T.C.

Mİ EĞİ M BAKANLIĞI LLÎ Tİ

MEGEP
(MESLEKÎ EĞİ M VE ÖĞRETİ Sİ Tİ M STEMİ N Nİ GÜÇLENDİ LMESİ Rİ PROJESİ )

Bİ ŞM TEKNOLOJİ Lİİ LERİ

POST (İ AÇILIŞ LK )

ANKARA 2007

Milli Eğ Bakanlıı itim ğ tarafı geliş ndan tirilen modüller;  Talim ve Terbiye Kurulu Baş ğnı 02.06.2006 tarih ve 269 sayı Kararı kanlı n ı lı ile onaylanan, Mesleki ve Teknik Eğ Okul ve Kurumları kademeli olarak itim nda yaygı tılan 42 alan ve 192 dala ait çerçeve öğ nlaşrı retim programları nda amaçlanan mesleki yeterlikleri kazandı rmaya yönelik geliş tirilmişöğ retim materyalleridir (Ders Notları r). dı  Modüller, bireylere mesleki yeterlik kazandı rmak ve bireysel öğ renmeye rehberlik etmek amacı öğ yla renme materyali olarak hazı rlanmı denenmek ve ş , geliş tirilmek üzere Mesleki ve Teknik Eğ itim Okul ve Kurumları nda uygulanmaya baş lanmı r. ş tı  Modüller teknolojik geliş melere paralel olarak, amaçlanan yeterliğ i kazandı rmak koş ile eğ ulu itim öğ retim sı nda geliş rası tirilebilir ve yapı lması önerilen değ iklikler Bakanlı ilgili birime bildirilir. iş kta  Örgün ve yaygı eğ kurumları letmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik n itim , iş kazanmak isteyen bireyler modüllere internet üzerinden ulaş ı labilirler.  Bası ş lmımodüller, eğ kurumları öğ itim nda rencilere ücretsiz olarak dağtır. ılı  Modüller hiçbir ş ekilde ticari amaçla kullanı lamaz ve ücret karş ğ ıı lı nda satı lamaz.
Resim 1.1: Klavye

İ NDEKİ Çİ LER

AÇIKLAMALAR ...................................................................................................................iii Gİ Ş.......................................................................................................................................1 Rİ 1. Bİ SAYARIN AÇILIŞ SAĞ LGİ INI LAYAN ELEMANLAR..............................................3 1.1. Klavye ............................................................................................................................3 1.1.1. Klavye Nedir?.......................................................................................................3 1.1.2. Klavyenin İYapı ve Çalı Prensibi .............................................................4 ç sı ş ma 1.1.3. Standart Klavye Tuş nıGörevleri...................................................................5 ları n 1.1.4. Klavye Çeş ....................................................................................................7 itleri 1.2. Fare................................................................................................................................. 9 1.2.1. Fare Nedir? ...........................................................................................................9 1.2.2. Farenin İ Yapı ve Çalı Prensibi..................................................................9 ç sı ş ma 1.2.3. Fare Çeş ...................................................................................................... 11 itleri 1.3. Kesintisiz Güç Kaynağ (UPS).....................................................................................14 ı 1.3.1. Kesintisiz Güç KaynağNedir?.......................................................................... 14 ı 1.3.2. Kesintisiz Güç Kaynakların İYapı ve Çalı Prensibi ............................ 15 nı ç sı ş ma 1.3.3. Kesintisiz Güç Kaynakları itleri ................................................................... 16 Çeş UYGULAMA FAALİ YETİ ............................................................................................... 19 ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME .....................................................................................22 ÖĞ RENME FAALİ YETİ .................................................................................................. 23 –2 2. BIOS................................................................................................................................... 23 2.1. BIOS Nedir?................................................................................................................. 23 2.1.1. BIOS Ne İ Yarar? ............................................................................................ 24 ş e 2.1.2. POST NasıÇalır?............................................................................................ 26 l ş ı 2.1.3. BIOS’ta Yapı Değ iklikler Nereye Kaydedilir? ........................................... 27 lan iş 2.1.4. BIOS Çeş itleri ....................................................................................................27 2.2. BIOS Yapı rması Giriş landı na ...................................................................................... 28 2.2.1. Post Ekranı .......................................................................................................... 28 2.2.2. Cmos Setup Menüsü ........................................................................................... 29 2.2.3. Standard Cmos Setup (Standart Cmos Ayarları ) ................................................30 2.2.4. Bı Features Setup Menüsü (Advanced BIOS Setup-BIOS Özellikler Ayarı 32 os ). 2.2.5. Chipset Features Setup Menüsü (Advanced Chipset Features - Yonga Seti Özellikleri Ayarı ) ............................................................................................................. 35 2.2.6. Power Management Setup Menüsü (Güç Yönetimi Ayarı )................................ 39 2.2.7. PNP/PCI Configuration Menüsü (Tak Çalı r/PCI Veri Yolu Konfigürasyonu) ş tı ......................................................................................................................................... 41 2.2.8. Integrated Peripherals Menüsü (Tümleş Çevre Birimler) ............................... 42 ik 2.2.9. Boot Setup Menüsü (Açış lıAyar Menüsü) ........................................................ 44 2.2.10. Diğ BIOS Seçenekleri ................................................................................... 45 er UYGULAMA FAALİ YETİ ............................................................................................... 50 ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME .....................................................................................51 ÖĞ RENME FAALİ YETİ .................................................................................................. 52 –3 3. HATA MESAJLARI .......................................................................................................... 52 3.1. Sesli Hata Mesajları ..................................................................................................... 52 3.1.1. Sesli Hata Mesajı Nedir? ....................................................................................52 3.1.2. Sesli Hata Mesajları Nelerdir?............................................................................53 i

3.2. Yazı Hata Mesajları lı ................................................................................................... 54 3.2.1. Yazı Hata Mesajı lı Nedir?.................................................................................. 54 3.2.2. Yazı Hata Mesajları lı Nelerdir?.......................................................................... 55 3.3. Hata Mesajların Bulunması nı ....................................................................................... 56 UYGULAMA FAALİ YETİ ............................................................................................... 58 ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME .....................................................................................59 MODÜL DEĞ ERLENDİ RME .............................................................................................. 60 CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 61 ÖNERİ LEN KAYNAKLAR.................................................................................................. 63 KAYNAKÇA .........................................................................................................................64

ii

AÇIKLAMALAR

AÇIKLAMALAR
KOD ALAN DAL/MESLEK MODÜLÜN ADI MODÜLÜN TANIMI SÜRE ÖN KOŞ UL YETERLİ K 481BB0015 Biliş Teknolojileri im Alan Ortak POST (İ Açış lk lı ) Bilgisayarı açışve girişçı şaygı ndan oluş n lı kı tları an öğ renme materyalidir. 40/16 Portlar modülünü almıolmak. ş Bilgisayarıilk açış yapmak n lını ı Genel Amaç: Bu modül ile gerekli ortam sağ landında ğ ı bilgisayarı çalı n ş ması için gerekli bağ ları ve lantı ayarlamaları yapabileceksiniz. Amaçlar: 1. Bilgisayar açış sağ lını layan elemanları ı kullanabileceksiniz. 2. İ açış rası meydana gelebilecek hataları lk lısı nda ve ikazları bileceksiniz. 3. BIOS ayarlamaları yaparak uygun açış nı lı durumunu sağ layabileceksiniz. Anakart, fare, klavye, KGK, çalır vaziyette bir ş ı bilgisayar. Uygulamalı olarak laboratuar ortamı nda iş lenmelidir. Her faaliyet sonrası nda o faaliyetle ilgili değ erlendirme soruları ile kendi kendinizi değ erlendireceksiniz. Modül içinde ve sonunda verilen öğ retici sorularla edindiğ iniz bilgileri pekiş tirecek, uygulama örneklerini ve testleri gerekli süre içinde tamamlayarak etkili öğ renmeyi gerçekleş tireceksiniz. Sı yla araşrma yaparak, grup çalı rası tı ş maları katı na larak ve en son aş amada alan öğ retmenlerine danı ş arak ölçme ve değ erlendirme uygulamaları gerçekleş nı tirin.

MODÜLÜN AMACI

EĞİ M ÖĞRETİ Tİ M ORTAMLARI VE DONANIMLARI

ÖLÇME VE DEĞERLENDİ RME

iii

iv

Gİ Ş Rİ Gİ Ş Rİ
Sevgili Öğ renci, Teknolojinin her geçen gün hı ilerlediğbu zamanda, toplum olarak çağn gerisinde zla i ı kalmama adı en yeni ve en geçerli teknolojik ürün olarak kabul edilen ve çağ zı na ı n mı vazgeçilmezi olan bilgisayar teknolojisini toplum olarak ne derecede kabullendiğ imiz, millet olarak geliş liğ miş imizin göstergelerinden birisi olacaktı r. Bilgisayarı donanı msal olarak çok iyi analiz edebilen ve elde ettiğ analizleri sorun i çözme aş aması net olarak kullanabilen yetiş beyin gücünün eksikliğülkemizde ciddi nda miş i anlamda hissedilmektedir. Ülkemizde birçok eve artı bilgisayar girmiş Bu bilgisayarlar ile insanlar iş k tir. lerini artı daha kolay bir ş k ekilde yapmaya baş şinternetin yaygı ması hem bilgiye çok lamı , nlaş yla kolay bir ş ekilde ulaş zamandan kazanmı hem de bilgisayarı eğ arak ş , bir lence aracı olarak kullanmı ş r. lardı Fakat çok az insan bilgisayarları kullanmamı bize yardı olan klavye ve fare gibi zda mcı çevre birimlerinin nası çalı ğ merak etmişveya bilgisayar açırken ne tür iş l ş ı tını lı lemler olduğ sorgulamı r. unu ş lardı Modül sonunda edineceğ iniz bilgi ve beceriler ile klavye, fare ve kesintisiz güç kaynakları n çalı prensiplerini, içyapı nı çeş nı ş ma ları ve itlerini öğ reneceksiniz. Gene sayı lan bu cihazları kasa kablo bağ ları n lantı nınası yapabileceğ l iniz yeteneğ kazanacaksı z. ini nı Bunun yanısı bilgisayarı ilk açış ra n lı ıesnası yapı iş nda lan lemler ile açışesnası lı nda oluş abilecek yazı lıveya sesli hata mesajların ne anlama geldiğ öğ nı ini renecek ve açış lı sı nda olması istediğ ayar değ ikliklerini kendi kendinize yapabileceksiniz. rası nı iniz iş

1

2

ÖĞ RENME FAALİ YETİ –1 ÖĞ RENME FAALİ YETİ –1
AMAÇ
Bilgisayara ait çevre birimlerinden fare ve klavye ile kesintisiz güç kaynağnı (UPS ın Uninterruptible Power Supply – KGK) çalı prensibini öğ ş ma reneceksiniz.

ARAŞ TIRMA
Sevgili öğ renci, bu faaliyet öncesinde yapmanı gereken öncelikli araşrmalar z tı ş unlardı r: 1. Günümüzde ne tür klavye ve fare çeş itleri olduğ unu, klavye ve fare üzerinde bulunan elemanları ne iş yaradıı n e ğ nıaraşrı z. Klavye ve farenin kasaya ne ş tını ekilde bağ lantı ldıı gözlemleyiniz. yapı ğnı 2. Fare ve klavyenin tarihsel geliş sürecini araşrı z ve elde ettiğ bilgileri sı f im tını iniz nı içerisinde arkadaş nı tartını ları zla ş z. ı 3. Bir KGK’nı kasa ve çevre birimleri ile olan bağ n lantıeklini inceleyiniz. Kesintisiz ş güç kaynağ seçerken nelere dikkat edilmesi gerektiğ araşrız. ı ini tını Araşrma iş tı lemleri için bilgisayar laboratuarı veya ev ortamı bulunan hazıbir nda nda r bilgisayarı internet ortamı kullanız. ve nı nı

1. Bİ SAYARIN AÇILIŞ SAĞ LGİ INI LAYAN ELEMANLAR
1.1. Klavye
1.1.1. Klavye Nedir?
Üzerinde harf, rakam ve sembolleri içeren tuş bulunduran ve bunlara bası ğ ekranda ları ldında ı görüntüleyerek, bilgisayara veri ve komut giriş ini sağ layan birime “klavye (keyboard)” adı verilir. Klavye, bilgisayarla kullanı arası iletiş cı nda im kurmayı layan önemli bir aygı r. Her ne kadar sağ ttı dokunmatik ekranlar ve sesli kumanda sist emleri yavaşyavaşbilgisayar dünyası girmekteyse de na klavye vazgeçilmez bir donanı r. mdı 3

Milli Eğ Bakanlıı itim ğtarafı geliş ndan tir

1.1.2. Klavyenin İ Yapı ve Çalı Prensibi ç sı ş ma
Klavye, üzerindeki tuş aracığ ile kullanını bilgisayara sinyaller göndermesini lar lıı cı n sağ Klavyenin içerisinde, basit bir mikroiş lar. lemci ve tampon bellek bulunmaktadı Bir tuş r. a bası ğ ldında, tuş bağ olduğ elektronik devre harekete geçerek hangi tuş bası ğ ı un lı u a ldıı nı bilgisayara iletir. Bilgisayar da bu bilgiyi iş ler.

Ş 1.1: Klavyenin iç yapı ekil sı

Kullanı, klavye üzerindeki plastik tuşüzerine bastı nda, tuşaltı cı ğ ı ndaki plastik yay aş ıezilerek altı ağ ndaki kömür tabaka içerisinde bulunan gümüşnitrat içerikli devreyi kapatı Klavye içerisinde bulunan mikroiş r. lemciye iletilen sinyal, kablo yardı yla mı bilgisayara iletilir (Ş 1.1). ekil

Resim 1.2: Plastik yay katmanı

Anakart üzerindeki klavye denetleyicisi porttan gelen sinyali karakter seti üzerinden RAM (ana bellek)’e kopyalar. Klavye kesme isteğ iş i, lemciyi durumdan haberdar eder. İ ş lemci de yapı lması gereken iş yapar. lemi Gerçekte kullanını bir plastik tuş basmıolması basit bir iş olarak gözükse cın a ş gibi lem de bu bilgisayara 1 ve 0’lardan oluş bir veri kümesinin iletilmesinin ardı an ndan, kümeye karş k gelen karakter kodunun, karakter setindeki karş ğnı ekrana yansılmasıile ı lı ı ın lı tı sonuçlanı r.

4

Resim 1.3: Klayenin iç yapı sı

Resim 1.4: Klavye iş lemcisi

1.1.3. Standart Klavye Tuş nı Görevleri ları n

Resim 1.5: Klavye tuş ları

Klavye üzerinde bulunan tuş n görevleri ş ları unlardı r:

1. Esc tuş (Esc=Escape): O anda iş u letilmekte olan komutu veya aktif olan menüyü
iptal eder.

2. Tab tuş (Tab=Tabulate): Bir programda değ ik konumlara atlamaya ya da u iş
yazı ş lmıkelimeyi veya “cursor” yani imleci genellikle 8 karakter sağ atmaya yarar. a

3. Caps lock tuş (Caps=Capitals): Bası ğ devamlı u ldıı nda büyük harfle yazı yazmayı
sağ Bu tuş bası ğnda klavyenin sağüst köş lar. a ldı ı esinde bulunan “Caps Lock” ığ şı ı yanar.

4. Shift tuş Klavyenin sol ve sağnda birer tane bulunur. Klavyeden geçici olarak u: ı
büyük ve küçük harf yazmada kullanır. Ayrı üzerinde iki ayrı lı ca karakter bulunan tuş lardan, sol üst kımdakileri yazdır. sı rı

5

5. Ctrl tuş (Ctrl=Control): Diğ tuş birlikte kullanır ve kullanı program u er larla lı lan
tarafı ndan belirlenen iş levleri yerine getirir. Genellikle “kı sayol” tuşbirleş iminde kullanır. lı

6. Windows tuş Windows iş u: letim sistemine ait “Baş menüsünü açar. Sağ ve lat” da
solda olmak üzere iki tanedir.

7. a) Alt tuş (Alt=Alter): Komutları çalı rı nda diğ tuş u n ş lması tı er birleş ile birlikte imi
kullanır. Genellikle kı lı sayol amaçlı kullanır. lı b) Alt Gr tuş (Gr=Group): Tuş n sağalt köş u ları esinde bulunan karakterleri yazdı rmak için kullanır. lı

8. Space Bar tuş (En altta uzun simgesiz tuş Yazı u ): yazarken tek karakter boş luk
vermek için kullanır. lı

9. Sağtuşmenüsü: Farenin sağtuş bası ğ una ldında ekrana gelen menüye bu tuş ı
yardı yla da ulaş mı abiliriz.

10. Enter tuş Yazı u: yazarken paragraf başyapmak için ve programlarda bir komutu ı
çalı rmak amaçlı ş tı kullanır. lı

11. Yön tuş : İ ları mlecin sola, sağ aş ı yukarı ru hareketlerini yön tuş ile a, ağ ve doğ ları
sağ z. ları

12. Rakam ve iş tuş : “Num Lock” tuş aktifken burada bulunan rakam ve lem ları u
iş tuş kullanır. lem ları lı

13. Num Lock tuş “Rakam ve iş tuş ”nı u: lem ları kullanmak için “Num Lock” tuş unun
aktif edilmesi gerekir. Num Lock tuş aktif edildiğ zaman klavyenin sağüst u i köş esindeki ledlerden sol baş yanar. taki

14. Tuş aktivasyon ledleri: Num Lock, Caps Lock ve Scroll Lock tuş nı aktif olup ları n
olmadı burada bulunan ledlerin yanıyanmadı ndan anlaş r. kları p kları ı lı

15. a) Print screen tuş Ekranda bulunan görüntüyü hafı alı Daha çok eğ u: zaya r. itim
amaçlı kullanır. (DOS modundayken ekranda ne varsa doğ lı rudan yazıya basar.) cı b) Scroll lock tuş DOS iş u: letim sisteminde imleci sabit tutarak yön tuş iş ları e ekranı aş ı yukarı n ağ ve kayması sağ Günümüzdeki iş nı lar. letim sistemlerinde de bazıprogramlarda aynıgörevi üstlenmektedir. “Scroll Lock” tuş basıyken u lı klavyenin sağ tarafı “Scroll Lock” ığyanar. üst nda şı ı c) Pause tuş Daha çok DOS ekranı u: ndayken yapı iş lan lemlerin bir tuş basıncaya a lı kadar durdurulması sağ nı lar. 6

