You are on page 1of 5

Tarih ve Uygarlk tstabl

Dergisi
Say 3, Mays - Haziran 2013
Dou Kitabevi,stanbul.
ISSN: 2147-2351/ ISBN: 9772147235003

KRTOVULOS TARH'NN AR OKONA


TARAFINDAN YAPILAN EvRsNE DAR
BR DEGERLENDRME*
itJe
Tolga Ersoy

izans tarih yazclnn son byk temsilcilerinden biri olan mrozlu Mihail Kri-
tovulos, 1451-1467 yllar aras dnemin tarihini yazmhr. lstoria adl bu yapt
ta, Osmanllar tarafndan Konstantinopolis'in fethi, Mora'nn fethi, Trabzon'un ve
Midilli'nin alnmas, Venediklilerle yaplan sava ile Bosna'ya ve Arnavutluk'a d-
zenlenen seferler ele alnm, ancak arlkl olarak Konstantinopolis'in Osmanllar
tarafndan fethedilmesi zerinde durulmutur.
Yaptn zgn ve yegane nshas Topkap Mzesi arivinde olup!, Bat'da ilk
defa Carl Mller tarafndan Fragmentum Historicorum Graecorum serisi iinde Pa-
ris'te neredilmitir. 2 Her ne kadar Konstantinidis Paa tarafndan nceden baz
blmleri evrilmise de, metnin tamam Osmanl Trkesine ilk defa bir hukuku
ve 1908 Meclisi'nde (ttihat ve Terakki Cemiyeti'nden) zmir mebusu olan Pavlos
Karolidis Efendi tarafndan evrilmitir. 3 Karolidis tarafndan evrilmi bu yapt,

ncelenen yapt: Kritovulos, Kritovulos Tarihi, 1451-1467, Hazrlayan ve eviren: Ari okona, stan
bul: Heyamola Yaynlar, 1. Bask, 2012, 658 s.
i stanbul, Topkap Saray, Codex G.1.3.

2 Cari Mller, Historia, Fragmenta Historicorum Graecorw", Cilt: V, Paris, 1870, s. 40-61. Karoli.dis, met-
nin ilk defa Paris Andamas'ndan sonra stanbul' a gelen Rusya elisi Aleksander Lobanov tarafn
dan Topkap Saray'n ziyaretinde kefedildiini, metnin nsznden kopya edilen birka sayfay
nl Alman tarihi Tschendorf'a gnderdiini, bu paralarn Almanya'da yaynlanmasnn ardn
dan akademik camiada bu kaynaa ilgi duyulduunu, ilk edisyonun da CarI Mller tarafndan ne
redildiini belirtmitir, bkz. Karolidis, "Tarih Yazar Kritovulos", Tarih-i Sultan Mehmet Hdn- Sai,
stanbul'un Fethi, Kritovulos, ev. Karolidis, haz. M. Gkman, Kitaplk Tcaret Ltd. ti. Yaynlar,
stanbul, 1967, s. x-x. Karolidis'in evirisine Mller edisyonu temel alnmtr.
) Kritovulos, Tarih-i Sultan Mehmet Hdn-/ Sai, ev. Karolidis, Ahmet hsan ve rekas Matbaaclk Os-
manl irketi, stanbul, 1328 [1912/13). Gkman, Kritovulos Tarihi'nin ilk defa Osmanl tarihinin b-
tn kaynaklarnn neredilmesi amacyla kurulan Tarih-i Osmani Encmeni tarafndan ele alndn,
bu balamda encmen yesi Karolidis Efendi tarafndan ilk says 1910 ylnda yaynlanm bulunan

Say 3, Mays - Haziran 2013 115


;,. Toga Ersoy

gnmz Trkesi'ne 1967 ylnda Muzaffer Gkman tarafndan sadeletirerek


uyarlanmtr. 4 Yaptn ngilizce evirisi, Robert Kolej' de tarih retmeni olarak a-
lm Charles T. Rigg tarafndan 1954 ylnda yaplmtr. Yaptn Yunanca aslnn,
5

