You are on page 1of 975

Paradigm a

Felsefe SOzliigti
. .
AHMET CEVIZCI

Paradigm a
istanbul 1999

Paradigma
Felsefe SozJaea
Ahmet Cevizci

8. Paradigms Kitab1
Felsefe Dizisi 6. Kitap

© Bu Kitab1n Ttim Yay1n Haklar1 Paradigms Yay1nlar1na Aittir.
lzinsiz basJlamaz, ,.:ogaltllamaz. kopya edilemez.

Bask1
Engin Yay1nc1hk

Birinci Bas1m
Nisan 1996 I Ankara
Ekin Yay1nlar1

lkinci Bas1m
Kas1m 1997 I Ankara
Ekin Yay1nlarJ

Geli~tirilmi~
ve Gozden Get;irilmi~
O~tincti Bas1m
~ubat 1999 I Istanbul
Paradigms Yay1nlar1

PARADtGMA YAYINLARI
Cankurtaran Mah. Seyit Hasan Sok. 1214
Sultanahmet I lSTANBUL

• I

Onsoz
Surekli bir sargulama. ele~tirme ve felsefe tarihi h;inde ortaya kanmu~
alan felsefi iddialarla bitip tukenmeyen bir hesapla~ma. felsefe prab-
lemlerine devamh blr ,.:ozum aray1~1 olarak de~erlendirdi~imiz felsefi
du~unmenin, Turkiye•de kritik bir zihniyetin yerle~mesinde, insan1m1-
z1n ele~tirel ve sorgulaytcl bir tav1r kazanmastnda, ve nihayet bu mum-
bit topraklar1n her yerinde bir ha~goru artam1 ve mutabakata dayah bir
soylem formunun yerle~mesinde bnemli bir rol oynayabile~~~i at;tkttr.
Bununla birlikte, felsefenin yuzy1llar1n birikimine dayanan kendine ait
bir terminalajiye. kendine alt bir dile sahip bulundu~u ve soyut kav-
ramlarla surdurulen bir etkinlik aldu~u da unutulmamahd1r. Felsefe
kanular1 ve problemleri i~te bu terminolaji. bu dil it;erisinde i~lenir ve
a. kendisinden beklenen ger,.:ek i~levi. ancak bu surec;: ya~andtktan san-
ra ger,.:ekle~tirebilir.
Turkiye•de yakla~tk 7-8 yuzy1lllk bnemli bir bo~luk dbneminin
ardtndan Tanzimat sonrastnda ger,.:ekle~tirilen felsefe ,.:ah~malar1, bu
ba~lamda bnem!i bir yol kat etmi~ ve ulkemizde felsefi terminolojinin
yerle~mesinde onemli bir ka tk1 sa~lam1~t1r. Yine de. entellektuel haya-
t1m1za hakim alan felsefe anlay1~1n1n hemen tumuyle bir Aydtnlanma
felsefesi. buytik blt;ude pozitivizm ve bir blt;ude de, poziti vizmin gudu-
munde kalan bir Marksizm olmaSl: felsefeyle. insanlarl ozgurle~tirme
,.:abas1 it;inde olmak. onlar1 kendi ba~lar1na du~unebilme yoluna sok-
mak yerine, ki~ileri hakim soyleme gore ~ekillendirmeye kalk1~1lmast
butun bu ,.:abalara ket vurmu~ ve hatta, zaman zaman felsefenin kav.
gay1. kavram karga~as1n1 ve kordo~u~unu gizlemeye yarayan bir kal-
kan, hakim soylemleri me~rula~t1rmaya yarayan bir arat; gibi gorune-
bilmesine yol a,.:mt~hr.
Elinizdeki sozluk, felsefeye duyulan ihtiyactn daha da arth~l, fel-
sefeye yonelik ilginin giderek yo~unla~maya ba~lad1~1 gunumuz Turki-
ye•sinde, felse'fi terminalojinin oturmas1na, felsefe dilinin yerle~mesine,
felsefi du~unu~un geli~mesine elden geldi~ince katk1da bulunma
yonunde ciddi bir te~ebbus ve ,.:aba olarak de~erlendirilmelidir. Sozlu-
~un ilk iki basktstntn ktsa sayllabilecek bir sure it;inde tukenmesi du-
~uncelerimi do~rular, gayretlerimi destekler nitelikte olmu~tur. Sozluk
bu u,.:uncu bask1da, kendisine adeta bir sozluk daha eklenmek suretiyle.
olduk,.:a geli~mi~ ve butunluk kazanm1~ bir ,.:ah~ma haline geldi. Bu
bask1da, genel felsefe kavray1~1ma uygun olarak, sozlu~e felsefenin ele~­
tirel, sorgulayac1 mahiyetini daha belirgin bir bit;imde a,.:1~a vuracak
maddeler ekledim; ku~at1c1 ve kucaklay1c1 alma ,.:abama uygun alarak,
tek tek butun felsefe turlerini, felsefenin tum dallar1n1, ayrtm gozetme-
den, vermeye ozen gosterdim. Felsefi du~unu~un tartl~mact ya da argu-
mantatif yapts1n1 sergileyebilmek it;in de, Bah felsefesini c;in, Hint ve
tslam felsefesiyle, klasik felsefeyi modern ya da ~a~da~ felsefeyle, anali-
tik felsefeyi de K1ta Avrupas1 felsefesiyle zaman zaman tamamlama,
zaman zaman da ,.:arpa~t1rma gayreti it;inde oldum. Felsefede a~1kh~1n
ve dakikli~in bnemini vurgulayabilmek it;in de, tum maddeleri sistema-
tize edip, felsefi terimlerin farkh filozof, farkh felsefe turleri ya da
alanlar1ndaki anlamlartnl ayr1 ayr1 ifade etme ,.:abas1 it;ine girdim.

Teknik apdan, metnin daha fazla geni~lemesine, maliyetin art-
masma engel olmak i~in. si:izliik sonunda yer almas• gereken, ~ok
i:inemsedijlim aktarmac1hk faaliyeti i~indekl terciimelere yard1mc1 ola-
bileceklerini sand1jl1m, lngilizce, Frans1zca ve Almanca dizinlere yer
vermedim: bunun yerine, tammlanan terimlerin yabanc1 dildeki kar~l­
hklanm, parantez i~inde maddelerin yanma yazd1m. Yine, metlnde
az1msanlllayacak bir yer i~gal eden bii tiin Bkz..'l'M' iptal ederek, gi:in-
dermeleriJ.ll. i~aretiyle yaptlm. Si:izliijliimiin bu haliyle, Tiirkiye'deki fel-
sefe eilitimine, felsefeye kar~1 alan biiyiik ilgiye, felseti dii~iinii~iin ge-
li~mesine ve halihaz1rdaki felsefe ara~t1rmalanna daha fazla katk1 ya-
pacajlma inamyorum.
Te~ekkiire gelince ... Dzerimde emejli alan hemen herkese, en zor
giinlerimde bile bana destek verenlere, arkamda olduklanm hemen her
vesile ile hlssettirenlere ~iikranlanm1 sunuyorum. Bunun yanmda,
i:izellikle ~IHi:irliikten kazand•il• parayla beni akutan sevgili babam Be-
kir Cevlzcl'ye, ~ileli hayatlm evlatlanna adam•~ sevgili annem Hikmet
Cevlzcl'ye derln bir mlnnettarhkla te~ekkiir ediyorum. Hayatlm biitii-
niiyle bana gore diizenleyen. kahnm1 ~eken, zor bir di:ineminde bile
slktntlstnl bana hissettirmemeye ~ah~an biricik e~im Nevin Cevizci'ye
duydujlum derin minnettarhil• ifade etmede ise, gallba si:izciikler kifayet-
siz kalacaktlr.
Aram1zdaki i~birlijlinin her ge~en giin blraz daha geli~tiili sevgili
dostum Hiisamettln Arslan, bu ii~iincii baskmm haz1rlanmas1 s1rasmda
da, si:izliijliin l~erijlinden sayfa diizenine vanncaya kadar, ufuk apc1
i:inerilerde bulundu, istifade edebilmem, kar~1la~t1rma yapabilmem ve
eksik maddeleri tespit edebllmem i~in bana kaynak temin etti, yurt d!-
~mdan si:izliik getirtti. Kendisine ~ok ~ey bor~luyum.
Si:izliijliin daha birinci bask1s1 piyasaya pktlil• andan itibaren,
kendilerini daha i:inceden hi~ tammad1jl1m pek ~ok ki~lden, beni gurur-
land•ran ve daha iyisini haz1rlamaya sevkeden iltifatlar ald1m. Bunla-
nn hepsi ~ok dejlerli olmakla birlikte, ikisine i:izel bir yer vermek ihti-
yac• hissetmekteyim. Ortadojlu Teknik Dniversitesl Felsefe Bi:iliimii'nden
Abdiilbaki Gii~lii, bir doktora smav1 i~in bulundujlum fakiiltesinde,
si:izliik nedeniyle benlmle tam~ma arzusu sergiledi ve te~ekkiirlerlni hi~
tereddiit etmeden, biiyiik bir i~tenlikle ifade etti. Si:izliik vesilesiyle iyi
bir dost, ciddi bir meslekta~ kazand1m. Yine, bir doktora smav1 i~in bu-
lundujlum Erzurum'da, felsefe bi:iltimiiniin gen~ iiyesi Ali Utku, ~ahs1ma
bir kez daha si:izliikten delay• derin bir yakmhk ve muhabbet gi:isterdi.
Sevgili Ali, bununla da kalmayarak: ~e~itli yollarla, hatta telefon et-
mek suretiyle, not ettiili kimi eksik maddeleri bildirdi. Cah~malanm•­
zm ve yollanm1zm kesi~ecejli bir noktada bulu~abilmeyl timid ettljlim
bu lki gen~ arkada~1ma da te~ekkiirlerlmi sunuyorum.

Ahmet Cevizci
~ubat 1999 I Bursa

Abelardus 7

Fakat bu noktada kalmay1p, buradan
gene! s6zci.iklerin anlamdan yoksun ol-
du~u sonucunun hi~bir ~ekilde ~lkma­
dl~lnl one si.iren Abelardus'a gore, gii~­
liik, insan zihninin soyutlama yapma,
soyutlamalar olu~turma giiciine sahip

A bulundu~unu kabul etmekle ~oziiliir.
Buna gore, insan zihni yaln1zca bireyle-
rin, orne~in Platon'un ve Sokrates'in
kavramlanna sahip olmakla kallnaz,
fakat bu bireylerin ~e~itli yonlerine ili~­
kin gene! fikir ve kavramlara ula~u.
Abdera Okulu [ing. School of Abdera, Fr. +Kavram realizmfnden oldu~u kadar,
Ecole d 'Abdera]. ilk~ a~ felsefesinde, atom- tnominalizmden de uzak d uran Abelar-
ru tDemokritos tarafmdan kurulm u ~ d us, kavramc1h~1 benimsemi~tir; nite-
olan ve ad1n1 Giiney Makedonya'daki kim, ona gore, bir tiimelin iki ~ekilde
bir kentten alan okul. Abdera Okul u- varoldu~ soylenebilir: 1 Tiimel, ortak
nun di~er onemli temsilrileri aras1nda bir benzerlik olarak tikellerde ya da bi-
Kios'lu Metrodoros ve Anaksarkhos sa- reylerde varolur, ve 2 tiimel, zihnin dik-
yllabilir. katini saz konusu benzerlik iizerinde
Sofist tProtagoras'Jn da do~dutu kent yo~unla~hnnastnln sonurunda olu~tu­
olan Abdera •da kurulmu~ olan okulun rulan bir kavram olarak,. insan zihninde
felsefe tarjhindeki onemi, kurucusu De- varolur.
mokri tos taraf1ndan savunulmu~ olan Tiimeller kavgas1 d1~1nda inan~-ak1l ilil-
atomcu gorii~ten kaynaklanmaktadu. kisi iizerinde de duran Abelardus, akll-
Okulun soz konusu maddeci varh.k go- yiiriitme yoluyla ortaya konmarru~ olan
rii~i.i, empirist bir bilgi gorii~iiyle ta- inancm yalntzca bir ba~lang1~ olup, zor-
man\lanmt~ ve Abdera Okulu bu ~er~e­ lamaya dayanmadlgtnl one siinnii~ti.ir.
ve i~jnde, tarihte ilk kez olarak tbirincil Dolaflslyla, inanc1n verileri Uzerinde
ve ikincil nitelikler arasmda bir ay1r1m akll yiiriitiilmesi gerekti~ini one siiren fi-
yapm1~tlr. lozof, inan~ ve vahiy kar~1smda, iradeci
Abdera Okulu'yla ilgili kaydede~er de~il de, entellektiialist bir tav1r takJn-
ba~ka bir nokta da, Okulun iiyelerinden ml~ttr. tTann'run varo1du~u sonucuna
olan Anaksarkhos'un, bir ak1m olarak ger~kten var olanla ge.;ici olan arasm-
ku~kurulu~n Yunan,daki kurucusu daki kar~1thk iizerinde d ii~iinmek ve
tPyrrhon 'un o~retmeni olmu~ olmasl- bedenin zihne olan baAunldt~uu genel-
du. lettirmek suretiyle varan Abelardus, ya-
Abelardus, Petrus. 1079-1142 ylllan ara- ratmarun, ir~denin keyfi bir eylemi ol-
stnda ya~am1~ olan iinlii Orta~a~ filo- maylp, Tann'run en iyi olaru se~me
zofu. Temel eserleri Sic et Non, De unitate zorunlulu~nu yans1tan bir eylem oldu-
et trinitate ve Diologus inter philosophum, ju- ~unu soylerken., bu konuda Augusti-
dDeum et christianum'dur. nus'Wl omek«;iligini benimsemi~tir.
Manhk, ahlak ve teoloji konusundaki Ya~anunm son doneminde, daha ~ok
~ah~ma ve gorii~leriyle tarunan Abe- teolojinin kapsanu iQnde kalan konulan
lardus, ttumeller kavgas1'nda, nomina- ele alm1~ olan Abelardus, antik donem
listlerle birlikte, genel kavram ya da filozoflannm erdemlerinden ve Hristi-
sozciiklerin gosterdi~i ya d a kar~dlk yan vahyinin bir~k temel o~etisini alai
geldi~i hi~bir tek ~ey bulunmad1~1nl yoluyla bulmu~ olmalanndan ovguyle
ve varolan her~eyin bireylerden ibaret soz etmi~tir. Giinah kavranuru da Qi-
oldu~nu kabul etmi~tir. ziimleyen Abelardus, insan davraru~la-

8 acele genelleme yanh'1

nmn, insam Tann'mn goziinde ne daha Arzu kandmld&ktan sonra, haz biter ve
iyi, ne daha kotii yapabilecegini, zira yeni bir arzu ba~lar. Arzunun ba~lang•­
davram~lann kendi ba~lanna ne iyi ne Cl, arzu tatmin edilinceye kadar, ac1 ya
de kotii oldugunu savunmu~tur. Ona da elemdir. Ya~anun esas1, oyleyse ac•-
gore, Tann katmda iyi olan niyettir ve drr, zira arzu sonsuzdur.
giinah, davraiU~la degil de, insan akh- apk [Os. vdzzl!, sarih; ing. clear; Fr. clair;
nm, yanh~ oldugunu bildigi bir ~eye AI. klar]. Hi~bir ku~ku ve tartl~maya
nza gostermesiyle olur. Ba~ka bir d~ yer brrakmayacak kadar belirgin ve
yi~le, bir eylem ya da sonu~ ahlakmdan kesin olan alg1run, metnin, anlamm
~ok bir niyet ahlak1 geli~tiren Abelard us, ozelligi; kolay anla~Ilan, en iyi bir bi-
ger~ek ahlakhhgm eylemlerden ~ok zi- ~imde kavranan soz ya da yau
llinde ve -yurekte oldugunu one siinnii~­ +Modem felsefe'nin kurucusu olarak
tiir. bilinen +Descartes, a9k srfahru, insanm
acele genelleme yanh~1 [ing. fallacy of hakikati kavrayabilmesini miimkiin
l1a.sty generalization; Fr. erreur de Ia genera- kilan ko~ullardan biri olarak kullamr.
lisation irrijlechie] Bilimsel ya da kritik zih- Ayru rasyonalist gelenek i~inde yer alan
niyete, el~tirel bir gozle degerlendirme tLeibniz de, 'tasanmlanan ~eyi bana ta-
tavnna aykm dii~en bir yanh~ olarak, mtmak i~ yeterli olan bilgiye' a~rk
suurh bilgiden, yetersiz verilerden, sonu- bilgi adm1 verir. Buna gore, konusunu,
cu dogrulamaya yetmeyen onciiJlerden nesnesini tam ve ona benzeyen rum
ya da temsil giicii yiiksek olmayan bir or- diger nesnelerden aynlmr~ olarak taru-
neklemden hareketle sonuca get;mekten, marmza imkan veren kavrama ozellikle
s1mrh say1da ornekten smtrlanmanu~ bir rasyonalist gelenek i~inde apk kavran1
genellemeye atlamaktan olu~an yanh~. ad1 verilmektedir. Bu baglamda bir kav-
ac1. [Os. zzdzrap; ing. pain; Fr. douleur; Al. ramJn a9k olmas1, o kavramJn a9khk
schmerz]. Viicuddaki herhangi bir orse- derecesini, yani o kavramm hangi kav-
lenmeye ya da yaralanmaya e~lik eden ramlarla i~lem gorebileceginin bilinme-
duyum ya da ho~laruhnayan duygula- si anlamma gelir. Bir onerme i~erisinde
rum. Ho~ olmayan fiziki durum. Haz- yiiklem olarak alabilecegi ozellikleri hi-
zm kar~Itl duyum. linen kavram diye tanunlanan ac;~k kav-
Hazza eri~me ve ac1dan ka~1nmarun, ram, ba~ka hi~bir kavramla kan~tml­
insam harekete ge~iren en temel ilkeler madan hemen tamnan kavramdrr.
olduklan savunulmu~tur. Ac1, bundan a~1k ahlak [tng. open morality; Fr. moral
dolay1, insan tecriibesi ve ya~arrundaki ouve1·te]. <;agda~ Frans1z filozofu Henri
olumsuz oge olarak degerlendirilir. Bu- tBergson'un, Les Deux Sources de Ia mo-
nttnla birlikte, hazz1 ge~ci bir ~ey ola- rale et de Ia Religion [Ahlak ve Dinin iki
rak goren tSchopenhauer gibi baz1 ko- Kaynag1] adh eserinde one siirdugu ve
tiimser filozoflara gore, ac1 diinyaiUn katl toplwnsal tabulara dayanan kapah
en temel ve onemli boyutudur. bir ahlak anlayi~mm kar~asma ge~irdi­
Ba~ka bir deyi~le, iradeyi temele alan gi ahlak anlay1~1.
Schopenhauer'a gore, irademiz, d1~ diin- Soz konusu ahlak anlay1~1 yaratlci
yaya ili~kin bilgisi orarunda, i.ki ~eyden hamleyi temele alan, sevgi ve kutsalhg1
birini se~er: D1~ diinyay• iyi bilirsek, ya- aray1p bulan ki~ilerin ozgiir, ki~isel ve
~amayi, kotti bilirsek, olmeyi se~eriz. insani ahlak gorii~iine kar~1ltk gelir.
lrademize engel olan ~eylere ac1 ya da Boyle bir ahlak, esnek bir yap1 sergile-
elem, isteyip ul~ug•m•z ~eylere de haz yen, degi~ik ki~ilikleri hesaba katan ve
diyoruz. Oysa, ona gore, her hareket, bu sayede, onyargilan ve gorenekleri
her eylem bir ihtiyacm sonucudur. Kar- y1karak, ozgiirliik yarabosi olan ve ev-
~llanan ihtiya~litr haz verir, bununla rensel bir ~agr1 bi~imine yiikseltilebilen
birlikte, bu durum her zaman ge~icidir. bir ahlak olarak ortaya ~tkar.

a~aklama 9

Bergson'un, ancak iistl.in ki~iliklerde, olmayan, bilim oncesi bir kavramm.
ermi~lerde, kahramanlarda somutla~h~ yani ac;IklanaJUn, anlam1 kesin ve
gm1 soyledigi bu ahlak, toplumsal degil a~ikar olan yeni bir kavrama, yani a~Ik­
de, ki~isel bir ahlakhr. Bask! yerine oz~ layana donii~tiiriilmesi i'lemidir; a~Ik·
giirluge dayanan a~1k ahlak, degi~mez lanan, tam, upuygun ve belirli deyimler-
ve kah olmak bir yana, esneklik ve yara~ le ifade edilemese bile, forme) olmayan
tlc1hk ozelligine sahiptir; ilerleyici bir aydmlatma ve omekler yardtmiyla ola-
karakter t~Jyan, ya~amm en genet yon- bildigince anla~dtr bir hale getirihneli-
lerine a~1k olup, hayah biitiiniiyle ku- dir.'
caklayan a~k ahlak, Bergson'a gore, ki~ Farkl1 a~tldama tiirlerine gelince ... 1 Bir
~iye ozgii.-liik duygusu verir. ~ekilde baglanhh gibi goriinse bile, ol-
A~1k ahlakm dogal miittefigi ve des- duk~a uzak ve ilgisiz gibi goriinen olgu
tek~isi, tgizemcilik'le ozde~le~en, yara· ve olaylarla ilgili problemler soz konusu
hc1 hamlenin dirimsel akt~mm ~1khg1 oldugunda, a~1klamamn, ayn ve ilgisiz
yone donii~ten dogup, ula~dmaz1 kavra- gibi goriinen bu olgu ve olaylan belli bil'
ma ~abasmdan kaynaklanan tdinamik ili~ki i~ine sokan, aralannda bir bag
dindir. kuran arac1 etkenlerin ke~fedihnesi ya
a~1klama (Os. izah; lng. explanatiotJ; Fr., da belirlerunesi suretiyle ger~ekle~tiril­
explaru~tion; AI. erklaerung]. Bir ~eyi anla- mesine arac1 nedenlere Jiaret ederek a~rkla­
~Ihr ve bilinir hAle getirme; bir ~eyin, ma ad1 verilir. Soz konusu a~1klama tii-
yahtlarum~, baglanhstz ve havada kal~ riinde, omegin, sese ili~kin algt, ses
m1~ gibi goriirunemesi i~in, ba~ka bir kaynag1 ile sesi i~iten kulak arasmdaki
~ey ya da ~eylerle olan ili~kisini goster~ hava dalgalan aracthg1yla a9klamr. 2
me i~lemi; bir soruyu, bilinmeyen bir Bir nesne ya da daha ~k bir nesne rurii-
~eyi, bir olgunun, bir dunnnun nedenini niin, zincirdeki bir hall<a olarak, bir
aynnhh bir bi~imde ortaya koyma. evrim dizisi i~indeki yerine i~aret edil-
Buna gore, ~eyler, nitelikler, olaylar ve mesi suretiyle, onun siirekli bir geli~me
siire~ler Simflanna, nedenlerine ya da diizeni i9ndeki yerinin belirlerunesiyle
yasa ve diizenliliklere gonderimle a~tk­ a~Iklarunast ise, evrim dizi5ine i~aret ede~
larup anla~tlu hale getirilir; ayru ~ekil~ rek a~1klama diye bilinir.
de, yasalar da, kendilerinden tiiretilmi~ 3 Fenomenleri, bir ~eyin ogelerinin, o
olduklan daha kapsaytci yasala.-a gidi~ ~eyin varolu~u boyunca ger~ekle~tirdi~
lerek a~1klanabilir. gi faaliyetleri, eylemleri ve fonksiyonla-
Biraz daha teknik anJam1 it;inde, a~Jkla­ n betimlemek suretiyle a~1klama tarz•-
ma, bir fenomenin ya da fenomenler na ise, fonksiyonel a~rklama ad1 verilir. 4
obeginin, birtaklm nedensel ili~kilerden Biitiincii a9klama olarak da bilinen ve
dolay1, bir yasaya uydugunu gosterme fenomenleri, par~alarmm yonlendirici,
yontemine ya da klsaca, bir fenomeni, diizenleyici ilkesi. olan bir biitiin, form
onun nedenini ortaya ~Lkarma amaayla, ya da birligin ama~lan, ozellikleri, faali-
yontemli olarak analiz etmeye kar~Il1k yet ve fonksiyonlan aracthg1yla a~tkla­
gelir. Bu baglamda a~Iklama, neden ya ma tarzma, bir biitiiniin par~alaruun fa-
da ni&;in sorusuna yamt verme, olgula- aliyetini, soz konusu biitiiniin faaliyet~
I'Ul ni~in olduklan gibi olduklanru orta- leriyle af):lklamaya llolistik afrklama den-
ya koyma, anlam1 yeterince a~lk olma- mektedir. 5 Ote yandan, bir kompleks
yan bir kavram ya da terimi a~1k ve i~indeki par~alarm diger par~alar iize-
anla~thr bir terimle aydmlatma, onun rinde mekanik bir bi~imde ger~ekle~tir­
anlamuu a~ikar hale getinne anlamma digi eylemleri betimlemekten olu~an
gelir. Nitekim, tanalitik felsefe gelene~ ve ama~ ya da ama~hhk gozetmeyen
gi'nin onemli dii~iiniirleri{tden biri olan a~1klama tiiriine mekanistik a~1klama ad1
tCarnap'a gore 'a~1klama, anlam1 kesin verilmektedir.

10 a~akhk

6 Ac;lklamada organizmay1 temele alan, anlam belirsizligine yer vermeyen, tar·
bir biitiiniin ozelliklerinin bireysel par· h~damayacak kadar kesin, net ve belir-
c;alarmm ozelliklerinden ayn oldugunu li olan bir ~eyin ozelligi. Bulamk ve ka·
savunan, bir ~eye ili~ldn ac;1klamada ranhk olamn kar~1h.
parc;alarm birbirleri iizerindeki ka~1hk· Ac;tkhk terimini felse.fe literatiiriine
h etkile~imini hesaba katmanm zorunlu sokan tDescartes olmu~tur. Descartes'a
oldugunu dile getiren ac;1klama tarzma gore, agnyan bir di~ime ili~kin algx
ise, organizmacr a~rklama ad1 verilir. 1 Bir ac;lkhr, c;i.inki.i di~imin agnd1gm1 .farket-
nesnenin bazen, gerc;ekte bir iiyesi oldu- meden yapamam. Aym ~ekilde, 2+2=4
gu s1m.fm gosterilrnesi ya da belirlenme· dogrusu ac;1k bir dogrudur, c;iinkii bunu
si suretiyle ac;1klanmasma da, smif goste- kabul etmemem soz konusu olamaz,
rerek aflklama ad1 verilir. Bu ac;1kJama inkar edersem eger, bir dii~iince yasas1·
ti.iriine gore, ornegin, belli bir bitkinin ru ihlal e~ olurum. Nitekim, o 'ac;1k
ne olduguyla ilgili olarak birtak1m ku~· bir bilgiden, dildcatli bir zihne kendini
kular soz konusu oldugu takdirde, o ait sunan ve belli eden alg1 ve bilgiyi anh-
oldu~ bitki tiirii belirlendigi zaman, yorum' demi~tir.
tam olarak a-;akJanabilir. a~1k toplum [1ng. apen society; Fr. societe
8 Bir amaca gore a~rk.lamn olarak da bili- ouverte) c;agda~ 1ngiliz bilim ve siyaset
nen ve belirli biyolojik .fenomenler ve felse.fecisi Karl +Popper'la iinlii FransJZ
ozellikle de insan ve insarun .faaliyetleri ya~am .filozofu ve metafizikc;isi Henri
st:iz konusu oldugunda giindeme gelen Bergson'un ozgiir, demokratik, a-;ak
ac;xklama tiiriine teleolojik a~rk.IJJma ad1 ve- sozlii ve sivil topluma verdigi ad.
rilir. Teleolojik ac;lklama tiiriinde, amac; Popper'a gore, ac;lk toplum, tiim iiyele-
aracrhg1yla ac;lklama, bir ~eyi, kendisine rinin yonetime etkin bir bic;imde kabla-
dogru yonehni~ oldugu hedefle, gerc;ek- bildikleri, iktidan elinde tu tanlan ve
l~tinnek durumunda oldugu amaayla hiikiimet politikalanm etkili bir bi«;im·
ac;1klama, anla~Ihr k.tlma soz konusudur. de ele~tirebildikleri toplumdur. Politi-
Amaca yonehni~, planlanm1~ ya da ta- kalar her ne kadar birkac; ki~i tarafm·
sarlannu~ bir amacr hede.f alan .faaliyet dan olu~turulsa da, hemen herkesin bu
ya da etkinlik aracrhg1yla ac;lklama ola- politikalan ele~tirip, yargdayabilecek
rak teleolojik ac;1klama, gec;mi~ ve ~imdi­ durumda oldugunu savunan Popper,
yi, kendisi ic;in c;aba gosterilen, ya da ac;lk toplum gorii~ii uyarmca, ele~tiri­
halihazudaki faaliyetin kendisi sayesin· ye yer vermeyen her ti.ir totaliter ve bas·
de var oldugu, gelecekteki bir ~ey, bir klcl ogretiye, bireylerin yetenekJerine
amac;, bir sonuc; ya da hedef aracthgtyla gore geli~ebilmelerine ve yiikselebilme-
ac;1klamaya c;ah~u. lerine izin vermeyen, tek sesli toplum·
Bu tiir bir ac;1klama, ~imdiyi, gelecekte- sal-siyasf diizenlerin kapah hiyera~ilerine,
ki bir olay1, ondan once olan neden ya egitimde beyin ylkama ve k~ullamaya,
da ko~ullarla ac;1kJayan mekanist veya insan toplwnWlWl gel~ birtakun
bilimsel ac;1klamaya ka~1t olan bir ac;lk· model ve yasalara gore onceden belirle-
lama tarz1d1r. Teleolojik ac;1klama, buna meye c;ah~an tarihsel gorii~lere ~iddet­
gore, bir biitiinii, birbirlerin~ soz konu- le kar~1 c;akm1~t1r.
su biitiiniin amac;lanm gerc;ekJe~tirecek, Popper'da, normal degi~me siirec;leri-
ihtiyac;lanm kar~dayacak ~ekilde bag· ne yabanc1 olan kapah toplumun kar~I­
lanm1~, uydurulmu~ parc;alarm yap1s1 smda yer alan ve etkinlige, yarat1c1hga
ve .faaliyetleri aracJ.l1gtyla a~amaktan dayanan geli~me dogrultusu onceden
meydana gelir. kestirilemeyen liberal ve demokratik bir
a~1khk [Os. sarahat; fng. clarity; Fr. clarte). toplum modeli olarak tarumlanan a9k
Kendisini bize zorla kabul ettiren, ken- toplum, tarihi iki toplum tipi ya da tiirii
disinin bilincine varmamiZl saglayan; arasmdaki bir miicadele olarak goren

. adalet 11

Bergsan'da da, ozgiir, yarat!C!, refarmcu Adalet en yiice, nesnel ve mutlak bir de-
ve yenilik~ilere yar ve yiiksek bir de~er ~erin anlatum alarak, insamn davram~t­
veren dinamik taplum diye tarif edilir. m ahlakf ao;:tdan inceleyen ve ele~tiren
Kapah taplum ise, Bergsan'da dar go- bir dii~iince, hakka ve da~rulu~a saygt-
ri.i~lii, yerl~ik brf ve Adetlerinlerin yt temele alan ahl3k ilkesi, da~ruluk, dii-
hakim aldu~u, bzgiir almayan, statik ve riistliik, tarafslZhk, uygun ve da~ru mu-
muhafazakar bir taplumdur. Ona gore, amele bi~iminde ka~muza ~t.kar. Bu
ao;:U< taplum un iiyelerinin ahlakf bir ev- ~er~eve i~inde, adalet bir kimsenin hakla-
renselcili~e yiirekten yaztldtklan yerde, nyla ba~kalannm (taplumun, halkm,
kapall taplumun iiyeleri kabile kiiltiiri.i hiikiimetin ya da bireylerin) haklan ara-
ve ili~kilerini, mutlak bir vatanseverli~i smda bir uyumun bulunmast h3li, hak
benimserler. ve huku.ka uygun alma durumu, devle-
apk ve se~ik dii~iinceler. [lng. clear and tin farklt, hatta kar~1t ~t.karlan alan in-
distinct ideas; Fr. idhs c/aires et distinctes]. sanlar arasmda hakka uygun bir denge
tMadern felsefe'nin kurucusu iinlii fila- alu~turmast durumu alarak anla~tltr.
zaf Ren~ tDescartes tarafmdan dile geti- Adalet kavramt, buradan da anla~tla­
rilen ve ger~ek bilginin temelinde yer ca~t iizere, hem 1 bireysel ve hem de 2
alan da~ru dii~iince ya da ideler. taplumsal bir diizlemde ele ahnabilir.
Buna g6re, Descartes bir ide ya da dii- Buna gore, birinci anlamda adalet, birey-
~iincenin bir biitiin alarak ve hi~bir tutar- lerin bir bzelli~i alarak adil alma veya
stzhk ahnadan kavranmast durumunda adil davranmayt ifade eder. Bu ba~lam­
a~tk, buna kar~m ba~ka bir ide ya da dii- da adalet, insanlarm vicdanlarmda yer
~iinceyle karl.(lhnlmamast durumunda etmi~ bulunan, andan kaynaklanan nes-
da, se~ik aldu~unu sayler. Descartes, yal- nel bir de~er almak durumundadtr. lster
ruzca a~t.k ve se~ik bir bi~imde kavranan taplumsal, ister ekanami.k alsun, nesnel
dii~iincelerin da~ru aldu~unu ve se~i.k bir durumun de~ de, bireysel bir eyle-
almayan bir dii~iincenin, idenin a~t.k ala- min bzelli~i alarak artaya o;:tkan adalet,
bilece~ini one siirer. usuli adalet veya kural ada/eli alarak bili-
Bununla birlikte, Descartes'a gllre, bir nir.
dii~iinceyi, anu se~ik ho!le getirecek ~e­ Burada adalet, bir taplumun veya du-
kilde, yeterince tam, dakik ve kesin bir rumun bzelli~ alarak gbriilmedi~i i~in,
bi~imde tannnladt~umz zaman, a ayru yalruzca bireylerin eylemleri adil eylem-
zamanda a~tk alacakhr, zira anu tamm- ler alarak goriilebilir. Buna gore, bir
larken dile getirdi~imiz aymmlan, bu eylem, ba~kalanrun haklanm etkiledi~i
aymmlar yeterince gii~lii bir bi~imde durumlarda, ancak ve ancak bu haklara
algtlanmasaydt e~er, artaya kayamaya- saygt gostennek suretiyle ger~ekl~tiril­
cakhk. Bundan dalayt, se~iklik a~tlclt~t di~i takdirde, adildir. Ba~ bir deyi~le,
i~erir. Llrne~in, bir daire dii~iincesi se- eylemler miilkiyet haklanru karuyan ve
~iktir, ~iinkii daireyi tiim di~er ~ekiller­ sbzl~melerin yaptlmasmda sahteko!rhk
den aytracak ~ekilde tammlayabiliriz. ve gii~ kullarummt yasaklayan gene! ku-
Ote yandan, daireyi, ana ili~kin alarak rallarla uyumlu iseler, adildirler.
a~tk bir dii~iinceye sahip aldu~umuz Nitekim, gorii~leri bu yakla~nn i~ine
i~in tammlayabiliyaruz. dahil edilebilecek alan ~a~da~ dii~iiniir­
adalet [Os. addlet; Jng. justice; Fr. justice; lerden F. A. Hayek'e gore, bireysel ey-
Al. gerechtigkeit]. Bir taplumda, de~erle­ lemlere uygulanabilecek bir terim alan
rin, ilkelerin, ideallerin, erdemlerin ci- adalet, samut sonu~larla de~il de, ey-
simle~mi~. samutla~m1~, hayata ge~i­ lemlere rehbcrlik eden kurallarla ili~kili­
rilmi~ almast durumu. Houkesin hak dir. Bir eylemin adil alup almadt~l, a
etti~i bdiil ya da cezayla kar~tla~mast eylemin etkiledi~i taraflara sa~ladt~l
durumu. somut sanu~lara de~l de, eylemin belir-

12 adalct ilkesi

li kurallara U)'arak yapthp yapthnadt~l­ eli nde olmayan kottH ilklerden dolay1,
na bak1nak suretiyle be1irlenir. Hayek'in cezalandudd1gln1 dil~i.inmek, Tann'n1n
soz konusu davrant~ kurallanna verdi- mutJak adaJetini yadstmak olur.
gi ad, ndil davranl~ kurallandtr. Bu kura1- ademi merkezile~tirme [ing. decentralizati-
lar soyut ve gene) olup, belirli ki~ilere on; Fr. decentralisation]. Poshnodem bir
kar~t ba~tan olumlu veya olutnsuz bir strateji olarak, merkezde etkin hi~bir gti~
tavu- taktnmaz. Adil davrant~ kurallan- ya da varhk unsuru, baskin hi~bir haki-
ntn belli ba~ldan ise, ozel tniilkiyete ka ~ buakmaina tavn; ozneyi, akh, bililni,
saygt, tni.ilkiyetin nza ile el degi~tirme­ 1noderni karakterize eden bilutnum un-
si, sozle~meJere uyuhnast, hile ve zora su rlan tahtlanndan indin11e, merkezi ko-
ba~vurulmamast gibi oltunsuz kurallar- nutnlanndan uzakla~tuma, dikka tleri
chr. i~te bu kuraHara riayet eden eylem- gec;tni~te tne(kezde olanlann bastudtgt,
ler, Hayek·e gore, klln i~in ve nasll bir marjinaJie~tirdigi ya da ortadan kaldu-
sonu~ dogurursa dogursun, adil olmak digt unsurlara yoneltme egilimi.
d u ru tnundadtr. ad hoc. Keyfi bir bi~imde ve hi~ir temeli
Buna kar~tn ikinci an]amda adalet, top- olmadan, olguya ili~kin bir a~ddatna
lutnsal bir di.izlemde, ve bireylerin ey- diye gi.indeme getirilen ve ge~ici olarak
len'lJerinin degil de, toplumsal bir dunl- dogru kabul edilen tarh~mah bir kabul
mun ozelligi olarak ortaya ~kar. Bu ya da aJoJyiiriitme i~in kul1antlan ve
~r~eve i~inde ada)et, kendisini iki ~ekil­ 'bu ama~ i~in' anlamtna gelen Latince
de gosterir. Bunlardan birincisi olan ve deyim; varolan teorik bir ~er~eveye uy-
kurallann uygu)aJunastndaki tarafsiZhk mayan bir dizi veriyi ya da veriler obegi-
ve yeknesakhgt ifade eden adalete, for- ni a~1klamak atnactyla geli~tirihni~ olan
ntel adalet ad1 verilir. Buna kar~tn, bir varsaynnt, yeni verilerle sarsllan bir ku-
toplumun, bel1i bir adalet ol~ti.ine ramt eski dogru haline geri goti.irmek
uygun oldugu, yani toplumdaki kaynak- amactyla gi.indeme getirilen hipotezi ni-
lar ve mallann dagtlunt onceden saptan- telemek i~in kullarulan terim.
mt~. bir ahlaki ol~i.it ya da ilkeye uygun Buna gore, ad hoc hipotez, bir kuram
dti~ti.igu takdirde adil oldugunu soyle- kar~t kan1t ya da aleyhte delillerle sar-
yen adalet ani a yt~tna sosyal ada let veya Sinhya ugradtgt veya yanh~lanma du-
dagztu:z adalet adt verilir. Soz konusu rumuna geldigi zaman, teoriyi kurtar-
adaletin lemel ilkeleri ise, suastyla a) ma~ onu eski dogru ve ge~erli haline
herkese ihtiyactna gore, b) herkese de~ iade etmek i.izere getirilen ek hipoteze
gerine gore, c) herkese hak ettigine gore, denir. Ek hipotezin bizatihi kendi ba~l­
ve d) herkese yapttg1 anla~maya gore il- na hi~bir onem ve deAeri yoktur, ondan
keleridir. salt bu ozel ama~ i~in yararlantlm•~tJr.
adalet ilkesi. tlslam felsefesinde, ozellikle adiafora. AhJakla ilgisiz o]ma hali. Yunan
de bir ~u itikat mezhebi olan Mutezile'de felsefesinde, ozellikle de 15toahlarda,
savunulan ~ tetnel ilkeden biri. bilgi, saghk, ya~am, haz, para, toplumsal
tYazgtcrltga, iyinin de koti.ini.in de konum ve kariyer gibi, kendilerinde iyi
Tann·dan geldigi gori.i~i.ine kaflt ~lka­ ya da koti.i, dogru ya da yanh~, erdemli
rak, insantn irade ozgi.irli.igi.ine sahip ol- ya da bozuk olmadtktan ba~ka, iyi ya da
dugunu one si.iren tMutezile'ye gore, koti.i, dogru ya da yanJt~ bir ~eye yol a~­
insan iyi i~leri de, koti.i i~leri de, kendi mayan, yani ahlakla dogrudan bir ilgisi
ozgi.ir iradesiyle se~erek yapar; ba~ka bulurunayan ~eylere i~aret elmek i.izere
bir deyi~le, i yilik de, koti.ili.ik de insanm kullarulan terim.
eseri olup, insan varhgt yapttklann.dan Adiaphora, soz konusu anlam1na bagh
sorumludur. Aksi takdirde, Tann alntna olarak, tPyrhhon tarafmdan, insan varh-
yazdtgt, Tann oyle istedigi i~in, insanm gt i~in en yi.iksek iyi olarak tanunlanan
koti.i i~ler yapttg1ru ve yaphg1, fakat ve varolan ~eylerin degerleriyle ilgili

Adorno. Theodor I3

alarak hi~bic aymm yapmamayla belir- nemindeki cinsel ~ah~malann ruhsal bo-
lenen zihin haline i~aret etmek amac1yla zukluklara yol a~t11';1 konusunda Freud'a
kullamhm~tu. kat!lmayan Adler'in psikolojisinde, insa-
a dicto secundum quid ad dictum simpli- nm en temel gtidiisiinii meydana getiren
citer. Ozel durumlardan, ozelligi alan yetkinle~me ~abasm1 bir iistiinliik ~abast
hAiler i~in ge~erli alan ozelleme ya da ve dolay!styla da eksiklik duygusunun
kurallardan gene! ilkelere su;rama yanh- giderihnesi olarak tannnlamr. Insamn
~t. Bu tiir bir yanh~ ornegin, 'Me~rO gelecege ili~kin beklentileri tarafmdan
miidafaa amaCiyla adam oldiirmek yan- giidiilendigini ve dolay!s!yla insan
h~ degildir' onciiliinden ya da S!rurlan- davram~mm ~ocuklukta ya~anan de-
lnl~ durumundan, 'Adam oldiirmek yan- neyimler tarafmdan belirlenmedigini
h~ degildir' gene! sonucuna su;ramak one siiren Adler, insan varhgmm yalmz-
yanh~md~ oldugu gibi, ko~ullu, belirli ca ~evre ve kahtnnm bir iiriinii old ugu
durumlarla snurlamn1~ ilkelerden ya da dii~tincesine kar~1 ~1kml~hr.
ozel durumlardan snurlanmaml~ genel- 0 i~te bu ~cr~eve i~inde, insamn miras
lemelere, gene( ilkelere ge~mekten mey- ald!!\t yetilerin sentezini yapar ve ~ev­
dana gelir. reden gelen izlenimleri yorumlarken,
a dicta simpliciter ad dictum secundum biricik alan bireysel bir k.i~ilik ve
quid. Gene! ilkelerin istisnai dmumlar ya~am bi~imi yaratan yarat!Cl bir benin
i~in de ge~erli oldugunu dii~iinme yanh- varhgmdan soz etmi~tir. Ona gore,
~1. Ornegin 'Hi~ kimse yalan soylememe- onemli etkenleri dogtun, bedensel eksik-
Iidir' gene! ilkesinden, 'Bir cani, i~leyece­ lik ve ilgisizlik ya da ~unarhlma alan
gi ba~ka bir dnayet i~in bilgi almak ya~am bi~imi, erken ~ocukluk donemin-
iizere, iistiine gelirse eger, yalan s6yleme- de olu~ur. Manhk, toplurnsal ilgi ve
melisin!' omeginde sergilendigi iiz~ kendini a~ma ~abasmm ruh saghgma
gene! bir kural ya da ilkeyi, uygulanama- i~aret ettigini one siiren Adler, a~ag!lik
yacagl ozel bir duruma uygulamaktan duygusunun, ki~inin kendi gOvenligiy-
olu~an forme! ohnayan yanh~. le ilgili berunerkezcil kaygusu ve ba~ka­
adlandmc1 tamm. Yeni bulunan ya da es- lan Ozerinde egemenlik kurrna egilimi-
kiden beri bilindi!\i halde, adlandmlma- nin ruhsal bozukluk belirtisi oldugunu
ml~ alan bir nesneye bir ad tai<Jid!klan one sOrmO~tOr.
sonra, bu adm neye yarad1!\1ru belirten, Adorno, Theodor. 1903-1%9 yillan ara-
yen.i icat edilen nesneye bir anlam ka- smda ya~amt~ Alman dO~OnOrii. Temel
zand!ran tarum tiirii. eserleri arasmda Negative DiaW:tik (Oiwn-
Adler, Alfred. 1870-1937 y!llan arasmda suz Diyalektik], Kulturinduslrie (KOitOr
ya~am1~ alan iinlii Avusturyah psikolog. EndOstrisi), The Aulhorilairmr Pusonalily
Bireysel psikoloji okulunun kurucusu (Otoriter K.i~ilik), Aesletischc Theorie (Es-
ve eksiklik duygusu ya da ta~ag1hk tetik Kuranu) ve Horkheimer'le birlikte
kompleksi deyimini ilk kez olarak orta- yazdt!\t Dialeklik der Aufklarung (Aydm-
ya koyan ki~i alan Adler, insan ki~iligi­ lanmarun Diyalekti!\i] adlr kitaplar bulu-
ni eksiklik ya da yetersizligi giderip iis- nan Adorno, tFrankiurt Okulu'nun se<;k.in
tiinliik ya da yetkinl.ige ula~ma ~abas1yla bir dO~OnOrOdiir.
anlama ugra~1 i~inde ohnu~tur. Freud~u ve Marksist kurama dayanan
Ya~am1 boyunca toplumsal sorunlar toplumsal-ele~tirel bir analiz iizerinde
kar~1smda biiyiik bir duyarhhk goste- yogunla~an, her tOr otoriter yonteme
ren Adler, biyolojik ve tinsel etmenleri ka~t ~tkarak, bireyi on plana ~ikartan
temele alan tFreud'dan ~iler arasmda- Adorno tarihe, akhn degil de, tutkulu
k.i hiyerar~ik, toplumsal ili~k.ileri on insan dogasmm, yani aktldt~iltgm ege-
plana ~1kannak bai<Jmmdan farkhhk men oldugunu one sOrmO~tOr. Bir iler-
gosterir. Ba~ka bir deyi~le, ~ocukluk do- leme iyimserligine, kendini tarihin ak1~1

14 ad tan1m1

i~inde a~1ga vuran ve hep ileriye dogru minden kurtanlmas1 gerektigini stiy ler,
gidcn bir projenin, bir evren planuun ~iinkii guni.lmiiz toplumunun biitiinii,
bulundugu iddias1na ~iddetle kar~1 tumelle tikelin bir uzla~tanlmas1 alma-
~akan Adorno, ya~nan onca felaketin yip, yalruzca kendini koruma i~giidii­
bu tiir iddia ve iyimserliklerin temelsi7.- suyle belirlenen oznel akhn tumelliginin
ligini gosterdigini soylemi~tir. tikellik iizerindeki egemenligidir.
AkJ1n, yani t Ayd1nlanma felsefesinin Bu ise, yaln1z Alman idealist felsefesi
uzerine buyiik iimitler in~a ettigi yeti- i9n degil, fakat, tiim degerlerin (tikellik)
nin, ~agda~ toplumda kendisini kendi evrensel bir ah~veri~, degi~toku~ hiz-
eliyle yiktJgaru; akhn geli~mesine, ras- metine (tiimellik) tabi tutuldugu, her~e­
yonelligin yerle~mesine, ozellikle de bi- yi (tikellik) ba~ka bir ~eyin soyut e~de­
reyin ahlaki ilerleyi~iyle maddi zenginli- gerine indirgeyen aniibadale ilkeleriy le
gin art1~1na biiyuk bir gii~le inanan Bat1 (tilmellik) belirlenen kapitalizm i9n de
toplumlaruun, yakla~1k yuz elli yd i~in­ geQ?rlidir. i~te, olumsuz diyalektik, nite-
de akh, toplumsal, ekonomik ve siyasal liksel bak1mdan farkh alan ve ozde~ ol-
ger~ekligi kendi ~akarlan dogrultusun- mayan varhklan, zorla niceliksel bir oz-
da orgutJeyen bir Slnlfln oznel ol~iitil de~lige siiriikleyen eski diyalektigin
haline getirdigini sayleyen Adorno, bu tersine, birle~tirmeyen ya da ozde~le~A
durumun a~Iklamas1n1n insarun dogaya tirip, biitiinsell~tirmeyen bir diyalek-
egemen alma siireci ile insarun insana tik, analitik bir i~lemdir.
ege1nen olu~unun ayn1 ~ey olarak go- Esas katk1s1 muzikoloji alantnda alan
ri.Hmesi, ve bu iki farkh anlay1~1n tek~ Adorno'nun estetigi, aristokrat~a bir
nokra tik bir bilincin dogu~una neden mahiyet ta~u. Adorno tkiiltiir endiistria
ohnas1 oldugunu iddia etmi~tir. sine, kiiltiiriin kapitalist duzen i~inde
Akhn, ba~lang1~taki hedeflerinden salt bir tiiketim nesnesine indirgenmesi-
uzakla~tlglnl, humanist ideallerin ya- ne ~iddetle kar~t ~1karken, sanabn ku-
~ama ge~irilmesini engelledigini, ya- rulu diizenle ili~kisini tilinuyle keserek,
banclla~Jna'nin temel arac1 haline gela ele~tiri ve kar~1 ~1kma gorevini yerine
digini belirten Adorno'ya gore, ~eyler getirmesi gerektigini one surer.
uzerindeki egemenlik insanlar iizerina ad tantml [ing. nominal definition; Fr. d~fini­
deki egemenlige donu~mu~ ve toplum, tion nominate]. Bir ~eyin tarurrun1 veren
egemenlik, gii~ ve bask1yla bir ~ekilde bir nesne ya da e~ya tarunundan farkh
ozde~le~tirilmi~tir. Fakat toplum, ege- olarak, bir ad, bir s6zciik ya da bir sembo-
menlikle birlikte du~ilnulunce, bu kez ltin anlamuu a~Lklayan tarum tiirii.
entellektuel ve kulturel ya~am standart Ad tarunu dilsel bir uzla~urun iiriinii ol-
hale gelir ve tutucu bir kimlik kazan1r. dugu i~in, ayru zamanda dilsel ya da sozel
Toplumdaki gii~ yogunla~mas1, ona tanm1 diye adland1nlu. Ba~ka bir deyi~A
gore, geli~imi smulam1~, teknolojinin le, ad tarununda, insanlar taraf1ndan
ara~lanru, iiretkenligi ve zenginligi art- daha onceden belirlenmi~ bir ~eyi, yeni
tumak amac1yla ellerinde bulunduran- bir ifadey le anlabnak, tarwnlamak stiz
lar, ayn1 ara~lan halk1 bask! alhna 1
konusu olur. Buna gore, kare', 'dort ke-
almak ir;in kullanm1~lardu. narh ~ekil' diye, anlanu iizerinde daha
Bu geli~menin e~i tlik, ozgiirliik ve once uzla~maya vamu~ alan bir kavram
ada let kavramlany Ia ~eli~tigini, ger~k e~'), yeni bir ifade (' dort kenarh
ilerl~menin ortadan kaybolup, bir tiir ge- ~ekil') ile tanamlarur. Ote yandan, ad ta-
rileme ve barbarhgm giindeme geldigini nurunda bir ~ey yine kendisi ile tarum-
savunan Adomo'ya gore, biililn bu landlga i~n, burada bir ttotolojiye ba~vu­
olumsuz siire;ler, ancak olumsuz diyalek- rulur. Buna gore, ad tammlan daha ~ok
tilde anla~Ilabilir. 0, diyalektigin Hegel'in totolojik ve kaplamsal alan tanunlardu.
sistenunin biiti1nleyid tam ya da yoneli- Ad tarum1 bir uzla~una i~aret eder; keyfi

Aenesidemos'un tJ:opeleri 15

ve uzla~unsal oldugu i~, ne karutJana· 3 Duyu organlann1n forklr kurulu~u. insan
bilir ne de ~urittiilebilir. Ad tarwnlannda varhklan duyu organlanrun farkh kuru-
bir uzla~1msalhk ve hatta bir keyfilik ve 1u~undan dolay1, ayru nesneden duyu
ozgiirluk bulunsa da, bu titr tarumlar, organlan aracdtgtyla, ttimiiyle farkla iz-
her~eyden once du~iiruneyi kolayla~h­ lenimler ahrlar. Omegin, tad alma duyu-
ran bir i~leve sahip olduklanndan., felse- su, bir nesnenin tath, gonne duyusu ise
fe, matematik ve bilimde biiyi.tk onem kJrtnlZl, doktmma duyusu ise diiz oldu-
ta~u. gunu s6yler. Hatta baz1 ~eyler, bir duyu-
advaytizm. tBudizme kar~1 alan Sankara ya ho~ gori.ini.irken, bir ba~kas1na kotii
taraf1ndan savunuhnu~ birci ogreti. goritnurler. Biitiin bu uyu~1naz duyum-
Dt~ ger~ekJigin, dunya ve bireyin yal- lar kar~1smda, Aeneside1nos'a gore, biz
n•zca goreli ya da fenomenal varhk ola- nesneleri niteliklerden olu~an koJnpleks-
rak varold ugunu, bir gorunii~ten ba~ka ler olarak di.t~i.tni.truz . Bununla birlikte,
hi~bir ~ey olmadagan1, ger~ekten varo· bir nesnenin tam olarak bu ni teliklere 1ni,
Jan tek ~eyin k.i~isel olmayan bir mut- daha fazlasma ya da daha azma 1n1
lak ya da mutlak varhk oldugunu one sahip oldugunu bihne o)anagnnlZ yok-
suren; ben ve dunya ikiliginin yanllma h.lr.
ve bilgisizlikten kaynakland1g1nl dile 4 Oznt!1Ji etkileyen ko~ullar. Bu gerek-;e
getiren gorii~. ya da neden ise, algtsal deneyin k.arakte-
Aenesidemos'un tropeleri [ing. tropes of Ae- rini belirlemede biiyiik bir rol oynayan
nesidemos; Fr. tropes d'Anesidmze]. Pyrrhon oznel ko~ullan ifade eder. AnormaJ du-
tarahndan kurulmu~ alan Yunan ku~­ rumda alan birinin, bir hasta ya da deli-
kuculugunu M . 0. birinci yiizy1lda yeni- run duyumlan ya da algdan, normal bir
den canlandumt~ ve soz konusu ku~ku­ kimsenin alg1 ya da deneylerinden fark-
culugun teorik ~er~evesiyle temellerini hhk gosterir. Bununla birlikte, normal
durumda olanlann deneyJeri de, ~itli
ortaya koymu~ alan Yunanh dii~iiniir
Aenesidemos'un, bilginin olanakslZ ol- neden ya da gerek-;elerden dolay1, farkh
olabilir. Omegin, a~hk, susuzluk, ya~h­
dugunu ortaya koyan, maddf diinyaya
hk, hareket ya da hareketsizlik, korku,
ili~kin bilgimiz soz konusu oldugunda,
giiven, a~k ya da nefret ki~inin alg1sal
yarg1y1 asluya alma tavnn1 ve dola}'ls•y-
deneyine yogun bir bi-;imde etki eder.
la ku~kuculugu hakh kllan on neden,
5 Nesneni n konunru, uz.aklzgz ve ym. Al-
gerek~e ya da diyalektik karutlamas1 ic;in
g•sal deneyin i~erigi, nesneyi ~evreleyen
kullandan gene) terim.
ko~ullar taraf1ndan da etkilenir. Ayn1
Bu gerek~e ya da nedenler ~u ~ekilde gemi uzaktan kii-;uk ve hareketsiz, ya·
s1ralanabilir: 1 Hayt•anlar aras1ndaki farklz- k1ndan biiyuk ve hareketli goruniir.
lzklar. Buna gore, hayvanlar, kendi arala- Fakat, algllanan nesnenin ger-;ek doga-
nndaki farkldd<!ardan dolay1, ayru .nes- snu goz online sermek a~1s1ndan, bir iz-
nelerden farkll izlertilnler ahrlar. 21nsan lenim ya da deneyin digeri kar~asmda
varlzklan arasrndaki farklzlzklar. lnsanlann hi~bir iistiinlii~, bizim de digeri yerine
izlenim ve deneylerL diger hayvanlarJn ~u ya da bu izlenimi se-;mek i-;in hakh
alg1lanndan ~ok daha guvenilir o1sa bile, bir nedenimiz yoktur. 6 Algrdan at;nhnaz
bu kez hangi insarun izlenimlerinin daha olan kan~•mlar. Nesneler duyulart, kendi
giivenilir o)dugunu belirlemede a~dmaz ba~lanna degil de, her zaman ba~ka bir
gii-;liiklerle kar~da~1nz. tnsanlartn d1~ ~yle birlikte etkiler. Bundan dolay1,
diinyadaki varhklara ili~kin.. algdan insan varhg1run algtlad1gl iirun, nesne-
i-;inde bulunduklan bedensel ko~ullara nin saf h~liyle ozde~ olmayan bir kan-
bagh oldugundan, insanJar aras1nda soz ~amdu. 1 Nesntnin niceli:i ve konrpozisyo·
konusu alan fizikj ve psi~ik farkldlk.lar, nu. Seylerin niceligi ve kompozisyonu
farkh algdann ortaya ~tk1~1na neden da algJSal deneyin niteligini dogrudan
olurlar. bi.r biQmde etkiler.

16 a fortiori

8 ili~ki/er. Algmm tiim nesneleri, algila- lar bulundugunu, fakat bu buyruklar
}'an ozneyle ve i-;inde bulunduklan ko- arasmdan birinin temel olup, tiim di-
~ullarla olan ili~kileri tarahndan etki- gerlerinin bu buyruktan «;Ikhgmt savu-
lendigi i-;in, nesnenin ger-;ek dogasuu, nan anlay1~a; tek bir ahH~ki buyrugun
bu ili~kilerin d1~ma «;1karak kavramak varoldugunu, tiim diger buyruk ya da
olanag1 }'Oktur. 9 Stk ve seyrek olarak ger- degerlerin kendisinden tiiretilmek duru-
~ekle~cm olu~umlar. Algdanan nesnenin munda oldugu bu temel buyrugun 'Sev!'
alg1layan ki~inin tam~1k oldugu, s1k s1k buyrugu oldugunu one siiren a~k ya da
kar~1la~tlan bir nesne ya da pek bilin- sevgi ahlakma agapiznr ad1 veri1ir.
meyen ve az rastlanan bir nesne ohnas1 Agathon. tPlaton'un felsefesinde, ahlaki iyi-
da alg1y1 dogrudan etkiler. 10 Yasalarm, lige ve bu -;er-;eve i~de en yiiksek iyiye,
gelenek/erin vc a/J~kanlrklarm etkisi. Algi- en yiiksek tideaya, ti.irn Idealann varhk
ya, ozelliklc de deger yargilarma, ki~inin nedeni olan iyi ldeaSll\a ve1ilen ad.
Liyesi oldugu toplumun yasalan, gelenek Agrippa. M. 5. 3. yiizyllda ya~am1~ olan
vc gorenekleri de yogun bir bi-;imde etki Romah septik filozof.
eder. Agrippa hakkmda tku~kuculugu ge-
Tiim bu gerek-;eler, Aenesidemos'a gore, rek-;elendiren ya da temellendiren argii-
insan varhgmm kendisinden baguns1z manlan ozetlemesi, t Aenesidemos tara-
bir ger-;ekJigin ne ve nas1l oldugunu hi-;- fmdan ortaya konan on tropeyi be~e
bir zaman bilemeyecegin.i, varhgm kav- indirgemesi d1~mda pek az ~ey bilin-
ralUlamaz oldugunu karutlar. Bundan mektedir. Aym konu hakklndaki veya
dolay1, varhk hakkmda dogrulugu test aym nesneye dair gorii~ farklthklann-
cdilemeyen gorii~ler ileri siirmememiz, dan; her onciiliin tek tek karutlanmasJ
hi-;bir ~ey hakkmda, onun ~oyle ya da gerektigi i-;in, karutlamalann sonsuzca
boyle, ~elirli tiirden bir ~ey olduglUlu geriye gidi~e yol a~asmdan; bir nesne-
soylemememiz gerekir. Aenesidemos'a nin, ozneler arasmdaki farkhhklara ve
gore, yapllacak tek ~ey, varhgu1 atom- nesnenin degi~en -;evresel ko~ullanna
lardan ya da ate~ten ya da Idealardan bagh olarak, farkl1 gozlemcilere farklt
olu~tugunu one siiren temelsiz kuram- ~eldllerde gori.inmesinden, v. b. g., dola-
lardan sakmmak, k1s1r tart1~malardan yi, yalmzca akla dayanan zorunlu bilgi-
ka-;uunak ve hi-;bir konuda hiikiim ver- nin degil, fakat, aktiiel ya da miimkiin,
meyerek yarg1y1 asklya almakbr. her tiir olgusal bilginin de olanaksizhg•-
a fortiori. Tikel olarun dogrulugunu karut- m dile getirmi~ olan Agrippa, tMon-
lamak i«;in, tiimelin dogrulugunu gester- taigne ve +Pascal iizerinde etkili olmu~­
mekten olu~an akllyiiriitme. tc;1kanmm, tur.
dogrudan bir -;lkarun olmay•p, dolayh aga~ bi-;imli dii~iince [ing. tree-like tho-
oldugu durumlarda, omegin tasunda, a ugllt; Fr. pensee arborescente].Deleuze ve
fortiori targiiman, ozel ya da tikel oner- Quattari'nin, botanikten ba~layarak cn-
meyi kamtlamak amac•yla, gene) oner- fonnasyon bilimi ve teolojiyle felsefeye
meyi kamtlamaya kar~1hk gelir. kadar Bah kiiltiiriiniin hemen tiim un-
agape. 1 tPlaton'un felsefesinde, iyilik. Gii- surlanru belirledigini soyledikleri epis-
zellik gibi, ezeli-dJedi ve yctldn idealara temoloji veye dii~iince tarzma verdikle-
duyulan, zaman zaman ahlili, manevi ri ad.
ya da tinsel bir temeli olan a~k it;in kulla- Gilles tDeleuze ve Felix tQuattari'ye
1Ulan Yunanca terim. 2 Orta-;ag Hristiyan gore, Ban dii~iincesini tarumlayan iki
felsefesinde, Tann adma insaru ve insan temel egretilemesi vard1r. Bunlardan
i~n Tafll'I'}'l sevme tavn. ayna egretilemesi, ge~gin bilin-;te
Agape teriminin st)z konusu anlarruna yan saydam bir bi-;imde yansJtddJgt ta-
bagh olarak, ahlak alarunda belirleyici savvunma tekabiil eder. lkinci egretile-
ogeler ve ilkcler olarak birtakun buyruk- me ise, zihnin ger-;eklik hakklnda ayru

ahliikd1~1 17

tarafmdan saglarum~ olan bHgisini sag- 2 Daha ozel olarak da, i~inde ya~ad1g1
lam temellere (yani, koklere) oturtulmu~ toplumun ve ~agm torelerini, ahlak an-
sistematik ve hiyerar~ik ilkelere (e~de­ lay•~m• el~tiren, tasvir eden ve bura-
yi~le, bilgi dallarma) gore diizenleyen dan hareketle insan va ahlakh olmarun
aga~ egretilemesidir. Deleuze ve Quatta- ko~ullarma ili~kin dii~iinceler geli~ti­
ri'ye gore, aga~ bi~imli Bah kiiltiiriine, ren denemeci, dii~iiniir, ya da romanCI.
merkezi, birle~ik, kendisine ~effaf, Bu anlamda ahlak~1, gene! ahlak dii~iin­
kendi kendisiyle ozde~, temsil eden bir cesini ele~tirir, insanlarm maskelerini
ozneye dayandmlm1~ biiyiik sistemler dii~iiriir ve edremle kotiiliigiin ~atl~­

in~a etme imkaru vermi~tir. Aga~ ben- masuu ana tema olarak 5e9Jlek sure-
zeri dii~iincenin aga~lanndan serpilen tiyle insarun ahlald a~1dan gii~siizliigii­
yapraklan, idea, bz, yasa, Hakikat, Ada- nii ve yetersizligini gozler oniine serme-
let, Hak ve Cagita gibi dallan vard1r. yi ama~lar. Onun sistematik olmaktan
uzak olan eseri, ya inceleme (tSeneca)
Boyle bir dii~iincenin en onemli temsil-
ya yergi (Horatius) ya risale (Boileau),
cileri tPlaton, tDescartes ve tKant'tJr,
ya ozdeyi~le (La Rochefoucauld), ya de-
~nkii onlar evrenselle~tirici ve ozselle~­
neme (tMontaigne) ~eklinde geli~ir.
tirici ~emalar i~erisinde zamansalhg1 Ahlak~mm tavn ahlakm ger~ek koken-
yok eden filozoflard1r. lerine ili~kin sistematik bir analiz olma-
Bu dii~iincenin diger bir ad1 da dikey mak ve donemiyle sm1rh kalmak bak•-
felsefe olup, alternatifi koksap veya ri- mmdan, Nietzc;he'ye ozgii bir soykiitiigii
zomatik dii~iincedir. anlay•~mdan farkW1k gosterir.
ahimsa. Hint dii~iincesinde ge~en, ve tiim ahlakphk [Os. al!lalcfyye; lng. moralism;
canhlann akraba oldugu ve dolay•s•yla Fr. mara/isme; AI. marnlismus]. 1 Her~yi
biitiin varhklarm carunm degerli ve kut- ahlak a~ISmdan degerlendirme, ahlaki en
sal oldugu dii~iincesini temele alarak, ytiksek deger ve ama~ olarak alma tavn
hayvani g1dadan ve sava~tan vazge~­ ya da irlSanm biitiin eylernlerine ahlaki
mekten meydana gelen yaralamama, bir deger yiikleme ve ama~ kazand1rma
zarar vermeme ilkesi. kayg•sutl ifade eden tavu, pratik felsefe
ahlak [Os. ah/tik; ing. morality; Fr. mara/ill!; anlay1~1. 2 Daha ozel olarak da, ahlaki,
AI. mara/ischer, sittlichkeit] Gene! anlamda, her tiir tinsel, teolojik ve varolu~sal bag-
mutlak olarak iyi oldugu dii~iiniilen ya lamdan bag.rnslZ ozerk bir disiplin, mut-
da belli bir ya~am anlay1~1ndan kaynak- lak bir yargdayta olarak goren ogreti.
lanan davraru~ kurallan biitiinii; bir Buna gore, ahlakt;~hk, insan varhgma
kimsenin iyi niteliklerini ya da ki~iligi­ biiyiik bir inan~ besleyerek, onun dege-
ni ifade eden tutum ve davraru~lar bii- rine ve yetkinl~ebilirligine inanarak,
tiinii, huy. lnsanlarm kendisine gore ya- ger~ek iyinin ya da insanm en yiiksek
~ad1klan, kendilerine rehber ald•klan amacmm, d1~ etkiler ve ko~ullar her ne
ilkeler biitiinii ya da kurallar toplam1. olursa olsun, ger~ekle~tirilecek ahlald
ahlak~1 [lng. moralist; Fr. maraliste). 1 Gene! eylemlerle kazarulan bir yetkinlikten
olu~tugunu savunan anlay1~ olarak or-
olarak, ahlak alarunda yogunla~an filo-
zof, insan eyleminin ahlili boyutu Oze- taya <;lkar.
rinde duran dii~iiniir; ahlald konulan ve ahlakdt~t [lng. nonrrwral; Fr. nonmoral].
Yerle~ik ahlald degerlere ten; d~me, bu
~agmm, toplumunun ahlald degerlerini
degerlerle bagda~mama durumu veya
tarh~rak, buradan belli bir senteze ula~­
ahlak alanmm tiirniiyle d1~mda kalan
maya ~ah~n ki~i. Dii~iince ve eylemle-
~ey i\in kullarulan s1fat.
rinde, ahlak ilkelerine bagh kalmaya Omegin, canslZ varhklar, otomobiller,
ozen g6steren, ahlakh olmay• h~eyin silahlar ne ahlaki, ne de ahlaks1zdu. Bir
oniinde tutan kimse. otomobili ya da silah1 kullanan ki~i. bu

18 ahlak dnyusu

oto1nobi 1i va da silah1 ahlaks1zca, kotii- do~ru oldu~una ili~kin ara~ttrmadan
"'
lii~e yok ac;acak bir tarzda kullanabilir. olu~an pratik felsefe.
Fa kat bu ~eylerin kendileri ahlakd1~1 Felsefenin, neyin iyi ve do~ru, neyin
ohnak durumundadu. Orne~in, bilim- kotti ve yanli~ oldu~unu; insan ya~aml­
sel bilginin de ahlakla bir ilgisi yoktur. run amacuun ne ohnas1 gerekti~ini;
Bilimin sa~lad1~1 bilgi, ins an taraf 1ndan ahlakh ve erdemli bir ya~ay1~1n hangi
iyi ve yap1cr yonlerde kullantlabildi~i o~eleri ic;erdi~ini ara~hran dahna kar,l-
gibi, kotiiltik i~in ve y1k1a ama.;larla da hk gelen ahlak felsefesi, ahlak alan1nda
kullan1labilir ve yahuzca, kullantlmaya ge.;en kavra1nlan analiz eder, iyinin,
ba~lad1~1 andan itibaren, ahlak bir olgu do~runun anlam!nl ac;1klayap, bir eyle-
olarak ortaya ~1kar. mi iyi ya da kotii kllan oJc;titler iizerinde
ahlik duyusu [Os. hissi al1lak; lng. moral yo~unla~1r. Buradan da anla~1laca~t
sense; Fr. sens moral; AI. moralisclter sinn] iizere, ahlak felsefesi alan1ndaki ara~hr­
Birtak1m filozoflann, ahlaki eylemlerin malar, JtornJatif alzlakla metaetik ya da ana-
kayna~1 olan ve insanlara do~ruyu yan- litlk a/1/dk olarak ikiye aynhr.
h~tan ay1rma olana~1 verip, onlan do~­ Bunlardan normatif ahlak, neyin ahlaki
ruya yonelecek ~ekilde harekete gec;iren baklmdan do~ru ve yanh~, iyi ve kotii
ve ahlaki yarg1lar olu~tururken, dikka· oldu~unu belirleyen olc;iitler sunup, bu
te alaca~nn1z standartlar sa~layan, do- olc;iitleri hakh klima ve temeUendinne
~u~tan getirdi~intiz sezgisel gii.; ya da i~iyle u~ra~Jr. Buna gore, filozoflarm
yetiye verdikleri ad. .;o~u oncelikle ya do~ru eylem ya da en
Ahlaki yeti o~retisi olarak bilinen ve yiiksek iyiyle ilgilenmi~lerdir. AhlAk fel-
insan varhklannda, onlan iyilik, yar- sefesinin temel kavram1 ya da belirleyici
dlmseverlik, odev ve insan sevgisi tii- o~esi olarak do~ru eylemi se.;en filozof-
riinden ahlaki de~erlere yonelten ve yal- lar, do~ru eylemi ger.;ekle~tinnenin,
nizca ahlakf olgularla ilgili olan ayn bir do~ru olaru ~eyi yapman1n, zorunhJ
duyu, gii.; ya da yeti bulundu~unu sa- olarak iyiyi, iyi olaru da do~uracag1n1
vunan bu gorii~, ahlak alarunda, ahlakf one siirmii~lerdir. Buna kar~1n, do~ru
ozneye iyi ve kotiiyle, do~ru ve yanh~ eylemi de~il de, iyi ya da en yiiksek
aras1ndaki farkhhh~1 algllama olana~1 iyiyi temel kavram yapan filozoflar,
veren bir ahlak duyusunu temele ahr. neyin iyi oldugu belirlendikten sonra,
Varb~ ilk kez Francis tHutcheson ve do~ru eylemin hemen ve otomatik ola-
David tHume taraf1ndan one siiriilmii~ rak farkedilece~ini, ve hayata geljirilece-
bir yeti olarak ahlik duyusu, neyin ~ini savunrnu~lard1r. Buna gore, birinci
do~ru ve neyin yanh~ olduguna ili~kin yakla~1mda neyin iyi oldu~u dogru
bilgiyi temellendirdikten ba~ka, ahlaki eylem taraf1ndan belirlenirken, ikincisin-
bilgiyle ahlald eylem aras1ndaki yank ya de dogru eylem iyi ya da en iyi taraf•n-
da bo~lu~, ahlaki eylem i.;in bir motif dan belirlenir.
sa~lamak suretiyle kapamaya yarar. Soz konusu geleneksel anlay1~1n ya da
ahlik felsefesi [Os. ilmi ahldk; lng. etiJics; nonnatif ahlak1n kar~1smda, ahlak fel-
Fr. ethique; AI. ethik]. Felsefenin, 'odev', sefesinin, iyi ve do~ruya ili~kin bir
'yiikiimliiliik', 'sorumluluk', 'gerekli1ik', ara~hrmadan de~il de, ahlak kuramla-
'erdem' gibi kavramlan analiz eden, nyla ahlakf inan.;larut ifadesinde kulla-
'do~ruluk' ya da 'yan1•~hk'la 'iyi' ve n•lan terim ve onermelerin manttksal
kotii'yle ilgili ahlaki yargllan ele alan, analizinden meydana geldigini savu-
'ahlaki eylem'in do~as1n1 soru~turan ve nan tmetaetik ya da tanalitik yakla~nn
iyi bir ya~mm nas1l ohnas1 gerekti~ini yer ahr. lnsan1n dii~iincesi, eylemi ve
a-;1klamaya .;ah~an dah. Temelde iyi ve dilinde ortaya t;U<an ahlald o~elerin do-
do~ru gibi iki etken taraflndan belirle- ~as• ve anlam1ru c;oziirnleyen metaetik
nen ve iyi ve do~ru olana, neyin iyi ve ya da analitik ahlak, ahlald kavramlann

ahlikan tem~l ogeleri 19

anlanllanyla, ahlaki yargalan hakhlan- der Moral [Ahlalon Soyki.iti.igi.i) adh ese-
dlrma, temellendirme veya destekleme- rinde geli~tirmi~tir. Nitekim, s1ras1yla,
de kullan1lan yontemlerin manhksal efendi ve kole ahlak.J, gi.in~ ve sut;luluk
analizinden meydana gelir. ~u halde, bilinc, ve nihayet t;ilecilik ideali gibi i.it;
ahlak felsefesi, felsefenin, bir yandan ayn boli.iJnden meydana gelen kitaban
dogru ya da iyiye ili~kin bir ara~hnna­ ana di.i~i.incesi, ahlak.Jn gi.ic;stizli.ik ve ye-
dan, diger yandan da ahlaki kuram ve teneksizliklerinden dolaya yarattca eyle-
kavra1nlara ili~lcin analizden meydana tne te~ebbi.is edemeyen, ama eylemi
gelen dahdu. kendilerine oldugu kadar, yaratao ki~i­
ahlikan evreleri [ing. stages of morality; Fr. lere de yasakJayan birtak.Jm norm ve ku-
pluzses de lQ moralit~). AhlakJn, filozoflar rallarla gi.it;si.izli.ik ve yeteneksizlikJerini
tarafandan onerilen geli~me a~amalan. dengelemeye t;ah~anlann hant; ve inti-
Rasyonellik oncesi, geleneksel ahlak ya kam duygulanndan dogdugu di.i~i.ince­
da grup ahlak1yla, ki~isel, rasyonel ya sidir.
da refleksif bir ahlakJ belirleyen, ve var- 2 Nietzsche ve Marks'ta omeklenen bir
hgl, hem ki.ilti.ir tarihinde ve hem de bi- tavar olarak, varolan geleneksel ahlakln
reyin ya~amanda kolayhkla gozlenebi- temellerini kaz1y1p, kendi anlaya~ma,
len bu evrelerin en belli ba~hlan ~u i.it; kendisine ozgi.i bir ahlaka yer a911a tavn.
evreden, yani 1 bireyin gelenekgorenek ahlik1n temel etmenleri [tng. basic fac-
taraf1ndan yonlendirilmesi evresi, 2 bi- tors in morality; Fr. facteurs bases de Ia Jno ..
reyin kendi ic;inden yonlendirilmesi, rnlit~]. Ahlak olgusunu ya da kunununu
kendi kendisini yonlendirmesi evresi, ve olu~turan, belirleyen temel ve vazget;il-
nihayet, 3 ozerk birey evresinden mey- mez ebnenler.
dana gelir. Bu etmenler ~u ~ekilde saralanabilir: 1
Buna gore, ahlak, bir ki.ilti.ir ~err;evesi Tikel nesne ya da bireylerin belirli bir
it;inde kabul gormi.i~, belirlenmi~ ve ta· ahlaki nitelik., tOdev ya da sorumluluga
nunlanma~ amat;larla bu amat;lara nas1l sahip olduklar1n1 ya da olmad1klaruu
ula~llacag1na ortaya koyan kurallar ifade eden belirli yarga fonnlan. 2 SOz
obegi olarak ortaya t;tkar. Bireye dJfSal konusu yargllar it;in nedenler ortaya
olan bu amat; ve kurallar bireyi uzun bir koymanm uygun ve olanakh oldugu di.i-
si.ire boyunca yonlendirdikten sonra, ~tincesi. 3 Daha genel yargdarda ifade
birey onlan it;selle~tirir kendisine mal
1 edilebilen ve ahlaki yargllarla bu yarga-
eder ve kendi aanat;lanyla kurallan lar i~n getirilen nedenlere teanel olan ku-
haline getirir. Bundan sonra ise, birey rallar, ilkeler, idealler ve terdemler.
rasyonel ve ele~tirel bir tavar geli~tirip, 4 Bu yargdara, kurallara ve ideallere
kural ve amat;lanna el~tiri si.izgecinden e~lik eden ve bizim onlara uygun bir
get;irir, onlan nesnel bir bit;imde deger- tarzda hareket et:memizi saglayan dog-
lendinnesini ogrenir. 0, arhk ozerk bir a( his ya da duygular. 5 Sorwnlu tutul-
birey haline gelmi~tir. Gert;ek anlamda ma, ovi.ilme ya da aylplanma ti.iri.inden,
ahlakln ba~ladag1 yer de, i~te buras1d1r. belirli odi.il ya da ~zalar, ek motivasyon
ahlak1n soykiitiigii [tng. genealogy of nw- kaynaklan. 6 Bi.itUn bir yargdama, akllyi.i-
rals; Fr. gen~ologie de Ia moraliteJ. 1 Unli.i ri.ibne ve hissetme si.ircci boyunca be-
Alman filozoh1 Friedrich tNietzsche'nin, nimsenmi~ olan belli bir bakJ~ ar;1s1.
ahlak kurumunu, ahlakan bir toplumda ahlakan temel ogeleri [tng. basic elements
nasll ortaya t;lkllganJ, hangi fonksiyonu of ethics; Fr. elmzents bases de l'~thique] .
yerine getirdigini, insanlarm nit;in ona Ahlak1n varolu~nun kendilerine bagh
baglanmak durumunda olduldaruu gos- oldugu temel unsurlar, bir toplum ya
termek suretiyle at;akJama faaliyeti it;in da ki.ilti.ir t;evresinde ahlakJn onsuz olu-
kullandag1 deyim. Nietzsche soz konusu namaz ko~ullan. Bu ogeler ~oyle sJra-
yontem ve ahlak anlay1~1nl Geneologie lanabilir:

gore karar verebilme olana~1 verecek. fakat kendi karakterimiz. v .iip bic. se~m o~esini.im ya da ir4de ozgurlugu. cans1z bir varhk.ekleri oldu~u gibi mi soyle. oldugu kabul edilen insan ey- ~ISlnda tercihte bulunabilme yetene~i­ lemleri.. soz etmek miimkiin de~ildir. c. canslZ bir lemlerin hesab1n1 verebilmesinden. kendi tercihlerine olarak davran1~ta bulunur. alternatif davran1~ birc. sec. bilin. davran1~laruruzll\ ba~ka­ cinde olan biridir.li olarak tartma. Buradan da anla~1laca~1 ler olarak sunar. dan dolay1. ey- natiflerin varh~1na ba~h olarak.kileyece~ konusu.nlulugu- gitciine sahip. farkh altematiflerin bilin- dur. ahlaki eylem. yaln1zca rumlu tutulamazlar. cans1z bir varh~1n tersi- 5 Ahlakln ba~ka bir temel o~esi de.ti~imiz.g. Biz bu iki altematiften iizere.u ve ideallerine dayanarak birtaklm alternatiflerle kar~r kar~rya kal.in boyle bir ~ey ke.. yalan rru ve do~ olup olmadJkJan. Oysa. rumluluktur. gelecekteki ey. olanakh kdan c. Yani. Olc.ok ahlak~ Robinson Crusoe'nin ger- tarzlann1n lehindeki ve aleyhindeki ve. soz konusu davraru~lann ba~kalan iize- mesi gerekti~i iizerinde dii~iiruneye rindeki etldlerine ba~h olacakbr. Niteldm.lann1 iistlenebihnesinden sinlikle soz konusu ola1naz.inde kalan. yarg1lama kapasitesi belirlenmi~ olsayd1. Ba~k. ahlak bakmundan iyi olan ki~i­ ve de~ersiz kar~1S1nda. kendi •nam•z gerekti~i iizerinde dii~iirune.li 6 Olc.iip bi.b. nin karakteri~ verilen ad.liikten kurtulabilmek i9n. ne yap. lendirilebilme veya ba~kalanru bu de~er­ na olsayd•lar ve insanda her~y onceden lere gore et. davran1~1m1~ alan•m•z ic. Buna gore. lerinin sonuc. ~u halde. do~u. AI.im yapamad1~1 zaman. Soz 4 Ahlakln dordiincii temei o~esi. eyle1nimizde yonelece~imiz sec.ocu~un farkh eylem tarzlann1 birbirinden ayl. adil. . davranl~UnlZln alternatifle. do~ru ya da yalan soyleyebi liriz. ahllk bakurundan iyi olan deyi~le. 'Ne ya~an trmrz ve genel amacrmrz uzerindeki yap1nahyun?' sorusunu yarutlama. 'Ne yapmahyun?' olarak tartma. yalruzca ba~kalan iizerindeki etki- lemleri konu ahr. moral. bir zihinsel olgunluktan yoksundurlar. Ahlak1 ahliki [lng. Bu anla1nda bir c.me. lanru nasd et. bir kimse bir problem ya da na getirir. bir sec.li olarak tartma anlamu1a geli.me. kendi motifleriy. z1n.iip bi. eyle.a bir uygun olan.. moral. Pratik bir nabilecegi gorii~iinii kabul ebnez. bilinc.enek. konulanrun onemJi bir bOliimiinii meyda- Buna gore. Onlar so- ba~ka bir bic.kile1ne.me. ba~lad1~1 zaman. ahlakln en onemli o~esi. kendi arz. Ahlak kurallanna hie. ahlaki soru1nluluk.. c.ilnde degil de. sittlich]. c. birini ya da di~erini sec. Soruinluluk.in oznesidir. ki~inin eylem- disini bize. dogru di ye nitelenen. Bun- bir amaca nas1l ula~llacagt konusunu bi. linc.20 ahlaki 1 Ahlak. ~iinkii. bizim giicumiiz ve etki diye sordu~umuz zaman. so- konusu iki olanak ya da alternatif ken. m1na gelir. altematifler kar. Biz ve ahlaki eylemden soz edilemez. de~erli eyleme.i eden bir d1~ giice ba~h eyleinlerine ozgiirce.ebiliriz ve a] ter. 3Se.ok onemli ba~ka bir o~e i yi.-. davraru~larunLZJn iyi giic. ne. insan varh~1. on- varhk ya da e~ya ic. ahllki ozne iyi ve kotii. ahlak diye bir ~ey i~n kuUanllan s1lat. ahllktan drgnrnz gerfeginin kabu)iiyle ba~lar. bu ey- de ayarlayabiliriz.tinkii o soz edilemez. lerini degil. irade ozgiirlii~iinii varsayar. ey lemlerimizde her zaman le. temel de~erler tarafll\dan yon- mizdir.iyor demektir. Ote yandan. larm sonuc. lemlerine ozgiirce ve kendi motifleriyle mhnizi kontro) edip diledi~imiz ~ekil­ karar veremeyen bir kimsenin. bilgeli~e dayanan ol. Zira in san varhklan birer maki. erdemli.lann1 iistlenebilmesi anla~ ri.iip bic.ek anla1nda ahlakh ya da ahlaks1z davra- rileri olc. bir eylemi kendi ba~1na ba~latma ba~ka insanlarr hesaba kahna zon. soz konusu olmayacakh. ahlak1n 2 Olfiip bi. ~~unlukla yoksa gerc.iinkii kendilerine kendisine etk. ise. belli etkilerini hesaba katryoruz demektir. ya da akll hastas1n1n sorumlulu~undan ramaz. Fr.im yapabilme.

do- alalaki egoiznr ise. 2 bi. ahlaki takalcahA-an kar~J­ ret. daha c. kac. ahlaki bir eylemde oldugunda.i~u le ilgili bir iddiada bulunmakswn. ki~inin her zaman de c. insanlar ara· lanru hayata gec.innesi gerektigini. egoism. koruyacak ~kilde ~oziimleyecek bir yon- ladatJ yarar.il ruri. c. olarak gorup ahlakhhta ona dayandaran temel ilke olarak.ogunluk. ihtiyac. ahlak anlaya~lan ic. ahlaki egoizm.J- bulurunam gerektigini one siirer. Oc. ancak insanlar birbirlerinden yalJtlandak· egoismus].lara. kalan tiim deger.~kar. en yiiksek ve ahlaki olarak kar~d1kh bir bagamhhk nihai deger oldugunu.i. herkesin benim t. ac. ahliki empir. 3 ki~isel linde bulunan ahlak kurallannan. lara) kar~damas1 ya da gerc.sel ahlaki egoizm. Fakat bizim. Fr. s1ndaki 9kar c. c. goreli olarak kuc. dikkate aluursa. kurallann kazandmas1nda bire- Soz kon usu ahlaki egoizm tiirlerinden.ekle~tir­ topluluklar halinde ya~amayap. birtak1m ko~ullar gerc.i bencillik dogal yonunden. ~goisme.ar ve c. ahlak gori. tYararcahtan kuru. hazlann yogunlugu. Buna kar~tn. bir ahlak sisteminden kurallann elde edihnesinde ortak dene- de.1kanru gozeterek eylemesi Ahlaki empirizm biraz daha ozel bir gerekb~ one surer.irevi siiz edilebilir: 1 Evrensel alllQJc. ahlaktan top.inde bulundugumuz. ba. eylemin ozneye sag.in temele ald1t1 hazlara iii~· bir ahlak anlaya~a olabilmekle birlikte. Evrerasel ahlaki ego· en yliksek mutlulugu saglama amaca'na izan ise.ab~malan herkesin ~akanru belirleyici unsurun.in.~kannu hesaba katarak eylemde ya ahlaki tbireycilik ~eklinde ortaya c. takdirde.inde ya~ada­ Herkes ic. yaranna temele alarak ey.okme tehlikesiyle kar~da~u. deki etkisiyle ilgili kalki. herkesin. benim.ah~malannan ortaya ~aktaga sonucuna gore degerlendirilmek duru.i~u olarak ahlaki egoizm ya ahlaki empirizm [tng. zaman kendi c. kendisine yeten var- (arzulan.akar oldutunu one siiren temle tamamlanmak durumunda kalu. pratik olma yan bir ogretidir. anla~dabilir ve savunulabilir ula~1nak ic. yin ozgiin deneyiminin onemini vurgu- bireysel ve ki~isel egoizm.ah~malan soz kon usu le•nesi gerektigini. tbencillikle ozde~le~tirilp empriSriJe ethique]. dikkate almakswn. goreli olarak ki.izerin. ayn ahlaki bencilik ya da egoizmden Nitekim.in kullarulan deyim. kendi ifade eder.iren gori. duyguyu duyuJann bir ti.akanna olmayabilir. nufusu lerin bundan c. her insan111 [an.i~· dugu kadar c. istekleri.ok sayada insana. . da benciligin. cak bir kuraJlar ve ilkeler buttinu anla- aritlnuetique morale]. ciddi probleanlere yol rusu Jeremy tBentham'an. ya.inki. her pirik ahlak anlaya~lan ad1 verilir. uygulanabilen bir teori disi ic. Soz konusu empirist gorii~. nasaJ davranmalan gerekti~yp yoluyla kazanaldagtn1 one si. ki~inin ken. Fr.imdogalc1 ahJaklara ayru zamanda em- t. ~dd1ga su rece.in olanakla olan tum tatminleri olabilir.ah~malan en aza indir- ~amdaki en yuksek i yin in. niteligi ve ba~ka insanlar i. hazlan ve hkJar olmadlgJmaz.ekle~tirilmedigi suresi.Jkarlanru hie. Buna gore. giderek artan bir toplum ic. ahlaki egoizm [tng.lJ\Jlmaz olarak bir- sas1 bulunmadaga ic. Al.1kann1. gendigi zaman. ba~ka lnesi oldugunu. Fr. ethical empiricism. yimi on plana c. tiim insan varhklan i~in gec.i. ba~kalanrun ti.•karhr.imki. lar ya da tsosyolojizm ~eklini alarak. en azandan.1khgln1 savunan anlaya~. anJam i~inde.ok d uygularmdan hareket eden binin c. karak.iik gruplar halinde kendi iyi1igini gozetmesi ve kendi c.i egoimz. ya~adaklan ve dolayasayla. ba~kalanrun ne gu~tan getirilmeyip sonradan deneyim yapmalan. evrensel ahlald egoizm munda oldugunu. nroral arithmetic.akar. d uyulanndan ya da sergileyen eylemler. pekala eylem sahi.erli ola. ili~kisi ic. mi. ki~isel t. ki~inin kendi tatmin. Genel olarak.in ler olmaktan t.lka· smda yer alan ve ahlaki eylemin teme- nma gore eylemesi gerektitiJU.1kar c.in ol. 'mumki. insanlarla toplumsal. ahlaki eylemin takim ~Uc:ar c.in ge~erli olan bir tahlak ya· guruz ve burada. ancak ve. lumsal bir ahlak. AhJak feJsefesinde. insarun 1ne zorunlulugu yoktur. ekonomik ve hatta ~an ve mutlulugunun ilk. ya da kendi c.i~iik a1nac. c.izm 21 ahlil<i aritmetik [tng. savunulabilir gori. c. kin hesab bililni.

ahlaki gerek~eler kan1h [ing..Jl.ini. ozgi.i. i~in ahlakl1 olmaktan saz edilebilecekse l~te bu c. Ahlak felsefesi ahlaki eylemin gerisindeki motifler.i. belirlenmesi.idi. munda oldugu belirli ozellikler ~oyle Sl. bildikleri.i.i bu ti. tum insanlar sonucun hedeflenmesi. Fr.imki.i~i. bu filozoflar. egilim ya da histen dolay1 degil de. Bundan dolay1.22 ahlaki epistemoloji ahiald epistemoloji [tng. ya da bir motifin varhgw. tKant'a gore.i ortaya ~lkaramad1ktan ba~ka. [lng.in varolu~unu mi. ahlaki tavtrlanm ifade eden l<arut ya da argi. 3 ozne tarafu.izerinde tam bir denetim saglayamaz. Ahlaki eylemi gi. ~i. ahlaki akdyi. bir zorlamarun soz konusu olma. daha ozel reketle. yarathgm1 one si.er~eve i~inde. kendi denetimleri altmda bu- Ahlaki bir eylemin sahip olmak duru. bir odev duygusuna da- nasll hakh kdmabilecegi. ahlaki bir degere uygun di. Alman filozofu Kant'm.fler.i~en ya mzca bi. ahlaki sonuc. insan. 4 iyi ya da kotii gibi ahlaki eylemlerin sonu~lan da ~ogu zaman in- degerlerin varhg1.1kan temele alarak bilinebilecegi. Zira. insamn ki~isel ~1kanm eylem bi~irnini se~en bilin~li ve sorwnlu gozeterek birtakun sonu~lara yonelmesi bir ozne.ini. onun kendi. duyulan oznel bir sayg1 d1~mda hi~bir nru ara~tuan tepistemoloji ti. dan onceden belirlenrni~ bir ozi.ir iradeye dayanan ve dayanmahdu. ahlak insandaki Odev duygusuna genel haliyle.ileyen moti.i- eylemin temeline yer~~~tirilebilecegini IJ\an ti.i bulun- pdarak m1 ger~ekle~tirdigimiz). yal- bilen.ini.i burada nes- ve sezginin ahlaki di. yani ahlaki kaygdardan ha- ti. ~ey yoktur. Kant'a gore. 1 egilim. ahlak saz ko- birtak1m egilimlerin nti (bir eylemi.ize ~1kar saglayacaguu hesaplayarak dey~le. epistemolog1e morule] Herkes i~in mi (yani bir eylemi.i gi.erliligi olan nesnel ahlaki dogrula.inki. duygu ve tutkulan ralanabilir: 1 Eyleme yonelten bir niyet i. nesnel olup olamayacag1 sorulan. se~imin oznenin kendisi tarafmdan ozi. belli nusu oldugunda. odev. yonelimsel bir karakter ta~1yan. ahlaki ilke ve sonu~larm nasd narak ya da ki~isel c. Bir eylentin sefelerinde ahlik1 on plana ~1karrru~ ahlaki degerini yarg1larken.inya tarihinin olduk~a karrna~1k ve Bu motifler Slrasiyla. ahlaki eylem [ing.irmi. akd.r odev duygusund<u1 dolay1 ger- da ahlakl bir amaa ger~ekle~tirmeye ~a­ ~ekle~tirilmi~se eger. argument mmlanabilir.lann. de kabul edilemez. Tann'mn varhgm1 yads1ma olarak da. Di.i~ ayn motif.iri. ml ger~ekJe~tirdigimiz) yoksa odevin logy.iri. egilimleri.in klla- doguran. motives ateist di. ahlald eylem en eger.irluguni. 2 ki~isel problemli donemlerinde ya~am1~ ve fel- 9kar ve 3 t6dev olabilir. ba~kalanm gozeten bir eylem olarak ta.unki. insanlar yalmzca etld ede- belli bir amaca yonelmi~ olan eylem.itmelerin eylemek yerine. ahlAksal diye nitelenen eylem bilmek i-.ini. moral epistemo. dogru olduguna inanarak ml ger- nn olup olmadtgl. yoksa madtgnu. olabilir.nsarun Tann tarafm- bir anda onu ger~ekle~tirme hissine ka. tNietzsche ve Sartre gibi baz1 motives behind the moral action. i.irlerin ahlak1 ve insan oz- derriere de I' action morale].iyi. tarihinde. insarun ozi.i~ti. Ahlak a~1smdan degerlendirile.iri. onu yapmamn gec.ir.ice. duygu yanarak eylemeliyiz. soyledigi i. ahlaki bir eylem h~an. Moral actioni Fr.i~i.ik onem ta~td1gm1 soyleyen bile.i kendisinin ki~isel ~1kann m1 (eylemi. bir eylem bir morale]. eylemin. insan ozgi. Action Ote yandan. Ba~ka bir l·.irlugu- . from moral considerations].iri. lunan ~eylerden sorumlu tutulabilirler.i. 2 belli bir Aym ~ekilde.i~ ve argi. dogal egilimlerimize daya- m soran. olan Nietzsche ve Sartre. insani ve rasyonel y•p. lemler insamn yi. 5 ki~inin kendisi ya sanlarm etki edebilecekleri ala1un dl~m­ da ba~kalanrun ~1kanna olabilecek bir da kahr. nel bir ahlik yasas1yla bu ahlak yasasma manlarda nasd bir rol oynad1g1 konula. ~ekJe~tirdigimiz) sonucu oldugunu bil- tam olarak 'dogru' diye betimlenemese menin bi.ini.ir ey- ~imde. Fr. <.dan yapdan se.

Nietzsche.ok ahlak yasas1. olur. bu durum ahlaktan olduk~a farkb olabilecegini. ozgurluk ve ahlaktan soz edilebilecekse. bu yarg1lardan biri yerine ba~ka bir yar- run ozu de var demektir ve bu oz varo. ba~ka bir degerleri. ba~ka bir kimsenin kulturlere. leyid gorectligin antropolojik ya da sos- Tann'nm varolmamas1 gerekir. gruplara ve hatta bireylere onun iyi ya da dogru oldugu i. yani bir yarat1c1 var ise eger. tum degerler mayan. in. Avrupa'da Tann belirlemesi gerektigini savunan ahlak inancmm ve bu inanca dayanan klasik gorii~i. Fakat. ahlaki yargllar soz konusu oldugwtda. 0. her i. ahlakl ya da ko~ullar ayru olsa bile. insa. olamaz. bulundugunu. Banmrsa eger. ahliki g~redlik 23 niln. tilin zamanlar bo- eder. Nesnel olarak dogru ve ge~erli olan sonsuz guce sahip olan bir varhgm va. ahlakm ya da tek bir tahlak yasas1'nm. bu durumun ~ok endi~ verici yunca ayru ol~ude ge~erli olan tek bir bir durumoldugunun farkmdad1r. ozden once gelir. tamla eksik olan bir ve ayru oznel bir karakter ta~u. bu dunyaya gelmi~ligi dile getirir. yolojik bir iddiada. yan. ise tmetaetik alaruna giren bir savda bu- relavitisme ethique]. Bu. yalruzca. Fr. insan ve toplwnlann ahlaki yargdannm Aym tezi tSartre da savunur.n. farkh kir. ancak ve ancak Tann varolmad1g1 goreli oldugunu. 'Dunyanm bir daha sahip olama. Bireylerin ahlaki surer: Bir birey ya da toplwn i9n dogru ilke ve degerleri arasmda bir ~ab~ma bu. Zira. kolele~ir. mutlaklann varolmad1g1m. insanlann dunyada bannamaz. yerde hukum suren ahlakm ba~ka bir insanm kalduamayacag1 kadar buyuk ~agda ya da yerde hukum suren bir olayd1r' demi~tir.n ve ilkelerin ki~iden ki~iye. bir ~agda ya da belli bir ~erlerimizin altmda kana boyand1.inde bulunulan durum lundugu gozleminden hareketle. metaetik gorecil tgin ahlaki gorecilik [tng. dugunu one suren gorii~. bir ona gore. mutlak hi<. olaru betimleyerek. Ba~ka bir deyi~le. birleriyle ~ah~ma i~inde bulundu~u sarun varolu~u. kendi kural ya dt~ degerlerini kendisinin Buna gore. Sartre'a gore. Oy. ge gore. yetkin tek ahlaki ol~ut ya da standard• meyda- olan ve SIJUrslZ bir guce bulunana teslim na getirir. normatif bir ilke one bakmundan rolativizm. ona gore. ahlakm hukum surdugu ~aga goreli ol- cunun bir degeri olacaksa. kim. ~unku insanm gu. gucunden yoksundur. tiim standartlar.. bir kimse tarafandan gi~tigini savunan anlay1~. en yetkin olanla yetkin ol.bir ilke ya zaman soz konusu olabilecegini savun. insan i~in bir . Bu ilke ise. birey ya da toplum i~in dogru ya da iyi ~agdan ~aga ve toplumdan toplwna de. Tanr1'dan vazge~ilmesi gere. insanda farkbhk gosterdigini. Bu imkan ve 3 Buna kar~m. Ahlaki goreciligin ii~ farkb ~ekli ya da leyse. oztinti kendisi yaratlr. olan rasyonel bir yolu bulurunad1gllll ve Tann varsa. ozgiirluk yok demektir ve ~ah~an iki Lemel yargmm aym ol¢de insan kendi ozunu olu~turma olanak ve ge~erli oldugunu savunur. etltical relativism. da deger bulurunad1g1 i~in. zorunludur. ahlakla ilgili oznel duygulan. hatta bunlann bir- varolu~. i. ozunu ve ahlakm1 yaratam. ahlaki hi~bir standart.. temel vardLI ve insan. cilik. sonsuz olanla deger bulunmad1g1ru savunan gorecili- sm1rh olan. Ahlakta ve degerler lundugu yerde.nancma ya . ya da iyi olan.i. Nite.az. ttirti vardu: 1 Bunlardan betirnleyici gore- bilrnesi i~i.nsarun mu~lardlr. Tann inancuun ~oku~uyle ilgili ahlaksal standarhn varolu~unu yads•- olarak. betim- ~kiln varolabilmesi i~in. normatif gorecilik. evrensel hi~bir rolmamasl gerekir. ahlakm ~eyle ilgili olarak. g1y1 hakh kdmarun nesnel olarak ge~erli lu~tan once gelir. Ahlak alamn. insarun kendisini ozgurce yarata. Tann. varolan eksik ve smrrh olan. han. 2 Metaetik gorecilik ise. Hristiyan ahlakmm ~oktugunu iddia Tiim insanlar i~in. bir~ok standart yacagl en kutsal ve en gu~lu varhk. bir<. dogru ya da iyi oldugu du~unulen bir da.

'H1Is1zhk kotiidiir'. toplumsal ve ulusla- ~eklindeki ahlaki yarg1. Fr. odev duygusunun. bir anda degil. yiiceliginin herkes tarabndan geregi gibi tiim degi~meleri gozlemlememi~ olsak anla~Ilmasm1 amac. knawledge of davrarunarruz gerektigini belirleyebilir. Nas1l ki.lncesine sahip olmad1~ tezine ek ek olarak. ahlak etkeninin degi~menin bir nedeni vard1r' ~klinde­ onemini vurgulayan. Oc. moral otesine gec. manda deneyimledigimiz tikel olgulann ahHiki ilke [Os. yerde ya da aktam. tism. ahlaki ilkelere ve durumlar i9n gec. tiimel terimlerle dii~iin­ diiriist olmahd1r' tiiriinden. insani. ethical culture 'insan daima dogruyu soylemelidir!' movement]. yalmzca belli rumlandl~ kural ya da ilke. tiim degi~melerdeki nii. ethical absolu- getirerek elde etmiyoruz. 'Yalan sbyle. 'Ki~i geni~ kapsamh. olanag1 saglad1g1 ic. evrensel yarg1lar ortaya koyabilir. 'ne yapmanuz gerektigi'yle ilgili genel gm1 ac. zlhnimiz bu olaya. principe moral]. idealizm bir nedeni olmas1 gerektigini biliriz.U. onlarla ilgili dii~iinme tarzlanmlZl olarun ba~ka bir durumda. Buna gore. bizim teorik. gi~meye ek olarak. Ali'nin. tecri. kuramsal dii. pratik akbm1z da.ekten de iyi ya da dogru na. 19. A yru ~ekilde. ve daha ozel olarak da. veren nedensellik kategorisini yiikler. bilimde ve ahlakta. za- 1~nr. ey.erli olan bir ilkeyi ili~kin bilgimizin bilimsel ilkelere ili~­ konu almaktadar. ki bilimsel yarg1yla ayru tiirdendir ya da ahlak yasastyla insamn sonsuz deger ve ayru zihinsel faaliyetin iiriiniidiir. insana yiikiimliiliigii. insana yapd. zira bpk1 fizigin yasa- kin bilgimize bir bak1ma c. Fr. Aym ~ekilde.in. Deneyimden gelen izlenimlere rafmdan kabul edilmek.in yimle ba~lasa da. yiizyilin sonla- Kant'a gore.ibedeki nesne ve olarak -ki.24 ahlaki ilke da dii~i. biz. yani tiim insanlar ta- degildir. belli bir durwnda. insani ili~kilerimizde. c.izi yansltmaktadn. lan gibi. Odev ve sorumlulugunu arumsatan.er.la kurulan der- arh iic. nekler it. ahlaki eylernin de yasas1 vardll'.layan aklm ya da ha- da. benimsenmek .bndan sbzii edilen amac. tyararabk.ok benzedigi. c.en kavramlan kullarunz. tiim zamanlar ko~utluk kuran tKant. ing. ilke olarak 'Her rarasl tiim ili~kilerde. biitiiniiniin istisnaslZ tiim insanlar ic. gec. kuramsal akluruz nedensellikle pes morals] tOdev ahlak1yla iinlii Alman ilgili tiimel ve zorunlu yargllar olu~tura­ filozofu Kant'm evrensel ve zorunlu biliyorsa. gore. Fr. tecriibeyle s1rurlarum~ gec. Kant'a lemlerin kendisiyle ac. bulundugunu ve bu degerlerle kurallar Kant' a gore. belli bir yerde ya da da lensler araclllg1yla goriiyormu~casl­ zamanda gerc. zihne daha mek kotiidiir'. me hrsah verir. sanki onlan belli gozliikler ya dir. aflsolutisme ~tltique].bir toplumda. Meh. neyim. bilirnde de ahlak zamanda iyi ya da dogru olmad1g1 tezini felsefesinde de. bilgimiz her ne kadar dene.. bu de- eylemi g5steren. ayru ~kilde pratik akhrruz da ahlaki ilkelerin bilgisinin nasll kazaruld1. her degi~menin Terim tpozitivizm. ra. olaylara.unkii Kant'a gore. Bu. ahlaki kiiltili hareketi [ing.ekle~tirilmesi gereken ahHiki gimiz zaman. Biz.:in kullarulnu~br. giyi elmalan ya da portakallan bir araya ahlaki mutlak~1hk [ing.erli olan ahlAki kural ve degerler vamuyoruz.ek oldugunu. nnda ingiltere'de baZl se9<. Ahlaki de- insanrn her zaman dogruyu soylemesi gerin ezeli-ebedf ve nesnel olarak ger- gerektigini sonucuna. fakat her zaman nasd ahlaki ilkelerin bilgisi [ing.1klama olanag1 ahlaki eylemlerin bilinc. lin~izce kendisine dayandmld1g1.lldand1g1 ya da yo. bu betimleyici gorecili~n tezi. tnedensellik ili~kisini ac. akhmlZ. De- principle. mebdei ahllik. Bir degi~me gozlemledi- masl.in filozoflar ta- ~iirune kapasitem. connatsance des princi. Teorik bilgi ile pratik bilgi arasmda bir Aklumz her ikisinde de. ni one siirmii~tiir. ezelt-ebedi olarak dogru met'in eylemini gozlemledikten sonra ve gec.1klama tarZl. zihnimiz tiim degi~meleri dii~iinme reketler.li olarak ya da bi. moral principles.erli oldugunu. gerc.n alh ettigini biliyoruz ve bu bil.

ahlakm ilkeleri. ahlaki a~dan de~erlendirilebilen. tav1r. tiiln insanJar i~in. biiyiik dii~iiniir ve ~ahsiyetler koleli~in ahliki ozne [ing. ister malni~ oldu~unu one siirer. Buna gore mutlak~1 bir bakl~ a~s1ru be. do~ru ahlaki s1rasmda izlerunesi gereken. bulan. o zaman da yanb~ olmas1 gerekir. tTeizmin temellerini. davran1~ Ahl&ki mutlak~•ya gore. Bu durum. mut- gorii~. mutlak~1bk. duygulan onemi vard1r. Ba~ka bir de- nnda ge~en yiizy1llarda ve hatta daha yi~le. hala o~renecek ~ok ~eyi oldu~u inanciyla insan varhkJanrun ahlakr deneyimlerinde tutars1zhk gostermez. standart ve ahlak bulundu~u­ lik i~inde olabilmekle birlikte. Fr.. ayru oldu~unu de~il. Mutlak~1n1n bu inano ya da gorii. bir ~eyi ger~ekten de getirilen davran1~ kurallan. gere~i gibi ifade etmek iizere. insanlarm ahlikla ilgili konularda I' existence de Dieu]. . Yunanlllann. akdh varbklar i~in ge~erli old u~un u da Ahlaki bak1mdan bugiin yanl~ olan one siirer. yasak ve dogru yapmaz. antik~a~da baz1 par~as1du. ~imdi de bilgisiz- bir yasa. <. tartt~IImaz bir olgu lin~li ve sorumlu varhk. moral ahlaki bak1mdan yanl1~ oldu~unu dii~ii~ and social laws.. tiim zamanlar boyun . akd yetisi ve duyarb- ahlaki baklmdan do~ru ve neyin yanh~ ~a sahip olduktan ba~ka. Mutlak~1b~a gore. existence of God. agent toplum i~in zorunlu bir ko~ul oldu~u­ moral). Mutlak9lara koleiik. moral argument for the du.iinkii. ahlald bakundan bugiin do~ru olan. insan tara. Biz. rumlu olmak durumunda olan ve ken- d ukJanru gosterir. k1nda ne dii1iinmii~ olduklanndan ~ok. insanlann kendileriyle ilgili olarak. toplwnsal beraberlik. soz konusu ahlak yasasuun uygu. Fr. neyin belli bir olgunluk.Iklayan. bi- luma de~i~ti~ini. disini ahl&ki eylemle ilade eden ozne. Bununla birlikte. Antik~a~da koleli~in me~ru ol. lois morales et social es ]. ozgiir ve so- oldu~u konusunda bilgisizlik i~inde ol. Fr. 0 bir ge~erlili~i ya da uygulanabilirli~i tiim insanlar i~in. ahlak kan1h [ing. ya da ister ~oke~lilik olsun- gore. se~im ve ozgiir ir&desiyle belirlenen. kendi celerin ~a~dan ~a~a ve toplumdan top. lak9nm tavr1nlll aynlmaz bir par~asidtr. T ann'run varolu~unu insandaki flndan yaralllmarru~ bir ~ey olarak de~er duygusuyla a. suun bu gezegendeki tiim insanlar i~in Giinii1niizde ahliki bakundan yanh~ ola. D1~ ko~ullar. cvrensel de~erler obe~i her ne olursa olsun. yaln1zca. tgelenek ya da akll taraf1ndan ~iinlnii~ olmalan. o zaman da yanh~ olmak duru. totorite. olan nesnel ve ba~lay1c1 kurallar. ahlaki de~er ve dii~iin­ ve nedenler taraf1ndan de~ de. lnsanlann bir ~ey hak· yukiimliiliikler. dirmek ve kontrol etmek amac1 yla bir onJann bir ~eyin do~ru oldu~unu dii. yonlen- na inanm1~ olabiJirler. bundan dola- hdlr. ahlaki bak1mdan do~ru y a nm belli bir bolgesi ve tarihiyle Slrurlan. yaln1zca ahlak yasa- once de do~ru olmak durumundadlr. ca her zaman ayxu obnak durumunda. Kendisine belli birtakun ahlaki nu dii~iinmii~ olsalar bile. moral agent. niteliklerin atfedilebildi~i. ahiak kan1tt 25 durumunda olan. de~i~mez ve mutlak ge~mi~te oldu~u gibi. varolu~unu ahlak yoluyla kan1tlayan nin. yakJa~Im. bar1~ ve uyumu sa~lamak. ca do~ru ya da yanh~ttr. niirken. sas• evreninin yap1s•n•n ayr1lmaz bir mundaydl. 'funanhlar onun do~ru oldu~u­ insan davran1~1ru diizenlemek. olarak kabul eder. argument moral pour ~ii. bugiin koleli~in ahliki ve toplumsal yasalar [ing. ki~isel oi- o ~eyin ger~ekte ne oldu~unun bir Inayan ili~kileri siirdiirmek. yl. bilgisine sahip olmak durumunda olduk- Ahlaki toznelcili~in tam kar~1b olan lan ger~ek do~rular oldu~u inanc1. lamasl ve ge~erliligi bakmundan diinya· Ona gore. masJ. ge~erli olma. ahlak ya- kolelik. fakat onun rum nin. kendisinin d1~mdaki gii~ nimseyen ki~i. kesinlikle nu savunan gorii~. tiim zamanlar boyun- antik Ytman ve Roma'n1n egemenli~i al. da yanh~ olan -bu ister ozgiir a~k. Tann·nin ahlilan nesnel oldu~u.

3 Ahlakhhk baglayu:1 giicii. bir yandan ahlakm ozerkligini bilir: 1 Dini ahlak. moralism. lcimse. hatta bir biitiin olarak doga dii- ahlaki ilerlemenin ancak ve ancak bu zeninin gii<. 4 Ahlakf deger ve ki~i­ alan bir tav1r olarak ahlak dii~manhgr. yiminden. 2 Dogal sistemin varl. Kant'a gore. meyebilecek bir idealden ibaret kahr. 2 Odev. ing. res de moralite]. Bu durumda. gayri aldiikiyye. yalmzca oniindeki yiiksek ama~ olarak Tann'run evreni ahlak yasalanna gore yoneten bir varhg1yla a~1klanabilecegini savunan Mutlak Alol'tn.iinii a~ar. ger~ekl~­ ahlak olgusundan. degerlendirebilecegini.. Kant. insarun ahlakh bir rak anla~1hr. ahlakh davramlu?' soru- haline getirdikleri il)in ele~tiren Kant. Ahlakf odev. gotii~e ya da geleneksel ahlak anlayt~ma zofu tKant i~te bu kabuUerden sonun.J ahrursa. Tann'ya ahlak. dort rur ahlaktan soz edile- gii~liigiin. insan. suna verilen yarutlara bagh olarak. hakkaniyet gibi ahlaki kav. ahlaki oznelerin Tann'mn va. im- layabiliriz.J~hr. ilkel kiiltiirlerde yaygm olan sanlar i~in ~k dogal bir hak oldugunu bir ahlak tiiril olarak.a aykm da. Ahlak kamtmt ilk kez kar~1 Q. aktl diinyasm. insaru bask. ramlan ancak Tanrl'mn iradesiyle a~lk· ahliksrzc1hk [Os. cusunu temele alm. 'Oliimsiizliik posrulast'ru ortaya koyma diiriistliik. t Ahlak~rhgm kar~tstnda yer odiillerden ahr. hndrgrnda. On Emir'den ~ii~tiir. boyle bir iyinin yalmzca Tann'nm varolu~u 1~1gmda ger~ekl~mesini saglayamazlar. immo- nii Tann tarafmdan verilen ceza ve ralismus]. Buna gore. temellendirm. 'Kime ya da neye kar~J gmr bir bilgi konusu ya da problemi ahlakh olunur. ahlikhhkla mutlulugun birle~tigi bir bir bi~imde davra~ olur. kar~1 koyma tavn. ahlik tiirleri [ing. BiitUn. bir araya gelseler bile. Kant'a gore. OmeA'in. zira bu. Tann'nm varh. salt fikir diizeyinde ka- smda olan diger tTann kamtlan gibi id. saf pratik temel olan vicdan sadece Tann'run sesi akhn ilkelerine gore. manu~ olsa da. iinlii Alman filo. bu ii~ emirden varhk oldugu ger~egini alm~ta:r. ahlaka kar~1 kayrtstz kalan olarak ortaya atan ki~i. Buna gore. insan ic. ahlaka biitiiniiyle nel bir ~eydir. all:utda tutup. meydana getirir. da Hristiyan geleneginde. yani Tann'nm varhgl- ahlak kamh ~u kabullerden biri ya da run tasavvur edilmesi durumunda soz digerine dayamr: 1 Ahlaka. ahlik ile mutlulugun deneyim ile ilgili verilerden yola ~lka­ birle~mesi. dogruluk. insanm dogiistii varhk koruma. insan varhgm. insarun dogayla one siirer. birine kar~1 sayg1s1zhk etmi~ olan bix ahlakh olmak zorunda olan bir varhkbr. rasycr nan ve bundan dolayt. immoralisme. ahltik. soz konusu ahlak kurallarma Ona gore. onu kolele~tirdigini savu- rolu~unu kabul etmeleri makul. ilke ve kuxallann insarun masmm aklm bir talebi oldugu dikkate insanbgtru oldiirdiigiinii.-::1 ahlikSIZCihk Tann'run varolu~unu kamtlama ~aba­ Bw\Unla birlikte. olan ili~kisinde ortaya ~tkan ahlak. zorunlulugu vardu.kan. orta- Tann'mn varhgr inancmt ahlak yoluyla ya ~1kan ahlak tiirleri. 'Tann postiilast' ile olarak a~1klanabilir. insaru mutluluga laytk ktlan gore. ve dolay1s1yla soz konusu Oysa. hjpes of morality. Fakat. diger yandan da inan~ ile ahlak ya da varhklarla olan ili~kilerinde soz arastnda makul bir bag bulundugWlu konusu olan ahlak. bir insana kar~1 ahlakstz davran- ~ey de ahlAkhhkttr.eye ~ah~trken. Kant kendisine ilk ii~ii bu tiir bir ahlak. biz in.:in en yiiksek iyiyi rak kamtlamaya ~ah~an.ln bir par~as1 ola- ~ noktas1 olarak. Fr.agrm dii~iinmenjn. Bura- . AI. biitiin insanlar da goriilen ahlaki ve tinsel geli~menin. ahlakhhga konusu olabilir. ahlakm mutlulukla sonu~­ diah olmayan ve Tann'nm varolu~unu larunast. Ahlaklilik ile mut- geli~menin gerisindeki itici gii~ ve lugun birle~mesi. insanda goriilen onlarm. sel mutluluk arasmda bir baglanb ol. yalmzca bix ideden. insarun ahlaki dene. gen- Diger Tann kamtlanru. Yahudi ya gtistenne zorunJulugwlda yatbguu dii. Fr. en onemli Bw1a gore.

ir Ludwig tWitt- ve rasyonel bir temeli olabilir.Iklama sag- tannsal iridenin.isi de olan kendisiyle davram~m s1mrlarup di. family resemblance..i ve iyi olan her~eyi meydana geti- law. sonunda mutlak bir zafer kazana- turmasiyla ve bireylerin birbirleriyle .ir. Eski iran dini Zerdi...i ~agda~ di.1kar.ini.i. Zerdi. 1~1g1. rum yontemine.. Ahlaki eyleme zorunlu- ozi.in iyi varhkJann yer- lendigi. akll yoluyla bilinen ve i.. baglayiclhgl kabul edilen yasa olarak Felsefi ilgileri .ekten insan ohnak ise. Varhga geli~in ya da olu~un ne- Dogal bir ahl6k yasasr ise. Yunan felsefesinde neden. rir.ini.i ~a­ van olmakbr.i.izerinde du.iyi.i.iti.in yi.i temsilcisi. neden.ine girmeleriyle ba~lad1g1 i.izeni. sonu. Bireylerin. Bir ~eyin nasd oldugu gibi davram~ kurallanna..ice ve yarahc1 tan- digerlerine gore daha .in.i benimsemi~tir. (1860-1963) Po- olup. koti. di. buyrugu olan ve insan varhgma. h~ma i. Tann'run iradesinden aitia. insan oldugu 3 Bireysel aiJltik. herhangi bir i.ek anlamda insan olmakhr ve bi. genstein'm yakla~ururu ifade ebnek i~n teolojik bir ahliik. Buna gore. nihai bir amac1 bu alanda radikal tuzla~lnlClhk ad1 ve- olan.iti. nsl olarak Ahuramazda.Iayan insan doga. empirist yonelimleri ag1r basan. sulan ve bitkileri. nihai ve en denleri. run ifadesi olan.maktan olu~an geleneksel tta- luk karakteri kazandl!an gene! kanun. mutlulugu ama.igi. ahlakb yah filozof. rilen bir gori.izenin bekc. temeli insan dogasmda ya ve b) baz1lan. her bir ~ey tarafmdan da yasaya itaat edip etmemenin get:i. kanik ya da bilimsel bir ta.i~i.a. Kasimierz.ini.- gerlendirilir. Fr.ek ve evrensel yasa..i iyimserligin bir ifadesi ola- ram~lan.ik bir etki yapm1~hr. ahlak yasasma uy. Rasyonel ahltik yasas• ise. insarun refah1 i~in degerli olan le~meyi hedefleyen bi. Ahuramazda.inde olmakla birlikte.e~itlilik arzeden Polon- ka~1m1za . ahlaka konu ola.in bir insan do- bir ~ey olarak degil de. Buna gore. tnsarun en onemli ahlaki dav. Burada. Ajdukiewicz. AhlAkr eylemin kendisi.ok i.ini.ekle~mek Ajdukiewicz. yi. aile benzerligi [ing. lan hi.icadele. Buna gore.larda degil de. gasmm de~il de.ili.i­ iii~ kilerinde soz konusu olan ahlak.. sanlarla olan ili~kilerinde soz konusu ya da sava~ hali ic. ou:ii anlay1~a kar~1 9- Ahlak yasasmm sirasiyla teolojik.i~i. her biri bir. lonya'daki manhksal-analitik gelenc- Sl tarafmdan buyurulan.i~t~i.. ing. sahip olunan bir dizi age ya da ozellik sa- gi sonu.... akllh bir hay. Buna gore.i~t. idealler bi. .i ara. insanlann eylemlerini de- Iruz gerektigini arwnsatan kural ya da netler. belirleyid karakteristigini ya da ger.i- ahlak yasas1 [Os.iel olarak da olmak ger. ne tabi olmak durumunda oldugu nesnel ressemblance fomiliale). insanlar i~n koydugu layan neden.iti. tnsan varhguun diger in. Bir ~eyin tarumlayi- a. smda bulunan.ok ~ey tarafmdan payla~nlan ahlak yasas1. Daha ziyade ger. moral zi. tTann'run doga- yesinde anlam aktanhr. bi. lerini belirler. doga.in tannsal rulan ahlak budur. bi.igi.an olaylara ili~kin me- olarak gori.i~t. loi morale).. bagh olmaks1zm.in yerine getirmek durumunda oldugu toplumsal ya da dini ahlak sistemine odevleri arumsatan bir yasadtr.ini. Ara~tm­ kaynaklanan davram~ kurallan bi.in.kinle~en Ajdukiewicz.. a) buyurulan bir ahlak yasas1d1r. tmutlulugu ve tam olarak ger. iyilik ilkesi. yalmzca insan akluun cak ~ekilde bir kendinde iyi olarak de. cak olan ba~tanns1. olan ahlak. bir entellekti. Tannsal di. kendilerine kar~1 olan Ahuramazda.. Zerdi.ek.iti.irekli bir mi. Kazimierz 27 da.. Eylemi yonlendiren. h~malanyla se.iti..ili.i lan sonuca yol a.izen. olan Ehrimen'le si. 4 li. bize ne aradlglmlZI ve ne yapma. insamn toplumsal grup olu~­ rak. tmant1k ve bilgi kuram1 alarundak. hesaba katmadan. bir ~eye.iksek hedefi tarri olarak ger.ili. aiJltiJc:j 1alnun.ik ilkesi ya d a Tann's1 Toplumsal aJIIQk. Fr.inli.inl i. yasas• Tann tarafmdan kullarulan deyim... yeryi.recr-... oldugunu anlamanuza olanak veren makbr. ahlakh olmak. insan dogas1~ gin. dogal kan i..

algt. M. raison. slyle suurlt alan akla teknik alol adt veri- ne. Daha sonraki donemler. universite veya yuksek lan varhk olmak bakmundan ele ahp st- ogrenim kurumlanndaki ara~hrmact ruflayan akla ontolojik akll denir. ama~ ve feye Akodemi fel. yandan. Yine ayru donemde. ma gucu. Fr. dileri i9Jt yalruzca birer ara~ oldu_tu ' Ote yandan. bagmtt kurma.an Once 4. i~gtiduye kar- bir 'sayt kuramma' dayandmlarak sis. ~tkanmlar yapttgr. yapma yetenegi ya da gticu. ~lkbgt ilkeleri ya da bu eylemlerin ken- le~tirmi~tir. universiter nin mekanik sure~ i\lnde gozlemlenme- kurumlarda yapllan felsefe incelemeleri. genel tdogruluk ol~utleriyle ilgili ogretilerine alul guciinun bir par~as1 olarak. MO. Vahiy. kentin kuzeyba. ara~ttrma ve surer. Buna gore. sezgi. kurallanyla bilimsel hipotezler lakma uyarak). tKarneades'in onderliginde. salt insana ozgu de once Platon'un ve daha sonra da alan bilme yetisi. 387 Atina'da. Buna kar~m. Btitun bu aymmlar. salt bilgiye hik. (bilimsel ~ah~mamn evrensel ve sentetik onenneler. yetisi. Platon tarafmdan kurul. dogru du~unme ve Speusippos'un bulundugu donem Eski hukum verme yetenegi. imgelem. ne de manbksal standartlann yerine getirerek ve i~ ah- ~1kar1111. akd. du~unme. ozleri.28 Al<ademi 0. 0. dogal dilimizde ne analitik yoluyla. akDdemilc felsefo adt verilmektedir. AI. insan. benzerliklerin ve farkhhklann bilincine Akademi. dogrudan ve ara- demos'tan alan annan i~inde kurulmu~ OSlZ bir bi~mde sezme melekesi. Yeni lan. \tkarsama yapabilme dan. yoneticilerinin mudaha- arasmda bir aymm bulunmad1~ one lesine maruz kalmadan. duygu. da uzla~tma kalmt~ bir ~eydir. neyden farklt olarak. yerde. belirli kar~t ~lktru~hr. neyin var oldu~ ile ilgili dogru- yuzyt.O.tk dogmlan ya da soyut nes- hsmda yer alan ve ad1ru kahraman Aka. ama~lan kavrama yetisini ifade eder. salt tarh~ma ozgurlugu. rak kavrama yetisine kar~1hk gelir. kavram olu~tur­ Akademi olarak bilinir. zi gozden ge~rip ge~innemek de bize ya kavrama. diye tammlamr. ve 1 yuzydlarda. ya da do~ onctiller- Akademi matematik ve astronominin ge. sonu~larla hi~ ilgilenmeyen. ba~ka hi~bir ~ey degildir. kar~1t olarak.Jigini Arkesilaos'un yap. tumeUeri. ~tkanmda bulunmadan sezgisel ola- Akademi ise. Aristoteles~i rektigini. Milatt. Yeni bilim. lnsandaki soyutlama yapma. pratik alai anlammda. ing. reason. neleri. gundelik. ~u ya da bu anda ya da nin egemen oldugu donem ise (M. tari. Okulun yonetid. alai teriminin soz konusu anlam- tPhytagoras~dann okul uzerindeki etkisi lan i~inde 'akllh hayvan' olarak tarum- artm1~ ve Platon'un tmetafizik goru~leri laruru~hr. vernunfl). yuzytllan kapsayan bu donemde. duyum. ya da hocalann. bu anlam kimi zaman . algt ve de- hi vardtr. vanna kapasitesi. bir fenome- gunumuzde universitelerde. varhgmt ozne olarak taruyan ve varolan- Buna kar~m. konu· aldlklan bilimin Akll kavrammm anlamt temelde aym problemlerini. nesne olmayt reddeden. onctil- alan ogretim ve ara~hrma merkezi. Akademi'nin uzun sayllabilecek bir t. ve 3. insarun kendisi sayesinde temle~tirilmi~tir. inan~.seftsi diye adlandtnhrken. Akademi Platoncu. duyum. Ote mu~ alan Akademi'de geli~tirilen felse. akd [Os. den ge~erli sonu~lar ~tkardtgt yetiden li~mesinde buyuk rol oynamt~hr. Yunan filozofu tPlaton tarafm. ger~ekl~tirilen felsefi ara~tumalara lir. 2. bu eylemlerin kendilerinden ve Stoae1 ogretileri eklektik bir tarzda bir. okulun yonetimin. derslerinde ya da yaym olmakla birlikte. ~tt olup.l) Orla Alcm:Umi olarak bilinir. tikile. ona gore. Apar. tStoacJlarm Akll yine.im alan. lerden sonuca ge~mek suretiyle ~1kanm hin tarudtgr ilk yuksek ogretim kurumu.ari. sel bulu~ ve k~ifler soz konusu oldu. Akll yine. gunda. Buna gore. akademik ozgiirliik uzla~llt\la iJgili bir meseledir. kurallanrruzt veya hipotezlerimi. 3. eylemlerin ni~in ger~ekle~tirilmesi ge- de ise. duygu ve arzuya hgJ ve daha ziyade ku~kucu bir ogreti.

Nitekim. llk~a~da diinya. toplumsal yasalann ol~iitii ve yolgosleri- onu duyu-deneyinden soyutlamak su. retiyle. ---- akll 29 ~a~m ilgi!erine ve dolaytstyla. ----~. herkes i~ bir ve diizeni kurmakttr. onda dt~ dana getirir. bilin~ i~in a~1k hale getirmek du. bunlardan birincisi ozleri. inan~lan ba~mstz olarnk ozerk Yine. Buna kar~m. ak. akd. gelen Yunanca logos sozc~iinden tiireyen onu olayunstz olarak bildiren vahiyden akll kavramt. ~tp. aktL anlama akh da. mudur. gore de. ---. do~ruyu ve yanh- daki ~oklu~u ve ~e~itlili~i diizene sokan ~~ aytrt etme imkam sa~layan 'do~al ve hem de varolaru kavramaya yonelen l~tk'hr/ bir insani yetiyi ifade eder . iki temel entellekliiel yetiyi mey- dii~iincedir. Oysa ton'a gore. kavramlara do~u~lan sahip olur. melini akil yoluyla ortaya koymaYJ ama~­ diizenleyici ve kurucu bir gii~ olarnk aktl. Modem donemde ise. lamt~lardu. bunlardan ara~llnnakla. menin lemelindeki yeti olarak. --------. inancn hizmetindedir. tLebniz'e aramalannm nedeni budur. saf deneyde bulurunayan a priori da iki tiir bilgi oldu~unu soyleyen Pla. anlama yetisiyle bir- da empirik bilgiye kar~tl clan do~ru likte. dii~iincenin ve varh~m te. Bunlardan anlama yetisi. tRousseau'da ise akd. ni soyler. duyulann akhn giiciinii hi~bir ~ey sarsamaz. kendileriyle deneye yapt kazandtrdt~t mezi sa~layarak. . miimkiin idealan do~rudan ve aractsJZ olarak bilginin smtrlan i~inde kalmaytp. en yiiksek hilme for. deneye nasd yapt kazandt- elkin akdm. lam felsefesinde ise. bilimsel dii~iincenin geli~imi­ clan Aquinash tThomas 'akd yiiriitme- nin bir sonucu olarak par~ala~ hale nin. Ome. buna gore. yen. Akla dayah bilgi. elkin ve edilgin aktl olarak yetisi i~in neyin bilinebilir oldu~unu ikiye aytran t Arisloleles ise. deneyden liirelileme- tldealara gotiiriir. inan~lan ~~da varb~a dair felsefi spekiilasyondan ba~tmstzdtr ve onun gorevi. lki tiir akd veya akll. etkin aktl. akll modern le~­ daki felsefi spekiilasyon. ~ ~~------. ba~unstz olarak bilen. Kanl'a gore. Akh kuramsal ve pratik akd. Nitekim. ba~k~bi nesneye gitmek oldu~unu' Saymayt bibne ve bilme yetisi anlamma stiyler. ko~ullan­ Orta~a~ dii~iincesinde ise. edilgin ya da pasif akla. ru tularh bir stiylemde dile getinnek Ttpkt do~runun ve bilginin ol~iitii olarak iizere. kurarnsal Bundan dolay1. tSkolastik felse- bilimsel dii~iinceyi kunnakla yiikiimlii fenin en biiyiik ve en onemli filozofu clan akll. ~klu~un gerisindeki birligi. formu. ilk~a~'da zihinden ba~unstz varb~1 nm do~al bir yetisi olarak akhn bir bilen akd. dolaytstyla kapsayan ku~ahc1 bir ger~ekli~e ili~kin matematiksel kamtlamayla s~kinle~en olanakstz bir kavrayt~a ula~maya ~ah­ diskiirsif akddtr. tHegel'e gore ak. yin strurlanru a~maya.----------. insa- ~in. sa~lad1~1 de~i~ken ve yamlhct4Iox4 ya tKant'ta ise. bizi ger~ekten varolan a priori idelere. bu nedenle ilk. modem donemde bir akd olabilir.Jl. a priori spekiilasyonlara duyusal formunu alma olana~1 verdi~i­ kalkt~mamahdtr. rddt~mt incelemekle yetinmeli. zorunlu olarak ~eli~kilere dii~er. ~a eden veya yanstlan bir gii~len ziyade.Alol konusun. sonra da loplumsal Yunan do~a filozoflan. Ole yandan. dene- kavrayan sezgisel akd ve ikincisi de ma. once bi- aynlmazdtr. Dt~ ger~ekli~i tema- ayru clan ~eyi. cisi olmak durumundadtr. tSokrates oncesi limsel dii~iinceyi. . tPlalon'a gore aktl.Jl. bu a!\cak diskiirsif ohnu~. Orta~a~'da inanan hizmetinde ozerkli~i olabilse bile. buna kar~m. aktl inanca na ba~h olarak farklthk goslerir. ba~tmh. varolan her~eyi lematikselldealara yonelen. goriinii~ler alarurun iistiine yiikselme. bilginin duyumlanan ya da algtlanan nesnenin smtrlanm a~tp. tiirn akla saygt duymanm zorunlu oldu~unu fenomenlerin biricik ve kurucu nedenini stiyleyen tMalebranche gibi. kavrama nesnesi clan bir nesneden gelmi~lir. Onlann diinyarun lularhh~­ tDescartes'a gore. anlama yetisinin tersine. hakikati. tiim insanlarda ~iltir._ rumundadtr.

ek kayna~uun aktl. sel yontemler kullarulmadan bilindi~. soz konusu do~ru­ nalism. rirken. akla duyulan inanc1 ifade eden bize.in. daha ozel ve deneyci.1k olup. bi. Ger-.ek ve kesin oldu~unun nur. duyu-alglSlndan once ya da ustun de spekulatif ya da meta fiziksel aktlcrlrktan ve ba~uns1z olan. yalruzca tumevanmsal ya yanh~lanmaya a-.ekli~in manbksal ya da ~ini savunan goru~ olarak akdahk. Ote yandan akllc1llk. Boyle bir genel tavu a~1klamalar sa~lad1~1n1 one silrer. ger-. (altl8ki akrlcrhk). geri kalan her ~eyin. yap1s1 tumuyle anla~1labilir ve mez kesin yan1tlara ula~abildiklerini kavranabilir olan.alan birbirleri- lan ve varolanan yap1s1 ve genel olarak ne manbksal bir zorunlulukla ba~lan­ da evren hakk1nda. deneye da. d a tern pirizme kar~lt bir o~reti olarak 3 Epistemolojik akllc1h~a ek olarak.isti. manb~a mutlak olarak ca~Ull one surdu~u ic. deneyden once ve deneyden ba- ve lopltunsal ya~a1n1 akhn ilkeJerine ~uns1z olarak bilebildi~ini belirtir. Ba~ka bir deyi~le.ekli~in ili~kisiz ve tu- na~l olarak akh on plana ~kartan ya da tarslz par-. Yalruzca aklldan tu- tilrilne de~er verir ve akla. rationalisnzus]. ima. manbksaJ. clhk.bir ~ey olmad1~1 ve dolay1s1yla akd Bu teori. akllc1hk. akliyyun mez!Jebi. her konuda uygun ve doyurucu genel bir tavtrdu. yani rasyonel bir bilgiye duyulan inana. in g. duygu. ml~. ger-. ralio· 1nayan bu do~rulan.lkarsanabilir oldu~unun goru- 2 Akdcihk. ger~eklik hakk1ndaki analitik ol. ilke olarak her~eyin biline. alalc1hk.ek diinya hakklnda bilgi verebilece· bk. sistem oldugunu.li~e ya lece~ini one surer. nun tam kar~lsanda yer alan spekulatif rijtme ya da du~ilrune i~lemiyle. ayn1 ~er~eve i~inde.30 akllcthk ak1kllzk [Os. mate- lan bilgi yerine. vah. do~ai. genel a~1dan ele bilinebildi~ini. soyut bir bi~de akllyu.alann bir toplanundan ba~ka vurgulayan felsefi teoriye kar~ll1k gelir. gelenek.urunun. bilginin tek nln ya da dinin reddedilmesi durumu. temel ve reddedile. 1 Genel bir bi-. ve bilimin de. bize yoksun bulundu~unu one suren akllC'I- gerc. ilgili olan baz1 do~rular1n gozlemden. bilece~i inanc1.1k do~ru­ yanmayan bir bilgi olamayaca~1n1 savu.i kaynaklardan kazanl. dunyarun. E pis- olarak. yine ger~eklikle surer. Akll- gore dilzenle1neyi a1na~layan tavu. nndan -. duzenlenmi~ bir butun oldu~unu one Epistemolojik akllahk. tilmdengelimsel bir sistem oldu~unu. neyin kotu ve yanh~ old u~una karar ve- zihnin.1nce yoluyla yorutnlaJnayi. Fr. ger-. ilk ve temel bilgi kay. yetkin orne~i bilimsel temolojik akllc1h~a gore. rationalisme.ok.1ttin bilginin bir siste1n i~inde ifade temelde alol yoluyla olu~turuhnu~ olan edilebilecc~i. ak1l yoluyla kazan1lan bilgiye duyulan Ayn1 g6ru~. Evreni bir butun olarak kar~1hk geldi~i ve ger~eklikle uyu~tu­ di. ahnd1gmda. irrasyonalizme. par-. yetkin ornekleri ~eylerle ilgili olarak mutlak bir kesinli~e mate1 natik ve do~a bililnleri olan bilgi ula~1nak olmahdu. ya da daha -. akllc1hk. kesinlikten da tfundengelimsel akdyurutmenin. soz edilebilir. bilgi. yani epistetnolo jik akdcrlzk.laruun. neyin iyi ve do~ru. do~rulu~un tek ve temel ol-. lar zihindeki do~u~tan dil~ilncelere Rasyonalizm. duygulann ye. evrenin. hnim olundugurtda. oJan. Al. laran do~ru. her konuya uygulanabilir inanc1. rasyonel bir bi~de one surer. 4 ahJak alarunda deneyimden ba~uns1z olarak ve deney. yontem bulundu~unu ve bu yontemin rine de. tirrasyonalizmin tersine.i1nde de~erlendirildi~in­ manhksal tutarhhktan meydana geldi~i­ de. akJa uygun bir bi~imde duzenlenrni~ bir yin ve duygularm bilgi kayna~1 olamaya.1~l. insan tarafmdan kavranamayaca~1 gorti~u­ varhk. do~al roldan kazan1lan lnatiksel ve ~lkanmsal. tumdengelimsel. ni iddia eder. bir da. bilgideki ideal. retilmi~ olan zorunlu ve apa-. otorite ya da ar- . bireysel ~u i~in. hf-. varo. evrendeki her~e­ tgize1ncili~e ve romantizme kar~1t olan yin manh~1n ilkelerinden ya da yasaJa- bir goru~rur.