16. Backspace tuş Genellikle imlecin solundaki karakterleri silme iş u: levini görür. 17. Fonksiyon tuş : Bu tuş her programlama dilinde ve iş ları lar letim sisteminde farklı
görevler almı r. F1’den F12’ye kadardı Örneğ F1 tuş iş ş tı r. in; u letim sistemlerinde ve programlarda yardı dosyaları n açı m nı lması amacı kullanır. ile lı

1.1.4. Klavye Çeş itleri
Klavyeleri tuş n sı ları ralanına göre 2’ye ayı ş ı rabiliriz: a) F klavye: Bilgisayarda F klavye kullanı Türkçe doküman yazanlar için çok mı uygundur diyebiliriz. Çünkü F klavyede harfler Türkçe yazı diline uygun olarak m sı ralandılmı r. Türkçe bir kelimeyi oluş rı ş tı turan harflere parmakları daha kolay ulaş n ması mantıı kullanır. Daktiloya çok benzerdir. Bu nedenle daktiloyu 10 parmak kullanabilen ğ yla lı insanlar kolayca ve hı ş zlıekilde F klavye kullanabilmektedirler b) Q klavye: En çok kullanı klavye modeli Q klavyedir. İ lan ngiliz diline göre düzenlenmiş Bir bilgisayar alı tir. rken eğ seçiminizi özel olarak belirtmezseniz, gelen er klavye tipi genellikle Q klavye olur. Q klavye de kendi içerisinde İ ngilizce ve Türkçe olmak üzere ikiye ayrır. lı

Resim 1.6: Klavye Çeş itleri

7

Kasa ile bağ ları göre de klavyeleri 2’ye ayı lantı na rabiliriz: 1. Kablolu klavyeler Kablolu klavyeler kasa ile bağ lantı soketlerine göre; 1- AT soketli klavyeler 2- PS/2 soketli klavyeler 3- USB soketli klavyeler olmak üzere 3 gruba ayrırlar. lı Günümüzde PS/2 bağ lı lantı klavyeler çoğ unluktadı r. 2. Kablosuz klavyeler Kablosuz klavyeler kasa ile haberleş melerine göre 2’ye ayrır; lı 1- Infrared (kıl ötesi) klavyeler: Bu tür klavyelerde alı aygıile klavye, tı zı cı t pkı televizyon kumandaları olduğ gibi, direk olarak birbirlerini görmek zorundadı nda u rlar. 2- Radyo frekanslı klavyeler: Bu tür klavyelerde ise alı aygıile klavyenin birbirini cı t görme zorunluluğ yoktur. Onlarca metre alan içerisinde birbirleri ile haberleş u ebilirler.
Resim 1.7: PS/2 Soket

Resim 1.8: Kablosuz klavye

8

1.2. Fare
1.2.1. Fare Nedir?
Fare (mouse), klavyeden sonra bilgisayarda kullanı lan en yaygı girdi aygıdıve klavyeye nazaran daha basittir. n tı r Grafik arabirimi kullanı lmaya baş ğ landından beri fare ı desteğ programlar içine yerleş i tirilmeye baş lanmı r. ş tı Bilgisayar programların çoğ özellikle Windows nı u, iş letim sistemi altı çalı programlar fareye gereksinim nda ş an duymaktadı ve farelerin yaygı ması Windows 95 rlar nlaş da iş letim sistemi ile birlikte baş şr. lamı tı

Resim 1.9: Fare

1.2.2. Farenin İ Yapı ve Çalı Prensibi ç sı ş ma
Klasik farelerde mekanik parça, farenin altı bir deliğ içerisinde bulunan ve nda in farenin hareketine göre yuvarlanan bir toptur. Farenin içyapı ve çalı prensibi ş sı ş ma öyledir; 1. Farenin altı bulunan top, iki adet silindire değ ve fare hareket ettiğ nda er inde bu silindirler dönerek uçları bağ çarkları na lı çevirir. Biri farenin yukarı aş ı - ağ hareketini, diğ ise sağ - sola hareketini sağ Bu çarkları iki yanı ık yayı lar (led) ve ık eri a lar. n nda ş ı cı ş ı algı cı (detektör) bulunur. layılar 2. Bu silindirlerin ucuna bağ çarklar üzerinde delikler vardı Bu delikler ık yayı lı r. ş ı cı dediğ led’den çı ığbir keser bir açarlar. imiz kan ş ı ı 3. Iş algı cıdediğ ı k layı imiz detektörler ise ledlerden gelen bu kesik kesik ığ şı ı algı larlar. Iş ı kesilip tekrar gelme hına göre bu bilgiyi bilgisayarı iş ın ğ zı n lemcisine (CPU) gönderirler. 4. İ ş lemci (CPU), kendisine gelen bu bilgiyi iş leyerek çarkı dönüş sı hesaplar. n sayını Buna göre de, yani çarkı dönüşsayına göre de ekrandaki oku hareket ettirir. Topun n sı yanı ndaki üçüncü bir silindir ise topu desteklemek içindir. 5. Farenin diğ elemanlarıise butonlardı Butonlara bası ğ er r. ldıızaman farenin içerisinde bulunan iş lemci, buna ait bir veri satı rıoluş turarak CPU’ya (mikroiş lemci) gönderir. CPU kendi içersinde bu komutu iş ve ilgili iş yürütür. ler lemi Topun sağ klıhareket etmesi için farenin altı "pad" denilen lastik bir yüzey lı na konulur.

9

Resim 1.10: Farenin içyapı 1 sı

Çarklar Iş Yayılar ı k cı (LED) Resim 1.11: Farenin içyapı 2 sı

Engelbart’ı ilk faresi tek tuş sahipken çok kı zamanda 3 tuş fareler n a sa lu geliş tirilmiş En çok tercih edilenler iki tuş olan farelerdir. Farelerde en çok kullanı tir. lu lan tuşsol tuş Sol tuş , tur. seçme görevi yapar. Sağ ise yan menünün kullanı nı lar. Üç tuş lması sağ tuş farelerde orta tuş lu istenilen bir makroya veya fonksiyona atanabilir. Örneğ ön belleğ in e alı ş nmımetnin kürsörün olduğ yere yapı rı u ş lması lanabilir. tı sağ Tuş larda yapı şen büyük yeniliğ “tekerlek (scroll)” olarak söyleyebiliriz. Bu lmı i küçük tekerlek bir pencere veya programda yukarı- aş ıdoğ hareket ettirildiğ ağ ru inde pencere veya program ekranıaş ıve yukarıdoğ hareket eder. Uzun dokümanları ağ ru n gezilmesinde çok faydalı r. dı

Resim 1.12: Tekerlek ve tuş lar

10

1.2.3. Fare Çeş itleri
Fareler bağ lantı itlerine göre 3’e ayrırlar: çeş lı 1. Seri soketli fareler 2. PS/2 soketli fareler 3. USB Soketli fareler

Resim 1.13: PS/2 Soket

Günümüzde PS/2 bağ lı lantı fareler çoğ unluktadı r. Anakartları giriş kı nda yer alan fare ve klavye bağ sıiçin olan PS/2 n ler smı lantı teknolojisi, ş an için en çok kullanı klavye ve fare bağ u lan lantı ididir. çeş

Klavye PS/2

Fare PS/2 Resim 1.14: PS/2 Giriş ler

Fareler çalı sistemine göre 2’ye ayrır: ş ma lı 1. Standart Fareler: Altı bulunan top yardı nda mıile ekranda bulunan fare iş aretçisini (mouse pointer) hareket ettiren klasik farelerdir. Resim 1.10’da içyapı sı gösterilen resim, standart bir fareye aittir. Günümüzde en çok kullanı fareler, bu tür lan farelerdir. 2. Optik Fareler: Kullanılarıen çok kullandı fare türü olan standart fareler cı n kları günümüzde yerlerini optik farelere bı rakmaktadı Standart fareden farklı rlar. olarak altı nda top bulunmayan, bu optik farelerin çalı prensibi daha değ iktir. ş ma iş

11

Resim 1.15: Optik fare

1999 yında üretilen ilk optik fare, küçük bir kamera taş lı ı yordu. Saniyede tam 1500 kare fotoğ alarak hareketleri algı raf layabiliyordu. Günümüz teknolojisinde ise bu küçük kamera yerini kı zı mı ledlere (Light Emitting Diyote) bı rakmı r (Resim 1.16). ş tı

Resim 1.16: Kı zı rmı LED

Gönderdiğ imiz hareket komutları bu ledlerden yansı yan ık ile CMOS ş ı (Complimantary Metal Oxide Semiconductor) adı verilen sensöre ulaş arak hareketleri algı layabilmektedir. Algı lanan hareketin yerine getirilmesi ve bilgisayara iletilmesi için yapı lacak diğ iş ise DSP analizidir. Açımı er lem lı “Digital Signal Processor (Sayı sinyal sal İlemcisi)” olan DSP teknolojisi, CMOS’tan gelen sinyalleri saniyede 18 milyon talimat ile ş örnekleyerek değ erlendirir ve bilgisayara yerine getirilmesi gereken hareketi iletir. Bilgisayar, peşpeş gelen görüntüleri iş e leyerek görüntüler arası ndaki farklık lı durumuna göre hareket miktarı algı ve bunu sinyaller ile ekrana aktarı Böylece fare nı lar r. iş aretçisi (mouse pointer) ekran üzerinde hareket eder. Tabii optik farenin iş leyiş sistemi ile ilgili tüm bu anlattı mı saniyenin yüzde biri gibi bir zamanda ve oldukça düzgün bir kları z ş ekilde gerçekleş ir. Kablosuz fareler üç türe ayrır: lı a) Kılötesi fareler: Bu fareler, bilgisayar ile iletiş zı iminde bir kılötesi sistem zı kullanı Sistem, bilgisayarı seri, PS/2 veya USB yuvası takır, fare ise sistemle kılötesi r. n na lı zı 12

ınlar ile iletiş kurar. Eğ fare ile sistem arası bir cisim girerse, fare hareketleri ş ı im er na hissedilmeyecektir. Bu tür farelerden günümüzde artısatı k lmamaktadı r.

Resim 1.17: Kablosuz fare

b) Radyo dalgalı fareler: Kılötesi farelerden farklı zı olarak bu fareler iletiş için im kılötesi ın yerine radyo sinyalleri kullanı Kapsama alanları zı ş ı rlar. genelde onlarca metre civarı r. Kablosuz fareler bilgisayara takı olan alı aygı iletiş kurmak için kendi ndadı lı cı tla im içlerinde 2 adet pil bulundururlar (Resim 1.17).

Resim 1.18: Piller

c) Bluetooth fareler: Bu fareler, kimi bilgisayarlar ile entegre gelen Bluetooth kablosuz teknolojisini kullanarak iletiş kurarlar. İ iki türe göre en büyük avantajları im lk , standart bir protokol kullandıı her cihazla kullanı ğiçin labilir olmalarır. dı Diz üstü bilgisayarlarda fare iş bilgisayar üzerine yerleş levi tirilmiş elle döndürülen ve “TrackBall” adı verilen küre tarafı ndan yerine getirilmektedir. Parmağ baskı ı n hareketiyle imleci yönlendiren “TouchPad” de kullanı diğ bir türdür. lan er

13

1.3. Kesintisiz Güç Kaynağ(UPS) ı
1.3.1. Kesintisiz Güç KaynağNedir? ı
Kesintisiz güç kaynağ UPS adı bilinmektedir. UPS ifadesi, kesintisiz güç kaynağ ı yla ı anlamı gelen “Uninterruptible Power Supply” kelimelerinin baş na harflerinin birleş mesinden meydana gelmiş tir.

Resim 1.19: Kesintisiz güç kaynakları

Kesintisiz güç kaynakları(KGK – UPS) , elektriksel güç kaynağ z ile bilgisayar sisteminiz ı nı arası bulunan ve bu sistemin dahilindeki bileş nda enleri elektrik akı ndaki anormalliklerden ya da iniş mı çı ş kı lardan koruyan bir donanı r. UPS’ler sadece mdı bilgisayar sistemleri için değ düzenli ve kesintisiz il elektriğ ihtiyaç duyan bütün sistemler için e vazgeçilmez bir ihtiyaçtı(Resim 1.19-1.20). r
Resim 1.20: Kesintisiz güç kaynakları

KGK’lar, bilgisayar sisteminizi besleyen akı n voltajdaki düş ya da bir elektrik mı me kesintisi sonucu azalması da tükenmesi halinde sisteme belli bir süre yedek güç sağ ya larlar. Bunun yanı ra, elektrik akı nda kı süreli ve hafif ya da uzun süreli ve yüksek artı sı mı sa ş lar ş eklinde gözlenen dalgalanmalar sı nda yine UPS’ler devreye girer ve bu dalgalanmaları rası sabitleyerek kendisine bağ bilgisayar sistemine bu dalgalanmaları lı hissettirmez. Voltaj miktarların, sistemin zarar görmesini engelleyecek ş nı ekilde düzenlenmesi iş lemine “regülâsyon (regulation)” adı verilir. Regülâsyon ile voltaj düzeyi daha yukarı da ya da daha aş ı tutulabilir, böylece bilgisayar ekipmanı zı ömrünün uzatı ağ da nın lması mümkündür. 14

UPS'de gücün sürekliliğ ini sağ lamak için aküler kullanı lmaktadı Elektrik r. kesildiğ bilgisayar, kendisi için gerekli olan enerjiyi aküden sağ ve çalı inde lar ş na devam ması eder. Akü ömrü 1 ile 5 yı l arası olup bu süre kullanıya, ortam ve çalı ş cı ş artları bağ dı ma na lır.

Resim 1.21: Kesintisiz güç kaynakları kullanı aküler nda lan

Elektriğ kesildiğ an ile UPS’den sisteme enerjinin verildiğ an arası geçen in i i nda süreye “transfer süresi” denir. Transfer süresi ne kadar düş ükse o kadar iyidir. Transfer süresi, UPS çeş idine göre 0 ms ile 20 ms arası değ mektedir. Transfer süresinin en fazla nda iş 4 ms olması beklenir.

1.3.2. Kesintisiz Güç Kaynakları n İ Yapı ve Çalı Prensibi nı ç sı ş ma

Ş 1.2: Devre ş ekil eması

Kesintisiz güç kaynakları (UPS), ş ebekeden gelen AC gerilimi önce doğ rultucu ile DC gerilime dönüş türür. Doğ rultucu hem eviriciye gerekli olan enerjiyi sağ hem de akü için lar, gerekli olan DC gerilimi sağ ş lamıolur. Bu DC gerilim, akünün ş edilmesi için kullanır. arj lı Akü ancak DC gerilimle ş edilebilir. arj Doğ rultucudan çı DC gerilim bu ş kan ekliyle bilgisayarı zı iş yaramaz. Çünkü mın ine bilgisayarlar AC gerilimle çalırlar. İ burada devreye “evirici” girer. Eviricinin görevi, ş ı ş te Doğ rultucudan sağ lanan DC gerilimden, istenen standart efektif değ erde ve frekansta, AC gerilim üretmektir (Ş 1.2). ekil 15

UPS’lerin bir kı nda, evirici güç katı meydana gelen bir arı durumunda kritik smı nda za yüklerin beslemesiz kalmaması için konulmuş“bypass anahtarı olarak adlandılan bir ” rı yapı mevcuttur. Evirici katı oluş da nda acak bir arı durumunda gerilim kesintisiz olarak za bypass kaynağ transfer edilir. Bypass anahtarı UPS, kendisine bağ sisteme genellikle ı na ile lı ş ebeke gerilimini doğ rudan iletir. Bypass anahtarıdaha çok online UPS’lerde kullanır. lı Online UPS’ler bir sonraki konuda anlatı lacaktı r. Ş ebeke geriliminin kesilmesi veya sı r değ nı erlerinin dına çı ş ı kmasıdurumunda doğ rultucu çalı ş nı ması durdurur. Evirici böyle bir durumda doğ rultucu ile ş edilmiş arj olan aküden çektiğ DC gerilimi, yine AC gerilime çevirerek bilgisayar sistemini belli bir süre i daha kesintisiz olarak istenen değ erde beslemeye devam eder. Bu süreye “destek süresi (runtime)” adı verilir. Destek süresi, bilgisayarı çekeceğ yükün miktarı UPS'in kapasitesine ve akü n i na, miktarı göre değ ir. Tam yükle çalı ortalama bir masaüstü sistemi için 5 ilâ 15 na iş ş an dakikalıbir destek süresi yeterlidir. k

Resim 1.22: UPS içerisinde bulunan akü ve diğ üniteler er

UPS içerisinde bulunan kontrol elektroniğ ünitesi; ş i ebeke, doğ rultucu, akü ve eviriciyi sürekli olarak denetleyerek bu birimlerin uyum içinde çalı ş nı lar (Resim ması sağ 1.20).

1.3.3. Kesintisiz Güç Kaynakları itleri Çeş
Kesintisiz güç kaynakları değ ik topolojiye sahiptir. üç iş 1. Standby (Off - Line) UPS’ler 2. Line - Interactive UPS’ler 3. Online UPS’ler

16

1.3.3.1. Standby (Off - line) UPS’ler
Elektrikler kesik olduğ sürece aktif olan, elektrikler varken de temel yüksek voltaj u koruması n haricinde voltaj dalgalanmaları herhangi bir ayarlama ya da düzenleme nı nda yapmadan, elektrik prizinin takı lıolduğ duvardan çı elektrik akı nı direkt olarak u kan mı n PC’ye ve çevre birimlerine ulaş na izin veren pasif sistemlerdir. ması Standby UPS’lerin devreye girmesi için elektrik hattı bir güç kesintisi meydana nda gelmelidir. Elektrikler kesilmediğ sürece bu UPS’ler kendi içlerinde bir enerji dönüş i ümü yapmazlar. Elektrikler var olduğ sürece aktif duruma geçmediğ için kendisine “off - line u i UPS” de denmektedir.

1.3.3.2. Line - Interactive UPS’ler
Line - interactive sistemler, ş ebeke gerilimi kabul edilebilir aralı iken standby kta UPS’lerde olduğ gibi offline modunda çalı u ş nı ması sürdürür. Offline sistemlerden farklı olarak gerilimdeki dalgalanmaları engellemek için kontrol mekanizması sahiptirler. Yani na elektrik varken oluş abilecek voltaj dalgalanmaları standby UPS’lerde kontrol edilemezken (yüksek voltaj kontrolü hariç) line interactive sistemlerde bu dengesizlikler “regülâsyon” iş lemine tabii tutulurlar.

