You are on page 1of 12

701

OSMANLI

OZEL SAYISI
iV
kltr ve sanat

OSMANLI'DA KLTR
Kltrel Yap

Saim Sava . Zaviyelerin Trk Kltrnn Gelimesindeki Rol/ 11


Hseyin Algl Emir Sultan ve Erguvan Fasl/ 18
Zeynep Tanm-Ertu Osmanl Devleti'nde Resmi Trenler ve Birka rnek/ 27
Glgn el-Aybet Osmanl Devletilii ve Divan'n almas/ 35
Muzaffer Tufan Balkanlar'da Trk Kltr/ 47
lsmail E. Ernsal Osmanllarda Ktaphane ve Ktphanecilik Gelenei/ 56
Sleyman Beyolu Osmanl!ae Mukaddes Emanetler/ 74

Kltr Hayat

Aynur Can Ulema Semtinden "Cafe"ler Semtine Sleymaniye i'....81


Namk Akgz ' Kahvenin Edebil Serveni/ 90
Sevgi Grtuna Osmanl Kadnnn Giyim Kuam/ 100
Nevin Halc Osmanl Dnemi Mutfa/ 112
Hseyin Salman Eski Trk Devletleri ve Osmanl Devleti'nde Sayg ve taat ile
lgili Davranlar/ 120

Hsamettin Erdem Osmanl'da Ahlak ve Ahlak Risaleleri/ 126


OSMANLI'DA DL VE EDEBYAT

Osmanl Trkesi

Ahmet B. ErctJasun Osmanl Trkesi/ 145

Mustafa zkan Erken Dnem Osmanl Trkesi/ 153

lsmail Parlatr XIX. Yzyl Osmanl Trkesi/ 165

Ahmet Ylmaz XVIII. Yzylda Yaplm Bir "Atasz" Derlemesi/ 176

Mustafa Ko Osmanl'da Esperanto -lk Yapma Dil "Baleybelen"- lk Yapma


Dilin Kuncusu Muhyi-! Gleni/ 179

M. Sani Adgzel Osmanllar Dneminde Avustuya'da Trkoloji ve Trke


retimi/ 184

Mehmet Akku Osmanl Dneminde Araplara Trke retimi ve bn


Muhammed Salih'in Eserleri/ 189

H. lbrahim ener Osmanllar Dneminde Dilimizde Allah, lah, Tanr


Kavram I 192

Osmanl Trk Edebiyat

Metin Ergun Osmanl Dnemi ile ilgili Trk Efsaneleri I 202

Zeynep Kerman Osmanl Devleti'nin Kuruluunu Konu Alan Romanlar I 210

Abdurrahman Gzel Osmanl Devleti Dneminde Dini-Tasavvufi Trk


Edebiyat/ 214

Bilal Kemikli Trk Tasavvuf iirinde Allah Tasavvuru I 232

erif Akta Osmanl Dneminde Trk iir Zevkinin Menei Hakknda I 239

lskender Pala 700 Yln iiri/ 242

Necla Pekolcay stanbul'un Fethi Dneminde Osmanl Kltr ve


Edebiyat I 251

Gnay Kut Divan Edebiyatnda Bezm, Alat- Bezm ve Adab- Sohbet I 254

Namk Akgz Edebiyatta slup ve Anlam Derinlii a: XVII.


Yzyl/ 268

1. etin Derdiyok Osmanl Devrinde Mektup Yazma Gelenei I 277

Mustafa Miyasolu Osmanl Hikayesi ve Roman I 287

Nket Esen XIX. Yzylda Roman I 299

inci Enginn Yeni Fikirlerinin Yansma Alan Olarak Edebiyat


(1859-1923) I 304
OSMANLI'DA SANAT

Osmanl' da Estetik

Beir Ayvazolu Osmanl Estetik Dnyasna Bir Bak/ 319


Sadettin kten Osmanl Kentinde Estetik zerine Deneme/ 331

Osmanl Trk Mimarisi

Semavi Eyice Osmanl Devri Trk Mimarisi/ 340


M. Olu Ark Osmanl Mimarisinin Geliimine Genel Bir Bak / 360
Hakk Acun Erken Devir Osmanl Mimarisi / 372
Abdsselam Uluam Klasik Dnem Osmanl Mimarisi/ 384
Zeki Snmez Osmanl Mimarisinin Geliiminde Hassa Mimarlar Oca'nn Yeri,
rgtlenme Biim ve Faaliyetleri/ 404
Doan Kuban Sinan/ 410
Cengiz Bekta nsancllatran ada nsan Sinan/ 420
lsmail Yakt Mimar Sinan'n Eserlerinde Modler Sistem ve Ebced Hesab/ 425
Rhan Ark Batllama Dnemi Anadolu Trk Mimarisine Bir Bak/ 429
Nurcan inci Frat XX. Yzyl Balarnda Grlen Osmanl Mimarisi/ 443
Zeynep Ahunbay Osmanl Medreseleri/ 452
Gnl Cantay Osmanl Dnemi Klliyeleri/ 457
Fatih Mderrisolu Osmanl mparatorluu'nda Menzil Yollar ve Menzil
Klliyeleri ! 467
Turgut Cansever Osmanl Evi/ 475
Haim Karpuz Trk Evi, Osmanl Evi/ 484
Mehmet lbrahimgil Balkanlar'da Osmanl Mimarisi ! 490
Sercan Y ldrm Osmanl Kentini Okumak, Osmanl-Rumeli Kentlerinin
---- -