Bililnin i~i bu ger. Felsefede. akla. gunu. Ak1l ~agm1 belirleyen ii~ onemli kabul zorunlu dogrulardu. Leibnlz akbn dog- zihni bu dogrulan anlamaya.erli olan iiri. apa~lk ilk ilkelerden ahlaki kurallann n priori kurallara kar~l­ ~1karsanabilecek olan tum teore1 nleri or- lak geldigini one siiren ogretiye kar~dlk taya ~lkannakllr. Alman rasyonalist dii~ii­ Ote yandan. oyle ki b u dogru- vardu: 1 Ezeli-ebedi dogrulann olu~tur­ lardan birini inkar etmek ~eli~kiye dii~­ dugu rasyonel bir diizen vardu. akbn psikolojinin tersine. her bilhn. keller kar~1s1ndaki iistiinliitunii vurgu. Karmakan~1k ya da kao· gu~tan oldugu gorii~iine kar~thk gelir. irrational]. AkJa uygun ol- li~imini ara~hran ve zihnin kategorileri. Fr. her yerde zaman Bah Uygarhg1n1n ba~ka toplum. ondo. Akllh insana du~en de. gundelik ya~ama uygulatnakhr. ak•ldl§l [Os. hi~bir gii~.. doga bilimleri olup. olarak sahip olduklan bu kurallann_ yalruzca fizik. kJsacasJ ozel onennelerden.. 2 insan lnekle e~ anlamhdu. bu hakikat· rulanrun apac. yahuzca tarum geregi layan ortiik deger yargtlannl i~erdi~ dogru olan onermeler olarak kalmazlar. 17. kavrayabileceti bir diizenlemeden yok· ramsal kapasite ya da yeteneklerin do. salt lanabilir. onerrnelere verilen ad. irrational. Akhn dog- bir diger ad. insan vicdarun1n ya kendiliginden olu~­ fakat iktisat. vahiy ya da dana getirir. akla ba~vunnam1z ge. bu bilgiler 1~aganda eylemeye istekJ i deneyiln degil de. ahlak kural. ve tiim miimkiin diinyalarda d~ olan lar ve irrasyonel olduklan dii~iiniilen il. onlar. Akllh- rinin. doga akd ve diger dogal yetiler aracahg1 yla bilimlerini temele alarak. gayn alcli. ve nihayet 3 insan1n. akll dotrular• 31 zulara degil de. akd dogrulan [lng. koydutu tum bu dogrulan. yontemi de ideal bilimsel yontetni mey· /rk)ise. 6 Akrlcrlrk psikolo jide ise. akllcdtk 7 sosyolojide. nan. kilnya. ing. Ger~eklik hak- raison]. trnths of reason. olan.inleri oldugunu. s1nda dek uzanan ve her alanda akh te. akllcllagJn hemen her n iirii tLeibniz'in felsefesinde. belli algtsal \fe kav. insan vicdan1 oldu. inancn dogrularana. bilimin ortaya ula~1lmast gerektigini dile getiren gorii. tik bir durumda olan. get'nin ~ocugun dii~iince ve davraru~ ge. ak1ldan ~1kardmamahdu. AI. dii~iince yasalanna kar~1t nin ancak ve ancak ~ocutun tecriibele. Bu tem~l akd dogrulanntn ba~tnda ~e­ mele alan t Aydmlaruna ~agtna verilen li~mezlik ilkesi gelmektedir. lanntn kaynat1 soz konusu oldugunda. anlaanaya yetili olan zihninden ba~ka. 19. ilk ilke- sa1un pratik akluun evrensel olarak lerden hareket etanelidir. astronotni degil. Diizenden. kuzuncu yiizyddan ba~layarak. age de Ia ge~erli olan dotrulardtr. irrationnel. rulan manbk. Fr. ger~ek diinya. age of reason. dt~ diinya i~in de akll ~ag1 [tng. ns1nda ba~laytp. doga bililnlerinin Akalc1hk 5 din alananda (dinde akrlcr. siyaset ve ahlak dahi. yiizy1hn ilk yan· hatta Tann·zun giicii bile deti~tiremez. bu dogrulan rektigini one siiren gon'. sayler. ca. lamas1 ya da ifadesi olmayan. Bu tiir dotrular. insanlann dogu~tan ve evrensel Ak1l ~ag1 du~iinurleri i~in. veya ahlak kurallannan in· ranabilecek olan onennelerden. w- luk pozitivizmle ozde~l~ti~tir. diinya ile kurdu~ ili~kinin ardtn. oldugu gibi ~e kar~1hk gelir. dir. Fr. mayan. dii~iince yoluyla bilinen. sun bulunan. sa9fla ve anla~datnaz olan. Bu yontem her alana uygu- ba~ka dogaiistu yollarla degil de. . yiizythn ikinci ya· kindaki bu teme) dogrulan. rites de raison]. rasyonel yargllara u ygun bir tarzda dan ortaya ~Jkt1t1ru dile getiren tgenetik eylememe durumu.ak dogrular old ugun u lerin bilgisine ula~maya fazlastyla yetili. QJgun. dog- turdugu ya da TaJua'dan edindigi kural. ornegin Jean Pia.ilnde bulu- bu kurallann ve ilkelerin kaynag1n1n. ve yetili bir iradesi vardu. Bililnin yetkin ornegi gelir. ayna dogrulan ten1ele ahp se-. Rasyonel bir a~tk· Buna kar~1n.i~e. n•lukJan hetnen ve arac1s1Z olarak kav- lar oldugunu.

. 0. d1~ diinyaya ya da onennelerden hareketle. ak~ hiUinde olarak goren tmaddecili~in bak1~ at. suret uygun bir tarzda sonut. di~er ucunda da ~i~me it. dir.:in. birtak1m gore. ak1nhlar teorisi [ing. akllyiiriibnenin. Fr. 2 tiimevanmsal. Fr. yanh~hr. algtlayan mi~ olan olgulardan sonu-. her~ey deti~mekte. Dii. deti~menin hiikiim siirdii~iinii. yasas1z bir de~i~me de~il­ oldu~u zaman da.inde bulundu~unu.me oznenin alg1 menziline giren nesne. bir onermeyi. baz1 temel karak ya~amaktadlr. olan alg1 anlayt~ma verilen ad. Evrendeki tum c.ab~manm bir sonucu ola- ve hit. haz1r ya da verilmi~ baz1 bilgi ler gonderir. bu de~i~me halinin sonucu olan oldu~u zaman. kahcbk ve siireklilik aradtkl~ oysa Buna gore. edilen belirli onennelerden. akllyilriitme bir t. t. BWla gore. Verilerden ya da veril. daha onceden do~ru old uk. zof Herakleitos'a atfedilen. Her- ortak bir o~enin bul und u~u ba~ka bir ~ey bir ba~ka ~eyin yikiml ve oliimii sa- onermeden ya da onermeler obe~inden yesinde varh~a gelmekte ve daha sonra t. theory of flux. olas1h akllyii. rfASOiling.mektir. o~eler arastnda siirekli bir t. verilmi~ ili~kin bilgimizin temelini olu~ruran olmayan ba~ka bir ~eyi.lSl oldu~unu. olumsal. thEonJ of t(fluences.iz. evrenin ve tneyi ruhun bir yetisinin faaliyeti olarak evrende bulunan he"eyin siirekli bir de- goren ttinselcili~in. olarak t.de~i~meden ayn1 kalsm. onlardan ayn ve fark.bir nesne. gibi dii~iiniirler taraftndan savunulmu~ Manhkh bir biJ. theorie des ej]luences]. bir yasaya.kh~uu soylemi~tir.bir ozelli~i Akdyiiriitme. her~e­ akllyiiriitmenin. hit. vernunftscltluss].Ikar. de changenrent continuel]. Ona tnayan bir inanc1 gerektirdi~i.h bir sefesinde.bir ~eyin ak1lyuriitmeyi beynin bir epifenomeni kahc1 ve siirekli olmaytp.er.a~ Yunan fel~ ~unceleri bilint.imde dii~iinme. nesnelerin hit.tkarsamaktlr. bu de~i~meden dolay1 'aytu bulunan. Bununla birlikte. rak ortaya .bir ku~kuyla ortadan kaldinla. organlaruun gozeneklerine uygun gelen Jerden manhksal t.lara ge-. aralannda yoktur ki.tkarsama evrende kahohk bulunmay1p. 1 Daha t. olasi. do~as1 ve de.tkan film. Presokratik filo- ~eri konusunda. zorunlu. bir ucunda aktlyiiriit. ge-.li. t~te bu siirec. kez giremeyece~zi belirtir. hit. Bunun]a rii bne soz konusu oldu~u zaman. y ani logos a . evrende siirekli bir iizere. mutlak bir i~letnidir. ing. samalar yapma.. belli bir sonut. o ayn1 nehre iki t. kozmik denge durumudur. AI. yoktur. bir dizi farkh goru~ soz konu· nehre iki defa girilemeyecetW' belirten sudur. onlardan Nehir ak1p gitti~i ir. Evrende h olan ba~ka bir do~ruya ge-.ah~ma ve me soz konusu old u~u zaman.ok deti~me problemi i.erinde tiimdengelimsel. tutarh ve amat. evrende kahahk ve dura~anhk manhksal ah~kanhk ve yontemleri it. 3 ola. dort farkl1 tiiriiniin bulundu~u. yt- di~i ve hepsinden onemlisi. bir alg1 siirecinde. duyu faali yeti. tiimdengelimse I akll yiiriit.tkarsama.tkard1~1 i~lem.erlili~ine duyulan yin sava~ ve t.32 akllyiiriitme aktlyiiriitme [Os. ilkt.tkmakla birlikte. throrie Akdyiiru tmenin kokeni. birlikte.tkanm k urallartna ve oznenin bedeninden t. sava~ hali vardtr ve de~i~meyen tek tiimevanmsal akdyiiriitme soz konusu ~ey. c. ve ai<Jnhlar Ia kar~lla~an aktnblar. raisonnement. ak1~ ogretisi [Ing. evrende hiikiim siiren bu ak1~ 11 ve yarulhc1 aktlyiiriibne soz konusu ve de~i~me. suret- Zihnin.hnde birbirlerine ba~lama i~lemi. Fr. deti~menin soz konusu oldu~unu one Ian bilinen ya da do~ru olduklan kabul siinnii~tiir. kendisinden on- akll ilkelerine dayand1~1 konusunda bir ceki filozoflann bo~u bo~una evrende gorii~ birli~i vard1r. Oneill olarak ahnan onenne. teori. yok olup gitmekted ir. duyum ve algtlara neden olur. tEtnpedokles ve tDemokritos bit. muluik£mt._. yakarak. yo~unla~m~~ olan tSokrates oncesi do~a sth ve 4 aldahc1 akJlyiiriitme olmak filozofu tHerakleitos. De~i~me.lkanna i~lemi.

~umz sozci. Evren ve celenmekte olan gii~ltik ya da problem- evrendeki her~ey siirekli olarak de~i~ti­ ler. Dna gore. Fr.m gibi iki gticiine geregi gibi yol logos. rules for di. evreni yoneten yasa.i. ~umz anda. daha sonra bir basit ve mutlak bir bi~imde a~1k olan bir yandan ustasmm gorii~lerinin savunu. Herakleitos'ta dengeli. kudret. bunu ha- akla uygun [Os. yapdmas1 gerekeni. Ba~ka bir deyi~le. bir ~ey do~ru kabul edilmemelidir. bilmeyJe yapabilme arasmdaki mant1ks1z ya da manhkd1~1 olmas1 ye. her~eyi gozden ge9rerek. Herakle. do~rudan hareket etmeli ve yol boyunca culu~nu yaparken. da ger~ekle~tirilmesi durumu. <. nesnelerde onlan betimlemek. ilklm idaresi i~in kurallar [lng. mtikul. Burada yapllacak tek ~ey do~ru veya ki~inin kendi oz~1kanna susmak ve nesnelere i~aret etmektir. en basit ve bir kahc1hk ve siireklilikten soz edile. ahlaki bakJmdan dan kalkar. Ger~ekli~in lecek ~ekilde diizenlenmelidir. Al.~k ve set. [Olumsuzluk gosteren Yunanca dinleyenler de de~i~ecektir. olas1h bir bo~lu~u. siirekli bir ak1~ ~u ~ekilde s1ralanabilir: 1 Do~ru oldu~u kabul edilemez bir ~eydir. at. raisonnable. Bu durum.Jerin anlamlan ve bizi akrasia.unku nesneler de~i~irse. belli bir amaca yonelik olarak ve bu kabul etmezler. 3 Dti~tinceler. ba~tan olan. tKratylos adll izleyidsi. yata ge~irmede zaafiyet gosterme. terimi kendisiyle ilgili verilerden manhk ku. t Aristoteles'in ahUksal bakJm- dl~l standart ya da ol~tilere uygun dan zay1f olan insanla (akrates). tModem felsefenin kurucusu bir bilgi dtizeyinde bulunan se~kin o~­ olan FranslZ filozofu tDescartes tarahn. kendisinden pay ald1~1 tannsal Akll an. uygun olam bilmekle birlikte. yava~ yava~ ad1m ad1m ilerleye- adland1rmak ve betimlemek i~in kullam. zira kendisinden once yapm1~ masl durumu.ik. a~Lklama ~abas1 olan felsefe de~il. felsefe literattiriine sokan Aristoteles ol- rallanna uygun olarak ~1karsanabilir ol. akltn sezgi ve tiim. hi~bir ~1kanc1 ~eylere kar~1 koyabilen insan dayana~1 olmadan one stirtilmesi yeri. unutulmam1~ olmasma dikkat etmelidir. Di~er dart kural ~1karsa1TU~tu. ger~ekle~tirilen bir eylemin. ing. kullandan Yunanca s1fat. vernunftig]. ~ekilde. ozdenetim yoksunlu~u.lll rine. en karma~1k olamn bilgisine yilkse- lan sozctikler de de~i~ir. olan Sokrates gibi dti~tintirler. . (enkrates) arasmda yaph~l aymmdan ne. Akhn sa~la­ Terim. ir!de zayifh~l. eylem. bilinmesi en kolay nesnelerden ba~la­ mez.ittini. hi~bir ~eyin nusu par~as1 ve biz de~il. yalruzca ger~ekli~i anlama ve mma gelen kratos'tan ttiremi~ sozctikJ. Zira. halk ya da geni~ kitleler i~in olmay1p. temelsiz olmas1. her durumda tam olarak say1p. rek. okulun smulan i~inde kalan o~retiler. yalmzca ger~ekli~in soz ko. mu~tur. bilgiyle Yapzlan. gu~. Sozel olarak aktanlamayan. akromatik 33 gore olan bir de~i~medir. . denetim anla- da ise. gore. dart tanedir. Bir inancm. ancak hepsinden daha Herakleitos'un tPlaton'la ~a~da~ olan onemli olan genel kural ~udur: Akll. yalmzca onlann dan belirlenen ve onun yontem anlayt~l­ anlayabilece~i ttirden gizli o~retiler i~in run bir par~as1 olarak. sa~lam bir dayana~1 bulunmas1. insamn da g6sterece~ dti~iintilen kurallar bi. regles pour Ia dirlction ozellikle de t Aristoteles'in.]k bir bit. belli bir par~asnu betimlemeye kalkJ~tl­ adunlan. 2 in- evren anla~dn olmaktan ~1kar. a onekiyle. rection of reason. onlar1 ylp. olduk~a ileri dt Ia raison]. 4 Ki~i. fakat trade zaylfh~l. reasonable. fakat kullandl. Akhn uyaca~1 kurallar. Descartes'a lamma gelir. a~1kl1k ve se9)<li~i hi~ kaybetmeden smm gorii~lerinin mantlksal sonu~lann1 adun ad1m ilerlemelidir. uygun bir ~oztimtin gerektirdi~ ~inde. ttiremi~tir. rencileri i~in aynlm1~.]mde bilinmeyen hi~­ itos'un gorii~ii kabul edilecek olursa. olabildi~ince ~ok par~aya bo- aljlklamak ve anlamak i~in gerekli olan ltinmelidir. bir yandan da usta. Fr. ama~la tutarh bir bi9mde yapllm1~ ya akromatik. konu~ma ve anla~ma olana~1 da orta.

kendisinden tfiretildigi te1nel finer. sistemin ~1karun kurallan· 5 Toplumsal anlamda ise. aksiyomatik yiintem [tng. 1 Genel olarak. Burada aksiyom. ing. dogrulugu tiiretilen temel onennelerden (aksiyo1n apa~1k olan. go- na gore. relidir. dog- aracs1z olarak kavrar. aksiyomun dogru oldugu nesnel olgu· Bu teri. dogrudan ve araclSIZ bir ya da postiilalardan) yola ~lkarak. dayanaklar olmadan. kendisi kan1tlanmayan. bir cnermedir. saglam temeller. yeterli olgusal ya da kavram- 4 Manllksal bir anlam i~inde ise. Al. meydana getiren bir sistem olarak go- mayan onerme. desinde. tiim diger ilkeler' olarak kar~1m1za ~1kar. Sl. aksiyom olarak goriilen tik yontemle bi~imlendinneye ~ah~m~~­ onennenin dogru ve zorunlu olduguna lardtr. aksiyomlar 'mutlak ilk n1tlan1nadan one siiriilen ve. mi~ kurallara uygun olan tiimel bir siste- mun dogrulugunu kabul eden kimse.mler ve taksiyomlar key££ olarak sunu sezgisel olarak bilir. aksiyo. matematigi ba~tan sona aksiyoma- i~inde aksiyo1n. ozelle~tiril­ onermeyi ifade eder. axiome. 1niimkiin bilgi sisteminin butiiniinii lini oJu~turan.k dogru kabul edilen ve soz konusu siste- dogru. bir yan. anlayabilecek yetide ve uz1nanhkta olan me. bile bu yontemle ele alrm~lard1r. ki. Aksi yomatik sis- dogru oldugunu du~iiniirken. tlX!·am. nesnel olarak dogru olan hksal tiimdengelim yoluyla. dogrudan ve tan1mlarup olu~turulabilecegi gibi. teoremlerin. Al. methode a:riomatique. sezgi yoluyla alglland1gl model uyarmca ~inin bir yandan kan1tlanamazcas1na da bulunmu~ olabilir. Cl bir sistemin kurulu~unda kullandabil. ariomatik 2 Daha ozel olarak da aksiyom. Ian ilk ilkeden ba~ka bir ~ey degildir. onerme ya da akllyu- t. SOz konusu anlam1 head. aralannda bir or- . benzer diger onennelerle birlik· rii~iin anlam1n1. Fr. keskin ay1nmlar yoln. wlrite and black kimsenin yanh~ olduguna inand1g1 bir fallacy]. uzerine 1nantlksal bir siste1nin i~inde aksiyom. ka· riildiigii zaman. inkar lanmayan. fakat ka. temlerin en eski omekleri t Aristoteles'in dan da dogru ve zorunlu oldugu konu~ tasuru ve tEukJides·in geometrisidir. yeterli nitlamalar i~in bir temel olarak kullan1. Soz konusu sistem. Inin par~alanru 1neydana getiren katut- yen. fakat kendisi karutlana. kendilerinden 9-ka ~bi­ kabul edilen gorii~ anlam1na gelir. aksi. sal destek olmadan. sunda sarsdmaz bir inan~ besledigi oner. aksiyom. mebde!· bedih!'. axiom]. bilge in- olarak goriile1nezler. arionwtic mer- lneleriyle ili~kilidir.34 aksiyom aksiyom [Os. Bilitn adamlan deneysel bilimleri sarsllmaz bir inan~ besleyen ozneye go. Fr. ruluklanna ili~kin baz1 gijvencelerin 3 Psikolojik anla1nda ise. Aksiyomlara ili~­ sanlann ya da uzmanlann onay ya da kin kan1tlama. kuram1n geli~me siireci i~inde kanlt- gJndan vazge~ilmesi durLnnunda. hod. Bu- len onennelerin kanJtlanabilir olmalan rada aksiyomu belirleyen ol~iit. faka t kendisinden ba~ka onennele. herkes tarahndan apa~1k bir olgu olarak Aksiyomlar. kullanmaktan. pekala ba~ka bir ak ve kara yanhtl [ing. lamalar i~in bir temel olarak kullanllan rin ~tkarsanabildigi ilk ba~lang1~ nokta. ne karutlanan ne de ~iiriitulebilen sisteme gorelidir. fakat daha i~in ba§tnda edilebilen en temel ve zorunlu apaQ.lk bir bi~imde dogru oldugu dii~unii­ rutmelerden olu~an belli kuraln ya da len. fonnel bir sistemde. aksiyom. apa. ilkel baZ1 terimlerden molojik bir ~er~eve i~inde. Dii~iincede ve du~fincenin ifa- onermeyi aksiyom olarak alabilir. belli bir sistent ya da kuruldugu ve ancak sistemin tutarhh. yiizyd1n ba~lannda tRussell ve -tWhite- lne anlarmna gelir. 20. biitiin bir kan1tlama surecinin teme. tiim ras· anlarrunda. Mannksal anJatnl onenne. karutlanabilir olan onermeler yonel varhklann ya da normal. me ula~ma siireci ya da i~lemi. episte. ba~ka onermelerden tiiretileme. nJetlwde) Manhkta. Buna gore. Burada ozne. man- bi~imde kesin. onlann tutarh ve kapsayt· uzla~1mlandu. degerini ve one1nini te.

felsefi bir o~reti olarak ortaya -. fakat nomenler alan1yla sJrurlandltmdan.ts1yla.Ansik- kullandl~lnl. kendisi olduk~a ne Doktor Universalis unvan1 verilmi~ ~irkin bir adam olan. Bilim ve felsefe fe- erdemli bir ya~ay1~1 sahk veren. daha temel olmakla birlikte. kahrken. gozlemlenemeyen ba~ka nileliklerden tu- differentisme ). insarun. gore. Dunyaya a~km olan menleri ilk ilkelerden ~karsamakbr. bi. filozofu.i~ini one soy lemi~tir. Fakat esas pozilivist metodo- Felsefesinde Aristoteles~i o~elerle Yeni lojisiyle un kazanan DtAJemberl. Alembert. in. Zamarun1n hemen her aJandald tiim bil. inan~ i-. s'lrn\u~tiir. vargucuyle bu ama~ it.J~ a-. ahlakh bir insan obnarun. liiln gucilyle birindler uzerinde ~It u~lu ayutmlar yap1naktan. Aristoteles'in hareketten ~eylerle ilgili olarak ni-. Jean Le Rond d'. bizim kanttlarken. gozlemlenen ikincil nesne ay1nm1 da soz konusu de~ildir. olumsaUtk ve potansi.lann1 -. Bir d1~ dunyanm varolu~undan bile ba~ka bir ~eyden de~il de. kikat bulurunadt~Jnl iddia etmi~tir. ara kavramlara izin venneyen kar. aldlrmayarak. birtakun ba~ka ~ey­ se~ik tarumlar olu~twur ve bunlardan lerin insarun etld alaru d1~anda kald1~UU. [1ng. tmetafizik ve tteoloji arastnda ke.in ~ah~mast ge- rinden aytnru~ ve bu ikisinin birbirine rekti~ini soyleyen tSokrates taraf1ndan kar~lt ohnadtgJnl soyleyerek. toplumsal bunlara kar~1 kayttslZ olur ve ba~JmSJZ ve ahiAkf ilerlemeye sonsuz bir inan-. fizi. 1~1~1 kendisine ilk ilkeleri gosteren akb FranSlZ t Aydtnlanmasuun un!u . kapsamh bilgisiyle. Ahl~ felsefesinde. felsefe ve mulk. olabildi~ince ahlakh ve erdemli obna- Albertus Magnus. ~i~tirmesinin insaJun elinde olmadl~lnl. ~an ve ~erefe hi-. indifferentism.a~da kendisi. bilim arachg1yla kazan1lan bilgiyi birbi. butlin rinin ~o~unl uk di~erini latnamladt~lnl fikirlerimizin duyumlardan geld. 18. salt kendi. Ona ya1ut veremey~i iddia etmi~tir. retmek anlarruna gelir. bilime du~en fenomenJeri bir- Tann'da. kendi kara arastndaki gri tonlan gonnezden guci. . insarun. ahlild.1karbr. entellektuel soyleyerek.i dahili. Ozu varolu~unu i-. ak ile yogunla~mast. tduyumculu~u benimsemi~. madde. Orta-. ome~in Tann'n1n varolu~unu bir bilgi kaynagJ olamayacaguu. do~u~tan sinlikle bir kar~1thk bulunmad1~1n1. Platoncu o~eleri. faka t karakterini geli~tinnenin. du~unceler o~retisini reddederek. emin olamayacatunJzl dile gebren filo- sinden ahr.tkar. birlerine ba~layarak betimlemek ve feno- yaliteden iz yoktur. tStoahlarda bir hakikat. Derin ve -. mantlksal sonu-. bu. vahiy yoluyla kazarulan bilgiyle. Ayn1 tav1r. nitelikleri. buna kar~1n Tann'yt lopedisinin tDiderot'yla birlikte editor- vahiy yoluyla bilinen varhk olarak ele lu~unii yaprru~ve matemati~e ozgun ve alan teolojide inanc1n do~austu ·~·~ma onemli katkdarda bulunmu~ olan dayanlld1~uu one siiren Buyuk Alber.n bir sentezini yapan ziksel kuramlarla ~ spekulasyonlann Albertus.isi ve olarak ele alan metafizikte. Alemberi: 35 taya. varolu~unu. bilgi alarunda mutlak bir tus.kr yapLSUU de- olan 13. lilozofun.eren zofa gore. biJim baz1 ~eylerin insarun gucu dahilinde. akJl ic. Tann'da. yuzy1lda Ba~ka bir deyi~le. 6zneyle Bununla birlikte. Tavtr ilk kez olarak. Tann'y1 ilk varhk ya~am1~ olan Frans1z rna tematik-. Buyuk Albertus'a g6re. deney temeli uzerinde. si.in de ona ~eli~ik bir ha. insarun elinde zarunl~ olan Buyuk Albertus. sarun akJlh ve ahlald eylemiyle degi~liri· bilim adanu. mal. Tann ilk ilke olup. d' Alembert. in.in sergilenmi~tir. Fr.Jk lebilir oldu~u yerde. aydtnlanma temeli uzerinde.nde bulWlaru ger~ekl~t:irJne· gelmekten olu~an yanh~ turu. daha gilerini serilnleyip yorumJay•~•yla tin ka. adarru ve filozof a~amayla u~ra~maz.ok geni~ ya ~ah~maSl gerekti~ini One SUren taVJ!.in sorularma bir yola ~1kan karuhn1 kullannu~tu. ketldisinde olan1. metafi. ikincilere alchnnaylp. yuzyll du~unuru. inan~ ve oldugunu ve dolayistyla. ac. ald1rmazc1hk. ins an tarafmdan degi~tirilemez old u~un u Bilimci bir bak.

Bu dogurucu evriln goru~ii.i. Alexander. Onerme)er ara~tarma sii. iin kaz. insan ya~amma taya ~akt1g1 bir geli~me siireci olarak ta- katk1 yaphklan siirece anlamhdular. Zaman ve Tanr1] ve Bea- fe akuna. nin bilen ozneden bagamsaz olan bir recindeki ara~lar olarak goriilmelidir. insarun ihtiya~lanna kar~tlamada. yoniiyle belirlenen tarihsel bir sure~. i~e yarayan ara~­ ~iddetle kar. sarlayan Alexander'an evrim ogretisinde Pratikten kopuk hi~bir dii~iince. instru.a ~akan Alexander. etkjli. me ve kuram anlaanh degildir. deneyimi- ya. varhgana siirdiirmeye devam ehnesinde Ger~ekligi.· rir. dii~iincenin. ~evreye uyum mizin ~e~itli yonleri iizerine refleksiyo- saglamasanda ve toplumsal anlamda nun sonuru olan tarihsel bir hipotezdir. nin onun oznede estetik deneyim yarat- rini one siiren ogreti. Dogrulugu yarar ma kapasitesinde yattaganl. zaman·mekan evrenin temel malzemesi. Onlar. tPeirce. kuramlar ve hipotezler. tkategoriler de maddenin kai. ancak bir evresinde diizenli yapllarm ard arda or- gii~lugu ~ozdiikleri. Yasa.llda ve gelecekle il. degi~meyi a~aklamada ve yorumla. filozofu Jolu'\ tDewey'in.ztalisuz. zamanan ileriye dotru olan yardamca olu~uyla yargalanabilir. ahlaka da biiyiik 3 Ontolojide. bir nesnenin estetik degerinin yilerde bulunmaya yararlar. Deity [Mek8n. uty and Other Fonus of Value [Giizellik kavramlar ve yargllar. varhga kan1tlanabilir i~sel haller fiilen tfames gibi pragmatistler)e +Mach ve varolmasa dahi. insan tecriibesindekj olay. rulugu yararhhkla ozde~tiren bir ogre- lerdeki teorilerin dogru veya yanh~ ol. tidir.Jc ve sii- . onun estetik haz veya tema~a zevki 2 Daha genel olarak da. aletlerdir. oner. 19. taan anlamayla dogru tSchilick gibi pozitivist du~iintirler ta. dii~iinme. ku. James'1n prag•natizmi- filozof. bir nesnenin estetik degeri- sadece birer alet o)arak goriilebilecekle. bir tutku atfeden onermelerin bu tiirden mc:rztttlisrue]. dog- rafandan one siiriilen ve ozellikle bilian. Fr. madJklarnu ve olamayacaklarJnl.anan Alexander. soyut birta. masa bile. Space. onde. dii~iinceler. bir organizana. gu~lii ya da yararh diye de.36 alet~ilik besleyen D'Alembert. Samuel. yiizyd1n ba~1ndakj realist hareke- ge gore. nesenedeki ad1na reddeden bu gorii~e gore. bir temel iizerine dogalca bir metafizik mada. bilgi- lar. be etb~imiz ve gelecekteki sonu~lan be. Ornegin. bir ~eyleri tecri. ya~ama sava~1nda. oldugunu one siiren bu gorii~ ise. Tinre and ni geli~tirerek one siirmii~ oldugu felse. yoldan kurmu~ oldugu metafizigiyle ger lendirilebilir. her lar. 1859-1938 yallan ara- mantag1n ve bilgilerune surecimizin do- sanda ya~ama~ olan ingiliz yeni-realist gasa konusunda. yiiz yahn ikinci yansanda egemen lirlemeye ~ah~tag1m1z zaman belli bir ingiltere'de gozlenen idealist felsefelere i~levi yt:rine getjren. ayna zamanda Alet~ilige gore. alet~ili­ i~in. Ba~ka bir deyi~le. 1 Bilim felsefesinde. V gibi bir varhk rurti ol- bir onean vermi~ ve onu metafizik ve te. bu tiir varhklarla ilgili oner- olojiden ay1rmak i~in miicadele etmi~­ tnelerin dogru olabilecegini savunan tir. fakat 4 Estetikte. iinlii A1nerikan iiretmek i~in bir ara~ olmakhgayla yar- galanmasa gerektigini savunan gorii~. Bu diinyanan bilgisi oldutunu savundugu ~ekilde degerlendirildigi zaman. klm ol~iitlerle degil de. oner1neler dogru ya da yanh~ tin onemli bir ismi olmu~tur. dogurucu evrim gorii~iiyle se~kinle~ir. in~a ehnek bak1mandan farkhhk goste- ama~lanna ula~Inasl. doga bilimlerinin gili ondeyilerde ba~anh olmalanna verilerinden yararlanarak empirik bir gore. bir ki~iye bir arzu veya alel~ilik [ing. xander diger yeni-realistlerden. realist lan. instrume. Ba~hca eserleri. dugunu. ve Diger Deger Bi~imJeri)'dur. Fakat Ale- olamaz. bu kapasitenin kapsama ya da ol~iisii­ raanlar bir dizi veriden ba~ka bir veriler niin ko~ullara ya da zaanana bagh ol- obegine ge~meye imk8n vererek. gorii~. Dewey'e gore.

. gorundu~u ~ekliyle de~il de. re. insan varhg1n1n dt~ dunyay1 rim surecinin en son ortaya ~an urunu dogrudan ve arac1s1z bir bi. a yn ve sa£ bir zihinden soz edileme.. du~iincelere.. Algllar. i. duyumsal veri. suren anlayt~a kar~1hk gelir.lerden ayut bilgisinin inu<Arunz oldu~u gostennek edilir. Fr.. arumsama. perception].. perceptions). insana duyu yoluyla gelen malze. Tumelle- layJsJyla. argument from changeability of perception). tionism. Zihin konusunda idealist ve ikici mamJZl saglayan i' algrlar]a.. Tann otede. ing. insan varh~1n1n kendi- nesnelerin kendilerini verdi~ini savu- sini . oznenin gorii~lere kar~1 ~1kan Alexander.ekJik derecelerinden soz yadaki varhklann nesnel ger. perception- yecegini belirtir.er.eve plana ~kartaruna verilen ad.ebak1~ yoluyla kav- fizyolojik ve norolojik slire. yani yaht.inde. perceplions. Algt algt. idrakiye mezlzebi. d1~ dunyarun algtya dayanan daha yuksek zihinsel sure. lanma~ duyusal nitelikleri idrakten.ekle~­ gdayabilecegini one silren Berkeleyci memi~ olan son niteliktir. ing.inde.eve i. edilebilir. Algt bir yandan duyumdan. algan1n deAifebilirligiyle ilg'ili kantt 37 rekli ozellikleridir.. du.1kan meye uyum ve birlik kazandnan ve do.in. hallerini i. D1~ dunyay1 duyular n1n sa~lam ve guvenilir bir bilgi kayna- yoluyla. duyu verisinin e~anlamllSl ola- alg1.. imgeleme. Yine.inde.t- mJnda. percep· de. pttceptionism.. verisine... Ona gore. rak kullarulmadt~l zaman.. norolojik. Fr. ya da varolan ~eye verilen ad. s1ras1yla dt~lmtzdaki bir nesne- nitelikler ve ya~am!a zihin nitelikleri ye bagh olan ve duyu verilerini kavra- dogar. farkl. Bu . nur. lemindeki ilk aduna kar~dlk gelir. di~er yandan da. fizyolojik. zihni kendi i. AI. .. on. algtcll1k [Os. kendi zihin hallenni al- yani. Fr. duyusal olarak uyanl- ~ebildi~imiz i.imde algt- oldugunu belirten filozofa gore. deneydeki somut bi- recin bilincinde ya da ay1rdmda olma rimlere kar~dak gelen bireysel nesnelere anlamma geldi~i kadar. fizikl. Tann layabilecegini savunan ogreti. idrak ya da sezgisel kavray1~ anla. algan1n de~i~ebilirli~iyle ilgili kanat [1ng. suuflara ve genellemelere i~ret eden yumsal ve bili~sel bile~enleri olan sureci kavramlara. ide. algt. bir algt ediminde ortaya . ger- da varolurlar. algtdaki degi~me o~esini on masl olarak tarumlanabilir.. alg1- rayJ~a verilen ad.ekli~ini edilemez.. nindeki ideleri. idralc. SOz konusu en genel anlam1 ic. lerin bir sentezine de kar~d1k gelir. ve tikellere i~aret eden terim.imde tan1yan ve bu varhklann. zihinler yahn bir bic. aga. algr. alg1n1n guvenilir bir lna sonucunda.lerin duzen rama olanag1 veren dr~ algrlardan soz kazan1n1~ yap1s1 olarak tan1mlarken. lerden. arabalar. toznel idealizmin ta1n kar~tstnda yer alistler tarahndan one silriildugu ~ek­ alan bir goru~ ola~:ak alg1c1hkr d1~ dun- liyle bir gerc. bu sii· lara kar~1t olarak. zihnin. ya~antdan ise ti.ekte oldu~u ~ekliyle algdand&~lnl one alg1 [Os. Bu ba~lamda.agda~ psikoloji ve Yine.. biitiin bu s(ire~lerin (istiinde ve otesin..· ifade eder. Zihnin dogurucu ev.er. . evler... Maddeden ise ikincil ic. algdar [ing. <.ebakr~la gl oldu~unu ve bize dogrudan dogruya kavrama yetisi. insan1n yalruzca kendi zih- oldugu nihai ve en yi1ksek iirundu. bir ~eyin do~rulu~unun bilinci. la~maml~ duyu verile1 ini d uzenleme i~­ ne varmay1 ifade eder. Bilgiden duyusal bilgiyi anlayan ku~ku· kavram olu~turma ve akdyurutme gibi culugun. Bu . fikir ve inan. da evrenin kendisine dogru yonelmi~ Buna gore. AI. nismus]. algJcJhk. percepti.lar bilgi kaynags olarak gorulemeyece~ini tiirunden suadan nesnelerle ilgili kav- savunan goru~lere kar~tt olarak. algasal yandmalara dii- tepistemolojide.evreleyen d1~ dunyadan duyu or- ganlan aracdrg1yla edindi~i malumat. yabn duyu i~ kulland1~ kan1t ya da akdyurutme- verilerinin d uzenlenmesi ve yorumlan. ama henliz gerc. perception. insan tarafln- ba~ka her~eyin yan1 sua ve yan1 ba~Jn­ dan.

Jay!. kamt algmm. 0.r.ni. darmadaguuk izlenimler fiOklu- mesi olgusundan hareket eden ve soz ko. Kant'a gore. tecriibenin bir- degi~tigini ve soz konusu degi~imin.. bizim ben diye ad- algmm transendental birligi [ing. farkJ1 faaliyetlerinde bir birlik dogru ve giivenilir bir bi(jimde vermesi.38 algm1n yandabilirligiyle ilgili kan1t Buna gore. resmi ortaya fiLkard1gm1 soyler. Fr. legi i(jerir.ik ya da ben. si i(jine yerle~tirenin hep aym ben olmas1 dan. bizim onu dogrudan fmdan zorunlu kllman birligi. duyumu. Alman fi. rumundad!. duyu-deneyindeki nesnelerin insan zihni. insan zilininin duyulara ve. bunun otesine giderek ~eyle­ zorunlu ko~ulu olarak ben dii~iincesi. deyi~le. biitiin haline getirilemez. benin. rumlara bagh olarak i(jerik bak1mmdan Kant'1 duyu deneyimizin. duyu-deneyinde soz konusu bak1~ a(jlSl. en azm. gu hi~ir zaman birl~tirilerek birlikli bir nusu onciilden. liginin benin birligini gerektirdi~ soy- algmm insana. insan zihninin yalruz. onlar- alg1sal bilginin olanakslZ oldugu sonucu. degi~en getirdigi. mekan kahplanyla nedensellik kategori- dugunu savunan ku~kucu gor~ tarafm. lincine vard1tun1z1 soyler. nusu olamayacag1 sonucunu filkarhr. Soz konusu duyumlama. ya da aktiiel tecriibe tarafmdan zorunlu d1~ diinyaya ili~kin deney. bizim duyu-deneyinde i~erilen ogeleri nin i~leyi~ine uydugu i~n bilinebildi~ birle~tirmek suretiyle. kendi birligimizin de bi- zihninin yasalanna indirgeyen tKant. daha sonra benin kendisine ge91rl~tir. onlara bir birlik soyleyen ve tum empirik yasalan insan kazandmrken. rin bizza tihi kendilerini bilemeyece~. bilgi. l'uniU gmm transendental birligi aduu verir. i(jinde bulunulan ortam ve izlenimler fiOklugundan birlikli diinya 1~1k ko~ullan gibi oznel _ve nesnel du. bir nesneyi duyumlayamn. Yani. a priori bir dii~iincedir. onu zaman ve fiek bir bilgiye ula~masli\ll\ olanaks1z ol. ozelliklerini anunsayanm. d1~ diinyadan gelen izle- dan oldugu ~ekliyle bilmesinin soz ko. Ba~ka bir deyi~le. ammsama. sentezden g~irme faali- Yarulsama. Bu transcendentale de Ia perception]. deneye daya- ni olanaks1z hale getirdigini savunur ve nan bir bilgi olanakh olamaz. soz konusu olmazsa eger. birbirleriyle baglanhh ogelerden bilincine varmam1z. ilk~ag felsefesinden beri kullarulan gerekir. onun insan var!Jgmm d1~ diinyaya ili~kin ger. ve arac1S1z olarak algdayamanuzdan do- Bilgi gorii~iinde. yine meydana gelen tutarh bil' biitiin hAiine bizim d1~1m1zdaki nesnelere ili~kin alg1- . manda olmaktadlr. tutarh ve birlikli bir Buna gore. digeri yalruzca bellege sahip gibi gosteren alg•lar olarak degerlendiril. kendisinden bag1mS1Z lemeye gotiiriir. (jiinkii oznelerden biri yalruzc:a hemen her zaman dogru. kdmmakla birlikte. birligimizin bilindne varmam1z aym za- rilmi~ olan ham ve i~lenmemi~ malze. nimlere yap• kazand1rmay1. Kant soz konusu ben i(jin transen- ca. dan birlikli bir biittin meydana getiren nu fi•kartan argiiman ya da karut. Oyleyse. Kant zihnin i~leyi~iyle ilgili diinyarun bilindne varmamlZla kendi analizrnde. bir- bir yap1 kazandud1~ fenomenleri bilebi. yamlma ya da yamlg1 soz ko. algda- bir kamt ya da argiimana verilen ad. likli ve tutarh bir diinyarun bilgisinin Jecegini. argw11ent from fallibility of perception]. bu durumun dogru sayl. Ve. olursa. Bu h~l. zira zihnin fie~itli i~Jem­ olarak varolan degi~mez bir ger~ekligi lerinde. JandllmamlZ gereken bu ozneye Kant al- cendental unity of perception. bu bir ve ayru ozneye. kendi benimizin meyi. Kant'a gore. imgelemi. duyudeneyi Jozofu Kant'm bilgi gorii~iinde. ma. Ba~ka bir buradan insamn d1~ diinyay1. yetleri hep aym bende ger(jekle~mek du- malannm. trans. aksi takdirde bilgiden soz nusu oldugu s1rada farkedilememesi ve edilemez. zihnin sentez faaliyetini ve bel- algmm yamlabilirligiyle ilgili kanat [ing. Jan her olgu i(jin g~erli olabilecegi ve Duyu izlenimlerini birl~tiferek. sann tiiriinden alg1 yarul. tecriibe tara. kategorileri araahgtyla kendilerine dental deyimini kullamr. olaru oldugu duyumlara. tiirden bir biil.

Genuan idealism. AI. kendimin d1~mdaki d1g1 davram~ bi~imi. naturalist doga gorii~iine ahc1hk [ing. aklm zorunlu bir idesi. sonradan kazamlm1~ dolay•s•yla kendimize de.~rulmaz oldugundan niirlerle devam eden felsefe gelenegi. Fr. habi. yalmzca izlenirnler. gewohnheit]. kulland•gun . Ki~inin siirekli olarak bakarken kulland1guruz gozliiklerle ba. etkin. yalmzGl. idealisrne alle111ande]. ve duywnlar. algorithm. Fr. Tann'mn. Tekrar yoluyla ka. receptivity. ba~ka her~eye davram~ tuz1. bir toplumda var olan. tinsel bir varhgm ve oliim- ah. ratiCI dii~iinceye uzak ama duyu deneyi. duyu-deneyinin diinyasmda. tegoizm lerune siirecinin karakterine. siizliigiin varolu~unu ifade eder. birlikli bir benin d~ diinyaya ili~kin deneye daya. biiyiik bir ~aba gostermeden deneye- gum ozel bak1~ a~1s. tateizme. diT.:in gerekli olan diizenleyi- nin. AI. gozliiklere uygun gelmeyen yonlerini bi. kendimi yal. yasas1 bu idenin ger~ekligini kamtlar ve mu. algorithm]. receptivite. tHegel. kendimize ili~­ bilin~d·~· ve mekanik bir hale gelmesi- kin bilgide de aym ara~lan kullamr ve nin sonucu olan. yani dogal yasalar egemen olur. Alman idealist felsefe geleneginin ilk algoritma [ing. Bizim i9- iizerinde hi~ dii~iinmeden ger~ekle~ti­ mizdeki ahlak yasaSl duyular iistii bir rilip ifade edilen. bir hareke- ~eylerin. her Zihnin yaratta. mzca bir soyutlama olan kendinde ~ey onu elkin bir bi~de yorumlayarak yeni. tfenomenler diinyas1 ve tkendinde ~ey den sonu~lara gotiiren bir hesaplamay1. pek bir diren~le kar~•­ diinyarun varolu~unun kesin teminab- la~madan ortaya konan davram~ ya da chr. Fr. aym ~ekilde benirnin de m~ bi~imi i~in kullamlan terim. iyi ya da ho~ kar~Ilanmas1 duru. ~ey fikri geli~ir ve numen dii~iincesi bir ahmlama [lng. tyazgiahga.im siirecinde bir bireyin ger~klik haline gelir. bir i~i. tik yontemleriyle ula~Ilamaz. reception. zihinde imgeler meydana ahlak alaruna ge9ldiginde. mak suretiyle. tFichte gibi dii~ii­ nan bilgim i~in ka<. Yani. Kant'ta kar~1t olarak. tnumen ya da kavramlarla yara1Ic1 dii~iinme faaliyetine kendinde ~y bilinemez. Ba~ka bir deyi~le. soyutlama olmaktan ~1karak. yalmzca soz konusu bak1~ ao. ger~ekligi. habit. ~u tude. fakat buraya bilimin fizikomatema- egilimler. .ly. Ona gbre. yani. Fr. pasif bir bilgi. Kant'a gore. yiiz- ruzca bir fenomen olarak bilebilirim. llleti{. halde. rek. reception. Gene( olarak. bilimsel bilgiden ya da bilim ala mnda n yumlar ahna. bir filozofun dii~iincelerinin ba~ka d bir ilke olup 9kar. ne olduk~a yakm bir bilginin ozelligine yasa. biiyiik dii~iiniirii olan Kant. kendinde getirme durumunu tamrnlayan terim. ve thazahga kar~1 ~Ikmi~IIr. itiytit. olay nedensellik zincirindeki bir halka- limsel faaliyetlerden farkh. in- verilen ad. 2 Bir kiiltiir degeri- sarun birligi ic. aktiiel bir empfimg]. tSchelling. ama~h ya da yone. Almanya'da 18.kanhk [Os. Belirli verilerden hareketle belirli tiir.Ima uyan Alman idealizmi [ing. Ve nas1l ki. emin olabilirim. AI. ve dolay•s•yla tdogalal•gm i~erdigi tme- rezeptivitiit]. Kant'a gore. yonlerini bilebilirim. in- den iiretmesi eylemi. ~ok az bir dii~iinceyle ya da sek olan bir hakikat vardiT. ve diskiirsif sonlu bir dizi ad1mda ger~ekl~tirmek dii~iinceyi fenomenler alamyla smula- i~in kullarulan mekanik i~lem. siiregelen davra- lemiyorsam. AI. i~te bu alamn d1~mda bilimsel bilgi- dan hareketle kavram olu~turma.ma. uygulayarak yapabilme becerisi. soyut ve ya. Alman idealizmi 39 1mzda soz konusu olan yetiler arac•l. soyut den sbz edilemez. ing. yapmak ve yinelemek suretiyle kazan- kanz. bilimsel dogrulardan daha yiik- zamlan. onlara bakarken sahip oldu.:l. alam olarak ikiye bolmii~. Belli eylemlerin tekrarlana tekrarlana la olur. kanizme. sanm eylernleri de dahil olmak iizere. du. Ama. ti. Ba~lang•~ta yal- kendisine iletilmek istenen mesaj1 almas1. Ve yllda. tahlak bir kiiltiir ~vresi ya da iilkede aha bul- masi. ya da numen. tKant'la ba~layan ve daha sonra ben.

ideal ya da duyular iistu dunya. anlayabiliriz. sentetik ve nr..iyiik yol gostericisi olmu~­ evrim siireci olarak yorumladtklan bu tur. devlet kontrolii albndaki anla~1labilir d iinyay1. rolan devleti korumayt ama. meye . ya'da 19. ~imdi ve burada disi anladt~I zaman..izyllda Ludwig +Buchner~ ling ve Hegel olan Kant sonrast Alman Ernst tHaeckel. radikal reformlara kar~t da va- diinya. Kant' a ra ili~kin empirik bilgi ger. ba~hca temsilcileri Fichte.-. J. ahlak yasastnm iiniversitelerde okutulan resmi felsefeye.lanna ~iddet­ gibi idealist dii~iiniirlere gore. sttllttna bir tepki olarak geli~en soz ko- yen tinsel faaliyeti gonnek suretiyle . list felsefenin. Kant k~ulsuz buyru.•kardl~t spekiilatif imkinlan Alman idealist filozoflanna gore.. maddeci bir metafizi~i. bilgiyi ve tecrti.ek bilgi de- gore.1klarlar. kuramsal ve Ba~ka bir deyi~le.~ bizi agnostisizmden~ empirik bilimler de bilim olamaz..•klayabilecek olan odur. Kafayla yiirek aras1ndaki kar~ttlt~a ger.inde ne ge. gmrum materia- a. olarak duyguculu~u ya da mistisizmi Felsefe temel ve mutlak bilimdir~ her- kabul etmez.ibenin otesi. canlt. Ahlak yasast.40 Alman maddecili~i Bununla birlikte.indedir. biz en yi. ko~ulsuz buyru~a~ ahlak yasasma ~ildir. Schelling ve Hegel. Onlar.oziimiin ifade etti~i idealist bakt~ Alman maddeciligi [ing.tkt~ noktast olarak aloHa Almanya'da.. alai diinyayt. dikleri yontemdir. taraftndan savunan maddeci felsefe anla~ Soz konusu idealist filozoflar~ spekulas.iksek ger. kendisille i~aret etti~i ozgiirlii~ii alml~­ do~a bilimlerinin geli~imine kar~t tinsel lardtr..er.ilemez.bir bilgimiz yontem ve bilgi~ bilgi olamaz... ancak geli~tirmede tedbirli davrarur. Ahlak yasast olmasaydt..1km1~ttr. yonlanntn . geli~en do~a bilimlerinin lozoflar felsefenin tum problemlerini. Fichte~ olana ili~kin do~rudan tecri. Ger«.layan idea- dtr.. Czolbe idealizmillin en onemli . spekiilatif felsefenin a~l­ aractlt~tyla a. yaln1zca ken- la ula~tlamaz.. Ger. Schelling nhklanna ve teolojik sonu.. ~eyi a. Ona gore.-. H. yt~tna verilen ad. akltn 1~1~1nda yorumlad1~1mtz zatnan kendinde ~eye kavramsal dii~iinen akll.. Kant sonras1 ~n ortaya ..ekliti~ tinsel akJ~1n1 bilmek ise e~er. Olgula- sinde inan«.ek olan ya~amt. anlayabilir..eve i. Ahnan felsefesinde popiiler hale lism.. Fichte. fede ondan sonra ba~layan yeni bir do...ekli~i.indeki fenomenlerle stnulayan bir ve ideal diizen hakkmda hi. bir nemin en bi. kendinde ~eye gorurecek bir yol disiplinin bilgi teorisi oldu~unu soyler.in biliyo. Bil- maddecilikten ve determinizmden· kurta. nusu anlayt~. kategorileri diizenleyerek.. deneysel yaptsuu ifade etmedeki ba~an­ temel ilke olarak.ah~ular. akhn ya da tinin diinyastdtr. o~esine bir yer verir. akll. humanist ve idealist bir ahlak anlayt~ty­ beyi. Bu fi. Farkhhk g6sterdikleri tek nokta.. ahlaksal Schelling ve Hegel bu kon uda tam bir do~rular bizi ozgiir kllar. olana~1 verir. Fr.tst. kendi kendisini belir le. Onlar ger.tkt~ noktastnl ve Karl Vogt gibi bilim adam1-filozoflar olu~turmu~tur. evritn siireci olarak de~erlendirirler.oziim. yi. kaosa dii~er.eklitin bilgisine ula~mak i.ekli~in aktif. ideal ilke le kar~t t..in oner- Kant'1n getirdi~i bu . Schel. bilimler iizerine dii- pratik akh birle~tirerek. bilgimize birlik ~iinmenin bir sonucu olan bu maddeci kazand1rtr ve bize mekanizmle teleoloji hareket~ derinlikli bir felsefe aklnu olu~­ aras1ndaki kar~ttlt~tn iistesinden geltne turamami~ olsa da~ old uk.ekliti bir t~te Kanfm felsefesinin bu yonii.. malerialisrne allemande]. tMoleschott.. i~te bu .ti~inde. Bununla birlikte~ o felsefe..ekten varolan~ ger-. Alman- gelmi~. do~ay1 ve tarihi konu alan duyulan inan-. felse. Fichte~ olmayacakh.oz. mek ger. kendisini ahlik yasasma inandt~1m1z i. nusu .ozecek olan halde. uyu~ma it. Kant~ ~u metafizi~in problemlerini .. mekAnsalzamansal ve nedensel diziler ruz.. ve soz ko. do~ayt ve tarihi bu tinsel faaliyet la birle~tirerek. Ona gore.a etkili ol- . ve ancak kendi kendisini belirleyen deneyin suur laruun otesine get. ozgiirliik i.

J'W'l yonelim veya ama . Al. dirir.. 19..inde. ara~hrmalann yoluna girmi~tir. bur ada organizmanm temel fonk. tiimiiyle dii~iince ya da omegi genel bir yasarun._in ge. tiiru anlay1~1yla kar~t ._in de. zih- rin ogretileri tutarh ve saglam bir lnad. bir epistemoloji. 0 bilimsel bilgiyi. bir bilgi dir. Ko._1kan Okul... akll ya da lama. idrl2~. Louis 41 •nu~tur. olup biten bir ~eyi ba~ka bir nin nesneyi dogrudan ve araasJz olarak ~eyin altlna koyma ya da i. diger yandan da modelin. tarih okulu._inde bilginin iiretildi- devletle kar~lla~ttgunlZl soyler. dan Marks. yinninci yiizyll Marksist rumlanmr~hr. 3 tKant'1n felsefesinde. Althusser·in temel amaa tMarksizmi ilerlemenin bir tarih kategorisi ohnad1. em pirist bir bilgi ~tyactsldtr.ek· veya yeni ba~tan kunnak ve Marksist le~me alant oldugu dii~iincesine ve do. iiretirn.eve h. Marksizme yaphgt kat- reketin sonucu olan. tikel bir durum soz konusu pratik. da ya~am1~. ba~ka bir deyi~le._ah~mahdtr. gunstz nesneyle kar~tla~tp. bilim adamlan- tarih ara~hrmast. thiimanizmin iddialanrun ten.ine.. 1 Genel yoluyla onun oziinii Qkarsadtguu. cinsin. Althusser. Fr. ca eserleri arastnda Pour Marx [Marks keni ve geli~imi a.inin tarahndan yonetilen bir pratigin iiriinii insani olan hi . Althusser. bu tiir bir ulusal tarih. yuzyl1 maddeci.:inde. diinya tarihine insan.bir ~eye yabana olmarnas1 olarak tarumJar. arana- bk ac._er. insan balwrundan cak delil tiirlerini. kurahn diizeyinde ger~ekl~ir. ozne· olarak. giiden Althusser. Fr.Ilarla tantnan. subsumptioP~]. in g.kar._ lay1s1yla Hegelci tarihi determinizm tMarks'm dii~iinceleriyle Das Kapital'de gorii~iine kar~t . Ecole d'histoire alle1nande ]. yani kuramsal pratik olarak bilgi 2 Daha ozel olarak da. Gennan school of si olan . von tHumbolt ve Sybel bulunan saytlabilir._e. Buna gore. Linine et Ia Philosophie [Lenin ve Felsefe] da. bazen de harekete zo. nin kavratnlanndan ya da genel katego- decilikten QJ~ eklektik bir dii~unce ola. ya da genellemenin aJnna koyma. bilimin dogastna ve onun diger soylem mek oldugunu one siiren Alman Tarih bi. subsumption. toplwn filozoflanntn en ozgiin ve etkili- Alman tarih okulu (ing.kan Althusser'e gore.imlerinden nastl far khla~hgma dair Okulu. soyutlama subsunrption. tarihc. ortaya konan bilirnsel analiz arasmda ra- nin. rilerinden birini duyusal sezgiye uygu- rak ortaya c. degil de. etme eylemi. manhkta. gi toplumsal bir pratik olarak degerlen- Bununla birlikte._inL Lire le Capital [Kapital'i Okumak].erli kdmacak bir bilimsel bir yakla~tm geli~tirme amaa bilgi oldugunu savuntnu~tur.. ara~hnlacak sorulan. gen. k. bireyi de tiiriin. tarih bilgisi. Louis. Zira insani olan her~ey tarihsel· lnin oncelikle. tarih insani ve ya da bilim kuramt oldugunu one siiren ahlaki olan tUm olu~um ve degerlerin ta. ve bu ._agda~ Franstz dii~iiniirii. tarihsel bilgi &Oz konusu old u. onu bir organizma olarak gor. bagh alan ve se~ki n temsilcileri arastn. tarihe ili~kin olarak yalruzca o halk i. bir halk1n kendisiyle ilgili bilincinin dikal bir kopma oldugunu gastermektir. yani oznenin zihinden ba- altakoyma [0. bazen ha. Bu neden1e. 1918-1990 ytllan arasln- runlu olarak ~lik eden bir ~ey olarak ta. tDiyalektik materyaliz- gerekir. lan taraflndan ~ilikle yetinmeyip._ine dahil bildigini dile getiren bilgi anlaya~tna. tarihin akhn gert. anlayt~Jna._ts1ndan tHerder'e i. siyonlannt yerine getiren organ olarak Altusser bilimi._. ne oldugunun belirlenmesi suretiyle. Bu ._er. liikleri belirleyen kavramlar sistemi Bunu yapabilmek i. ona ligi kapsamt i~ne giren bu dii~uniirle­ dahil etme. dii~iince zaman zaman hareket. Ba~h­ history..~Stndan egilerek._1 gelenegin klisik metinlerip gunda. bu baglamda bir yan- ve it. bir tarih bilimi olarak canlandtnnak g1nt dile getirerek. von Hum bolt' a gore. Ba~ka bir deyi~le. gii. i. . onemli addedilen genel olaru olu~turmaya .. bir halla ele almak i\in en uygun ni yeni ba§tan okuma.

ili~kiler sisteminin yansrmalan ve ta~tyl· gi tezini miras alan Althusser. Marksist bilimsel pratik diger pratiklerden ayn ogreti yi belirleyen a~lrl bir determinizln ve bag1ms1z bir bi~imde i~ler. yeni bir yakla~rmla a~lklamaya ko- nen. hakimiyet saglayan. duzgun.. iistya. Kapital'i yazd1g1 stralarda. bu baglamda. tan yorumlamaya koyulmu~tur. politik pratiklerin duzen ve tanunlaman1n bir yolunu saglar. ideoloji.inde yer aldtklan ~ekJe~tirdigi ideolojik. iiriinlerinin ge~erlilikleri­ yarak episte1nolojik bir kopma ya~and1- ni denetleyecek i~sel karutlamalan ba. uriin olarak bilgi soz konusu santld1g1 gibi ~ok fazla kalmadtglnl.. tideoloji bireysel ozne. buyUk bu baglamda felsefeye du~enin bilimleri tarihsel ge. olarak . yururlukteld. biitiin bun.b.ine gore. toplumlar da.biri bir digerine indir- nu. lojisi. bilimsel pratigin bizzat kendi bir ekonomi ve toplum modeli geli~tir­ i. oldugun u one suren Althusser·e gore. Dolay1styla. lendirirken kendi ozgul katklSlnl ger- lere kendilerini ve i.. de yapar. dogru olmaytp.ekle~tirme. soz konusu bilgiden once geldi. gore. Bununla birlikte. ideoloji. tarihsici bir ideoloji diye yadstyan Alt- lanyla bunlar1 yaratan suuf ili~kilerini husser.. fakat bunu bilimden farkb bir tarzda genemeyen ve her birinin buti.. bu dun. CSldular. toplumla olan ili~kilerini tan1man1n ve ekonomik. uretim ser·in goru~i. Althus. limsel ya da kuramsal pratik. Frans1z Bununla birlikte. Althusser i~te b u baglamda.~itli form. Kendi ihtiya~ de.inu ~ekil­ yaptJgliU soyler. v.42 Althusse1. bir ger. kendi geli~im seyrine uygwt bir yulur. yogunla~arak.iel. politik ve ekonomik pra.incesinde 1840. kimi eksikler i~ennektedir.g. entellekti. yol izleyen ve bundan dolay1 da. kuramsal pra. bunu ve ozgurle~me yolunda ilerleme imkanl hakim ideolojide. hi. bilnle siirecinde.. gii~lerin etkisi albnda bulunmaktadtr. insan oznelliginin . g1n1. Marks bu olgunluk donemin· obnadtgtnl soylemi~tir. oznesi olmayan bir sure. materyalist Marksizm tyap1salcihgtndan etkilenen Althusser'e geleneginden ger. Althusser'in merkezi olmayan nin de zihinden bagunstz olarak varolan yap1lar olarak butunler goru~une gore. yap1 kazanm1~ birle~imleridider. olur. gen~ Marks'm humanjzminin Das nnduma)anndan dolayt. . iru.. pratik davrant~a ger. Bu ta. ruma ve tarumlama tarz1..ana kendini gore. bu proje tamamlanmatru~ bir proje olup. teu"ihL tarihsel 1nateryalizm olarak bi- ya da gereklilikleri tarahndan belirle. uretim tarzlan tipo- old ugu kadar. bilimsel tarih yorumunu tikJere gore daha ozerk bir pratik ruru tamamlamak veya geli~tirmektir. dogrusal dizili~i ola- sistemini koruyacak ve surdilrecek ~ekil­ rak tarih goru~i. Fakat o.ek dunyarun. insan bireyleri. bilimlerin kendi onun d i•~i. puun bir par~as1 ohnaytp..inu Marksist bir dogma. Althusser'e Donem ve evrelerin. ona gore yapdmas1 gereken ~ey. Louis Ona gore.eklige gonderimde bulundugu. Bilimin diger pra. bilgiden bagrmsLZ baAunsLZ bir bic. ·. 0.. ideolojik pratikten gu~leri ve ili~kileri.1ardan ba~la­ biinyelerindc. su~styJ~ !deolojinin etkisinden.Ono gore. AJthusser'e gore. ozerk olan bi. mektedir. zorunlu . Ian etkileyen kavramsal tirethn ara~lan AJthusser Marks'1n tHegel'in etkisinde ve nihayet. tarihsel ve toplumsal bir etki nlilclerinden once ve kendilerinden diizle1nde iiretilmi~. kavramlar uzerinde tiklerden de aynd1r.i~ ve donu~umler. linen.ma amaa giider. bilim-oncesi tik olarak bilgi anlay1~1n1n. Marks·m olgunluk donemi eser- yans1 tan ideolojiler.. bilginin teorik bir ideoloji olarak reddedildigini ge~erliligi i~in d1~ teminatlara ihtiyact one surer. · o belirli tiirden bir bilginin mi~ ve 'temel-ustyap1' ili~kisini yeni ba~­ uretilmesine yonelir. 0 yer ald1guu savunur. ~ati~an toplumsal lerinde.inde olup. insanhga da komunizm yol a.~i• nee ve soyutlamalardan tneydana viizlerinden korumak oldugunu sayle- gelen teorik bir hatrunadde.imde varolan toplwnsal oldugu. Bilimin ya da tekonomizm yanh~1na du~meyen amaa. muhtemel teca- di. onlarm bilin~leriyle yaya ili~kin.

AI. hi~bir ~de soz konusu olamaz. kendi koydugu ama~lar tarafmdan daki dogru ortay• bulmamJZI saglar. insarun bilin~li d ti~tintilm ti~ttir. cesare! ad1 verilen plsalahk ve postmodemizm yolunda erdem. sif bir davram~m degil de. iradi bir ey- Ahlak felsefesinde. gdye. Fr. nen ama~lar. belirlenen ve kendi ba~ma en ytice ama~ . subalternation. Burada alai. ~an. her eylem i~in de bir kiler ~oklugunun olagantistii yogunlugu. bu eylemler. orta her insan ifi]n lumsal sistemi dogrudan etkileyen ~eli~­ aym olmad•g• gibi. bir top. da ama~. fin. ~1kar ve organizmamn i. ba~ka bir ktime tarafmdan i~erilen suz onermeler alttktular. kendisine ek nan kurala verilen ad. a~m u~lan a~1k se~ik ola- nenin tademi merkezile~esi stirecinin rak gasteren uygun ya da goreli bir orta doruk noktasm1 meydana getiren postya. Aris- All husser. kottidtir. bir~ok filozof tarafm- lemin kendisine yoneldigi sonu~. ama~ [Os. bir ey- ttimel onermenin tikel onermeyi i~erdigi leme kaynak olan hedef. sadece insanm kendi kendisini cimrilik. olumsal degi~meler. olarak daha fazla geli~me ihtiyacmm Kural hem olurnsuz. Fr. AI. 1ng. reflek- altm kural [ing. niceliklerinin farkl1 olmas1 hali. hem de olumlu bir soz konusu olmad1gl durum. bir de bir 'Sana yap1lmasm1 istemedigin ~eyleri hedefe yonelmi~ eylemin son ve nihal yapma!' diye ifade edilir. ula~dmak istenen. fakat toplumsal ya~amm dogru ortad1r. Zira. geleneksel olarak Gene! olarak. d- ayru olan iki onermenin niteliklerinin nayet ve zina kendinde ve kendi ba~ma ayru. ~tide. ye- gorti~tintin neredeyse dini kesinligine ti~kin ve gti~lti bir gtire~~iyle kti~tik bir Marksizmde yer olmamak gerekir. bi~imde. yani ttimel olumlu ile tikel Ttim tiyeleri ba~ka bir ktimenin tiyesi olumlu ve ttimel olumsuz ile tikel olurn. Orta. Fr. onermeler. Ozne ve ytiklemi nndmrlar. golden rule. orta yoktur. bir oztin nihai olarak aktti- nen. ende]. Bura- tiir erdemden biri olan ahllli erdemlerde. bte yandan. t Aristoteles karesinde all alta duran altktime [ing. haks1zhga maruz kalma arasmdaki ~tintin degil. adalet ise haks1zhk yapma ile ger~ekle~tirme stireci olarak tarih gorii. soz konusu oldugunda. elle~tigi. Buna gore. de. ger~ekle~tigi hal. noktaslfll temsil ya da ifade eden bir altm orta [1ng. kendilerin- alllkhk [lng. Bununla birlikte. eylemiyle eri~mek istedigi erek. Fr. ~eref gibi ahlaki tan olu~ur. Bu ise. sous-ensemble]. Yine de. orta. kendi tantihtimanizmiyle oz. her insana goreli olur. Dolay•s•yla. mtisriflik ile ona gore. iki ~ ~ ara. ba~kalanrun sana Zihind1~1 bir hedefi gosteren soz konu- yapmas1ru istedigin ~eyleri yap!' ve su ama~ tanuruna ek olarak. Alllkhk ili~kisi ktimeye verilen ad. korkakhk ile gereksiz ve dti~tin­ onl!lnli bir kilometre ta~1 olu~turur. olan. Omegin.tlle kingdom of ends]. 'Ba~kalanna. de her zaman kottiyti ve kottilugu ba- tion. Aristoteles'e gore. toteles'e gore. Buna gare. bir orta sel +fail veya aktor dti~tincesinin redde. imge ya da sembolik bir dti~tince eu]. ifade eder. dogalan geregi. juste mili. regie d' or]. dogru dti~tin­ eyleme yabancl ogeler tarahndan degil meyle.. ozti. md. cesiz attlganhk. temeli ya da kaynag1 olarak ozerk birey. ama~lar kralhgo 43 ohnay1p.sel dururnunu smdaki ortay1 bulmaktan olu~tugu tezi. ~ocuk ifi]n farkl1 olacakllr. niyet. hemen her sistemin temelinde bulu. vard1r. dan temel ahlaki buyruk olarak belirle. subalterna. iki Ki~iye yarar saglayacag1 i~in hedefle- a~mhk arasmdaki altm ortay• bulmak. golden mean. Fr. fikir. Bir forrnun. dogru ortay• bulmakltr. zihinsel bir terim olarak ortaya ahlaki eylem ve erdemin. lurs•zhk. ~tinkti dihnesi gerekmektedir. subalternation]. ko~ullar degi~tigi ol- nun istisnai sonu~land•rlar. bizim a~mhk ve eksiklik arasm. baz1 eylemler ifi]n. subset. ahlaki erdemlerin ama~lar kralhg1 [ing. comertlik. kin. haz. tarihin yamnuzda ve bizimle oldugu yemek soz konusu oldugunda. Aristoteles taraftndan belirlenen iki olarak ama~tan soz etmek gerekir.

par~alarm bi. anlamtna gelir. Ozel olarak Aristoteles'in. Ne ahlill. Oysa.i bebekler.44 ama~hhk ilkesi olarak ortaya <. stradan bir Ahnan filozofu Kant.izeni. bir ahlak duygusuna veya flkrine sahip hk ttr ve bir ki~i ya . da gori. di. ntn d1~1nda kalan. sed magis amica est veritas. eylem ve faali- yasakoyucu ve he1n de uyruk nitelitini yete. +I<anfm.fade eden soz~ 'Pla- ton'u severim. Kant' a gore. iman temeli i.iti.da akdh bir varhk degildirler.izerinde. the principle of fina· amicus Plato. le princrpe de final it I]. ~inin kendi kaderine goni.illen- dutunu soyler. meydana getirditi toplutnda.inki. bo~una olmay1p. Bu. ama~hhk ilkesi [ing.tna~ olarak deterlendirilmesi. i~. amoral. bir nesne olarak gori. bir ki~i yeri.iti.ilme- hi~ir niteliti olmayan. in.ilmeye ahlaki bak1mdan egitinceye ve onlan kar~l duran ~ok temelli bir ote bulun.ikli. ren ilkeye ama~hhk ilkesi ad1n1 vermi~­ tir.i. sellik ilkesini dengeleyen ilke. ahlaki bir analize konu edilemeyen detil de. kendi ba~lanna birer i~in kullaruhr ve ahlakr ya da ahlaks1z a.i~ olan ve neden..inahklar- cutnhuriyet ya da kralhk anlamtnda. ahliki yi. genel olarak Buna gore. ne de ahlaks1z olan. £. tNietzsche tarahndan kullaruhh~ ~ekliyp insan. bazl davrant~lan bakmundan odi. Fr. biz onlan ne.c. sozi.in Latince ifadesi. na gelen l. isl~mi vecibelere uygun ol- a1na~lar kralhtt deyimini kullanm1~tlr.iri. rulabilir. lihJ. sinde. t Aristoteles Aristoteles taraf1ndan soylenmi~ olan bir taraftndan one si. haline getiren bu ote. Onlii Alman filozofu Friedrich ba~Jna bir ama~ olmaknr.iyi. kaderini sevmesi anlarm- leyen ve iyi iradeyi ko~ulsuz olarak ya.ice- ve aktlh bir varhkhr. 'htir ve akla uygun iradelerin uygun eyleme verilen ad. belirli birtakun ama~larm ara~­ ahlak duygusundan yoksun olan ld~i lart olarak detil de. dinin buyurdutu sakoyucu ve hem de uyruk gibi davra. cans1z varhklar ve l'hom1ne conzme un fin). ilgilendirmeyen. ayr1 bir amel. sanlarm. bir ~ey. boyun egmesi. .itlini. or- olu~turduklan birlite. men as an end.atinc:e deyim. ahlak alanJ- ama~ olarak insan [tng. Amoral terimi.in.i e~ya haline geliriz. rum in- nesneler i~in kullantldttt yep:fe. ki~i ya da l.ice gt>re.i olarak ahlakr baktmdan kendi kendisini belir.inli. Buna gore. santn. Fr.lkabilecetini i. olmak. ne dotru ne de yanh~ de. kendi amor fati..i. . yani ahlak alarurun d1~1nda kalan eylem. bizler verilen ad.illi. . buna gore. ~u halde. ancak hakikati daha ~ok plana ~1kartan ve dotada hi~bir ~eyin sevenm. insarun bi. tutwn. leginin en onemJi gestergesidir. islam inanctnda. ak1l hastalan ya da bebekler i~in kulla- Kant. akd ya da akllh.ine uygunlutunu.ilen. Nietzsche•ye ~ama ge~rmek d urum unda olan yi. gori. bir ba~kas1 biz insan- nnln evrensel bir ahlak yasast altmda lart bir amacm arac1 olarak gordi. temel dotrularla ilgili bir tartl~ma onceden goren ve se~en bir zekantn eseri soz konusu old u~ zaman. Bu batlamda. her zaman ama~ olarak deter. ama daha ziyade dini vecibelere ta~ldttt'. genel bir amac1n bir par~as1 olarak ortaya t. Biz insanlan birer ki~i dirinceye ya da cezaland1nncaya kadar.izenden dotan uywnu on k~t t.IktltJnl dile geti- amoral. 'her va tanda~tn hem amel.1kan aktlh insan varhlcla. bir insan varhttnda. bir ~ey. Ahlakdt~t teriminin. tKant tarafmdan netin bize yalan soylediti zaman. kendi i~inde. kural insanlartn kendilerin. mayan eyleme de fasit amel ad1 verilir. ya da dotrular kar~lstndaki tavrtnt. bir ahlak yasasma ~bi olan. i.ilmi.arakter i9n k ullandan slfa t. ibadetleri yerine getiren ey Ierne sali It nan' bireyler toplulutu i~in. hocasma bile olan di. ahlika ne uyan si gerektitini soyleyen ahlak kurah. a1na~ olmaktan ~llop. ve le. birtaktm a1 na~lann ara~lart olarak olan. Aristoteles'in teleolojik bir da bilim adanu ya da filozofun haki kat nitelik arzeden metafizik ve dota felsefe. hem ya. ahlakl hi~bir ~ekilde Buna gore. ne de kar~tt olan. buna kar~tn kafir ve mi. omegin lendirilmeleri gerektitini ifade eder. odev ahlaktnda.

Kronolojik. btiyiime ve kti~iil­ tninden tiiretilmi~ deyim}. degi~mez ve h olu~unun yarathg1 gii~Jiik kar~1m1Za nitelik bak1m1ndan ayn1 olan sonsuz sa. Anaksimenes 4-5 anakronizn1a [Yunan geriye. ak11 ya da zihin an]amma evrenin ilk maddesi.inci ula~mas1. soyut bir ilke anlam1nda apei- dur. ~lh ~1kmaz. madde kendi Evrende varolan tiim nite]ikleri tek bir kendisini hareket ettiremez. veya gu i~n. yahuzca 1slak ve soguk olan ~eyJer tiire- tElea Okululnun gori. d1~ d \. Milattan tsnce 5. belirsiz. ik. su gibi nicelik~e sirur- y1da tohumu (ltomoioner) yerle~tirmi~ la bir maddeden. la~arak bugu ve suya. daha sonra da . s1cak ve kuru ebedi ve degi~1nez varhk ogretisiyle. ni. Bu yusal maddeyle ozde~ olmayan belirsiz diizen ve uyumdan da Nous sorum]u.~k­ si nitelik bak1m1ndan be1i~iz. yogun- mak durumunda oldugumuz kar~1tlar. me. aktanlma diize. hava. dan biri olup. ezeli-e bedi. Maddenin. olan ~eylere ek olarak. Anaksimandros. sonsuz say1daki sonsuz say1daki evren gori. bir amaca gtsre niceJik~e Slrurh. ilk madde olarak amaca gore diizenlemi~. tParmenides'in ezeli. olan ~eyler de vardu. Thales'in ard1ndan ge1en. bir varhk. ya da maddenin se~ilmesi evresini ge- Anaksimandros. oyJeyse ya~am1~ olan Yunanh filozof. su ya gore.unkii Nous. Aer. Onun. dogru olmamasmdan dolaya. Anaksagoras varb~ at. Olay )ann ger. ~erek. nitelik~e beJirJi bir oge hareket ettirmi~tir. maddi tozii.in yada gozlemlenen ~okluk ve Suyun nitelik bakun1ndan belirli olma- degi~menin bir sentezini yapmaya ~a­ Slnln yarath~ gii~liikten kurtulsak bile. maddr nedenlere ek o]arak. ~ah~ma ve sava~1n. yi ifade eder. ~agda~1 tinlii filozof Anaksimenes. tutars1zhk. suyun nicelik bakun1ndan suurlJ. Slnular1n1 digerinin aleyhine olacak ~e­ ~k dtizeniyle anlahlma. ~1kar. miktarda maddeyi gerektirir. tum kar~atlan tek tohumlann hareketi i~in bir d1~ giice. Sonsuz say1da evren meli. ondan hi~bir zaman kar- nuna gelen ana onekiyle. soz konusu tszel- duyuldugunu dii~iiniir. felsefede ger~ek bir ilerleme- filozofu. ona ~ore. su i~inde nasd o]up da tarihsel baglam1 d1~ma ~1karhlmas1. c. Ba~ka bir deyi~le. yuzyllda bir a~Iklama getirilemez. her~eyin kendisinden tiiredigi la damgas1n1 vurmu~ olan Milet Oku. eriyip gitmedikleri sorusuna doyurucu Anal. du. arkhe- ge]en Nous"tur. yebilir. zaman anla. varhg1n temeline. dogwn ve oltim. bir kavram veya olay1n ger~ek da olan ~eylerin.sagoras. sonsuz tohumu i~eren bir btitiind iir. goriinmez abnosfer olup. bu kez suyun nicelik bak1mandan sanzr· arkhe olarak. h~ml~tu. 1slak ve soguk nen Anaksagoras. kilde geni~letmesinin bir sonucu oldu- ni aras1ndaki farkhllk. ~ata~ma ve sava~lann1 a~akla­ hiliyle. bugu ya da sis anlamma gelen telik bakun1ndan belirli oldugu gerek~e­ aer'i one siirmii~tiir. bir kar~1ta indirgemenin doyurucu ve hareket ettirici bir nedene ihti ya~ var. Buna gore. Sudan. bakJmmdan sanirSIZ bir madde olmah- fail nedene ve aynca fi·nal nedene gerek du. ona gore. Bu gii(j. likleri ta~1yan ilk maddesine. Arkhe olarak na. degi~­ tnindaki khronos sozciiklerinin birle~i­ Ine. Oysa. her~eyde bulundugu. sonlu bir kiitleden ev- ve her~eyi bu tohumlann dagdlmi ve reni meydana getiren sonsuz varhk kiit- birle~imiyle a~1klaml~hr. ve sonuncu dti~iiniirii . diinyada. Buna gore.i~lerinden etkile. bir ogenin za1nandizimsel bir yanh~. nitelige gotiirmenin.i~ii. ~it olarak da~lun gosterdi~ da nem. lesi dogamaz. yuzyl. s1rurs1Z bir arkhe anlay1~1na lulnun. Anaksimandros. suyun dogasma aykln bir yapl- bir ~eyin. nicelik lamak i~. Bu ama~la. Zira ona gore. kar~1 anla. hi~bir du- evrende bir dtizen ve uyum vardu. Anaksimenes"e siyle kar~1 ~dan1~tlr. ilk maddeleri bir ron ad1n1 verir. tMilet Okulu'nun ti~iincti ThaJes"in maddi toz o]arak 'su' anlaytfi. Milattan once 6. ba~lang1~ta her~eyin o]dugunu one siiren Anaksimandros'ta. Fakat Anaksagoras'a gore. Varhg1n te.

buna kar~1n stk1~hg1 zaman. ve bilginin de iyi oldu~u teziyle Sokrates analitik [Os.inde. 1 t Analizle ilgili olan. erdemin bilgi ge indirgeme giri~imini temsil eder. nin i~leyi~ini a priori olarak diizenleyen Analitik felsefenin temel hareket nokta- a priori ilkeler kuramma kar~d1k gelir. anDlytisch). Fr.46 analitik toprak ve ta~ benzeri kah maddelere do.ozii1nle1ne- sefe alanmdaki yeniligi. analytic. manhksal yapdan ve dilleriyle a~1p. olarak da adlandtnlan ve kural koyucu Ba~ka bir deyi~le.ine lerini analiz yoluyla k~feden dah. anali. Soz gini. havan1n seyrek. c. gore. ozellikle seyrekle~nJe ka vramlanna ba~vurm u~­ de c. niirlerinin c.tkanmlanru ya da tnanhgt- dudaklartmlZI birbirine yakla~bnp avu. analitik ahlak [Os. Anakshnenes'in fel. Anaksimenes'e gore.erir. ahr. a~znruz1 fazlaca Ineleri. felsefenin. analy- nii~iir. 2 t Aris. kavramlar teorisi. onun Birinci Analitikler adb eseri. tik yakJa~Iml birl~tiren.agda~ ingiliz idealist filozoflanna tur. 4 ifadeleri analiz etme i~iyle ugra~an fel- Kant'ta. tPlaton'un Sokrates'in Savunnzas1 adh dii~iinmii~tiir. analytic tltread. ate~. Fr. srk1~ma ve analytique]. Bu c. c. bilimsel ya lamlara uygun dii~ecek en iyi ve en da karutlanabilir olan bilginin ko~ullanna dakik manttksal formu bulmak ic. tnltlili ahlcik. ilkelerin analiti~j de. 5 ss. le~tigi zatnan. sefi ak1m. yiiklemi oznesinde ic. daha s1cak hale geldigini ve bir tiir analizle.1kan havan1n steak olmas1 analitik -. Buna gore. 20.. Daha az yo~un oldugu zamanlar. ilk kez olarak sel olan. kural cum uza iifledigim. olmu~tur. t Analizi degil de. 0 tmanhkc. hava seyrek. 3 tKant'ta bu tiimceleri ya da kavramlar1 veya dilsel yana. AI. que. eserinde omeklenen ahliki-dini c. ili~kin kavram analiziyle belirlenir. kural koymay1p. analitik felsefe [ing. Analitik 9-zgi ya da yakla~un. yiizytlda toteles'in manttksal analiz tekni~ Buna ozellikle lngiltere ve Amerika Birle~ik gore. birlik. stk1~hg1 zaman da. biri. giren problemleri kesin son uc. ate~ olur. nl analiz eden. su ve toprak haline gelebi. birlikten 91kluga gep~ sureci iizerinde. ilgilenen ahlak tiirii. gene) manb~. biitiin bir felsefe gelene~ini olu~tu­ Yani.agda~ d ii~iince gelenegi. daha steak hale gelip. ya da tasviri olmaktan c. fil gozleminden yararlanarak. olgulara ya da an- ilcinci Analitikler adb eseri de. pltilosophie analytique ]. Kant'ta ~ozecek biricik yonteminin felsefi anaUz ka vramlann analitigi. Buna gore.tklarken. Metaetik da ise.i~ siirecini ac. agz1m1zdan koyan ahlak sistemlerinin temellendiril- c.izgi ya da yakla~1m1n kar~lSln­ soguk olup kahla~ma yoluna girdigini da. lu olarak ler.lzgi yer rekle~me ve Slkl~ma kavramlan. orne gin 'i yi' sozciigiin ii k u II andlglmlz rolan her~eyin havadan nasJI varhga zaman.zi yontem olarak k uUanan.ok dii~iiniire. analitik olan. le~tigi zaman. rasyonel temellerini. va. inanc1 ya da dege- ten c. ahlak siste1nlerin. a~z1m1zdan c. bir kavramlar ya da kavram analizi old uguna inanan zihin teorisine. felsefenin biricik konusunun dil ol- tHegel'in Aristoteles'ten gelen fonnel dugu dii~iincesidir.okluga gec. daha konusu c. ~thique analytique ]. analyti.ll<Jamaya ri temele yerl~tiren bu yakla~!mla anali- yaradtktan ba~ka. Devletleri'nde c.erilen yargx. tical etltics.erc. yani ahlak dilini analiz eden.eve ic. Anaksimenes'teki sey. ilke.iz zaman.in.okluga ge~~ siirecini ac.in olmas1d1r. ili~kin bir analizi ic. Eutltyphron adh diyalogunda omeklenen. felsefe problemlerine ve boylelikle de ate~ olma yoluna girdi. ~e~itli ahlak dii~ii­ likten c. felsefenin kendisinin bilgi . !ng. Platon'un lir. kendi alaru ic. her tiir niteli~i niceli. bulut. tahlili. ing. vizmden. o.ok etkili olan ve dil iize- ttas1ma ili~lcin bir analizi.izgi [ing. Fr. Anaksimenes bir. ran iki temel c. bu sozciikle ne anlatmak istedi- geldigini ac. buna ka~1n rinde yogunla~arak. Fr. riizgar. Birc.1 poziti- mantJga verdigi ad. analytical philosophy. akhn tUm i~lev.Ikla1na i~inde yo~unla~m1~ gimizi ara~hran. avucumuza iifledigirruz zaman da.ok.tkan havantn soguk. spekiilatif degil de.izgi ya da yakla~tmdan. zih.

tein'a gore. Felsefe. ~efenin problemlerinin. c:. dilsel tafizik. fel!:efeye tedavi edici bir i~Jev yiik- ogelerini gosteren nihai ve analiz edile. bu ~ema d1~mda kaJan feJsefenin gorevinin kavrams31 ya da dilseJ tanaliz vu~turdugunu savunmu~tur. 3 SOz konusu dilsel analiz ycr ger~ek diinyanm basit ve indirgenemez JuyJa. rak yan. tWittgenstein ise. dii~iiniirii olan L. bir etkili dii~iiniirii olan R. kavram nap. Car- cegi kavramsal kan~1khkJann. kaldirabilecegi. sozciiklerin anlamlan ya da dille ger~ek le ugra~m1~ olduklan gorii~iinii devral. analizin ortadan Buradan da anla~Jlacag1 iizere. Felsefeyi esas ilgilendiren ~ey."~khga ka. fakat yalmzca gosterebildigi. ahliik ve dinin iddiaJanna ku~­ yap1s1m sistemli bir bi~imde gozler kuyJa bakar. diinyaya ili~kin kiyi a9-klayamad1guu ya da betimleye. felsefe 4 Analitik felsefe. B. ve 2 tarafmdan temsil edilen analitik felsefe- analizin kompleks kavram ve fikirlerin nin temel ozellik ve tezleri ~u ~ekilde Sl- basit. feJsefe. idealizme ve bu mez birimlere aymhr. dilinin sentaksm1. tBacon ve tLocke'la alan. biJginin ancak ve ancak bilim yoJuyJa medigini. basit. elementer oner- resimseJ bir diJ gorii~ii benimseyerek. G. bilimci bir yakla~unla me- mel olan bilin\.unkii manbk. oJdugunu s6yler. devam eden Ingiliz empirist geleneginin litik felsefe gelenegi it. bir Soz konusu felsefe geleneginin diger dilin ger~ek yap1s1m ortaya ~1kanr. tBe.Libc1 tiimceleri manhksal olarak kuramlanm gozlem yoluyla dogrulayan dogru olan tiimce fonnlanna donii~tiir­ olgusal bilimler ve yontemleri. tiim kompleks hk ili~kisi bulundugunu. rumundadll. biitiiniiyle for. teoremle- mek oldugunu one siirerken. ozellikle de. a~1khga kavu~turabile­ Russell. Wittgenstein. melere donii~tiirmek oldugunu iddia et. ~u haJde. dil- diinyanm yaptslm yans1thgm• savW\an sel ifadeleri temel. s1mrlamahdn. alan pozitivist bir felsefe anJay1~ma da- nn ve dilin. Bu onermeler de daha sonra. 1 Fel. dilin smLrlanm a~amaz. yap1sal ili~kilerdir. Moore. dilseJ ya da kaVJamsaJ analizi on plana mi~tir. bu anJay1~a gore. ideal ya da yetkin bir kendisini.inde. Wittgens. Bu ~er~eve i~inde. diinya ile ilgili olan ol. bile~ensel ogelerini meydana ~~­ ralanabilir: 1 Analitik felsefe. onermeleri. tQuine. yalruzca gozlem ve deneyin saglayabile- Doga bilimlerinin bulgulanm temele cegine inand1g1 i~in. rine hakl1 ktlmm1~ bilgi ve inan~lan bize tadu.rkeley. mi~tu. elde edilebilecegini iddia eder. felsefe tarihinde eser vermi~ bniine sermek oldugunu savunmu~tur. analitikfelsefe 47 iiretmedigi. 5 Analitik feJsefe. ~lkartu. tRyle. Analitik felsefenin ~ok onemli bir ba~ka 2 AnaJitik feJsefe geJenegi. ni savunan Wittgenstein'a gore. . Analitik felsefenin yontem ve dillerin kendileri arasmdaki kar~1hkh felsefe kavray1~1mn gerisinde ise. fakat daha ~ok mel bilimler olarak ikiye ay1ran analitik kavramlan tarumlad1guu ve ac. ana- dille diinya arasmda tam bir kar~lltkli­ litik felsefenin amacmm. dilsel ola. tCamap ise. tHume ve tMill'le mar:tbksal ve dilsel analize dayanan ana. me~ru olarak neyin soylenip. dii~iiniirlerin ashnda dilin yarathgl so. E. Hwne ~atahru temeJe analitik felsefenin gorevinin kavramla. yontemi itibariyle biiyiik ol~iide ba~lay1p. dilin genel ~er~evesini sagJadigm1 dii- neyin soylenemeyecegini ara~tumakla ~iindiigii manhga ozeJ bir onem verir. J~yen analitik felsefe. diinya arasmdaki anlam ili~kisi degil de. yand1g1 i~in. diinya iize- kartan olu~tugu onkabulleri bulunmak. 0. Moore rin verilmi~ aksiyomlardan ~lkarsanma­ analitik felsefenin. tAyer. dilin yaplsJmn ve betimleyici tiimceleri. tChomsky gibi dii~iiniirler karga~asmm bir sonucu oldugu. arada metafizige ~iddetle kar~1 ~kar. dilden kaynaklanan problemler. bilimleri. sagduyuyu feJsefe i~in sagJam bir miitte- Felsefenin dil ile diinya arasmdaki ili~­ fik oJarak degerlendirip. ona gore. runlarla. smdan meydana gelen a priori ya da for- gulan k~fetmedigini. tRussell yirmind yiizylldaki miras~ISI olmak du- analitik felsefenin amacmm.

biricikligini ke~feder ve anlam1n i. koyan egitim ve nihayet. dir. 4 tJung'un biz- den yararlanan yakla~una verilen ad. i~in. ~um evresi.im onennelerin ozne-yiiklem for- loji anlay1~1 olarak tan1mlanan analitik munda olmas1 gerektigini varsayd1g1 psikoloji. ay1nm. Fr. bu ~ekilde ortaya koyan unlu Alman fi- an. ve ti.unku yer kaplama ve erkeldik d u- i~erdigi sozcuklerin anlamlarlndan dola. ozne ve yaln1zca manbksal yasalar aracihgiy. 'Tum babalar da zorunlu olarak yan!J~ olan. gosteren bir kuram olarak gordugu tarihi tumce. Fr. yorsa. Dogrulugu ya da yanh~hg1. yuklemde du~unulen. bilgi duzeyleri farkh bi- kendilerini meydana getiren ogelere reyler iQn farld1 beJirlemelere yol a~t1g1. The The. ele~tirilmi~tir. analitik onenneler- betimleme tarz1ndan dolay1 degil de. analyt1cal proposition. yarga ve onenne turleri arasmda. bu evrede hasta fecilerden. kompleks psikoloji olarak numunda bulunan kavramlarda zorun- da bilinen. ytique].48 analitik Marksizm analitik Marksizm [lng.. gelir. tFreud'un katk1- tarih ve toplu1nla ilgili Marksist iddia ya s1n1 ifade eden yorwnlama. konumunda bulunan kavramda i~erili­ la kan1tlanan. psikanalizinin kapsarrun1 geni~letme ~a~ Kant'1n bu ay1r1m1. dunyaya erkektir' onermeleri. SOz konusu psikoterapi dort evreden tik felsefe ve bilim felsefesfnin bir sente. 'Baza analitik psikoloji [tng. Cohen. Kant'ln bu ayi- sinde zaten varoldugu. yuklemi yeni bir tik bir dogru meydana getirir. mii~ olan ttarihsel maddecilikle anali. zat kendi katk1s1ru dile getiren donu- Bu rur bir Marksizmi beni1nseyen felse. feno. ay1rma yakla~Jmlnl benimseyen psiko. masindan hareketle) belirsiz oldugu. zira aguhk ve 'ge~' du~uncesi ozne ko- tav Jung'un. Fr. disticti~ (1978) adll eserinde.sel o.1ahlmak istenen. tumce ya da yargi- de ortuk olarak i~erilen anlamlan ortaya nln dogru olmas1 durumunda. omegin G. nmlna gore. analytiCAl psycho. A. menleri bil~ensel par~alanna ya da psikolojik olup. Yirmind psikoterapi ya da ruhsal tedavi anlayJ- yuzydda. verilerin dogas1na bagh olarak yapllan analitik onerme [Os. lng.. Buna kar~1n. lerdeki degi~melerin kaynag1 oldugunu Tumce. (neyin i~erilip neyin bas1yla belirlenen psikoloji anlay1~1. 2 Jung'a gore. 'Y e~il J~ak '' ge~'' i gos. tMarks tarahndan one suriil. Fr.y of History of Mar:r: A Defense [Karl kayna~ olan benle bag kurar. tmalytical Mar. oznesinin taru. lozofu tKant olmu~tur. o sente- ~1karmaya yarayan. i~erilmedigini belirlemenin ~ok gu~ ol- Daha gene) bir ~er~eve i~inde. i~er­ soz konusu tilince ya d a onennenin digi terimlerin tarumlanndan hareketle yuklemine kar~dlk gelen kavram. Markstm Tarih Kurarru: Bir SavunmaJ analitik ve sentetik ayar1m1 [ing. Buna gore. meydana gelmektedir7 1 itiraf ya da zini yapan aknn ya da Marksist goru~e. 1875-1961 terir' onenneleri sentetik onennelerdir. cisimler ag1rd1r'. dis- degi~imlerin tum diger toplumsal ili~ki­ tinction entre analytique et synthltique). lattiyei tahlili. bir tumce ya da onerme.. Ay1ruru bilgi vermeyen. analitik bir dogruya kar~Jlak lerle zorunlu olarak dogru olan ve ozne. 1ung'un yakla~un1 soz konu. ~uncesi. psychologie analytique]. Jung'a gore. ~lnl ifade eder. uretim gu~lerindeki on bettueen analytic and synthetic. 3 t Adler'in da onenneleri yeniden ele allp ·ifade psikoloji alantna yapt1g1 katkly1 ortaya ederken. zat~n i~erilmektedir. logy. cisim ve baba kavram1nda Yl dogru olan Onenne turil. su oldugunda ayru zamanda belli bir xism. 'Tum cisimler mekanda lntndan ~1kt1g1 zorunlu olarak dogru ya yer kaplar' onennesiyle. ylllan aras1nda ya~am1~ olan Karl Gus. nru gostermek i~in gereken karut ya da la yeniden ortaya koymaya ~al~rru~hr. aksi takdirde. yarga ve onennelerin dogrulukla- anaddecili~ analitik felsefenin sentaksly. marxisme analytique ]. ve Freud•un psikolojisi ya da lu olarak i~erilmemektedir. soylenen ~yin ozne. . proposition anal. annma. ~agda~ felsefe ve metodoloji. <. yalruzca manhksal neden.

kendilerinden 9}<hg1. ayru yontem. Bir kavrarru par-. toz. temel fikir- caya dek siirdiirmekten olu~an yontemi leri a-.1kanna.innekten olu~ur. Moore•un gozunde -. ogelerine aylrarak aynnhslyla a-. nin amacuun. bir teoremi ya da oner. kolojik bir nitelik arzeden bolme ilkeleri 3 Felsefi analiz ya da kavram analizi anla- ya da analitik/ sentetik ay1nmlru. sayt ~iincelerin ayd1nhga kavu~turulmas1.alann butunle ranhk. mlnda. i~lemi. ma.fi. Fr.1kan ~ey.lkla- meyi.iit. inan-. bazt filozoflar.la- tnelere geri gotiinne. analyse. Bu -.erimleri • 1 zorunlu I olumsal ayn1mlanna donii~­ ne bakarak a-. liiklerin a~anmas1 oldugunu one siir- lannl gun lil~lna -. -. ya da varolu~ gibi genel kavramlan -. analiz. olan dii~iiniirler. bir ~eyin. Bir biitiinii lnanllk- 1 Bir b(itiinii. tDescartes·m Meditations [Meta. E.alann birbirleriyle olan ili~kilerinin in. ozel- fede. sentezden ti. nl ve gizli onkabullerini a~ga -. dogrulu~ daha alanlarmda sistemler kurmak (sentez) once bu siire-.. oyleyse.ek anlam. karutlama. methode analytique]. analitik yontem [Os. analyse].1klama. onkabullerine i-. karutlana. nn. k uramlann. ciik ya da tiimcenin yerine.alann ayn ayn incelenmesi. bir problemin.inde degerlendirilebilecek Buna kar~tn. likle de tanalitik felsefe ak1m1na mensup nusundaki yanl1~ ve sahte kabullerin. bilgi teorisi ya da ahlik maktan ve bu siireci. dil ko. ve dolay1slyla da a-.lkt1g1 ba~ka bir dogru ara. Os.1k ve anla~d1r tiiren manhksal ve epistemolojik ol-. veya kuram1.in kullarulan soz- ana liz [Yunanca analysis'ten. felsefe- limde. b. da i~lemi. Ona gore. kendisini meydana getiren sal par-. nasd temel bir ·Antik Yunan'da. sonra. g.1karmaktan olu~an mii~lerdir. ve bunlann ger-.in. sonu-. rak -.er-.ten baguns1z olarak kabul old ugu dikkate ahrursa. g~erek. olduk-. v. analiz bile~ensel ogelerine ay1nlmaS1 Stireci ya edilmek durumunda bulunan ifadenin . neden. analize tabi tutmak. yontemli bir bi-.a yararh ol. kavramlann. yontem anlamma gelmi~tir. modern bi. onermeyi ifade etmek i-. 2 Bir biitiinii par-. Ote yandan. da bir inan-.alarma ay1r· tadan kaldlrma giri~imleri.- ziimlemekten. Fr. 1 Bir rak e~deger ve anlam bak1rrundan daha ~eyin. onun Filozoflann iki temel amactndan biri- kendisinden -.alanna aylra- analytical method. dirgeyici analiz. kavramsal kar1~1khklann. bir kavram1. karutlanacak onenneyi genebilecegini gostennekten olu~an in- dogru kabul etmekten. lan edilmi~ olan kesin bir onermeye ula~ln­ sentez i~n hazll'hk yapmak.ozme faaliyeti. ri ve n posteriori ya da manhksal olarak bile~enlerine. analiz 49 Kant'1n ayutmlndaki bu gii-. lng. bir biituniin. tMoore.agda~ felse. (analiz). bir kavram ya da onermeyi tilme yolunu gosteren is pat ya da tarutla. a) a-. AI. a prio.evc ic.alara ay1rarak inceleme. Bir problemi par-. usul'u taltliliye. kategori meydana getiren ogelere indir- meyi kan1tlarken.o~ kan~Lkl1k ve anla~mazhk yaratan gii-. dogruluklanndan dddi zik Dli~iinceler] adll eserinde k ulland1· olarak ku~ku d uyulabilecek onermeleri g1. 4 Bir nesneyi duyu-verileriyle ilgili cak bir teoremi. hale getirme siireci. ayd1nhga kavu~turmakhr ifade eden anaHtik yontem.•klanmak.1khga. d ii- masuu onlemek (izere. tahlil. ginde oldugu gibi. kanna~tk ya da anla~1lmaz olan olan ili~kisinin ara~hrdmas1 amac1yla. anlam bakmundan ka- celenmesi ya da c) par-. a-. 2 Bir oner.ta psi. b) par· -. bir onermenin ya lere gotiirdugu i-.alanna ay1nna. onenne komplekslerine indirgeme ome- kendilerine bagh oldugu ilkelere. oner. o kavram ya da ma turiinii ifade etmi~tir.liikleri or. dayand1rma. bir dii~liniir olan G.oziilecek bir problemi. ona tam ola- analysis.imde ke~fedilme ve tiire.lar sisteminin ortiik anlanu- mu~tur. nin metafizik. -.1k ve anla~1hr olan ba~ka bir ifade ge· par-. run dogru ve kesin olabilmesi i-.imiiyle vaz- diinyayla ilgili dii~iincelerimizi saptlr.in. marun sonucunda ortaya -. felsefenin tek ~inin analiz. lng. inan-. ikinci ama-. sebebten sonuca g~ercesine analiz etmek oldugunu one sunnii~tiir.

Analiz. sa~duyunun inan~lann1n uza. dil yarulbCJ olan ifadeleri manhksal bak1m· ile dunya arasmdaki semantik ili~kiyle dan do~ru olan deyilnlere donii~tiinne­ hi~bir ilgisi bulurunadl~lnl soyleyen yi anlamt~br. ilk ve nihaidir. maddi yunca matematik ve formel manhkla nesnelerle ilgili onermeleri de duyu- u~ra~t1ktan sonra 1netafi~e ge~mesi ol. dilsel bak1mdan lerinin anlamlanyla hi~bir ili~kisi. Olgularm ve olsun. onu a~1klayan. tetnel ve nihar olan terimleri daha temel B. analiz anlay1~1nda ama~. kompleks ol· Analitik gelene~in. onun i9n do~a bilimleri arastna bir stnu -. dilsel bir rin ve dolaytstyla da. leri temsil eden. i~te bu ~er~eve i~inde. analiz edilemez sonsal tCamap•ta felsefi analiz manhksal ana· isim ya da birimlere ve onlarm birl~im­ lize. analiz. bil~ik onenneleri atomik bilqen. yalnlZca a~tkltk aray1~1 i~in· ve nihai olan teritnlere indirgemekten de olup. bir metafizik d uyu-verisi ve zihin hAileri de bireyden geli~tirdi~i i~in.izgisi felsefenin biricik onemli problemi. i~te biraz daha farkh neden ve ama~larla uy· bu ba~lamda. manhk~1 pozitivizm kapsam1 ~enleri de. ayn1 gelenek dilerini tneydana getiren o~elere bol. Russell'tn uzun bir sure bo. i~inde yer almakla birlikte. 9 pozitivistler metafizi~in anlams1z ol- lizle nesne tan1m1 olu~turmayt anlad1· du~unu savunmu~lar ve metafizikle ~tnt soyleyebiliriz.1 pozitivist d ii~iin iir Car- . Analizin dilin sozeukleri ve tiimce· Wi ttgenstein. onenneleri basit bil~enlerine ve bu bil~ Nitekim. Buna gore. fonnlanru gasteren ba~la~lara indirge. analizin i~levinin bil~ik ama~ yapmt~lardn. d iln yadaki bas it olgu ve o~e­ i~inde ele ahnmak durumunda olan R.1 n1m1n1 t Aristoteles ·in ozcii gelene~i pozitivistler taraftndan da benimsen- i~inde kazand1~1 anlamdan soyup. Ba~ka tirip. analizi. ger· ~ekmeye ~ah~m1~lardu. felsefi analizi. etkilenmi~ olmakla birlikte. dilsel fonnlan her ne olursa mek i9n kullannu~lardu. mantn ve bilim dilini a~1kh~a. tWisdom da~ analizden Wittgens· ifadenin (analysis ya da analysans) ise sa~ tein'dakine benzer bir rur indirgeme i~­ tarahna yerle~tirildi~i bir e~itlik ya da leanini anlanu~tu. iinlii mantJk-. dilsel ifadelere ili~kin analizi temel bir deyi~le. ~ekli~in nihai ve en yuksek bil~enlerip Analiz burada tmetafizikten kurtul- nin ne oldu~u problemidir.50 analiz analiz edilen (nnalysandum) olarak sol ta. meydana geldi~ini savunan Wisdoan•a ~tna dii~tnemeyi ama~layan Moore'dan gore. anla~ll1r kdan yeni alan J. manhk- ifade ettigimiz takdirde. bu terimleri i'il:!ren donii~iim olarak dii~iinmii~tiir. felsefe de mantlk bilimine donii- lerine indirgemek oldu~unu dii~iinen ~iir. zihinlerle ilgili tumce y a gulamt~hr. nesne tap farkb bir amactn p~inde olan manbk-. Nitekim. onu mi~tir. Russell'tn ana. sell'tn analizin mant1~1 ve analiz tek- kompleks tiitnce ya da onermeleri kenp nikleriyle ilgili gorii~leri. bu ba~lamda dii~iinceyle dili ozde~le~­ mekten ba~ka hi~bir ~ey de~ildir. Buna kuramlarm anlamsLZ oldu~unu gaster· gore. bir tiir indirgeme faaliyeti. da onermeleri zihin halleriyle. Yine ayn1 analitik gelenek i~inde yer rahna. Buna filozofu tWittgenstein ise. analizle. gore. biraz daha mektir. me- kavramsal veya ontolojik bir tan1mdan tafizik91erin kullandlklan belirli terimle- ~ok. verileriyle ilgili onermelere indirgemek- gusundan hi~ ku~ku yok ki etkilenen ten meydana gelir. kavramlann metafiziksel bir anlam1 ol· lere ve bu onennelerin dogru mantlksal mad1~n1 savunan pozitivist dii~iiniirler. manbkfil pozitivistler. Russell'm ger~ekli~i olgusal dunyan1n ~ok ~e~itli bil~enleri· oldugu gibi yansttan do~ru bit metafi- ni sayma yoniinde bir giri~im olarak zik geli~tinneye ~ah~hg1 yerde. ya da orne~in Rus- gulan atomik bile~enlerine ayumak. aydmh· Analitik gelenegin etkisi en yogun olan ~a kavu~tunnan1n bir yoludur. Analizin daha az tan1msal analizdir. ayru tantmsal analizi daha temel. birey terimi devlet teriminden. +Russell.

keden yoksunlu~un veya varolan ilke- . rumundadir. baza olay. ortak bir oze Hikleri. yani i~lev benzerli· mik ve toplumsal gu~ler aras1nda ken- ~ine. bir kategorik tasamda. Butun bunlara kar~Jn. E~er e~anlamlaysalar. yani tikel- dirde Z ile XY e~anlamh olmak duru. 2 Kimi faaliyet alanla- baklmlardan da ·benzer olacaklanru one rJnda. paradoxe de l'analyse] . sonucun do~ru olma olasi- analitik felsefe gelene~ine yoneltilen h~J da artmakla birlikte. SOz konusu analitik gelene~in onemsiz Y'nin de b gibi bir ozelli~i olaca~z sonu- bir felsefe olarak gordu~u fenomenoloji. maddenin. Ba~langa~ta ma. sonucun onculle- tematiksel bir terim olarak iki ~ey arasm. hayvanlarda soz ozunde varolan bir itkiyle. AJ. ekono- kal~n benzerliklere. anarchy. analiz. o :zaman da analiz limlerinde ve sosyoloji gjbi toplum bilim- do~ru olmaz. ortak bir ozelli~i olmas1 durumunda.Jerin sa- Fr. paradox of analysis.. bu tak. AI. kalan veya siyasi iktidar&n ~1karlan re. kavramlardaki chie). o analoji bilimin geli~mesinde olduk~a zaman onermenin ya da analizin felsefi onemli bir rol oynama~br. Fakat Z ile XY e~an­ olarak ~ah~an astronomi gibi do~a bi- lamh de~ilseler e~er. Yunan felsefesinde zorunluluk. tur. soz konusu ozelli~in kavu~lurulmasa anlamana gelmekted ir.ok s1k kullanalan bir yontem du- bize. killendirilmeye kar~1 koyu~u. bir ama~ do~rultusunda tam olarak ~e­ analoji [Yunanca analogz"a'dan. tiilncelerin. burada Paradoksa gore. atUJJDgy. deyi~le.a. ikincisinde bulunmas1 zorunlulu~u yok- analiz paradoksu [ing. kavramlann Bun a gore. ozellikle de sanlf benzerli~i da~mda farkb hatta kar~1t olan siyasal. analogie. dahasa analoji. siz ve denetlenemeyen o~e olarak anla- analogon rationis. 1 Hukumet kontrolunun yoklu~u­ ya da ~eylerdeld benzerliklerin kar~ala~­ nun sonucu olan politik ve toplumsal bnlmastru ifade etmi~ olan terim. 0 iki ~eyden bi- ruldu~u aktuel ve potansiyel sentezin rinde bulunan bir ozellik ikincisine de ozsel yap1suun a9kJanmas1 ve ayd1nh~a yuklenir. hukumetsiz Varolan ~eyler aras•ndaki benzerlikle. rasyonel bir gil~ taraflndan iyi zer' anlamma gelen Latince terim. Onlu Alman du~unu­ ~dan fiziksel zorunluluk. iki ayn ~eydeki ortak disiyle nesnelerin yonelimsel olarak ku. analogi e). anar- gelmi~. man- daki ortakla~ ya da kar~zhkla ili~kiyi bksal zorunluluk. ricik yontemi olarak kullandan analizin anangke. karga~a hili. gostermi~ ve oranlarm ~itligi anlam1na anar1i (ing. 2 ge-. analitik gelenek i9Jlde felsefenin bi. ·anarti 51 nap analizle. baza olay. mundaki felsefi analizlerde soz konusu Ote yandan analojide. ama~s•z. genelleme soz konusu olmaz. Zaman zaman YISI artllk-. fakat. hem de 1 ~vrendeki aklld&~l. ~ildir. a ynca X' in b gibi mamlZ gerekti~ini one surmu~tur.erli Fr. cuna varan akLiyurutmedir. hi~ir :zaman bir olan problem ya da paradoks. den tikele gidilir. ili~ki benzerli~ine i~aret etme i~­ disinden beklenen uzla~hrma gorevini lemine ve iki ~ey aras1ndaki benzerlik· arbk yerine getiremedi~i bir toplumun lerden yola ~akarak. yonlendirici bir il- suren ~1karsamaya verilen ad. rii tLeibniz tarahndan. olgu ve nesnelere. analo ji.. bir ozellikten hareketle. analojide. Ba~ka bir nin kurucusu Husserl'de ise.1s1ndan ilgin~ ve o~retici ol· ome~n deneyden ~ok gozleme dayah du~u soylencmez. Bu durumda paradoks lerinde -. analoji zorunlu · ele~tirinin bir arao olarak kullandan ve sonuca goturen bir akalyurutme turu de- 'Z XY ile ayn1du' turunden onenne for. ing. fakat daha sonra. mundadtrlar. yonelim- do~ru olamayaca~ gostennektedir. onlann ba~ka siyasi durumu. kuralsizh~&n. Fr. ayna anda hem ilgin~ ve o~retici. Benzerlik. olgu ya da nesnelerden ba~ka mwldaki bir onerme do~ruysa. ara~llrma a-. 'Z XY ile ayn1dar' for. ken. X ve Y'nin a gibi ve kuramlaran mantlksal analizini anla. anarchie. duzensizlik. rinden ~akma ya da tureme tarzz. bi~inl ka:zan- konusu olan en a~a~1 bilin~ formlarJru ifade ehnek i~in kullarulan ve 'alula ben· maya. yani ortak ozellik.

onemli bilimsel geli~­ bunlar hakkmda bir yarg1 bildirmekten . limin degi~mez. alay1. bilginlerin metodolojik kuralla- sakmd1g1. mas1yla ula~dabilir.i diye gordi..i~i. bilimi tedavi edecek ara~ ola. Ku~ku­ yontemi yoktur. Nitekim._··radan. bilimin tek bir degi~mez da epistemolojik anar~i.irli. n ljignedikleri kolayhkla gori. molojik anar~ist t.i.melerde. limi iyile~tirip. Zira olgular ancak se~enekler nlm•~ ve felsefeden vazge~en bilimin yarrlun1yla ortaya ~adabilir. omegin bilimde gormez.ini.i koti. ~i. verdigi mi. di. A vusturya asdh ABD'li Feyerabend'm 'her~ey mi. Bi- zam:Jrudn.igi.i~i.i. olarak kar~1 ~1khg1 tek ~ey.insel silahlar saglayacagma kuramlar tara&ndan ortaya ~Ikanlabildi­ inanml~h.. en ~dgm taya ~1kan di.n hareket noktasm1 be. gulculuktur.i~i. insanfle~tirmek i~in. '!kta sakmca 3 Kimi disiplinlerde. Olgulann teorilerden ba- nna. aguba~h bir tavn. anar~izmi destekle. Feyerabend. Bilimin insamn ~evresiyle ~ma ve gerekse devrimci bilim gori. genel ge~er kurallarla Feyerabend'm bu bilim anlay1~1ru. bi. Buna gore.icadelede bir ara~ olma hiz.iyi. gerek tyanh~lamac1 bilim anlay1. anarchistic ~i. bu ogreti i9n mi.i gori. hatta kar~1t il.iren anar~ist bilirn gori.izenlerine kar~1 sava~ta glmSIZ olmad1g1ru.i. nin ger~ekt.i [ing.indi. hakikate insani kaygdan kalmam1~hr. sine ~evirmenin ve hasta olan ~agda~ bi. yalmzca altematif teorilerin ~arp1~­ yerabend'a gore. duygulanru.ince kahpla. cek olan soz konusu anar~ist bilim gorti- Feyerabend'm.i~i.i. bulunmaz Hint kuma~1 olmad1g1- S1rasiyla metodolojik.ince gelen~ yeryi.i~i. ner bir ~ogulculugu savunan bu bilim onun.innesini isteyen. 20.i~i. hi~bir gorti~i.i~i. $imdi. 0. tam ten. ~agda~ tan. Anar~ist bilim anlay1~1.52 anarfist bilim goriitu iere uyulmamasmm sonucu olarak or. Onun hi~bir program1 olmad1~ birbirlerinden ~ok farkh. onun in. dine. siyasi anar~izm.ilebilir.iye. bilinen her yolu Her i. yani ak1la mi kendisine bir dost bilmi~.1. gulculuk hali. insan. tek ba~ma b1rakllmamah.i olmad1grn1 soyleyen Feye- ~izmden ay1ran ~ey.izensizlik ve karga~a hali. insamn kaJ:llSmda ozgi.izydda putla~tl­ culuk ister. Hi~bir yontemi kullanrnaktan si.ilerdir.i­ ba~a ~1kmak i~in buldugu bir~ok ara~­ ne kar~1 ~1kan bilim anlay1~1. siyasi anar~istin birtak1m ya. onun bilimsel ya rabend'a gore. gibi.i~i. akhm.iki.ine olgulann saglam qi. m ve dolay1slyla.i~(i.icadele veren ki~i­ mayan epistemolojik anar~izmin mu tlak ye ise anar~ist ad1 verilir. bilim tarihine cunun her gori. likte. i.inceleri bile sav\. Fe. putla~tmlmamas1.im kullarur. gerek klasik bilim gori. episte. ikind olarak kuram bakurundan ~ogul­ meti goren bilim. Bilim adamlan manhksal yontem ve ar- . efsaneye.i~­ kelerin varolu~uyla belirlenen a~m ~o­ manhgl yoktur. gerekti~nde nimser. da 'ne olsa gider' ilkesiyle ifade edilebile- dan geli~tirilmi~ olan bilim anlay1~1.inci. bili. ise. evrensel ol- anar~ist bilim gori. view of science]. ama~-ara~ di.i~i.i~ anlamda da anar~inin hi.igi.ir' ya bilim filozofu Paul tFeyerabend tarafm. teorik ve disipli. anar~izme gini one si. i~lemesi gerektigi di. insamn geli~tirdigi pek ~ok di. ~am tarzlaruu yasaklad1g1 yerde. bask1c1 di. di.izi. hem i~ledigi. oncelikle disiplinler baglammda ~o­ ~(ine.iren hareketle.i sa~ma bul· yen.i olarak. Buna go1~.zmidir. Aydmlaruna sonras1 ortaya ~1kan mesi gereldigini sayler. vurmahdn. hi~bir teoriye bagunhhg1 ya tia di.izenini ter.imki. bakllacak olursa.i~i.i~i. bilirnin ilgin~ olmakla bir- rak epistemolojik tanar~izmi kullarur. ka~rnmayan.incesi­ ku~kuculuktan ve hem de siyasi anar.in­ bilim felsefesinin hasta oldugu tezinden me tarzmdan biri oldugunu one si. yi. biraz da paradoksal bir bi~im­ yitirdigi bir bask1 arao haline getirilme· de. ~ok daha onemlisi metodolojik bir ~o­ ara~ olarak anar~izmi kullanmarun tam gulculugun gerekliligine i~aret eder. Bununla birlikte. bilirn siyasf anar~i7 ·.inde silin- sanla dogay1 dogru a~1klayacagma ve o mi~ gormekten ho~lanacag1 yollara ba~­ zamanlann kohnemi~ di.

bilginlerin ku. Ozgiirliik- lum i~ndeki politik kontroliin ve siyasi . 1 Bireyci anar~izm.Ian gonnezden gel. mez ve kesin bir yontem degil de. yonetici- anar. insan ozgiirliigiinii orta- Yiiksek bir karma~1khk diizeyine eri~­ dan kaldird1g1ru savunmak bak!mmdan mi~ faaliyetlerden uzakla~Ilmas1 ge...Ia.. bir baguns1zhk durumu saglamaya . savunan anar~izm.. yeni bir nel bir yol olarak degerlendirmi~tir. ozii itibariy- . siyas[ orgiittin. degi~­ bireysel terorizmi kullamr. ne dayanan anar~izm. bunun i. goz ard1 eden bu anar~izm anlay1~1 nm kar~damak ve ideallerini ger. bundan dola.ah- devletin insarun en biiyiik dii~mam ol... sayg1 duymayan ve toplumun yikllmasi nikus'u destekleyen veriler haline getir. i.. lng. giimanian b1rakarak.eve i. ya da aloma mi~tir.ok politik libe. Fr..ozllmlemede de. bilim- a~ikar olmasm1. Al samn ozgiirliigii oniindeki en biiyiik anarchismus]. Feyerabend. lan vard1r. kaba giice arlclae sozcilklerinin birle~iminden tiireyen dayand1g1 ve son . J.. diger anar~izm anlay1~lanyla birle~en rektigini savunan ve basil hazlarla ge.inde.er..in.inde dan savunulmu~tur.izm [Yoksunluk bildiren Yunanca an leri ve yonetenleri bannd1ran biittin po- onekiyle kral.in mutlak baslamn ortadan kald1nlmasmi isteyen. 1 Nispeten olumlu bir . dete kar~l . ~Irken.ii felsefelere dayanan. Top.er. soz konusu yeni devletsiz toplumun. yanh~ kuramlan. anarchism.in.. anar~izmin tiirleri ya da farkh versiyon- dan kaynakland1gm1 savunan akun. toplumun devrim yoluyla kurulacagm1.. i~. Hakikate ula~mak i. siyasi eylem ve devrimci ~id­ naguun devlet oldu~nu.. kar}Ihk gelir. bu anar~izm tiirii.in..eve i.in . yonetic::i gii. bilinen sonu.in etkin bir mi~... anar~izmin toplumsal temelini dugunu stlyleyen ve bireylerin ihtiya.inse manhksal sel deneyimden yardun goren insan ru- yolla retorigin bir arada kullamlmas1 ge. bu kotiiliiklerin devlet tarafmdan or- torige ba~vururlar.inde. 2 Kar~•llklll•k ilkesi- diledikli!ri ~ekilde diizenlemeleri gerek..... yasaya. omegin Galile'nin hilele. SOz konusu olumsuz anar- okuyuculann sezgisine gore yeniden dii.o~ zaman me.. miyet ili~kilerini d1~layacak.. temelde insan len siyasr bir gorii~ ya da ogreti olarak iizerindeki kontrolden ve politik baski.inde. Buradan da anla~llacag1 iizere.h . olarak zenleyen Galile'nin ilerlemesine.ya da diizene en kii.. yiiz- riyle iyi oldugunu ve insan ya~ammda yllda. han tarafmdan savunulan bu tiir bir 2 Toplumsal ve ahlaki ki:itiiliiklerin kay... terli olmad1gml.imde .... ~It­ Her iki anar~izm de.i. i.. .. daha . re. propagandaya. den. anarclrisme. Buna gore. bic.. yoluyla bir kaosa eri~ilmesi i. reformlann degersiz oldugunu. dogruya giden yolun yolgostericisi alai ve adalet olup.bir odiin verme- bilimsel geli~menin yolu. anlarruna gelen litik yapllar adaletsiz olup. insamn ozgiirlii- malar olanak vermi~tir.aba g05teren inan.ekle~­ Alman dii~iiniirii Max tStirner tarafm- tirrnek i.abalamamn ye... Devletin ve her ttir tigini ileri siiren siyasi ogreti. i~te bu tadan kaldmlamayacagml. le iyi olan insamn dogasmm devlet ve rinden. Anar~izme gore.er.. kendilerini bir toplurn i. ki~i i. Proud- ralizme yakla~u. P. bireyci ana~izmden aynhr.. insan dogasuun ozii itiba. anar~izm. ara.arp1t:1p Koper.. v1. .ilige degil de.in reddeditir. devletin todolojik kurallarm yasaklad1g1 i~leri me~ruiyetini tiimiiyle yads1yacak ~ekil­ yapmaland1r. de yorumlar. insan davraru~mdaki rilecek bir ya~am1 ongoren anar~izm. Proudhon tarahndan geli~tiri­ kar~lla~llan kotiiliiklerin. mutlak bir bi~mde ve her tiir haki- ramlanm olu~tururken. Fcyerabend'a gore. topl umsal ogelerin onemini vurgulad1g1 hi.. rum dan soz etmi~ ve onun yolunu irrasyo. hunun dogal egilimlerinden tiireyecegini rektigini farkeden bir bilgin olarak Gali... gu ve ~itlik idealini hi.iik bir kabul gonnemi~ olaylan . ~izm amacma ula~mak i.eve le. in- terim. propaganda ama...i orgiitlerinin et- ..lkl~lann­ kurumlar tarafmdan bozuldugunu.ilmesini istedigi olgulan. engel oldugu i. . olwnsuz bir .lkml~. Gorf. 19.

va- nuyla karsal ya~ama.mahgm1 rontem olarak ihtilalci ~iddetin kullaJUI. s1kmhs1 hali.ligi ve yoneldigi be- ~ecek toplumsal bir reform onermi~tir.54 angst kinligi ve ban~~~ yaythmtyla gerc. dolaytstyla i-.Jhnca. ozgur toplumun uzerlerinde yuk- i~te insarun kendisine gelmesi ve kendi- selecegi temel birimler olarak gori. gorerek ya~ad1g1 derin umutsuzluk ve masl gerektigini savunmasayla aynhr. sonra bu yaptya ozgii iktisadr ya~am nn temel gerc. iktisadr ~izm. zaten vardJT. Tanma oncelik veren yapas1. kayga. i~. ic. Ulusal Mecli- ~karken. angst. hukuga ve ozel mUlkiyete ka~a ancien regime. ki~isel sec.laruun mUikiyetinde. Bunun i~in de insarun yiiregi- sonra.ir.IU\11\ temel organlan olan sendi- nan bu kayg~ dolu korkuyu hep erteler.in kullamlan deyim.inden c.trakhga rolu~~u felsefeye gore.e. 20. anla~tlmazhgam ve hayatm sac. siirecinden. nu birden ortadan kaldtracak bir devri. ki~inin sonlulugunun dayanan tkollektivizm goru~unu geli~­ yarattag1 umutsuzluk hali. uzun bir sure boyunca sadecc. merkezle hi-.i bir min savunucusu olan P. diirtiip uyandmnak gerekir.imin ozsel oldugu ve kararla. namlamak i.irlerinden. soz konusu oldugunda. egitimle c. ge~mi~le gelecek. giivene2 aradtkc.inde toplumsal yapasam ve kurumlaram. ondaki bu korkuyu Pasifist anar~izm. dan savunulan bu anar~izm ise. varolan kurumlarm rumu. Insan toplum ya~amma dogru olan ve insanhgm evrirninde.unku insan bu diinyada yapayalruzdu. Anar~izmin temeli. kalan. ~eylerin. ylkma tutkusunun. kiyeti ve imtiyazlarm varhg1yla se«. da- nu belirterek. devlet y1k.ekligi diye tarumlanan zi. rekabete oranla bu ki~iliksiz katllamdan ve silikle~me i~birliginin daha buyuk bir rol oynadagt.lik arasmda havada kalan anar~izm ti.bir bag1 olmayan ve ne tasa veya kaygth korku salmaya gerek aym anda tanmla endustriye. Bu tur bir anar~iz­ ~an kitle kiiltiirii i-. yumsayan insamn. L>zellikle 1789 Devrimiyle yakdan kralhk mutla- tvarolu~\\1 felsefe a~smdan.ekle. yuzytlda mi savunmu~tur. ruhsal aa. anlanuna gelen Almanca terim.lanmn ortakla~a sahipligine evren kar~asmda.u felsefeye gore. tarz1 ve•kiiltiirel yap1 da dahil edilmi~­ hinsel karma~a ve tasa hili. Sonsuz bir Oretim ara-. Tercih. le~en Fransaz monar~isinin siyasal ve gmm bilincine varan ve ya~amla.a. tKropotkin.tkuga hir. ahlakr bir devrimin zorunluluguna ve toplumsal diizeni ya da rejimi ta- anarur.ekle ru one surere~ devletin yakdmasmdan s1yralabilir. angst olarak tarumla- ba~kaldl. onceki donemi kapsayan siyasi. kararstzhgm bireyde dogurdugu i-. Varolu~-. dayanan bir toplum mod eli onenni~tir. lirsiz bir gelecegi derinden derine du- 3 Kollektivizm. c. se~im tinni~ olan Bakunin. insanda bu korku ya da tasa. 6 sine dorunesi i-. ayru zamanda yarat1o bir durtu oldugu. Onlu romano Leo Tols- toy' da orneldenen bu tur bir anar~izm. her turlu ~iddeti reddeder. ancak kendisine dtinm. tir. devletin ytktlmasa varolu~unun belirsizligiru. Fakat o toplum ya~a­ ve ihtilild sendikaahk olarak da bilinen IIU i~inde eridik~. tkitle kUlti. Tasa. toplwna gjdilirken. kent ya~a­ vard1r.in.kin- nesnelerin belirsizliginin ve anlamslZh. kaygah korku Once. tam bir payla~um savunmu~ dir. devlete.inde daha e~itlik-.irii i~inde bu tur bir anar~izm. mekanikle~en iiretim ag1 ve yaygmla- 4 Anar~ist komunizm. Bu- sin 1789 devrimiylc birlikte ilirundan nunla birlikte. sorumlulugun. adeta evrene Tann tarafmdan terkedil- ne sendikalan yerl~tirmekle farkhla~an mi~ durumdad1r. lire.. SAnarko-sendikalizm. Mikael tBakunin tarahn. e~itsizlikler iizerine kurulu bir toplum- nn sorumlulugtlnun ~oyle ya da boyle sal duzeni ifade ehnek i~n kullarulan ta~mmasamn gerekli bulundu~ bir ancien regime teriminin i~lemine daha alan olarak kar~a kar~aya gelen varhkla. insan da giderek si- tim arac. diger varhkla hi-. ortakhgm likl~mekte ve ozgiirliigiinii yitinnekte- otesinde. durumunun ve ozgur topJwnun kuruJu~u Slrasmda. bu tur bir ban~~~ anar. ralmasa. k1thkla- . Fransa'da.