Resim 1.23: Line interactive UPS’ler

Line interactive UPS’ler, sistemler için daha güvenilir bir koruma sağ larlar. Ayrı pil ca ömürleri de daha uzundur.

1.3.3.3. Online UPS’ler
Bu tür UPS’lerin dönüş türücüleri “her zaman” aktiftir. Sistemin ihtiyaç duyduğ u elektrik akı , duvardaki elektrik hattı gelen akı sürekli beslenen aküler ile sağ r. mı ndan mla lanı Bir elektrik kesintisi ya da güç arı halinde, online bir UPS “sır transfer zamanı zası fı ”na ulaş abilme yeteneğ ine sahiptir (Çünkü sistemin enerjisi daima UPS aküsünden sağ lanmaktadı Online UPS’ler, korumakla yükümlü olduklarısistemin hizmetine ani r.). dalgalanmalardan uzak ve daha kararlıbir elektrik akı sunarlar. Daha çok endüstriyel mı alanda daha büyük sistemlere kesintisiz ve düzenli enerji sağ lama amaçlı kullanırlar. lı 17

Resim 1.24: Online UPS’ler

Ne var ki online UPS’lerin de bazı dezavantajları değ yok ildir. UPS aküsünün sürekli kullanı halinde olması akünün ömrünü büyük ölçüde kı r. Bunun yanı ra, online m , saltı sı UPS’ler tarafı ndan kullanı ikili dönüş süreci de daha yüksek enerji kullanı ndan lan üm mı dolayı daha fazla elektrik faturaları sebep olur. na

18

UYGULAMA FAALİ YETİ UYGULAMA FAALİ YETİ
İlem Basamakları ş  Bilgisayara ait kasa, monitör, klavye, fare ve eğ var ise kesintisiz güç er kaynağ masa üstüne yerleş ı nı tiriniz. Öneriler  Klavye ve farenin portlara konektör bağ ları yaparken yuvaya tam lantı nı oturacak ş ekilde bağ yı nı lantı yapı z.  Klavyenin kasa bağ sı lantını yaparken PS2 giriş port ile tam in uyumlu olacak ş ekilde takı na lması dikkat ediniz.

 Klavyenin kablosunu resimde görüldüğ gibi kasaya takı z. ü nı  Farenin kasa bağ sı yaparken lantını PS2 giriş port ile tam uyumlu in olacak ş ekilde takı na dikkat lması ediniz.

 Farenin kablosunu resimde görüldüğ ü gibi kasaya takı z. nı

19

 Monitörün ekran kablosunu kasaya takarken bağ nıtam olarak lantı n yapı ğ ldından emin olunuz. ı Konektör üzerindeki vidaları port üzerindeki yuvaları iyice na sabitleyiniz.

 Monitörün ekran kablosunu kasanı n arkası bulunan ekran kartı ine nda giriş takız. nı

 Eğ var ise kesintisiz güç kaynağile er ı kasa ve monitörün bağ ları ara lantı nı kablo ile yapı z. nı

 Eğ var ise kesintisiz güç er kaynağnı ş olmuş ın arj olduğ undan emin olunuz.  UPS ünitesini hava akı nıolduğ mı n u, tozdan, pas dumanı uzak bir ndan yere yerleş tiriniz. UPS’i aş sı ı cak rı ve çok nemli ortamlarda kullanmayı n.  UPS’i 2 kutuplu 3 telli topraklı prizlere bağ layarak kullanı UPS n. arkası ndaki paneldeki iki çı ş kı ı kullanarak sadece bilgisayar ve çevre birimlerini besleyin. Genellikle bilgisayara ait kasa ve monitör UPS’e bağ lanmaktadı r.

20

 Güç kablosunun kasa bağ sı lantını diğ bağ er lantı lemlerinden sonra iş yapı z. nı

 Güç kablosunun kasa bağ sı lantını yapı z. nı

 Monitörün güç kablosunu prize takı z. nı  Kasanıgüç kablosunu prize takı z. n nı  Eğ var ise kesintisiz güç kaynağ n er ı nı güç kablosunu prize takı z. nı

 Kasa ve monitöre ait güç kabloları nı prize takarken dikkatli olunuz.  Eğ var ise kesintisiz güç er kaynağnıgüç kablosunu prize ın takarken dikkatli olunuz.

21

ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME
A. OBJEKTİ TESTLER (ÖLÇME SORULARI) F Aş ı sorularıcevapları doğ ve yanlıolarak değ ağ daki n nı ru ş erlendiriniz. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Klavyelerin kendi içlerinde mikro iş lemcileri bulunmaktadı (......) r. Q klavyede harfler, Türkçe yazı diline uygun olarak sı m ralandılmı r. (......) rı ş tı Farelerde sağ , yan menünün kullanı nı lar. (......) tuş lması sağ Doğ rultucular, DC gerilimi, AC gerilime dönüş türen devrelerdir. (......) Darbe, kı süreli gerilim düş sa üklüğ üdür. (......) Transfer süresi ne kadar yüksekse o kadar iyidir. (......) Elektrik kesildiğ andan itibaren UPS’in sisteme enerji sağ i layabildiğ süreye Destek i Süresi denir. (......) Online UPS’ler sadece elektrik kesintisi olduğ unda devreye girer. (......) Aş ı cümlelerde bulunan boş ağ daki lukları uygun ş en ekilde doldurunuz. Günümüzde _______ bağ lı lantı klavyeler çoğ unluktadı r. Optik farelerin alt kı nda top yerine ___________ bulunmaktadı smı r. Elektriğ kesildiğ an ile UPS’den sisteme enerjinin verildiğ an arası geçen in i i nda süreye _________ denir. UPS içerisinde bulunan ________, elektrik kesildiğ anda sisteme enerji sağ i lamaya devam eder. Voltaj miktarların, sistemin zarar görmesini engelleyecek ş nı ekilde düzenlenmesi iş lemine ________ adı verilir. __________, offline sistemlerden farklı olarak gerilimdeki dalgalanmaları engellemek için kontrol mekanizması sahiptirler. na Online UPS’ler, __________ transfer süresine sahiptirler. ________ , doğ rultucudan veya aküden gelen DC gerilimi, AC gerilime dönüş türür.

DEĞERLENDİ RME
Cevapları zıcevap anahtarıile karş tını Doğ cevap sayı zıbelirleyerek nı ı rız. laş ru nı kendinizi değ erlendiriniz. Yanlıcevap verdiğ ya da cevap verirken tereddüt yaş ğ z ş iniz adıı nı sorularla ilgili konuları faaliyete geri dönerek tekrar inceleyiniz

22

ÖĞ RENME FAALİ YETİ –2 ÖĞ RENME FAALİ YETİ –2
AMAÇ
BIOS’un ne demek olduğ unu, ne iş yaradıı ve BIOS içerisindeki ayarları nası e ğnı n l yapı ğnı reneceksiniz. ldıı öğ

ARAŞ TIRMA
Bu faaliyet öncesinde yapmanıgereken öncelikli araşrmalar ş z tı unlardı r: 1. Anakart, iş lemci ve RAM’e ait terimlerin neler olduğ araşrı z. unu tını 2. ROM’un ve ROM çeş itlerinin neler olduğ araşrı z. unu tını 3. Bilgisayar ilk açı ğ olan iş ldında ı lemleri ekrandan gözlemleyiniz. Araşrma iş tı lemleri için bilgisayar laboratuarı veya ev ortamı bulunan hazıbir nda nda r bilgisayarı internet ortamı kullanız. BIOS’taki ayarları olarak anlayabilmeniz için ve nı nı tam bilgisayar teknik servislerinde çalı ve donanı ile ilgili tüm özellikleri kullanan ş an m kiş ilerden ön bilgi almanı gerekir. Kazanmı z şolduğ unuz bilgi ve deneyimleri arkadaş gurubunuz ile paylaş z. ı nı

2. BIOS
2.1. BIOS Nedir?
BIOS terimi; “Basic Input / Output System” (Temel Giriş/ Çı şSistemi) kı kelimelerinin baş harflerinin birleş mesiyle meydana gelmiş BIOS, bilgisayar ilk açı ğ tir. ldı ı anda çalı ş maya baş layan küçük bir yazımdı lı r. BIOS yazımıanakart üzerinde sabit olarak bulunan ROM (Read Only Memory lı , Sadece Okunabilir Bellek) adı verdiğ nı imiz bir chip (yonga) içindedir (Resim 2.1).

23

Resim 2.1: Anakart üzerinde ROM’un gösteriliş i

BIOS yazımı sistemin ayrı lı , lmaz bir parçası r. Sistemin kapatı dı lmasıya da formatlanması durumunda BIOS silinmez. Bunun nedeni de, BIOS’un diskte değ anakart il, üzerine monte edilmişsalt okunabilir bir bellek olan ROM yongası kayı olması r. , nda tlı dı

Resim 2.2: EEPROM

Günümüz anakartları çoğ ş n u imdilerde kullanılar tarafı cı ndan kolayca güncellenebilen, Flash BIOS olarak da bilinen EEPROM ( Electrically Erasable Programmable Read Only Memory - Elektrikle Silinebilir Programlanabilir Sadece Okunabilir Hafı adlıROM bellek kullanmaktadı (Daha önceki BIOS'ları çipleri za) rlar n güncellenebilmek için anakarttan fiziksel olarak çı lıve daha yenisi ile değ tirilirdi). kartır iş (Resim 2.2)

2.1.1. BIOS Ne İe Yarar? ş
Bilgisayarı açtımı çalı rı ilk program BIOS’tur. İ olarak bilgisayarı ilk ğ zda ı ş lan tı lk n donanı nı mı tarar ve test eder. Bu iş Power On Self Test ( İ açış kendini sı lem lk lı ta nama) veya POST olarak adlandılı Bu test sı nda BIOS, herhangi bir sorunla karş tı rır. rası ı ğ laş ı zaman bunu kullanıya yazı cı lıveya sesli hata mesajıolarak bildirir. Daha sonra BIOS, iş letim sistemini yükler. 24

POST; güç kaynağnı normal iş ın levlerini, anakartı iş , lemciyi, giriş kı /çış denetleyicilerini, belleğ klavyeyi ve video bileş i, enlerini kontrol eden birçok test çalı rı ş r. tı Bilgisayar POST aş aması tamamlarsa kı tek bir bip ya da iki kı bip sesi çı r nı sa sa karı (BIOS üreticisine bağ olarak ses sayı değ ebilir.). lı sı iş POST, problem tespit ederse, ön yükleme sürecini yarı keser ve görüntüsel olarak da ekrana yazı ya da duyulabilir bir seri bip sesi ile hata mesajı lı verir. BIOS’ta yapı labilecek ayarlarıöyle sıflandı ş nı rabiliriz: 1. Anakart tarafı ndan desteklenen özellikleri kapatmak/açmak ve bu özelliklerin değ erlerini değ tirmek/gözlemlemek: BIOS, bilgisayarı donanı hakkı tüm bilgiye iş n mı nda sahip olur ve bu donanı n birbirleri ile haberleş mları meleri iş lemini üstlenir. Örneğ ses in kartı , modem gibi parçaları üzerinde barı ran bir anakart aldıı zda, anakartı zı üzerine ndı ğ nı nın takı olan aygı n listesini iş lı tları letim sisteminize BIOS verir. Anakart üzerinden desteklenen bir donanı BIOS yazımı mı lı içerisinde iptal ettiğ imizde ise iş letim sisteminiz bu aygı artı tı k görmeyecektir. Örneğ on - board olarak ses kartı ı anakartı BIOS’una girerek ses in, taş yan n özelliğ iptal ettiğ ini imizde iş letim sistemi artıbu ses kartı algı k nı layamayacaktı r. 2. Anakartı üzerine takı olan donanı n lı mları çakı n ş maması düzgün çalı ve ş ması için gereken parametreleri ve adresleri tayin etmek: BIOS, anakart üzerine takı olan lı donanı n “çalı mları ş adreslerini” iş ma letim sistemine bildirerek onları doğ düzgün n ru çalı ş na olanak tanı Normal ş ması r. artlarda BIOS, aygı n “çalı tları ş adreslerinin” ma belirlenmesini iş letim sistemine yaptır. Fakat kalabalı ek donanı sahip bir sistemde, rı k ma bazı donanı n “çalı adresleri”, iş mları ş ma letim sistemi tarafı ndan aynı atandında, çakı ğ ı ş ma dediğ imiz olay ortaya çı Çoğ zaman, aynı kar. u “çalı adresine” sahip donanı kendi ş ma mlar araları bu yeri paylaş sorun çı nda arak kartmazken, bazı durumlarda aynı ş adresine ait çalı ma donanı mlar bu adresi paylaş istemezler. Böyle bir durumda iki donanı da çalı mak m ş maz. Ama BIOS’a girip, aygı n kullanması tları gerektiğ çalı adreslerini (IRQ, DMA vs.) i ş ma kendimiz belirlediğ imizde her iki donanı da çalı m ş na devam eder. ması 3. Anakartı sistem açış n, lında (BOOT) ilk olarak kullanacağ aygı (CD ROM, ı ı tı Floppy, Hard disk) BIOS belirler: BIOS, ilk açışiş lı lemlerini tamamladı ktan sonra bilgisayarı bir iş n letim sistemi ile açı lması için iş sı nı lem rası içerisinde iş letim sistemi bulunduran bir aygı bı ta rakması gerekir. Burada bilgisayar, Disket sürücü, CD ROM veya hard disk gibi disk ortamları ndan herhangi birisi ile açı lmak istenebilir. Burada bilgisayarı n hangi aygı bulunan iş tta letim sistemi ile açı ı lacağ önceliğ yine BIOS içerisinde yapı ş ini, lmı olan açış lı(BOOT) ayarları belirler. BOOT (Baş latma): Bilgisayarı açı ğnda bir dizi sı n, ldıı radan kontrolleri yapı bilgisayarı açı p n labilmesi için gerekli olan sistem dosyaları nıyükleyerek iş letim sistemini devreye sokma iş lemidir.

25

2.1.2. POST Nası l Çalır? ş ı
1. Bilgisayarı zıaçtıı zda elektrik akı nı ğ nı mıCPU (Central Process Unit – Merkezi İ ş Birimi) ünitesine gider ve orada bilgisayarı önceki kullanı ndan kalmı lem n mı şbilgileri siler. 2. CPU (Mikroiş lemci), elektrik akı mıtarafı ndan uyarı ğnda ROM’da yer alan ldıı BIOS yazımı RAM (Random Access Memory - Rastgele Eriş Bellek)’e yükleyerek lı nı imli aktif hale getirir. BIOS programıkendi içindeki kayı bilgilerden, önce kendini ve POST ; tlı programı nıkontrol eder, daha sonra System Bus (Bilgisayarı donanı nıbirbirine n mları bağ layan devreler)’a sinyal göndererek devrelerinin görevlerini yapı yapmadıı kontrol p ğnı eder. 3. POST testi, bundan sonra bilgisayarı ekran görünümünü kontrol eden video n sinyallerini ve ekran kartın hafı nı eder. İ bu andan itibaren ekranı z görüntü nı zası test ş te mı vermeye baş lar. 4. POST, çalı ş na devam eder ve RAM belleklerin gereğ gibi vazife görüp ması i görmediğ belirlemek üzere bir dizi testler yapar. Bütün belleklere sı ile bazı ini rası bilgiler kaydederek daha sonra bu bilgileri okur ve yazı ile okunanıkarş tır. Bazı lan ı rı laş bilgisayarlarda, bu aş amada ekranda hafı kapasitesini gösteren rakamları sayı ğ za n ldını ı görebilirsiniz. 5. Daha sonra POST, bilgisayara bağ klavyenin bağ sı ve herhangi bir tuş lı lantını unun basıp olup olmadıı kontrol eder. Bu sı varsa klavye üzerindeki kontrol ledleri yanı lı ğnı rada p söner. 6. Floppy disk’e (disket sürücü) ve sabit disklere sinyal göndererek, hazıve çalır r ş ı durumda olup olmadı nı tepkilerini belirler. Bu sı floppy diskten ses gelir. kları ve rada 7. POST, yaptı ğ ıtestin sonuçları nıCMOS (hangi ekipmanları bilgisayara bağ n lı olduğ belirleyen bilgilerin sabit olarak kayı olduğ yonga) ile karş tı unu tlı u ı rarak yeni bir laş donanı n varlıı araşrı Son iş olarak ta CMOS daimi hafı nda kayda geçer. mı ğ nı tır. lem zası 8. Bundan sonra BIOS’ta belirtilen ayara göre BOOT (ilk açı lma) iş lemi gerçekleş tirilerek iş letim sistemi çalı rır. ş lı tı

26

2.1.3. BIOS’ta Yapı Değ iklikler Nereye Kaydedilir? lan iş
BIOS, ROM içerisinde bulunan bir yazımdı ROM ise sadece okunabilir bir bellek lı r. olduğ için hiçbir değ iklik kaydedilemez. Bu u iş yüzden BIOS üzerinde yaptıı z ğmı değ ikliklerin bir yere kaydedilmesi gerekir. iş BIOS’da ayarlarıdeğ tirdiğ iş imizde bu ayarlar CMOS denilen bir bellek çeş idine kaydedilir. CMOS (Complenmentary Metal Oxide Semiconductor), "Eş lenik Metal Oksit Yarı iletken" in kı saltması r. Bilgilerin burada dı tutulması bir pil ile CMOS sürekli beslenir için ve kaydedilen ayarları burada sürekli kalması n sağ r. lanı

Resim 2.3: BIOS-CMOS

Güç Düğ mesine bası ğnda, CMOS’da kayı olan BIOS ayarları göre sistem ldı ı tlı na açır. Kayı olan ayarlar bir süre sonra kayboluyor ve sı sı “CMOS Checksum error” lı tlı k k hatası ekranda gözüküyor ise, anakartı üzerinde bulunan pilin değ tirilmesi gerekir. Bu da n iş sorunu çözmezse, CMOS yongası bozulmuş demektir.