Dndrdkleri / 498

Osmanl Trk Musikisi

Nilgn Dorusz Geleneksel Trk Mziinde Makam ve Unsurlar / 505


Osman Nuri zpekel air ve Bestekar Osmanl Padiahlar/ 514
Recep Uslu XVIII. Yzyln Byk Bestekarlarndan Itri/ 433
Vedat Kosa! Osmanl mparatorluu'nda Klasik Bat Mzii/ 538
mer Turul lnaner Osmanl Musikisi Tarihinde Tasavvuf Musikisine Bir
Bak/ 551
Nuri zcan XVII. ve XVIII. Yzyllarda Osmanllarda Dini Musiki/ 564
T. Nejat Eralp Osmanl'da Mehter/ 575

Mustafa Cahit Atasoy Kltr ve Medeniyet Asndan Osmanllar Dnemindeki


Trk Musikisi/ 584

-----------"---
Geleneksel Osmanl Trk Sanatlar

HAT

M. Uur Derman Osmanl Trklerinde Hat Sanat / 589


Muhittin Serin Osmanl Hat Sanat/ 595
Hsrev Suba Hattat Osmanl Padiahlar / 603

ule Aksoy Osmanl Sultanlarnn Turalar ve Tural Belgeler / 610

TEZHiB VE CiLT

Zeren Tannd Osmanl Sanatnda Cilt/ 620


F. iek Derman Osmanl Asrlarnda Ush1p ve Sanatkarlaryla Tezhip
Sanat/ 624
Hatice Aksu Trk Tezhip Sanatnn Ssleme Unsurlar / 634

MiNYATR

Oktay Aslanapa Osmanl Minyatr Sanat / 647


Zeren Tannd Osmanl Dneminde Trk Minyatr/ 654

EBRU

M. Uur Derman Osmanllarn Renk Cmb: Ebruculuk/ 660

iNi

Gnl nry Erken Osmanl Mimarisinde ini CXV-XVI. Yzyl Ba znik-Bursa-


Edirne) I 664
Ara Altun Osmanl iniciliinde znik/ 669

DiGER SANATLAR

Tercan Ylmaz Osmanl Maden Sanat/ 676


Aygn lgen Osmanl Kuyumculuu/ 681
Yldz Demiriz Osmanl Kalem leri I 694
Bekir Deniz Osmanl Dnemi Hallar/ 610

Osmanl'da Resim ve Heykel

Gnsel Renda Osmanllarda Padiah Portrecilii/ 713


Kymet Giray Osmanl mparatorluu'nda Yal Boya Resim Sanatnn Geliim

izgisi/ 720
Seyfi Bakan XVIII. ve XIX. Yzyl Avrupa Sanatnda "Osmanl" "Turquerie" ve

"Oryantalizm"/ 736
Kymet Giray Osmanl mparatorluu'nda Heykel Sanatnn Geliim
izgisi/ 748
Engin zendes Osmanl mparatorluu'nda Fotoraf/ 753