ginnezden once tdealar dunyasayla ta. dunyadaki bir ~eye kar~ahk geldi~ini . Tam tersine. kendilerinin Buna gore. theorie de l' anamnesis] +Platon'un sureci son\. doludur ve onun zihnindeki bilgiler di- anamsama kurama [ing. mana. du~unu one surer. a~aklama. bir soz- ~mda olan ezelr-ebedi ve soyut ger. gisinin anamsanmas1ndan ibarettir. bilin~li bir ~abanan sonucu ~u~ta. Bir ki- yaloglaranda one surdu~u teori. da dogrulanabilirlikleriyle ilgili kuralla- nn bilgisinin a priori bir bilgi. AI. ri olan idealann ayn bir dunyaya yer. bu bilgi artlk onun be!le~i· ketmesiyle belirlenen soz konusu ekono. zaman ve mek~run dt~rn­ nr~f' anlam otretisi. bir duruma gonderen Platon i~in bu kuram. Su halde. rnuphem tahattur. uzerine daha sonra i~aretlerin olarak ge~mi~te olan biten bir ~eyi. sozcuklerin yalnazca uygulanun ya bJ problemi ~ozmek ve genel kavramla. bilginin nesnele~ ve s~zcuklerle ortaya konan ~y. tng. Dil~ di~i ve ozellikle Menon'la Phaidon adh di. cuk ya da tumcenin anlamuu. onun bilgi anlay~anda ki~i ilzerindeki etkisiyle a~aklayan daura- temel problem. daha sonra o~re­ mi~inin bir par~asant olu~turan bir olay tim yoluyla doldurulan bo~ bir ~i~e de- ya da nesneyi. tiimellerin. recol. Buna gore. Platon'da bilgi gibi oldu~unu gosteren neden. yani kendisinin tde. lanmaktan olu~tu~unu dile getiren ile-. insan ruhu. Fr. Ba~ka bir deyi~le. theonJ of recollecti. anlamh oldu~nu rin OIUffiSUZ 0lan1d1r1 bir beden i~ine savunan gonderimsel anlam otretisi. tan1mlayan belli ba~h ve farkh anlam te- alar admx verdi~i soyut ger~ekliklerin orileri ~oyle sualanabilir. ge~­ ~izildi~i bo~ bir levha. sinn. 3 Sozciiklerin. pazar ekono1nisine buttinuy. olumsilz olan ruh. jest ve bedensel durumlar duyu-deneyiyle bilinemedi~ine ve Pla. tiirunden uyaranlar ka"rsmdaki davra- ton'un ldcalan zamarun ve mekarun da. deki gostergelerin ifade etti~i ~ey. anlamh olduklarma dile getiren ba~unsaz olan bir bilgi oldu~unu gos. gerc. AI. belli bir bilgi ya da zihin ~ildir. deneyinden) once kazanalml~ olan bil- iection. yani deneyden once ve anlam [Os. genel kavramlar da boller.Jikleri.eklik. i~ret etti- le~tirilmesinden dolayr zorunlu olmu~­ ~i ~y.ek bilgi genel ka vramlaran. bir ~eyin ni~in oldu~u tur. reminiscence. sesler. yalekti~in de yard1m1yla. ahfta bulund uklara bir ~ey. ~iyi bir nesneye. 5 Sozcuklerin d1~ hlr. Fr. 4 Anlaman ozel du~uncelerianizi ba~­ na~m·~ttr. ki Platon'da anlamlanru meydana getiren bir nesne ruh insana meydana getiren bile~enle· olmasa durumunda. yaya gelmezden (yani. reminiscence. Jnik duzen. Fr. ba~uns1z olup.1karmasx. bilginin anunsama ol. bu ger~ek ve do~ru bil- ve kendi urunlerini yine kendisinin til~ giyi unu tur. 1 Anlanu sem- bilgisi oldu~una. Platon i~te larw. ancak ve ancak gonderme yaphklan.. 2 Sozcuklerin ya da da olan varhklar olarak tdealann zaman tiimcelerin ger~k anlamlaranr somut de· ve mekarun i~inde olan sonlu insan varh. meaning. tdealaran bil. Ki~inin belle~ini Demek ki Platon'da insan zihni do- kullanmas1. bu d tin~ le kar~at olan bir duzen olu~turur. lnsan ruhu bir beden i~ine hapsol. termek amacayla. yani akla nn deneyimden tiiretilebilmesi d uru- dayanan ve duyudeneyinden once ve munda. bir anunsa1na on. s1ntrh de~i~imleri duktan sonra. her turlu duyu- antmsama [Os. ~eylerin ve olaylann delalet. tng. neyimlere yapalan dolayh ya da do~ru­ ~~ tarafindan nasd olup da bilinebildi~i dan gonderim veya referanslardan aldak- problemi olarak ortaya ~r.•nda a~a~a ~akar. rolu~unda ger~ek bilgiye sahip olmu~­ ti~imsel anlam teorisi. deneyimci anlanr ofretisi. Anlarru genel kavramlann. nin derinlerinde sakla kahr. teknik eksik. kalanna aktarmak i~in semboller kul- bu dunyadaki varolu~undan onceki va. bilginin a priori. sens. bedeutung]. Bir ~eyin gosterdi~i ya gisi oldu~unu ifade etmek ilzere geli~tir­ da dile getirdi~i kavramlar butiinu. insan zihni do~u~ta halini bilin~ yuzeyine c. ~1 tepkilerle ozd~l~tiren. ananznese]. m~na. Hat~rla1na. dinleyen ler oldu~na gore. 4lnlam 55 n.

varolaru a~k ve se~ik ola.klaniu savunan ifade etti~i farkb anlamlara ili~kin Sl- tekabuliyete dayab anlam ogretisi. . rimlerin anlamma ba~hysa. Yaru1~sa da. 0 sozcii~ii omekJer ya guyu kastetmesi. onerme ad1 verilir. ~u sayIenir ve ona olgusal ya da sentetik minda kullaruhr. adun adun li~sel bir anlama sahipse. ~ye ya da olguya gonderme yaparak 7 Bir dildeki sozciikJerin anlamlanru. olgu- si olarak anlama yetisi. onun yal- tisi. bir dillendirimi az toplamindan ibaret oldu~unu dile geti. Bu durumda. ruzca mantlksal ya da Jonnel bir anlam1 Ona gore. o tiimce ya da hk gelir. ahfta bulunulan olgulara ba~hd1r. Bir tiimce ya da onerme. dii~iinme ve bi. onermeye. rhetic act). ~k belirli bir anlam i~inde ve belirli bir ren i~lemse[ anlam ogretisi. anlamma ve hem de 2 tiimce tarafmdan Anlama yetisi. Ome~n. bir tiimce ya da onenne. anlama yetisi [Os. onerme ya da analitik onerme ad1 verilir. bir dii~iince mede bulunan onermelerle aktanlan an- faaliyeti gostermeden.in kullaniian terim. ona gonderme yap- da anlamaya ~ah~1rken ger~ekle~tiril­ masi. anlama yetisi bir yap1m ya vardar. anlamlanduma edimi (ing. types of meaning. olaylar aras1ndaki ili~kileri do~ru ya da yanli~ olabiliyorsa. anlam tiirleri [ing. ba~kaca idrak sa ~er. ttilincin tU<maz bir sokak oldu~u­ yani onerme ya da tiimcede yer alan te- nu one siiren tNietzsche'de anlama ye. Konu~arun tekabiiliyet ili~kisinden tiiredi~ini sa. algdanan Bilgi ya da mal1lmat veren. dotruy- da tkonstriiksiyon olup. bir Fr. i~giidiiden iistiin bir yeti detildir. . Ahn. bir arkada~una belli nn neden oldu~u zihin halleri yoluyla bir e~yas1n1n belirli bir yerde bulundu- kazandl~InJ dile getiren nedensel anlam ~unu iletmek i~in 'para ~antan masarun teorisi. Fr. tiimcenin dogruluk de~eri hem l'e ve rak algllama.eli- da ge~en. larla ilgili bir iddiada ya da bir betimle- lin~ alan1na giren bir ~eyi. aklr ~eyleri sezgisel rak hem 1 o tumcede yer alan terimlerin olarak kavrama fakiiltesini tarumlar. idrak etme yetisine kar~I­ hem de 2'ye ba~hysa. Buna kar~tn. Dilde ge~en terimlerin vcya tekabiiliyetten alda. anla1 nlanrun soz konusu grubu ic. gulan betimleyen tiimcelerin aktard1~1 Bir~ok filozofta g~en bir bilme meleke. o tiimce do~rudan ve araasiz sezgi ya da ya~an­ ya da onerme bil~el bir anlama sahiptir. sarfetmeden. verdiAi bilgi- ~eye ait olmayan bir tasarun ve kavram nin do~ru olduttJ iddiasmda olan ve ol- i~in soz konusu olan idrak faaliyeti. 8 SOzciiklerin sembolik olarak d1~ iistiinde' dedi~ zaman ger~ekJ~tirdi­ diinyadaki bir ~eyi tem~il ettiklerini ya ~im ~ey bir anla1nlandllma edimidir. Buna gore.. sozleriyle do~al bir dilin soz dizilni ku- vunan ili~kisel anlam teorisi. referansta bulunmasa durumu. mantlksal olarak do~u olan tarzlanru goz ard1 ebneye yarar. ve diizsoz edimlerinin bir alt ~ik olan onerme ad1 verilir. ing. kllsik ve skolastik felse. mesi gereken i~lem veya faaliyetlerin Buna gore. 6 Bir sozcii. kullanmak. bu ~ekilde bi- rak kavramay1 ifade eder. anlamlanduma ediminde bu- onlara neden olan zihin halleri ve onJa. lunmaktlr. anlama yetisi onermenin olgusal bir anlDma sahip oldu- tKant ve tSchopenhauer'da. ml~ deneyim yoluyla bilme. Buna kaq1n. ona mantaksal bak1mdan Onlii dil filozofu J. menin do~ruluk de~eri yalniZca l'e. idrtJk. diklerini ve anlamlann1 bu kar~Ihkhhk genres du sens ]. yanh~ olan ya da kendi kendisiyle . do~rudan ve araosaz ola. Austin·in kuramm. e~yay1. entendemt!)1f. understanding. dii~iinme ~abas1 lamdu. Oysa. soz konusu ilerleyen diskiirsif talclyiiriitme yetisin. zeka anla. da d1~ diinyadaki bir ~eye kar~llak gel. onermenin do~ruluk de~eri genel ola- den farkh olarak. nlflamanm ortaya koydutu anlamlar. Bir fede. yani amac1 bilgi edin. 56 anlama yetisi ve onlanr. vernunft] Olaylann ~ey iddia ediyorsa ve bundan dolay1 mahiyetini. oner- mek olan i~levler biituniinii ifade eder. rallanna uygun olarak bir ~eyi veya ol- ~iin anlamlnln. bir sazii. anlamdan olu~an bu anlam turii.

tlkeden. genellikten aynlma d u- edilebilir bulur. Buna kar~1n. sozluk anlamr ad1 verilir. tiimcesinde. o sozdi~lin ya Marksist dii~W\ceye kar~1 olmakla bir- da kavra.in kac. mutat tipten aynlan ~eyin ka- ni varsayan iistanlattlan ~iddetle ele~ti­ rakteri. garip. sozciiklerin. biH~sel bir anlam ta~l­ geldi~i kullanmarun kar.uulmaz oldu~u gorli~iiyle.te bu ikinci tum- derme yaptt~l . bu tur Anma. bir aktard1~.erdi~ okulu. derin ve uzun vadeli ekonomik ve top- cu olan anlama. rin meydana getirdi~ suufa. rasyonel bir tarzda eyle- uygulanabildi~i ~ylerin toplam1 betim. lng. cu~un kendileri i. ifade etti~i ya da uyandud1~1 biitiin olarak Avrupa Uygarh~1na ili'- duygulara. lojik ara~hrmala onemli kallular yap~ anlall [lng. ifadenin i~aret etti~i dild1~1 nesne Bir ifade ya da tumce. se.ler bulundu~u ve bwtlara Buna kar~1n. nii~teki hareketlerinin gerisinde. · rumu.. tav1rlara. mention. narTative. lumsal gu.in toplumsal tarihe. ozel olarak da. likte. . Fr. l. i~aretlerin.. veya mikro anlablar arasmda bir aynm anomali [Os. sozdlklerin tarumlanrun. Ve nihayet. mention]. dilsel bir ifadenin soz konusu bir anlam. buna kar~1n 2.eylerin toplamlna. . ~ey· holistik bir bilgi anlay1~1ru payla~m·~ lerin.. kiiresel diinya gorii~ii i. bir . acdib. bir ifade ya da tiin1ce. duygusal ve iradibi.erebilir. yabildi~i gibi. resimsel. tMarksizmle siyasi gu~lerin gorii- Ote yandan.. Yine. 1929 yi- ti~i ~eylere ortak olan ozelliklerin.. ifade edici anla. recit]. Braude) gibi Fransaz toplum tarih- gene) ya da sliUf sozciiklerinin i~aret et.a~da~ dii~iince liklerin toplarruna. onu anma [ing. toplumsal yap1ya ve kulla1ulan terim. hakk1nda konu~mak amac1yla giindeme mlna ek olarak. kuraldan ren postrnod~ hi~ir hakikat iddia. cesinde masa sozcii~ii dild1~1 bir nesne lama sahip olmakla pirlikte. onerme bu takdirde. daha tarumsal anlamlanru kavramarun sonu. etmek i. 0 soz. cede soz konusu olan ~y. Siyasi olaylann yahn bir kro- veya en yahn bir bir. Fr. ve kendi do~ruluk iddiasuun g~rlili~­ al~llml~. L. soz konusu dilsel ifade hakkm- durumuna ili~kin olarak bir ~eyler ifade da konu~1nak amac1yla. tFebevre. "'lmasa'l dort harflidir'. Bir dilsel dile getiren konu~macuun haline ya da ifadenin.ey kar~lsrnda­ kin deneysel ara~hrmayla tarihsel analiz ki d uygusal tavu ve tepkiler biituniine imkaruru ele alan kuramsal ve metodo- de duygusal anlam ad1 verilir. yalnlZca ifade edici bir an. Fr. Gene) olarak m1~lardu. Fr. da ifade edici bir anlama sahiptir. abn0n.in kullanrhr. nite.1s1nda yer ahr.in kullaruhr. 1 'masa dort ayakbdJr' tiim- ya da tumce.1k1~1 ya da verili~i. bili. dilsel ifadenin kendisi hakklnda de~l le~enler ic. tBloch kaplamsal anlann ad1 verilir.isi ve dii~iiniirleri taraflndan. o Hade ya da tumce bildirici ya taya c. anomaly.. jestlerin olan Annales Okulu dii~iiniirleri.ek de~il de. Alm.imde. ve F.1itat). anomali 57 Ote yandan. sapma hili. tpostmodemizmde he~ turlii soylem. anlam1 olan bir tiimce olarak da gorilliir. Bir ifade Buna gore. leyici anlann olu~turur. uzun sureli tarihsel e~ilimlere biiylik bir Postmodemistler. bir kavrarrun i. bir sozcii~iin kendilerine ili~kin analizin. Kuralsrzltk.. bir durum ya nolojisi olarak uzla~1msal tarih anlay1fma da birtaklm olaylan aktaran oyku. ola~an bir durumdan. Daha ~ iddetle kar~1 9kan Okul mensuplan. yapm~lard1r. mek ic.nun i'lemsel anlama adr verilir. iistanlablarla yerel onem vermi~tir. de. anmad1r. Annales School. "masa' dilsel bir nesne olan sozde bir anlann olan tumce olarak de~er­ "masa" sozcu~iiniin kendisinden soz lendirilir. ozellikler butiinune de. hmak i. hnda kurulmu~ olan . bir ifadenin ya da sdzcu~iin gon. kuralla~nu~ ve al1- smda bulurunayan yerel anlahlan kabul ~dm1~ olandan...in kullaruldJ~l ~eyle­ Annales Okulu [lng. Modemi karakterize eden anomalie. ger-. M.sel bir olan masa'dan soz etmek i. o sozcii~iin Ecole d' Annates]. ta~amayabilir de.inde or- ediyorsa.

insamn lemeye kalkl~tlglmiZda.i~eriz. nin dogru kurulmas1 ger~ktigini one rak da. bir kavram tKant'm felsefesinde.olojisi olarak tanunJanar. lulukla tamamlad1gm1.i~i. 2 Daha ozel ola. idesi vardar.ifus i~indeki katkl yapm1~. Tann'ya da ya~ama~ olan ve Tann'mn varh~na zihinden bag. Bundan dolay1. Tann'run varolmadapru soyleyen Bu baglamda.ms1z.iren. abnormal.58 anonnal anonnal [Os. inaruyorum' tavrmm ba~lahc1s1 olan ve 'Tann hem zihinde bir kavram olarak inan~~akd ili~kisi soz konusu oldugun. psikolo.ini. istatistiksel taruma gore. yalruzca zihinde.inci. hem gelen sazci. yani psi. 'inarunak i~in.iyo. 'Tann' ile neyi anlatmak istedigirni- ~eklinde tanunlar. Burada.i~i.llkJanna ili~kin bilgiye baghd1r. aynlma durumu.ir. insanda. gelmesi durumunda. linde tarumlarun1~br.ide raru~.i]. felsefe tarihinde ontolo- jik anormalligi. 0. zihne. II Buna kar~m. psikolojinin anormal bir budalada dahi vardu. 1 Kabul edilmi~ veren Hristiyan di. veya sapmo ~ ~Ihk gelip gelmedigini sorar. kin olacakl:u'. psikopatoloji. g~/1"1 tabil. yani.i~. anschaung. ve hem de zihin d1~mda vardn' demek da. gO.i~teki davra. toplumsal tamm.i~li. toplwnsal ya~am1 di.irece. bu kun belirtiler araal1~yla tammlar. bunun inancm olmamas1 an- davram~ modellerinden aynlmas1 hali.i~i. ki~ide. Fr. 'kendisinden zeme saglayan alg~ ya da sezgi tiirii. bir kav-. Oysa. zihin d1~mda bir ili~kin tontolojik karnt1yla tarunan Hl. bilgi kar~1smda da otoriteye oncelik anormal. AJ.i.ikler bulundugunu gori. i~te bu nok- insan davran~uu konu alan dah anonnal tada. zorunlulukla anlamaya. inananlann anlayabildiklerini soyleyen lik i. lamma geldigini. o. yalruzca mz. 0. yd filozoflanna omek olmu~tur.in an~ ya da imana. filozof. tarumlamada soz konusu olan gi. Hatta.i. . zira. bu karu- leyen kurallan il1Jal eden davraru~lar tmda.i~i. varhk izafe etmezsek.izen. btiyle bir yetldn varhk fikri ya da ~n varllgtru gozler online seren birta. duyusal mal.k. zi sorar. ~nki. normal olanJa inand1g1 si. gori. tTanr1. Dogrudan ve araciSIZ hinde ve hem de zihnin d1~mda varolan olma ozelligine sahip bulunan gori. lann hi~bir amaca ula~amazken. daha yetkini tasarlanamayan varhk' ~ek­ Anselmas.iz- goreli sJ. bu taruma kesin- ristiyan filozof. bir ~ey. ve tavnyla oni. Almancada. yani manhksal bir ~e­ ~ah~1yorum' degil de. Tann. inanmayan- onemli gi.i~lillder­ :zihnimizin d1~mda bir ger~eklige de br- den dolay1. ona gore.ini.inya gori. cmlamaya likle ters di. zorunday1z. zaman ve olarak varolandan kesinlikle daha yet- me)<jn forrnlan araahg1yla. abnomtisch]. olan norm1ardan ya da nonnal olandan inan~la akll arasmdaki oncelik ili~kisi­ sapma.i yi. nokta-i nazar anlamma tam bir ~1kmaza di.i] orneklerinde oldugu gibi. once akll ve anlama ~abas1 geldi- sapma ve bireylerin kabul goren normal gi zaman. Aziz. dolayuns1z idrak. oysa.irii.i~eriz. 1 weltanschaung Tanr1'run yalruzca zihrumizde. kendisinden anonnalligi. Aziz Anselmus'a gore. yalruzca da11ranr~lar psik. ideal ve hem de reel olarak.rinin. akd kar~1smda . ru~lann gerisinde bulunan bir bozuklu. istatistiksel analizlerde niceliksel si. teoloji ya da ilahiyahn bilimsel dan. [di. I Bunlar. Ill Tlbbi tamm ise. daha yetkini tasarlanamayan bir varhkhr. lojisi olarak da bilinir. ri. akbn onu zorun- kolojideki anlam1 i~inde tam olarak belir. 'Anlamak i~in li~ki i~inde kahnz. Anselmus'a gore. 2 Sezgi. yani hem zi- dogrudan alga. saz konusu Tann fik. lebensanschaung [hayat ram olarak varoldugunu kabul edelirn. bir disiplin haline geli~ine onemli ol~i. belli dav.ik. gori. 1033-1109 }'Jllan arasm. ya~anh. fikir. ing. ozelliklerin ni. once inancm Anormalligi. ikinci anlamda. anorrnal olaru nu. anormal arasmdaki smm belirlemede ogreruneye ~ah~hgml. zihnimizde olan bir kavram rm oldugu- SOz konusu psikoloji ti. Son zamanlarda psikolojik anormal.i~ ~ekilde tammlanm1~t1r. Bu durumda. bak1~ aliJSI. Birinci altemalifin ge~erli oldugunu. jik karuhyla Lin kaz~br. Aziz Anselmus. yoksa rihnimizde olduktan ba~ka.

ti.istesinden gelinemez ~eli~ki ya da kar- ~ullar sa~land1~1nda. tDiderot ve tD'Alem. tMontesquieu·nun zihinsel si. maddi nesnelerin varolu~u siiz bilgi konusunu ele alan D'Alembert geo.ik diye betimlenen t Ansiklopedi'nin Buna gore.i~manhk ya da bir ~eye limlere ve sanatlara ili~kin analitik bir kar~1 korunma fikrini anlatan onek.z.i~manh~ana ise alanda geli~tirdigi liberal gori.i~uncesini rumunu Hade eden siizci.i~i. matematik ve pozitif bilimler ko.in bic.ire~. olma anlam1na gelen ve sozci. bir bi.. emperyalizmin bi. i. yap1 ya da organizma arasanda or- inanan Aydtnlarunac iyimser filozofla . lerine kar~1 olmaya dayanan tutum ya bert'in editorli.i itibariyle iyi oldu~una.ire~lerin fiziksel. kimyasal ya _yalruzca Jbe~eni' konusunda tek bir da biyolojik si.ine kar~1 olma tavnna ant~izm.iti. tVoltaire. 1751-1776 ydlan arasmda. encyclopedists. t:i1rli. hekim Chevalier de JaucoW't felsefe. ge~mi~in bi. idealizm. insan varhklartrun do~a set. kinle~mi~tir. ing. rekti~ini. yi. anti 59 ansiklopedi [ing.arles Buffon.eren ansiklopedi. ~unda.iyi. Fr.im- haZirlanmas1na. fa~izmin her olan FranSIZ yazar ve di. J.iti. kendi ~a~la­ ilke ve di. lanndan biri ya da di~erini reddeden ve Ansiklopedinin olu~umuna en bi. lanmasirun sonucu olan. Bununla birlikte. konusu oldu~unda. psikoloji ve toplumsal bilimlerde. Fr. kinllan ele~tirel h. us. dine kar~1 ald1gt kinJ. tVoltaire ve tHelvetius'un da makalele. ~unu kabul etmeyen yakla~rm ya da o~­ din. AI. kar~1thk. erbabri«Mmusul ulum.istlendikten ba~ka. olurnsuzluk.in bilimsel bilgi ve di. O. davraru~~d1~n dilbilime uygu- ve Baron td'Holbach vardtr.inli. Diderot. edebiyat. siya.in verilirken. antagonizm (ing.i olarak ge~er. sava~. en. encyclopedists). terimlerin yap1s1na girerken.in kullarulan terim. tRousseau. ya da soyut varlrklar soz konusu oldu- nusunda katk1 yapm1~hr.iti. eri.iyle kar~1t olmas1yla be- 35 cilt halinde yay1nlad1klan ve 18. ome~in insan davran1~1 ve kaleler hazularru~hr. atntagonism.irler obe~i.ik ya da ansiklopedistler [Os. nisnre]. Bi. ozi. k urumlar. Yine psikiyatriyi meydana getiren temel D'Alembert ve arkada~lan.incelerini ve bilimsel bu.inli. kapitalist rejlmlere kar~1 ta- rini i-. grup ya da Slruflar.incelerle pratiklere kar~1 ta- ruun iJeri di. Yahudi di. O~reti ya da ideoloji- tHolbach ve tHelvetius gibi. sozli. J.i~manca tavra el~tirel tavula ve toplumsal ve siyasal antikapitalizm. di. Ote yandan.in olarak serimlemeyi ama~layan anti. Denis tDiderot.Ian ele~tirel ya da di. bilimlerinin konusunu olu~turan nes- nar~i gibi konularda yazm1~br.ik. kapitalizme. taya ~kan ve eylemJerinin sonu~lann1n nn. Ki~iler. i. birlikte. antago- lopldie.iAU alhnda. realizmin ~ok ~itli versiyon- bir miras1n1 reddebni~lerdir. despotizm ve mo. siyaset konusunda toplumsal farkl1 bir yakla~1m1n benimsenmesi ge- sozle~me kuramrnl onceleyen kimi ma. Rousse. siyaset ve felsefeyle ilgili maddeleri reti antirealizm olarak tanunlarur.isi. lirlenen uyu~mazhk ya da ~ah~ma d u- ydrn bi.ok farkh oldukJan gerek~e­ au mi. iki lece~ine ve hatta yetkinJ~ebilece~ine si. Bu ba~­ yazm1~hr. toplumsal tD'Alembert. nominalizm antirealist ogretiler Diderot•nun yalan dostu olan i. encyclopedia.iti. Fransa'da birbirlerine ti.i fizyokrat Turgot Yine.imeller metri.i~i.ik nesnelerin dr~ diinyada onJara ili~kin katk1yr yapm1~ olan Diderot. bir ~eye kar~1 dev eser.iz. Bir ~eyin kar~1S1nda.i~lerle se~­ anlisemitiZJn ad1 verilmektedir.C1JC. eserin idelerimizden ba~1mS1Z olarak varoldu- genel yonetimini i. nelerden -. insarun ler arasmda soz konusu olan uzla~maz. ve uygun ko. sonsuzca geli~ebi­ ~tthk durumu it.yklopiid ie). genel olarak lamda.ire~lerle a~Iklanamayaca­ makaleyle katk1 yaph~l ansiklopedinin ~IJ\1 savunan ak1m ya da tavu ise anti- di~er onemli yazarlan aras1nda Helveti· naturalizm olarak bilinir.imi.ltuma antipsikiyatri ad1 lu~lanni surunak adma. dilin ancak ve .i~i. Fr.ini.izik konusunda y~ olmakJa siyle. Buna kar~1n. katkl yapnu~ da o~retiye antimrpnyaliznr.

detle kar~1 ~kan tpostmodernizmin an.imanizmi ise. emperyalizmini.izere kullarulm•~ sahtekar ve iki- postmod. dilbilim. Bu baglamda. hi.i ilan eden Foucault.ir diye kategorize edilir.imaniz. sonundan ba~layap. thi.irli. durumuna gelmi~tir.igi.isti.imanizm. bilimle felsefe hep bir ozgi.i onenne obegi. Buna .iti. her tabi kaJar ve her ttirli.i me~rula~tu­ ic.iren d•gmda bir antilojizm meydana getiren posbnodemistler. kla bulur ve dolay&s&yla da. ye ula~mas1 ve her ti. Ladd Franklin'in tasun ilkesi.inde bulundugumuz posthi.ilti. pltilosophie antique)_ Once Yunan kent- hndan indiren. oli.ir iddiarun ortadan vunurulugunu yapbgl hi.ah~an tsazmerkezd bir i. i. Antik felsefe.i~li.60 antihiimanizm a:-tcak onun tiretihne veya yaratdma sii.il. Fr. yuzy1la dek ji ve arkeoloji gibi bilimleri antibilim si. tarihsel olarak M. 2. tu- olarak dogrulanml~ sabit bir referans tarslz onermeler i. sefe aguhk kazarun1~t1r.isi oldugunu ima ettigini one si. 00. rafmdan adaletsizligi ve e~itsizligi me~­ Modern oznenin tahtmdan indirilme. onu d. Once yaplsalcllar ve sonra da. Fr.isi.izli. rula~tumak ic.in olarak vazge~erler. mitolojiden ya da ~oktan­ antihiimanizm [ing.ik filozoflann bulundugu yakla~un olarak antihi.incesinden bir ve onemli kar~1t bir iddianm.in kullandml~hr.ikmeden. ozne.ini.i.iretim tarzma ya da bilin~d1~ma ronrularda.. Dahas1.i soylemden once karutm kar~lsma aym derecede kuvvetli gelen insamn ozi. i. yuzy1hn haline getiren psikanaliz.imanizm Batnun i. reyleri sosyal ve linguistik yapdara. Fr. hUmanist felsefeyi bas. En se~in temsild- 1960'1ardan itibaren ozellikle Fransa'da leri arasmda Sokrates.eli~i~yle birlikte alm- efend. t. arzu ve bilin~da­ devletinin. anti-humJJnism. tihi. bir tas1m oldugunu ifade eder. tirilebildigi di. in.imanizme ~id­ kalka~1 durumu i~in kullandan terim.imanizmin yalmzca bcisi dogru iken. etnolo.imanizrnin ~u ya da nemlerine dogru yeniden dine yakla~ma bu versiyonunu reddeden yakla~lm.i~li. i.i~lerin bir epifenomeni linda.istanlab oldu.imi. adalet ve ~itlik arad•gtru goren zihincilik kar~ltl ogretiye antimen.i ve egemenligi a)- yi ki~i-oncesi gi. poshno- ketle a9klanabilecek bir davram~ olarak demizme gore. daha sonra da Roma impara- ~mm bir etkisi olarak yorumlayan.iri. Platon ve Aristo- yap1salcdar tarafmdan benimsenen bir toles gibi bi. fakat son do- bir tav1r takman.em epistemik mekanda. insarun evre. yi. 7. ba~lang1~ta doga felsefesi ifade eder.ini.in yanh~hg1r11 gerektirdigi gunu dile getirir.i~i. antilojizm [lng.incesinden hareketle. Hi. liberal toplum ta- talizm ad1 verilmektedir. nh dinden kopu~ ve dogal olaylann anti-humanisme]. sine katk1da bulunan bilimler.imanizm. neyi merkeze koydugunu. iddia etrnesine kar~m. S.ic.i. i.isi.in bir yarulsama oldugunu arada olmu~.imi.igtini. Genel olarak hi. C. her sav ya da iddiamn.inci. antilogism.inci.in tutarslZ. yine dogal nedenlerle a~arunas1 gerek- lnin her ti. d1~sal degil de. ancient philosophy.ilti.i~i. ~e­ tDescartes'la ba~Iayan ozne merkezli ~itli sav ve iddialann zihinde bir denge- felsefeye ve t Aydmlarunanm y1lmaz sa. adm1 vermi~tir. sonlara dogru pratik fel- daha belirgin olarak postyap1salalar bi.ini. onun ba~ka ki. sorgulanmall\1~.i ya da ~ekline kar~1 el~tirel tigi inancayla ba~laiN~.iyi. i~sel yanh~ ya da ~eli~ik oldugu goliilen.inli.islini. 0. molojik bir ozne olarak ayru oznenin antik felsefe [ing.ici. ozneyi recine dahil olan d1~ ko~ullardan han·.i. on- veren ve he~yi kontroli. M. bu nin he~eye hi.antilogisme]. he~eye karar ~er~eve i~inde. episte.ini. ge~erli bir tasamm. tSofistlerde ve ozellikle de Pi- nomik i.i di.i. mahkU:n ederler. antilogia.ic. karut::m ge- bi. plandayken.irler samn dogu~unu analiz ettikten sonra. onermelerden ~r~evesine dayanarak yan1tlar bubnaya herhangi ikisinin birle~ik dogrulugunun.illeri sonurun c. ozneyi tah.i bir ideolojidir. antibilim hi.izerindeki tahakki. Hiimanizmin insanr oz.iren donemin felsefesine verilen ad.i albnda tutan ci.imanist ve mak i. ki. eko. torlugunun siyasi gi. insan antik felsefede.

yoktur. Felsefi mmdan smtrhdtr. toplwnun yasalanru ve siyasi 1. ar.. Onun gozilnde erdem. Boyle biri. na yamt verirler. tOrta~ag felsefesi'nde. dilnya nimetlerin- gunun dil~ilnillmesi suretiyle ~ozillebi­ den uzak dunna tavn ve kendine yeter lecegini one surer. antinomi [Os. okulu kurmu~ olan. Antisthenes. olmayt en yilksek ideal olarak degerlen- antinomiyan [1ng. gtnl savunan Antisthenes'e gore. her ikisi birden dogru cm gerekli oldugunu savunan ogretiyi. tiren anlayt~a antinomiyattiZitt adt verilir. olan Yeni Akademili dil~ilnilr.e. nimetleri ve hazlan kafltsmda bagtmstz tnma gelen nomos sozcilklerinden tilretil. yasalarm hangi davram~ twmy. olmakb. ~ok az sa}"'da birka~ nor- Ornegin: Aristoteles bir insandtr.ine. kendi ba~ma fazlas1yla yeterli oldugunu larmdan bagt~tk olmak isleyen ki~iyi ve ba~ka hi~bir ~eye gerek bulunmadt- gosteren stfat. tesavii nakizeyn. ter bagtmstzhgmt. tPlaton'dan miras ahnan tkavram re- rincileri. da. anti. ~u dort antinominin. toplmnun nun bir ~eli~igi olarak one silriilen akll. Ill Her~e­ ra. yilzytlda ya~am1~ ba~langta vardtr ve evren mekan bakt.layan Zorun. erdem . Antinomiyan. antinomie].. Yunanca dinni~tir. -. ahiAk yasasmm degil de. tez olarak bilinen bi. 1 Mo. Mutluluk amaa i9n. her biri ayrt ayn dogru gibi go.inde bir Antiokhos. 1. Hi~bir ~ey mede i~erilen gil~lugu gordilkten son- basit bile~enlerden olu~maz. tilmeller tarb~mast s0z konusu oldugun- Bu dort ilkeden. antinomian]. hos. soylemi~tir._<>anlar olilmlildilr. ya konan. daha sonra tilmilyle ahlak alanma deni yoktur. bir ba~langtct yoktur ve evren mekan fakat hi~bir ~eyin bilinemeyecegini ya bak1mmdan strurstzdtr.. yalruzca inan- riinmekle birlikte. 0 halde. Bu baglamda. sonucu. I Evrenin zaman ic. M. ya da daha dogru bir deyi~le ra- i~in nihai ve temel bir neden (ornegin. yonel bir metafizigin dort tezi olarak orta. neyin dogru oldugunu ispat ya da karutlama tilrafmdan ortaya belirleyen tek ~eyin ki~inin vicdam ol- konan manbksal bakundan imkans1z dugunu one silren goril~e. Evrenin zaman i~inde kariyerine bir agnostik olarak ba~layan. i~in kullamlan ve eski ogreti anla. Her~eyin bir ne. Kant antinomilerin.r.inde hem tezi ve hem de antitezi i~in saglam bulundugunu savunan ogretiye kar~tltk karut ve argilmanlar getirilebilecegini gelir. Kant. 0. antinomie. antitez ola. yasa. ya +Kinikler gibi. lng.tk se9k olarak dogru bir leyemeyecegini. Al. insan aklmm ko~ullu her~ey alizmini. donm il~tilr. Tilm ma uyarak ya~ar. Aristoteles tin ter.nuna rak ge~en ikinciler ise. Fr. eklektik bir tavtr sergileyen Antiok- yin bir nedeni vardtr. dikal bir kavram realizmini nitelemek bir ilk neden) bulma talebini. Zorunlu bir Varhk antiqua doctrina. II Her~ey basit da her~eyin ku~kulu oldugunu sayle- bile~enlerden meydana gelir. akhn tek tek her gelen deyim. olamayan iki ilke arasmdaki ~eli~ki. anar~is­ .:' anlil degildir. yaptsmt ytkmaya kalkt~maz. durumu ba~ka bir ~ey tarafmdan ko. erdemin mi~ olan.~-·:-r~ rnanbkta. insamn dini sonu~. Antisthenes 61 gore. Hocast tSokrates'in karakter bagtmstz- li~en iki ilkeden birinin fenomenler. ya da eylemlerin dogru oldugunu belir- . ~ind yiiZ}'llda tKinik ~ullanmt~ bir hal olarak gorme arzusu. dt~mda ve doga durumunda ya da top- yilriitme tilrilne antilo jizm adt verilir. Tann'run inayetine mazhar olan ki~inin Buna gore. Antinomiyanizm teolojide. kusursuz bir milkemmellik hali i. 0. ve toplumun kurallanyla. lumun i~inde. ger~ek ve ge~erli sonucu. kurtulu~ i~in. ras. inancmm toplumun hukuki ya da ahlAki nunft [Saf Akhn Ele~t:irisi) adh eserinin kodlarmdan bagt~tk oldugunu dile ge- Transendental Diyalekfik bohimilnde. lu bir Varhk vardu. hgmdan etkilenen Antisthenes. Yunanh dil~ilnilr.. 2 tKant'm Kritik der Reinert Ver. karak- digerinin de numenJer i9n ge~erli oldu. IV Evreni a~tk. M. dilnya kar~t anlamma gelen anti ve yasa anla..

ele alan tek biJim alarak antropolajinin henes i~in. bilgelikte buldu- lin. bilgelikte bul· le ~ab~an tarihsel veya toplumsal gii~ler 1nu~ ve erdemle bilgeli~in boltinmez bir. tdealist diyalekti~in iinJii tnti~tiir. anun ayru zatnanda en artaya ¢<. antithese. insan1n mutlu almak i~in erdem.Uan erdemi. hazz•n geli~me stirecinin. ~an ve ~erefin bnami meydana getiren alumlatnaya an- bo~ birer kuruntu oldu~unu one siir. dan alu~an sosyal antrapoloji.i. Kendi ve ktiltiirleri inceleyen bilim. insarun ken. yarg1 ve taplumla nrun sosyal ldet. amac1na ancak hazdan ka9-nmakla zamanlarda artaya 9-kan trklan. isteklerden ba~tmSlZ­ Buna gore.at1~an iki dti~tincenin dengeli re. 3 insan gruplanrun sis]. anthr"Po- ahlaki ~ah~1na ve ah~htmay1. gtic. 4 kiiJtO. farklt yerlerde ve kar~tstnda kay1ts1z kalmakla yetinme- yip. ni ve yerini.1~1na katkJ yapan ikinci evresi- buytik kottiltik oldugunu one siiren An.. Bu tiirden ytb~ma ya ligini savurunu~ olan Antisthenes. insaru hem stnda kaygtlarunamayt. tin. nunft [Saf Akhn Ele~tirisi] adh eserinde den ba~ka hi~bir ~eye gereksinim duy. teryaliztnde de. tnsan1 mutlu k. 0. bun unla bilimse) ara~tutnadan ~ak. ya~arrun temel ihtiya~ ve hazlan st almadan ara~hran. gtizellik. insarun hayvanlar diinyastndaki kokeni- Antisthenes·in goztinde. ozellikle de Bah uygarhguun etkisi birle~imini i~eren deyim. Antitez tdiya1ektik ma- tisthenes bu konuda 'haz duymaktansa.unun yaklu~u. zaman ve mekin strurlama- rtn. 0.62 antitez arz. da ~eli~kiler hem tezi ve hem de antitezi min ogrenilebilir aldu~unu soylerken oztimseyen sentezde a~tltr. Bununl a ~ekJneyi koymu~tur. bilgelik. tezi ink~r eden. insan1 erdemli ktlar. fiziki ve hem de sosya-kfiltiireJ yonleriyle rt~ etmemeyi ilke ediruni~ alan Antist. rek. dilleri eri~ebileceklerini dii~iirunti~tiir. Antisthenes. dilnyadan ytiz farkh daUan. dii~iintiru tHegel'de ise antitez. yap1nay1 anlamt~tlr. titez adt verilir. alttna girmemi~ taplwnlann kiiltiirleri- . hic. AJm. anlann her ikisini de a~an sentezin makla kahnaytp. insan anunJa ba· lektik felsefelerinde. anthropologie). antitez Hegel ve Marks·1n diya- ma. ve onermeler ic. Os. sadece ~eli~en fikir g1ms1Z olur. tezin k1smi doAtularlru bir araya getire- Yalntzca hazzm iyi aldu~unu yadsl. bir birey alarak geli~imin. erde. ~ah~tp didiruneyi ve stktnh alan. bir toplumsal varhk alarak insaru. ilnzi be~ lng. fakat birbirleriy- hocas1 Sakrates'le birlikte. felsefenin i~i. kendi kendisine yetebibnek de antitezden meydana gelir. gelenfiziki antropoloji. antropoloji (Os. ihtiya. diyalek- disini bu kuruntulardan kurtarmasm. ba~ka her~eyi har gonneyi o~ren­ tezlerin a)umsuz alanJanna veya ba~ka lnesi gerekti~ini soyleyen Antisthenes. bir tezle celi~en ve anunla birlikte bir an- zenginlik. Hrf ve ku- ya da onermenin kar~1h ya da ~eli~igi rumlan yla ilgili bilimsel ara~hnnalar­ olan onerme. Fr. zira yalruzca ~ab~­ birlikte. 1 Genel alarak. tKanf1n Kritik deJ· Reincn Ver- hkttr. insanla- nomenleri. birinci evreye kar~tt kar~tsma. '1nutlu olmak i~in.rle- ~lthk. da~aya uygun olan tarihsel sure~ boyunca ge~irdigi fizild c. Fr. onerme anlanuna gelen Yunanca rmln iiyeleri arasmdaki fiziki farkhhklara tl•esis'ten tiireyen terim. c. ayru ~ekilde de~i~me ve deli olmayt yeglerim' den'li~tir.bir ~eye aldl. egzersiz logtj.bir ~ey kar~t­ 1nsan bilimleri arasmda. gu erdemin kendi kendine yeten bir insantn toplumsal ya~amtyla ilgili fe- deger oldugunu soylemi~tir.abahu'l se~mek'ten ba~ka hi~bir ~ey ve zihinsel de~~imleri kanu alan disip- degildir. geli~tirme u~ra~1 i9nde olan felsefi anlro- antitez [kar~t anJam•na gelen anti onekiyle poloji. 1 bii insan dagas1 kuramt ~evirmek anlamtna gelmi~tir. i~in de kullaruhr. Bunlardan i~in. antithe. nakizj laJziyye.stzhk. ne kar~thk gelir. dair bilimsel ara~hnnaJardan meydana ing.in degil. tik siirecin. ikinci evresini ifade eder. Ona gore. antithesis.lerinin dt~tndaki hic. ifade edilen dort antinami bir tez ve bir 1nad1~1nt. ve tezle anti- dan ba~ka bir ~ey de~ildir. 2 Retarikte ~arp1c1 bir kar. nnlhropologie. bir dii~tince. Alm. 2 farkb ve ~ak ~efitli insan grupla- konum. de.

ba~ka bir deyi~le. ikinci :---- tarafmdan yaratdd•t• varsay1muu kabul ehnek d11nnda hi~bir ~ekilde a<. layan bir '!'arabcuun eseri oldugu ~ek­ gicnl materialism. lerin insan d1~mdaki" varhk!ara yiiklett.inyamn bir amaca gore myet. di. Eleah filozof Ksenopha- Bu gori. Fr. lindeki bir varsay~ma gerek duymad•t•- logique ].ici. onun akdh ve gi.i~.izenlenmi~ oldutunu one si. Fr. anl. anlropomorphismus]. anthropothliisme). dotamn bir par~as1 ola- 2 Antropomorfizm daha ozel olarak da. hatta zihinsel yap1suu. kar~• ~lkan ki~i.. insarun tan- gunu dile getirirler. insamn ahlak1 ve ln. rak detedendiren felsefi gori. di.iri. Felsefede. matirialisnr cmlhropo. Fr. a~1dan ele ahp.iren gori.in insanlarda gizil du- ili~kin ara~brmalardan ~otu zaman. finalisme anlropomorp. insarun ama~h faaliyetinden hare. di.~klana­ mayacak olan baz1 yonler bulundutu- nu. fenomenleri a~1klamak i~in. anlropologismus). dota bilim. sahip oldutunu soyleyen anlay•~a yada hique).in savunuculan.i her~ye yeten bir varl1k nes olmu~tur.i~i. ann run ya a anr ann.isttin i. AI.in bir di.incesiyle ~ok yakmdan otreti. ant. .in kwuldutu dugunu belirten antropomorfizme ilk ya da yarahld•tm• one si.i~i. Bilgeligin ve evrene ili~kin ropomorfik finalizm. gene! olarak insana ail ozellik- kokenine dayanduarak a~1klayan ve in. anthropotheism.imdUk.i olarak goren. sozci.i ol- tarafmdan belli bir ama~ io. oldugunu. dotaya ili~kin felsefe. - mak d1~mda.inyarun dogai. Nitekim.lZI one si. Avusturyah bir bilim adam1 ve fi- ara~tumalann sonu~lanndan ~k. saf di. lerini maddeye ve maddi niteliklere in. istemeye ve irAdesini cma kag•hk gelir.iren.ince taraftndan kav- iimler arasmda yer abr.iti.isti.i bir varl1k a at msan an a ye · ve gii~li. antropozofi.- sam yalruzca maddeci ve biyolojik bir mesini ifade eder.i- zer yeti ve ozellikJere 5ahip oldugu inan- zenin di. antroposophy.irleri olarak anla~ll­ hk g~jr. ar!tropomorp/Jisrne. Fr. dirgeyerek tammlayan anlay1~. varsayuruna dayarur. Tann'run. bu di. bir tTann ya da Yarallc. Buna gore. ve bi~im.iren felsefi mekanizm ttirer.iksek gayelerini yerine getirmeyi ama~­ antropolojik maddecilik [ing. ~kil anlamma gelen morphe dotamn en i.i~. antropo. anlropologism.ini. kurabilme yeteneti ta~1d1tm• savunan Bundan dolay1. dotada.inyanm lanabilir. anlhropolo. dotadaki olgu ve na gelen kiilturel anlropoloji olarak Slmf. anthro- olan bir varhtm eseri olarak goren ant. rumda bulunan bilgi yetileri ile ortaya ~·­ ropomorfik finalizme kar~t olan bir eti. hi~bir ~kilde anla~dama­ anlropoteizm [tng.rin insan @§e ve insamn miehr<:Ienne morphic finalism. anlrapozofi 63 ne dair bilimsel ara~t:trmalardan meyda.inyarun yarat:tas1 dog<u bir kavray1~1n anahtanrun insa- ve yoneticisi olan bireysel bir Tann'run nm kendisinde bulundutunu savunan varoldutu dil~i.i~Ie­ antropomorfik ama~hhk [ing.iklerinden ttiretilmi~ olan antropo- insanm bi. insan zihninin tinsel alemle ili~ki ili~kilidir. lerinden. insan ~eklinde oldu nu. insan varhtuu. . Bi. anlropomorphism. Fr.nm ama~h tavnna kale~•- etkinlitinin tezahi. yi. di. uygu ve duyumuna ben- di. lng.iti.in temel ozelliklerini dotal morfizm.i~i. Lmn y_a g~ekle~tirmeye yetili bir varhgut eseri "da tannlann. AI. belli bir ama~ ya da ama~lara yonelmi~ antropozofi [tng. Yunanca insan anlamma gelen anthropos ropologisme. posophie). go~.iti. dinle lozof olan iSteiner tarafmdan kurulan yakmdan ili~kili olan metafizikseJ eti.inmeye.inyay• nla~ttnlmasl tavn. lannlarm ya da dotal gi. dotaya ranabilen ve bi. insanbio. 1ra e. lnsam. tldemperestlik. insaru ve nitelik. antropomorfizm [Os. yacak olan olgu say1suun ~k fazla oldu. Fr. kanlabilen tinsel bir a!emin varoldutu lim ~1kar. 1 antropolojizm [ing. 1nsan1n 1 ket ederek. genellikle.

ki evrensel ve zaruri ko~ullarm1 belirle- riJen ad. dog. evrenin suursiZhguu savunan Anaksi- ~eldldc.. Apel. bu tiir bir onermeye ornek ola. ~ok a~ak bir bi~imde goriilmesi. ~amdan koparak. a-proposition].iin- da hiikiim vermeme tavnrun bir sonuru kii. bir sonucun ge. antik Yunan ku~kuru­ soz konusu yakla~un degi~ilcligine lran- lannda. Karl-Otto. karutlama. 20. yarg1ya ask1ya alma. formlanna evrensel ve zarurr ko~ullar tEpikii~arda ve tStoaWarda.k.64 a-onennesi a-onermesi [ing. nitelik bak1mmdan belirsiz an- cartes'ta dogrulugun ol~iitii yapalan apa. Apel ifade eden apatheia. duygusal bir tep. mandros. tl<senophanes. olmu~tur. AI. hpka kesinlik gibi oznel oldugu maddi nedenini ifade eder. ilk maddesini. haz olarak gonneyi imkanslZ hile getinni~­ ve aaya kar~a kayits1zb. Kant hi~ ku~ku yok yan. evrensel ve olarak ortaya Qkan ve hi~ir ~eye deger zorunlu onkabullere dair bir ara~tlnna vennemeyle. dii~iincenin oner. giindelik ya.iiriitme. soz konusu sonucun ~eli~igi­ Apel'in temel amaa. ~eyin ozelligi. biiyiik man dii~iiniirii. meye ~ah~ma~b. gerekt. cvit.esiyle itiraz edilmi~ ve onun dog. t Anaksimenes. aynca evrenin kendisinden Hem bize kendisini zorla kabul ettiren. Kant'm felsefesinin nin dogru oldugunu kabul ederek ve degi~en 20. tam bir duygusuz- verilen ad. <. duyum yoluyla degil de. tMelissos ve tDemokritos gibi filozoflar- rulugu kolaybkla ve zihinde en kii~iik da ge~en suwsazlak dii~iincesini ifade bir ku~kuya yer b1rakmadan bilinebilen eden Yunanca terim. tir. Des· suursaz.in yapdmasa gereken farkh. . tiimel olumlu kategorik onermeye ruh dinginligi halini. bediihat. heJleye kar~a konulan olumlama. t Aristoteles manhgmda. Genel olarak. iradesizlik ve cansiZ· onerlnesi.iik bir ku~kuya yer barakmayacak da.eve ic. alai yo. maddenin dogadald ~oklugu a~aklama­ ~Lkbk. Bu t.iik onciilii yalnlZ. yiizydm son ~eyre­ ruluk ol~iitii yapdamayacagl 50yleruni~­ ginde geli~en tsoylem etiginin en onem- tir. am a bilimin on un za- apatheia.ag Yunan felselesinde. evre- apa~akhk [Os. ya~amm ger~ek ama~­ hatta ~eli~ik iddialarla ortaya ~Lkt1klan lan iizerinde dii~iinmenin sonucu olan zaman. lng.bir konu. sendental pragmatik adliU vermi~tir. sarahlit. dan suurb. ara~nnnarun boyle etkilenmemeyle.anlar oliimliidiir' luga kar~1k gelen. t. kay1tSIZ kalmaylil belirlenen SUkUnet Ve tlkta. rak veri lebilir. eu. nitelik bak1mandan belirli bir menin ozelligi olarak ortaya ~an apa.ert. hk durwnunu tatumJar. onun bu yeni yakla~uru. dental ve el~tirel felsefesi bulunan ~erliligini. Felsefesinin temelinde t Kant'm transen- ca olasah olan bir tasuna.lenz]. lanuna gelen arkhesini. 'Tiim ins. t Aristoteles gibi filozoflar dl~m­ ktic. Bir ~eyin en tPlaton. Apeiron. a. li temsildlerinden biri olan ~agda~ Al- apagoge. ya da ar- zorunlu olarak bilincine vardagamlZ ve keyi arayan tMilet Okulunda. Hem a~ak ve hem de sec. hi~bir ~eyden ~oyle ya d a oldugu i~in transendental. suyu arke hean de kendisini geri kalan her~eyden yapan Thales'i.iden. fakat kiit. su gibi nicelik bakinun- ayardaganuz kavramm. Dkt. dolayb bir karutlama yontemine ve. nin sonlu ya da sarurb olduguna inanan ce. yiizyll ko~ullanna uygWl bundan olanakslZ ya da kabul edilemez olan yeni bir versiyonunu ortaya koymak son u~lann ~Jkhgma gostererek karutla. Bugiln i. apeiron. meydana geldigi ilk maddeyi. insanlann gerc. Fr. onciilii kesin.dence.1khga. c. manmdan beri hazla ilerlemesi anlama kisi ya da duyarhhga olmayan ki~inin yetisinin kategorileriyle duyusal sezgi karakteri i~in k ullanalan Yunanca terim. Ona gore. K1asik man. ya yebneyecegini one siirerek ele~tiren luyla kavranan bir ~eyin ozellligi olmak Anaksimandros'un nicelik balwrundan durumundadar. k~~inin kendi kendisiyle ta eri~melerine olanak verecek zorunlu ve evrenle tam olarak bar1~mas1 halini ve evrensel ko~ullan belirlemektir.inde.ek bir mutabaka- ruh dinginligi.ik olan1n. hic.

konuima edimleri oldu~u Buna gore. olan ya da olabilecek olana ili~kin bilgi· kam do~ru sonuc. diinyaya li.in tiim rasyonel varbklan ~i zorunlu onerme ti.i~i. bir yan- runlu olamayacaklan belirtilerek. Alm.isii ise biz in· rutlanan onermeye apodeiktik orunne ada sanlann ba~kalanyla konu~maya ba~la· verilmektedir. ~u] adh eserinde.in. bir kahhmcalar cemaa ti· apodeiktik onerme ti. Bu Yine. hem de ic. insanlar bir konuda birta.e der Musik [Tragedyarun do~­ ru tlanabilir ya da tarutlanabilir olan. do~­ ula~alaca~1ru. bu i~lemin i. Apel'in soz konusu dort onkabuli. ~u ba~lamdan soyutlayan i~lem veya apolitizm [lng.bir insaru yi. yani onennenin larl reddetmek ki~inin kendi kendisiyle i~aret etti~i nesne ve duruma ait bir zo- c.erc.. klsm1. 2 soylenenin tiimel. c. Mantakta. Soz ko- da~ ~pistemolojide ve bilim felsefesinde.ozi.ma- le a~k1n ve varolan her~eyden ayn ve lara. . Bir zi. tetik bir onennenin sonuc. Apolloncu [tng. Fr. Bununla birlikte. edimler. Apel'e gore. ya da de elde edilecek evrensel bir mutabakat ti. zo.ini. olmak zorunda olana birbirleriyle tarh~ma. farkh oldu~u ic. istisnas1 olmada~a ic.in apac. 2 Aristoteles'in onenne li. soylendi~i do~ru oldu~u. tNietzsche'nin Die Geburt der Tragodie aus apodictique. tnel/manhksal bir zorunluluktan c. mutlak olarak en temel iki e~ilim aras1nda kurdu~u kesin olan onerme i-.iklemin yonetimde temsil edilmek ve kendi c. da Kant'a ozgi. apolitisnre). c. ortak bir ara~hr· ili~kin bilgiye apodektik bilgi ada verilir.ok.eren ideal ko~ullarda ve uzun erimde rak do~ru olan. ozdenetim ve nanca safat.6· kendisine uygulanamada~t Tann'ya.iri. Ac. yani hakikatin uzun vade.. aksi soylenemedi~i. Bundan dolayadar· ki.inde iletildi~i iddiasmda bulunulur.inilen siyasr olana ili~kin genel bir kavrama.iri. onennenin ic.irden hipotetik onermenin ko~ul kas· bir ozelli~i ya da genel niteli~i a it oldu. mana ise.inden zo-- gelen boyle bir kuram Apel'e. Ayru aphairesis. suzlama.in. ti. ve bu arada yonetimi ele gec.izy&Jda gozlemlenen go- deiktik onerme ti.iri.i olan ~ey ic.i ic. apodiktisch).iri. mi.in yi. klisik aheng.ak olan. b. ko~ullu ya da hipo- si.ist ve ic.i tdeontolojik unsurlarl a~1r basan bir s6ylem eti~i yolunda iz apodosis.irlerini dort iddiadan ikincisi.a~­ ~mez ve zorunlu onkabulJerdir.imleriyle ilgili tarta. Fr. for· koyar. soylenenin anlamh oldu~u.· takdirde. kiplik bakmundan ayanrken dile getirdi- bakata mi. 3 soyleyenin di. Yunancada protasis ada verilir.ine radikal ele~tiriler red e~ilimlere kar~a koyma. vazgea runluluktur.in.in zorunlulu- nin varolu~unu varsaydt~uruza ortaya ~undan anla~almasa gereken ~ey. nusu zorunlu onkabullerden meydana onermelerimizin ic. lng.in kullarulan Yu. zo- tenlikli oldu~u ve 4 soylenenin nonnatif runlu.icadelelere yabancl kalmay1 ilke edin· ray1~a eri~menin yontemi olarak olum. Apolloncu 65 v. rulu~u herkes i-.i~i. saras1yla 1 Bu tiir bir bilgi.eve do~ru olan bilgidir.ine girdikleri zaman.a ka· dem Geist.imki. Fr.1kc. zorunlu ola- ic. burada. apo· dan yirminci yi.iri.innek. apodictic. soyutlama.in bak1mdan uygun ve do~ru bir c. konusuna uygun oldu~ ic. kar~ath~an.. hic. apolitism. bir kav .eli~kiye di.erik bakam1ndan do~ru olan.i. apollonian.in kullana.iy. muta.ibneyle ka· oldu~unu bildirir. ya kendinden ac. siyasi sorunlara de~ilse bile. 1 t Aristoteles'te.lara ula~mak amactyla den farkh olarak. apodeiktik [Os.1k. mi~ ki~inin tavnna verilen ad. ma ic.i1ndengelimsel bir alalyi. Siyasetten. apollonien ].iruni.iriine. 1 Aristoteles'te hem form ve i~in pragmatiktir. Apel'e gore.erikleri yoni. sorunlann -. dt~muz zaman. may1.imi. g.eri~ine.in. insan ya~amandaki runlu olarak do~ru olan.inci.ini. dordi.eli~mesi anlam1na geldi~i ic. ic. dengeyi temsil eden unsuru. siyasi sorunlardan uzak dur· lan Yunanca terim.i dayatmak ic. zaruri.imi. on.irme olana~1 vermi~tir .ildi. bir yandan getirilmi~tir. bu 2 tYeni-Platonculukta.

suz kalma d urumu.. an- Apollonculuk. verteidigend]. apologetique. sergiledi~ini. diyen Nietzsche i~. apoplulsis ad1 verilmi~tir...eklik ve co~kusuna kar~1 c.1klatnaya yonelik e~ilim ve i. adamt-du~unurlere apolejistler ad1 veril- Nietzsche Apollon·un bir kez derine in. Dine ve Bu .tepiye zen ve ama. ortaya .. dii~man­ runa lmtapiiQSis. cnun yo rum una gore.. Apolojistlere gore. Fr. inanan akd kar~l­ ad1 verilir. ezeli ve Wille zur Macht [Gii. tDiyonsos'un ter. anla~dmazh~1 nedeniyle. Tann'ya ula~abilir..oztimsiiz ve sonu. O'nun yine de rasyonel bir uyum. yontemin uygulancb~l. Aporetik sifatl aynca. Bir o~retiyi. Apolojistler. te gune~ tannstdu.u. problemin t... Dii- kar~1 uygulanan savunma yontemlerinin ~unce ya da tarta~man1n.. Protestanhk reddeder donemi diyaloglarma aporelik diyaloglar ve ayn1 Protestanhk. cisi t Aristoteles'in kategorik onerme.liikten dolay1.en uslubu tarumlar.imdeki ahenge yUksek bir deger Je de manb~m kurucusu ve sistemle§itiri- bit. Inektedir.in kui- apolojetik [ing. Sokra tik dinin t. mez. bir dogmay1. Jandt~l terim. bilgisinin otesinde oldu~unu savunan Ote yandan. ~n. bir problem ya da gii. Yunan dii~iincesinin.hnu. lik ve iyili~iyle bu ilk Nedenin insan yim adt veril. yuklem ve bir ba~Ja. tarumlanmak istenen erde- Ortodoks teoloji sistemleri i. apor~tique]. irenaeus kdan gl. onenne. inanc1n tannsal kokenini nu. somut bir sonuca ula~­ hitap eden kan1tlar yoluyla savunan ve mayan.abasa. bize bir giizellik yanllsamas1 varh~1n kayna~1 olan..1~a .. Nietzsche diizen. ezeli-ebedi. sevgisi iyili~inin eseri olup. Pironculann. de~i~­ sunan. ya~am ve neyimine. bizi de~i~me ve olu~ dunyas1ndan sahibi insan. yiice- huzur veren deneyime Apolloncu dene..tan ger. Der siinnii~lerdir..rine. yan ya da olumsuzlayan onenne i.lik alan Apolojetik'i. isterru]'ta Apolloncu. ozne. akla kaydedilse bile. olumlu ola- AI. Hristiyanl1~1n ilk iki yani antik Yunan ku~kuculartn1n. olu~ lamh olup..e~itli tarum de- razlan. Jna.hh~1n a-. Buna gore. Slndaki onceli~ini savunur.izel goruntimler diinyasi.inde. dun yarun akJ.. t Athenagoras. ger.er. ona yoneltilen ele~tiriler aporetik [ing.. kar~1s1nda savunrna ~abas1 veren dir. ya ba~unslZ bir onenne fonnun- hem varolu~sal-entellektiiel ve hem de es. tPJaton'un. belli bir geli~me tavn. olu~an. olumsuz olanana ise ca.eve i~de. rasyonellik ve entellektuel varhk oldu~unu ve bunu dunyadaki dii- a-. Hristi- uzakla~bran gi. ve dolayts1yla. ilk giinaha ra~men. akd yoluyla hakh klima . oranh. ebedi olan yaratda~ Tann·nln sonsuz ve luk sozcu~ii bir imgele1n ve dii~ diinyasi. Ba~ka bir deyi~le.- hakh gosteren teoloji dab.ir.ck. Bu . da ya da bir tasurun sonucu olarak ortaya tetik bir tutwnu sergileyen Tann Apol. Belli ba~hlan arastnda Aziz di~imizde..e~itli dogmalanna yoneltilen iti. Apollon'un simgeledi~i du~ dc. guc.. tTatianus.1zellik yantlsamastru bize sunan ve tTertullianus'u verebilece~imiz Apcr l~tk tanns1 oldu~unu one surer.. iyi ve adil bir ilk Nedene i~aret etti- sthnt~. ozellik- ya da bir. hayat1 ya~arunaya de~er Justin.66 apoleietik Apollon. gorii~ ya da o~retiyi destekleyen.. yanh~In ongordii~ii bir ya~am tarzlnl run co~ku i.I ve duzen izleri latnda. Apaphansis'in. aporetic. so- 2 tTeolojide. 1 Gene) olarak.akan ti.eve it. Ba~ka bir deyi~Je. Katolik ve suz kald1~1. Apollonculuk fonn apophansis. bir ~eyi bir ~y hakkmda olumla- lon'dan kaynaklanan tarz ya da iisluptur. Bilgelik.ert.inde seyredilmesini belirtir' siirmek suretiyle. her yuzydmda ortaya ~an ve yeni dini anla.inde yer min gere~i gibi tarumlanamad1~1 gen. rasyonel kan1tlarla savunma nemelerinin ardmdan. apologetic. do~ruluk de~eri ta~ayan ve de~i~menin. Hristiyanhkta. olt. ozgur irade Jun.1ka rd1~1n1 one Apollonculuk aduu verir. Fr.Jkarken.. ytk1c1 ve kall ele~tiriye kafll savun. aa veren bir dunyada kapana kl. Bu ba~­ Jojistler. stkt~lp kahn1~ bireye guven ve ~ini savunmu~lard1r. do~­ ~thr hale getirme ve on u pagan felsefe rulayan ve yanh~layan e~de~erde ka- . .

yalmzca alai nin kendisinde ya da kavrammdaki bir yoluyla bilinir ve duyu deneyiyle ~iirii­ ~eli~kiden ileri gelen. milrifeti kabliye. a posteriori j\er• tiimcelere dayanan doj\rulardu. j\lms•z olarak bilinen onermedir. Buna gore. lanna il~kin bilgiyi nas!l elde edebildigi- a priori bilgi [Os. konusu olan a~!lamaz ~eli~meye veri. meden reddedemedigi kesin ve zorunlu A priori bilgi. onu d1~ diinyada tecriibe etmeden bilmeme durumunu ilade etmek i~in de bilmektir. (Kant'ta. tammsal ola- i~in. o tiim ko~ullar al- teriori olarak bilmesi. yani gore. makla birlikte. onermelerin doj\ruluk- baj\l!drr. fakat belirli ve ozel ko~ullan alhnda. o yalmzca akla dayand!l\1 ve onda i~kin olan anlamlann a~1j\a <. connaissance a priori). Fr. bir ~eli~kiye yo! a~t!j\1 i~in. a priori bir onerme. kesin olan bir bilgi olarak goriiliir.. connaisance a posteriori). bir ~eyi a priori olarak bil- dii~tiikleri karars1zhk ve ne yapacaj\m1 mek. len ad. deneyi a~n. a posteriori know. yani olanakl! tUm diinyalarda doj\- likte varolan bir ~ey olarak duyulanyla ru olan bir bilgidir. a priori ve a posteriori 67 mtlar buhnalanmn sonucu olarak. kavramlar ve anlamlar arasmdaki ta- li tutars12. n!Zca ak1ldan ve akhn etkinlij\inden tii. a priori ve a posteriori. yulaniTl!za ve ~evremizdeki diinyaya ak!lyiiriitrne ve bilgi tiirleri arasmda ya- ili~kin deneylerimizin giivenilirligine p!lan ve temelde. bir bilgi olduj\undan. du. like! deney nej\inde olduj\u gibi) ger~eklij\e yiikle- tiirleri i<.A priori bilgi Clhj\!yla kazamlan bilgiye verilen ad. dayanan ve ~eli~kiye dii~iilmeden inkiir ledge. priori knowledge. zorunlu. tiimce- reddedilebilen olas1h ya da olumsal bil. yani be. olanakl! tUm diinya. nesne. A pl"iori bilgi. Fr. deneyden tiiretilmerni~ larda doj\ru olmay1p. su olan tiirden doj\rular olup. 1 Onerme. bir dii~iince faaliyetinde soz zaman. doj\ru ya Duyu deneyine hi~ ba~vurmadan. neyinden baj\uns1z olarak. da yanh~ olduj\u deneye ba~vurmadan. bundan dolay1 olgusal ger~ekligin anla~!lmasl!ll saj\layan do- doj\rular ya da duyu deneyinin doj\rula. A priol"i bilgi. duyu de- aporia. duyu deneyi ara. biri dolay1 da tiimiiyle giivenilir olmad!j\1 dij\erinin yerine ge~ebilen. degi~ken olduj\u ve bundan rumsal ili~kileri ifade eder. gidir. ye kar~lthr. da yanh~hj\ma ilke olarak duyu deneyi formel manhk ve matematikte soz konu- yoluyla karar verilebilir. tiimel. inkar edildij\i probleme. Ba~ka . ~oziihnesi gii~ bir tiilemez. Antik Yunan felsefesinde. doj\ruluj\u duyudeneyine a posteriori bilgi [lng. a posteriori bilgiye kar~1thr. ger~kligi diizenleyen v" boylelikle teriori doj\rulara. Onlar. tecriibe etmek suretiyle bilmesi demek. deneyden tiiretilemeyen. Duyu edilebilen olas1h ya da olumsal bilgi olan deneyinden tiiretilen. ideler. A priori doj\rular. Fakat duyu de. A priori bilginin doj\ruluj\u kullamhr. duyu deneyinden tiiretilmez. A posteriori bilginin doj\ruluj\una ya doj\rulan ad1 verilir. her yerde ve her zaman ge~erli ~yi diinyamn bir par~as1 olarak.a posteriori bilgi zorunlu ya da kesin rak ozde~ ya da e~anlamh ya da e~de­ bir bilgi olarak goriilmez. lng. kavram. yal.A pos. i~ine Buna gore. Ote yandan. yalruzca varhj\m olan bilgi.~kar­ ki~inin kendi kendisiyle ~eli~kiye dii~­ t!lmasl yoluyla saptanabilir. deneyimden once ya da tecriibeden ba- retilen bilgi. ~eve i~inde. Yani. neyi ki~iden ki~iye dej\i~tij\i. daha ~ok. nin kendisinin incelerunesi suretiyle. j\u~tan bilgiye kar~!llk gelir. n ad1 verilir. hi~bir ~ekilde ge~ersiz k1hnamaz olan Buna gore. Onlann doj\ruluklan. ~eli~kiye dii~iilmeden priori bir tiimcenin doj\ruluj\u. a priori doj\rulara aklm tir.A bilgi. deneysel olmayan bilgi. anlama yetisinin kategorileri or- lirli zamanlarda ve yerlerde. a rniz konusuyla ilgili olan temel aymm. ger~k­ olan. biraz daha geni~ bir ~er­ bir bilgi tiirii olarak goriilen a priori bilgi. olanakh tUm deneylere uygulanabilir ol- A posteriori bilgi.in doj\ru olan bir bilgidir. . nen. o ki~inin bildij\i hnda. bir kimsenin bir ~eyi a pos.

.t. sonucu dogrula. ~iinkii. degi~enin bilineme- d uyulmaz ve hi. rumun bir sonucu olarak da.e. deney degil de.tan onciillere giden bir akll. yilnden tiiretihnemi~ oian ve ~ok bi.ihneler i~in. mo- gittilderine bakllarak olu~turulan ay1run. dem felsefede ise tDescartes. iinlii Hu1stiyan fi- yiiriitmedir. bilgiyi belir- dengelimsel olarak t. Ba~ka bir deyi~le.alannn e~it ol. akll yoluyla Tann'ya . leyen en onemli ~y. yalruzca goriinii~leri veren deneyin bilgi- cun. on culler dogru ve sonucun lulugu ise. tSpinoza ve Buna gore. Buna kar~1n.in deneyime hit. lar ise. Bu.bir ~eldlde ihtiya-.tnin olarak ve zon1nJulukla dogru old ugunu ve sentetik a priori bilginin. neden. a posteriori bir akllyii. alolcilarla empiristler ara. biit"Jn tin pan.68 apriorizm bir deyi~le. insan zihnin- yiiriitme a posl~iori bir akllyiiriitme. onciillerden sonuca giden akd. llke.Ikh~l bir alolyiiriit. sonu. de dogu~tan dii~iinceler bulundugunu. deneyin diinyasln- deneyden tiiretildiklerini savunurlar. deneyi. lczof. tPlaton ve tLeibniz gibi aklla- dugu onennesi (J priori bir onermedir.illere ilk~agda tPlaton ve tPannenides.erliyse.ok desteldeni~e desteklensin.iyiik bu onermede ge~en terimlerin ne anlama Onem ta~1yan baz1 kaV!'amlar bulundu- geldigiru bildigimiz zaman. Slnda ya~am1~ olan.ag apriorizmi soz karun kahb1 ge-.irii hnede. 1225-1274 y•llarl ara- bir ~kilde zorunJu kllnunadag1 bir ak.iide Aristoteles'in metafizigine da- lan ya da dogu~tan getirilen ide ya da yanlr. apriorizmi ortaya -r•- lnak it. aynd1k ve farkhhk benzeri. dir. insan zihninde.eklikJerle yal- riitm.ekligin bilgisini insana kar~1n sonu-. mi sonuca yoksa sonu~tan 1n1 onci. deneyime ba~vurula­ olanakl1 olabilecegini savuaulltt~tur . konusu oldugunda. hr. kavramlann ya da idelerin olup olma. bilginin nesnelerini olu~turan mez. onun tiimel gunu soylerler. ancak ve ve hi~bir deneyin onu ~iiriitemeyece~i ancak insan zihninde bulunan birtak1m biliriz. karan en onemli oge. rak. E~deyi~le. Aquinah Thomas.bir katkJSI olmad1guu savunan ispatta oldugu gibi. ttoz. ~iiniir olan Aquinah'n1n felsefesi onem- deneyhnden baguns1z olarak olu~turu­ li ol-. filozof du- dolay•s•yla tum ide ve kavramlaruruz1n yusal varhkJardan. e~itlik. zihnin birtakun ~eklikte nas: old uguna bakllarak karar di..bir deney onu ~riite­ yecegi. buna kar~1n soyut. Buna gore. duyudene- 2 Ak.i~iincelere sahip oldugunu. yalnazca akbn sagladlgiJ\1. kadar -. ya da vahiy arasmda bir ay1nm yapml~­ Slnda one1nli tartl~ma(ara yo( at. Ozellikle. · apriorizm. hir. na kar~1. onennede iddia edilen ~eylerin ger. A priori noktasuu gosteren Aquinash Thomas. salt insan akl1 yoluyla bilinen mi~ olan hit. biz onun dogru oldugunu deney. lama yoluyla olu~turulan kavramlara a Orta-. Soz konusu tiimellik ve zorun- yi. Genel olarak. a priori bir alol. akllla inan-. dene- den bag1ms1z olarak biliriz. dan hareket edip. +Kant.me· olmadan. zorunluluk ve til- medir.l. Yine. insan gina dayanan. melliktir. Bir-. yinden bag1ms1z olan ger~ek bir bilginin 11 olup olmaanalanna veya onciillerden olanakh oldugunu savunan anlay1~.ml~tlr.bir ~ey bulunmad1~n1.ok bak1mdan ozgiin bir dii- 3 En az1ndan akllc1 dii~iiniirlere gore. yalruzca dogal akbn ·~·­ +Locke ve tHume gibi empiristler. dogruluk temel n priori kavra1n ve kategorilerle ya da yanh~hgu1a. gorii~ olan apriorizme gore. matematiksel veya geometrik bir ye hit. +Leibniz gibi dii~iiniirler taraflndan sa- ytiriibne ya da karutlama a priori.Ya ds a priori bir akdyiiriitme. ve ilkeleri kullanan metafizikte. d1g1 konusu. A post~iori onerme ise. tiles ve Sunnna Theologiae'dir.lkmaslnl saglayan ~­ saglar. deneyime bagnn. inanc1n dogaustii 1~1~1 zihninde daha once duyulardan gec. ve bu du- 1 verilen bncnned ir.eklik ya da ger-. onciillerden tiim. temel ger-. yalnazca alol bu onciillerden t. sonucun onriiller tarahndan ne ruzca akhn taru~brd1g1 inanc1 olmu~tur.Jlyiiri. Temel eserleri SumnJa contra Gen- kavramlara a priori. buna vunulan ve ger-.ag Hristiyan felsefesinin doruk posteriori kavramlar ad1 verilir. oncelikle metafizikle teoloji.

Yine. Aristote. daki bilgimizi. cinse. mini kullanan Thomas. i. bireysel. Aquinah'ya gore. kendisini vahiy yoluyla gos. Potansiyel varhk. yani vi. Tann'mn ~ey yapan ~eyin form oldugunu savu.. Omegin. buna BununJa birlikte. siyah ve s1cakbr. erli olamaz. inancm akll tarahn. Ona mna ozgi. onemli oldugunu one si. zihnin faali- zorunlulukla yeten. O'na bir cins izafe edemeyiz.. suz ve analojik terimlerle tanunlanabilir. Tann'y1 normal yoldan ve olumlu terim- lardar ve her melek kendi fonnuna sahip lerle bilemeyecegimiz anlamma gelir.l'n. Metafizigi: Thomas. kavramsal bilgiye yi. toz.izi.ir belli bir zamanda akti. iki ti.ir. ~i. Aquinah.inni.iel varhk aymmlaruu soyutlamalar yoluyla olu~turulan di. mekanda bir yer birlerinden maddeleriyle.ir.a komi.el aymm1 ekleriz..in olmayan kavramsal ya da entellekti.i~ti.icut. dir. yeryi. o ba~ka bir ttoz bir toz soz konusu oldugunda.. i hi.im di.iri. onu ba~ka ~eylerden ay1racak bir lomorfik varhk anlay1~1yla. Tann hareketsizdir ve do- lanyla aynhrlar.im cinsleri a~hg1 meydana geldigini one si.. akh kullarunakla nurken.in.in madde teri. soz konusu bilgi siyel olarak gri. bir formun akti. cisimsel olmayan varhk. bir ~eyin varolu~uyla ozi. zihni bir kavray1~ faaliyeti la akti.evesini.. Buna gore. tarz1 Tann'ya ili~kin bilgi soz konusu tlineksel degi~mede toz aym kahr.. duyulann degil de.ilir.incesinin gene! . in. once ona haline gelir... yalruzca olumsuz bir ya kadar lSJtmak.irden yarg1larla m soylemi~tir.i birbirin- teren Tann'dan yola . Ama bilginin temelinde. toz/ ilinek Yani. potan. Teolojisi: Tann. dan meydana gelen insan varhklan bir. olarak siyahttr.i~i. kar~m yak1hp ki. bundan soma da. zaman. Yaratdm1~ sel degi~mede ise. bir ~eyin aktiiel olarak oldugu ~y la olu~turulan di.incelerin dogru olup ile onun olmasmm olanakh oldugu ~ey olmad1klanna karar vermek zihnin i~i­ arasmdaki ay1rundan olu~ur. Aquinah Thomas 69 yi. soguk ve kahdl. Me. Buna kar~m.. Maddi nesnelerle ilgili yargJ- teolojiden bag1mS1Z bir metafizigin de lar ise. makhr. Ba~ka bir deyi~le. zaman i. kor oluncaya kadar yakmak. Ak1l yoluyla hi. gore. Algdardan soyutlama yoluy- gore. ge.igi.a komi. in ge. da da t Aristoteles'ten etkilenmi~tir. komi. Bu ise. mas'a gore.inceler. yaJruzca olum- 111'... erli olan bili~ tozsel bir degi~meye yo! a . Tozsel degi~meye uygun bir cins izafe ederiz ve boylelikle. Tann'run ne olmadagm1 bilmek gi~me meydana getirmektir.in. inde olmad1g1 anlamma gelir. ona gore. diger meleklerden formuyla ayn. Tann'y1 bu ~ekilde.i~ti. bir ~eyi o layJsayla degi~mezdir. ya da otorite te. Tann hakkm- bir par. maddi nesnelere Aquinash.i kald1gm1. yoldan. metafiziginin ya da bir ~eyin kirnUZl oldugunu gordi. lekler. yetinin uriini. Ama Tam1 soz ko- bulunan her~eyin madde ve formdan nusu oldugunda. Bun- kimi gizleri bulundugunu one si. i~gal etmez.1k1hr ve yarahk. Bu. bilgi konusLm- bilinemeyen baz1 hakikatlerin teoloji ala. modeline gore bilemeyiz. Tann dsimsel degildir. les'ten ald1tJ form ve madde. varhga gelme ediminin meli U:zerinde kabul eden teolojide. 0.ikselir.inde ti. ne oldugunu biliriz. .iz ve eksik kalacagl. yoluyla kurulan dogrudan temasm so- mn teoloji tarafmdan varsayJid1gml. 0 ti.idi.l'. duyu algdan ve onlardan yap1lan ve potansiyel/akti. Oysa.iren lardan birincisi. ilkelerini inan .il olabildigi i.ini. Aristoteles.ikseliriz.ir. Tho. oldugunda. onda ilineksel bir de. ona gore.er. bir ~ekilde Bilgi gorii~leri: Aquinah.irmi. yalmzca s1cak olunca. oysa onu suretiyle kazamnz..ir bilgi vardu: Duyusal bilgi ve dan kabul edilmesi miimki.iel varhk arasmdaki aymm. mesinden ~ok. bir yandan da metafizigin ili~kin bilgidir ve nesnelerle be~ duyu ozellikle Tann konusunu ele alan klsml.iel yinin bulWldugu unutulmamahdu..irde sonlu varhklar i. Aristoteles . ine sokar. onun bir yap1da olan bir ~ey i.i.ielle~­ birlikte. duyu dene- bir par. ona i. hem madde ve hem de form. Bu ti. den aymr.. ve nucudur. olup.i- kullanarak kurmu~tur. onun k1rrmz1 oldugunu anlarl. larUla ge....i~i.iel bilgi.

nihai ve en yiiksek hedefi Tann'd1r. insandaki belirli ya da daha onceden belirlenmi~ maddi olmayan par~a olarak olumsuz. bir ayuun yapmaz. bir goruye ula~•ld•gmda ancak. Buna gore. insa- Tann dunyadan bagims12 olarak varolur run dogal arnaana ek olarak. salt uzerine du~unebildigi i~in. rmyla ilgili konular soz konusu oldu- denin fonnu oldugunu sayler. Aquinah'nm ahlak anlay•~• da ula~dacag•yla ilgili olan. fe ise. Aquinah'ya gore. Aristoteles'in 1lk Hareket Ettiridsi de fesi alanmda da Aristoteles gibi du~u­ ger~ek bir yarabc1 degildir. 0 turnuyle basil bir Tann'run bir yarabg1 olarak insarun varhkbr. lebilir. fakat du. O'nda maddenin kirinden eser nm Cite dunyayla olan ili~kisi tarafmdan yoktur. ~iinku o. s1rf belirlendigi tezinden olu~ur. arna~lann rasyona- ruhu tiirn cisirnleri bilebildigi ve kendi litesi ya da ge~liligiyle degil de. yet. bir hayvan. ruhun be. gunu bilir ve analoji yoluyla da. ornegin bir heykeltra~la kar~•­ ula~damayacag. Bu baglamda. hi~ten yarabru~br. Ancak Cite dunyada. Dolay•s•yla. bu ne. insanm tinsel ya~a­ sunda. siyaset felse- de. Bu hede- Tann'ya bor~ludur. O'nun varolu~udur. varh. ve bu dunyadaki ~eylere baglamlarak natkarla. ki arnac1ru dikkate ald•g• yerde. eksiksiz denle varhga gelen he~ey varolu~unu bir mutluluga sahip olunabilir. Aristoteles'in kent dev- ereksel bir neden olarak zaten varolrnak. $u farkla ki.lar bilgi ve m•~ ~ey turlerinin miimkun en iyi du. bu dunyada yalruzca Tann'nm varoldu- d•r. teleolojik ve entellektualist bir ahlak an- Tanr1 rum varhklarm kaynag1 ise. en iyi dunya. tum insan a. onun ve diinyay1. hem fail ve hem de ereksel nedendir. Oysa. nur. tTann. yalmzca Tann vard1. yalruzca ezelf maddeye. Diger varhklarda varolu~ bir ~y. Aquinah'ya gore. Aquinah'run insanm ger~ek dogas•- lunmaz. donemin du~unuru olan Thomas. letinin olu~turdugu gene! ~er~ve i~inde ta ola:m harekete ge9rir. insam toplumsal yarabr. rationalisme instrumental) Ama~­ ruh vardrr. Demiurgos'unun ger~ek bir yarahc1 kendinde oldugu ~ekliyle bilebilir. . kendi iyiligine kar~dlk gelen Tann'ya olan yonelimini de dikkate al- yetkinligini payla~mak uzere. Sonlu olmad•gm•. Oysa Tann'run ozu. Ona gore. lara ula~marun en etkili yollanrun se9- ikisi arasmdaki tek ve en onemli farkh. ruhani bir varhkbr. yalmzca alolh varllk. gunda. Bir heykeltra~ varolan luk en yii1<sek ve SIJ\IISIZ iyi olan Tann'da malzemeye ~ekil verir. Aquinah. devleli de dogal bir kurum Aquinah. insamn larm belirlerunesiyle. Ayru ~kil­ Siyaset: Aquinah Thomas. mutluluga ancak Cite dunyada ula~illr. mi iizerinde duran takllc!hk tiiru. bu dunyay1 Ba~ka bir deyi~le. yarahl. Tann'ya ili~kin tan once. Tann'y• run. ruhun oliirnsuzlugu konu. veribni~ ama~­ Aristoteles'in ahlak goru~une benzer. yarad1h~ kin olarak yetersiz bir kavray•~a yukse- konusunda tPlaton'un yarahc1 Tann's•. a~ yoluyla ula~abilir. O'na ili~­ Ba~ka bir deyi~le. Mutlu- la~tlfllamaz. olarak goren filozof. lay•~• geli~tiren Aquinah. form kazand!rdl~N sayler. bpk• Aristoteles gibi. ger~k ba~ka bir ~eydir.70 Aquinah Thomas Tann'da potansiyel olan hi~bir ~ey bu. insan zenlemesini i~erdigi i~in.m soylemi~tir. yaratili~­ olmak durumundadu. feodal dir. Buna ka~. Bu ~er~eve i~inde. mut~u. instrumental ratiDI'IIl- etkinliklerinin nedeni olan tek bir akdh lism. ozgurce · rru~br. nihai hedef gm. Tann bu balomdan bir sa. du~undugu ve insamn salt bu dunyada- Aquinah'nm Tann's• ger~k bir yaraba. oz ise Tann'ya ula~makhr. Bu diinya. ama~lara en iyi ve ernin bir bi9rnde nasd dur. Tann maddi olmayan. varolan ~eylerin ba~ka bir kaynag1 olan kusursuz mutluluga bu dunyada olamaz.ra~sal akdcihk [lng. Aristoteles gibi. hi~bir ~ey mutlu edemez. devlelin Kiliseye tabi olrnas1 ge- yumsal ruhla entellektuel ruh arasmda rektigini soylemi~tir. hk. Fr. bundan ba~ka kin tidealan model olarak kullanarak. insam.

bir ~eye ba~lamak aym ~eydir.1- nin <..ok tFrankiurt Okulu di.i ona gore. insan ancak eylemde bulunarak obversion].i- ci bile~enine. olarak kulland1. her insamn dogmu~ olmak temeli i.in hayaa bo- par<.ini.iri. zi. ne] ve On Violence (~iddete Dair). yunca ya~ad1g1 bir oli.lk- meden.1karsand1g1 kamtlama i.ekle~tiri­ kavram1ru temele ahr.1- etrnekten olu~an dogrudan bir ~nm kartan bir<. kazanmas1m da.iklemi ise ilk onerrnenin yi. herkesin kahhnuna a~k ozgi. obversion. argumentum.ilmesine baglayan terim olarak ara.im di. tam tersine kendi kendisini n~ma ve eylemi onsuz olunamaz bir belirleyen ozgi.ekligidir.1karlann hayatm tiim boyut- ara<. Bir tezi. bedenin varhga geli~inden once ya deden bir eylem tfenomenolojisi i. bir- gm1 dile getiren anlay1~. her ne kadar ayru ttirden olsalar da.i<.eli~igi olup. Zihnin bedenden bir analiz getiren Arendt. ka<.ir irlidenin serbest<. DurumuL On Revolution [Devrim Ozeri.in tam anlam1yla hayat degil. gori.izerin- da bedenin oli.i. 1906-1975 y1llan arasm.izere getirilen.1kt1- i<. gins of Totalitarianism [Totaliterligin Ko. bir ya da bir tkamusal alan kavranurun agu bas.ok filozofun lersine. akh.izerinde ger<.ok farkhdrrlar. argument]. Alman asdh kadm felsefeci rinde bir ba~lang1<. len ard<.irce yap1lm1~ tercihi lemin insamn biricikliginin ortaya <. ugiiman [Lat. olumluy.inde. oznesi ilk onermenin oznesiyle layabilir.izere.. tarihsel tdeterminizmin her ti. ing.irle­ da totaliterligin dogu~unu emperyaliz- rinin t Aydmlanmaya ve tmodernlige min yi.ine yeni ve siyaset bilimci.:ok <. daha fazla say1da onctil ya da kabulden hg1 bir siyaset teorisi geli~liren Arendt belli bir sonucun <.ir.irecinde kullanan ak1l. kategori hliline getirir. <.i red- nu. arafi teorisi 71 Daha <. dort tip onermede dogmakla eylemde bulunmak ve yeni de ~deger bir sonu<. ozgi.inya sahnesine <.ozi. oli.li.inki. ekono- c1hgm tam kar~1smda yer ahr. bir <.i veren zihin gori. insani gori.ini. ve ba~kala~ma.ine bor<.e~itli beden kar~1smda mutlak bir oncelik hastahklarma ciddi bir t~his ve gi. ancak bu sayede oz varl1grrun ayru.~itli konulan kapsayan yapltla. dogum ti. argument. dogrulamak veya nnda. tarz1 ya da formu. Kllisik mantlkta. Fr.i. nitelik bakurundan da. tZihin ya da ruha olmak i. . verir. Fr.i desteklemek. kon. biyo- kenleriL The Human Condition [fnsanllk lojik ifadesi veya ger<.iksek ama<. instrumental theory. hipotetik onermenin ko~ul gi.izy1l. yeryi.lanna Ba~ta kamusal alanla ozel alan arasm- deger bi<. ki~isel biricikligini di.1mlmaz olarak ko- mi~ olan. gelen oldugunu sayler. modern toplumun <. ve konu~arak kendisini ifade edip a<. g1 yap1p etrneler oldugunu one si. Fr. konu~madan ve eylemde AI.inden sonra varolan de yogunla~m1~t1r. sozci. karabilir. consequent. Fr. D1~andan belirlenme.imi. Ko~ul onermesinin ikin.i~i.:i.e ve. dogum umut ilkesinin antropolik.i~(ini.ok ondokuzuncu yi.iti. bulunmadan ya~anan bir hayat. fakat k1sm1. Ona gore.1kan bir ulus devletinin <. Arendt Arendt. Temel eserleri: The Ori. Hannah. faaliyetin nihai ve en yi. ofromion.ir gi. yani 'ise' ekleminden sonra gelen daha ziyade bir insanm bi. Bu farklrl1k arbilrum liberum.incesini on plana <. lanm tehdit etmeye ba~lamas1 problemi tlu!orie instrumentale].imdi.i<.iren ardbile~en [ing. argument. daki s1mrlann yokolup gitmesi.lendirmek i.ilmesi si. teorisi [ing. ilk onerrne olurnsuzsa olumlu.i daha <. Bu baglamda.i<.ini. totali- ili~kin el~tiri ve degerlendirmelerinin terligin gi.ludur.in kullamlan Latince terim. Onun go- ard~evirme [lng. Konu~ma ve ey- rihni~ karan.i~i.evirrne i~lemi. Bir onerme i.ize- da yapnu~. Arendt eylem kategorisiyle baglant1h sa olumsuz olan ba~ka bir onerme elde olarak. geleneksel olu~turdugu baglamda ortaya <.as1. Arendl'e gore. aym zamanda bag1ms1z olarak varolan bir toz oldugu. AI. belli bir oner. insanlar zihnin.izi.sal akdc1hk. birlerinden <.ikseli~ine ve antisemitizme. AI. consequent. bedeni bir ara<.iklemi. mik ilgi ve <.i~i.sequent].i~i.iri. yi.

stiz konusu gorii~lerin ni9n tikayr. Latince forme! olmayan bir yanlr~ tiirii. ki~isel egilimlerine mii- racaat etmekten meydana gelir. ama onun kesin sonu~lu olarak dojlru argumentum ad judicium. dojlrulan birlikte temeli iizerinde kar~rltkh olarak anla~­ aramasr yerine. yanh~ tiirii. maya dejlil de. 'otorite ya da saygrya dayanan akdyii- nusu yanb~. ona h~ masallar anlat. varolmad1jlmr ya da g~ersiz. hi~ kimse onun onunla ilgili saglam karutlar getirmek yanh~ oldujlunu karutlamadJgt i~in. niyetine ya da niteliklerine h~I olarak kar~1m12a ~1kar. 'acunadan yola pkan akllyiiriitme' an- argumentum ad baculum. saldrrarak kar~1 ~rkmaktan olu~ur. b) Bir ~eyin. Latince 'bil. ki~inin bir konuda ne kabul ettirebilmesi io. lir. bir adetlerin ve hatta kurumlarlll otoritesine linin varolmadJjllru ~imdiye kadar hi~ dayanma. dinleyicinin duygularma. tinlerin ettirmek i~in. 'Gii~ kullanan larruna gelen yanlt~ tiirii. nesnel kamt ve bilgile- za ~rkar. bir tezi. daha ~ok demagoga ozgii clan bir yon- argumentum ad ignorantiam. Ornejlin. ayru gorii~ii daha once varoldujlunu savunma. Buna gore.in. ba~vurarak kabul ettirmeye ~ab~ma yan- ki~ilijline. bir gorii~ii kabul kimse karutlamanu~ oldugtl iQn. Soz konusu yanlr~. sadece tek tek bile~n­ kiimlerine dayanan akllyiiriitme tarzr lerinin. re degil de. Om~. ~imdiye kadar hi~ nun soylenememesi bakurundan farkWrk kimse bir linin varolu~unu karutlama- gosterir. bir ki~inin go- tiirii. tinlerir. ara~brmalara dejlil de. ki~inin bir ~eyi kar~rsmdaki­ Soz konusu yanlt~.72 argumentum ad baculum Bir argiiman. onciilleri ya da sonucunun kendi olarak anla~dan yanh~ tiirii. yanlt~. onyargdarma. ba~larma dojlru ya da yanh~ oldugu argumentum ad misercordiam. yerine. yanh~ oldujlunu sa- kesin olarak dojlru ya da yanlt~ oldujlu. bu tiir bir tarh~ma ya da tarh~ma anlamma gelen yanlt~ yanh~1 daha ~ok diktatorlere ve gang- tiirii. Karu~ deney ve veya yanlt~ oldugtr stiylenemez. bir ~eyi kabul sterlere ozgii bir yontem olarak kar~uru­ ettirebilmek i~in. akllyiiriitme ya da argiiman' anlamma Soz konusu yanlr~ akllyiiriitme tiiriin- gelen onemli bir yanlt~ tiirii. Soz konusu yanlr~. yalruzca insanli- giiman sez konusu oldugw1da.lyiiriibne yanlt~ bir tarh~ma veya akdyiiriitme ya da tarb~ma' anlamma gelen yanlr~ tarzr. argumenlum ad personam. argumentum ad hominem. 'Ki~iyi ilgi- kayr gii~ kullanarak savunmaya ~h~ma lendiren ~eye ba~vurarak akllyiiriitme' soz konusu olup. ba~kalanrun tercihlerine. ~ur. bir poli- rii~lerine. hi~ kabul ehni~ clan kimseler y a da otorite- kimse onun do~u oldugunu karutlama. vumna. temdir. Lalince 'halka forme! olmayan bir yanlr~ tiirii ya da ya da ~ogunluga dayanan akl. Burada bir akl. o ~inin karakterine. dojlru oldujlunu savunma. b) Bir tezi. bilgi ve bilgi kar~rhyla tarh~masr. ileri siirme. ortaya Slkar: a) Bir ~eyin. maktan olu~an yanh~ bir ytintem ya da Soz konusu yanb~ iki ~ekilde ortaya ak•lyiiriibne tarz1 olarak anla~rlrr. ona kar~l gii~ kullanma. dinleyirinin bilgisizlijlinden riibne' olarak bilinen forme! olmayan yararlanarak. SOz ko. bir arg\iman g~erli mr~ oldugu i~in. hislerine bularak degil de. onun bii. bir ~eyi kabul ettirmek i~in. bilimsel bir kamtlamadan. SOz konusu yanb~. . Latince soylenebilir. gisize kar~1 ak•lyiiriibne' anlamma gelen argumentum ad verecundiam. de. geleneklerin. onu ak1l yoluyla haklr kllmak ye- yanl~ oldujlunu ortaya 9karan karutlar rine. ler i9n duyulan saygrdan yararlanma. Latince bir in. Bu yanlr~. sana kar~l akllyiiriitme anlarruna gelen argumentum ad populum. Bir ar. jlm sajlduyusuna ve insanlann ortak hii- tiiniinden ziyade. mr~ oldugu i~in. rarlanmaya kalkl~masmdan olu~ur. gii~lii veya gii~iiz olabi.lyiiriibne ya da politi. onun aama hissinden ya- smdan ya da sopa gostermesinden olu. ba~ka insanlarm. ~1kar: a) Tarh~I!an ya da iizerinde duru- Argumentum ad ignorantiam iki ~ekilde lan konuda.

ho~ olanla ve hazla. M. renin hareket ettiriJenden daha gti~lti ol~ zira hareket olmayan yerde. duyum hareketten meydana dir?' insana ozgti olan faaliyet Nrii. Aristippos'a Arete. bu tir.urur. Aristippos.\risteides. tSok- Arete. nusu olmaz. iyi. gore. bir deniz rtizgan. yabuzca haz duyumu istenme- karutmdan ba~ka hareket karuhru one ye de~er olan duyumdur. munda. kendisine uygun olan i~i yapana. sert. deniz hrbnas1 ve hi~ Hrrrstiyan imanr ifin Savunma adiiU ta. Arist:ippos'un hazc1 o~retisinin olu~u­ kendisine ozgti i~levi yerine getirene. hare- yalmzca insana ozgti olup. haz ya da ac1 saz ko- kullanmasmdan ve geli~tirmesinden olu~ur. Herne ya da kim olursa le alan bir ahlak o~retisi geli~tinni~tir. dtinyanm hareket ettiri. Yunan rak. yani yetkin bir lerden kesin bilgiyi bize yalmzca du- ~ey ya da erdemli insan denirdi. Insamn aretesi. Tipk1 yelkenJi gemiye uygun bir eserinde. ~in. yani ahlakr eylem ifjin gerekli lacak soru ~udur: 'insana ozgti olan fa. bireysel duyumlar olu~turursa aliyet ttirti nedir? insan varh~1. duyumlama ya da tireme harekette. do~aya kar~1 olan ak1lla ilgilidir. insanlann eylemlerinin temeJinde. tSofistlerin ve Sokrates'in etkisi kendi uygun ve ger~ek amacma eri~ene. rtizgann esmemesi ornekJerini vermi~­ ~Iyan apolojisiy le tarunan Aristeides. normu. yerine aasiZh~l koymak da yanb~ olur. ~tinkti BununJa birlikte. insana ozgti olan kar~m. Buna gore. onu ba~ka ketsizlik durumunda. Tann oldu~u sonucuna varm1~hr. Zira akll ve akh kullanma hareketler ac1yi dqt. Orne. Yunan ve MISirlllarm tannlan. duyumlanmiZ bize ne b1~ak bu ama~ ifjin imal edilmi~tir. flrtmah. Bu hareket yumu~aksa. akhm en yuksek dtizeyde duyum alamayiz.Ilda bir ~eyin yetkinli~L ya~am1~ olan Yunanh dti~tintir. Oyleyse. ba~ka e~er. yuzy1lda ya~am1~ ilk Hristiyan apolojistlerinden. buna ruzca insanda bulunan. b1~a~m aretesi iyi kesmektir. dtizen ve ama~ rtinden. yal. C. ne de ba~ka insanlann duyumlan- felsefesinde an~te ~u ~ekilde tamm}amr. 3. Hazzm ~ini anJayan Aristeides. bir haz duygusu meydana gelir. Aristippos yelkenli gemiye uygun . bu ~ey her ne olursa olsun. ki~i do~aya uygun bir duru- de~ildir. yalmzca bir du~u' inanayla. Aristippos'a gore. zira bunlan _ba~ka hayvan ttir- ma ge~mi~se. Buna gore.k. bu takclirde ahlill eylemin amaa varhklann yerine getiremeyece~i hangi ho~ duyumlar elde etmek olur. belli lerinden hi~biri gtintimtize ula~mam1~ bir alandaki yetkinli~ine. na iii~ kin olarak bilgi veri r. dtinyadaki dtize. i~levleri yerine getirmek durumunda- Ona gore. olmu~tur. mek durumunda oldu~u i~leve. Buna gore. insa- pek zay1f oldu~u durumlarda ise. ba~lang1~ta ahlaksal bir belirle. Aristippos. Bunu. ~inden ko~ar. onda ho~ bir duyum ve leri de ger~ekle~tirir. Yunan ahlak anlay1~11U el~tirmi~ ve durum olmas1 gibi. insamn ya da ~eyin yerine getir. stinnti~ttir. ~eylerin bizzat kendilerine ili~kin ola- insan soz konusu oldu~unda. ya da hareketin hayvan ttirlerinden aymr. 0. olan filozof. do~amn ken- ne bakan ve dtinya ile dtinyadaki her~­ disi de kamtlar. ti~ ayn duyum tti- Tann'mn varolu~u i~in. ol~tiltilti~e dayah do~rudan hazzl teme- taya ~Ikmi~tlr. edilirse. yumlann verdi~i gorti~tinti ahru~t1r. Sessizli. 435-386 ylllan arasi. Bu. her~eyi insan ifjin yaratm1~ olan burada hazza da aaya da yer yoktur.1amak i~in. biiytime. Eser- ~eyin. aadan ka~man ve akla ya da tine kar~1hk gelen bir sozciik olarak or. acdan ise ka~ar. mtikemmeliye. Antil< Yunan felsefesinde. onun oznel duyumlar olmahd1r. M. deniz rtizgarU\ln en iyi ve terdh edilesi m. gelir. insarun erdemi. soru. yani bu reket. olsun. erdem. Bu ti~ hareketi a¢<. duygusuzluk durwnu saz konusu olup. kabul amacma gore tammland1~ndan. bilgeliktir. kotti . Sofist- Yunan'da aretesi olan. Aristippos 73 arete. 'hareket etti. ~tinkti herkes hazzm pe- yin ba~ka bir ~yin etkisiyle hareket etti. rates'in o~rencisi olan Aristippos tKirene meden yoksun olan ve herhangi bir Okulunun kurucusu olarak bilinir. hi~bir mn erdemi. ha. dsinin.

zridegrin h8kin1iyeti. kendi ideal devletinde. t Platon ve t Aristoteles ta. tisttin ya da en iyi olan az say1daki insa. kadar tek ve en btiytik otorite olmu~ yani. yonetici tis. Temel itkeleri: Aristoteles'in bir filozof rasi) farkhd1r. Aristoteles. Yine. hem rin yonetimi haline gelmi~tir. atomlar h ve uzun stireli bir egitim program1 veya idealar benzeri gozle goriilemez onenni~tir. fizigi ve biyolojisiyle. modern ~aga yonetim modeli olarak. Buna go- aristokrasi [Os. yonetimi. bilime ve olan bu insanlan belirlemek i~in. ahlaka hakkm1 verebilmek i~in. en finans dunyasmm en zengin patronlan iyilerin. Poetika ve Retoriki yazm1~ olan ~ogunlugun yonetiminden (demokrasi). en iyi kavrarru deger varhklann varolu~unu one stir~eyecek yargllarma gore degi~en. onun sagdu- sal ya~am1 yonlendirecek. Hayvana Dairle. doga felsefesini a~Lkla­ deyi~le. Nikomakhos' a Ahl8khr. ahlaksal ve entellekttiel baktmdan olan dti~tintir. Al. toplumun en ahlakh ve en aydm dtgl Gokler Ozerine.. Soz Buna gore. Milattan once 384-322 ydlan Aristokrasi. dir. Platon. Onun ram oldugundan. Bununla birlikte. ahlak alarundaki temel kitab1 bencil ya da askeri huslan olan azmh.:inde. Manhg1. olmas1d1r. alarunda. aristokrasi. Fiz. filozofun. 2 Aristokrasinin analoji yoluyla ortaya haz veren her~ey iyi. tng.. estetik yonetiminden (monar~i ya da tiranhk). aristokrasiyi. arasmda ya~am1~ olan tinlti Yunanh rafmdan geli~tirilmi~ olan bir terimdir. soylulann. metafi- Platon ve Aristoteles gen. aristocratie. Ge- kottidtir. bir teori aray1~1 i~nde olmu~tur. kar~1smda yer alan. toztin ozelli. halkm ~lkarlan dogrultusundaki yoneti- midir. ekonomide refalt aristokrasisini temsil sel olarak. yuya olabildigince yakm bir dti~tintir tun ve aydm insanlan belirlemek olduk. Yani. manhk ve mn yonetimini onermi~lerdir. ba~ka hi~­ en ytiksek insanlann yonetimi olarak bir ~ey.aksl21J\ tiim dir ve somut ~yler i~in de Aristote- insanlaran yonetimi olarak anla~dan de. oliga~ik buldugu ~oztim ttoz ogretisidir. tisttin insanlann ya da en iyile. Fr. Buna ya da timokratik yonetimlerden ayumak gore. Pawa Naturalia olan Aristoteles'in varhk konusundaki tinlti eseri Metafiziktir. Tozler nihai ger~ekliklerdir. oznel bir kav. hem dti~tinsel ve hem de tarih. aristokrasi ad1yla tammlamr. htiktimetin tist dtizey gorevlileri aristocracy. Psikoloji konu- sundaki ik. ac1 veren ~ey de ~1kan farkh kullammlan da vardtr. Bu ~ev~e­ ahlakf degerleri teminat alhna alacak ve i. ve Yokolu~ llzerinedir. re. sanayi ve 1 Orijinal ve etimolojik anlanu i. gorii~tine kar~1 ~1kan Aristoteles. aristokrasiyi. aynnh. monar~inin ve demokrasinin eder.kleri olarak ttimel- ge~er. bilim adam1 ve filozof. zira ratlann. feodalizmde.ek anlamda bir zigi. aristokrasi pratik ve hem de tDemokritos'un maddi atom olarak. bir teori ve hem de bilimsel dogrulan ahlaksal ve entellekttiel bak1mdan tisttin ortaya koyacak bir kuram.k ve Varlrta Geli~ tisttin kesimini olu~turan bir azmbgm.:inde. konusu nihai ger~eklikler somut ~eyler­ toplumsal stattilerine bakllm. olarak en onemli ozelligi. Platon ve Aristoteles'te aristok- rasi. les'in gozde omekleri biyolojik bireyler- mokrasinin kar~1sanda yer alan. insan eyleminin ve ya~ammm nel olarak ~e~itli s1mflann tist katmam en btiytik a mao hazdu. Hem +Platon'un ttdealanna ~a gii~ oldugundan.74 aristokrasi de ho~ olmayan ve ao ile ayrud1r. toplum. olan nihai ger~eklik ve oznelerdir. aristok. toplumsal stattileri tozler varolmad1g1 katdirde.i temel eseri. . tozler tiim ozellikler i~in dayanak zorla~1r. Ba~ka bir bilgi kuram1 tizerine alt1 incelemeden olu~an Organon. Si- Bu ttir bir yonetim bi~imi. devletin siyasal aristokrasisini. gm yonetiminden (oligar~i ya da timok. ler de varolmayacakbr. Aristoteles'in temel eserleri. tek ki~inin yaset felsefesi alarunda Politikay1. aristokratie].

i~leri­ ton'un idealanrun. toz fonn ~ek bilgimiz oldu~unu sayler. Onda var olmak belirli ti.ik lur. si. vardi. Aristote- getiren s~leri konu ahp ara~llran. le. ili~ki. her~ey somut bir birey olarak varolur Aristoteles bir ~eyin nedenini ortaya ve her~ey maddeyle formun bir birli~i koyabildi~imiz zaman. ya da yi.zik. manhksal bak1~ nu one si. Bundan dolay1. Mant1.i sun bir maddeyle de kar~lla~madi~l­ vermek. var olaru var etmek olanakJ1 de~ildir.Ikim bireysel varhk olarak da tarumla- Bilgi: Aristoteles'e gore. ba~ka lardJI. Onlar. Ger~ekten varolanlar tilineller de~il Buna kar~m biyoloji alamndaki ~ah~­ de.imeller gen. bu nedenle yargi- fi2ik varhgt.imeller oldu~u­ dayarur. Aristoteles 75 Bu varhk o~retisiyle Aristoteles Pla. akti. fakat onlar varolu~lan i~in hakkmda konu~ulabilecek ve tam ola- tikel nesnelere. Bundan dolay1. bir ti. Buna gore. bir bilgiye sahip olmak.ireci it. · t. ilk elden.i.irer. d1~ di. lar. manhk alarunda. Toz. a~a~lar ve kediler benzeri. var olan bir yerde de~il de. bilimin i~levi budur.inya.I'lar. tiim les'in gozi.. yer gibi kategorilerin. ayn bir olmak bakurundan ele alan. o ~yi ti.iz. ozsel tarum yoluyla den yoksun bir formla da. 'var olmak' dinamik bir da kar~da~h~umz nesnelerdir. 'var olmak' onun goziinde. Varolan lama ortaya koymakhr. bu ise. yani var olan tozleri ve da dile getirilebilir olan bir bilgi.e. temel nitelik dir.iklendi~i bu ozneye 'toz' adnu ~i. ~mda olan bir tdealar di. formdan yok- olur.in bir arat. '~u' diye gosterdi~i­ Aristoteles'in manb~Ullll en onemli yo.irler ve Aristoteles'te toz bir madde ve bir cinsler hiyerar~isi ic.iel ~eyler arasmdaki ili~­ mik bir si. ayn formlardan. onun yanh~hkla · bi.ide manhk konusundaki gori.i.iklemine on farkh ~ekilde ba~land1~InJ bildi~i oznelerdir. Aristoteles'te.bir zaman madde- lebilmektir.ini.ir formdan meydana gelir. ne ve biyoloji alanmdaki ~ah~malanna reyler olarak gordi. bir ~eyin oztini. bir konu~ma olarak tanmuanan taslill.ini.inyada ve ~ey olmamn ne anlama geldi~ini al'a~ll­ tozi. nitelik. Aristoteles. olt. yani tozleri varl1~a kavray1~tan meydana gelir. Onun i~te Aristoteles.in bil~enlerinden biri olarak varo- ran bilimdir.in ilk varhkbr. gelir. 'var olmak' manhk ~ah~malarma ondokuzuncu yi. gosteren on kategoriden soz eder.irden bir ili~kin gramatikal bir tanaliz sa~lamakla toz olmakbr. duyusal di.inyasmdan soz Metafizik: Onda tmetafi.ine yerle~tirebilmek ve dolayt.iyi. tTi.~1 her ti. Bundan dolay1.ired i~inde olmak Manttk: Aristoteles. Form. ger.:inde bir yere.ekten de a~tsmdan. ilkelerden ba~layarak tamtlanmasmt it. do~ada bizim hit. Aristoteteles'e gore. fonnun bilgisidir. bireysel ~eylere ba~hdir­ rak tammlanabilecek bir ~ey ohnakbr.i etti~ nicelik. Bu baklmdan ele ahnd1~mda.i ti..im kategori- manh~l yalruzca insan zihnindeki di. bir onermedeki oznenin. o ~eyin ozi. anlarruna gelir. bireylerdir. bir ~ey olmak anlamma yda kadar temel ohnu~ bir manhk siste. bu duyusal di. 'belli ~eyler kabul edildi~inde.iklene- yi. olarak ortaya t. kendisine ti. Platon'da oldu~u gibi ti.iklem1erin kendilerine yi. meta- iun. olarak goren de~il de.imeller edinme si. $u halde. maddeyle formu birbirinden ayusa bi- siyla neyin onun i9zt ozsel oldu~nu bi. . $u halde. Aristoteles'in manbkla ilgili ~eylerin onlardan zorunlulukla 9kll~' eserlerinde sozi.i- lerin yi. o ~eyin nedenine ili~kin bir a'i]k. malan a~1smdan. Bir ~eyin ve maddeden meydana gelen bil~ik bir nedenini vermek ise. bilgi tiimel ola- rur. bir de~i~me si.irtinii olarak ortaya kilerle ilgili bir kuram1 ifade eder. aynt zamanda dina- yetinmeyip. 0 her ne kadar ve cins i. miZI belirtrneye ozen gosterir.ire~. miz belirli bir do~aya sahip olan varhk- ni.i~i.irden bilgi var olan. formlar arasmdaki ozsel ba~lan hlara ili~kin bir tozlerin nedenlerini. Aristoteles i~in.inde bir ~ey hakkmda do~ru varllklann temelindeki temel bilimdir.ince faaliyetlerini betimlemekle ve dile verir. Onun metafizi~i QJk bi.irecin i. ona gore ger~ekten mi kurmu~tur.~kar.inyarun di- rir.

ilik. 0. duyualg1s1nda ~eylerin duyusal -.:r rayan birtalwn manbksal kurallar vardn. akdh hayvand1r' ome~inde oldutt-1 gibi. tumellerin ve ilkelerin algdardan ~~­ kullanarak geli§tirmi§ olduAu bir bagm- karsanmaslnJn sonucu oldu~u. t Akademi'nin ba~1na. 1 Kendi du~unce ya da felsefelerin. gefi7t1i~ olan Yu- zihinden.rkesilaos. den yoksun. zihni- toteles'te bile~ik tozleri meydana getiren mizin bu ozleri alg1 yoluyla nesnelerden 1nadde ve formdan yalntzca form ~yler· soyutlad1~1n1. buna ka~m kavramsal bilgide rinci dereceden her toz. alimlerin teolojik §erhlerinden hareketle tumel ve tikel niceleyiciler. 315-241 ydlan arasmda Jes'in ttumellerin. insan zilmi. sa bit ve de- yorumlanmasUla dayanan Orta-. ve tum B•Jer C ise. soyutlamala. ama~b ve du. bu nesneleri her ne ise o mak durumunda olan bir aynmd1r. onennelerden. ic. -. hayvan) aras1nda bir Aristoteles9Jiti belirleyen temel o~eler ayuun yapan Aristoteles'e gore. 'Platon bir in- de akdla anla~1labilir olan formunu ahr. nitelik.risloteles~ilik [Os. logique AristoMlicimne}. cinsin tursel ayuundan mey- dana gelen bir ozu vard1r.a~ akl. geleneksel tasun manhA•· labilen yondur. Fr. S1ruilanabilen ve ba§kalanna aktan. ikinci olarak Aristo. Aristotelis· gore. predicate. tur de. van. 'insan arasmda suas1yla. Bu tasun man- ru~u. lng. bu takdirde tum insanlar canh da tasnna verdi~i one1n. genel kavramlann ~ dunyada. ikinci dereceden bir tozun kaplanu mus ]. A. Pla. Fr.arpma fonksiyonlan arach~1yla ifade Arisloleles~i realizm [lng. Aristote.ine girer. Aristoteles'e Aristoteles'te nihai ve en yuksek ger- gore. do~ada varolan her~eye uygulan· k.endilerinde. tum A'lar 8. Aristotelian logic. toplama ve mlru ifade eder. sek sm1f (ome~in. yani oncullerd~ yeni ibni Sina. fonn insan z. sandlr' onermesinde oldu~ gibi. nanh du~unur. yerde. bu soyutlaman1n d1~ ger- deki bilinebilir o~eye kar~1hk gelir. tkinci dereceden tozler. Aristotelian rea. Aquinah Th. AJ. ~eylerin insan zihni taraflndan dana getirdi~ini dile getiren tiimel goru- ayard edilemeyen.. rhllisme Aristot~licien). Aristote· de tiim A•Jar C'dir. arithmetical 2 Aristotelesc. mas bulunmaktadrr. yapan tozler olarak varoldu~unu.76 Aristotelesc. nn. Aristotelis. yine belli bir manbksal lonna sahi p aras1nda. lism. soz A. bu takdir- sel bir bililn anlay1~J yer ahr.ne. Aristote!es'e ~uns1z olarak. ozellikle Orta~a~da o~retildi~i ~ekliyle len. Oner- les'in eserlerinin hristiyan ve musluman meler manh~1n1n do~rusa I eklemleri. onlara ili§kin alguruzdan ba. ve yalnlZC'4 nesnele~in gore. Orta-.a~ onenneler. tanunlanabi. Aris. once duyu-alg1s1yla ba~lad1~J go- manb~l ada verilrnektedir. konusu tasun manh~1n1n temel ilkesine totelianisnt. zenli do~a gorii~une ba~h olarak. Fr. Mad.eklik ka tegorisini meydana getiren bi- fonnunu.ihni taraf1ndan biline. Klasik manbk. M. yani tasvir edilebilen. Aristoleles'in 6kir ve ilkelerin arumsanmasJndan de~il i~te t tumeller aras1ndalci bu baA•nblan de. edilebilen yukleme verilen ad. yani sonu-. dolayl- t:J.lar \lkarsamaya ya- Hristi yan dun yasmdan ise.ilik tv!adde ve fonn aynm1. . kavramca yakla~un1na verilen ad. ~une. bilen. ~i~ken do~al say1lar ve. tbni Ru~t. islam dunyasandan El-Kindi. kavramsal ad1 verilen daha a~a~1 s1n1f (insan ya da 1nodeli veya yontemini benimseyen ya at) ya da ozellikle cins ad1 verilen yuk- da kullanan du~tinurlerin tavn. ~ekli~e ili~kin bilgimizin temelini mey- denin. onun bilginin. Aristoteles lnanb~m­ les~i diye Slnlflanabilecek du~unurler dtt. yap1dan ve belirleme. do~al fenomenlerin gozlemi ve h~lna gore. Aristoteles'in o~retilerini. do~u~tan getirilen her turun. Fr. ibni Bacce. predicat arithmetique). ometin tum insanlar hay- Slnl.flanmas1yla belirlenen metodolojisi. ve tum hayvanlar da canh varbkJar- tumdengelimsel onermeler manb~na ya sa e~er. Aristet6lisiye. arilmeliksel yfiklem [lng. ton'da oldu~u gibi. Am. varhklard1r. Genel olarak soylendi~inde.Iar manb~1na Aristoteles manb~l. ya§anu~ ve Krates'in olumunden sonra. bilinemez bile§eni oldu~u Arisloleles manhga (ing. tasun Slyla. ozlerin.

ezeli sefesine Giri~) ve Etapes de Ia Pensee Socio- ve ebedi iJke. 2 Ozellikle empirist logique [Sosyolojik Du~uncenin Evreleri] felsefede. epokheyi. y. incelemeler. 4 Dine. ml~ ve tLeibniz•le olan yazt~malannda. ayraca bir dizide ilk olan. Hep varolmu~tur. Kartezyen felsefenin belli uygulayan1n Arkesilaos oldu~u san1l. llk~a~ felsefesi i~inde. Modet omek.ikum verme1ne tavnna i1k kez olarak ilk ki~idir. ilkel kavramlar olarak ilk neden ya da ilke anlamana gelir. onerilmi~ olan. ars combinc. ilk kez yolojisine ~u dort konuda katk1 yap- olarak tAnaksimandros taraflndan kul. +Stoaah~a ve nu yapan Jansenist ak1m1n 17. ytizytl- +E.toria 77 Akade1ni'nin dogmatik Platoncu meta. tLeibniz taraflndan de. Arkhe. ~iminden hareketle kompleks kavram- ssnda ya~ama~ olan FransJz filozof ve ]ar yaratma ya da meydana getinne tek- poleanik~i. kendisine uymak durumun- ba~lannda unlti varolu~~u filozof ]ean da olduklara 1nodel. ve filozofu. yonu]. arcl•ehjpe. 0. 4 Modern po- edilemez. arkhe ezeli-ebe. 0. Ona gOre. kariyerinin meleri i~in. analiz. ozellikle Stoahlann epistemolojisini sal. Raymond. 2 Endustri toplumuna yonelik didir. mJ~tir: 1 <. lntroducti- kendisinden pay aldJklan. Lat. ars combinatoria.pikuros~ulu~a da kar~1 ~1km1~ olan daki oncu iJahiyat~lSl. Ark he terimi bu gostermeye ~ah~ml~tlr. Fr. ing. sunda aykut gori. Temel eserleri aras1nda numu11ei nsli. kendisine 01'l lila plrilosophie de I' Histoire [Ta-rih Fel- gore bi~imlendikleri orne~ model. tutmu~tur. filozofun eserlerini saka bir ele~tiriye tabi bersiz oldu~unu dile getiren Arkesilaos. Aron daha sonra Sart- run zihnindeki tide. politik arkhe. edilmi~bir du~unur olan Aron. Democratie et Totalitarisme Yetkinlikten yoksun. ayin ve efsaneye ili~kjn geni~ kapsamh re·la Marksistleri ~iddetle ele~tinni~tir. vardu ve litik sistemlerle hareketleri konu alan varolacakhr.i~lerin savunuculu~u­ fizi~ine old u~u kadar. N j tekim. ardlehjpe. Dix-Huit le~ons sur Ia Soci~t~ in- duyusal dunyadaki ~eylerin. maddi ol· dustrielle [Endtistri Toplwnu uzerine mayan. Fransaz sos- anlamda. de~i~meyen ezeli-ebe-di modeli.ici ~ylerin [Demokrasi ve TotalitariZln). ttdea. 3 Uluslararasa ve sonu yoktur. sa~hkb ya da nevrotik ozn21lin ren Marksizmi ele~tirdi~i i~in entellek- butun imgesel urunlerinde ortaya c. ahnan az sayadaki basit kavram1n birle- Arnauld. 1905-1983 y1llan arasan- dtnlartnan hedefi yapm1~br. gelip get. kaynak. L'Opium des intellectuels [Ayd1nlann Af- Al. ba~h izleyicilerinden olan Malebranc- maktad1r. 1 tPiaton'da. dini toren. he'la da polemi~e girmekten ka~Inma­ ~lnl soyleyen tSokrates•ten fazla olarak. kollektii 1968 oncesi Fransa's1n1nteorik yonden bilin~dJ~lndan do~an ve efsanelerde. 1612-1694 y11Jan ara.d<an tliel ~evrelerden buyuk ol~ude tecrit yap a. Antoine. Antik Yunan felsefesinde. arkltetypus. yok ili~kilerle ilgili bir analiz. hi~bir ~ey biimedi~i olgusundan bile ha.a~da~ tideolojiye ili~kin bir lanalmt~hr. arkl1etypos. incele1ne. nomik ili~kilerden ba~nnsaz oldu~unu maddi neden ya da ilke. Onsekiz Ders]. her~e­ kurum ve sure~lerin toplumsal ve eko- yin kendisinden varb~a geldi~i ilk toz. yarahlmama~tar. da ya~am1~ olan unlu Fransaz sosyolog arketip [Yun. Paul tSartre'U\ yak1n ~ah~1na arkada~1 3 +Malebranche ve tBerkeley·de Tann'- olmu~tur.~ni zaman i~inde bir ba~langaca bir analiz ve inceleme. 5 t Jung psikolojisinde. yine Yunan bilim ve felsefesin. Ancak. ni~i ya da sanah. Os. idelerimizin upuygun olabil- gibi kitaplar bulunan Aron. +Pyrrhon 'unki kadar radikal Port-RoyaJ · mant1~1yla ilgili ~eviri ve ohnayan bir ku~kuculu~u benimsemi~­ ara~tannalanyla da tananan Arnauld. yani hi~bir kon uda Kartezyen dongu problemini ortaya atan hi. tir. yazga ve ozgtir irade konu. Aron. Bildi~i hi~bir ~ey bulunmada.. Arkesilaos. arcl•etyp]. . ma- en onemli bak1~ a~asanan meydana geti- sallarda.

inde. Bir l~tinne faaliyetinin oncusu olarak nesne tasanrruy Ia deste klenen e~ilim. tur.a~da~ du~unurler tarihini olu~turan zaman dizisi. dtklannda sergiledikleri ozellik. Al. arzu duygu i~~ilerin i. diachronie. plus-value. esas kar~th olan e~zamanhhkla bir rasyonalizasyon siireci i~inde.iretitnini arttannak i~in. arzu kar- lala~hnlmasl suretiyle artttnlan arbde~ep ~lSJndaki tavnn kabul mil yoksa red mi re. Fr. Bu iki kavram1n lehine basnran modern du~unceye kar~1 ifade etti~i kar~atlak. artzamanh bir yakla~tm.Utde de~i~en bir sistem olarak ele al- le. Bu yaptld1~1nda..i~ malara ivme kazanduan isvi~reli unlu olarak de~erlendirilen arzunun serbest yaptsaiCI dilbilimd Ferdinand de Saus. yara. surplus elde ebnek i~in duyulan yo~un istek. hem dile yonelik sefeleri. value. geri kalan de~er. Artzamanh yakla~am. reni mi arzulad1~1 sorusuyla. Daha genel az saytdaki ilkel sembol i~eren evrensel bir anlamda ise. Geleneksel rasyonalist ~emalann arzu- zuncu yuzyd tarihselcili~ine kar~1 bir nun uretken akl~uu onlediklerini. Dilsel olgulann zaman sorusudur. temel problem. begehren]. onu zaman Inin daha sonra evrensel bir matetnatik. nrehrwet't) Mark . artzamanhhk [lng. gorulm u~tur . bilin~ bir anlam ifade eder. tum di~er dan di~erine do~ru olan de~i~meleri in- setnbollerin kendileriyle tarum lanaca~1 celemekten meydana gelir. ona bir anlamlar sistemi olarak incelemeyi gore. farkh arb faaliyet olarak tanamlanabilir. akt~kanh~1n1n ve uret- sure olmu~tur. mindeki. soz konusu giri~i­ bit. arzu [ing. tDeleuze ve tGuattari'nin. tum konular. diarhronie). ze ve Guattari'de arzu ~ok buyuk ol~u- . bir ~eyi. irAdi dlktan sonra. Belirli ve bilin~li bir faaliyet turu oldu~u sist teoride. bir faaliyete yol at.b~ iQn. Fr. tiim di. dil baglam1nda her rur ~ah~ma ve ara~tumada kendi. halklann tarihini anlamada kullarulacak ba enerjinin online set ~ken tahakkum bir yard1mc ara~tan ziyade ayn ve mus. 0. bir andan. fakat ki~isel ol- lam de~erinden. otoritesini sorgulay1p sorgulamayaca~1 AJ. AI.in i~gududen yuksek. lng. i-. arzu- tepkiyi ifade eder. insanm yalruzca kendisine haz ve- lebilir. stratejileri olduklanru one suren Deleu- takil bir bilim olarak ele abnmahdu. olwnlu ve uretken bir gi. philosophy of desire. genel Terim. bu yeni dil1e ara~tudacakhr. anlamlar siste- sinden faydalantlacak bir alet ya da yar. yani ~~i­ eylemden a~a~1 olan aktif duygu. bir zamansal nokta- dunct olarak onermi~tir. bir dilin philosophie du dlsire].. Ba~ka bir aynt zaman bi riminde daha verimli ve deyi~le.78 arhdeger Leibniz bu teknigi~ tum disiplinlerde.. fazlai k1ynret. desir. it. Leib. diarhrcmy. ifade eden ~zamanh bir yakla~1m1n niz bu bakt~ a~tsl ve giri~imiyle. Buna gore. <. bir ~eyi artzamanh bir bir dil geli~tirilmesi. b1rakllmasm1. tamamlanmas1 gerekti~ini savunmu~­ ome~in dili. buna kar~m i~~iyi olmas1 gerekti~i sorusudur. yeni bir yakla~tmt ve hem de ondoku. zaman i~indeki bir anda. siplinlerde sbz konusu olacak bir fonnel. yonelim. Bir ~eye ula~mak. harcanan zamarun faz. 0 urunu urebnek i~n mayan bir du~unce ya da genel birta- harcad1~1 emek gucunun de~eri ~lkarhl­ kun ilkelerin sonucu olrnad1~1 i~in. ald1~1 ucret Her duygu. bir ~eyi arhde~er [Os. Artzamanhhk ve t~za­ kenli~inin sa~larunasllU ama~layan felp manhbk kar~ttb~1. nin uretti~i maim de~eriyle. arzuyu. Fr. felsefeyi ilgilendiren en onemli ba~h olarak iki tur artlde~erden soz edi· yonu. Fr.Wnastna nun. evrensel bir akdyuruhne sistemiyle makhr. Arzu- yontem ya da stratejilerin kullan.imde incelemek demek. i~te bu ~er~eve i. Buna gore. dile ili~kin ara~hr­ geli~tirdikleri. dilbilim yu istikrarh hAle getirip sabitleyen. i~~inin uretti~i urunun top. insan1n do~al uretken kllmak suretiyle yaratllan arbde- arzunun kendi uzerindeki egemenlik ve ~ere ise gareli arlldeger ad1 verilir. mutlak artrdeger. i~ndeki evrimleri bakurundan ele ahn- arzu felsefesi (tng. desire. tam kar~tstnda yer ahr. zihin ya da bedende belli arastndaki fark.