2.1.4. BIOS Çeş itleri
Değ ik anakartlar, farklıBIOS SETUP yazımları iş lı nıiçermektedir. Farklıfarklı markaları ürettikleri farklıBIOS’lar bulunmaktadı Farklı n r. firmaları BIOS ayarlarıbu n BIOS sistemlerine göre farklık gösterir. lı Piyasadaki BIOS çeş itleri ş unlardı r;  Award Software  Phoenix BIOS  AMI BIOS  Award Medallion BIOS ( Phoenix BIOS + Award BIOS ). Award Medallion BIOS, Award BIOS ile Phoenix BIOS birleş mesinden dolayı Phoenix BIOS’un arabirimi ile Award BIOS’un özelliklerinin karımı ş ndan oluş tur. En ı muş çok kullanı BIOS türü Award BIOS’tur. lan SETUP seçeneklerinin çoğ tüm BIOS’larda aynış ifade etmektedir. Fakat u eyi seçeneklerin ifade ş ekilleri ve BIOS SETUP MENÜ ara yüzü farklı olabilmektedir.

27

BIOS Çeş itleri

BIOS Resimleri

Award BIOS

Resim 2.4

AMI BIOS

Resim 2.5

Phoenix BIOS

Resim 2.6

2.2. BIOS Yapı rması Giriş landı na
BIOS’un ne olduğ undan, görevinden ve öneminden bahsettik. Peki, BIOS ayarları nı nasıdeğ tirebiliriz? BIOS ayarları değ tirmek için BIOS’a nasıgirebiliriz? Ş l iş nı iş l imdi de bunları inceleyelim.

2.2.1. Post Ekranı
Güç düğ mesine bastı sonra BIOS’un bilgisayarı nadıı ekran karş za gelir. ktan sı ğ bir ı mı Bu ekrana POST ekranı deriz. POST ekranı bize iş nda, lemcimizin hı, bellek miktarı veri zı ve saklama cihazları belirtilir. Tam bu esnada, ekranı altı “Press DEL to Enter Setup” n nda ifadesi belirir. BIOS ayarları eriş için bu ifadeyi gördüğ na mek ümüz anda “DEL” tuş una basmamıgerekir (Resim 2.7). z 28

Resim 2.7: İ açış lk lıekranı

Bazı güncel anakartlarda POST ekranı yerine, kendi markaları gösteren tam ekran nı logolar yer alı Bu logoları arka planı klasik POST iş r. n nda lemleri devam eder. Böyle bir durumda, TAB tuş basarak bu logoyu atlatıklasik POST ekranı dönebilirsiniz. una p na Farklı anakart üreticilerinde BIOS’a girmek için gereken tuş birleş farklı imi olabiliyor. Genelde “DEL” tuş kullanırken, bazı u lı anakartlarda “F1” , “F2”, “F10”, “Esc” veya “Ctrl + Esc” tuş ndan herhangi biri kullanı ları labiliyor. BIOS’a girmek için kullanacağnı tuş ız (lar) POST ekranı belirtilir. nda Önceki konuda, farklıfirmaları BIOS’unun bulunduğ n undan bahsedip, bunları n AWARD, AMI ve Phoenix olduğ söyledik. Hemen aklı za bir soru gelecektir; BIOS unu mı ayarları BIOS sistemlerine göre farklık göstermiyor mu? Hepsinde aynı , bu lı görevleri yapan ayarlar bulunuyor. Ama bu ayarları ifade edilme tarzları n BIOS modeline göre farklık lı gösterebilir. Biz en çok kullanı BIOS modeli olan Award BIOS’a göre tüm iş lan lemleri gerçekleş tireceğ iz.

2.2.2. Cmos Setup Menüsü
BIOS Setup'ı açtıızda ekrana gelen menüye CMOS SETUP adı ilk ğnı verilir (Resim 2.8) Ok tuş ile buradaki seçeneklerden birinin üzerine gelip enter tuş bastıızda ya ları una ğnı alt menülere geçilir, ya da bu seçenekler zaten birer komut olduğ için bu komut yerine u getirilir. Herhangi bir ayar değ ikliğ yapmak isterseniz bunu “Page Up”, “Page Down” iş i veya “+”, “-” tuş ile gerçekleş ları tirebilirsiniz.

29

BIOS Setup'ı tüm pencerelerinde olduğ gibi bu pencereden de “Esc” tuş basarak n u una çı kabilir veya “F10” tuş basarak yaptıız değ iklikleri kaydederek çı una ğnı iş kabilirsiniz.

Resim 2.8: BIOS ekranı

Not - 1: Her bir menü ile ilgili verilen ekran görüntüleri sadece fikir vermesi açından sı eklenmiş tir. Ayarlar anlatırken ekran görüntülerinde var olan ayarlara bağ lı lı kalı nmayacaktı Çünkü her bir anakart markası n BIOS ayarlarıbirbirinden farklı r. nı olabilmektedir. Not - 2: BIOS ayarları nıanlatı rken "Enabled - Aktifleş tirme" ve "Disabled Pasifleş tirme" terimleriyle çok sı karş acağz. Çoğ BIOS ayarları n karş nda bulunan k ı laş ı u nı ı sı bu seçeneklerden "Enabled" ayarı aktif olduğ n unu, "Disabled" ise o ayarı devreden n çı lmıolduğ gösterir. karı ş unu Not - 3: Sevgili öğ renci, BIOS ayarların bir kı nı smısizin çok fazla iş inize yaramayacaktı Bu yüzden burada en fazla iş r. inize yarayabilecek menüleri tanı tmakta yarar gördük. Bunun dında kalan menüleri, önerilen kaynaklar bölümündeki internet sitelerine ş ı girerek araşrabilirsiniz. tı

2.2.3. Standard Cmos Setup (Standart Cmos Ayarları )
Ana menüden bu bölüme girdiğ inizde, IDE aygı nı tları ayarlayabilir/tanı tabilir, temel sistem ayarları sistem saati ile ilgili seçeneklere ulaş nı Bunları iş ve ı z. rsı n levleri aş ı ağ da sunulmuş tur.

30

Resim 2.9: Standart ayarlar

a) Date/Time (Tarih/Saat): Sistem saatini ve tarihini buradan ayarlayabiliriz. Aslı nda sistem saatini ve tarihini Windows veya DOS’tan da ayarlayabilirsiniz. Tarih konusunda küçük bir not düş memiz gerekir. Yıhanesi iki basamaklı l görünüyorsa 2000 yı problemi lı olabilir. Yani 2000 yında tarih 00 olarak görünecektir. Sistem ve uygulamaları zı tümü lı nın tarihi, 1900 yı gibi algı lı layabilir. Ancak uzunca bir süredir, anakartlarda bu sorun, yıdört l haneye çı larak giderilmiş karı tir. b) Hard Disks (Sabit Diskler) : BIOS ve anakartlar 4 IDE sürücüyü (sabit disk veya CD - ROM) destekler. IDE disklerinizin ayarları nı“HARD DISKS” adlıbu bölümde görebilirsiniz. Ancak sisteminizdeki IDE CD sürücüler veya SCSI sürücüler burada görünmez. Nadiren de olsa BIOS bazı diskleri otomatik tanı mayabilir. Bu durumda disk türünü (Type) “User” (Kullanı) olarak seçip disk üzerinde yazan bu parametreleri elle girerek cı diskinizi tanı tabilirsiniz. Böyle bir durumda bilgisayar, hard diskler önceden tanıldı için tı ğ ı sistemde hard disk arayarak zaman kaybetmeyecektir. Bu bölümde bulunan Mode ayarı 4 seçenek içerir. Normal, Large, LBA ve Auto. ise 528MB'tan küçük diskler için Normal seçeneğ getirmelisiniz. 528MB'tan büyük ve LBA ine modunu destekleyen diskler için LBA, 528MB'tan büyük ve LBA modunu desteklemeyen diskler için Large seçeneğ kullanmalını “LARGE” türü diskler sadece MS - DOS ile ini sı z. kullanı labilir ve pek yaygı değ n ildir. Günümüzde tüm diskler “LBA” modunu desteklemektedir. MODE ayarı AUTO olarak bı lsa bile BIOS, LBA modunu otomatik rakı olarak tanı Eğ istisnai bir durum yoksa TYPE ve MODE ayarları "AUTO" yapmak en r. er nı iyisidir. Böylece BIOS, POST sı nda diskinizin özelliklerini belirleyip sistemi ona göre rası açabilir. Hard Disk bölmesindeki parametreler diskinizin kafa, silindir, sektör sayı sıve teknoloji ile ilgili bazı bilgiler içerirler. Günümüzde tüm yeni anakartlarda “IDE HDD Auto Detection” seçeneğvardıve hemen hemen hiçbir diski tanı i r mazlıetmez. k c) Drive A/B (A/B Sürücüsü): Bu bölüm disket sürücüleri içindir. PC’lere iki tane disket sürücü takı labildiğ için A ve B seçenekleri konmuş Bir tane disket sürücünüz i tur. varsa, bunlardan bir tanesini ayarlayı diğ p, erini None (yok) yapmanı gerekir. Günümüzde z disket sürücüler genelde 1.44 MB 3.5 inch olduğ undan bu ayar bu ş ekilde yapır. Eğ A’yı lı er 31

None yapı B’yi 1,44 MB 3.5 inch olarak ayarlarsanı disket sürücünüzün harfi A değ B p, z, il, olur. d) Halt – On: POST, yani BIOS’un geçekleş tirdiğ donanı testleri sı nda bir i m rası donanı hatası karş ırsa sistem durur. Halt - On seçeneğ ile bazı m ile ı lı laş i hataları dikkate n alı nmaması , POST iş nı leminin devam ederek sistemin açı nısağ lması layabilirsiniz. Bu seçenekler ş öyledir: No errors POST : Hiçbir hatada durmaz. All errors : BIOS bir hata tespit ettiğ durur ve size bu hatayı inde düzeltmeniz için uyarı bulunur. da All, But Keyboard : POST, klavye hataları ş dındaki hatalarda durur. ı All, But Diskette : POST, disket sürücüleri hataları ş dındaki hatalarda durur. ı All, But Disk / Key : POST, klavye ve disket sürücüsü hataları ş dındaki hatalarda durur. ı e) Memory (Bellek): Burada ayarlanacak bir ş yoktur. Sistem sadece ne kadar ana ey bellek bulunduğ konusunda bilgi verir. Standart olarak ilk Megabyte 640K “Base u Memory” (Esas Bellek) ve 384K “Other Memory” (Diğ Bellek) için olan değ er erle beraber, "Total Memory" (Toplam Bellek) altı söz konusu toplam bellek oluş nda ur.

2.2.4. Bı Features Setup Menüsü (Advanced BIOS Setup-BIOS Özellikler os Ayarı )
Bu kımda iş sı lemci ile ilgili yapı rma seçenekleri, bellek yapı rma seçenekleri, landı landı ekran yapı rma seçenekleri bulunmaktadı Sistem özelliklerini belirleyen ayarlarıbu landı r. bölümden değ tirebilir, etkin hale getirebilirsiniz. Sistemin hangi aygı BOOT (açı iş ttan lma) edilmesi için kullanması gereken aygı sı t ralaması da yine bu bölümden ayarlarsı z. Bu nı nı bölümdeki bazı ayarlar, “default” halde, yani BIOS’un kendisinin önerdiğhalde kalmalır. i dı

Resim 2.10: BIOS Features setup menüsü

a) CPU Internal Core Speed (CPU dâhili Çekirdek Hı): Burada iş zı lemcinin hı zı görünür (233 Mhz, 300 Mhz, 350 MHz gibi). Bazı BIOS’larda bu değ tirilerek iş iş lemcinin daha hı çalı zlı ş ması lanabilir. Bu olaya overclock adı sağ verilir. Yeni bazı anakartlarda iş lemci terfileri için bu bir seçenek olarak verilmiş ve iş tir lemci hını zı anakart üzerindeki 32

karmaş “jumper”lar ile değ doğ ı k il rudan BIOS yazımı lı ndan ayarlamanı izin verir. Bazı za BIOS’larda, CMOS Setup’da “CPU & CHIPSET SETUP” adlı ayrı bölümde de yer bir alabilir. Overclock: Overclock; bir iş lemciyi, orijinal hından daha yüksek hı zı zlara çı karmaktı 3000 MHz'lik iş r. lemciyi 3200 MHz'e çı rsanı bu bir overclock kartı z, iş lemidir. Overclock iş lemi yapmak için yeterli teknik bilgi sahibi olmak gerekmektedir

b) Virus Warning (Virüs Uyarı): Bu ayar etkin hale getirildiğ (Enabled - aktif), sı inde sabit disk(ler)in boot (açış bölümüne bilgi yazı lı ) lmaya çalıldı zaman bir uyarı ş ğ ı ı mesajı çı Boot virüsleri için güzel bir önlemdir. Bu özellik normalde iptal edilmişhalde kar. [Disabled] (Pasif) gelir. İ ş letim sistemi yüklerken sorun çı kmaması için, bu ayarı[Disabled] n konumunda olmasıgerekir. İ ş letim sistemini yükledikten sonra bu ayar aktif konuma [Enabled] getirilebilir. Bu ayar bir virüs koruması ildir. değ c) CPU Internal Cache (İ ş lemci Dâhili Önbelleğ Bazı i): BIOS'larda "CPU Level 1 cache / CPU Level 2 Cache" olarak da görünür. Sıkullanı bazı k lan bilgiler disk veya sistem belleğ (RAM) yerine, geçici olarak Cache (önbellek)’de tutulabilir. Böylece bazı lemler i iş daha hı zlıgerçekleş tirilir. Sisteminizin performansı nıartı rmak için bu seçeneğ sürekli i "Enabled" konumunda tutmalını sı z. CACHE MEMORY - ÖNBELLEK Cache bellek, iş lemcinin hemen yanı bulunan ve RAM belleğ oranla daha nda e düş kapasiteye (genellikle 1MB civarı ük veya daha az) sahip olması karş daha hı na ı n zlı olan bir bellek türüdür. Cache bellek, iş lemcinin sı kullandı veri ve uygulamalara en k ğ ı hı zlıbiçimde ulaş nısağ ması lamak üzere tasarlanmı r. İ ş tı ş lemcinin cache belleğ e eriş mesi, RAM belleğ eriş e mesine oranla daha kı zaman alı Eğ aranan bilgi cache sa r. er bellekte yoksa iş lemci RAM belleğ baş e vurur. Burada önce cache belleğ bakmak çok e kı bir zaman alı Bunu ş açı sa r. öyle klayabiliriz: Yiyecek bir ş eyler almak için markete gitmeden önce buzdolabı nıkontrol edersiniz, eğ istediğ yiyecek dolapta varsa er iniz markete gitmezsiniz, yoksa bile olup olmadıı anlamak sizin çok kı bir anı zı r. ğnı sa nı alı Ön Bellek - Cache Memory NasıÇalır? l ş ı Ön bellek adeta iş lemcinin “top 10” listesi gibi çalır. Bellek kontrolörü ş ı iş lemciden gelen istekleri önbelleğ kaydeder, iş e lemci her istekte bulunduğ unda ön belleğ kaydedilir ve en fazla yapı istek, listenin en üstüne yerleş Buna “cache hit” e lan ir. adı verilir. Ön bellek dolduğ unda ve iş lemciden yeni istem geldiğ inde; sistem, uzun süredir kullanı lmayan (listenin en altı ndaki) kaydı siler ve yeni istemi kaydeder. Böylece sürekli kullanı iş lan lemler daima önbellekte tutulur ve az kullanı iş lan lemler önbellekten silinir. Önbellek iş lemciye yakı ğ göre farklıseviyeler ile adlandılı Örneğ nlına ı rır. in, iş lemciye en yakı ön bellek Level 1 (L1) Cache bir sonraki L2, sonraki L3 biçiminde n adlandılı rır. 33

d) External Cache (Harici Önbellek): Kullandını iş ğ z lemci eğ L2 Cache (ikincil ı er seviye önbellek) taş ı yorsa ki günümüzde satı tüm iş lan lemciler taş bu ayarı [Enabled] ı yor, da konumuna getirmeniz gerekir. Performans açından çok önemli olduğ sı undan, bu ayara dikkat etmelisiniz. e) Quick Power On Self Test (Hı Açış zlı lıTesti): Bu ayar [Enabled - aktif] konumda iken BIOS, test - analiz etme süresini kı saltarak, bilgisayarı açı nı zlandır. Örneğ n lması hı rı in bu ayar [Enabled] konumunda iken, bellek sadece 1 kere sayı lacaktı Aksi takdirde 3 kere r. sayır. (Bazı lı bilgisayarlarda 4 kere sayır.) AWARD Medallion BIOS’da, “Quick Power On lı Self Test” ayarıBoot menüsünde bulunur. , f) Boot Sequence (Boot Sı ralaması BIOS’un en çok kullanı ve en önemli ): lan ayarları ndan biridir. PC'niz açı ğ ldıı BIOS'un, iş nda letim sistemi için önce hangi sürücüye bakması gerektiğ söyler. Burada A harfi disket sürücüyü, C harfi ise hard diskinizi ifade ini eder. Sisteminiz Hard diskten iş letim sisteminizin yüklenmesi ile açıyorsa buradaki ayarı lı n “C, A...” olarak durmasısistemin daha hı zlıaçı nısağ lması layacaktı Sisteminizi açış r. lı disketi ile açacaksanı bu sı z rayı“A, C...” olarak değ tirmelisiniz. Bilgisayarı zıCDiş nı ROM’dan baş latmak isterseniz “Boot Sequence” ayarı ilk baş CD - ROM olacak ş nı ta ekilde ayarlamalını Sistemin diğ sürücülerden açı sı z. er lması için E, F, LS/ZIP gibi seçenekler de bulunur. BOOT konusu ileride ayrıbir başk altı daha ayrı lıbir ş lı nda ntı eklimde ele alı nacaktı r. Not: AWARD Medallion BIOS'da, Boot sı nı rası seçmek için BOOT menüsünden ayar yapmalını sı z. g) Boot Up Floppy Seek (Önyükleme Disket Araması Bu seçenek “Enabled” ): konumunda ise açış disket sürücü bir kez aranı Ama “Disabled” konumunda ise sistem lı ta r. ara sı disket sürücüyü yoklayarak doğ çalıp çalı ra ru ş ı ş ğnı madıı kontrol eder. Sisteminizin ara sı iş yapmayı rakı disket sürücüyü araması engellemek için bu ayarı“Enabled ra lem bı p nı Aktif” konumuna getirmek gerekir, çünkü default ayarı “Disabled – Pasif”tir. h) Boot Up Numlock Status (Önyükleme Numlock Durumu): Bu ayar aktif hale geldiğ inde, açış otomatik olarak klavye üzerindeki "Num Lock" tuş açır. Bu yüzden bu lı ta u lı ayarı “on” olarak kalması n önerilir. ıBoot Up System Speed (Önyükleme Sistem Hı): Yeni bazı ) zı BIOS'larda bulunan bu ayarı sistemin iş , lemci hını uygun olarak açı zıza lmasıiçin "High" konumuna getirmelisiniz. "Low" konumda iken sistem dâhili veri yolu hında açır. Bunun nası zı lı l yapı ı lacağ frekansı azaltı , önbelleğ kapatı n lması in lması anakartı özellikleri ile ilgilidir. ve n Yavaş sistem, örneğ oynanamayacak derecede hı çalı ve eski DOS oyunları bir in; zlı ş an için tercih edilebilir. Bazı çok eski çevre birimleri ve oyunlar, sistemin iş lemci hına uyum zı sağ layamadııiçin, Low seçeneğ konulmuş Normalde bu ayar "High" konumunda ğ i tur. olmalır. dı i) Security Option (Güvenlik Seçeneğ BIOS’a ş koyduğ i): ifre unuzda, güvenlik sorgulamasın nerede yapı ı nı lacağ nıburadan seçiyorsunuz. [Setup] ayarıseçildiğ inde, BIOS’da ş koysanı bile, sistem normal bir ş ifre z ekilde açı lacak ama BIOS Setup’a 34