Corpus Fontium Historiae Byzantinae serisi ierisinde Diether Roderich Reinsch tara-
fndan yaplan bir dier edisyonu da mevcuttur. 6
Kritovulos, metninin ve slubunun zgnlne ramen, dier Bizans tarihi-
lerine oranla zerinde az allm bir tarihidir. lkemiz literatrnde Kritovulos
zerine yaplan almalar snrldr. Semavi Eyice tarafndan 1977 tarihli bir maka-
le dnda, iki ayr makalede de hakknda ansiklopedik bilgi verilmektedir?
Gkmen tarafndan yaplan uyarlarna, tarihiler tarafndan kullanlan ve temel
alnan edisyon olmutur. Oysa, bu edisyon, zellikle dili bakmndan bir Bizans kro-
niinden ziyade Osmanl vekayinamesinin diline yakndr. Bu durum da, metindeki
incelikli yanlann (mesela sfatlar, adlandrmalar vs.) fark edilmesini engelliyordu.
Bu durumun farknda olan Eyice, Kritovulos zerine incelemesinde bir temen-
nide bulunmutur:
"Kritobulos'un Fatih Sultan Mehmet hakkndaki eseri, Topkap Saray'ndaki
aslndan iyi bir metin kopyas alndktan sonra, kelimelerin tam karlklar bu-
lunarak ok dikkat ve itina ile Trke'ye evrilmesi gerekli olan bir kaynaktr. Bu
yaplrken, Kritobulos'un verdii btn bilgiler gerek kronoloji bakmndan, gerek
baka kaynaklar ile karlatrlarak hadiselerin oluu bakmndan deerlendiril
melidir".8

Tarih-i Osmani Encmeni Mecmuas'nda tefrika halinde yaynlanmaya balandgn belirtmitir, bkz.
Muzaffer Gkman, "Sunarken", Taril-i Sulta Melmet Hd- Sa ii i, Istmbu/'m Fetli, s. Vi. okona,
Karolidis'in inandg Osmanho siyaset nedeniyle hem Rum Cemaati, hem de ttihat ve Terakki Cemi-
yeti'ne ters dtgn aktanr, bkz. Ari okona, "nsz", Kritoulos Tarili, 1451-1467, s. 22 .

Bkz. Kritovulos, Taril-i Suitali Melmet Htin- Smi, Istmbul'm Fetli, ev. Karolidis, Haz. Muzaffer
Gkman, Kitaphk Ticaret Ltd. ti. Yaynlar, IstanbuL. 1967. Gkman edisyonunun ikinci basmnda
dili daha da sadeletirilmitir, bkz. Kritovulos, Istanbul'un Fethi, ev. M. Gkman, Toplumsal Dn-
m Yaynlar, stanbul, 1999.
5 Charles T. Rigg (ev.), History of Melmet tle Coqueror by Kritouolos, Princeton niversitesi Yaynlar,

Princeton, New Jersey, 1954.


6 Diether Roderich Reinsch (haz.), Critobuli Imbriotae Historiae (Corpus Fotium Historiae Byzatiae,

Volumen XXII, Series Berolinensis), Walter De Gruyter & Co, Berlin, 1983.
, Bkz. Semavi Eyice, "Kritobulos ve Eseri", Kbbealt Akademi Mecmuas, Yl: 6, Say: 3, Temmuz 1977,
s.12-21. Kritovulos zerine ksa ansiklopedik bilgi veren diger iki alma iin bkz . Melek Delilba,
Trk Tarilinin Bizas Kaynaklar, Cvgito, Say: 17, 1999, s.347-348; Levent Kayapnar, "Bizans Tarihi
Kaynaklarnn Neri: Dnya ve Trkiye'deki Durum", Cumlriyd D neliiide 1 rkiye'de Tarililik
u' Taril YaYI1lClll Sepozyumu, Bildiriler, Akara 18-20 Mart 2010, haz. Mehmet z. Trk Tarih Ku-
rumu Basmevi, Ankara, 2011, s.183-184. Delilba'nn almas erken dnemlerle ilgili SllUrll bilgi
vermekte, agrlkh olarak son dnem Bizans tarihileri zerinde durmaktadr. Kayapnar'n olduka
hacimli bildirisi ise ok sayda Bizans tarihi hakknda detayh malumat vermektedir.
8 Eyice, "Kritobulos ve Eseri", s. 21.