Gok cisimle- meyi alna~lar. i~te bu durum. leyen bilim. dizlann dondugu merkezi oldugu. Yine ayru ~er~eve i~inde evre· ne de varolan hefley bir hi~liktir. zorunluluk ta~1mayan. astrologie].. assertorik bilgi (Ing. ortaya ~1kabilir olana ili~kin Marks. Hint dii~iincesinde. onlara gore. bir degilleme ylld1zlann kokenini ve hareketini ince- mant::lgma dayanarak. olup.ni iiretir.. Astronomi ic. Marksist anlay1~ta. lecegi onceden haber vermeyi ama~la­ sttlayan. tique]. Deleuze ve Guattari'nin. goksel cisimlerin hareketlerinin dunya- arzuyu duygularumsal ve libidinal ener. serip el~tirdikten sonra. Asya tipi iiretim tarz1 deyimini MJ. ad1 verilir. ydd1zlann ~itli tiirden sentezler i9ndeki siirekli bir dunya olaylan iizerindeki etkisini belir- yeniden iiretimi olarak yorumlayan. arzuyu ozsel Fr. evrenin k6- smda bulunan ki~ilerin. neksel yapl ve kurumlan gozler oniine astronomi (Os. ketini konu alan ara~tuma dahna g(. da olup bitenleri etkiledigi inanc1n1n jinin bilin~d1~1 taraf1ndan yarablan ce. fakat kendisini yenlere'.inde gok cisimlerinin hare· Dogru ve ger~ege. olabilecegi goriifiinii savunmu~tur. 5. rak yorwnlar. ne yalruz somut varhklar ger~ektir. Arzu. edinen en eski sag1n bilim. ar. ilmi renzil. renin_ ~evresinde gezegenlerin ve yd- rak. ~unceleri ele abp geli~tiren sistemlere ri. mode de production asia- getiren Asanga. asiTonomie]. istemi kavra!ntna olana ili~kin. conMissnnce assertorique]. leminden ge9rilmesi sonucunda yine Asya tipi iiretim tarz• (1ng. saz konusu iiretim tarz1yla Asya- bilgiye. rinin ve bu arada evrene dagllm1~ olan Asanga. tern kurmu~ olan Hintli Budist dii~iiniir. Fr. M. Onlara gore. lng. ve dolayls1yla bolluguyla i~ler. Onlii Yunan i~inde yer alan Dogulu toplumlann du- filozofu t Aristoteles'in bilgi ve bilim an. arzu ozii iti. belirli bir a~a­ nucu olarak yalruzca kavramlann ger~ek mayl ~et eden iiretim bi. lng. bir sonucu olarak geli~en. su'dan Hindistanla dek uzanan ku~ak Fr. Buna gore. Astika ad1 tBrah- eder tum idealist. kavramc1 bir sis. yani gelenege kar~1 olan du- her daim yeni baglanb ve ba~langt~lar ~iince sisternJerini ifade eden Nastikala- bulmaya sevkeden iiretken bir enerji nn kar~1smda yer alan. 'Evet di- nesne aray1~1yla degil. Asiatic mode olumlu bir durum elde edil~ dile of production. yiizydda. lemeyi ve bu etkileri dikkate alarak ge- zuyu ornegin aile yaplSI i~ine kapahp kl. ~eyleri ve ger~ekJigin bizzat kendi. manizme dayanan ve Vedalardaki d u- rumlara kar~1 ~1kan Deleuze ve Quatta. kozmogoni ad1 verilir. tekabiil eder. Gok dsimlerini konu iiretkenligine ve yarahahg-tna iade et. arzuyu bir tiir dinamik makine ola. akruel Yunan-Roma doneminde koleci iiretim . arzu. arzuyu somiirerek geli~n gele. kenini a~1klamaya ~ah~an ara~tuma bg1na uygun olarak ikj kez degilleme i~­ dabna ise. nesne1er ve arzula. yani yakln bulmu~rur. Bundan dolay1. tVeda gelenegini ta1uyan dii~iince sis- yu bir tiir eksiklik olarak karakterize temleri. Fr. yaratta ve iiretken sergileyen bilgi. astro fizik gore. dunyarun ev- yan diger makinalarla baglanhlar kura. S. astrologt. astroloji [Os. Asya tipi iiretim tarza 79 de Nietzsche'nin gtir. ve si. dogruluk ya da yanb~hg1 olu1nsalhk bariyle olumlu. yan kehanet sanatma verilen ad. Avrupa toplumlanrun apodeiktik bilgiye kar~1t olarak. gok cisimlerinin fiziki dogalaruu yill<:selebilece~ savunan Asanga'ya konu alan ara~tlrma dalma ise. diyalektik ve hi~~i yo.k me- nalya manhk i~lemleriyle a~ama a~ama kaniti.un bir so. astronomy. ve dolaylSiyla Nirva.. assertoric knC1Wledge. kendisini biittinleyecek kay1p bir Astikalar.uni. degilleme man. Hem ni bir biitiin olarak ele alan ara~brma da- nesnelerin hem de bu nesnelerin kar~I­ bna kozmoloji ad1 verilirken. ilmi nacum. yani problematik bilgiye ya da tik toplwnu ilkel komiinal topluma daha olmak zorunda olana ili~kin bilgiye. raganhglnl a~lklamak i~in kullanan layt~tnda. Tarihsel olarak. verilen addu.

bundan ba~unsrz olarak. ozellikle de di.i~ti.iri. insana en yilksek doyum ve mutlulu- lan yo~un ve a~tn sevgi. bizzal kendisi olan Tann'dan geldi~i i9zt a~k [Os. Varolu~u. amour. dan. olarak insanm di. Platonik a~.ilkiyel. Buradan da anla~tlaca~r i. Bir kavram olarak a~k. bir anahtar olarak g6rmeleridir.in sosyolojik bir Ierne! bulunmaz.i ya da bir par~asmr seven en yi. Dinamik bir insan zorunlu olarak ve ka~uulmaz bir smrf ~ah~masr olmadt~l i~in de.i. Fr. insan bi.i~li.izelli~e duyu. temelde kendisi dr~mdald en yi. <. yip ba~layan goni. ozel mi. mundaysa e~er.i~ti. in- a~a~rhk kompleksi [ing. lonca kuru. Ba~ka bir deyi~le.iri. a~kla daha ~ok sevgiliye. Aziz Augustinus'a gere.ilkiyel bulunma. i. lah evreni. ozel mi.izere.i. insa- derwertigkeitskomplex].ice Y• ya da g\izelli~ini seyretmeyi sevdi~i . birlikte. Buna hisselmesi durumu. gi.iri. bir a~a~rhk duygusunun etkisi albnda zira di.irmi. ya da evrensel bir de~ere do~ru si. gizli bir hazine iken tamnma- ni.inki. ya~amda onemli olan her~ey i~in mu ve burj~rva hukuku hi~ olmam~br.ilkiyetin yoklu~u. ken bir gi. ome~n rine olan bir kuramd1r. seuda. A~km konusu farkh ~yler olabilmekle Asya tipi i. A~k. Tarm'du. varhklara veya gi. Hristiyan- yelkin bir orne~i olan Asyalik loplum lrgm a~k anlayr~r. lir.. bir nesneye nesnesi. merkezile~mi~ nusu dort a~k anlay•~mdan her biri.ini. yarath~l varh~m bi.lnsarun en gi.ildi. insarun a~lanm son ve en bi.iyi. belli bir ·~k ti.i on plana <. Auguslinus'a gore. devrim niteli~indeki sosyal de~i~­ a~masmdan ba~ka bir ~ey olmayan me i<. AI.ini. tPatristik felsefenin bi. ng. slAm ki.irelim tam ve dolayiSiyla As.i zaman. iyili~ bulunan ki~inin hali.ilti. Nitekim.i~i. yalruzca sonsuz bir varhk olan Tann. grhyla azgeli~mi~ bir sivil loplumun Bab geleneginde.itun bunlardan belli ol- olarak.:i. sarun kusurlu ve eksikli bir varhk olmasi- riorih.iri. bedensel. complex of infe.ik Iiebe ].il- n ve i. insan tarafm.~karsa da.inyarun varolu~u c.i~i. devlel lopluma egemen oldu~u i~in. ve hatta kendisini bile duygusu. iyidir. lnsarun kendi kendisini gore.i Aziz t Auguslinus'a gore. az ya da ~ok bilin~li sevebilir. ahlaksal problemler a~rsmdan ozel mi. As.ok Tasavvuf felsefesinde ortaya ~Jk­ Tann'nm yaralro eylemiyle a~rklandt~l mi~hr. comple:re d'inft!rioritt!.i~i.i~i.ini. olmadr~mr one si.ilmi. a~la insan i~in ka~mrlrnaz ktlan ~ey. AI. Ortak noktalart. Ronrantik a~ ve niha- Bal!'daki ekonomik ve loplumsal geli~­ yet Freud~u a~k olmak i.80 a~agohk kompleksi tarzma g~erek bu a~amayr geride brrak. drr. a~k1.ikle. kontrol edilmesi gere- Buna gore. Soz ko- dur.iyi. ~ok geli~mi~ bir devlel ay.i~ olarak di.i.i~i.il ba~r. serbesl pazar. fiziki varhklan. felsefeye din yo. dort farkl• menin uzaj\mda kahm~ olan bir loplum. ba~ka bireyler kar~rsmda a~a~r gorme ba~ka insanlan.i~ oldu~u di. insarun kendisini run hangi bakll'nlardan eksikli oldu~unu ba~kalarr kar~rsmda eksikli kusurlu gosteren farklr nesneleri varda. insan maddeyi. A~n. min. Marks.ice ondaki sonsuzluk ihtiyaaru kar~Ilayabi­ varh~a.ini. n'ya duyulan a~k anlattlmak istenmi~­ dr~r i~in. ~u sa~layabilir. A. Ki~inin kendisini gere.inyada varolan her~ey. Fr. a~k anlayi~tndan soz edilebilir. love.izere.ir. ruhsal ya da loplurnsal ~de doyum ve mutluluk sa~layabilir.ir. insam belli bir varh~a. insarun do~as1 o ~ekildedir ki.ize- yakmdan ili~kili olan kurumlar.ir.inme ve aktlyi. koylerin lerinden biri olan a~km. yalik loplumda bu~uvazinin do~u~uyla gene! olarak a~k ya da a~km do~as1 i. akrlh bir varhk kendi kendine yelerli olmasr. Al- ya da Yaraho. loprak sahipli~iyle topra~r i~­ lir.iti. sulama i~le­ da konu olmu~tur.iretim larzuun Ierne! ozellikleri arasmda felsefeye.ir ~evresinde ise a~k. gir- h~tnl savunan tMarks'a gere.i itki- rinde devlelin egemen olmasr. daha luyla. Marks'a bi~imde sever.irelim yonlemlerinin basitli~ gibi me kapasilelerini ger~ekle~tirmek duru- ozellikler sayrlmr~hr. Tan- yatik loplumda.ik lelenler arasmda sauf ~ah~masmm da di. el zenaatla. tTasavvuf anlay•~ma gore.sya tipi mi~tir.

metafizil<. durumu. bir ~eyi i. Bu duygunun evrimiyle k.. ing. a!ikinhk 81 1~n. A~kl­ ligine a~1k olmaktad1r. muteril.i olma i~levi goriir. yim alarwun otesinde olma y a da kalma transcendant. Allah a~klna yonelir. transcendence. Nitekiln.. en yiice olan. yaratrru~ oldugu al- gin.. fakat Aristoteles'in kate- gozle bakan dli~iiniirler de olmu~tur. bulunma veya zihin kiiresinin.in kmdtr. Al.asmdan a~km a~1k olan insan. ve ereksel nedenler a~km nedenlerdir.. diirmek amaayla insana kurulmu~ olan ho~ ve bilgece bir tuzak olarak degerlen- atkmhk [Os. teistin.kin samrlanmn da~mda kalma hali. +Nietzsche ve tschopenhauer gibi kotiimser filozoflar ise. zihnin deneyde verilenin otesinde olan. a~kl. vurulmakttr.. muterili. yetkin)'dan olu~maktadtr. en iistiin. Ote yandan.ici a~ktan lerin i. panteist bakl~ al)lSl dt~mda her go- dir. Al. olarak goren dii~iinlirler ve da... ens (varhk). bilimsel a..kin iken. transzendz].i~i gti. Fr. a~agm goziinden tiim varhklan.. Bu nedenle. Tann'y1 ev- bu anlay1~a bagh olarak. niilmektedir. insana yabanct olma anlammda (dogaiis- maz. traraszmdent ]. evre.. verum (dogru) ve bonum (iyi. transcendent. Bu anlaya~a gore.sel ko~ul ya da nedenlerden farkh simge durumuna gelir. re. t~te bu yoneli~le. a~km nitelikler ad1 verilmi~tir. Oyleyse. transcendance. giizellerden giizellige. Hr. unum (bir). Boylece. Dene- a ~ktn [Os.ici a~k arasmda bir aymm yaparlar. Tann ya da mutlak olan var- lanmn tutkuyla bir ki~iye yoneltilmesi. i. bir kllan tpanteizmin Tann'st i~kin ol- Ge~ici a~k bir giizele goniil vermek. a~ka olumsuz bir sokulamayan. gtlanabilir diinyamn dt~mda olan bir neyin otesinde kalan. biitiin ozlem duygu. panteistin algtlanabilir diin- nin kavraya~tru a~an. sizm). i. a~klndtr ve dola. ing.kin nedenler oldugu yerde.6Jozofu tKant'ta o]anakh de. aliquid dir. ger.ek a~ka. evren mutlak deney yoluyla bilinen veya tecriibe edi- gtizellik olan Allah'm giizelliklerini yan. en lemlenen diinyarun iistiinde ve otesinde yiiksek niteliklere sahip bulunan varhk.. len diinyanm smarlanm a~an Tann. bo~alhr.aglar oldugu gibi.ebakt~ .. a~an ge~.. Mutasavvlflar. Onlii Alman dii~iiniirii Kant. kudreti gormeye. Buna gore. a~km bir varhk olarak dii~ii­ zelden giizellere.ici a~k.er. kullamlan safat. onlann otesine ge. yani her tlirlii s1mrlama ya i.erden etkileyen a~agm goziinde.. Bundan ciolay1.ek a~kla renin d1~ma atmayan. yara. konusu anlamt i')in- nin yarad1h~. <. (~ey).. tecri. +Descartes ve tSpinoza gibi. akllc1 filozoflara gore. insanhga ve diinyaya ge.. i-. sevgidir. ve teolojide. dogadan ayn olma (tdeizm) ve dogal sevgiliden ba~ka bir variJk ve istek blrak. fail ger. tdin satan bir aynadrr. Aristote]es'in kategorileri kapsamma . tiiciiliik). normal... olarak. A~km fi- ki~i akhm kullanarak a~kt dizginlemeli- kirler listesi. A~km s1fatmm so:z. ya- tan. onda yok olmaya yo. onda yok olmaktan olan d1~ ko~ullara a~krn neden ada veri- yaradaru sevmeye.ekte Allah'm giizel. Fr. Yaradah~1.lklama yayla ozde~l~tirilen Tann'st dunyaya diizeyinin daima otesinde kalan (orne. yetkin. giindelik teoiibe. sevgili yahuzca bir i.inde ise.. ki~i ge. kavranamaz olma (tgizemcilik).kindir. en )iiksek. bir ~eydeki degi~menin fail nedeni radtlam sevmekten. deneyi i. giizele Ielsefesi ve tmetafizik a. varolu~ nedeni. Orta. gorilerini a~ttg1.iinkii da eksikligin otesinde olma (skolasti- a~k. bilgi ve de. ger~ek a~k rii~te.tigi Ornegin. maddi ve fonnel neden- nelir. gonliinden biitiin istekleri siler..ibe alarumn otesinde ka]an.. a~k bir t:utku olup. goz- rak.. Gene] ola. evren ile varhg1 ge. bir ~eydeki degi~meyi ba~la­ dtll~taki hikmetleri. i~te bu taruma uygun olarak. yaratmt~br.kinligin kar~th olma. dii~liniilen nitelik ya da safatlara ise. dirirler.ag- yiice bir gii. soyunu siir. hk. mn kar~th i. ger. (bir ~ey). Dii~iince tarihinde a~k1 yarahc1 ve Daha ozel bir anlam i. Alman . Yani. bir varhk olmak durumundad1r.. Buna gore. yaratlct olarak tasarlanan Tann'st a~­ yasayla bilinemezdir) varhk alaru i. Soz konusu ge. ona mak durumundadu.in bir kopri.

tek bir kategoriyle smu. ge~erli olan bir nitelik ya da yi. gulamr.im vermeme.iyi.izen bulundugu gozle- ataraxia.izenler. zihin tarafmdan bilineme. birlik de. CLbk Yunancada olumsuzluk bildiren a nmm otesinde kald. ve hepsinden onemlisi. bir tcins meydana ge. en onemli unsuru. digini. ve 2 ti. atheisme. cins ti.incelerimizin.iri. varhgm tum kategorilerde bulun.ik ya. Ateizmin aymma yi. Tann anlanuna gelen t!Jrosun Bununla birlikte. madde ve fiziki gi. temel nitelikJer.irsel ayl. form kazandmr ve dolay1siyla. evreni yaratan ve onun butes.gml soylemi~tir. hayvanhk akdhhga.izen verici- hi.ince hareketidir.inden k•ya alma ve varhk i.irsel yumculuk ~ok etkili olmu~tur. deneyden yanan teist sistemlere bagh olarak orta- once varolur.i~lerden meydana gel- mektir. Bunlardan a~km olan.i itibariyle ta~ag felsefesinde. birlik te ti. attributs transcendantaux].iklemdir. nu. fakat sonsuz gi. tir. ya~amla bilincin ~e~itli formlan- tegorileri a~an ozsel bir ozelligidir. sonucu oldugunu one si. bu. di.e~itli or- hpkl. varolu~un hakikat ve dege- .iren tmaddecilik. aynca 3 Tann'nm varolu~u­ ikisine de yi. Oysa transendantal ler i~in kullamlan bir terim olan ateizm.iklenebilir. ganik formlar ~eklindeki bile~iminin masi gibi. ka. bilgi. varhk. Ku~kucular. Ateizmin dogu~unda ve geli~iminde. Ve run maddenin elementlerinin t.ili. t Aristoteles'in on ka. bilgisi ve tegorisinin kapsamma.i~i.izenin bir di. daha ~ok. kilde mtidahale ettigi kabu 1 edilen nin i~erigi i~in duyulara bag1mh olup. yalruzca du- lanmanu~olup.izenin. oyle ki soz konusu man. dogai. bak1~ a~lSl. ywnlaruruzm bir sonucu oldugunu. doga- Ataraxia tEpiki. inancna kalll bir tepki olarak dogmu~ Buna gore.izen kanitma ol- lara giri~meme sonucunda elde edilece.iren du- rada. dogada bir di. Omegin. Fr.i bir darbe indiren ve dogadaki gine inarulan ruhsal huzur hali.•knu~ olan bir aklm ya da hareket- a~ km nitelikler [tng. bun- tirmezler. sahip olamayacagmuz1 one si.iros~ular tarahndan da. Or. oldugu i4iln. Tann'run eseri degil de.l'um olarak ortaya ~lkar.i~i.ine veya Yarah- soz konusu deneysel katkadan yoksun c•ya inanmama. nan tevrimcilik.iri. ona rerek reddetme tavnna kar~ahk gelir. onekiyle. 4 insan i~n en fazla arzu edilir olan hal modem felsefenin ozneden hareket eden olarak tammlanu. akllWlk sonsuz bir Tann fikrine hi~bir zaman da ti. varolan her~ey i~in olan bir di. transcendental attri. yani deney ala. ing. hareketle karutlayan di. her konuda yarg1y1 as.im zihinlere ort"k olan kavram teizmin temel iddialanm kabul etme- ve ilkelerden olu~an mant1ksal ~er~eve me. fV!fyi iliih. onlan a~t1klan iradesi ile evrende i~kin olan teist Tann i~in dahil edilemeyen. nin varhgtru gerektirdigi onci. hi~bir konuda minden ve her di. fakat varhk her dogu~una. varhgm.khhk ve aymm yanan felsefe akuru. varlaguu devam ettiren.im tkategorilere uy. evrene bir ~e­ rar vardu. tKu~kucularda. Yani ateizm.iki. renin yasalanru koydugu. hayvan cins. Bunlar. at/Jeism. di. bir ~eyin var oldugunu soylemek. Evreni yarathgl. Yine.i bir varhk ti. ozi.isti. deneyin Ateizm.izerine speki. ev- bulundugunu unutmamakta bi.im di. atheismus]. AI.. tKant'm felsefesinde birle~iminden do~u~ olan ve Tann'mn a~km terimiyle ttransendantal terimi ya da tannlann varolmad1~ inancma da- arasmda mutlak bir far. bir Tann inancma da- zorunlu onko~ulu olarak. gl olan gozlemlenemez bir toz olarak Fr.82 afkln nitelikler yoluyla bilinen zihin hallerinin dayana. daki evrimin bir sonucu oldu~nu savu- mutlulugun en temel. terimi.ilasyon.ici. a~km. insaru 'akllh hayvan' dan dolay1 duyumsal kar~1hg1 olmayan diye tarumlarsak. aieizm [Os.iklenemez.ici. Tanntanunaz- ruhun a~km oldugunu. kategorik bir bi~imde ve kamtlar goste- hksal ~er~eve deneyi di. ~u halde. ya . her~eyden once 1 evrendeki ger~ekligin ayru zamanda onun bir oldugunu soyle.i. maddeciler ve pozitivist- yene kar~d1k gelir. Tann ya da tannlanmn varhgma i~in kullamhr. ilhad. ti.

di. insarun i-rindeki du~unen oznel iddia etmi~tir. Bu ate. ~unce siste1nine dayah olarak yadsJn. H1nstiyanlarla ilgili. Ruhun olumsuzlugune du- ve M utlak olanag1n1 ortadan kalduan i. zihnin. cinsel ili~kide bulunn1a gibi su~lamalar Buna gore. tek bir Tann'ya kan dokmeden ibadet et- gili olarak.i ve tinsel bir Tann maktan 9kartan gene) bir kavray1~a ula. inarunama.inur. a~km bir ilk ilkeyi ya da tikleri yarutuu veren Athenagoras. vahyi araahg•yla elde edilebilen tek bir izm. insarun eylemle. Tann'yla olan ili~kisini tumuyle Apolojisinde. dogrudan dogruya tPla- Tann yapan temel. dogru felsefe ya da bilgelik oldugunu ayru zamanda an tropolo jik ateizm olarak one surmi. 177 y1· suun sonucu olan ateizmdir. tinsel olmak durumunda oldugunu onu. yalruzca Hristiyan Tann'Jun varolmamas1 gerekir. Tann O'nu Bu konuda. . ozgurlukle zorunlulugu ozde~­ rak akll temeli iizerinde anla~lllr Jolma le~tirmesine yol a~an CDgitoyla degi~ti­ ~abas1 vermi~.z bir insan ruhunu zorunlu ol. Athenagoras. insan1n oznel.iracaat eden du~i. Bunlardan teoJ·ik ateizm. yanlan savunan. da yatunak tadtr. yok olup giden maddi Olumlu teorik ateizm ise.i. olumsuz ve da yamyaml1k ve ensest ya da akrabayla .in bir lerken.. Athenagor a a 83 rini insa1un i~inde bulan. ~urada ya da burada. varolu~unu olanakstz veya an. ruhun uzere. Tann'run -. Roma dunyas1na yaymak i~in. 2. Ba~ka bir hnda bir apoloji kaleme alm1~ olan Hl- deyi~le.ah~m1~tlr. masl gerektigini. aziz Justinus gibi. a~kln ilk ilke. itaatsizlikle su~layan putperestlerin id- sunu hi~ gtindeme getinneden surdur.ini. insarun toptan ve yetkin bir Tann'ya inandJglnl soy- ozerkligi ve mutlak ozgi. Pratik ve Hristiyanlan ahUikstzltk ve devlete ateizm ise. ton'a mi. Hristi yanlann ezeli ebedi rir. benin. rinde.inya ve insanla il. varolu~u tasdik edilse bile. hpkJ lemlerinden sorun\lu tutulabilmesi i~. yulan inan~ . ki~iligin) olum- aynhr. inancuu akd yoluyla ve Yunan takd- ~llu. ~ekil veren Tann•nln maddeye a~k1n ol- lamsiz kllacak ~ekilde. 0. ateizm ve ~ oldur· n'nin varolu~u kategorik olarak ve kesin me •su~lamalanna kar~1. tiyarun ezeli-ebed. ozsel Slfatlanrun bi.l da. daha gozardi ebnesinden ya da Tann sanki once Yahudilere de yoneltilmi~ olan hi~ varolmuyormu~ gibi ya~amas1ndan tateizm ya da putperestlerin tanrdanna olu~ur. nstiyan du~unur. Jigini varhg1n hakikatinin temeli yapan athanatizm. nl vurgulam1~ olan Athenagoras. pratik ateizm. ziyafetlerde ~ocuk yeme ya Teorik ateizm kendi i~de.i~tur. olumlu teorik ateizm olarak ikiye aynhr. Hristi yanlarm bir bi~mde yadsllUJ'.oktannc1 bir inan1~ olmadJgl- sarun ozgur olabilmesi ve odevleriyle ey. ilk kez ola- eylemi. varhklann nedeninin yok edilemez ve nin gerekliligini kabul etmekle birlikte. S. dialanna kar~1 ~1kmak ve Hristiyan mesinin ve davran1~lannda yaln1zca inanc1yla ibadet ilkelerini Yunan ve sonlu ve dunyevf degerleri temele ahna. yukanda da i~aret edildigi meydana gelmi~ olan athanatiz1n. Soz konusu ateizm. ~u ya varolu~unun~ Mutlak ya da Mutlak Var. olumsuz teorik ateizm belirtik kar~1S1nda Hristiyan inanc1yla Hristi- bir bi~de ifade edildigi zaman. in. Tann'nm yerini insana verdigi i~n. M. cia bilinir. ki~inin ya~am1n1 Tann konu. Tanr1'run den sonra. da bu bi~im altmda varoldugu inanana hk olanaguu tumuyle d1~layan bir du. Hris· olumsi. u~lelnecilik veya tes- ogeyle. Tan. kinlik ilkesi ~ok buyuk bir etki yapml~­ Yunancada olumsuzluk bildiren a one- tlr. olum anlamina gelen thanatostan Ateizm.irlugi. bUgelikle lis inanc1 ya da dogmasll\. Buna kar~1n ayn1 ateizm ortiik bir ahgirun kavramlanyla temellendirmeye bi~de ifade edildigi zaman. kiyle. insarun bilgiyle varhg1. Tann'n1n u~ ayr• ki~ilige burtin- geregi olarak ortaya ~· Buna gore. pratik ve teorik ateizm olarak ikiye (bilincin. maddeye rinden. yoksun buakd1r. mesinin -. yuzyllda ya~a1n1~ masmdan 1neydana gelmektedir.

ekli~in.izaman.Jerini bile~enle­ ler. ~ekil. ki~in!n tum faaliyetlerinin temelin. atoJnla- olup. yaln1zca buyukluk.klar. birle~ir.ok. evren. mekanist bir evren goru~uyle bir. Ba~ka bir deyi~le. de~i~mezdirler. varolan sonsuz say1daki atom un rak gonnek suretiyle a-. Brahtnan Jar. ikinciler nes- Ote yandan. tuel ger-. Atomculuk ozu itibariyle. ozleri itibariyle ba~ka bir ~ey de~ildir. d1~ ya da ak. hiptirler. Atmanla Brahman• ren o~retiye gore. onlann bir lerden -. du~unce tarihinde fel- levleriati yerine getirmesini saglayan gu-. maddi evrenin gozle gorule- dana gelir. aneyecek kadar ki.S4 Ahnan Alman. daha sonra da olumden sonra varh~1n1 surdurdugu.iren or- suz tozi. ba~ka bir ~ye in- ise. Brahman'1n bir kadar geri gider. bi. Buna kar~Jn. bOlunemez par-.ekten ait olan birincil rin ozellikleri ve hareketleriyle a-.ac1klardan meydana araya geli~lerinden ve onlan algllayan gelen toplamlar olarak gorur. Bu varhk. lan ezeli-ebedi olarak ayn• kahr.ek varhk.•klad1~1 i~n. dan savunuhnu~ olan ve ger-. atomcu ogretiye gore. 17.1kla. lan niteliklerdir. maddi ~eylerin birincil ve ikincil nite- ~u i-. once par-. atomlardan meydana geldi~ini dile geti- Ba~ka bir deyi~le.aclk ya da birilnlerin toplamlan ola- likJer. par-.ekte bizim i-. Hint feisefesinde. tek tek bireysel kahhk ve hatta a~n·hk gibi ozelliklere sa- varhklar soz konusu old u~u zaman ise. 1nutlak bir oz rolan her~eyin nihai ve en yuksek bile- olabilir.e~itli ~ekillerde bir araya gelmeleri le~ir. 1 gozle goriilemez olan atomlar. atomismus]. nan nitelikleri. Bir butun un do~as1nm. a) maddenin en ku-. AI. +Epikuros ve Romah tLukretius tarafan- varolu~un ba~lanndan kurtuldu~u i-. SOz konusu ikincil nite- par-. deneyci du~unurlerini bir anla1nda on· Sihr.1. ger-. Birinci- nun gozlemlenen ozellik.e~itli organ ve yetilerinin i~­ alan atomculuk.i-. kendile- Gene) olarak kompleks ya da kanna~1k rinde renk. nn -.eklikte varoldu~unu savundu. Fr. ganizmacJ anlay•~•n tam kar~1s1nda yer Bireyin -. zerTiye. onlan sabit ve de~i~mez sahip degildirler. atomculuk realist bir goru~ nel bir varolu~a sahip olmayan.ekten o~reti olup.alan bir varh~an ozel yap1s1ndan kaynakla- butiinun nitelikleri arac1h~•yla a-.ekli~in Brahman•la bii tunJc~ir. ben. birbirlerinden ayumak gerekir. tGassendi ve P. va- de tek bir ger-.as1 olan Atman.indu~i.aklayanJ fiziki duyu organlan uzerindeki etkisiyle mey- dunyarun. Brahmanizme gore. atomlann zihnin yaphklan etkinin sonucu. Ezeli-ebedi olarak varolan atom- Attnand1r. tannsal ger-. atomlardan meyda- 1neydana geldi~ini savunan goru~. yan tholizmin tersine. ortaya -. Boyle gibi atomculanyla. basit ve aynd1rlar. niteliklerdir.aplak atoJnism. do~adaki varhklan butun- onlara ait olan niteliklerle.uk par-. Par-. yani onlann ozsel do~a­ atomculuk [Os. t1pk1 varh~1n temelinde ikiye aynlmaktad1r. atomlann hareketleriyle a-.in realist bir o~reti olan atomculuk. . Evren Brah•nand1r. +Brahanan'1n ohnas1 Bunlardan 2 felsefi ya da meta}Uiksel gibi. atomculuk butu. ger-. Leukippos ve Demokritos.uk birle~tiren Hint felsefesine gore. yuzy1hn P. ve bizim duyu-organlanm1z uzerine Ba~ka bir deyi~le.ilnizdeki Atmandan dirgenemezler. ego olarak tan1mlanan ve benli~i.a~ felsefesine de bulunur.n son.acJklardan Ba~ka bir deyi~le. atomisnre. tanalitik bir na gelen bile~ik cisimlerde. Atomlar. lng. c.i olarak anla~nlan ~ey. ahnd1ganda Brahanan. Tann'n1n. likleri aras1ndaki farkl1h~1 vurgulama- gozlemlenebilir olan tum de~i~meleri sayla. tat ve koku gibi oze1liklere fenomenleri.Jkanlamayaca~Jna one si. Bu atomcu anlay1~.in. +Locke gibi ayn1 zamanda mekanist bir goru~u yan. atomlara ger-.itun evren dikkate ~enleri olup. ruh ya da ayn~hnld1~1 ya da boii. atomculuk' un kokleri tlk-.alanna cele1ni~tir. par-.ac1klan olan atomlar. bizde varo- oznel yapunlan olmay1p. sefi atomculuk ve bilimsel atomculuk olarak olan Atman. ciiz'i ferdiye.

atomcu Aufklarung. kilere kar~1hk gelir . manhksal atomculuk ad1 alhn. talter der Aujkliirung ise. Tum bunlar mekanik bir zorunlu- meydana geldigi du~unuldugu zaman lukla ortaya &. bile~ik olan her~ey hallerinin basit ve ayn bile~enlere aynl- bo~ mekanda dag1lm1~ olan atomlann mak suretiyle analiz edilebilecegini ve bir birle~iminden ba~ka hit. atomlann i~inde hareket ede. kut.imde. Atom. toplumlarm en iyi bir bi- du~me. Bu toplumsal fenomenlerin grubu meyda- du~u~ s1rasmda. na getiren bireylerin etkilerinin topla1m lan.bir ~eye ihtiya~ duymad1klan oldu~unu soyleyr?n felsefi ya da metafi. anlay1~1m tammlar. duyu ve izlenimlerin bir birle~iminden nelerin yamnda. biricik ve baglm- aym anlam i~inde olmasa da. atomlardan meydana gelmi~tir.arp. sosyoloji- olarak meydana gelir. 6 Psikolojide +t. ho- malar dizisi ba~lar. gin. fait ato- YJlln kimyasal atom kuram1. atomla. dir. t.bir ~ek. Ta~lar ve sandalyeler gibi canslZ nes. hatta insan meydana geldigini savunan psikoloji zihni de. Atomik bir onenneyle atomik bir olgu lamalanna gelince .e~itli alanlardaki uygu. duyu verileri diye rektirir. mique]. birle~imleriyle at. Tikel bir ~eydeki bir nitelikten sal ogenin kendi ozgul atomlan ve her ya da tikel ~eyler arasmdaki bir ili~ki­ kimyasal bile~igin de kendi molekulleri den meydana gelen en basit. manya'smda.inde bir ba~langlCl yoktur.ilde bir raslantadan soz edi. Atomculuk.. Bundan dolay1. Almancada +Aydmlanma.agda~ arasmda birebir bir ili~ki vardu. Yine 5. Aufldiirung 85 Sozunu ettigimiz bu metafiziksel atom. her kimya. varolu~lanm at. Buna gore. menleri ve zihinde olup bitenlere ili~kin nn varh~1. loji goru~u. b) evrendeki her nesne ya de ifadesini bulan atomculuk. bir zihin halinin ayn atomik olgulann. yakla~1m1 ifade eder.arpma ve birle~me olaylann- t. Fr.bir ~ey degil. ondokuzuncu yuz. c. zihin da cisimsel varhk. ya da kurtulu~ hamlesinin. deneyleri. rak one surUlmu~tur. nucu olarak. Bu nedenle. s1fatlar niteliklere ve fiiller ili~­ da. manhksal cekleri bo~ bir mekamn varolu~unu ge.1klayan atomcu psiko- man it. du~unsel bir ozgurle~me fmdan benimseruni~tir. atomik olgu [ing. du~unulen ogelerin ard arda geli~i ve ziksel atomculuga gore. ozellil. atomlann temel bir ozelligi ba~ka hit.. Atomculugun t. bo~lu~ atomlarla adlandmlan ve ayra.inde bu- da hit. t.1klamak it. anla~dacaglru soyler. sosyolojinin top- Felsefi atomculuktan sonra geli~mi~ lumsal yapdan konu alan bir analizle bir kuram olan 3 bilimsel atomc:ulukta ise degil de. sonsuz bir vunna ve t. izlenim1er. a~dclarunak duru- geli~ip ilerleyebilecegini savunur. duklan. atomlann buyuk olan.arpmalann urunu olarak ortaya ljlkar. ozneler (ozel isimler) terimlere (ti- rafmdan. goru~. kellere).Lklama uzerinde yo~unla~hnhr. en temel oldu~unu kabul eder. onyedinci yuzydda. Soz konusu de atomculuk. kar~ahkh bir etkile~irn it.~karlar. var olmak SlZ bir bit. dikleri anlamlara ili~kin incelemelerle Atomlarm ozellikleri.ekliktir.in d) Hareket.imde varolabilmeye yetili ol- durumunda olan bir gert. tum lar bo~lukta farkh h1zlarla du~erler. lizme ya da butunciiluge kar~1 bir goru~ gumuz her~ey.agn~1mc1hk goru~un­ culuga gore. atomic fact. ve ba~ka bir ~eye indirgenemez olgu. Aydmlamna c. 18. onlann olarak gorulmesi gerektigini one suren yonlerini degi~tirir. 4 +Russell ve tWittgenstein ta.de .kkatler. sosyal psikolojide ise. Bu durumun bir so. atomlar. bu t. canh ~eyler. Tum zihinsel feno- c) Metafiziksel atomculuga gore. lunan bireysel birim ya da atomlardan lemez.arparak.ag1 anlamma gelen Zei- ian metafiziksel nokta ya da birimler ola. psikolojik atomlar. madd[ atom. munda olan fenomenlerle ili~kili olarak belirlcnir. harekelin za. metafiziksel ve dilsel bir ogreti ola.. toplumu meydana getiren bi- tum di. yuzyd Al- rak monadlarla degi~tiren tLeibniz tara. Orne- felsefede. 7 Atomculuk sosyoloji alanmda ise.evremizde gordu.uk olanlara t. somut fenomenlere ili~­ reylere ve bireylerin eylemlerine yukle- kin at.

ayn1 zamanda basittir. insan eksik bir varbkhr. Tann miikem. d1~ Augustinus. ondak.Iklanmas1 ve ayd•nh~a lnsan. Augus- Aziz Augustinus·a gore.. lnsarwt mutlulu~u aramas1. biiyiik tem. insandaki en ozgiir eyleminin bir sonucudur. ona en yiiksek doyum ve mutlu- ozelJikle de insan1n ger-. geli~mesini bor-. Au- kaderini en iyi bir bi-.iinkii. 0. ya~adi~Imiz diinyadaki ~eylerin Tann'. Madde de Tann tarahndan sa~lamaya -. Bu. Tam1 tarahndan yaratdm1~ oldu~u i~.re. Confessiones [ltiraflar] Epis tolae lu~a yak1n olan formsuz madde bile. in- ~lincesindedir. Tann hakklnda en rilmi~tir ki.inde bu- me liendire bih nek i-. iyi olmak durumundad1r. da ya~am1~ olan. bundan ba~ka i~nde mektir. iyili~i ve belirlenir.i mel oldu~u i-. rece. Teknik dtizeyi olduk~a yuksek olan bir iyi olmak durumundadtr.ok bilgisi olan insarun diinyanJn ve varhk. do~al gustin us'a gore.Aziz Au· lnek i-. lnsan1n Felsefeyi teolojiye. yeni bir ~iir madan varh~a gelemeyece~i i-. birini bil. sanm Taml'y1 sevecek ~ek. mek di~erini bilmek anlanuna gelir. lan her ~ey bir varh~a sahip oldu~u sii· lnu~tur. Yeni-Platonru lundu~u maddi ko~ullar olamaz. inan-. varo- ve bir estetik yaratma -. Lessing ve tHerder'dir.inde ol.bir ~yin Bu yalruzca Tann·da bulmas1 da bir ras· bulunmadi~J varhkt1r. Bu hareketin ii-. ozellikle de Tann a~lu tarahndan Tann·run bilgisi. nnl ulusal dehas1' dedikleri ~eyi hayata hi-. . Temel eserleri: Civitas Dei (Tann rekti~ini one surer. onun i-.ludur. ger-. Tann ezeli ve ebedi olup. linen ~eylerin a-. Hareket Romantiklerin 'Alman halki. zira giicii.abas1 i-. inanc1 temele alan Au- rumunda bulunan vah~i insan. bu yiizden madde kotii ifade eder. insanhk diizeyinin iistiinde tinus·a gore.ek do~astnl ve lu~u sa~layabilir. insan1n giinah- Hristiyan dininin temel o~retilerini te.in. 'Anlayabil. lnsan1n mutlulu~u. yok- Devleti].ah~an dii~iince hareketini yarahlmt~hr.bir ~ey Tanr1·n1n yaratma iste~i ol- ge-.eklikte iyilik dereceleri olduBu i-. sevmek insarun kendisini a~mas1 de- Aziz Augustinus. felsefeden ve Platoncu kavramlardan Augustinus'a gore. O'nun ozlinii meydana geti~ir.· ~ru sayler. . iinlii Hristiyan dii~ii­ farkh varhk derecelerinin de o1mast ge- niir. Tann bu diinya.in. Augustinus·a gore. yabuzca Tanr1. 354-430 ydlan arasin. run varh~1n1 ve faali yetini yansttb~l du. lnsan do~al olarak sever. bir ~ey yarahlmamt~hr . Tann sonsuzdur. Tanr1tyla dlinya arasmda. bilgeli~i. Tam1tyt sevmek. insarun en yill<sek ama- ni savunur.in. Bundan dolay1.in. olan sonsuzluk arzusunu diinyadaki her~ey varolu~unu Tann·ya tatmin edebilir. akhn gorevi. Tann·run eseri olmasidli'. karh~Inln sorumlusu.uulmazdiri -.- silcisi tWolff. inan1yoruml anlayi~Iyla felse~ gustinus·a gore. Aziz. Tann tarahndan kotii hi-. Bunun nedeni insarun. [Mektuplar]. Onun mutlulu- varh~m kendisidir: Tann.ilde yarahld1~ ki bu ili~kiden dolay~ ona gore. onun eksik ve sonlu olan bir varhk olmak durwnundad1r. lnsarun sevmesi kae.86 Augustinus tLeibniz'den ilha1n alarak. Tann taranndan yaratd- kavu~turuhn as1dtr. <. kendisinden daha miikemmel ya da yiice hi-. biitiiniiyle do~a du- yararlanm1~ttr. ~u hAlde. maddi varolu~ olama- feyi dine tabi kllm1~ olan Augustinus. YI hi~ten yaratnu~tu. inane akla tabi kdan mutlulu~un p~inden ko~mast. yoluyla hi- ganln de~il de. insan1n do~as1 o ~ekilde meydana geti~ Aziz Augustinus. var olan kotiilii~iin nedeninin.imde bilebilece~i­ gustinus'a gore. Bu temelli ihtiya-. 0. Zira. ona gt. tannsal insan yoktur. Ona gore. lanb olamaz.iinkii. sevgi. do- vahiy temeli iizerinde. Tann·nin yalruzca sonsuz olan Tann. mi~ olmanm izlerini hep ta~Jr.irecek yeni bir tiyatro.in. diinyada felsefe sergilemekle birlikte. yani sonsuz -. olamaz. yaca~l anlam1na gelir. olu~unun bir sonucudur. August:inus. bir raslanb de~ldir. Ba~ka bir deyi~le. Cl olan 1nutlulu~un ko~uludur. Diinya.

bu ~er~eve i~inde. lerdir. farkh man- bir Odevdir. ki~inin kendi kendisine yetmesi ya yabilen hukugu. raslanllsal olu- ongoren. gtindelik dilin karma~lkhg•­ Yaram bir ahlak gorti~ti benimsemi~ na ve inceligine eri~emedigini one stir- ve yasayla hukuk kavramlan tizerine dugu forme! manhgm dilinin kularul- sistematik bir tanaliz ger~ekle~tirmi~ masma kar~1 ~1km1~hr. bir egemen. Avenarius'a gore. belli ama~lara hizmet nm tehdidi ile desteklenen istek ifadesi. !opium nm ortak bir i~birligiyle ger~ekle~tirile­ tarafmdan buyurulduklan i~in. 19. A venarius 87 Austin. ~umlar olmaytp. Yasalan ko~ulu ve erdemli insarun temel ozelligi ahlaki ya da dini Odevlerle bagda~ma­ olan. Austin onlara. bunlann geleneksel felsefi problemlerle ler. arasmdaki aymm ve farkhhg1 a~1k hale insam ~evreleyen dtinya ile ilgili kabul- getirmek i~in. Austin ne olmas1 gerektigi sorulanm yarutla. Bu Odev. etkileruni~ olan Austin. gele- Things with Words? (SOzctiklerle Neier neksel metafizigin yapag1 aymnun i. Sense and Sensibilia (Anlam ve ucunu olu~turan i~ deneyle dt~ deney. tLocke ve Jeremy tBentham'dan ler i~in anahtar oldugunu belirtmi~tir. Ahlaki Odevler ise.in. Birinci ~te. bir min ilgili oldugu olgular ve ozellikle de tisttin gti~ tarafmdan buyurulduklan io. Antik Yunan'daki ahlak sis- yasalar ise. Anlamda~Iar). John. hukugun ne oldugu ve kin kavrayl~lmlZI gti~lendirir. gtindelik dile ili~kin analiz. dilsel tanalizin felsefi problem- ntirler ). soz konusu dilsel olgular hakkmda a~1khga kavu~­ egernen Tann oldugu io. tEmpiriy<rkritisizm olarak bilinen bilgi Austin. tum yasalann bir egeme. mutluluj!. bu ayt- ttirden Odevler.:ilmez on men gti~ tarafmdan buyurulur. duyumlarla zihinden bagtms12 olarak . bir zaman dilimi boyunca olu~turul­ yurma. eder. politik bir toplumda ege. buldugu. bir ba~kasmm bir eylemi yap.un vazge. felsefenin en temel gorevi. Buyurulan eylem ise.. proble- rulurlar. ytizy•lm en etkili ve Dilin felsefedeki onemini vurgulayan onemli hukuk felsefecisi. ahlaktan ya da ahlakm da ozerk oJmaSI durumu. Buna kar~m hukuki Odev ya da autarkeia. Onlar. 1843-1896 y1llan ara- politik toplumdaki egemen gti~ tarabn. ·adevler aduu vennekte. yasarun Avenarius. smda ya~arru~ olan Alman filozofu. dan konulma ozelligidir. yapay ve yetersiz maya ~ah~m1~hr. hukuk ile ahlak Ona gore. sozctikleri ve onlarm felsefi problemlerle bir toplumda hakim olan ahlaki kodlar olan ili~kisini konu alan bir ara~hnna­ tarahndan ortaya konur. diye nitelemektedir. Richard. bilecegini dti~tinmti~ttir. en ytiksek fayda ilkesini nmlan ortaya ~1kannak ve daha sonra da hayata ge~iren dini Odevlerdir. analiz etmeye kalk1~ml~ olan tinlti ln. psikolojik olanla fiziksel olan ya da 6zel. Austin'e gore. temel ilkelerinden ay1ran ~ey. yalmzca saf deneyde verilmi~ olaru giliz filozofu. 0 ti~ ttir Odevi birbirinden aymr. n arasmda ya~am1~ ve insan dti~tince­ a~m bir pozitivist anlay•~la her ttir me- sini gtindelik dili incelemek suretiyle tafizige kar~t ~1km1~ ve bilgi olarak. Iugunu isteyen Tann tarafmdan buyu- Filozoflann felsefi bir probleme. odev. Temel eserleri: How to do kabul etmi~tir. Bundan dolay~ o farkh s6zctiklerin dir. 1911-1960 yllla. onlan dini madan yakla~bklanm soyleyen Austin. John Langshaw. temlerinde. gtindelik konu~ma uzun nin buyruklan oldugunu savunur. lngiliz dti~ti­ Austin.. hukugun aynntth bir tam. Austin'e gare.in de.ki Yap1hr?). Bu. ve onun i~erdi~ farkh sozctik- masm• veya bir eylemden saklrunasm1 ler ve diger ifade ttirleri. ve uymama halinde bir yaph. olan Austin. Philosophical Papers (Fel. sefe Yaz1lan). farkh kullarumlara konu olup. mu~tur. teorisini geli~tirmi~ olan Avenarius. lerimizi a~1ga ~1kanr ve dtinyaya ili~­ mml yapm1~. insan varhklannm en ytiksek mutlu- bir ili~kisi olup olmadtguu gostennektir. bksal aymmlara ~ret ettigini sayler.

toplumsal ilerlemey- lnl~ deneyin ozsel do~asm1 gozler online le bireycili~e onem verme ba~ta olmak sermeye ~ah~m1~hr. tenevvilr. tAristoteles'te.. Ayd1nlanma meydana getirip. Y•ldizlar ve gezegenler. ~tkartan Kant gibi btiytik dti~tintirler erung]. Soz konusu Descartes'm 'a~1k ve se~ik dti~tinceler' varhk alam. Budizmde. Bu evrendeki varhklar. Fr.... lng. suas1yla toprak. Tindal'm tdo~alc•h~•yla bakasma. ilk olarak monde sublunaire ]. lar. dtn!anmay• belirleyen birtakun tav1r ya nn akh insan ya~ammdaki mutlak yo.. Aydmlaruna hareketi tBacon.. Ariste>. ve tLocke'un deneycili~iyle. dti~tintirler.. tan.------------------. Thomasius gibi dti~tintirlerle. tizere. Ay- . tdeizm veya ateizm.. Burada. en dt~ ktire. idealizmle mad. onlarm yetkin bir katki da.. Fr. yans1yla.... Aydmlanma hareketi keti a~lklarnak i~in.. Almanya'da ise. bilginin 1~1- maytp... ~ti. a~may1 deneyen ve bu tarh~maya son felsefi ve toplumsal harekete verilen ad. Peztalozzi ve Francke gibi e~itimci­ aydtnlanma [Os. sayan ve onde gelen birtak1m filozofla. ttim ya~amm ve acl. FransiZlann Ay- TISal varhklard1r.... toplumlann ortaya ~~ki~mda btiytik bir yumsuzlu~a yol a~an ve kurtulu~u rolti olmu~tur. Genel olarak de~erlendirildi~inde. olmam1~. gtine~. ba~tmhhk ve tut. varl1~a gelir. ler ve nihayet akh her alanda on plAna ment. dti~tince ve ifade ozgtirlti- lere indirgeme i9leminde bulan Avenari. t Ansiklopedinin yaymlanmas1 hareket tarz1.--------- 88 avidya varolan dtinya arasmda hi~bir fark ol... engelleyen bilgisizlik durumu... zoflan.lm ikinci tarafmdan geli~tirilmi~tir..... saf deneyin. daha ~ok ge~mi~e.. nusu temel ve laik fikirlerin modern sakh~a. Fransa'da.. Evreni ikiye ayuan ingiltere'de ba~lam1~ ve daha sonra I.. aytistti evrenin ka~1 kutbunu dinsel bir renk alm1~11r. . olu~maktad1r. da e~ilimden soz edilebilir. seau'yu hazulaml~hr. Avrupa'da 17. . tMontesquieu. ytizy1hn ilk ~eyre~ni kap. le siec/e des Iumieres. bir dizi ilerici fikirin geli~imine avidya. yani yorumla kan~rna­ ne duyulan inan~. sublunary world. 'do~al sek bir h1zla donen ve hareketini daha din' dti~tincesine kalkt yapm1~ olan a~a~1 ktirelere do~ru ileten sa bit ytldlz. ~·yla aydmlahna yontindeki ~abalar•y­ du.. Nitekim. tSpinoza'nm dine kar~l takm- y•ld•zlar ttirtinden goksel cisimlerden di~l ele~tirel tav1r... vermenin yolunu. zihniyle bireyin bilincini.. ne tinsel ne Aydmlaruna hareketi i~inde yer alan de maddi diye nitelenebilecek fenomen. hi~ durmaks1zm ytik.. yok edilemez olan. au fkla. aytn alundaki varhk ta-. yani tutkulara. ledi~ini savunmu~tur. Bundan dolay1... siyasi yap1 ztine verilen ad. tHobbes ayalh evren [lng. ve dinsel dtizene yonelik radikal ele~ti­ duyusal bir yap1da olup. felsefelerinin hareket noktasl- Ayalh evrenin kar~1smda yer alan....... olmu~tur.. Bayle. enlighten... Ba~ka bir deyi~le. ba~langt~ta ~ok fazla yaplCI hava ve ate~ten meydana gelen yeryti. akilc1 dti~tince. Aristoteles dan ald1~1m belirtmi~lerdir. dtirttilere ve do. saraydaki ahlAid ~tirtimeden ve eter ad1 verilen be~inci o~eden meyda... SOz konusu hare.. gezegenler ve ~retisi. AI. tVoltaire ve Rous- Aristoteles gore. rilerle geli~mi~tir.... kalktda bulurunu~lardlr' oyle ki soz ko- lann tek nedeni olan... dini ele~tiri. yani dairesel hareket sergi. ytizyt.... aytistti evren admt verir.. ay. Bunlar sua- netici ve yol gosterici yapma ve insan s•yla thtimanizrn. elli be~ lane ktirenin Leibniz tarafmdan ba~lahlml~ ve bura- varoldu~unu one stiren Aristoteles'e da 'do~al hukuk'u savunan tGrotius ve gore. ve mn... ger~ekte yalruzca saf deney var.. ger~ekli~i... krahn iktidannm kottiye kullamlmasm- na gelen varhk alamna ise.. su.. akd ve bilimin de~eri­ us.. bi- decilik arasmdaki kar~11h~l bir ~ekilde limsel ke~if ve felsefi ele~tiri ~a~ma. dmlanmaya yapbklan ba~ka onemli bir teles hpki Platon gibi. 19. tWolff. Toland ve M. la se~kinle~en ktilttirel bir doneme. FransiZ filo- ve daha sonra yok olup giderler. Lessing ve tHerder gibi filozof- lar ktiresidir.

i~i.ah~1h.ini.lkarken Bu baj\lamda. olduj\u inana bulurunaktadll. insan doj\a- run.!lcihk.im sarun rasyonellij\ine duyulan inan<. baj\nazhk ve dini insanh. Hristiyanhktan nefret eylemek durwnundadll.inde.larla.irilir ve dinin kendisinden <.k olmu~tur.izen vardll ve bu di.r.eve Aydmlamnada. Bu <. Bununla birli. dan. Aydmlan.inde ya~ad1j\1 toplwnsal di.la- rede bulunmaktad1r. Fizikf ca. Bundan dolay1. en karma. Buna gore.irednden ge911i~ olan her- durumuna indirgemi~tir.inya gerektij\i inanc1.larmdan bir ba~kas1d1r. umut <. bir yandan da insarun doj\as1 di. aydmlllnma 89 tak. Bu evrede.iren bir babl iti.oj\unlu. Aydmlanmaya damgasl- alai ve bilime sar1lan Aydmlanma di.kadlar ve baj\nazhk do- mi~tir. insan irddesini belirleyen oj\e de Ba~ka bir deyi~le.ek anlam1 gi.i~i. yici yoni. uygun ken. eden bu di.inde yer alan di.izenine ili~kin bilgisine dayanarak ya da deist idiler.ok.j\m ilerlemesi i<. insanf akhn 1~1j\mda yeniden di. hareketi i<.i.izeni de ge- oni.kelerdir.in bir toplumun. ulusal. o bu ilkeleri k~fet­ ridir.inya olduj\u. A ydmlanmarun sonuncu ve en belirle- na inan<.ini.i~i. Tann'nm evrene mildahalesine mn evrensellij\ine duyulan inan<. her yerde ayru olup.lara ula~mak du- AkllcLILk ise.ilti.im di. Di. evrenin ti.k.imanizmi tamamla.izeni anlayabilme Aydmlarunada hi. si.ktir. Temel duygulann. belli say1daki rasyonel il. iyi planlaruru~ nemini geride blrakm•~hr. ayru rasyonellij\i sergiledij\inden. alai in. luyla temellendirilemeyen bani inan<. ~ey de.ini. yonel olduj\undan. Aydmlanmarun en Tann tarahndan yaralllml~tlr. Bu baj\nazh- gozlem ve deneylere dayanarak.izenli bir kes aym a.klara ho~gori.i~i. ilerlemedli. rasyonellij\ine. Buna gare.inya. tilerlemecilik.i benimser. donemde din bile.i~lerdir.in 1~1j\ma <. doj\a farkh gori. insan varhj\1 yalmzca kendisini dej\il. Aydmlanmarun he.i.erc.kte. Aydmlanmada insarun rwnundadlr.irleri <. a. Aydmlanma sana matematij\in en soyut.irler. fikirlerin yan ~y. kes ayru doj\ru sonu<.iyi.la belirlenir.kll olduj\u i<.aj\ boyunca doj\rulan evrene uygulama olanaj\1 ver.ini. bi. temelde . !nan<.i. sma ve hi.indeki en bi. A ydmlanmarun akllclhj\1ru tamamla- beslertir. babl inan<.inya. dan. Ote yan- yan tav1r ise tateizm veya deizmdir.lann yapay rum yonleri ve her ayrmbs1yla rasyonel olduj\u savunulur.imanizmin dej\erlerine gore. anlarruna gelir.iyle evren rasyonel olduj\una gore. onda bir balahrken. ba~ka bir ~y dej\ildir.kla sahip olduj\undan. her~eyden once di. m vuran bir dij\er ozellik. tiyimserlik ve bilimleri ve matematik alarundaki ba~n­ evrenselciliktir.irel ve Bu iyimserlij\in temelinde ise. insan evrenin yap1sma men ti. ya da insan zihninin kendisi de ras- marun en onde gelen sloganlarmdan bi. Aydmlanma boyun.iyi.k ateist ve di. din kar~1smda kesin ilgili sorular sorup yarutlama olanaj\1 bir zafer kazanan bilimin etkisi bi. her- tirdij\i kendi i<. mi. 'lnsanf olan hi<. ulusal suurlar tarahndan 9zilen.lkarhl. yine insana. evrenin 1rk bakmundan olan farkhh. i<.ini. kapasitesine sahip bir varhkhr. ve dine kar~1 t. Bu arhk insanlarm elindedir. doj\ayla j\m y•k•h~mda.in. Avrupa.bir ~ey lnsan varhj\1 alalh bir varlLk olduj\un- bana yabana dej\ildir' sozi. olmu~tur.ik bir inan<. li~tirip yetkinle~tirebilir. ak1l yo- ve korkular•yla belirlenen insanf bir ev.itiin birOrta<.. akhn si.tan kesinlikle kar~1 9knu~ ve bilirnin gerek.. insarun dej\erleri.izenlenmesi bir di. ki. Tann'y• en iyi durumda bir seyird bir ej\itim si. doj\u~tan getirdij\i akll. herkes sistem olarak evren gori. suurlan doj\a tarahndan dej\il de. maya <. tutkulan. fakat o onemli inan<.inde kapah ve di. bir yandan farkhh.i. Modem bilim. Bunlardan hiimanizm. Akl1. Buna gore. me ve evrendeki di.izgecinden ge- di. akla ve in. sm1rs1Z iyimserli.i~lere raj\men.irlere ~lk doj\rularm1 anlama ve oj\rendij\i bu gore.iti. larla Slmrlanml~ dej\ildir.ik engel olarak gor. insan doj\as•- ~i. bi. evrensel olan doj\asma bi.izeni belirleyen ve ger<.incesi.iyi.k saj\larru~br. insanm ra saldmhr.

kllahk ve evrenselcili~in. A~km. kendisi ve biitiin bir varhk ala- ya~anan toplumsal ve ekonomik ko~ul­ myla ilgili olarak temelli bir biljimde lara ba~h olarak. rinde tasvir etti. kendine giivenli. l~te bu varo~larda zma kar~1hk gelen otreti.k ye ve kontrole elveri~li olup. «.ilerin. tlliorie de l' eclairage ]. onemli ol«. nin «.eve i«.in bir insandan «. mii~rur. ya~ayan i~«. ki~iyi temas i«. ezeli-ebedi ve geli~meye yol a«.edoniik bir insan ortaya «.inde oldu~u a~km ger- kiisiiniin. man~a bir tav1r ald1~ i-. bilim ve teknoloji yoluyla tilerleme iil. Ome~in. s1mrh.ok biiyiik.er«.i yo- ht a«. biiyiik zorluklan olan. yeni bir ala1 ve demokra ti.in kar~1 ~kd­ ayd1nlatan tecriibe [ing. ozellikle de Tann'yla olan do~­ mi~tir. ondokuzuncu zaman yo~un bir bi«. ve 20. iyimserli~in.1kan tur.ik bir ilerleme kaydedil. de. expbiota lumineuse ]. 19. zinci yiizyda damgasm1 vuran Aydm. kotiim- ahl~k ve dinin hakikatlerine kar~1 dii~­ scr bir insand11. do~a bilimlerini omek alan bir bilgi layan. degil diinyayla. fmdan yonetilen. kendisini anlamakta bir ele~tiriye u~ram1~hr.inde ya~ad1~1 toplum bu bilgi ~~~~m­ FranslZ Devrimi teroriin egemenli~iyle da sonsuzca geli~tirebilir. geleneksel salt kendisiyle bile ban~amam1~. ~unu. Bu diizenli evrenin bir par.ici maddi ve fizild ko~ullarda smmnz bir insan varh~mm zorunlu. insanm smtrs1zca Bu tiir bir mistik ya~anb ya da tecrii- yetkinl~ebilece~ine duyulan inancm.90 ayd1nlanman1n ~okii~ii «. Bilgi felse- Buna gore. dt~a dmlanma.a basit ve dii.ok. Romantikler yonlendirilen.ok toyevski'nin Yeraltmdan Notlar adh ese- radikal bulmu~lardtr. Aydmlanma aktlclh~ma. ola~aniistii giicii olan bir ger- farkhhklan goz ard1 etti~i i«.mi~ ve ak1lcthk anlay1~1 geli~tirdi~i i«.eklik.~i bu insan tipi. tedirgin.Jsmdan biiyi. yabanc:da~m1~ ve Aydmlanmanm akhnm ruhsuz oldu~u­ i«. yiizy•lda ortaya «. Aym «. insanla ozgiirliik «. ortaya «. Aziz Avrupa'da kentl~meyi ve kentlerde t Augustinus'un geneI kavramlann. Aydmlanma~un tur. Bah kiiltiiriinde.1km1~tn. ondokuzuncu yiizydda or- ilerlemeyi engelleyecek hi«. a. Fr. luminous experien- mt~ttr. her~eyden onre. rudan temasla belirlenen ve bu tiir bir · aydmlanmanm ~okii~ii [lng. eksikli olu~unu. feodal donemin yoksul koyliileri- «. mi~ oldu~una gore. Aydmlanmanm akll tara- felseff ve toplumsal bir hareket olan Ay. Fr. ce. bireysel ve kiiltiirel kudretli. Nihayet. ya~am ko~ullan a«. diinya vatanda~1 olmay• se«. netimler izlemi~tir. insan modelinden olduk«.in ele~tiril­ «.bir ~ey yok. yiizydlarda. tecriibe. smustz ve siirekli bir Ote yandan. son bubnu~ ve devrimi mutlakiyet«.Ikan Aydmlanma kar~1h tavn aydmlatma teorisi [ing theory' of illumina- i«.siizlii~iinii gosteren lanmamn temel o~eleri olan hiimaniz. aktanlamaz olup. de~~ken ve gelip ge«. 19. yiice. be.a~ml ba~lataca~ma inarulan i«. evreni an- ma. ba~1mhh~Im. ba~ka bir kaynaktan sa~la­ na u~ramas1 sonucunda.ok daha gerisinde kald1klan gorill- «. ondeyi.imde ele~tirilmi~­ yiizydda daha «.in kullarulan genel deyim. Dos- nu soylerken.eklikle. zo- yoksul gecekondu semtlerinin do~u~u­ runlu do~rulann bilgisini a«.ok duygulan tarahndan tir. tion. lanma hareketi.inde olan ki~iye sonlulu- Enlightmment]. fesinde. muhafazakarlar onu «.aca~I umulan bir sure«.1klama tar- nu h1zlandnmi~tn. . zaman doniik insan ti. fakat olduk«. aydmlahr.I- zenli bir mekanizma oldu~unu ortaya smdan. Buna gore. Yine Aydmlan. soze dokiilemez. lnsanm refa.iide erozyo.tkanm~tn. yete~izli~ini ve gii«. y:UzydLmiZda Aydm. 19 yiizydda namayacak bir bilgi kazandmr. de~~mez do~rulan nasd bilebildi~i so- olarak. onseki.a farkh olmu~­ Avrupa'da 18. aJllapse of mistik temas i«. taya filkan insan tipi. teknoloji alanmdaki uygulamas1.ast olan insamn davram~l da. bilimin. Yine. min. yiizydda.pi yerine. rusuna yarut olarak getirilen teori.in.

insarun iki farkl1 bilgi tiiriine sahip Tann'ya bag1mh hale getiren bir aydln- oldugunu ac. sel analizi aras1nda bir bag kurma -. insan zih.in uygun bir deneyin . I<ariyerinin daha sonraki doneminde. siirmii~tiir. Ba~kil bir Augustinus'a gore. dogru oldugu deney yoluy- dan muhta-. onla. dogrular ve ne de deneysel hipotezler ra yiikselemeyen insan. hkJann bilgisi ve giizellik gibi akLlla anla· Temel eserleri aras1nda Language. Do~ruluk ve Manhk]. bir dogrulanabilirlik ilkesini benirnseyen Ezeli-bedi do~ulann. Alfred.Jkard1guu savunan latma yoluyla a-. nnd Logic [Oil. s•yla. bu ay~ anlam ve ba~ka zihinlerin varolu~u tii- d1nlatmanm kaynag1nda Tann vard1r. tek tek hksal ve deneysel onenneler diye ikiye olgulardan ve algdardan genel do~rula­ ay1nna~t1r. genel kavramla. Ayer'a gore.in ayd1nlanmaya. ona gore. . Fo- rulann bilgisi olarak belirler. insan zihnini zin. algs. insan bilgisinin konu ald1g1 meler olmay1p.1ga c. bilgi. bu durum bilgi i-. nasll olup da ezelr-ebedi Ayer. onennenin. Aziz Bonaventura. genel kavramla.Jiann sun olan sozde bir disiplin olmak duru- bilgisini. felsefesinde. The Problem of Knowledge gi~tnez dogrular1 kavrar. onerme- nn bilgisi i~. mundadlr. Viyana 0 niversitesinde. ku~ku ve yanh~a a-. varhkla ilgili iddialar. bu iki bilgi tiiriinii stta.eren ninin degi~ip. t AristoteJes'i durumundad1r. Yani. ancak Tanr1'run kendisini ay. duygusal bir tavnn ge- fenolnenlerin de degi~tigini soyleyen ni~lememesini isteyen ifadelerdir.u bir -. bireysel omeklerden genel kavramla. de~i~mez oz ve ilkeleri bil. tBerkeley ve tHume'un empiriz- dogrulan bilebilmektedir? insan zihni rniyle tRussell ve tWittgenstein'dan etki- ic.izgi iz. yanla~ bile alma- leyen Aziz tBonaventura tarahndan da YIP. lara kar~1n.n yedi arb ii-.nlu olarak on etti~ini bilmek nasd pozitivizmi kapsanu i~nde degerlendiri- miimkiin olabilmektedir? lecek gorii~leri benimsemi~tir. dlnlahlmaya gerek duyar. tMetafizik i~n ge-. 1910-1989 ylllan arasmda gibi. Augustinus-. glnl belirlemek i-.erlidir.lu olarak gosterilmedik-.ek oner- oldugunu. ay. bpkl Hume'un yaph~ gibi. insanLn biitiin bun. Vi- Bu ayd1nlatma. Truth ~dabilir kavramlann ve ezeli-ebedi dog. ezeli-ebedi ve degi~mez dog. manbk- ebedt degi~mez dogrulan gorebilmek.n. Ayru ~kilde one siiriilmii~tiir..erli olmak Ayru ogreti. c. bir verir. leri. lnsan uJtdations of Emprical Knowledge [Empi- gozleriyle maddi varhklan goriir. The Central Qu- nn duyularla algdanan bilgisine sahip estions of Philosopl•y [Felsefenin Te1nel olur. d uyulann nesneleri olan som ut var. Ayer. anlamdan yak- nn. olan metafizik.ah~m1~ ve once- kavrayabilmek i-.erli olan dmlatmasa sayesinde ~bilir. 1nesinin ancak ve ancak.abasa nin sonlulu~unWl neden oldugu s1rur· i~nde olmu~tur.e gustinus'a gore. la kesin sonuc. ttiimevanm. birtalom kesinliklere sahip bir onennenin do~ruluk ya da yan~la­ olmasan1n. Onenneleri ne manhksal ra. Sonlu bir var. Problemleri]. insarun Tann•ya her baklm. ya~am1~ olan iinlii lngiliz dii~iinur. man- tisi geli~tiren Augustinus'a gore. oldugunu one siiren Au. · Ayer 91 Duyuma ve bilgiye iJi~kin iyi bir anali.1k onermeler de. teoloji i~n de ge-. tannsal reddederek. riinden konulan ele alll\19 olan Ayer. etik ve estetikte de~er yarg1s1 i-.evresi'nin mantlk-. ate yandan akl1yla ezeli-ebedi. l~te.iin toplanwun her zaman lenmi~ ve tViyana c. laman1n iistesinden gelmesine olanak Filozof kariyerinin ba~larmda. giizel bir k1z omeginde oldugu Ayer. anlamdan yoksundur. likle ger-.i. rik Bilginin Temelleri]. insan1n bilgide fiziki yana ~vresinin gorii~leriyle lngiliz dil- nesnelerin degi~mesinin ve insan zihni.lii ge-. bilgi aktaran ger-. bu durum.eklik. Buna gore.in de anlamsaz oldu~unu dile getiren gii-.1klanabilecegini one Aziz Augustinus. de.1 ve zoru.1 pozi tivizm iizerinde -. bir tiir aydmlanma ogre-. bu ilkeden yararlanarak. insan zihni ezeli ve deyi~le. [Bilgi Problemi] gibi kitaplar bulunan hk olan insan.

~eylere yakln. soz konusu ay1run ayud edilemez [tng. discernable. ozde~ o1abilecegini dile getiren ilke. ger~ek­ ozellikleri ortak olan iki ~ey i~n kullan1· likte de. gerfek ay•nm- birbirlerinden hi~bir ~ekilde aynlmayan. rlin tanaliz oldugunu iddia eden ve ana. ram olarak. ba~ka hi~bir ~eyde gili evrensel yasalan ge~ersiz kllmamak olmayan bir ozellige sahip bulundugu- ic. onun bir par~as1. birbirine tam kalmay1p bir adun daha ileri giden filo. ilke. AI. bu farkhh- nizlni benimsetni~ ve bir Z z. gin bir elle bir pannak arasmda bir ayl- ge verilen ad. likli bir varhkJa. ger~ek ayuunda.ligi ilkesi [lng. buliin ve bir- ve]. bir ay1rund1r. orne- farkhla~tlran temele. felsefi analiz dilsel bir analizdir. distinction. s1yla. Hatta. ornegin ayla giine~ aras1nda yaplld1g1 ayard edici ozellik [tng. Buna kar~1n. hk gostermeleri durumunda. 1nu~tiir. ay•r•m ise. onennelerin ilke olarak hakh kda. dolay1s1yla evrende. CQract~ristique distincti. Latince riiniin. birtalom soyut ilkelere olarak ayn1 olmad1gln1. burada da nu. iki ~ey bul urunad1t. likJerinde soz konusu olan farkl1hkJanna lir hi~bir farkhl1gt bulurunayan. olarak benzeyen. Ayer•a gore. run yaplld1g1 zaman. ay1rd ediJmeleri i~in insarun bedeni ve ruhu aras1nda yap1lan gerekli farkh ozellikleri olmayan. ~eyler aras1nda bir ayu1m yap1hr. unterscheidung). ay1r1m [lng. ve a·nin bir h~linin z•ye neden ~eyin tiim tszelliklerinin zorw1lu ve ozsel oldugunu soylemek anJarruna geldigini oldu~. AI. iki bfitfin ve birlikli varhk. iki ~eyin yalruzca say1sal olarak lana bilir lik ilkesine yonelen Ayer. en onemli yonlerinden biri oldugu. ba~ka bir sembolu i~eren tiimcelerle Farkl1 ay1nm tiirlerinden soz edilebi- ifade ehnek suretiyte tan•mlama yollan lir. Fr. ne kadar benzer ·gO. lizle ilgili gorii~unde Locke: Berkeley. distinquishing zaman.in benilnsetni~tir. Ote yandan. Fr. zihin konusunda.aSl olduk- principle of identity of indisCD'?Ulbles.CJ2 aynd edici ozellik gerektigini dile getiren zay1f bir dogru. Ay1run.e gorfinsunler. daha tszel olarak da. birbiriyle ozde~ olan zof. tlpahp ayru olan. bir tiiru. indisurnible. tiim rinden ayn ve ba~IZ olarak. uyesi oldugu suuf- . Fr. soz konusu ayuun tam ve uygun clwracteristic. lan ~eyden (zihnin faaliyeli ya da soyut- principe di! l'identit~ des indisamables]. bir part. Soyut ayud edilemezlerin ozde. ba~ka bir ~ey olmad1g1 tasdik edildigi Bu tiir bir analiz.ihin haline gln ba~ka bir farkhhg1n gerekliligine sallip oldugunu soylemenin. drr. ay1rd edilemeyen. yapllm1~ olan ~ey. in. Ba~ka bir ~ey kar~1s1nda gozlemlenebi. kendisiyle i~aret e ttigi.Jru dile getiren pren- namayacaklari yerde. dolay1. ger~eklikte. belirleyici ozelli. bir tur notr mo. niteliklerinden dolay1 ayn olan Ian sllat. ya da gore ayut eden bir ay1nm. Bir ~eyi ba~ka ~eylerden ayrran. gore ayart eden ay1nmd1r. tam da farkld•klan. rendeki her varhg1n.riy. bize bir zaman. saglar. ayru ilkeden. varolanlann anzi hi~bir ozelligi iddia etmi~tir. ay1rt edilmi~ ~eylerin nite. A}'lrd edilemezlerin ozde~ligi ilkesini manln aranma1nas1 gerektigini ileri sur· formule eden tLeibniz. Ayu1m. reddedilmemeleri ve hi~bir hakh kihn. Ev. dan bakdd1gtnda. aymmda oldugu gibi. Felsefenin ger~ek i~levi­ olmad1~ sonu~lanru ~1kart1n1~hr. bir dugumu. lamasl d1~mda) aynlmaz olan nitelik ya rendeki hi~bir iki ~eyin tiimiiyle. ~eylerin yalruzca mek~nsal olarak farkh- Ayer. ne onu ne onunla e~anlamh kavramsal belirleme.. ortaya ~1kan setnbolii. Fr. distinction. onlarda kesinlikle differentia terimiyle gosterilen bir kav- baz1 farkhhklar saptanacag1ru. Ba~ka bir deyi~le. nichtzuunterscheidende]. yetersiz ve uygun olmayan bir ay1rrmd1r. onlar1n yine de sip. farkhhg1n varolan ~eylerin ozde~le~tigim bir B bedenine sahip ol. Seyler aras1ndaki fark· Hume ve Russell ~izgisini izleyen Ayer'a hhkJara i~aret edildigi ya da bir ~eyin gore. birbi. zlhnin faaliyetle- le her bak1mdan. Ev- nin soz konusu versiyonunu ge~mi~le il.

'veya'. c. birbiriyle miroir. varolan ba~ka nJn. AJ. Buna gore. buna kar~rn uzak nitelik bak1m1ndan ti1miiyle farkh ve cinsindeki ortaklanndan ayU"an ozellige benzemez olma durumu. gu. ayn1 yak1n cinsin kapla1n1 da.ocugun onsekiz ayla alh ya~ arasm. disparate). her ttiriin c. hi~bir ~ey yoktur. se~eneklilik bag1nhs1d1r. ayrullk ve farkllbk len ad olarak kar~1m1za ~1kar. aksi takdirde yalnrzca cins olup. ay1nm. banclla~mayla oznellik aras1ndaki diya. da' sozcillderiyle yani tikeJ evetleme ek- gunu ve ba~kasuun goriintiisiiniin de lemiyle ifade edilir. disjunction. L>rnegin. len ad.ok say1da oldugu zaman. ili~kisi i~inde degilse. onenneler bag1nh yoniinden Slruflandl- aynadaki goriintiisiiniin ger~ek olmadl. ttirti ya sahiptir. Freud~u psikanali· cinstiir ili~kisi i~ine sokulain1yorsa. uzak ny1rzm adt verilir. bak1mlardan benzerken. va- gore. yakln cinsindeki ortaklarrndan ay1ran ayra [ing. lektigi canlandrran a~amaya verdigi ad.. Kaplamlan birbirinden c. bir Farkhhk ise. bir hipotezsonu~ bag1ntas1 degil. birbirlerine tikel a~amada aynanm oniinde bir yeti~kin­ evetleme ekJemi ile baglanan onermeler le bir1ikte duran ~ocuk. ayn a~amada ger. da a·dir' fonnW\a sahiptirler ve iki terim ayn1hk ve farkhhk [ing. ay•u cins i~indeki diger rurlerden birbirinden ayn olmak durumundadu. goriintii fikrine sahip olan ~ocuk. ise. ayn kavra1nlar ayna evresi [ing. aynadaki kendi aras1nda soz konusu olan ili~kiye veri- goruntusiiyle yan1ndakinin goriinhisii. iki ayn ~egi ifade duru1nlarda soz konusu olan ~ey ya da ederler. ma i~levi goren. Ttir ve ozellige yakzn ayzrrm. kendisine ozgi. Burada her iki terim de bir hi- daha fazla say1da ~eyin birbiriyle ayru potezdir. C>te yandan.i bir doga- nm olarak ikiye aynhr. spiegelstu fe]. Bu kar. tur. Fr. stade du olarak goriiliir. klasik manhkta. lkinci a~amada i~te bu ~er~eve i~inde. stage of mirror.. glnda. arasrndaki kar~1hkhhg1. ise. Al. ortaya c. tiirler ~eklinde temel ozelligi olarak ortaya ~1kar. birbiriyle cinstiir tursel ay. Aynan1n ii~iincii a~amasln­ bagrntasl kuran onenneye ayrlk onerme da ise. h. ~ocuk ya da ozneye ben 1nundadu. Zira. ilk baglanmasl i~leminde. varolan diger ~eylere baZI ozellik ya da ozellikler toplam1dlr. ya. disjunktion]. iki terim aras1nda bir kar~1hkhhk ganl anlar. Bundan dolay1. ayr1khk olarak ference. birinden ayn ve bagtmSIZ olmak duru . aynada kendi kendisini tarumas1n1n i~erisinde yer alan kavramlar aras1ndaki birbirini izleyen ii-. iki ~ey. Ayi. listi Lacan·rn. baglnh ya ya da onennelerin birbirlerine ~k!e~tigini one siiren Lacanra gore. ayr1 olsa da. iki ya da daha fazla sayl.in. kendi goriintusii oldu. farkb oldugunu kavrar. Ama hipotetik onenneJerde ol- oldugu tum durumlara ortak olan ~ey. iki ya da daha fazla say1da ~eyin bir par- ler varolamayacag1 ve cins ttir ayrnmin. disjonction.tkan ve yasalara bir temel sagla- C>te yandan. Bu onenneler A ya J ayn. ozelliktir. bu durumlarda soz konusu olan ozellik. L>te yandan. ayruhk ve farkhbk. bunlar arasrnda ortak bilincine vanna olanag1 saglarken. ayr1khk [ing. sammess and dif. 'ya ger~ek olmay1p. bu iki terim aras1ndaki ba~n . Buna gore. Fr. ~ocuk aynadaki goruntusiiniin ad1 verilir.1hkllhk. ik. Fr. cins i~inde. da ~eyin birbirlerinden farkh oldugu aynk onermeler.rnn adr verilir. farkh duyulann duyumlan tiirii. identit~ et difforence]. nii birbirine kan~hnr. ay1nm.asi olup. tki ya da kurarlar. Buna varhg1n temel kategorilerinden olup. Fr. disparate. tiirii gosteren rolan her ~ey. en az1ndan bir balwndan ~ey)eri i~ermesi zorunlulugu bulundu. ayrran ozellik ya da ozellikler toplarruna Manhkta. farkJ1du-. Yine. bir- zi yeniden canland1ran Frans1z psikana. uzak ve yak1n ayi.i kavra1n. ozellikle nesneler ve ayruhklar dan soz edilemeyecegi ic. dugu gibi. ayr1khk 93 tanya da cinsten ayrran ozeHikJere veri. tiirlerin cinste bulunmayan bazr her~eyden. .

aglr bir somiiriiye dayanarak. 'Hasan ya iilkelerinden olmayan toplumlara ozgii da Hiiseyin gelecek' onermesi tek bir yoksulluk ve ekonomik bak1mdan geli- onerme gibi goriiniiyorsa da. aynk onenneleri. ~ememe. olarak kursalar bile. iktisaden durgunluk iQnde lecek' ve 'Hiiseyin gelecek' gibi iki basit olma hali. ler. Omegin. periferisinde kalan bu iilkeler. unterentwick- meler. bu formelijzelli~ne geli~me diizeyine.ok Ut. Fr. istenen Modern manhk da. Ozellikle Marksist teoriyle onermenin 'ya da' baglaayla birl~tiril­ Bag1mhhk kuramtna gljre.alar bu onenneleri de me saym1~tlr. merkezin mesinden olu~an bile~ik bir onermedir. tikel evet· maruz kaldaklar1 i9n eri~emelnektedir­ Ierne onermesi ad1 albnda bile~ik oner. . Bin. 'Hasan ge.enek lung].iincii Diinya toplumu- bildinneleri balomandan iki ayn oner. na ya da daha dogrusu geli~mi~ Bah meye aynlabilirler. hem yapalara ve hem de sec. Under development. sous dlvelcpment. AI. ashnda aynk oner.94 azgeli~mitlik Klasik manbkc. basit onerme formu ndaki onermeler azgeli~mi~lik [tng.

inde. oncelikle ve ~·ru one siinn ii~tiir.. Bachelard. hirincisi.iirtii:tihnesi olgusu kan1tla1naktadlr. Epistemolojik kopmay1. bilimini incelerken. kendisini hir ttir mehdi olarak goren i~te hu ~er-. o gelecekteki bilimsel geli. kendisinden -. bilim si]. akd kavray1~lanndaki fark- med Bah tarafmdan kurulan ve islarrun hhklan ifade eder.. Muhammed ile hitmedi~i olup. yani hilimsel rna ve kullarumlarmda helirgin hale ilerlemenin diizgiln do~rusal ve birikim- geldi~i inanc1n1n hir sonucudur. -. tamhk ve kusursuzlu~wtdan soz edile- Bachelard'1n soz konusu ilci tezinden mez. giiniimiiziin kaVTamlanyla ara~bnlama­ ~iinmek suretiyle anlama yoniinde bir yaca~nu. lL ~terialism Rationel [Rasyonel tarih-. nan pozitivist bilim anlayt~lna oldiiriicii ohk ideallerinin.mi~in Maddecilik]. fakat daha onceki kavramlann. B 0. . Bundan dolayt.a- l~b~l akd ve rasyonalitenin tarihin ken· disindeki akd ve trasyonaliteden daha sahit ve tek yonlii ya da yekpare olmadJ- ~1ru soylemi~tir. bilim tarihi bir bilgi birikimi siireci hilim tarihindeki geli~meler taraflndan de~il. Bachelard'a gore.isinin hundan dolay1. 1844 yumda.inde bilim tarihi diye giri~imi olarak somutla~an dini tarikat. Ge-.mi~in biliminin biiyiik ol~de bilim tarihi iizerinde dii.in. felsefenin bilim tarihinde hulmaya -. ome~n tDescartes ve bir darbe indirmi~ alan Bachelard'a tKant gibi dii~iiniirlerin ideallerinin gore.aba olarak de~erlendirilebilir. Gaston. giiniimiiz biliminin Bachelardlm dii~iince ve o~retisi. hilim tarihinde keskin kopmalar vardu ve hu Babilik. Bachelard. bilim de minin de. la~llmas1 ve a-. Mirza Ali Muhatn.unkii abl en iyi bilim. onun akl1n yapllarlJUn soyut Bilimde diizgiin do~rusal hir geli~1ne ilkelerde de~il de.iJU savunan Bachelard'a gore. onlan l'Esprit scimtifique [Bilimsel Aklm Olu~u­ mukayese ebne h~ru huakmayan ayn- mu]. Frans1z tarih temelli sonra gelen Kuhn ve Feyerabend gibi. Gaston 95 -. tarihlerinden soz edilehilir. hilimsel geli~me Mirza hu iddiasuu kendisine Tann tara. li~melerinden ti. hilim felsefesi gelene~inin kurucusu alan iki kavramsal sistem veya iki bilimsel dii~tiniir. kopmalar da.ah~man1n farkb holgelerinin li~in Hz..iretilehilecet. Akh hilimsel akla e~itleyen. ayn kavramla ifade Bachelard. Slnda ya~anu~ alan Frans1z hilim tarih. Temel eserleri: lA Formation de kavramsalla~tuma aras1ndaki.ek anJam1 ic. tam ilkelerine dayah hir reform tasans1 ya da ve ger-. Ona gore. ge90i~in kendi terimleriyle an· . ana gore felsefi ve a priori akll. tarlhsel ge. 1884-1962 ydlan ara. aklm somut uygula· hulundu~u anlayl~Ula. giiniimiiz bili- dii~r. lkinci sel bir geU~me siireci oldu~unu savu- tezi ise.me- en iyi hiUm tarihi anla~Lld1~ zaman hili· ler taraf1ndan pekala a~1labilece~i i9-~ nehilir. akh anlamak ic. bilim okuluna gibnek durumunda- du. felsefe. etmi~tir. epistemolojik engel ve episterna· kitapta ifade etmi~tir.eve i-. rasyonali· tenin ancak ve ancak aklm. hunun yerine Bahili~in en onemli iddias1 peygamher· hilimsel -.aklanmas1 gerekti~ini dile bilim tarihi boyle hir i~ fazlas1yla uygun getiren Bachelardra gore. La Philosophie du Non [Yak Felsefe· hk olarak tarumlayan Bachelard. hir ~eyden soz edilemez.isi ve filozofu. akhn standart ve de~erlerini kullanamayaca- ve rasyonalitenin dogctsm1. lojik hareket gihi iic. ge-. modelini epistemolojik kopma ya da k•- fmdan indirildi~ini soyledi~i Beyan adh rllma.

i ingiliz bilim adam1 n~trrmakla birlikte. onu yoneten Bacon. bu bir sure~ olmak durumundad1r.aktad1r. S. Novum Orga. bu an- New Atlantis [Yeni Atlantis] •dir. do~an1n kendi Althusser ve Michel tFoucault'nun di.iyiik ~aba ler olarak gormi. bilimin ilerlemesinin me. bir h1zla ilerleyece~ine olan inanc1ndan pratik amac.icadeleden dini.96 Bacon.i kavramaya yonelmelidir. siyasi ve di. Tarih boyunca bilim-d1~1 ideolojilerle bir 1ni. se-.i.i~i.i~i.i~­ tarih i-. insarun geJe.insel nedenlerle ken- ibaret oldu~u dahi soylenebilir. onu kendi etkili ohnu~ olmas1d11'. lamda tPlaton ve t Aristoteles·in felsefe- Kendisiyle ba~layan. Eserlerinin ba~­ one si. vahiy ve neysel yakla~murun tarihsel bak1mdan . Francis yont'etnlerin.h bir ara~brma old u~nu iv1ne kazanm. tDemokritos·un felsefesi. ozellikle de Louis lerle oynamak yerine. ayru zamanda online serer.i~i. kura1nlaru1 yerine yenileti. tMetafizi~in varhk olmak bak1- dek uzanan lngiliz empirist gelene~inin m1ndan varh~a ili~kin bir ara~tlrma ol· ilk bt.izgilerle ay- nin ikame edildi~i kesintili ve devrimci nlmast gerekti~ni savunan Bacon.inli.ik olup. hareket etmeyen hareket et- a\1Sl temelde somut. Hatta.inli. bilim.im ba~­ bir bak. bir geli~me si.incesi ge. e~itlemi~tir. zihindeki on- onctisi. Fizikten ereksel nedenleri atan Bacon'a nunt Scientarium [Yeni Organon] ve The gore.i ingiliz filozofu. paziti· Bacon·un teoloji konusuna girdigi zaman vizme yakla~ml~tlr. SOz malanndan kurtuldu~u takdirde bi. dl~UU soyleyen filozofa gore. 0. maddi dtinyarun fonnlanna. Bacon·a gore.inli.imevanm yonte- temel eserleri The Advancement of Knuw.inde luzla doni.ir ve bilim mektedir. akhn birbirlerinden kesin -.inde kop1nalar veya ciddi kesinti· ti1recek olan bilimsel bilgiye ula~marun ler ya~ar.I~ a~1suun savunuculu~unu yap- hklannda Slk Slk ge~en yeni sozci. retilerini ozi. J. mini uygulamakhr. Bu yasalan da ya~am1~ olan. pratik eski epistemolojilerin. Francis.ince ve eserlerinin. ~a~da~ bilimin de- kar~1 olan ciddi polemi~inde.i. her~eyin mekanik nedenlerin Bacon ·un Aristoteles~i felsefeye ve Sko. sozruk- filozoflan k u~a~1n1n.iyi.ini. Do~aya ~i. Skolastik anlay1~a harcam1~ olan Bacon. Di. aklln gercgi gibi ve sistematik bir bi~im­ reketi oldu~unu one si.tigi sozciikler ba:zen tHobbes ya da Bacon. madded ve mekanist hklartnda ve kitaplann1n boli. Bilimsel aynm ger~ekle~tirildigi takdirde. tRussellra dir. o Hristiyanh~1n o~­ ve filozofu. ledge [Bilginin ilerlemesi]. Locke ve Hu1ne·la sinden daha do~ru ve sa~lam bir felsefe- devam edip. me i~levini on pl~na ~1kannak gerek- den sonraki Frans1z di. kendisin. ~a1n1n1 daha iyi yoni. bilim bir ilerle- Bachelard·a gore. ingiliz empirizminin kavramarun tek yolu ise. 1561-1626 y1llan arasln· genel yasalan kavramakbr.iti. ve teorinin her za1nan yarahc1 bir in~a ha. bir sonucu olarak ve yasah bir bi~de lastik mantl~a kar~1 ~1k1~1n1 gozler ortaya ~1kb~ru soylerken.incelerinin ~ekillenmesinde olduk~a egemen olmarun ilk ko~ulu. Roger. bi. yasalanna ili~kin bir ara~brmadrr. birikimsel olmak bir yana.inde bilmek.iren Bachelard·a de kullaruhnas1 durwnunda.iren Bacon.irecidir. tti.i i.ik filozofu olan Bacon·un bakJ~ mad1~1 gibi. insan ya- gore. limin insanlan ayd1nlatma ve yonlendir~ onun di. metafizik nelde ileriye doni.i~i.iyiik konusu ara~hnnanJn teorik de~il de. Bilim. do~alc1 bir bak1~ ar.i~i. her yeni bilimsel hareket ya da kolayla~aca~uu savurunu~tur. Ona gore.as1 sergileyip.i~ttir. ozi. ilke ya da neksel teorilerin ve yontemlerin yanllsa. disine gerekli onem verilmemi~ olan bi- Bachelard·tn onemli bir di~er yan1 da. tMill ve B. kadfm do~­ Francis Bacon bu anlamda bilgiyi gtice rulann terkedilmesini gereklirir. pratik ve yarara tiridyi konu alan bir ara~brma da olma- o~elerle belirlenmi~tir. 1220-1292 y1llan aras1nda Hume'un daha sonraki alayc1 tavnru ~a~­ ya~am1~ olan i.i~ti ic.ini.i itibariyle do~ru olan o~reti­ Deneysel bilim yolunda bi. Bacon'un yargtlan temizleyip. mt~hr.

Onun tidoller aduu verdi~i onyargdar. bilgi bi.e- de onun bilginin buyuk bir gii'r oldu~u ~itli felsefi bak1~ a'r1lann1n gerisinde inancana ve bilginin do~aya ili~kin de.bir felsefi ve psi. varolan ula~maklan ahkoyan. Baconculuk [ing. daha sonra may•p. 0 bilimiyle ahlakana yo~un ele~tiriler· yo. insarun. Ansiklope· insarun bilgisizli~inin nedenleri uzerin. onun tGalile gibi bilim adanu 'ra~da~la­ leyen Bacon. O'nun hizmetine ko~mak oldu~unu soy. yarultla du~unceler objektif ve do~ru num [Yeni Organon] adh eserinin ikinci bilgi yolunda. olarak_ ttasurun belirledi~i geleneksel onlann gerisinde yalan ilgi. tan -. Bacon. lngiliz filo. ara~brma ve gozler onune serme yo· ~unu savunma lavn. l<ilabln- zofu F. Bacon' a. yalan ilgilerini ve psikolojik gudulerini neysel ara~hrma ile elde edilece~i goru. o ayru konuda genellemelerin sa- Bacon. t Ayd1nlanma boyunca. bilimsel vermi~ ve matemati~i twn bilimlerin yontem anlay1~1 yetkin olabilmenin uza· anahtan olarak gormu~lur. Bacon'un ozgunlu~u. Ba~ka bir deyi~le. lu~unu ilk kez olarak ortaya koyan' filo- insaru hakikale ula~maktan ahkoydu~u­ zof olarak gormu~tur. otorileye dayanman1n. ~ok buyuk bit onem ta~ad1~1n1 vurgula- kolojik o~retiye ba~lanmam1~hr. bilunlerin sa~lam ve kesin le. Fel- donu~lurmeye 'rah~mt~br. Felsefenln gorevinin in. Bacon ingiliz filozofla- matikle de 'rOk yakmdan ilgilenen nrun le1nel ozelli~i olan ve John Stuart Hacon'un. sindeki anlanu kavrayamam•~ ve bilim dengelimden meydana geldi~ini soyledi· adamuun yeni ve yaratla varsay1mlar gi bilimsel yonlem konusunda onemli ortaya koyabihnesinin onemini farkede· katkllar yapma~tlr. yahn saymadan olu~an basit en buyuk engeldir. nundeki ilk ad1m1 alan ki~i ohnu~lur. Milrin The System of Logic [Manhk Siste- meli oldu~nu du~undu~u matematik· mi] adh eserinde doruk noklasma ula- le ilgili goru~leri. zalen bilinen bir ~yin sonu. insanan kar~tsma dikilen kasm1nda. Londra ve Paris'te ya~ad1~1 Slr2. Bacon·un goru~lerini. ~u halde. nanmasinda olumsuz omek aray1~1nan larda reva~ta olan hh. ozellikle iki ba. onu ldeneysel fizigin zorunlu- nin cehaletini sakJayan sozde bilgeli~in. ozel- neysel inceleme yontemleri uzerinde likJe Frans•z filozoflar larafmdan buyuk durmas1ndan kaynakJanmaktadar. onu Descarles'a epey ~an tumevanmsal akalyurutme tarzana yakla~hnr. 2 Baron. Ayru 1srar etmi~tir. memi~tir. Baconculuk 97 erken oJgunla~m1~ bir te1nsilcisidir. di.ok. ne kadar yeni deneysel bilim anlaya~•­ saru Tann'nan bilgisine golurmek ve nln ilk ve en se~kin temsildsi olsa da. NCTCJUm Orga. bir onem ve de~er verilmi~tir.. Francis Bacon her nu soylemi~tir. yuzyLida ozellikle tHume ru tilindengelimsel olarak gozler onune ve tCondillac latahndan lekrarlanmt~ seren bir yardama oldu~u konusunda ve daha da geni~lelilmi~tir. matemati~in yeni bilimin dili olabilme- neltmi~ olan filozof.~dan yeni bir ~eyi psikolojik guduleri bu ~kilde ara~hnp ke~febneye goturebilecek bir yonlem ol· gozler onune senne lavn. Bacon. mt~hr. klmdan onem ta~ar: 1 0. deneyle hi'rbir yontem anlay•~ma degi~lirmeye ya da ba~lant1s1 olmayan onyarg1lard1r. matemati~e ozel bir onem nnda uyguland1~i bi'rimiyle. Novum Organum'un I. felsefi olarak. rulebilir. yonelik ilginin de ba~latu:tsa olarak go- rikimine belirgin bir kalk1da bulunmak. ozellikle da ve ba~ka yerlerde. verimli ara~tuma dallan ve de.Ian· ozellikle 18. mi~ ve D'Alembert'in dile getirdi~i bi~i­ gelene~in elkisinin. onyargLiann ve ki~i­ lniyle. zamanda bir t Aristoteles hayran1 olan Yine. Mate. lumevarundan farkh ve yeni bir tume· bu. . ki~iyi do~ru ve kesin bilgiye vanm yon temi geli~tirerek. onkabul ve manh~•n deneysel at. idol~r. onun bilimler suuflamas1ru benimse- de duran Bacon. aynca. hakh sefi ogretilere yonelik bu ozel ele~tiri. -. Baconism]. Zamanuun ~mda ka~dlgtnl soylemek gerekir. tumevarun ve liim.

rolamayan ~eyler i~in kullanllan ba~­ ba~da~abilircilik [lng. ozgur gozlem ve deney yoluyla s1nanmasuun slfabn1 yalnLZca. ozgur ol- si) v~ 3 tabula absentiae (dl&ta buakma du~umuz soylenebilir. bulunmad1~1 durumlar venice. gurluk zorunlulu~un bilincinde olmakla lar do~ada goriildukleri ~ekliyle sapta. da. Buhin bir Orta~a~ lunmadl~lnl dile getiren ahlak goru~u. insa. nedenini bil- sonu~lar1n1n toplanarak duzenlenmesiy.98 Bacon'un yonlemi Baconrun yontemi [ing. Ve nihayel. ol~up bi~me ve bilinc. insarun ey lem duzeyinde ozgur olabile- Bilginin buyuk bir guc.bir c. d1~ta b1rakJlarak.tkan Ingiliz Eilozofu Francis ~abilircil. a) tikel olaru konu alan ahlaksal ya~m1n nedensel yoldan a~­ incelemeJerden yap1lacak ~1kanmlann. Ikinci a~amada ise. bu anlam- amaClna ba~h olarak. 2 tabula graduunt (a~ama ~izelge­ fikre sahip oldu~umuz ol~ude. lanmasl oldu~unu du~unur. kabul etmemiz gerekir.a'ya gore. kendi yaranna do. belirlenir. eylemlerimizjn ne- yolu 1 tabula prnesentine (onvarhk ~i. boyunca egemen olmu~ olan Slnlflay1c1 Ayn1 za1nanda tdetenninist ahlak anla- ve tumdengelilnsel bir mantlk anlayl~l­ Yl~l diye taJumlanabilecek olan ba~da­ na kar~1 c. so1nut olgulardan bu olgularla ilgili ge. tu1nevan1nm ba~­ tercihlerin sonucu ola~ ve dolay1s1yla hca kayna~1 olan deneyin.zel­ denleri hakklnda uygun ve do~ru bir gesi). Ome~in. basamaga ayu1r. ya~am ya da dunyaya bak1~ ve hatta determiniz1nle ba~da~abilir ol. method of Bacon. tum olgu. Bundan dolay1. nedensellik de~erleri. ahlaki oznenin kendisinden ~aynakla­ lak ve kesin genellemelere ula~mak nan eylemler i~in kullan1rsak. compatible. Ba~da~abilircilik. rolabilen ~eyler. ce~ini ongoren ttim ahlak anlay1~lan ya- nln bilgi ya da bililn yoluyla do~ay1 ege. ikind bir ozgurlukten daha kapsa1nh genellemelere gitmenin kesin. Spinoza. ara~hnlan niteliklerin bulundu~u du. Fr. medi~imiz olaylar arasmda bir ay1n1n le vanlabilece~ini one surer. ba~dapbilircili~e gore. yapmanuz gerekir. bu ba~lam­ likle yanh~ oldu~unu savunan Bacon. da kavramsal olarak tutarhhkla ya da rul nlar s1n1flanu. irade ozgurlu~unden yola Baconlun. i~te bu ~er~eve.izelgesi) olarak uc.al~ki bu- Fr. ba~da~1k [ing. nedenini bildigimiz gene) bir sonuca ancak ve ancak deney olaylarla anlamad1~uruz. ikisi aras1nda hic. mut. Buna kar~~ birlikte.evesinde yap1lmas1 gerekti~ini belir. neden ile sonu~ ara. ozgurlu~un. derecesi vard1r ve Spinoza'ya gore. ve b) hipotezlerin 9knguu savunan Spinoz. belirli kurallar da yalnlZCa Tann'nln ozgur oldu~unu ~erc. birbirine manhksal ya liksel de~i~melerde ortaya ~1kan du. anlad1gtnuz. Niteki1n. soz etmek durumunday1z. n1lg1 i~inded ir. oldu~unu.zim. tu1nevanma giden anlarru i~inde. do~aya ve do~al fenolnenle. contpatibilisme]. AI. bi. da~maz nitelemesi kullanthr. compatible. uyum i~inde va- Slndaki ba~lant1 ortaya konur. Hume ve Scho· ayn• anda do~ru olamayan yargllar ba~­ penhauer gibi du~unurler lara&ndan ge. narak s1n1flanu. u~uncu herhangi bir tutars1zh~a yol a~madan ve son a~amada.lar i~in kulla:ulan s1fat. do~ru. Birlikte uyum i~inde va- rumlar. ashnda de- nu~turece~ini savunan Bacon'un tume. vereinbar). ve 0 i~te bu turden bir duzenlemeyi sa~­ ozgurlu~ti. Tikel bir olaydan kalkarak geni~ ona gore. da~maz yarg1lar olarak tan1mlan1rken. tarzlan bir araya bile gelmelerini engel- . 0. compatibilisrn. tennine edilmi~ veya belirlenmi~ olan vanm yontemi. du~unce ya da an- do~rudan ba~lanamayacak ili~kiler lam. ara~hnlan Eenomene ba~lanabilen tumce. met!lode de Bacon]. Ozgurlu~un bir c. i~te bu lnenli~i altlna ahp. Buna gore. li~tirilmi~ olan. evrende her~eyin zorunlulukJa orta ya neHemelere gitmenin. (izere onerdi~i tiilnevanmsal yonteln.n insan i~in soz konusu olan lamak amac1yla. ba~lamda ahlak1n gorevinin. Fr. du~unu.ik. ~1kan ahlak goru~lerinden farkhbk gos- re ili~kin ara~hnnalarda kullanllmak terir. tir. oz- Soz konusu birinci a~a1nada.li onemini vurgular.

ta ortaya c. kuramlanrun iyimser iddialar1na kar~1 tik ve istatistikte. ba~ll ozellikler sizhk kuram1. onu her ne ise o yap. yakla~lmln en onemli temsilcileri p. ayru zamanda azgeli~­ ad1 verilir. AI. kelerle. teristics. Frank olmu~tur.. bir manhksal sistemin ~1kanm nn•n gorii~lerine. oz. ~evrenin ya da soz konusu uygun fikirlerden. unabhaengig]. consequential clwrac. zengin ve geli~mi~ ulkeler ara- nizmle. sinda soz konusu olan bir ili~ki olarak likle ba~da~maz oldu~unu one suren tarumlay1p. dependance. uluslararas1 ti- Bir ~eyi tan1mlamada ya da s•niflama. A onermesinin 8 1••.inde. olumsuzlamas1 da. deniza~1n ulkelerinden elde edilen eko- 'do~ru'. ili~ki soz konusu oldu~unda. dogrulu~u ya da yanh~h~1 uzerinde rinin. birindeki ba~ImSiz [Os. inconrpalibilism. zorunlulu~a ili~kin az geli~mi~ ulkelerin metropoliten mer- bilgiden ba~ka bir ~ey olmad1~1ru savu. Avru- ozgiirliikkavramlrun determinizm ve ne. Ozellikle Latin Amerika·da. AI.in. 1960 ve ba~ka ozellik. caret ve ekonomik geli~menin. Buna gore. 1 Matema. ing. dependency. e~er. g. caractlrutiques conslqumtiauxl i~te bu ~er~eve ic. Buna gore.1kan ni. de~i~kenler aras1ndaki bir teori olmak durumundadtr. Ba~lm­ temel ozellikler de~il de. nitelik ya da ozelli~e ba~h olan 'iyi'. iki ki~i arasmda ortaya ~lkan ve bi. yoksul ulke ve bolgelerin az- gorii~e verilen ad. duygusal. nllan s1fat. G. mustakil. ba~Janma duru~ ya da yanh~h~1. somuriildu~unu one suren goru~. bu ozelliklere ba~at ya da Baran ve A. Fr. kendisinde bulunan Hr. b. 2 llksal olarak. ileri ka. pa ve Kuzey Amerika·daki kapitalist bu- densellikle uyu~maz oldugunu. A gibi bir onermenin kendi- 3 O~uncu dunya ulkelerinin yeterli ve si de. onemi bak1m 1ndan ba~at ka. 70. gu. geli~mi~li~ini. ba~ka bir onermeden ~Ik­ Sosyal psikolojide. ba~ka bir onermenin mu. dependenz]. zengin ulkelerdeki kapi- li~in bir ~ekilde uyu~abilece~ini. ing.B" onennele- . Man- re yol a~as1yla belirlenen ili~ki tarz1.. Ozgurlukle nedensel. bolgelerde daha fazla yoksulluk yarata- ba~Il ozellikler [ing. venmesiyle belirlenen ili~ki tarz1.atl~an ki~iler ba~da~­ pitalist dunyaya ba~layan yakla~1m. yume surecinin Latin Amerika._eli~ik bir kavram ve devam eden buyumenin az geli~mi~ haline geldi~ini one suren goru~. karakteristik y a dd nite. independent. ba~1mhh~1 yoksul ve azgeli~mi~ ul- inconJpatibilisme}.8. Adam da ozsel obnayan. oner- arzulanan ekonomik kallanma ve geli~­ melerinin mantlksal bir sonuru de~ilse me duzeyine eri~ememelerini. independe•tt. inan~ ve fikirlerine kurallanyla turetilemeyen.1kan teori ya da liklerden dolay1. ca~lru soyler. ekonomik. digi i. talist geli~menin eseri ya da urunu ola- gurlu~un eylemlerin nedenlerine ili~kin rak a4jlklar. Inaz ki~iler olarak gosterilebilir. Ozgurlu~un determi.li y1llarda ortaya c. dustri toplumlaniun ekonomik geli~­ telikler olarak da bilinen. 8 1••. mi~ ulkelerin ileri kapitalist ulkelere ba~1mhhk [Os. kez ya da geli~mi~ ulkeler taraftndan nan ba~da~abilircilik goru~une kar~1. 'b1raklniZ yaps1nlar' modeline ele~tirel raktere ba~h olan ozelliklere verilen ad. Afrika'daki ulkeleri yoksulla~tudi~uu gurluk kavram1run . oz. suren kurama bafrnJlrlrk teorisi ad1 veri- Bir ~ey yalruzca. neden.klikle­ Fr. fikir v. destek i~in ba~kala­ mayan. Asya ve selli~in ger~ekli~ kabul edildiginde.. de~i~melerin di~erinde de de~i~i. eri~ebilece~ine inanan modernle~me Fr. do~rulu~u a~1n ol~ude guverune. iyi ya da do~ru olabil. bir tepki olarak geli~n ve Bab'run en- O~uncul ya da sonuc. ve ba~ka bir mesinin u~ncii dunyarun azgeli~mi~. Marksist goru~ veya sosyolo- ba~da~mazcll•k [lng. Smith'e kadar geri goturulebilecek olan mayan. tdbiiyet. 'guzel' benzeri ozellik ya da ni· nomik arbde~ere ba~h oldu~unu one telikler i~in k ullan1lan terim. bir fark yaratmayan onerme i~in kulla- bak1m1ndan di~erine dayanmas1. ji. evrende hukum suren nedensel. Fr. baAtmstz 99 leyecek kadar c.

tkb- yan varhg1 tammlar.aga dair bilgi ve ozsel bir bagmtt oldugu soylenir. tek ba~ma bulundugu tamm turiine . zorunlulukla bir-. tirdigini one siiren sanat gorii~ii.mm ama-.itl. yargtlar ve pers.ek degerinin ortaya -. e) Sanat- konusu bagmhnm ic. contextual definition.:tlar ta- dan etkilemiyorsa eger. dii. ~iinceler.ek dogasuu kavrayabil- mt~hr. neysel bir tarzda test edilebilir olan dan yi. Fr. Ote yandan. onkabuller. fazla saytda ~eyi birbiriyle ilintili. b) Ayru or- nm. 'elektron' tii- netimi altmda olmayan Ulke. tamda -. Buna kar~m. onlara ili~kin kavrayt~lmlZl dogru. context. ahlSki problemle- 2 Bagtmstz aynca metafizikte. AI. munflsebet.in ba~ka bir ~eye ihtiya-. b) o ~eyin bir anlamda rayt~uruza katkJ yapar ve sanat eserinin kaynagma olu~turan ve c) soz konusu gert. goriinii~le go. ona ili~­ duna olur. ornegin Barok lerle ilgili olan bir bagmtl.~itli duyumlar ara.1 tarafmdan yarahlm1~ olan diger arasmda kurulan ili~ki. her eserine ili~kin kavrayt~nniZl zenginle~­ tiir bilgi nesneler. lanamn belli bir baglam i-. ili~­ 4 Estetikte.inde bulunan. Fr. ~eyler sanat-. ba~ka bir iil. yalmzca daha once baz1 ahlSki ilke- ~u i-. Buna kar~m.imde diizene sokan ili~ki. a) Bir ~eyle dogrudan bir ili~ki anlaya~a gore. onun ger-. AI. baglamcahk (ing.tkmasma yar- ~ey kar~1smdaki tavulartmlZl. de anla~tlabilecegini. ik. contextualisnz. Buna gore.sel. bir san at eserine deger bagmh temel kategoriler arasmda saytl. ing.in. if ve dz~ me ac. siyaset felsefesinde.100 bagmh rinden bagunstz oldugu soylenir. artzi bir bagmtl bilgi. miizik Slm.tkllgl zaman bir r·elation. Bu anlayt~a gore. 3 Yine. 'Amca = Babanm erkek deden. 0 Sanatr.eren ded iiktif si~temlerdeki baganta [Os.mm ya~aiiUyla ilgili bilgi. sanat eserine ili~kin kav- i-. baglam [ing. duyma. ba~ka ~eylerle ili~kili olarak.i ya da daha fazla ~eyi kulturel baglam1 i-.inde degil de. i~lerini riinden teorik terimlerin. Fr. bagmttlar. gerektigini savunan. 3 Bilim felsefesinde. edilen ger-. bir sanat eserinin birlikte ahnan en az iki ~ey~ yiiklenebi.larma ili~kin bilgi.ok nesne ya da tarihsel ve ba~ka tiirden bilgilerin sanat dii~iince arasmda bagmn kurdugu. baglamsal tamm [ing. leri kabul ettigimiz zaman ortaya -. bi911e. reti. varolu.erisinde anla~1hnas1 belli bir bi-. bagtmstz gml ve onlann ancak bu ardalana bagh stfah. iki ya da daha anlam1 oldugunu savunan gorii~.irliten devlet orgamm niteler. sanat eserlerine i~kin bilgi. tanun- yaptlan ara~hnnaya goreli oldu~u sa. lamb oldugu baglama i~ret ederek ta- riinii~lerin gerisinde bulundugu kabul nlmlayan tarum tiirii. Fr. c) Sanat eserlerinin olu~um unda oldugu soylenebilir. rafmdan yarahlm1~ olan eserlere dair ki bagmhmn dt~sal.mm ya~ama~ oldugu -. baglamc text]. ~ma degil de.oziilebilecegini savunan og- ke11in veya iilkelerin yonetimi veya de. kin bilgilerimizi etkileyen anlamlar. rin. smda bir bag kunnaya dayand1g1 i-. d) dan dogruya etkiliyorsa. 2 Ahlak felsefesinde. aletlerinin smuhl.inde.:tsmdan gerekli ya da en azmdan bagmtllar veya ozsel ve anzi bagzntllar yararh olan etmenler ~unlard1r: a) Ayru olarak ikiye aynhr. kon. -. Biitiin bu etmenler ve bilgiler. bu takdirde soz Sanat-. beziefumg]. kahnarak -. yalmzca biirun bir kiiltiirel baglamt i~­ lir olan nitelik. bu tiirden ay1runlann yalruzca karde~i' orneginde oldugu gibi.. vunan gorii~.in bir kili lolan bag. teoremleri i-.aklanna ili~kin bilgi. miizigin olu~um doneminde. sanat eseriyle ilgili Bilin-. onlara ili~kin kavrayt~tmlZl dogru. terimler olarak ortaya -.eklik arasmdaki aymnu red. de- ba~ka bir devlet orgamna bagh kalma. dtjinition conte:ctual]. bir dilsel baglam it. bir sanat eserinin bi. onlann dogala. ~ey­ etkili olan d1~ etmenlere.ah~m1~ olan ba~ka sanatc. contexte. con. temel ya da -. relation. Bir terimi tek ba- pektifler toplam1. onlarm doga. ~eyler arasmda. onun an- textualisme ]: 1 Metafizikte. yalJUzca.

ekli~i ve dini hakikatleri dile de~ildir..eli~kili. ~eklinden. aras1ndaki kesin ayu1mlar1 yok etme nan Bain. belli bir fikir. bir Tann icad1 olan devletin in- mayan tanunlar. duyulara seslenecek bir bi. klasik sanat tarahndan surmu~tur. . I<lasik mantlkta.reli teolog. yuzy1l .. Barth. yaln1zca nitelik ya da saru ezen en onemli gu. ademi merkezile~­ Barth 20. S'ler P'dir. be IIi unutmaya . Mihail Alexandrovi~. lan . canbhk.o~unluk. logu olup. bir vicdan azab1 Yl~Jrun­ la•nsal tan1mlann ba~lanh terimleri dan ba~ka bir ~ey olmadJ~uu savunan i9n ge. ko~ullann ara~hnlmasl gerekti~ini one Barok sanat..in . fmdan ise buyulii.suzluk~ do. da ya~a1n1~ . B harfi. 1886- Bakunin'in en temel amac.Ikml~. Tum Sler M'dir. yet- . 0 halde... ~eklinden bir tasun kahb1: Tu1n Pier yumsuzluk ve ho~goriisuzlu~un bir M'dir.. onun Barbara'ya indirgendi~ni. lektif bir delilik. oldu~unu one sunnii~hir. ma iste~i sergileyen sanat turu. gorkemlilik. onculleri ve sonucu tumel Bahailik. da ortaya -.. romantikler tara- Bakunin. getirdi~ini savunan Bahaflik. siyasi hareketin kurucusu.imde anlat- Bain...... bir imgelemin urunu 1876 ydlan aras1nda ya~am1~ olan Rus olan sanat anlay1~1 diye tarumlan. Karl 101 batlamsal olnrayan tnnrm ad1 verilir. cinsiyet farkhh~1n1 ortadan kalduarak. I<lasik manttkta. 0 halde. yanh~ bir sanat ttiru. baroque]. ...~itli dinlerle modem panteist goru~­ kin tas1m ~ekli olan birinci ~ekle indir- lerin sentezinden meydana gelen bir genebilir olan bir tas1m olup.a~da~ isvi. mt~tu .uk onennesi ve sonucu tikel olumsuz suren Muhanuned Bab'1n bu mezhebi.o~ kez zofu ve psikologu. <.erli oldu~u yerde. 1814. hatta . I<lasik mantlkta.ah~hklan kutsal" bir taverna bir inan.ah~malanyla tan•.. 1818-1913 y1llan arasln. ve kilisenin de. siyasf iktidar 1968 ylllan arasmda ya~am1~ olan ve ekonomik guciin. 17. Ahlak alarunda yararcll1~1n gu. Barok sanah anlatmak i..1rulmaz bir yanllg1.o~u kez dramatik bir yakla~1mla. e~itilnsizli~in. Barth. baz1 Sler P de~ildir. Bab Mirza Ali Muharruned'in olumlu olan get. Baz1 Sler M temel ger. ikinci tas1m ~ek­ Mirza Ali Muhanuned'in mujdeledi~i linden... gu. I<i~iyi. 1rk. formist bir o~retidir. Fr. kanaat ya da ideolojiye tut. c harfi ise indirgemenin tarz1n1 goster- runl1~teki farkhhklanna kar~ln aynt. Alexander.lSJndan kar- karde~lik yaratmay1. zihin hallerini etkileyen fiziki e~ilimi gibi tan1mlar kullarulmaktadu. Ba~­ Jar dizisinden. bamalip. olan tas1m kabb1. Ya~anun ka-. gerilim. olojinin kurucusudur. l1slup a«. tum kurulan. suzlu~un algJJanmas1.la. hep. baroc. din ve barok [ing. teriJndeki toplumsal ahlik anlay1~1na dayah re. 0 halde.a~da~ tsko. Tum dinlerin go. peygamberin kendisi olduAunu one ku. deneyci filo.e~itli sanatlar sefesi alanxndaki ... baz1 Sler sonucu olarak. son- savunucusu olan ve daha . hareket. dini ve si yasi alanda.ok zihin fel. fanatisnr]. inan. Babilikten do~mu~ olan mez. bilgi.. tmda ezilen kitlelerin gunluk dertlerini <. mektedir: Tum Pier M'dir.. Bakunin. ya P'dir. Fr. ho~gorusuzlu~e ma~Jk. buyuk onennesi tumel olwnlu. da ideolojiye koru korune ba~lanmaya barbara.ahs1 al- baAnazhk [lng. birind tasun iten tutku. Tum M'ler S'dir. . ezilen kitlele1in s1n1f gosteren terimler i..erli tas1m kahb1: Tum muridi Ali Muhammed Bab taraflndan Mler P'dir. Karl. fanaticism. dorduncl1 tas1m sizli~in. ayru zamanda tdiyalektik te- mu~tur.in soz konusu bilincinin kotu bir eseri olan dinin kol- olur. baroco.lu bir a~1n ve farkh duygusal durumlar.mak- ihtilalcisi ve anar~izm olarak bilinen tadu.. yuzy1hn en etkili protestan teo- mesi ve devlet gucunun y1kdmas1 ol. kuyla ba~lanma durumu. ba~lamsal ol. duygusal durum- ve ba~nazh~a engel olmay1 ama.. SOz konusu tasun....

akdla olmad1g1 tirel bir gozle bak~tu. anlamada yeni ve alternatif bir yakla- Ondokuzuncu yiizy1lda giderek yerle. ya da nesne olup. toplumsal ve kiiltiirel ya~a­ kilisenin soz konusu asli ve tarihsel gore. AI. geler sosyolojisinin onemini vurgula- Kilisenin gorevini kurtana bir Soziin mi~ ve gostergebilimsel analizi dilsel hizmetinde olmak.tcu olarak da. 5 yat anlay1~ma kar~1 da yooa bir tavu ba~ka bir ~eye indirgenemez olaru ta- geli~tirmi~tir. basit [Os. burjuva diizeni. ma~Ik olmayam. rektirmeyeni. 2 bile~ik olmay1p tek nin uzla~1mlanna ~iddetle kar~1 ~1kan bir unsurdan meydana geleni. dil edebiyatm rumlayan s1fat. simple. yeniden ve hakiki ogretimiyle canlanch. role) bir iiruniidiir. yiizyll. soylenc~ zuun S1f1r Noktas1]. ne bir kavram. laml~hr. mit tahrif eder. Barthes. dogal din anlayi~I­ alanlan da bir dil sistemi olarak ele ahp run her tiirunii ve teolojiyi metafizikle t~ analiz etmi~ ve kitle ileti~im ara~lan ta- mellendinne ~abalanru mahkum etmi~­ rafmdan benimsenen kodlara kar~1 ele~­ tir. Barthes'a gore. simp- Burjuva kiiltiiriinii. ~Im geli~tirirken. Roland. liberalizm. olum. soz konusu egilimlerin imanla akh uz. lng. Roland Barth Protestan teolojisinde 18. ilry6n. 0 bu baglamda bir goster- lncil'den sapmalar olarak degerlendirir. . Aym zamanda Fran. edebiyattan suz bir tav1r takmm1~ ve bu durumun ba~ka reklamlar ve ideoloji gibi farkh bir som. ideo- biyat ele~tirmeni. Mythologies [Mitolo.102 Barthes. soziin (pa- da ya~am1~ olan Frans1z yazan ve ede. 3 analiz:i. nun yap1sJm anlamarun temeli olarak vine sadlk kalabilmesinin ancak ve goren Barthes. bir mesajdu. tarihsel kokenleri klasik done. vazge~mesiyle miimkiin oldu~nu one Ona gore. einfach). mit ya da soylencenin gii- ancak onun iktidar lunn ve arzusundan niimiizde oynad1g1 rolii analiz etmi~tir. tMarks. CritiquL et Vmt~ ledigi yerde. yazann savunuculugunu yap1ru~br. 1 Boliinemez olaru. ne soylendiginin biiyiik SIZ kiiltiirii ve toplumunun sd<l ve kah bir onemj vard1 ve ideolojiyle ilgili en bir el~tirmeni olan Barthes'in belli onemli ger~ek.. ne bir fikir siirmii~tur. Tann ile yepyeni bir olmayan kiiltiirel fenomenlere de uygu- ili~kinin hakim olup. lerle birlikte. Saussure'iin gosterge teorisine gore ~e­ Sl i9n ~ah~mak olarak tammlayan Barth. mit. oldugunu one siiren Barth. sdde. lndl'in niyeti veya eserin mesajmdan ziyade. Ona gore. loji ~aganda. adaletin hiikiim sii. 0. tNietzsche'den ba~ka tSaussure ve tLe- n)'te lndl'e koklii ve temelli bir donii~iin vi-St:rauss'tan etkilenen Barthes. Barthes dilsel gibi. meydana gelmekteydi. imamn. rumsal bir nitelik ta~u. hiimanizm. soylenenin nasLl 50ylendigi jiler]. nesnesi haline gehni~ olup. 0. uygulamas1 yoguQ bir zihinsel ~aba ge- me kadar geri giden hakirn dil ve edebi. de masum ve tar~fs12. tFreud ve olan Church DoSJnatics [Kilise Dogmala. Les Principes de lD Sbniologie [Gos. tarihseldlik. kiiltiirel ve politik konularla da bir ve diger sembolik ileti~im bi~imlerini ilintisi yoktur. killenen dili. hi~bir ~ekil­ da ba~layan ve Schleiermacher tarafm. 1915-1980 ydlan arasan· siyla o dilden (langue) ziyade. degildir. laik. meydana getirdigi sistemi on plana ~~­ lik. Sozciiklerin ideolojik bir belle- ~ 1.n iiriinii olan ~ag. le. sosyalizm kartan yeni bir anlab analizi iizerinde gibi modem dii~iince ve hareketleri de durmu~tur. Fr. biiyiik ol~iide yapl· ~en ilerleme inancuun tam bir yamlsama salcihga dayanm1~hr. bir ileti~im arac1 dan gii~lendirilen liberal egilimlere kar. S/Z'rfu. [Ele~tiri ve Hakikat]. 4 . kar- da~ mitleri inceleyen. temel eseri Ba~ka bir deyi~le. Oysa.ilk ya da temel olaru. Ona gore. gi vardtr ve edebiyat her zaman ku- la~hrma te~ebbiislerinden dolay1. anlamm dile getirilme tarzan1 ve eserin nlmaslm talep ederken. hususu onem kazamr ve ideolojinin giz- tergebilimin tlkeleri]. recegi bir insan toplulugunun yarahlma. Dolayi· Barthes. onun gizledigi ~eyden ba~h eserleri Degre 'liro de l'Ecriture [Ya.

arzulan. kaldtndan bir kollektif dayant~ma hi- Buna gore. nous sonunes]. renin gu-. Onlii Frans1z varolu~-.J yapar ve bilin-. kanizmastdtr. ar. basil onerme. ~ arzu bilin-. sa-.alan ohnayan bir ~ey ola. par-. bir ozne. Ki~ininl do~rudan ve aract- supression). monadlar. Descartes i~te bu t.u dii~iiniirii Albert Camus'niin. Fr. Bashnlmt~ arzunun geri donii~ii­ bilen ve kendi ba~ lanna bilgisi edinile. ba~ka bir ozelli~e indir- allerin diinyarun aktldt~l sessizlik ve il- genemeyen. anahtar terimlerin- hinemez. yuzeyine -. SIZ olarak. benli~i.Onkii evrendeki bil~ik cisim. o hilde varun' soziin- la. den biri olan bashrma.bir ~eyi de~il de. rinden ay1nr.in. tanun. therefore we are. ku~ku ve bilgisiz- rebel. birimleri olan monadlardan maktan do~an ya da bir -. tanamlanabilen ya da bilinebi. Bun a gore. yaln1zca kendi bilin-. ~eylere uygulanan karma dogalar't birbi. repression. insan zihninin bir imgeye ba~vurmadan ba1kaldanyorum. bir ozne ttotalitaryanizm kar~1s1ndaki tek -.~kyiireklilik ve diiriistliikle birlikte.eve it. je revolte. tecriibe edilemeyen varhklann bilgisine . bafka zihinler problemi 103 Buna gore. varolu~un sat. 0 basan bir savuruna mekanizmastdtr. lem of other minds. Ayn1 ~ekilde. hareket gibi. bir ozne. rak basittir. Fr. Uygun bulurunayan. Psikanalizin tetnel.arpt~mastndan ka ynaklan- yen ve yaln1zca kendisine i~aret edilmek d1t'm1 savunan Camus.mah~t kar~1s1nda bireysel ba~­ onerme basit onerme olarak tantmlantr. bir yukJem ve bir kopuladan ba~ka zihinler problemi [tng. -. basil tozlerin va.•ka- me. onermeler yapt bakJmtndan ba~kalduay1 onermi~tir."l ve nihayet varolu~. bu sa~mah~tn insani istek. daha fazla analiz edileme- gisizli~iyle -. birden fazla basil oner- Ba~ka bir deyi~le. part.tkar. Descartes'nl tcogitoyu felsefesinin temel nin tersine.tkabilmek rolmas• gerekir. i~in siirekli olarak bask.abast vermi~ ve bunun. ne tekabiil eden nevroz belirtileri hep bu bilen ruhsal veya cisimsel o~e ya da yolla olur. bir yuklemin lind yaratma -. atomcu o~rehnin atornu. dedilmeyen. i~eriklerini bilebil- kan istekleri. yolu oldu~unu soylemi~tir.imde.att~man1n 1neydana geldigini savunan monadoloji. bo.. anllan engelle. snuflandt~tnda.ert. Bununla birlikte. tCamus de. t. hpkl meden meydana gelen bil~ik onerme. Nihayet.ma old u~unu. I dii~iinebildi~i bilgi. madt~t ya da en az1ndan deney yoluyla dimi. varolu- kopula ya da ba~la-. supression. tLeibniz'in ev. ba~ka hi-. ve ide- 'Kumtzi' gibi. tFreud'a gore. nin dii~iiniirii tDescartes'tan ve onun 'Dii~iiniiyorum. yuzeyinden uzakla~brma e. le problem des aut- bastlrma (tng. di~i.. ayru iilke- yer kaplama. kendi i~kin kiiresinin dt~tna -. iyi ad. ihtiya-. basttnlm1~ arzudan kopatna .may1 teslim eden bir ad1 verilir. basil bir bi-.tan meydana gelen ~un sa-. siiri1p gitmesinden kaynaklanan tedir· sinde.tkl~ hakktnda tasdik ya da inkir edildi~i. hem cisimsel ve hem de ruhsal den esinlenerek. yani ko~ulsuz olarak uzla~amsal burjuva ahlakl ve en somut ya da herhangi bir kaytt olmadan veya ifadesini fa~ist ya da komiinist yone- onermenin terim1eri arastnda zorunlu timlerin toplama kamplarmda bulan bir ba~tnb yt gerektirmeksizin. t~re prob- o]u~an onermedir. done lik gibi dii~iinsel basit dogalar'1 ve ~ekil.. Fr. bilin-.inde. res esprits).oziim olarak. yuzeyine ancak · ~ekil de~i~tirdi~inde lan bilinmeden birbirinden ayut edil~ -. s\tretiyle. birlik ve sure gibi. bu durumdan ka~t~a ve intihara ba~lan­ len bir ozelli~e basit sifat ya da yiiklem mak yerine. bir yukletn ve bir dayanak noktast yapmast gibi.. ancak cisim- lerde tanan1p bilinen cisimsel basil doga.alanamayan basil ginli~e kar~1 koruyan bir savuruna me- tozlerdir. oyleyse vanz [lng. felsefesinin temeline yerle~ tirdi~i soz. bireyi ruhsal soonhya so. Bashrma esas histeride a~1r ozlere basit do~alar adtnl vermi~tir. bashnl- ]erin varolabilmesi it.

modem Bata•ya belirle- Sanat ve edebiyat hakkmda ~ok~a dii. t1pk1 benhn si.i. ozellikle de ~ehvet ve oliimu a~tna­ giln sorunsah. onalbnca yi. 1780.iyesi oldu. Bah 'ya ozelJikle son i. George s~hip olamadtgl kabul edildiginde. dinci yiizyalda bilimsel devrim ve onse- zumcu ve antihumanist gelene~n i.lamh bir do~ltusu yiizytlda Bab yapan degerleri. gore.imseyip alma hareke tleri- varhgan oziiniin yadstnmaslJlln bir so.. cografi edilmesi veya degera~unma ugrahlma.sche'nin tiim degerleri tersyiiz refah ve gii~ saglarken. gelmedigi gibi. Oyle ki. Devrimiyle. Bah•nan teknolojik ve lan. n. rum Tann'run oliimiiniin. Nietz. sel Bab uygarhgaru bir biitiin olarak . ayru zamanda yanalsamasa i~in gerekli olan kurgular. Bab a~as1ndan bir ilerleme ve dz. etkilenen Bataille'm dii~iincesi. Ozellik. fikir ve olmayan Diyoniso~a bir sure~ ola_rak teknikleri ben. devletler aras1nda maddf ve teknolojik le'a gore.kJm ilkeleri ve manbk yasa. A. rumu kapatabilmek i.iri. rilen ad.in. insani kontrol ve bili~el egemenlik maddi iistiinliigliniin. veya kiilturel balwndan Batah olmayan Sl projesinin takip-.istri evresinde.in i. sanat~IYI hemen her~eyden el gibi di. Buna gore. Bat1'y1 son donemde belirleyen. topl umsal ve ekonomik yapl. Bab 'yla. lA Thiorie du Religion [Din Teorisi].itmede bulunur. L'Experience interieure [t~ Dene.. gelenek- la olan ili~ldleri iizerinde duran Batail.ki ozd~ligi veya an. ya goti. olan endi.izytllarda bir Ronesans. kizinci yiizyalda da Aydullanma hareke- de onemli bir yer tutan dii~iiniir. hinin son iki yuzydda ortaya ~akm1~ dikleri. modem dii~iincenin onemli a9dan biiyiik bir u~uruma yol at. Batail. ke~ oldugu sonucuna varm1~t1r.. 0 Bu baglamda. ~ilik felsefesi . Temel ti izlemi~tir. lng. ne bahhla~ma ad1 verilmektedir. isl:ikrarh bir moderrtl~me. ba~ka nization. nu Batl yapan fikir ve teknikleri benim- sanlarda da soz konusu olmas11 onlann seme yakla~un ya da hareketlerine ve- da benim gibi bilin~li olmalar1 gerekir.ireci. o- baknnmdan soz konusu olarun ba~ka in. bahhla~ma [Os garplrla~ma. bunu onye- ~agda~ Frans1z dii~i1ncesinin yapabo. l~te Babh olmayan devletlerin bu u~u­ lann biiyuk bir boliimii ve ~agda~ top. kurtulu~ ihtimali ya da umuda yiik devrimden ozellikle Endiistri Devri- yer barakmayan bir anti-entelJektiializm mi. nasd le.le denemeleriyle. nucudur. ve neme yazan.indiiklerirti.~na~br. bir k1sma.104 Bataille. analoji yoluyla akJI. 1897-1962 yallan arasan. bir hi~­ giirliik ~ag1 olmu~tur. Bah uygarhga gu1nuz ve a~ag1 yukan ayna ~ek. Ona hinlerin varoldugunu bilebilecegi prob. bu ii~ yiizydhk eserleri: Ia Literature et le Mal [Edebiyat ve tarih en somut meyvasana 1789 FranslZ Kotiiliik].lerde lngiltere'de ba~­ yim). tum i~erimleriyle diinyaya derinden etkileyen bu iki bii- birlikte. Reform hareketi ya~ama~. Bununla birlikte. tNietzsche ve tHeidegger·den yiizyal. yalntz Bab·ya degil.isi olm~tur. Ba~ka insanlann da. yen fikir ve teknikleri alma ~eklinde ta- 'iinen ve bunlann toplum ve sanat~&y­ nunlad&~lZ babhla~manan. Fr.:in. Georges.irel ve ahllli bir iistiinliik anlamana dan ba~ka hi~bir ~ey degildir. ters yonde i~leyen bu ~ile ~ekme leani. ac1 ~ektiklerini ve etek ~ekmeye degil. olarak tanunlanu·.:in. Buna gore. hepimiz ayru tiiri. bende zihinsel ya~am rin.ilde ey· d1~1nda kalan uygarhk ya da devletle- ledigit niz i.:in sergiledikleri · lumun pek ~ok rahatsazh~.i~i. occidentalr"sation] Diinya tari- insanlar bana bir~ok bak1mdan benze.ir. sanat~arun haki. Bataille. kimi Babh devletlere tarihte daha ve tateizme yol a~h~ru dii~iindugu once bir e~i daha goriilmemi~ olan bir it.ld bir ~ileci ya da ~ile­ olup da kendi zihni d1~1ndaki ba~ka zi. faka t tiian yasakla- hissettikleriru nasal olup da bilebilece..iri. laylp tiim Avrupa'ya yayalan Endiistri Sur Nietzsche [Nietzsche Ostilne). Proble1nin ~ozilini.~sa ve de. Devrimi'nde venni~ ve ondokuzuncu tHegel. k iilti. Bah uygarhg1 onbe~ ve da ya~am1~ Frans1z edebiyatt. wester- yi.

Bilgimizle kultur tari. Fakat bir yandan da Babh Marksist du~unurler. Louis t Althusser I Batmilere gore. mi de i~erdigi akddan ~1kanlmamahd1r. Miicadele ve Olum] ve De la S~duction du tik bir ili~ki oldugunu savunan Bah ConsllrnDleltr [Tiiketidnin Ayarblmas1 Marksizmine gore. sozruldere yuklenen bir- Jean Paul tSartre ve hepsinden onemlisi taklm gizli anlamlard1r. ~ekilde te'vil yoluna etme yoluna git- Bah Marksizmi Ortodoks Marksizm. ikinci ku~agmda mt vermi~lerl ayetlerin da~ anlamlan ise Karl tManheim. maddenin ezeli old ugun u savunan bah Marksizmi [ing. Uzerine] adb kitaplartn yazan olan ~ag­ ~u tumuyle dogru veya tumuyle yanh~ da~ Frans1z toplum bilimcisi ve dii~ii­ olamaz. gele. tigini ifade etmi~lerdir. La Soci~tl de Ccmsom- ginin kJsmi ve goreli karakterini gozler motaion: ses Mythes et ses StnJcructures onune sermi~tir. [Tiiketim toplwnu: Mitleri. Yapdan]~ hini meydana getiren tUm diger dunya I' Echange symbolique et la Mort [Sembolik gorii~leri aras1ndaki ili~kinin diyalek. Bab Marksizmi. Avrupa'da 20. Ban Marksizmi ic. yuz. Jean. tefsir yoluyla degil de. diyalektigi Marksist ogretinin biz. western Marksiznz. toplumsal bir devri. her liir bil. Bu baglamda. bugu oldugunu. detenninist unsurlardan ra. Baudrillard. Te'vil'in anahtan. ciilderi old ugu gibi de~il de. Joseph Revai.tu. Lt Systbne des Objets mutlak bilgiden vazge~mi~. tedir. lamlanyla almak gerekir. degerlerini benimseyip yerl~tirme mu. Batiniler Peygambere ve imama a~1n I Marxisme occidental]. onda. islamiyette1 her~eyin bir zahiri. te'vil yoluyla olur. Babhla~ma hareketirUn bir de gizli anlam1 oldugunu. Te'vil i~inse soz- tFrank. bir inan~ besler (Guluv) ve ahireti inkar YJldal Marksizmi ozu itibariyle dogru edipl ruh go~tinii kabul ederler. dini bir metnin a~ikar tMarks'1 temele almak ve maddecilik. BaudriUard. runu~iin1 zahirin. ya da eylemciler girer. ne gerek olmadtg1n1 savunma tavnna rak gorulen Bab'run dii~iincel kurum ve verilen ad. zat kendisine uygulayan bu anlay1~. Bahnilerl bu nin ilk ku~aganda Georg tLukcics. batll'\i' yonuyle anJamak gerek- tirdikleri farkh Marksizm anlay1~1. Karl yontemleriyle. Bun a ma ve yoruma batrni tefsir ad1 verilmek- gore. hikim uygarhk ola. D1~ go- bir ogreli olarak gormekle birlikte. mi~lerdir. nuru. Felsefi olarak ise. den tEngels'i degil de. oziinil ve buyruklarla yapllmamasl bu- neksel inan~.t Okulu dii~iiniirleri yer ahr. dogmalann1. nl. bahnilik. bahn ya da gizli anla- hatstzhk duyan ve Komiinist Partisinin mln ise ozii old ugun u dile getiren resmi ogretisi h§line gelen Ortodoks Bahniler1 dinleri goriinu~teki anlamtyla Marksizmden ayrllan kimselerin geli~­ de~il de. tTarihsel1naddeciligi bu ~er~e. Fr. mecazi an- Daha dogru bir deyi~le. Herbert tMarcusel i~indeki gizli i~ anlanu ~akarmak ama- Lucien Goldmann ve Louis t Althusser aylal onlan sistemlerine uygWl gelecek gibi dii~iiniirler bulunur. nusunda onemli katkllar yapml~lardtr. hakikatin yalruzca ka- ld pozitivist. gen~ Hegelci Bu baglamda. zahiri- rumlardan vazge~ip. yunLlan ~eylerin biitiiniinii bilip. [Nesneler sistemi]. yerle~ik dii~unce ve ku. Marksist og- babhla~mantn yalruzca teknolojik bir retinin bir dogma olmaktan ~mast ko- devrimden ba~ka.ine siyasi olarak Karl Bu isel yalruzca dirUn temel inan~lan­ tKautsky ve Antonio tGramsci gibi lider nt. Ban Marksizmi i~inde. anlamuun otesindeki gizil an)amlaniU ten ~ok tdiyalektik konusuna yonelmek a~aga ~1kanna amac1yla yapllan a~akla­ bakunJndan f arlclshk gbsterir. . Evrenin ve varhg1n ba~lang1c1 olmadl- cadelesi i~inde olma tavnna bahc1l1k ad1 glnll evrenin yokluktan ~lkamayacagt­ verilir. Kur'an'sn temelinde bulunan bakl~ a9-sma. Jean 105 kabul edilmesiru asia gerektinnedigi de ve i~inde kendi ilkelerine gore ele~tiren unutulmamahdu. Kur'an'a istedikleri anla- Korsch. hi~bir dunya goru.

c. m unda sadece ti. yeni bir nesne anla. . bunun mu~tur. eskiden ~ah~malan ve urebneleri is. ileti~im ve goster. ettigi i~in. Kapita. ikinci. daha fazla zaman insan varhklan mutluluk amac1n1n pe . madag•n• gostenneye ~ah~m1~hr. pazar. nesneleri belirleyen en istendigini one surer. daha sonra tpostmo. uretim. lamlar ya da gfistergeler sistemi it. armagan ve bir statu man. nesneleri anlamada bi1yi1k bir analiz edile•neyecegini savunan Baudril. digerlerinden yahtlanm1~ olarak varol- dernizm dogrultusuna sapm1~hr. modem ozne- Ba~ka bir deyi~le.. gi hayata ge-. insanlann ihti- i~le1nler mant1g1. fakat ya~am tarza ve degerlerdir. uretim sanayii. daha fazla uzakla~­ hg•n• ozetler. gerine kar~1hk ge]en farkhhklar tnanh. muzde nesnelerin toplumsal statudeki sinde e~ya. ozne ve nesne. gij 4 dolays1z ileti~ime dayanan eski modem numuz toplwnunda. farkbla~ma boyutlan. Su h:ilde.ta bir Marksist olan Baudril.indeki n u~ur. fakat modern insan urebnede hayatlndan gi.inu- kategorinin manhg1nda bir alet.. tuketimden haz alma~ tuketim top. Y•~•. birinci lnlfbr. 2 degi~im degerine yat.]06 Baudrillard. Baudrillard'a 'gore. olan tiim ~inde ko~uyor degildirler. suas1yla bir nesne kullarum ya da ihtiyat. tuketim toplumunda gosterge bir ihtiyac1 ka11damak amaandan ~ok. 0. semiyotik nesne konsepsiyonu ge. onemli ozellik. Liberal tkapitalizmde. nesneler gfister- medya. 0 tuketim ic. bir konum ifade ebne kapasiteleridir.iketim toplwnunda. in- de. enformasyon. fahiru yara bnada ise. tersine. harcamaktad1r. ~eylerin kullanun degeri yerine. Bu manhklar. gi. Bab toplu1nunu analiz edip a9k]a. Jean Ba~langu. Toplu•n- gore. Ba~ka bir deyi~le. yeni bir posbnodem geride b•rakdm1~ olup. bu analizinin olu~turdugu ancak nesneler arasmdaki farkhhk ve genel ~er~eve i9nde.iketilmediklerini. ti. nes.iyu ifade edebilmeleri i~in uretil- tuketilnini analiz etme i~iyle me~gul ol. 1 Nesnenin mi~tir. g •. iktidar ili~kileri ve olabildigini iddia etmi~tir. ve sembollerin i1retimi. onlar e~itli­ potansiyelini. Baudrillard'a gore. kapitalizme k1yasla.ok. onlann udrillard. Buna gore. nin zamand1~1 niteliklerinde degil. sanlan bir gosterge sistemi yoluyla fark- lumunun eglence ve keyif ahlak1na hla~hrmaya hizmet ebnektedir. ilk ve temel odevdir.. mubadale degeri taraf1ndan belirlenir. Baudrillard'a gore. K1sacas1. ihtiyafj a~amas1 fjok duzenin yerini. ld~isel ihti ya~lanru ve re. nesnelerin kullan•m degerine tekabul eden pratik uretimini belirleyen ~ey. c. Tam list toplumun doni1~i1me ugrad1garu. diklerini soyleyen Baudrillard. analizinde dort tiir toplumda tuketimin de anlam1 degi~­ manhg1 birbirinden a yuu. nesne i~in bir yarar boyutu soz konusu tenen bireylerden ~imdi tukebnelerinin olmakla birlikte. onem kazanJr. tiim kapasitesini hayata ge-. Ona gore. onlann bir statu gfister- Ti1ketiln ger~e~ini buyuk ol~ude ihmal me.lanndan t. kazan~ istegidir.tan. ona gore. Marksist ekonomi anlay1~1 Bu baglamda. do. Karl kar~1hk gelen e~degerlik manhg1. 3 tMarks'1n terimleriyle ifade edildiginde. nesne. Baudrillard'a gore. Nesnelerle ilgili tiiketim. sosyal ili~kilerin bilinfjdl~l yap1s1 yoluy- derek daha az. sal ya~amm temeli iktisadi ihtiya~ degil. ~ 1t Iann birligi manhg• ve 4 gosterge de. yerleriyle belirlenmektedir. liberal yarar.inne arzusu ve mucadclesi fjirmelidir. ge duzeninin ald1gnu one surmu~tur. De1nek ki. sembolik mi1badeleye tekabiU eden kar. bag1nhsal layislyla Marksist kategoriJer araahgayla ve~heleri. farkhla~ma ili~kileri sayesinde miimkun nelerin mubadalesi. bir~ok lard.tkan Baudrillard. mubadalesi ve bir stati. nesnelerin tuketim toplu- kar~1s1nda ele~tirel bir tav1r taklnan Ba.unku tuketim. ~agda~ li~tiren Baudrillard. Saussure ve yap•saiCilann tezlerinden lard.in.ah~ma ve uretimden degil i.inde hi~ degildirler. yola c. la ve sayesinde bir araya gelir.hk gelen bir an- dorduncusunde de bir gostergeye do. hi~bir nesnenin •na ~abalannda. geler haline gelmi~tir. u~uncusunde sembol ve derecelenmelere ka111.

televizyonun her~ey ve en denneye ~ah~an Baumgarten'e gore. sanat eserinin estetik degeri- kitle ileti~irninin gorevinin tepkiyi on(e . gi. nin.. on a gore. bireyi ozelle~tirmek. i~te bu baglamda. nesnele- hem duyumsal olan ve hem de duygu.im dikkat. bugun biz.tk ve se-. televizyonun ve baghdu. filozoflann gori. en yetkin nesne oldugunu iddia negin bir ~iirin estetik degeri ve guzelli- etrrti~tir. .ik] adh biyografik bir Irun bulundugu bir evrende ya~amakta· eserin yazan olan Bayle. 17. kavramsal -.Lklann. kendisini her tiir felsefe ve teolojiyle ilgiJi Daha ~ok Aesthetica adh eseriyle tam. ~agunlZda ideolojinin de oldugu. or- ~~uksek. ra att1klan i~in.er~evesi i-. onlan gori. bu incelemesinde.tun ise insaru rimin ~agda~ anlamtna ~ok yak1n bir kori. yusal ve alg1sal bilgiyi ti. yuzy1l aklla du~unce geleneginin. ay- yerl~tinnek oldugunu savunmu~tur. saf inanca dayaJulJnasl gerekti~ ve ayn bir entellektuel du~unce olma.ik fikirlerle manbk ve me asia tercih edihnemesi gerektigini matematikte bu fikirlere dayanllarak ge. Buna gore. olarak taln bir ku~kuculuga gottirdugu nan Baumgarten. her tur gori. onemli politik tarihi ki~iliklerinin. felsefi ak1lyi. Bayle. diglru. 0. buradan hareketle ve olduk. 1714-1762 yllla. ettiklerini soylemi~tir.n ateiz· lerini at. ti. Bayle Pierre 107 E~ya ve nesnelerin buyuk ol~ekli. de i~erilen ~eli~kileri ortaya koyar. dile getinni~tir.i~lerin­ Baumgarten. ziyade tutkudur. ve El~tirel SOzli. filozof mumkun tek direni~ tarz1. Lneli uzerinde kabul edillnelidir. ~ belirtmi~tir. du- fakat tutarh bir gostergeler sistemi mey. en£ormasyon fazlasma nn. anlarru red. Bayle. akddan yogunla~t1ran soz konusu du~unurlerin. Baumgarten. bu eserinde estetik te. Inunda oldugu tepkilerle tecrubenin gir- Inasinl gozboyay1a bir oyun ve uretim digini s6ylemi~tir. ele~tirel bir gozle ele ahr. Baudrillard'a gore. bilgiyi kavramsal bilgiyle SlJ'Ul"larken. yine de ne kar~Lhk gelir. kcyfi. 0 izleyicisi olan Baumgarten.inde kalarak gi- ~eklik olup. ona gore. sanatln insan1n d1~ dLinyada varl. i~erdigi fildrlerin a~1kltk derecesine ~a kotitmser bir goru~le. nan temel niteliginin a~1klik ve canhh- ti. menin olanaks1zla~bgt bir taklit evrenine bir yandan da estetigin konusu i~ine. Alexander. 1647-1706 y1llan aras1nda tehdit eden bir oge olarak yorwnlayan ya~a1n1~ olan Frans1z filozofu.ince uzerinde ins an davran1~1ru yoneten ~ey. Ylp. ve teologlanrun du~Lincelerini aktanr. estetik konusunu ih1nal haritaya kar~1hk gelen bir ~ey bulunma. perde ve ekramn tek ontolojik ger. onun duywnsal sezgi yoluyla algiia- mek.imuyle bir kena- dana getirdigini soyleyen Baudrillard.Inayan bir dini. ttiketicinin istegini de Bayle. kadim zamanJa- ytz. Temel eserleri Aesthetica acroama. sanat ve guzellik felsefesi. nca sanat eserlerinin yaratmak duru- Tuketicinin reklam gibi yollarla aldahl. gersiz oldugunu one suren Bayle. oldugu kadar. ~ok daha Dictionnaire llistorique et critique [Tarihsel fazla eniormasyonun. li~ririlen sistematik du~i. derinlikli ve aynntlh bir kompleks Ona gore. septisizme yol a~og1n1.iriitmenin evrensel bir rimiN felsefe tarihinde ilk kez olarak. varhk olmad1g1 gorii~unu temellendir- lara dayand1glnl ve guzelligin de basit mek i9n.iyle ger~ek arasmda bir ay1nm yapabil· g1yla oranbh oldugunu iddia ederken. Rasyonel ~aba ve ~ah~marun de- testetik onda. yanh~ ve sahici ol. doga. 0. llk~ag­ rl aras1nda ya~amt~ olan Alman dii~ii­ dan kendi zaman1na dek olan filomflan niirii. Pierre. Bu eksikligi yine Descartes~1 felsefenin nu. 0 detmektir. mu~tur. te. Ortay:~g ile modem donemlerin maruz kalan gunumuz toplumlannda. Bu incelemenin tica ve Metaphy'sica. rin varoldugu ve Tann'run aldatan bir larla kan~ml~ bulunan zihinsel tasanm.i korune inanca zorladtglru savun- anlam i~nde kullaruru~hr. ama daha az anla.in. din sadece ve sadece iman te- oldugunu iddia etmi~tir.i~e ho~go­ ozellikle de tDescartes ve tLeibniz'in bir ru gosterilmesi gerektigini savunur. Ote yandan.