girdiğ inizde ş isteyecektir. Aynış ifre ekilde, [System] ayarıseçilirse, ş sorgulaması ifre sistem açış lında da yapı ı lacaktı (BazıBIOS’larda [Setup] yerine [Startup], [System] r. yerine ise [Always] ifadeleri kullanı lmaktadı İ r.) lerleyen bölümlerde sisteme nası ş l ifre koyacağ zı ı anlatacağz. nı ı j) Video BIOS Shadow (Video BIOS Gölgesi): Bu ayar “Enabled” yapı ğnda ldı ı ekran kartı üzerindeki ROM Bellek’te bulunan ve Ekran kartı ait olan BIOS yazımı n na lı nı RAM belleğ aktarı nı lar. RAM bellek, ROM’dan daha hı olduğ için BIOS’daki e lması sağ zlı u bilgilere daha hı eriş sağ r ve “Shadow” adı zlı im lanı verilen bu iş sayesinde sistem lem performansı artar. Seçebileceğ iniz 6 tane adres aralıı ğ vardı C8000 - CBFFF Shadow, r: CC000 - CFFFF Shadow, D0000 - D3FFF Shadow, D4000 - D7FFF Shadow, D8000 DBFFF Shadow, DC000 - DFFFF Shadow. Shadow (Gölge Bellek) Nedir: Standart ekran kartları n ya da arabirim nı kartları n BIOS’ları nı ROM bellekte saklanı ROM bellek de genellikle çok yavaşr. r. tı Shadow özelliğ ile VGA kartı n BIOS’u CPU tarafı okunur ve RAM’e kopyalanı i nı ndan r. CPU(iş lemci), bu BIOS’u RAM’den çalı rdı nda iş hı r. ş ğ tı ı lem zlanı k) xxxxx - xxxxxx Shadow (xxxxx - xxxxxx Gölgesi): Bu ayar, ROM kullanan diğ er kartlara bir üstteki “Video BIOS Shadow” seçeneğ indeki ayarıaynını n sı uygulamak içindir. Ancak kitapçı na bakarak bu kartları hangi adresleri kullandınıöğ kları n ğ ı renmelisiniz. Ayrı her ROM'un belleğ aktarı , 640K ile 1024K arası bir bellek alanı ca, e mı nda tükettiğ inden, bu ayarları hepsinin [Disabled – Pasif] konumunda olmasıönerilir. Yeni n anakartlarda bu seçenek yoktur. l) Run VGABIOS if S3 Resume (S3 Devamı VGABIOS’u Çalı r): Sadece çok nda ş tı yeni anakartlarda görülen bu seçenek, Suspend-to-RAM (STR) (RAM'e Duraklatma) moduna girdikten sonra kendine gelemeyen ekran kartı , yeniden çalı nı ş maya ikna etmenizi sağ Sistem bekleme (stand - by) durumuna geçtikten sonra, yeniden sistem kullanı lar. lmak istenildiğ inde bütün cihazlar çalı ş maya başyor ama monitöre görüntü bir türlü gelmiyorsa, lı bu seçenek aktif hale getirilmelidir.

2.2.5. Chipset Features Setup Menüsü (Advanced Chipset Features - Yonga Seti Özellikleri Ayarı )
Chipset Features Setup bölümünde ortak olarak, bellek ayarlamaları AGP , ayarlamalarıve bazıBIOS’larda iş lemci hı zıayarlamalarıyapı labilmektedir. Farklı anakartlarda ve farklı chipsetlerde ayarlar değ ik olabildiğ için bu bölümdeki ayarlar da iş i anakarta bağ olarak farklıklar gösterebilmektedir. lı lı Burada her chipset ve her anakart için bütün ayarları listelememiz mümkün olmadı ğ ı için, genel ayarlamaları üzerinde duracağ Burada anlatmadıı z bir ayar ile n ı z. ğmı karş ı z, bu ayarıkullanı anakarta ve chipsete özgü bir ayar olduğ bilmelisiniz. ı rsanı laş n lan unu

35

Resim 2.11: Chipset Features setup menüsü

Bellek Ayarlamaları Bellek ayarlamaları : farklı ş bir ekilde sunulur. Birinci bellek ayarlaması , belleğ hı üzerinedir. Diğ ise belleklerin gecikmeleri üzerinedir. Bellek hı in zı eri zı ayarı genelde Memory Frequency olarak geçer. Memory Frequency (Bellek Frekansı ), FSB hına göre yüzdelik cinsinden ayarlanabilir. Örneğ FSB hını %125'i, %100'ü zı in; zın veya %80'i gibi oranlarla ayarlamak mümkün olabilir. Değ tirdiğ yüzdeye göre elde iş iniz edeceğ bellek hı aynı iniz zı menüde sunulur. Örneğ 100 MHz FSB'de çalı bir iş in; ş an lemci için bellek hı %125 yapı ğnda, elde edilecek bellek hı 133 MHz olacaktı Eğ bellek zı ldıı zı r. er DDR ise, bellekler DDR266 modunda çalı rı ş ş lmıolur. tı Sıkullanı yöntem ise, direkt bellek hınıseçilmesidir. Örneğ 100, 133, 166 ve k lan zı n in; 200 MHz gibi ana değ erler listeler halinde sunulup buradan seçim yapı lması istenebilir. Normal ş artlarda bellek ayarları dokunulması na gerekmez. Genelde bellekler, FSB hıyla senkronize olarak çalır. Yüksek hı çalı kapasitesine sahip bir bellek varsa, zı ş ı zda ş ma bellek hını zı yükseltip performans artı elde edilebilir. ş ı Bellek ayarlamaları n diğ kı nıise gecikme süreleri oluş nı er smı turur. Bu ifadelere anakartı BIOS'unda CAS Latency, SDRAM Cycle Length, RAS to CAS Delay, RAS n Precharge Time, RAS ş eklinde karş ı ı labilir. laş Bellekler, satı ve sütunlardan oluş hücrelerden oluş Bilgiler bu hücrelerdeki rlar an ur. satı rlara ve sütunlara kayıedilir. Bir bilgi iş t leneceğ zaman, bu satıve sütunlara eriş i r im yapır. lı RAS (Row address strobe): Aranan bilginin kayı olduğ satı ulaş tlı u ra ı yaş rken anan gecikme zamanı r. dı CAS (Column address strobe): Aranan bilginin kayı tlıolduğ sütuna ulaş u ı rken yaş anan gecikme zamanı r. dı RAS-to-CAS: RAS iş leminden CAS iş lemine geçerken yaş anan gecikme zamanı r. dı 36

Sistem belleğ iki boyutlu bir tablo olarak düş ini ünerek kolayca nası çalı ğnı l ş ı tı anlayabiliriz. Veriye ulaş abilmek için öncelikle hangi satı olduğ rda unu sonra da hangi kolonda olduğ bulmak için sı yla Row Address Strobe (RAS) ve Column Address unu rası Strobe (CAS) iş lemleri gerçekleş tirilir. Belleğ doğ adresine ulaş ğ in ru ı ı ldından emin olabilmek için RAS ve CAS sinyalleri arası ufak bir gecikme süresine gerek duyulur. Bu nda RAS-to-CAS gecikmesi normalde bir veya iki saat turudur (clock cycle). Bellek eriş söz konusu olduğ imi unda belleğ doğ adresteki veriye ulaş in ru ması bir için miktar süre gerekir ve buna “gecikme (latency)” denir. Bir bellek hücresi için bu aralı 2T k iki saat turu, 3T üç saat turu vb. ş eklinde isimlendirilir. Bu açı klamalardan sonra CAS-2’nin 2 saat darbesi CAS-3’ün ise 3 saat darbesi beklemek anlamı geldiğ çı na ini karmak hiç de zor değ ildir. a) SDRAM RAS to CAS delay (SDRAM - RAS ile CAS arası ndaki gecikme): Bu ayar, tam olarak RAS sinyali ile CAS sinyali arası ne kadar saat turu olacağ nda ı nı ayarlamanı yarı Genellikle ayarlar 2 en hı olmak üzere 2 ile 5 arası değ iyor. Bu za yor. zlı nda iş değ her seferinde bir saat turu olacak ş eri ekilde azaltmaya baş n ve her seferinde sistemin layı kararlığnı lıı deneyin. Belleğ ne kadar kaliteliyse bu değ daha fazla küçültebilirsiniz iniz eri demektir. b) SDRAM CAS Latency (SDRAM CAS gecikmesi): Bu ayar için en doğ ve ru uygun değ genellikle RAM belleğ üzerindeki etikette veya üzerine kazı şolarak er in nmı yazar. Düş fiyatlı ük ürünler için tipik değ 3T veya 2.5T'dir. Bu seçeneğ 2.5T veya 2T er i olarak değ tirin ve sisteminizin kararlıçalıp çalı iş ş ı ş ğna bakı Bazıüreticiler 2T madıı n. destekleyen belleklerinin daha yüksek saat hı nı zları desteklediklerini belirtiyorlar. UyarıHer seferinde sadece bir değ iklik yapı daha sonra sistemi yeniden baş n : iş n, latı ve bir deney yazımı lı (benchmark) çalı rarak yaptıı ş tı ğ etkiyi gözleyin. Bu sayede ortaya çı bir kararsı k durumunda hangi ayarda sorun olduğ kolayca anlayı eski haline kan zlı unu p getirebilirsiniz. c) SDRAM RAS Precharge Delay ( SDRAM - RAS ön ş gecikme zamanı Bu arj ): seçenekte doğ ayarlarıyaptı nı bellek hücreleri çalı ru ğ zda ı ş malarıiçin gereken elektrik yükünü daha hı alı "2" gibi düş değ zlı rlar. ük erler hı arttırken daha yüksek değ zı rı erler daha kararlı sisteme sahip olmanı sağ Her seferinde bir saat turu azaltarak sistemi yeniden bir zı lar. baş n ve sistemin kararlı latı olduğ undan emin olun. d) SDRAM Active Precharge Delay (SDRAM aktif ön ş gecikme zamanı Bu arj ): ayar, saat turları olarak ayarlanıve ardık bellek eriş r ş ı imleri arası geçmesi gereken süreyi nda belirler. Yani bu değ ne kadar düş olursa sistem baş mı kadar artar. er ük arı o Bu değ için genel kabul ş er udur; Active Precharge Delay = “CAS-Latency” + “RAS Precharge Delay” + 2 (güvenlik için fazladan 2 eklenir)

37

Her zaman olduğ gibi bu ayar için de her seferinde bir düş değ seçerek sistemin u ük eri düzgün çalı ğndan emin olun. Sistem kararlığ ş ı tı lınıkoruyamadıızaman bu ayarıbir ı ğ yüksek değ getirin ve bı n. ere rakı e) DRAM Clock – DRAM Timer(Dinamik RAM saati): Kullanı belleğ çalı lan in ş ma hı bu ayar ile belirlenebilir. Bu ayar Güncel VIA yonga setli anakartlarda bulunur. Bu ayar zı ile bellekler, sistem çalı hıyla asenkron çalı rı ş ma zı ş labilir. Örneğ Celeron iş tı in lemci kullanı ğ ldında, normal de sistem hı 66 MHz'dir. Bu ayar normalde [HostCLK] modunda ı zı geldiğ inden, bellekler de 66 MHz'de çalı ş acaktı Fakat bu ayar, [HostCLK+33MHz] r. moduna getirilirse, bellekler 33 MHz daha hı yani 100 MHz de çalı zlı ş maya baş layacaktı r. Aynış ekilde, 100 MHz sistem veri yolu hı zıile çalı bir iş ş an lemci kullanı ğ ldıı nda, [HostCLK+33MHz] moduna geçildiğ inde bu sefer bellekler 133 MHz'de çalı ş acak ve belleklerden maksimum performans alı nacaktı [HostCLK - 33MHz] ayarı r. nıseçerek bellekler 66 MHz de çalı rı ş labilir. tı f) AGP (Accelerated Graphics Port) Aperture Size (AGP (Hı zlandılmı rı şgrafik portu) Açı k büyüklüğ BIOS ayarları n en çok tartılanları biridir. Çoğ zaman, klı ü): nı ş ı ndan u performansa büyük etkisi olduğ yolunda ya da belleğ tükettiğ yönünde yanlı u i i şinanı ş lar vardı Oysa durum böyle değ r. ildir. AGP sistemi sayesinde, ekran kartı z, sistem nı belleğ inizin bir kı nısanki kendi üzerindeki bellekmişgibi kullanabilir. İ AGP smı ş te Aperture Size, ekran kartın sistem belleğ ne kadarı kendisi için kullanabileceğ nı inin nı ini belirler. Burada belirlenen limit, direkt olarak bloke edilmez. Ekran kartıbu miktara kadar , olan bellek alanı sadece gerek duyarsa kullanacaktı nı r. Örneğ ekran kartızda 64MB bellek var ve aperture size olarak da 64MB seçerseniz, in nı uygulamalar sistemde toplam 128MB grafik belleğ olduğ düş i unu ünürler. “AGP Aperture Size”ı performansa etkisi olduğ iddia edilse de, bu etki günümüz uygulamaları ciddi n u nda düzeyde değ ildir. Burada belirlenecek değ ekran kartı zı RAM miktarı er, nın ndan az, sisteminizdeki bellek miktarı ndan ise fazla olmamalı r. Normal olarak, 64MB seçilidir. Bu dı ayarda kalmasın bir mahsuru yoktur. nı g) AGP Fast Write (AGP hı yazma): Bu ayar ile Fast Write(hı yazma) özelliğ zlı zlı ini açarak, ekran kartı performansı bir artı nda şelde edebilmek mümkündür. Fast Write (hı zlı yazma) modunun özelliğ bilgiyi iş i, lemciden doğ rudan AGP veri yoluna aktarmasır. Araya dı sistem belleğ katmaz. Bundan dolayı ini , performans artı söz konusu olabilir. ş ı h) On Chip USB: Sistemde USB aygı var ise, bu ayar aktif yapı dı yok ise t lmalı r; devre dı bı labilir. Seçenekler için sunulan otomatik modu, sistemde USB aygıolup ş rakı ı t olmadı nıkendisi kontrol eder ve ona göre USB özelliğ devre dı rakı veya ğ ı ini ş ıbı r etkinleş ama USB aygıkullanıyorsa bu aygın aktif olarak kalması tirir t lı tı uygun olacaktı r. ı Onboard PCI Audio/Modem (Dahili PCI ses/modem): Anakartı üzerinde ) n bütünleş ses/modem giriş var ise, bu ayar ile onlarıetkinleş ik i tirebilir veya iptal edebilirsiniz.