Osmanl'da Sahne Sanatlar

Dilaver Dzgn Geleneksel Trk Tiyatrosu / 766

zdemir Nutku Darlbedayi'den stanbul ehir Tiyatrolar'na/ 778

Halit Re.fi Osmanl'da Sinema / 786

-.....
... .....____________________.
(1444-1446, 1451-1481) istei zerine opolili Fer
Osmanl Dnemi'nde
dinand sanat Pisanello'nun rencisi Constanzo
de Ferrara'y muhtemelen 1477-1478 ylnda istan
Trk Minyatr
bul'a gndermitir. Bu sanat stanbul'da kald
sre iinde II. Mehmed iin bronzdan madalyonlar
hazrlamtr. Madalyonlardan biri 1481 tarihlidir ve
bir yznde II. Mehmed'in proflden bst portre
si, dier yznde onu at zerinde gsteren tasviri
vardr (Oxford. AM). Topkap Saray Mzesi Ktp
hanesi'nde Fatih Albm olarak bilinen bir murak
ka iinde yer alan Fatih portresini (H.2153, 145a)
yukarda ad geen madalyonla olan benzerliinden
Zeren Tannd* dolay kimi aratrmaclar Constanzo de Ferrara'ya,
kimileri doulu bir sanatya atfederler. Sultan II.
Mehmed'in Venedik ynetiminden bir bronz d
kmcs ve heykeltra istemesi zerine Venedikli
ressam aileden Gentile Bellini 1479-1480 ylnda is
tanbul'a gnderilmitir. Bellini'nin stanbul'daki a
lmalarndan gnmze kalanlar, II. Mehmed'in
yalboya portreleri (Londra NG, Nr. 3099), bronz
madalyonu ve figr izirrleridir (Londra. BM. Nr.
lk rnekler P.p. 1-19, 1895-9-16-974). Bir Osmanl sekini ve
brokrat olan yazar Mustafa Ali, 1587 ylnda yaz
Sanat deeri olan elyazma eserlerin hazrla
d Menakb- Hnerveran isimli eserinde Fatih
nabilmesi her eyden nce sanat destekleyicisinin
dneminde, Trk ressam Sinan Bey'in Venedikli
654 varlna baldr. Hkmdarlar, vezirler, eyalet va
ressam Mastori Pavli'nin rencisi olduunu, Sinan
lileri, ehzadeler, hanm sultanlar sanat destekle
Bey'in rencisi olan Bursal Ahmed iblizade'nin
yenlerin nnde gelir. Bu kiilerin zenginlikleri, il
de portre yapan ressamlarn en iyisi olduunu be
gilerinin derecesi, sanatlarn yetenekleri retilen
lirtir. Fatih Albm iinde yer alan bir dier portre
eserlerin nitelikli olmasnda etkili olmutur. Os
Sultan II. Mehmed'i bada kurmu otururken, bir
manl dneminde nakkahane etkinliinin 15. yz
elinde mendil, dierinde tuttuu gl koklarken
yln ilk yarsnda Sultan I. Mehmed (1413-1421),
betin1ler ve bu resim Sinan Bey'e veya Al1med ib
II. Murad (1421-1444, 1446-1451) ve devlet adam
lizade'ye atfedilir (TSM, H.2153.lOa).
Umur Bey'in (lm. 1461) koruyuculuunda Bur
sa'da youn olduunu kantlayan rneklerin olma Fatih'in olu Sultan II. Bayezd (1481-
sna ramen bu dneme ait minyatrl bir eser bi 1512)'n kltr himayecilii onun 27 yllk Amasya

linmektedir. Bu eser de Germiyanl Sleyman ah, valilii sresinde olduu gibi stanbul Saray'nda

Emir Sleyman ve Sultan I. Mehmed tarafndan hi da srer. Yeni sultann kitaba olan geni ilgisi ba

maye gren air Ahmedi'nin skendername'sidir basndan devrald kitap hazinesinin sistemli ka

(Faris BN, Turc 309). Trk minyatr sanatnn r taloklama almasnn yaplmasna yol aar. 15.

nekleri bakentin Bursa'dan Edirne'ye ve sonra s yzyln son eyreinde resim sanatnn son derece