116 Tarih ve Uygurlk JstUlbul Dergisi


}bo DNYA TARiHiNi BELiRLEYEN OLAYLAR

Bu deerli tarihimizin temennisi, tam otuzbe yl sonra gereklemitir. 9 Ari


okona tarafndan evrilen ve notlandrlarak yayna hazrlanan Kritovulos Tarihi,
Topkap Saray Yazmalar Ktphanesi'ndeki mevcut yazmann her bir sayfasnn
basm ile, karsna her bir sayfann Trke evirisinin yer ald ift-dilli bir edis-
yondur. lo Yazd nszde ilber Ortayl, Kritovulos'un basit bir vakanvis olma-
dn, dnemin olaylarn geriye gidilerle ortaya koyduunu belirtmitir ve asl
nshann neriyle evirisinin nemini vurgulamhr.
Metnin yegane nshasnn da yksek znrlkl kopyalarnn alnarak ba-
slm olmasnn, lkemiz aratrmaclar iin salayaca faydann yan sra, z-
gn yazmay inceleyebilecek yabanc aratrmaclar iin de ok byk bir fayda
salayaca sarih bir husustur (zira, zgn yazmada metne Kritovulos'un ekledii
paralar ve dzeltmeler de grlebilmektedir).
Ari okona, Kritovulos'a olduka sadk bir eviri yapmtr. Mesela, zgn met-
ne sadk kalnarak Bizansh yerine "Romal" denmesi, Konstantinopolis'ten bahse-
dilirken "Polis" kullanlmas gibi, zgn metindeki kavramlarn kullanm tercih
edilmitir.
Kritovulos, son dnem Bizans tarihilerinden farkl olarak, deyim yerindeyse
Osmanl ile bark bir tarihidir. Kritovulos'un metninde Trklerin, mesela Du-
kas'n kroniinde tezahr ettii ekliyle tekiletirildiini sylemek gtr. Buna
ramen, bizzat Fatih Sultan Mehmet'e sunulmu olan yaptta, Osmahlar'a dair e-
itli eletirilere de yer verilmitir. Yine de, metnin tm ele alndnda, son dnem
Bizans kroniklerine nazaran yaklam asndan fark olduka belirgindir.
Nicol, Kritovulos'un bizzat belirtmi olduu amacnn Konstantinopolis'in Trk-
ler tarafndan fethedilmesini bir "Tanrsal kanlmazlk" olarak grdne dikkat
ekmitir. II "Tanrsal kanlmazlk" temas, yaananlarn arkasnda ilahi bir irade
arayan Ortaa tarihiliindeki kklemi bir anlayn sonucudur. Antiklerden ie-
rik ve slup olarak etkilenmi olmakla birlikte, Kritovulos'un son temsilcilerinden
biri olduu Bizans tarihyazm geleneine de bu anlay ikindir. Ancak Reinsch daha
derin kklere iaret eder: Kritovulos'un Sultan II. Mehmet'i Bizans imparatoru'nun
doal halefi olarak grdn, kklerini Helenistik dnemde bulan tarih anlayna
gre dnya tarihinin byk imparatorluklar ve ynetici halklar arasndaki el dei
tirmelerden olutuunu, Asurlular ile Babillileri, Msrllarn, Medlerin, Perslerin,

9 okona, Semavi Eyice'nin yazsna ve zikredilen temennisine, metnin nsznde ok incelikli bir
atfta bulunur.
10 okona, pratik nedenlerden tr daha kullanl buldugu Reinch basksndan yaptg eviriyi,
Mller basks ve zgn elyazmas ile karlatrarak kontrol ettigini belirtir, bkz. Ari okona, "n-
sz", Kritovlos Tarili, 1451-1467,5.23; okona'nn kullandg Reinsch edisyonuna dair bkz. Diether
R. Reinsch, Photini Kolovu (ed., ev.), Kritovoulou tou lmvriou lstoria, Atina: Ekdoseis Kanaki, 2005.
II Donald M. Nicol, Bizans 'lIl Son Yzyl/ar, 1261-1453, eviren: Bilge Umar, stanbul: Tarih Vakf Yurt
Yaynlar, 1999,5.271-272.

Say 3, Mays - Hazira! 2013 117


;,. Toga Ersoy

Yunanllann ve Romallann izledigi, Kritovulos'a gre bundan sonra srann Osman-


l Trklerine geldigi grndedir. 12 Kritovulos'un kendi szleriyle ifade edersek:
"nsanlk var olduka, iktidarn ayn kiilerde kalmadgn ya da tek bir kavme
[genos] ve tek bir millete nasip olmadgn kim bilmez? ktidar daima bir gezgin
gibi milletten millete, lkeden lkeye dolaarak, bazen Asurlulara, bazen Medlerle
Perslere, bazen Hellenlerle Romallara ugram, onlar belli zamanlarda ve belirli
sreler iin ziyaret etmi, hi ayn yerde kalmamtr."13
Kritovulos'a gre Fatih Sultan Mehmet, ancak byk antik fatihler ile karla
tnlabilecek bir hkmdardr. Kritovulos'un izdigi II. Mehmet portresi, antik mi-
rasla kurdugu bag gstermesi asndan olduka zgndr:
"Hayalinde btn dnyay dolayor, egemenligi altna almak istiyordu. D-
ncelerinde hep Aleksandros [Byk skender], Pompeius, Sezar ve onlarn iti-
barna eit hkmdarlarla komutanlar vard. Kiiligi, her alanda harekete susam
ateli yaps ve sultanlara zg asil ruhu bu konularda ona ok yardmc oluyordu.
Ancak zellikle yararlandg zellikleri; bilgeligi ve eski aglarn dnrlerinin
bilgilerine denk gelen engin bilgisiydi. En yetkin Arap ve Fars gretmenlerin gze-
timinde Arap ve Fars bilimine dair eserlerle birlikte, Hellence eserlerin Arapa ve
Farsaya evrilmi olanlarn, yani Peripatetik ekolle Stoacarn gretilerini derin-
lemesine incelemiti."14
Bu portre, Fatih Sultan Mehmet'in antik dnya ile ilikisi baglamnda zellikle
degerlidir.
Kritovulos'un slubu ve dili zerine eitli yaklamlar mevcuttur. Diether Ro-
derich Reinsch; Carl Mller'in Kritovulos'u Sphrantzes, Dukas ve Chalkokondyles
gibi agdalarndan stn tuttugunu, Nikolaos Tomadakes'in ise Kritovulos'un
antik lisana hakimi yetini vurguladgn aktarmtr. 1s
Kritovulos, yazdg tarihin neminin ve diger kroniklerden farknn bilincinde
olup, Fatih Sultan Mehmet'e hitaben yazdg "thaf" ksmnda, Sultan'n Makedon-
yal skender ile kyasla na bilecek eserlerinin Yunanca tasvir edilerek yaylmamas
ve sonraki nesillere aktarlmam olmasnn ciddi bir eksiklik oldugunu belirterek,
kendisi hakknda Yunanca yazlm bir yaptn nemini vurgular:

12 Diether Roderich Reinsch, "Kritobulos of 1mbros - Leamed Historian, Ottoman Raya and Byzantine
Patriot", Zbornik Radova Vizantolo$kog Instituta, Cilt: XL, 2003, s. 306.
13 Kritovulos, I, iii, 4 (okona edisyonu, s. 45).
14 Kritovulos, I, v, 1-2 (okona edisyonu, s. 52-53). Karolidis evirisinden Gkman tarafndan uyarla-
nan 1967 versiyonunda, bu pasajn evirisi Sultan II. Mehmet'in sadece Yunan filozoflarrun yapt
larru inceledigi eklinde yaplp, zgn metinde belirtilen spesifik felsefe ekolleri ksm evrilmedi-
ginden, bu inceliklerin fark edilmesi mmkn olamamhr: "Arap ve ran edebiyatndaki tam olarak
bilinen bilgisi yannda, Yunan filozoflannn Arap ve Fars dillerine evrilmi eserlerini inceler ve
bilgisini geniletrnek iin alr ve e~resinde bu konularda en bilgili gretrnenleri bulundururdu",
kz. Tarih-i Sultan Mehmet Hnn- Sai, Istanbul'UlI Fethi, s.16.
15 Reinsch, "Kritobulos of Imbros", s. 303.

118 Tarih ve Uygarlk Istabl Dergisi


r.,. DNYA TARiHiNi BELiRLEYEN OLAYLAR

"Birok Arap ya da Pers yazar, olaylan bizzat yaadklarndan belki de benden


daha iyi bilgi sahibi olabilirler, hatta senin eserlerini daha ayrntl kaydederek ge-
lecek nesillere daha iyi bir ekilde aktarabilirler. Ancak bu yazacaklan eserler, her-
kesin gznde en byk saygnlga sahip olan Hellen diliyle yazlm bir kitabn
yerini tutamaz. Bu yazlar sadece Perslerle Araplara ve onlarn dillerini bilenlere
hitap edecek. Oysa benim yazdklanma sadece Hellenler degil, [bu eseri] kendi dil-
lerine evirecekleri, Philhellen [Hellen dostu] olduklan ve byle konulara ilgi duy-
duklar iin btn batl kavimler, hatta [Herakles] Stunlar tesinde yaayanlarla
Britanya Adalan'nda yaayanlar ve baka birogu da hayran kalacak. Bu almaya
balarnam iin beni daha da yreklendiren olay, eserimin ok sayda eletirmen ve
tanga sahip olacag dncesi oldu." 16
Bu giri, Kritovulos'un yaptg iin son derece bilincinde oldugunu gstermek-
tedir. Avrupa' da Yunan diline ve edebiyatna verilen nemi bildiginden, Yunanca
yazlm olan bu tarihin Sultan II. Mehmet'i Bat' da da lmszletirecegi inancn
dadr. Her ne kadar neredeyse 400 yl kadar bir sre yapt okunmamsa da, zgn
metnin kefi sonrasnda yaplan edisyonlar ve evirilerle birlikte, Kritovulos'un
beklentisi bir anlamda gereklemitir.
Ari okona'nn zgn metne son derece sadk ve slup asndan da baarl
evirisi, literatrmze son derece degerli bir katk olup, kendisinden bu yndeki
kaynak metin evirilerinin devamn bekleyebiliriz.

16 Kritovulos, Epistoli, 3 (okona edisyonu, s. 30-31).

Say 3. Mays Haziran20I3 119