38

2.2.6. Power Management Setup Menüsü (Güç Yönetimi Ayarı )
Güç tüketiminin ve tasarrufun ayarlanması için konulmuşbir menüdür. Bilgisayarı n açma olayları buradan kontrol edilebilir. da

Resim 2.12: Güç yönetimi

a) ACPI (Advanced Configuration and Power Interface) Function (Geliş miş yapı rma ve güç arabirimi fonksiyonu): Bu ayar ile geliş güç ve konfigürasyon landı miş yönetimi etkin/devre dı edilebilir. Bazı ş ı anakartlarda desteklenen, STR (Suspend To RAM) gibi özelliklerin çalı ş abilmesi için, hem BIOS'dan ACPI fonksiyonunun etkinleş tirilmesi hem de iş letim sisteminin ACPI desteğ olması inin gerekir. b) Power Management (Güç yönetimi): Bu bölüm ile güç yönetim modları yönetilir. [Max Saving] (Maksimum Kazanç) modunda, sistem bir süre aktivitesiz kalı güç rsa, tasarruf moduna geçer. [Min saving] (Minimum kazanç) ayarıise, yine güç tasarruf moduna geçirir ama güç tasarruf moduna geçmesi için gereken aktivitesiz kalma zamanı daha fazladı [User define] (Kullanı tanı ) modunda ise, güç koruma ayarlarıelle r. cı mlı seçilir. Bu ayar normalde [User define] modunda gelir ve ş özellikleri ayarlanabilir: u 1. 2. 3. 4. “Doze Mode” (Uyku modu) “Suspend Mode” (Askı modu) “Standby Mode” (Bekleme modu) “HDD Power Down” (Sabit disk güç kesme)

“Doze mode (Uyku modu)”: Sistem burada belirlen süre zarfı kullanı nda lmazsa iş lemci daha düş hı çalırken diğ aygı tam hı çalır. ük zda ş ı er tlar zda ş ı “Standby mode (Bekleme modu)”: Sistem burada belirlenen süre zarfı nda kullanı lmazsa sabit disk ve monitör kapanı diğ aygı tam kapasite ile çalırlar. rken er tlar ş ı “Suspend mode (Askı alma modu)”: Sistem burada belirlenen süre zarfı ya nda kullanı lmazsa iş lemci dında tüm cihazlar kapanı ş ı r. 39

“HDD power down (Sabit disk güç kesme modu)”: Burada belirlenen süre içinde disk faaliyeti olmazsa diğ aygı çalırken disk askı alı r. er tlar ş ı ya nı c) ACPI (Advanced Configuration and Power Interface) Suspend Type (ACPI (Geliş mişkonfigürasyon ve güç ara yüzü) Geciktirme tipi): Bu ayar ile sistemin nası l askı alı ya nacağbelirlenir. Örneğ anakartı STR (Suspend To RAM – RAM’i duraklatma) ı in; n özelliğ destekliyor ise, STR özelliğ kullanabilmek için bu ayarı STR moduna ini ini n getirilmesi gereklidir; fakat STR özelliğ çalı inin ş abilmesi için, sistemde kullanı diğ lan er aygı n kendilerinin ve sürücülerinin STR’yi desteklemesi gerekir. Aksi takdirde tları sorunlar yaş anması dı olasır. d) PM (Power Management) Control By APM (Advanced Power Management) (APM tarafı ndan PM (Güç yönetimi) Kontrolü): Çoğ windows iş u letim sistemlerinde (9x & ME & Win2K) yapı nda olan APM (Advanced Power Management) özelliğ bulunur. ları i Bu özellik [Enabled] yapırsa, güç yönetimi windows tarafı yönetilir. lı ndan e) Video OFF Option (Video kapama seçeneğ Bu seçenek monitörün ne zaman i): güç koruma moduna geçeceğ belirler. Ekran görüntüsünü devreden çı ini karan bir ayardı r. “All Mode Off (Tüm modlarda kapama)”, “Always On (Daima açı k)”, “Suspend Off ( Suspend modunda kapama)”, “Susp, Stby Off (Suspend ve Standby modları kapama)” seçenekleri vardı nda r. “Always On" seçeneğ Windows'tan belirlenen sürede aktivite olmazsa ekran i, görüntüsünün kapanması sağ nı lar. f) Video Off Method (Görüntü kapama metodu): Bu ayar monitör güç koruma moduna geçtiğ inde görüntü kapama metodunu belirler. Ekran kartıDPMS özelliğ ini destekliyorsa, BIOS görüntü kartı kontrol edebilir; bu durumda DPMS seçeneklerinden nı birisi seçilebilir. “Blank Screen” seçeneğ güç korumasıveya "Energy Star" desteğ i, i olmayan monitörlerde sadece ekranı karartı "V/H SYNC+Blank" seçeneğ ekranı r. i karartı r, yatay ve dikey taramayı kapatı da r. g) MODEM Use IRQ: Sistemi modem sinyali ile uyandı racaksanı varsa bu z, seçenekte modeminizin IRQ’sunu seçmelisiniz. Sistem askı alı ş ya nmıvaziyetteyken, gelen çağ lar ile sistemin tekrar normal moda geçmesi isteniyorsa, bu ayar ile hangi IRQ'nun rı kullanı ı lacağseçilebilir. Varsayı ayar olarak seçilen IRQ numarası lan [3]'dür. h) Soft - Off by PWRBTN (Power button): Bu ayar ile sistemi kapatı rken, güç düğ mesinin davranı ş ıbelirlenir. [Instant - Off] ayarıseçildiğ inde, güç düğ mesine dokunulduğ anda PC kapanı fakat [Delay 4 sec.] ayarı u r; seçildiğ sistemi kapatmak için inde güç düğ mesine 4 saniye bası tutulması lı gerekir. Yani yanlı kla güç düğ ş lı mesine bası bile, lsa sistem kapanmaz. ı Wake UP Events (Açı ) lma durumları Bilgisayar açı durumunda veya ): lma askı dayken hangi durumlarda normal moda geçeceğ buradan belirlenebilir. Örneğ i in 40

LPT&COM portunda bir aktivite olduğ unda sistemin askıdurumundan normal moda geçmesi sağ lanabilir. Ayrı "Wake On LAN", "Wake On Modem Ring" gibi, ek donanı ca mlar ile sistemin açı lması gereken özellikler buradan yönetilebilir. "Automatic Power Up" için seçeneğ ile önceden belirlenen saatlerde veya tarihlerde PC'nizin otomatik açı i lması ayarlanabilir. Bazı anakartlarda bulunan "IRQ Activitiy Monitoring" bölümünde ise, kullanı lan IRQ'lar toplu halde görülebilir.

2.2.7. PNP/PCI Configuration Menüsü (Tak Çalı r/PCI Veri Yolu ş tı Konfigürasyonu)
Tak Çalı r desteğ olan aygı n ayarlarıve PCI veri yolu ile ilgili ayarlar bu ş tı i tları bölümden yapır. lı

Resim 2.13: PNP/PCI configuration menüsü

a) PNP OS Installed (Tak kullan iş letim sistemi desteğ Bu bölüm, kullanı i): lan iş letim sisteminin PnP (Tak ve Çalı r) destekli bir iş ş tı letim sistemi kullanı kullanmadıı p ğ nı belirtmek içindir. Örneğ Win9x, Win2000 gibi iş in; letim sistemi kullanıyorsa bu ayar [Yes] lı konumuna getirilmelidir. PnP desteksiz iş letim sistemi kullanı rken ise [No] konumuna getirilmesi gerekir. Bu ş ekilde çakı ş malarıönüne geçebilmek mümkündür. n b) Resources Controlled By (Kaynak kontrolü): Bu ayar [Auto] moduna getirilirse, sisteme takı PnP aygı için gereken DMA ve IRQ ayarları lan tlar otomatik olarak atanı PnP r. olmayan bir ISA kart takı ğ otomatik olarak kaynak atanamı ise, bu ayarı ldında ı yor [Manual] moduna getirip el ile ayarlamak gerekir. Bu ayarı[Auto] modunda kalması n tavsiye edilir. c) Reset Configuration Data (Konfigürasyon bilgisini temizle): Bu ayar [Enabled] yapıp, sistem yeniden baş lı BIOS Setup da bulunan PnP bilgileri bellekten lı latırsa, temizlenir. [Disabled] konumunda kalması tavsiye edilir. 41

d) IRQ n Assigned to (n numaralıIRQ’nun atanması Bu ayarlar sadece ): "Resources Controlled By" altı "Manual" seçeneğ tercih edildiğ nda i inde ortaya çı kar. Tak Çalı r olmayan kartlar ve aygı belirli bir IRQ'da çalı ş tı tlar ş mak isteyecektir. İ bir ş te IRQ'yu (kesme istemini) Tak Çalı r olan veya olmayan kartlara göre buradan ş tı ayarlayabilirsiniz. Tak Çalı r olmayan bir aygıveya kart bu IRQ'ya takı ş bu seçenek ş tı t lmıise "Legacy ISA" (bazı BIOS'larda "No/ICU") olarak ayarlanmalır. dı ICU (ISA Configuration Utility), "ISA Konfigürasyon Aracı anlamı gelir ve bir " na yazım ile ISA kartı kullanacağ ayarı lı n ı belirler. ISA kartı z yoksa her birinden bu ayarı nı “No/ICU” yapı Bir ISA kartla birlikte ICU yazımı n. lı geliyorsa, yine “No/ICU” yapı n. Tak Çalı r kartlarda ise ayar "PCI/IS PnP" (bazı ş tı BIOS'larda "Yes") olmalır. dı Aynıekilde "DMA n Assigned To" diye bir seçenek de vardı Aynı ş r. durum, bu DMA ayarı de geçerlidir. için

2.2.8. Integrated Peripherals Menüsü (Tümleş Çevre Birimler) ik
Bu bölümde, anakartı zı üzerinde bulunan entegre özellikleri, giriş kı nın /çışportları , IDE portlarıgibi aygı tlarıetkin yapabilir, devre dı rakabilir ya da özelliklerini ş ıbı değ tirebilirsiniz. iş

Resim 2.14: Integrated Peripherals Menüsü

a) Onboard IDE–1/2 Controller (Birinci/ikinci IDE portu kontrolcüsü): Birinci/İ kinci IDE portu etkin/iptal edilebilir. Aktif ş ekilde kalmasıtavsiye edilir. Bazen BIOS güncellemelerinden sonra, bazıIDE aygı n çalı tları ş ğndan ş madıı ikâyet edilir. Bu bölüme girip IDE Portların iptal edilip edilmediğ bakmak gerekir. nı ine b) USB Keyboard Support (USB klavye desteğ Ülkemizde hala yaygı i): n olmamakla birlikte, sisteme USB üzerinden bağ lanan klavyeler dünya üzerinde 42

kullanı lmaktadı Bu ayarı "OS" ve "BIOS" gibi iki seçeneğ vardı Bir USB klavye varsa r. n i r. ve bu klavye DOS gibi iş letim sistemlerinde de kullanı lmak isteniyorsa, bu seçenek BIOS yapı dı Aksi halde, örneğ bir BIOS güncellemesi için sistem disketten açı ğnda lmalı r. in; ldıı klavye çalı ş maz. c) Onboard FDC Controller (Dahili FDC denetleyicisi): Disket Sürücü kontrolcüsünü Devre dı/Etkin etmek için kullanı ayardı [Enabled] konumunda ş ı lan r. kalmalı r. Bu menü maddesi neredeyse her zaman aktiftir; çünkü anakart kendi Floppy disk dı Controller (Disket Denetleyicisi)'ni IRQ 6, DMA 2'de aktif hale getirir. d) Onboard Serial Port 1/2 (Dahili seri port 1/2): Seri Portlar için IRQ değ erini ve bellek adresini atamak için bu ayar konmuş 1. seri portu için varsayı ayar tur. lan 3F8/IRQ4'dür. 2. seri portu için ise, 2F8/IRQ3'dür. e) Power ON Function (Açma fonksiyonu): Bilgisayarı nasıaçı ı belirlemek n l lacağnı için bu menü kullanı labilir. Örneğ bilgisayar klavye ile açı in; lmak istendiğ inde, klavyenin hangi tuş ile bilgisayarı açı ları nı lmak istendiğ buradan tanı i mlanı Fareden ve klavyeden r. açma özellikleri USB klavye ve fare ile iş lemez. Bunun için PS/2 fare ve klavye kullanmak gerekir. Ayrı “klavye”den ve "fare"den bilgisayarıaçabilmek için, bazıanakartlarda ca jumper (atlatı) ayarı lması cı yapı gerekebilir. f) UART Mode Select (UART modu seçeneğ Infrared (Kılötesi) portu i): zı destekleyen anakartlarda bulunan bir özelliktir. Kılötesi aygı n gerektirdiğ özelliklere zı tları i göre, bu ayar [IrDA] veya [ASKIR] moduna getirilebilir. Kılötesi aygıkullanı zı t lmayacak ise [Normal] moda getirilmesi tavsiye edilir. g) UART2 Duplex Mode (UART2 Çift yönlü modu): UART Modu olarak IrDA veya ASKIR seçildiğ inde bu ayar aktif olur. Bu ş ekilde full - duplex (tam çift yönlü) veya half - duplex (yarı yönlü) transfer modu seçilebilecektir. çift h) Onboard Parallel Port (Dahili paralel port): Paralel portun çalı adresini ş ma belirlemek için bu bölüm kullanır. Varsayı ayarı lı lan 378H/IRQ7'dir. ı USB Controller (USB denetleyicisi): Enabled (Aktif) konumunda "Chipset"teki ) bütünleş Controller’ı ik (Denetleyici) "USB" (Universal Serial Bus) için aktif hale getirir. Gerekli kaynaklar, USB cihazı gerekmediğsürece saklanabilir. i i) Parallel Port Mode (Paralel port modu): Yazını ve tarayını bağ ğ z cı zı cı zı ladıı nı paralel port (LPT diye geçer) için bu ayar yine her BIOS’da bulunur. Standart, ECP ve EPP seçeneklerini görebilirsiniz. Standart, en eski haliyle, tek yönlü paralel bağ dı sadece lantır, PC yazıya veri gönderebilir, yazı PC’ye veri yollayamaz. cı cı Günümüz yazıları cı ndan çoğ bu ayar ile çalı u ş maz “Bidirectional Connection Required” uyarı ile iki yönlü iletiş yapabilecek bir paralel porta ihtiyaç duydukları sı im nı belirtirler. Bu gerekliliğ ayarıECP ya da EPP seçeneklerinden birisine getirerek i, karş ı layabilirsiniz, ECP’ye getirmeniz önerilir. 43

EPP, Enhanced Paralel Port demektir ve Intel, Xircom, Zenith gibi firmalar tarafı ndan oluş turulmuşbir standarttı ECP, Extended Capabilities Port demektir, Microsoft ve HP r. tarafı ndan yaratı şr. Her iki sistem de paralel port bağ sı hı lmı tı lantını zlandı rmayı hedefler. ECP portu yazı ve tarayılar için, EPP ise paralel portu kullanan yazı dındaki araçlar cı cı cı ş ı için uygundur. ECP modu, DMA ve tampon bellek gibi avantajlara sahiptir. "ECP+EPP", normal hı iki yönlü çalı zda ş maya izin verir. SPP ise "Standart Paralel Port" anlamı geliyor. Bağ na lanan paralel aygı yüksek performans istiyor ise, aygın türüne t, tı göre, EPP veya ECP seçilmelidir. ECP Modu direkt bellek eriş imine ihtiyaç duyduğ undan, EPP modu seçildiğ inde, bir DMA adresi atanması istenecektir. BIOS’un önerdiğ ayarda i kalması bir sakı yoktur. nda nca j) PWR ON After PWR Fail: İ sminin "PWR On After PWR Loss" gibi çeş itli değ erleri olabilen bu seçenek, sistemin bağ lıolduğ elektrik kesilir, sonra yine gelirse u sistemin kendi kendine çalı ş maya baş p baş layı lamaması ayarlar. Bu seçenek "On" ya da nı "Enabled" yapırsa, elektrik kesilip tekrar geldiğ lı inde sistem kendi kendine açır. Yeni lı anakartlarda bu madde için bir de "Previous State" seçeneğ vardı Bu madde i r. seçildiğ elektrik kesildiğ inde inde sistem çalıyorsa, elektrik geldiğ ş ı inde yeniden çalı ş maya baş kesinti olduğ lar, unda sistem kapalı elektrik geldiğ ysa, inde de kapalı r. [Disabled] kalı konumunda kalması tavsiye edilir.

2.2.9. Boot Setup Menüsü (Açış lıAyar Menüsü)
Bilgisayarı boot iş n lemini hangi disk aygından yapması tı gerektiğ belirten “BOOT” ini sı ralama menüsü, bazı BIOS’larda ana menü altı bulunmaktadı nda r.

Resim 2.15: BOOT ayar menüsü

Burada bilgisayar ilk açı ğnda, POST (Power On Self Test) testini ldıı gerçekleş tirdikten sonra iş letim sisteminin sı yla hangi aygı rası tlarda aranması gerektiğ bu i ayar ile belirtilir. 44

a) 1st Boot Device ( Birinci AçışAygı) – (Floppy drive): Yukarı gibi bir lı tı daki durumda sistem açı lmak için önce disket sürücüde bir açış lıdisketi olup olmadına bakar. ğ ı Eğ açışdisketi varsa bilgisayar açışdisketinde bulunan sistem dosyalarıile DOS er lı lı ortamı açır. nda lı Açışdisketi (Boot Disk): Bilgisayarı açı lı n lmasıiçin gerekli olan dosyaları n bulunduğ diskettir. Açışdisketleri kullanı iş u lı lan letim sistemine ve iş letim sisteminin sürümüne bağ olarak değ ir. lı iş b) 2nd Boot Device (İ kinci açış tı– (CDROM): Bilgisayar, disket sürücüde bir lıaygı) sistem disketine rastlamadıı ğ takdirde bu sefer CDROM içerisinde bootable(açı labilir) bir CD olup olmadıı bakacaktı CDROM içerisinde bootable(açı ğna r. labilir) bir CD varsa bilgisayar, bu CD içerisinde bulunan sistem dosyaları CD’nin amacı uygun bir ş ile na ekilde açı lacaktı r. Örneğ CD, Yedekleme (Backup) amaçlı “bootable - açı in, bir labilir” CD ise bilgisayar CD üzerinden açı ğnda yedekleme (Backup) programıçalı ldıı ş acaktı yeni bir iş r, letim sistemi kurma amaçlı CD ise bu sefer İ bir ş letim Sistemi kurulum programı ş çalı acaktı r. c) 3rd Boot Device ( Üçüncü açış tı– (Hard drive): Bilgisayar, CDROM’dan lıaygı) baş lamadıı latı ğ takdirde buradaki üçüncü seçenek olan hard diskten açı lmaya çalı ş acaktı r. Hard disk içerisinde yüklü bir iş letim sistemi varsa bilgisayar bu iş letim sistemi ile açı lacaktı r.

2.2.10. Diğ BIOS Seçenekleri er 2.2.10.1. IDE Hdd Auto Dedection Menüsü (Sabit Disk Otomatik Algı lama Menüsü)
IDE HDD AUTO DEDECTI ON

Resim 2.16: IDE HDD auto dedection

45

Sabit diskinizi taktı sonra eski sistemlerde silindir sayı, kafa ve sektör sayı ktan sı sı gibi sabit disk tanı mlamaları sabit disk bilgi bölümünün ilgili yerlerine girmek için bilmek nı zorundaydı z. CMOS silindiğ nı inde ve bu tanı mlamalarıunuttuğ unuzda bu büyük bir problemdi. Ama ş imdi bu seçeneğ sabit diskin tipini ve tanı i mlamaları otomatik tespit nı etmek için kullanabilirsiniz ve BIOS otomatik olarak sabit diskle ilgili bilgileri tespit eder ve Standart CMOS setuptaki Sabit diskle ile ilgili yerlere yerleş tirir.