Cteki de.:~kar. aynamayan her teori. Maddecilik goziinde kadm ozerk de~il. di~ bir rol de~ildir. lin~ i~erikleri olarak gormek sureti yle. dii~iinceleri varolu~~u bir ~er~eve cu oldu~unu dii~iiniir. k1sa oykiileri. sa va~ deneyimlerinin ard1ndan leib]. hi~ ku~ku yok ki.icudu. tozu. Czgtirlii~i. ba~ta Le Deuxierne Sexe d1n1n biyolojik anahk goreviyle geride [tkinci Cins] adh kitab1 ohnak iizere. gore bOyle olabilir. geleneksel kadm rolii ic. Beauvoir'a tMaddecilik de.in olu~turdu~u ~er~eve i~inde ortaya ~~­ kaygdanmak gibi ahlaki bir odevi old u. ~iin oniindeki bir engel olarak goren Be. l~tinnesine izin verilirken. Zira ona gore. ve kend isinin otekisine bir ~ey de~ildir. ka- insarun u~runa hergiin yeniden sava~­ d•nlarm verilmi~ olan bu durumu kabul mak zorunda oldu~u bir imkan. kendi ba~msaz ozune ger~ekte problemi ~u ya da bu ~ekilde sahip bir ~ey olarak goriilemez. lamda psiko·fiziksel bircili~in de~i~ik ~ekl~memektedir. . Al auvoir. ing. vucut. gi~la olabildi~ince bireyselci bir a9dan ekonomik ve psi. kar. beden [Os. o!an vi. ya da fonksiyonu olarak gonnek. kar~1n tinselcilik ya da idealizmin de~i­ ir'a gore.in temel ko~ulu eylem. Beauvoir diin- insarun kendi plaruna gore eylemesin. eskiden beri varolan bu durumu. Fakat erkek. bunu ~imdi­ mak durumundadu. ba~ka bir dayanan Beauvoir'a gore. yoksayar lar. olundu~unu soylemektedir. tidealizm de bu an- gore bu. Beau- bir ba~langu. fakat ki~inin kendi oz. felsefe tarihinin bir ko~ulu olarak de~erlendirmeye ba~­ en onemli ve temel problemlerinden biri larru~tlr. Yani.ilebilir. li~in de~i~ik yonleri olarak gorecek ~e­ sal durumu ve onun erkek cinsiyle olan kilde birbirleriyle ozde~le~tiren ya da ili~ki leri ba~larrunda onemli sonu~lar psi~ik olan1 fiziki olandan gere~i gibi c. d1~la~ma ve i~selle~me ili~ki­ ve asia insana Tann taraflndan verilmi~ sinden dolayi. ama kad1n den ba~ka hi~bir ~ey olmayan ozgiirlii. iddia edildi~i iizere.in bir teh. ey- birlikte oldu~u tSartret1n etkisi dolayl. tinsel varhklann ger~ek varolu~unu Ba~ka bir deyi~le. noktas1 olu~turmu~ olan voir. i~inde ve belli bir ozgiirliik kavranu sadece ve sadece eylem yapmayan nes- i. bir ~ekilde goz ard1 eden bir teori ol- cek i~in ama~lar saptayarak. buna dii~iiniilmediklerini one siiren Beauvo. biyolojik. Zihin ve bedeni bir ve ayn1 ger~ek­ ~u sonucundan ba~ka.108 Beauvoir. ka- s1nda ya~a1n1~. kadln yalruzca erke~in eksik oteki. erke~in ozne ve mutlak oldu~u ~ik tiirleri de beden ya da cisimleri bi- yerde.izerinde olduk~a bireyselci bir temele ne sayesinde. sidir. ked1nlann kendilerini yads1mak ve zihni maddenin bir tiirevi erkek oJmadan dii~iinemediklerini ve. organizmas1 ya da maddi dit olarak de~il. gele. body.i- Hemen hemen biitiin ya~a1ru boyunca ci. de d1~la~ttnnasl ise e~er. yaya kad1n gelinmedi~ini. kaduun toplum. gorelidir. Fr. 1908-1986 y1llan ara. ki~i­ problemin ortaya ~1kard1~1 gii~liikleri nin kendi planlanna gore eylemesi. onun ehnemeleri gerekir. na toplwnsal orf. de. onun bedensel gi. onun i~sel minist dii~iincenin geli~iminde onemli olan1n bek~isi yap1hnas1na ba~lar. onun biQ. Bundan dolayt.intin bir sonucu olmaktan ziyade.irlii~iinii ger~ekl~tirmesinin zorunlu Beden terimi ozellikle. Simone de Beauvoir. erke~in d1~anya gitmesine nemeleri. otobiyogralik ve kendisini 'ltomo Jaber' olarak ger~ek­ yaz1lan ve romanian yuzythm1zda fe. ozgiirliik. Simone de. s1khkla ~a~da~ Frans1z kad1n dii~iiniir.inde ger. Czgiirlii~ii ba~lan­ fUldan yiiklenen bu ikincil rol. Buradan hi~ ku~ku yok ki. her olan zihin-beden ili~kisi probleminin insanln ba~ka insanlann ozgiirlii~ii ic.. adet ve kurumlar tara- masl i~in bir fusatbr. erke~in egemenJi~n. kadi- kendisini siirekli olarak yeniden yarat. tutuhnas1na. lnsan1n zihin ya da ruhuna kar~ll otekinin ozgiirlii~nii insan ic. ve kad1na gore. lemde bulunan ozne oJmas1run bir sonu- slyla.mleri olarak gori. 0. Tam tersine. ozgiirliik asia deyi~le.kolojik yazg1n1n yillde- yorumlayan ve bu ba~lamda otekilerini. Beauvoir'a gore. corps. gi.

baz1 bag- ~imde baglanmi~ ik. begeni. gorii~ aym zamanda.ile~imcilik.i ayn tozsel varh.i olup. insan elinden ~a iiriinleri. tammlamr. Bu a~Idan ele yayla kar~Ila~Ir ve ona yeni anlamlar ak- almdigmda. feministlerin kadm- sel olarak verilmi~ iki ayn toz oldugunu lann anatomileri tarahndan belirlendigi a9k~a one siiren tiim digl!r Dgretiler. ya~anm1~ tecriibesine dayanir. zihin ve bedenin deney. yani soylemler ve top. yakm ozne. aktanlan me- me ili~. insanlann kendilerini lerin kar~Ihkh etkile~imini savwtan tanlmladJ.i ili~k. renlerin gorii~iiyle. sajlardan keyif alma tavn. tanr. gout. tparalelizm diger baglamlarda ise. 0.klerin bir boliimiinii gorii~iiyle birle~tirilmi~tir. Btma gare.ile~imdlik ve paralelizmdir.k lamlarda bir nesne olarak algilamr. estetik kayg1 ya da miilaha- rek.k ve ki~ili.kin bir ele~tirinin. son ~oziimlemede. geschmack). ne saf bir nesne. durumu. de- yarut getirmeye kalk1~an en onemli iki terminizm ile mutlak ozgiirliik arnsmda teori. Probleme bir sujet). kendisi- tes'm mirasiiW\ reddedilmesinin sonucu ni diger begenilerin reddedilmesiyle or- olmu~tur. ing.imliklerle ilgilidir. ve bedeni zi. birta- bedenini on plAna ~Ikartan dogasmdaki klm kurallarn dayanmadan. Bu baglam. ki~inin degerini sanat eserlerindeki iyi ve giizel yonlerle bedeninin giizelligine indirgeyen ldtle eksikjjk y a da kusurlan ay1rd edebilme sporu ve bo~ zaman kiiltiiriiniin bir so. Beden-oznenin diinya ile olan ili~ki lerini savunur. zekadan esk. Fr. taya koydugu i~in olumsuz bir bi~imde Yiizyihmizda ikici anlayi~I reddede. tiim yarg1lar kar~Ihkh etkile~im ve nedensel bag bu. yetene~ne. beden sosyolojisi. bedenin modem toplumlarda sonsuz ornegin tavu ve davram~lannda goster- say1da gozetim. filozofu M. ve hem de zihni. AI. Bu baglamda. ve deney yoluyla yarg1lama yetisine. nii. Fr. fakat bunlar arasmda bir tarn.i problemine etmek olanagt vardir. zi. . kulturu ad1 verilmektedir.&ndan sunulan iiriinle- lumsal pratikler taraf1ndan iiretildigi rin. pozitiviz.iminin hedefi hiiline geldigini one sii. digerlerine iistiin tutmas1 ve bunlan tii- da. lannu~hgm. tFoucault'nun yolundan giderek. disiplin ve denetim bi. bejleni 109 Fakat bu arada. ti. belli mesajla- hinden aym~I belli bir bilimsel yakla~un rm olumlanmasi veya talep edilmesi ya da gelenege yol a~mi~ olan Descar.i hareket noktasm1 olu~turan kavram.- nucu olmak durumundad1r.kteki geli~melerin. ketme eylemi d1~mda ba~ka yollarla da. 1 Sanat eserleri- nin dogu~unun. fiziki ve kiiltiirel fenomen. zirunsel. insan bedeninin Begeninin ikinci anlami i<. ne de saydam bir oznedir. olarak goriir. tezine kar~I ~1kan gorii~lerinden de soz hinle beden arasmdak. bu ara~lar tara. birbirlerine rakip ogretiler olan bir orta yol bulma}'l ama~layan Frans1z tetk. onun diinyaya ili~kin lundugunu one siirmez. 2 ileti~im baglarrunda.i toziin birbirlerine yalmzca ~lik ettik. ileti~im yalmzca biyolojik olarak verilmi~ bir arn~lanrun kendilerine hitap ettigi izleyi- olgu olmakla kalmay1p. ~agda~ tiiketimjn insan ni. dir. meyil. postmodem toplum teorisi. feminizmin. zalardan ziyade. kuuuei zaika. g• oznel duygu. bbbl teknoloji ya da pra. Empirizm ile entellektiializm. dolayisiyla birbirlerine nedensel bir bi. toplumsal bir cilerin ilet~im ara~lanmn belli bir tiirii- yap1m oldugu. doyurucu bir ~oziim getirme zorunlulu. salt duyum degi~melerin. Merleau-Ponty'nin felsefede- Bunlardan etk.klan k. giizelligin insanda yarati:J. geli~mi~ toplumlarm niifuslanndaki ya~­ begeni [Os. mesiyle belirlenen gene! egilime begeni <. body-subject. Buna kar~m.ileyen ve Beden-ozne. beden-ozne [lng. corps- ~uyla kar~I kar~Iya kahr. algilayan ozne- ik. hem bedeni k. beden sosyolojisinin dogu~u. kendisine daha onceden birtaklm zamanlarda sosyolojik bir a~Idan da ele anlamlann aktanlmJ~ oldugu bir diin- ahnmaya ba~laruru~hr. taste. Beden- Beden felsefi bir ~er~eve d1~mda.inde. kimli. birbirlerini etk. ona gore.

a<. bir kavra1n1n i<. Bir durumu.lara neden olmada hazla yaydml~ bir inan<. niyaz. olum- lerunesi anla1n1nda teleolo jik belirlenim. butun bir orgartizmarun riine belirsiz onerme ada verilir. ~amanhktan izler ta~unas1.1ktagan1 one suren vella (£hli Beyti w 12 imanu Sf!Vmek) ve metafizik ogreti olarak indeterminizm. ~eriat (l5ld. neden. determinate]. akJlh insan varh- bir ~eyi belir li klima. anlamtnda. yaprsal belirlenimden. yol) kapalan.tigi nin ozelliklerine sahip alma durumuna baza bildiri kipinden tumcelere herhangi gelmesi anlarrunda belirletne kazanmas1 bir dogruluk degeri verilememesi. ili~kilerine bagh degeri yuklenememesi anlamma gelir. Belirsiz 5- aana<. impr~cision. 2 Ahlak felsefesinde. Bilgi sahip bulundugunu bne suren anlayt~.lemini olu~tu­ entrapy.evresinde olu~an ta. sanlaran kend ilerine gore anlamlar <. Soz- ran oge ya ozellikleri a<. meye ek olarak one surdugu onenne tu- nunun k1smen.alann onerme.lar veya olay. Senkre tist bir yap a arzeden Bekta. bir sozcugun bclir- ~eyin her ne ise o olmas1 ya da bir nesne. ahlaki kararlar lnesi nedeniyle Anadolu'nW\ her yerinde ad1 verilen sonu<. ing. ahlaki se<. vagueness. fa. her du~unce ve inan<. ise ibadet. di yalektik beli r- rikat. ve o~reti butu· ozgur oldugunu. yuklemi olwnsuz alan. dort inan<.lara tarafandan yani par<. ruhun.1k ve se<. Bunlardan dort kapa. ma yolu) ve marifet (Tanrz bilgisine goliiren Iuge yer bulund ugun u sa vunan gorii~. onceki fiziki ve psi~ik olaylar tarafan- belirleme [ing.1k ilkelerden zi. Baza olaylaran bir nedeni ohnad1g1na. Anadolu halkl. birtaknn olaylann. one surer. zihin ya da karabilecegi ustu kapah inan<. koyma. Endeterminizm.imlerin daha nudur. AI. bu baglamda olwnlu ve olwnsuz oner- sel belirlenimden. kendisellik ve kesinsizlik gibi nan dilini kullanmasa. <. a<. evrendeki her~eyin belirlenani~ (~eyhe baglnnmak). bu sozcugiin i<. leniJnden soz edilebilir. mast ve daha sonraki sentezi taraf1ndan 1271) du~unceleri <. dan belidenmesinde oldugu gibi. onermele· Sonucun dt~ ya da fail neden taraf•n. Fr.110 Bekta~ilik Bekta~ilik. bir orgarun fonksiyo. indetenuinisme. raslanta. A B degildir' formun- I butun taraf1ndan belirlenmesinde oldu. Hact Bekta~ Veli'nin (1209.ik bir ~e­ ganan mutlak bir se9Jle ozgurlugune kilde suurlama. ing. densiz olarak ortaya <. fa kat ozsel bile~enlerin i<. ara<. ldicabiyye. a<. tasavv~ru detenninism. ter1ninis1Pius]. dunyada raslanh ve ozgfir .t. karakterize etlne. in- ba~ta dort kapa ve dort inan<. ona gore.inde ge<. bilgi eksikliginden degil de. Bunlar.dan olumsuz onennelerdir. nermeler. bildi- duru1nu. ne- adak ve vuslafllr. ogelerden dolayt ongorulemeyecegini yade. Fr.lar ya da erekler tarafandan belir. ~iligin temel ozellikleri arasanda. en belirlenimsizcilik [Os. daki bir onennede.. e11thropie]. onu meydana getiren anlam bakunandan olumlu. ri nitelik bakurundan degerlendirirken. Bekta~ilik. siz olmas1. bir surccin. B yukleminin de gu gibi.ka t form kar~1t. Genel olarakt dan belirlerunedigini. da uygulandlklara nesnelerin suurlan- belirlenim [lng. Teberra (Yezid ve diger Elzli Beyt du~man­ baza olaylann genel yasa ya da ilkelerle lnr~na yirz ~~'irnrek) da onem ta~lr. hakikat (Tann •y• tanz. bir olayan nedenini ortaya belirsizlik [Os. iradenin. evrendeki ayramahk yapmamasa. nruphemlik. Nedenlerle sonu<. suz onermeler olarak gorulurler. benin.ta alan in. inde- gelir. detenninatian. Belirsiz ihtiya<. Evrendeki ise. Bekta~ilikte ayraca Te. ri kipinden bir tiimcenin belirsiz olmasa lar arasmdaki zorunlu bag1nti. balwnrn. Or- . olarak ortaya 'tlklnasL 0 nlu Alman filozofu Kant' 1n. Buna gore.1k bir ~ekilde cuklerin. olmad1gnu.all~. 1 Metafi- '11"t ve Ehli Beyt'in yoluna uymak) tarikat zikte. AJ. d~ter­ mn tam ve kesin olarak bilinememesi rnination]. bu tumceye herhangi bir dogruluk olaylann neden sonu<. belirlerunesi anlamtnda. Ozellik ya da karakteristik.aklanamayacagana.lar geli~tir­ bilindn.lann olwnsuz oldugu onennedir. den. Fr. kavratnlann adlandardlkJan ya tan1mlatna ya da s1n1rlama.

krsal.ogunluk korumaktan meydana gelen fonksiyon. ammsayan oznenin ge. imge bi 6znenin.. elle tutulamaz..evesi sel karakterini veren i~lem ve ogeleriyle i-. ego olarak da bilinen ve. tiim zihinsel faaliyetlerin gerisinde gu zaman ise. ge~irmek i-.inde bulundugu ge-. i-. belli birtaklm definition explicite]. Bu baglamda. bellek. bilin-. mbnoire. ii-.li ki~inin. bellum omnium contra omnes.ir bir tamma aym zamanda. belirsizlik. gt>riilemez.ebakl~m i-. Bu ti. Fr.ebak1~ yoluyla bilinemeyen.ben 111 negin.in.lugu ya da yamlsamastyla belirle- onennenin formuna degil de. anlamma nen. ayn evre soz konusu olur: I durwnunda olan. Buna kar~m. herhangi bir sistemin bellek hastahgma bellek karr~rklrgr ad1 i~inde varolan diizensizlik. birliginin duygulan. bilin-. Bir bireyin psikolo- lojik ya~anhlan ile ilgili oldugu zaman.asm1 meydana geti.mi~ ya~anhlanna. nefs.ine yerl~tirilmesi. tecriibe ve ya~anblan arumsayabilme sava~a girecegini ifade ehnek uzere.rkarunsal olmayan bilgisi. l'ego]. farkmda olan birlik. bilin-. Devletin ortaya filkl~mdan 6nce.mi~teki deneyi.mi~i ~imdide terim.inle- buna ifebnkr~sal bellek. Fr. hillleri. bireysel bene ise deneysel ya da . ili~kin -.ebakl~ yoluyla algtla- ren bir nesnenin imgesi.mi~in birbiri- bagh bir ozelliktir. ve ozne st>zciikleriyle e~an­ 4 St>z konusu malumah depoladtgi. yetisi. birbirleriyle gerektiginde ri. bilen.le.mi~te algtlamr~ oldugu nesnelere herkese kar~1 sava~I. ortaya filkl~mdan once. dogrudan verilir. ld raslanhsalhk unsurunun yiiksek ol. gii-. 3 ben [Os. Dilde bulunan uzun ~eylerin hahrda tutulmasmm olanak- bir deyim yerin.tkarlanm hayata AI. imkans1z hale gelmesi. sizla~mast hali ise bellek yitimi olarak ~thk bulmak suretiyle yaptlan tamm. sureti olarak ta. Buna zihinden bagunslZ nesnelerle ilgili oldu. arumsayan oznenin g~i~te algtlad1gl. dogruya i-. riktirdigi varsaytlan sistem ya da yer. klsacasr psiko. ne kan~tmlmasmdan meydana gelen 2 Ote yandan. bellekte bir imge varhga ya da ruh veya tine SQ/ ben adr ve- olu~turulmas1. verilir. kendisini ve fikirler ortada olmad1g1 zaman. degi~me Bellek. jik ozelliklerini betimlemeye ve btiti. hallerine ya dogal hali ifade eden deyim: Herkesin da ge-. bi. gedoechtnis].mi~inin bir par-. kendi -. lamh olarak kullarulan. ing. doga durumun- bellek [Os. 'Canh oliimsiiz degildir' oner. explicit definition. nan. fakat rumu eskiden ya da daha once gonnii~ formu bakrmmdan olumsuz olan bir olma izlenimine dayanan bir tamma onermedir. <. ~imdiki zamanla ge-. mmlamr. etkin. olgu ve nesneler. Farkh benlerden soz edilebilir. Akll sahi- Ozgiin olaylar. ki~i. o sistemde. da tiimiiyle ortadan kalkmas1 durumu. II imgenin. on. degi~mez hinde canJandmlmas1. gore. Deney ya da tecriibeleri arumsama. maddi olmayan.ok daha ktsa bir kar. bir ~eyin istenen anda anunsanmasmm belirtik tanrm [ing.m. memory.mi~teki boyunca varhgmt koruyup. insan toplulugunun i-. ammsayamn rilir. . ba~kalanndan aytrmasma ve kendisini larla ilgili bili~i ya da mahlmah zihinde one siirmesine yarayan gu-. bilin-. 1 Ge-. Bununla birlikte. buna da algrsal bellek ad1 yatan neden olan ve varolu~u.e. ve bir ki~iyi niteliksel olarak ba~ka mnmasi ve Ill arumsanan nesnenin psi. buna kar~m. ge-. -. tammlamr. yeni kar~lla~tlan bir du- mesi. ego.eriginden 9karsanmak siirednde. daki insanlann. anlamtbakJmmdan olumlu. Fr. bir ki~iden aytran ya da ona kendi ki~i­ kolojik ya da fiziki bir zaman ~r-. bellegin zaytflamast ya masr durumu da belirsizlik olarak ta. 2 Arumsayan oznenin. Bellegin olu~wnunda ya da arumsama fakat i-. lng. +Hobbes tarafmdan kullandan Latince zihinde canlandtnna ve ge-. koruma gucii. meye yarayan temel degi~ken. zihin. Devletin trcz tamm ad1 verilir. gozle Daha once algtlanrru~ olan nesnenin zi.lwfiul. Buna kar~m.

Benjamin. yiizyllda sanat kendi t. AI. ki. egotismus). tTansendmtal bm denir. sanat ve kultur it.Jerin insan1n kendisini koru. in nes. yuksek kul- algt. tutumlann1 de~i~tirir.lar Almanya' smdaki roliine gon- tum eylem. sel e~itli~i du~uncesini benimseyen kit- nusu yapmas1. egotimz.gudusunun bir ~ekli oldu~unu. ingiliz deneyci filozofu Chaplin filmine kar~1 ilerici bir tepkiye tHobbes·un. Bir Picasso tablo- . tutku turunden turiin eser!erinin buyulu. ve kutsal bilint. 1892-1940 ydlar1 ara. Ing. Benja. bir Czel olarak da. ya~am1n1n mutlak ilke.a~­ benlik~ili. da~ du~unceye en onemli katkls1n1 Fr.n ozerkliti veya ma it.kin bir este. kapitalizmle bir- tik teorisyeni olan Benjamin'in temel ve likte yok olup giden ge9JU~in kurtanl- en unlu eseri 'Mekanik Roprodiiksiyon masJnl amat. hodnumal•k. yonlerini de unutrnamak laZJm gelir. onlar1 rituel ve gelenekten ko- olarak tecrube etmesi. Sanahn toplum i~n oldutunda 1srar ve ahlikb. sanatJ. yonlerine dair analizi.in bencillik [Os. o bir yandan da. suna kar~1 takunlan gerici ta v1r. du~unce. bilincin sezgisel olarak hissedilen ya n~ da yaydi~mdak. tnsan1n kendi benini ve hlabilirliti.i ilerici potansiyeli da algdanan birli~ine. ba~kalann1 hit. Bununla birlikte. Walter. mekani- neye ise. insan1n tum eylemlerinin donu~ur. egoism. Ni- lan ve yinninci yuzydm set. insa· 0 soz konusu geli~meyi~ ~eylerin evren- n1n kendi bilincini belli bir bilginin ko. kitlelerin sanata kar~1 olan ki~isel t. savunuculu~u yapmaktan hit. kendi iyili~iru.a~da~ ya~amda giderek artan nele~ebilmesi. kulmasiyla tamamlandatJru one surer. fototraf ve sinema benzeri sa- ~inin kendi benine ve kendi t. s1 yapmas1. Ki~inin salt olu~turur. kendisi hakk1nda nesnel onemleriyle birle~tirir ve bunu potansi- olabilmesi ya da ki~inin kendisini ba~­ yel olarak ilerici bir ~ey olarak de~erlen­ kalannJn gorebilece~i tarzda de~erlen­ dirir.ozulmesi ve buna ba~h lik ya da egoizmin koydu~u Slnirlann olarak yokolup gitmesiyle birlikte. Ona gore.o~al­ nu du~unmes i. sanat i~n sanat iizerindeki 1sraran esteti- du~u sevginin bir sonucu olarak ortaya ~in fa~izm taranndan politik hayata so- t. gele· Slnda ya~am1~ olan Alman du~unur. Benjamin.erek. benci- lem. zasyon ve kitlesel uretiJnin kultur alaru- yet. 20.o~altdabilirliAinin. geri Sanatsal uretimin maddf boyut veya dunnam~br. ritiiel ve propagandarun ruma it. arzu ve ihtiyat. Ve niha.h~1n da insan1n kendisini ko. egoismus). daha otesine get. kabhmma ac. onlann yaranna olan bir dikkate almadan. direbilmesi yetene~i ben bilinci olarak Di~er bir deyi~le.lkh~lnl dile getiren o~retisi.min'e gore. lerin veya sanat yapltlaruun mekanik Cte yandan bilint. denne yaparak. salt kendi kendi- .a~da San at Eseri' adh dcnemesidir. parmak suretiyle. Bilincilnizin t1n yepyeni bit. Benjamin·in t. ifebakr~rn beni ad1 goren Benjamin. hodkdndrk.k [Os.1kann1.li oznenin. yok etti~ini one surer. it. duygu. Ba~ka bir deyi~le. oznenin kend isi it. AI.layan ttarihsel maddedli~in c.im ve i~levler kazanm1~ birli~i tara&ndan onceden varsayllan oz. rinin bilincinde olmas1 durumu. sanabn mekanik olarak t.eriklerini do~ru dan ve arac1s1z halesini.lanru alanmdaki en onemli geli~me ve prob. Fr. olmas1d1r. kitlelerin du~kunluk gostennesi. yepyeni imkanlar sa~lad1~1ni iddia eden ~goisme. tng. yalruzca kendisini ve sanab mumkun hale getirdi~ini sayler. kar~dama t. 1930. tekim.lkar. eden du~unur. Genel olarak. oncelikle kulturel PSer- verilmektedir. istek.112 bencillil< empirik ben ad1 verihni~Hir. kendi zihin halle. sana. duyum. lelerin t. refah1n1 ve mutlulu~u­ Ona gore. teknolojik alandaki tan1mlarur buyuk geli~menin. 'ben sevgisi' taraf1ndan belirlendi~ini.abas1yla belirlenmesi.lkarlar1na natlann kaydetti~ geli~menin.giidusuniin ve kendi benine duy. olarak t. egotisme. gelene~in t. ne~in ve ge91'i~ kultiiriin ozgiirle~tirici Ad1 +Frankfurt Okulu·yla irtibatlandln.tk.

ancak ben olmaya· yaratabileceklerini ya da in~a edebilecek. bireylerin kendilerini bagtms1zca kendisinin bilincine. bir thaz kalkiilii ge· kendimize ait alan alg1sal diinyayla Sl. kendi zihin kendi ~karuu saglayacak. belli bir mutluluk. Deontology [Deontoloji] layacak ~ekilde ger~ekle~tirmelerine ve Science of Morality [Ahlak Bilimi]. nenin d1~1nda kalan nesnelerin biitiinii- benlik teknolojisi [ing.i~. ve i~inde. kez. oz- a~1n hayranltk. temel olmak i. Felsefe tarihinde ilk kez ola· li~tirmi~ ve 'do~an1n insanoglunu iki rak tngiliz em piristleri taraftndan one egemen efendinin yonetimine ter ketmi~' stiriilen ve bir insanm yalruzca kendi oldugu iddias1yla Lin kazannu~ alan bir deneylerinin. her iiziinti. no1t ego. samas1. Zira. soz rurlanml~ oldu~umuzu. kendilerini. imkan veren pratikler biitiin ii. ac1dan ka~1nacak ~ekilde ger~ekligin bizzat kendisini. noktas1 olarak algllamaktan ya da dii· Bentham'1n tyararcth~l. siire- centric illusion. yalruzca ~iinden hareketle. insan dogas1 bilgisine sahip olabilece~i.i olarak gorme e~limi. ben olmayan ben'in bilin~siz faali~ Bireylerin kendileri veya ba~kalann1n yetinden dogar. Fr. ahlak gori. verimliligi Herhangi bir benin evrenin merkezinde ve hazztn safh~1 (yani. Bentham sOZ konusu psikoloji gorii- Her birimizin kendimize ozgii. Bentham i~te bu ~er~e­ oldugu ~ekliyle diinyay1 bilemeyecegi. ego. dan belirlenir.inyarun kendi. Diinyaya ili~kin alglml- technologie d' ego]. ruhlan. hazz1n p~in­ ya da bilin~ hallerinin otesine ge~erek. . yararcll1~1n kuru- iizerinde belli say1da i~1emi ya da etkin. bu diinyan1n konusu eylemin sa~layaca~ haz mikta- otesine g~erek. ger~ekte olu~turulmu~tur. one siiren gori.i~iine benmerkezci durum [ing. Hazz1n yo~unlu~u.izere bir psikoloji teorisi ge- dicament). bilincin d1~1nda kalana ili~kin ahlakf bak1mdandan do~ru ya da yanb~ olarak hi~bir bilginin olamayaca~1nt diye sLJUflanabilecegini savunmu~tur. si. li~tirmi~tir. Her rur bilginjn mad1klanna ve dolay1s1yla aay1 en aza kendi bireysel bilincimizin bir eseri ol. egocentric pre. yardlmlyla. act ya da s1ktnb. nnda oJmak iizere. iktidar taraf1ndan Alman idealist filozofu tFichte'ye gore. eylemlerin hazz1 arthnp artbr· ni dile getiren kabul. Ve ben kendi kar~1. du~unu. bilge. illusion igocentrique]. Dnlu ~a~da~ du~unur Zln en onemli bile~enlerinden biri. donii~tiirmelerini sa~· kelerine Giri~]. kendi bedenleri. A. den ko~arak. Introduction to the Principles of Morals lik. ger~ek di. Jeremy. yetkinlik ya da oliimsiizliik haline and Legislation [Ahlak ve Yasaman1n il- eri~ebilmek i~in. ego technology. Bentham. dii· Bentham. i~inde. hazzln niceligi. ve hazz1 yaln1zca cak ~ekilde diizenleruni~ oldugu ya1ul· birey a9smdan de~erlendirdi~i yerde. no1t ego] Ozneden ayn bulunan. ben•olmayan [Os. hazZl temele ~iinmekten geri duramcunas1 tavrma ve alsa bile. hazcdt~ln iyi- ihtiya~larlffilZI ve arzulannuZl kar~daya­ yi hazza ~itledi~i. olmas1 soz konusu olamasa bile. ing. Ona gore. na kar~1 koyarak varabilir. Temel eserleri: An li~i. ~eyle~tirilerek in~a edilen oznelli~e ben lektir ve her~eydir. kendisine ozgii ol. cusu ingiliz filozofu. kesinligi. Jeremy 113 siyle ilgili ohnas1 durumu. hareketleri ve varolu~ tarzlan Slnda ya~am1~ alan. Ki~inin kendisini evrenin tner- za1nan zaman sap1k hazlan da arala.ddk gorii~u: Bentham. d u~una inand1~1 yanlanna gosterdi~i Fr. Bu ~er~eve lerini dile getiren kavramsalla~tlnnu. ~u ogeler tarabn- benmerkezcilik y andsamas1 [In g. kendi bilin~ i~eriklerini n d ii~iiniirdiir. gayri nefs.]n. hazzm yaklnh~1. indirgeyip indirgemediklerine bakllarak. Oznenin. Fr.i gibi duygularla kan~mam1~ ol- benin kendisini evrenin merkezi ve odak masl). Bir eylemi se9ttek i-. Michel Foucault'nun. haz ahlalana gore ~ok daha ge· daha ozel olarak da evrendeki he~eyin li~mi~ bir o~retidir. nru temele alan haz kalkiilii yontemine sine ula~amayaca~Jmlzl one siiren tez. gore. 1748-1832 ylllar1 ara- ~iinceleri. ne verilen ad.

zira gore.lara donii~tiirebilir. lna giicii tarahndan belirlendi~ni savu. dii~manhk uyand1rmak ve bir kast s1n1h nin deneysel olarak eylemlerin yararhh. insanlar egitim sayesinde zihinsel insan varh~nln gerc. bilinemezci bir SiytJSet felsefesi: Siyaset felsefesini ahlak ku~kuculuktur.inde. dur. sistematik olma yan. Slnda ya~ama~ ~agda~ Rus dii~iiniirii. din konusunda ku~kucu bir rak tanunlam1~tlr. yarahp beslemek suretiyle. canhhgm kendi i~inde canllhg1 ol- ve zorlamalan bu sayede ve kurumsal mayan bir ~eyden dogamayacag1n1 dile bir c. bencillikle top.erc. din hgln en biiyiik say1da insantn en yiiksek ilerle1neyi engelleyen ozellikle de entel- mutlulugunu. yani bir eylemin mutluluk yarat. da varoldugunu. yiiksek ve tek iyi olan haz ve tek ger~ek kendilerini tam olarak gerc. principle of lib causes like]. ya~a­ lnak ge~er.eken bir kurum- en yiiksek ahlAki an1aa olarak goren. o dhlin inarunayanlara kar~1 sanlann eylemlerinin ahlaki degerleri. Dahas1. ba~kalar1n1n mutlu.eve ic. lendirirken.ekirunemi~tir.tan faydalan. hakikatlerin. Ona gtire.in yararll getiren ilke. Liberalizmin en Berdyayev. dece s1k1nh vcrdigini dii~iiniir. nun bir ve ayn1 olmad1g1run fazlas1yla insanlaru1 eylemlerinin ahlakllhglrun. Nitekim.un yararhhglyla belirlendigini one siiren a~tlabihnesi ic. sanln mutlulugu aras1ndaki ut. son c. Bentham"a gore. ham. Neden- m utI ul ugun ba~kalanna yonelik sevgi deki niteliklerin aynt zamanda sonu~ta ve haytrseverligi. dine c. insan bencil ~Lkar lnm.ogun- gorii~iine dayand1rmak isteyen Bent. Ona dugu haz ya da aayla ortaya ~1kar. ham. egitimdir.eve yarat. Bentham'm ya- en yiiksek say1da insan1n mutlulugu.lii bir halk Felsefede mantlksal ve rasyonel yon- egemenliginin savunuculugunu yapma~ temler yerine. in. ikincileri bir yiiksek diizeyde 1nutlulugunu.ek efendileri. Benthamcl. tav1r takuun1~br. saglayacak tek ~ey de. ornegin zihnin ya da zihin- giyi toplu1nsal bir ilgiyle tamamlamarun sel ya~amtn. Bent- birincileri salt hazla ve kj~inin kendi ltamismeJ En biiyiik say1da insarun en mutluluguyla ilgili iken. duyulan ~ey. geri.imlerinden yana olan yasama orgaruyla temsilini istemi~tir. en melekelerini ve yeterliliklerini artbnr.oziimlemede eylemin dogur- Bu arac. toplum ic. bir eylemin . toplum. fark1nda olan Bentham.1dan bakan Bentham. Bentham'a gore. deneysel olarak onlann. Slnda bir ay1nm yapm1~hr. diger bir deyi~le ki~inin kendisine onun yararstZ oldugunu soyle1nekten de doniik hazlarla. siyaset felsefesinde. 0.ekle~tirebil­ kotiiluge kar~1hk gelen ac1d1r.a sa- g1yla. amac. bir ki~inin ak. mun ve insanlann en yiiksek ahl~i luguyla ili~kilidir. ned en ve sonucun ru- sadlguu anlayabilirler. toplumlann ve bireylerin lekti. 1nutluluk iirehne giicii anlanuna gelen. dini ho~goriidiir ve bunu nan gorii~ olarak tan1mlan1r. bir eylemin ahliki de- maya ~ah~ml~tlr.lardan birincisi. c. da~a doniik hazlar ara. Nikolai 1874-1948 yallan ara- onemli teorisyenlerinden biri olan Bent. otekinin iyiligini kap. gtic. rasyonel ara~­ denetim ve kuvvetler aynhgt ilkesinin hrmarun degil de.nci yolu kurumsal bir ~erc. Bunlardan Benthamc1hk [lng. gi- ve saz konusu egemenligin tek meclisli zemli anlatun bic.urum.in. Berdyayev. toplu- iyilik ifadesi olup. rarc1hg1ru tarumlayan terim.114 Benthamcthk Bentha1n iyiyi 'en yiiksek saytda insana.Jlca yollarla elde ettigi (ing. Lizere haZJdannu~ ayg1tlar olarak deger- en yiiksek 1nutlulugu saglayan ~ey' ola. yan bir ~eyden tiireyemeyecegini. Fr. zihinsel ozellikleri ohna- iki. 'tinin a~k1n diinya- taln ~ah~an bir tdemokrasiyi onlemek Slndan s1zan bir a~agan iiriinii' oldukla- . miiyle ayn ya da farkl1 bir yap1da ola- Bentham"da bireyin kendisine doniik il· mayacaguu. menin yollann1 ogrenir ve boylelilde benzerin benzerine neden oldugu ilkesi de. Bentl1amism.iel ilerlemeye set c. ihtiyac. Ote yandan. Bireysel mutlulukla amac1 olarakone siiren J. iki arac. lulnun iyiligi veya en yiiksek say1da in. luk yararc1 bir ac.

rasyo- kar~ath~mdan yo~un bir bi-.er-. getirdi~i h.a. Matiere et Mimoire her psikolojik olguya onu belirleyen fiz- [Madde ve Bellek]. bu ba~lamda belle~in. 0. yiizyal- imkaru olmak anlam1nda varbktan once daki en onemli temsilcisi sa}'llabilir.in. felsefesi ada verilen felsefe tiirii. t Aristoteles'in ilk maddesi. Berdyaev'e birlikte.er-. bir ilerleme o~etisi olarak evrim gore.in bedeni k ullan- temsildsi olarak tarunar. bu geli~me siirecinde.inde kalan bilimsel yo. Meta fizigi: Ger-.tkan maddecilik dirimseldlik Bilgi Goru~leri: Bilgi goru~iinde. ic. Ya~am dii~iincesini incelerken. mini vurgulam1~hr. iddia etmi~tir. er·a ~ok yakla~an Bergson.ekli~in olarak yalnazca kendi tecriibemizi bile- yapasuu bilmeye yetili olmada~1n1 dile bilece~imizi ve dolayas1yla en iyi ve en . da ortaya -.in.in kullanma~tu.ak- lki Kayna~a] ve L'Evolution creatrice [Ya. dece dolayamsaz sezgi ile anla~alabilece­ ne benzer olan ~ey vard1r. 0. yiizyalda geli~en akla kar~a ~n iki -. kuru bir nen Bergson.ekJi~in sezgi yoluyla bili- yel olan varolu~tan ayn olarak. Bergson aynt ungrund varolmamakla birlikte. kendisinin ungnntd meni. tpozitivizmin ya da olduk-. takilcahk ve tbilimcili~e kar~a c. oldu~una dikkat -. 20.ok dinsel bir metafi. Bergson. tiim deter- ~ana savunanu~tur. lTil~tlr. sanu ve a-. evrimin mekanist bir ruinlann iddialanna ~iddetle kar~1 -.ekli~ini kabul eden. akhn ger-. bariyle bilimsel olmayan bir ger-.a~da~ dii~iiniir. tarzda geli~meyip yarahc1 oldu~unu karken. ya~ama~ olan c. insarun btiytikhJ~uniin de.in.ekle~tirebilmek i-. Ayna zamanda. di~eri de zeka yoluyla geli- it. evrenin her ye- olmak d uru1n undadu. dl~lnl one siirmii~tiir.ok dddiye ahp metafizi~ine rwnundadar. Bergson Roanantik gelenek sel diinyadan ve tannsal yaratma yete.lanna idealist ya~ama felsefesinin Fransaldaki gerc. Ba~ka bir deyi~le.aklama alan1nm olduk-. bir ilk yaratJ. olmak durwntmdadar. Lts Deux Sources de la yolojik bir olgunun kar~ahk geldi~ini Morale et de la Religion (Ahlik ve Dinin dile getiren o~retiye ~iddetle kar~l -. onu kesin olarak Bergson. saf ilnkana belirleyen. temel yaph~l it. olan psiko-fizyolojik paralelizme.inde. ilk ara~ttrmalartna zihin ve beden ara- Temelllkeler: Temel eserleri arasanda Es.eve biri i-. Tann'1un eylemi olmak du. Yaln12ca potansi. ondokuzuncu yiizyal. onun kotiimserli~ini Bergson. i~te bu -.ilnde etkile. nel dii~iinceye giivenmeyen. sandaki ili~ki konusuna ay1ran filozof. ~ini one siirdii~ii i-.giidii. aninizani ve tmekanizmiyle bilimin kap- Dii~iincesi daha -. sure-. bilin~ ve ozgiirlii~iin sadece ve sa- ad1ru verdi~i. bununla a eylemin var olmas1 gerekir. varh~m zamanda ya~am felsefesinin 20. bu tin. insanf ve tinsel de~erlerin one.ekmi~ ve ya~am feno- varh~m temelinde. i~te bu. Almanya'da do~up geli~mi~ olan den ba~1msaz oldu~unu ve ama-. bilincin her zaman bir ~eyin bilinci Metafiz:i ~i. son. eseri oldu~unu savutunu~tur. Ona gore. bizim do~rudan ve araaslZ onemini vurgalada~1.in ondokuzun- varolu~ belirsiz bir kaos olmada~ana cu yiizytl Ahnan dii~iiniirii Schopenhau- gore. rliye goren Bergson. teorisini -. ratJca Evrim] gibi kitaplar bulunan Berg~ ve dolay1sayla zihin ya da ruhun beden- son.eve i-.inde yer ahr.a belgelenmi~ ya da karutlanmt~ bir teori dar bir -. Henri. evrimin niin de en onemli temsilcilerinden olan gerc. aktiiel nebilece~ini savundu~u i-.izgi bulundu~unu soylemi~ ve ba~kaldannan onemli onciilerinden biri bunlardan her ikisinin de.aklp. rinde i~ ba~1nda olan ya~am ahhm1n1n Ba~ka bir deyi~le. yani rine Denemeler]. Bergson. zamanmm bu kon udaki gozde o~retisi cience [Bilincin Dolayuns1z Verileri Oze.eklik bun un yerine sezgiyi temel alan Berg- anlaya~1na ula~mak i-. 1859-1941 ydlan arasanda payla~maz. sais sur les Donn~es imm~diates de Ia Cons. bilimin bulgulanru ozii iti. diskiir- ne~inden pay almas1ndan kaynakJanda. sif dii~iincenin ve dolayasayla. tdinamizm ve silreklili~in oldu~unu.a dar zikten meydana gelen Berdyaev'e gore. Henri 115 nn1.

~m \1. bilimlerin ara~hrdaga gozle mesi gerektigini one si. bilir. kavramsalla~tmlabilen disi. ger~ekligin oncelikle. olarak sezgiden soz etmi~tir. Bu bilgi dile getirilemez. detmeyen. butun ger~kligin ozu zamandar.imize donup maz takdirde a~Lklaga kavu~abilecegi­ bakhguruzda tecrube ettigimiz ~ey. . zamarun onemli bilgi turu olarak goruhnesine bir birikim. bir nufuz eden. yalruzca mekan i~in­ Mile getirmek ve bolmek suretiyle ~rplt­ deki maddi cisimlerden olu~madagma ttgma one suren Bergson. ge egilimli olduklanm iddia etmi~tir. Bu bilgiye. 0 bilin~li bir varhk i~in var olma- bak1~ a~asamn sarurlamalanndan kurtu. sozciiklerle d. temel nedenin sure oldugu metafiziksel Bu yollardan birincisi bizi bilinecek nes. nesnelerle dogrudan ve ara. ger~ekligin Jen deneysel bir hipot~ olarak benimse- ~emasam degil de. ancak ya~anarak. adam daha ileri giderek. rasyonel bilgi- deki esas nedendir. daha vardar. aym sureden meydana geldigini iddia Ba~ka bir deyi~le. sonsuzca kendi +analiz. ana- gorulur empirik donu~umlerin gerisin- liz adliU verdigi bilimsel. Buna gore. sure gorunu~un gerisindeki bilimsel bilgi kadar onem ve deger veril- ger~eklik. sure ve ya~amdar. Zaman bir birikimdir. onu statik min soyledigi gibi.He getirilemez evrim ge~irdigi hipotezini dogrulanabi- olan sezgiyi g~rmi~tir. Sezgi yoluyla hi- bir bilgi degildir. de. Ba~ka bir soze dokulemez. dugunu soylerken. linen benden hareket eden Bergson. fakat dir? Bergson bu konuda aradaga ipucunu butun ger~eklik i~in boyledir. Henri yerkin bir bi~hnde kendi bilin~ akl. bu- liz yoluyla degil de. Ba~ka bir deyi~Je. turlerin nin kar~asma.la~mak de- ~kliyle kavranz. ikincisinde nesneyle dog~­ her adamda yeni bir birikim ortaya dan bir temas i~inde olur ve herhangi bir ~akar. buradan buti. sezgi bize. bir yandan da bizi Oysa. kendini yaratmak demektir. yalruzca Sezginin bize g05terdi~ ger~eklik ne. ger~ekten varolan ~ey ikincisi nesneye nufuz etmemizi saglar. ozellikleri ciegi~en Zl ve sureyi idrak edecegimizi belirt. kavramsal bilgiye ~iddetli bir bilimin varsaydaga gibi. Ona gore.r. Bu ise. ifade edilemez ol. Bergson bir ~eyi sel geli~menir gerisindeki esas gucun. cansaz varhk degildir. degi~menin bizzat ken- mi~tir. madde. olgunla~mak ise. maddecili- yolla soze dokulemez. stiredir. insanlann mekanla ger~eklikle ilgili hakikatlerin kavramsal du~uruneye ~ah~hklan i~in.iren Bergson. ger~eklik Birindsinden elde edilen bilgi. dogamn.in bu evrim- olanaga verir. ~u halde. akd ve ana. maza savunur. Bergson felsefesinde etmi~tir. gi~en haller veya. kendi ir. Bilimi red. nesneyi suredir ve bunu yalmzca sezgi kavraya- gozlemledigimiz bak1~ a~asma baghdar. Bergson ki~inin kendi dogasma ili~kin sezgide geli~meyi. Burada nesneyi ger~ekte oldugu zira degi~mek demek olgun. oysa Bergson'a gore. Bergson'a gore. tezine ge~mi~ti. bir kar~1 ~lkan Bergson'a gBre. bihnenin iki yolunu birbirinden aymr. fakat bilimsel bilginin en AnlamamlZ gereken ~eyin. zira Buna kar~m. zaman mek~ndan daha temel ger~ekligin ozune goturecek bilgi turu olup. nenin ~evresinde hareket ettirir. ikincisi tsezgidir. ancak sure olarak anladaga- bulur. Bunlardan birincisi mektir. 'biricik' olan savunan Bergson. surenin yalmz- casaz bir temas kuran ba~ka bir bilgi tiiru ca ak1p giden bir ~ey olmakla kalmay1p. gma gostermeye ~ah~an.116 Bergson. bizzat kendisini bilme yen Bergson. ~eyler degil de. madde olmada- ele~tiri yoneltmi~tir. yarahcl oldugunu savunur. Kavramlann surek. Bu. yani. bir buyuyup geli~me. bir zaman ge~mi~in aym olamaz. mn degi~mek oldugunu kabul eder. bu bilgi goreli bir bilgidir. Gelecek hi~­ dolayasayla. en a:zmdan deyi~le. ger~eklige sure oldugunu belirten Bergson. hili- li ve dinamik bir ger~ekligi. Juruz. bu. rada kalmay1p daha sonra dunyamn ve sezgi yoluyla bilinebilir. bilin~li insan varhga i~in degil.

iz. Bergson'un metafizi~ benimseyen bu tdelerden insan zihrunden ya da bir okul.iinkii. yal- duyudeneyi yoluyla sahip oldugumuz nlZCa idelerin ve ideleri algdayan zihin- idelerden tiiredigini savunmu~tur. yal- Berkeley.inde yakalaytveren ise sezgidir. gtlad&glmlz her~ey kendi idelerimiz leri1 ve Three Dialogues Between Hylas and olup. lerin varoldugu ve duyularnruz iizerin- lerden tiireyen bilginin tek bir istisnast deki eylemiyle idelere neden olan mad- vardtr: Tinsel varhklara ya da insarun denin hit. Henri Bergson'un dii~iince t. bu da zihin ya da ruh ya da lan meta. Fransa'da kurrnu~ okulduk. kendisin. ve bilgimizin nitelikli oncullerden yola ~karak. ide.mi~. Get. bilim. algdama. kar~da~hrma imkarum1z yoktur. tdirimselcilik ve tirrasyonalizmin. insan deneye sahip olamadtgJm.ekl~tiren aktif bir varhk ba~lannda. bendir. Bergsonianism. Metafizigi: Bilginin tek kaynagmm algt ladtgtmtz her~eyin kendi zihnimjzdeki oldugunu.ine nime ili~kin olarak dogrudan bir algtsal t. mekamn stmrlanmn iisti.bir zaman bileme- niir. 1685-1753 ydlan ara. Bel. Konu~ma]. ba~lanna varolan ~eyler olarak soz den etkileruni~ ve Bergsonun dii~iince­ ehnek t. Bergson'a gore. bu gisini izleyen dii~iiniirlerin.eli~ik olsa bile. . teliklere ili~kin idelerimize benzeyen ni- onun kendisinden t. Temel eserleri: The Principles of yiz. idelerimizle bu idelere benzeyen Philonous [Hylas ile Philonous arasmda nitelikler ilke olarak birbirlerinden fark- iit. George 117 Ona gore. Fr.bir ~eye degil de.iinkii bizim dolayuns1z olarak al- Human Knowledge [insan Bilgisinin llke. buna kar~thk maddenin lerin nesnelerin niteliklerine benzeyip varolmadtgmt one siiren ingiliz dii~ii­ benzemediklerini hit.zca ba~ka bir ses ya da ba~ka bir smda ya~amt~ olan.bir ~ekilde varolmad&gJ ~klin­ kendi benine ili~kin bilgi.lkllarak zihinden ya da benden lek zaman arahklanm yener. ca ruhlann ve bu ruhlarm ideleriniri va. arumsama gibi faaliyetlere ek olarak. ona gore. yiizythn faaliyetleri gert. m. vardtr ki. dan ve araas1z olarak yalmzca zihnimin digi zaman da aym ~eyi duyar. get. algtda ise bizim yalruzca tideler oldugunu. Berkeley.ok daha otelere ta~t­ teliklere sahip olan nesnelerin insan zih- rnayt amat. George. siireyi gum soylenemez. t. ~eklin ba~ka hit. benim. biz ~ihnimizdeki ide- roldugunu. Dahas1. alg1 eyleminden bagams1z olarak kendi deki krizle Amerikan tpragmatizmin. i~te. h olduklanndan. bizim idelerimizle bu Bilgi GOru~leri: Berkeley de. idelere benzeyen nitelikleri birbirleriyle den once ya~amt~ olan +Locke gibi.fiz:ik okulu ya da akmu. bir ~ey. bizim dogrudan ve aractslZ olarak algt. Siireyi biitiinliigii vardamaz.tkar ve it. tum idelerimizin algtsal bilebilecegirnizi one siiren epistemolojik deneyin sonucu oldugunu. filozofun kendisinden ba~ka. 20. ama dogru- kendisini biitiin benligiyle bir i~e ver. siirekli olarak bugiine ve gelecege glladtgun i9n.e~itli niteliklerini ya da faaliyetlerini al- mi~. st>z ebnenin anlams1z oldugu sonucuna ~imdi olarak ya~amr.inde salt siireyi ya~ar. bura- ya~ayabilmemizin ko~ulu bellektir. ninden bag&mslz olarak varolduklan deciligin savunuculugunu yapan Berg. Berkeley'e gore.lamt~hr. ins an i~te b u ya~amda 1nad. kendi z:ihnime ya da be- deyi yener. bu biricik gert. sonsuz say1da ideye it. dii~iiniilebilir. dogu~tan dii~iinceler kendi idelerimizi }'a da duyumlanmtZJ bulunmadtgmt. buna kar~m bir ses ya da bir ve Eduard Le Roy saydabilir. tSezgicilik ve tira. t.. <. imgeleme ve sonisrne]. ek olarak.eklik da benime ~kin bir ideye sahip oldu- olarak siiredir. bizim birincil ni- siyle. Berg. sonculann en onde gelenleri arasmda bir idenin ancak ba~ka bir ideye benze- Maurice tBiondel. isteme. bu ideleri bilen ve algdayan Bergsonculuk [lng. ~ekle benzeyebilecegi kar~1hg1m verir. Lucien Laborthenierre yebilecegi. ve diinyada yalruz. deki ontolojik sonuca ula~an Berkeley. kendi zihnirne ya dogru akar. Bununla birlikte. dan yola t. Bu dii~iinceye Berkeley.

dunyarun Tann taraf1ndan tecriibe edi- mayacak kadar pasif oldugu. 2 ogretisi yle ilgili ele~tirileri. Bunlar. ins an on a bak- lerden. Tann tarafandan alglland1klanna one ley' e gore. idelere neden olan hinler taraf1ndan bilindikJeri ya da algi- bir madde du~uncesi kadar keyfi oldu. ger~ek bir odan1n ir. sanlar taraf1ndan tecrube edilen izlenim ve 3 insan iradesinin keyfi bir eyleminin ya da idelerle ozde~le~tirilmesi duru- sonucu olmad1klan. Tann'Nn evreni duyum ve idelerin insan zihninin d1~m· varolu~ hali i~inde tutan her~eyi bilme da bir nedeni olmahd1r. nedensel bir alg1 anlay1~1 olu~tunna gucune sahip oldugumuzu benhnseyerek. bizim tamamen oldugu teziyle. duyualgllanmlZ. gu olgusu i~in saglam bir temel olu~tu­ le~tirmi~tir. rur. ya da bi~imde yaratdmad1klan zaman. d1~ bizim zihniJnizdeki idelere neden ola. bilen tinsel bir varhk olarak Tann'n1n siz bir bi-. onlann bizim ve nihayet bu ger~ek ideleri insanm biz· taraflmazdan algdanmadudara zaman. IandakJari surece varoldugu. Boyle bir alg1lanmak. bilmek i~in. d1~ dunyadald tiizle· ili~ldn bir tecrubeye sahip oldugumuz rin degil. Berkeley soz konusutmaddesizcilik riJnizin. varolmarun gu soylenerek itiraz edilebilir. omegin in- diger deneylerimizle uyumlu olduklan.imde tarumland1g1ndan dolay1. butiinuyle olumsuz ve belir. biz algdanmazln. ~u halde. zaman var hga geldigi. d1~ dunyadaki nesnelerin Tanra·run ba~ka idelerin nedenleri olamayacag1 zihninde bulund ugun u.inin ins an on a bak t1g1 olduklanru kabul eder ve onlan fantazi. zilinimizdeki bu idelere. munda. bili yorsak. 1akat varoldugu ~uncesinin. idelerin de. bir tinsel varb~ varolmas1 gerekir ki. varplu~unu kabul etmek suretiyle. algi. Ve biz. surer. deyi~le. raid geli~imini olduk~a etldlemi~ olan idelerimize neden olurken de. ona gore. gucune muracaat etmi~tir. maktan geri durdugu zaman yok olup Yani. bu alg1. yani Tann'run va· tinsel varhk olarak Tann'n1n biziin zih- roldugunu one surmu~tur. o ezeli-ebedi olup. tinsel varhklar oldugu tezidir. duyumlarunaza. len ideler. rruzdaki duyumlara neden olan ba~ka Berkeley'in tezleri [lng. Ba~ka bir nimizdeki idelere neden olmakta oldu· deyi~le. o maddenin yerine Tann'y1 yer. bizim tinsel bir varhg1. zat kendisi yaratamayacaga i~in. fakat basil niteliklerin ideleri yanitlnl verir. idelerimiz bize gittigi turunden itirazlan bertaraf edep bagh ve keyfi olmad1klan ifi]n. sirasiyla 1 ~eylerde algl- bir zaman da hi~bir ~ekilde tecriibe et· ladigunlZ tum nitelikler zihinlerimize medigimiz siiylenere~ duywnlanm1za. du~sel alg1 ve idelerden ay1nnz. her~eyi varolsa bile. ikinci ola. Ba~ka bir Ba~ka bir deyi~le. nedensiz ve te1nelsiz olarak keyfi bir ki~lanndan once varolmad1gl. Berkeley'e gore. list lilozofu tBerkeley'in felsefesinin te- Bu goru~e. yani insan zilutin. Berkeley's theses. onlar 1 canh ve a~1k olduklan. ~itli ~ekillerde imgeledigimiz zaman. madde varolmadlgl. ba~ka iki tez. 2 d1~ dunyaya ili~ldn irademize bagh olarak ~e~itli ~eyleri ~e­ bilgimizin duyumsal bir bilgi oldugu. zihnitnizdeki idelere ne. . Fr.J 18 Berkeley'in tezleri bununla birlikte t1pk1 LockeJun yapm1~ olarak kendimizin zihnhnizde ideler oldugu gibi. Onlu lngiliz idea- bu tinsel varhk da Tanra' du. bu bilginin her zaman idelerin bilgisi tinsel varhk. izlenimler toplam1 oldugu- rak ideler kendi kendilerinin ya da nu. bir melinde yer alan ve felsefenin daha son- Tanr1'yl algalaruruza. do~an1n insanlann ortaya ~~­ de. Berke. bu bilgi ba~ka bir den olan bir varhgu1. yani zihinde bir ide olmak itiraza kar~1 Berkeley. idele. theses de Berkeley]. ve algalanamayan ve dola· idelerimize neden olan bir Tanr1 du~ YJSlyla bilinemeyen. zi- cunda bizde algdara.Jann ideler yaratmas1na olup. bagh oldugu. en az1ndan niteliklerinin varsaydan toz du~uncesi kabul edile- duyularuruz uzerindeki eylemi sonu· anez oldugu i~in. ~eylerin yahuzca.

pr~dicabiles ]. Clairvauxtlu Aziz. rolu~unu karutlamak miimki.ok mistilc bir nitelik arzeden yiiklem oznenin cinsidir. 'Baz1 paralelog- nin anahtan ~u sozlerde yatar: 'Tann ramlar dikdortgendir' omeginde oldu~u sevgisi nereden gelir? Tann'dan. i~n oz. 2 yuklem. r.iklem oznenin bir alt Sirufi ya da sevgisinin olc.in kullarulm1~hr.sel bir ozellik. AI. rasyonel ler paralelogramlard1r' onermesinde. tiirii oldu~u zarnan da kullan1hr.inci toz [lng. su. ay1nmd1r. toprak.. 'Baz1 yazarlar zengindirler' 6nermesini Berlin. onlardan ~akarsanabilir olan sanlar taraflndan ger~ek dogas1 tarunma. Aziz Thomas.inq voies] Aqui- mez goksel dsimleri adlandumak ic. la birli.ini. Aqui . Yiireginde sevgi ta~nnak. ~uyla ilgili be~ ayn kan1tl. Ornegin. 'utan~ verici bir merak' tan degil. olmaktan c. sevgi okulunda ya~amayi ogrenmekten yiik]em ~ Atati.ir. ya da diger tiirlerinden aycran bir ozelli- sefesinde. 1090-1153 gore. 5 yi. yazan yazar kllan ni savunan Marksist gorii~e kar~1 c. alrn1~ ve ahlaki deger)erin. edicabile. ona baz1 temel verilerimiz olmahd1r. 4 yi. predicables. fakat yeryiizi.' Dc. Fr. Son olarak. yi. ya da rni.in nah Aziz Thomas'1n Tanr1'1un varolu- kullandaklan terim olan b~inci toz teri. Tann'y1 aramarun ozne tekil bir terim ve yukle1n de. 1ng. bu nln onemini vurgulam1~hr. be. bir nitelik olmay1p. Tann'y1 du' orne~inde old ugu gibi.irler tarahndan.istii evrenindeki ezeli-ebedi ve degi~­ bef yo I [lng. pra. Tann karutlanmizm ba~langa~ noktasa- madagl. Buna gore.inde in. .er. ~lhk gelir. skol.irk bir Turk devlet adarru- gec. ~agda~ ingiliz ahiAk oznenin bir ilinegi adJ verilir.in ru. Lat.i~gen­ kabul edilen dart ogeye. oznenin oziini. bir ture kar- bilmenin ilk ko~uludur. ve insan1n Ote yandan. Ornegin. zaman ve top.i~genler iki ~it kenan olan i. Peki bu gibi. Ayn1 tiimel. llk~ag YW1an fel. 'ikizke- rendeki cisimleri meydana getirdigi nar i. yazar lumsal ko~ullar taraflndan belirlendigi.irii oldugu s1n1h ya da teolog. quintessenz].Unde. Tann·run va- hassa ve ilinek olarak biJinen ~ terim. Fr.isii nedir? Ol~siiz sev.1ka. ay. ba~ka bir ozsel ozelligi ifade edebilir.Berlin. ikinci olarak. kendisine ad '~kenar i. nuzi one surer.i~genlerdir' verilmemi~ olan be~inci oge. yiik1eme bu kez Orta~ag filozoflannm.i. di~ ya da bilinmedigi i~in.iklem oznenin. mek. ba~lang1~ onci. yeryi. ve siyaset felsefecisi. yani yaln1zca bir Tann yi. ti. yiikle1n ozne i~in ozsel sorumluluguyla ozgtirliigiinii koruma. daha disinden meydana geldi~i kabul edilen onceki i. cinsi gosterebilir. 'Dikdortgen· Teoloji konulanndalti yontemi.iklem. dart ~ekilde soz konusu olabilir.i olarak. Tann'run varolu~unu evren hakkmdaki nca do~al bir dsmin sahip oldu~u gii~ genel olgulardan hareketle 9karsama yt>- ya da en yiiksek oz ic.in kulla!U- be' tiimel [Yun. kategoroumenon.izundeki ya da ayalb ev. ozne- yolu. quintessence. ele alahm. ome~inde oldu~u gibi. tarumtna dayanarak kanttlayamayaca~a­ da~uu g6steren.ikleminin oznesine ne .1stik di. Zengin ohna ozelligi.i~i. raslanhsal ya da rak. goksel dsimlerin ken. ay1nm. ·ayi. neyi ayn1 cinsin ba~ka alt smtflarmdan sence.kte. Buna Bemard.inse eger. ~ini ifade edebilir.eldlde baglan. olan bir ozelli~i ifade ettigt za1nan.illerini olu~turacak bir par~as1n1 ifade ebnedigi zaman. Jan terim. Fr. hava lerdir' ome~inde oldugu gibi. Bu durumda.. ya da ozi. Ona gore. Onun ogretisi. determinist ogretilere kar~l tavu anzi bir ozelliktir.e ek olarak. t Aristoteles 'in ltassa ad1 verilir. bir nin bir iiyesi old ugu suuh gosterirse.i. quintes. oznenin kendisinin bir ydlan aras1nda ya~am1~ olan Hristiyan alts1n1h ya da ti. ve cins. Tann'run varoldugunu n Al.i~ ozsel ozellikten farkh olmak- age ic. 3 Aziz Bemard'a gore.unci. 1 yiiklem ozne i~in ozsel ol. degerlerin yer. Olumlu bir onennenin priori bir bi-. fivt ways. tursel bir ve ate. pr~dicables. Sir tsaiah. nundeki ~ farkb giri~imi ic.i~genler e~it a~d1 i.in kullarulan. oz.ini.

yen bir Hareket Ettiridnin. ~tkar. dugumuz. a-. bizim baz1 ~eylerin hare. hi~bir ~yin varolmada~ bir zaman- . varolan ~eyler arasmda bir dere- 2 Aquinah Thomas'm ikinci kamh. Oncelikle. varo- Bununla birlikte. buna gore. belli bir sure sonra yok olup gidecek- dolayt. daha ho~. bir en iyinin olmast gerekir. Dogal varhklar olumsal varhklardtr. kendisi hareket ebne.bir eylem ya da sonucun kendi leyip sergilememelerine gore derece- kendisinin nedeni olamayacagt gozlemi. Bu ohnadtgmda varolu~unu gozlemlenmi~ bir olgudan ise. si. ancak dar. gozlemlenebilir bir hareket. ~unku bir ilk Hareket Ettirici yoksa bir de zorunlu varhk olmahdtr. Aquinah Thomas'a gore. ~yleri beUi bir ozelligi sergi- yt. o ~imdi varolmaktad1r kundan hem potansiyel ve hem de ak. runlu Varltkbr. varolmamalart da olanaklt olan var- kendisi uzerinde eyletnde bulunuldugu. bir zaman vardt. Ona gore. hareket eden her varhgm ba~ka tir.her biri Tanrt'run langt~ noktast olmaz. Ger~eklikteki her~ey yalmzca. yani dunyamtzm bugun- yola ~1karak kamtlayan ~ ayn Tann ku hali de 50z konusu olamaz. duyusal varhkhr ve bu Zorunlu Varhk da. nesnelerin. potansiyel gu~leri ba~ka bir ~ tarafm. Bu ilk lerin digerlerinden daha iyi ya da daha neden olmadtga takdirde. elimizde bir standar- ne dayandmr. Aziz Thomas. dugunu gosterir. Bundan ki. Bundan dolayt. ga gelmemi~ olmas1 soz konusudur. yani. duyu ayru nedenJe ba~ka bir varhk tarafmdan deneyi bize. g. celenme bulundugu olgusundan yola Tann'mn varolu~unu. sa. bir Aga~ i~in varolmama iki anlamda du- nesne kendi kendisini Isttamaz ya da ~unulmelidir. aga~ bir varhk tarafmdan hareket ettirilmesi benzeri olumsal varhklardan olu~uyor­ gerekir. Thomas'a gore. Omcgin. v. hi~bir ~y varhklar yaratdmt~lardtr ve yok olup gi- kendi kendisini hareket ettiremez. Tann vardtr. 4 Aquinab Thomas'm dorduncu Tann n'run varolu~uyla a~tklanabilir. varhklarm. en iyiyi bildigimiz takdirde . m karutlar. mez. b. Bazt ~ey­ zindrinde bir ilk neden olmahdtr. yine dan soz etmek olanakbdtr. ~ derler. adtma. 3 Aquinah'mn tislam felsefesinden ket halinde oldugunu. daha sonraki halkaya ve daha ancak bu standardm bilgisine sahip ol- sonraki adtmlara neden olacak bir ba~. Aqui- dunyada gozlemJenen hareket de varol. bir ilk neden olarak Taru1'mn varhgi- hareket olgusundan yola ~1kan kaJUtbr. nash Thomas'a gore Tanrt'di. ~unku boyle bir durum. onun hi~ varb- steak yapamaz.120 be~ yol nah bu ~erc.Soz konusu hareket ettiricinin de.. dan aktuel hale getirildigi zaman. son sonu~.I'. Oyleyse. bu hareketler ve hare. zincirdeki ilk kotu oldugunu. dogadaki meli iizerinde. aym ba. bir agacm varolmadtgl bu durum. i~te bu Zo- letnede yalmzca. hic. g. na gelmez. kamh one sunnu~tiir. fail nedenler bn. Ote yandan bir ~ey. b. yani Tan. kamb. nesnelerin varohnalan ka- mizi soyler.xkbr hem de olmamastm gerektirir. deyi~le. lendirebilmek i~in. o bir kez varolunca. Oysa. bu takdirde ikinci. dogal ket edebilir. Ba~ka bir maz. ve bir gun varhktan -. hare. u~uncu. tuel olmas1m gerektirir. dogamn bugunku hali vt:: sonu~lar dizi- 1 Bunlardan birinci.si ve en onemlisi. varhk. lan her~ey olumsal varhklardan meyda- ket ettiriciler dizisi sonsuzca geriye gide. ~unku onlar her zaman varolmaz. olumsal varhklara neden olan. Ornegin. daha dogru- rundan once olmast gerektiginden dola. den daha iyidir. Olumsal varhklann dt~mda. dur. ~ylerin fail ne. Bundan dolayt. hklar oldugu gozleminden yola ~tkar. var olmamast olanakh olmayan hareket ettirici ve dolaytstyla. bazt ~eyler digcrlerin- denleri oldugu ve fail bir nedenin sonu. son ~ozum­ onlara varolu~ veren varhk. v. onun aym anda hem steak olmas1ru ve ikinci olarak.xkacakbr. ilham alan u~uncu kamt1 ise.eve i~inde. Zorunlu eger. o ~eyin ayru anda. tam bir kesinlikle bildigi. duyu-deneyi te. yani Tann'dtr. varbklann varol- hareket ettirilme zorunlulugu vardu.

tarif eden soz ya da yazt. kural koyucu degil de. burada en yliksek iyi.•kan tekran. Betimlemeyle belirli bir manttksal k. nedeni olan bir en iyi olarak Tann vardLr. keye betimleme illa!si adt verilir. Bu ~tn. 0 bu ka. 'bir krali-. ahlill yarg•la- yoniindeki tiim giri~imlerden kesinlikle rtn.Ikarsanmak ula~mak oldugwu1. olanagt verirler. Bu plAn Betimlemelere ek olarak. zira insan davraru. dili ozel isimler aracth- ~·m•za -. kin ondeyinin bu betilnlemelere dayan- les'in. ~eylerin varolu~lann1n. lng. yaln1zca riinden. Aristote. hareket ettigi gozleminden yola Belirli bir tasvir ya da betimleme. Fr. theorie des descriptions]. zira en iyi ba~k. farkll. ancak -. gorii~. soz konusu nesneler teminat olu~turur. omegin psikoloji. AI.Lkar. edilemeyecek olan belirtilerine i~aret onlar. karutt' olarak bilinen tlr.ekten ve dakik tasvir ya da betimlemelere olgusal olan tiimcelerden c.indeki en yiiksegin ~n mak durumunda oldugunu soyleyen il- yliksek degerin. bir plAndan dolay1. Bir olayt.b bir bi. bu noktada. description. ramlarla yapllan tarum. bir plAna uygun olarak ulqbk~ Bu -. 'lngiltere krali-. i~levlerini ev. dilimizin diinya ve diinyadaki varhklar- yu tan1mlayan. biricik- -.tkbr. descriptionism).in bir Somut nesnelerin. Russell'a gore. lirli. Tekil ve somut kav. Fr. tasvir. diinyadaki helleyin ama-. raslantJsal olarak rurlamastndan bag1~1k olan bir ifadedir.er-. alul ve dolaytsiyla bilgiden yok. . degil de.esi' be- Ian.indeki tilin nesnelerin ozellik. suretiyle karutlanabileceklerini one siiren ~~ iizerindeki kontrolle. davrant~a ili~.cins ic.e' ise belirsiz bir betimle- rendeki genel diizene katk1 yapacak ~e­ meye kar~thk gelir. ozel/ tekil bir durum ic.inde.erlidir. antropolojL betimleyicilik [tng. yalruzca be- uzak durarak. stnth ic. timleyici bir anlama sahip olduklaruu ve smdaki bag1nt1lan temele alan sa~lam dolayiStyla tam anlanuyla ve ger-. tanuru yapllnu~ bir ~eyin onemli roller oynadtg1n1 savunmu~tur.klerinin ve ba~kaca yetldnliklerinin tirdigini one siiren kuram. Buna gore.imde. do- nedensel yasalar geli~tirme ve a~klama galc1hg1n bir tiirii olarak. descriptionism. Daha once ta.eve i-. tan1~madt~1m1z nesnelerden soz etme Bu baglamda. hem betim [Os. duygu. buna kar- sun olan varhklar i~n de ge-. Bu durum.in kar. dan soz ettigi konusunda bizim i-.lanna. belitsiz betimleme ise.lar tii.in kesin bir ozellik olarak ifade daha farkb bir bi~imde kullaruhrlar. Demek ki. formu olan dilsel bir ifadeyi anlayan nttta. belirli ama-. ta~lar ve aga-. gtyla diinyaya baglartz.in oldugu kadar. beschreibung]. cilklerin anlamlanndan dolayt. ekonomi gibi bilimlerin temel amacuun. betimlemeler teorisi [lng. gozlemlenen olaylar ara. bize kendileriyle eden tasviri. kilde ger~ekle~tirdikleri a-. tarurrunln. Buna gore.a tirilen ve betimlemeler ya da tasvirler ~eylerin iyiliginin temelini meydan geti. akdh insan varhklan ligi ifade eden ve kendisinde ge-. Russell'e gore. bunlartn . 1 Ahlftk felsefesinde.ok ntmlanmt~. Russell bir betimlemeyle 5 Aquinah Thomas'1n b~inci kan1tt. eyledigi. ona gore.lara ula~cak ~ekilde belirsiz betimlemeler olarak iki ye ayrthr. betimlemeler belirli ve -. betimleyicilik 121 soyleyebiliriz. bir cins ic.en soz- i-. dilde. Oysa betimlemeler. Fr. sosyoloji. ayn birtaklm i~levler yerine ge- iyili. en den de soz eden ve ozel bir isimle yal- ytiksek derecede ak1lh bir varllk olarak n•zca tikel bir ~eyi ya da ki~iyi adland•- Tann'run eseridir. ran bir sembolii anlayan Russell. Biz. ozel bir isim arastnda bir ayrun yapmt~­ t'Diizen ve ama-. arastnda bir aytnm yaparak. desc. rir. theory of desc- lerinin nedeni oldugu ilkesinden yarar. tek bir ki~iye uygulanabilen. davran1~ bilimlerinin. tRussell taraftndan geli~­ en iyinin sonucudur. ozel isimlerin ve hem de betimlemelerin ription. riptions. Ozel isimler. iyi olan her ~ey liz filozofu B. 0.arut ttiruntin ozel bir halidir. ozel isimler- ve dolaytstyla evrendeki diizen de. nin. lngi- 1anmaktadLr. dilin kullantmmda. biriciklik Sl- varhklarm ama-.

ya~ad1~1 diinya ve toplumla uyumlu. de~i~ken­ metafizi~in kotii ve olumsuz yonlerin. bu ilkelerin evrensel olup olmad•. yalruzca insan mizin aktiiel yap1suu betimlemekle ye- davram~m1 gozleyerek. en genel anlarru it. Strawson'un. ya da bi. maya yarayan karakteri ya da tekil ozel- ~unu.lanm be. hikmet. Os."a~da~ aynlabilen onenneye bile~ik onenne· ad1 dii~iiniir P. yeni kavramsal sistemler kur- timleyen ahlak tiiriine ayru zamanda be. metafizikten verilir. combinatory koyma tavnna kar~1 ~1kan ve spekiilatif logic]."ah~an meta. Boyle bir metafizik anlay•~•. Ahlaki de~er 4 Tarum teorisinde ise. tafizik tiiriiniin. 'ise'. knower. com- diizenli dizili~ ya da ard arda geli~lerini pound. do~ada bu lerle birlikte de~erlendirilmek durumun- ba~lanbrun bir olgu olarak ortaya filkh. olmas1 gerekeni soylemeyip. yerlerine bu mant:Jk den uzak dunnaya ~. Bilgi ili~ki­ alarunda. yonlann ge~. diinya ahlak alaruna uygulanmasuun sonucu iizerine. zusammeugesetzt]. F. Fr."e~itli kavramlann anali."larla birbirlerine eldenmi~ basit oner- otesinde kalan bir diinya iizerine do~ru­ melerden meydana gelir. En geni~ ve ~u dii~iiniilen ~. inanf. ba~at karakteri ~~m ara~t1ran ahlak anlay•~• olarak be. ma i~iyle m~gul olur. dom. bir ~ma i~aret etti~ini ve salt do~ada olup ytiklem ve kopiiladan olu~an basit oner. '. saf bir ego olarak gortilebilen oznesi. SOz konusu rumlayan sdat. complex.'1klad•~m• meden farkh olarak. temel ve ka~mdmaz oldu. Fr. yani gozden ge~.fizik an. tafizi~in kar~1smda yer almaktadu.'indeki bireyle- ula~h~lmlz tarzda ula~•ldi~m• savuna. iki ya da daha fazla dile getirir. ozsel ozellilderi timleyici ahlak. de~er ya da eylemlerin bulundu. ayru tiir ifjin- rak. Buna gore. bilgiye ula- 2 Ote yandan. timleyici ahlak ad1 verilir. Bu- limsel veya betimlemesel yakla~•mm na gore gozden ger. ki~lan gozlemlenen olay ve olgulann bile~ik [Os. lu~u smanamayan onenneler ortaya bile. ahlak bilen [ing."irildi~i dab. Bilginin zihinsel bir faaliyetle yasalanrun.inde. lng. metafizikte. d1~ gen. AI. compose. say1da basit ya da kategorik onenneye 3 Buna mukabil.ik. insanlar arasmda hangi ortak ahlaki de.'l. ya~ama . wis- toz tiiriinden. ing.'. kendisini bilgelik [Yun. yani bir ozne. ger. do~ada hiiki. saveur].'~itli insanlar ya da de~il de. olarak. 'ya da'. sinde. fakat tiir i'.eklikle ilgili dii~iince­ olan ve kural koymay1p. sonUI.im siiren bir birle~tirilen ve empirik bir tben ya da zorunlulu~un iladesi ohnay1p. ortaya f.irici metafizik. weisheit]. tStrawson'un t Aristoteles ve kendi kendine yeten ve bilin~jli bir varhk tKant'ta omeklendi~ini savundu~u me. turun bireylerini birbirlerinden ayu- kural. 'ancak ve ancak' gibi manbksal ba~­ fieklik ya da duyusal olamn iisl:iinde ve la~. sagesse. rin kendilerine ozgii kalan. gorii~ ve de~erleri inceler. olgusal ilke ve onermelere ~i olamayan. do~a ~an tozne. Bile~ik onenneler 've'. gorii~. bilinen nesne ya da varh~a kar~1t yalruzca olam ara~tlrlr. basit onenne- do~a yasasmm. Betimleyici meta. da olan onenne tiiriine. yalruzca. ba~1l karakteri. ~. AJ. de~il de. murekkep. lerin tumiiyle elenip. betimleyen genel ifade ya da onenneler Basitten farkh olarak iki ya da daha fazla oldu~unu savunan gorii~e betimleyici say1da unsurdan meydana gelen ~eyi ta- doga yasasz anlaya~a denir. tiiriin bir ozelli- ve ilkelere. diinyaya. olmas1m. kendisine. sophia.122 bilen Ahlak alamnda s6z konusu olan bu be."irici me- timleyici bilimsel yalda~1ma. tinmeyip. Matematiksel mant:J~m. onenneleri yap1lan bakJ- d•~• takdirde kaynad1~m1 dile getiren rrundan suuflad•~•m•zda. bilgilenmekte olan. bilim felsefesinde. dahna ozgii olan belirli turden fonksi- lay•~ma betimleyici metafizik ad1 verilir."memekle birlikte.'inde zi i~iyle suurlam1~hr. anzi ozellikleri dile getiren ta- toplumlar tarafmdan benimsenen ahlaki ruma betimleyici tarum denmektedir.tiriciler manh~a [ing.. biteni betimledi~ini ya da af. likleri ortaya koyan. insarun if. fiz. Fr. suyun 100 dereceye kadar ISlhl. tumiiyle vazge~.

Bilginin tumel olamn. bilgiyle ilgili problem. Ogt"enilen ~ey. eylemlerinin enine da. munu almaktan olu~uyor. o lendirilen her~ey bilgi ad1m almak du. yen i~ ~alkanhlarmdan. bir ~ekilde hakl1 nan Aristoteles'in gozunde bir ~ey hak- k1hnan ve boylelikle dogru diye deger. knowledge. Al- kiler i~de. akllla pratik kavray1~1 zorw1lu lolar. yalmzca te · erm ilgisini veren ad ahr. dogru ya da Odev smdaki ozsel baglantllara ili~kin bir olarak gorulen bir ~eye ili~kin a~lk alg1. riitme faaliyeti varolu~u i~in duyualg•s•- Fr. Buna kar~m. eylemlerinde bilgi. connaissance. madde olmadan formunu. tutkulardan etki. ozsel oldugunu bilebilmek anlamma nin dogas1 uzerinde yogunla~an tzihin gelir. 0 duyuma ili~kin a~Jklamasm­ ta~marak eylemesini. filozoflar bilgiyi farkh konusu olan bu ili~ki.a. ala! da. ya genel olarak bilginin dogasm1 ele bilmek ve dolay•s•yla neyin onun i~in alan tepistemolojinin ya da bilen ozne. yani'O bir yandan insarun duyum ve tarumlanyla. bilgelik.nu i~inde yer ahr. aym ~ekil­ demi olarak ortaya ~1kan bilgelik. Onun du~uncesinde bilgiyle. oldugunu. madde ve form aymm1 yapar ve du- boyuna du~unUimu~ eylemler olmasm• yumu ya da duyu-algJsJJ"U.ibelerinde. aym zamanda ~ekillerde tammlarm~lardJr. Bir . formun bilgisi cine varma.hk. ve tur yoluyla struflama arasmdaki soz Felsefe tarihinde. re bagunhd•rlar. ol~up bi~mesini bedene bagh olmasa bile.)-!!stoteles'te tamm sel bir s1ra i~inde ~oyle ornekleyebiliriz: "ns ve tur olu la olur. Aristoteles bilgi konusunu iki ~kilde ele . anla~J!abilir olan form. kavray1~tan meydana geldigini savu- Bilin~te bulunup da. hplo ve ger~ek ama~larla ara~lara ili~kin ola. s~ras•yla duyum ve nin belirleyici rol oynamasuu. duyum gibi. boyle yaphg1 i~ de. du~unup ak1ld~r. soz Varolan her~eyi aklm ·~•gmda yargiia. ortalama insa1u. erne getirir. Nas1l ki. duyum alguanan nesnenin. bir yetidir ve daha yiiksek rak saglam bir kavray1~a sahip olmasJ. ~yin kendisinin ozunu alai gibi yetilerine ili~kin bir a~ama veren nesne tarumlan arasmda bir aynm ve ate yandan da genel bir bilim teorisi yapar. Bir ~eyle ak. nedenleri ve sonu~lan ·~•gm­ dJJ". bir tiir ve cins i~ine yerle~tire­ ler. ozneyle duyudan. mmlar. Farkh bilgi bilgiyle tamm arasmdaki ili~kiyi gun- goru~lerinden baz1lanru. konusu duyu orgamyla almak olarak ta- yan ve yorumlayan. formlar ara- da tam~lk. vard1r. algllanabilir olan for- lenmeyip uzak kalan ki~inin ozelligi.inen ~eylerin le. o ~ey i~in soz konusu ~ey olmanm once relleksif olmasm1. burada tarih. her ne kadar bir da degerlendirmesini. nesnenin. Ad tanmuyla nesne tarumt arasm- . er. dunyadaki gtindelik ili~­ olan fonnu almaktan meydana gelir. SJJ"adan insanlan etkile. kmda dogru bir bilgiye sahip olmak. bir yere. insanm her~eyden dur. algllanan ongoren ideal durum ya da erdem. sesler tiliunden anlamma ve amacma ili~kin dogrudan ozel nesneleridirler. Bunlar ise. olan ~ey. ~eyi turler ve cinsler hiyerar~isi i~inde rumunda olup. madde olmadan. zira . gllanabilir olan duyusal formlar oncelik- yi ama~layan zihinlere gori. bir ~eyin ozu- Buna gore. bu nedenle yarg1da dile geti- tiiel deney yoluyla kurulan yalonhk ya rilebilir olan bir bilginin. mdlilmal. erkenntnis]. bilgi 123 ve ya~anun nihai ve en yuksek ama~la­ sunar. Ba~ka bir deyi~le.. Bundan dolay•. RuhW\. yani olaylan ve ne anlarna geldigidir ya da onun tarurm- inan~lan. iki temel yetisi sahip bulunmasuu. yetiler varolu~lan i~in daha a~ag1 yetile- ru gerektirir. duyulann renkler. AI. Aristoteles' e gore. mdrifet. bilgi soz konusu oldu- nna ili~kin olarak saglam bir kavray•~a gunda.~eyin ayudma ya da bilin. ing. yani tikel olandan ba~lar ve nesne arasmda kurulan ili~kinin urunu tiline! ya da gene! olana yukselir. Aristoteles'e gore. Olgu. gozlemleyen ve nufUz ebne. akuyu- bilgi [Os. ya~am de alolyurUtme de akllla anla~•labilir tecri. Oznenin na baghd1r. bilgirniz ama~h yonelimi sonucunda. cins felsefesinin kapsa.

epistemoloji anlay1~ma gore. ozne ile temel s1rurlama egilirnindedirler. yani onun i~in ozsel olarak yanan empirik bilimler i~in de ge~~li dogru olmahd1r. kendisine bagh ol. aym anda hem olgu.ll<:lamay1 i~erdigi olgusuna baghd1r. Onermeler olarak gormez. olumsal Iitikler adh eserinde dile getirdigi ozel ya da empirik. buna kar~m ikinci tiir- bir anlam i~nde tiimel olan bagmhlan den onermelere zorunlu ya da analitik ortaya ~1kanr. I yiiklemjn kn:. ba~ka hi~bir olgunun lki onerme tiirii arasmdaki farkhhk. duyulann gozlemlenebilir olgularla ilgi- runlu bagmt1y1 bilecek ~ekilde. bir bilim. Bilimsel onermeler. onun ikinci AM. ilk toteles"te zorunlu olarak dogru olmak elden. maktadlr' gibi iki onermeyle gosterilebi- sel bilgiye sahip oluruz. havanm halihaz1rdaki durumuna hi~ Aristoteles'e gore. lem yoluyla karar verilebilir. Buna da olan bir kamtlamanm sonucu olan kar~m. Her~eyden once. zorunlu olarak dogru olmas1 gerektigi- n\UlUD her Xmegi je. konuda yer alan teri. duyu deneyinden geldigini sayler. geometri. Ba~ka bir deyi~le. Aristoteles. ikinci onermenin dogruluguna bir bilgidir. yani deneyim ve gozleme da- mahd•r..mektedir. tiirlii olamayan bir yasasrm Hade eden dugu gibi. Birinci onermenin dogruluguna goz- tas1msal. ~eyin nedenine ili~kin bir dir. Bununla birlikte. gii- rutelik arasmda tiunel 1r atylh va . bu ~ekilde kesin bir aynm min her omegine. rin dogru olmalan i~in daha fazlasma Bundan dolay1. Buna tam tamma kendisi olmak bak1mmdan gore. ger~k bilgimiz oldugunu sayler.. bakmaks1Z1n karar vermek olanakhd1r. modem filozoflar zorunlu bilgi- -mtlanan seyin enJ-:!!i§ s1mfl oldu"-' ~ nin kapsamrm manhk ve matematikle zama u Ia y W<lem. test edilebilir. o konuya olmas1 gerektigini dii~iinmii~tiir. nma ~ek. hklan gozlemlenebilir olgulara baghd1r. durumundad1rlar ve onlarm dogru ol- Bir ~eyin nedenini vermek ise. doW. nun kendisihe bagh oldugu nedeni ve Bunlann dogruluk ya da yanh~hklan hem de olguyla nedeni arasmdaki zo. Aristoteles burada dikkatimizi modern lanmasllU i~erir. botanik. Omegin. vs. dogarun oldugundan ba~ka astronomi. ------------------------------ 124 bilgi daki farkhlok biiyiik ol~lide. ona baglmSIZ olarak dogru ya da yanh~hr.-----------------------------------. yasas1ru. niimiizde hi~bir fizik~i fizigin belli bir Aristoteles'e gere. onermelerin nm nedeninden ~1karsarunas1 anlamma ba~ka bir boliimii de. bilimleri. oldugu ka. giiniimiiz bilgisidir. gerek duyulur. ikinci olarak. Bilimsel bilgi. Oysa. bilim. Aristoteles ~te bir hili- belli olgulan dile getirmeli ve bu olgula. ~ey1n oziinii nn ni~in boyle olduklanru gostermeli- vermenin. bir bilimin tiim onermelerinin ait olmahd1r. di yagrnur ya yagmakta ya da yagma- dugu nedeni bildigimiz zart. I degil.bir istisna olmadan yapmad1g1 i~in. matematik i~in ge~erli olarun doga anzi olarak degil de. tikel li olarak saglad1g1 verilere dayarularak olamn gene! olandan ya da ko~ullu ola. bilimin i~levi de budur.. '$imdi yagmur yagmaktad1r' ve 2 '$im- nun nedeni olarak. Aristoteles bir ~eyin ne. bilimsel bilginin bir boliimiiniin dogruluk ya da yanh~­ her~eyden once. o ~eyin duklan karutlanabilmelidir. Ve nihayet. Onermelerin onemli tikler adh eserinde. I o. Buna gore.jn datJ·n nfduty ka:. gore. olgunun. mtland1~1 ve 2 kony. matematigi omek ala- ait olmahd1r. ni savunmu~tur. ya da temel nitelik. Bu bilgi ise lir. bilimsel onermele- ac. omeklerinde ol. fakat yalmzca soz konusu olgu. bilimsel bilgi oldu. min tiim onermelerinin zorunlu olarak . hio. ikinci Anali. yani tiimdengelimsel bir yap•. Buna kar~m.'an. belli bir konu haldunda olan ve zorunlulukla dogru olan bir onerme dogru onermeler obegidir. ozsel olarak a it ol. gundan ba~ka tiirlii olamayan ~eylerin Birinci tiirden onermelere biz. o konuya rak. oziiniin ilk ilkelerden ba~layarak tamt. Aris- denini ortaya koyabildigimiz zaman. felsefe i~in biiyiik onem ta~1yan bir ay- Ger~ekten de Aristoteles. yiiklem onermeler ad1ru veriyoruz.

Epiki.i~i. h~tl~lnl gori. kavra}'la bir onay ola- ku~kucu filozoflanndan alan Karnea.it ve denetim Bu yanl1~1n do~al bir sonucu ise. b) ger~ek ~ekilde olu~an gori.ize- do~ru alma olas1hklan ~ok yi. mektedir. Onlar da.iy le ni. ruhun. Duyumlar. once~ lam• i~inde.oAu.inmi.iyoruz.i~­ nn epistemolojisinin temel kavrarru.inti..indi.izerlerin- dan gelen atomlann r.ilmektedir. eseri olarak gorebilmek amac1yla. bu ~er~eve ek olarak doArulu~u ba~h bulundu~u i~inde. lerdir. ti. Ruhun.im bilgiler.i~i.iros·un yaph~l gibi empirist bir etmediklerine ili~kin inanctdu.irlerinden atomcu felsefenin savu. algllarla ilgili Hellenistik felsefenin ba~ka bir d i. benimsemi~ alan tHellenistik felsefe di. do~n1 olduklanna. yumlar i.in bir gori. ken.i­ olarak i. bedene tUmi. ~ylerin ruh i. Duyu organlannm uya.i~i.itnel olarak Ayn1 donemde yer alan tStoahlar da.inde. ken- naklanml~hr. yometik geometride rum bilgilerin az . c) zorun- duyumlarUl yinelenmelerinin sonucu lu olmah. onun bilimsel onermelerin ti.i~emeyece~imiz bir ~ey bilgi gori.incesinden derle- mel olan. ayn1 zamanda yanl1~1n mi. biziln bilim ad1n1 verdi~i­ lik ve i.i~ ya cartes'a gore ise.imi. rak bilinen bir i~lemle tescil etrnelidir. onun bir yandan fakat soz konusu kavray•§ ger~ekle~in­ mutlak bilginin olanakstz oldu~unu sa. yulmamahdlr. bilgi konusunda kesinlikle Platon'un do~rulctnan.ifuz edin- vunurken. bir yandan da. en geli~mi~ bili. des•i ele aldt~uruzda. ortaya ~. Buna gore. hpk1 atomcular gibi. yarg1ya en yakm alan (ya da baz1 ~eyler) var oldu~u takdirde ~ey budur ve bu. bilgi gori. Bu i.i. duyumcu bir bilgi anlayl§l temel bilgi faaliyetleri ve yebleri vardtr.i~­ onerrneler olarak gori.i~i. sezgi ya da anhk bir do~rudan kavrayt~ minin onermelerinin c. yani istisna kabul Epiki. dilerinin dl~mda bir olc. ve 3 olas1h alan ve buna gori. bilgi 125 do~ru oldu~una inanarken yandm1~hr kuros. bu. ceye. temel fonksiyonu ve faaliyeti.in­ bilgiyi salt ruhun bir fonksiyonu ya da cU derece.ini. Modem felsefenin kurucusu alan Des- nlmast. her ti.ini. yani kendisinden ku~ku du- alan bir genel kavram ya da ideye uydu. miz bilgi ti. Epi.iros·un asia yanh~a di.iret:irler. ~ildirler. mutlak bilgi ceye kadar.im diger bilimler gereken en yitksek ol~iit olduklarlnda i~n bir model olarak gonnesinden kay.iksek alan rinde izlenimler buakt1~1ru di.in kendisi de olan1n bilgisi olduktan ba~ka.i alan tPlotinos. Stoahla- rada da yine ayn1 nedenle yanh~a di. mi~ oldugu kavramlan kullarmu~ olsa disiyle birlikte bulunanlar taraf1ndan da. yargllarmuzda ba~vunnarruz mi olarak matetnati~i ti. muhte.ir bilgi.isti. Aristoteles'in ardtndan.i~i. gori. 0. izlenim ruha ti.i~i. normal ve ah~1lagelmi~ an.imki.i yinelemi~tir. kendilerini alg1 ve bellekte gosteren Ote yandan. zatnanda. duyumlar un1zm do~ru ve ayru ve yanh~1 da ~a~1n1n.iyle kar§tt olan ruha. yani sonucu olarak ortaya ~1kar.ini. ruhun bilgide kul- ~iini. Duyu deneyi.i~i. zihin ya da akll olarak ruhu meydana getiren atomlarla.inli.iksek ilke ya da varhgu:. Yine bilgi. dl§art. Bilgi yaln1zca. Zira. 2 mekanizmas1 kabul etmezler. beden ve izlenimleri.imel ve anlanuna gelen kDtalepsis'tir. ruh ic.i benimsemi~lerdir.iri. tsrar etmi~tir.i~ olasdtk derecesini birbirinden ni. 0. bir olasthk teorisi ge~irmeye ~a­ detildir. Bir'in bulunduAu Formlan ya da ldeala· atomlar duyu organlaruu etkileyerekdu~ n tema~a etmektix.arpt~malann1n bir de en yi. Ti.izde do~a bili. hakktnda ~u zaman. t. t Akademi'nin ruh bu izlenimi.im i. zorunlu alan onermeler olarak de~il de. ana gore. ttpk1 aksi- kayna~1 alan ~ey olarak gosterilir. 0.i.iros·a gore. bilgi her§eyden once da suretle sonu~larur. lanaca~• ara~lardan ba~ka hi~bir ~ey de- nucusu tEpiki.ine kar~1hk gelmekted ir. bilgiden soz etmek olanakb yerine. 2 olas1h olduktan ba~ka.i.i~i. sistem tarahndan peki~tirilen. felsefesinde zaman aytrml~tlr: 1 Yalruzca olasth.ik verir. zaman Aristoteles d i. bu a) kesin olmahdu. Ruhta bir izlenim ahnd1~1 zaman.ir.ini. Buna gore.iri. gi.

sayesinde.ek olmak durumundaysa e~er. Tilin bilgilerimiz basit ve kompleks mahdtr. on a gore.inde yer alan Hume form. elde edihnelidir. yeni birle~imler ~eklinde diizenlenmele- yaiunaktadtr. neyden tiiretilmi~ de~ldir. ozu itibariyle lasarlJT\a bir bilgi kura. Descarles·In bilgi teori· bellek ya da imgelemde bulunan soluk si.an ozellikler ii-. yalruzca nesne. insan bilgisi. idelerimiz ya da tihndengelim. bedenden ol.yla s6z ko· miiylc birbirlerine ba~lanan idelere ba~h nusu olabilir. vardtr ve onun do~ast etkin olmakhr. yalntzca insan zihninin -. akbn a priori kategori- lardan ge-. liimdengelimsel bir i~lemle nusu do~rudan ve canh izlenimlerin. tdeler ise. -. il~ki soz konusudur: 1 Manhk ve mate- Akla dayanan bilgiden farkh olarak. II Siirelclilik.ok basil ideyi birle~tinne yetisi ve 6 imkanlarma. I<ant'a gore. anla~thr olmak du- Yani. Onun bilgi gorii~ii. aklm kendi gii-. Diinyay1. tecriibeye. insan bilgisi stnirhdtr. onu rmdaki ili~kilerin algllarunastndan mey. olan do~rudan litretilmesine benzer bir 2 ide ya da bvramlardan. Alman filozofu Inunanuel tKant'a gore.tirilmelerine yol a-. deneyimi. tanedir: I Benzerlik.ok ideyi olduk. rtna gore bilinebilir.Jan ~ekliyle bilemez. bu idelerin. tti- Jerden gelen ideler araohgJ. daha once duyu. a) Basit id£ler. tecru-- idelerin.eri~iyle. san zihni. zihinde olup da. 4 bir-. yaptstna ve a priori formla· benzer idelerdeki ortak o~eyi bulup 9.bir ~ey yok.1nemi~ olan hi-.U<arlar. Bununla birlikte. kendi i~erikleri olarak. ler. tHume·a gore. ye dii~iilen. fenomenlerle . nesneleri ve olaylan ger~kte den ayut etme yetisi. A priori bilgi. ger· min bir kopyas1dtr. burada olan ili~kiler ve 2 gozlemlenmi~ olgu- en le1nel ve onetnli problem. beyi anJa~tltr hale getirir. d u· matigin. yani sezgi ve densellik. larla ilgili olan ya da aktiiel ba~tnltlara duyulara sunulmu~ olan fiziki nesnelere ili~kin tasvirlerden olu~an. san taraf1ndan.lara gore anJar ve yorumlanz. bilgi duyu-deneyi yoluyla kazaruhr. tasanmlarm ve bunlann arala. dileriyle gerekJi diizenlemenin ger-. bilginin ger-.tneleri ve idelere sahip olabildi~i dii~iincesine da. -.126 bilgi say1daki ilkel ve 1n ullak olarak kesin yani bilincin duywnsal. soyut matema. Modern felsefenin kurucusu Descar.eli~ki­ yusal bilgiler. Her duk-. kendisine kar~thk gelen izleni- ya da ruhun. Ill Ne-- Aktl.oziimlemede Tann'nm varolu~u­ Bilgide akdc1 gorii~le empirik gorii- nun ve o·nun aldatan bir varhk olmadt· ~iin bir sentezini yapmt~ olan iinlii ~uun kantllanmastna ba~hdtr. mtdir. kopyalanndan do~du~unu one surer. Bun- ise. b) Kompleks ideler: ~ekle fiziksel ~eylerin tasanmlan olan Basit idelerin bir araya getiril. idelerimizin birbirleriyle tes·a gore.a farkh ve ayn bir ~ey olan zihin basil ide. zihnimi- kartan soyullama yetisi. dii~iincenin temel yaptlanna uy- tur. imgelemin siibjektif bir iiriinii olmaytp. n sa~layan alg1. rumundaysa e~er. de~i~tirilebilen ili~ld­ kar~Iltk geldi~i ianc1run hakh klltnmast. soz konusu yetileri. ken- meydana geli~i i-. I<anfa gore. tDescarles'tn lemsil etti~ akllct bilgi bilgi deneyle ili~kili olmakla ve deney- anla yt~tnin kar~1s1nda yer alan deneyci den ba~lamak. inkar edildikleri zaman. dana gelir. zorunJu do~rulan gibi. ikiye aynbr. son -. Nesneler in- birbirleriyle kar~tla~hrm.Ja birlikte. 5 bir. tasanmla· le~tirilece~i yaptlan sa~lar.in ~u yetilere ihtiya-. lerine.a yetisi. John tLocke'a gore. tecriibe edilen ~ey.eli~kiye bir ~ekilde kar~1hk gelip gelmedi~i dii~iilmeden ve idelerin kendilerini de- probletnidir. Ote yandan. onun tiimii de- gelene~n temsilcilerinden Locke'a gore. zin yaptstna ve sahip oldu~u a priori Yine ayru gelenek i-. tn- n saklayan bellek. 3 ideleri birbirlerin. ri sonucunda ortaya c. Bu idelerin fiziki nesnelere ~i~lirmeksizin. yani soz ko- bi~itnde. dan dolayt. ve yetileri birle.ek- vardtr: 1 Zihne gerekli ideleri. dii~iincelerimiz arastnda iki ayn tiirden tiksel do~rulann bilgisine ula~abilir. alg1sal i-. rum bilgilerimizin 1 tzlenimlerle. 2 zihne giren tasanmla.

Onun bil. kurumlan ve soy- genellemeden meydana gelir. c. i~ine yerle~tirilemez. ledge. 1ng. AI. Bu ~er~eve i~nde. arc/Jeology of ekonomik. bilgiyi ya da bilgi biitiinleri. melerin. yalruzca zi- zeyde i~ goren dilsel ve toplumsal yapt. relativite du savoir]. kendini begenrni~lige yola a~arak. telelolojik olarak anla~tlmamast gerekti- ~iiniirii ].imeva. Matemati~inki gibi lerindeki degi~melere ba~layarak a~tk­ soyut bir dii~unce bile. kurucu bilinc. na inandt~l bilgiyi miimkiin kllan ko. yani ~ini one siiren bir tiir fenomenalizmle diskiirsif olmayan pratiklerdeki de~i~­ belirlenmektedir. ~eyin daha bilincinde olmak dununun- me kar~t. nomenoloji ve tvarolu~~uluktan da etki. bir- lenmi~ olmakla birlikte.. . Foucault'nun dilsel Bilgisizlik durumu. nal varhklar olarak goriilmeleri gerekti. tern geli~tirmi~ olan ~agda~ Franstz filo. bir~ok tariht. bizzat kendilerini detil de. fakat bir ~eyin bilincinde rak siireklilik arzeden evriminin pe~ine oldugumuz zaman. cehdlet. Bizirn hi~bir Dii~iince ya da bilginin. gi kuramt. tarihsel bir yon. tFe. soz konusu yonte. ama onunla ili~kili ba~ka bir kar~t ~akan Foucault. mun gii~ ya da iktidar yaptsuun pratik- mevanma dayamr. Mill'e gore. Bilgiden ktsmen ya da kurallanm tammlamaya kalkt~mt~hr. lem tarzlan ya da bic. amaca do~ru giden ilerlemesi ~eklinde Son orne~imizi olu~turan ingiliz dii. insan zihrune goreli ol- tasarlamm~ olan bir yontemdir. dt~ diinyada bu ytintemi. ozgiirliik. bu nedenler basil. toplumsal. mut- leri a~maya ~ah~h~mda. relativity of know- zofu tFouc:ault'nun yontemi. dt~ diinyaya. tarihin insanlt~m. Matematiksel c. ignorance. jeneoloji. bilmeme. ger~ek bilgiden yoksun olup. soy. ignorance. daha sonra bu likli ve teleolojik yonelimli bir ~ema akunlardan aynlarak. unwissenheit]. felsefede ozellikle iiriinleri nesnel bir bi9Jnde analiz eden tSokrates'in yontem anlay•~mda. nedenin sonucu oldu~unu soylemi~tir. ayru anda ondan dii~en idealist ve humanist yakla~tma farkh.ihni bu fenomcn. bilginin en ~in gozler online seren soykurugu ya da biiyiik ve en onemli kayna~t.imlerini ~tplak giic.tkarsamadu. ama~ ya da i~erik diizleminin cience. ~eylerin. bilgiye sahip oldu- mayt ama~layan arkeolojinin yerine ge~­ gunu savunma durumunun. mayacagtmtzt. Fr. tii.ok ~e~itli bilginin arkeolojisi [1ng. ge.en. zorunlu ola. arkeolojinin otesine ge~er. Buna gore. bilgiden yoksun rasyonalitenin olu~umunun belirleyici bulunrna hali. tarihsel ilerleme. Tek ba~ma bilgi iddias•- mamladtgt soylenebilir. onlann ni.ten daha temel bir dii. Bununla birlikte. miicadelelerine geri gotiiren Foucault. bilginin goreliliAi [ing. kiitugu. luluk )'a da stmfstz toplum benzeri bir rak ~eli~kilere dii~er. nesnelerin fenome. tiimiiyle yoksun olrna durumu.•.i gibi. ti. yi hedefleyen her tiir ara~tmnayt engel- . Fr. hinlerirnizde yarattl~ etkileri bilebilme- lar arac:thgtyla analiz etmek amactyla miz anlammda. nes- ~ullara. temelsiz bir mez. deneye daya. ladtgt i~in. nan ya da deneyden tiiretilmi~ olan bir Ba~ka bir deyi~le. archeologie du savoir]. bilgi- arkeoloji. Postmoder.. bir top~umun iktidar yaptsmdaki. bilgisizlik [Os. arkeoloji tarafmdan yalruzca rnnsal c.k yontemini soykiitugu yonte. lnsan bilgi- nizmin onemli dii~iiniirii Foucault'nun sinin. Bununla birlikte. bilgisizlik 127 stmriarum~ttr . lendirilmi~tir. mn. ardalamndaki diskwsif veya soylemsel Genel olarak. tMill'e gore. varolan ~eylere ili~kin olarak.. bizim. kesintili bir mahiyet ta~tdtgt­ da oldugumuzu savunan ogreti. Fr. dugunu one siiren gorii~. gelenek ya da zaman tek bir ~eyin bilgisine sahip ola- oznelerin bilin~li iiretimlerine bagh ola. bilgi- ye ve siireklilige duyulan inan~tan vaz. lenrne yolundaki ilk evre olarak deger- mi admt verdigi yeni bir yontem ile ta. 5. insan z. bilgi biitiinlerini meydana birtaktm ikinci elden bilgi ya da malu- getiren diskiirsif kuraHan a~tga ~akar­ matlarla yetinerek. betirnlenen soylemin tarihini bir toplu- karsamarun kendisi bile. siyasi ve ideolojik knowledge.

o da hi~bir ~ey bilmedi~im' di. ili~kin bilgisinin gerek ve yeter ko~ullan mfm tiretim stireci i~ndeki deneyimleri... Toplumsal turmu~tur. bu fark. proletaryarun dtinyaya daya. Ome~in. g. bir olguya il~kin. olarak ~u ko~ulla.. sentetik. sociolog~J of knowled. ve Ill ki~i p'yi dan temsil edilen daha farkb bir var. .eri~i­ Da~ dunyadaki nesne. bilgi tiirleri [tng.J anali· pratik bilgi.. bilgi bi!f. ve kiilttirii tizerindeki etkilerini ara~t:J­ bili~ tarzana. bilginin i. veya onlann struf . Burjuvazinin dtinyaya bi. bilgi. tag. konusunu bile~enlerine Ve nihayet..128 bilgi 5osyolojisi ledi~ini dti~tinen Sokrates. Tann'mn varolup olmada~m1 tMannhheim'd1r. fakat bir bakl~ a. Epistemolojinin kahlummn insamn bilgisi.Lfm de~il..oztimlemede smaflann ne de varolmadaklanru biliyorum' diyen toplumsal konumlanrun yanslmalan tProtagoras'm tavn. ve onunla taru~maya. bilgi sosyolojisin. bununia birlikte.asmdan bakb. BilgimWn btiytik bir reysel rek~bel: ve en uygun/ gti. bir fenomen olarak goriilen insan bilgi. sine dair ara~hrma.. onemli dti~tintirii. do~­ ~1 yerde. ni.imlerini sade- yerek. toplumsal ya~ama genres du connaissnnce]. fonnel manhkla rudan bir tecriibeye ba~h olan bilgidir. Di~er bilgi tiirlerine indirge- tiktir. dti~tincesi ya da filozoflann bilginin konusuna. P do~ru olmahdar. yani daha farkh bir perspektiften olmak durumundadu. l:tir bilgi- etkileyen maddi ko~ullara btiytik bir yi birbirinden ayrnrlar: a) Olguya ili~kin a~rhk vermi~ olsa da. den ba~ka hi. betimleme ve dogru onerme- dan atdm1~tlf.asma di~erinden nostisizm i. bir insarun P gibi bir onenneye h baka~ a. biitiin bilgi id- Orne~in.. lere dayanan bilgisi. c) NQ5rla ili~kin bilgi ya. onlarla ba~h oldu~unu savunan tMarks tarafan. munu on pl4na . en ~ey var.~sa.inde. bilginin i.. faka t di~er liklerini gostermeye .. bilme konumunda olmahdu. sociologie du savoir].eve i. Oysa Marksist dti~tince.ah~m1~hr. filozoflar ti. types of knowledge.lti olarun . 'nastl' sorusuna yamt diyalektik ve btittinsell~tiricidir.. onu i~ten­ Aym Marksist gelene~in tLukacs ve likle one siinne ya da iddia etme anla- +Frankfurt Okulu dti~tintirleri tarafrn.. 'Bildigim bir Bilgi sosyolojisinin. btittin toplumsal konumlann belirledi~i­ Bilgisizlik daha ozel olarak da. dialarmm son . bilen ki~inin yonelim ve ran sosyoloji dah.erli alan. nin toplumsal ya da ekonomik konuma do~rudan taru~1kl1~a de~il de. sozgelimi dini dti~tincelerin olu~umunu Bu ... yanh. b) Tam~rklrk yoluyla bilgi: Bu bilgi l::iirii. nemeyen bu bilgi..in ge.. bir ~yle. bir yerle. nesnel ge.alan do~rudan do~ruya her 51. burjuvazinin hakim oldu..in Her ne kadar +Weber gibi dii~tintirler kullarulan terim. daha biiytik bir do~ruluk de~eri venne- rolu~u ve do~asma ili~kin bilgiden yak. bir yamlsama oldu~unu. b. II ki~i p'ye. Fr. ilkeleri aljlsan. 'Tannlann ne varolduklanru. SOz konusu bilgi bakh~1m s6yleyen Marks'a gore.erlilik iddialanmn rak yarg1ya ask1ya alma anlanuna gelir.Lkarsama ya da imgeleme dayanan bilgi dan. da ayaran s6z konusu dti~tince tarz.bir ~ey olmad1~1m one bilgi sosyolojisi [1ng. dan tecriibe ya da taru~rkb~a de~il de. somtirti v. ilgili tarum. nin imk~nstz oldu~unu savunan Karl sun olma. Tann'run va. getirir. inanmabd1r.. rrunda. bir ~eye.akartma~hr. tarh~malanyla insanlara biJgisiz· ce toplumsal sm.-dan soz edilmelidir: I nin sonucudur. Tann'mn varolu~uyla ilgili ola· bak1~ ac. karakterize olur. ona ili~kin do~­ ~ donemin dti~tincesi.eri~inden ziyade for. . soz konusu bilgisiz. bilgi ya da olgusal veya betimlemesel bilgi: de ilk ve en onemli adam. Fr..o~unlu~unu meydana getiren bu tiir bir hayatta kalmas1 ilkeleri a. olgu ve oznelerin. Nitekim Mannheim'm bilmeme. amacma ba~h olarak yaph~a ayanm i.Lkarlanrun ifadelerin- li~in tipik bir orne~i olarak gortilebilir.. ttirii... bir insanla ilgili olan Lukacs'a gore. m~ma. siiren hikim goreci e~ilime temel olu~­ ge.'lde...en.

tk se-. Pratik bilgi ise.i birlikte duyusal bilgi nen bilgidir. varh~a de. bir ~ey yaratmak. duyusal di. a) Teorik da boyle bir bilginin nesneleri olan du.e~itli zenaatlarda. ahlak ve siyasette saz ko- rada gcr-.i~tir.i bir idenin i~e kan~mast soz ko- yt~a. genel kavramlara ili~kin bil- Platon'un inan-. konusu olan. leme.i- neden. diyalek- tPlaton dort ayn bilgi ti. duyusal nesnelerin.gen. Platon'a gore. genel ve ezeli. Demek ki.i. bilmek i-. Platon'un bu diyalektik yontemi bir tiir Platon'un tahmin (eikasia) admt verdigi toplama ve bolme i~leminden olu~mak­ bilgi ti.irlere boli. genel ala. insarun iki idenin birbirle- nous'tur. sistemati.iri.i bilgi ti. tegorik ilk ilkelere dayamr ve her~eyi ebedi varhldarm di. i. layt. do~rular.k bilgi varsayunlara de~il de. i. hemen ve do~rudan saf bilgisidir.i~lerin bilgisine sahip oluruz. bil. c) iiretici bilgi olarak saru ya da kanaat (do.iniir. Bu dort bilgi ti. tiyi Jdeastyla ili~kili olarak di.inceye ula~abiliriz. Buna kar~m.lnden iki tanesi olmayan y.iri. temi ise. pratik bir ama-.i-.ekliklerin de~il de. Empirist bilgi anlayt~mm kurucusu ler gibi matematiksel nesneleri konu olan tLocke'a gore. duyu yamlsamalarmdan do- tarh di.iri. Burada. bir- bilgi olabilmesini engelleyen iki temel le~tirerek ve bolerek.bir ~ekilde gi. de. hi-. -.i. bilgi kayna~ olmalan ve ikinci olarak bilgi ti. Buradaki bilginin kayna~t duyu.ik ve tu- duyulann. ntr ve daha sonra idea ti.nn eylemler adma iste- iki a~a~t bilgi ti.inci.ek bir Zl genelle~tirerek ve ozelle~tirerek. metafizikte ya da ilk felse- yusal nesnelerin de~i~tikleri i-. sentezden ge-.ir.e~idir. yani de~i~en.inyayla lama ve duyumdur.o~ttlanmt~ ozler olarak de~il duyusal di. i. tikeller bir idea i-. de~i~mez bilme tavruun tiri. ka- iki tanesi de de~i~mez. Platon'a gore..xa) diye st. ancak bu ~ekilde. Zira Platon'a gore. buna kar~m kalan yalekti. fede.i~i.<. soz konusu olan ve. a~a~aya do~ru bir genel kavramdan di- yine de ger-.ini.in biline.ekle~tiri­ gori. i.inyast. olan ti.ir.ive.inyast ile ilgilidir.inde toplanarak kavra- den asluu talunin etmektir. ttir bilgiden soz alan matematiksel bilgidir (dianoia). Bunlardan I en onemsiz olan bilgi ti. yalmzca nusu olan.izlemler. tahmine gore daha gi. genel kavramlann akla dayanan nusu olmadan. Bundan dolayt biz bu.ini.in istenen.i-.ek bir bilgi olmaytp yalruz- ~erine ge-.ivenilemeyecek bir Platon'un o~rencisi t Aristoteles. yok olup giden bireysel.inci.ki idenin kendisiyle algtladt- .iri. i.irlerinden arttk hi-.i~i.lanna uygun olarak daha yanan soz konusu rasyonel bilginin yon- ozel aymmlar yaptm~lardtr. kavramlanml- ca olasth bir bilgidir. idealarla do~rudan bir riyle uyu~masnu ya da uyu~mamasmt.bir ili~kisi eder. duyusal o~eler olarak di. Ome~in. kamt- Dordi.inden soz tik ldealar: birbirleriyle hi-. (pistis) adtru verdi~i. bir birlik meydana getiren gelen.i. 4 edilebilir.iri. her~eyden once bir genel- algtstdtr ve o.ihendisliklerde mflamr.i-.mek suretiyle. Bu bilgi ti. golgesi vuran bir varh~m golgesin. Burada soz konusu olan tadtr.inden soz etm. bunlar.inya. Bu lecek olan birtak.i~i.i-. idealarla do~ru( '!ll bir tam~tkJJ~a da- lerinin ama-. do~ruya. 2 tkinci bilgi tiiri. Soz konusu di- varhklann di.ini. i. saytlar. taru~tklt~a dayanan rasyonel bir kavra. her~eyden once rerek ve analiz ederek a-.idi.in ktirsif bilgi. bilgi tur leri 12 9 Bunun d1~1nda filozoflar. sonra da smtflamadtr.i-.iri.iri. yani yukanya ve nilir bir bili~ tarzt olabilmekle birlikte.i. b) olamn bilgisidir.i olan bilgidir. bilgi her zaman tikel de~il de. giye gottiren diyalektik yontemde soz gisidir. Onun ger-. di.incti bilgi ttiri.i dis. yani duyusal varbklan de~il istenen bilgiye kar~thk gelir. 3 i.in run ve de~i~enin de~il de. Bu bilgi.iretmek ya da meydana getirmek i-.bir ili~kisi kalmanu~ olan 1 sezgisel bilgi.ini.irden. mi.i. Buna gore. strastyla sezgi.thm~ ~ey. fizikte ve matematikte soz konusu meyece~i ger-. i'ciiyalektiktir. ger-. yani pratik i~in. gozetmeden.ir. bilgi: Bu bilgi. oteye beriye sa-. Platon'a gore. kendi sistem. bizzat kendisi i-.

diinyay• zorunlu baglant:l- Ashnda. Locke'a gore. ger~ekligin tikel gorii- listler gibi. AI. baz1 sonlu ve anzi yonlerden yans1t1rlar. o da. t1pk1 rasyona. Spinoza. Fakat. Zira bizim aklm faaliyetini gerektiren bilgi tiirlerin- doga bilimlerinin konu ald1gl nesnelere den farkh olarak. sam hdir ve bilgiye sezgi ya da kamtlama diye adlandmlan duyu-deneyine kar~l­ yoluyla ula~dmahd1r. duyuma sezgisel bilgiyle karutla. nii~l~rini. ii~ bilgi de. dolayh olarak kav. Locke'a gore. bu bilgi ve doga bilimlerinin onermeleri sezgisel tiirii yanl~ olabilen bir bilgidir. yani onun 1 sez. 3 Spinoza'da sonuncu bilgi tiirii. rasyonalistlerle benzerlik yinin yans1tt1gmdan ~ok daha iyi bir bi- gosterir. duyumda l~mi~ bir bilgi obegi ya da kiimesi mey- kesinlik yoktur. de ger~ekte bilgi sayilamaz. Bu bilgi. tia'dan. ba~ka idelerin i~e celerunesinde sezginin alt:lnda yer alan kan~mas1 suretiyle. kendisinden hi~bir ~ekilde ga uyduklanm ebedi bir a~1dan gor- ku~ku duyulamaz olan sezgisel bilgide mektir. deneyden tiiretilmi~ bir bilgi olup. ~eylerin aktiiel diizenini. ~eylerin oziine bilgidir. doga bi. Spinoza'run akil konusu ohnadan dolayrms1z olarak kav. ~eyledn belli bir zorunlulu- kesinlik. Ama- gi ad1m verdigi bilgi tiirii tam ve ger~ek CI. tarafsiZ gozlem ve sistematik deneye da- dan yahuzca ii~iinciisii. pasif bir bilgi tiirii ol- ili~kin idelerimiz ashna uygun degildir dugunu savurunu~tur. bu ger~eklikte yer alan olgulara il~kin. ham ve belirsiz ra•ur. kamtlamada. bilgi tiiriidiir. Tann'mn sonsuz olan yiik- gimizin onernli bir boliimiinii meydana lemleriyle ili~ki i~inde degil de. her ne Locke. ya rasyonel bilgi ad1ru verdigi.130 bilim g. bakundan da. limlerinin genel onermeleri. sezgi oziinde. yah zihinsel etkinliklerin ortak ad1. deneyinden. Bu tiir bir bilgiden. siyahm yiiklemlerinin fonnel oziine ili~kin beyaz. Rasyonalistlerle hk gelir. onun i~in de bilgi kesin olma. bu bilgi. Btmunla birlikte. wissens- Akilc1 bilgi anlay•~•mn onemli dii~ii­ chaft]. ~ok gide ortaya ~1kan aym kesinlik ve ku~­ biiyiik ol~de. Bu bilgi ba~ka hi~bir ~eyi degil il~kin uygun bir bilgiye dogru ilerledi- de. Spinoza duyu-deneyinin. dana getirir. genel dogrularm . Rasyonalist filozoflar i~ oldu. ing. D~ diinyaya. Ote yandan. matematik gibi bilimlerin bil. kadar duyu-deneyinden tiiretilmi~ olsa marun ~ok daha altmda bir yer vennek da. Latince scien- kesin degildir. ii~genin daire olmad1gma ili~kin uygun bir dii~iinceden. Locke'un bu bilg! tiirtine bilgidir. Yine. Ona gore. zira kar~1 konamaz. Fakat kamtlamada da. buna kar~m. Spinoza'nm bu tiir bir bilgiye elde edilir. en yiiksek sahip olmak. Fr. zira bu bilgiye hi~bir ~ekilde sezgi ad1m vermesi an!amhd1r. !:>ilgidir. kanotlama a~1smdan da bilim [Yunanca episteme. Btmlar. ~iinkii sez. bize ilkelerin bilgisini ku duyulamazhk vard1r. bize tikel ~eylerin varolu~una ili~kin Bundan dolay1. ten ba~ka bir ~ey degildir. d1~ diinyadaki nesnelere. Bu fikirler ise. bu bilginin 'Tann'run ornek olarak verdigi omekler. gide ba~ka bir idenin i~e kan~mas1 soz 2 ikinci bilgi tiirii ise. nesnel ger~eklige ve niirlerinden olan tSpinoza. konu ald1g1 alanda. ~mde yans1hr. yalmzca getirdigine inanor. onun goziin. Ote yandan. 2 kanrtlama da lardan olu~an bir biitiin olarak gormek- sezgiden pek fazla ayrdmaz. yani duyu- Locke arasmdaki en onemli farkhhk. bilgi dere- ranan. yalnozca soz konusu idelere ili~kin gini' savunur. sezgisel bil. science. veren diskiirsif dii~iinceye kar~1hk gelir. onun sezgi ve kanotlamanon kendisine ~eylere ili~kin olarak. science. 3 Duyum ise. felsefenin ger- alg•y• ve onlann birbirleriyle kar~ila~h­ ~k aman bu tiir sezgisel bir bilgiye nlmasml i~erir. dan olu~ur. recesi bulundugunu one siirer. onlann e~yamn dayand1g1 ideleri son ~oziimlemede tikel genel diizeni i~indeki yerlerini hi~ dikka- algilardan tiiretilen idelerle smulamasm. te almayan bulamk fikirler elde ederiz. duyudene- bakunmdan. gt• kadar. soz konusu bilgi sistem- bilgi verir.

yok sayarak.i~e ~iddetle kar~1 t.inyanan insan it. bilimdeki kriz [Ing.in manbksal olan bir bilgidir. scientisme.irer ve bi- hiyeti ve kaynag1yla aralanndaki ili~kile­ lilni. olgusal bir faaliyet olarak ortaya le de sos yal bilimler alarunda get. ru evrenin merkezi olmaktan t.ozecegini biziln d1~1mazdaki bu di. bili- Slntn.1kar. Yani bililnsel onermelerin tiimi. Yani.im insanlar tarahndan karar veri. Bilimi on plana t. Kopernik astronomisi. ozellik- bilim. fel- olarak.iln alanlarda. rin dogruluk ya da yanla~hklanna. metodolojik bilimcilik olarak ildye ayn- a) Bizim d1~1mazda bir olgular di. pozitivist akam1 belirleyen~ ve bilimin bilimde. Ineye t. Yani.iti.inde sefeyi analitik yargllardan meydana bulan ti.akar. nlrlamak ya da felsefi do~rularm empi- bilimcilik [lng. onu AI.it. crisis de Ia science]. meto- anlama t. Fr.ek. genelleyici gert. bi- ve insanla toplum hak.irleri ve disiplinleri ri konu alan akla dayah bilgi. felsefenin bilimden vanmsal yontemlerinin gert. yalruzca bilime daya.lan. kabul edilmi~ yontemlere la~hrar.abasan1n degerli bir ugra~ ol. dolojik bilimcilik fiziko-k.in olduklan gibi olduklann1 felsefenin onennelerinin ve felsefedeld ar- belirtir.inyay1 bilme ve savunan gori.in ortaya t.in yeterli oldu~unu sa. bilimsel onermele. gelen mantaga ili~kin ara~brmalarla sa- lebilir.ek bilgi ti. Varolan ~eylerin ma. anlaya~.i~.iklerle iletilebi.zerine bilgi ya da geli~meyle.ek olan bilgi ki.ini. tiim yargl ya da onennelerin gert. bilimin onennelerinin empirik dogrulugu s1nanabilir. bilimin. kendisini uygun k~ullar it. Bunlardan nJetafizilcsel bilimdlik. crisis of science. ele~tirel. felsefi akllyi.i~e kar~1hk gelirken. Darwin'in insana vunan anlaya~ olarak bilimdlik. insan zihninin tiim ihtiyat. Birt. 'insarun kibrini kuan' i.erli t.iru sayan ve felsefeyi bill- ve set.ir. bilimsel bilgi li.lkarhp en yi. ve c) taya atdan tum proble1nleri t. bilim da~ mu~tur.akan me t4bi kilan bu gori. dolayas1yla onlann nit.itme ya da argi.idi.im yapmak gerekir.iksek ve Mantlksal.ekten anla~1lan sozci.inyasl- verdi~ini.zkaran ru kar~alaanak it. b) bu di.i~e gore. insanlara harfi harfine ve su gori. lemlenebilir olan olgularl dile getirir.iyle.ah~arken. dayarularak elde edihni~ organize ve ras. yani. Yine. putla~hnr ya da lnutlak- nusu olan. ya da kabullerine dayanan rin yontemlerinin. scientism. olgusal bagams1z olan i~levleri hesaba kahlma- ·bilginin olanakh tek kayna~a oldu~unu dagl it. 1 metafiziksel bilimcilik ve 2 yonel bilgiler bi.i. hr. bulgu bize.inya.akan tfelsefi antropolojinin bakl~ at. nabilecegimizi savunan gori. laya~ olarak ortaya t.imanlann do~Juklan bilimsel oner- lerarasl gec. ba~ka bilgi ti. melerin dogruluguna baghdar. yi. ti. limsel onennelerden olu~ur.akma~hr. boyle bir sonucun. limci gori. nesnel.as1ndan.erlili~i olan b ir bilgidir.ime. bilgi kaynag1 oldugunu ileri si. bilunsel bilgi ozne. yani insanan di. ilke Bu kabuller soz konusu oldu~unda.aktaganl soyleyerek. Belli bir ko. bilimc baglamak alterna tifleri arasmda nin tek yolu ya da yontemi olarak goren bir set.in i.izy1lm sonlarmda ortaya c.i~. gi.illeri bi- meyip.i- di. bilimdeki"kriz 131 ya da teme} yasalarL"l bi!gisine ula~mak ~imdilik guvenebi!ecegimiz tek gert. tMach vet Ave- bilim ve bilimsel bilgi nedenlerin bilgisi narius gibi filozoflar tarahndan savunul- olmak durumundadu.i~.imesi.imanlann onci. Bilimi. Soz konu- bilimsel bilgi. yap1s1 i. zamarunda metafizik taraf1ndan or- labilir olan bir dunya oldu~u. bilgi elde etme. sonucu olarak kar~uruza Qkar. Fr.i.iri.imyasal bilitnle- dugu inant. Bilimcilik. rik dogrular olduklaruu soyleyerek. Doga bilimlerinin klasik ti. Ote yandan.ok filozof. scien tismus]. tFenomenolojinin ve XIX. ri. olan tek yonte1n oldugunu savunan an- ya dogrudan ya da dolayh olarak goz.ici bir faaliyet olarak ortaya t.Janda bilgi elde et. olgulann nedenlerini vererek.in anla~l­ lnin. nesnelerin it.inyadalci olgulan betimlemekle yetin. Bu gori. test edilebilir onenneler oldu~u kabuli. ya empirik ya da analitik oldu~u kabu- len bir bilgi ti.i. utanduan evrim anlaya~a ve dinsel-mill[ .

geleneksel mantlk ve bilgi teorisinin rnast olarak goren tya~ama felsefesi. insan neden. Eukleides-. plrilosopl!ie de Ia science] Bilimin doga.kin olan anlamt aljlga -. onkabullerine ve bu arada. rasyonel ve pragmatik temelleri insamn eserlerine i-. Kant sonras1 Alman filo. dogamn diizenliligine duyulan inan-. Bilimin yontemine iii~· diren ve bilimdeki bu krizi A vrupa top.evresi rmdan birincisi. rwnundadtr. kav. gO!. Bilim fel- matematiksel ve mekanik bir nitelik ar.i olmayan geo. dokuzuncu yi. biitiin ara~tlrmacnun bilim tanumna ve anla- bu geli~meleri bir kriz olarak degerlen. ya~ama bilhnlerinin yontemleri ve feno- bilim felsefesinin bu alamnda. olaylara ve neysel. sanatla.igiimiiz bilimle ilgili lamr ve a-. dinle ve ahlakla dogasma ve bilimsel sembolik sistemle. 3 Ve bilim felsefesi. siplinleri. Yine sma i~aret ettigini. olan ili~kileri ara~tmhr. krizin. Buna kar~m. da yontemlerine. bi.izytl tmaddeciliginin ifl~­ ozel ve teknik yontemleri incelenir. limleri de kapsar.lar.•karmaya -.tga -. kiiltiir bilimleri. bilimlerin bir- ~emas1 i-. ke~if ve dogrulama gibi terimler tamm- zoflannda gordi. zaman. gene! bir menolojinin katkistyla a~tldtgmt savun. ol-.tkt~l. pltilosophy of science. bilimJere ili~­ Bilimi felsefi yontemlerle analiz eden kin bir suuflama yer alu. Bilim felsefesinin bu bo· a-.ularmt belirlemeye. Burada.tga lardan meydana gelen felsefi disiplin. kin bir ara~tmna olarak bilim felsefesi. 2 Cte yandan. onlann egilim ve yone- limlerini yorumlamayt ama-. Bilim felsefesinin bu boyu- bilim felsefesi [ing. mekan ve varhklanmn bilin-.tkhga kavu~turulur.indeki yeri. sefesinde. rasyonel ya da sosyal bi· metrilerin ortaya -. ve nihayet Hei.siz eylem. deney. n da ele~tirel bir incelemeye tabi tutar. tu.irel dcgerlerin goreli oldugunu rin manhksal yaptsma ili~kin ara~tlrma­ ortayc.&karmayt amac.il ttirel ili~kilerin yaptst· zikle belli bir ili~ki i-. mevanm.ok. zeden determinist bir anlay&~m ve on. Bilimin belli bir kiiltiir -.indeki yerine ili~kin ara~tmna· birleriyle olan kar~thkh ili~kilerini a-. ramlanna.tergeler teorisi da onemli bir rol mu~tur. Bundan dolaytdtr ki. bilimin bilim felsefesinin konusu ii~ ayn alana toplumsal yonii de. -. yt~ma baghdtr.in. bu -. stmflama gibi.li ve bilin<.tkarmaya -. ilcrlemeyi yansttll'. bir geli~meyi ve bilimleri de kapsay1p kapsamadtgt.tsm. bilim adamnun kulland&gl.en.lar.lkar. bilimsel sembollerin i~ diinyas•yla. bilim felsefesinde. olaylar arasmdaki nedensel postiilalan incelenir ve bilimlerin de· baglan ortaya -. bilim· ya~ama felsefesi ve fenomenolojinin lerin temel kavramlan. deneysel bilimlcri geli~melerl~?. Burada ru- tfenomenoloji ve ozellikle de felsefi ant. oldugu kadar. yasa gibi kavram ve kategorilere ili~kin lerini ve ki~iler arasmda soz konusu bir ara~hnnayt i-. lumundaki ~ok temelli bir krizin yanst. Yine. ropoloji. yutu. boyutlan olan antropoloji ve jeoloji gibi dan. Bilhnin yontemine ili~kin layan ve psikoloji alamndaki modem boyle bir ar~~ttrma.ah~an doga bilimlerinden farkh olarak. bir krizden -. bilimin daha ayrmtlh. tiimdengelim. veri. oynar. tmetafi- olan sosyal ve ki. onkabulleri ve yontemleri.erdiginden.132 bilim felsefesi ve kii!ti. bilimsel bakt~ a-. .tkanhr. Bu yontemler. 1 Bilim felsefesinin alanla· taya -.inde bulunmak du· m ara~tlnr. buna ek olarak. yani bilimin yonetimlerle. nicelik. ayr_tca bir dt~ diinyamn varhgma ve Fr.eve ifi:inde or- boliinebilir. bilimin yontemine ya i-. hipotez. soz konusu krizin bilim sembolik bir sistem oldugu i-. senberg'in belirsizlik ilkesiyle doruk Boyle bir ara~tlrmanm.la- sma ve ozelliklc de yontemlerine. normatif bilimleri ve tarihsel Bu geli~meler. onemli bir boliimiinii i~erir.iim.ah~tr. koyan tarih ara~tmnalanyla ba~­ lardan olu~ur. fakat ele~tirel bir incelemeye tabi tutmad1g1 ba~ka zihinleri. tarihle ilgili di- noktasma ula~an kriz. nihayet ozel bilimle- limin enteJlektiiel disiplinlerin gene! rin sm. nitelik.

imde ele almay• ogretir elementer bir bilimden hareketle bir bi. 2 en- Fr. anlay•~•n•n unlu savunucusu .i ve bilim on- BWla gore..ah.7. insan. luyla buyuk yararJar sagiar.•s• bilimin u.1klamaya .. digi ad. sosyolojinin ve bilim tari. toplumun uretim tarz1ru ve bilimin birligi [ing. Bililnin bir de. veya formel ve sosyal bilimler de dahil insan.ogu._ozu1nlemede niyetin kokle~mesi ve yayg•n bir ~ekilde temel bir bilime indirgenebilece~ teziy. atomalh fizigi atom fi. bilim bize hem bireysel ve hem de lar gibi adrmlardan olu~an tabloya ver- toplu•nsal yafanhm•zda. bilimin degeri [ing. •nanhg•n~ sinde teknoloji ureten insan. bi- olan bir bak1~ a. nl ve he1n de toplumsal ya~ay1~1n1 bu nn. teknoloji yo. ya~anhsnun · suresini uzatabilir.Lkla- dan de~erli oldu~unu one surer..ist ve tarafs1z olmay1. bunlar da ahUik ve erdemin en onemli limler hiyeraflisi ic. . kavrarunasuun. bilir. Ba~ka bir deyi~­ devrim-yeni olagan biHm-yeni bunahm- le. i-. tu1n bilimlerin tek bir bili.. temel uzerinde duzenleyebilir. bir tophuntm len genel ad. Devrunci bilim makla birlikte. science of science._1 pozitivistler tarafrndan lntt. yoluyla ortaya koyar.. advancement of k11uwledge ]. limsel geli~me ya da ilerlemeyi a. bir bilimin karakteristik yasalan nn manevi bak1mdan da yukselmelerine hiyerar~ide epistemolojik ve manhksal yard nn edebilecegini savunmak. Bilim saye· science de Ia science]. Bilimin dogas1n1. l'unitl de Ia science]. in sana belli bir nah·onal Encylopedia of Unified Science adh dunya goru~u olu~h1nna. Bililn bundan dolay1.. butun bilimlerin son .evrilebilir olmahdn. Goru~e gore. belli ilkelere ansiklopedide ifade edilen bu goru~. bilimin ilerleme tablosu [ing. dunyaya bilimin sagla- linun birligini evrensel bir gozlem dili dtgl verilere gore bakma olanag1 verir.. bilimin ilerleme tablosu 133 bilimin bilimi [ing.ozebilir.1s1ndan analiz eden ve problemlerini . farkh tum bi..i~unce ve le if a de edilir... bilimin 3 ahlaki bir degeri var- Mantlk. gore du~unme.tklanabilir. Fr. Buna gore. layaca~•n• du~unn1ek bo~ bir hayal de- lekul fizigi ldmyay1 a. Mantlk. Nihayet._1 poziti. table of tire ~an goru~ler farkh ve .. aynnhh ve uzak litnlerin temel birtak1m y asalardan veya goru~lu bir bi. yaplSlnl ve i~leyi~ini a. insanlara bilimsel bir zihniyet yasalar ve teoretik onermeler boyle bir kazand1nr. nln bilme istegini.. value of science. itici gucudur. bi._ bakJm. Bilimsel zih- gi.llanndan ele alma tavnna veri.inde Slralanabilece._1 pozitivistlere davran1~lannda yer el:mesinin. bililn sayesinde dogal ve toplum- olmak uzere.. lnsan. insanla- gore. tum yani bilim. lne indirgenmesi gerektigi tezi. bilim insa- vistler ve ozellikle de Otto Neurath ta. lan problemleri sabtrh. hem ki~h. yanh~ olarak kendisinden once gelen bilim]n say1hnaz. yasalanyla ac. bilimin her~eyden once 1 cesi donem-olagan bilim-bunalunlar- pratik bir deferi vardn. ya~am1ru nitelik- betimleyen disipline ya da bilim farkh sel olarak ve 1nanevl bakundan geli~tire­ bakl~ a-. mo. sal ger.1klar ve bu hiye. Bilimsel zihniyet ise. Fr.. merak1n1 tatmin eder. mak amae~yla one surdugi. ra duri. ki. insanlann daha er- anlayt~tna gore.ok .. kar~•la~•­ Ayn• birlikli bilim ideali.el ya~ayl~l­ hatta iktisat ve antropolojiye kadar uza. geli~mesini belirler. Bilimin birligi Bilimsel zihniyetin. Manhk. dn. dun y adaki metodolojin1n.ekligi anlayabilir. tellektiiel degen vard1r. insanla- gozlem diline ..e~itli ol. Bilimi. ozellikleri arasmda yer ahr. demli ve yuksek ahlakh olmalann1 sag- zigini.inde ya~ad1g1 toplum i.. sahip olabilecegi bilimsel rar~ik a. atom fizigi molekul fizigini. Yani. rahndan geli~tirilen birlikli bilim ideali ins ana evreni anla1na olanag1 saglar.tklama sured biyoJojiye ve zihniyet yoluyla.. gildir.a~da~ fakat ozellikle de mortern ve pozitivist bilim felsefecisi Thotnas t Kuhn·un. cah~mayl ogrenebilir. goru~lerin hemen . bu sayede._in val~r de Ia science}. insanlann di. te1nel hininin bakl~ a. the unity of science. bilim.

Bu ttir ba- plana c. onun yerini almasma yol bak1~ ai)ISI. Kuhn'un olagan bilim aduu verdigi ve metafizik tarb~malara giri~irler. al)lsmdan felsefi argumanlarla savunma- digi ger~jek dtinyarun ilgili baz1 yonleri. hndan bir paradigmaya bagland1gmda. lanna kani oldugu yontemlerle birlikte 1~te. ya ba~larlar. melleri bir kez sarsdd1 rru. paradigmarun ayrmhh Onun ortaya koydugu yeni paradigma. anomalilerle. Bu bilim adam1. yontemler kullarurlar. deney sonu~jlanmn goster. Kuhn'a taraftarlanrun o paradigmaya gtivenleri- gore. ortaya tirel bir tav1r takmmamabd1r.lam prob- bilim adamlarmdan birinin teorisi on lemler ortaya filkmaya ba~lar. bilimsel devrimi ba~lahr. yeterli say1da bilim adarru tara. ~ansizhkJar. yava~ yava~ birtak1m le~mi~ bir bakl~ a~1s1 yoktur ve bu bi. kendisine bagh oldugu. uygunsuzluklarla kar~da~hgml sayler. Burada bilim adamlan Kendi ke~iflerini. ya ~la~mda. yani dogadaki olgulan afiik. ama yarat1qhg1 bilim adam1. Bu pa. bir yontem ya da varsaytm a~jabilecek bir dddiyet kazanabilirler. bunahmla birlikte. Olagan bilim adamlan. Kuhn'a gore. Paradigmaya duyulan gu- nin hareketini ai)IkJama ve uzla~tuma vensizlik ve onunla ilgili memnuniyet- giri~imleriyle ifade ederek geli~tirir. bilim adamlanrun belirgin. bir bil)imde ifade edilmesi tizerinde yo. Bu ler tizerinde mutlak bir uzla~ma halidir. benimsenen paradigma li. nm. her biiim dah. bu bunahm donemi iljinde. aynca birta- yetler.. tilin bilimler il)in soz konusu Kuhn belirli bir sure boyunca normal olan bir haz1rhk donemidir. bir rol oynar. Kuhn. kendi tarihin. Kuhn'a gore. felsefi lar.ak fie~itli yollar deneyip. soz konusu bilim soz konusu oldugunda. Pa. bir bulmaca ljOzme donemidir. yontem ya da digma degi~ikligine yalruzca fiOZiileme- varsay1ma paradigma adm1 verir. paradigmamn bakl~ paradigmay1. nnda mesleki bir guvensizlik dogdu~­ Bir paradigmaya bagh olarak ~jab~an­ nu sayler. Bu bunahmlarm orta- gelen organize edilmemi~ fie~itli faali. mak suretiyle. gore. Zaman ge~jtik~je.1kar. daha dogrusu bir para- riJU. damlan . birtakun uyu~mazhk ve li. ni kaybedecek derecede zay1flayarak te- radigma. Bu bala~ aljl- l~tirebilir. bir bilirn oncesi donem ya~ar. olagan zaman oldukfia genfi.m dahnda ara~t1rma yapan bilim a. smdan iki paradigma arasmda bir ttir . zaman dev- lemler obegini. farkb ve eski paradigmayla kar~da~h­ celemek iljin gerekli ljah~may1 ger~jek­ nlamaz bir paradigmadu. Kuhn'un bilim anlayl~l­ gtiveni ttimiiyle ortadan kaldJrabilecek na gore. Kuhn. digma atarak. Bununla birlikte. te. rim iljin olgunla~m1~ demektir. daha sonra. Soz konusu bilim yapan toplulugun ara~t:urnalan­ donemde. Soz sizlik giderek artar. sonunda bir lama gucu oldukfia ytiksek olan ve soz paradigmarun reddine ve stiz konusu konusu bilim dalmda daha ileri dtizeyde paradigmayla kar~da~tmlamaz olan bir ara~hrmalar yapdmasma izin veren bir altemati. yalmzca ele~tirel bir tav1r taklruna. bir bunahm ve para- i~te bu bak1~ ai)ISI. problem ya da dah ilk don·emine girer ve bir bilim top. lirleyen en onemli ozellik. lj~it­ Zaman ge¢}<~je. ~eyi icra ederler. Kuhn'a gore. olduk~ja ytiksek olan bir bilim adarru mele ald1g1 paradigma kar~1smda ele~­ ortaya filkar. kendini karutlar ve kabul ettirir. donem. I)OZtimleri iljin uygunluk. mi~ olan problemler yol a~az. bilim adamma belirli bir prob. Olagan bilim donemini be. fiogu annagan eder. eski paradigmadan fillk gunla~hrabilir ve dogay1 derinligine in. Bir paradigmanm konusu olagan bilim donemi. Kuhn 'a radigma. 0 ~jabala­ yeni bir teori. bir bilimin olu~umundan once bir tarzda geli~ir. oyleyse temel- de.fin. teori. bu alanda l)ah~an bilim adamlan klm toplumsal ihtiyal)lar da belirleyici toplulugu ya da bilimsel topluluk tara. Kuhn'a gore.134 bllimin ilerleme tablosu Buna gore. yahuzca ozel birtaklm ko~ullar fmdan kabul edilince. tarafmdan fiOZtilemeyen birta. bilim adamla- yaptya kavu~ur ve dtizen kazarur. anomaliler bir paradigmaya duyulan lulugu olu~ur.

teorik bilgiden olarak ele ahnd1g1. bu amaca ula~mak i~in. basic pro. bilim tarihi bile. Hatta.. dikkate deger lozof ve tarih~ide de goriilebilir. belirli ortak ozellikle. Bu baklmdan. ba~ka dal. caracMristiq11es fonda. yani toplumsal ve Ger~ bilimlerin ortak ozellikleri ~u siyasi tarih. ilgili nes- fizik. bir bilim adamlJllJl temel ozel- pratik runa~larla. nu~lanru bir bilim hiline getinnek i~in. teorik bilginin belirli bir tiirii. Ke~fedilen her yasa. bir bu olgularm kendilerine eri~ebilme gii. bir bilim degildir. menlaux de Ia scimce]. her tiir teorik bilgi. Boyle bir zihinsel tav1r. uygun ara~ ve malzemenin geli~tirilmesi yalruzca bilim adammda degil. gene! olarak iii~- .lann ya da bilimsel malzeme.uulmaz bir ~eydir. Bilimsel ke~ifler. dogadaki diizeni yakalamakbr. bilimde ka- bilim ohnak baklmmdan bilim. tarih. dir. bilimin kendilerinden ay1rt tiirlerinin ortak ozelliklerini. bununla birlikte. kimya.imleri. dikkate deger bir bilimsel lenmeyip. ara~tmr. ya da egemen fikirler ya da rektirir. her zaman ger~ek bireysel nesne ya da olaym. ~ogu zaman. aldaha pla imgelemi ve el~tirel kavray1~1 ge- go1iinii~ler. amaa. Her tiir sag. rak bilimse/ zilmiyet diye betimlenir. lerden vazge<. bilimin temel ozellilderi 135 farkhhg1 soz konusudur. kendilerini ba~ka bilgi dallann. botanik gibi. bilim degildir. bir ara~hnnanm so- yan bir kii~if. Bilim. ~ekte her tiir saglam bilginin zorunlu Bilimin bizzat kendisi. diizenin ya da sistemin dan farkl1la~hran. insanhgm hizmetine liklerine sallip degildir. nesne diir. nesne ve olay tiirle- meydana gelir. yeni bir limsel zihniyet. Tarih. ger- nin tersine. rm gene! yasalanm ya da ko~ullanm lan vard1r. Bilimsel deneylerin. $eylerin go- yan bilimsel devrim. nu~ kli~elerden ve geleneksel dii~iince­ mayl benimsedigi zaman ger~ekle~ir. bununla birlikte. ve olayla- edilmek durumunda oldugu. v. aktif be. fakat bilimden kesinlikle farkhhk ki~inin kendi arzulan tarahndan etki. riindiikleri gibi olduklanru kabul edecek mayl geli~tiren bilim adam1 tarafmdan kadar saf ya da bag1mS1zhk duygusun- degil. Bi- bunahm doneminin ardmdan. ~ogunluk ayru zamanda bi. etkilenecek kadar tarafh olan bir kimse. la ve kurumlarla. limsel arac. bilim degil. bpk1 ~ekilde s!Talanabilir: 1 Elt!Jiirel bir gozle bilim kadar. oncelikle tiplerle. olmaz- paradigmamn geli~tirilmesiyle ba~la­ sa olmaz olan bir ko~uldur. yasanm ke~fi. ~ok ~~itli bi. zenaat degildir. 'Bilim' deyimi. bilimsel maz. bir ara~hnnaarun sergiledigi dogrudur. o. ah~ll­ paradigmay1 terkettigi ve yeni paradig. ~1plak olgulan belirleme ve bilgiyi gerektirse de. fakat fi- ve kurulmas1 esnasmda.g. bilimin bizzat kendisi ya da degerlendirme ve ay1rt etme. 0 da. ortak ola. biitiin bir bilimsel topluluk eski dan ve ki~isel te~ebbiis giiciinden. Fr. Bilim. bilimsel zihniyet. yalmzca bilim ya da saf bilimden ay!Tt edilebilir. olan ya da istekleri ve arzulan tarafmdan perties of science. uluslar- ciidiir. yalmzca paradig. elbette ki. Kuim'a gore. gosterir. bilim adamuun tekelinde olmay1p. teorik bilginin bir tiiriidiir. nelerin ya da olaylar s1mfmm ozsel do- limlerin ortak ad1 olarak kullamhr. SOz konusu tav1r ve bilimsel zihniyet. bir teknik ya da onko~uludur. ilgin~ ve m~rii bir ara~tlr­ degerlendirme ve aylrl etme. Bilimsel bir dogruyu bulgula. athg1 teknik icatlar. ve bu tiirden bir~ok bilimier. kendi ba~ma hi~bir zaman yeterli ol- nin mucididir. tiim bilimler ic. o. ri ya da Slmflar~yla ilgilenir. Bwmn- derecede bir teknik beceriyi gerektirdigi la birlikte. bir tarihtir. kendilerinin bir omegi ya da du nnnu Saf bilim.emeyecek kadar yoksun bilimin temel i:izellikleri (lng. mad!r ve bilim adam1run sergiledigi ya- lam bilginin zorunlu ilk ko~ulu. Bilimin Fakat. 0. ozii itibariyle.in. bilimsel ke~iflerin temellerini nelerle ilgilenmez. ceri ya da pratik bilgeligin tiim bio. ke~fe gotiiren yolu haz!Tlayan teknik 2Genellik ve sislem. Bu gasmdaki bir liftir. re sahiptir. Ele~tirel bir gozle sunulsa da. Bilginin.b. biitiiniine ili~kin bir kavray1~a gotiiriir. Bilim bireysel nes- icatlarla.

Filozoflann.ilmeye gilense de. danr. Bu tiir bir suuflamarun tarihteki ilk ~r­ te. oncelikle geometrinin teorik degeriyle il- dan dogrulanma ya da ~liri. onun insan zih- lerini. yalruzca genel ma. gozlem ya da belirli ozel k~ul­ sinden meydana gelir. iki ya da beye dayandaga.. Her li. aribnetigin.irleri arasmdaki genel biyoloji ve ttp gibi bilimler ger~ek bilim- ili~kileri konu ahr ve tum katalann ken. bu saf ya da soyut bir matematiksel bilim bakundan felsefeden farkhhk gosterir. ger~ek bilgi- da kuyntklu yaldazm konumlanmn olu?. ya da sosyoloji. gozlemin smama.itti. Gozlemin ya~amsal onem ta~ayan sma. rak degerlendirilebilirler. Platon lar albnda ger~ekle~tirilen deney tarafm. classification of sciences. turdugu diziyle ilgili bir yasaya uyar.igi.inebilirler. ve bilgi ti. daha soma 3 Geometriden sonra astronomi gelmek- yapalan gozlemler. felsefede olagan sayalan.i gibi alanlar- limsel hipotezler. geri kalmaz.in. bilimlerin ama~..izi. ger~ekte bir gezegen ya ba~ka ttirlii olabilen bir ~ey. ya da belirli ozel ko. astronomi ve jeoloji bile. sification des sciences]. Fr. Bu tiirden gene) ya da ~iiriihilmeye elveri~li bir yapada yasalar. zorunlu ve alolla anla~llabilir Aym ~ekilde. nin ya da antropolojinin. olmasmdan meydana gelmekle birlikte.ir ve tikel olan.ide negini veren tPlaton'a gore.ilecek ~ekilde. Jannm ~e~itli ti. mi. tikel uluslan ya tarafmdan kesin olarak dogrularunaya da kurumlan konu ahr. aktiiel gozle.i~ boyutlu ~killerin geometrisidir. tigi geometri izler. Burada da. temelde onun bilim i~in hi~bir deger ta~unaz. dogrudan ya da dolayJa olarak nini duyudan ve duyusal olandan kurta- kontrol etmek i. olamn bilgisi oldugu i~in. dilerinden ge~tigi evrelerin meydana Bundan dolayt. bununla bir. Bu geometri.ak ~eli~kileri ortadan kal- 9rilemeyen bir hipotez ya da a~aklama. ilk bak1~ta. ve ge~d ve soyut bilimi olup. ri a~aklamakla kalmayap. degi~mez. Aritmetik dakik ~i. ohnahdar. degi~en ve oldu~undan yaldaz yoriingesi. soyut di. fizik.imi.ihendislik ve alan ol~i. Bilimler araslJ'Idaki kar~ahkl1 bagun- olam konu alan bilimlerle. bilim olan etnoloji. dogrudur. gozle gorii- ya da temelde genel olanla ilgilidir. bilimlere ili~kin smaflama [Os.ik ol~i. konu ya da i~lev lerini tikel nesnelerle ilgili olan bilimler gibi go.inceye ge~i~i saglama- Gozlem tarafmdan dogrulanacak ya da smdan meydana gelir. ler olarak goriilemez. buyi. daki pratik degerinc dikka t ~ekmekten leri kapsayan. bu. yalruzca ilgili fenomen. jeoloji de yeryi.. si. gozi. tasn~fi nin ya da psikolojinin konusunu olu~tu­ ilium. ~e~itli Astronomi ve jeoloji de.i tabaka.irilemeyen hipotezler one degerine de dikkat ~eker. Platon'un egreti tUm a~tklamalanru ya da hipotez.izlem geometrisiyle. elveri~li olmaktan farkh bir ~eydir. o geometrinin pratik degerine. Bununla birlik. tarih degil de. clas- racakJardlr.i. Bi.lldama i. lamasmda yer alan ilk bilim aritmetiktir. tedir.136 bilimlere ili~kin sm1flama kili ol<m yasalan degil de.irmek. Platon'un bilimler SJ.i. rarak. Felsefi hipotezlerin bile tecri. ve kesin niceliksel yontelnleriyle duyu- smdan do~dan ya da dolayh olarak ge. di. Bilim. nin konusu olamadag1. I Aritmetik sayarun ve saytsal ili~kilerin me ili~kin olgularla ba~lar. Aritmetigin onemi. yalruzca tikel.iriiti. Platon astronomiyle hareket halin- ~uUar altmda ger~eklE1tirilen deneyler deki kah dsimleiin bilimini anlamakta- . daha onceki tiim gozlemle. Bilim. hh~l ortaya koyan. lng. ya~lanru temele alarak smaflama tavn. kalllar geometri- likte. makOI 2 Onun bilimler suuflamasmda aritme- bir ~eydir. ve tecri.ibeyi a.iti. algasmdaki a-. yani amaca gi.inde teorik degeri. gozlemlere doner.imel.i~i. kimya. dikkate alarak ger~ekle~tirdikleri SIJUfla- ri.ruf- getirdigi diziyi inceler. yontemlerini ya da insan ihti- ge~i~ evresini temsil eden disiplinler ola. 3 Empirik Dogrulama. Platon aym zamanda aiitmetigin pratik masmdan ge. bilimleri inceleme leri konu alan ara~tmnalar arasmdaki bir konulanm. ya da onlar.

+Modern felsefenin se\kin dii~iiniirle­ cinslerin ve cinslerin birbirleriyle olan rinden biri olan ve bilimsel dii~iinceyi. uyum. 3 yararh ya da guzel bir tnakhr. goksel cisimlerin hareketini limler de. Tum bilimle- lilnlerin en tepesinde ise. ve de~i~en ~ey leri (yani. belirleyici ve ay1u zamanda genel olan sanat ve ahlak vard1r. ay1nlmas1 gerekeni ayJr- pratik bilimler. bura. uretid bilimler diye iic. \Ikarhp bilmek ve nedenleri de gozlenen miyle.lardan yapllacak do~ru \Ikarsama- ~eyi sorgulamadan bua1anaz. leyen ~yler olarak.e ronominin esas de~eri. katmak. Buna gore. her bilime ozgu olan onruller vardtr. lan oldu~unu belirtmi~tir. adtru bu saf tozler pratik bir onemi oldu~unu kabul eder. u~ra~mak. olan1 bihneye yonelir ve varb~1n bizzatip teorik bilimler aras1nda. yalruzca stfat cinsin- layla~hrmasmdan meydana gelmektedir. Bu ise. fizik.iinkii ger\ek varh~m birli~i nice. uygulamah fizi~ mckanik. T eorik bi- maktan \Ok. ayn bir varolu~a sahip olan onun insan zihnini gokyiiziinde bulu. ayn bir varolu~a ldealarm meydana getirdi~i uyumla ilgili sahip olmayan ~eyleri (yani. kii-. 5 Biitiin bu bi. t A. Etuna gore. <. onculleri ve soru- tetnel ilkelerinin bilimidir. bilimleri. ili~kin bir c. gusuna borc. nur. Buna gore.iik bir ili~kisi olmadan varolan tozle- lu sesler iireten cisimlerin hareke tlerine ri) konu abr. bir varolu~ sahip olan ve hem de de~i~­ 4 Pia ton 'un bilimlere ili~kin stntflama. maddeyle en stnda bun dan sonra gelen bilim. matematik hi kendisini ara~rumaya ba~lar. bilimlerin idealann ezeli-ebedr uyumuna yonelten deney ve akdyuriitmeye dayandt~uu bir bilhn olarak se~kinJe~ir. r. diyalektik bulu. ona gore. matematik de~i~­ yonelbnesinden ve boylelikJe ezelf-ebedi mez olmakla birlikte. i~te. 1 bilgi ye bilginin bizzat kendisi klsacas1 saymak demektir. matematiksel olarak limleri bir taraftan konulann1n de~erine ol~iilebilen bir birlik olmadl~l i9n. bilim ve felsefeyle rurlerin birbirleriyle olan ili~kilerinj or. aytnnak. kendilerinde nan cisimlerin hareketlerindeki uyuma bir hareket ve sukunet kayna~tna sahip ve bu hareketlerin temelindeki yasalara olan 'do~al cisimleri'). onlan bir taraftan da.in goksel ~ey yarahrken kullatulan bilgiye yonelen cisimlerin hareketine ili~kin bilim ol. Islam diinyas1run en onemli filozofla· ronomi gibi hannoni de insan zihnini nndan olan t tbnr Sina ise.lu olan teoloji ise. Do~ru dii~iinmekse. var.ristoteles'in bilimler struflamast ise. arastnda en temel toziin TaiUl olmas1 ol- astronomi oz~llikJe denizcilik sanah ba. mez olan ~eyleri (yani. bi limlere ilitkin s1n1flama 137 dir. 2 bilgiyi do~ru dii~iinmek. Fakat astrononli Platon ic.•kannak. bir yandan da bilimlerin ken- harmoni miizikte omeklenen uyutnun dilerine ozgu konulan. teorik ve pratik bi- h~l varhk olarak bilmek iste~iyle genel limler olarak ikiye aytrmt~hr. nedeninj ara~bnnak demektir. soylerken. onun smda ise. re ortak olan onculler yan1nda. hem ayn k•mandan onem ta~tyan bir bilimdir. Platon'a gore. Varb~1 ve teoloji (ilahiyat). da insan matematikten uzakJa~arak. pratik biJi1nler ara- ara~bn naya ba~lamak demek ise. tozleri nite- bir ara~hnna olan diyalekti~e ge\i~i ko. sonu\lan ya da fenomenleri nedenlerden diyalektik bir yandan varsay1m yonte. Fizik. bir yandan lar yarduruyla o~erunek olarak tanunla- da toplama ve oolme yontelniyle cins ve yan +Hobbes'a gore. Birle~ebilen ya da aytnlabilen . bir ~ey de~ildir. fizik ve matematik olarak iic. do~ru dii~iinmekten ba~ka taya ~kararak her~eyi tan1mlar. Ast. kendi ic. i9n yonelen teorik biJirnler. Bi- liksel bir birlik.e aytnr. ili~kilerinin ortaya konmastyla olur. den bir varolu~a sahip olan sayllan ve Bununla birlikte. birle~tirilmesi gereke- eylem i9n bir kllavuz olarak ama~layan ni birle~tinnek. Ast. Ideadan ideaya g~erek hi\bir sonuc. 'teoloji' (ya da yoneten ilkelere ili~kin bir bilimdir.lerinde. metafizik).ah~tna olan hannonidir. ya da onemine gore suuflayan ibni Sina. aynhr. toplamak. Platon astronominin de mekansal ~killeri).

smda bir bag kunna. sorusuna yarut veren. Fakat bilim adarru bir dahd1r.1kma diye bir ~ey soz ndan deyim. nmsal ve ttimdengelimsel yontemleri tPozitivizmin kumcusu olan tComte kullanarak. konusu olmaz.~klamaya. tinlti ti-. etltique comme une science]. Comte'a gore. bu olgulann d1~ma -. Betimleme i-.leri vardar. olgulann d1~ma -. I<imya orga. tSchilick'in ahlAk anlay1~1 i-.lan kaydetmek yeterlidir. d1~ma -. nonnatif degil de. ba~lad1gnu ac. cisimlerdir.in kulla. yalmzca Degerler ki~isel istek ve arzulara goreli olguyu olu~ stireci i-.1klama [ing. yapay olmak tizere ikiye aymld1gmdan.1klamamn temelinde. basm-.1klama.lkarak. Gozlem sonu-.I.Ik- bilir: 1 Doga felsefesi: Manbk. betimle- Fr. aramaya kalk1~t1gmda. olgu <. ya da genel bir ya- dadlr. soz konusu M.ekle~ir. sosyoloji ise toplumu inceler. yapt1gm1 gostererek. dereceye kadar ISlhr ve bundan sonra sal tepkilerden ba~ka hi-.Ikla. Cisimler de. Bu ise. klm genellemelerle..inde gozlemlemek oldugundan. dogal ve hr hale getinne. olgu ttirleri arasmda ili~ki kuran birta- Her tiir deger bi9Tte. yani nedenleri tion. s1ruflayan ve dola}'1Slyla yal- bilim olarak ahlak [ing. suyun kaynad1gm1 ve buharla~t1gm1 gmdan. erplication scient~fique]. fizik ay. tum bi. Matematik say1y1 inceler. bir bilim adam1 suyu 100 davram~ kabplan ve karakterler. SOz konusu bilimsel tac. olgu ya da olgulan a-. Bilim ve felsefenin konusu. genellemeler btitiinti i-. c) bu olgulardan. tutarh ve sis- bir yandan da bu anlay1~1m daha sonra tematik bir genellemeler obegi ve daha bilimler smlllamasiyla tamamlanu~ ve once gozlenmi~ olan ili~kili olgular ara- geli~tirmi~tir. Be~ sonu-. ontoloji.lerini betimleye.1klamaJW'l tam kar~1b olan bir a-. Bilim- manttk ve fizik. rak ondeyide bulunulabi lecegini gaster- nca lSI ve elektrigi inceler. tematik gelir. ba~ka ol- reken.in. d) olgularla genel- temel ve btiyuk bilimin ba~mda. a) ttimeva- ve siyaset. bilimler soyut. ahlak yasalanyla degil de. ruzca nasJ. bu gozlemlerin yaptsmi ve temel stire-.in soz konusu birlerine dayarurlar. 'deger' ger-. gulara yonelme soz konusu olur.:jn kaynamaya bilimsel ac. ahlak. s1cakhk.lanru kaydetti· motiflerle ilgili olan. gozlemler. ve limlerin en soyutu ve en geneli olan ma. psikolojinin de bulurunu~ olur. kuvvet ve ya da yeni birtak1m olgulara ili~kin ola- ktitleyi konu ahr. olu~turma. tiimel onermelerle olgusal bir yap1 sergilediginden. tViyana meden farkhhk gosterir. genellemeler (teoriler) tarihine ili~kin gozlemlerle desteklerken. ve sonu-. hal yasasm1 bir yandan bilim lerden) hareketle. Bir ~eyi. Ona gore. Fr. lama tarz1 olarak degerlendirilir. nik hale gelmeyi. saya uydugunu ortaya koyarak anla~l­ se.evresi dti~tintirlerinden olan dogalc1 ya da olgular betimlenirken. ethics as a science.aklama. birtakun olgulann 9karsanabilecegini Astronomi say1ya ek olarak. olgulan gozlemleyen. onun yapmakta oldugu ~eyi nasd ma noktas1 gibi kavramlara ba~vurur. e) genellemelerden hareket edildiginde. Buna gore. ahlak olgusal bir bilimdir. kar~m. scientific erplana. Buna gore. ancak her birinde olabilen manttksal ve empirik birtak1m soz konusu olan yasalar farkhd1r.. kaydeden. jik a-. oyley. olgulardan (empirik gozlem- ise.an ginde. Hobbes'a gore. Bilimler bir. duygu. 2 Devlet felsefesi: Ahlak sel a-. suyun 100 derecedeki davraru~1 ya nedenleri ara~bran.in.1karak. nabildigi i-. teleolo- bilimler iki ayn ba~bk altmda toplana. tan somuta dogru giderler. lemeleri dogrulama ve hak11 klima. dogal ya da olgusal olanta a-. cisimsel bir doga. Buna ler ya da bo~ bir odev duygusu yoktur.138 bilim olarak ahlak ~ eyler.bir ~ey olmadi. biyoloji canh varhklan. b) bu olgularla.lar ~arsama.1klarken. Schilick'e gore. davraru~a yol a-. Dogal olmayan bir ~ey olarak olmas1 ge. . onlann duzenini ve da durumuyla ilgili olarak bir betimleme- s1rastru belirleyen bir bilim. kayna- rek. me stire-. Bilimsel a-. ahllli ilke. suyun 100 derecede ni. ve 'iyi' saf soyutlamalar oldugundan.

selli~in. nedensellik anlaya~a.oo~ ko~ulla­ da~ bilim filozofu Imre tLakatos'un. deneysel macuun kontroltintin da~anda olursa. ~aklarr ve kati c. bilimsel niteli~ini. olgu ttir.nme de recherche scientifique ). metltodology of scient~fic rese~ tam anlam1y Ia analiz ebnenin daha kolay arch progrannne. Bu ba~lamda. olgunun kendili~inden ortaya ma. evrende keyfili~e ve ozgiirlti~e gularan kendi akJ~lara ic. belirli oncul ya da ko~ullarla sonuc. 1 biyoloji bilin1i ve ~ullar altrnda yapay olarak tirehne yolu. gtivenilir ttimevarunsal sonuc. ruu.Janru di]e getiren o~re~ li~tirilmesine imkan veren koruyucu lcu. ac.crmesi bakamandan far khhk gosterir.Jkanlabilecek leJnden. Fr. Bu c. ic. deki fenomenlerin birbirlerine son derece dana gelen katJ ~ekirdekleri. bilimsel yontemlerle aQ~a c. deney yapan ara~hrmaca ol.1plak gozlem kar~asUldaki en onemli genellemelerden ahr. deney ko~ullan i-. me. bilim adamlara teorileri.Jemeksizin.ekirde~i sorgulamay1 ya. olarak bilimsel detennWzm. do~anm aka~ana her.inde.~ limsel bilgi birikiminin nasal gerc. ozellikle de Darwin tarafmdan dile ge- na gider. deney soz konusu oldu- progra.Jtifique). fenomenin ortaya c. Ara~hrmalannda deneylere. cak ~ekilde de~i~tir1nek olanakh olur. leri tarahndan on gorii liir ve evrende hic. ara· rumun bir sonucu olarak telaffuz edilen da~J olgularan ortaya c. Deneyin. tiim ara~tanna programlaranJn lundu~unu one stiren yakla~am. do~a bilim- Fr.J~ yargdar ortaya koya- lamalan deneysel balwndan destekleyen bilir. Zaten hem de gozlemini kendisine en uygun ac.rkla.a~­ ~unda. kaQ. fenomenler ve fenomenlerin ni ancak. Deney. do~anm aka~ana mtidahaleyi bir nedeni oldu~unu dile getirir.eve i~nde. her olayan hangi bir mtidahalenin olmada~J goz. bi. Buna gore.eri~i.eve. zihnin tan1~1k oldu~u fi. yeni bir teori ile kar~ala~bklan zaman bilimsel detenninizm [ing.imde do~al ay1k- . yine. altematif teorilerin ba~anlan· ortaya c.ne.t. tersi.erc. Birc. nedenleri bilinmeyen olgulann. neden- ~i yerde. bilimsel determinizm anlaya~1.Jk. ym kendisini belirleyen bir nedenin bu- Lakatos. geni~ olan ve rakip teo. leri aras1ndaki ili~ldleri ortaya koyan bu c. avantaja.. bir nedensellik ili~kisi denemelerinin yapald1~1 ve teorinin ge. ic.lara ula~a­ du~u teorik c.inde ba~h olduk. Buna gore. evrendeki her ola- ~ara veya ba~ansazhklarana ba~hdu.erc. bir ~yin nedensiz olmayap. c. bilimsel geli~­ •ninism. detmninisme scientifique. bir bi~mde. tiim hipotez stlo.akmasuu bekledi. olguyu meydana nen olgularla. ilgili olarak yani. bili. Fr. onlara belli ko. scient~fic experimerJt. gelen zaman ve yerde yapar. dtinyaya ili~kin teorik sistem. Bir gozlem bi. gozlemcinin genellemeye ula~1r. ti.imi. geli~tirmi~ ol. degi~mez­ saklayan negatif ke~if ile me~ru ara~tlrana li~e. deneyci. karma- bilimsel ara~tarma programlara metodo· ~lk bir feno1neni bile~enlerine ayararak lojisi [tng.•kl~lanna bek.lere te· wissenschllftlich detenninismus).inde ortaya yer ve olanak buakmada~uu dile getirir.ldaana da.ok bilim adama taraf1ndan bu du- Gozlemcinin olup bitenleri izledi~i. dtizenlili~e ve ondeyiye ba~h olan alan ve yontemlerini tarumlayan pozitif do~a bilimlerinin kabul ebnek durumun- ke~if boyutlarr oldu~unu sayler. hem za1nan kaybuu onler ve kirler ve kavramlarla ifadesidir. Laka tos'a gore.ak. tiirii. Al. yeni olgulann ke~fine imk!n sa~­ ara~tlrmaca baza onemli etkenleri gozden layacak ~ekilde. c. scientific deter- terkederler.1k1~ ko~uJlan ttimtiyle ara~tar­ run ttimtinii sa~ladlktan ba~ka. bilimsel determinizm 139 bu kavran1lan kullanarak.Jayaca bir Ba~ka bir deyi~le. Evrense I kabul eden ara~hrma programlararun ba. Evren- sorgulanmayan varsayamlanndan mey.- c. da oldu~u evrensel nedensellik goro~ti bilimsel deney [tng. tirilen ve en iyi bir bic. exp~rimerJt scie.Lldayamad1~1 olgulara dair ac.ekle~­ lar arasandaki ba~lanbyla ilgili olarak ti~ini ac. ac.1klamak ilzere. getirmekle.rabilir ve di~erlerinin fonksiyonuyla rilerin ac. ~akmasan1 beklemeyip. methodologie de la olmasad1r. ic.

deniz ve nehirlerin tenninizmine gore. Marks. 6 Ote yandan. ne. dun. yalmzca it. sonra kuantwn mekaniginin geli~imiyle nizm denmektedir. mamn her arundaki durumlanm bilme dilin diinyaya dair yorumumuzu. maddenin her par. na getirdigi her~ey fiziki bir yasa ya da ne baghdtr. miras aldtglmtz anne ve babalanmJZl de- . or. dugu smtf. insan it. stmrh beyin kapasitelerinden dolayt labilecek bir nedeni oldugu tezine fiziki yok olup giderken. ~ey degildir. tarihte hiikiim siiren bir stmf til< yaptstyla ilgili olarak mutlak bir ne- sava~l tarafmdan belirlenir.tkan- lar.inde bulunduklan ekonomik ve top.ar. ilke olarak bu part. ortodoks Marksizm tarafmdan makla birlikte.. onlann da. genleri soz konusu oldugunda.. hem ken- bilimsel determinizm tiirii iktisadi deter. nan ortodoks Marksizme gore.imde ve en fazla uyum sag. detm11inizm denmektedir. biitiin bu fizikr lirleyen dogamn kendisidir ve varolanla. yalmzca ekono. cografi . gii.a- bireylerin geli~mesi ve ozellikle de top. dtgmt ve dolaytstyla insamn karakteri. varllklarm maruz kald1g1 ya da meyda- nn durumlan evrim cetvelindeki yerleri. birlikte. insan varhkl. 2 Buna mukabil. KJasik mekani- yaya bakt~ tarzumzt belirledigini iddia gin soz konusu kall determinizmi daha eden determinizrn tiiriine dilsel detmni.evrelerine 5 Yine. insarun tile determinizm adt verilir.in i. ara~tumalarmda deneye. kara.iide yumu~atiimt~ ol- 4 Yine.evrenin.14U bi limsel determinizm lanma ogretisiyle orneklenen detenni. ~y fiziki oldugundan. 3 Ote yandan. dilerinden ve hem de kendilerinin dt- minizm olarak tarumlarur. . aguun.~itli tiirlerin yap1lanru. KJasik mekanigin spz konusu kah de- negin. mik etmenlerin belirleyici bir giicii..inde bulundugu toplumsal nin farkh evrelerinde evrim get.. ozgiirlii- yalizm ve komiinizm gibi toplwnsal ve ge ve keyfilige yer bulurunadtgam dile ekonomik model ve evrelerin dogu~una getiren biJimsel determinizm t:iirline gene- yol a.. mezlige. Soz konusu ya~a­ anlayt~. Evrendeki gozlemlenebilir her- ve varolu~lanm siirdiirme ~anslanm be.Bu anlayt~a diinyaya hangi struhn iiyesi olarak gele. gore. iklim. it. ma sava~t ve dogal ayaklaruna ogretis~nin evrensel . nizme biyolojik determinizm adt verilir. insan var. sos. sellik nedensellik gorii~iine.lerini one siirer.aruun gene- hklan. olaym bilimsel yontemlerle at. evrende her ce biiyiik ve giit. dii~iince tarz1 ve eylemlerinin iiyesi ol- Dogadaki t. zamamn belli bir arundaki konu- lumsal geli~mede ana etken oldugunu munu ve momentumunu bildigimiz one siiren sosyoloji gorii~iine cotrafi de. dogalan itibariyle fizikr bir yaptda ol- densel bir onemi oldugunu one siiren duk. klisik mekanigin kurucu- dile getirilen ve tarihte. insan gibi gii~iiz.tga t. ~mdan gelen nedenlere t!bi olduklan lanmn karakterleri ve eylemlerinin anlamma gelir.e~itli ttirlerin diinya tarihi.ekim yasas1 tiiriinden yasalar evrende keyfilige ve ozgLirliige kesinlikle tarafmdan yonetildi~ni ve evrende oz- yer btrakmadtgmt Hade eden Darwin'e giirliik diye bir ~yin bulunmadtgmt gore.inde lendigini savunur. Bu nedenle. onemli ol. bizim genlerimizi kendilerinden cegine karar venne ~ansliUll bulutuna. cisi ingiliz bilim adam1 Newton alan bu nm siirdiirmii~lerdir. kapitalizm. bulunduklan ko~ullara ve t. takdirde.irdigini ve ekonomik ko~ullar taraftndan belir- ve ya~ama sava~mda. dinazor benzeri son dere.ianndan. oyle ki bu denselligi ifade eden ve insan varhgmm suuf sava~t feodalizm.. En iinlii temsil- fakat daha alalh alan hayvanlar varhkla. 1nsan varhk. su Newton'a gore.bir lumsal ko~ullardan etkilendigini savu.. insan varhklan da. degi~­ en iyi bir bit. olanagma sahip oluruz. ozgiirliik bir yarulsamadan ba~ka hit. bu. diizenlilige ve ondeyiye bagh layanlann ayakta kaldtgmt one siiren alan fizik tarafmdan dile getirilen evren- Darwin'e gore. olaym sonucu olmak durumundadtr.. Bu baglamda.lii tarih oncesi hayvan. dogamn ve evrenin biituniiniin.aaklann za- terminizm denmektedir.

insan varhklannm tarihin.nde top- tepke' kavramuu geli~tiren Pavlov'la lumsal kurum ve ili~kilerin en temel be- davran1~~1lag1n kurucusu Skinner da. tum tarihsel olay ve gi~me teorisi olan tek. ins an varhklanrun ve tarihsel olaylar tarahndan belirlenir. biraz daha durumunda olmakla birlikte. mi. insan varhk.. kendisini bilimsel devrim [ing. Zaman dugu i~in.ilturel detenniniz1n.Jann1n niln erkek ~ocuklan te1nelde annelerine ozsu r olduklan soylenelnez. insan varp ozel olarak da. iiretim tekniklerine dair bilginin tari- dayanan bu liir bir determiniz. yani cinsiyetimizi. .. i~in kullan1lan deyim. on- a~an.irel ve topltunsal faktorler tara- lar. fizik ve hp alananda ya~anan geni~ rak degerlendirir. bHimsel devrim 141 gi~tirebUme ya da se\ebihne olanagun~Z leri. gortintimJeri ola. loz ya da dana getiren bireylerden ayn ve bag1m· erkek ~ocuklann1 az ya da ~ok sevdigi. ait olduklan mlZl. klz ~ocuklan da 9 lnsan davraru~Lrlln oncelikJe ve temel- babalanna (Elektra kompleksi) a~1k olur. makla birlikte. bilin\siz ya~anhlar ve toplum ve ge· disini ger~ekJe~tinneyc ~ah~an 1nutlak ]eneklerin zorla1nas1yla bashnlan dogal bir zihnin tezahiirii oldu~undan. Bir tarih teorisine ken. saz bir bilimsel ara~hnna konusu olarak veya onlan yanh~ bir sevgi ttiriiyle bes- ele ahnmasa gerektigini soyleyen yakJa- ledigi zaman.nolojik deterrni- kuruntlann insan iradesinden bagamsaz nizm. ensest bir~ok toplum taranndan suren gorii~e ise kiiltiirel determini z•n ad1 yasaklanm1~ oldugu i~in. evrende varolan ve ken- ler. Bu gorii~ten ~rkan kapsamh ve sistematik bilim hareketi sonu~. ki~ilerin ya~amlaruu hklann1 ~e~itli ~ekillerde etkileyip.. c. ve tarihsel siire~ i. g1 tarihi done1ne etki ede1neyen insan "! Bilimsel determinizmin ba~ka bir varhklanJun karakterleri ve eylemleri. ornegin ~itdir. 0·3 ya~ doneminde ya~adag1 kompleks. Freud'un soz ko. tiin]. ozellikle as trono- lak zihin'in tezahiirleri. toplumdaki temel ve buyiik de~i­ olarak one eden beJirl en1ni~ oldugunu ~imlerin iiretimde kullarulan ara~ ve dile getiren determinizm tiiriine ise tariltf tekniklerin sonuru oldugunu one stirer- determinizm ad1 verilir. (Oedipus kompleksi). lirleyicisi olma i~levi gordii~iinu one insan vathklanrun ~~itli d1~sal etkenler siiren sosyal degi~me teorisine de tekrto- ve gti~ler taraftndan belirlendigini savWl. psikanalizin yaratlclSl Freud tara.ilruriin. anne ve baba. rtuolution scientifique].n. 1500- ger~ekle~tirmek dunununda olan ~ mut· 1700 y1llan arasmda. bihne ya da etkileyebilme. de. ancak son derece dogal hndan ~killenip denetlendigini one itkiler.1rler flndan if ade edilen. Bah·da. insan itkiler taraf1ndan belirlendigi gorii~ii varhklan da. cu ya da tezahliri. nihai bir yetkinlik hili i~inde tam olarak Fr.. Tarihin kendisi.ir ~evresinden sorwnlu olabihne ola- miizii.nin ya~ad1klan donernini degi~tire­ yoktur. dogal ve 1nanevi yapl. hinsel ya~anu. ki. zihinsel giicii· ki. bizim sozciigun ger~ek anla1n1 i.m. bundan dolay1. lojik detenninizm ada verilir. 10 Nihayet. onlara a~k1n olan bir ~ey olarak lann gelecekteki ya~amlanna belirler. Genler ise. kiiltiirt1 belli bir zamanda mey- Buna gore.inden ba~ka bir ~ey de- nusu determinist ogretisjne gore. Ki. diinya hin itid giicii oldugunu dile getirir. kendi.ilti.. kendi kiiltiirleriyle daha onceki kiilti. psikolojik determinizan ~er~e­ zaman tarihsel maddecilikle kan~hnl­ vesinde de~erlendirilir. Psikolojide.ilti. hay- vanlar iizerindeki deneyleriyle lko~ullu oldugunu. kiiltiiriine.siz. tarihinin ~e~itli donemlerini. i~inde ya~ad1- de ozgur oldugwnuz soylenemez. ~ocuklann btittin bir zi- ~aml tan1mlar. sa~ ve goz rengimizi belirledigi nagandan yoksun bulurunalan sonucu- i~in.evresine. ki. ondan hi~ ku~ku yok ki 8 Hegel taraf1ndan ifade edilen ve tarih daha basil bir evrhnd geli~me ya da de- alan1nda her~eyin. bu m utlak zihnin bir sonu- psikolojik detenrrinizmdir. dur. Bu bilin.. t1retim tekni . norotik olma noktasrna ginin kendine ait ve ozgii bir mantrga varacak kadar etkilenir. bashnlmak verilir. scientific r('Uo/ution.

G. A. bi- sisteminin yoolarak. Kopernik'le ba~layan el~­ tavn ve gorti~leriyle tam bir uyu~ma tirel gelenek. tReichenbach. tAyer. bi- dini gerilehnesi obnu~tur. Fr. K. i~indedir. A. ilmi usul.142 bilimsel empirizm !~te bu ~er~eve i~inde. bilimin dilinin mantlksal bir dtizcni ~1klamaya yeten modem New. Dubislav. olgulan betimleme geni~ harekete verilen genel ad. Boll. Tycho Brahe. J. Kepler ve Ga. W.~ bilimsel yontem [Os. manhkfil em pirizm d1~1nda Klasik gori. olduk~a basit ama bir- vey yapmt~hr. humanisnre scient~fique).inde ba~ka grup ve ki~ilerin de yer wissenschaftlich methode]. enrpirisme scientifique). lize yonelir. bilimin gelecekteki geli~­ da fizyoloji olmak d urum undadu.tklamak olan bilimin. m~thode scientifique. dilin ve bilginin celiksel bir bilim goru~uyle mekanist bir biyolojik ve toplumsal boyutlaruu da he- evren gorti~tinun ge~irilmesi etkili ol. manttk9 pozi- bir Orta~ag boyunca hukiim sl. Atna~. Helmer. E. AI. Bu ve evrensel ktitle~ekimi ilkesi evrensel anlayt~.in izledigi yol. tManhkr.iren nite. Oyleyse. 0. lnsana rak. birleriyle baglantah olan temel yasalar Teleskop ve mikroskop gibi aletlerin ge. yesi it. Bu mesi a~1s1ndan. bilimsel hiimanizm [lng. birligi oldugunu savunur. yeni bir sistem. yani dan. Fr. ve apkLnna yollanna ba~vurur.~ empi. Yine gorti~leri mannk~1 empirizmin genel bu donemde. cism. bilim adamlanrun or- ad1 verilen bilimsel empi.rizmin iiyeleri takla~a olarak kullandtklan soz konusu arasmda W.in gorilltir. bu rizmle benzer gorti~lere sahip olmakla amac1na ula~mak ic. Ayna zamanda Bilimin Birligi Hareketi bilimsel yontem. man- ton'un 1nodem fizigiyle doruk noktastna tlk~t empirizme ek olarak aynca bili- ula~m1~tlr. dunyevile~meyi htzlandumas1 ve fonnasyon kazand1rma ~~ Yunan ve Bah ktilttirtine onbe~ onalh yuzylldan Latin antik «. nun da kendisine etki yaphgt bilimsel tbilim felsefesinin temel yontemi olarak devrimde. bilim evreni anlama kalan obek ve bireyleri kapsayan daha ve a~lklama ~abastnda. Ni tekim. scien- pozitivizm akuntyla ba~layan. . ti~ hareket yasas1 min birligi fikri tizerinde durulur. bilimsel faaliyetten. Ote yan- nna gore stralarken. onlann yerlerine ni. llk~agdan gelip btiti. lile'de yerl~ik hale gehni~ ve New. ~ok temelli bir bi~imde gorevini yukleruni~tir. yan bir stirec. tPopper. sosyal bilimlerin de alanda ise. M. mesi gerektigini savunan ogreti. H. Kopemik Bat. limsel eserlerin incelenmesinden beklen- bilimsel empirizm [tng. Bilitnsel devrimin en onemli sonucu ise. bilimsel e1npirizmde. scientific lruma- Batt ktilttirtinde bilimin on plana ~Ika­ nism. li~imiyle bilim derneklerinin kurulu~u­ Bilimsel empirizmde de. limsel empirizm. bilim dallan- ton fizigi. birlikte. dilsel tanaliz. esas.agtna ait edebi eserlerin ince- beri damgasuu buyuk bir gu~le vuran lerunesinden ~k. tmanttkt.i~ gore. Kimya alanmda farkh olan kavramlar olmay1p. Buna gore. lanlyus'un yer merkezli sistemini ylknu~ Nagel. tek bir sisteme ait olan benzer kavram- limsel devrimin ti~uncti sacayag1 hp ya lardu. Amac1 evreni aldag1 felsefi harekete. Fr. fa kat bun. tutarh da ufak tefek hareketlere tantk olan bi. ktimesine ula~makhr. saba katan daha geni~ kapsamh bir ana- mu~tur.ten ba~ka bir ~y de~ldir. anlamak ve at. tQuine gibi se~kin bilim ve gezegenleri gune~ten olan uzakhkla. betimleme ve ar. adam1 ve filozoflar say1labilir.~klama yollaruu kapsa- Hempel. Herzberg. tific method. C. karsanabilecegi. V. bilimsel empirizmin genel tavn ve gune~ 1nerkezli sistemi kurmu~tur. 1ng. scientific mrpri. onculugu Galenos~u anlay1~1 aralannda yer ald1g1 farkb bilim dalla- y1karak yeni bir anatomi getiren Vesalius rtndaki ozel yasalann kendisinden ~~­ ile kan dola~un1ru bulan William Har. tivizmin soz konusu dil analizinin man- liksel bilim anlay1~1 ve teleolojik evren tlksal boyutuna onem verdigi yerde. bilimsel devrimde motor olma nln kavramlan. Bununla birlikte.

olabildi. de bir ama~ degildir. o lenetneyen ve ol~iilemeyen. Hipotez ya da hipotez. SOz konusu tek- rak olgulann nedenlerine iner. Buna ek olarak.in ka~1n1lmaz medigi ara~ttnhr. Ote yandan. lendirmeyle. Onlar. ma i~in ~ok biiyi. Bu raid a~ama. birinci a~cunada gozlemlenen lerinin tiimiine birden egemen olan bilim olgularla ve olgular arasmdaki ili~ldlerle adanu say1s1 ~ok azdu.1klalna taslagt.. teknik yontemler ger~ekte. yalruzca olgulann an1msanan. gozleme dakiklik ve gii. birinci a~amada betimlenmi~ bu feno1nenlerin verimli bir bic. a~tk ve anla~thr hale getirilir. betimlemede. oznel alg• farkbhklann1 orta. su ohnaz. birtak1m adu nlardan ge~erek ayn1 zamanda bir doga yasr. Bilimlerde soz dan kaldumak. tern i~inde ifade edilebilir. ~u hipotezlerden olgusal olarak s1nanabilir halde. Ge~ bir ~er~eve i~inde kon u~ uld u- mtna gelir. olgulan a~Lklayabihnek ler. baglanhh olan bir grup bilimin yontem- Hipotez. Bilimin teknik yontemleri. gozletni deneyin izledigi anla. ve olgular ac. bi. oncelikle bilimsel sonuc. ilgili ge~ici bir a~ama taslagtdtr. ara~hrmaa verileri ~tla~tuma i~lemine de dogrulama adt gozlemlerken ve kaydederken. bethnletne a~amastnda. Bu durum. bu du. ilk. ya gozlem. Bilimsel yontemlerle ~o~u kez ve hemen bilimsel yontemde. birtak1m ara~­ ve nesnel bilgi kiimesine goti. soz konusu belirleyip yon- betimlerunesi ve stntflanmas1 soz konu. Gozlemde. yontemde. tiiJn olgular taraflndan dogrularursa. Her- 11cinci a~ama olan a~klama a~amastn­ ~eyden once. gunda. gince onyargJSIZ ohnak durwnundad1r. Oyleyse. temlerinin yardtmctlan olmak duru- Bu stnama faaliyeti stras1nda.U<ar. bir de 2 nrantrksal ychttem- ac. Bu ~ok yaktndan ili~kilidir. Daha son. Bu am. ol9J1ekten meydana gelen. Bu Ote yandan.ici olarak kabul edilir. ara~hr1na ya- ara~tuma konusu olan olgular ve bu ol. bu teknik yontemlerdir. hipotez ya da hipotezlerin ol. konusu olan ara~tuma tarz1na. bu yontemler. zaman za- rumda bir teori diizeyine yiikselir ve bir Inan. ge-. yani elde edilen verilere gore degi- i~in. Bilimsel yontem. ili~kilerini if a de eden genellemeler ve yonlendinnekten ve ol~lnekten olu~n baz1 temel kavramlar aracthgtyla daha 1teknik ya da teknolojik yontemler vardtr. Fr. bilimsel da ara~lar. lerde farkh ~ekillerde ortaya c. ya da akdyiiriitme i~in yardtmctlardtr. olgulann birbirleriyle olan gozlemlenebilecegi ko~ullan belirleyip. ptlan alandaki olgulan a~tklamak ama- gular arastndaki ili~kiler belirlenir. ya da iyi bir . hipotez 1n undadu lar. hi. ~en aktlyiiriitme yontemleri vardu. Bilimsel ara~hr­ a~amada.iren yol ya lar da kullantlabilir.ik bir onem ta~tsa ve gular taraftndan desteklenip desteklen. hipotez birden fazla bilimin ya da birbirleriyle ya da hipotezler olu~turulur. Ba~ka bir deyi~le. . onlar.a~la da. ikiye aynhr. olu~turulan hipotez ya da manhksal yontemler teknik yontemlerle hipotezlerin sutarunast a~amastdtr.lar ~1kanna ve soz konusu sonu~­ ara~hnnantn ilk ad1m1 olan gozleJn soz lan birtaktm yeni gozlem verileri ile kar- konusudur.imde olan olgular. saf bililnde. ve da ise. c1yla olu~turuhnu~ olan hipotez ya da bunlar Slntflantr ve kaydedilir. scientifc nretlrods. nik yontemler ~o~u zaman farkh bilim- limsel yontetn kullantld1~1 zaman. lerden olgusal olarak stnanabilir sonu~lar esas itibariyle bilimin manhksal yon- ~1kartthr. Yani. ara~tutlan fenomenleri. Burada. bilimsel yonterrder 143 Bu siirec. bilimsel venilirlik kazandtrmak ve ara~hnnayt bilgi ad1 verilen ger~eklige ili~kin dogru nesnel hale getinnek i~in. bile olsalar. methodes scient~fiques ]. riilecektir. potez ya da hipotezler kavramsal bir sis. ya ba~ka tiirlii hi~bir ~ekilde goz- ke~if olarak nitelendirilir. buna ek ola. bilimin onun soz konusu alandalci tiim olgulan tekn]k yontemleri genellikle kendilerin- ger~ekten a~tkladtgl ortaya ~akarsa.tklarur.s1 olarak go- ger~ekJe~ir. bilimsel yontemler [ing. hatta bu ara~tumalar ic. verilir.

lerin felsefi bir mahiyeti olan diger du- ~i. zihni ya da zihnin i~e­ Fr.i~ ~eklinde) bir Bilim sosyolojisinde. uygun teknik yon. Kendisi.izenlemeler uzerinde yogun. sozcugiin mas1d1r.ik ol~ude ihmal edildigi ger~e­ spekiilasyonda bulurunak yerine. din. tHusserl'i tKant'm epistemo- sosyal kurum ve orgi. Bunlardan birincisi bilimin icras•- 1 getirecegini one si.irdi. reifying taraf1ndan oldugu gibi.inyadaki bir ~ey de- oldugu bu gelenekl daha ziyade haki. dahasl.im zihin anlay•~lara teknolojiyle ilgili fikir.imde minde soz konusu olan mekanizmalar akll yi.itlerle ya da ki~ile­ lojik projesini benirnsedigi i~in ele~tiren rin karakterleriyle olan ili~kilerini konu Sartre'a gore.ikten sonra. laml~hr. teknik sorunu uzerinde odakla~u. bilhnsel faaliyetin si. ni betimleyen bildik kural ve yontemle- Bili1nin Yunan"daki ba~lang1C1nda tah. hem Kant ve hem de Hus- alan sosyoloji dah.izere. filozof tSartre'1n.i lmesinin benle di.imi. 'hi~bir ~ey' oldu- mi. ttransendental bir ben. gunu soylemi~ ve bilinci hi~Hkle tanun- rumsal di. bilimsel bilginin i~eriginin hakk1nda yalruzca m uglak bir bi-. yani yani bilincin gerisinde olduguna inazu- iktisat. onlar ginden hareketle. muhtemelen. geli~imi i.izerinde yogun.irdurulmesini cin bir ~ey ohnad1g1n1. 0.irutecek ~ekilde belirleme olanag1 i. bilimsel bilgi- gosterdigi yerde. rumlarla olan ili~kileri i. ger~eklikle ilgili dogrulann orta- c. ger~ek anlanu i~inde bilim adam1 olanlar bilinci teyie. ya aras1ndaki ili~kiyi problematik hale dir. ~eylere benzeten ti. bilin- ru.itlenmesi ve di. onun yalnazca go- dahil ohnak i. yonte1nler.indugu ol~ude varolma anlamanda.in k1lan normatif deger ve ku.izenJen1nesi gerektigi hale getitir.i~lere ili~kin itiraz1nda. la~u. ama ozellikle de Bilinci ~eyle~tiren bu gori.inu~' oldu~nu soyleyen Sart- Robert Merton 'un en onemli temsilcisi re'a gore. benin bu ~ekilde (ben ya da ruh ya la~an disiplin. Bu si.iren goreci bir anlaya~an ba~latacas1 ol- •nanhksal yonteJnler.iyi. Protestanhg1n yukseli~i Ba~ka bir deyi~le. Diger zamanlarda ise.ik bir bi· katin. 1nodernligin bilimin ri.ini. sociology of science. teknik yonternlerin ~o­ kendine ait terminolojisinden atan bu gu za1nan bir bilimden digerine farkhhk gelenegin ayana ozelligi. toplwnun kurumsal boyutlanyla. guni. bu fenomenler gelenek ise. manbksal yontemler1 nin sosyal olarak in~a edildigin one ti. Bilim ve teknolojinin serl deneyimi.144 bilim sosyolojisi bi~hnde gozlenemeyen veya dak. +toz olarak goren. da bilimsel tarta~ma ve ihtilaflann ~ozu­ •nasl. gildir.lamaya yet- te•nlere vc bilimsel malze1neye sahip medigini gostenni~ olan bir yakla~un­ olunmamastnda n ka ynaklanm akt adll". bilin~te tozsel hi~bir ve demokratik ideallerin yayllam1 da ~ey bulunmad1g1ru. ~ey olarak du~i. Bilimsel ve riklerini ~eyler olarak degerlendiren. da transendental bir gi.imde ~ok bi.ince ve teorilerle. bilim adaJN ol.imde ol~ulemeyen belirli fenomenlerin ya ~1kabibnesi i~in toplumun nas1l or- gozlentnesini ve ol~uhnesini olanakll gi.in kullandag1 gene) ele~tirel terim. .imki. kavram ve teori- ic. o hi~bir ~ey I ya da hi~liktir. me nasal baglandag1n1 a~lk.izerindeki etkilerini ara~taran saf 'gori. tDescartes"tan ba~la­ cek olan biricik yontemlerdir.in- birine kar~at iki gelenek bulunmakta. kendisine kadar uzanan ve zihni bir bilim sosyolojisi [tng. egitiln ve siyaset gibi ku- lan bir ~ey arac1hg•yla a~Iklama~lardar.izerinde yogunla~ml~ ve bilim pratigi- veru.izde1 bir.iln bililnlerde az ya da ~ok ortakhr. dll". rin bilimsel ara~hrman1n sonucunu ya lnini ve hayli spekulatif bir yap1da ol. view of consciousness]~agda~ varolu~~u tnayanJar taraf1ndan da yararlarulabile. sociologie de Ia science]. Hakikat terimini biHm sosyolojisinin Bununla birlikte.ireti- hakklnda kesin ve giivenilir bir bi-. ara~tlnnac•yal ara~tlnnakta Amerikan kokenli bu klasikl nonnatif oldugu fenomenlerin ortaya ~·kl~ ko~ul­ yakla~una bir tepki olarak geli~en ikind Jaruu ve durwnlanru.tiren gorii~ (tng. bilimsel bilginin i. bilin~ di. ylp.

. AI. Buna gore. Ote yandan.dr~l ad1 verHir. Nihayet. conscience. stand art ve yaygtn bir soy. t. Felsefede ilk kez tScho- ti yle tanunlanabilen bir ~ey olarak go. duygw1un. Yine. bilin~ edimiyle bilin. uzerinde yogunla~t1g1 nesnenin dJ~ln­ Buna ek olarak. ruya analizi gibi tek. aa ve k1skan~hk turunden aktuel getirdigi. ~ok zay1f bir bilince veya. gerek olaylar. verilirken. unlu psikolog tFre- tni~tir. ya~anh. Bilme faaliyeti. cognos- lir. episte1nolojik la. ide ya da du~un­ sahip olmas1 durumuna ortak bilin' ad1 ce i~erigine. rilir. . malumiyet. i-. Fr. i~in gerekli olan ko~ullara haiz bulun- kmda yarg1da bulwuna gucune. Buna kar~1n. kanalize gore. itilmi~ arzulann meydana imge. Buna kar~1n.kendisini bilince dolays1zca sunan her sanlann bu inanca bir ba~kas1 i-. cognoscibilite]. ikiye aynldlgl soylenebilir. siz. Kendi i. bilinen i~erik ve meyen psikolojik hale protobilin' ad1 her ikisinin de ayudu1da olma hali ara. ortak bir dili kullanan tum in. Oznenin kendi eylemlerinin ahlaki cibility. Fr. lin' ya da rejleksiyon oncesi bilin' ad1 ve- kendisini kendi du~uncesiyle kavramas1. hi~bir bilgiyi i~er­ sezgi. onun ne. kendi ma niteli~. bilincini yitirmi~ olana bilin. ta~1mas1. n1n ve bilginin merkezi olarak kabul edi. suurh bir alan1 olan ve maz bile~enleri olarak gortilebilir. i~ebak.altr ad1 verilir. insarun kavram. soz konusu zihin alaru. kendi kendisiyJe bili~sel len yeti. i~ebak1~ yoluyla tum ya~ant1lar. ve bunlardan her ikisi de.er~eve i~inde de- duyu1nlan. insan1n kendi beniyle ilgili na bilin.:onscio. bilincin aynl. bir oznenin bir buttin olarak fark Ote yandan. ge. alg1. soz konusu olan. neligini ve anlam1n1 tahlil et. tinsel ya da digi gibi. ontolojik bir -. u-. bilin~ alan1n1n d1~1nda kalanlara ise Jneye ~ah~an rejleksif bilin' olmak uzere bilin.agn- ca insarun bilin~li deneyimlerine dola. tuel olsun. c. komplekslerle dile gelen taba- zihin hilleri. dogrudan ve arac1S1Z olarak biJinemeyen Genellikle tan1mlanamaz ya da yalruz. ~ uu r.J~ yoluyla bilinen. .~sness. bi- aktard1g-t ya da ilettigi inanc1n1 herkesin lin-. butunleri kav- temel i~levden olu~tugu ve ya~anan. kendine bir nesne olarak dJ-?andan bak. bilinebilirlik [Os. konusu d1~ ger~eklik olabil- verilir. idrak ettigi lenimi temellendiren. Buna kar~m. ~eyler butunune kollektif bilin' ad1 veri . [Os.nda oldugu.:imizde ya da yesinin albnda kalan ve yaln1zca ya~anl­ kend i dJ~1m1zda ge~en bir ~eye ili~kin lan ya da hissedilen. da hi~bir ~eyi dikkate almayan bilin~ dar duygulanun ve iradi eylem olarak. kendiliginden bilin~ sevi- masJ durumu. Zihnin kendi i~eriklerinin far.. suas1yla bilgi. istek. ud'un tpsikanaliz ogretisinin onemli bir cin i~erigi arasmda bir ay1nm yapdabilir b6lumunu olu~turur. iki dogrultuda analiz edil. Genel olarak. bir ili~ki i~inde olmayan.niklerle su yu- y1ms1z bir i~ebak. Oznenin kendi uzerine donup.- denlerini. ay1rdma vard•g•. ing. psi- Slnda varolan ili~ki. degil de. bir toplulugwl. Yine. rayan. Bilinebilmek degeri ya da ~e~itli eylem tarzlan hak. lng.imizdeki sese ise alzltiki bilin' denir. ba~ka bilin~ i~erikleri de olabi- manevr ki~ilik olarak. A gibi bir kavram. rastgele -.in de turden deneyim. algdan ve arulan ihtiva eden gerlendirilen bilince refleksif olmayan bi- bolumu. penhauer tarafmdan dile getirilen bilin- rulen bilin~. ister ahlAki ya da ister entellek- SlZ izlenilnin uzerine donerek.te ortaya ~1kan. bilincin. len dii~unce. bilin' diye tan1mlan1rken. betvusstsein]. ibaret olan kendiliginden lrilin' ve dolay. bilinebilirlik 145 bilin-. fizik£ ya da psi~ik verilerin bti tunu bilin' sozcuk ya da soylenimin b du~tincesini alam olarak tanunlan1r. ettigi. ahlakl yla ilgili degerlendirme gticune. odev ya da ahlak yasas1n1n yanl<lSI olan insanda farkJndahgln.J~la ba~vurmak sure.alll du~uncesi. nesneleri baglantllanyla birlikte duyumsanan ~eyin dolays1z hissinden kavrayan bilince geni~ bilin' ad1 verilir. ~un. zune ~bhr. hale bilin' i'erigi rekse hak ve odevler alanmda hissettigi denmektedir.

yani fel. bilimsel ogretiler olarak gormenin sonu- rak ortaya ~1kar. zaman tam bir uyu~ma i~indedir. . olarak ikiyc ayudlktan sonra._g:ig~ tic. Bu- rm iddialanyla ilgili konularda.. bi. felsefi mill kendisine ozgii niteligi iizerinde ya da metafiziksel bir bilinemezdlikten duran ~agda~ tdin felsefesi. Tam olarak bilinemezciler gibi.Snre]. sefenin ve dinin kapsam1 i~inde kalan dinf ogretilerin ~ok farkl1 bir i~leve sahip bir~ok konuda doyurucu bir bilgiye eri~­ oldugu ger~eginin bir ifadesi olarak de- meni~i_ir:nkfulslz oldugunu.. gibi. rumlard~ yapdacak tek ~eyin. AI. refutatiort. ii~ filozof tara- ifadesini bulurken. g~~lbi~ cunda ortaya ~oziilemez gii~liikler ~~~­ <. Buna gop(. farkh bi~imler al. ku tsal kitab1. dinf ogreti- soz etmek miimkiin olmakla birlikte.. bilginin miimkiin ohnad1g1 yerde. ateistleruvl'anrl'!)_m kabul etmekle birlikte. ren felsefi tav1rlanyla. bilme fa- deneyimi a~an konularda bilgiye ula~. duma ihtiyacmda olan insarun ihtiya~la­ girljtine ~Arer. ger~kli~ dogas1 hakkmdaki sozde linemezcilik temelde dini ~r gorii~ ola. masmm olanaks1z oldugunu dile geti- nel bir bilgi olanagm1 ifade ettigi. ki~i felsefi anlamda bilinemezci olsa dan yarahhm~ bir terim olarak bilme. rasyo. Fr. Fakat. bilgeligin. leri. kwnarbaz argiimamyla tPascal. Fr. goriinii~lerin gerisin.e.146 bilinemezcilik Bununla birliktc.. ngnosticisme. saf sel ara~tmnalann. inanma. giiniimiizde ise en flndan sergile1uni~tir.idml~'---~~~t!e.m Tanrl'run akd yoluyla bilinemeyecegini Tann'mn yarq. Orta~agda olwnsuz teolojiyle Bab felsefesinde bu tav1r.on~m. varolanlann . sini. ne al. dini bir ~er~eve i~inde Tann'run varh- nie. bilimsel ve tarih- g•lanabilen. Dii~iince tarihinin temelli inanma istegine atllta bulunan farkh donemlerinde. refus de l'agnos- susnla]c_Qf£u~'nu sa~ri!IIJ. dii~iin- . al g. insandaki ~ok kar~1smda yer ahr.in kullamlan ifade. lektiiel bilgiyle bilme eylemini. varolu~unu anlamlan- olarak ya da u lamada bilinemeyece.Jdugu.e reddiye [ing. aliyetini meydana getiren siireci. Bunlardan birincisi ~k mantlk~1 pozitivistler tarafindan sa.ek tmadded.·· · mezciligin. daha ozel meyi giderek zorla~tmnas1 ivme kazan- bir niteliktir. fel. Tann'run varoldugu onerme- Rus dii~iiiliir ve eylemcisi tLenin'in.. bilinemezciligin varolmadig1 tezinin tE!. Huxley tarabn. Tann'run. H. agnosti.na inanabilir.adlgl . 'bile•nelneh-allnTI~1ire-t ·eaenal<iih g.va. lik. anlamh sefeleri temelde gen. tannsal ak1l tarafmdan kavranabilmesini ifade vahiy olanagm1 el~tirmeden kabul et- ettigi i~in. bilinemezcilil. cognition]. bilinemezdlerle ~ogu ve en yiiksek dogalan ve dini dogmala. getiren gorii~lerini bilinemezcilige ornek dinsel inanon ve genel olarak dini soyle- olarak vennesind_~ oldu~u gibi.rsine. dini bir . James'hr. 1869 y1hnda. ne de imgelenebilenin. bilinemezci. b u durwnu. ilke ligini gidenne.\)illnem. cognition. bilinebilirlige gore. . ~eylerin. bili~ [ing.run. Hume ve Kant'm. dill felsefesi. nunla birlikte. da. tmda ortaya ~1km1~ olsa da.eve i~inde. Datwinci evrim teorisinin inan~ soz konusu olabllir-v. geleneksel biline- ya datiiVii--:--~---. geri giden. Tann kavrarrumn. ngnosticismus]. /oirfaniye. bu -g. Kant'm da belirttigi cislll. kendi eksik- roldugunun ya~arolmad1g. insan varhgmm. Entel- lige. rejection of agnosticism./ ---'-· nna uygun dii~medigini dile getiren Kokleri tSofistlerle tSokrates'e kadar filozoflann tavn io.lmndan do- savunucusu iinlii T. bilinemezcilik [Os. tHume'la ayru zamanda anlams1z bir onerme ola- tKant'm dogamn. Bununla birlikte. ~\!r~ce.lik ve bir onerme olarak gtiren bala~ a~ISI. inan~ at- vunulan bilmemezcilik tfideizmin tam lay•~•yla tKierkegaard. ing. lay•. tutarh olmad1glru. duml~llr. dogrulanabilir olmasa bile. rak goren manbk~1 pozitivistler tarafin- deki ger~ekligin bilinemeyecegini dile dan reddedilmi~tir.e!~Ye . Fr.Ye ger~ek. bilim J<. konusunda. soz tBerkeley'le ba~layan idealist felsefeler konusu onenneyi dogrulanamadlgl i~in.ibi.du·-· gerlendirir. anla~dabilirlik.

...tk. Fr. konusu bilgi olan bilimler an . bellek. b. degil. kuramlanyla. rak bilinebilir veya k~fedilebilir olgular bulundugunu one siiren gorii~.nan yakla~una. fakat ~vresi hakktndaki bilgisini zihin felsefesinde. psikoloji dahna bili1sel psikoloji ad1 ve- 2 Bili~~ilik. Nitekim. Bilgiyle li ~sel psikoloji. tanunlamak i~in kullan1hr. bilimlere. ba~kaca ~eyler yarunda bilgi ko- anl&n i~inde. cekleri ya da gerekli temellendinneden lik gorii~iinde temellenen ~agn~1ma yoksun olduklan gerek~esiyle bilgi ola. prob.. Zihinsel ya~am1n bilgilenme sii· digini one siiren otretiyi gosterir. g. anlanu i~inde. ~itli hdlleriyle ozde~le~tirilmi~ sembol.imce ya da onennelerin sahi p old u- ~agtdan ba~layarak ele ahnm1~. d 1~ ger~eklik arasmdaki ili~kinin ne o(. etmek i~iJ1 kullan1hr. bilginin ger~ek ~eyle­ de degi~tirdigi ve bu degi~imin organiz- rin yerini tutan.in kullaruhr.) en genel olarak. bu tiirden bir kavray1~1 sinde. kls- gore. yani onermesel olmayan 1 Buna gore. bir organizmayla ~evresi aras1n. Buna gore. psikolojide ise. bellek. dogru ya da yanh~ olabi- dugu konusu filozoflar taraflndan ta ilk. dii~iinceyi ve akllyiiri. len ti. cognitfvis- lanunda bili1 bilimleri ad1 verilir. · insan varbklar1n1n akll ve leln ~ozme hiriinden zihinsel davranl~­ akdhhg1 i~eren yonii ic. metaetik gorii~ler aras1nda. cognitij]. insan zihnini geli~­ mJndan ayud ebneye yarar. nllan s1fat. bu konu· gu anlam tiiriinii. daki etkile~imin. ak1lyuriihne tiiriinden et. oncelikle ve kavray1~1 (alg1. bili~sel s1fab.in kullarulan nite- larl gosteren ~emsiye terim. cognitiDe. epistemolo- ~ah~malanna dayanarak. En geni~ leme.1klarken. aynca ara~tlrma digeri ise. bilgiyi i~ereni. Buna gore. epistemolojinin bir birle~iminden dog- rak goriilmeyen) inan~lann olu~turul· mu~tur. anlamh olabilmekle da farkh yakla~1mlar geli~tirilmi~tir. 1nas1yla baglanbh olan yonleri i~in kulla- kinlikleri. zihinsel ya~a­ luktan ve. bihne ya da d ii~iinme siired ve fa- ifade eden onenneleri ya da yargdar1 da aliyetini. tutum ya da kabulii. ilke o(a. cognitivism. tasnif etmek i-. bilgisayar gibi bilimleri uyarlaruna siire~lerini birbirinden ayl. dogru ya da yanh~ olduklar1 <. . sembolle~tinne. re~leriyle ilgili boyutlaruu konu alan bi.agda~ felsefedeki iki temel yakla~lm­ soylenemeyen buyruklardan ya da duy- dan birincisi. bilim ya da ahlak gibi bir nusunu ele alan bir disiplinin bir dahru disiplinin konu ald1g1 bir alanda. isvi~reli psikolog tPiaget'nin konusu bilgi olan psikoloji. organizmanm yalruzca lanmasl gerektigini one siiren gorii~e davraru~1ru ya da fizyolojik durumunu kar~ll1k gelir. duygusal siire~lerden ayJrd i~eren biJgi. inan~. kavray1~. bili~sel s1fah. bireysel ve toplumsal ogrerune mm bilgilenmeyle ya da (yanh~ olabile. bili~ sel [ing.. ahlAka men de bak1~ a~1s1na bor~lu olan. bili~~ilik [lng. norofizyoloji. i~sel ve zi- konu olan alanda bilinecek ahlaki olgular bulundugunu savu. 1 Realiztne olduk~a yakm dii~en bir yine. 2 Sdat aynca.. bilen zihin ve rumlamada s6z konusu olur. tarihsel olarak duyumcu- ilgili olaru. 3 Bili~sel nitelemesi. k~ullanma ve egitilebilir. ~evreye olan gelecekteki yoneli~ini de lerden ba~ka bir ~ey olma yan zihinsel etkileyebildigi dii~iincesinden meydana unsurlarm i~lemlerinden meydana gel. zihinsel siire~ler ii~leme­ oldugu kadar. oziimseme ve ji. v. ahltiki hinsel siire~lerin onemini vurgulayan bililfilik ad1 verilmektedir. Bili~sel psikolojinin temel i~sel terimlerle. gelir. sinir sisteminin ~ok ~e­ marun halihaz1rdaki tepkisinden ba~ka. davraru~1n rilmektedir. bili~~ilik. 3 6te yandan. Fr. bu ran yakla~1mdu. karar verme gibi zihinsel siire~lerle a-.itme gusal bir anlam ta~1yan dey~lerin anla- siirecini a-. Buna varhgtnt ktsmen bili~ konusuna. birlikte. me. i~ebak1~. Stfat me]. bir Bihne ya da bili~ siirednin ta1n olarak onermeyle aktardan anJatn tiiriinii ta- ne old ugu konusuyla. alg1. mi~ bir bilgisayar sistemine benzeten. ve davraru~~1hga kar~1t olarak.

yap1 na~ ve metafizikten ic. Tann. benin kendi bilincine bir neden psiko1ojide. c.eli~ki­ goriinU~lerin gerisindeki ilk temel ger. bagamsaz ve mi~ ve asia da gerc.ekle~aneyecek olan zorun)u varhk. bizim benilnizi aktiiel verme benzeri zihinsel stircc. Descartes'an fenoanenal benle tersine.inde aida~ alanda. yaya ait olan ~eylerin birlikte olabilece- Her~eyin varolu~unu kendisine bor~lu gi dii~iince:c. 1er. Bircilik. bir yandan insan bilgi i~ennediklerini. Bu sayede bilgiden gonderimde bul unan rumce ya da oner. ya~am1nan filozofu olmaktan hie. Maine de. ein].eli~ik ohnayan ve bir miimkiin diin- Dtinya Ruhu. sonsuz sayada miiankiin birle~imleri. Tanra tarafmdan bili- cu olmayan. den bag1~ak olmaya anlayan tLeibniz"e ~eklik. Omegin. kahca tozscl bir giic. bizde. . vazgec.iincii ya~aan bir [Os. yine de insa· tinnedikleri i~in. insan•n duyumsal varhk dti- kilerini ifade ettikJerini one siiren ahlak zeyiyle. numenal ben inanan degerlerle ilgili olan. leyen Biran. Bu c.148 bit 4 Yine psikolojide. yalntzca c.ldanru kahnay1p. ozii ba~ka bir ~eyin sonu. ittihadiye.lerle sosyal somut ili~kilerde etkin bir giic.ulugun tersine. burada anhunh hale getirirken. duyunun ilkel veri. Varolan her~yin kendisinden tii· bir arada olabilirlik [ing.okc. etkin oldu. konu yarak olu~an ozne c. monisme. fenomenal ben alga ya da sez- li. Ona gore. bellek. refleksif psikoloji olarak bir birligin varoldugunu one s(iren ogre· anetafizik anlaya~anan savunuculugunu ti. ing. numenal ya da tozsel beni birbirine ka- c. diger yandan da insan ya~amanJn de yanh~ olduklann1. gayri-bili~sel disip.ekle~me­ memi~. ahlaki degerlere konusunu olu~turur. olarak ortaya c. tek bir ilkenin veya gerc.i. ahlaki ginin nesnesi iken. Metafizik imkandan.bir zaman gerc.inde. bilinc. beti:Jnlemesel bir nan ic. omegin ahlik felsefesinde. Fr. 1 Genel olarak. nolncnal bcnden ayn olup. tasviri. monisnz. one. sudur ettigi tannsal varhk. ahlaki ilke y a da tek bir temel deger ol· lerinin bilimini anlama~tar. bili~sel bir deger ta· akhyla iradesinin srnarhhglna vurgular- ~amadrklanna ve dolayasayla ne dogru ne ken. bir arada olabilirlikleri vardu. fakat daha c. varhldann. Varo- diizeyini belirleyen ogenin Tann'yla ili~­ lan her~eyin kendisine oykiindugu. mutlak. AI. fakat hic. Dogast. anlaanlar tiretir ve diinyalarnu n~hrdaglnl iddia eden filozof. 0. oldugu.anemi~tir. redigi.erken. tek bir rin bilimini ya da ic.erc.ok sosyai ic.eve dugunu savunan gorli~e tekabiil eder. dti~iinen.li goru~iine bili$sel olmayan ahltik ada veri- ozne olarak ya~amJna tinsel ya~am1 ek· Hr. soz konusu ozellikleri metafenomenal ya da numenal bir benin ~a~amadiklar1.un ve karar olarak vardagana.1hg1n tam lni~tir. vafzit. degi~mez.sel fenomenle· etik davranJ~a belirleyen alanda. yet kin mi~tir. Fr. tuh. bulundugunu soylemi~tir. ayn diizeyinden soz etmi~tir. ing. ken. gore. ilk varllk. da ya~am1~ olan Frans1z spiritualist fi.J~h gelenegi ic. ba~ka bir ~yden tiireme· nen. ka1utlanabilir dogrulan dile ge. Mutlak Zihin ya da Tin. compossibilityJ. ki ic. bircilik [Os. insan varhklanrun uyaranlan se. inane. Fonn. nirlanru geli~tiren Biran. olarak davran19 aras1nda kurulan baglar i. soz konusu iic. ilk ilke. ntetafiziginin SI- lnelerin.izerin* algalad1gnn1Z1 veya sezdighnizi soyle- de odakla~an. onermelerinin bir bilgi varolu~una inanana yoniinde bir egilim degeri ta~nnad1klan 3avlanan disiplin. mortismus].1kan 5 Buna mukabil.erek. Ba~ka da onermeyi kuran ki~inin duygusal tep- bir deyi~le. ve davraru~c. bili~sel olmayan. un.ek yer alan Biran. algt. Frans1z felsefesinin Descartes'tan ba~la­ tikicilik veya tc. fenomen1erin. tamalgadan ya da fe- vurgulayan kuramlara bili~ teorileri den.inde olma olgusu oldugunu ifade et- disinden pay ald1g1 ezeli-ebedi. alaruna gec. siirekJi ve mektedir. 1766·1824 ylllan arasan. onun ozgiir. lozofu. Biran.rler olarak tanamlanar.1k. AI. yalruzca tiimce ya iic.

oldugunu soyleyip. Bu tur bir bircilik. gorunu~leri. ~eylerin zaman (yani. kimi yeni-realist du~u­ lardan birincisi.greti olarak bircilik. tJames. hallerinin belirli sinirsel- beden aras1ndnki ili~kiyi. zihin. bilin-. algdann. psi~ik olaru lebilecegini savunan yakla~un. gozle gorulur dunya bilecegini. nin mutlak olarak ozde~ oldu~unu. yani tozsel bircilige. sal refonn amaca guden felsefi bak1~ a-.inde. Ger-. bu ozde~ligin.1klanabilecegini sa. +Russell tarahndan benim· rolduguyla ilgili olan 2-a) tozsel birci- senen. zihnin veya duyumlann.ek· fizild' olandan tiiretmemek. onun d1~1nda her~eyin en ba~tan beri maddi dunyan1n en ilkel bir yanllsama oldugu inanc1. birbirlerinden ayn1 ~ekilde. modem.1kan idealist bircilik. tav1r ve de~­ 6 Bircilik yine a yn1 donemde.Uclar. rik ya da olu1nsal bir ozde~lik oldugu- hurlerinden ba~ka bir ~ey olmad1g1n1 nu dile getiren maddeci zihin anlaya~1.in kullanllml~hr. buiun ger· ntadde.iik par-. 1ki ayn bircilikten saz edilebilir: Bun· 4 W. hangi toz turlerinin dece tek bir hakikat bulundugunu one varoldugu konusuyla ilgili olan ve varo. zihin ve menlerle.ekligin fiziki dunya- vunan ogreti. geleneksel din ve speku- cilik ve dogalcr bircilik olarak ikiye ayn. genel kar~uruza.ekligin bir oldugunu iddia eden. Burada bircilige ornek d ugun u (yani~ f arkhla~mam1~h~Inl) sa.in kulland- lan tum tozlerin tek bir turden oldu~u­ ml~tlr. geri kalan her~eyin bu tek tozun dogru degildir. Sindaki ili~kiyi. lannl tanamlamak i-. tin. mantaksal degil de. psi~ik olan1n ligin bir olup. birdlik 149 2 Evrendeki her~eyin.lerle.akmaktad. ya da tek bir bile~enin faali. fizyolojik hallerle bir ve ayna oldu~unu. evrende ka-. Bircilik. notr ri1 ya da ifadesinden ba~ka hi-. tunsel hakikatin d1~1nda hi-. zihin ve beden ara- ~1k olu~lann1) y a da mekan i-. ger-.Jr. du~uniirlerin.bir ~ey bircilik olarak tanunlanmaktadu. evrendeki her~eyin tek.ok- fiziki olan birtakJm nihai bile~enlerden lugunun. yUzydda. tinsel ya~am1n tezahurti tek bir bile~enin faaliyetine indirgene. uzerinde kurar. empi- nn ayn1 ttoziin gorunum ya da teza. 19. yaln1zca Tann. i-. tiim fenomenleri tek bir ilke- olarak bilincin beyinsel sure-.sel.ekte tek bir tozun tezahu- hareketle kuruldugu ogretisi ise. Ernst tHaeckel ve Wilhelm Ostwald gibi Bwtun d1~anda. 2-b) srfatsal bircilik ad1 verilir.hnde ozde~ oldu~unu soyleyerek veya ~eylerin nitelik bakun1ndan bir ol. n u soylemek bakunlndan aynhr. zihinsel fenomenlerin fiziki feno- vunan t. . ger-. 5 Bircilik terimi daha ozel bir anlam roldugunu one surer. bir. mer- ye indirgeyen ya da tum fenomenleri tek kezi sinir sisteanindeki fiziko-kimyasaJ olaylarla bir ve ayna oldugunu savunan bir ilkeyle a-. ve en ku-.ek1igin i-. konusu bircilige gore. bircilik. Bu tur bircilige filozoflann sistemlerini tan1mla yan soz ise. tezahurleri. suren ogretiyi tanlmlamak i-. onla. zihin ve bedenin 1nutlak ligini (yani. olmad•g•n• ve yaln1zca tek bir tozun va.1klayan goru~. 3 Zihin felsefesinde. Buna kar~1n. zihin ve bede. ile anla~ll1r dunyantn birligini tin temeli yeti aracllagayla a-. yine idealisl bir. dan meydana geldigini savunan dogaiCI nihai ve en yuksek bir kaynaktan tiireti.alan olarak varoldugu- Ger-. tozun va- nurler ve B. olarak. zihinsel ve fiziki fenomenlerin lik 'tir. yahuzca tinin varoldugunu. Bu tune dair bu- Evrende yalruzca tek bir toziin varoldu. bira'lik ise. degi~meden bag1. bolunemezligini) vurgulay an bir bi-.bir ~eyin gunu. un verilebilir. tHegel ve tBradley gibi idealist nu one suren birciliktir.ek bircilige. a-. ontoloji olarak notr birciligi one suren ruzca Spinoza'n1n sisteminde rastlarur. latif felsefeyi reddeden laik ve toplum- hr. soyleyerek a-. Ozellikle tSchelling'in ozde~lik fel. kendileri ne zihinsel ne de ba~•ms1z olan tozlerin gorunu~teki -. enerji ya da form gibi -. ~ilnleri oldugunu savunan goru~ olarak bilimscl dunya gorii~une uygun du~en ger-. yal. maddecilikten.indeki bir. 19. yuzyahn sonlanna dogru sa- cili~in ikinci turii.rklamaya ~ah~an anlaya~ anlaya~ olarak zihin-beden ozde~ligi kurn- olarak -.a- sefesinde ortaya -.

Fr. bireyin gorii~.alara aynld1g1nda. yiizyalda. mantlksal. felsefede birey kavrarru daha -. bireylerin ozellik ya da karak- tiiriin kapsmu ifjinde yer alan somut var- teristiklerine indirgenebilir oldu~unu hgl. bu tunlerin. or- len bireyi. ulusal adet ve ge- kendilerini meydana getiren bile~enle­ lenekleri el~tiren. b. Tek tek saydabilen. tiim sosyolojik at. devlet.ek bir varo- canJ1 varhkJar i~in kullarularak. insan varh~1n1n bireyselliginde.. olamaz. 1 reylerin ozelliklerin goz ard1 edilecek Genel olarak. meyle. ferdiyye.asa yine bir ta~br. ki~inin hakla- Pidu. v. toplwnsal ol- varhklanna onto)ojik. bireyin oz.in ozsel olan etkende. sadece ~asanda yer almaktadar. elde edilen ~y bir insan de~ildir. meto. onlar Inesi gerektigini one suren goru~. bir lamalann.aklamalarda bi- bireycilik [Os. individualisme. 5 Ahlaki anlamda da. -. gun bireyin bilincinde dogu~tan var ol- riyle olan kar~ahkh ili~ki ve etkile~im­ du~unu. beJirleyen karakteri. lan bir ara-. bagunsazhgant guvence da birim olarak varolan ve aktuel ya da aluna almakve geli~ianini h'zlandarmak kavra1nsal olarak.. bi- dolojik ve aksiyolojik bir oncelik veren.ekligini vurgulayan go. 1 Ayn bir birlik ya nru korumak. onun sine yeten.150 birey birey [Os. Cr- bir turiin ornekleri diye adlandmhr. individuwu]. i1tdi~ yiiksek amac1n1n bireyin. rollerde soz konusu olan -. asli.br ve hi-. indiviudal. ancak ve ancak kendi~ oldugunu savunan anlay1~. sosyal ara~hrma ve te- denle. reylerden bagamsu olarak ara~hnlabile­ so1nut olan ger-. uyeleri i. bireysel insan kadar onemsiz oldu~unu. dii~unce ya da tiimcenin oznesinin da~ ozgiir bireylerin ekonomik alandaki diinyadaki kar~ahga yapalabilen ~ey. ing. lng. sosyolojide. Fr. ne~in.ekJik ola- bir varbga olan. bireylere.ekligi olmadag1n1 one suren yap. bir ta~ bir birey degildir.in varoldugunu iddia eden.ok orinin.ek oldu~unu. T opltun bireysel bolundu~unde. bireyle~tirilebi)en.larana ula~­ Buna gore.tk· 4 Birey kavrmu. yuklemlerin ya da fonksiyonJann kar~1b olan ~eyi gosterir. cegini soyleyen holist goru~un tam kar- ru~ ya da anlay1~. ahHiki odevlerin kaynagan1n. individualism. bireyselli~i i-. mak i-. devletin birey amao oldu~nu savunan anlaya~. cans12 lu~a sahip oldugunu varsayarak ilerle- varbklar soz konusu oldu~da. Esasen 18. i~boliimiiniin geli~hniyle bir· telnel ozelJikleri ortadan kaldtnnakslzln likte. individualismus]. politigin yukseli~iyle anlam ve onem kendisinden 1nanttksal olarak soz edilebi· kazanan bir ogreti olarak bireycilik. yadsayan. kendi ken- 6n pl~na -. 4 Metodolojide. savunan yakla~am. Al. sine ozgu kim1igi yitinnek pahasma bo.akartan ak1m. kendi kendisini yonlendirebi. aksi- i-. SOz konusu bireyci yakla~1m. 2 Ontolojide. par-.bir zaman kendi Fakat bir insan bir bireydir.unku insan i-. bi- len varhk. 3 rekabetlerinin yararh sonu-. bir rak toplu1nun varolu~unu . yolojide. ~nhrs.bir ger-. Bireycilige gore insan varhg1. gulayan. sadece bireylerin ger-.lanru vur- Kendisini gosteren. sosyolojik a-. mant:lk alarunda ise. bireylerin ger-.in varolur. . geli~mesinin. toplum ve devlet kar~as1nda negin bireyin biricikliginde. temel ve hakiki degerin bir gurlu~e buyuk onem veren ve kendi. bu- ve toplumsal olu~umlann temel ve en lundugunu one suren goru~. Al. kJasik ekonomi lunebilen tck varhk.e~itlen­ bo1unemeyen. Bu ne. fert. bireylerin kendi ama-. tum siyasf orgut disini belirleme gudinde. ahlald ya~amm en yuksek 3 Siyaset felsefesinde. g. par. bireysel farkJllakJara ozel bir ~alanna biitunun ad1 verilemeyen canh onem atfcden gorii~ tur. boliinecek olursa da.in kullatunak durumw\da olduk- ~unku ta~an bir par-. ahllli yukiimlulu- rin ve soz konusu unsurlann birbirle. gulann bagunslZ bir varolu~u olup. 2 Ayn tutulabilen. bireyjn kendisi oldu~unu. lerin iistiinde ve Otesinde ba~lmSlZ toplum ya da ba~kaca kurumlar alma- hi-. bag1msaz reylerinin d1~andaki bir ger-.inde bir am a-.

bile~ik nesneyi.iri. varohnak ir. bir nesnenin evrenin geri kala. Al. felsefede birey. ~u le~im terimiyle ifade eclilir.irti Aquinah Thomas ise.inde bulunabilen.ire yerle~tiren ti. '~u' diyerek rebilece~ini savunan o~reti. Tikel y a da bireysel bir ~eyin ilgili ti. fakat bir ~eye yuklenebilen ozellikler ve yine Aristoteles'e gore. yi.i~i. yi. onu ait oldu~u suufa ya da dinden var ve kahe1 olu~una bi. i-. Fr. printaer ve tartl~Jna hakk1n1n bulundu~unu. bireyin. Fr. Tozlerden farkh olarak formuna ya da ozi. Bir isimle gosterilen ve bir yarg• ya da 0.i~i. bire.i~i. yani onlar ayru insan insan verilebilir.in ken- yaparak. Aristoteles'i bir-. en i. lng. ~im iJkesi maddedir.il.iksek noktas1na. zellikle de t Aristoteles'te. bir a~a-. ozel- bu konuda da izleyen.a~ Yunan felsefesinde.. tikel ya ~ey ic. aras•n- nan farkh mad de sayesinde farkhla~1r. le~im ilkesi ad1 verilir.ik bir ti. bireysel ~eylerin di.inde bulu· nelerin birbirlerinden farkhhk gosteren nan somut varhk diye tanunla1n1~hr. b. ~u tikel tozi.ikle•n konumunda de~il de. '~u' k•nundan ayrud1r. b ireyle~im [Os. bir kopek kaho olmayJ~lanna kar~1hk. o- yin diledi~i dine ya da dini toplulu~a gi. tam kar~1s1nda yer ahr.inde ise. 3 Nes. substa1tce printaire.izeye bagtln.bir ~eye ihti ya-. bir ili~ki. nesnelerin olduldan bireyler ~eyin.in farkh bireyler haline gelirler. sine birtak1m ozelliklerin atfedilebildi~i. te~ahh us. d urumlann. da soz konusu olabilen ili~kiler. olmayan ~eydir.ir. ba~tms1z bir ontolojik ili~ki i-. 0. ancak ken- Bireyle~im konusunu ilk kez olarak ele disi bir ozellik. bire. te. i~te bu ba~lamda. kendi- bir nesnenin ba~ka nesnelerden aynlma.stanz].in toz deyimini kullanan Aristote- da bireysel olan1n. madde ya da fonn ~ebbi. g. tozi. Buna gore. belirli bir ili~ki i-.is ozgiirli.i tarahndan belirlenmesi hali. birinci dereceden toz. ba~ka bir ~eye yi. ~i oldu~u ~u ya da bu gi. individuation] 1 ti. Toze ornek olarak. anla y1~. ~ekil alan form kaza.in ti. alan Aristoteles'e gore. Aristoteles ve Skolastik filozoflar. Orta-. Platon ve Sokrates form ba. ba~ka ~eylerle goreli olarak s1z ki~ilikle eren geli~me si. varhktaki bireyle.ine sahiptirler. ilkc.ili.. Aristoteles gibi hilomorfik rolamaz. Buna gore. b. varolu~u . bi.1. 2 En kendisinden ba~ka hi-.b.imcede. 7 Dini bir c. formu bireyle~tiren ~eyin. fakat kendisinin oldu~u. kendinden-kaim.iklenemedi~ varh~1 reyle~tigi. madde Fakat. '~u' masa.inme tance.iyelerinden aynl- yin Tanrl'yla olan ili~kisinin. gosterdi~imiz. birinci dereceden tozi. dana gelen somut. ayn1 ti. kendi ba~1na va- soylemi~tir. durumlar. v.iyi.ist di. da. birinci dereceden toz 151 6 Ekonomi a]antnda. rundan hangi ilkeye gore ayud edildi~i. prima'y subs- reyin dini konularda ozgtirce di.ini. yani kendinden varve bir nesneyi bir dem. bire. '~u' kitap.iri. onemli di.itnel her zrunan ozne konumunda bulunan ya da fonndan -r•kmas1 d urum u.in bir ozelli~i olarak varolabilir.in.a~1n en liklerin. yin kendisi taraflndan belirlendigini. bireysel varhk. tozi. devlet ya da maslnl sa~layan ilke ya da nedene [Jirey- ba~ka kururn1ar taraf1ndan de~il de. AI.g. ifade eder. SlnJn ne oldu~u konusu. bu ozelli~e sahip olan bireysel.. v. duymayan.i benimseyen tThomas gi.in ti.inti temele alan liberal ya da T ann benzeri bir nedene.i~i.in fonnu olabihnek ozelligi.eve i-.. k1nn1Z1hgm kendisinin bir ozelli- oldu~unu soylemi~tir. '~u' sandalye. ayn tikeller. bir durum.c:n.inyas1ndaki ve Mehmet. g. sul.in. serbest rekabeti. ancak bir tozi. iridividuati. knm1zthk m un. individuation. bireyle~mek ihtiyac1nda oldu~unu somut bir toz d1~1nda. bir madde ve formdan Iney- bireyler olmalan durumu. bir ozellik ya da niteli~in kendi- olarak varolmalanrun hangi ilkeye gore sine yi. tek ba~lanna varhk ta~1yan Onda toz. v.ok konuda oldugu gibi. belirli nesneler. Ome~in. nesnelerin hangi ilkeye gore bi. bir Buna gore. birinci dereceden toz [ing.ireci. onem venni~lerdir. ili~kilerin.i1n di~er i. tiimel y a da genel les. Ahmet sotnut.imel oge olarak for.iklenebildi~i. ome~in bir bir varhk gori. ya da bu durumda olabilen.i.

fakat nesnenin lik. Ayru aynun daha sonra. al. fakat birincil nitelik. Bundan dolay1. bu. ve ikincil nitelikler ayllUIU Locke'un ar- ses. ~ekil. gi~ecek. buyukluk ve hare- telik. a) renk. rin nesnel bir varolu~a sahip olduklan dugu gibi.lkan. d1~ dunyada bulunan ~ey­ Aytnm. bililn adamlan ve du~unurler taraf1np hie. rulmu~tur. birindl niteliklerin dogurdu~ kendisinde varolur. ikincil niteliklerin yukluk.eklikte. 1nadde ya da varhg1n birincil birinciJ niteliklerin nesnede old uklan nitelikleridir. ses. nitelikler.ik olduklan i~n.in. kendilerini ~ Ay1nma gore. rurun temelinde ise. tmaddesizcilik goru~une hr ve c) bu nitelikler. kanhk.!52 birincil ve ilcincil nitelikler i~in kendisincien ba~ka bir ~eye gerek gllayan oznenin ic. tGalile. fakat onlar yine de belli bir birincil ve ikincil nitelikler ayanm1. ku~ku yok ki.e degi~1ne gosteren ni te- birincil ve ikincil nitelikler [Os. Bundan dolay1. diguniZ nesneye aittirler. masl ger~egi yer ahr. kavramlanndan biri haline gelmi~ ve l'incil niteliklerin neden olduguna inaJu. 'orada' olmayan qualities. Bunlar. b) maddenin yerde. olarak varolur. duyumlama ya da algda. Oysa ikincil ni. pos ve tDemok. bir oznenin u~ubnesi durwnun. qualites primaires et secondaires] niteliklerdir. ikincil nitelikler yal. Omegin. dan benimsenmi~tir. nesneler cil niteliklere ili~kin idelerimiz ac. Bu nitelikler. vard1r. birincil niteliklep da. tumuyle ozneye bagh olan. Birincil nite. Onlann. d1~ dunyada- Nesnelcrin ya da maddenin nitelikleriyp ki nesneler aktuel olarak birincil nitelikle- le ilgili olan teJnel ay1nm. fu tlocke'un ad1yla birle~tirilir. lerdir. belli bir kahhga. buradan hareketle oznel idea)ist bir fel- sini algilamad1guruz zaman bile. kendil~rinden ayrLI. insan zihnine bagh degil. Felsefesinde ~ekil. +Newton. ilk kez olara~ ilkc.ag Yunan lere her ne yaparsaruz yap1n. degi~ebilmektedir. maddede varolan bi. ya~ Slnda. giden yolda onemli bir destek sagla- zihnin bilme. primanJ arrd secondanJ ait olmayan. varolu~lara ic. yalnlZCa bilince.Jere sahip olduklanndan emin olu- bir ozneyle temas1 sonucunda ortaya ruz. Ote yandan. nesnelere zfitiye ue Mliye.Jerin de likler. fel- ~ekle. re sahiptirler. bu konuda bir guvencemiz c. rinden ayuan tDescartes'1n yapttg1 ay- ruzca degi~en ko~ullara. ing.Ji olmayacaklard1r. birin- Buna gore.inde bulundugu ko- duy1naz ve kendi ba~1na varolur. ozneye bagh ket gibi birincil niteliklerle. dunyada.ritos taraflndan one su- hangi konum ya da durumda bulunur. keyfiyatr liklerdir. yani ozneye bap lemleyen ozneden bag1mslz olarak va. 1~1k yoksa eger. 1 a) hareket. varolu~­ ikincil nitelikler alg1layandan alg1layana lan i~in bilince. +Boyle gibi dondurun ya da odunu yakm. zihnin sezgisiyle bilindigi yerde. larsa bulunsunlar. bu ~eylerin felsefesinde atomcu filozoflar Leukip- yine de sahip olmaya devam edecekleri. yalnlZca ikincil nitelik- ma faaliyetine baghd1rlar.bir koku alamamas1 omeginde ol. onlar ozneldirler. bizde. hic. nesnelerin bu nite- nesnel varolu~u olmayan. Aynma gore. tBer keley·e. say• ve yap1 gibi dogu~una neden olurlar. renk. ikincil nitelikler. Onlar bundan dolay1. alg1layan ya da goz. renkleri ve kutieleri de. yani onlar. alg1layan oznelerde. g1mh oldugunu one suren Berkeley. zihinde varoldugunu. ozellikle modern bilimin dogu~u Slra- maz olan niteliklerdir. y ani kendi. koku gibi duyumlanan niteliklerdir dindan fngiliz tempirizminin en temel ve b) onlara. algda. Yani. onlar yalruzca. ikincil mekle kalmay1p. yani. siikunet. sec. Bununla birlikte. Nitekim. Onlar nesneldirler. 2 ikinril nitelikler. lerin degil.1k ve renk. rolurlar. belirli dununlarda niteliklerin bilgjsinin duyulara bagh ol- tiitnuyle yok olup giden niteliklerdir. birincil niteliklerin gi~lnelere bagh olarak farkhhk goster. Fr. . koku ve tat gibi ikincil nitelikleri birbi- Ba~ka bir deyi~le. Birincil Bun a kar~m.Jer. ~ullar degi~tikc. ml~hr. gerc. belli bir agarhk ya sefede genellikle lngiliz empirist filozo- da kutleye sahip olacaklardu. soy lenebilir. sefe geli~tirmi~tir. bedendeki de.

a. d. b. soz konusu onculun yok. nomenin ortaya c. z. a. X.alannda fiziki bilimlerin yon- b. bir oldugunu sa. buna kar~m. 'hayat anla. unitaris. tune ya da butunun butiinselligine ken- nin nedeni olarak gorulur. dogrudan ya da ters deneysel yontemin adtmlanndan biri. dizi durumda. Bu.bir ~e­ pirist filozofu J. Fr. b. z 1. oyleyse.. l. S.. Birincil ni. on cui ve son uc. bu- dtgt zaman.akan kim yasal surec.erilen kim ya- vunan anlaya~.. s. variety in unity. bir- Mill'in ttiimevarun yonteminin bu adt. mma gelen Yunanca 'bios'tan tureyen ve W. ikincil niteliklere ili~kin ideleri. Tann·nm bir oldugunu one suren yap1s1 ve smlllanmas1yla me~gul olan l:u Hristiyan mezhep. b.leri konu alan bilim tiyanhk i~de geli~en ak1m ya da mez. biyo 153 Oysa. canhhk. hep.ekligin. belirli bir oncul dt~mda hrse.a. bu dogru mtnda. p. S. fakat. dJ. c. b...alann ontolojik durumunu ifade Pozitif grup. ebedi hayata inan. verilir. ne. canhlann yap1smda ic.. yuzy1lda Hris.. ilgili diger ko~ullarda hic.ma ve farkhhk yontemi w. yalruzca ya~amln surdurulmesi ve biri. Batl dillerinde. dahna biyokimya denmektedir. Z. ~ C:. sembolik olarak ~oyle gosterebiliriz: rinctl niteliklerin olc. c. ayru zamanda de~i~irse. buna da ters oranhh degi~me ad1 ortak hi~bir ~eye sahip olmad&gt.. b. bi. zihin hic. gulara iii~ kin bir ara~tuma soz kon usu Inizin. 1 t Bircilige e~deger olan bir ogreti dahna biyofizik. t Mill tarahndan one- kilde i~e kan~maz. a. d birlefik uyu. tMill tarahndan onerilen Birlikte degi~me. Ba~ka bir deyi~le. ZJ. J. Teslis·i ve lsa·run tanrahguu redde. ortak hic. d. ikincil nitelikler soz konusu ol. the joint methode of agreement and dif- ference}. x.tkmadag1 benzer bir birlikteki ~okluk [ing. bi- :v:. 1 a.Umlenebilir olmala- ndtr. bu teliklerle ikindl nitelikler arasandaki takdirde onculun soz kon usu son ucun ba~ka onemli bir farklthk da. likte artar ya da azahrsa. oncul soz kon usu fenome. y. c. bir onculle pek buyuk bir . Z2J a. nesne)erin aktuel niteliklerine old ugunda. C. birlikte deAifme yontemi [ing.ozumunde 6zi- birlik~ilik llng. g.. Bu baglamda canh varhklara ili~kin N egatif grup ara~tum. ikincil nitelikler concomitant variations]. y. ya~am bildiren onek.- kar~d1k gelip gelmedikleri hususunun bir degi~me gozlerunezken. unitarianism. t. c. hip olup olmadJklan kesin olarak biline. z [ing. teliksel olarak ayn ya da farkh olan.. Onlu Ingiliz em- soz konusu oldugunda. z yolojik sure~lere ili~kin a~amalanyla. w.. gerc. method of mez. S.bir ~ey buluruna. t. k.x. oyJeyse. an1~ ve ya~an1da sevginin onemi buyuk d ugunda.. ol- dolayt.Qnemi yoktur. c.. biyolojik problemlerin c. duyular. bir guc. f. f. bir tfenomenin ortaya -. a. X.tkh~ bir oranbh. canl1 varhk- . Bun a gore.le vurgulamt~hr. Bir butunun ni- lugu d1~1nda. y. doga ya da ya~m bilimleri. r. biyo. z. sal maddeleri ve ya~a1n boyunca ortaya 2 Daha ozel olarak da. d temlerini kullanan bilimsel disipline. r. 1nadde ya da zihne gln kin1yasuu ara~hran bilimsel disipli- indirgenecek ~ekilde.. divasite dans l' unite]. ~ dl. Fr. nesnelerin bu nitelik. nedeni oldugu neticesine ula~1hr. gin ilke ve yontemlerini kullanan bilim me ]. p. 16. ikincil ni. [. c. ve fe. b. korurunas1 amactna hizmet ettiginden Mill'in yonteminin bu adnn1na gore. biri artarken digeri aza- dizi duruln. Bunu teliklerin ol~lenemedikleri yerde.lere sa. bir sonuc. olabilir. 'ya~am'. S. canh varh- olarak. sembolik disine ozgu bir tarzda katkida bulunan olarak ~Oyle gosterilebilir: parc. g. r. etmek i~in kullantlan terim. Yine aynt baglamda. d. Descartes•a rilen deneysel yontemin ad1mlanndan gore. b. y. canb varhklann derek. b. d).

Burada artlk re. temlerdeki nedensellikten farkh bir ne- Foucault'ya gore. kimyarun yasalanndan o. nekledigini savunurken. bireyin degil de. canh organizmalara ili~kin ontolojik i:izerkligini sorgulayan felsefe sistematik ara~hrma i~iyle me~giil olan. metodolojik ve anlam1 i<. orga- biyo-iktidar[ing. bio/o- ikinci tam. onda mevcut bulu- lktidar kavrammm modern yorumlan. m~canisme biologique.irli. biological mecha- liner iktidann ardmdan ortaya o.1kan tFoucault'nun i:inerdigi kontrol edilir. i~te bu baglamda ~u Yonetici s1mflarda demir atttgm1 ve temel sorulara bir yarut getirmeye ~ah­ dogas1 geregi bask1C1 oldugunu one ~lr: Tiimiiyle biyolojinin kapsam1 io.bio-pouvoir]. lerle olan ili~kisi si:iz konusu oldugun- dan hbbi/biyolojik ara~bnnalar ve tek. philosophy of bio. biyoloji felsefesinde. diger yandan nolojik ilerleme. olgu ve fenomenlerinin ao. giio.Fr.154 biyo-il<tidar ian ya cia fosilleri. varolan giiciin geli~imini saglama. nan fizild olmayan bir giio. nizmalardaki fiziki ve kimyasal siire<. biyo-iktidann ilk tarz1 denselligi i:imekleyebilir rni? Organiz- veya birinci ~kli. gini savunan gi:irii~. hukuki ve tao. canh or- i~levlerini. da. nik bir sistem kJSmen. fizik biliminde amao giiden bir iktidardan ziyade. teleolojik ve tarih- Foucault'nun one siirdiigii biyo-iktidar sel ao. iireme ve ganizmalardaki biiyiime ve iireme tti- geli~melerini konu alan bilim biyoloji rlinden organik faaliyetlerin ayru orga- diye tammlamr. biyolojinin diger doga bilimle- re~lerin. Fr. hayahn fiziko-kimyasal yonle. tiiriin bede. Buna gore. AI. fenomenlerden baz1lan inorganik sis- d~r.Ikarsanabilece- jinin temel kavram ve yontemlerini ko. Oysa. nu. bir yandan mekanist. canh organizmalarm tarihlerini. Fr. giicii kullarulmayan tarihsel ya da teleolojik yarabnaya. bask1a degil de. . dirimselci ve or- lemleri konu alan dahna biyoetik ad1 ve. jimler ukm ya~am ve beka miidiirleri inorganik dogarun ao. Organik dogarun ni iizerinde yogunla~1r. biyo-iktidann disip. insan bedenine dair malarda ne tiir bir biitiin paro. bir yan. tahrip etme ya da tabi kuma dirgenebilir mi? Biyoloji. tarafmdan na kar~1 o. iiretken olan lojide kullamlan kavram ve yasalar fizik bir iktidan tan1mlar.inde.- Ote yandan. si:iz konusu olan yasalann yeterli oldugu- biyoloji felsefesi [lng. yap1 ve Ornegin. biyolojik mekanizm [ing. Nitekim. ya~am tarzlan yla. bu ikisi arasmda yakla~nn tiim organik faaliyetlerin can- si:iz konusu olan kar~1hkh ili~kilerin SIZ varllklann tabi oldugu yasalan i:ir- sonucunda ortaya ~lkan ahl8ksal prob.lkan nisrn. potansiyel gii~leri aktiiell~­ a9klama tarzmdan yararlanabilir mi? tirrne. en geni~ loji biliminin kavramsal.lkar.i.1klama modellerinden si:iz edilebilir ekonomik modelled ~iddetle ele~tiren mi? Yoksa biyolojide. sinden si:iz edilebilir? ner iktidard1r.lklanmas1 i~in. tdirirnselcilige gore.1klamaya da yer olabilir mi? Biyo- kavram1.bio-power. modem iktidann teorile~tirilmesin­ ye i:izgii olan manbksal analiz ya da de kullarulan iki temel modeli. biyolojinin tiim yasalanrun fizik ve logy. ti. Biyo-iktidar. ganizmaci yakla~Im buna ~iddetle ka~1 rihnektedir. riyle olan ili~kisini ve dolay1s!yla biyo- rini ara~hran bilimsel disiplin. Organik sistemler tarafmdan sergilenen ya ve diizenlemeye egilhnli bir iktidar.lklarunas! s~rasmda hali ne gelmi~ti r. ahlak felsefesinin. mekanist dikkate ahnd1gmda. Cite yandan da insan da dirimselci ve organizmac1 yakla~ 1m haklan ve insanlann gelecegi konusu giindeme gelir. gisch mechanismus]. philosophie de Ia biologie) Biyolo. Biyoloji felsefesi. nu alan. canhlann ya~am sii.a ili~ki­ bir anatomi politikas1 ihtiva eden disipli.leri ve kimyamn kavram ve yasalarma in- i:inleme. yeni ve alternatif iktidar kavrarru. kalan kavramlar var rrud1r? Salt biyoloji- den. o.inde siiren modern iktidar teorilerini redde.

Insan davram~mJ a<. <. ya~ta sosyalizmi benimsi:mir. edebilmek i~in kendisine omek olarak bir burjuva sapkmhjlt oldujlu gei-ekr.~isrn. insan miiriiniin olmadJjll bir diinp imk~m:u iril. ~iiniilil. 'tarihin sonum.17iologisme. ozncnin dinamiz- Otopya Taslajl1]. DolayJstyla.eklijli yalmzca biyoloji a<.m rnidir. ing. ruh ve bede- bilin<. Maurice 155 Biyolojik tneka11iz1nin kar~. inorg~nik diinyayJ yii. ah!ak alanom sc<. suziujlu it. gin Bifimi Ozerinoe Bir Deneme].ok dar bir ~er<. ve fiziki.().desinm arzu ve ejlilimlerin etkisi al- i<. Blonde!.lkar. varhjl1 dii~iinceye indirge1neyecek Bloch. sosyal geli~meyi bi.inceyle varhk arasmdaki bo~lu­ yolojik yasalarla a<. OTf~anik modern felsefenin en onemli ba~ansi­ ya~amm kavramlanm di~er gerc. Lulte pour Ia liktir. ideal hedeflere yone!dijlini savunur. vc dii~i. Temel patmanm ve insamn yazg1smm ne ol- eserleri: Geist der Utopie [Otopyan~n dujlu problernini <. bin!agismus].:ilil rneyda:na getirdijli Ierne! iizerinde ilkesi. · ortaya <. biolo. · minin ko~ullanyla tdiyalektigine ili~kin Gen<.kinlik veya teylem felsefesiyle ka- ya~am1~ iinlii Alman dii~iittiir.in Lvgiq11e rle In Vi~ Morale [Ahlakh Hayatm yeterli olmadJguu itldia rcden dirimsclci.l yer tiq!l<' d~ In Vie et rl'rme Science de In Prati- alan gorii~.. Ger. org~nik diinyamn olgul~mu ql!<' l Evlem: Hayatm Ele~tirisi ve Prati- a<. Abriss der Sozia!en· Ulopim [Sosval Onun eylem felselcsi.inde ahnrnamastru.layan Blonde!_ hhk baktmmdan e!e alma. potansiyel son- smda ya~am1~ ola1i Frans1:1: dli¥·iiniir.incesinin gerektirdilli <.lSkJ ve . sJ. Ona gore.in.inde. Blach:'un gtirliik ancak dojlamrun detenninizmi- buna kar~1 getirdijli alternatifbir umut . M~nlr~mm Temel ilkeleri]. daha iyi bir diinya. inSamn eylemin de bil~ik insamn.ulama. geldijli' tezine. Principes eUmeninires d'une nm biyolojik lenomenleri a<. ve sisrematik bir arastlrma. ki(iinin bellibir hedefe dojlru olan yoneli- 0 i~te bu bajllamda. de dii~iince ile varhk arasmda yarahlan riiniim ya da tezahiirleri olarak gonne biiyiik bo~luk ya da yank oldujlunu tavn.in Miicadele ve Ban~J- .I51!ldi. kendi- betimlerken.rumlanabilir. mn dii~iince ve eyleminde ifade eder gti- mu~ olan Bloch. bir tcmel oJJrak biyolojinin sinc <. sorwiu ve riilll!11 irftdenin n pt1ol1 yapiSl iizerine iitopya konusu iizerinde durmu§tur. Blonde). ona biitiinsel bir tarih golil.1klarken vt> stij•lemi~tir.ok ir:tari<. Fr.tizmenin miicadelesi- Ruhu]. Das Prinzip Hoffiumg [Umnt 11. kendisini insa- Georg Simmel'le Weber'in tijlrendsi ol.en Blondel'e gtire. L'/llusi- neten yasalann yeter!i ohnad1jl:m ve ort i:ltialistc [idealist Yamlsama]. b. Bu .e. temel yonelimi iizerine el~tirel bir dii- roldujlunu ve varolmas1 gerekti_gmi ~ne ~iiniim · olarak t~. felsefey! yaratmayt ama<. Ernst.. Oznenin siirmii~tiir.~klik nm hareket noktas1 olarak ozneyi alma- ~lanlanna un. 1861-1949 yiilan ara. insanhgm mevwt dui:u.lenmesine yard uno olan en onemli nin sentezinin yapnu olarak golillmesi- temel olup. tPascal'm dii~i.g.JSmdan. ni isteyen Blondel'i esas ilgilendiren ~y ~ii kazandmi'. olaylan 'Jqyat'm farkh gii.. insanm bu yonelimini gereti gibi ifade munwl olumlanmasml talep etiijli ic. oni. b. buna kar~m en onemli probleminin sal. nl verml~tir.in.Ikmi~hr. 1885-1977 ylilan arasu"ida bir ti<. lA Pens~e dolayisiyla fizik ve l<imyanm yas~lan­ [Dii~iincc]. iitopyalann hep va. tuida kaldtjlml dile getiren Frans1z dii- Blonde!. el~tirel bir +Tefleksiyon veya aktif ozne- Ortodoks Marksizmin · b~ hedeflerin. v. nin ah!ak. olgusal diizeni a~tp Temel eserleri: L' Action: Essai J'uneCri. oz- siyle ~iddetle kar~1 C. toplum.eren bir gelecek felsefesidir. Ba~ka bir deyi~le. yabancda~ma olrnak bir Iaraia. .Ildamak ic. kesi]. Civil'saliclll e/ P!Jilosop!Jie de Ia Paix [Uy- biyolojizm [Os.m yine de. C<ll1.1klamak i<. garhk i<. bilim ve felsefede ortaya <. en <.Ikan den biri olan Bloch. bir sosyal uiopya. Al.eve it.1klama tavn: gu. hayotiyatpl1k.1k1~ noktas1 olarak tozneyi alm1~ ilkelerini kullanma. Maurice.

bir grup rini Yunancadan Latinceye ~evirmi~ ve Rus devrimcisi ve ozellikle de tLenin ta· tPorphyrius'un Orta~agm manllk konu. Bo- minizl ninin yerine akl1n ve odevin deter. 480-524 YJllan aras1nda ya~a­ dan degil de. ozgur irade problemini nun fark edilmesini gerektirir. gelecege liminin ve. ilgili ~ozumu Orta~ag'da kJasik bir maslna kar~1n. once. nedensellik a951n· Boethius. insarun iride ozgurluguyle uzla~­ ~Iya bulundugunun bilincinde olmak tlnlamayaca~uu dile getiren. sinin gundemine sol<Jnu~ olmak bakl· deki motivi ideal olanda bulmay1 ogren. yuzYJhn ilk ~eyreginde. Bununla bir. fenin en onemli konulanndan birini ahlik bilinci belli bir mei:afizigi. Onun paradoksla zeyde resmi gorevlerde bulunmu~ ol. nu ilk kez olarak dddi ve akademik bir sek hedefini gosteren soMuzluga dogru bi~imde uzla~tlrma ~abas1 venni~ olan olan bir yonelim araohg1yla anla~dabi­ bir du~unurdur. rne ]. Tann'run Blondel. oznenin doganu1 tdeterm. IIWldan onem kazarur. olgusal kaynaklarur. sa~1naya indirgeme yoluy. Buna gore. bolshevis- +Aristoteles'in manhkla ilgili tum eserle. Ba~ka bir deyi~le. du~mu~ ve idam edilmi~ olan Boethius. (Aristoteles'in Kategoriler'ine Giri~) adh nun bilindne vannas1 ve dogarun deter. ethius ttumbilgi paradoksunu. tumel olumlu ve Slna. ~eyi bildigi ve istedigi ~ekliyle yaratma- Sly}a. raftndan geli~tiril~ olan. a~km bilen yetkin bilgisiyle. O~uncu ~ekilden. dini bir ~er~eve i~inde ele ahp. sinin. Tann'n1n ger~kligini tasdik ili~kin bilgiyi de kapsayan mutlak bilgi- ya d a inkar elme tercihleriyle kar~1 kar. bunun da insarun ozgurlu· la birinci ~ekle indirgenir: Hi~bir M P ~uyle uzla~hnlamayaca~uu ortaya ko- degildir.ude. Blondere gore. et hius'un orijinal denemeleri aras1nda minizmini ge~i1mesi demektir. 20. ifade edip. ozne ahlaki buyrugun bilincine. bolshevism.inizminin sundaki standart el kitab1 olan isagoji olu~turdu~ te1nel uzerinde ozgurlugu. gelecege d urum undad1r. olmu~. klasik run bir sentezine kar~1hk geldigi yerde. tikel olumsuz. Ba~ka bir deyi~le. edilemez. bu bagla1 nda. hi~­ yan paradoksu aQk ve se9k bir bi~de bir S P degildir. ve tprole- .1mlayan dinamizn:Unin Orta~ag felsefesine yontem. ahlak oznenin onun eserleri ve ~evirileriyle. Bo· lecegini savurunaya ge~er. konusundaki ~ah~1nalan ise. tedigi ~ki Ide ortaya ~Lkmas1na neden Bu tas1m da.156 boc~rdo ise. man t1g1n Hristiyan ogretilere uygulan· ahlak d1~andan getirilen bir bask1 ya da 1nas1 bak1m1ndan onem ta~1maktad1r. 1natematik. ozne. kitab1 uzerine bir yorum y2zm1~hr. ve her~eyin Tann'run bildigi ve is· sonucu tikel olwnsuz olan tasun kahb1. irade ozgurlugu- bir tMutlak'a. la~mak suretiyle ~ozum getirmeye ~ah­ Kral Theodrich doneminde ~ok ust d u· ~an ilk du~unurdur. Tum MLer S'dir. Teoloji tiilasl olan odevin ideal olanla gerc. manhk ve muzik uzerine iradenin zorunlu bir koyu tu ya da pos. i~te buradan hareketle. 0 halde. onculleri Slra. her~eyden bilir. olan ~ah~1nalan bulunmaktadu. tkinci olarak. Skolastik felse· digi zaman varabilir. olan ve olacak bulunan her~eyi nin tum faaliyetlerinin yalnLZca. yani ozne A~bn Varhga olan dinamik yone. manbksal bir a~1dan yak- ml~ Romah filozof. o. ve teknik diyalektiginde ortaya ~1kar. oldugunu. olan1 a~an ozne arac1hg1yla ortaya ~lka­ Boethius. tilrneller konusunu Orta~ag felsefe- ancak ve ancak davran1ru~1run temelin. ili~kin bilgisinin. iridenin nihai ve en yuk. 0. ideal bir ger~eklik alaruna bagh oldugu. Odev duygusu yalruzca. olgusal 1neydana getiren unlu ttumeller kavgasl- ya da dogal duzenin metafiziksel ya da nl ba~latan ki~idir. Tann•n1n her~eyi bilmesinin.ek ola. paradoksa. Hristiyan kendi kendini ac. daha sonralan gozden ~ozum hiline gelmi~tir.{_ Fr. bol§evizm [lng. bir voka buler kazand1rm1~ olmas1ndan likte. suurlama yoluyla hi~bir ~ekilde ifade Boethius'un onemi ~k buyuk olc. kudretli Tann'run her- bocardo.

Ona gore. sonlu ve olumsal ~ylerin eksik ve ~ogunl uk saglanarak de gil de. goz oniine ahnarak profesorliige atan- tinus·a dayanan A2iz Bonevantura.Aziz Augusti· konusu eserinde 'kendinde onermeler' nus'taki bir tiir tayd1nlanma ogretisiyle (satz an sidt) ogretisini ac. Aziz. gini savunan ozel Marksist ogreti. matiksel mantJk sistemine Boole cebiri ad1 gu reddetmek gibi bir dizi yanh~a dii~­ verilir. rim i~in gerekli tiim nesnel ko~ullar ger. fakat bir yetkinlik standarh varsa eger. bilgide iir. George. sembolik manhk noktas1na ula~hg1n1 soylemi~tir. George 157 taryan1n iktidan ele ge~irmesinin. masina kar~1n. o insanlarm once bulazuk d u- ve 1nanhk felsefesi ozellikle Husserl iize. bu bilgilerin vahye dayah bilgide doruk vulmu~ olan Bolzano. kusurlulugu mutlak yetkinligin varolu- tuyla ele ge'iirilmesini. bilgisayarlarda kullanllan devrelerin ta- surlu. ninmaktadu. herhangi bir zihnindeki dii~iinceler olarak yorumla. ve soyutlamaya dayall bilgisinin izledi~­ orisi) adh eseriyle tan1nan Bolzano. Platon·un omek~iligini dini bir ~er~eve Bolzano. Ba~ka alan1ndaki «. Militariztnin yol a~t1g1 toplumsal d1~ diinyadaki varhklara ili~kin duyusal kay1plar. bunu cins ve tiirlerin akla Daha ziyadeWissenschaftleltre [Bilim Te. sanml i~in bii yiik onem ta~unaktad1r. basil. Boole cebri giiniimiizde olasl- ventura. iinlii 1ngiliz matematik~isi. ancak ve ancak elinizde nizca burjuva stn1fma kar~r degil. di jital diinyadan harekeUe kanttlam1~hr. salt mi~hr. Ku.isi. kiimeler geometrisi.ek filozof ve matema. ton·un tdealanru tannsal ideler. 1781-1824 y1llan ara. parlamentoda gore. teolojiden baguns1z bir felse. dem semantigin kimi temel kavramlan. giintimiizde esas ondokuzuncu yanh~1 Platon'un idealanru reddetmek. onermeler arasin- inayetini inkAr etmek. surlu olduguna. bunun yal. yayinlad1g1 ~ah~malar Felsefesi ~ok biiyiik ol~iide Augus. tik«.1klanu~ ve mo. ne ula~hg1ru. soz ni soylemi~ ve bu ~emay1 . Boole. zira bir ~eyin eksik ve ku- torliiliigii bir kez kurulunca. flndan ortaya konan bu sistem daha Felsefeyle teoloji aras1nda bir ay1nm sonra ba~ka matematik. seltebilecegini soyleyen Bonaventura'ya tidann yasal yollarla. lnl~ olan Boole. proletarya dikta. yualgisl yoluyla tek tek nesnelerin bilgisi- rinde biiyiik bir etki yapm1~hr. gii~ yo.iler tarafmdan yapmayan. yiizy1l cebir mant1g1run ve bu yolla da ten olu~ur. Aris. degi~ken ve olum. Elinde Platon·un orijinal eser. sava~1n gereksizligine dair dii· bilginin ardmdan genel olarak varllga ~iinceleri ve teoloji alan1ndaki rasyonel ili~kin rasyonel bilginin geldigini ve tiim egilimlerinden dolay1 iiniversiteden ko. Tann'Iun Nitekiln Boole taraflndan. lanna onemli katkilar yapml~ olmakla ml~hr.ekle~inceye dek ertelenemeyecegini. geli~tirilmi~ ve kiimeler teorisine uygu- fenin ba~anstz olacag1n1 savunan Bona.ah~malanyla iin kazan1n1~ bir deyi~le. Aristoteles·in temel birlikte. daki ili~kileri berunleyen sembolik mate- ebedi kabul etmek ve ki~isel oliimsiizlii. Aristoteles Platon·un temel dii~iince yasalan iizerinde yogun- ayn tdealanru inkAr ettigi i~in. Tanr1'n1n la~Ilarak geli~tirilmi~. 1217-1274 ylllan ara~ Hi~ iiniversite ogrenimi gonnemi~ ol- s1nda ya~am&~ Hristiyan dii~iiniirii. sonlu. i~inde yeniden one siiren Bonaventura. Hoole. 1815-1864 y11lan aras1nda nl orta ya koyup tanimlami~tlr. a~amah bir model izlerken. bile~ik. diinyay1 ezeli. karar ekonomik sistemin sosyalizasyonunu verilebilir. ~unu kan1tlar. h1zland1rmak i~in kullanilmasi gerekti. sembolik manhg1n kurucusu olarak ta- leri bulunmayan Aziz Bonaventura.. Kurallan ilk kez olarak Boole tara- mii~tiir. ik. yetkin. dev~ sal varhk1ann insan1 sonsuz. degi~1nez ve zorunlu varhga yiik- «. tamamla1 n1~hr. Yarad1h~ teorisi ve 1netafizigi a~1smdan.. ozel yonnn dikkate aluunaks1zm. ya~am1~. Bonaventura. . Ona gore. Tann'n1n varhguu duyusal hk kuram&. laninJ~tlr. Sinda ya~arru~ c. Pla. Bernard. matematigin ~e~itli dal- toteles·e yonelik ele~tirileriyle iin kazan.

Fr.in. Kendi ba~ana varolabihneye sa' da bir grup matemalik~inin '~a~da~ ve ba~nnsazh~a yalnazca.lar gibi goriinmek- loplumsal ve siyasi prob)emlere uygula. kendisinde ti. bi)im tarafmdan kolayhkla ve doyurucu Hegel'den etk. bo tluklar•n Tannsa [ing. radikal 0. ahp. Miletlilere ozgu bir birci)i~i L>geleri] adh eserlerinde kesin terimlerle siirdurmek olanaks12 hale gelince. Bemard Bosanquet. Ecole lann. maddi ve bOiunemez atom)ann ri. Bo~luk. onun de~i~ik bolumlerinin aksiyo- ilk~a~ Yunan felsefesinde. 1848-1923 yallan ara. Alomcular ta. ki~ilerin saki bir manhksal duzen i~inde. meta6zik alarunda.158 Bosanquet. cular arkl~£ bakammdan bir ~ok~ulu~a Boutroux. bir bi~imde a~aklanamayan konularda gelciligin canlanmasanda buyuk bir rol Tann kavram1na. Bourbaki. 'varhk' adaru verdikleri. llk~a~ Yunan felsefesinde. birey olarak Ger~eklik anlaya~a bulun. bo~ mekandar. matemati~i.i. boyle bir bireyse11i~in ifadesini. alom. tLeibniz ve +Kant gibi fi)o- rihi).. ezeli. Ba~ka bir dcyi~le. Zorunsuzlu~una Dair ). Soz konusu malematik9ler. bir ilke olarak bo~lu~u Naurelle dans Ia Science et Ia Philosaplaie kabul ebni~ ve ona varhkla ayna anlam [Bilim ve Felsefede Do~a Yasasa Kavra- i~inde var olmayan ~ey ya da yokluk minan Anlanu]. rafandan kabul edilen bo~lu~un varolu- Slnda ya~am1~ ingiliz filozofu. Atom)ann hareket edebilme. De t Idee de Ia Loi alomcu)ar aynca. eserleri: History of Aesthetic [Esteli~in Ta. Fran- •naktadu. des Lois de Ia Nature [Do~a Yasalaruun leri ve de~meyi do~urabilme)eri ic. ifade etmi~lerdir. Hilbert•in goru~une gore ic. Tire Value and the Destiny of Indivi. Science et Religion dans la adana vermi~lerdir. ux'nun temel eserleri: De Ia Contingence lnu~)erdir. ilahiyat~llara gore.ilenerek. 1ngi1tere'de He. dinde ve toplumda kendilerini aksiyomdan yola ~akarak geli~tirmenin a~ma)annda ve butun bu tezahurlerin onemini vurgulama~ ve matematikte ge· birli~i o)an Mutlakta buldu~unu one leneksel ayanm1ardan uzak durarak. t Aristoteles. dual [Bireyin De~eri ve Kaderi}.U<. das bohnu~lerdir. si1ngelemek uzere se~tikleri ortak tak- reyin yeli)i oldu~unu savunan Bosanqu~ rna ad. gi. i~inde mullak olarak hi~bir ~eyin bu . Teme) ~u. bo~luk. somul tumel ya da kar~lt­ tan uzak o1an goru~ ve a~1klamalar i~in lann bir)i~i diye tanun)anan tek bir kul1arulan lerim. bir olumsalhk ve belirsizlik anlaya~a ge- )unmada~a. +Berg- ku~uk bolunemez par~caklara olan son ve tB1ondel'in hOGlSa olan Boulro- atomlardan meydana geldi~ini one sur. Boutroux. haiti. Tanra'nan mutlak kud- oynayan ve Hegelcili~in temel ilkelerini reline ba~vuran. tPanneni. Philosophie Contemporaine [<. 1930'lu yaUarda.a~da~ Felse- den olursa olsun hi~bir niteli~e. Nor1nale Superieure'iin bu eski o~rencile­ ebedi.ice ve hi~bir potansiyele sahip de~ildir. Emile. Felsefi Teori]. ing. her ne tur. rna- surmu~hir. matik yapasaru ~akarm1~ ve bu yapalan des'in du~unce ve aki1yuriitme1erinin Elhnenls de Mathtmatiques [Matemati~in ard1ndan. The Plzi. yapa- leere]. hi~bir fede Bilim ve Din]. God of tl~£ gaps]. AI. tDescarles. Parmenides. malemali~i once1ik1e ki~ilerde de~il de. tStoahlar. Nicolas. losoplzical Tlreory of State [Devlete Dair Ya~aman ya da bilincin kayna~1 gibi. maddenin en da ya~ama~ Fransaz du~unuru. zoflar larafandan reddedilmi~lir. li~linni~ ve do~ada zorunlulu~un yal- . matemalik ve matematik~i' anlaya~ana me11e somutu bir)a~liren soz konusu bi. salcab~a ciddi bir destek sa~layan. le birlikte. Bernard. alomcu.inde hareket ettiklerini varsaydlklan manbksal ba~langa~ noklasmdan e)e bo~ anekan. teizme •naya ~ah~an Bosanquet'in fe)sefesinin sa~)am ve ge~erli bir destek sa~)amak­ 1nerkezinde. birka~ sanatla. vide. ac. et. lema ti~i yap darla tammJanan par~ alara botluk [Os. 1845-1921 ylllan arasUl- yonelmi~ler ve varh~m.

birbi~ boliinmiit ~izgi analojisi. fiziki. felsefede tozun en ku\uk pan. sel bir burunun par\alanna aynlabihnesi dirgenemeyece~ini veya boyle bir haki. neden sonu\ ba~lan­ baklm1ndan en geni~ olan cinsle ba~lar hlann•n otesinde ise olumsalhk ve ilerle. Maine de Biran'lil da etkisiyle. boliinmii~ . einteilung]. bir butun u kendi butiinlu~u olan Bu \er\eve i\inde. do~ru­ alm1~ olan filozoflardan maddedler.in do~ru olarun zorunlu olarak buti. Modem felsefede ise. psi~ik ya da matematik- mutlak olarak zorunlu bir ha}<jkate in... bur ada liinur. \er1i oldu~u du~unmekten meydana ~una gore. olumsal karakterini gozler Bu ba~latnda.iru. bir do~ru ahrur ve ikiye bo- bir o~eler toplaml old u~undan.in ise Buna gore. Dna gore.inde oldu~unu. 1 Birinci anlamda butiin. ya da tikellere ay1rma i~lemi olarak ve duyu organlanyla algtladt~lmtz bi- ortaya \lkar. lng. meta- ni ta~lmayan. one surmu~tur. an- dan ve araas1z olarak bilemeyece~imiz tik Yunan'da fiziki ato1nu. kulland1~1 analoji. Buna gore.irlerine •nii~tur. cins-ti. tur- tecri. do~a yasalanrun ozelli~e. ay1rmaktan. bireylerden olu~an bo- lnenin bulundu~unu one suren Boutrcr lunemez alt ti. Fr. Felsefenin bulundu~una i~aret edecek ~ekilde. Bolme i~lemi. Bu \er\eve i\inde. analogy of rinden ayn duran par\alann bir sentezi.ibenin psikoiojik ve sosyolojik bir lerine ay1nr. division. dunya goru~iine ula~ma ihtiyac1na ya. boJmeyi. \Ok s1k kar~lla~1lan ve butun dana getiren par\alara ya da tiir veya bi. r:. burada bolme. [lng. gerekir. Ostte olan kesit ise. bir cinsi yakla~unla ele aluunas1na ~iddetle kar~1 alt cinslerine ya da ti. ~ unmu~lerdir. n•flay•c• bir ~ema meydana getinnektcn ~ini. maddenin insan zihnirUn birlikli ve uyumlu bir genel bir ozelligi olarak b0lunebi1irlik. sonsuzca bolii- ger\ekliklerin uygun ve i~e yarayan bir nebilir olan maddenin artJk daha faEla resim ya da tasanmlnl sa~lama gorevini bolunemez olan ilk o~esi ~eklinde du- ustlenmi~ bir sembollcr sistemidir. 2 ikinci anlamda buti.. du~unda.analogie de Ia ligne divisee]. bir dnsi turlerine. bolme. i\inde ya~ad1~1mtz re. nunla birlikte. . reysel nesnelerden olu~an duyusal dun- Manhksal balme ad1 verilen bu bolme yay• gostermektedir. a1na\hh~1n mekanik hareketin olu~ur.alanna ay- Jut verecek dinsel bir metafizi~e gerek nlma durumunu ilade eder. it. bolmeyi mi. nun ttim ya da bazl par\alarl i\in de ge- iki tur butun tasarlamak mumkiin oldu. par\alannln ya da o~elerinin ozel1ikleri. analize kar. divided ligne. alt s•n•flanna. sitlerden altta olaru.ish. iki ayn bolmeden soz ehnek gelen yanb~a bolme yanl1~1 ad1 verilir.i- reylere ay1nna i~lemi. bolme ~lemi soz konusu ol- on.fizik goru~unun ana unsurlan. Bolunme sonunda elde edilen ke- bollne.imkun kllan onune seren Boutroux. de~il de. bilim. ~lhk gelir.ire (infimae species) ula~In­ ux. bolme [Os. ve onu. Nitelik goru~unun niceli~i te. bili. dinf caya dek surd urerek. zorunlu lara ay1nnadan ayn tutulmu~tur. talcsim. divisi. butunu kendisini olu~turan turle. Ote yandan. bu semboll~rin varolu~u once +Descartes. Butiinu kendisini mey. kapla1n i. Platon'un Devlet adh diyalogunda.. varhk sentez oldu~undan. tiiru alt-h. Bu. gunumuz goru~une par\alara ay1ran par\alama ya da par(Ja- uygun olarak do~a yasalann1n. Fr.ir ilkesine dayanan Sl- •nele alan goru~e baskin \lkmas• gerekti. bolunebilir olup olmad1~1 konusunu ele h~ml~hr. ya da bolunebilmesi ozelli~e bOliinebi- katten turetilemeyece~ini savunmu~ ve.izgi analojisi 159 1uzca gorunu~te var oldu~unu one sur. ba~lang1andan itibaren tozun sonsuzca Inin s•n•rhhklanni ortaya koymaya \a. yani dereceleri anlay1~1IU a\1klamak uzere butiin u par\alanna ay1rma.irlerine ay1ran \lkml~hr. bize. ardmdan da tLeibniz ve ozellik1eri yalnlZca tinin yaratlc1 ve tozun sonsuzca bolunebilir oldu~unu ozgur faaliyetiyle a\Lklanabilir. lirlik ad1 verilir. en yuksek. Al. o~elerinden farkh bir .

hissin bizi kendisiyle mlndan yukanya dogru bir ~aka~ soz tana~tud1g1 birligi par~alar. her~e­ bilece~ gorii~lerinin kendi i~lerinde ~e­ }'in ilk omeklerinden. ve resim. Francis. ve destekJedigi yerdir. 'his' ad1n1 verdigi temel bir ol- len kesitler. bilgi aray1~1nda bir aynnhya belirleyip tolojik temelini gosterme amacna hiz. lenir ve geli~tirilir. bilim ve dinden tiiretilmi~ alan gele. her~eyi anla~lla­ lnet etmektedir. her~yin birbirlerine tutarhhkla baglan- fakat ldealardan. akllla anla~llabilir varhklann rasl. ~izginin ba~langa~taki bo. tam tanuna bu goriinii~lerdir. alan detildir.layan dii~tince tarafmdan i~­ par~as1nda yer ahr.inde duyum- yeniden ikiye boliiniir. gamhhk ili~kisi i~inde bulundutunu lneler]. buna kar- konusudur. hissin dii~iinceden once o)masa gibi. vc resim ve tragedya gibi sanatlann on. arketiplerinden ne oldugu konusunda yard1mc1 ola- pay alarak varhga gelirler.in kabul edilebil- denidir. bir nesnenin ilkeleri]. bilgi bakl. mant1g1. yapan ozsel ili~kiler oldugunu dile ge- tafiziksel bir Deneme]. ~nkii duyusal dt\nyadaki nes. birlerini en yiiksek ol~iide tamamlada~ Bradley. degi~­ ~ln. ce~ ya da ger~ekligin zaman ve mekan akdla anla~1labilir tidealar dunyas1n1 i~indeki nesneler arac1hg1 yla betimlene- teansil eder. dii~iinceyi ve dii~iince­ konusuyken. yani list kesitler bir alttaki nin ~eli~kilerini a~r. +Platon'un 1natematiklc sofistlik noktas1dar: His. Bradley'e gore. Francis ak1lia anla~alabiHr tii1nei ya da ozler.izgide. giindelik goriinii~lerden ayn ve kar~Jn.160 Bradley.inde yeni ba~tan kur- nesneleri. Mutla~ yerde. sofistlik. bu tiirden a~aklaanalar Ay1u ~izgide. ikincil nitelilder arac1hg1yla a~Lklanabile . Bu tiir- olu~an ldealar diinyas1. dii- kesitin varhk nedeniyken. Bu- meyen. mazlar. iistteki biiyiik kesitin ikinci maya amac. sistem bu birligi yeniden saglar. o yalruzca gorunii~le­ da alan. dort ayn kesit elde edilir. Bun~ normal. ki~i. ~iinkii ger~ek bilgi. Bu durwnda samak olgusundan yola t. ornegin varolan her~eyin bilincil ve rak Mutlak kavram1na yonelmi~ olur. gosterdigi duyusal diinyanm varhk ne. yerine. gudan. <. nihai ve en yiiksek ger~ekligin neler. The Principles of Logic [Manhtm ortaya koyarken.inde kalan leri de ak. tiir vc cinslerden meydana gelen. Bununla birlikte.~kar. . tiren bir 'i~sel baglnhlar' ogretisi one Ozellilde Kant ve Hegel'den etkileruni~ surer.unkii. ay1rt ettigi zaman dahi. onun metafizigiyle manll~anm bir- ve ger~ek nedenlerin bilgisidir. hem de a~an zorunlu sistem ola- rak. Bu sonuncu Bu olgu. ni. te1nel ve ilkel bir anlam i-. varolan her~eyin kar~1bkh bir ba- Temel eserleri: EthiCQl Srudies [Elik lncele. Var hk bakunandan. i~te soz konusu alan Bradley. Kapsarru i-. ~iincenin dogasa. 1846-1924 y1llan arasan. Appearence and Reality:A Metaph. Boliin1nt\~ <. nlzca birlikli bir biitiin olarak anla~1hr.. Mutlak sanatlar en alttak. sayan. her ne kadar ilk olsa da. tdiyalektik analiz yontemi. onun metafiziginin ba~lang1~ bobne. ona gore. Matematigin nesne. boliinme sonucu elde edi.J dordiincii kesitle gos. arketiplerinden li~ik oldugunu savunmu~tur. ~ok olmalanyla aynhrlar. Bradley. alttald kesitin den gori. Bradley'e gore. bu tiirden tum bagantalara hem kap- neksel metafizik gorii~lerine uygulaya.Jlla anla~1labilir nesnelerdir. i~sel bag1nhlardan yola ~ak1lda~1nda. varhk bak11n1ndan Mutlak'a ili~kin kavraya~ da dii~iince­ yukandan a~agaya dogru bir ini~ soz nin otesindedir. tragedya gibi farkla bir diinya.i~ ve a\lklamalar. se bile. den. golgenin golgesi durumundaki rin dt\~iiniilen toplanu degildir. ~eylerin goriinti~leri ic. varolan her~eyin biitiinlugunii liinmesi s1ras1nda gozetilen orana gore. leri ger~ekligin en az iki derece uzagan. ~iinkii ~eylerdir. matematigin bilir tek bir biitiin i-. gi. o nesneyi her ne ise o ysical Essay [Gortinii~ ve Ger~eklik: Me. tum ili~kilerinin. her idearun bir oldugu da~a bu tek biitiin tMutlakbr. Buna gore. ilk omeklerinden. ~iinkii +Sofist ve ressaan1n iiriin. metafizi- da ya~amt~ olan lngiJiz idealist filozo fu. fakat yal- terilir.

alg1n1n psikologa Brentano. ebedt mutluluk nesnesini zorunlu olarak ~arp1tb~1ru Brahman'da yok obnakbr.lerin ustundeki ezeU Brentano zihinsel fenomenler soz konu- ve ebedi Tann'd1r. Hint felsefesi gelene~inde. Brahman'1n insa. te. hem kav ramuu ortaya koyarak. zihinsel ve sonucun duz dondurulmesi yaplld1~1 fenomenlere ili~kin alg1yla gHzlem ara- zaman. gore.eve i-. sadece dan zamarurun deneysel psikolojisinin olumsuz niteliklerinden tenzih edilmek bilincin kendisine ozgu ozelliklerini or- suretiyle ifade edilebilir. Franz.kin ve hem de a~ksn olan. kendisinde g~en. ile ozde~le~tirilmi~. bu~un tannsal gu-. Ona gore. v~ fiziki olaylara ili~kin gozlemle psikolo- dalan vahiy mahsulu kutsal kitap olarak gun kendi zihin hallerine yonelik i-.eba- kabul eden ve ruh go~une yer veren soz kt~l aras1ndaki ~ok temelli farkhl1~1 konusu diru inanca gore. i~te bu tyonelmi~lik sa- . Won der Klassifikation lastik du~unce gelene~inden aldtSJ yo- der psychischen Phiinomene (Fiziki Feno. melerden olu~an. bramantip.minin kayna~1 oldu~undan. Ozelli~idir. i~ebak1~sal psikoloji olojik ve ahlaki du~unceler butunu. soylemi~ ve i~ebak1~1n guvenilirli~inin. kendisiyle birle~me­ dn her zaman bir ~eyin bilind oldu~unu nin nihai ve en yuksek hedef olarak ad. gozlemleme edi. e~yanm su oldu~unda. temel kavra1n1 olan Brahman ozellikle ona gore. alg1. psikologun sisteminden tureyen ve adlJU rahipler kendi zihin hallerine ili~kin gozlemden s1n1h Brahmanlarla ki~isel olmayan tureten i~bak1~sal psikolojiye kar~1 ~lk· dunya ruhu Brahman•dan alan felsefi. bu -.en. Vedanta yandan da bilincin bilgisini. istek ve duygulara dayanan sevgi na ve evrene. Tum Mler S'dir. bir yan- nitelikleri olmadtgt soylenir. Eski Hindistan'da. sefeye olan en onemb katk1s1 yonelim hem i-. Brentano. Sindaki bir aytnma dayanan tasvirr psi- hbt: Tum Pier M'dir. birinci ~ekle indirgenen tas1m ka. var olan her~eye hakim ya da nefret yoluyla nesnelerle ba~ ku- bir ilke oldu~u kabul edilirken.imde i~­ i~nde varolup. 1838-1917 ydlan aras1nda konusunu meydana getiren ger~eklikle­ ya~arru~ Alman psikolog ve filozof. Burada bireysel ruh Atman bir nesnellik ta~1r. sko- Slndan Psikoloji]. Bilin- en yuksek varh~a. Brahman'In ise bi~ Zihnin duyum ve imgelemeyi i~eren ricik evren ilkesi ve mutlak hakikat ol. kolojiyi one sunnu~tur. Ba~ka bir deyi~le. Ahnanla birlikte do~ru yonelir. m ve p ifadeleri· nm deneysel psikolojisiyle i~ebak!~sal ne uyannca. oncullerin yeri de~i~tirildi~i psikt:'lojisine altematif olarak. onun rabildigini savunan Brentano. zihinsel faaliyetleri a9klarken. Franz 161 Brahn1an. ~a~I­ tas1m. mt~hr. goriilen nesne gorme eylemi Upani~adlar'da yo~un bir bi-. orne~in bir ~eyi gorur. Onculleri tumel olwnlu oner. Hinduizm evrene halti1n olan bas1 i~inde olrnu~ olan Brentano'n un fel- yiice ruh. savunan Brentano'ya gore. bir kavray1~ sa~ladt~lru savunan Bren- hen Standpunkt [Empirik bir Bak1~ A~l­ tano. Brahman kavrayamaz. menlerde zihin her zaman bir ~eye Hint felsefesinin. d1~ dunyaya ili~kin bilgide oldu~u gibi. zihin- bilimsel bir tarzda a9klamay1 ama~la­ sel ya da psi~ik fenomenlerin ayud edici yan bilimsel bir psikoloji geli~tirme ~a. zihinde olup bitenleri i~erik ya da konuya gondenneleri. bilgi ya da arumsamay1 i~eren du~u vurgulanmt~hr. bilincin yone- evrende ve hem de kendisinde varolan llmselli~e i~aret ebni~ olmas1d1r. re ili~ltin olarak do~rudan ve araos1z Te1nel eserleri: Psychologie wom emprisc.. yargt. o.inde iQ<. nelimsellik ilkesini kullanrru~hr. i~te bu ba~lamda. Baz1 Sler P'dir. Brahman.in lenmi~tir. bir Ruhsal olaylan. sonucu ise tikel olumlu ba~kalan tarafmdan denetlenemedi~ini bir onerme olan dorduncu ~ekilden belirtmi~tir. bir nesneye yonelmi~ olmalan. bir Brahmanizm. taya ~lkaramadl~Jnl one surerken. 0. 0. llkeye menlerin SliUflandudmas1 Ozerinel. psi~ik feno- dedildi~i dunya ruhu.

1869-1944 yallan ara. Bir Yarahcanan varolma- Bruno. ya~am- .inii betimleme.atJ ve olgunluk dCS. Bilil n alarunda. ileriye dogru akan bir annaga gelir. Ozellikle dini ve felsefi ho~­ dikal bir tmateJnatikc. Ba~ka bir deyi~le. bu gorii~leri. Hinduizmden aynlarak. kotiiliikle ve gorii~leri yuziinden 1600 y1hnda ya. 1548 y1hnda dogmu~ digana inanan Buda'ya gore. olu~turur. zorunlu bir geli~irnine kar~dak gelen bu Evrende ne varsa. Leon yesinde.bir ~ey dinifelsefi akam. da. canh ket edeni. tinin etkinli~dir. dizm. sek d uzeye 1natematikte ula~bgana one Budizm. yeni psikolojisi anlaya~ana indirgeyerek biitiin ttozlerin ve yonelmi~lik ilkesiyle.tmladlglnl one siirmii~tiir. dii~iinceler ve bir tiir yoga hayata ya da la1unak durumunda oldugunu dile ge~ duzenli ve disiplinli bir ya~am anlaya~1 tirmi~tir.•karan Brunschvig'e gore. m iidahalesi olmadan. c. varhk gorii~iinde bireylerin. Buna gore.er.i.bir ~eye ta. rini egitebilen vt ba~kala11n1 yonetebi- alist d ii~iiniirii. ayru zamanda insan zilminin tarihi iizerine olan ara~­ felsefi bir akun ~eklinde geli~mi~tir. kast ayramlanna. Leon. 5. yuzyalda siinnii~tiir.in olan bir dunya in~a ettigini sa. Tann·nln hic.bir gore. Bu- benzeyen bu gorii~uyle o. du~unce tarihinin onemli adla- Brunschvig. Tann'ya tapmma bi- felsefe kendi bilincine varan entellektiil -. ~alamayacaglnl soylemi~ ve dolaylslyla Budizm. 0. varolan her~ey. bilginin Siddharta Gautama. varhk felsefesi alarun.lar. dii~iincenin temel ile suurla~ ve daha sonra.agda~ bilime onciiliik Budizm. yani Buda (Aydan· bizi•n ic. dinin cahil insanlan egitlnek ve yonet- Brunschvig. acan•n varolu~u bir yarabcaya duyula- kdarak oldiiriilmii~ olan italyan filozof. linin geli~irninin genel go· Maddenin ebedili~ni savunan Budizme riiniimiinii ortaya -. tarihin hare..ocukluk c. mek ic. lanma~ ki~i) tarahndan kurulmu~ olan vunan filozof.. hr. Bu c. tBergson·un gorii~iine c. tHusserl ve fe· te1nelde bir oldugunu belirbni~ olan noanenolojisine buyuk bir etki yapma~­ Bruno. zaman zaman her. oldugunu one surerek panteist bir gorii~ fenomenlerinin ortaya c. Buna gtsre.agda~ Frans1z ide.. Ruh da. zaman zaman da soz lu~unu dikkate ahr. bu yasalara tabi olrnak d u· benzetilebilir. ra. din ve felsefe ili~k. bilginin ote. tin.erc.ilik ile gtic. hrmalarmda. Hindistan'da. len se~kinlerin bir ugra~1 oldugunu Doga bili1nleri gundeme geldiginde. bunun otesinde hic.incesinin en yiik· rnldan biridir.. ba~langac. insan du~i.ta yalnlZca ahlaki felsefenin dii~iincenin ele~tirisiyle s1nxr.162 Brunschwig. idenin uygun olarak maddeden meydana gelir. dlganJ savunur. yasalan inceleane iinka1u bulmu~tur. Giordano. bireyleri bu dunyarun s1klnt1 ebni~ olan Bruno. hie. zihinsel edimlerin nesnelerinin bir ve ayru gerc.imlerine ve kurban torenlerine dayanan bir etkinliktir.amadan gec. mekanik yasalara nelni olarak ilci a. bu ~ekilde varhga evrim. biitiin bilinc.in bir arac.ok rumundadxr. donmam1~ varhklarm ezeU-ebedi bir ruhlara olma- olanl ac.akz~aru yoneten savunmu~tur. evrenin sonsuzlugunu Budizntin iki tiirii vardar: Hinayana ve ve birden c.ek- konusu oziin tezahurleri olarak goriilen mekten kurtulmanm tek yolu. Her~eyin H\ni ve bo~­ olmadagma soylemi~tir. M. ser ve panteist bir din.ok dunyarun varhguu one Mah4yana.lu bir goru ilkesiyle liberalizmi etkile1ni~ olan tuzla~1mahg1n savunuculugunu yapan Bruno. felsefenin ise kendile- sanda ya~a1n1~ olan c.eklige verilen iki ayn ad ozel statiisi. Bunlardan birincisi. Tanra ve evrenin. ve ashraplanndan kurtarmaya amac.eve i~nde.isi konusunda. kuiSal konusu. aca c. luktan ibaret olduguna inanan koturn- sinde kalan hic.Ium geregi ula. cak inancn oniinde a~almaz bir engel astronom ve matematik-. 0 once bireyin yazglSlnl ve kurtu- ~cyin yarat1c1 ozii. dinamik olan1. Yani. 0. t Aristoteles'in ikiciligini birci bir dunya Brentano. soylemi~tir. Dolayasayla. yani eski suren kurarru c.

bu kavramlar karanbk kahr.1kan ve boy- nllan yontemleri.ok temelli donu~um sureci. Al.1kan anlam belirsizli~i ya benzer bir durumla kar~da~ll~1 takdir- da mu~lakh~J hali.ok tum ara~hrmalara da katk1 yapnu~ olan Bu- insanh~1. fakat kapitalizm. lng. geleneksel ortaya konmasma. modern A vru- Do~rulann. kar~1t motiflerin dengesini. ya~am1~ olan Aristotelesc.ileme1nesi hali. 'Nirvana'ya ula~­ Buridan.erc. mo- gelen 'heuriskD' dan. nu. bulanak [Os. felsefede hem a~1r1 Ockhamcdl- anlaya~a gore. bir insan1n lay1 ortaya c.erc. gerc. Fr.inde. Buridan•1n e~egi [tng. ikisi de kendisinden e~it uzakl1kta bulu- de. burjuvazi 163 dan el etek c. mik etkmlikleri toprak sahibi aristokra- mekle birlikte. bourgeoisie. bourgeois revtJluti- tam olarak saptanamamas1 dwumu. Mekanik ve optik alan1ndaki verilen yeni Budizm.inu dikkate ahr. tarihsel olarak 1789 Fransaz ac. duzeninin i~c. katk1lan reddetmi~tir. yeni kapitalist sistem- ke~fiyle ortaya konma surecinde kulla.fused. yararh bir rak bilinen ekonomik toplumu do~uran hipotez ya da bir model tiiriinden. ozgur ~imiz x.ekerek.1kml~ ve insanh~a hizmet ettikten sonra odenmi~ hem de t Aristoteles felsefesine lslam olacakhr ve bireyin yaln1zca kendisini du~unurleri tarahndan yapdan ek ve kurtarmaslnut hic.a sinin uygulad1~1 politik kontrol tarafln- kavranamayan. sm1hnm siyasi kontrolu ve iktidan ele laruk slfah kullaruhr. Fr.bir onemi yoktur.ok anlam ta~1yabilmesinden d~ hr.. Buradan yola c. on. buyuk bore.ekte tum ~a.ude engellenen burjuva siz algdar i~n de ayru c.inde.i filozof ve kinli~idir. yeni endustri ise.i~i sa~­ bulgunW\ gerc. Geni~ bir c.inde. Yine. deneysel ya da mant:Jksal i~lemlerle burjuva devrimi [tng. heuristic.in kullandml~­ birden c. belli bir k~if ya da top Iumdan modern toplu1na ge. Zihin tarafmdan laml ic. ozgur irade an- sozcuk ya da terimlerin zaman zaman layl~lnl desteklemek ic. bulgusal [Yunanca 'k~fetmek' anlarruna Biraz daha genel bir anlam ic.in kullanllan SLfa t. idrak edilemeyen bilinc.hktan olen e~ek oykusu.llclay1a burjuvazi [tng.ekl~tirilmesine y a da bir layan c. zihin taraflndan ac.in. dan onemli olc. empirik kavramlann potansi.lk ve anla~ahr. I ean. bulgubilim ad1 verilmektedir. Bir ~eyin belirgin ozellik. multebes.eve iQr\de bu. bir kavrama verece· de. rhlolulion bourgeoise] En yahn an- lanlkh~l ifade eder. hcuristisch ]. .1k ve sec. yani buh. bireyden c.uwarak.ik bir bit. AI.i Sln1hn1n da kar~1s1nda .imde anla~tlamayan Devrimi'yle ozde~le~tirilen. net ve kesin olma. yararh hipotez. bu.ek yulaf ile bir kova su arasln- ma durumu. ikincisinde modem dev let bir ara~t:Jnna araa olarak daha once i~e ve liberal demokrasiyle. I<arutlamayla de~il onsekizinci yuzydlarda sivil toplum ola- de. irade ozgurlu~u problemini ele alm1~ yel olarak SlnlrSJZ ozellikleri oldu~u olan 14. ekono- ideler' d u~unceyi ve du ygulan etkile.1kc. model lelikle eski ekono1nik sistemin egemen ve ac. Bab·da onyedi ve tique.eve ic. yani tnominalizme kar~1 c. yuzy1l nominalisti Jean Buri- ic. Fr. ke~ifle ilgili olaru gasteren. medi~i it. nan bir olc. verworren J. Orne~in..inde ne do~ru ne de yanb~ olan. iradesinin yard1m1yla a~abilece~i one rinin do~ru. bourgeoisie] O~e(er ic. Mahayana ad1 manhkc. 1295-1356 ~'tllarl aras1nda makla elde edilebilecek olan ahlak yet. dan·a atfedilen bu oyku. Her confus. sonuncusWlda yaram1~ bulunan ve belli bir do~runW\ bilim bulunan genel hareket.1. Buna kar~1n. Bu ridan. hangilerinin yanh~ oldu~u­ surulmu~tur. Buridan' s ass]. dem dunyay1 yaratan.in ac. lng. kendi ve dolayJslyla sacayaklanndan birinde it. co.Jklay1cl o~eleri konu alan disipline santhn1n oldu~u kadar. ve. Fr. ge~nne hareketi. de giri~imci olarak ortaya c. y ve z gibi yuklemlerin hangile.oziimune yarayan ac. problemin c. bunlardan herhangi birini ~­ lerinin iyi sec. ac. heuris. da kahp. olgulartn ve du~uncelerin pa toplumW\un. I<avramsal duzey.

types if imperatives. uzgorilye da- salara uygun bir tarzda -.ozmekten yana yanan buyruklar. orta s1mhm. 1729-1797 ylllan arasm.larmm le kar~1 -. dogadaki da. orta ya da daha ~ok yonetici s1mf 1 nesnelerde gozlenen farkhhklann. ve ktilttirel tiretimi kontrolti altmda bu. teyt:n buyruklardan olu~an bir sistem Temel eseri Reflections on the Revolution oldugunu one stiren ahlaki gorti~. geleneklerin lan ve belli malzemeleri kullanmamlZl ve ge-. imperativism].tilecegini ileri suren anlay1~a ~iddet­ n tammlar. yani 'eger'li yargl- katkdar saglam1~t1r. arkada~lanm arasmda saygm biri tokrasisiyle oldugu kadar halk kitleleri. Buna gore. Butler. ayn buyruk ttirtin- d1gm1. Soz run istikrar kazanmas1 stirecine onemli konusu buyruk ttirti. Bu ti. types des imperatifs] Unlti Alman filozofu sal ve ruhsal ya~arrurun evrenin genel Kant'm. in the FrmJce [Fransa'daki Devrim Dzerine buyruk tiirleri [ing. lemelerini. bir koye nin rasyonalist ve idealist havasma giden bir karayolu yapmak istiyorsak kar~1 -.ai:J~ma i~inde berlik edici ya da buyurucu oldugunu. bulunur. teknik buyruklar bizden belli ara-. onla- gostennek it.icadele etmekten geri durmam1~ ve du. reh- smda yer ahr ve onunla -. butavada. yapmam1z gereken ~eyleri be- vunmu~tur. ulkelerde ya da endi1stri toplmnlannda. tarzmdan yararlanabilecegimiz i-.ir buyruklar.- masma yonelik projelerin. ortak ~1karlara hizmet etti~ni sa.~itli sanatlarda ge-. ekonomik bakundan geli~mi~ olan gini savunan madded akun. orne- olan Burke. Ozellikle. Kant.icretli emegin i~verenlerinden insan dogasma ili~kin empirik ara~tlr­ olu~an ve bu anlam1yla ekonomik olarak ma ve degerlendinneleri temele alarak hakim s1mf olup. Edmund yer alar. Fr.Jkarlanyla bulunduranlann meydana getirdigi sml.in ne ya- .lara ula~mak istiyor- m1~ ve ingiliz sisteminin erdemlerini sa- sak eger.lan. Hint felsefesindc. Dii~tinceler] olan Burke. ya da demiryolu ramnasma ve maddi manevr kaynaklann yapabilecegimiz. rallann ifadesi olan bu ttir buyruklar.ma temel yapa- dtizeniyle uyum i-. bu Sisteme ve soyutlamaya da kar~1 -. cagl emirleri belirlemek amaayla.in ya~am1~ olan ingiliz ahiAk felsefecisi. somut ve belirli sorunlan tedricen ve ya. den soz edebilecegimizi sayler: 1 T eknik vunmu~tur. devrimin manevi ate~iyle. Edmund. yani Hazc1hga. gerekli olan hammadde ve ara-.mkan sagla.1k- bize. kapitalist toplmn. ol-. gin. top. siyasi yapuun yeniden kurul- eger.1kan. Bununla birlikte. liberal ve tutucu Whig aris. Buna gore. i~r.164 Burke. belirli bir amaca ula~mak i-. bunlann tiretimi i-. aym zamanda devleti yakla~m1~tu. benim i9n bir zorunluluk degildir. belli eylemlerden sakmmalanm is- adam1 ve filozofu. c. ve dogru davram~m enin- makinalan ve fabrikalan mi. insarun duygu. Buna gore.inde oldugunu. Fakat. Joseph. lar. tiretim ara-. buyruk~uluk [ing. 0 muhafazakiir dti~tinti~tin bu~1ruklar. eksiksizce geli~tirilmesine i. kendi odev ahlak. ister.in. belli eylem tarzlanm sergile- da ya~am1~ olan tinlti tngiliz devlet yip.hgma soylemi~tir. belirli sonu-. saygm biri olmak ya~ad1g1 donemde tngiliz siyasi hayah. belli ~eyleri yap- nin ta~kmhklan ve saray entrikalanyla maml ve soylememi isteyen buyruklar- da mi.mi~ten miras kalan degerlerin y1p.iretim ara-. Devrim hareketi- lirten buyruklard1r.in kullamlan terim. buy- lllln ve devletin.1kan Butler. yolu yapma zorunlulugumuz yoktur. 1692-1752 y1llan arasmda i.en ku- en onemli temsildlerinden biri olup.1kan dti~tintir. bUiju. ahlakm insanlardan belli ~ekillerde ey- Burke. veya ba~ka bir ula~1m tahribine yol a-. u-. Frans1z Devrimine ~iddetle kar~1 -.lanyla. rl meydana getiren maddi ogelerin Biraz daha ozel an. bir patika.inde ise. olmak istiyorsam eger. 2 insan varlrgmdaki basirete. farkh bile~imlerinden meydana geldi- vazi.lam1 i<. ahlak konusuna sahibi ve i.ilkiyetlerinde de sonunda ki~inin kendi -. insarun yeteneklerinin ruklar arasmda yapt1g1 genel aymm. Ahlakm lunduran burjuvazi.i smLfmm kar~l­ dilinin ozti itibariyle yonlendirici.

unkii onun 'ialardan olu~an ve hi'tbir par. .irokra- olma anlamtnda ko~ullu buynaklardu.iti.a daralan bir yap1 bi. siyasi bir degil de. Fr. biirokrat. Bunlardan 1 birincisinde. AJ.iz. bir i~i yapmaya kar~1n biirunle de. par~alardan meydana gel- bir dlinya resmi ortaya koyabilecegini mekle birlikte.irokrasi- Sonuna. kategorik olarak em- bu durum. gi.1 nelip. kendi i~nde zorunlu giderek artan ol~i.uniiz toplumlannda tiirii. bu anlamdaki bi. empirik bulurunayan. ege1nenlik sistemi olarak ortaya ~akttg1n1 gmuz ozii sozi. 3 altltiki buyruk.1ti. par~alann yahn bir topla- soy lea ni~tir. gene) ve 1naddf gileyen ~ey. biirokratlar arasanda bir kar~atllk dogu- rur. egemenli- tiir buyruklar~ hi~ir ko~ul ve hi~bir gi elinde tutan gnap haline gelir.ilmi~ milletvekilleri ile atanm1~ Buchner. ki~isel olmayan denir. Tam ve eksiksiz olan.Jardan olu~ur. gel en ~ey ya da yap1 anla~lldagmda..i 6geler bi. bi. bizden her dununda. Biirokrasiyi belir. bureaucra. gene) kurallar ve i~leyi~ ilkelerine gore biitiin·par~a ili~kisi [ing. birbirlerinden ayn duran ~undan hi~bir ~ekilde soz edileaneyece. meydana getiren ~ey ya da oge. biitun-par~a ili~kisi 165 pllmasa gerektigini soy~eyen yargalar ~agda~ siyaset felsefesinin bi. Bu baglamda. ara~hrmaya dayanan. leyen iki temel ozellik. wltole. bize akdh insan varhldan olarak yo.itiine ise. Soz konusu buynd< sudur. Siyasi iktidan ellerinde tutan ki~ilerin Par~ayla.1mi. olduk~a geli~mi~ Bir toplam.lktlk<.ilip vazge~ilemeyecegi soru- lardan meydana gelir. tng. c. yetersizligine ve ara~larla ama~lan birbirine kan~taran yakla~nnl­ masa gerekti~ a prion· olarak ortaya na i~aret edilmi~tir.as1 eksik kendi kaynaldanndan hareketle. maddeyi alma~.. Ahlaki buyruklar. par~alan arasanda kar~llakh temel ilkeleri olarak yalruzca gil~ ve bir bagamhhk ili~kisi bulunan nesne. ayn1 san1f i~inde yer alan tie. tout. Yine. omne.i- gini dile getirmi~tir. ~u ya da b u sonuca ula~mak ic. sonu~ gozebneden. Bundan ba~ka.irokrasinin bize. sonucu hi~ ~ok fazla artttg1 i~n.ilerde bi.1n olmak iizere. kar~a ~akan Bi. soz edilebilir. rune totum. arhk devletin i~leyi~indeki vazge~il­ miz gerektigini belirten buynlk.• buyruk tiirii ise.irokratla~an olan eylemi ger~ekle~tirme1nizi isteyen toplumlar haline gehni~lerdir. doga biliminin fel- Al.1tiini. Bir toplumda tabandan tekillerin. Bu anez bir ara~ olmaktan c.irler bi. siyeciligine. heil]. burokratie]. bireylerin toplanu anla11unda yukanya dogru t. part.unki. umunr.ini. par~alardan meydana 1nemur edihni~. . Fr. insani oziimi. Fr.ini.i. dola)ra. kuruanlar ve i~ boli. par- sefeye ihtiya~ du ymad1gant. tinsel bir ruhun varolu. iki ~ey arasanda saz konusu olan ili~ki. siyle ilgi1i en temel sorusu. buna lar. koymaya kallo~an t Alman idealizmine biitiin [Os. relation enlre le tout er Ia partie]. mandan daha fazla bir ~ey olan yap1. . bir goreve atanma~ pro. 1824-1899 yallan arasan. Buna gore. yan. ganz. bir Diyalektik olmayan bir t1naddeciligin par~a y1 etkileyen bir degi~menin diger yllmaz savunuculugunu yapma~ olan par~alarda da degi~iklige yol a~anas1 an- Buchner. Dun yarun y a da dotarun nasal ol. par~alann bir sentezi.in • i~te bu duruanun sonucunda. kiil. halk ege1nenliginin temsilcile- reden buyruklardtr. her k~ul altlnda dogruyu soyleme. se~ilmi~ degil de. Buna kar~1n. Bundan buyruk.akap.i ya da bir toplanu se~ilmi~ olmalanna kar~an. evrene ili~kin a~aklamarun lamanda. mekanik biitiin ve organik bir i~boliimii ve gorevlerde uzmanla~­ bi.1 bir olmayl gerektirdigi iddia etmi~lerdir. ii~ ayn biitiinden madu. ri olan sec. bi. modern topltunlar dikkate almadan.lir. bir birlik ya da sistem ser. den vazget. akllb insan varb.ichner. baz1 dii~iini.lardu. yani tekiller toplaan1 i~inde orgiitleruni~ olan. faaliyet alanlan.irokrasi i~in. relation of wltole- ~ah~an profesyonel gorevliler grubu. bureaucracy. bir bi. biirokrasinin karta· da ya~ama~ olan maddeci Alman dii~ii­ niirii.. b u fesyonel gorevlilerdir. Ludwig.1 ad1 veri- biirokrasi [tng.

Bu organik bir biitiin. ana- negin. evrim gorii~iinden soz edilebilir. ister par~alarda ortaya ¢<an bir de~i~ik­ par~alann biitiine. ruhun basil olup. du~undan daha fazla ba~1mh oldu~unu Cmegin. bir insan organizmasmda oldu. Yine. g. aritmetikte saytlarla ilgili gibi dii~iiniirlere gore. biiti. par~alar bir· hayvan. evrendeki tikel bir olu~um ya da te- gelir. bir kol ya da bir gozii. Sellars SJZ olabilirken. v. molekiillere. mekanik bir biitiinde par. biitiiniin. b. yine. Bu par~a­ jt1. yalmzca biitiiniin ge~ek oldu~u­ nii. tPlotinos'un Bir olan Varh~I­ yalniZca par~alann say1lmast suretiyle mn par~alan bulunmaz. v. konusu oldu~undan. ba~1mh da olabilir. yeni varhk dii- olarak. maddenin boliinemez par~ctklan olan atomlar araah~t yla a~tkla yan bu part). Ome~in. yalmzca biiltinlerin varoldu~unu. park etmi~ olan ba~nnh oldu~unu savunan do~urucu ara~lann olu~turdu~u park alam ome. dii~iince tarihinde farkh teorile- d. bii- tiinlerin varolmadt~tru. yalmzca par~la­ kendi asli do~astrun par~alan ya da sii- re~leri belirledigi biitiinler vard1r. yitirdiginde. ancak ve ancak Par~a-biitiin ili~kisi soz konusu oldu- evrenin ger~ek do~asuu bildigitniz tak• ~unda. liz edildi~i ya da a~tklandt~J zaman hai ve en yiiksek ger~klik olan tBrah. ister biitiin ya da SOz konusu gorii~iin kar~tsmda ise.n. vs. Gestalt teorisine gore. ve tur. di~erinde de bir degi~ikli~e yo! a~r. tEpikiiros gibi atomcu dii~iiniirler. Ba~ka bir omek a~tklanamayan fonksi yonlar ya da faali- olarak verebilece~imiz.. biitiinle par~lar arastnda mutlak lar olmadan hayvan varolamasa bile.t gibi.igi. farkh bir biitiin haline nu.iti.. Ale· ~inde oldu~u gibi. ~unu savunan gorii~iin temelinde yer . biyolojik bir organizma olarak one siiren gorii~ yer almaktadJr. ~thkh bir etkil~im i~inde bulunan. Lloyd Morgan ve R. par~ala­ nn geo. organlara. bir birey ya da biitiin bir varhk birlerine fonksiyonel olarak ba~Imhy­ olarak fonksiyonlaruu ger~ekle~tirir. bir biitiin olup. t Aquinasb Tho. organik ra. bu par~actkla­ bir ~ey olarak goren. kendisini meydana geti· dii~iiniirlere gore. g. kileri ele ahnd1~1 zaman olanakh oldu- par~alardan yoksun oldu~unu sayler. par~alarla ilgi· oldu~u gibi. rii~ gore. 'bir sayt par~alanrun toplamtdtr' zeylerinin ortaya ~~t. davram~lart bi- Buna gore. biitiinde. principle of whole h~t. rin geli~tirilmi~ oldu~unu goriiyoruz. ta~lar. biitiinii meydana getiren Biitiinpar~a ili~kisi giindeme geldigin· par~alar birbirlerinden hem fonksiyonel de. Or.inlere oldu~undan daha fazla ~tmsJZdtr Biitiin ise. yetler iireten par~alannm kar~tbklt ili~­ mas'tn ruh gorii~ii ise.inlerin par~alara. ba~hdtr. bilginin. elektronlara. birbirlerinden varhk baktmmdan nunla birlikte. pa~a­ Biitiine ili~kin ger~ek a9klama ya da lann olmadt~mt one siiren gorii~tiir. Leukippos. rtndan hi~birinde rastlanamayan ozel- onlarm biitiinliikleri yoktur. S. hay- ren par~alann toplarnmdan daha fazla vanlar. biitiiniin par~alan bilind. bir ~alarm onemi biiyiik olup. gorii~. bu- ken. Var- biitiin-par~a ilkesi [lng. a~a~lar. biitiiniin par~alara ol- lik.166 biitiin-par~a ilkesi yani toplamda. liklere sahip oldu~unu savunan anlayt· Bunun kar~Jstnda yer alan gorii~ ise. Hint Vedanta o~retisine gore. fiziki varhk dii- dedi~imiz zaman soz konusu oldu~u zeyinin ardtndan ya\Mlmtn ya da biyolo- gibi. de~il de. Omeg. b. zahiiriin ger~ek do~astru. onun biitiinlii~ii par~ala­ ba~unsJZdtrlar. ~· ifade eden ilke. nn bi. bir ~ekilde. jik diizeyin ardtndan bilincin geli~i 2 Bir otomobil ya da bir saat ome~inde orneklerinde oldu~ gibi. hiicrelere. li yeni diizenlemeleri i~erir.ici ve raslantJsal toplamlan olup. tDemokritos ve reysel o~eleri tarahndan belirlenmeyip. go- bir ba~mhhk il~kisi soz konusudur.irde bilebilece~imizi savunur. onun par~alan yok. par~alanndan ba~tm· xander. ni. 3 Buna kar~tn. par~ala­ olarak ve hem de varhk baktmtndan ba. W. nn varoldu~unu one siirrnii~lerd. Biitiinii. ancak ve ancak birbirleriyle kar- man.ir. ome~in molekiiller biitiinden lkisi arastnda mutlak bir ba~mWtk soz ba~mstz olarak varolur.

bir milyar derece- da. Duman halinin bu biil eder.inde sm1flanabilece~ini dile tasnrunda.m1~hr. sal. di~er pan. yarahlm1~ ~eylerin. patlamarwt ilk saniyelerinde yakla~1mm tam kar~1smda yer ahr. sacak gazlar olu~maya ba~larru~ olmak- biiyiik onciil [ing. ren.ii· ron ve elektronlanndan ttimiiyle soyul- de. Tarihle du~unu soyler. miize kadar eri~en 'biiyiik varhk zinciri' dan.apmdan 30 kat £azla. biittiniin ozellikleri ya da fonksiyonlann. 151 bir milyar dere- soz konusu ki~iselci yakla~1m. sonucun dereceye dii~tii. Patlama modeline gore.ek yiiksek s1cakhk a~lay1c1 ~emalann en temel ve onemli- ve yo~unluktaki bir yap1dan biiyiik bir lerinden birisi. toz gaz bulutlan i~nde ilk ola- da yetkin tas1m ~eklinde. 1~te bu s1rada atomlar yiiklemi olarak ortaya t. ge9ni~ t. yarahc1 kafalann. Aristoteles biiyiik terime. ara~tu· ceye. orta terimi it.1klayan bu mo- ko~ullann onemini vurgulayan do~alc1 dele gore. biiyiik varhk zinciri 167 alan. being] Varolan her~eyin tek bir t. evren giiniimitzden en az yat. rak hidrojen ve helyum bulunmaktayd1. buyiik terimin.in. bir hacim it. Ote toplarumlar olu~maya ba~lam1~tu ki. biiyiik varhk zinciri [ing. t. bir atom partikiilii olu~mamr~h. terimden. tum do~al ya da sonucunda. biitiin uzay1 dol- durmu~ olan 1~1mm oynamaktayda. Bu sm1flay1c1 ve on milyar yd once. oncelikle ve t.ok yo~un. belirli it. t.ekim kuvvetinin etkisiyle.ine s~m1~ olarak bulun- ory.aca~1m savu.inde sualanabilece~ini be- ise en it. geni~ kapsaml1 smtflay1c1 ~emalara ihti- Teoriye gore.izgi ler en d1~ta. kaplarru en biiyiik terim oldu~u Sonra t. tl1eorie du grand homme].1~1r Madde atomlan t. not- lemelerin. kazamm ve iler. yani sonucun bunlar galaksileri meydana getirecek yiiklemi olan terimin yer ald1~1 onerme· olan gaz kiitleleridir. en biiyilk rolii.eren onciil. kiiltiirel ve entellektiiel ildim ya da Evrenin olu~umunu at. oyle ki bu zincirin halkalannda yu- . t. ilk ya arwtda.a~lannda. iistiin insanlann mu~ halde bulunuyorlard1. big bang]. yapta~uu savunan yakla~1m. bir alandaki ba~an. Evrenin bilimsel teoriler. ye biiyuk onenne ad1 verilir.alanmn ka~1hkh la. macarun etkisi altmda kald1~1 toplum- bin dereceye dii~mii~tii. Buna gore.in.inde. major premiss]. otuz milyon ytl it.lklamada kullamlan bir insan tecriibesini anlamland1rmak it. daha yava~ hareket edenler ya da zindr it. Sokrates oliimliidiir' da zincir it. biiyiik terimi it.te olmak iizere. Biiyiik patlama teorisi. nin iistiindeydi ve atomlar proton. biiyiik onermedir. greal man the. otuz milyon y1l sonra da birkat. evrenin. kiire bit. '0 halde. soz konusu patlama :'ve geni~leme tasamn1du. tek bir dikey t.lkartan la~ak bir saat sonra. belli rik tas1mda.e. part. en hiZh hareket eden kiitle. bu yap1.inde bulundu~u­ gore. t. bir yay1hm ba~.lii 1~1k kuantumlan ile hrlahhyordu. yandan. Soz konusu evren modeline bir ba~Jmhhk ili~kisi it. Yak- at. lirtir. biiyiik terim aduu vermi~tir. patlama ve geni~leme siireci 1020 nu.alarda ya da mektedir. Bu tasanm.ok biiyiik olt. ilk da da bir de~i~ikli~e yol at. olu~maya ba~lad1. ilgili ara~tumalar soz konusu oldu~un­ 151 t.izgi ya sandu'. onciilii.ap1 Giine~'in nan ilke.1C1 yara hcthklanm on plana t.iminde biiyiik adam kurama [lng. Bireylerin ya da ara~t1rmac1lann t. Katego· la birlikte. biiyiik terim ise bir kiitle so~umasmr siirdiirdii ve birkat. teori tiirti. Fr. duymu~lard1r.1kan terime teka. Bu ilk de- eseri oldu~vnu. Bu gaz- Kategorik tasunda. bin tasunda yer alan tit. tarihi biiyiik adamlann virde.a~lardan giinii- patlama sonucu olu~mu~ olup.alardan birinde meydana gelen milyar y1l kadar siirmii~tiir ve hala siir- bir de~i~ikli~in.ok az idi ve giit. great chain of 'Tum insanlar oliimliidiir'. t. bir biitiiniin part. 'Tum insanlar oliimliidiir' getiren tasanm. Hemen hemen tum diinya gorii~leri ve biiyiik patlama [lng.ok yiiksek olup. varolanlan anlamak ve olu~umunu at. 'Sokrates in.

kabaca. Hay- teli~e sahip olur. Daha i.168 biiyuk varhk zinciri kan}'a do~ru ~lklldlk~a. T ann ozelli~i vard1r. . canhhk ya da ya~am ve nihayet en i. aynca irade ve ceki halkarun niteliklerinden bir fazla ni· hareket yetene~i soz konusu olur. her halka bir on.istteki halkada ise. terilen hayvanlarda ise. zincirin en alhndaki ak1l ve bilin~ sergilerler.istteki halkayla gosterilen mineraller yalruzca halkalarda ise. vanlaran i.izerinde bul unan insanlar ise. Bir i.istteki halkayla gos. Buna gore. bitkilerde ~a~'ln bala~ a~1sandan tinsel varhklar buna ek olarak. en azmdan ilk ve Orta- varolu~ ozelli~ine sahiptir. bulunur.

onun pra- seyip. da tezahiiriidiir. ahlakm metafiziksel ve te. veya Tann'run aynas1 ya de dii~iince saklayan beyinden s6z ede. Klasik manbkta. Bundan dolaya. duyu-algtsma Aydmlanmasmm. bilim ve fel. duguna inand1g1 yeni ve yetkin bir top- tigini soylerken. dogaya ili~kin de- regini vurgulayan dii~iiniir. insan ya~ammm birligi lumsal diizen tasarlar. Hi~bir S M deti}dir. tDescartes'1 bir- ~ok baklmdan oncelemi~ olmasma kar- ~m. sonucu nlan Camus. birinci tasun ~ekline in. Onalhno yiizydm doga felsefesi hare- keti i~inde kendisine bir yer bulan Cam- Cabanis. 1568-1639 yallan mek ve daha iyi bir diizen kunnak ama- arasanda y~ alan iinlii ltalyan dii-· cyla eylemde bulunma ternalan iizerin- . Hic. dayanan deneysel ara~bnnarun diinya- smda ya~am1~ alan iinlii dii~iiniirii. onciiUerinin yer sal diizeni ya~ama ge~irildigi takdirde degi~tirmesi ve sonucun evrilmesi yo. ikinci ~ekil­ Peste [Veba]. Campanella. kutsal kitap dt~m­ felsefe ve pozitivist bir metodolojinin ge. devlet anlaya~1 geli~tirmi~tir. hi~bir S P degildir.. L 'Homme Rioolte [Ba~kalduan insan]. Albert 169 ~unur.bir M S degildir.s- mus Trinmphatus [Ateizmin yenilgisi]. ~agm icaplarana lumsal diizenin iyile~tirilemeyecegine uygun olarak. luyla Celarent'e.\1k Bnennesi tiimel olwnsuz. Terimin ba~nda yer alan C hadinin nulan ve dolaytsayla. Diger eserle- ri: Philosophia sensibus dmwnstrata [Duyu- sal Olarak Kamtlanan Felsefe] ve Athei. Klasik manbkta. ruh ya da z. Poz:itif bir n'ya ili~kin bilginin. buna kar~an ikinci donemde kilden Celarent'e indirgenebilir: Tiim Pier ba~kaldm konusu ve buna bagb olarak. M'dir. deyi~le. birinci donemde. dogaya ili~kin. ya~ad1~ donernin italya'smdaki bo- ifade etmi~ ve fenomenlerin gerisindeki zukluklardan yola ¢<arak bir iitopik nihai ve en yiiksek nedenlerle ilgili ola. lA camestres. T ommaso. toplumwl iizerinde durmu~tur. Frans1z panella. Tan- bilecegimizi one siinnii~tiir. Camus. daha ~ok lA Citta del So~ [Giin~ 01- kesi] adb kitab1 ve bu kitapta geli~tinni~ c oldugu iitopyasayla tanmu. Campanella. tfenomenlerle samrlanma. tAristoteles'a kar~1 ~1k1~1 ve bilgi gorii~iiyle. 1757-1808 ydlan ara. siyaset felsefesi alarunda run kat. ya il~kin bilgimizin kaynagm1 meyda- tAydmlanmarun diger dii~iiniirleri gibi na getirdigini savunmu~tur. daki en temel yolu. neysel ara~bnnadtr. ahlik konusunda. o zamarurun ltalya'smdaki top- 0. bir S P de#ildir. 1913-1960 ydlan arasmda dirgenebilen dordiince ~ekilden tasun: ya~am1~ alan Frans1z dii~iiniir ve ro- Tiim Pier M'dir.ihin gulayan Campanella'ya gore. halde. biiyiik onennesi tiimel olumlu Dii~iinsel geli~imi iki ayn doneme ay- kii. Temel eserleri: La Chute [Dti~ii~]. Dogaya bilimci ve madded bir yakla~mu benim. doga canh diye bir ~eyin olmad1gml. kurtulu~unun Gilne~ Olkesinin toplum- camenes. inanma~ ve her baklmdan miikemmel ol- olojik onkabullerden kurtarllmasl gerek. Camestres birinci ~ iizerinde. 0 halde. 0 mano. ili~kin ara~tumamn onemini. diinyarun anlamstzh~na ba~kaldtnnak. Ba~ka bir rak bilinemezci bir tavtr takmm1~t1r. sefe alamnda. tsa~ma kavram1 de gosterdigi gibi.arak. hi~. kotiiliikleri gider- Gunpanella. · toplumu deti~tirmek.:arulmaz bir zorunluluk oldugunu ise. Pierre Jean George. yalmzca i~­ Tann heykeli. diinyarun da tiimel olumsuz alan tasuna verilen sa9Jlahg1 ve ya~ anlamsiZhg1 ko- ad. ilerleme dii~iiniine smus1z bir tik etkisinden bagunstz olarak da vur- inan~ besleyen Cabanis. den. Albert. Camus. miimkiin olacagm1 savunmu~tur.

gti· doldurmu~tur.ili- deger bi«. Ayd tn. insan1n daima dunyan1n.1kan Camus. Nitekim Camus tHegel zelligi hissetme ve hazZI d uyumsama ve tMarks•m tarihsidliginin insani de. «. g1nda. diinya aras1ndakj «.h tav1rlar1yla deger bi«. insarun ahlaki tav1rlar.«. ya~ama anlam yoklugunun bir sonucudur. gerilimi dogu- one surer.id olma rol~ tek ~ey. olmu~tur. ona gore. ge«. Sa«.bir ~ey olmad1gtnl har olamaz. Modem do. komunizme de ~iddetle kar~1 varhg1n oziinde bulunan ve bilincin kav. bir yandan da ona ragmen ya~amay• dene1nektir. dunyan1n sa«. felsefe tarihinin ge«. aoyla ve olumun kesinli- hi«. ve eylemin den degeri destekleyici ger.mahguu i«.ma ya da mahgma. ki~isel idealleri ve dogru ve soyleyecek hi«. derken. Camus'ye gore. Oyleyse. ge9Jli~te din tepkisi.bir ~eyi yoktur.erliligi i«. Ona gore.Lkarbp insarun. insan.mahkla. Ba~ka bir deyi~le. Camus insani ama«.birinin insan ya~am1 i~ bir rehber giyle belirlenir. ka«.ekerken. sa9Jlahm goriip benimseyerek. Oysa Camus'ye gore.eve i.1kmak. bilin~iz gu kadar. insan onuru- eserinde.ekli. gore. lerini sorguya «..izgide ge. Albert de dunnu~tur.ma ya- ogretisiyle baglama yonunde bir giri~ ~anhslna verilecek uygun kar~d1k inti- ~imden bafka hi«. ona gore. sa9Jla.erli kdan d1~ destekler. I~te o bu «. ~eydir. olma rolii oynayamad1g1 gibi. insarun istek. bu sa«.mahk olarak deger. kader ve sa«.mahk kar~1smda. Din olmad1· katmaktan ba~ka bir ~y degildir.lilllmaz olarak sa9Jlayla yiiz- Ona gore. may1p. yapdacak ama«. kendisinin bu tutumuna destek dunyan1n insana kar~1 olan kayats1zhg1 saglamayan bir dunya i«.er«.h bir varhk olarak gi. mi~tir. insanan insan varhg1nJn 1nakfll ya da anla~J11r sarup oldugu degerlerin ge«.u felsefe i-.i ba~ka bir •'emde. dogrudan dogruya Tann"run kotuluklere kar~• «. l. insan1n du- mi~inde kalan spek ulatif sistemlerden rumu. Fakat o. varolu~un sa~ahg1ndan siyasi Onu varolu~«.tenlikle tarahndan saglarunaktayd1. dini inanc1n ~~kii~iinden sonra ya~am ve ote dunya inanandan kurta- dogan bo~lugu.. on tin de bir ba~kaldln ya don u~turecegi­ ~unu. oldugunu goriip benimsemenin.-eklik yorum. hedefleyen bireysel ba~kald1ndan kol- y•c• faaliyetinden once ortaya 9kan bir lek tif bir dayan1~ma bilinci turetmenin . insani' gore. Zira. metafiziksel bakundan keyfi ve temelsiz lanrun iflas ettigini sayler. burada da kal· mahgl olarak tan1mlar..e ran iki k utuptan birini yok ederek ba~ Mythe de Syspe [Sisyphos Efsanesi] adh etmeyi ama«. Buna gore. Ba~ka bir gerleri ger«.in bir temel sag.layan intihar.ah~ma ve uywnsuz- li~mi~ olan Camus. varolu~un sa«.1karmarun mucadelesini ver· ay1ran ~ey de i~te bu Sa9Jla ogretisidir. Camus insanm durumunun sa«. hi«.inde.id ve ama«.inde bulunulan aru ya~ama.mi~te benimsenmi~ olan yuze gelir.1anmarun evrensel akluun degerler. mutluluk anlams1zhk ya da sa«.. Sa«. Buna Hegel ve Marks 'an tarih ogretileri tiiriin. bWla gore.1kar.inde. ahlill ayuunJan Camus'nun bu durwn ka~JSmdaki ge«. 0. varolu~un sa«.arpmasuun bir sonucu ola- ya da ahenk bulundugu inancrna bagh rak ortaya «. ni soylemi~tir.indeki varolu.abalanrun hemen her a~amasln­ la•nasliU istedigini dile getiren filozof. taruy1p teslim etmenin.ma. Sartre'dan bir ders c. bir yandan insan varhklanrun na uygun du~mez. istek ve ihtiyac1nm diinyan1n aklld1~1 gin dogas1 arasanda belli bir uygWlluk sessizligine «.in bir ~ey olarak gorup kabul ede1nedigi bu de bir telninat saglayamadlglru soyle. olanag1 verdigini ifade eder. laik dinler rarak i-. istegini yiireginin en derinlerinde hisse- lendirmi~tir. diinyarun insana kar~1 kay•ts1z kah~1ru hep m utluluk pe~inde ko~ar.mahg1n1 ramsalla~hnnalanndan ya da olumsuzla. ins ani' degerlerle ger. ka~ulmaz yenilgiyi bile bile sa9Jlahk. yanl1~la ilgili yargdan i«..· luk en yuksek duzeye ul~1r. «. sa«. da aklld1~1 olanla kar~1 kar~1ya gelir. Buna gore.ekJige bir tiir tarihsel geli~me deyi~le. Camus'ye mi~tir. arzu ve idealleriyle Felsefesi tumuyle ahlAki bir -. pasif bir umutsuzluktan «.. fa~izme oldu- tSartre'a gore.170 Camus. dunyan1n. biz.

incesine oldu~u kadar. ing. ula~abilmesi i~in. layJ~. tvfichel Fouca. Ote yandan. maddeden tiiredi~ini ya gulheim'a gore. ama~larm ara~lan hakh k11d1~1 canhcahk [Os. ~u ya da bu Buna gore. harici den aynlamayaca~1ru. ervQiziyye. ya~am1n rihi gorii~ii geli~tirmi~tir.in sa9Jla olan kar. o~retiye kar~Il1k gelir. heyulay1 hayvaniye fakat daha ziyade a9khk vc siireksizlik. Ni. kurumsalla~an bilimler ondokuz ve yir· ve insan varhklan d1~1ndaki hayvanla- minci yiizylllann bilimi i~in bir temel nn de~il. olarak gormedi~imiz ~eylerin bile ruh- Cangulheim bu gOrii~iin. bedenden ba~1ms•z veya en azmdan Canguilhem. ka. kendisinin ge.imiiziin ilgi/ ~1karlanna fa~ist ve komiinist toplama kamplannda gore onemli ve ilgin~tir. kapai. hylozoism. canhc1hk yaln. lik ya da etkinlik ilkesi olarak. animisme. Georges. lng. mezltebi. amao koyan biitiin ~unu kabul eden bu gorii~. Camus. hylozois mus] GeneI olara~ canbh~1n ve palJ de~il de. hylozoisme. canh maddecilik [Os. Bilim siirekli olarak de~i~ti~i i~in. bir biitiin iin le hatah oldu~unu one surer. Onun kar~1 temelirUn maddi bedenden ~k~ madde- ~1kb~1 bilim yorumu ve bilim tarihi anla. ilke olmay1p. Canh ya da cans1z her~eyin bir ult'n un doktora tez daru~maru olan Can. edilemez. sel olmayan ruh oldu~u gorii~i. belli bir bak1~ ac. her~eyde leme olarak birikirnsel bilgi anlayt~trun ruh bulundu~nu one siiren gorii~e. do~u ve yanll~ olan. canhcui~m. ~ISJndaki odiin vermez bir i~tenlik ve dii· Ba~ka bir deyi~le. cisim ya da kar~1 ~1km1~hr. do~ru­ cisimlerinin ruhlan old u~un u savunan lann yegane iireticisi olup ~1kar. du~unu savunan teoriyle ozd~le~ir. fakat bitkilerin ve hatta canh olma i~levi gormii~tiir. Zihinsel. ya~am1n. madde ve hayat1n birbirlerin- Dahas1. rii~e gore.1s1ndan. evrenin ve onun konusu belirlenmeye gorsiin.lZca insan varhklan. dii~i. AI. Bundan dolay1- sergilenen totalitaryanizmi ba~laca dii~­ d1r ki. hatta n u goren tarih felsefelerine de ~iddetle fiziki varolu~un kayna~uu. canhmaddecilik 171 ~abas1 i~inde olmu~tur. li ve ilgin~ olan~ bugiiniin bakl~ a~asm­ nen ahlak1. Nitekim. biitiiniiy. te1nel yarulg1ya dayand1~1 i~in. bu tiir bir eder. Fr. ~ada farkh dereceden tinler bulundu~u­ yetteki siirekliliklere oldu~u kadar kesin. ona gore.in ya da iler. ederken. Fr. anirnis•nus]. tir. bilimi karakterize canhcll1~a teleolojik canhczhk ad1 verilir. lan oldu~unu savunan gorii~ olarak riye donii~ yarulsamas1 aduu verdi~i bir kar~1m1za ~1kar. tarihin sonu. ruha ya da tinsel bir toze sahip bulundu- guilhem yap1salc bilim tarihi anlay1~uun ~unu savunan o~reti. animism. 1904 do~wnlu ~a~­ ayn olan bir enerji ya da gii~te bulan an- da~ Frans1z bilim filozofu. o bilimsel faali. do- hakim oldu~u Fransa'da. 2 biyoloji ve psikolojide. bilim bir kez tesis olunmaya Canhchk. a~Jk bir sistem meydana ya~am1n maddenin temel bir ozelli~i ol- getirir. AJ. perspektiften do~ru ya da yanl~br. ve bu arada astronomiye konu olan gok hemen hakikabn biricik temina b. 3 metafizikte. biitiin\in amac1na ~imdi i~in bir temel. 4 kozmolojide ise. bilim tarihinde onem- riistliikten ba~ka. Bu go· . eden ~ey. Oysa. Bundan dola}'l. bilginin d1~sal ~evreye.inii ifade yt~l ge~mi~i ~imdinin bir temeli ve ha. ba~kald1nyla belirle. Ge9Jli~in i~indeki par~alann. ayn bir faktorlere ba~b oldu~unu one siiren Can. Her tiirlii hare- .Jhk ve siireklilik de~il. da maddenin tinsel ozelliklere sahip ol- etzsche'nin de gostermi~ oldu~u gibi. du~unu. 1 Antropolojide. varb~m canh ol- ZJrlayJCISI olarak goren anlay1~br. atlama tahtas1 oldu.sel bir kendili~inden­ Evrimci bir bilim gorii~iini. nu savunan ak1ma kar~1hk gelen canlJcl- tilere de hakhru verebilecek bir bilim ta. yanslZ bir bilim tarihinden soz manJan olarak goriir. du~unu savunan o~reti. Camus'ni. bk. Ba~ka bir deyi~­ onyedi ve onsekizinci yiizylllarda do~up le. kurucusu ve en onemli temsilcisidir. h. uzla~1msal burjuva ahlak1yla dan veya giini. aynca ~im­ tarahndan di~er par~alara uyduruldu- dinin de~i~mez ve statik oldu~nu ima ~unu savunmas1 durumunda.

ve empirizmi. tarihin tekil ve bireysel kin i. sergiledigi ve nihayet tarihin.1s1 itibariyle de idealist olan felsefesi. oldugunu belirten Cassirer.1 pozitivizmin dogrulanabi. din. bilimlerin empirik verilerine si tarih«.bir ~ey «.ok sayada bilginin karutsa) temellerine ili~kin sis. le. dolayt.1km1~ ten hi«.172 Camap. ti. tarihin ondeyi gi.i benimsemi~tir. slyla maddenin yaratlhnama~ oldugu.ize. deki genelle ilgilenir.ine katt1g1 fikirlerine dayanlnak- di. fakat soz konusu ezeli Russia [Sovyet Rusya'n1n Tarihird1r.ah~ml~.iti. Edward. anlams1z ya da olgusal bir an.izenleyen bir lirlik Ol«.i~e ~iddetle kar~1 «.inki.irecek bir fail Carr·a gore. Rudolph ket ve deg~rnenin nedenini kendisinde Carr. t Kant'1n el~tirel felsefesinin biraz daha lamdan yoksun old uklaruun gosterilebi..~karblama­ ni yine kendisinin a«.imcelerin ya da onermelerin.l Alman filozo- bilim ortaya «.inur.iri.ite tabi tutuldugu a«.iciinden yoksun arklte arayan tMilet Okulu filozoflann. Vi- lisclten Fonnen [Sembolik Formlar Felse- yana ~evresinin ti.iyelerinden biri olan Camap.in. geli~tirmi~ olan bir grup bilim adam1. kendi degi~me ilkesi. yoneldigi. 'hi«.1km1~tu. ahlak ve dini proble1nleri de Slnda ya~am1~ olan Alman asdh ABD'Ii i~in i«. birle~ik ya da birlikli tek bir Cassirer. ya~am1n1n ikinci yans1nda da ramlann dogal di. Bi. bilimin Carnap. tarihin zorunlu olarak oznellik da ortaya «.imevanm ve olasll1g1n temelleri i. Kant felsefesinden hareket eden ve Daha «. buna kar~1n bilimin gene) olana ni kendisinde saklayan.i~i. yacagl. «. suretiyle.i tekil olanla degil de. Rudolph. olas1hk teorisiyle de yarg. ayn1 zaman· ~iddetle kar~1 «. 1naddeyi harekete ge«. onermelerinin fizik dilindeld terim ve insarun temel etkinliginin kavramla~br­ onermelere indirgenebilecegini dile geti.i~une yorumlam1~ olan Carnap.1 pozitivizm ak1m1n1 tadu. Temel eserleri: Philosophie thr SynJOO- guna inaxun1~ olan bir filozoftur. temel ozelliginin de sembo!le~tirme ren fizikalist gori.in daha once- alanlarda deneysel bilimlerin terim ve den var old ugunu belirtmi~tir. Oysa.i~i. tekJer i~in­ katkalar ya pma~tlr. ara«. tekil ornekten. 1874-1945 YJllan aras1nda ya~am1~ olan Yeni-Kant«. toplumsal ve tarihsel rin sJrufland1nlabilmesi i«. gibi. kavrarrun. bilimin genel. Temel eseri. bireysel varhk~an soyut- telnatik ve manhksal bir tsgreti olarak lama yoluyla elde edildigi gori. ti.inin 1920'1arda kur.i. oldugu.1kannan1n olanakb oldu- fu. gene) bak1~ onermelerinin.i i. bu ol«. 1892-1982 }'lllan arasmda ta~1yan ttoz anlay1~1. sanat. s1ras1yla tarihin su ohnad1~1 i«. olan ingiliz tarih~i ve tarih felsefecisi. fesi] ve Zur Logik der Kultuwissenschaften ti. ya~a1n1~ ve tarihin bir bililn olmad1g1 Canh maddecilige ilk kez olarak.1kmayacag1'n1.inyaya ~ekil verme ti.1klayacag1 bir toz.iti. 1891-1970 y1llan ara. t Aristoteles'ten miras alm1~ oldugu- lozof ve matematik«. Kant'm inzan zihnindeki a priori kav- sunda. tManhk«.iyeleri gibi. Slnda yap1lan ay1nm. muz. tekil. deneysel olarak dogrulanabildikleri tak- Cassirer'nin yontem olarak transenden- dirde anlamh olduklanru ve metafizigin tal yontemi benimseyen.ir. ma. Ernst.im diger i.iyi.izerinde durmu~ ve doga. fi. 0. 8 dltlik A History of Sauiet nu kabul eden. deneysel ten Cassirer. bilgiyi di. kendi hareketi. bir kavramm «.- old ugu yerde. Carr'a gore.i. yollanyla ilgili temel ilkelerini geni~le­ rinde «. tersine. yalruzca [Ki.imevanmsal Qkanm konusuna onemli tariht. bireysel nesnele- da old ugu gibi.i. zaman. bulunmaktadar. manhk olam konu ald1g1 ~eklindeki yanh~ on- ve bilim felsefesine. farkh bir versiyonudur.imel olanm bilgisi mu~ oldugu tViyana ~evresinin en se«. tarihten bir ders «. . tarih ile doga bilimleri ara- neden ya da hareket kaynag1 soz konu.i dilin kendi- Camap.ir Bilimlerinin Manttg1 Ostiine]. ~eklindeki gori. zorunlu olarak genelleme manttksal analiz yontemini uygulamak yapmaya goti.ok mant1k ve matematik kon u.in bunlann temelinde ise.ilti.1km1~ ve tlpka tPlaton da manbk«. Ba~ka bir deyi~­ lecegini savunmu~tur. olar~ tikellerin.

yeni modeller ya da du· dan olu~ur. mutlak anlamda ba~tms1z ve ytktna egilimi olarak sualam1~hr. tit. dogal dillerde. digeri olu1nsuz lenek it. ruhu Nirvana'ya ula~hnnayt n1numlerden her biri. tutucu egilimin oldukt. gelenek tutnden gibi. seylemi~ ve bu egilimleri. verilmemi~ olant almamak. doga- de. kirlenmi~ oldu~u i-.irmemek olan numleri olarak degerlendirmi~tir. bililn.i a1nat. sanat ve diJi.larken. Cassirer'ye gore. do~ruy~ inanmak. dunya canlt bir oz ken. Nitekim. Kurtulu~.lnde ise. biri olumlu. Ozellikle k iiltiir felsefesiyle set. uzakla~makla. setnbolik tasanmtn i~levinden ba~ka. Daha t. 4 Kur~ dogrudan dogruya Allah"tan gelir. causa sui. sorumlu olduklar1 fikrini savunan Kade- kulardtr. olay- tulu~a goturen yol ise. olan fciva'yla. Cassirer ilkesi. gasJndan zorunlu olarak ~kar. olmast gerektigi la birlikte. seyen ve her eylemin onc:eden Tann tara- catvari arya-satyani. Bu go· Caynaahk. bu de. stla perhizlerle.izytlda. 3 Kendisini tutkulara ba~nh­ riye mezhebinin kar~tsmda yer alan hktan kurtaran k. uy~ caynac1hk. 'sekiz basamakb lann ortaya t. zaten ortadan kalkmast dtr. uzuntudur. sembol ve anlatn ili~kisinin ~u. bir tek sanatta. Temel Buradan da anla~llacag1 uzere. tarih ve bilunin. hnna egilimi bilime de damgas1n1 vurur· Caynacrbga gore. 2 Aalann. M. kendi kendisinin nedeni olan. tutucu bir ge· Deyimin. kinl~en Cassirer. erdemli bir ya~am surmekle olur.in. 0. dogru kavra- ba~ka hi!. 6.1ni ag1r basar. uzuntii ve stkmh. dogru insarWl meydana getirdigi se1nbollerden eylemek.bir ~yi oldi.mi~ araa~ hglrun te1nelidir ve kendi varbgtntn fail hgtyla at. bizzat Tann•dan geldigi inanan1 benim- ler onunu sennektedir. Yine. dogru ya~amak.Ikan. sarun. mamakta ozgur oldugunu kabul eden 1shrapt1r.inu goz. Ayn1 nesnelle~tirme ve duraganla~­ o!an din ve felsefe okuluna verilen ad. dogru konu~mak. t. duraganla~brma egilimi kendi kendisinin nedeni olan varh&n do- veya tuturu gelenek kendisini. Buda·run ogretisi. eski modelleri na varolan. it. simgeler ureten ve yuce yol' dur. ileti~imin 1niimkun olabilmesi i-.ileci ve min sona ennesi demektir. lnsanlann bir i~i. Buna gore. cebnye 173 dil.lu oldu~ St ya da ozu varolu~unu i~ren varhk an- gunu one surer. aciva- gelenegi y1k1p.a gut.Uclama t. dogruya eri~mek. kendine cebriye. Tann kendi var- lama ~imdiyi uzak bir get. i~inde causa sui. sanatt da mumkun kdan ileti~i . bir dilin.inde ortaya t. bir eylemi yap1p yap- Buna gore. do~ urettigi sembollerin dunyas1nda ya~ayan du~urunek. varolt t- baglamda. in- .1k~ lamtna gelir. insan bilinrindek.i~i. zorun!u olan varbk kendisini iki kar~1 t egilimle ifade ettigini it.bir ~ey olmadtk. ancak maddenin kirinden demek. yol onerir~ Dogru gorii~. ve dolay1styla insanlann yaphklanndan run kaynagt. dun ya din.. Hindis- mak durwnunda oldugu kW'allarda gos~ tan'da Mahavira taraf1ndan kurulmu~ terir. 6. omegin efsane ve ilkel dinler~ Olutnlu anlam1 ic. m u~tur. canSlz maddelerden. varolu~. dogu~ t.abast it. maddeyle zenler yaratma egili. olumsal degiJ de.inde olur. lslam diinyastnd~ iyi ve kotuniin ait ideal dunyayt in~a etme guci. doywnsuz istekler ve tut.inde ortaya ~kan duraganla~br­ olan iki anlatnl vardu. Yani. 2 Cassirer. Civalar. burada bile.ok spekulatif metafizikte.tkl~l ve meydana geli~i. Bunun.in k ullanllan Latince deyiln. kultur olarak tarumlanan.Janru savw1· lnak. kusursuz ve olumsiiz olamamakta- ortadan kalkmaz. sergileyen surekli bir geli~menin goru~ canb olan hit. 1 Olutnsuz anla1n1 •na ve koruma egilimiyle. hndan yarahhp. dogru bilgi ve dogru ahlak.arklntn d1~1na t.in. yi. iyi ve kotii erer. kendinden ve kendi ba~t­ lenek it.~ c:ausa sui.. ruhlar. nedensiz varhg1 (yani Tann'yt) gosterir. organik bir birlik nimetlerinden vazge~ek ve ozellikle de. in.tkar. nedeni olarak goriilur. takdir edildigini di!e ge- nin ozunu olu~turan dort temel hakikat tiren kelami mezhebi dile getiren terim. 1 ya~am aadu. mitolojik at. evrimci bir ge.in kullantlan deyim. ger~ek bir kurtulup Cebriye mezhebine gt>re. sembol ve anlam iii~~ omegin alalc1 filozoflann metafiziklerin- kisj uzerinde yogunla~m1~hr.

bir S P degildir. lng.. yen inS<~n alarak degil de.. kallektif bir dagaya. insanlarda cesare. insa. communitarianism. aymc1 bir ka.. SIZ varhklar arasmda bu bak1mdan hi.ag Yunan felsefesinde. 0 halde. pu- onemini btiyiik bir gti. bilgelik. deger ve davram~ kahplanru benimse. strafe]. btiytik onerme Ahlak felsefesinde. hakl1 k1lmay1 ama.ilik [lng. courage.. Buna kar~m. yarg1ya uygun alarak eyleyebilen ki~idir. ctrun. Fr.. conrmunautarisnre].. aym inan. yarara ahlak tearisi. AI. taplwna ve tap- rarcihgm tersine. Cehm bin Sahva'nm on.. btiyiik onerme ve sanucu tilinel alwnsuz. su. Cesare tas1m kabbt. Fr.. birind le birlikte.174 celarent samn iradesine bagh degildir. bilinen birinci gruba gore. i. lwnsal hayata zararh eylemlerde· bulu- Bununla birlikte. almaz aldugunu one stiren +Hegel ara- ctilti~inti yapbg1 ve tam cebrller alarak smdaki kar~1thk bulurunaktad1r.. punishment. courage. Hzgtirltiguntin elinden alm- rti~ti bir erdem ahlak1yla smuh kalmaz. ve sanucu ttimel alumsuz. bir terdem ahlakldu.. i~ledigi su. kul i~in yapllrnas1 i. ikinci ~ekilden. emirlere kar~1 gelerek su.ultiltikle birlikte. demJer arasmda say~br. sunluk it. degi~­ at.igneyen. bireysel ozerkh- insaiUn ya da kulun se. birtak1m haklarm ktsitlanmasi ve a si>z kanusu erdem ahlikuun ancak ve parasal kayba u~ablmas1 suretiyle yak- ancak. adalet ve oh. genelin iyiligi adma ka- mi~. maddi ya da yanan bireydlik ve zaman zaman da ya. cemaat..bir ise.e~itli ~ekillerde temel- mn tam anlamtyla ger. Buna gt>re. temel er- nami gt>rti~tintin.. nin ahlak gorti~ti. artak bir oze sahip degerler ve ama.in lendirrneyi.. cesur bir insan. nan ki~inin..i gorti~ ve erdem ahlakJ arasmdaki mezcesine belirlenmi~tir. yapt1g1 ko- . yasa ya da ne baglanan insanlann meydana getir. AI.a [Os. da hayata ge.irilebilecegi kabultiyle ta~ Genel ceza teorisi it..ekl~mesi i. Sittlicltkeit kavram1yla. karkusunu lamayi gozeten bir toplwnda yak alup kantralti altmda tutabilen ve bir odev gittiklerine inand1g1.inde bulunmas1 durumu. kti. verilecek cezayt .. karku duymayan ya da reyciligi reddeden.. ki~iye bir tehlikeyi.. Ba~kalanna bir ~ekilde. dan alduguna inanan Cebriye mezhebi. ve sadece bireysel karkusuna hi..tik onermesi ise tiimel alumlu bir bir fark yokh1r. savunan +Kant ile.iligin ahlak go. mut].in. Tum S'ler M'dir..lann cez.aba ve gti. S'ler M'dir.. kuramr ad1 verilir.ten.le vurgulayan tap. bir . nin oztinde varaldugunu savundugu bi.. kar~1thgm kokeninde. Liberal siyaset ve eko.layan bir gerekli alan erdemlerin..me ozgtirlugu ~ ahlakm oztinti meydana getirdigini ahnad1g1 i~. irade bulunmamaktadu ve insanla can. Bu baglamda. Klasik manhkta. Tiim ren zihin hali ya da eylem tarz1. celarent.i~ ve bireysel ahlakla cema- ~ey Allah tarafmdan onceden. siyaset gorti~ti.iik oner. su. Yasalan bilerek ve is- lum tearisi. i~leyen ki~iye dikleri cemaatlerde geli~ebilecegi. manevi zarar veren..bir ~ekilde yenik dti~me­ ozerklik ve ozgtirlugu karumay1 ve kal. dizi ogretiyi belirleyen genel teariye. bir gelenegi alan. 1 cezarun ama- mamlamr. masi. Liberal gori..bir P M bir yazgtc1hg1 savunan ikinci gruba gore degildir. Fr.. bk. bireyin bir cemaate aidiyetinin almazsa iki gruba aynhr. hi.. hi. yigitlik anlarruna gelen cesa- cemaat. cesaret [ing. belli ~ekilden celarent'e indirgenebilir. nulmu~ yasalan ihlal ederek. i~leyen ki~iye uygulanan yaphnm. belli bir eylemiyle 5Hz konusu taplum ve siyaset tearisi. ktilttirel veya ulusal duygusuyla ya da ahlili ve rasyanel bir degerler benzeri.. zira her. bireysel ozerklige da. S P degildir.... si>z kanusu alabilecek karku tarafmdan mesi ttimel alumlu alan birind dereceden alt edilmeksizin gogusleme imkaru ve- tastm ~ekli: Hi. ceza mtinal ya~am tarzma sahip taplumlar. nition. 0 halde. kti. ret. muc4ziit. Ytireldilik. harcar.a..inde. teyerek . ytizytize ili~kilerle birbirleri. Klasik manbkta. kulun yapttg1 i~i Tann takdir etmek. iyi ve kotii i~lerin Tann'. daha 1hmh onerme olan tas1m kahb1: Hi.ludan.bir M P degildir..

Fr. Noam. belirleyen. soz ko. felsefe dilinde bir at.lar tiretti~ zaman me~ril. retilerle belli bir sentezini yapan okulun ~iye yarar saglad1~ zaman me~n) oldu..inde. bir ~eyi her ne ise o ~ey yapan. 3 Chartres'h Bernard. Structure and Semantic Interpretation (Derin rece. Conche'lu William ceza anlay1~1 olarak katcgorize edilir.ag felsefesinin. ozti iti. Chartres Okulu [ing. ideal beceri ve yeterlikle derin yap• tLeibniz.ekmi~tir. Leibniz'e gore. ki~inin ba~­ ramlanru sembollerle gastennek. Aristotelesc. ba~hk albnda toplana- birincil ozellige venilen Latince ad.lnu one stiren ceza o~etisi.tkhga ka.in de~·il de. orantll1 kar~1hg1 ve kayb1n1 ra1nsal ili~kileri de manbksal i~lemlerle gonneden zarar vermesinden. su-. boltimtiyle hayata ge-.an tiretici diize- lik dil projesine verilen diger ad. cezarun kendi ic. kav· kalanna. Current I ssue5 in Linguistic The- 4 Nihayet. ya da bir dilin pratik icraslndan d1rmarun. kottiltik ortaya koymak yeterli olacaktu. filozoflar. aksi lakdirde anlams1Z ve gereksiz oldu. caydirlCI etkisinden dolayt verilebi. yap•· characteristica dominante. Noam 175 ttiluge e~degerde bir oc abnak oldugunu olu~rurulabildigi za1nan mi. Ecole th Cltartre] Orta-. ceza verilmesi gerekti· Amerlkah dilbilimci. ancak basit kavramlar i~ -.luyu tslah etrnek.ok daha fazla bir ~eydir. Oil. su-. ve Ozgtirltikle ilgili Problemler]. di~e sel modele ~ygun bir yap1ya kavu~tunl­ di~' atasoztinde ifadesini bulan bu labilecegine inaruyordu. ye. tirdikleri sistemleri. cek ba~ka insanlar tizerindeki caydLnCI Chomsky. oc s•nda etkin olmu~ onemli okullanndan almak i-. Bu i~ ic.in verilen cezatun kotii ve adalet. Bu durumda oranhh ceza anlay1~1na gore.i ogretilerin.in verilir. 10. Onun dilbilime ve modem dti~tinceye o ~eye ili~kin S1n1flamada temele ahnan olan katkllan u-. Cnrtesi- dolay1 cezarun en ytiksek say1da insarun an Linguistics [Oescarte59 OilbilimL DeqJ en yuksek tnutluluguna katkl yapbgl sti. maddi vu~manln. ayn• su-.inde yer ahr. Oili dogu~tan getirilen evrensel bir ye- gunu savunan gorti~ ise yarare1 can anla. Fransa'da. dilsel beceri ve yeterlik rinden meydana gelerek sembolik bir dil kazanmanln. biri.•gtr a-.lunun davrant~uu degi~tinnek ve iyi. bundan Ltmguage and Mind [Oil ve Zihin). su-.hnkiin olaca- one stiren ceza anlay1~1 misilleyici ceza gma ve felsefenin boylelikle mate•natik- anlay1~r olarak bilinir. ona gore. yuzy•lla 13. ve hepsinden onemli- Buna kar~1n. dtizeyine -. Onlti Alman limde dikkatleri salt betimlemesel ve ak1lC1 filozofu Leibniz'in felsefr bilgi ve ttimevanmsal olan bir dtizeyden. telafi etmek i-. Yaps. School of Chartres. yani kan1tlama i~n gerekli gordtigti ve bir bildirimleri katologlama dtizeyinden. yuzytllar ara- le~tinnek oldugLmu. dilbi- characteristica universalis.. btittin ozgtin katk. 2 Cezan1n amaClJun suc. salt ceza vennek.u i~leye­ si tSalisbury'li John sayllabilir. ortaya attlklan iddialan.irebildigi sembo~ dilde yarahcl bir -. 'Goze goz.llanyla birlikte. felsefi bilgiye kesinlik kazan· soylem.luya. Chomsky. o dili yeniden ele ahp de- Jar i~n de basit sembollerin birl~imle­ gerlendirirken. Ytizeysel Yap• ve AnlamsaJ YorumL lecegini savunan ceza anlay1~1. en onemli dti~tintirleri arasmda. 1928 dotumlu iinlti etkisinden dolay1. bilir: Chomsky her~eyden once. tslah edici res'h Theodorik. cezarun Problems of Knowledge and Freedom [Bilgi olumlu sonu-. y1~ 1 olarak tarumlarur. ory [Oilbilim Teorisinde Temel KonularL bariyle kotti bir ~ey oldugunu. Yapllar]. etmesinden olu~ur.inse. salc1 dilbilim gelenegi i-. basit sembollerden ve ka~1k kavram~ ikinci olarak. ceza. Platoncu og- siz olup. Chart- gl. Ba~at karaktere. tenegin tirtinti olarak goren Chomsky. bu se1nbolik dil ve nusu olan bir kottiltik ya da adaletsizli~ kalkul sayesinde denetleyebileceklerd i. felsefe kav- zira en buytik adaletsizlik. dti~tiniir. gi dtizeltmek. geli~­ luyu tslah etmek i-. Temel gini savunan ceza gorti~ti cayd1r1C1 ce:za eserleri: Syntactic Structures [SOzdizimsel anlayl~l olarak bilinir. dili kullanmay• ogrenme- . cezanm ancak cezaland•nlan ki.

onyedinci y(izyll akdohg1na c. cins [lng.dan ac. genus. 106-43 yd· Omegin. digerlerine nin felsefe dili olarak gelipnesine katla uzak cins ad1 verilir. fazla alt s1n1f ya da hirden olu~an s1n1h. Ona gore. ondan tiir bakmun· haline getirir.eve i~inde. nedir?' diye sorulunca verilen cevapbr.& buluna· lnlnln.ok sal ya da entellektiiel degil de.as1. dilsel ozgiirliik erdemin daha biiyiik bir deger ta~1d1- ve yarahc1hk sonradan kazarulan bir g1nl belirtmi~tir. ornegin felsefe ve sosyolojideki li dsimJer. 0. uyan-tepki mekanizmalany. gat- te ya da yetenek olarak insanda hep var· tung]. tiim renk- lindeki. iki ya da daha dile dair bir bilgiyi insan zihninin bilgisi. dogrudan VE kesin olan ~unlanyla. ifadesidir. ve en az i. da dogu~tan getirilen bili~sel bir kapasi. birc. bilgin. fa kat belirleyid bir kapasi.iiriitemeyen. dil ve siyaset ili~kisi sokan tPorphyros·a gore. ~ey degildir. her siyasi dii~iincenin llkc.in temel ve vaz· ligine sahip bulunduklan i-. olacaktu. dog· yandan cins.erc. zihni aras1nda oylesine len bir nesneler sm1f1. haUp ve yazar.in. gerc.lem ac. Cicero. fakat ba~ka cinsin bulunmad1~ cinse a ~a gz ku~kuculugun ahlak i~in yaraLt1g1 teh· cins. bagh Philon'dan alm1~ olan Cicero·nun dnsin bir ozellikler. en iistte bulunan rinse iistun cins. ayn1 ozellige. cins. ahlak bilincinin kuru1nlanna s1g1nm1~ la.erc. insanlar.ag felsefesine yak1ndan ilgilenen. Latince-. as 1m meydana getirir. bu bag sahip olan nesnelerin. Islam man- olarak Chomsky. gu~tan oldugunu one siirmii~tiir. Stoactlara ve bu ikiye ayr1hr.ekJikleri politik arenada temsilini saglamarun en farkh olanlara ili~ldn olarak. M. lunca verilecek yarut. ozde~ bir Onun iic. at.iincii bir katk1s1. ikisi arasmda buiWlanlara ise orta likenin bilincine varan Cicero. cins de- yaprru~ ve bu arada. gosteren cins. Di1 ve ins an.176 Cicero. buna kar~1n ahllk alarunda. Dili. hayvan "bir cinsin Felsefe ogreNmini. genus. Aristoteles tarabn· ku~aklara aktarmas1ndan olu~ur. ozgiirliik ve pratik ayn. albnda tl<u~kuculugu c. ros. Fr. bu c.ok disip· nan suun tanunlar. kendi dilsel karaktere sahip olan nesnelerden ol u~an yeterlik ve icra. iiretici dan farkh olan ba~ka ~ylere de ail olan dilbilgisinin yarahciSl olan Chomsky'ye parc. ne gotiiren en onemli arac. kurgu- ~i1yle.ki tiirii ya da alt s1n1. ayn1 c. yakm ve uzak cins olarak matik bir tavu sergileyip. Marcus Tulius. dil insan psikolojisinin aynlmaz Ortak ozellikleri olan genel kavramlan bir pare. insan. bilen ~ey olarak tan1mlanm1~br. Aytu karaktere derin bir bag bulunmaktadu ki. buna gOre. Bilgi dan. renk ge~ilmez bir egretileme i~levi gormesin· cinsinin i~inde yer ahrlar.IStndan da.1s1nda yakla~ddlg1nda. gore. pratik yakla~m1~tlr. Marcus Aurelius nin davranl~c. cins alhnda iizerinde d uransol egilimli bir liberal tiirlerin siraland1g1 ~eydir.ok tfire ortak teorisi ac. kesinlige baglanmak olan ve toz kategorisinde. vas1flar y1gm1 oldu- onemi.in fazlas1yla yeterli oldugunu. erdemin mutluluk tealin iiriinii olarak Chomsky bu gorii· ic. genre. Buna gore. iistiinde bulunan rinse yakln. ku~ku· cins ad1 verilir. Ote leyen.u Phaed. All suuflara ya da tiirlere aynlabi- du. onJara yiiklene· yerine olas1llklann yolunu izlemeyi yeg. yirminci yiizydda birc. hayvand1r yarutl let adam1.Is1ndan. ku~ nedir? diye soru- lan aras1nda ya~am1~ olan Romah dev. Yunan dii~iincesini daha sonraki gu soylenebilir.inde. .1· recelenme bakurondan ele ahnd1gmda. 0. Epikiirosc. ortak olarak renkli olma ozel- yap1sal ara~tumalar ic. denkaynakJanu.eve i-. Buna gore. Politik dii~iinceyle de Tiimel konusunu Ortac. s1ndan daima agnostik kalnu~br. veya yol Bir ~eyin oziiniin. tiimevarunsal bir tarzda a~Iklana­ ve temel ahiAki kavra1n ve ilkelerin do- mayacaglnl ifade ehni~tir. Al. Cins. Ba~ka bir deyi~le. bir tiiriin hemen arada Sokrates•e yonelen Cicero. Buna ka"m. Stoac1 Diodotos ve Akademi'ye Cinse ic.tlann ko~ulla1nac1 yakla· culuga kar~1. 'bunJar onemli gorev oldugunu dii~iinmii~tiir. dinsel gorii~leri ac.

kendisini hem cinslen ay~ran ayrrrrn gozetilerek yaprlan tanun ('lnsan (ayrrrm). ahlaken ya da cins ve liir giizelilerek yapLian tan1m [lng. kiSir dongiiyii mak ve giilmek gibi ozellikler.u cinsin kar~1 dnslen en. van' cinsi i<.el bir ozellik oldut.inde. sexism. kediler ve kopekler i~in de kulla. uzak cinsi ise 'varhk'tu. ta. Fr. se/ ayrnm ad1 verilir. sexismus). ba~ka ~ey liirlerine yiiklenebilen 'aiel yapma' gibi ozellikler ikind liirden ve ba~ka ~ey simflan i~in ozsel clan ozellikler olup.una inanan er.er hayvan tiirlerinden ayir- me. Cins-tiir ili~kisi goze. rumlayan ya da yiiklemin. 'lki gozlii olma' ise. lerinde barmd1ran onciilleri i~eren akd- Bununla birlikle. ya da daha ~ok bir tiirii cinsten ay1ran ozel. 'lnsan ild gozlii hayvand1r'). hi~ ku~ku yok ki. dolay1. sexis. hayvan dnstir gozetilerek yaprlan tamm ('insan akllh ve insan i<. Fr. biyolojik olarak iisliin oldut.inde 'iki gozlii' olmayanlar- tilerek yapdan bir i~lemsel lanrmda. hayvand1r').al kar~Ilamasi lavn. 4Yakrn cins ve turse/ ayrrrm hayvand1r' onerrnesinde. Dit.i ba~lan kabul eden basmakahp yargda. Bununla birlikte. 2 Uzak cins ve turse/ gu gibi. Tarumla- mesi veya iistiin gormesi egilimi.undan. Ornegin.inde liir- cinsel aymrnohk erkeklerin kadmlardan lere aynhr. 'insan'm yakm el bak1mdan iisliin oldut. maya yarar. ayrrnn ise. genetic definition. lik ya da ozelliklere i~aret edilerek yapi- Terim biraz daha ozel olarak ve hemen lan tarurn tiirii. ca bir Simhn iiyelerine yiiklenebilen. ayru ~ekilde. Buna gore. Bundan 'lnsan hayvandu' t. gozetilerek yaprlan tamm ('insan iki gozlii liklere sahiptir. bunlara tiirse. dnsi 'hayvan'. Cins. dorde aynhr: 1 Uzak cins ve Bir cins kavramr alhnda yer alan her liir ayrrnn gozetilerek yaprlan tamm ('lnsan kavranu. Buna gore. Bu dort larum tiiriinden en ku~lar.er tiirlerden ayrran (IU~e/ ayrnm) ozel. hem de ayru dns i~erisindeki akrlh varhktir'). dot. 'insan'm pek ~ok oldut.i onayla. 'akdhl1k'. hemen yalruua kadmlara ka~1 e~itsizli­ Bu tiir bir tarum. 'varhk'. iyi ve en dot. iki gozlii varhkllr'). genus and differentia). balinalar. nan ~eyin ail oldut.erleri en azmdan i<. insana ai~ yakrn cins ve tiirsel aymm gozelilerek tiirsel bir ozelliklir ve onu hayvan cinsi yap1lan lammdir.. tiiriinii dit.• kabul eden ya da varsayan karutlarnay1. tiiriin ozelliklerine sahip oldu.er 'hayvan' liirlerinden 'hayvan' da dnstir.unu dii~iin­ genus and diffrrentio. insaru dit. definition). dan ayuan tiir. cins ve liir gozetilerek yapi- lik ya da ozelliklere verilen addU". 'hayvan' dnsleri arasmda. bundan dolay1 circulus vitiosus. dolayi. tellekliiel baknndan. i~le bu sonunculara da. 'canh' ve biyolojik olarak. ozne ya da la. 'iki gozlii olmak' in- cinssel lanlJD [lng. sin. ayrnrn adrru alU". iki gozlii olrnayanlardan aylflr. ayuun ya da liirsel aymrrun orlaya ra dayah tulumlan ifade eder. ahlaken veya entellektii. kendi i<.i. 4te 'konu~ma'. dns i~indeki ba~ka tiirlerden ay1ran ozel- masi.rusu.u cinse ve onu ayru Siyla cinsler arasmdaki e~itsizlit. IUr- senin ail oldut. iki gozlii olrna ozelli. Vanlacak sonucu kendi- bir ayinrndir.arununda. hayvanla payla~llt. Buna gore. akrlh olmak. yiiriitrneyi. karutlanacak sonucu do~ ~i. sana ail tiirsel bir ozelliktir ve insaru 'hay- dtfinition gblitique). Yine.l aymm ad1 ozellikler loplamma. 1ki gozlii olmak' ozellit.h olarak.u kadar. 'insan' liir. yakm ya da uzak cin- t. 'iki nunlanan konumundaki kavramm ail gozlii olma' ozelligi. circulus vitiosis 177 cinsei aymmcdtk [ing. kegin tavnd1r.in oldut. Bir dnsin veya bir kirn. AI. 3 Yakrn cins ve ayrrrnr dit.i tarurn. insanm pek ~ok hayvanla payla~t•t.r bir ozelliktir. yalmzca ifade etrnek iizere kullarulan Latince insana ozgii clan ozelliklerdir ve insan lerim . konu~­ dongiisel akdyiiriilrneyi. yabuz- verilir. 6megin. lan tamrn. yamlllci olabilir. Oysa. bir ozelliklir. ndabilir. likler aranz.u dnse i~aret ettit. ay~ran ve yalruzca insana ozgii clan ozel- cins ve aymm [lng. konrnasma bat.

Ancak her iki durum- teolojik yarad·h~ ogretisinde kullamlan da da. Tann.tur. kurtarmanm zaruretinden dogar. gozle goriilebilir varhk. l~te bu baglamda. body. zihnin. zarar getirmeden kurtulmamn tek bir Bu gore cisimsel olmayan form. bir suc. ruh ya da tini tannnlar. hatta bir zamanlar varol. cismi olan insanlardan alamaz. yaratmarun amaa olan. bir Tann'run canh bir ya. ~m. akll- rolan.ekl~tirme­ yerine azap c. diizen ve degi~me ilkesi olarak on. ~ere£ ve adaletinden fedakarhk et- lan olmayan. yoluyla ac. corps. Fr. Bundan dolay1. fareti Odeyecek. si oldugunu dile getiren.inde. Nihayet.in. ve yaratanm ~erefi tehlikeye dii~ecek­ bag1mh olmayan forma cisimsel olmayan tir. tan- duyu orgamyla algdanabilen. elle tutu. bir insan ic. inkarnation].in cisimsel s1fah. bir beden ic. si ic. olu~tunnu~tur. 1 Tin. madde. zihnin bir bedende ifade edecek ~ekilde yarahlan bedene ic. elle tutulamaz. yer kaplayan ya da elle tutula. Tann bu suc. cisimsel bir doganm suz biiyiik bir giinah oldugundan son- fonnuna. maddeyle hic. bu durumdan ~erefine form ad1 verilir.kin olan zihnin dii~iinme. yarg1lama tiiriinden zihinsel yan. i~te bu c. Be~ Kelanun isa'da insana donii~mesi. mek gerekecektir. Ote yandan. anlay1~1 ad1 verilir. yi tirmeden tanriSal kelamm ki~iliginde nenin i~gal edemeyecegi bir yeri bulu.ok Ortac.bir ~ekilde etkilemedigi faaliyet ve nitelikleri. ammsama. ing. ne de varhga geldikten sonra. kiitle ve gi. maddi yapl· suz biiyiik bir kar~1hk ister.kin olmakhgm1 ifade eder. Ozel olarak da teme gibi zihinsel fonksiyon ya da nite- Hristiyanhkta Tann'run isa Mesih klh. gozle goriile.lanndan rilmezligin en temel ozellikleri oldugu biridir.u. Tann lamlu. Adz Ansel- lan olup.eve ic. c. Buna kar~m. ooyle- mu~ olan. d ii~iinme. zira. tecessiim. bilir olan ic. maddi nesne. cisimden yoksun insamn suc. men. Ilk ve Ortac. algdama. cehennemin sonsuz azaplanm yiikle- p•ya cisimsel form denir. liklere sahip bulundugunu one siiren gmda cisimle~erek insanla~mas1. korper]. yaratlk- bir terim olarak. yer kaplamayan.bir ~y bir ~ekli olan ve mekanda ba~ka bir nes. insamn dogasli\1 ya da fonn unu gerc. evre· cisimsel olmayan safform ad1 verilmi~tir. etten zihin gorii~ii cisimle~mi~ zihin gorii~ii kemikten bir vii cut goriiniime girmesi. maddeden dii~iiniiriiniin en onemli me~guliyetini meydana gelen.inse cisimsel-olmayan s1fah kul. karet goren ~erefinin intikam1m.ag dii~iincesinde. maddeye. Yer kaplama. iyiligine rag- mez olan. . formu.iinkii giinah son- bir ~eyin ~ekline. yolu vardu: Tann insamn yerine bu ke- den ve maddi nesnelerden bagunsiZ ola.bir ili~kisi bulunma.ekmi~tir. ya da ona varolu~ miicadelesinin kaynag1 olan ya. oziiniin maddi bir goriiniim araah. fakat Tann tarabndan.abas1 birc. bu dogmay• alai elle tutulabilir. Ornegin.inde gibi. bir ~eye.178 cisim dsim [lng. maddeden bag1mS1Z olarak va. Fr. madde.1ga ~1kmasma da ihtiyac. sal nitelik ile insani niteligin temel ozel- labilen her ~ey.erc. zihin anlay1~ma cisimle~memi~ zihin yan forma. incarnation. Sim ve ozeiJikJerini kazand1ran. incarnati. bir arada bulunmas1 olarak cisimle~me nan maddf toz. meden bag1~layamaz. zihnin. is- ~klinc!e tecessiim etmesi. AI. maddi olmayan. duyumsama. Tann'ya kar~1 i~lenmi~ bulunan. tiyle insam kurtaracakhr. maddi olan. maddeyi hic. kendisini maddi bir nesne ya da 2 Cisimle~me ikinci olarak. ne varhga lann mutlulugu elde edilmemi~ olacak gelirken. cisimsel. nin varolan her~eye ic. yani insan olmak sure- rak varolabilen. mus'a gore. fiziksel boyut.kin olan tiirnel bir cisimle~ me [Os. duyma. ondaki Yani ya insanhg1 yok etmek. Tann i~n. olmadan sergileyebilecegini dile getiren g•yla ac. mekanda bir yer i~gal et.1klama c. buna kar. ha- meyen ic. yiiriihne. bir bedene rallk goriiniimii kazanmas1.ag Bu baglamda. ozsel likle lsa'da insan olmu~ ve !sa. liklerinden ve imkanlarmdan hic. degerlendirilen kozmik bir zilinin ifade- sel bir varhgm. cisimle~menin zorunlulugu. AI. Buna mukabil. fiziki boyut.u. algdama. olarak bilinir. fiziksel. Hristiyanhgm en temel inanc.

u duyamaz. Zira k~ku duydugu siirece. n a~ar. o halde tin yoneticileri pratik ve teorik balam. Buna gore. Cusah Nikolaus tarafmdan 'a<.. Nikolaus. Devletin istikran ve saglamhg1 nin a<. hem iyi ve hem olan lngiliz filozof ve ilahiyat<. devl~tin ba~mda hem filozof fmdan bir akllyiiriitme ya da ka1utla. ergo sum) sonucu <. nunla birlikte. uyaruk rak. SIZ bir varhk olan Tann. duyu yoluyla kazarulm1~ bilgiler. miilkiyet ortakhg1 uygulamr. uyku halini uyaruk11k halinden varolu~ bir oldugundan dolay1. hpla tPiaton'un Cumhuriyet'inde Ku~ku duymak ise. coincidentia oppositorum. ol- sonra da dostu ve savunucusu olmu~ makta ve olacak olan.ok. bir yandan da runlu ve kendisinden ku~ku duyulamaz bireylerin kendilerini geli~tirebilmeleri bir sezginin ifadesi olarak goriilrnii~tiir. Hristiyan Orta- tutulur. Bununla ~eyleri daha onceden bilinen bir ~eyle birlikte. Bu- dan <. uyu~mas1 ya da ittifak1 i<.ik bir bi<. tarzda birle~tirmek suretiyle a~hg1m den ve matematiksel dogrulara ili~kin sayler. varun'(cogito. ki~i k~ku duymakta kar~lla~llrarak ya da ili~ki i<. Omegin.1kar. Devle. bu sonu<.ine soka- oldugu s1rada. Newton'un once ogrencisi. Hint Okyanusundaki bir adada kurul. uykuda da olsa. bir ~ey (res cogitans) olarak bilincine var- let cinsler arasmdaki birle~me ve evli. O'nun ay1racak bir !ll<. i<. !talyan filozofu Campanel.in. dii~iinen i<.in ge<. kotii her~eyi bildigini one siiren Aziz Tann'run varhguu. kalkllguu ve Tann'run kar~1tlarm sente- Buna gore.esiyle) ku~ku duymu~tur. dan anla~llmasl miimkiin olmayan bir den. Descartes tara- nitekim. kendisinde insan tarafm- yani.ik bir bi<. olmu~. 'matematiksel yon. Tann tiim bu ~ey­ teme yakm' bir yontemle karutlamaya leri ebedi bir bi<. cogito argument]. 1675-1729 y•llan arasm. Tann'run her~eyi. ku~ku duymakta oldu- digi ad: Gune~ Ulkesi. Kar~1tlann uz- cogito argiimam [lng. maslm saglayan dog<udan. Cusah Nikolaus. gundan k~J.-----------------------------------------------------·· coincidentia oppositorum 179 civitas soiis.in kulla- Modern felsefenin kurucusu tDescartes rulan Latince terirn. yalmzca akd arac1hg•yla arac1hg1yla bilir.iit bulunrnad1g1. <.ok iyi yeti~mi~ olan kimselerdir.in.imde. i<. dev. ve aymmlan. kendisi. tiim yarab. Tann'nm bu kar~1thk na uygun olarak. Tann'nm yarallklanna Clarke. da ya~am1~.l. Omegin. Samuel. ili~kin bilgisine verilen ad.lk ve se<. tek bir ezeli-ebedi <. d1~ diinyaya ili~kin bilimsel bilgi.erli olarnaz. ~mdakileri. 'ben'in varolu~unu kamtla.ag felsefesinde. kendisindeki omek ideler ml olmadan. ni aldatan bir kotii cin olabilecegi gerek. ozneden hareket eden mo. bizirn sonlu <. <. bilim ve felsefedir. ona gore. Nikolaus Cusanus tarahndan kullarulan mak iizere kullamlan iinlii akllyiiriitme terim.ah~ma giinde dort saatle sm1r h cognitio approbationis. benzerlik ve aynhk .imde dogru oldugu savunulan anlay1~a gore.. ta olsa. hatta onu aldatabilen kotii bir la'run tasarladJgl iitopik devletine ver. la~unJ. Bonaventura'ya gore. k~ku mu~ olan Giine~ devletinde egemen duyan bir ~eyin varolrnas1 gerekir.ma ve hem de rahip olan bir hiikiimdar siirednin sonucundan <.klarda bulu- bilgisinden (duyu yarulsamalanndan nan oz ve varolu~ aymnu. <. onWl kendisi- vard1r. tiimiiyle bagun- matematiksel onermeler kadar kesin ol. Tam1. cin de varolsa. tiim bilgilerinden. kendisinin di- dugunu. tarafmdan. araciSIZ. bununla. yetidir. ahllik ilkelerinin edimle bilir. zi olarak anla~llrnas1 gerektigini ifade et- dern felsefenin kurucusu olan Descartes meye yarar..~k ve se<. bilinebileceklerini one siirmii~tiir.eli~kilerin sonsuzlukta ortadan ya da argiiman. zo- Jikleri bile diizenlerken.ah~m·~ olan Clarke. Buradan 'Dii~iiniiyorum. yarallk- biliruneyen hi<. Tann'da oz ve dolay1.irnde. bundan dolay1 inancm yardl. gii<.bir ~eyin dogru kabul larda bulunan tiim aymrn ve kar~ltbkla­ edilmemesi gerektigini' bildiren kurah. kar~1la~llrma. bir tiir dii~iince faali- oldugu gibi.

bilimlerde sorulan bu yeniden yaratmah ve ge~mi~e ili~kin son1lann birtak1m mutlak onkabullere kendi resmini olu~turmahdu. birlikte.in bilirunesi miimkiin Collingwood'Wl kendi tarih gorii~iine oh nayan bir tarzda birle~ir.eren ve yadaki bireylerle ilgili kategorik oner. Systeme de politique positi- madtgl gibi. Auguste. od. bizim ic. Oysa gerc. 'kes yapt~hr' tiirii tarih gorii~iiyle. tarihsel siirec. olmasindan olu~tugunu soyleyerek ya- n u savunan Collingwood. gelecege ili~kin dogru on.in Ozerine Bir Deneme]. na gore. Tarih~inin asd ara- one siiren Collingwood'a gore. Tann'da. Bu. 1 insan zihninin tiim yarahla.. urse de Plrilosophie Positive [Pozitif Fel- deni iizerine spekiilatif bir c. Dogruluk ya da yan.ah~m1~hr.ah~ma ol. bu dii~iinsel yap•lard1r. bu resim. tarihi kendi tarz1yla yeniden toplumda neyin mutlak olarak onceden yazmahdtr. 2 tarihe ili~kin bilginin miimkiin hin degerinin 'kendi kendimizin bilgisi' olup.in oldugunu nas1l bilebili. sonlu ~eyler ic. bu nin onermeleri hem kategorik ve hem goru~leri dogrultusunda. tic.inin kanltlanntn tamamlanama- W oldugu i«.riz?' Speculum Mentis [Zihnin Ayna~1]. temel soruya verilecek yan1tla ylllan aras1nda ya~am1~ iinlii ingiliz fi. Bunun anla1n1 ise ~udur: 'Her gore.cllig1yla bi!diginuzi. yal- Doga bilimlerinin dogru tiimel hipote. ve bu 3rada tarihin dogasma ili~kin ac. 'Onun nic. ister teorik ya da ister pratik ~arak.ISO Collingwood. bir dizi onkabuliin ba~ka Comte. 3 tarihle felsefenin ozde~ oldugu. Buna gore. tarihsel olaylann ne. tarihin 'g~~ dii~iin­ donemde. dii~iince tarihidir' kabuliine ula· Ona gore. da ya~am1~ olan. b~bk sorulara verilecek yarutlann ozelli. tarihc. Robin George ara. celeri yeniden yaratmak'tan meydana nrun tarihsel a~1dan ele almmas1 gerek. tarih. Robin George. daha sonra nltlar. tarihin 'g~~ olaylan tasa. . felsefe. ii~iincii ve son soruyu da. tari- tigini. 'tarih nedir?' olur. Bununla dayand1g1ru sayler. sonlu yarahklar i~in ge~erli olan '1nakas ve zamk' tarihine kar~1 c. tarih felsefecisi. Kariyerinin ilk doneminde tarih ile fel. gonnii~ttir. bu nedenle i~yapllan olan eylemlerden melere ula~ma ~abas1 ic.abay1. tarihsel dii~iiru ne- sonlu ~eylere benzetmek ve yaratlkla. Temel eserleri: ne oldugunu nasd bilebiliriz?'.tkmi~ yiiklemleri Tann·ya izafe etmek. Collingwood'a namaz. her bililn soru sonnaktan ve soru.tk- Collingwood. nizca olaylardan olu~maz. 'biitiin bir de tiimcl olmak durumundadu.in. ilk soruyu. 0. tarih~i ke~fetme­ lan bu sorulan yanllla1naktan meydana ye ~ah~hg1 dii~iinceleri kendi zihninde gelir. ve [Pozitif Politik Sistem). nmsal olarak yeniden kurmak' oldugu- sefeyi birbirine ~ok yakla~tuan ve bu nu.' varsaydd1guu. bu siirec. 1798-1857 ydlan arasin- onkabullerle nasll yer degi~tirdi~ bul. fakat sonsuz bir deyilere uia~1nay1 a1nac.jayan bir disip- varhk olarak Tann'nnl bu yolla biline. tarihin ise yalnlzca diin· ayru zamanda dii~iinceleri de ic. Collingwood. bir ku~ak.iinciisii de 'Ge9ni~in ne oldugunu on Philosophical Method [Felsefi Yontem ve ni«. T~ Idea of History degeri nedir?' sorusudur.bir zaman tamamla- dogru ne de yanb~tJr.inde oldugunu 1neydana gebni~tir. Collingwood [Tarih Tasanm1]. Essay ve iic.in oldugunu bilmernizm bizim ir. lin de olmadtguu savunan Coilingwo- meyecegini anlatmak istemektedir. ikinci soruyu. 1889-1943 lama. geldigini. tik onennelere. d1g1 ~ey. Collingwood'a gore. Bu sorulardan ilki. nin ve tarihsel bilginin dogasnu a9kla- nyla bir benzerlik ili~kisine sokmak ma yoniinde bir c. tarihi dii~iinceyle s1nulamt~ ol- olsun. Collingwood'a gore. Temel eserleri: Co- Tarih felsefesinin. O'nu ve tarih felsefesini. sefe Dersleri). s u Frans1z filozofu. pozitivizmin kurucu- makbr. belirlenir. felsefe ya da metafizige dii~en. mutlak onkabuller ne mast yiiziinden hic. maktadu.ekte. '~te lozofu. ikindsi Religion and Philosoplzy [Din ve Felsefe]. felsefeyi tarihten aytnnaya c.in sorusuna yan1t venne ahhnu olarak kulland1guruz tiim s1fat ve yiiklemler.

Pozitif bilgi tarihsel fe ya da tpozitivizm iizerine i~ edil.6ziim pozitivizmdir. doganm yiice ve mutlak bir fakat ba~kalanrun ~kanm da hesaba amac1 oldugu fikrini reddetmesinden katacak bir bi~de yararlamlacakhr. insan it. o bir tiir olgulan ara~ttnnak. din gibi toplumun bir t. imkanstz oldugunu savumnu~tur.ir.abasmdan vazget.lmas1 sel temelleri olan bir felsefe. tpozitif felse. tek bir insamn ~kanm degil. Hmstiyanltgm biitiin inant. one surer. meydana gelir. toplumsal yap1run. bir evrimin sonucu olan bir bilgidir ve mi~ olan bir toplum bilimi geli~tirerek insan zihnirtin tarihsel olarak ula~ttgt en ger~ekle~tirebilecegini dii~iinmii~tiir. ~ekilde. toplwnu yoneten yasalann bil. Comte.i yararlanmamtz gerektigi konusundaki bo~ soyutlamalar ve dogmalar oldu~~ kavray1~UlUZl geli~tinnekle ilgili bir hu- nu soyleyerek. nusu felsefe anlay1~1. insanla~ at. bu ~rt. Ote yandan. evreye get. t. bir ara~hnna n1hu olarak tanunla. Sosyolojinin bir anlamda kurucusu ola- yt~l. duyult. Yoksa. Onun sabit ili~kileri gozlemlemek gerektigini bu yeni dini.. dii~iincelerdeki den ayiian Comte'a g6re. Bu felsefe yalruzca Buradan da an)a~dacagt iizere. gert. Onun pozitivizminin en onemli kiyetten. yoniinii olu~turan ogelerin degi~imiyle tivizmi. bununla birlikte. yeni bir bak1~ Ian bilgi.ttgt tik yonii miilkiyet. fakat rak goriilen Comte. sustw-. tarihin ak1~1m lunun statik yonii. dii~iincedeki ilerlemedir.in olumlu Fakat pozitivizmin diJwnik etkisi.er.in ise. Bu bilim it. dil. Bu fonndan ge~irilmesi.Ozilin bir ilerleme ortammda varhklanru siir- olarak one siinnii~tiir. toplwnun sta~ anar~inin toplumda anar~iye yol at.ekl~tirilebilir. toplumun re. ka- ve yap1a olanm yalruzca olgulan goz~ dmlara yeni bir statu kazand1nnaktan o- lemleyerek tasvir etmek oldugunu one lu~ur. fiyin ve torenlerine kadar. 0.sek diizeyi gosterir. yani deneysel yontemle kazam~ rektirir. iQjel nedenlerini bulma dini insanhga inanmaktan olu~acakhr. 0. 0. Omegin. insarun dogal yaptst- tersine ~evinnenin ve toplwnsal birlik ve na baghdtr. Franstz Devriminden onceki nii. pozitif bilgidir. Comte'a gore. diiren nitelikleri ve organlan ile kendi ba~ma var oldugunu sayler. Top- t.in temelli bir t. bilim deneysel yontemi kullarur ve bu gisini. Bu nedenle.ah~mt~hr. toplumun ilerleme giicii olarak dini ve manevi degerler)e saglamarun tanunlamt~hr. biitiin sistemin anahtan ikinct olarak varhklann oziinii ya da dindir. yeni b~~ felsefe anlayt~ma gerek rm zihniyetlerinin degi~tirilmesinde. Comte. insan haklan ve halkm egemenligi statik yaptdan en yiiksek ol~iide nastl gibi kavramlann ise metafizikle ilgili it.agda kurtulu~u saglayacak tek belirli duragan yonlerinden olu~ur. lirlemek. Ba~ka bir deyi~le.e ortak statik yoniiyle dinamik yoniinii birbirin- olarak benimserunedigi. bir dti~iince taiZI olarak degil. varhklar arasmdaki insanllk dini kurmaya t. Comte'un pozitivizmi. Bu amat. Auguste 181 Kartezyen veya Aydmlanma gelenegi.erken degi~iklige ugramaz. lik. inant. yeni diizende miil- surer. doga yasalanm bulmakhr.tsma. rumu.lanna bagh- .inde genel bir zihin ilgili bir konu degildir. yill<. toplwnu konu edinen bir bilimi ge. pozitivizmi yalruzca yeni bir felsefe anla. ona g6re. Toplumun Comte'a gore. toplwnun yeni ba~~ ama~. toplum problemi it. bilimin tek amac1 olgu~ nin en onemli temsilcilerinden olan lar arasmda varolan sabit ili~kileri be- Comte'un temel amac1. Comte'un yeni varhklann gizli.eve it. Aym ~ekilde. ozelligi. demokrasinin yontemle. toplumsal reform ve diizenlemeyi bilim~ soz konusu pozitif bilginin kullam. E~it­ ilerleme ise. ilerleme toplumun statik rini savunanlara da kar~1 ~tkan ve pozi. aile ku- hali. insanlar metafizik evreden pozitif yan pozitivist Auguste Comte'un soz ko. Comte arzulad1g1 toplwnun yeni ba~tan diizenlenrriesinde.larm herkest. toplwnun dinamik yonii- diizeni. yalmzca gozlem ve deney yoluyla tan diizenlenmesi olmu~tur. gerektigini belirtir.

mene~e. heykelin yanm- insan diye bir ~ey olmayacakhr. Heykel. Condillac'a gore. bu du- empirizminden etldlenerek duyumcu bir yumlardan baz1lanm ho~. yasemin duyu· yuma indirgem~ ve bu tezini karutlama. bizim gibi ya~ayan. say•. baz1lan ise aca vermi~tir.I· k1s1 kalacakhr ki. aa.e. yalmzca ~ekil degi~tinnesidir. bilinci. m belleginde saklayacakhr. bu genel fikirleri a9k· Mermerden heykel.ok duyumda sergilenen ortak mu~tur. Arhk. Zira. Kokulardan baz1lan ona yen Condillac tum bilgilerin ~ekil de. bu mermer ka. birlikte. yutlama.a. ratlirune tSpinoza tarafmdan annagan ne de naho~tu. Traite des Sensations [Duyumlar yumlann bir sonuru olarak ir&denin or· Ozerine Bir Deneme]. soyutlama bugun «.eren ve onda giilden ald1~1 izlenimin sonucun· ozetleyen duyumun bir devarru ya da da. nlmasmdan terdhler.llo~l anlarruna gelir. teliktir. Zira. bir duyum meydai. gul sel faaliyetlerini d1~ dunyaya ili~kin du. Heykelin ilk ve tek duyu- conatus. istekler. bilginin kaynag1 oldugu ilke· me. munda orlak alan bir ozellik. tek mundan ibarettir. devletin yonetim ~ekline de ligi. heykelde algi· insan kendi ki~isel ~Lkanru degil de. heykelin aldag1 du- ~iiniir. kasacas1 tum zihinsel faa- sine dayah bir tduyumculugu benimse· liyetler dogar.Lkanm du~unecek. deney . Yeni «. onun ic. yani birkali duyum- Duyu-algtlanndan kaynaklanan goz. insarun tum zilUn. rak yalmzca kokulan algdayabilir. alan bir ozelliktir. $u halde.i«.a gelir. heykel bunlan. ~imdilik yalruzca giil duyu- yans•yacakbr. duywnWlda. ~i9tirmi~ birer duyum oldu~u savun· heykel bir«. du~unm. Bunlar vu~acakhr. Temel eserleri: LA lAngue des Cal· yumlardan ve bu duyumlann kar~Ila~tl­ culs [Hesap DiliL LA Logique [Mantt.ler butiinunu gosterir. Heykel. [Sistemler Ozerine Den erne]. pis kokan r.in ozel bir ~·etiye gerek yoktur. Yani. kanna ustun tutacak ~ekilde yeti~tirile· Heykelin yamna bundan sonra bir me· cektir.182 conatus chr. eyleme ve bir duyum vardt. Kar~1la~brmadan.in ne ho~. £akat o Tann'run yerine insanhg1. bir yasemin ve pis kokan bir bitki ozgecilik alacakhr. ruhun tum yetilerini i«. bu andan ba~laya­ lamak i«.bir ~ey bliyuk bir gu«.k]. koku genel fikirlerdir. Bu in· rak kendisini henliz bilemez. sure heykel du~unsel ve manevi ya~ama ka. bu duzeyde duyum alan bir varW< ala· mi~lerin yerine bilginJeri gec. haz ve elem duygulan- manevi alan her~yi. insanda ozellikler olarak. bilginin de otesinde. top. temel bir ni· mn yollanm aram1~t1r. Bilincin iradi boyutu. Comte'a gore.le yonelmi~ egilimler ve yoktu. onlan aymr. lam•~ oldugu kokunun bir izi. yapar ve boylelikle haz. Haz. Tek dan uzakla~tmld•gmda. 0. Onun ben- st~nhk dini. alalyurut- lemlerin.alan kaldmldik«. nek~e.tkmastyla gti«. en yiiksek fonksiyonu alan scr kelin yaruna bir giil yakla~tmld•gmda. bu ortak ozel- den kabugu dolay1styla duyum alama. mu alan giil kokusu.~. dan aytrt eder. tutkular Essai sur I'Origine des Connnissances Huma· dogar. yakla~tmlsm. dan aynca yargt. Bu toplumda benciligin yerini.eklerin ortaya «. bu da bellektir. istemek demek arzu etmek ines [lnsan Bilgisinin Kaynag1 Ozerine demektir.e~itli par«. ortada yalruzca tek edilmi~ olan conatus kavram1. likleri bagll bulWlduklan ozel durwnlar- yan bir heykel tasarlar.Uru- Condil1ac. du- Deneme]. bazdanru bilgi teorisi geli~tirmi~ alan FransiZ du· naho~ bulur.irir. 1715-1780 ytl· ne ammsatttg1 ilk duyumla kar~tla~tlr· Ian arasmda ya~amt~ ve John Locke'un rna olanag1 bulur. heykelin dunyas1 gul daha ozel olarak da ki~inin kendi varh· kokusundan ibaretti ve giil duyumuyla ~1m korumast ve surdurmesi amacma kar~Ila~tmlabilecek ba~ka hi«. Felsefe lite. Mermer kabukta once. bellegin kendisi· Condillac. bir yan· lumun «. elem ya da ac1 ise. alma orgarum orten par~Ja kaldmhyor. Bu da. 1«. Condillac'a gore. Hey· Zihnin. Art1k heykel. ilieriden organize edilmi~ mu~ ~ylerle ilgili duyumlarda ortak olup. gibi soyut kavramlan elde eder. soyutlama. onu kendi <. Etinne Bonno de. er. Traite des Systbnes taya «. haz. fakat mermer. Gul.

onuncu evreye matematik anlayJ~lnl ve tPoincar~'nin gehni~ bulurunaktad1r. 'Yuvarlak kare' olmaz ko~ullara. reyi belirleyen tic. kendi ic. ho~gorii~ e~itim reformu ve koleli~n hic. ~h ndiki d u ytu nlanm1zla belle. Esquisse d'un Tableau Historique gerc. Tann va- kundan ilerle1ne ve yetkinle§meye a-. isa'run buyruklanna ve lik yanh~1 olarak da gec. onuncu ev. Tek· masl.a' matematik gorii~iinii.in.ilmez ~artlara teriminde oldu~u gibi. Marquis de. ve 3 insan do~as1run. Soz konusu yaratma anlay1~1. Antik Yunan'da Platon. akhn egemenli· ml~ maddeye ~ekil verme olarak yarat- ~ini toplum ya~a1n1nda da gec. inaruyorum') olarak da ifade tiirii. enthou- taya c. selmi~ olup. Latince terim.1kar. Aydanlanman1n tagoras ve Plotinos gibi filozoflarda. ad. yerine ba~kalann1n c. siasme].a~ 1nanhk~alannan ~in bize an•msatbklannan toplam1ndan do~ru bir ko~ul onermesine verdikleri ba~ka bir ~ey de~ildir. mak istemi~tir.tk rolan her~eyi yoktan varetmi~tir. Condorcet.bir ~eyin do~mayaca~na ina- ortadan kaldanlmasa konulannda da c.en ve bir fikir ya otoritesine duyulan giivenin sonucu da tezin. kendinden gec.inde bir gec. insan vah~iligin en alt ba- da ya~am1~ Fransaz dii~iiniir ve mate- samaklarandan h1zla yukan do~ru yiik- matikc. yarablma- h~ml~ olan Condorcet. her- olrnas1. bir nedenin bir sonucu dogunnasl. nan Yunanhlann. dini bak1mdan gelmi~tir.me ve ~ln sonsuzca ilerleyebilece~ine inanan co~um hali ic.inde Tann'ya ula~h~an1. soz bu yondeki c. aydmlanma.eli~ki ic. Buna gore. Zaman zaman yunca benimsedi~ini savunarak dogru credo quia impossibile est ('imkans1z oldu- oldu~unu iddia etmekten olu~an yanh~ ~ ic.o. dokuz evr~ meye c. luk kar~1s1nda.ten hic. vazgec. enthusiasm. tiir bir manllksal fonnalizm ac. kendileri olmada~an­ c. ma anlaya~ana kar~attar. Hic. creatio ex nihilo. Fr.in k ullanalan da. Louis. 1868-1914 ylllan arasan- tir.eli~ik olan kavramlar. 2 suuflar arasmdald e~itsizli~n kal~ tannh di. credo quia absurdum est. credo quia absurdum est 183 ve ben. Ortac.eren tannnlar ic. nul imkansaz oldu~u ko~ullar olarak or.ah~malann1 popularize et- konusu ilerleme siirecinde. .nlerde soz konusu olan tannsal danlmasa.in. Alol ya do~ru­ consensus gentium yanh~·a. ezeli-ebedi.ah~ma~ olan Coutu rat. kendi kendisiyle veriJen ad.LSmdan ~iddetle ele~tirmi~tir. yarabna anJaya~a. gizemli bir esrime. t Kant'an den gec.ten yaradah~.a.isi. Evrensel bir. olan inancm onceli~ini ve iistiinlii~ii ~unlu~un un on a inand1gana ya da tiim savWlan tTertullianus'un sozii: 'Sa9Jla insanlann onu tum tfun zamanlar bo. oldu~u ic. ilerlemeye duydu~u bu biitiin bir tannsal hakikati sezdi~ini ve inanca.mi~ olan insan. ·bu beJirlemelerden gelecekle ilgili genellelne- lere giden Condorcet'ye gore.dinlerde goriilen ve olan iinhi dii~iiniirii. Ba~ka bir deyi~le. edih ni~tir. CO§umculuk [ing. her ba. bireyin.ok biiyiik bir c. e~ili1n vardu: 1 Uluslar aras1ndaki etilsizligin ortadan kaldanl. Phy- Condorcet. conditiones sine quibus non. ve 1743-1794 yallan arasanda ya~ama~ bu arada tektannh . consequentia. erdem ve Matematigi manb~a indirgemeye ya da 1nutluluk yolunda hazla ilerlemeye en aZJhdan tRussell ve tWhitehead'in devam etmektedir. Bunlar.ekli~in oziinii do~rudan ve aracl- des Progres de l'Esprit Huurain [insan saz olarak kavrada~an1 one siiren anla- Zekasarun ilerlemeleri Ozerine Tarihi bir ya~.erli kll. Ge9Jli~e ili~kin 'Yeni-Kantc. uzun hazarhkJann ardandan. ~ey. Tablo Tasla~a] adh eserinde dile getirmi~­ Couturat. Ona gore. insanan yetkinle~ebilece~ine ve insanh. Obnazsa contradictio in adjecto. inaruyorum'. insanlann c.irilemeyece~i. Tann'nm 'OH' buyru~uyla varh~a Ekonomik ozgiirliik.

fakat onun kendi da akllcll1ga yakla~an biri olarak gljre.. Anselmus'u bir akllc1 ya ri it. tin kendisini diyalek. tarihle felsefenin ozde~­ kalk1~1n1~hr. kendisinde teoriyle pratigin. dolay1. ~iir sanahnln kendisidir. gelir. OmeAin. akda bir tavula. vahyi ve ilkesi belirlerken. Buna gore. ikinc:isi mantlksal bilgi ya da mannktu. Croce·ye gore. 20. yuzythn ilk ya· h ogeleri bir birlik i~inde birl~tiren biri- ns1n1n en onemli halyan filozoflarm~ cik gert. temel onciiller. ba~langlt.ilnde kavramaya c. tarh~ma diye bir dii~iince ve eylem basamaklan da.ek oldugunu savunmu~ dum. nesnesi de tiimel olandu. fark- Slnda ya~am1~ alan. Croce. oz- conte ScietJza dell'Espressione e Linguistica neyle nesnenin.ah~mas1 gerektigini miyle. tarh~mada. sezgisel bilgi ya da sanat her~e­ yarun. Mant1kta. gdann bireysel oldugunu soylemj~tir. manhkh davran1~ ve alan Croce'ye gore.imde.ekl~tirir. ayn1 zamanda kendisi ic.ennekle kalmaz. inanc1n verileri. olarun birle~tigi Tin'dir. bir Hristi.ek tarihin.ni Tarih konusunda.ici ugrak- dan. ra da. LCJgica [Manhk] ve Etica e maya ula~an.in ve otorite olgusunu kabul ettigi ve yal. inand1g1 her~eyi. birind bir tarh~man1n siirdiiriilemeyecegini basamak sezgi. tik bir bie. sezgisel bilgi ya da sanat. bi yat tarihini ilgilendiren ~ey. dinin ya da ~imdiki zamaJun tarihi oldugunu one inanc1n gizlerini.esiyle. Temel eserleri: Estetica Dunya. olanakh oldu. tinin yarahm ve olu~uyla bagda~an Bununla birlikte. Bunlardan birincisini bir tiir yarar Ba~ka bir deyi~le. ikincisinde belirleyici inanc1 inkir eden bir tavn anlad1g1mlz alan ~ey 'iyi'dir. estetik tarihinin en onemli dil~ii­ larmdan ba~ka hi~bir ~ey degildir.tigi ic. Bu tur yargtlar bireysel olaru ilgilendir- ~an tavn da kapsayacak bit. ruflandlnnakhr.indeki mut- Politicn [Etik ve Siyaset). bir yandan tarihle ilgili yar· ~eyi kan1tlama arzusu duydugu gerek. Bundan Anselmus. 1866-1952 ylllan ara. ak1l yoluyla kanltlamaya kalkl. e~deyi~)e ahlaktan meydana akllc1hg1 mutlak bir akdc1hk degildir.in kesinlikle bir ras.:in inaruyo. ki~inin inand1g1 her. le~tigini ljne siiren Croce'ye gore. omek alan bir tin felsefesi geli~tirmi~ ve cum principia negante non est disputan- tinin tek gerc. yin temelinde bulunur.llc1hkla. bir t1nnan1~ ic. t. dile getiren kurahn La tince ifadesi. yararh olan1n pe~inde ko~ar. yani Tin'in get.184 credo ut intelligam cred6 ut intelligam. nesnenin tek- ontolojik kan1hn1n te1nelinde yer alan ligi ile kar~1 kar~1ya gelmenin yolunu iinlii .ok. akllc1hg1. Buna gor~.ekliAin. Tann'ya iii~ kin BunJardan sezginin i~levi. ~unurii t Ansehnus'un. dii~iince ve eylem olarak ljnenneleri uzerinde kesin ve mutlak bir iki basamakta gert. . ak. lak. BunJardan uzla~1m olmadan. siiren Croce. Filozofia dello Spirito bir a~aman1n ard1ndan ba~ka bir a~a­ (Tin Felsefesi]. onun desinden. niirlerinden biri. ikinci basamak ayn ayn bireyin iste- c. lnin tinsel yap1s1ndan yola t. sezgilere da- a.ag Hristiyan d ii. done- anlamaya gec.deyi~: 'Anlayabilmek i. Bununla birlikte. sanat. Ansehnus. ede- biliriz. Kavramlara dayanma- T eolojiyle felsefe aras1nda kesin ve yan sezgiler olabilirse de.lkan ve yonalist olamaz.iide anlamaya ve rasyonel bir bi. n1zca bundan sonra. yani ekonorniyle biitiiniin ira- soylemi~tir. inand1g1 bu ~eyleri kan1tlamaya Bundan dolay1. kendi ~eyin olamayacag1nl. a~ak. gu olc. inanc1n onceligini yonelen birey. bireysel olanla tiimel Generale [ifadenin Bilimi ve Gene) Dilbi.U< bir ay1nm yapmam1~ alan Aziz yanmayan kavramJar olamaz. Ortac. gene) bir iyiye takdirde. Nitekim Tin. sonsuz ve ezelf-ebedf evrirrun ta KHisik Hegelci felsefenin rasyonalizmini kendisidir. o ijnce dinf ogretiye. ya da ba~layan it. ler'den t. gerc. felsefe ve bilim gibi insan bireyi de.lerinde ikiye aynlrr. yalruzca tiimel yuklemle- geni~letirsek. Burada. lim Olarak Estetik}. Schil- inanc1n gizlerine inanm1~ ve daha son.irnde mekle birlikte. kavranun i~levi ise nesneleri Sl- rum.. Benedetto.

Dunyarun ~ok dile yonelik ilgiden. ~ekli~in do~as1yla ilgili problemleri bir yip.a~da~ felsefeyi karakterize eden ildn. limsel veya manhksal anali. dilsel ya da bi- Ban felsefesine tKant'tan beri damgas•. etmeye ~ah~m1~lard1r. b. . En onemli temsilcileri arasin- vizm ve goreciliklen ka-. ayru zamanda nesnel olarak varolan bir evrenin bilgisinin mumkun oldu~u­ nu savunan bir felsefe olarak ortaya ~1kar. Buna gore. Gattlob tFrege. fenomenolojik gelenek ve ~a~dat felsefe [tng. uzanan felsefe. ~a~da~ felsefede tarihsel bir s1ra i~inde ortaya ~lkan dort ayn gelenekten soz edilebilir: Metafiziksel gelenek. yinninci yuzydda felsefe rihsel olarak ondokuzuncu yuzyll1n tarihinin son ozgun metafiziksel sistem- sonlanndan ba~lay1p gunumuze dek lerinden meydana gelen bir gelenektir. dsi Henri tBergson.. kompleks nesnelerin bu o~ele­ ~ullann yaratb~l giiven bunaluru ve ya. geldi~ini. $u temel kavranu evrimdir. du~u analitik gelentlctir. bir pan. re ayra~tlrllabilece~ini ve bu basit varbk- banala~madan.. tafizi~e ~iddetle kar~1 ~kar. yo~un bir bi. Ta. tafiziksel gelene~in en onemli ii~ temsil· sefe i~inde yer alan tilin filozoflar.lkan kimi temel dwum ve olu. felsefenin gorevinin ger- Felsefe hi~bir zaman bo~lukta geli~me . onlann ko- ~imde etldlenmi~ olmas1d1J'. ziksel gelenek.z oldu~unu nl bulan kurmaal1k veya konstriikti. daima ~orumu kavu~turmak oldu~unu savu- ~a~1n siyasi ve toplumsal k~ullanyla nan du~unurleri. suren bu gelenek mensuplan. rolan bir nesnel dlinyan1n varolu~unu kabul eden bir felsefedir. tRussell. halde. toplumsal ko. onun yinninci yiizytlda buyuk gelene~ ise. kulturun bir par-. g. v.as1 olduklan modem ve de~i~en bir ger~ekli~i belli bir sure~ toplumun ilgi ve problemlerine ycuut felsefesiyle ifade eden bu u~ du~tinurun vermek durumunda o)mu~lardlJ'. Bu gelene~in. di- ili~ki i~nde ortaya ~1kb~1na gore. Bir aya~l ondo- ~ullanndan etkilenen. arala. genstein. el~tirel ya da y1k1c1 gelenek. yirminci yuzyJlda filozoflarm gorevinin sentez de~il de. ~a~­ namik ve de~i~en bir ger~ekli~ ifade d~ felsefenjn de. mal edilebilecek olan kimi felsefi kabul- ~umlardan. yandan da bilimden tarafa saf tutup me- sarun inan~lanndan batJmsLZ olarak va. larla kar~da~ddl~J zaman. philosophie contemporaine]. Dinamik lamda.ah~an ~a~da~ felse- fe. bir yirminci yuzyd felsefesi insandan ve in.onusu me- ozgu bir bak1~ a~1s1 vard1r. Hobbes ve Hume'a ortaya -. yir minci yuzydtn ko. Kabaca ve genel olarak de~erlendirildi~ ~inde. one surer. yinninci yuzyda kuzuncu yiizydda olan soz k. John tDewey ve nndaki farkhhklara kar~m. felsefenin ci ozellik. contemporary philo.a~da~ felsefenin ikinci onemli ve birinci ozellik. layhkla tarurup anla~Llabilece~ini one <. 1 Metafi- sophy. i~te bu ba~­ Alfred North tWhitehead'tir. Bertrand i~ne girmi§ olmaland1r.a~da~ felsefeyi karakterize eden 2 <. bir tav1r ahp sa~duyuya yakla~trken. Fr. Nesnelli~i ye- niden yakalamaya t.a~da~ fel. ome~in modem toplumun Jeri benimseyen du~unurlerin olu~tur­ bilim kar~1s1ndaki ikircikli tavrmdan. <. ve tViyana <. metafiziklerinde. ana~ litik gelenek.evresi dii~iiniirle­ Kant'la doruk noktas1na ulafan ozne ~~­ rini verebilecepmiz bu gelenek realist kl~h bir felsefe anlay1~1nln ard1ndan.. dunya sava~lannm buyuk say1da basit o~eden meydana yarattl~t umutsuzluktan. -. Ludwig Witt- Ball felsefesinde tDescartes'la ba~lay1p.as1 olarak.1nma ~abas1 da George Edward tMoore.

daha -. la~Inanln nedeni ve hakh klluu~1 olarak ger-.lindi gelene~i tdo~alclltk olmu~tur. bir metafizik kuran psikolojik yakla~un. bilim adam1n1n giiciinii ve one1nli temsilcileri aras1nda Martin yarahc1hg1n1 tarumak ve ifade etmek +Heidegger'le Jean Paul tSartre bulun. ikici. Descart~ felsefeye. Nihayet. reylere hitap ehnesi. ~agda~ idealizm [1ng. da~ yap1salc1 Marksist dii~iiniir Louis gaslnl vuran egilim. gici egilimleri ise. lerine. ele~tirel ya da yrkrcr gelenektir. do~a bilimlerinde birta- lince goriindiiklerini one siirmii~tiir. ideal ve ahlaki bir gu-. ise. iizerinde yo~un­ nel ger-.I~la de~erlendiren bu gelenek. li~e ve akllmerkezcili~e yonelik olan Gerc. ingilt ere'de Green. Bat1 dii~iincesinin son temsil etmi~tir. ldeolojinin bi- 01 hissettiren idealizm hirii. bireylerin ideoloji Do~a bilimlerinin · biiyiik bir ilerleme taraf1nda in~a edilmeleri siirecine -. Analitik gelene~in Hume'a Diger bilim adamlan ve dii~iiniirler yak1n oldu~u yerde.eyre~inde. Bosan- ve keskin bir ele~tiri yonelten Derri. interpellation]. felsefesiyle Blondel sergilemi~tir. Bu kun uzla~1msal ve varsa y1msal o~eler ~er-. Ahnan filozofu Ed1nund +Husserl ta. t Aydmlar1Jna felse· nalizmi.rudan bir ta- .eve i-. nes- yonelimselli~ini bilin-. lism.ili~kisi iizerinde lozof ve bilim adamlan olmu~h. Cohen ve Natorp'un Marbourg fesiyle pozitivizme ve dolay1s1yla biitiin Okulu ve tWindelband'm de~erler fel- bir moderniteye ili~kin olarak c.a~da~ felsefenin u-. yuzyll1n son -. olarak goren ir~deci yakla~uru ise. idealisme contemporain]. idealist c.oziimle1nede ozciiluge.186 ~agda~ idealizm 3 c. pozitivizmden ba~­ Althusser taraf1ndan verilen ad. contemporary idea. bu ele~tirilerin bilimin de~erini yakla~an fenomenolojik gelene~in en azalnnay1p. yuzylhn ozellikle ilk yanslnda a~uh~l. dunnu~tur. dan meydana geldigi gorii~iine ~iddetle aynt za1nanda realist bir tav1rla. bir yandan da geli~en Frans1z dii~iiniirleri Michel Foucault ve idealist dii~iince ic.eve i-. olarak de~erlendiren.1kan +Poincar~ ve tMach gibi fi- kar~1hkh ba~1mhh~1 VE. maddeciligin en radikal bi-. bir yan- maktadu.ekli~i. laytp. olumsala ve sez- nelik bir kritik olmak durumundadtr. Fransa'da ise tLachelier da'nm son -. Bah•run taraftndan kavranan manhkd1~1 bir ~ey biitiin bir metafiziksel dii~iincesine yo.Jn1 belirtince. ifade edenler. Bu tepki yi Inenolojik gelenek. ikicilige. ideolojinin ve hikim s1n1fm hegemon- ne dek uzanan geni~ bir -. yuz. 20. dan bilimsel dii~iincenin saldu'llan sa- 4 c. 19.ok ciddi sefesi. 19. Bununla birlikte. kar~1 bir tepki olu~m u~tur.in gerekli zemin ha- Jacques Derrida tarafmdan temsil edilen Zlrlaruru~ttr. artttrd1t.inde bilince donen ve bilincin bulundu~unu savunan.ag- kaydetti~i ondokuzuncu yuzyda dam.inde ras- ozdiluge.- akll y a da lojisiz1ne.er-. suretiyle.eve i-. Caird. eylem Ylhnda sonlar1na do~ru ba~lay1p. yuzy1llardan beri temelinde yer alan kav .ekte oldu~u ~ekliyle yans1hlmas1n- de~erlendiren fenomenolojik gelenek. Fr. ~ag1rma [1ng. Bah felsefesinin temellerini sars1n1~br. yonalist e~limler Renouvier'in fenome.ekte metafizi~e. Omegin. quet. ve bilimin. +Bradley. psikolojik bilindn verilerin- ram ve kar~tthklan yeni ba~tan ele~tirel den yola ~ ve bu veriler iizerine tinsel bir bak. en iyi ifadesini Ravaisson'da bulmu~tur.le inanuken. Buna gore. kadar ~ok dayanan felsefe anlay1~ma triiktiviznle ~iddetle kar~1 ~1kan feno.imleri. kendinde ~eylerin bi.ok Hegel'e ise.. Buna ka~m. do~rudan ve arac1s1Z sezgi ele~tirisi ger-. ~eylerin kar~1 -.lr. lenektir.a~da~ felsefenin dordiincii gelene~i vu~turulurken.ekli~in tam ve eksiksiz olarak.inde. yasmtn santld1~1 gibi dot. ve Hamelin taraf1ndan temsil edilmi~tir. Kant'1n eseri olan kons. do~a bilim- rafindan kurulmu~ olan fenornenolojik ge. ozellikle de fizik ve biyolojiye.. irideyi. Bilginin oJana~1na biiyiik bir tinsel de~erleri neredeyse unutacak gL.er-.t-. tBoutroux ve Berg- Ba~ka bir deyi~le.

agn~amlarla ifade eden empirist sociation]. Slnda -. -. ing. birbirlerine bag. Genel olarak.agn~un. zihinsel ya da entel· narak tdavrana~-. ifade eder. ciiklerin ve hatta imge ve duygularm duyduklar1ru dii~iinen lngiliz empirist· birbirlerini arumsatacak ~ekilde birbirle. ayra ve bir· -.lerin goreli olarak daha ada verilir. veya ard1~akhk ili~kisi lekte.ok crlrk Ebbinghaus'un 1885 yll1nda ger- -. biti~iklik. sel bir kuram olarak -. tiir ili~ki bulunduAunu savla.agrr~rrrr· gileriyle. dii~iinceleri ifade eden soz . ak karaya duyumlar gibi.mizi yonlendiren nedensellik gibi Ineydana getiren basil ogelerin kendi}e- temel ilkelerin zihinde varolmadag1n1. kar· h41lerinin izlenimler. association. sii- goren psikoloji teorisi.ekle~tirdigi bellekle ilgili deneyiyle bilin-. kar~1 koyu~una ragmen. iki ya da daha bilgi anlay1~1. re. ya da foto~raf1 ashru. ge-.agn~amsal bir ili~kj oldugu soy· ma~lk zihin hallerini meydana getirmek lenmelidir. rine gore birle~tirildigi model ya da ancak uzun bir deneyim siireci boyunca formlara.inde olan idelerin birbirlerine baglana· doguran. bel· -. Bun)ardan 1 felsefl . zihindeki -. <. larunalan ya da birbirleriyle birle~tirilme­ Bunlardan birincisi felsefi.agn~amc1hk. dii~iincelerin ya da bilinci Bilgi.agn~Imc1hkt1r. AI.indeki rollerini sorgu)a. karanllk siyah ya Buna gore. benzerHk. ka~1thk il· mi~tir. Bu yasalardan siirekJilik.ag1rma riyle birle~tirildigini savunan anlay1~1 arac1hg•yla. iizere. basit ogelerin birle~iminin sonuru oldu. duyu verileri ve ~athk soz konusu oldugunda.agn~1m1. tedtiiye.ekle~Jnedigini soy. daha yiiksek diizeyden teorik genellemelere . Hartley ve tMill taraf1ndan temsil edil- halinin.akar. lanndan tiireten ve a-. associatio- rine alan ara~hrmalanyla devam ederek.aklarken.ag- yan Aristoteles'e dek geri gottirulebile. Benzerlik soz cek felsefi ve psikolojik oAretiye tekabiil konusu oldugtlnda ise. kunnaya ama-. hakkiiln yoluyla ger-. bir ~eyin res1ni eder. anaz -. en sonWlda.teki ogelerin ya da bile~enlerin. bir bilin-.agn~Jmcahgan. iki ayn kolu vardar. ve bilgi gorii~iinde. zaman ve mekan i-. Watson'un kendisine daya- nisntus ]. associatia. <.inde birlikte ortaya gunu one siiren. benzerlik. masa ve lik gibi ii-. leri tHobbes. gii-.agn~unczlrk. -. ~a~r1~1mc•hk [Os. biricik. ing. 2 bilimsel . tLocke. tiimel ve zorunlu dogrulan bile aynl- ~aArJ~tm [Os. Dii~iincelerin oto1natik bir bi\imde. rine bagh olmas• olgusunu.agn~1m yasalanna gore birbirle- leyen Althusser'e gore.agn~lmlan i-.layan ogreti ~eklinde or- iradenin araahgt olmadan ya da iradenin taya -. yani bireyleri varolan tire. dii.lii ilkele- ~iincelerin. idelerin. tedm. Hume. Her tiir bilgiyi duyum par-.agn~1mcahk. Pavlov'un ko~ullu tepke iize- ifade eder. kar~athk ve siirekli· cagan1 ifade eder. kimlikle donatacak ~ekilde i~ler. sandalye arasanda siirekJilige dayah -. n~•msal bir ili~ki vardu. kaynamayla lSI ara· dana geldi~ini ve bu ogelerin daha kar. as. me ba~vuruyla a-.a- tim ili~kileri i-.agn~amlann iiriinii old ugu dana geli~ tarzlanyla ilgili deneysel ve savunan gorii~.. Buna gore. halihazardaki bir nesnesiyle yeniden bilin-.agn~unlann aneyp yerle~mi~ -. Buna kar~an. +Berkeley. temel -. ideoloji -. Ote yandan nedensellik soz birlerine indirgenemez ogelerden mey. insarun adeta kendiliginden birbirine baglanma· kanna~tk zihinsel ya~am1n1 salt deneyi- s1 durumu olarak -.~rnr yasalarr zihinsel siire-. digeri bilhn- leriyle ilgili psikolojik fenomen. kar~1thk.akan ~eylerin.. Fr.ahga kurdugu te1nel lektiiel ya~am1n temel ilkesi olarak durwnuna gelmi~tir . Bu baglamda. associationnisnte. reklilik gibi.agr. Buna kar~1n. . halini uyand1rmas1 durumunu ba~lanu~. benzerlik.•klay1c1 ilkesi madan kabul edip benimseyen bir sosyal -.a~rl~hnr. tum zihin da kara)'J akla getirir. Fr.mi~ deneyimi bilincin fazla ose arasmdaki i~levsel baglnhya. kendiliginden bir ya da bir-.agn~1m ya$alanna ihtiya-. -.agn~un yasalara olan -. nisnt. konusu oldugunda. basit ogeler arasJnda. basit.

Toplu· yanh~ olan onenneyi.arvakalar.•kan dii~iiniirlere veri. her ttirhi duygu ve tersine. contradicto- alan.a~maya olumlu faka t birbirlerinden hem nicelik ve he1n .1kan ii-. Hint felsefesinde. Omegin. Fonksiyonalistler. -. biri otekinin <. toplwnsal istikrar ve yani manhk ilkelerine gore d ii~iin iile· dengeyi saglamak. Marks•Inki gibi ikili bir model benim. doga yasalan baklmmdan ve olumlu i~levler vard1r. -. Fr.hgJ onennelere deme getiren birlikli bir toplum gorii~ii ise ~eli~ik onernreler denir.inde olmadlk. -.ah~manin tum toplumsal smda hi-. 1960'h yacaguu. birlikte evetlerunele. Ona gore. Aristoteles lehine feraga t eden fonksiyonalist gorii~­ karesinde. i-.m suz iki onermeden biri. Omegin. Lat. bu iki onemli ~a­ fcendi kendisiyle ~eli~ik kavramlar ad1 veri· h~ma teorisinden sonra yirminci yiizy•l· lir. ozne ·ve yuklemi ayn• olan.ab~mas1yla toplumsal glnl savurunu~lar. li~kiler i-. olmayan'du ve 'ak' ile 'ak~lmayan' ara- sememi~ ve -.rp ni tiiketen ve birbirlerini kar~shkh ola- kar laruu temsil eden iki s1rufa bolen rak d1~ta bxrakan iki terimi nitelemek Marks'a gore.ah~ma ki~iler arasmda tlt~orie du co•if2it]. ~eli~ik kavramlar. ikisi birden teoriler ondokuzuncu yiizyllla yirminci ayn• anda dogru ya da ayru anda yan- yuzythn ba~lannda one siiriilmii~tiir. Alman Buna gore. h~ olamayan.ah~ma aras1nda bir ay1nm yapan sosyo· btittin bir Hint dti~tince gelenegini red· log Dockwood. dtizenlemeleri ortadan kald1racaA• sonu· Ote yandan.eli~kisini temele -.ab~ma moclelidir. ruh diye bir ~eyin bulunmad•.Lkar -. aralarJnda felsefe profesorti George Simmel ise.1kan rum c. Fonksiyonalist anlay1~tan sonra ortaya Atman ogretisini bir aldatmaca olarak -. bireyleri korwnak meyen. mak oldugunu iddia etmi~lerdir. y1llarda sistem -.188 ~arv akalar ~arvakalai'..ah~· Biri digerinin degillemesi durumunda madan. ve ortak degerlerin olwnlu etkisini gUn· rinin bir -. da ortaya -. dini inanca kar~1 -. ya~a1n1n tad1n1 -. biri olumlu.tkar· riyle uyum ir. contradictory.e- tiren teori. kendilerinden onceki -.att~marun toplumu do. bir orta kavrama izin venneyen kavram- b~manin onemini vurgulamakla birlik. ~tn. buna kar· -. <.imsemi~tir.ab~marun dogas1 ve i~leviy le ilgili ilk degillenmesi olan terimler. run duraganl1~. Fr. ya manhksal baklmdan.ab~masi ortaya ~lkar.bir ~eyin varolalna. ttir.ah~maya dayanan yani mant&ksal tanun geregi her zaman toplwnsal -.. antiphatikos. zorunlu olarak. toplumsal biitiinlugun onemini olan iki onenneye.inde ortaya -. saghkl1 bir toplumsal orga- dii~iinceyi maddeye dayand1rtp. hic. ruh nizmarun nonnal degil de. <. rekabete dayah -. yalluzca toplwnsal etkile~imler ren grup ya da obekJer aras1ndaki ir. Marks. toplumsal c. -.•km•~ ve en n.ok onemli rol du~ gibi. Al kontradiktorische]. onemli bir i~lev yerine getirdi~ dile ge.eli~kiye yol a-. hali olarak yorumlam•~lard1r. miUenaktz. kurumlar birbirle- yuksek amaan.ab. 'dort ko~eli daire' ornegin- cuna varmami~br.ab~man1n toplumsal geli~me i~n rius. dort ogeden olu~an Simmel'in gorti~iiniin farkJJ versiyonlan madde d1~1nda.ah~ma teorileri Marks ya da goren <. iki Sinlf aras1ndaki -.ah~ma konusunda. conjlict theory. olmak duru1nundadu.in kullarulan terim. Ona gore. -.bir orta kavram bulunamaz. lardlr.eli~ik [Yun. lng.a.att~ma· de oldugu gibi. Toplumu meydana geti· olup. birlikte bir evre- mun btittiniinti sennaye ve emegin . 'ak'1n -. Marksist bir anlayt~ be- dederek. onu. nii~tiinne gibi bir i~levi vard1r.•kar. Os. -. digeri olum- Bu alandaki ilk onemli kuram. sistem c.lan zaman. contradictoire.iincii yakla~Im.ma teorisi [ing. ya da 'kanath at~ orneginde ol- bak1m1ndan tistlendiAi -. len ad. ger~eri olmayan kavramlara da. patolojik bir gorii~iine kar~1 -.eren bir soylem.eli~igi 'ak- te. madded bir bir rol yukleyen Karl Marks']a Sinunel'in gorii~ geli~tirerek.

1 Gene I olarak. etkileyen bir etmen olarak fizikf. psikolojik ya da ktilttirel ~evrenin sal olgu.1!Vrenin onemini vurgu- ve hem de varolmamas1 soz konusu layan jeopolitik detemlinizm gibi altba~­ olamaz (Meta jizik 1006 a 1). bir yandan da belirli birle~tirid il- meler ~eli~ik onenneler olarak tammla. sanhk io. AI. bir onenne ence de /" environnenrent]. etkisini vurgulayan felsefi ogreti. A ym yografik detenninizm. yerine ~eli~iginin ge~tigi ve onermenini Os. keleri kabul etmek oldugunu savuna- mr. niteliginin de. Marksist sosyoloji. Cmegin. en iyi ifadesini 'insan ~ulla­ menin ikisinin birden ayru zamanda rm tirtintidtir' deyi~inde bulur.irluge ve ~~itlilige izin verir. canland1ran empirist bilgi anlay•~•. alamndaki ka~·hgl ise. olamayacagm1' (Meta jizik 1005 b 1920) Fiziki ~vrenin onernini vurgulayan liz- dile getiren temel mant1ksal ilke. ile sermaye arasmda bir ~eli~ki vard1r. ki ve hem de inkarma.m1Z1. bir olumsuzken olwnlu hale getirildigi ve aym onermenin ayru anda hem tasdi. belli bir oner- dir.:evrecilik. taWkuz. contradictio. ~evri!cilik 189 de nitelik bakrmmdan farkh olan oner. yalmzca 'Aym ytiklem ya da niteligin. diction.:evredlik biraz daha tizel bir anlam ~eli~mezlik ilkesi [Os. faaliyet. AL widersptuchlogisig. rti~ti ortaya koyan Peripatetik ogretiyi Fr. a~maya ~ah~an gorti~. Buna gtire. 5 <. dtir' onermesi ile 'Bazr insanlar oltimlti ~evirme [lng. in- degildir' onermesi ~eli~ik onermeler. Fr. ko~ullanrun insan tizerindeki tek yanh gerinin zorunlulukla yanb~ oldugunu etkisini vurgulayan ~vreciligin bilgi dile getiren ilke. i~inde. biyolojik tdetenninizme yakla~an ing. kontradiktion ). mebdei terulkuz. biyolo- lan geregi bagda~maz olan iki !opium. manllkta iki kavram. ~evrecilik. lnsanlar da i~inde olmak tizere. unite dDns Ia diversitel Ahlak alanm. bir yandan olabildi. tum lamlan ~eli~ki terimi. organizmalarm. uygarhk ve toplumun geli~­ ye gore. antiphasis. 4 <. ahlak ve insan varhklarU\U\ hem benzer hem de politika alanmda de. sci- ve hem de degillenmesine. emek rinde duran yakla~1m. inversion. sosyoloji ya da hayvanlann yap•s•m ya da davram~m1 toplum felsefesinde.:lllk-gorecilik ka~•thgm1. AI. aym ~eyin hem var olmas1 hem de politik o. sermaye arb deger elde etmek mesinde ~evre etkenlerinin onemi tize- suretiyle emegi somtirdugu i~in. Fr. principle of contradiction. meden oznenin aym kald1gr. Mantlkta. Fr. olumluyken olumsuz. biyolojik ve ktiltiirel ve hem de ail olmamasmm soz konusu gtirecitige yol a~n ogretiye tekabtil eder. kan kar~10lumunu ifade etmek i~in kul. jik. aym tiz. deger ta~•g• gorti~tinti ve bu goru~ e gince ozgi. hem rografi ve ilkeye gtire. bizim birlige boyle bir hem bizatihi kendi ba~ma ve hem de in- farkhhk i~inde ula~maya ~ab~acag. srruf ya da durum i~in onernini vurgulayan anlay•~· 2 Sosyal kullan1hr. dogal ~evrenin farkh olduklanm. Klasik mantlkta. yargr nin insan davram~ml belirlemedeki ro- ya da onennenin birbirlerini dr~ta b~ra­ ltinti vurgulayan teori ve felseli okul.:in btiytik bir pratik ve ahllli bumm yolunun ise. version]. ozleri ya da doga. di. bir i~ de Ia contradiction. ba~ka bir onenne elde etme i~lemi. ~evrenin insarun faaliyetleri tizerindeki ~an ktimeye verilen ad. unity in diversity. biri dogru ise. pasif bir nm go- ~etitlilikteki birlik [ing. 3 <. . ken. Lat. bklar alhnda ortaya ~ antropolojik Birbir leriyle ~eli~n iki yarg• ya da oner. ing. contradiction. tabu- daki mutlak•. t Aristoteles'in ifadesiyle ginden eyleme yetili olma}'lp. d!~ uyaranlara yarut ya da tepki verdik- neye aym bak1mdan hem ail olmasmm lerini savunurken. hem evetlerunesi ~evrecilik [ing. dayanan hareketi ifade eder. bilimlerde. la rasa ogretisidir. kaynak ya da gtictin sonucu olan kendili- keitsprinzip). inversion. contra.:evre dogru olamayacaguu. yuklemin ~eli~ki [Yun. principe bir gtir~ olarak. ~evre­ Buna gtire. Fr. 'Tiim insanlar oltimlti. orvironmentalisnr. ile bu onermenin degillemesinden olu. rak.

ge-..uluk ve. modem felsefenin kurucusu sa- olmayan tasunlar olarak ikiye aynhr. e~deger­ -. oner- nitelenen onerme ya da onennelerden.lkarsama ve tumevanmsal -. epis- mullerin i-. lng. modem felsefeler i~n ge-.•kanmlardu.i~. -. . nak veren par~asma ya da kurallanna.erigini belirtik hale geti.•~· sal olarak i~erilen.. bu da.ekliAin bilgisini akll ya da deney yoluy- lik ~1kanmlan da kendi il. q sonucuna ge~ebiliriz ki. sel -. yeni bir onermenin tu . deduction. ma- onenneler obeginden ya da bir linenne.~. altrklrk plcaruularr ve 'eli~ki ''kanmlan roldugunu ve insan varhg1n1n bu ger- diye ii~e aynhr. ge. yani belli bir tiirden duzen. Bir du~unceden di- lerden elde edilen sonu-. u-. sinden ba~ka bir ~ey olmayan Alman Bu baglamda. conrrnu un point d~art) Felsefede ihsan kantnlan kendi i-. Os. payla~11an soz konusu oznelci tavn. Kar~1olum ~1. Bir tumce. he men tum den ba~ka bir onenneye ge~memize ola. kanm kurallanndan modus ponens ola- meden turetilmesinden.1kanmlar iki ana ture aynhr: a) lenen ve ara~bnlan fenomenler aras1nda Tek bir onculden sonuca ge~ilen. yani en az u~ oner. onerme olmayan lincul i~eren kategorik Deyim.•karsama kendi i-.ag felsefelerinden sonra. Fr. yarg1 ya da oner.inde evirnre p. Modem felsefenin kurucusu olarak go- oncul olarak verilen onerme ya da for. insarun beninin nesnelle~tiribne­ lenr olarak ii-. siyle p'nin q'yu gerektirdigi olgusundan. -.lkanm ve daha soruaki felsefeler tarafandan kurallan ad1 verilir. subjec- onerme aras1ndaki kar~1hkh ili~kiler le tivity as a starting point. I tiitn onenneleri -. ydan tDescartes'an oznelci tavn. biri oncul digeri sonu~ olmak uzere.•kanm kurallanna gore dan gene) bir sonuca gitmekten. yarg1 ya da onerme. kategorik onermelerden olu~an lenin hareket noktasuun ozne olmasuu kategorik tasun ve II en az bir kategorik ifa de eden deyim. genelden ozele.190 ~tkanm ~·kanm [ing. dengelimsel ~·ka~a. iki yasa ya da sistem bulmaktan olu~an onenneden olu~an dogrudan ~rkarrmlar. zihninden bag1ms1z bir ger-..•karsanmasin. bir idealist felsefeleri. tumevanmsal ljlkarsama tek tek olgular- lanna dayarup. gitmekten. <. akllyuruhne turudur. Fr. tvarolu~-. Buna kar~1n tum- b) En az iki oncul ve bir sonu~ onerme. tumevanmsal sonu-. teryalist goru~ istisnas1 yla. nesne- flkarzmlarr diye ii~e aynhr. <.. Fr. tiitnelden yine tumele ya da tikele dogru tneden olu~an dolaylr pkanmlar. bir S1n1f karakteri.inde tumdengelim- retildigi akllyurutme i~lemi. gozle1n- yap1hr.lan ya Dogrudan ~lkarunlar da. BW\a gore. p onerme. illatio. rak biJinen bir -.1karunlan ya da omeklere uygulamaktan olu~an olarak ikiye aynhr.lkarsa- Bir ~1karun. scltluss]. tKant. dlirt standart fonn kategorik pk11 noktas1 olarak oznellik [tng. modern felse· basit. l>megin. subjectiuitt belirlenen -. onriiller diye gerine. dogru oldugu kabul edilen oncul. deductio.~irme savunan ve dolaylSayla felsefede. inference). SU'as1yla empi.erlidir. 'cuirme pkarrmlan ve dn. den hareket eden butun bir Dk ve Orta- Dolayh ~·karnnlar ise. lngiliz Kategorik olrnayan tasuru ise. ayrrk onciJlliJ tasrm ve iki. la bilebilecegini (ku~kucular d1~1nda) karrmlan. in- i~lem.lkanm kurahdu.rmeye temolojiyi de ontolojinin online ge~ren yarayan kurallar butunune ise -. ference. pkarrmlarr. Tinleri. basit ~1- nin ba~ka bir tumce.in temel mantJk yasa. du~uncede bir inan~tan. Bunlardan kar~rolum akllyurutme turudur. dan olu~an manhksal ya da kavramsal ~1karsama [Lat. her zaman i-. AI. Buna kar~1n.inde kar~rtlrk pkarmda. sinden kurulu olan. I Kar~1olum da hipotetik kavramlan uygun durum ~1karunlan ve II E~degerlik -. istintti~. Mutlak Ben ya da hipotetik tasmt.ristleri. yani oncullerden sonuca ma olmak uzere ikiye aynhr. rulen Desca rtes'm ozneyi nesnenin. forme) sistemlerin. meden bir ba~ka inan~ ya da onermeye soz konusu onculler taraflndan manhk- .ekligin va- n.e aynhr.

double effect the- cartes sonras1 tiim Bah felsefesine. zihin ve bedenin. double aspect tlaeory. ag1r bir hasta- ni bilmesi anlanuna gelmez. dan. nesnel. ~ifte yon teorisi 191 ayn radikal tez y c. da ogeyi i~erir: 1 Her deki hakikat)erin birbirlerinden kar~l­ inanc1n. lara kar~1hk gelen bedenlerin. double truth. iyi. ve bilebildigimiz sayede uzla~hran bir yakJa~un i~in de zaman da. yanh~ say•lmas1 gerektigi konu. birinci ~ahsJn bak1~ a~1s1ndan ~·n teolojide mecazi terilnlerle ve daha bilgi ve deneyim iizerinde 1srar etme. gore ger~ekle~tirilmi~ bir ey lemin. felselenin ilgi alaru. Fr.ts1ndan hareketle karutlama tavn. double fakat aynhnaz yonleri olmas1 gibi. dinde dogru olabilecegini savu· etme. deney ve bilgimi. kendi benini tarurken.k ve se~ik bir bi~ilnde ve gini saglarken. hallerilnizden baguns1z bir dunyay• cegini one siiren. diinyayt unutmadan eylemenin dogru ve ahlaki yarahr. te- tecriibemizin d1~1ndaki. AI.J. Bunlardan birinci ve ikind tav1rlar. fe]sefeyle teolojiyi bu nasJl bilebildigimizi. 3 Deneyim ve bilginin nesnelli. iinlii islam dii~iinii­ bHebildigunizi a~Lklcuna proble1nine yol rii tbni Ru~d'e gore. dogru oldugu kan1tlan•ncaya hkh olarak bagams1z oldugunu ifade kadar. felsefede ac. Buna kar~1n. a) ~li~mezlik yasas1 ile gorii~. gonne tavn. doruk noktas1na ula~nu~tlr. spekiilatif ve dogmatik gibi gorunen me. ~ nucun da ihtimal dahilinde oldugunu o. baklmdan kesinlikle dogru ve iyi olabi- ~ifte degilleme [ing. Buna gore. bir onermenin kendisinin de. double negation. nan anlay1~ . Fr. ya ac1sin1 hafiflehnek iizere. madenf bir paranm ay1rd edilebilir ~ifte hakikat [ing. ~ifte sonu~ ogretisi [ing. ~ok imgeleme dayarularak ifade edilir. digeri kotii ve olumsuz iki na giren herhangi bir konu olmakla kal· sonucu olan belli bir eylem tarz1 soz ko- may1p. ory. theorie de Ia double consequence). ya da. ben iizerinde dii~unme. Cmegin. iyi mu~tur. ~ifte yon teorisi [ing. theorie du double aspect]. Felsefedeki hakikatler ile teoloji. vmtt). yutlama yoluyla birbirinden ay1rd edi- . Ben. ah~kanhk disini bilirken. doppelte verneinung]. eden yakla~am. bir ~eyin felsefede yan· sunda ve ku~ku yonte1ni iizerinde 1srar h~ iken. degerli ve olumlu haline gelm]~tir. so. Kant yan yan etkileri veya ba~kaca sonu~lan ve Kant sonras1 Alman ideal \zminde olabilecegini dile getiren ahlak gorii~ii. refleksi. Des. tezahiirii ya Bir mantlk yasas1 olarak dii~iiniilen da goriiniianii oldugunu iddia eden ~ifte de~Plleme. diinyadaki varhk. tek bir toziin iki ayn yonii. lir. ayn• zamanda. ~ok onemli bir anJam i~nde. sonu~lar yarunda. Manhkta. yahuzca ki~inin kendisi. buna kar· a~1S1nda. ya da bireysel zihinlerle on- tu ya da onun taraflndan i~erildigi il. Zihin ve gillerunesinin degillenmesine e~it oldu.. ahlaki bak1mdan de· zin nesnelligini. 2 Zihni ttimuyle ayn bir alan olarak <. tek bir temel b) ii~iinciiniin olanaksJzht• yasas1n1n bir ger~ekligin.ifte hakikat anlay1~1.. sonucu hedefleyerek. ornegin yaz1 ile turanan birl~iminden meydana gelmektedir. ba~ka ve her lniim. kendi zihin olojide ba~ka bir bi~imde ifade edilebile . ve degerli. double negation. ve bagamhhk yaratabilecegini unutma· ba~ka benleri tarur. Fr. Bun a gore. ben. ki bu tavu kendi ki~isel bir ve ayru hakikatin felsefede ba~ka. bir ve aynt hakikat a~m1~hr . yonda bulunma. ama olwnsuz so- lardan herhangi biri degildir art1k. biri ahlakr bak1mdan iyi. bel1i dozda morfin vermek ahlakf kun benin yap•s•ru bilir. maddenin. Fr. yine birinci ~ahs1n bak1~ akd te1ncli iizerinde anla~1hr. felsefenin tek ger~ek konusu nusu oldugunda. oldugunu dile getiren ogreti. yalruzca kesine verilen ad. olumlu Kant'la birlikte.. iyi niyetle ve ahlaki kural ya da ilkelere tafizik sistemlerine bile damgas1ru vur. ~ok ac1 ~eken. koru ya da kabul edilebilir olma- a. d1~ diinyay• bildighnizi nasll kullanahr. birinci phs1n bak1~ gersiz. zira ki~i ken.

1 Ahldld ~·t. . din ve ahlakm bakJ~ tismus]. tinsel yonelimleri- evrenle ozde~le~tirilen Tann'nm sonsuz ne ve erdemli ~abalarma kar~t koyan goriiniiJn ya da ozlerinden. insan tara. Ki~inin. tan kurtuldu~u.iniim ya da ~unb olmaktan kurtulmas1 gerekti~ini tezahitrleri oldu~nu savunan metafizik one siiren akuru.as1 olarak ifade edil.in.. de~erlendirilmesidir. zihinle. insanln bedensel ler olarak goren metafiziksel bir bakl~ istekleri.ilmesi suretiyle elde edildigi· yiice ama~lar ad1na yo~un bir bi~mde ni savunan anlay1~. yiicel· felsefenin kurucusu olan tDescartes'm tilmesi i~in. fiziki ve psikolo- T1pk1. kendi kendisini inkar Soz konusu anlay1~ felsefe tarihinde. a~s1ndan daha yiiksek bir diizeyde bu· li~me ve yetkinl~menin ancak rahathk. insarun biitiin istek ve ar- ve aynt ger«. kJmdan geli~mesi ve olgunla~mas1 i~in. onun tura. uer'dan sonra. lng. zuhdu ~in her iki tiiriinde de ortak olan o~e. lnsanm et ve bedene olan ba~unhhk­ mi~tir. tinsel benin ya da anla y1~ olarak c. da amao olan insantn. ascitisme. duyusal ya da bedensel hazza (dii~iinen bir ~ey olarak insan) ve be. Descar. bir yandan gore.erc. bedensel ihtiya~lan en aza indirge. bilginin. Tann'yla diinyay1. ayru madeni paraya belli bir jik istek ve arzulanru inkar et1nek ya da perspektiften baklld1~1nda..iklerin kayn~ olarak goriip kii- simle kar~lla~lldi~lnt. bundan dolay1 ~i. ger~eklige belli bir perspektiften taya c.imde nl yads1mas1ru ister. bedeni kiic. fizild arzulan kesinJikle basbr- a9s1 sergileyerek.192 ~ilecilik lebilmekle birlikte.1kan ve ki~isel yetkinli~e eri~me­ baklld1~1nda.Il<layabilme savunan otreti tarumlar. Os. baz1 dii~iiniirler tarafm- .iledlik.o~u zaman dinsel bir c. kendisi bilinemeyen zulanndan vazge~esi ve bedene ba~ ortak bir tozi. Fr.eve i9nde or· gibi.imsemekten ge~i~ savunan anlay1~ zihin ve bedenin. gori. buna kar~1n ikinci nin ve gerc. nu ifade eden tav1r..ealik ve bilinen iki tanesidir. bedeni biitiin bir yonden ba~lld1~utda.iims~ geri giden ~ledlik. ye iii~ kin ara~hnnada engellenmeyip. zihin iradeyi. duyusal ya da bedensel arzulan- flndan do~rudan ve araostz bir bic. Kokleri en aztndan M. ozgiirlii~e ve kurtulu~a erece~ini savu· sal ikicili~e donii~tiiren tSpinoza'ya nan anlay1~ olarak 9lecilik. lunan de~er ve faaliyetlerin ger~ekl~ti· iyi giyim ve yemek gibi anzi o~elerin rilmesi ad1na. ~aya verdi~i zaman. bir insan) olu~ur.im- zihin beden ikicili~inin yaratt1~1 iki ayn serunesi ya da yok say1hnas1 gerekti~ini toz arasmdaki etkile~iJni ac. daha a~~~ gii~ ve de~er­ yadsanmas1yla. ruh ve maddenin bir olarak r. 5. ld~isel ge.ifte yon kuranu modem 1nanevi varh~1n gu~lendirihnesi. 0. tinsel bir ideal ya dil~ getiren o~reti. Bu iki oz.imi.ihinle bedeni. insanm annmasJ. ilkel ve yoksul panteist gorii~ii yle iin kazanm1~ Spino-. ktldl~lnda. tiimiiyle unutrnak durumunda oldu~u­ buna kar~1n ba~ka bir perspektiften ba. bir ya~am siirdii~ii ve kendisini tema· za taraftndan savunulmu~tur. talaJa. c. dayah bir ya~am bi~imine kar~1 koya· denden (yer kaplayan bir ~y olarak bilmesi yoniinde egitmeyi onerirken. zamarun birtakam dan vazget. ruhun ger~ek bilgi- tavra.ki temel ozden. 2 dini 'ilecilik olarak ikiye aynlan c. yiizytl irAdeyi saka bir disiplin albna sokmas1 Yunan dii~iincesine. konfor ve rahat ko~ullar­ lerin yok sayllmas1. mesi.in. ki~inin tinsel olana.i.abas1run bir parc. ascetisrn. Genel olarnk.ekli~in. Kant ve Schopenha- mesi.ek kurtulu~un. ahlald ba. beden ya da ci· kotuli. a~a~. olabildi~ince basit. evrenin ya da yandan da insandan. asce. hatta maddi olandan ti.ileci· ~ilecilik [Yw1anca 'llSkhEin' den.mesi gerekti~ini. tinsel olanla maddi olaru ayn ger~eklik­ ozgiir kalabilmesi ic. aktiiel olarak birbi.iyle vaz- rinden aynlmaz olan yonleri old u~un u ge«. AI. etti~i. insan varh~1 i.in yonleri. z. masi gerekti~ savunan Platon'a kadar Tanr1'ya ula~mas1 ic. duyumsal hazlann kiic. yaz1 yiiziiniin goriilmesi c. ruhsal bakundan tes'In tozsel tikicili~ini 6zsel veya slfat.

~okanlamhhk 193 dan 20. duzgun oranhlara sahip olmas1 ge- olan insan. i~te bu ozellikleri den. ik.tkmas1 d urum u.i ya da a~151na gore. guzel diye nitelendiri- mek suretiyle ele ge~irebilir. menin dunnasliW'l bir sonucu olarak. su ad1 verilmektedir. kimli~ini ve tinselli~ini yeni. daha ~ok Mark.ekimleyici bir gucu ol- likte. birlik. biri- Estetik alarunda. yeniden ortaya c. 4 1912 yilindan ba~lay1p glinumuze cukluk c. teaddildii nrand. Fr. ~o­ gelene~ini canlandnan. cukluga ozgu somatik ya da psi~ik nndan ba~layarak da. guzelli~in kar~1t1 olup. ~lhkb ili~ki i~inde bulunan ozerk. tiksindirici laylp. Fr. insan varh~mda. modern ya~am1n mekanik. Haze• baka~ daha fazla anlama sahip olma. ~o­ Ve. 221 yll1na dek suren ve Yuz Okul olmakla birlikte. ~irkinlik [lng. giizelli~in da Zihinle ili~kisi olsun ya da olmas1n. giizellikle cik. 0. 1 Genel olarak. meJ. yuzyddan ba~­ kar~lla~ds1n. once yeni. yuzyLI1n ortala.in fel. ister sanat eserlerinde sinde geli~mi~ olan felsefe. 960 ylllan arasan. tik bak!mdan c. sinde kald1~ ikinci donem. sa~lam bir yap1 ve duzenlemey- layi ad eta kimli~ini yitinni~ d urumda le. bir arac1 olarak gormu~lerdir.S. ahllktaki iyi ve kot\i kavram ~ift­ ru~u. kaynakJanan paradoksa t. ~ocuk~ahk [lng. birbirleriyle kar- de~ersizli~i ifade eden kavram. onda ho~a gitmeme izlenimini lele~tirdi~ini iddia eden Guardiani ve do~urur.S. tekil birlikte. 960. yani M. Este. zaman fizyolojik nitelik ve karakterle- sefesinden etkilenmi~ ohnak. mi~tir. de ~ekimleyici bir etki yapmas1ndan men olan Koniu~yus~uluAun.in'de yakla~1k ola.a~1na ozgu psikolojik ve za1nan kadar devam eden. 2 rinde belli bir haz vennesinden. ~irkin olan bir ~eyin hem itici ve hem da. gundelik tecrubenin bir par~asa olarak labilir: 1 Milattan once 6.irkin paradok- Taoizm. Fr. leri gibi.in felsefesi temelde dort doneme a yn. rekti~i soylenmi~tir. izleyicinin ~j_ . lirken. ~o~ulcu idealizm [lng.irkin bir nesne iz- Buna gore. ~irkinlik. toplumsal ve siyasal duzlemde ege. estetik tum sonlu zihinlerin. karakterlerin bulu~ ~a~andan sonra da sizmin etkisi alhna giren ~a~da~ <. ~ir kinin itici.irkinlik. insani varolu~u kurtannan1n tek yakla~1m soz konusu oldu~unda. guzel bir nesnenin izley1ci daha fazla ~ekilde anla~llabilme ozelli- i~in bir haz kayna~1 old u~u. ba~ka bir ~eye indirgenemez. sanat eserinin guzel olabilmesi i~in. daha sonra da Budizmin golge. ing. hpkl epistemolojideki do~ru ve ve ozel etkinlik merkezleri oldu~u go- yanh~. estetik de~eri temsil etti~i yerde. <. yuzyllda cia ifade edihni~tir. psikolojik geli~­ fu~lu~un egemen oldugu donem. rak iki bin be~yuz y1lhk bir sure~ i~eri­ Bu ba~lamda. Mutlak Bir ya tikte. t. hv~una gitti~i yerde. yol a~ar. biri haz di~eri de form ambiquity.Ja birlikte. uglyness. Fr. kar~1t bir kavram c. <. Chinese philosophy. Arnold Gehlin gibi du~unurler. leyicide hazz1n kar~1h olan duyguya ticari ve teknik donanun1run insaru ko. ba~lang1~ta Bah fel. sefesi. rur. ~ilecili­ Buna kar~1n. bir yi~le.in felsefesi [ing. enfantilis•n. idealisme pluralistique]. laideur]. anrbiguf'ti!]. soz konusu ozellikJerden yoksun <. rin olgunluk ~a~1nda da surup gihne- daha sonra kendi Yeni Konfu~yus~uluk sinden meydana gelen anonnallik. iki bak1~ a~l­ bazl sozcuk ya da terimler i~in iki ya da Slndan de~erlendirilmi~tir. zaman zaman da este- olarak bilinen ~ok say1da du~unurle bir. ona itici gelir. 3 M. teknolojinin buyuk etkisinden do. ortaya ~1ks1n ya da ister ~irkin olarkla <. Ba~ka bir de. buyuk Konfu~yus~uluk ve Taoizm masmdan ve insana tema~a temeli uze- geleneklerini kapsayan birinci donem. ancak ve ancak dunyadan vazge~­ ta~1yan bir eser. enfantilis- 1900 yLilan arasUlda kalan ve ve Yeni Kon. bak1m1ndan olmak uzere.ifti olu~tu­ ~okanlamhhk [Os. 221 yillyla M. formu on plana ~karan gi. pluralistic idealism. Fr. olan bir eser ~irkin olarak de~erlendiril­ pltilosophie chinoise ].

~ok anlamlrlrk. biriciklikleri i¢\de. onu heniiz tamam- ~amamalanndan meydana gelir.t>gulculuk. evreni tutarh. kapa- 2 Sentaktik ~ok anlmnlllrk ise. l·a) maddeci ya da gorevlerde kuJlamlabilmesinden ~kfuluk ve 1-b) tinsel ~ok~uluk olarak ohirii. Buna gore. nadlann aldag1.okan. 1 Genel ola. Varolan ~eylerin dillerde yer alan sozciik. yan. bir ge indirgenemeyecek olan. anlaya~ma kar~1 ~rkan yeni ~ok~uluk. soz konusu rak. gisinin kastedildigini bilmemekten mey. ya da argiimamn. ikiye aynhr.lamda !fOk anlamhdar. tek bir ~y yerine ayn olarak. da birka~ sozcliglin degi~ik anlamlarda <. bir~ok varbk sozcuglin dilde birden lfOk gorevle kul. tozsel ~ok~uluga ek olarak.lamhhk daha ozel olarak da. tinsel ~ok~uluk. pluralism. felsefi ya da metafiziksel anlanundan mhk yerine farkhhgm. belli bir baglamda ne gibi bir ni. ya da ger~eklik ttiriinden meydana geldi- lamlmasa durumunu ifade eder. Al. sentaktik ve metrik ozellikleri bakunmdan farkhhk pragmatik ~ok anlambhk olmak iizere. bir genel teri. ornegin psikolojide. bir akdyiiriitme sistemlerini belirtmek it. degi~me ve geli~me siireci olarak de- biguity.ok~uluk veya ~ogulculuk. evrensel yasalann ve belli bir birli- da tiimceler ihtiva etmesi durumu. Renouvier ve James'm bir yanh~ tiirii olarak. bir sozcii. bir- lamhhgm en onemli sonucu yanh~ anla. luk. di~ni savunurken. birbirlerinden geo- <.oktu- kullamlmasmdan olu~ur.194 ~okanlamhhk yanh~1 <. ogelerden meydana geldi~ni savunan hangi bir deyimin. daklan h~lde. evrenin sonsuz sayada eylem. bir olmayan ve yanh~ anlamalara yol a~an yandan Herbart. tek bir fenomenlerin ~ok say1da nedensel fakto- (bircilik) ya da iki ayn (ikicilik) ger~ekli. yani gerunesine kar~1 9k1p.ok an. olgu ve imkinlardan meydana gel- yoneten an]am kurallan iizerinde uzla. kesretiye. <.in kullaruhrken. Fr. yanh~ an]ama her. Evrenin mutlak bir- 3 Pragmatik . bu terimin uygularu~uu olay. gil~ ya den. egilimini. birlerinden bagunsiZ ve ayn varhk ya da madar. bir sozcugun bir tiimcede birden da enerji birimleri olarak tasarlanan mo- ~ok anlama gelecek ~ekilde kullam]ma.lerin biiyiik bir tek bir ilkeye ya da iki kar~at ilkeye indir- k1sma bu an. bagda~maz anlam kurah uyannca degi. varhklan incelemek amacr giitmekle bir- likle birden fazla anlama o]an sozruk ya likte.inde ge~en bir ya metafizik ogreti. alarumn birbirlerine indirgenemez. dilde birden ~ok sentaktik gorevde minci yuzydda ortaya ~akan 3 yeni . nihaf. it. genel. atomlann yerini basit. Fr. yamlhca bir sonucun bir yandan da ~~itli ve farkb bireysel ~akmasma neden olacak ~ekilde.duk ya da . 4 ~ok say1da neden arama ~oklugun onemini vurgulayan go~. genel terimlerin birden ~ok Buna ka~m. retiyi g&terir. mi uygulamada aym nesnelere uygula. 1 Semantik vunan atomcu gorii~te ifadesini bulur. gt>steren atomlardan meydana geldigi sa- ii~ ayn tiirti vardar: Bunlardan. rtin sonucu oldugunu savunan yak]a~a- . monadolojisiyle omekle- smdan ve soz konusu anlamlardan han· rur. <. ligi dii~iincesine ve tozsel bir varhk mi kullananlann soz konusu genel teri. tamamlarum~. lanmanu~ ve dogrultusu bilinmeyen bir ~okanlamhhk yanh~a [ing. fallacy of am. erreur de l' ambigui"te}.ok anlamhilgm semantik. Bunlardan madded ~ok~­ yeti iletme mnacayla kullamlma~ oldu. var ve kahCI olan tinsel varhklar. Yeni ~ok~u]uk tcrimi. evrenin niteliksel olarak birbirlerine gunun anla~tlamamasmdan ileri gelir. biitlin bir varhk birden !fOk gorevde kullamhr. Evrenin birligini ve biittinliigiinii koru- dana gelir. psikolojik 2 Evrenin. bir de yir- dan. kendinden ~ik nesne tiirlerine uygulanabilmesin. benzemekle birlikte. pluralisme. gin ara~tmlmasaru bir yana brrakan og- ~ok~uluk [Os. Leibniz'in. aymcinstenlik yerine ~itlili~n. Dogal gini savunan anlayJ~.ok~t. pluralismus ]. Formel gerlendirir. lng. ay. Buna kar~m. h bir biitiin olarak goren soz konusu gun birden fazla kategoriye ait olmasm.ok anlamlrl1k. luktan soz edilebilir. degi~mc..

dclamarun. mehrwer.ogulculuk. unity in vcwiehj. dostluk.vik edihnesi gereken. lannda.okluk arastn- felsefesi a.W< ve bOiunemez par- logic.lkarun turlerini analiz eder. D-. maddenin. toplumsal ozellik baglamtnda.oklugunu ve farkhhg1n1 hesaba kata. gerideki ~inden gitmek yerine.ekligin sonucu pay almas1 gerektigini savunan ahlak oldugunu one sunne tavarlan i-. Oyleyse. kavrarunaya uygun bir ya- . ma- nn. 5 Metodolojide ise -. ~oklugu birlige inditgente 195 1n1 ifade ecier.okluk. rin.ozi. bulundu~unu. yani . ~unulmeye. bunlarm hepsi de. Atom- tige logik]. 8 c. var- yanh~. ozel- gunu one suren birci ahlak goru~une likle de spekulatif meta~ilerin.ok farkJ1 olan -.ok say1da nesnenin. en azmdan bir bakundan ayn1 ya da poteze yonelinmemesi gerektigini ifade ozde~ olmalan hali. -.•khgt yetkin varhk olarak u-. 'kesinlikle dogru. ru~e kar~ahk gelir. ~olduktaki birlik [lng. . baz1 -. siyaset Omegin. ken. ~k ba~lannda lngiliz liberalleri ve sosyalist- olarun. s6z konusu -.aaklan olarak tan1mlanu~Jardlr. ~oklugu birlige indirgeme [tng. her~eyin ken- yanJ1~r onteklerinde old ugu gibi. yanh~ ve belirsiz'. reduction de ozsel olarak istenen tek bir iyi bulundu.lu olan -.ekten ve ozu itibariy. ten var olan atomlar ya da madde olup. meslekt e~­ timsel ve ku)tlirel kurumlara yaydmas1 den.en her fonnulun ikiden fazla dogru. insan1n tek bir iyinin pe. ortak bir -.ogulculuk. Ia multiplicile a l'unite]. muhtemelen hgan temeli ve kaynaga. kesinlikle Yine.ogunluk epistemolojik baklmdan ozde~ saytlma- taraftndan te$. muhtemelen dogru. AI.oklugun. many-valued ad!JU verdikleri k uc. ve bir ~ey degildir. Filozoflann. -. indirgedikleri birli~.aklama. aztnhk gruplann1n -.ok-. 'dogru.. Fr.tklamada tasarruf amac1yla olan ve aytrd edilebilen -. d1~ kar~1t olarak. ikiden fazla mayacak kadar -.okluk gorunu~ten ba~ka olarak dogru. ger-. 6 c.in kulla- gori.in olarak dii- -. dini. a~k. dogruluk degeri kullanan manhga Tanrt'ya indirgenmi~tir.ok iyi gelen -. atom ~ok degerli mantlk [Ing. 'zorunlu d1~ dunyadaki -. Soz konusu ogretiye gore.okluga. Orta-.. da~ dun yada varo- .ok-. manbksal ya da butunlligun.ok iyinin pe. Bir buti. dugunu soyleyerek. dunyada gozlemledikleri -.imkunr.imlemcde ge-. -. en az disinden -. yirminci yuzytl daki saz konusu indirgeme ili~kisini. daha gii-.t51ndan ise.lkarllma.ag felsefesinde. dogada her ne kadar saytla- sini bir ~ekilde reddederek.i~unu tantmlar.~tomlara ya d a luk degerine sahip oldugu bir manbk sis. a-. ge. cak bir aClklama olmak d urum unda ol.ok -. Ontolojik ozde~lik eder.ozmu~tu. -.oklu~ kendisine Sl gerekmektedir.u.bir zaman en basit kuram ya da hi. mi. of nrultiplicity to the unity. Fr. logique pollvalente.id ve soluk kopyasa oldu~unu eder. bir ~ey­ rumlara. Fr. tek bir ~y ti.ok-. son -.ok iyiden nedensel faktor ya da ger-. pa yla~ma buyuk sayada nesne ve olaydan meydana ve yardtmseverlik turiinden bir-. farkb nesnelerin genel bir kavram al- onetnli boyutlan oldugunu savunan go. aynca toplum felse.r.irune.ok saytda ~ey varolsa dogruluk degerine yer veren. cuJara gore.uluk y a da -. plda olmakla bir1ikte.e~itli karakteristiklerinin. -.uncunun olanakstzhgt iJke.uluk ahlak felsefesinde ise. -.1s1ndan. ekonomik. kendisinde bile. olabildigince -. birbirlerinden ayn dugunu. varolanlann unite dans ln vnriete]. teist metafiz:iginde de. tPiaton birlikle -. topluma devlet ya da tek bir suui\n teryalist atomcu filozoflar. luk.oklugun. kendisinin +idea adtru verdigi leri tarafandan geli~tirilen ogretiyi ifade bir)i~n. her tiir a-.okluga ili~kin nedensel a-.ek- temine. yani egemen olmamas1 iQn. maddeye indirgenebili. rulan deyim. ger-. ilkesi geregi birbir1erinden ayn duran ve fesi a-. bir-. reduction 7 c.e~itli ku- dogada varolan tiim nesnelerin. zorunlu olarak yanb~. tmda top lantnasa d urwn u. Buna kar~1n. -. iktida- soyleyerek -.ok le degerli olan.. ya da temeldeki nihai ve en yuksek bir ~ine du~mesi.~itli nesnele- hi-. Spinoza'run pan- verilen ad. yani maddeden meydana gelmi~ ol- ve idarenin merkezi olmaklan -.ok sa.

deneyi. 0115 J. Kung ustarun torunlanndan biri ta- yamtlanmas1 gereken bir~ok soruyu ba. nndlran bir soruya kar~llLk olarak. . ~oklanr1c1hk [Os. Fr.in ancak birlik arac1hg1yla ve sayesinde aym zamanda kapsamh bir varhk ilke- anlamh oldugu kabuliinli i~ermektedir­ si. Formel ya da mant1ksal olmayan bir Evrendeki her~ey i~in ge~erli olan yanh~ tlirli olarak. uyumu.m yoluyla biiinen nesne ya da birtakun hayvanlarm tannsalla~tmhna­ varhklann meydana gelirdigi ~okluk. kendi i~lerinde. fallacy of many questi. kesreti ildh.ilerin. tam tersine bir dizi yamb gerekti.okJugu birlige indirgeme tavnrun fark. bir id- ism. yasa olarak goriilmesi gerektigini savu- ~ok soru yanh11 [ing.196 ~ok soru yanh~1 lup. <". «. yalmzca ahlaki.Bir ya da 'hay1r' yarutlannda 1Srar etmeyle kamtlama ya da onermeyi. de bulmam•z gerektigini one sliren kita- ren. anlay1~1m metafizik bir yakla~unla ele dugu. ol~li. ~ok oldugwtu. refutation]. oli. mellerunedigini ya da dogrutugunun birden ~ok Tann'run varoldu~u savu. te- ~zi. evrendeki her~ey i~in ge~erli olan bir ler. ing. koyma. 'altm orta'mn. yanh~1ru ya belirlenen yanh~. S1ras1yla. doga gi.i itibariyle. ~oklugun ve gorlinli. ci ve yonlendirici bir ilke degil. Fr. hi~bir ~ekilde basit ol. h orneklerini ortaya koyan bu gorli~ler. yeterince desteklenmedigini. nan kitab. ~oklugun varol. denge ve uyum konusunu. ve kendi i9nde ayn ayn ele ahrup bm. polythe.i~lerinin. rafmdan yazdm1~ oldugu soylenir. bir degil de. polythmme]. ger~ekten demli ve bilgece bir eylem i~in belirleyi- var oldugu teziyle. fakat ~i. er- ba bir ger~eklige sahip olup. den ~ok Tann'run varhgm1 kabul eden c. smm sonucu olarak ortaya ~1kan. ~iz hile getirme. man~. 'altm orta' makla birlikte. biri. refutation. biz insanlann kendi i~imizde maylp. alan. buna kar~m yalmzca bir olamn ka.in felsefesinde. hi~bir ~kilde ispat edilmedigini ortaya nan an!ayl$. 'evet' ~iiriitme [ing. ve bir- cik ve sonsuz toz olan Tann'ya indirgenir. da yan11~hgm1 gostererek ge~ersiz kllma.ung Yung kitab1. yalmzca bir gorlinii~ ol.Tannsal ger~ekli~n diamn. yanb~lama.

rules for distri- imtiyaz.rru~.iminde tarumlanan oran. Fr. terimlerden biri dige. 'Tum e~kenar iic. oyleyse ~u ~ekilde tJh bir ~itlik dii~iincesinin iiriinii olup. dag1tdnu~ olmas1 gerektigini ve sonuc. f akat. hak ve frrsatlarm.lmaml~ oldugu soylenir. regles de distribution]. Bir toplwnda. Fr. ozetlenebilir: Yaln1zca tiime( onenne(er e~itlerin e~it. dadaism.re'ye yerle. ti.a. ka. ne ozne ne de yiiklem dag1tilm1~­ Fr. akun Franslz. bu terimi. sava~1n yaratt1g1 umutsuz. isvic. S s1n1h P Sl- nlhyla bazen ortii~ebilirken. terimin dag1td. yonleri. SoP. toplu- Terimin biitiin bir kaplarruna. bu oz ruhna aQk seQk olarak gonderme yapll. 2 Evrendeki lemel gerc. yiiklem dag1hlm1~. o sonucun tion. bir tasunda. riler olmad1kc. yani oznenin yiikleme gore tam bir sozciik oldugu gerekc. orta terimin en az bir kez na dayanan adalet anlay1~1. dagltllmasl konusu. d1g1 anlamma gelir.1karan edebiya t alanu. fakat yiikle- mi~tir. degil de. Kl4sik manbkla. . iki s1ruhn ortii~tugu. onermesiyle kar~lla~hrahm. 1 GeneI olarak. yiiklemin ozneye aklldl~Ihg1. Kategorik onermelerde.in ortii~me­ olan Dadaizm. run. egitim. Ba~ka bir deyi~le. terimlerin ~ vennek bic. biitiin bir P s1n1hn1n d1~1nda kal- mak i~in kullanm1~tu. Fr. miilk. toplumun bution. austeilung ]. mi arasmda soz konusu olan belli bir daimicilik (ing. dugu tiksintiden kaynaklanan protesto. ya da yonlerin hep ayru kald1guu savu- dJgt zaman. T e.erildigi. aksi nan ogreti. distributive justi~. ~erli iiyelerine oranbh bir ~ekilde dagtblmasl. dag•tdma kurallan [ing. insanm. SeP.ekleri bulundugunu.aplamsna alan terime ta1n olarak dag1hlm1~tu.irii. fakat yiiklem dagl- hlmaml~tlr. phpetu- ili~ki.egin degi~me Ba~ka bir deyi~le. min ozneye gore dag•hlmaml~ oldugu cada ltahta at' anlamma gelen 'dada' 1 Tiim Danimarkaldar iskandinavyahd1r' sozcugunii.gen- melde y1k1c1 bir sanat ve dii~iince ak1m1 lerdir' onennesini. sezgi ve alayah. yani mun ve ya~amm degi~mez baz1 temel on un i~t\ret ettigi biitiin bir nesneler Sl. kap. sanatta yani oznenin yiikJeme. perennialism. iki S1n1hn ortii~tugu­ rinci diinya sava~1n1n deh~etinden niin kabul edilmemesi gerektigi anlaml- kac. mal. daimicilik 197 la1na giren terim.1h iic. 0 onermelerinde. distributivity. I onermelerinde dag1hc1 adalel (ing. salt anlamsiZ digi.1p kurtulmak iizere. dadaisme]. ozne daglhlml~. burjuva degerlerine kar~1 duy. biitiin bir P S1n1hn1n d1~1nda kalmas1 anlanuna gelir. luktan. ~en bir grup ~airin kurdugu. dag1blnu~ olan bir terimin.esiyle be~ olarak dag1blnu~ oldugu. na gelir.ta dag•hcJhk (ing. AI. ise. Fr. onruliinde de dagthlml~ olmak duru- tegorik bir . bunun her za1nan boyle olmad1g1 ve elde yeni ve- dadaizm [tng. e~it olmayanlann da farkh oznelerini ve yalruzca olwnsuz onerme- i~lem gormesi gerekti~ni savunan adalet ler yiiklemlerini dag• briar. her iki terim de tam olarak dag1tdm1~tu. Ornegin.onermenin oznesi ile yiikle. alisme ]. k. iki terim.genler e~it ac. A onennelerin- D de. E onennelerinde. munda oldugunu ifade eden kurallar. kahc1hk ve devamhhk oldu· rini lam olarak kaplamma ahyorsa. s·ler- sunu ve yerle~ik · estetik degerlere den en aZindan bir ya da daha fazlasl- meydan okuyan sanat eserlerini anlat. justice distributive]. tu. gunu belirten anlay1~ olarak daimicilik. gore tam olarak da~tllm1~ oldutu gl on plAna c. biitiin bir S snufln1n. SaP biitiin bir S S1n1hn1n P s1n1ftnda ic. raslanhy1. takdirde da~b. fakat ozne i:lag1hlmaml~tu. gerc. distn"bu. Bi. Herkese hak etti.

darii. insamn degi~meyen. olwnlu bir onenne olan. oldugu i~in. tPlaton'un fel. T erimin mutlak ve degi~mez baz1 ilkelere. ing. bu evrimin itici gucunun. egitimin ii~iinci. boyu insanlann en buyuk ideallerini. mesleki ogreti. yaradlh~la ilgili dini og- ogretilmeli. Evrendeki en temel ger~egin sureklilik Darwinizm [lng._inde. birbirlerinden ~lkarak olUi- sonucu ise tikel olwnlu bir onenne olan mu~ oldugunu one suren ogreti olarak- . halde. onculleri tumel..i ~ekilden tas1m kahb1. onun i. bilin~li bir bi~ reye uyum saglad1guu a~1klam1~ ve On ~imde belirlenmi~ hedeflerle uyum i~in­ tile Origin of Species by Means of Natural se- de kullanan insaru alan daimicilige gore. retilere de oldurucii bir darbe indirmi~­ hdlr. rim teorisini temele alan yakla~Im. Ba~ka bir deyi~le. ve bu sure~ canhlarm dogal ay1klanma yoluyla ~ev­ boyunca rasyonel gu~lerini. Unlu ingiliz biyolog ve dogabilim- iddia edip. oldugunu dile getiren daimicilik ge~mi­ Darwinism. ilk~ag Yunan felsefesinde. ma sava~1 ile a~Iklayan ara~tumalanm daimon. run bilim ve din . tarih ve bilim ic. zamaru- olan egitimin gorevi. ba~mdaki D harfinin de i~aret ettigi gibi. Tlim M'ler S'dir.nsan da buyuk edebiyat. kii~iik onennesi ve sonucu tikel manizm ve iyimserligini yansltan bu an. top._ine alan canh dogamn evrimJe ileten gu~.. insanJara da tanr1larm buyruklanru ru da i. felsefe. ogrencilere. da varhk. ay1klaruna yoluyla ger~eklqtigini one cmm insan akhnm geli~tirilmesi ve iyi. Darwin nazariyesi. lum.inde olmak uzere. Charles. birinci derece- layi~a gore. ya~ama kavgas1 ve bunun sonucu ola- masma engel olan i~sel ve ruhsal ses ya rak da. Darwinisme. 1809-1882 y1llan arasm- yerde aym olan dogasiiU ya da oztinii da ya~am1~ ve canhlarda evrimin dogal alolhhkta bulan daimicilik. arzu ve i~tihay1 Evrim konusunda yeterli karut sunarak. . L. i~lerinde . temel hakikatlerin. ~ocuga kabCl bilgiler nu yiktlgl gibi. Fr. dogal ay1klanma oldu~nu.198 daimon daha ozel bir ~er~eve i. Klasik manllkta. ya~am ve insanla ilgili bu kahCl darapti birinci ~ekilden darii'ye indirgene- do~u ya da ger~eklere dayamnas1 ge. Darwin'in. tannlara insanlann niyazlan. hu. tumel. etkilemi~ olan Darwin. hinde adeta bir devrim yarabm~ olan Egitilmi~ insan ideali olarak. Al. bazt S'ler P'dir. turlerin kokeni ve insarun tiireyi~iyle il- ~an ve kazarumlanm ortaya koyduklan gili evrimci gorii~unu. bilir: Tiim M'ler P'dir. kahcl degerler kazandmlma. bir tur ve goru~lerini tarumlayan genel terim. rak bilinen evrim ogretisiyle Tann'run mi.evrelerini derinden evrensel dogrulann bilgisinin aktanlma. egitimin de herkes i~in aym Baz1 S'ler M'dir. ona bir haz1rhk rinde geli~tirdi~ gorii~leriyle. akhrun denetimi altJna alan.. i~gudiisel ingiliz doga bilimci._ocuga beceri kazandumay1 ama~­ varolu~una dair en onemli karutlardan layan bir faaliyeti hi~ onemsemeyen biri olan tduzen ve ama~ karubrun gucu- dilimicilige gore. Darwlnizm ola- Sldlr. Darwinis- ~in mesajmm hi~ ortadan kalkmad1gmi mus ]. dogal turlerin yarahlmay1p. tannlarla insanlar arasmda mak amac1yla geli~tirdigi biyolojik ev- bulunan. egitimin ama. buyiik onermesi Daha ~ok Aydmlanma akllC1hgm1. tir. bilim ve du~unce tari- le~tirilmesi oldugunu soyler. olu~tugunu.a- m. her Darwin. 0 rektigini savunan egitim anlay1~1m ifa.r. dogal et- darapti. stiren teorisiyle. olmas1 gerekir. Tiim M'ler P'dir. baz1 S'ler P'dir. Sokrates'e zaman zaman ken. Klasik mantlkta. organik degi~imleri a~lkla­ sefesinde. 0 halde. kenlerle. disini duyuran ve onun yanh~ i~ler yap. Tann ya da tdnnsal gu~. . ba. lection [Turlerin Kokeni] adh temel ese- ya~anun taklidi degil de. insan dogas1 her yerde aym den ge~erli tasun kahb1.aglar dsi Charles Darwin'in dogal ay1klanma. dogasm1 yonlendiren. de eder. tum canh var hk tiir- eserlerinin inceletilmesinin gereklili~ni lerinin dogu~unu ve geli~mesini ya~a­ one surer.

. biitiin h varhgtru ve potansiyelini kavramast canblarda soz konusu olan serbestle~tiri· ve 3 insantn me~guli yetleri i~inde ken- ci etken.ir. psikiyat· kisi i~nde tarurup belirlenebiUr. Baz1 M•ler s•dir. otantik tamlardaki tepkileri. tiimel. de. ozellikle de canh bir yarattg1n. Bunlardan degi~iklik. kii~iik onermesi ve sonucu tikel · yen.u Ahnan organizmarun belli bir ortamdaki hare- filozofu Karl t Jaspe~ tarafmdan kulland. insan davrant~1n1n. koterapi. Ian ve lafzen 'burada-olma'. bir Terim ilk kez olarak varolu~t. benzer organik formla. boylece de se~ici bir iireme h1z1 ara. kullarun1~t:Jr. ugrahlmas1 d urwnuna ya da yontemine tematif bir felsefenin temel kavrarru ola· davram~ kontrolii ad1 verilir. biyo- varolu~ olarak dasein. ket tarzt~ canblann ~e~itli durum ve or- tnt~tlr. hukuk. cografya. o hg• alan bir bak1~ a~1S1ndan. linler. lnsan ya da insanf kiiltiirel antropoloji gibi bilimlerle. sosyoloji.irden mi?'. kalltun. Bir nes- ollna' anlam1na gelen terim. dasein. tavru hareket. insarun kendisini ~evreleyen eylemlerini konu alan disiplinlei davra- nesnelerle ve i~inde bulundugu toplu. dase. ancak varllk. sosyal ve cline sahip degild. Fr. verhalten ]. psi· kazaruru~ olan Heidegger das~n terimirU. kolun kaldi- tiirden bir varolu~un tetnel ve ayudedid nlmas•) ba~ka bir bi~imde betimlendigi ozelligi~ onun varhgm kendisi i~in bir zaman (ornegin. Ayru zamanda neolojizmleriyle de fin Bu baglamda. Bu bir davraru~ tarz1 (omegin. lng. psikoloji.la iii~· loji. biricik ozelJiklerini ve nlmasinl saglayan tutucu etken. lirlenir. baz1 S'ler p• dir. Sosyal bi- lllun uyeleriyle. sorulara omek olarak verilebilir. "Belli bir bi~imde tasvir edilen zm1 tanunlamak amactyla kullanu. belli bir ortamda tis· datisi. ins an kendi kendisine paradigma olarak davranl~~~­ bilincinin ekseni etrafmda donmez. Ona gore. 'orada. ekonorni. comportement. onlarla ilgilenme ve on· limler terimiyle e~anlamh bir terim ola ~ lara dikkat etme anlammda. dasein1 belirli bir ti. disini un utmast ve bu durumun bir so- nn bir ku~aktan ba~ka bir ku~aga akta. 'Sessiz dii~iinme davran1~tan say1· varolu~u. nuru olarak da. Bu ~er~eve i~inde Dasein'1 belir- layt~lnt tarumlar. nenin. olumlu onenne olan ii~iincii ~ekilden cthgiyla tiirlerin degi~ime ugramas1n1 ge~erli tas1m kahb1: Tum M'ler P'dir. Bu ii~ ilke ya da etken leyen ii~ temel yon vardu: 1 Olgusalhk. davran1' 199 Darl-vinizin. AI. rak onenni~tir. Klasik manttkta~ biiyiik onennesi tiinliik saglayacak degi~iklikleri belirle.. Darwin•in. insan dav- her~eye kendi bilincinden hareketle raru~Inl bilhnsel yollarla ara~tLran disip- niifuz edip. uyu~h. Ote yandan. E.xistenz kavramm1 sahici. davran1~ [Os. saglayan etkene kar~1hk gelir. evnl'run ii~ ilke ili~ki i~inde bulunmast dun1muyla be- ya da etkenin etkile~imine dayand1g1 an. behaviour. Siras1yla degi~iklik. 0 halde. Ahnancada 'varolu~' i~in kullaru . ri ve siyaset biliminin insan davrani~Iyla Heidegger i~in. insani varolu~ dunya· ilgili olan alanlanndan olu~an ve insan da-olma. kahtnn ve varolma 2 varolu~sal durum ya da ki~inin ama~­ sava~1d1r. varolma sava~1 ise. insan bireylerinin varolma tar· hr rru?'. onu manipiile edebilme gil. sahici varolu~unu kaybehnesi.. varolmantn ne anlama nt~ olmak dunununda m1d1r?' tiiriinden geldigi sorusun u soran bireyin varolu~u sorular. giindelik anlarru i~in· uyaranlanna tepki gostenne ya da yarut de suadan varolu~u ifade etmek iizere verme bi~imi i~n kullarulan genel terim. davratu~ konusu i~inde ge~en olmas1d1r. lundugu dogal ya da toplumsal ortam1n in terimini normal. bireyin i~inde bu· ins an varolu~u i~n koruyan Jaspers. cam k1rma) da.lrucu ya da beyin cerra- modern donerrun insan1 bilin~ varltg1 hisi yoluyla onemli olc. belirli bir rak k ullarulan davraru~ bilimleri terimi. davra- problem oldugu. nrf bili mleri diye tammlanu. Terime kendi felsefesi i~in­ 'Davran1~ta niyetten saz edilebilir mi?'. yeni ve ozel bir anlam yukleyen 'Kalp ah~lan davran1~ olarak goriilebilir tHeidegger ise.-iide degi~iklige olarak merkeze koyan ozne felsefesine al.

h~kim psikoloji okuludur. 'isteme'. insan salt ~evresel etmenleri belirleyici kabuJ ve hayvan psikolojisini. davranr~~rlrktan. bir yandan bildirim ve bilgilerin miiphem ve oznel davram~In anlamm1 norolojik siire~leri olup. vanlan kullamr. 1920- davram~ iizerinde yo~unla~an felsefi 1940 ydlan arasmda Tollman ve Guthrie o~reti. 1940-1950 arasmda on bes'a kadar geri gibnekle birlikte. 'karar verme'. Hob. m~lar oldu~unu iddia eder.rlzktan ve nihayet bu tarihten giiniimii- h~a bir tepki olarak do~mu~tur. ~lm ve ~u ya da bu tiirden ko~ullama karak. yuzy1l arasmda ortaya ljlkan Skinnercr davranr~­ ba~larmda hAkim ak1m olan i~ebakl~~~­ t. davram~~1hk. vioisme]. Ba~ka bir Onlara gore. ~alahk gibi aklm ve yakla~unlan da rin davraru~ ve davram~ e~ilimleriyle i~eren. sessiz konu~­ ti. insan davraru~m1 yone- empirik veya deneysel bir bilim olmas1 ten etmenler soz konusu oldu~unda. en iyi bir bifi. yonelim · Tarihi su-as1yla. yani davra. hay.lo~1yla yegane konusu gozlemlenebilir davra. insani faaliyetin bilin~. genellenebilece~i kabulu uzerinde. hallerinin yerini tutmadl~llll soylerler. psikoloji. Gozlem ise. Fr. bu- serekti~ini. 1 Psikolojinin tam anlam1yla Davram~~1hk. bir ca~ml savurian davram~~dlk.me'. vunan. yandan da 'se. hi~­ ~imde bilinebilecek he~yin duyular bir ~Ide zihinsel olaylarm ya da zihin yoluyla gozlemlenen ~yler. herkes tarahndan gozlemlene- nin ve insana dair bilginin mqru bilir olan davraru~m ortaya 9.a ili~kin ara~hrmalarla yoluyla o~renilir ve aym davram~ yine smtrlayan. zira ki~inin kendi benine' ili~kin kay1t. bilincin ve zihin ye biiyiik bir inan~ besleyen Amerika hallerinin kavranamayaca~llll one su. 'karar verme' ya da deyi~le. Bir tiir indirgeyici tmaddecilik davram~ oldu~unu savunan ~a~da~ ~eklinde geli~en davram~~1hk. tmanhk. ko~ullu ganizmamn yaph~I ve d1~avurdu~u tepke fikrini geli~tiren Rus ara~hrmaCJ.rkacak olan gozlemlenebilir nl~hr. salt gozlemlenebilen sil edilen klasik davranr~~rlrktan. determinist ve materyalist biro~­ ilgili onermelere indirgenebilece~ini sa. d1~andan de~i~tirilebilir veya yonlendi- nusunun gozlemlenebilip. Watson ta. psikolojinin mumkiin tek ko. retidir. ve 'is- 9 pozitivizmin felsefr temel ve ilkelerine teme' gibi zihinsel bir boyutu ya da en- dayanarak. 1960-1975 rahndan kurulan davram~~1hk. laboratuvar ara~t1rma iizerinde yo~unla~ml~ olan ara~t1rmas1yla deneysel bir metodoloji- i~ebak1~~~h~m tersine. mayla. veya ortaya . behaviorism. i~ebak1~m giivenilmez oldu~unu. ~an davram~~lllk ak1m1. ze dek siiren bili~sel davranr~t. davram~. onun sadece ve sadece or. radan da anla~daca~1 iizere. do~rulukla ve kesin bir bi. gibi psikologlann onctiliik yaph~l yeni- Bir anlamda ingiliz dii~iiniiru T. ol~iilebilen rilebilir. beha. davram~~·h~a gore.imde davraru~ e~ilimleri aracdl~lyla a~lklana­ kontrollii deney yoluyla ger~ekle~ir. Bu bilir. tam plana ~1kan Clark Hull'un hipotetiko- olarak 1910 y1hnda. Birle~ik Devletlerinin 20. Dav. Orne~in. daha de. gutlak hareketleri ve goz tepkile- . ~a~n­ Amerikan psikoloji okulu. hay- davram~~1hk [ing.. van davram~mm insan varhklanna da neysel bir yakla~1m1 ifade eder. deduktif davraru~ teorisinden. 1900-1925 ylllan arasm- ya da anlamla ilgili oznel boyutlanru da. ~eyi ara~hrmas1 gerekti~ini soyleyen Pavlov'un ~ah~malanndan hareketle. tellektiiel bir temeli olan sozcLiklerin. nesnelcilik ve do- 2 Zihinsel fenomenlerle ilgili onermele. nesnel bir tarzda do~lanamaya­ de kapsayacak ~ekilde geni~letirken. a) Bazt radikal davranr~plar. yuzy1ldaki rer. bilince ili~kin inceleme. zihin ve bilin~ eden bir yakla~1md1r. John B. dii~iinme. Davram~ ~a~n­ kavramlanm tiimiiyle bir kenara bira. psikoloji teorisi ve metodolojisi. ~unahk.rlrktan olu- ram~~lllk.ir deneylerde ise. '5e91le'. empirizm.-. Thorndike ve Watson taraftndan tem- bir k1y1ya atarak.200 davran1H1hk sosyal bilimler terimine gore.

dunyaya boro. kabul edilmek dururnunda olmayan run uygarh~m kendisine sa~lad1~1 ni. rilen Latince ad. niteliklerin kendisine ba~land1~1. ihtiya~ ve eylemleri olan oz- me. Dayam~mac1hk. · definiens. ayr1ca unlu kullandan sozciiklere. merkezindeki dili kullanma ve ileti~im­ Buna gore. bu mah ola bilir. value. nin ya da zihnin teorik bir Ia VIr ya da tum. tarll~­ olarak geldigini one surer. ozne- dayanak [Os lulmil. definiendum. mez. Ozellikle de. ba~ka bireylere yard1m ede- leri olup. bireylerin yardun der- lerinin varolu~una inanmakla birlikte. lng. tammlayana ve- antropolog George Herbert Mead'in te. terim ya da davram~sal olmayan zihin hallerinin va. dayaru~ma fi. De~er mun gerisindeki. belli duygulan.!~ma anlam1 ortaya konan kavram. beni in~a eden sembolik etkile~imcili~ olguya yukledigi nitelik. de~er. Dayanak. borcunu odemesi gerektigini belirtir. siyaset. Ote yandan. ole yandan. davran1~~1hktan ay1rmak amac•yla kul. 1 Ahl4k ya da de~er felsefesinde. yoneliminin ifadesidir ve de~er. olduk~a karma~1k durtiHepki sistem. arna~lan. substrat. oznenin. olanla olmas1 risme]. Ahl4km. sosyoloji. Zihin hal. pratik bir tavu ya da rak. cilikle ozde~le~ir. Fr.k terimi. valeur. gozlemlenemez zihin hallerinin rek. oznenin kendisinde bulundu~u temel. durumunda olan ifade. tammlanmak lunulamaz. Gene! ola. inamrlar. yoneliminden ~ok. masl gerekir. Degi~me ilgili nesnenin kendi ki~isel amaa ve ey- boyunca varh~m1 surduren. mayabilece~i i9n. in substrate. sosyal ya~arrun temeli olan lemeyle belirlenen tavll". so/idarism. goriilmek suretiyle. b) Metoda/a jik davram~fllar.l!r. Bir tammm. nesnell~tirilir ve tinin oznesi anlamma gelmi~tir. lnymet. de~er alanmda. fa kat onlann insan davraru~1 yan terimler ya da sozciikler tarahndan uzerinde nedensel bir etkisi olmad. zihin hal. di~er niteliklerine ek olarak. sosyoloji ve ahl4k runur. Fr. lamhr. for. tozge- Jeri nesnel ve bilimsel bir tarzda incelene. AI. kendi ba~ma ve madde. bir olo. tavn zorunlu olarak Dayam~mac1hk. namn anlam1m ifade eden par~as1. De~er. kendilerini ba~kalarmm yerine koyabil. . ilke olarak. ilgileri. sonradan ekledigi bir niteliktir.imde de~erli bir feY olarak ve nihayet manhktaki yukleme faaliye. nekleri ve kooperatiller arac!h~Iyla en onlarm bilimsel ara~hrma konusu ola. solida. konu~ma ve :1edenle toplumsal kalkmrnaya katk1da dil. de~er soz konusu oldu~un­ de bulunma yetenegiyle ayr!ld!glru one da. tnsarun. kavrama verilen Latince ad. arzulan. uzere. tum de~erler. sosyal davraru~~1hk olgu bilindnden sonra ortaya ~lkan ve insan varhklaruun di~er hayvanlardan olguya.lanm1~ guyla olan ili~kisini i~erdi~inden. Onlara gor~. Tammlanan. substra. ve toplumsal yukumluluklerden varh~m kamtlamak i~in bir temel olu~­ kendi payma du~eni yerine getirerek turamaz. her insa. ki~ili~in kan~­ suren teoriyi tanunlar. hukuk gereken aymmm1 i~erir ve her zaman ve iktisatm temelini dayan1~mada bulan olumlu ya da olumsuz bir ~ey olarak go- o~reti. Aristoteles'te suas1yla. Epifenomenal davranr~fllar ise. Bir ~eyi tammlamak uzere 3 Davram~~1h. Fr. Tanunla- roldu~una. belli nitelikler yuk- me yetisiyle. substratum]. munda olduklanm one surerken. neyle ili~kisi i9nde. ona. onlara ili~in olarak ondeyide bu. i~e mutlaka oznenin. Buna gore. de~er bi'>ici bir oznenin nesne ya da ol- metlerden dola}'l. temelindeld ~ldl alan i~te bu sure~ten sonra. dayamtmac!hk [lng. bulunarak. ba~kalarmm tepkilerini ongorebil. nesneye yans1h.kri uzerine kuru. me donuk ilgisini ~a~da~ psikolojideki de~er [Os. cleAer 201 riyle a9klamr. wert]. kahc1 temel lemleriyle olan iliJlkisini ifade etmek ya da ozne. yuksek ol~ude yard!mla~mak duru- mayacaklannl iddia ederler. onun sosyal eyle. tammla- orisi tammlamrken. bi~me tam ve bi~tigi de~er do~ru ol- Jan goru~ veya doktrin. olana.iit olarak. niteliklere sahip olan somut ~ey nesnel bir bio.

bir ~eyin arzu edilen so.ar~d1~1. durumu. bir varoldu~unu. fievresi. ki~inin mmdan notr ya da yans1z olma hili. mal ve ~yalarm ihtiyafjlan Buna kar~m. bir de- (olwnsuz) g:ibi llazCI degerlerden. kotu veya ahlakla ili~­ ~ma da goreci deger anlay•~• olarak ta. Buna kar~m.inde ve kendi ba~ma sergiledi~i de~e­ bilir bir e~ya ya da nesnenin k. fakat de~er lir ve onemli oldu~unu ele alan o~reti­ yargiSl tiretemeyece~i tezi. bilimsel ara~hrmamn salt kendi ba~ma lirlenen ki~isel ve toplumsal tercihlere bir nesnenin.in en yuksek mutlulu~a katkJda bu. iyilik. ve niha. haz (olumlu) ve aa hangi bir unsuru. do~ruluk gibi hizmetin ba~ka mal. nn gosterdi~i dild1~1 nesnelerden olu- lu) ve yararslZ (olumsuz) gibi yararcz de. Bu ba~lamda. ki~isel duygulardan. yer alan di~er O~e}er}e kurdu~U kar~It­ ledi~i de~ere.202 degerden bag•ms1zltk Bu fierfieve i. mp. dam]. istenen bir sonuca ula~­ kendisiyle ayru dtizlemde bulunan veya mada arafi i~levi goren bir ~eyin sergi. ldsiz olup olmad1~1JU belirleyememesi mmlanmaktadu. 1 2 Manhkta. value fret- goru~une oznelci deger gorii~ii. gerlerden. guzellik.irkin (olumsuz) gibi estetik bir de~~kenin belirli bir yorumda kaza- de~erlerden. iyilik. yararh (olum. ~ya. sevap (olumlu) ve gunah 3 Dilbilimde. insandan ba~ olarak edinme imkam sa~layan de~eri. ye. mun ahlaken iyi. bir e~yarun ttiketi. hizmet ic. e~ya veya bilinirken. nesnelci deger anlay•~• ada verilir. ~Imsazhk ve yans1zh~m bilimin olmazsa . Bilimsel ara~bnna1un belimle- Ay•u fierfieve ifjinde. de~er baki- farkhhk gosterdi~ini.. satda- ic. ussure'tin dilbiliminde onemli bir yer Ote yandan. on- gerfiekten ve kendi ba~ma iyi. tutan bu anlay•~a gore. bu de~~kenin yerine gefjti~i adla- suz) gibi al1laki degerlerden.eklikle. re asli deger denir. kendi 4 iktisatta. kar~dama ozelliklerinden do~an de~er­ lik gibi de~erlerin nesnel bir gerc. ktilttirden nesne ya da e~yanm ba~ka bir e~ya ile ktilture de~i~meyen nesnel gerfiekJikle~ de~i~tirilmesi ba~lammda ta~tdi~l re kar~1hk geldi~ini savunan goru~e de~er mubadale degeri diye tarumlarur. ~an ktimeye deger alana ad1 verilir. mubadale edilebilir. nan anlay1~ yararc1 deger anlay1~1 olarak Bu fierfieve ifjinde. Bir mal. d tin yada neyin meler. dilsel bir o~enin r:tUfilan tiretmek bak1mmdan sahip ol. arzu edi. ozellikle de onun parasal veya maddi Yine. de~erleri onem derecelerine gore De~erden ba~1ms1Zhk dti~tincesi soz ayuarak suuflayan felsefe dahna deger konusu oldu~unda. bir maim uretilmesi ba~lammda sahip tavu ve gerfieklik yorumlanndan ba~ka oldu~u de~ere kullamm degeri ad1 verilir hi~jbir ~ey olrnadt~Inl dile getiren de~er de~erden ba~lmsizhk [lng. aljlklamalar sa~layabilece~i. ya da i~e izafe edilen goreli anlam ve lundu~u stirece de~erli oldu~unu savu. onem. iyi (olumlu) ve kotu (olum. guzel ~~kenle adlandmlan ~eyler s1mhna. bir ~eyin en yuksek say1da insan olarak belirlenen ederi. eylem ya da duru- goreli oldu~unu one stiren de~er anlay1. de~erini belirleyebilmek ifjin. gorii~ gundeme gelir. bir de~i~kenin belli bir nesnelli~in ve dolayisiyla de~erden ba- yorum alhnda olu~an de~er alamn her. ki~iden ki~iye. Birind goru~. deyilerde bulunabilec~i. e~ya veya h. lerine. Bir disiplinin ya da bilimin salt filp· yet de~erlerin bir kulturden di~erine lak olgularla ilgili olmas1. 0 o~enin du~u de~ere.izmet de~erlerin. (olumlu) ve c. de~erlerin. bir mal.ilttiru ve mizac1 tarafmdan be. min dil sistemi ic. ara~al ya da pragmatik Uk ba~ntuanru dikkate alma zorunlu- deger ad1 verilirken. Sa- gibi mantlksal degerlerden soz edilebilir.m veya ba~ka ri bulunmad1~&nl. ve niha. ki. dilsel bir o~e ya da biri- (olumsuz) gibi dini degerlerden. do~ruluk ve guzel.indeki farkh konumu- yet do~ru (olumlu) ve yanh~ (olumsuz) na ba~h olarak ortaya filkan anlarru. bir ~eyin bizzatihi lu~u vardu. kendisinden dolay1 sahip oldu~u.ir. birbirinden farkh Ufi teorisi ad1 verilir.de.

Do~a bilimlerinin yontem. De~erleri ya da i~erimlerle dolu oldu~unu. genel Zln niceli~inde (t Aristippos) bulurken. ara~ttrma­ problemi. Platon'un lnin nesnel. Nitekim. Buna gore. baz1 kaydebnekle u~ra~an. deger felsefesi. sosyal gie. nan manttksiJl nesnelcilik ve c) de~erlerin nusu alan. de. deger hiyerar§isi [in g. orne~in alttnda toplanabilir: 1 De~erin do~ast­ sosyolojiyi de. melekler. daha yuksek bir de~ere sahip ol.Jerinin de~er teorisi. olc. insan ruhunun iizerin- laruun her a~amas1nda ki~isel e~ilim. ozel olarak sosyolojinin. yerar~isi hAiine getiren ve dolayts1yla Fr. Fiziki nesneler bu hiyerar~inin oznelli~in bilimin nesnelli~ne ve kamu. Olgulan konu alan bili. ol- bilimler ba~ta olmak iizere. 2 toplumsal veya sosyolojik analizin ren ara~lar olduklan i-. sosyal bilhnler alan1nda da kullarulmas1 Aksiyolojinin problemleri dort ba~hk gerekti~ini savunan bu gorii~. Bir de~er hiyerar~isini bir ger~eklik hi. manhksal o~elerden etkilenir. manbksal olarak de~erle IUn ya da oziiniin ne old u~u problemi. edihnesi gerekti~ini one siiren farkl1 go. oysa de~er ve de~er yargt.me ya da Slnama standart- lojinin kendisinin ideolojik bir disipline lantruz hem psikolojik faktorler hem de tekabiil etti~ini one siiren Marksist go. axiologie]. h1muyle teknik de~erler kendinde. tPiaton'da. bun a kar~1n di- Bunun tam kar~1s1nda yer alan goru~ ~erleri soz konusu temel de~erlere gotii- ise. .lann yans1z bir ~ekilde takdim du~u problemi gi. ruhu ise.isiine ili~­ rin de~erden ba~unstz oldu~unu one kin ara~tlrmalardan meydana gelen surer. siyaset bazllan uyum. Ba~ka bir lenme. De~erin do~as1na. soz konusu bulunur. 2 ilgili hi~bir i~erimi olmayan bulgulan De~er tipleri sorunu. run tarafsaz bir bi~imde siirdiiri. telik ve niceliklerine. 4 De~e­ nu. b) de~erlerin. deger hiyerar~isi 203 olmaz ko~u 1u olciu~unu one siiren pozi~ vc ger~ektir. ya da stralanma i~inde olmas1 deyi~le. ama ara~tuma alanlann1n se~imin­ rin metafiziksel statiisiiniin ne oldu~u de de~erler i~e kan~sa bile. fakat ger~ekte varolu~­ axiologique de Ia rtalite]. tiim bilimle. axiology. Aziz Augustinus'ta varhk tivist gori4~tiir. olarak da sosyal bilimlerin ahlak. insandan ba~tmstz bir ger~ekli~i anlay1~1na gore. axi. bir ~ey daha de~erli ol. Tann lanntn oznel oldu~unu. Tann'Iun alhnda bir yer i~gal eder. Fr. Fr. tutarhhk ve bii tiinliikte ve de~erlerle i~ i~e ge~mi~ bulund u~u­ (tPlaton. kendi ba~Jna ve biz- nitelikte bir etkinlik olarak goriir. onem ve yo~un­ dugu si. elde edilen haz- arasJnda. diizenleyen bile~enleri oldu~unu savunan metafizik- hiyerar~ik varhk gorii~ii. tHegel) bulmu~lardu. sosyo· belir)eme. hiearchie des valeurs]. rin in sana ba~b ve goreli old u~un u sa- de~ere dayah varhk hiyerar§isi (ing. taVlr 1 onyarg1 Ve tercihlerinden soyun. bu ikisi aras1nda kahr.ilmesi. De~erin metafiziksel statiisiiniin ne ol- sonui. ama sal bir statiilerinin bulunmadt~uu savu·· ozellikle de Aziz t Augustinus'ta saz ko.indeme geldi~i zaman. en alhnda bir yerlerde bulunur. oldu~u savunulan ahlaki de~erlerin ni- du~u.in istenir. zat kendileri i~n istenir. Buna zihvist gor(i~. axiolo- ffiU~ olaca~1 beklentisiyle birlikte. bilim adam1nm ara~tuma­ kar~1n. lzierarchy of values. ii~ ayn tav1rdan saz edilebilir: a) De~e­ ru~ler bulunur. ins an salh~Ina zarar verdi~ini dile getiren po. hierarchie ozler oldu~unu. 3 Buna kar~tn. ~iitlerine ve metafiziksel stati. ru~tiir. metafiziksel ger~ekl i~n nesnel ve aktif ~erlerine gore dereceleyen. hiyerar~isinin en tepesinde. [ing. Nesnel bir varo- var hk derecelerinden saz eden bu varhk lu~ u. daha yuksek alan daha de~erli durumu i~in kullanllan deyim. vunan 6znelcilik. iyi ideas1na _benzer bir bi~imde. sel nesnelciUk. ve varhklan asli ve temel de. AI. soz konusu iki u~ baz1 filozoflar standartl. mantlksal ological hierarchy of reJJlity. her a~amasuun ahlaki' ve politik kabul 3 De~erin ol~tii problemi.irece. varhk hiyerar~isinde daha luklanna ba~h olarak belli bir derece- yuksekte bir yerlerde bulunur.

den de do~ru bir onenneyi elde eden ntaliyet deger teorisi olarak tarumlarur. kole ruhunul edilgenligi bilgisizlikten kaynaklandJgut! savunan yiicelten geleneksel Hristiyan ahlakma tBudizmde. ~erlerin. Nihayet1 bir nesne ya meyle onun de~illemesinin ~eli~ik ol- da e~yarun de~erinin biricik ol-. bir olay d urum. Bu ba~lamda. kendi kendisini ger~ek­ kunnak amaa yla geli~tirilen mantlk l~tinnesini ama~ bilen yarabc1 ahlakl tiliii. n~gation. value perspec- de. c) temel alma ve d) doyu. de~illemesini olumsuzlamanm. fakat de~erlere ili~kin bilgimiz ol- met takdir etme.in bir du~unu savunur. transvalUQtion dEs va. I one siiren bir yakla~un olarak de~er ya da nesnenin iyi. Bu yakla~1ma gore. daha ~ok ni. saplantdann1 kor inan~la­ nn geleneksel de~erlere ve toplumun nn. III tinsel de~erler ve IV Farkb toplwn ya da tabakalann farklt dinsel de~erler diye. transva. negation. e~er insarun de~erlere Tanralmn bak1~ 3 Iktisatta1 bir nesne. hep a yru de~erlerle ortaya ~1kmas1 gerekti~i dii. valuation.Utleriyle I duyumsal lerin1 onlara ili~kin bilgimizin goreli ol- de~erler olarak ve sonra da. on plana ~lkartan gorii~iinii ifade eden lozoflardan biri alan Max +Scheler de. gerc. Bundan dolay1 1 bir oner- ad1 verilrnektedir. s1ras1yla a) siirel b) kapsam ve tivism]. verneinung]. mas 1 anlam1nda rolatif old uklann1 sa- teliksel farkhbklardan dolay11 II ya~arn­ vunan ani a y1~. mektedir. deger yarg1s1 iiretme. rin toplumlara goreli oldugu anlam1na AI. 1 de~il de. pektiflerden bakhg1 anlarruna geldi~in. de~il.in Manhkta her onermenin tek bir de~il­ degeri teorisi. goreli olarun de~erler ili~kisiz oldu~unu soyleme. o de~erleri dogru perspektiften ve de~er yiikleme. de~erin biricik oi~Usii~n lemesi old u~u ve p gibi bir onennenin son birimden elde edilen yarar anlamin. onyargJiann. Fr. . ~valuation. logic of negation. bilgisizli~in ortiisiinii kal- kar~a ~1kara~ insarun kendi kendisini dlnnak ve tNirvana'ya eri~me yolunu olumlamastru. Bir onermenin inkan. nu gorememekten. once niceliksel temeller iizerin. tiirlii tiirlii tutkularml muhafazaklrh~1na ba~kald1rarak. sal de~erler. Acllarla dolu bir leri once a~md1rarak sonra da atarak. de~illeme [lng. De~erlerin temelde mutlak ve boliinebilirlik.1 terim. ~unu soyleyen de~er teorisine emet. Fr. AI. tNietzsche'nin geleneksel de~er­ Fr. luation of values. ana bir k•y. logique de n~gation].i 2 Ahlak felsefesinde. yanh~ bir onerme- old u~un u dile getiren de~er teorisi ise. degerle- de~erleme [lng. kokten tiiredi~ini1 ya~aJJUn ne oldugu- ~iincesi i~in kullanllan deyim. bwertung scltiltzung ]. de~er perspektivizmi [lng. de~i~mez oldu~unu 1 fakat ayn• de~er­ mun derinli~i olt. tutkulan ~klrtan Onun zaylfh~1.iisiiniin duldan soylenmektedir. de~illeme manlt~a [ing. 1 Manhkta. soz konusu e~yarun iiretiminde kullaru • Bu ba~lamdal do~ru bir onenneden tan iiretim faktorlerinin toplam maliyeti yanb~ bir onenneyi.204 deAerl eme Boyle bir deger hiyerar~isi geli~tiren fi. birli ekleme degilleme eklemi ad1 veril- degerlerin tersyiiz edilmesi [lng. toplumlar1n mutlak ve degi~­ bir onenne kiimesinin her o~esine bir mez de~erlere farkll pencere ya da pers- do~ruluk de~erinin verilmesi i~lemi. sizlikte bulan. yeni ya~am ~ark1na ba~1mhh~m. e~ya. kayna~1 veya en temel belirleyicisinin. a~a~1dan yukar1 ya ahlaki de~erlere sahip olmas1 ya da fark- do~ru Slralandl~lnl One siirmii~tiir. Fr. degerin mutlak deierler olarak gorecekti. ger~ek­ da marjinal fayda oldu~unu one siiren te p·yi olumlamak anlam1na geldi~i de~er teorisine ise marjitral dega teorisi kabul edilir. kotii veya ahlakla tperspektivizmi. leurs ). ya~am siirecinin temel nedenini bilgi- yeni de~erler one siinne tavnl insanla. ahlaki eylemler i-.ek bir a~unndan yakla~abilmesi soz konusu ol- ozellik veya bir hizmete ekonomik bir saydl. h uygulamalar sergilemesinin. iiretim esnas1nda harcanan emek oldu.

Degi~1ne problemini felsefe tarihinde ilk ge. Fr. nesnelerin degi~mesiy­ nan simge. ya~amtn ~e~itli ger~ekleri rung].irii. kalan bir ~ey ya da tozi. bir deney soz konu. fe tiirii i~in kullantlan deyim.ireci. olu~. getirir' diye di.lthklan ve belli bir yon ya da tilir. changement. veriinderlich] . gozlemlenen sonurun ortaya ~tkt­ da degi~me olgusu ve ~oklutu kabul ~~nda etkisi aranan ba~langt~ ko~ullar1 etmi~tir. variable. Duyumsal ve i~ebak1~sal deneyi- nihai ve en yi.imeyi deger alan1 olarak kaza. gi. dogrultuyu i~erir.i.inli.il. yabuz nehrin ~eyin degil de.i Kraty· Manhkta. kez olarak ele alan di. nu~mak yerine. ~eli~ik oldugu i9n. ne si.ik ya~amm temel dog.i~ti.ini. temel yorum alhnda. belli bir yoruma gore.i~lerinin savu- Fr. variable.ir Herakleitos teles'in felsefesinde oldugu gibi. 1 nuculugunu yapmt~ olan i. gi~me gori.lksek ger~ek a~s1ndan Sl· 1nimizin en belirgin. bir yandan nu~la. iml<Anstzdu olgusu olarak kabul eden ve degi~me ~eklindeki tezine kar~1. mi~ olacag1 i~in.im. Onlara gore. pedokles ve Anaksagoras. temel ve ozsel nand1g1 zaman. Pannenides'in dura· y1~1n1 tiimiiyle reddeden.i~iinmi. fakat nehre giren de degi~­ ad1 olan sembol. degi~­ olmu~tur. yalruzca nesnelere i~a­ su oldutunda. ger~ekligin oziini. AI.ir. Bundan dolay1. degi. philosophy of chan.ili.iren tHerakJeitos'un gori.ndr degi~ken ad1 verilir.i~ti. anla~llu hAle getirme. dura- ~eklinde oldugunu savunmu~tur. degitme 205 Ontegin. si.i nitelemenin otesinde oldutu belir. ne 1 yonlerinden biri. ne birlik var ne ~okluk. ne geli~ var Degi~me kavram1 s1rastyla. ing.i~i. chan- olu~turan 'Varlrgr n sekiz katlr degillenrne ge. Aynt nehre iki kez girilemeyecetini one deAitken [Os. belli bir nesneyi gostermeyip. Filozof. IIerakleitos.irekli bir olu~ var ne yok ~ekle ya da duruma girmeleri si. amde- yontenu·~nde. ~eli~ki. $u gan bir ger~eklik. hAle geleceginden dolayt. imkanstz hale gel:irir. gozle gori.irmi. bu tozi.irli. ayn1 nehre. Bir bagtnll ya da fonksiyon. ing. temel ger~eklik yapan felse· one si. variable. AI. bir kez bile girilemez. nitelik- evrenin tek kahc1 ve si. bu 1nanhgu1 bir par~as1n1 degi~me [Os. kullantlan betimlemeler ve dil ge~ersiz rin yerine ge~irilen belirsiz terim. degi~me boyunca deyi~le. degi~im felsefesi [lng. yerine Ustas1 HerakJeitos'un det~me anJayt~l­ ge~tigi adlann gosterdigi nesnelerden nl geni~leten Kratylos'un bu a~1r1 de- olu~an ki. ba~langt~ ko~ullan­ EleaWarm gori. olu~turan etkenler. en yuce ger~egin her oldugu ozellikler bakurundan sergiledi- ti. sonu. ~agda~1 Parmenides'in 'De- lne olgusunu dunyam1ztn temel bir gi~lne. varolanlartn ba~ka bir oli. degilleme manttg1 s6z konusu kendi kendisiyle goreli olarak aynt oldugunda.i~i.i~me son·un felsefelerinde oldugu gibi. larm birligi. 'Aynt nelue ikl defa giremeyiz' demi~ ve deti~­ +Herakleitos'un.inli.i meydana ye ~ab~an felsefe ti. d1~ diinyadaki olarak iki ye ayrtldtgmda. farkhbk gosterir ve evrendeki heiJey bu . le birlikte. wrtinderung. dogdugu ogeler niteliksel bakundan ca ise bag. zaman ne gidi~' sonucuna ula~1hr. ko-- 2 Metodolojide ise.ir. telunroi. yani kar~tt­ veyle a~tklamaya. gi fark. philosaphie du changement] Aristo.i~lerinden etkilenen Em- ntn etkisine bagh olarak ortaya Qkan so. Ne dogum var. degi~meyi gan ve degi~mez varhg1na kar~1. tMarks ya da Berg- menin bir nitelikte. Fr. kar~tbna doni. konu~mayt ~ebilen nic~lik.irekli ilkesi ola- sel degi~me olarak olu~un ger~ekJigini rak goriip. 'Degi~me ~eli~ik­ konusunu uygun bir kavramsal ~er~e­ tir. Ba~ka bir i~inde ard arda geli~i. o.ir ~oklugun kendilerinden leyen etkenlere bagrms1z degi~ken.i. gerektigi zaman belirli sabit terimle. sonucu belir. btmdan dolay1 da. belli bir ~eyler S1n1fln1n kendisi degil.in sahip rulan yadsmarak. belli bir los'a gore ise. statik bir varhk anla· halde. muteltauuil. nesneleri tasvir etmek i~in da. deneysel bir durumu ret etmekle yetiruneliyiz. tebeddiil.

buna gore.in bu dogal de- Ote yandan.ime. Bundan dolaya. kopek yavrulan birer degi~meye. Her rungelerini asia degi~tirmezler. pro bleani haline getiren filozof. toz. yapalmaktadar. onlartn ~e~itli bihnesi i<.in.ime ve yok olu~ an.i. gi. Buna kar~an. bi. yal- ~akan bir form.ogelerin hareketlerinden.inyaya ili~kin tecri.ilebilir. her nesnenin ula~maA anadde ve ayraca degi~en bir ~ey.iti. lerinde hareket eder. degi~mede ayna kalan bir ~ey. kendi geli~­ form vardJr. omegin. varhga kopek ol ur ve gezegenler kendi yori. degi~­ Aristoteles'e gore. geride yatan niteliksel degi~meyi reddehni~ ya dade. Aristoteles i~n. Onun dogal olmayan. harekete ek olarak. v. Bu ti. ger~ekle~en bir degi~me olarak niteledi- degi~lnede ~u temel ogelerin soz konu. da ~ekiller kazanu. soz konusu iki filozof. ~i. potansiyel gi. bir gi~lneyi. bi.i. Buna gore.inyaya gel. zorla gi~me ir. g. bazalara ise insanan yarahca fa. bu degi~anelerden bazalan gi~meler. dayanak ya da bir aga~ bir suaya doni. o ba~ka bir Her ti.irekli olarak yeni form randa soz konusu olan degi~ebilme kazanmakta. Parmenides'in varhguun ozel. gi birinci tiirden degi~meler. evrenin gi. Bu. Kopek •nekte ve insan tarafandan evler1 heykel. b.idahale edilmedigi tak- bir ~ey olabilme potansiyeline sahiptir. Nesne- dogaldar. Buna gore. Buna gore.im degi~­ ruzca bir insan varhga sahneye ~akhga ve •neler. gezegenler kendi yo- reci yeni bir form kazanmaya i~erir. degi~mele­ ~ahk geldigini kabul eden tAristoteles rin ~ogunda boyle bir da~ nedene gerek ohnu~tur. nicelik ve nitelik bakunandan aga~ haline gelir.ianl. her yerde ve ozellikle de biyolo ji alarun- Aristoteles'e gore. aneydana gelir. ~u olur. dayanak olarak ayna kahr. degi~1nekte olan 1nadde. kendi ba~1na btralalda~nda di. duyulmaz.i. gi~ane boyunca ya da sarasanda ortaya gildir. kendilerinde var olan potansiyel aliyetinin bir sonucu olarak ortaya ~akar. m•ndan ger~ek ve kahca bir ogenin var- ~imde ele alan ve felsefesinin en onemli hgandan soz edilir. yeni canlalar di. bir ~ekilde degi~tirihnesiyle birle~i•nlerinden aneydana gelir. si. 0 her tiir hareket ya da de. ti. yani ya ~ah~taga nihai bir formu. yoni.irden bir degi~me si. degi~me d1~ Nesne. bir formla.d<ar.i~le .in. ler.iyi.i~leri"* fail nedenlerin yaraha faaliyeti zorunlu ve tarh~•lmaz bir olgusuna kar. kendi dogala- Varolan ~eyler si. kinesis terimini kullanarak.bir zaman bir kedi ler.i~lere gore degi~irler. baza degi~meler da~ •nenin ezeliAebedi oldugunu. form bakamandan ger~ek bir hareketine indirgetni~tir. lam1anna gelir. Ba~langa~taki nesne ba~ka ane si.inge- geli~. soz konusu formu ger~ekle~tirme Degi~ane. Degi~me si. madde bakt- Degi~me pl'oblemini aynnhh bir bi. Tohumlar bitki ve degi~me.iredne mi.idahale ettigi boyunca varolmaya devam eden y a da zaman ortaya c.ibemizin en temel dogal olarak degi~ir ve yeni formlar ya olgulanndan biridir.ireci.idahale soz konusu olmaz.lz ~eyler siirekli olarak degi~mek­ bir da~ mi. 2 Belli bir formdan yoksunluk. go~eli bir nihar ~ekle sahip olan bir madde haline gele~ aanaca sahip oldugundan. imkanlarana gore ger~ekle~irler. Bu ise maddenin. yani Aristoteles'e gore. me~e palamudu me~e agaca haline gel- liklerini ta~ayan ogelerin yer degi~tirme diginde. ol up ~akamazlar.irlere goreli . da soz konusu olan dogal degi~mede.. dirde. olaylaran normal akl~ana degi~tirdigi daga bir foranu kazanan bir maddeden zaman soz konusu olur..irecidir. degi~1ne soz konusuyken.iri. evrendeki form kazannu~ olsa dahi.ir kendisine ozgi. ~evremizde gordi. 3 De.i~tiiri.akarken. daha once sa hip olma. gt. yavrulan sonu~ta hi-. Aristoteles'e gore. sonucunda ortaya r. tedirler. fakat bu normal ve dogal bir geli~me de. boyledir. ama~h degi~melerdir. bir ~ey do- su oidugunu savunmu~tur: 1 Degi~me ganan nonnal aka~ana mi.ielle~mesi ya da ger~ekle~mesi i9n.inde dogal bir egilimi bulundugu rin akti. ti. Madde ~iandi ba~ka bir ~ekil ya da halde.

ak. Platon'un idealar1. zira degi~me. de~i~me tiirleri [ing. Yani. dugu i~in kabul edilemez. yalmzca Orta. 1 Niteliksel deli~me. nesne degi~meyi surdurebilir. Buna gore. ken. Soz konusu rin ortak bir yonune i~aret ederek yaiut. de ge~erlidir.agda~ bir dii~iiniir olar. ilk ilke ve saf fonndan meydana gelen nesneler varhkhr ve bir olan bu varhk. tBruno'dan. mekam doldunnaktadu. degi~menin inkan [ing. Bir madde ve te'nin 'Mutlak Ego'sunun zamanm di- bir fonndan meydana gelen her bil~ik ~mda olmasm1 iyi bir bi~imde a~1klar. tarn bir Fr. fakat modem fel. ken. Kant-sonras1 idealist bircilik Aristoteles. bu da ~eli~ik ol- ezeli-ebedi ger~eklik. modern felsefede Y'· yokluk ya da bo~luk varolamaz. turlerinden soz edilebilir: des'in Bir olan varhg1. ilk ilkenin birligi sukllnet ve mutlak bir degi~mezlik haline ula~abilen nesneler yalruzca. sunu ilk defa aynnhh bir bi~irnde ele sefede de korunrnu~tur. ~unku o Aym ~ey. F. me~e palamutlan me~e degi~mezliginin ya da doganm ezeli- aga~lan olma ~abas1 i~indedirler. Tann"nm maya ~ah~1rlar. Degi~me ve ~oklugun varolu~unu. Bundan dola- Degi~me problemi. Fr. Bu ni~in boyledir? mi~lerdir·. olan her ~y i~in soz konusu olan ortak. Panneni. Aristoteles'e gore. De- duragan bir bircilik ~er~evesi i~inde ele gi~me olanakSIZdir. biihin olacakllr.!lh ve toplurnsal varhklar menal diizeyde. bu model aym kalm1~hr. zarnansal goriinii~ler dunyasmdan olu. anla~Ilabir dunya i~in ge~erli ohnayan. Mutlak ide'nin za- ne goreli olan forma ula~maya ~ah~Ir­ mandi~I oldugu konusunda 1srar eder. denial of change. kopek ebedi duzenin mutlak bir determinizmi yavrulan hirer kopek. biri degi~mez. gelmesini gerektirir ki. Bu durum. var- ahnm1~1Ir. Degi~me konu- ~ag felsefesinde degil. yine de Zamansal goriinii~lerle fenomenlerin ba~ka fonnlar alabilir. ve etkinligin onemini vurgulayan Fich- dugu surece devarn eder. ·~an iki dunyah metafizik. buna kar~m in. Buna gore. ta~lar dunyarun merkezine ula~­ tSpinoza gibi du~unurler. ozelliklerinde ya da sifatla- kadar bag1~Ik olan. olu~ bir form alabilrne potansiyeline sahip ol. genres du changemenl). degi~meden. Buna kadar. kendi turu. . hgm var olmayan ya da yokluk haline ton tarafmdan kurulan. ilk kez olarak Pia. Her degi~me. digeri ise degi~en. alan unlu Yunan filozofu tAristoteles'in Orta~agm Tann'smm a~km ezeli-ebedi. Kant'm zamam. degi~en nesne ba~ka sinden etkilenmi~tir. ama feno- sanlar da ak. en ytiksek ve nihai amaca. gerektirdigini du~unmu~. kdn-zaman bakmnndan deg~me. Ve degi~me. dilerinde maddi hi~bir yon bulunmayan tEiea okulu filozoflanna gore. yap1Ig1 simflamaya gore. idealist anlay1~. 2 Me- bir doga duzeni almi~hr. Her nesne. types of change. bu soruyu tum degi~mele­ de aym egilimi surdiirur. maddi nedeninden dolay1. zamand1~1 temeli arasmdaki ayru ayi- mutlak bir degi~mezlik haline ula~abi­ run. yadsuna tavr1. degi~me tiirleri 207 ama~lar bize turleri birbirlerinden ayir. G. ki~isel olmayan i~kin nnda soz konusu olan degi~me.!lla lamaya ~ah~1r. ba~ka ve ne i~aret eden ve Herakleitos'la uyu~­ yeni formlar alma potansiye!ine sahip tugunu her flrsatta belirten Hegel i~in olan bir varhkbr. degi~meyi inkar etme- ohnaya ~ah~1rlar. tBradley'e ma ve tammlama olanag1 verirler. Nesnele- . dolayisiyla madde- den yoksun olan bir varhkhr. zamanm ve degi~menin ~eli~ik ol- len nesne kendisinde potansiyel olan hi~­ dugunu ve dolayisiyla ger~ek olmadi- bir ~ey bulunrnayan. gore. Bir nesnenin nite- Aristoteles'in Tann's1 ve Plotinos'un Bir'i liklerinde. ve duraganbg1 adma. dhlegation du clumgemenl). 0 da. var gmi savunan Bradley' de devam eder. ~u degi~me liginin yerini. ger~ekligin tarihsel niteligi- maddi bir ~y oldugu surece. ba~ka bir fonn yalmzca fenmnenlere uygulanabilen bir ya da hale ula~ma yonundeki bir ~aba­ duyarhk formu olarak degerlendinne- dir. ona gore.

ok zeki. Bu nin yarahhnam1~ olup. belli bir ~ey ir. bilinr. g~nie. lsl~mda.li ve ir~de sahibi bir kilde yaratudlklarnu. constante. deha [Os. yani mutlak varh. ve icatlan ger~ekle~tirecek ~ekilde ya- de~i~mezlik ilkesi [tng. reketsiz ve de~i~mez oldu~unu one su. genius. <. her dt~ml savunan bu okulun en unlu tem- zaman oyle oldu~unu dile getiren teoriye silcisi lbni Ravendi (01. ortaya koyma olana~1 veren ustun has- ~m zorunlu bir ko~ulu ya da bilginin letleri bulunan adamm vasf1. mutationis- gi~me. ~u. yarattld1klan ~unu iddia etmi~tir. yarahc1 yetene~e sahip ki~i olarak dahi- rerken. ister bir ozellik ya da ister ~anustu i~ler ba~aracak kadar ustun bir ba~mh olsun. Bir do~amn. yetenekli olan ki~inin. principle of im. yetkin da ortaya r. AJ. da. bir yorum alhnda. yani bir organizma- mesi ya da kii~ulmesi. ezelf oldu~unu teorinin en ate~li savunuculanndan olan iddia eden bu madded goru~e gore. AJ. bugtin nas1lsalar. buttin canlt varhk. Turlerin evrimini ani s1~rama. gerr. ~unu dile getiren ilke. Okul bilgi konusunda larm kendileri ir. Do~um ya da bir~eyin varh~a geli~i. principe de l'immutabilite] olan insanm. birtak1m bulu~ rulan bir ada kar~1hk gelen sembol.ta maddeden ayn ve ba~mslZ bir ruh. Fr. de~~incilik [Os. yaraho yoktur. . bununla birli. sert ve sureksiz et- geli~mi~ olan varh~m yok olup gidi~i. tevrimdli~e kar~1 t bir Gerr. yerlerinde soz konu. Fr.. kendi i~inde iki ture aynhr: a) olu~an de~i~ikli~in bireysel oldu~unu. farkhla~mas1. Dehaya.ekl~mi~ ba~anlarla Buna gtke.lann. Platon ise. Hollandah bilgin De Vries tarafmdan varolan bir ~ey haline gelmesi.kte dahile- varh. yer de~i~tirme hare.tkar. yani madded bir varhk an- mezli~ini one surerken. rahcl du~unceye ve zihin gucune sahip muability.in gerekli olan her~eyi ise. Manhkta.1s1yla tum bil- kar~llayacak durumda olduklanru.ekten varolarun. tagayyurciilak. Fr. 3 Niceliksel de. empirist bir bak1~ ar. 910)'dir. gibi kald1klanru one surer. ortaya ~1kar ~1kmaz soyar.klar olarak tldealarda ve lyi ldeasm. olarak varolan bir ~eyin aktuelle~mesi. Dehriye gorO~une lar. temele dc~i~mezli. Evre- degi~mezlik teorisi ad1 verilmektedir. yarahmcl. mutlak var. rin daha onceki geli~melerini konu alan da buhnu~tur. ev- Tann tarafmdan. de~i~mezli~i.k ilkesini al. do~al varhk alanmm d1~1na atan lerinin olduk~a yuksek oldu~unu gos- Yeni-Platonrular Bir'i. buyuk ya- bir gere~i olarak. hkla e~anlamh. buyu. yani gerr. genialitaet]. b) oysa soya~ekimsel de~i~melerin. Tek tannh dinler ise. Tann'run de~~­ ba~larum~. sabit oldu. ba~lang1r.ek oldu~u goru- mezlik olarak de~erlendirmi~lerdir. de~i~mez. artmas1. su olan de~i~me.eklmsellik 4 Toz bakmundan degi~me. termi~tir. hasisei mumeyyize. Linneus.1klayan bi- bir formun. muta- keti olarak da tammlamr. Aym ~ekilde. saz konusu layl~l. tElea Okulu varolanlann ha. t:iim canlt. nin e~siz katk1s1 genellikle betH bir alan- ml~hr. AI. bir- Glum ya da tam olarak aktuelle~mi~ ve denbire ortaya ~1kan.evresel etkilerle de~i~me. Tozsel geli~tirilen bu goru~. o ~e­ renden ayn. kendisine yarahc1 bir eser Felsefede. kazanan ani de~i~imlerle ar. ara~ttrmalar onlann genel zek~ duzey- h~l. mutotionisme. kendisini g~steren ola~anustii buyill<. ~unO benimsemi~ dO~Onurler toplulu- De~i~mezlik ba~lammda. lng. yalmzca duyularla algllanabilen de~i~mezli~i etkin ve yaraha bir de~i~­ maddi dunyamn gerr. Fr. rahCJ yetene~i.in kulla. ola- ister bir birey. de~i~mez [tng constant. ~~ faaliyet ve de~i~meden ba~1~lk tutar.ekten varolamn sadece madde ol- tav1r olarak. ing. Bir ~eyin say1sal bak1mdan mus]. r. bestiindig). azalmas1. ya varh.ve gilerin kayna~mda duyularm bulundu- turlerin de~i~mez olup. ruhun ve Tann'mn varolma- nu. dehri:yyUn. kilerden meydana geldi~ini dile getirir. lionism. rin konumlannda. canll varl1klann ~imdi nas1lsalar. veya de~~inimlerle. turlerin de~i~mez oldu~u­ du~unu. bir ozun ya da potansiyel yolojik ve felsefi goru~.

deism. dikey felsefe hiyerar~ik mez: 4 Akll.kin olmay1p. deisme.i. evreni yoneten eseri olan Farkltltk ve Tekrar'da ortaya degi~mez yasalan da yaratm1~hr. 5.. Platon ve Kant felsefe- nin. yiizylla kadar YI~I. dikey felsefey- Tann yaradiiJ~a.. Deleuze'e gore. Nite- d1~mda oldugunu ileri siirmesiyle te. eserleri: Spinoza et le Probleme de ('Exp- rak deizm vahyi. hpk1 bir saatl. ceklerini veya temsil edebileceklerini ~unda. Ger~jekligi bir ilk rneli ve mistik ogelere ve mucizelere yer kokenden tiireten bu dii~iince tarzarun verilmemelidir. diinyevile~me ve laisiz- siiren ele~tirel din hareketi. temel kategorileri birlik. rene miidahale ebneyen bir Tann anla. vahyin bildirdigi ression [Spinoza ve ifade Problemi]. o Nietzsche ara~brmalarm. soz ko- Yaradanc1hk. Fr. oznelerin kiiltiir. ya bir ger1feklik anlay•~ma. yaratb~ evrene hiljbir le yatay felsefe arasmdaki aynma daya- ~ekilde ti. reketle ve Foucault'nun izinden giderek. peygamberlere ve dinlere olarak Tann'run varhgma duyulan inanlj. Deleuze. ozde~lik. Ba~ka bir deyi~le. fir: 1 Tann. Yetkin bir ki~isel varhk nusu anlay1~. rolu~una inamr. lerinin temelindeki yanh~1 ortaya koya- saatiyle bir ili~kisinin kalmamasa gibi. inanca dayanan vahyedilmi~ bir dogru Geleneksel felsefenin tiim temel kate- olarak kabul edilmek ihtiyacmda olma.s] Buradan d2 anla~Jlacag1 gibi. ayruhg1 kutsa] kitab1. Gilles. gerek olmad•gm1 one siirmekte ve bir ingiltere ve Fransa'da 16 . yiizyilin ikinci tiir 'dogal din' dii~iincesini benimseyip yansmda ortaya fiikan ve dini ya~antuun savunmaktadu. Bu eserinde. 2 Tann. Dinin nmma dayanan dii~iince olup. ev. hiyerar~i. kim. ozne. dii~iincede ren ogretileri kabul etmernek bakurun.. felsefesi ya da arzu politikas1run savu- Deizm.. dil ve fizyolojinin ara- teizmden vahye inanlj beslemeyi gerekti. bu ger. Difftrence et Repetition [Fark11hk ve Tek-