tanbul'a tanmas;dan sonraki yllarda artmaya zenli ve zgn rneklerinin yaratld Timurl y
netimindeki Herat'tan, Akkoyunlularn ynetimin
balar. Edirne'de hazrland bilinen rnekler az
deki iraz ve Tebriz'den Osmanl Saray'na sanat
olmasna ramen bunlarn resimleri, Trk tasvir
gleri artar. Timurl dneminin nl airi Molla Ca
sanatnn gelimesine bir yol hazrlamtr. Bunlar
mi, eseri Silsile! el -Zeheli in nc blmn Sul
1455-1456 tarihli Dilsuzame (Oxford BL, Quseley
tan II. Bayezd iin yazar. Fars dilinin sevilen eser
133) ve bu yllara tarihlenebilen Klliyat- Katibi
lerinden Assar'n Mihr ve Mten'sinin Akkoyunlu
(TSM, R.989) ile Ahmedi'nin lskedernamesi (Ve
('J P;of Dr., Uluda niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi retim
nedik ML, Cod. Or. XC)'dir. Sultan II. Mehmed'in Uyesi.
!ar dneminde iraz'da hazrlanm resimli bir kop disine Osmanl padiah tarafndan resmen, Os
yas bu Osmanl sultanna gnderilir (TSM, manl padiahlarnn tarihte grldkleri dnem
A.3563). Onun dneminde Saray Nakkahane den balayarak resimlenmek zere manzum bir ta
si'nde Kelile ve Dime (Bombay POWM, Nr. 51.34; rih yazma grevi verilen ilk yazar-ehnameci Fet
Bursa K. Hseyin . 763), Hsrev ve irin (TSM, hullah Arif elebi'dir. Kanuni Sultan Sleyman'n
H. 686, Uppsala UL, Vet. 86; New York MMA, 69.27) (1520-1566) emriyle yazd ehname'sini Arifi be
gibi konusu edebiyat olan eserlerin resimlendirildi ciltte toplar. Bu tarihin beinci cildi olan Sleyman
i grlr. Bilge peygamber Sleyman'n yaamn name, Sultan Sleynan'n saltanatnn 1520-1558
anlatan Sleymaame, Bursal air Uzun Firdevsi yllar arasnda geen olaylar konu alr (TSM.
tarafndan bu sultan iin yazlr ve resimlenir (Dub H.1517). 1558 ylnda hazrlanan ve iinde 69 resim
lin CB, T.406).
bulunan eseri raklaryla beraber be nakka ha
zrlamtr. Bu ressamlardan zellikle biri, batan
baa derin gzlemlerle bezenmi, zengin ierikli,
Minyatr Sanatnda
tarihi kaynak deeri bakmndan nemli izimler
Verimli Bir Dnemin Balangc
ortaya koymutur. Bu eseri resimleyen nakka eki
Osmanl Devleti'ni ynetenler bata sultan binin ba olduu sanlan ve ad bilinmeyen bu res
ve vezirler olmak zere, Osmanl topraklarna kat samn slubu, onun 16. yzyln ikinci yarsnda
lan lkelerin zenginliklerinin, meydana getirilen sa Trk resmine zg zellikleri belirleyen Nakka
nat eserlerinin ve sanatlarnn deerini ok iyi bi Osman olabileceini dndrmektedir. SUey
liyorlard. O lkenin tanabilen deerleri ve sanat aane'nin bir dier ressamnn da figr ressam
.
larnn bir ksm Osmanl sarayna getirilmitir. lnda bir r at sylenebilir. Bu dnemde ise
figr resmi ve zellikle devlet adamlarnn portre
zellikle Sultan I. Selim dneminde (1512-
lerini izmekle nlenen ressam Nigar! vardr. Dola
1520) doudan getirilen sanatlarn Osmanl nak
ysyla Nigarl'nin imparatorluk sanatnn bu ba ya-
kahanesinin belirli bir dzeye ulamasnda nem
ptn resimleyen sanat kmesi arasnda yer ald- 655
li rolleri olmutur. Saray nakkahanesinin bu orta
dnlmelidir.
mnda resimlendirildii bilinen ilk eserlerden biri
1515 tarihli Matk at-Tayr (TSM, E.H.1512) ve Enderun'da yetien Nasuh b. Karagz b.
1520-1530 yllar arasna tarihlenen ve Osmanl ta Abdullah el-Bosnavi 16. yzyln ilk yarsnda yaz
rihiyle ilgili resimli kitaplarn ilklerinden olan Se d ve resimledii taril kitaplar, yapt mimari
liname'dir (TSM, H.1597-98). Bylece Osmanl maketler, silahrlk gsterileriyle n yapm ve
lkesine doudan ve batdan katlan yeni lkeler matrak oyunundaki becerisi dolaysyla Matrak
den gelen sanatlarn, sarayda eitilmi olanlarn Nasuh olarak tannmtr. Nasuh Sultan II. Bayezd
ve stanbul esnaf arasndan seilen sanatlarn ve I. Selim dneminde yaplan seferlerin kimi men
katklaryla nakl az, doalc yn ar basan zillerini, Sultan Sleyman'n ran ve Macaristan se
bezeme slubuyla ve gereklere dayanan, belgesel ferlerinde ordunun izledii menzilleri, Barbaros
yn ar basan bir tasvir tryle Osmanl'ya z
Hayreddin Paa'nn kumandasndaki Osmanl do
g slubun 1520 yllarna doru ortaya kt g
nanmasnn gney Avrupa limanlarna yapt se
rlr.
ferde konaklanan limanlar insan figrlerine yer
Osmanl tasvir sanatnda dingin, arbal vermeden resimlemitir. O, toporafik manzaralara
diziler halinde hazrlanan ve konular tarih olan gz byleyen bir dzen vermi, yazyla anlata-
eserlerin ayrcalkl bir yeri vardr. Bu tr resimli ki madklarn grsel dile aktarm, slam'da salt man
taplarn banda Osmanl padiahlarnn tarihini zara ressamlnda r am, kentlerin 16. yzyl
manzum olarak anlatan ve ehname ad verilen daki durumlarn sanki fotoraf eker gibi belgele
eserler gelir. 15. yzyl sonlarnda resimlendirildii mitir (stanbul K, T.5964; TSM, H.1608, R.1272;
sanlan ehane-i Melik-i mmi (TSM, H.1123), bu Dresden SLB, E.391). Osmanllar'da yaygn olan bir
trn ilk rnei olarak Sultan II. Bayezd dne tr resim slubu da Sultan I. Sleyman dneminde
mindeki (1481-1512) baz olaylar konu alr. Ken- ortaya kmaktadr. Bu resimler hac tre ve yn-
temlerini, Kuds, Mekke ve Medine ehirlerinin dnemin Safevi minyatrlerinde olduu gibi ssle
zelliklerini anlatan eserlerde veya hac vekaletna meci elerle verilmiyordu. Dou'nun masal dn
mesi olarak hazrlanm rulolarda yer alr. Nasuh'un yas, ar zenle izilmi iekli baheler, kat kat
izimleri gibi figrsz, plan ve kroki eklindeki bu ve duvarlar sslemeli kkler, ince, uzun, zarif g
resimler salt kutsal yerleri deil, eserlerin hazrlan zeller Osmanllar'n tasvir dnyasna girmiyordu.
d dnemde hac yolu zerindeki mimarlk rnek Osmanl ressamlar doaya gereki bir tavrla
lerini, Osmanl sultanlarnn kutsal kentlerdeki imar yaklayordu. Glgeleme yapmadan kullandklar
faaliyetlerini de belgelemektedir (TSM, A.3547, renkler resme bir duruluk getirir, sahneye yerleti
R.917, H.1812). rilen elerin ilk bakta kavranmasna yardmc
olur. Resim dzeninin ana izgileri paraleller, diya
Osmanl saray nakkahanesinin tekilatlan
gonaller ve ylanvari dnlerdir. Kenar izgileri
maya balad ve henz tarih kitaplarn resimle
eriyip yok olmamtr, her eyin snr aka belli
menin yaygn bir gelenek olmad sralarda, nak
dir. Nakkahane ynetimi slam kitap ressamlna,
kahanenin ilk almalar edebi konulu eserlerdi.
resin1lenecek eserlerin konusunun seiminde de
Ali ir Nevai'nin Hamse ve Divan'lar, slam klasik
yenilikler getirmitir. Padiahlarn ve paalarn ka
lerinin nl iki kitab Hamse-i Nizami ve ebna
tldklar savalar, eli kabulleri; padiahlarn avlan
me-i Firdevsi nshalarnn Trke evirileri resimle
madaki, cirit, ok atmadaki hnerleri padiahlara
mek iin seilen eserler olur. Beceriksiz bir pers
yaraan bir tantanayla yryen ordu alaylar, d
pektifle izilen mimariler, vcutlarn naif grnt
n enlikleri, padiah portreleri resimlenmek iin
sne aykr iri sarkl ve asker taburu gibi dizilmi
seilen konulardr. Btn bu resimlerde ilk algla
figrler, ular sivrilerek kvrlan kme iekler ve
nan, trenlere zg resmi, arbal ortamn varl,
serviler bu eserleri resimleyen musavvirlerin zel
imparatorluun dinamik ama dizginli gc, yksek
likleridir (TSM, H.802, R.804).
lde bir dzenin varldr. Bu yaklam Osman
16. yzyln ilk yarsndan sonra Osmanl l tasvirine bir belge nitelii kazandrr. Bunlar, kl
Saray Nakkahanesi'nde bu dnemin veya nceki tr, ekonomi, mimarlk ve kurumlar tarihiyle ilgile
656
dnemlerin hattat, musavvir ve mzehhiplerinin nenler iin ayrntl grsel malzemelerdir.
tek yapraklar halinde olan almalarn bir arada
Osmanl minyatr sanatnn verimli ve iliti
toplayan murakka (albm) yapmclnn yaygn
aml bir dnemi de Sultan III. Murad'n saltanat
lamaya balad grlr. Resin1leri bu tr albm
yllardr (1574-1595). Osmanl padiahlarnn tarih
lerde yer alan ressamlardan biri de ah Kulu'dur.
leri bu dnemde minyatrlenen eserler arasnda
Onun atf imzasn tayan veya ona atfedilen al
nde gelir. ehnamecilik grevi Seyyid Lokman'a
malar, gvdesinin ana izgileri kaln hatla belirlen
verilmitir. O Nakka Osman ile birlikte alacak
mi ejderler, kvrlan veya ani dnle krlan dal
tr. te bu ikilinin ve yardmclarnn hazrlad
lar zerindeki hanervari yapraklar, hatay dizileri
eserlere Tarib-i Sultan Sleyman, ebame-i Selim
veya demetleri, deerli bir kuyumcu yapt zeniy
Han, ebiebane, Herame, Zbdet t-Teva
le bezenmi giysili peri resimleridir (TSM, H.2154, rib adlar verilir ( Dublin CBL, T.413, T. 414; TSM,
2a; Washington FGA, 37.7). Nakka Veli Can, onun A.3595. B.200. H.1523.1524. H. 1321; stanbul K,
geleneini, 16. yzyln ikinci yarsnda srdre F.1404. stanbul TEM, 1973 ). Ayrca snnet d
cektir (TSM, H.2162, 8b, H. 2168,15a). n enliklerini betimleyen Surame (TSM,
H.1344), Hz. Muhammed'in yaam yksnn re
simli rnei Siyer-i Nebi (TSM, H.1221, 1222. New
Deien Temalar ve sluplar
York PL, T. 3; Dublin CBL, T. 419) resimlenen dier
16. yzyln ikinci yarsndan sonra Saray eserlerdir. Sultan III. Murad'a kadar Osmanl padi
Nakkahanesi'nin almalar gerek slup gerekse ahlarnn portrelerini bir kitap iinde toplama ge
konu bakmndan dier slam lkelerinin resim sa lenei de bu dnemde yine Seyyid Lokman ve
natndan zellikle Safevilerden tamamen ayrlm Nakka Osman ibirliiyle kurulur. Nakka Os
tr. Doa tasvirleri gemi yzyllarn nl nakka man'n portreleri 3/4 proflden, diz km veya
hanelerine sahip Calayiri, Trkmen, Timurl ve ayn bada kurmu oturur, bir elinde mendil, dierinde
kitap veya iek tutar. Onun seri halde sultan port Ehl-i Hrefe bal olsun veya olmasn sarayn hiz

releri tasarm, ada ve sonraki Osmanl nakka metinde ynetimin istedii dorultuda eser ver
larna model olur (TSM, H.1563; stanbul K, mekle ykmlyd. Ancak yeni uyum ve gzellik
T.6087). yollar yaratnada sanat gr davranr. Farkl sa
nat ortamlarndan da gelmi olsalar, 16. yzyl ba
larndan sonra tm kitap sanatlar gelenekselle
Osmanl Saray Tekilat inde mi biimlerin ilenmesinde ustaln doruuna va
Nakkalarn Yeri rrken, yeni geleneklerin tohumlarn da atar, artk
retilen eserler Trk sanatna zg zelliklere sa
Osmanl devletinin imparatorluk haline gel
hiptir.
meye balad yllardan sonra saray ynetimi, Os
manl saray tekilat iinde Ehl-i Href ad altnda Osmanl saraynda elyazma eser hazrlan
sanat topluluu oluturmutur. Sarayn her trl masnda alanlarn sarayda hangi mekanda al
sanat ve zenaat ilerini gren ve saraydan maa tklarna ilikin kesin bilgilere rastlanmaz. Bu sanat
alan bu topluluk imparatorluun politik gcnn larn nakkahane ad verilen yerde faaliyet gs
st dzeye ulat ve in1paratorluk hazinesinin terdikleri bilinmekte ve bu nakkahane binasnn
zengin olduu dnemde kalabalk bir kadroya sa Topkap Saray'nn Bab- Hmayun'u dnda Ars
hipti. Yzyllar boyunca bu topluluun hazrlad lanhane binasnn yannda olduu ve sarayn birin
eserlere yaplan harcamalar ve sanatlara denen ci avlusunda ressam, mzehhip, mcellit gibi sa
cretler gz nne alnacak olursa, saray ynetimi natlara tahsis edilebilen atlyelerin bulunduu
nin, sanat eserinin retiminde bu denli bir masraf genellikle kabul edilir.
stlenmesi, sanat eseri retimini youn devlet ile
rinin bir paras ve gcn gstergesi olarak grme
lerindendir. Nakkahanenin rgtlenmesinde

Osmanl saraynn kitap sanatlar (musav Durgunluk, Deien Zevkler ve


657
vir, mzehhip, mcellit) Ehl-i Hre/tekilat iinde Minyatr Sanatnn Sonu
katipler, mcellitler ve nakkalar ad altnda blk
Osmanl Saray'nn Nakkahanesi'nde min
ler oluturuyor ve bu tekilatn dier mensuplar gi
yatr sanatyla ilgili almalar 16. yzyln ikinci
bi yevmiye zerinden ayda bir maa alyorlard.
yarsnda Sultan III. Murad dneminde en yce do
Mzehhip, mcellit ve raklar gibi musavvirlerin
ruuna ulamtr. 16. yzyl sonlarndan balaya
de aldklar maa ve terakki, maa defterine yazl
rak, imparatorluun ekonomik gcnn azalmas
mtr. Eser retimi iinin youn olduu zamanlar
saray tekilatnda, sarayn her trl sanat ilerini
da veya yaplacak i iin yetenekli birisi Ehl-i Href
gren Ehl-i Href mensuplarn da etkiler. Resimli
iinde bulunamazsa ar esnaf arasndan creti
karlnda yeterli sayda usta kii sarayda altrl kitap retimi de zenginliini kaybeder. Sultan III.

mtr. Bayramlarda padiaha yaplan zel iler iin, Murad'n yerine olu III. Mehmed (1595-1603) ge

eser getiren nakka veya baka sanaty padiah tiinde, nakkahanede zellikle tarihi konulu ki

hilat veya para ile dllendirmi, eser getiren sa taplar resimleyen ekip de deimitir. Bir nceki

natnn ismi, getirdii eserin cinsi, karlnda ona dnemde alan ehnameci Seyyid Lokman ve
denen parann tutar veya verilen hilatn cinsi Nakka Osman ekibinin yerini, imdi ehnameci
inam defterine kaydedilmitir. Nakkahanede g Talikizade ve Nakka Hasan almtr. Saray'da En
rev yapan tm sanatlar gibi musavvirlerin de derun'da yetien ve vezirlie kadar ykselen Nak
atanma, maa, terfi, k gibi ilemlerinden, nak ka Hasan'n Osmanl minyatrne yeniden tazelik
kahanede yaplmas istenen iin resmen ilgili sa ve g katan resimleri, konular tarili ve edebiyat
natya verilmesinden hazinedarbann kimi za olan yirmi kadar eserde yer alr. 1605 ylnda Bur
man da bina emininin sorumlu olduu anlalmak sa muhafz olan Nakka Hasan, Sultan I. Ahmed'in
tadr. Sanat deeri olacak kitabn hazrlna ilikin (1603-1617) Bursa'y ziyaretinden nce Bursa Sara
tasarlar ynetimin st kademesini ilgilendiriyordu. y'nn hazrlanmas iin grevlendirilmi ve bu sa
Saray nakkahanesinde ie balayan her sanat, ray iin bir de fener yapmtr. Nakka Hasan Sul-
tan I. Ahmed'in byk boyda tezhipli bir turas boyamada tonlamalara yer vermesi onun bat res
n da hazrlamtr. Sanatnn bu faaliyetlerinden, mine yaklaan admlardr. Levni'nin ba yapt Sul
saray nakkalarnn ilerinin salt minyatr izmek tan III. Ahmed'in ehzadelerinin snnet dn
olmad, bina bezemesi, tezhip gibi tm ssleme enliklerini grselletirdii Su rn ame' dir (TSM,
ilerini de yaptklar anlalmaktadr. A.3593). 1720 ylnda yaplan dn enlikleri s
tanbul Okmeydan ve Hali'te 15 gn ve gece sr
1590-1606 yllar arasnda Osmanl yneti
mtr. Halkn ve davetlilerin nnden meslekleri
mindeki Badad'da resim etkinliinin youn oldu
ni icra ederek geen esnaf, hokkabazlarn, engi
u grlr. Bu etkinliin ayn dnemde stanbul
lerin, cambazlarn gsterilerini, gece kla yaplan
Saray'nda srdrlenden ok farkl slup zellii
elenceleri, verilen ziyafetleri, gelen hediyeleri
vardr. Resimler genelde, Badadl air Fuzuli'nin
Levni 137 resimle betimlemitir. Trk sanatnda
eserlerinde olduu gibi tasavvufla ilgili kitaplarda
portre ressamlnn hatr saylr bir yeri olduu,
yer alr. Resimlerde ilk gze arpan kalabalk insan
hibir slam lkesinin sanatnda Osmanllarda ol
fgrleridir. Bu kalabalkta Badad'da yaayan de
duu kadar padiah portresinin yaplmad gr
iik ulustan kiiler ve tarikatlarn eyh ve dervile
lr. Levni de dnemine kadar olan Osmanl sultan
ri yer alm, kentin ok uluslu karmaas resimlere
larn, Nakka Osman'dan beri gelenek olduu e
yansn1tr (TSM, H.1230; stanbul TEM, 1958).
kilde otururken betimlemi, ancak hamisi III. Ah
Badad'daki resim etkinliini destekleyenin bir s
med'i ssl bir tahtta otururken ve yannda ehza
re Badad'da valilik yapan ve sanatsever bir ailenin
desi olduu halde gstermitir (TSM, A.3109). Ayn
ferdi olan Veziriazam Sokullu Mehmed Paa'nn o
ca Levni ve I. Mahmud dneminde Cl 730-1754) sa
lu, mevlevilie eimli Hasan Paa olduu anlal
ray evresinde tannan bir ressam Abdullah Buhari
mtr.
toplumun eitli kesiminden kadn ve erkekleri
17. yzyl Trk minyatrnn ksmen ve gnlk yaamlar iinde betimlemilerdir.
rimli bir dnemi Sultan I. Ahmed ve Sultan II. Os-
zenle yaplm tezhiplerle ssl, ayn usta
man'n saltanat yllarna rastlar (1618-1622). I. Ah
658 lkta cilt kapaklaryla kapl, usta katiplerin hattyla
med dneminin resim etkinlii vassale yapmada
yazlm Kuran, dua ve iir kitaplarnn ve onlar ha
usta Kalender Paa'nn gayretiyle Falname (TSM,
zrlayan sanatlarn isimlerinin gnmze ulama
H.1703) ve Murakka (TSM, B.408) yapmclyla
s, 19. yzylda ve 20. yzyln banda elyazma
srerken, II. Osman dnemindeki resim etkinlii
eser hazrlama faaliyetinin hala saray ynetiminin
ehnameci Nadiri ile ressam Naki'nin uyumlu i
koruyuculuunda olduunu gsteriyor.
birliinin bir sonucudur. II. Osman dneminin
olaylarn, sultann katld Hotin seferini konu Ancak, minyatrl eserler 19. yzyln ilk
alan ebname-i Nadiri (TSM, H.1124), aralarnda yarsndan sonra grlmez. 19. Yzyln ilk yarsn
Naki'nin de olduu birka ressamn ibirliiyle ha da yaplanlar da Sefaretname veya Seyahaname gi
zrlanmtr. Naki bir portre ressam olarak da be bi eserlerde yer alan portreler ve suluboya tekni
enilmi, hamisi Sultan II. Osman' at zerinde be inde yaplm salt kent tasvirleridir. Bundan byle
timledii gibi (TSM, H.2169.13a), gemi dnemle batl anlamda tuval resmi beenilecektir.
rin Osmanl air ve eyhlerinin de portrelerini ha
zrlamtr (TSM, H.1263).
Kaynaka
Bat'nn Osmanl toplumunu fazlasyla etki
And, M., Turkisb Miniature Painting: 71e Otto
lemeye balad 18. yzylda minyatr ressaml,
man Period, Ankara 1979.
hattat ve air Sultan III. Ahmed (1703-1730) ve Ve
, Minyatrlerle Osmanl-lslam Mitolog
ziriazam brahim Paa'nn (lm. 1730) desteiyle,
___

yas, stanbul, 1998.


eskiyle yeniyi kartrmak eklinde hareketlenir.
Bunda batl resim anlayn geleneksellie uygula Atasoy, N. ve aman, F., Trkisb Miniatre Pa

inting, stanbul 1974.


may, zellikle doa biimlerinde ustaca baaran
Nakka Levni'nin nemli pay vardr. Levni'nin do Atasoy, N., "Nakka Osman'n Padiah Portreleri

a ayrntlarna ve figrlere boyut kazandrmas, Albm", Trkiyemiz, 6 (1972), s. 2-14.


Atl, E., Sleymanname: 11e nustrated History of Rogers, J. M., Ward, R. M., Sleyman tbe Magni

Si/eyman tbe Magnificent, Washington-New York 1986. jicent, London 1988.

aman, F., "Turkish Miniature Painting", 71e Art Stchoukine, I., La peinture turqte d'apres les ma

and Arcbitecture of Turkey, ed., E. Akurgal, Fribourg, nuscrits illustres, !De Su/ayman fer a Osman 11, 1520-
1980, s. 222-247. 1622, Paris 1966.

, "Anadolu Trk Minyatr", Anadolu


, La peinture turque d'apres les manusc
___
___

Uygarlk/an Ansiklopedisi, 5 (1982), s. 929-951.


rits illustres, ll:De Murad JV a Mustafa lll, (1623-1773),
___ , "Mimar Sinan Dneminde Saray'n Ehl Paris 1971.
i Href Tekilat", Mimar Sinan Dneminde Trk Mimar
Titley, N. M., Miniatures From Turkisl Manusc
l ve Sanat, stanbul, 1988, s. 73-77.
ripts. A Catalogue and Subject Index of Paintings in the
___ , "Saray Nakkahanesinin Yeri zerine Britisb Library and Britisb Museum, Landon 1981.
Dnceler", Sanat Tarihinde Doudan Batya. nsal Y
Tannd, Z., Siyer-i Nebi, lslam Tasvir Sanatnda
cel Ansna Sempozyum Bildirileri, stanbul 1989, s. 35-46.
Hz. Mub ammed'in Hayat, stanbul 1984.
aman, F., ve Tannd, Z., Topkap Saray Mze
Trk Minyatr Sanat, Ankara, 1996.
si lslam Minyatrleri, stanbul, 1979.
Ksaltmalar
___ , Topkap Saray Museum. 7be Albums and

Rlstrated Miniatures, ed. M. J. Rogers, London 1986. Washington FGA: Freer Gallery of Art; New York

MMA: Metropolitan Museum of Art; New York PL: Pub


Ettinghausen, R., Ttrkisb Miniatures from tle
lic Library; Dublin CBL: Chester Beatty Library; Landon
13tb to tbe 18tb Century, Milano 1965.
NG: National Gallery of Art; Landon BM: British Museum;
Grube, E. J., "The Date of the Yenice Iskandar
Paris BN: Biblotheque Nationale; Oxford AM: Ashmolean
Name", Islamic Art II, (1987), s. 187-202.
Museum; Dresden SLB: Sachsische Landesbibliothek; Ye
Renda, G., Batllama Dneminde Trk Resim nice ML:Yenice Marciana Library; UUL:Uppsala University
Sanat: 1700-1850, Ankara 1977. Library; BPOWM: Bombay Prince of Wales Museum; BK:

, "stanbul Trk ve slam Eserleri Mze Bursa nebey Ktphanesi; stanbul K: niversite K-
___
659
si'ndeki Zbdet-t Tevarih'in Minyatrleri", Sanat 6 tphanesi; stanbul TEM: Trk ve slam Eserleri Mzesi;

(1977), s. 58-67. TSM: Topkap Saray Mzesi.