2.2.10.2. PC Health Status/Hardware Monitor (Bilgisayar Sağ ğ Durumu / lıı Durum Monitörü)
Bilgisayarızda olan fanları dönüşhı, iş nı n zı lemcinizi sı ğ, iş caklıı lemci voltajı gibi PC’nizin durumunu gözetleyebilirsiniz. Anakartı zıbelirli bir sı ğ geldiğ nı, caklıa inde sistemi kapatmasıiçin ayarlayabilirsiniz. Ayrı sı k limitleri aş ğnda uyarıvermesini ca caklı ı ı ldı sağ layabilirsiniz. a) CPU Warning Temperature ( İlemci uyarı caklıı İ ş sı ğ ş ): lemci ısı dereceye sı kaç gelince sistemin alarm vereceğ belirler. İ ini ş lemci ısın üst ve alt limitlerini buradan sını belirleyebilirsiniz. İ ş lemci ısı belirlenen limitleri aş sı arsa sisteminize kurulu uyarı mekanizması devreye girer. b) Current CPU Temperature (Güncel iş lemci sı ğ Anakartı zda ı sensörü caklı): ı nı sı varsa, bu alan iş lemcinin o andaki ısı gösterir. sını c) Current System Temperature (Güncel sistem sı ğ): Sisteminizde, anakartı caklıı n çeş yerlerinde ı sensörü varsa, bu alan sistem ısı gösterir. itli sı sını d) Current Chassis/Power/CPU FAN Speed (Güncel kasa/güç kaynağ/iş ı lemci fan hı): Anakartızda bu iş bir denetleme sistemi varsa sisteminizdeki kasa, güç kaynağ zı nı için ı ve iş lemciye ait fanlarıhı nı n zları devir/dakika cinsinden gösterir. e) Shutdown Temperature ( Kapatma sı ğ İ caklı): ş ı lemcinin ısıtehlikeli bir sı seviyeye geldiğ inde sistemin kendi kendini kapatması gerekir. Bundan dolayıbu alanda tehlikeli seviyede olacağ ıdüş ünülen bir sı k tanı caklı mlanı Genelde bu ayar 70 derece r. olarak belirlenir. Not: Farklı anakart üreticilerinde BIOS’ları kendilerine has ayarlar bulunabiliyor. nda Günümüzdeki anakartları hemen hemen hepsi, iş n lemci ayarları n BIOS’ tan yapı na nı lması olanak tanı İ r. ş lemci ayarlamalarıAdvanced Chipset Features bölümünde bulunabildiğ gibi, , i anakart üreticileri kendilerine has menüler altı koyabilir. Farklı na anakartlarda Power BIOS, Smart CPU gibi isimlendirmeleri de görebilirsiniz.

2.2.10.3. Load BIOS Defaults – Load Fail Safe Defaults (BIOS Varsayı lanları nı Yükle – Hata Güvenlik Varsayı lanları Yükle) nı
Bazı kullanılar, ana menüdeki bu seçeneğ BIOS’u fabrika ayarları getirmeye cı in, na yaradı nı ünürler. Ancak tüm yüksek performans özelliklerini kapatan bu seçenek, BIOS ğ düş ı ayarları ilgili herhangi ciddi bir problem ile karş tını kullanır. BIOS ROM'unda ile ı ğ zda laş ı lı kayı , sorun gidermeye yönelik BIOS ayarları “BIOS Setup”a yükler. tlı nı 46

Seçeneğ üzerine gelip Enter tuş bastını iş in una ğ zda, lemi onaylayı onaylamadını ı p ğ za ı dair bir soru ekrana gelir. Klavyeden Y (Yes - evet) tuş basarsanı iş onaylanıve una z lem r “default” BIOS ayarları yüklenir, N (no - hayı tuş basarsanı iş iptal edilir. Sorun r) una z lem gidermeye yönelik minimum ayarlar olduğ için normal ş u artlarda kullanı lmamalı r. dı

2.2.10.4. Load Setup Defaults – Load Optimum Defaults (Kurulum Varsayı lanları Yükle – En Uygun Varsayı Yükle) lanı
En uygun ayarları kurmak içindir. Ancak bu yapırken genel bir PC dikkate alır. lı nı Yüklendikten sonra disk, sürücü ayarlarıbellek hı ayarları , zı (bellek modeli tam biliniyorsa) vs. donanı özgü ayarlar yapı ma larak performansı artılmasımümkündür. Ancak "Setup n rı Defaults" ayarları üzerine donanı uygun olmayan ayarlar yapırsa problemler çı ma lı kabilir. Hangi değ ikliklerin yapı ğ unutulursa "Load Setup Defaults" tekrar yüklenerek baş iş ldıı tan ayar yapı labilir.

2.2.10.5. Supervisor / User Password (Yönetici / Kullanı Parolası cı )
“Supervisor Password” hem “setup”a hem de sisteme ş koyar. Yani ş ifre ifreyi yazmadan BIOS ayarları da giremezsiniz. PC’nizde açı na lmaz. Ancak “BIOS Features Setup” kı nda anlattımı gibi “Security Option” ayarı dikkat edilmelidir. Ş smı ğ z ı na ifreyi kaldı rmak içinse bu seçeneklere gelip Enter tuş iki kez basış yazmamanıgerekir. una p ifre z

Resim 2.17: Ş belirlemek ifre

“User Password” ise sadece PC’nin açış ş koyar. Sisteminiz ilk geldiğ lına ifre ı inde ş ifresizdir. İ kez ş girerken yazdıı z ş lk ifre ğnı ifreyi kontrol amacı ikinci kez tekrar ister. yla Ş ifreyi kaldı rmak içinse bu seçeneklere gelip Enter tuş iki kez bası ş yazmamanı una p ifre z gerekir. Böyle bir durumda BIOS, “Password Disabled” mesajıvererek ş ifrenin iptal edildiğ belirtir. ini

47

Resim 2.18: Ş ifreyi iptal etmek

2.2.10.6. Save & Exit Setup ( Kaydet ve Çı k)
“BIOS setup”ta yaptını değ ikliklerin hiçbiri BIOS’a kaydedilmeden devreye ğ z ı iş girmez. İ bu seçeneğ seçip, “Y” tuş basarsanı yaptıız tüm değ iklikleri ş te i una z ğnı iş kaydedecek ve tekrar sistem açış geri dönecektir. Herhangi bir Setup menüsündeyken lına ı “F10” tuş basmanıyine kaydetme iş una z lemini gerçekleş tirecektir. (Bu ayar önemlidir)

Resim 2.19: Kaydederek çı kmak

2.2.10.7. Exit Without Saving (Kaydetmeden Çı k)
Yaptıız değ iklikleri kaydetmeden, yani bu değ iklikleri iş sokmadan BIOS ğnı iş iş lem Setup’tan çı kmak için bu seçeneğ üzerine gelip Enter tuş bası Yeni onay için “Y” in una n. tuş bastıızda sistem açış geri dönecektir. Herhangi bir Setup menüsündeyken “Esc” una ğnı lı a tuş basmanıyine Setup’tan kayıiş yapmadan çı iş una z t lemi kma lemini gerçekleş tirecektir.

48

Resim 2.20: Kaydetmeden çı kmak

49

UYGULAMA FAALİ YETİ UYGULAMA FAALİ YETİ
İlem Basamakları ş  Kasayı uygun tornavida ile açarak anakart üzerinde bulunan EEPROM belleğ ve in CMOS pilinin yerlerini tespit ediniz.  Kasayı tekrar sarsmadan tornavida ile kapatı z. nı  Kasanıgüç düğ n mesine bası z. nı  BIOS ekranı girmek için ekranısol alt na n köş esinde “Press DEL to Enter SETUP” yazını sı gördüğ ünüz anda Del tuş bası z. una nı  BIOS ekranı bulunan menüler arası nda nda “ok” tuş ile gezerek menülerde bulunan ları alt seçenekleri inceleyiniz.  “Standart CMOS Setup” menüsünden “HARD DISKS ” ayar bölümünde sisteminize takı olan aygı user modunda lı tları ayarlayız. nı  “Bios Features Setup” menüsünden “Boot Sequence” ayar bölümünde boot sı ralamaları disket sürücü ilk sı olacak nı rada ş ekilde ayarlayı z ve bilgisayarı zı nı nı bir sistem disketi ile baş nı latız.  “Chipset Features Setup” menüsünden anakartızda bulunan Onboard aygı nı tlardan ses kartı devre dı bı nı ş rakarak bilgisayarı zı ı nı baş nıve bilgisayarızda ses aygını latı z nı tın devre dı olduğ görünüz. ş ı unu  “Power Management Setup” menüsünde bulunan Power Management ayarı “user nı define” moduna getirerek değ tirebileceğ iş iniz özellikleri deneyiniz.  “Load Bios Defaults” seçeneğ ile “Load i Setup Defaults” seçeneğ arası i ndaki farkı uygulamalı olarak görünüz.  “Supervisor Password” seçeneğile “Bios i Features Setup” menüsünde bulunan “Security Option” seçeneğ arası i ndaki iliş kiyi uygulamalı olarak görünüz.  BIOS’ta yapı değ iklikleri kaydederek ve lan iş kaydetmeden çı kmak için geçerli olan seçenekleri uygulamalı olarak deneyiniz. Öneriler  Kasayı açarken veya kapatı sarsmamaya özen rken gösteriniz.  Kasayı açarken veya kapatı kullandı nı rken ğ z ı tornavidanıelinize n batmaması özen gösteriniz. na  BIOS’a giriş “del” tuş te u dında baş bir tuş (F2, ş ı ka un Esc gibi) kullanıp lı kullanı lmadıı dikkat ediniz. ğna  BIOS’ta hıve voltaj z değ iklikleri ile ilgili iş değ iklikler yapmak isterken iş donanı nı zarar verebilecek mı za aş değ ı rı erlerden kaçı nı nı z.  Yaptıız ayar değ ikliklerini ğnı iş kaydederek sonuçları nı görünüz.  Tüm iş basamakları lem ndan sonra BIOS’u eski ayarları na getirmeyi unutmayı z. nı

50

ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME
A. OBJEKTİ TESTLER (ÖLÇME SORULARI) F Aş ı sorularıcevapları doğ ve yanlıolarak değ ağ daki n nı ru ş erlendiriniz. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Rom anakart üzerine sonradan takı bir çiptir. (......) lan BIOS, ROM içerisinde bulunan bir yazımdı (......) lı r. BIOS, bilgisayar ilk açı ğnda çalır ve POST testini gerçekleş (......) ldı ı ş ı tirir. POST, bilgisayarda bulunan donanı n doğ çalıp çalı mı ru ş ı ş ğnı eder. (......) madıı test BIOS’ta yapı ayar değ iklikleri, ROM’a kaydedilir. (......) lan iş BIOS’ta ayar değ iklikleri “Page up” ve “Page down” tuş ile yapır. (......) iş ları lı “Integrated Peripherals” menüsü, güç tüketiminin ve tasarrufunun ayarlanması için konulmuş menüdür. (......) bir Aş ı cümlelerde bulunan boş ağ daki lukları uygun ş en ekilde doldurunuz. 8. 9. 10. 11. 12. 13. Bilgisayar ilk açı ğnda BIOS yazımı n yaptıı ldıı lı nı ğteste __________ denir. _______ içerisinde bulunan BIOS yazımı bilgisayar ilk açı ğ lı , ldında _______’e ı yüklenir. BIOS’ta yapı ayar değ iklikleri, _________’a kaydedilir. lan iş BIOS içerisine ilk girildiğ ekrana gelen ana menü __________’tı inde r. BIOS içerisinde yapı değ iklikleri kaydetmek ve BIOS’tan çı lan iş kmak için _____ tuş u kullanır. lı BIOS ayarları ilgili herhangi ciddi bir problem ile karş ı ğnda tüm yüksek ile ı ldıı laş performans özelliklerini kapatmak için ___________ seçeneğkullanır. i lı

DEĞERLENDİ RME
Cevapları zıcevap anahtarıile karş tını Doğ cevap sayı zıbelirleyerek nı ı rız. laş ru nı kendinizi değ erlendiriniz. Yanlıcevap verdiğ ya da cevap verirken tereddüt yaş ğ z ş iniz adıı nı sorularla ilgili konuları faaliyete geri dönerek tekrar inceleyiniz Tüm sorulara doğ cevap verdiyseniz diğ faaliyete geçiniz. ru er

51

ÖĞ RENME FAALİ YETİ –3 ÖĞ RENME FAALİ YETİ –3
AMAÇ
Bilgisayar ilk açırken oluş lı abilecek sesli ve yazı hata mesajları n anlamları ve lı nı nı sebeplerini öğ reneceksiniz.

ARAŞ TIRMA
Bu faaliyet öncesinde yapmanıgereken öncelikli araşrmalar ş z tı unlardı r: Bir bilgisayarı açı n labilmesi için hangi donanı msal aygı n sorunsuz olarak tları çalı ş ması gerektiğ araşrı z. ini tını Araşrma iş tı lemleri için bilgisayar laboratuarı veya ev ortamı bulunan hazıbir nda nda r bilgisayarı internet ortamı kullanız. ve nı nı

3. HATA MESAJLARI
Bilgisayar açı ğ zaman, iş ldıı letim sistemi baş lmadan önce BIOS, POST (Power -On latı Self - Test / Açış Kendini Sı lı ta nama)'u yapar. POST güç kaynağnı normal iş ın levlerini, anakartı iş , lemciyi, giriş kı /çı şdenetleyicilerini, belleğ klavyeyi ve video bileş i, enlerini kontrol eden birçok test çalı rı ş r. tı POST, problem tespit ederse, ön yükleme sürecini yarı keser ve görüntüsel olarak da ekrana hata mesajı verir ya da duyulabilir olarak bir seri bip sesi olarak hata verir. Bilgisayar POST aş aması hatasıve baş lı ş nı z arı bir ekilde tamamlarsa bunu kullanıya cı kı bir “bip” ya da iki kı “bip” sesi ile bildirir (BIOS üreticisine bağ olarak ses sayı sa sa lı sı değ ebilir.). Daha sonra bilgisayar, açış devam eder ve iş iş lı a letim sistemini yükler.

3.1. Sesli Hata Mesajları
3.1.1. Sesli Hata Mesajı Nedir?
Bilgisayar, POST esnası ekranı açış engelleyici bir hata ile karş ı bu nda n lını ı ı rsa, laş hatanı ne olduğ kullanı ya bildirmek için çeş ses sinyalleri gönderir. Çeş sayı n unu cı itli itli ve uzunlukta olan bu sinyallere “Sesli Hata Mesajları denir. Burada dikkat edilmesi gereken ” ş ekranıaçı ey, n lamadıı durumları sesli hata mesajları n devreye girmesidir. ğhata nda nı Sesli hata mesajları kullanıya sistem hoparlöründen bip sesleri olarak verilmektedir. cı Bilgisayarda ses kartı veya hoparlörün olup olmaması sesli hata mesajları n duyulması bu nı nı engellemez.

52

Bip kodları için resmi bir standart yoktur.Örneğ klavyeden kaynaklanan bir hata in, olması durumda BIOS üreticisine bağ olarak BIOS; 3, 4, 5 ya da 6 bip sesi verebilir. lı Kullanı BIOS için daha kesin ve açı cı bip kodu listesi elde etmek için, anakart lan klayı bir dokümantasyonuna, anakartı üretici firmasın internet sitesine ya da BIOS üreticilerinin n nı internet sitesine baş vurulmalı r. dı

3.1.2. Sesli Hata Mesajları Nelerdir?
Her BIOS modelinin kendisine ait bir hata sinyal tablosu bulunur. Bu hata sinyalleri BIOS’un markası göre değ ebilmektedir. na iş Ş imdi de Award ve AMI BIOS markaları ait sesli hata sinyallerini ve bu hata na sinyallerinin ne anlama geldiklerini görelim: a) Award BIOS Hata Sinyalleri:
Award BIOS, hata mesajları bildirmek için uzun ve kı bip sesleri kullanı Uzun bir nı sa r. bip sesi yaklaşk 2 saniye sürerken kı bip sesi yaklaş bir saniye sürmektedir. Award ı sa ı k BIOS kritik hata mesajları tanı nı mlamak için, farklı frekanslarda sinyal sesleri de kullanı r.

Bu sinyaller ve bu sinyallerin tanı mlarıöyledir; ş 1) 1 uzun, 2 kı sinyal (Ekran kartı sa hatası Ekran Kartıarı dı veya düzgün ): zalı r yerleş tirilmemiş Monitör kablosu da kontrol edilmelidir. tir. 2) Tekrarlayan sinyaller (Bellek hatası Bellek düzgün yerleş ): tirilmemiş ya tir da bellek yoktur. 3) 1 uzun, 3 kı sinyal (Ekran kartı lı il veya ekran kartı sa takı değ belleğ hasarlı i ): Ekran kartı düzgün yerleş tirilmemiş tir. 4) Bilgisayar çalırken yüksek frekanslı ş ı Sinyal (Aş ınmıiş ı sı ş lemci): İ rı ş lemcinin aş sı şolduğ ı nmı rıı unu gösterir. İ ş lemci fanıkontrol edilmelidir, kasada düzgün hava akı olmalı r. ş ı dı 5) Tekrarlayan yüksek / alçak sinyal (İ ş lemci hatası İ ): ş lemci düzgün yerleş tirilmemiş aş ınmıveya hasar görmüş tir, ı sı ş rı olabilir. İ ş lemci fanı uygun fan hı ve zı için BIOS ayarları kontrol edilmelidir. b) AMI BIOS Hata Sinyalleri: AMI BIOS aynı uzunluk ve frekansta bip sesleri kullanı Hata durumu, çeş sayı r. itli larda bip sesleriyle bildirilir. AMI BIOS’a ait hata sinyalleri ve bu sinyallerin tanı mlarıöyledir; ş 1) 1 kı sinyal (Hafı yenileme hatası Programlanabilir kesme zamanlayısı sa za ): cı veya programlanabilir kesme kontrolü baş sıoldu. arız 2) 2 kı sinyal (Bellek paritesi hatalı Bir bellek parite hatası r ve belleğ ilk 64 sa ): dı in Kilobyte’ı meydana gelmiş RAM IC'de sorun bulunmaktadı nda tir. r.

53

3) 3 kı sinyal (64K tabanlı sa bellek hatası Belleğ ilk 64K'sı bir bellek hatası ): in nda meydana gelmiş RAM IC muhtemelen arı dı tir. zalır. 4) 4 kı sinyal (Sistem zamanlayısı sa cı (timer) baş sı Sistem saati/zamanlayı (IC) arız): cı baş sı r veya belleğ ilk biriminde bellek hatası arızdı in mevcuttur. 5) 5 kı sinyal (İ sa ş lemci hatası Sistem iş ): lemcisi baş sı r. arızdı 6) 6 kı sinyal (A20 kapı baş sı İ sa sı arız): ş lemcinin korumalı duruma geçmesi için A20 kapına izin veren klavye denetleyicisi baş sı r. Klavye denetleyicisi tekrar sı arızdı yerleş tirmelidir. 7) 7 kı sinyal (İ sa ş lemci devre dı hatası İ ş ı ): ş lemcideki veya anakart devresindeki bir hatadan dolayı lemci devre dı kalmı r. iş ş ı ş tı 8) 8 kı sinyal (Görüntü belleğ okuma/yazma hatası Sistem ekran kartı zası sa i ): hafı yoktur veya arı dı zalı r. 9) 9 kı sinyal (ROM “Salt okunur bellek” kontrol hatası Sistem BIOS ROM'unun sa ): içeriğ beklenen kontrol değ i erleriyle uyuş muyor, BIOS ROM'da problem vardı r. 10) 10 kı sinyal (CMOS kapatma kaydı sa okuma/yazma hatası CMOS kapanması ): baş sı r. arızdı 11) 11 kı sinyal (Önbellek hatası L2 önbellekte sorun bulunmaktadı sa ): r. 12) 1 uzun, 2 kı sinyal (Video sistemi baş sı Video BIOS ROM'unda bir hata sa arız): ile karş ı şr. ı lmı laş tı 13) 1 uzun, 3 kı sinyal (Bellek testi baş sı 4KB'nı üzerindeki bellekte bir hata sa arız): n ile karş ı şr. ı lmı laş tı 14) 1 uzun, 8 kı sinyal (Görüntü testi baş sı Ekran kartı sa arız): yoktur veya sorun vardı r. 15) 2 kı sinyal (POST baş sı Herhangi bir donanı testi baş sı olmuş sa arız): m arız tur. 16) 1 uzun sinyal (POST tüm testleri geçmiş tir.)

3.2. Yazı Hata Mesajları lı
3.2.1. Yazı Hata Mesajı lı Nedir?
Yazı hata mesajlarıgenel olarak açı cı lı , klayı, birkaç kelimelik anlaş ı labilir nitelikte ve sesli hata mesajları göre daha az sı ntıoluş na kı turacak hata mesajları r. Oluş hata dı an 54

bilgisayarı açış ve çalı n lına ı ş na engel olacak bir durum teş etmiyor ise belirtilen bir ması kil tuş (genellikle F1 tuş ile) açış devam etmesi sağ r. ile u lın ı lanı Bu mesajlar anakarta, BIOS’a, takı lıolan donanı “chipset”e göre değ iklik ma, iş gösterebilirler. Burada belli baş olan hata mesajları tanı lı ve mları gösterilecektir.

3.2.2. Yazı Hata Mesajları lı Nelerdir?
1. BIOS ROM checksum error - System halted (BIOS ROM kontrol hatası Sistem durduruldu): BIOS yongası ndaki bir hatayı gösterir. Çipte fiziksel hata veya BIOS yazımı bozukluk olabilir. Sisteminizi yeni bir BIOS ile update (güncellemek) edin, lı nda sorun devam ediyorsa yeni bir BIOS yongası edinmeniz gerekir. 2. CMOS battery failed (CMOS pili hatası BIOS piliniz bitmiş ): veya bitmek üzere demektir. Pilin türünü belirleyip en yakısaatçiden yenisini alabilirsiniz. n 3. CMOS checksum error - Defaults loaded (CMOS kontrol hatası Varsayı lan ayarlar yüklendi): Herhangi bir nedenden dolayı BIOS ayarları zda bozukluk oluş tur. nı muş (muhtemelen bitmek üzere olan BIOS pili yüzünden). Varsayı ayarlar yüklenerek lan sisteminizin zarar görmesi engellenmiş tir. 4. Floppy disk(s) fail (Disket sürücü hatası Sisteminize takı ): lıbulunan disket sürücü(ler) ile BIOS’taki disket sürücü ayarlarıbirbirini tutmuyor. Disket sürücünüzün bağ ları kontrol edin, BIOS’taki ayarlar yanlı düzeltin. Sorun devam ediyorsa disket lantı nı ş sa sürücünüzde muhtemel bir fiziksel arı var demektir. za 5. Keyboard error or no keyboard present (Klavye hatası veya mevcut klavye yok): Belki de en çok karş ı POST mesajır. Bu mesaj genellikle “Press F1 to ı lan laş dı continue. Devam etmek için F1 tuş bası z.” diye devam eder. Olmayan klavyenin F1 una nı tuş basamayacağnı dolayı una ı zdan yeni bir klavye takarak iş leme devam edebilirsiniz. 6. Memory test fail (Hafı testi hatası POST mesajları n belki de en can sıcı. za ): nı kısı BIOS’taki bellek ayarlarızda olabilecek bir problemden kaynaklanabildiğ gibi, bellek nı i modüllerinizdeki kı (kı smi smi=belli bir bölümündeki) arı nedeniyle de ortaya çı za kabilir. Ayarları zdan eminseniz, baş bir bellek ile sisteminizi tekrar açmayı nı ka deneyin. 7. Hard Disk(s) Fail (Sabit disk hatası Sisteminizde mevcut disk(ler)le BIOS’ta ): belirilmişdisk ayarlarıbirbirini tutmuyor demektir. BIOS’tan disk ayarları nıotomatiğ e getirin, master/slave ayarları kontrol edin. Sorun devam ediyorsa disk sürücünüzde fiziksel nı bir bozukluk kuvvetle muhtemeldir. 8. Disk boot failure, insert system disk and press enter (Disk baş latma baş sı arız, Sistem diskini yerleş tirin ve “Enter” tuş bası Sistem açış yapmak için iş una n): lı ı letim sistemini bulamı İ yor. ş letim sistemi silinmişolabilir, hard disk (sabit disk) bağ sı lantında sorun olabilir, BIOS’tan hard disk tanı mlanmamı şolabilir, hard disk bozuk olabilir, hard diskinizin sistem dosyaları silinmiş olabilir. 9. Non system disk or disk error. Replace and press any key to continue (when ready) (Sistem disketi değ veya disk bozuk. Yeniden yerleş ve devam etmek için il tir 55

(hazı olduğ r unda) herhangi bir tuş bas.): Disket sürücüde bulunan sistem disketinin a bozuk olduğ zaman veya disket sürücüde herhangi bir disket varken bilgisayar açı ğnda u ldıı bu hata mesajı nıverir. Böyle bir durumda disket sürücüde takı olan disketi çı lı kartarak herhangi bir tuş bası ğ a ldında bilgisayar, boot ayarları disket sürücüden sonraki aygı ı nda t üzerinden bilgisayarı açmaya çalı ş acaktı r. 10. Primary/Secondary Master/Slave Failed (Hard disk tanım hatası Daha tı ): önceden bilgisayara takı olup daha sonra çı lan ve BIOS’tan kaldılmayan hard diskler lı karı rı söz konusu olunca böyle yapar. 11. Cache Memory bad, or not enabled cache (Önbellek hatalı veya aktif değ il): Cache bellek bozulmuş olabilir. Ya da cache bellek anakart ile uyumsuz olabilir. 12. DMA Error (Direct Memory Access hatası Doğ ): rudan Eriş imli Bellek devrelerinde sorun var. Anakartı iş değ tirmek gerekebilir. 13. Controller Failure, Harddisk Failure veya HDC Failure: HDC, Hard Disk Controller(Sabit disk kontrolcüsü) ifadesinin kı saltması r. Bu hata mesajı dı normalde arı zalı bir sabit disk anlamı gelir. Ancak hata, arı bir sabit disk kontrolörü veya daha da na zalı kötüsü (ancak seyrek karş ı bir durumdur) arı bir anakart anlamı da gelebilir. ı lan laş zalı na Böyle bir durumda bilgisayarızı nı tekrar kapatı ve açı Eğ aynı mesajı kez n n. er hata bir daha ekrana geliyorsa, sorunun kaynağ biraz önce de söylendiğ gibi kontrolör, sabit disk ı i veya anakart olabilir.

3.3. Hata Mesajları n Bulunması nı
Bütün anakartları kullanı n cıkitapları nda, hata mesajlarıve bu hata mesajların nı anlamlarıyer almaktadı Bilgisayarızda herhangi bir hata mesajıile karş tıızda r. nı ı ğnı laş bilgisayarı kapatıyeniden baş n ve uyarı p latı seslerini dikkatli bir ş ekilde dinleyin. Farklıbip seslerinin anlamları nıanakarta ait kullanı cıkitabı n sonundaki ekte nı bulabilirsiniz. Uyarı sesleri, bu konuda herhangi bir standart bulunmadı için bilgisayarda ğ ı kullanı BIOS’un üreticisine bağ olarak farklı lan lı anlamlara sahip olabilir. BIOS üreticinizin ismini bilmiyorsanı anakartıza ait kullanı kitabı z, nı cı na bakmalını Eğ bu kitapçı da açı cı bilgi bulamazsanı ürünü satı aldıı z sı z. er kta klayı bir z, n ğ nı firmaya baş vurabilirsiniz. Eğ firma da yardı olamazsa, son çare olarak kendiniz kontrol er mcı etmelisiniz. Bunun için; 1. Bilgisayarı kapatıve kasası açı n nı n. 2. Tüm anakart kitapçı nda, anakart üzerindeki farklıelemanları yerlerini kları n gösteren bir plan bulunur. Bu planda, üzerinde BIOS yazan bir bileş arayı eni n. 3. Eğ BIOS’un yerini planda tespit ettiyseniz, anakart üzerinde arayı Bu sı er n. rada 56

BIOS’un görünmesini engelleyen ek kartları sökmek zorunda kalabilirsiniz. da 4. Bu parçada her zaman, üzerinde üreticinin isminin bulunduğ bir telif hakları u yapı ş bulunur. BIOS üreticisinin ismini buradan öğ kanı renebilirsiniz. Bip seslerinin anlamları nıkitabı sonundaki ekte bulabilirsiniz. Hata mesajı n bilgisayarı belirli bir donanı bileş n m enine karş k gelecektir. Buna bağ olarak kitaptan ı lı lı uygun bölüme göz atarak, karş tını sorunu çözmek için neler yapabileceğ ı ğ z laş ı inizi öğ renebilirsiniz. Eğ yukarı bahsedilen sorunlarla karş madı z, teknik servis yardı er da ı laş ysanı mı olmadan hatayı tespit etmek için bir ş nı daha var. Hata tespiti için POST Code kartı ansı z kullanmalını Bu tür bir kartı maliyeti daha fazla olacağ için normal bir kullanını sı z. n ı cın böyle bir karta sahip olması zordur. Eğ çevrenizde POST Code kartı sahip birileri çok er na mevcutsa, bilgisayarı zdaki hatayı konusu kartı nı söz kullanarak tespit edebilmek için yardı m isteyebilirsiniz. Ancak bu tür bir imkânı z da yoksa karş tını sorunu çözüme nı ı ğ z laş ı kavuş turmak için teknik servise girmekten baş çareniz kalmaz. ka

57

UYGULAMA FAALİ YETİ UYGULAMA FAALİ YETİ
İlem Basamakları ş  Bilgisayarı kasası açız. n nı nı  Bilgisayara ait bios modelini anakart kullanı kitabı cı ndan veya anakart üzerinde biosun bulunduğ yerden u tespit ediniz.  Kasadan ekran kartı çı nı kararak bilgisayarı nıve ne tür bir hata açı z mesajı tuğ görünüz. oluş unu  Disket sürücüye ait güç kablosunu ve veri kablosunu çı kartarak bilgisayarı açı z ve ne tür bir hata mesajı nı oluş unu görünüz. tuğ  Hard diske ait güç kablosunu ve ide veri kablosunu çı kartarak bilgisayarı açı z ve ne tür bir hata mesajı nı oluş unu görünüz. tuğ  Anakart üzerindeki CMOS pilini çı kartarak bilgisayarı nı ve ne tür açı z bir hata mesajı tuğ görünüz. oluş unu Öneriler  Kasayı açarken sarsmamaya özen gösteriniz.  Anakart üzerinde BIOS’un görünmesini engelleyen ek kartları sökmek zorunda kalı z bunu rsanı dikkatli bir ş ekilde yapı z. nı  Kasa içerisinden herhangi bir parça çı rken kasaya elektrik enerjisini kartı sağ layan güç kablosunun takı lı olmadından emin olunuz. ğ ı  Disket sürücünüz bozukken aynı hata mesajı karş acağ zı ile ı laş ı nı unutmayı n.  Kasa içerisinden herhangi bir elemanı sökerken veya takarken bu aygı n elektronik birer devre tları olduğ unutmayarak dikkatli unu olunuz.  CMOS pili bittiğ inde veya zayı ğ da aynı mesajı fladında ı hata nı göreceğ unutmayız. inizi nı

58

ÖLÇME VE DEĞ ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ ERLENDİ RME RME
A. OBJEKTİ TESTLER (ÖLÇME SORULARI) F Aş ı sorularıcevapları doğ ve yanlıolarak değ ağ daki n nı ru ş erlendiriniz. 1. 2. 3. 4. 5. Sesli hata mesajları lı mesajları göre daha tehlikelidirler. (......) , yazı hata na Award BIOS’ta bir uzun ve iki kı sinyal iş sa lemci hatası gösterir. (......) nı Bilgisayar açı kken tekrarlayan yüksek ve alçak sinyal sesi iş lemcinin aş ınmı ı sı ş rı olduğ belirtir. (......) unu “Memory test fail” mesajı , CMOS pili ile ilgili bir hata mesajır. (......) dı “Disk boot failure, insert system disk and press enter” mesajıdisket sürücü içerisinde , bulunan disketin sistem disketi olmadı ile ilgili bir hata mesajı r. (......) ğ ı dı Aş ı cümlelerde bulunan boş ağ daki lukları uygun ş en ekilde doldurunuz. 6. 7. 8. 9. 10. AMI BIOS’ta 5 kı sinyalden oluş hata mesajı__________ anlamı gelir. sa an , na Award BIOS’ta tekrarlayan sinyaller ___________’nı aret eder. iş ______________ hata mesajıBIOS çipindeki bir hatayı , gösterir. çipte fiziksel hata veya BIOS yazımı bozukluk olabilir. lı nda “Hard Disk(s) Fail” hata mesajı , _______________ anlamı gelir. na ____________ hata mesajı“BIOS pili bitmiş , veya bitmek üzere” anlamı gelir. na

DEĞ ERLENDİ RME Cevapları zıcevap anahtarıile karş tını Doğ cevap sayı zıbelirleyerek nı ı rız. laş ru nı kendinizi değ erlendiriniz. Yanlıcevap verdiğ ya da cevap verirken tereddüt yaş ğ z ş iniz adıı nı sorularla ilgili konuları faaliyete geri dönerek tekrar inceleyiniz Tüm sorulara doğ cevap verdiyseniz modül değ ru erlendirmeye geçiniz.

59

MODÜL DEĞ ERLENDİ RME MODÜL DEĞ ERLENDİ RME
PERFORMANS TESTİ (YETERLİ ÖLÇME) K Modül ile kazandını yeterliğ aş ı kriterlere göre değ ğ z ı i ağ daki erlendiriniz. DEĞ ERLENDİ RME KRİ TERLERİ 1. Bilgisayarı ilk açışiçin gerekli n lı ı bağ ları lantı yapmak A) Farenin kasaya bağ sı doğ yaptı z mı lantını ru nı ? B) Klavyenin kasaya bağ sı doğ yaptı z lantını ru nı mı ? C) Monitörün kasaya bağ sı doğ yaptı z lantını ru nı mı ? D) UPS’in kasa ve monitör bağ sı doğ lantını ru yaptı z mı nı ? 2. BIOS ayarları düzenlemek nı A) BilgisayarıPOST ekranı belirtilen n nda BIOS’a giriş u ile BIOS ekranı girdiniz mi? tuş na B) Bilgisayarıaçış n lıayarları BIOS’tan nı düzenlediniz mi? C) BIOS’ta yaptınıdeğ iklikleri kaydederek ğ z ı iş BIOS’tan çı nı ? ktı zmı 3. Hata Mesajları Çözebilmek nı A) Kendiniz oluş turduğ unuz hataları ekranda hata mesajı olarak gördünüz mü? B) Bu hata mesajları n sebeplerini buldunuz nı mu? C) Bu hata mesajı sebep olan problemi çözerek na hata mesajı n ortadan kalktı nı nı ğ gördünüz mü? ı DEĞ ERLENDİ RME Yaptı nı değ ğ z ı erlendirme sonucunda eksikleriniz varsa öğ renme faaliyetlerini tekrarlayız. nı Modülü tamamladı z, tebrik ederiz. Öğ nı retmeniniz size çeş ölçme araçları itli uygulayacaktı Öğ r. retmeninizle iletiş geçiniz. ime EVET HAYIR

60

CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI
ÖĞ RENME FAALİ YETİ CEVAP ANAHTARI 1
Sorular 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. Cevaplar D Y D Y Y Y D Y PS/2 Led Transfer Süresi Akü Regülâsyon Line-Interaktif UPS’ler Sır fı Eviriciler

ÖĞ RENME FAALİ YETİ CEVAP ANAHTARI 2
Sorular 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Cevaplar D Y D Y Y İ ş lemci Hatası İ ş lemci Hatası BIOS ROM Checksum Error Sabit Disk Hatası CMOS Battery Failed

61

ÖĞ RENME FAALİ YETİ CEVAP ANAHTARI 3
SORULAR 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. CEVAPLAR Y D D D Y D Y POST ROM - RAM CMOS CMOS Setup F10 Load BIOS Defaults

Cevapları zı nı cevap anahtarları karş tı ile ı rarak kendinizi değ laş erlendiriniz.

62

ÖNERİ LEN KAYNAKLAR ÖNERİ LEN KAYNAKLAR
      http://www.pclabs.gen.tr http://www.bidb.itu.edu.tr http://www.donanimhaber.com http://www.tomshardware.com.tr http://www.safetech-ups.com/help.htm http://www.darkhardware.com/index.php

63

KAYNAKÇA KAYNAKÇA
        GÜZEL Sakin, Bilgisayara Giriş Ders Notları TUBITAK, Bilgisayarlar,1993 http://www.pclabs.gen.tr/ http://www.bidb.itu.edu.tr http://www.tomshardware.com.tr http://bilisim.istanbul.edu.tr/makaleler/kesguckay.htm http://www.safetech-ups.com/help.htm http://www.darkhardware.com/index.php

64

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful