You are on page 1of 86

Bat Klasikleri

ORGANON I
KATEGORYALAR
Aristoteles
Bat Klasikleri
23

No. 8 7 1 9

TOPTAN SATI
stanbul Devlet Kitaplar Mdrl
Ankara, zmir, Adana, Samsun, Elaz ve Erzurum
Blge eflikleri
PERAKENDE SATI
Mill Eitim Yaynevleri
ve Bakanlk Yaynlar satcs kitaplar

% 5 KDV DAHL FYATI: 1400 LRA


(1333 Lira+67 Lira)
MLL EGTM BAKANLII YAYINLARI: 1172
BLM ve KLTR ESERLER DZS: 300
Bat Klasikleri: 23

Kitabn ad
ORGANON I
Yayn kodu
89.34.Y .0002.466
ISBN 975.11.0016.X (Tk. No.)
ISBN 975.11.0148.4 (1. Cilt)
Bask yl
1989
Bask adedi
20.000
Dizgi, bask, cilt
MLL EGTM BASIMEV

Yaymlar Dairesi Bakanl'mn


3.8.1988 tarih ve 6490 sayl yazlar ile
ikinci defa 20.000 adet baslmas uygun grlm
birinci parti olarak 5.000 adet baslmtr.
Bat Klasikleri

O R G A N O N
I
Aristo

eviren
HAMD RAGIP ATADEMR

iC^l!

istanbul, 1989
NSZ

Sade yeni ilim ve mantk anlaylarm ve tah-


lil ve tenkidlerini, bunlara konu olan bu metinlerle
dorudan doruya yaplacak bir temasla kavramak
ve takibedebilmek iin deil; ayn zamanda ve daha
ok Aristo'nun dier kitaplar gibi Organon'unun da
islm dncesi ve dnrleri zerinde srekli ve
byk tesirler yapan eserlerden olmasyla dilimize
evrilmesi ok gerekli bir idi. Tarih boyunca ona
yaplan itirazlarn ve hcumlarn pek ou, sade
lim olarak yazdklarnn de, ayn zamanda ilim
teorisiyeni olarak yazd kitaplarn da iyice tann-
mamasndan ve eserleriyle dorudan doruya bir
temas salanamamas yznden iyice incelenememe-
sinden ve bylece birikmi bir tarafl ve bakala-
rndan nakil ve bakalarnca tefsir olunan bilgiler-
den ileri gelmekte idi. Nitekim Aristo'nun mant
bugne kadar okunan ve okutulan ve daha sonralar
tertiplenen Klsik mantk'tan ayn olduu halde bu
kartrlm, birok deitirmeler ve eklemelerle
kendinin olmyan fikirlerden dolay ok defa ve sk
sk hcuma uram ve sulandnlmtr. Muhakkak
olan u ki dnrlerin veya filozoflarn pek o-
unca Aristo'nun eserleriyle ancak nakiller, erhler
ve tefsirler yoluyla temas salanm; hakl haksz,
batda olduu gibi-Aristo felsefesinin talihi icab ola-
cak! - islm leminde de Meaiye ve mantm itham
edenler bulumu, fakat itham olunduu kadar da be-
nimsenmi ve zerinde ilenmitir.

Bir yandan slm felsefesi ve teolojisi, islm


dncesi ve ilmi zerinde, bir ok tslm-Trk fi-
VI

lozoflar zerinde yapt tesirler ve yetkin bir filo-


zof rnei saylmakla tmuallimi evvel olarak yap-
t otorite bakmndan; bir yandan da sisteminin
altnda deta gelenekleen ve 25-30 yl ncesi-
ne kadar Trk, Arap, Fars ve hatt Ordu dlerinde
yzlerce ve yzlerce erhlerin ve erhlerin erhleri-
nin ve ilh... yazldm dnrsek bizim iin ilk
defa tercmesine giriilen bu eserlerin deeri bir
kat daha artar.
ok eskidenberi, felsefe tarihilerinin ve tarih-
lerinin ahadetine gvenilirse, sz gelimi, grek di-
lini bildii iddia olunan tmuallimi sanu Uzluk olu
Farb gibi byk filozoflarmz mstesna, imdiye
kadar filologlarmz filozof, filozoflarmz da filolog
olmadklarndan metinlerle doru bir temas sala-
namam ve baz belli bal ve ou Arapa erhle-
rin incelenmesiyle yetimsenmiti. Bugn de bu i-
leri baaracak filolog-fozoflar beklerken, btn ek-
siklerimize ramen, daima aktel bir ehemmiyet ve
deeri muhafaza eden bu eserleri dilimize kazan-
drmann bir zaruret olduuna inanmaktan kendimi-
zi alamadk. Burada evirmemizi yunanca metinle-
riyle karlatrmakta ne bilgisini, ne de zamanm
esirgemeyen deerli meslekdam Klsik Filoloji do-
enti Suat Sinanolu'na minnettarlm ifade etme-
yi bir bor birim.
*
*

Bir nsz iin J. Tricot'nun giri ini az ok


deitirmek ve trl noktalarda baz otoritelerin
farkl, belki de daha salam, daha yeni grleri
ve anlaylaryla tamamlamak da uygun derdi.
Fakat phe yok bir ilim olarak alman <Mantk* m
tbabas saylan, dnme ve rne imkn veren
Aristo'nun yapt byk ii tall etmenin ve fikir
VII

tarihindeki tam yerine yerletirmenin bu kadarla


pek kolay olmayacana da inanyoruz. Aristo'nun
ilim anlayndan hibir zaman ayrlamayan mantk
anlaynn da, trl alarda bir sr itham ve
mnakaalarn konusu olan btn sisteminin, hatt
teferruat iine girmek artyla, baka filozoflardan
ve baka sistemlerden daha ok, btn zinciri takip
olunarak, btn balantlar belirtilerek incelenebi-
leceinde srar ediyoruz.

Zamannn en geni ansiklopedik, sistematik ve


yaratc kafasyla; hem geniliine hem de derinli-
ine, bilginin her alanndaki bulu ve grleriyle;
her eyi aklamak isteyen idealiyle; iirden ve ta-
sann dan uzak kuru bir slp, her kelimeyi sanki
lerek, tartarak syleyen bir azla; souk bir Pro-
fesr salhiyetiyle Aristo felsefe ve ilim tarihinin
kaybettii byk dehalardan biridir. limleri ren-
mek ve retmekle kalmayarak, birok ilimleri
*kuran bu dnya apndaki dnr uzun zaman
bir lim olarak incelenme konusu olmam ve hatt
ok defa ondan tamamyla ayr tutulan bir ilim teo-
risyeni olarak tahlil ve tenkidlere konu olmutur.
Bununla beraber onu itham eden veya benimseyen
bat lemi de, XII. nci yzyl ortalarna kadar ta
nmadklan mantk eserlerini yine Arap ve Trk
dnrler sayesinde tanm oldular. Bugn onun
hakkndaki fikirlerimiz bir hayli deimi ve itham-
lar yeni ithamlara yerlerini verirken yeni takdir ve
vurgunluklar kazanmaktan da geri kalmamaktadr.

lim pratisyeni Aristo'nun ilim yaparken, umum!


bir kanaat hilfna, nesneleri ve duyumlarn aha-
detini kksnmeden gzlemi, mukayeseyi, deneme
ve tmeravm daima kullanmasna, hatt tmevar-
mn her ilmin hareket ettii ilkelerin konuluunda
VIII

roln belirtmesine ramen onu yalnz kyas yoluy-


la ispat bir ilmin kurucusu bir ilim teorisyeni ola-
rak tahlil ve tenkit etmek det olmutur. Bu detin,
tamamyla braklmasa da daha insafl bir tahlil ve
tenkit zihniyetine yer vereceini umuyoruz.
Aristo'nun, mant ne fizik, matematik ve ilk
felsefe gibi teoretik; ne ahlk, iktisat ve siyaset gibi
pratik; ne de retorik, iir ve diyalektik gibi poetik
imlerden saymamakla onu bir ilim olarak almad
grlyor. Bundan tr ne ikili, ne de l ilim
snflamalarnda manta raslamyoruz. Ona gre
mantk ilimlerin girii, ilmin aleti veya ilmin ekli
ve hatt btn ilimler bu lete muhta oldukla-
rndan ilimlerin ilmi'dir. Gerek varln, varlk ola-
rak varln ilmi ilk felsefe veya fiziktesi olduun-
dan mantk gerek varln ilmi dedir. Fakat var-
ln kanunlar dncenin de kanunlar olduun-
dan varlk kanunlaryla dnce kanunlarnn bu
zdeletirilmesi sonucunda mantk fiziktesi veya
ontolojik karakterine brnerek objektif hakikatin
bilgisi, akl varlklarn bilgisi olmaktadr. Bu su-
retle o ilmin aleti olmakla kalmyor, ilmin kendisini
de konu olarak alyor.

Oz anlay zerine dayanan kavramdan ve kav-


ramlar arasndaki mnasebet temeli zerine kurulan
bu mantk yaps ayr ve uzun bir denemenin konu-
sudur. Byle bir mantn kurulu ve gelimesini
gerektiren sebep ve artlar gznnde tutacak
olursak grrz ki o gnk sosyal messeselerin
ve demokrasinin zl ile beraber yryen m-
nakaa ve retoriin kt kullanlmas ve ktye kul-
lanlmas; tedenberi srp gelen eliik felsef ve
ilm doktirin ve sistemlerin, okullarn dogmatizmle-
riyle hiilik arasnda at trl uurumlar bir
epistemolojik ve kritik hareketi dourmakla kalma-
IX

d; ayn zamanda bu epistemolojik ve kritik hareke-


tin tahlil ve tetkikinin de gerekliliini ortaya koydu.
Yunan sosyal yaps ve demokrasisi Retorik'i bir
hkmet aleti, bir kazan vastas olarak geliti-
rirken, ayn zamanda trl solistlerin elinde, bir-
ok teferruat iinde de olsa, insan zihninin tahlili
ve bu tahlilin zarurilii; okullar ve doktrinlerinin
karlatrlmas ile ilmin ve kesin bilginin, kaynak,
snr ve deeri zerindeki meseleler kozmolojik ala-
nn arka plna atlmasn, hatt braklmasn ge-
rektirmiti. Greklerin iyi yapma ve gzel konuma
ideali iinde ve yannda ak ve doru dnmenin
de n plna getii grlyordu. Fikirlerin, teori
ve sistemlerin ayrlklar ve birbirlerine kar ayk-
rlklarndan kuvvet alarak trl dnrlerin elin-
de diyalektik, sofistik ve eristik, hakikati ve bir ha-
kikat ilgisini bo, hakikat aratrlmasn da imkn-
sz saymakla bilgi meselesiyle mantk meselelerine
olan ilgiyi azaltacak yerde bsbtn artrmt.

Bu ontolojik olduu kadar epistemolojik olan


tahliller ve tenkitler karsnda; bilhassa yine tama-
myla ontolojik ve bir varlk metafizii olan Eleal-
larn diyalektik'i, varln bilinmesi, kavram ve yk-
leme zerindeki delilleri ile sofistlerin paradoksal
diyalektikleri karsnda Aristo'nun hareket noktasm
kavram felsefesi tekil eder. Hocas Efltunun du-
yulabilir nesneler'den nce, ayr ve stn bir ger-
ek dnlebilir varlklar, fikirler lemi ayrd ze-
rine dayanan fikirler teorisini ve deneme-tesi (trans-
cendant) ilim anlayn tenkit ederek ona karlk,
yine madde ve ekilden ibaret olarak varlm ka-
bul ettii, fakat yine ilim iin gerekli bir bilgi ol*
makla beraber duyularn verilerinden baka bir bil-
gisi olmayan tekcil (l'individuel) 1er iinde btncl
(l'universel) ; bylece z (l'essence) veya kavra-
X

m kabul eder; tekcil nesnelerin varlklarn kabul


ve onlar dolaysyla z kavramakla, varl zden
nce saymakla realist ve immanent bir ilim anla-
yn ileri srer ve gerek varlk olan tekcili ak-
layann btncl olduunu ifade etmekle de kav-
rama grn tamamlar. Sz (logos)n, dille d-
nce arasndaki mnasebetin ksaca aklanmasn-
dan balayarak terim, nerme, usavurma veya k-
yas ve ispat teorilerini koymakla dnce ve ilmin
imknszln iddia ve onlar inkr edenlere kar
dnme ve ilmin imknn mdafaa eder. lkelerin
ve bu ilkelerden karlan sonularn gereklilii ze-
rine kurulan tmdengelimlik (dductif) ve ispat
(dmonstratif) bir ilmin imknm iln ederek zaru-
rinin ilmi anlayna varr. Ksaca, ona gre ilim
ancak umum olana, zaruri olana taallk eder. D-
zenli bir sra iinde ve her bir itiraz nceden kar-
larcasma Aristo'ya has bir ksalk ve vecizlik iin-
de ifade edilen pek ok teoriyi barndran sistemi-
nin ve mantna ait bir ok teorilerin tahlilini b-
rakarak diyebiliriz ki onun kavram, nerme, usa-
vurma veya kyas ve ispat teorilerinin; diyalektii
hem ilim ve felsefenin kendisi, hem de felsefenin
yntemi olarak anlayan hocas Efltun'dan ayn ve
Topikalar'm konusunu tekil eden olasnn ve san-
nn bilgisi olan diyalektik anlay, hem bir bilgi teo-
risi, hem de ilk mantk kitab olan Organon'un ba-
lca konulardr.
Bu mantk, bir varlklar hiyerarisi zerine da-
yanan, bir cins-nevi mant, bir snf mantdr.
Ona yaplan itirazlar da buradan balar. Bu mant-
n ilimlerin gelimesinde ve gerektirdii yeni d-
n ekilleri karsndaki yetersizlii; trl teori-
lerinde kaplamc ve ilemci bakmlar arasnda kesin
olmamakla beraber, konu-yklem mnasebetini esas
almakla mnasebetlerin gerek ekillerini, mnase-
XI

betler mantn kle almad: hele zamamnn ma-


tematik ilmini yetkin ve bitmi gibi almasyla bu-
gnk matematik dncenin gsterdii gelimeleri
ifade edemeyecei; onun bir prgdication veya imppli-
cation mant olduu; olgulara, denemeye ve tme-
varma dayanmad iin verimsizlii ve hatt fizik-
tesi ve fiziinin ilim ve yntem teorisi olduundan
onlarla birlikte ykld sk sk ileri srlmektedir.
Bugn, gerei anlaymzla gerein bilgisinde il-
kesi z olan ve sebeb'i ifade eden orta terim'e daya
nan kyas ve ispat teorilerinin, zarurinin mant-
nn ereveleri alm grlse de tarih deeri ya-
nnda varln ilinti olmayan zaruri karakterlerinin
btnn anlatan z, umumiyi ve btncl olan
ilme konu vererek ona gtren yollan ve yntemleri,
ilke ve kaideleri ilk defa sistemli bir ekilde orta-
ya koyan Aristo'ya zihnin varlk kanunlarna ve ob-
jeye tabiliini kabul eden ilk derlitoplu bir bilgi
ve ilim teorisini, bir yntem ve mantk anlayna
borluyuz. Ve onun grlerinin ounun verimlilii
de tarafsz, cidd ve derin bir inceleme ile anlala-
bilecek durumdadr.
Organon'da nesnelerin, kendileriyle bilindikleri
varlk cinslerini inceleyen Kategoryalar'dan; hkm
ve eitlerini inceleyen nerme'den balayarak, bilgi-
nin aleti olan kyasn maddesini inceledii Birinci
Analitiklerde bihassa usavurmann eklini inceledii
kinci Analitikler'de aklanan bu materyel-formel
mantk anlay; Topikalar'da incelenen ve mantk-
tan olasnn, sannn bilgisi olarak ayrd Diyalek
tik'le kar konusu ispat ve gayesi ispat ilim olan
Analitik veya Apodiktik, ihtiva ettii orijinal ve sis-
temli grleriyle Aristo'nun z mal olan ilk b-
yk mantk denemesi olarak kalacaktr.

Ankara: 8. VII. 1947 H. R. ATADEMR


i|tt> ' zMn&Uai mn&onuyfiaj nniidi
GR

Organon ad altnda, Aristo'nun manta; daha


dorusu (nk mantk terimi daha sonra kulla-
nlmtr) ilme bir giri (propedeutique) olarak al-
nan Analytque'e ait eserlerinin btn gsterilir.

Tercmesine giritiimiz bu kitaplarn says


betir: Kategoryalar, nerme, Birinci Analitikler,
kinci Analitikler, Topikalar ve Sofistik tutamakla-
rn rtlmesi.
Bu cilt Kategoryalar'la nerme'yi ihtiva etmek-
tedir.
Kategoryalar kitabnm konusu terimin ve varl-
n trl cinslerinin incelenmesidir. Aka, yeni ba-
layanlara mahsus ve doktrini birok noktalarda ken-
dini tamamlayan ve dzelten Fiziktesi'nin A kita-
bndan daha az ilenmi olan bir balang kitabdr.
Kendinin belki de acroamatique yazlarnn guru-
buna giren ilk eserini tekil eden bu eserin Aristo'ya
atf pheli deildir. Ona ait oluu umumi olarak
tartma konusu olmamtr. Eski ve yeni birok
komantercilerin hemen hemen zerinde oy birlii
ettikleri bir kanaat hilfna baz tenkitilerin dee-
rini belirttikleri doktirin, slp ve gramer zellik-
leri, kesin olmaktan uzaktr, hele yazarn alk ol-
duu ihmalcilii kadar genlii de gznnde tu-
tulursa. Zaten Aristo birok defalar eserlerinde, eser-
lerin balklarna deilse, hi olmazsa kitabn iin-
dekilere iaret eder. ek kadar i de Stagira'lmn
damgasn tar.

Postpredicament'leri inceleyen ve belki de ya-


banc bir elden kan son be bahis hakknda me-
sele ok nazikleir Fakaf ortaya konulmaktan ok
XIV

uzak olarak, bu bahislerin Arift/nun kendinin olma-


masn kabul etmekle beraber, bunlarm yazar her-
halde, ister Theophrastos ister Eudemos olsun, ken-
dinden sonra Lykeion'un bana geen ilk mdr
(Scolarque) lerdir ve Aristo'nun dncesini olduu
gibi ifade ederler.
nerme kitab Kategoryalar'n arkasdr ve Ana-
litikler'i hazrlar. Aristo'nun eseri olmas-ki bugn
umumi olarak kabul ediliyor - uzun zamanlar tart-
ma konusu oldu. Aristo'nun kitaplarnn ilk yaycs
Andronicos, S/ogra'hmn baka eserlerinde bu kitaba
dair hibir iaret bulunmamas yznden onun Aris-
to'ya ait olmasm daha o zaman reddediyordu. Bu-
nunla beraber onun Aristo'nun olmas muhakkak-
tr. Alexandre d' Aphrodise (Birinci Analitikler, 367,
12 Wallies) bundan phe etmiyordu, dnce ve dil
zerinde dikkatli bir inceleme bu gr tarzn an-
cak teyit edebilir. Mehur olaan gelecekler teorisi-
nin aklanm bulunduu 9. uncu bahis bu hususta
hassaten deerli bilgiler verebilir. Birok tenkitile-
rin (bak. J. Chevalier, La Notion du necessaire...
S. 269) bu bahiste Megara'llann doktirinlerine ya-
plan imalar ve aklamann olgunlam ve tam
ekli dikkatlerini ekerek nerme'nin zaman bak-
mndan Aristo'nun son eserleri arasnda bulunmas
gerektiini beyanda tereddt etmiyorlar, ki Aristo
bu eseri herhalde geleceklerin olaanlklar zerine
Megara'l Eubulide'in tezlerine cevap vermek iin
yeniden elden geirmi olacaktr. Ne olursa olsun,
baka bahislerde olduu kadar 9. uncu bahiste de
alm olan argmantasiyonun Aristo'nun en talihli
ilerinden olduu sz gtrmez.

Modellerin ardardmca gelii meselesi, szgeli-


mi, 13. nc bahiste yazarn tam hkimiyetiyle o r
taya konulmu ve zlmtr.
XV

D dzendeki baka baka dnceler de ese-


rin Aristo'nun eseri olduu lehindedir. Bunlar J. Che-
valier'nin *La Nation du nicdssaire... S. 269-274
adl kitabnda hulsa edilmi ve savunulmu buluna-
caktr. Okuyucuya ancak oraya bavurmasn syle-
yebiliriz.
yleyse kardmz sonu, Kategoryalar ve
nerme'nin aslna uygunluunu akla yatkn ekilde,
phe ile karlanamayaca olacaktr.
Bugn bizim Organoriun ilk iki kitabmn arzet-
tiimiz evirmelerine gelince: bu hususta syleyece-
imiz ey pek azdr. Fiziktesi, Olu ve yokolu,
Ruha dair'deki gibi, biz btn ahsi yorumlan ak-
a bir tarafa braktk. Mmkn olduu kadar doru
olarak Aristo'nun metnini tercmeye altk. Nazik
ve zor yerlerde (bunlarn says oktur, hele nerme
kitabnda.) hep eski ve yeni komanterlere bavur-
duk ve gerektike birok yorumlar arasnda bir se-
me yapmakla yetimsedik. Bu komanterler, stelik
eit deerde deillerdir. Biz de bir seim yapmak
zorunda kaldk. Berlin Akademisinin himmetleriyle
baslm olan grek komanterciler arasndan, Kate-
goryalar iin bilhassa Simpilicius, Ammonius, ve
Philopon'dan-, nerme iin Ammonius'dan faydalan-
dk. Ltin komanterciler arasndan da bilhassa Sa-
int-Thomas, Pacius ve Waitz bizim iin byk yar-
dmc oldular. Hasl, nda birok zorluklan ay-
dnlattmz daha umumi incelemelerden de fayda-
landk. Yetecek kadar geni bir bibliyografya ve
notlarmzda uraya buraya serpitirilmi ksa bil-
giler okuyucunun Aristo mantnn meseleleri ve
zmleri zerinde daha ak ve daha derin bir fi-
kir edinmesine yardm edecektir.
I
J. T.
BBLYOGRAFYA

Metinler:

Bu tercme aadaki metinlerden yaplmtr:


Aristotelis opera, E. Bekker basm, Berlin 1831,
Greke metin, 2 cilt. (Bekker'in sayfalamas yanlar-
dadr)
Aristotelis Organon graece, Th. Waitz (Komman-
ter ile), Leibzig, 1844-1846, 2 cilt.
[Bekker'in dersini tercih ettiimiz baz yerlerde
mstesna, biz Waitz'in metnini tercihan kullandk;
belli bal deiiklikler notlarda gsterilmitir.]

Grek ve Ltin Komanterler:


Ammonius. In Porphyrii Isagogen, sive V vo-
ces, A. Busse basm, Berlin, 1891 (Coll. Acad. Berol.
IV, 3).
In Aristotelis Categoras Commentarius, A. Bus-
se basm, Berlin, 1895 (Coll. Acad. Berol., IV 4).
In Aristotelis de Interpretatione commentarius,
A. Busse basm, Berlin, 1897. (Coll. Acad. IV. 5).
David. Prolegomena et in Porphyrii Isagogen
commentarius A. Busse basm, Berlin 1904 (Coll.
Acad., XVIII, 2).
Dexippe. In Aristotelis Categoras commen-
tarium, A. Busse basm, Berlin, 1888 (Coll. Acad.,
IV. 2).
Elias. In Porphyrii Isagogen et Aristotelis
Categoras commentaria, A. Busse basm, Berlin 1900
(Coll. Acad. XVIII, 1).
XVII

Etienne. In librum Aristotelis de Interpreta-


tione commentarium, M. Hayduck basm, Berlin,
1885 (Coll. Acad, XVIII, 3).
Olympiodore. Prolegomena et in Categoras
commentarium, A. Busse basm, Berlin, 1902 (Coll.
Acad., XII. 1).
Philopon [olim Ammonius]. In Aristotelis
Gategorias commentarium, A. Busse basm, Berlin
1898 (Coll. Acad. XIII. 1).
Porphyre. Isagoge, avec Introdictio Categoras
a Boethio translata, et In Aristotelis Categoras expo-
sitio per interrogantem et responsionem, A. Busse
basm, Berlin, 1887. (Coll. Acad., IV. 1).
Simplicius. In Aristotelis Categoras comrmn-
tarium, C. Kalbfleisch, Berlin, 1907 (Coll. Acad., VIII).
[Sophonias.] Anonymi in Aristotelis Catego-
ras paraphrasis, M. Hayduck basm, Berlin, 1883
(Coll. Acad., XXIII, 2)
Saint Albert le Grand. Omnia opera. Cilt. I,
Paris, 1890. Lgica, liber de Pracdicabilibus, liber
de Predicamentis, liber Perihermenias.
Saint Thomas d'Aquin. Opera omnia, I. Com-
mentarium in Perihermenias, Rome. 1882. (Zigliara'nin
notlaryla Lonine basm).
Opera omnia, cilt XXII. In Aristotelis Stagiritae
libros nonnullos commentaria, Perihermenias seu de
Interpretatione, Prett basm, Paris 1875 (bitmemi
eser; II, III den itibaren Kommanter Cajetan'ndr.)
Pacius (Julius). Aristotelis Stagiritae... Orga-
non, Morgiis, 1584 (original basm): metin, tercme
ve kenarda notlar.
XVIII

Pacius (Julius). In Porphyrii Isagogen et Aris-


totelis Organum Commentaris Analyticus, Aureliae
Allobrogumm, 1605.
I Bol bol Pacius'dan faydalandk. Referanslar sa-
deletirmek iin bu eserlerden birincisini I ile ve
iCommentaire analytique i de II ile gsterdik.]
Waitz (Th.). [Yukarya bak.]

Bavurulan bahca eserler :

Bonitz (H.). Index aristotelicus, Berlin 1870


(Bekker basmmn V. cildi).
Boutroux (E). Aristote, (Etudes d'histoire de
la philosophie, Paris 1897) iinde.
Chevalier (J.). La notion du ncssaire chez
Aristote et chez ses prdcesseurs, Paris, 1915.
Edghill (E. M.). The Works of Aristotle, L
Oxford, 1928 (Kategoryalar'm ve nerme'nin ngiliz-
ce tercmesi)
Gonseca (P.). Institutionum dialecticarum libri
octo, Friburg-en Brisgau, 1591.
Goblot (E.). Trait de logique, 4. basm,
Paris 1925.
Gredt (J.). Elementa philosophiae Aristotlico-
thomisticae, 2 cilt, 5. ci basm, Friburg-en-Bris-gau,
1929.
Hamelin (O.). Le systme d' Aristote, Paris,
1920.
Hamilton (W.). Fragments de Philosophie,
Peisse terc. Paris, 1864.
XIX

Jeager (W.). Aristoteles, Berlin, 1923.


Jean de Saint-Thomas. Cursus philosophicus,
cilt I, Lgica, Vives basm, Paris, 1883.
Lalande (A.). Vocabulaire Philosophique, 3 cilt.
4 .cii bas. Paris, 1932.
Maier (H.). Syllogistik des Aristoteles, 3 cilt,
Tubinge, 1896-1900.
Mansin (A.). La gense de l'oeuvre d'Aristote.
Revue no-scolastique de philosophie'deki son tra-
vaylara gre (1927. S.: 307-341, 423-466).
Bulletin de littrature aristotlique, aym der-
gi, 1928, s. : 82-116 ve mtaakp yllar.
Maritain (J.). Petite logique, 6. ci basm, Paris,
1923.
Piat (CL). Aristote, 2. ci basm, Paris, 1912.
Prantl (K.). Gesehichte der Logik im Abend-
lande, I, Leibzig, 1855.
Rabier (E.) [ve J. Lachelier]. Logique, Paris,
1886.

Ramus. Aristotelicae animadversiones, Paris,


1534.
Ravaisson (F.). Essai sur la mtaphysique d'
Aristote, 2 cilt, 2. ci basm, Paris, 1913.
Ritter et Preller. Historia philosophiae gra-
ecae, 9. eu basm, Gotha, 1913.
Robin (L.). La thorie platonicienne des ides
et des nombres d' aprs Aristote, Paris, 1908.
La pense grecque, Paris, 1923.
XX

Rondelet (A.). Thorie logique des propositi-


ons modales, Paris 1861.
Ross (W. D.). Aristote. Franszca tere. Paris,
1929.
Trendelenburg. (F.) Element a logices aristo-
telae, 9. eu basm, Berlin, 1892.
Tricot (J.). Trait de logique formelle, Paris
1930.
ORGANON

KATGEORYALAR
KATEGOR YALILAR

1.
Yalnz ad bir, ama bu adn ifade ettii
anlam baka baka olan nesnelere homonim-
ler denilir. Szgelimi, resimden insan da,
gerek bir insan da hayvan'dr. Bu iki eyin
gerekte isimden baka mterek bir eyleri
yoktur, halbuki ismin ifade ettii anlam ba-
kadr. nk her birinin ne yolda hayvan
zn gerekletirdii bilinmek istenilirse,
verilmesi gerekecek olan her ikisine de has
bir tanmdr.
te yandan, hem isim birlii, hem de an-
lam zdelii olan iin de sinonim denilir.
Szgelimi, hayvan hem insani hem de kz-
dr; gerekte insan ile kz sade mterek
hayvan adyla anlmamlar; fakat tanmlan
da ayndr. nk bunlardan her birinin tan-
mnn ne olduu, bunlardan her birinin ne su-
retle hayvan zn gerekletirdii bilinmek
istenilirse, verilmesi gerekecek olan ayn ta-
nmdr.
Sonra, "hal" ynnden bir bakasndan
farkl olmakla beraber, onun ismine gre ad-
landrlan nesnelere paronimler denilir. By-
lece gramerden gramerci, cesaretten cesaretli
gelir.
4 KATEGORYALAR

2.
[^Deyimler arasnda bir ksmna [^bir ba-
lantya gre" bir ksmna da "balantsz" de-
nir. Bir ksm bir balantya gredir: Szge-
limi^ insan kouyor, insan galiptir, gibi. teki-
ler de balantszdr: Szgelimi, insan kz,
kouyor, galiptir, gibij

Varlklar arasnda bir ksm hibir konu-


da olmamakla beraber bir konu hakknda tas-
dik edilmitir: Szgelimi, insan bir konu, ya-
ni herhangi bir insan hakknda tasdik edil-
mitir; ama hibir konu iinde deildir. Ba-
kalar bir konu iindedir; fakat bir konu hak-
knda tasdik edilmemilerdir. (Bir konu iin-
de'den, bir blm olarak bulunmamakla be-
raber iinde bulunduu eyden ayrlamayan
eyi anlarm): Szgelimi, herhangi bir gra-
mer bilimi bir konu iinde, yani ruhta vardr;
fakat o hibir konu hakknda tasdik edilmi
deildir. Bir konu iinde, yani cisimde her-
hangi bir aklk vardr (nk her renk bir ci-
sim iindedir), bununla beraber o hibir konu
hakknda tasdik edilmemitir. Baka varlklar
ise hem bir konu hakknda hem de konu iin-
de tasdik edilmilerdir.: Szgelimi, bilim bir
konu iinde, yeni ruhtadr ve bir konu hak-
knda, gramer hakknda tasdik edilmitir. Da-
ha baka varlklar da ne bir konu iindedir-
ler, ne de bir konu hakknida tasdik edilmi-
5 KATEGORYALAR

lerdir: Szgelimi, bu insan, bu at gibi. nk


bylesine varlklardan hibiri ne bir konu
iindedir, ne de bir konu hakknda tasdik
edilmitir. Mutlak olarak sylendiinde, fert-
lerle sayca bir tek olan bir konu hakknda
hibir zaman tasdik edilmemilerdir. Bunun-
la beraber, bazlar iin hibir ey onlar bir
konu iinde olmaktan alakoymaz. nk her-
hangi bir gramer bilimi bir konu iindedir
(ama hibir konu hakknda tasdik edilmemi-
tir.)

3.
Bir ey bir konuya olduu gibi bir baka
eye de yklendiinden yklem hakknda
tasdik edilmi olan hereyin konu hakknda
da tasdik edilmesi gerekecektir: Szgelimi,
insan fert olarak alman bir insana yklenmi-
tir, ve bir yandan da, hayvan, insan'a yklen-
mitir. yleyse fert olarak alnan insana hay-
van da yklenebilecektir. nk fert olarak
alnan insan hem insandr, hem de hayvan.
Ayr ayr ve birbirlerine bal olmayan
cinslerin ayrlklar da spesifik olarak baka
baka olacaktr. Szgelimi: Hayvan ve bi-
lim ; yryen ve iki ayakl; kanadl vu suda
yaayan, hayvan ayrmlardr. Bu ayrmlardan
hibiri bilim iin bir ayrm deildir. nk
bir bilim, bir bilimden iki ayakl olmas y-
nnden ayrlmaz. Buna karlk birbilerine
6 KATEGORYALAR

bal cinsler iinde, hibir ey onlarn ayr-


lklarn ayn ayrlklar olmaktan alakoymaz.
nk daha yksek cinsler altlarnda kalan
az yksek cinslerin yklemleridir. O trl ki
yklemin btn ayrmlar konunun da ayrm-
lar olacaktr.

4,
Hibir balants olmayan deyimler z,
nitelik, nitelik, grelik, nerelik, zaman, du-
rum, sahip olma, etki ve edilgi ifade ederler.-
Bir kelime ile sylenecek olurse, szgelimi,
nsan, at: zdr ; szgelimi: iki-dirsek-uzun,
-dirsek-uzun: niceliktir; ak, gramerci: nite-
lik ; misil, yarm, daha byk, grelik Iykei-
on'da, Agora'da:nerelik; dn, geen yl: Za-
man; yatmtr, oturmutur durum; ayakkab-
lar ayandadr, silhldr: sahip olma; o kesi-
yor, o yakyor: etki; o kesiliyor: edilgidir.
Bu terimlerden hibiri kendi kendine bir
eyi ne tasdik, ne de inkr eder. Bu tasdik
veya inkr ancak bu terimler arasndaki ba-
lant ile olur. Gerekte, her tasdik ve her in-
kr, grndne gre, doru veya yanltr.
Halbuki hibir balants olmayan deyimler
iin ne doru, ne de yanl vardr. Szgelimi,
insan, ak kouyor, galiptir git"

5.
z, terimin en esasl, jjlk ve bellibal
anlamnda, ne bir konu hakknda, ne de bir
7 KATEGORYALAR

konu iin de tasdik edilmemi olandr. Sz-


gelimi : fert olarak alman insan, veya fert
olarak alman at gibi. Fakat ikinci z diye,
birinci anlamda alnan zlerin iinde bulun-
duklar nevilere denilirj Nevi'lere de bu nevi'-
lerin cinslerini eklemek gerekir. [Szgelimi:
fert olarak insan, insan nev'i iine girer ve
bu nev'in cinsi hayvandr/ yleyse ikinci ad
ile bu sonuncu zler, yani insan ve hayvan
gsterilir. Dediklerimize gre, yklemin
hem tanmlama, hem de isim iin konu hak-
knda tasdik edilmi olmas gerektii aktr.
Szgelimi: nsan bir konu hakknda., yani
fert olarak insan hakknda tasdik edilmitir:
bir yandan, insan ismi ferde yklendiinden,
insan ismi ona yklenmitir. br yandan da,
insann tanm fert olarak insana da yklen-
mi olacaktr; nk fert olarak insan hem
insandr, hem de hayvan, yleyse bundan
ismin de anlamn da konuya ykletilmi ola-
ca sonucu kar. Bir konu iinde olan
varlklara gelince, ou zaman, ne isimleri
ne de tanmlan konuya ykletilmi deiller-
dir. Bununla beraber, baz hallerde ismi ko-
nuya ykletilmi olmaktan hibir ey alakoy-
maz. Fakat tanm iin bu imknszdr. Sz-
gelimi : bir konudan yani bir cisimden ayn
olmayan ak konuya ykletilmitir. (nk bir
cisme ak denilir), fakat akn tanm hibir
zaman cisme ykletilemeyecektir.
8 KATEGORYALAR

Btn geri kalanlar ya konu olarak al-


nan ilk zler hakknda tasdik edilmilerdir
veya bu konularn iindedirler. Karmza -
kan hususi misallerle bu aka belirir. te
szgelimi, hayvan terimi insana ykletiliyor;
byle olunca hayvan fert olarak alrnna insa-
na da ykletilecektir. nk o, fert olarak
alnan insanlardan hibirine ait olmasayd,
umumi olarak insaan da ait olmayacakt. Ba-
ka bir misal: renk cisimdedir, o halde, fert
olarak alnan cisimde de olacaktr. nk o,
fert olarak alnan cisimlerin iinde olmasayd
umumi olarak cismin iinde de olamazd. Bun-
dan, btn geri kalanlarn ya konu olarak al-
nan ilk zler hakknda tasdik edilmi olmas,
veya bu konularn iinde olmas sonucu kar,
yleyse bu ilk zler vastasyla varolmamak
yznden, baka hibir ey varolmayacaktr.

kinci zler arasnda, nevi cinsten daha


zdr. nk ilk ze daha yakndr. Gerekte
ilk zn tabiat bilinmek istenilirse, onu cins-
ten daha ok, nevi'le aklayarak, hakknda
daha ak, daha uygun bir bilgi verilecektir.
Bylece, fert olarak alman insan bildirmek
iin, onun bir hayvan olduunu sylemekten
ok, bir insan olduunu sylemekle daha ak
bir bilgi verilir. nk ikinci daha umumi ol-
duu halde birinci karakter fert olarak al-
nan insana daha hastr. Bunun gibi, filn a-
9 KATEGORYALAR

cm tabiatm anlatmak iin bunun bir bitki


olduunu sylemekten ok, bir aa oldu-
unu sylemekle daha ak bir bilgi elde edi-
lecektir. stelik baka, btn zlerin daya-
nan (hypokeimenn) tekil etmesi, btn
geri kalanlarn onun hakknda tasdik edilmesi
veya onlarn iinde bulunmas ynnden ilk
zlere, bu yzden en yetkin zler denilmitir.
Btn geri kalanlar iin ilk zlerin ald du-
rum, cins karsnda nev'in ald durumdur.
Nevi, gerekte, cins iin bir dayanaktr. n-
k cinsler nevi'ler hakknda tasdik edilirlerse
de, buna karlk nevi'ler cinsler hakknda
tasdik edilmezler. Bundan, gene bu sebepler-
den tr, nev'in cinsten daha z olduu so-
nucu kar.

Cins olmayan nevi'lerin kendilerine gelin-


ce : bunlarn, biri tekinden hibir suretle
daha ok z deildir. nk fert olarak al-
nan at hakknda onun at olduunu sylemekle
edinilen bilgi, fert olarak alnan insan hak-
knda onun insan olduunu sylemekle edini-
len bilgiden daha uygun deildir. lk zlerin
durumu da byledir. Bunlardan biri tekin-
den daha z deildir. nk fert olarak al-
nan insan hibir suretle fert olarak alman
kzden daha ok z deildir.

yleyse hakl olarak ilk zlerden sonra,


btn geri kalanlar arasnda yalnz nevi'lere
10 KATEGORYALAR

ve cinslere ikinci z denilmitir. nk btn


yklemler arasndan, yalnz onlar ilk z ifa-
de ederler. Gerekte, fert olarak insann tabi-
at nevi veya cins yoluyla aklanmak istenilir-
se bu uygun bir aklama olur ve bu bir hay-
vandr, deneceine bu bir insandr, denirse
aklama daha aydnlatc olur. Buna karlk,
insana bambaka bir taayyn vermek, szgeli-
herhangi bir ey sylenirse, aklamay uy-
gunsuzlatrm olacaktr. Bundan u sonu
kar ki btn geri kalanlardan ancak bu
anlamlara hakl olarak z ad verilmitir. Ba-
ka bir delil: btn geri kalanlarn dayana
olmalarndan tr ilk zlere kelimenin en
gerek anlamnda zler ad verilmitir. u
halde ilk zlerin z olmayan her eyle mna-
sebeti de nevi'lerin ve cinslerin nevi ve cins
olmayan btn geri kalanalrla olan mnase-
betidir. nk nevi'lerle ve cinslerle btn
geri kalanlar tasdik edilmitir. Gerekte, fert
olarak alman insan gramercidir demek, sonu
olarak insan ve hayvann da gramerci olduk-
larn sylemektir. Btn teki hallerde de
tpk byledir.

Her zde mterek olan karakter bir kontl


iinde olmamaktan ibarettir. lk z, gerekte,
bir konu iinde deildir, bir konunun ykle-
mi de dedir. tkinci zlere gelince, u
aadaki sebepler yznden, bunlarn bir
KATEGORYALAR 11

konu iinde olmadklar aktr. lkin, gerek-


ten, insan phesiz bir kanunun yklemi, yani
fert olarak alnan insann yklemidir; fakat
bir konu iinde deildir, nk insan, fert
olarak alnan insann bir blm deildir.
Bir konunun yklemi olan, yani fert olarak
alnan insann yklemi olan hayvan iin de
ayn dnce ileri srlr: o da fert olarak
alnan insamn bir blm deildir. Bundan
baka, bir konu iinde olan nesnelere gelince,
bunlarn tanmlan konuya yklenemezken,
baz hallerde konuya adlannn ykletilmesine
hibir engel yoktur, yleyse ikinci zler iin,
konuya yklenebilen ey onlarn ad kadar
tanmlardr da: insann tanm fert olarak
alman insana yklenmitir: hayvann tanm
da yle. Bundan kan sonu zn bir konu-
da bulunan eylerin saysnda olamayacadr.
Fakat bu karakter ze has deildir. nk
ayrmn kendi de bir konu iinde olmayan
eylere katlr. Gerekte, yryen ve iki ayakl
bir konu hakknda, yani insan hakknda tas-
dik edilmitir, fakat bir konu iinde deiller-
lerdir. nk iki ayakl ve yryen insanm
blmleri deildir. Bundan baka, aynmn ta-
nm, aynmm kendisinin tasdik edilmi ol-
duu ey hakknda tasdik edilmitir. Sz geli-
m i : yryen insan hakknda tasdik edilmi-
se, yryenin tanmlamas da insan hakknda
tasdik edilmi olacaktr. nk insan yr-
12 KATEGORYALAR

yen'dir. u halde zlerin blmlerinin z ol-


madklarn kabul etmek zorunda kalmamz
korkusuyla bu blmlerin bir konu iinde
olduu gibi, btnn iinde olmalarndan ak-
lmz karmasn. Nesnelerin bir konu iinde
olduklarn sylediimiz zaman, bununla b-
lmlerin iinde bulunduklar tarzda olduunu
kast etmedik.

Ayrmlarndaki gibi, ikinci zlerin karak-


teri de sinonim bir, anlam iinde yklenmi
hallerde bulunmaktan ibarettir. nk onlarn
btn yklenilerinin konusu ya fertler, veya
nevi'lerdir. Hibir kategoryann ilk zden k-
mad gerektir. nk onun kendi de hi-
bir konu hakknda tasdik edilmemitir. Fakat
ikinci zler arasnda, nevi nevi, fert hakknda,
cins ise hem, nevi, hem de fert hakknda tasdik
edilmi olan ayrmlar iin de bu aynyla by-
ledir. stelik, nevi'lerin tanmlamas ile cins-
lerin tanm ilk zlere, cinsinki neve uyar.
nk yklem iin sylenen her ey konu iin
de sylenecektir. Tpk bunun gibi, ayrmlarn
tanm da nevi'lere ve fertlere uyar. Fakat de-
diimiz gibi, ismi mterek ve anlam zde
olan nesneler sinonimdir. Bundan, ister zle-
rin, ister ayrmlarn yklem olduklar btn
hallerde, yklemenin, sinonim bir anlam iin-
de yapld sonucu kar.
katgokyalak 13

Her z belli bir varlk anlatyor gibidir.


lk zlere gelince : onlarn belli bir anlattk-
lar sz gtrmezcesine gerektir. nk anla-
tlan ey bir fert ve bir say birliidir. kinci
zlerin de, adlandrlmalarnn ekli dolay-
syla, szgelimi, insan veya hayvan dediimiz
zaman, belli bir varlk anlattklarna inanla-
bilir. Bununla beraber bu doru deildir : bu
trl deyimler ok bir nitelik (poion ti) ifade
ederler. nk konu, ilk zde olduu gibi,
bir tek deildir: gerekte, insan bir oklua
yklenmitir; hayvan da yle. Bununla
beraber nevi ve cins nitelii mutlak ekilde
ifade etmezler; tpk szgelimi: ak'n ifade
edecei gibi (nk ak nitelikten baka bir
ey anlatmaz. Nev'i ve cins nitelii ze gre
tyin ederler: onlarn anlatt ey filn nite-
likte bir zdr. Taaygn cinsde nevi'dekinden
daha byk bir kaplam vardr. nk hay-
van terimi insan teriminden daha ok sayla
varlklar iine alr.

zlerin baka bir karakteri de, hibir zt-


lar olmamasdr. Gerekte ilk z iin, sz
gelimi, fert olarak alnan insan iin veya fert
olarak alnan hayvan iin kendi zdd ne ola-
bilecektir? Gerekte, hibir zd yoktur: ne
insan iin ne de hayvan iin zd yoktur. Bu
karakter esasen ze has deildir. Baka kate-
goryalarn birouna, szgelimi, nicelie de
14 KATHGORYALAR

aittir. Gerekte, iki-dirsek-uzun'a veya -dir-


sek-uzun'a, bunun gibi ne on saysna, ne de
bu tabiatta baka bir terime zd yoktur. llki
oun azn zdd veya byn kn zdd
olduu ileri srlsn. Fakat gerekte, belli
niceliklerin sz edildii zaman, onlar arasn-
dan hibirinin hibir vakit zdd yoktur.

Bundan baka, z azalp oalmaya elve-


rili deil gibi grnyor. Ben bir zn ba-
ka bir zden daha ok veya daha az z oldu-
unu deil (nk bunun byle olduunu daha
nce ortaya koymutuk), fakat her zn, ol-
duundan daha ok veya daha az olduunun
sylenemeyeceini kast ediyorum; szgelimi,
u z u insan kendinden veya baka herhan-
gi bir insandan daha ok veya daha az insan
olmayacaktr. Gerekte, bir ak'm baka bir
ak'dan daha ok veya daha az ak olduu, g-
zelin baka bir gzelden daha ok veya daha
az gzel olduu sylendii gibi, bir insan bir
bakasndan daha insan deildir. Tek ve ayn
bir eyin kendine nazaran filn nitelikte daha
ok veya daha az olduu denilebilir. Szgeli-
mi : cisim ak ise imdi, vaktiyle olduundan
daha aktr; scak ise daha ok veya az scak-
tr denilebilir ; ama zn kendisinin, olduun-
dan ne ok, ne de az olduu sylenemez: Tp-
k z olan baka eylerden hibiri iin syle-
nemedii gibi, insann da vaktiyle olduundan
KATKORYALAR 15

daha insan olduu sylenemez. yleyse z


azalp oalmaya elverili deildir.

Fakat hepsinden ok ze has olan karak-


ter, grndne gre, zn tamamiyle zde
ve sayca bir tek kalmakla beraber zdlar da
kabul edebilmesidir. Bu suretledir ki, z ol-
mayan btn baka eyler arasnda, sayca
bir tek olduu halde zdlar kabul edebilecek
bir ey bulmak imknsz olacaktr. Szgeli-
mi : sayca bir ve zde olan renk, kara ve ak
olamaz; zde ve sayca bir tek olan fiil de
iyi ve kt olamaz. z olmayan btn baka
eyler iin de bu byledir. Fakat zn kendisi
sayca bir ve zde kalmakla beraber, zdlar
almaya elverilidir. Szgelimi: fert olarak
alnan insan, bir ve ayn olmakla beraber, bir
ara ak, bir ara kara, bir ara scak, bir ara so-
uk, bir ara iyi, bir ara ktdr. Hibir
yerde buna benzer bir ey belirmez. Yalnz
hkmn ve sannn da zdlar alabilecei ileri
srlerek bir itirazda bulunabilir. nk ger-
ekte ayn deyim hem doru, hem de yanl
grnebilir. Szgelimi: filn adam oturuyor
hkm doru ise insan ayaa kalknca, bu ay-
n hkm yanl olacaktr. San iin de bu
byle olacaktr: birinin filn adamn oturdu-
u hakknda gerek bir sans varsa ve o adam
ayaa kalktktan sonra da onun hakknda ay-
n sany muhafaza ederse yanl bir san sa-
16 KATEGORYALAR

hibi olacaktr. -Fakat bu itiraz kabul olunsa


bile, hi deilse, zdlar alma tarznda bir fark
vardr. Bir yandan, gerekte, zler kendilerini
deitirmekle zd alabilirler. nce souk olan
bir ey, bir deime ile (gerekte bu bir ba-
kalamadr) scak olmutur; ak olan kara ol-
mutur ; iyi olan kt olumutur. Baka b-
tn zler iin de bu byledir. Bir deiiklik
duyarak onlardan her biri zd alabilir. Buna
karlk, hkme ve sanya gelince : onlar ne
iseler mutlak olarak o_. ve hi deimemi
kalrlar. Onlarda zd nesnede bir deiiklik
olunca belirir. Gerekte, filn adam oturuyor
hkm ayn kalr ve nesnenin deimesine
gre bazan doru, bazan yanltr. San iin
de ayn dnce ileri srlr. Bylece hi
deilse nesnelerin gelip geme tarzna gre,
zn hususi karakteri kendinde olan bir de-
ime ile zd alabilmektir. yleyse, mstesna
olarak, hkm ve sannn zd alabileceklerini
kabul etmek hakikatten ayrlmaktr. Gerek-
te, hkm ve sannn zd alabilecekleri syle-
nebilirse de bu, onlarn bir deimeye ura-
malarndan tr deil, bu deiikliin ya-
banc bir nesnede belirmesinden dolaydr.
Gerekte, hkm doru veya yanl klan,
hkmn zdlar almaya elverili olmas deil,
nesnenin gerek oluu veya gerek olmay-
dr. Bir kelime ile, hkm veya sany dei-
tirebilecek hibir ey yoktur; yleyse, kendi-
17 KATEGORYALAR

lerinde hibir ediiklik olamayacana gre,


zdlar alamayacaklardr. Fakat ze gelince,
kendinde zdd kabul ettiine gre, onun zd
alabilecei sylenebilir. nk o hem hasta-
lk, hem salk, hem aklk, hem karalk ala-
bilir. Bylece bu trl niteliklerden her biri-
ni almasndan tr, onun zdlar alabilecei
sylenebilir. yleyse sayca bir ve zde kala-
rak, kendinde olan bir deiiklikle zdlar ala-
bilmek, zn karakteridir. z zerinde sy-
lenecei kadar syledik.

6.

Nicelik ya sreksiz ya sreklidir. Bundan


baka, nicelik ya aralarnda birbirine gre bir
durumu olan blmlerden, ya birbirine gre
bir durumu olmayan blmlerden yaplm-
tr. Sreksiz nicelik rnekleri: say ve sz;
srekli nicelik rnekleri: izgi, dzey, cisim;
bundan baka, zaman ve mekn.

Saynn blmlerine gelince: ad geen


blmlerin birbirine dokunduklar hibir
mterek snr yoktur. Bylece: be, on'un
bir blm olmakla, hibir mterek snrda,
be ile be birbirine dokunmazlar. Bunun ak-
sine olarak, bu iki be ayrdrlar. Bunun gibi,
ile yedi mterek hibir snrda karla-
mazlar. Umumi olarak, bir sayda, gerekte,
daima ayr olan blmleri arasnda mterek
18 KATKGOR YALAR 18

bir snr dnlemez. yleyse say sreksiz


bir niceliktir. Gene bunun gibi, sz de s-
reksiz bir niceliktir. Gerekte, szn bir ni-
celik olmas apaklktr. nk o uzun ve
ksa hecelerle llyor. Burada sesin kar-
d szden bahsetmek istiyoruz. Bundan ba-
ka, o sreksiz bir niceliktir. nk blmleri-
nin birbirine dokunabilecekleri hibir snr
yoktur: hecelerin karlatklar mterek bir
snr yoktur, ama onlardan her biri kendinde
ve kendiliinden ayrdr.

izgiye gelince: O bir srekli niceliktir.


nk blmleri birbirine dokunan mterek
bir snr dnmek mmkndr. Bu, nokta-
dr, Dzey iin ise izgidir; nk dzeyin
blmleri birlik bir snrda birbirine deer-
ler. Cisim iin de tpk byledir. Cismin b-
lmlerinin birbirine dokunacaklar, izgi veya
dzey olarak, mterek bir snr dnle-
bilir. Zaman ve mekn da bu trl nice-
likten saylr. imdiki zaman gerekte, hem
gemie, hem de gelecee baldr. Yer de s-
rekli bir niceliktir. nk bir cismin para-
lar herhangi bir yer kaplarlar. Bu paralar-
ise mterek bir snrda birbirlerine dokun-
duklarndan bundan, cismin her bir parasyla
kaplanm olan yerin blmlerinin de cismin
paralan ile ayn mterek bir snrda bir-
birleriyle temas ettikleri sonucu kar. By-
KATKGOR YALAR 19

lece, mekn da sreklidir; nk mterek


bir srnrda blmleri birbirlerine dokunmakta-
dr.
Bundan baka, aralarnda karlkl bir
durumlar olan blmlerden yaplm nicelik-
ler ve aralarnda karlkl bir durum olma-
yan blmlerden yaplm baka nicelikler de
vardr. Bu suretledir ki izginin blmlerin-
nin karlkl bir durumu var: bunlardan her
biri bir yerde bulunur; her birinin, dzeydeki
durumu ayrt edilip tesbit edilebilir ve bunun
sonuncu olarak, hangi blme bitiik olduu
sylenebilir. Gene bunun gibi .dzeyin blm-
lerinin de bir yeri vardr, nk onlarn her
birinin durumu gsterilebilir ve hangi blm-
lerin, aralarnda bitiik olduu da sylenebi-
lir. Cismin blmleri iin de, mekn blmle-
ri iin de bu byledir. - Sayya gelince, bunun
aksine olarak, blmlerinin karlkl bir du-
rum igal edeceklerini, ne bir yere yerletikle-
rini gstermek, ne de hangi blmlerin, arala-
rnda bitiik olduklarn ortaya koymak mm-
kn olmaz. Zaman iin de baka trl olamaz;
nk zamann blmlerinden hibiri sabit ve
daim deildir. Sabit vet daim olmayann ise
nasl bir durumu olabilir? Gerekte, zamann
blmlerinin bir dzeni olduunu ve bu d-
zenden tr bunlardan birinin nce, tekinin
sonra olduunu sylemek daha iyi olur. Bu
dnce sayya da uyar: ikiden nce bir, ten
20 KATKGOR YALAR 20

nce iki saylr. Ve bylece, saynn bir duru-


mu olduu hibir suretle kabul edilemezse de,
bir eit dzeni haiz olduu sylenebilir. S-
ze gelince; onun iin de byledir; blmlerin-
den hibiri sabit ve daim kalmaz, fakat filn
blm bir defa sylendi mi, artk onu yeni-
den kavramak mmkn deildir; bunun so-
nucu, szn blmlerinin durumlar olmad-
dr. nk ondan sabit ve daim kalan bir
ey yoktur. Bylece bir durumu olan blm-
lerden yaplm nicelikler ve bir durumu ol-
mayan blmlerden yaplm nicelikler vardr.

z mnada yalnz imdi sylediimiz ey-


lere nicelikler ad verilmitir; btn geri ka-
lanlar ancak ilinti ynnden niceliktir. Ger-
ekte, srf bu nicelikleri gznnde tutarak,
brlerine nicelik diyoruz. Bylece, ak dzey
byk olduundan tr ak'n byk olduu;
gelip getikleri zamann uzun olmasndan t-
r etkinin uzun, hareketin uzun olduu syle-
nir. nk bu taayynlerin her birine zlerin-
den dolay nicelik denmiyor. Szgelimi, bir
etkinin uzunluu bilinmek istenilirse etkinin
bir ylda cereyan ettii cevabyla veya buna
benzer bir cevapla, zamanla tanmlanacaktr;
ve ak'n bykln bilmek iin de dzeyle
tanmlanacaktr. nk dzeyin byk olma-
s halinde ak iin byk olduu sylenebilir.
Bylece, ancak gerek mnada ve kendi ken-
KATKGOR YALAR
21

dine nicelikler demin szu ettiklerimizdir;


buna karlk, bundan baka hibir ey kendi
kendine nicelik deildir. Nicelik ise ancak ilin-
ti ynnden olabilir.

stelik, nicelik hibir zd kabul etmez.


Belli niceliklere gelince, onlarn zdlar olma-
d apaktr. -dirsek-uzun, veya iki-dirsek
uzun, veya dzey veya bu trl bir baka nice-
likte olduu gibi, bunlar iin, gerekten, zd
yoktur. oun aza, veya byn ke
zd olduu mu ileri srlecek? Fakat bu an-
lamlardan hibiri bir nicelik deildir; bun-
lar greliler arasna girerler; nk kendi
kendine alnd m hibir ey iin byk veya
kk denemez, ama ancak bir baka eye
nispet edilmi olmasndan tr, denebilir.
Szgelimi, bir dan kk olduu, bir dar
tanesinin byk olduu, dar tanesi ayn cins-
ten baka nesnelerden daha byk, da da
ayn cinsten baka nesnelerden daha kk
olduu takdirde, sylenir. Bylece biz bir e-
yin baka bir eyle olan mnasebeti ile kar
karya bulunuruz. nk kendiliinden k-
n veya byn sz edilirse ne bir dan
kk olduu, ne de bir dar tanesinin byk
olduu asla sylenemez. Baka bir rnek:
Atina'nn nfusu gerekte daha ok olsa da,
bir kyde ok nfus olduunu ve Atina'da az
olduunu syleriz. Gene bir evin ok kimse
22 KATKGOR YALAR 22

aldn ve bir tiyatronun az aldn syleriz.


Bununla beraber bu tiyatroda daha ok kimse
vardr. Bunun gibi, iki-dirsek-uzun, -dirsek-
uzun ve bu eit her miktar bir nicelik anla-
tr. Halbuki byk ve kk bir nicelik ifade
etmeyip, daha ok, bir grelik ifade eder.
nk byk veya kk, bir baka nesneye
nispetle dnlebilir. Bylece bunlarn gre-
lilerin arasna girdikleri aktr.

Bundan baka, bu terimleri birer nicelik


olarak kabul edelim veya etmeyelim, bunlarn
hibir suretle hibir zdlar yoktur. nk
kendinden ve kendi kendine kavranamayan,
fakat ancak baka bir eye nispet olunabilen
eye nasl bir zd verilebilir? Bundan baka,
byk veya kk birbirine zd olsalar, bun-
dan, ayn bir konunun ayn zamanda zdlar
alabildii ve bunun iin nesnelerin kendileri-
nin zdlar olduu sonucu kacaktr. Gerek-
te, arasra ayn eyin ayn zamanda hem b-
yk, hem de kk olduu da olur. nk
bir ey bir eye gre kk, bir bakasna
gre de byk olabilir. Bunun sonucu, ayn
eyin ayn zamanda hem byk, hem de k-
k olduu olacaktr ; bundan da ayn zaman-
da zdlar ald sonucu kacaktr. Fakat, hi-
bir ey, demin z hakknda grdmz gibi,
ayn zamanda zdlar kabul etmez : z, zd ala-
bilirse de hi olmazsa ayn zamanda hem has-
KATKGOR YALAR 23

ta hem de shhatte olamaz. Bunun gibi, hi-


bir ey hem ak, hem de kara deildir, btn
baka eyler de zdlarn ayn zamanda var
olmalarn kabul etmez. Bundan baka, nes-
nelerin kendi zdlar olacaktr. Gerekte, b-
yk, kn zdd ise ayn ey ayn zaman-
da hem byk, hem de kkse bu ey ken-
dine zd olacaktr. Halbuki ayn eyin kendi-
ne zd olmas imknszdr. yleyse ne byk
kn; ne de ok, azn zdd deildir. Bun-
dan bu terimlerin grelik olmayp nicelik ol-
duklar ileri srlse bile gene hibir zdlar
olmayaca sonucu kar.

Fakat hele mekn ele aldmzda, zidlk


nicelie ait imi gibi grnr. En byk uzak-
lk, merkezden lemin ularna olan uzaklk
olduundan merkez blgeye aa demekle yu-
kar aann zdd olarak tanmlanr. Hatt
btn teki zdlarn tanm bu zdlardan -
karlyor gibidir. nk ayn cinsden olup
birbirinden en uzakta bulunan ular, zd ola-
rak tarif edilmilerdir.

Nicelik azalp oalmaya elverili gibi


grnmyor. ki-dirsek uzun rneinde oldu-
u gibi: iki dirsek uzun olan bir ey (iki dir-
sek uzun olan) baka bir eyden daha uzun
deildir. Sayya gelince, onda da bundan ba-
ka trl deildir: sz gelimi, ne , bein be
24 KATKGOR YALAR 24

olmasndan daha ok , ne de bir baka


ten daha ok deildir. Bir zamann bir
baka zamandan daha ok zaman olduu sy-
lenemez. Bizim saydmz btn nicelikler-
den mutlak olarak hibir tanesi yoktur ki
ona azlk ve okluk yklenebilsin, Bundan,
niceliin azlk ve oklua elverili olmad
sonucunu karrm. Fakat, nicelie en ok has
olan karakter, ona eitliin ve eitsizliin yk-
lenebilmesidir. Szn ettiimiz niceliklerden
her birinin, gerekten, eit olduu veya eit
olmad sylenir: bir cismin, szgelimi, bir
bakasna eit olduu veya eit olmad; say
hakknda eit olduu ve eit olmad; zama-
nn eit olduu ve eit olmad sylenir. Sz-
n ettiimiz ve her birine eitlik ve eitsizlik
yklenebilen btn baka nicelikler iin de
bu byledir. Buna karlk, nicelik olmayan
baka ne varsa hibiri, baklrsa, hibir suret-
le eit ve eitsiz diye tasdik edilemezler. Sz-
gelimi, istidat (diathesis) mutlak olarak eit-
likle veya eitsizlikle vasflandrlamayp daha
ok benzerlikle ve benzemezlikle vasflandr-
lr ; ak iin de hibir suretle eittir veya
eit deildir, denilemeyip benzer veya benze-
mez denilebilir. u halde nicelie en ok has
olan karakter ona eitliin veya eitsizliin
yklenebilmesidir.
KATKGOR YALAR 25

7.

Greli diye btn varl, baka nesne-


lere bal olduu veya herhangi bir ekilde
bir baka eye taallk ettii sylenmi olan-
lardan ibaret olan eylere denilir: szgelimi,
en byk, btn varl baka bir eye gre
sylenmi olmaktan ibaret bir eydir. nk
onun daha byk olmas bir eye gredir.
Misil btn varl bir baka ey hakknda
sylenmi olmaktan ibaret olan eydir. n-
k onun olmas bir eye gredir; bu trl
btn baka grelikler iin de yine byledir.
Hal, istidat, duyum, bilim, duum gibi
terimler de greliktir. Btn bu terimlerin
varl baka eye bal olduklarnn sylen-
mesinden ibarettir; bylece hale bir eyin
hali, bilime bir eyin bilimi, duruma bir eyin
durumu... denilir. yleyse varl baka eye
tabi olduu veya her hangi bir suretle bir
baka eye talik ettii sylenmekten ibaret
olan terimler greliktir. Bylece bir da ba-
ka bir eye gre byktr denilir. nk
daa byk denilmesi bir eye gredir. Ben-
zerin, baka bir eye benzer olduu sylenir
ve bu trl baka terimler de baka bir eye
gre sylenmilerdir. Yatma, dik duru,
veya oturuun belli durumlar olduunu ilve
ediyorum ; ama durumun kendi bir grelik-
tir: buna karlk yatm olmak, ayakta dur-
26 KATKGOR YALAR 26

mak, oturmu olmak kendiliklerinden bir-


takm durumlar deildir, ama adlarn, ancak
paronim olarak imdi saydmz durumlar-
dan karrlar.

Greliklerin de zdlar olabilir. Sz geli-


m i : Her ikisi de grelik olan fazilet, rezile-
tin zdddr; bilim, bilimsizliin zdddr.
Bununla beraber btn greliklerin zdd yok-
tur : ne iki misline, ne misline, ne de bu
cinsten baka bir terime hibir zd yoktur.

u da anlalyor ki greliler azlk ve ok-


luk kabul ederler. Gerekte, benzeyen ve ben-
zemeyen, azlk ve oklua gre sylenir, eit
ve eit olmayan da azlk ve oklua gre sy-
lenir. nk benzeyene, bir eye benzeyen ;
benzemeyene, bir eye benzemeyen denilmi-
tir. Bununla beraber gene burada da, b-
tn greliler azlk ve oklua elverili deil-
lerdir ; misli hakknda az veya ok misildir
denilmez. Bu trl baka terimler hakknda
da bu byledir.

stelik btn greliler balamldr. Sz -


gelimi: kle hakknda, efendinin klesi deni-
lir, efendi iin de klenin efendisidir denir;
misil yarmn misli, yarm da mislin yarsdr
denilir; daha byk olan, daha knden
daha byk; daha kk olan daha byn-
den daha kktr. Btn baka greliler
KATKGOR YALAR 27

iin de bu byledir. Fakat arasra ifadede bir


"hal" fark olacaktr. Bylece bilinebilenin bil-
gisine bilgisine bilgi, bilgi ile bilinebilene de
bilinebilen; duyulabilenin duyumuna duyum,
duyumla duyulabilene de duyulabilen diyo-
ruz. Bununla beraber balamann olmaz
gibi grnecei haller de vardr: bu, greliin
taallk ettii terim uygun decek ekilde
anlatlmad, anlatlrken de aldanld vakit
olur. Szgelimi: kanat kua grelik olarak
verilirse kula kanat arasnda balama yok-
tur. Gerekte bu birinci mnasebetin, kanat-
la ku arasndaki mnasebetin kurulmas uy-
gun bir tarzda olmamtr; nk kanat, ku
olmas ynnden kua greli denmeyip kan-
atl olmas ynnden greli denilmitir. n-
k ku olmyan baka birok kanatl varlk-
lar da vardr. Bundan kan sonu, mnase-
bet uygunca yapld zaman, balamann da
Olduudur: kanat bir kanatlnn kanatdr
ve kanatl da kanat yznden kanatllar. Ara-
sra da, phe yok, bir greliin terimini uy-
gun bir tarzda anlatmak iin hibir isim bu-
lunmad zaman hususi bir isim yaratmak
gerekHdir: szgelimi, dmeni gemiye grelik
olarak koymak, grelii doru belirtmek deil-
dir. nk dmen, gemi olmas ynnden
gemi iin sylenmemitir; nitekim dmeni
olmayan gemiler de vardr. Bunun iin ba-
lama yoktur, nk gemi, dmenin gemisi-
28 KATKGOR YALAR 28

dir, denmez. Fakat phesiz, grelii belirtme


tarz, aa yukar yle anlatlrsa daha do-
ru olur: "dmen dmenlinin dmenidir" ve-
ya buna yakn baka bir ekilde de anlatla-
bilir, nk hususi bir isim mevcut deildir.
Grelik uygun bir tarzda gsterilirse bala-
ma vardr. nk "dmenli", dmen yznden
dmenlidir. Baka hallerde de bu byledir.
Szgelimi: bam balnn balamals ola-
rak alnmas hayvann balamals olarak
alnmasndan daha uygundur. nk hayva-
nn bir baa sahip olmas hayvan olmasndan
tr deildir. nk birok hayvanlarn ba
yoktur. Bir eyin, (kendine grelik olduu
eyi) anlamann, phe yok, en kolay yolu,
isim olmad takdirde, isimleri ilk terimler-
den karmaktan ve onlar, ilk terimlerin ken-
dileriyle balama halinde olduklar nesnelere
tatbik etmekten ibarettir. Bylece, yukarda
geen rneklerde, kanatl kanatdan, dmenli,
dmenden gelir.
Bylece, btn greliklerin bir balamas
vardr. Bununla beraber onlarn uygunca gs-
terilmesi arttr. nk balamlya gre de-
il de belirsiz olarak alman bir terime gre
ortaya konulduklar zaman, balama yoktur.
Demek istiyorum ki herkesin zerinde uyu-
tuu ve isimleri bulunan balamllar iin
bile, terimlerden biri, balamlnn kendi ady-
la deil, balaml ancak ilinti olarak anla-
KATKGOR YALAR 2

tan bir isimle gsterilmise balama yoktur.


Szgelimi: kle efendinin deil de, insann
veya iki ayaklnn veya bu trl herhangi bir
eyin klesi olarak alnrsa bir balaml de-
ildir. nk grelik uygun bir ekilde gs-
terilmemitir. Bundan baka, balama uy-
gun bir tarzda ortaya konulmusa ancak uy-
gun balamayla ortaya konmu olanm bra-
kp ilinti olan btn br karakterleri bir bir
atsak bile, gene de bu balama daima var
olacaktr. Szgelimi: klenin balamls
efendi ise, efendide ilinti olarak bulunan (iki
ayakl, bilim almaya gl veya insan gibi)
btn baka karakterleri, efendi olma karak-
terinden baka bir ey brakmamak zere at-
sak bile, gene de kle daima efendiye gre
anlatlm olacaktr. nk, kleye efendinin
klesi denilir. Buna karlk, balama uy-
gun bir tarzda ortaya konulmamsa, ancak
balamayla ortaya konmu olann brakp,
btn br karakterleri bir bir atsak da or-
taya konulan balama yaplamayacaktr. Ger-
ekte, klenin balamls olarak insan, kan-
atlmnki olarak da kuu gsterelim, insandan
da efendilik karakterini ayralm. Efendi ile
kle arasndaki balama devam edip gidemi-
yecektir. nk efendisiz, artk kle yoktur.
Kutan kanatllk karakteri ayrlrsa, muha-
keme ayndr: kanatl da artk bir bir greli
olmayacaktr. nk kanatl yoksa, artk kana-
30 KATbOKVALAK

din balamls olmayacaktr. Bundan, ba-


lamllarn uygun bir tarzda gsterilmesi
gerektii sonucunu karrm. Bir sm varsa
bu ortaya konu koaylar; yoksa, pnesz
bir isim yaratmak gereklidir, takat terimlerin
adlandrlmas bylece upuygun bir ekilde
yapld zaman, btn grelkierin balaml
olduklar aktr.
yle gelir ki grelikler arasnda tabi bir
ayn zamanda olma vardr. Bu birok haller-
de dorudur : misil ile yarm arasnda ayn
zamanda olma vardr ve yarm varsa, misil de
vardr. Bunun gibi, efendi varsa kle de var-
dr : kle varsa efendi de vardr. Baka haller
iinde ayn dnce yrtlr. stelik, bu
greliler karlkl bir ekilde birbirlerini yok
ederler: misil yoksa yarm yoktur: yarm
yoksa, misil de yoktur. Bu trl btn teki
greliler iin de bu byledir.

Bununla beraber, yle anlalyor ki, b-


tn hallerde greliklerin tabi olarak ayn za-
manda olmalar doru deildir. Gerekte,
bilimin konusu, bilimden nce var gibi gr-
nebilir. nk ok defa biz nceden varolan
konulardan bilim elde ederiz : konusuyla ayn
zamanda varolan bir bilim bulmak, imknsz
olmasa da, g olacaktr. Bundan baka, ko-
nunun yok olmas, buna karlk olan bilimin
de yok olmasm gerektirir. Halbuki bilimin
ICATEGORYALAR
31

yok olmas konusunun da yok olmasn gerek-


tirmez. Gerekte, bilimin konusu mevcut ol-
maynca, bilim de mevcut olmaz, (nk artk
bilinecek hibir ey olmayacaktr). Ama var
olmayan bilim olursa hibir ey, konusunu
var olmaktan alakoyamaz. te dairenin kare-
letirilmesi iin olup biten de budur: onun
hi deilse, bilim konusu olarak var olduu-
nu kabul ediyorsak da henz onun hakknda
bir bilimimiz yoktur. Halbuki o bir bilgi ko-
nusudur. Bunun gibi, hayvan bir kere yok
olunca, bilim de olmayacaktr. Bununla bera-
ber byk sayda bilim konulan var olabile-
cektir. Duyum hakknda da bu byledir:
gerekte, duyulabilen, her ynden, duyumdan
ncedir. Duyulabilen yok olursa, duyum yok
olur. Halbuki duyum yok olursa duyulabilen
yok olmaz. nk duyum bir cisim zerinde
ve bir cisim iinde vki olur. Bir yandan da,
duyulabilen bir defa yok oldu mu, cisim de
yok olmutur. (nk cisim duyulabilenlere
katr) ve cisim yoksa duyum da yok olur.
Bylece duyulabilenin yok olmas duyumun
yok olmasn gerektirir. Buna karlk, duyu-
mun yok olmas duyulabilenin de yok olma-
sn gerektirmez : Hayvan yok olunca duyum
yok olur. Halbuki duyulabilen var olmakta
devam edecektir; szgelimi, cisim, scaklk,
tatl ac ve btn teki duyulabilenler var
olacaktr. Baka delil: duyum, duyanla ayn
KATKGOR YALAR 32
32

zamanda doar. nk duyum hayvanla do-


ar ; ama duyulabilen, elbette, hayvandan ve-
ya duyumdan nce vardr. nk hayvann da
yapld ate ve su ve bu tabiattaki teki
nesneler, mutlak olarak, ne hayvan, ne de du-
yum olmadan nce, vardrlar. Bunun sonucu
olarak, duyulabilenin duyumdan nce olduu
dnlebilir.
imdi acaba grnd gibi, hibir z
greliklere katlamaz m, yoksa grelikler ii-
ne baz ikinci zler katlabilir mi meselesi or-
taya kmaktadr. ilk zler iin (grelik
olmadklar) dorudur. nk ne zlerin b-
tn, ne de paralar grelik olamazlar. Bir
insan hakknda bir eyin bir insan olduu,
bir kz hakknda bir eyin bir kz olduu
sylenemez. Paralar iin de bu byledir: bir
ele birinin bir eli denmez, birinin eli denir,
bir baa da, birinin bir ba denilmez, birinin
ba denir. kinci zler iin, hi olmazsa
birou iin de zm ayndr; insana, bir
eyin insan; kze, bir eyin kz denil-
mez. Oduna da bir eyin odunu denmez. Yal-
nz birinin mal denilir. Bu trl haller de
zn greliklere girmedii aktr. Ancak
baz ikinci zler iin mesele ortaya atlabilir:
szgelimi, baa, kendinin bir blm olduu
eyin ba denilir; ele, bir blm olduu
eyin elidir, denilir. Buna benzer her blm
iin byledir. Bundan, bu terimlerin birtakm
KATEGORYALAR 33

grelikler gibi grnd sonucu kar. Gre-


likler hakknda verilen tanm yetseydi, hibir
zn bir grelik olamayacan tasdik etmek
imknsz olmasa da, pek zor olacakt. Fakat
tanm yetmiyorsa ve grelik diye, yalnz var-
l herhangi bir grelii olmaktan ibaret bu-
lunan terimlere demek gerekirse, belki bu
meseleye bir hal aresi bulunabilecektir. Birin-
ci tanm, phesiz, btn greliklere uyar; fa-
kat bir eyin baka bir eye nispet edilmesi
onu gene temelli bir tarzda grelik yapmaz.

Btn bunlardan, apaka kan sonu,


belli bir ekilde bir grelik bilindii vakit ne-
ye gre ise onun da belli bir ekilde bilinece-
idir. Bu kendinden de apaktr: nk filn
nesnenin bir grelik olduu biliniyorsa gre-
liklerin varlnn grelikte olmaktan baka
br eyde mndemi bulunmad bilinmekle,
onun kendine grelik olduu ey de bilinir.
Fakat onun kendiyle grelikte olduu ey
mutlak olarak bilinmezse, onun grelikte olup
olmad da bilinmeyecektir. Hususi rnekler
bunu aydnlatacaklardr: bylece, belli bir
ekilde, filn nesnenin misl olduu bilinirse,
gene dorudan doruya belli bir ekilde onun
misli olduu ey de bilinir. nk bu nesne-
nin misli olduu bilinmeyen belli hibir ey
olmasavd onun misil olduu da mutlak ola-
rak bilinmeyecekti. Bunun gibi, filn eyin
34 KATKGOR YALAR 34

daha gzel olduu bilinmiyorsa, gene gerekli


olarak, o eyin kyaslanarak, kendinden daha
gzel olduu eyin de dorudan doruya ve
belli bir ekilde bilinmesi gerekir. Buna
karlk, onun daha az gzel bir eyden daha
gzel olduu belirsiz bir ekilde bilinmeyecek-
tir. Aksi takdirde bu bir bilgi deil; bir san
olur. Gerekte, ad geen eyin daha az gzel
olan bir eyden daha gzel olduu ak bir
ekilde bilinemeyecektir. nk ondan daha
az gzel hibir ey bulunmamas da olabilir.
yleyse bir grelik belli bir ekilde bilinirse,
gene belli bir ekilde kendine gre olduu
eyin de bilinmesi apaka gerekli olur.

Baa, ele, buna benzer her blme, z


olan her eye gelince, onlarn ne olduu belli
bir ekilde bilinebilir. Fakat bundan gerekli
olarak, balamllarnn da bilinecei sonucu
kmaz. nk bu elin ve bu ban kendine
nispet edildii ey hakknda belli bir bilgi
edinilemez. yleyse burada greliklerle bir
iliiimiz olmayacaktr. Bunlar grelik deil-
lerse, hibir zn greliklere girmeyeceini
sylemek doru olacaktr. phe yok, bu
trl meselelerde, birok defalar tetkik etme-
dike olumlu bir ey elde etmek gtr. Bu-
nunla beraber bu noktalarn her biri zerin-
de birtakm meseleler ortaya atm olmak
faydasz deildir.
KATEGORYALAR 35

8.
Nitelik diye kendisiyle bir eyin nasl ol-
duu sylenen terime derim. Fakat nitelik
birok anlamlar alan terimlerden biridir.

Niteliin nev'ilerinden birine hal ve isti-


dat ad verilebilir. Fakat hal, daha ok srek-
lilii, daha ok durakll ile istidattan fark-
ldr : bilimler ve erdemler haldirler. nk
bilim bizde bir hastalk veya bu cinsten ba-
ka bir sebep yznden byk bir deiiklik
husule gelmedike kendisinden pek az bir ey
elde etmi olsak bile, durakl kalan ve yerin-
den g oynatlan eylerden biridir. Gene bu-
nun gibi, erdem (szgelimi, adalet, itidal ve
bu trl her nitelik) de ne kolayca yerinden
oynatlabilecek, ne de kolayca deiebilecek
gibi grnyor. Buna karlk, scaklk ve
soukluk, hastalk ve salk ve bu trl ey-
ler gibi kolayca yerinden oynatabilecek ve de-
iebilecek niteliklere istidat denir. Gerekte,
insan bu eylere kar herhangi bir istidatta
bulunur, ama scakken souk, salamken has-
ta olarak abucak deiir; brleri iin de
bu byledir, ancak istidatlardan biri zamanla
tabileir, kkleirse ve yerinden oynatlmas
zorlarsa, o zaman belki ona hal ad verile-
bilir.
Hal ad altnda, daha srekli ve yerinden
oynatlmas daha zor olan niteliklerin gste-
36 KATEGORYALAR

rilmeye alld apaktr. nk az durak-


l bir bilim sahibi olup, bu bilimi kolayca
kaybedebilenler bilime kar az ok iyi bir
istidatta olabilseler de, (bilgi) haline sahip ol-
duklar sylenemez. yleyse hal, istidat'dan
istidadn yerinden oynatlmaya elverili olma-
s bakmndan farkldr. Halbuki hal daha s-
rekli ve yerinden oynatlmas daha zordur.
Haller ayn zamanda istidat'trlar; fakat isti-
datlarn hal olmas gerekli deildir. Gerek-
ten, birtakm hallere sahip olmak, onlara kar-
herhangi bir istidatta bulunmaktr da.
Halbuki baz istidatlan olmak her defasnda
buna karlk olan bir hale sahip olmak deil-
dir.
Bir baka nitelik cinsi de, iyi greilerin
veya iyi kouculann, sihhatte olanlarn veya
hastalarn, bir tek kelime ile tabi bir kabili-
yet veya kabiliyetsizlie gre sylenen her e-
yin, szn ettiimiz zaman kullandmz
nitelik cinsidir; nk bu taayynlerden her
birinin tasdik edilmesi (kiinin herhangi bir
istidad dolaysyla deil: bir eyi kolayca
yapmak veya hibir eye mruz kalmamak
hususunda tabi bir kabiliyet veya kabiliyet-
sizlik sahibi bulunulmas sayesindedir. Sz-
gelimi, iyi greiler veya iyi koucular her-
hangi bir istidatta bulunmalan yznden de-
il, baz idmalan kolayca yapmakla tabi bir
kabiliyete sahip olduklanndan dolay byle
KATKGOR YALAR 37

adlandrlmlardr; sihhatte olanlar balarna


gelebilecek her eye kolaylkla tahamml et-
mekte tabi bir kabiliyete sahip olduklarndan:
hastalar da, bunun aksine olarak, balarna
gelebilecek her eye tahamml etmekte tabii
bir kabiliyetsizlie sahip olduklarndan dolay
byle adlanmlardr. Kat ve yumuak iin
de bu byledir: kat kolayca blnmemekte
tabi bir kabiliyete sahip olduundan; yumu-
ak ise bunun balamls olan kabiliyetsiz-
lie sahip olduundan byle adlanmlardr.

Bir nc nitelik cinsi de, duyguluk nite-


liklerinden ve duygulanmlardan tekil edil-
mitir. Szgelimi, tatllk, aclk, ekilik ve
bu neviden btn taayynler; bunlara scak-
lk, soukluk, aklk ve karalk da eklenebilir.
Bunlarn birtakm nitelikler olmas ak-
tr; nk onlara sahip olan varlklar, kendi-
lerinde bulunmalar yznden filn nitelikte
denilmitir. Bylece, bal, kendinde tatllk bu-
lunmasndan tr tatl denilmitir, cisim de
aklk kabul etmesinden tr ak, denilmitir.
Baka hallerde de bu byledir.

Duyguluk nitelikler demek, bu taaayyn-


leri kabul eden nesnelerin kndilerinin de her-
hangi bir tarzda tesirlenmi olmalar demek
deildir: bala tatl denmesi, nce baln bir
deimeye uramasndan dolay deildir, bu
trl baka hallerde de bu byledir. Bunun
38 KATKGOR YALAR 38

gibi, scaklk ve soukluk duyguluk nitelikler


diye adlanralarsa bu, onlar kabul eden nes-
nelerin kendilerinin herhangi bir duygulan-
maya uradklarndan tr deildir. Gerek-
te, szn ettiimiz bu niteliklerden her biri-
nin duyumlarda bir deime hsl etmeye ka-
biliyetli olmalarndandr ki bu niteliklere duy-
guluk nitelikler ad verilir. Tatllk, gerekte,
bir tatma deiiklii, scaklk da dokunma
deiiklii husule getirir. Baka nitelikler iin
de bu byledir.
Bununla beraber aklk, karalk ve teki
renklere nceki tarzda duyguluk nitelikler
denmez; onlarn kendilerinin bir deimenin
neticesi olmalar yznden onlara bu ad veri-
lir. ok defa, renk deimeleri bir duygulan-
ma yznden olur. Olgu apaktr: utanma
kzartr, korku sarartr, tekiler de bu trl-
dr. Bunun iin tabi olarak baz miza husu-
siyetlerine bal bu cinsten bir duygulanmaya
mruz kalnd vakit, buna karlk olan ren-
ge de sahip olunmas muhtemeldir; nk bir
utanma annda hsl olan tenlik unsurlarn is-
tidad, konunun tabi yapsnn sonucu ola-
bilir ; yle ki karl olan rengi tabi olarak
meydana getirir. Bunun iin kaynaklar du-
rakl ve srekli duygulanmalarda bulunan b-
tn bu trl hallere duyguluk nitelikler denil-
mitir. Ya, gerekte, kaynaklan konunun tabi
mizacnda bulunmasndan tr sanlk veya
KATfcORYALAR 39

karalk, nitelikler diye adlandrlmtr (n-


k bize niteliimizi veren ite bunlardr). Ve-
ya bu renklerin, yani, sarlk ve karaln uz-
un bir hastalk veya boucu bir scaklk ard-
sra vukua gelmesinden trdr ve btn
mr boyunca kalmasalar bile silinmeleri ko-
lay deildir; bu halde de onlara nitelik ad
verilir, nk bu halde de niteliimizi onlar-
dan alrz. Yok edilmesi ve bertaraf edil-
mesi kolay sebeplerden ileri gelen taayynlere
gelince : bunlara nitelikler deil, tesirlenmeler
ad verilir, nk insan onlara gre nitelik ol-
maz. Gerekte ne utantan kzaran adam hak-
knda krmz rengi olduu, ne de korkudan
sararan hakknda da sar rengi olduu syle-
nemez: daha ok, herhangi bir tesirlenme
duyduu sylenir: yleyse bunlar nitelik de-
il, tesirlenmedir.

Ruha ait duyguluk nitelikler iin de ayn


ey sylenebilir. Tam dou annda, kayna
baz durakl tesirlenmeler olan btn taayyn-
lere nitelik denilir: lgnlk, fke ve bu tr-
l baka haller byledir, nk onlara gre
fkecil veya lgn sfat verilir. Tabi olma-
yp giderilmesi g veya mutlak surette de-
imez baka baka yap hususiyetlerinden ile-
ri gelen zihin sapklklar iin de bu ayndr:
bunlar da niteliklerdir, nk insan onlara
gre vasflandrlr. abucak dalan sebepler-
40 KATEGOKYALAR

den ileri gelen taayynlere gelince bunlara


tesirlerime ad verilir. te sz gelimi, bir zd-
la fkelenen bir kimse: byle bir heyecen
iinde fkelenen bir adama fkecil denmez;
daha ok onun bir tesirlenme duyduu syle-
nir. Bunun iin bu gibi taayynler nitelik ad-
n deil, tesirlenme adn alrlar.

Drdnc eit nitelik her varla ait ol-


an klk veya ekli ve bundan baka, doru-
luk ve erilii ve buna benzer baka btn
hassalar ihtiva eder. Gerekte bir varlk ite
btn bu taayynlere gre, vasflanmtr:
nk keli veya drt keli olduu iin,
veya doru veya eri olduu iin bir eye by-
le bir nitelii haizdir denir ; ve her eye sfa-
tn veren suret (morphe) tir. Seyrek olan
ve sk olan, przl olan veya dz olan de-
mek, grnte bu nitelikte bir ey demektir;
bununla beraber yle anlalyor ki bu gibi
taayynler niteliin blmlerine yabancdrlar.
nk onlarn her biri daha ok blmlerin
herhangi bir duruma ifade eder gibi grn-
yor. Gerekte bir ey paralarnn kendi ara-
larnda skca birlemesinden dolay sk ve
birbirlerinden uzaklamalarndan tr sey-
rektir; blmlerin herhangi bir ekilde ol-
masndan dolay dz; bazlarnn kntl,
bazlarnn girintili olduu zamanda da p-
rzldr.
KATKGOR YALAR
41

phesiz, daha baka baka nitelik eit-


leri de meydana karlabilir: hi olmazsa,
sz edilen eitler balcalardr ve en sk
Talananlardr.

yleyse bizim beyan ettiimiz taayynler


niteliklerdir; vasflandrlan nesnelere gelince,
onlar da bu niteliklere gre adlandrlan veya
baka herhangi bir tarzda onlara tabi bulu-
nan nesnelerdir. Bylece bir ok hallerde,
ve hatt hemen hemen her zaman, vasflan-
drlan nesnenin ad (nitelikten) kmadr: sz
gelimi, aklk adn aka; gramer gramerciye;
adalet adaletliye vermitir ve hep byledir.
Bununla beraber baz hallerde niteliklere bir
ad verilmediinden, vasflandrlan nesnelerin
bu niteliklerden kma adlarla gsterilmesi
mmkn deildir: szgelimi, koucuya veya
greiye verilen ad, tabi bir istidattan tr
bu ekilde adlandrlm olarak, hibir nite-
likten kmaz, nk bu istidatlar iin insan-
larn bir sfat alabilecekleri birer ad yoktur.
Halbuki tatbikat bu insanlara grei veya
idman oyunlarna kabiliyetli dedirten bilimler
iin adlar vardr. Byle bir bilim, bir istidat-
tr. "Yumrukdv bilimi" veya "gre bili-
mi" adn almtr, ve bu gerekli mizata olan-
lar adlarn bu bilimlerin kendilerinden alr-
lar.
KATKGOR YALAR 42
42

Baz baz da, (nitelik) iin bir hususi ad


olduu zaman bile, ona gre vasflandrlan
nesne ondan kmayan bir isim tar: bylece
iyi adam fazilet sebebiyle iyidir, nk ad
faziletten kmad halde, iyi denmesi fazi-
lete sahip olmasndandr. Bu hal, bununla
beraber, sk sk olamaz.

Bylece bizim gsterdiimiz niteliklerden


km bir ismi olan veya herhangi baka
bir tarzda ona tabi bulunan nesneler, filn
nitelii haizdir, denilir.
Zdlk da nitelie aittir: szgelimi, ada-
let adaletsizliin, karalk akln ve hep bu-
nun gibi, zdddr. Bu taayynlere gre vasf-
landrlan nesneler iin de bu byledir: Ada-
letsiz, adaletlinin, ak da karann zdddr. Bu-
nunla beraber bu her zaman byle deildir:
krmz, sar ve bu trl renkler nitelik olsa-
lar da, zdlar yoktur. Bundan baka, iki
zddan biri bir nitelik ise, teki de bir nitelik
olacaktr. teki kategoryalar misallerimize
tatbik eder etmez bu meydana kacaktr.
Bylece adalet adaletsizliin zdd ise, adalet
de bir nitelik ise, adaletsizlik de bir nitelik
olacaktr. Gerekte, baka bir kategorya, ne
bir nicelik, ne bir grelik, ne nerelik, ne de
umumi olarak, nitelikten baka hibir ey ada-
letsizlie uygun gelmeyecektir. Nitelie giren
btn baka zdlar iin de bu byledir.
KATKGOR YALAR 43

Nitelikler okluk ve azlk da kabul eder-


ler. Gerekte, ak bir nesne bir baka nesne-
den daha ok veya daha az aktr ,ve adaletli
bir ey bir bakasndan daha ok veya daha
az adaletlidir, denilir. Bundan baka, nitelik
kendi kendine artma da kabul eder : ak olan
bir nesne daha ok ak olabilir.

Bu hassa, bununla beraber, btn nite-


liklere deil, yalnz bir ouna aittir. Adaletin
azlk ve okluk kabul ettiini mdafaa etmek,
gerekte, kolay deildir: bazlar itiraz ede-
rek derler ki salk iin sylenemeyecei ka-
dar, adaletin de azlk veya oklua elverili
olduu mutlak suretle sylenemez. Btn sy-
lenebilecek olan ey, bir kiinin bir baka-
sndan daha az salk veya daha az adalet
sahibi olacadr, gramer ve baka istidatlar
iin de bu byledir. Her ne olursa olsun, bu
niteliklere gre adlandrlm olan nesnelerin
azlk ve oklua elverili olduklar hi deil-
se sz gtrmez, nk bir adam hakknda
bir bakasndan daha iyi gramerci, daha sh-
hatli ve daha dil, ilh... olduu sylenir.

Buna karlk, gen ve drt al ve drt


kenarl, dier ekiller gibi, okluk ve azlk ka-
bul etmezler. Gerekte gen veya daire kav-
ramlarnn uyduu nesnelerin hepsi ayn tarz-
da gen veya dairedir; bu kavramlara uy-
mayan nesnelere gelince, birinin tekinden
44 KATKGOR YALAR 44

daha fazla (gen veya daire olduu sylene-


meyecektir: drtgen dikdrtgenden daha faz-
la daire deildir; zira daire kavram ne ona, ne
brne tatbik olunamaz. Umumi olarak tek-
lif olunan terimin kavram iki nesneye de uy-
mazsa birinin brnden daha ok olduu
sylenemeyecektir, yleyse btn nitelikler
okluk ve azlk kabul etmezler.

imdi szn ettiimiz karakterlerden


hibiri nitelie has deilken, buna karlk,
benzer veya benzemez anmak nitelikler iin
sylenir. Bir nesne, ancak kendinin vasflan-
drlm olduu eyden baka hibir eyle bir
bakasna benzer deildir. Bundan, niteliin
hususiyetinin kendine benzerlik veya benze-
mezlik isnat edilmesinden ibaret olaca sonu-
cu kar.

Burada, niteliin bir aklamasn zeri-


mize alm olduumuz halde saydklarmzn
arasna birok greler soktuumuz iin bize
itiraz olunmasndan korkmayalm : hallerin ve
istidatlarn grelerin says kadar olduklarm
sylememi miydik? Gerekte hususi nevi'lerin
hibiri grelik terimler olmad halde, pratik
olarak btn bu trl hallerde cinsler, gre-
lik terimlerdir. Bylece bilim, cins olarak,
kendi z iinde, baka bir eye yre olan
evdir. (nk bir eyin bilimi vardr, deni-
lir). Buna karlk, hususi bilimlerden hibiri,
KATKGOR YALAR
45

kendi z iinde, baka bir eye grelik de-


ildir : szgelimi, ne gramerin herhangi bir
eyin grameri, ne de musikinin herhangi bir
eyin musikisi olduu sylenemez. Fakat on-
lar greliklerse, ancak cinsleri ynnden yle-
dirler : gramere herhangi bir eyin bilimi
denilmitir, musiki filn eyin musikisi deil;
falan eyin bilimi denilmitir.

yleyse hususi bilimler greliklere katl-


mazlar. Byle bir nitelik alrsak bu sadece
hususi bilimlere gredir, nk bizim haiz ol-
duumuz bu hususi bilimlerdir: bu hususi
bilimlerden birine sahip olmamzla bize bilgin
denir. Bundan, bazan kendilerinden tr va-
sflandrlm olduumuz bu hususi bilimlerin
kendilerinin de greliler olmamakla beraber
nitelikler olduu sonucu kar. Ayn bir eyin
hem bir grelik, hem de bir nitelik olduu
olursa, onu her iki cinsin saysna sokmakta
hibir samalk bulunmadn ilve ederim.

9.

Etki ile Edilgi de zdlk kabul ederler.


okluk ve azla elverilidirler. Istmak sout-
mann zdzdddr, stlmak soutulmann, se-
vinmek gaml olmann zdddr, bu ise pekl
zdlk kabul etmektir. Azlk ve okluk iin de
bu tpk byledir: bir ey az veya ok stla-
46 KATKGOR YALAR 46

bilir, az veya ok stlm olabilir. O halde


etki ile Edilgi de azlk ve oklua elverilidir.
te bizim bu kategoryalar zerine syle-
yeceklerimiz bunlardr.

Bundan baka, greler bahsinde durum-


dan bahsettik; orada bu terimlerin adlarn
karlk durumlardan kardklarn ortaya
koyduk.
Geri kalan kategoryalara, zaman, nerelik,
sahip olmaya gelince, pek iyi bilinen tabiat-
lar dolaysiyle onlar hakknda balangta
aklanandan baka bir ey syleyecek deiliz.
Yani daha yukarda gsterdiimiz gibi, sahip
olma : ayakkablarn giyinmi olmak, silhlan-
m olmak gibi halleri; nerelik : szgelimi,
Lykeion'da ve ilh...yi ifade eder.

10.
ncelememizde ortaya konan kategoryalar
hakknda, dediklerimiz yetmelidir. Karlara
geelim ve kar olum un mtat mnalarn
ayrt edelim.

Bir terimin baka bir terime kar ol-


mas drt tarzda sylenir: grelilerin kar
olumu, zdlarn kar olumu, yoksunlu-
un sahip olmaya kar olumu, tastikin in-
kra kar olumu vardr. Bu hallerin her
KATEGORYALAR 47

birinde, kar olum u ekilde ematik ola-


rak ifade olunabilir: grelilerin kar olu-
mu, mislin yarma olduu gibi; zdlarn kar
olumu, iyiliin ktle olduu gibi; yok-
sunluun sahip olmaya kar olumu, krl-
n grmeye olduu gibi; tasdikin inkra
olan kar olumu, oturuyor'un oturmuyor'a
olduu gibi.

Greliler gibi kar olan terimler, b-


tn varl kar olanlar hakknda syle-
nenden ibaret olan veya onlara herhangi bir
ekilde taallk eden terimlerdir. Szgelimi,
misil kendi z iinde, bir baka eyin misli
denilen eydir, nk o herhangi bir eyin
mislidir. Bilgi ile bilinebilen de greliler gibi
birbirine kardr: bilgi, kendi z iinde,
bilinebilenin bilgisi; bilinebilen ise, z iin-
de, kar olan hakknda, yani bilgi hakkn-
da sylenmitir. nk bilinebilen herhangi
bir ey iin bilinebilen, yani bilgi iin sylen-
mitir. Demek ki greliler gibi kar olan te-
rimler, btn varl baka eyler hakknda
syleneden ibaret olan veya herhangi bir
ekilde karlkl bir mnasebet halinde bu-
lunan terimlerdir.

Zdlar gibi kar-olan terimlere gelince,


bunlarn varl birbiriyle olan mnasebetten
ibaret deildir, bunlara ancak birbirlerinize
zd denilmitir. Gerekte, iyilik, ktln
48 KATKGOR YALAR 48

iyiliidir, denilmez, ama ktln zdddr,


denilir; ak, karann akdr denilmez, ama ka-
rann zdddr, denilir. Bunun iin bu iki tr-
l kar - olum birbirinden farkldr. Zdlarn,
tabi olarak ilerinde bulunduu veya tasdik
edilmi olduu konular gerekli olarak birini
veya dierini ihtiva edecek ekilde olduka,
onlar arasnda orta terim yoktur; fakat konu-
da biri veya dieri gerekli olarak muhtevi bu-
lunmayan zdlarn sz edilirse, btn haller-
de, bir orta terim vardr. Szgelimi, hastalk
ve salk hayvann bedeninde tabi olarak bu-
lunur ve gerekli olarak ister salk, ister has-
talk, birinden biri hayvann bedenine aittir;
bunun gibi tek ve ift de say hakknda tasdik
edilirler ve gerekli olarak ister ift, ister tek,
ikisinden biri sayya aittir. O halde bu terim-
ler arasnda, ne hastalkla salk, ne de ift
ile tek arasnda hibir orta terim yoktur.
Fakat biri veya br gerekli olarak konuya
ait olmayan zdlara gelince, bunlarn arasnda
bir orta terim vardr. Bylece kara ve ak
bedende tabi olarak bulunurlar, ama birinin
veya brnn bedene ait olmas iin hibir
gereklilik yoktur, nk her beden ister iste-
mez ak veya kara deildir. Gene bunun gibi,
alak ve namuslu, hem insan hakknda, hem
de baka baka birok konular iin tasdik
edilmitir, fakat birinin veva brnn hak-
knda tasdik edilmi olduklar varlklara ait
KA n . G O k l ALAK 45

olmaan gerekli deildir, nk herey gerek-


li olarak aiak veya namuslu deildir. Byle-
ce bu terimler arasnda bir orta terim var-
dr : szgelimi, ak ile kara arasnda, boz ve
baka btn renkler vardr, alaklk ve na-
musluluk arasnda da ne alak, ne de namus-
lu olmayan ey vardr.

Baz hallerde, bu orta terimlerin isimleri


vardr; szgelimi : ak ile kara arasnda boz,
sarms, ve baka btn renkler bulunur. Ba-
ka hallerde ise orta terimi bir isimle ifade
etmek kolay deildir, orta terim her bir ucun
inkr ile tarif edilmitir: szgelimi yle :
ne iyi ne kt ; ne hakl ne de haksz.

Yoksunluk ve sahip olma, ayn konu etra-


fnda dner: szgelimi, grme ve krlk gz
hakknda sylenir. Umumi kaide olarak, sahip
olmann tabi olarak iinde bulunduu konu
ayn zamanda karlardan birinin veya b-
rnn hakknda tasdik edilen konudur. Yok-
sunluun, sahip olmann, konunun tabi olarak
ait olduu blmnde hibir suretle bulun-
mad zaman, ve onun orada tabi olarak bu-
lunmas gerektii zaman, bu sahip olmay elde
etmeye elverili her konuya isnat edildiini
sylyoruz. Bir varla ne srf dileri olma-
mas yznden disiz, ne de srf grmesi ol-
mamas yznden kr diyemeyiz, ama onun
tabi olarak dilere sahip olmas gerektii za-
50 KATKGOR YALAR 50

manda ne dileri, ne de grmesi olmad iin


syleriz: nk varlklar vardr ki douta
ne grmeleri ne de dileri yoktur ve bunlara
da bu yzden disizler veya krler denmez.

Bir halden yoksun olmak veya sahibi ol-


mak yoksunluk veya sahip olma ile ayn ey
deildir. Sahip olma, szgelimi, grmedir,
yoksunluk ise krlktr, ama ne grme sahi-
bi olmak grmedir ne de kr olmak krlk-
tr. Krlk herhangi bir yoksunluktur, hal-
buki kr olmak, yoksun olmaktr, yoksunluk
deildir. stelik, krlk, kr olmann zdei
olsayd her iki terim ayn konu hakknda da
tasdik edilmi olabilirdi; yleyse insann kr
olduu sylenirse de insann krlk olduu
hibir zaman sylenmez. yle anlalyor
ki bir halden yoksun olmak ile bir hal sahibi
olmak,yoksunlukla sahip olmann kendi arala-
rnda kar olduklar tarzda, kardrlar; n-
k kar olum ekli ayndr. Gerekte, tp-
k krlk un grmeye kar olduu gibi, by-
lece, kr olmak da grme sahibi olma'ya kar-
dr.

nkr ve tasdik olunan eyin kendi de


tasdik ve inkr deildir, nk tasdik, olumlu
bir nermedir, inkr ise olumsuz bir nerme-
dir ; halbuki tasdik ve inkra giren terimler,
nerme deillerdir. Bununla beraber onlarn
kendi aralarnda, tasdik ile inkrn kar ol-
KATEGOK YALAR 51

duklan tarzda, kar olduklar sylenir. n-


k bu halde de kar olum ekli ayndr.
Gerekte, tpk szgelimi, o oturuyor'un o
oturmuyor'a kar olduu nermelerde, tasdi-
kin inkra kar olduu gibi, gene bylece bu
nermelerden her birine giren nesneler de
nermelerden her birine giren nesneler de kar-
drlar : sz gelimi, filn adam oturuyor, filn
adam oturmuyor'a kar olduu gibi. Apak-
tr ki yoksunluk ile sahip olma greliler gibi
ayn ekilde, birbirine kar deillerdir. On-
larn btn varl kar olann hakknda tas-
dik edilmi olmaktan ibaret deildir; gr-
me'ye, krlk'n grmesi denilmemitir ve
grelik de baka bir tarzda vki olmamtr.
Bunun gibi, krlk de grmenin krldr
denilemez: bu, grmenin krlnden daha
ok grmenin yokluudur. Bundan baka,
btn grelik terimler balamldrlar, yle
ki hatt kendinin greliler says iinde bu-
lunduunu farzetsek bile, krlk kendisi ile
grelikte bulunduu eyin balamls olacak-
tr. yleyse burada balama yoktur, nk
grmenin krln grmesi olduunu syle-
miyoruz.
Fakat yoksunlua ve sahip olmaya giren
terimlerin kar olmalarn zdlar gibi de
deildir; ite tutama. Bir yandan, ara-
larnda hibir orta terim olmayan zdlara ge-
lince, iinde bulunduklar veya hakknda tas-
52 KAThGOlO AI.AR

dik edildikleri ki onuda, onlardan birinin dai-


ma varolmas gerekli olarak lzmdr. nk
biz dedik ki biri veya br, kendilerini ka-
bul eden konuya gerekli olarak ait olmak zo-
runda bulunan zdlar arasnda hibir orta te-
rim yoktur : hastalk'la salk, tek'le ift hali
byledir. br yandan da bir orta terimi
olan zdlar iin, onlardan birinin konuya ait
olmas hi de gerekli deildir; gerekte, onla-
r alan her konunun ister istemez szgelimi,
ak veya kara, scak veya souk olmas gerek-
li deildir, nk hibir ey bu zdlar arasna
bir orta terim sktrmaktan alkoymaz. Bun-
dan baka, birinden biri, kendilerini kabul
eden konuya gerekli olarak ait olmayan zdla-
rn bir orta terimi vardr, yeter ki bunlardan
biri konuya tabi olarak ait olmasn, ate iin
scak olmak, kar iin ak olmak gibi: bu
halde iki zddan, ancak birinin belli olarak ko-
nuya ait olmas gereklidir, yoksa ikisinden bi-
rinin belli olmayarak deil. nk ne ate iin
souk olmak, ne de kar iin kara olmak mm-
kn deildir. Bunlar kabul edecek her konu-
ya zdlarn birinden biri gerekli olarak ait de-
ildir, yeter ki srf kendilerine bir teki tabi
olarak ait olabilen ve bu halde rasgele her iki-
sini deil, ancak bir tek belli zdd alabilen ko-
nularla ilgili bulunmayalm. Fakat yoksunluk
ve sahip olmann sz edildii zaman, btn
bu dediklerimizin hibiri doru deildir. er-
KATKGOR YALAR 53

ekte, kabul eden konu, iki kardan birini her


defasnda gerekli olarak kabul etmez: henz
tabi olarak grme sahibi olmayana ne krdr,
ne de gryor denir. Bundan, bu taayynlerin,
aralarnda hibir orta terim bulunmayan zd-
lara katlmad sonucu kar. Fakat bir
orta terim kabul eden zdlar srasna da gir-
mezler. nk onlardan birinin, herhangi
bir anda ,kabul eden konuya gerekli olarak
ait olmalar gerekecektir. Gerekte, bir varlk
tabi olarak, grme sahibi olmaya kabiliyetli
olur olmaz bu belli niteliklerden biri deil,
ya kr, veya grr olacaktr. Bu belli nitelik-
lerden biri deil, ya biri ya br olacaktr;
nk varln ya yalnz kr veya yalnz grr
olmas gerekli deildir. Gerekli olan, bu hal-
lerden birinden birinin olmasdr. O halde bir
orta terimi olan zdlar iin, birinden birinin
herhangi bir konuya ait olmas hibir zaman
gerekli olmadm, fakat ancak baz konular-
da iki zddan bir tekinin belli olarak onlara
ait olmas gerektiini syledik. Bundan
apak olarak, zdlann kar olduklar iki
tarzdan hibirinin yoksunluk ve sahip olmaya
gre kar terimler haline uymad sonucu
kar.
Bundan baka, zdlar iin, kabul eden
konu avn kalmak zere birinden brne bir
deiiklik husule gelmesi de olabilir, yeter ki
onlardan bir teki tabi olarak konuya ait ol-
54 KAThORYALAR

masn; szgelimi, ate iin scak olmak gibi.


Gerekte, siilatli olamn hasta dmesi, akn
kara olmas, souun scak olmasa mmkn-
dr ve hatt iyinin kt, ktnn iyi olmas
bile mmkndr. Gerekte, kt adam, yaa-
ynda ve szlerinde iyi yollu hareket ederse,
ne kadar az da olsa, iyilikte ilerliyebilir, An-
cak bir defa hatt pek az, nefsini slah ederse,
onun btn btne deiebilecei veya hi
deilse, pek byk bir iyileme gsterebile-
cei aktr; nk ilk ilerleyi ne kadar az
olursa olsun, fazilete doru gitgide daha ko-
layca meylolunur. Bunun iindir ki belki de,
daha da mhim bir ilerleyi kaydedecektir
ve bu ilerleyi sreklice artmakla, insan so-
nunda zd halde bsbtn yerleecektir, yeter
ki bundan zamann ktl yznden alkonul-
masn. Buna karlk, sahip olma ve yok-
sunluk iin karlkl bir deiikliin olmas
imknszdr: sahip olmadan yoksunluk'a pe-
kl bir geit vardr, ama yoksunluk'tan sa-
hip olmaya imknszdr nk kr olan gr-
meyi yeniden ele geiremez, sasz olan yeni-
den salanamaz, disiz olan da dilerinin ye-
niden ktn gremez.
Tasdik ile inkr gibi kar olana geelim:
kar olumun bizim szn ettiimiz ekil-
lerden hibirine gre vki olmad aktr.
nk ancak imdiki haldedir ki daima bir
karnn doru, brnn yanl olmas tama-
KATEGORYALAR 55

myle gerekli olarak lzmdr. Gerekte, ne


zdlar iin ne greliler iin, ne de sahip olma
ve yoksunluk iin daima kar olanlardan
birinin doru, brnn yanl olmas gerek-
li deildir. Szgelimi, salk ve hastalk zd-
dr : yleyse ne biri, ne de teki doru veya
yanl deildir. Gene bunun gibi, misil ve ya-
rm greli olarak kardrlar; ne o, ne de
br doru veya yanl deildirler. Grme
ve krlk gibi, yoksunluk ve sahip olmaya gi-
ren iin de dnce ayndr. Bir tek kelime
ile, hibir balant olmadan sylenen deyim-
lerden hibiri doru veya yanl deillerdir
ve szn ettiimiz btn kar olanlar ba-
lantsz ifade olunur.

Bununla beraber byle bir karakterle bil-


hassa bir balant iinde ifade olunan zdlar-
da karlald anlalyor. Sokrates sihatte-
dir, gerekte Sokrates hastadr'n zttdr. Fa-
kat bu deyimlerde bile, birinin doru, br-
nn yanl olmas her zaman gerekli deildir.
phe yok, Sokrates varsa, bunlardan biri
doru, br yanl olacaktr; ama Sokrates
yoksa her ikisi de yanl olacaklardr. nk
Sokrates'in kendisi hi yoksa ne Sokrates has-
tadr, ne de Sokrates sihhattedir deyimleri
doru deildir. Yoksunluk ve sahip olmaya ge-
lince, konu hi yoksa ne o, ne de br do-
m deildir, hatt konu varolsa bile birinin
56 KATKGOR YALAR 56

doru, brnn yanl olduu her zaman


vki olmaz. Gerekte, Sokrates grmeye sa-
hiptir, Sokrates krdr'e yoksunlukla sahip
olma gibi kardr. Sokrates varsa bu deyim-
lerden birinin doru, brnn yanl olmas
gerekli deildir. (nk Sokrates henz tabi
olarak grmeye gl olmadka, iki nerme
de yanltr) ; Sokrates hi yoksa her iki de-
yim de, yani grmeye sahip olmas da, kr ol-
mas da yanltr.

Tasdik ve inkr iin bu bambakadr:


konu varolsun veya olmasn, herhalde biri
doru, br yanl olacaktr. Gerekte, diye-
lim ki Sokrates hastadr ve Sokrates hasta de-
ildir : Sokrates'in kendisi varsa bu iki ner-
meden birinin doru, brnn yanl olduu
aktr ; Sokrates yoksa gene byledir, nk
Sokrates yoksa onun hasta olduunu syle-
mek yanltr ve onun hasta olmadn sy-
lemek dorudur. Bylece her zaman biri-
nin doru, brnn yanl olma hassas an-
cak tasdik ve inkr gibi kar olan eylerde
bulunur.

11.
yiliin zdd gerekli olarak ktlktr;
birtakm hususi haller zerine dayanan tme-
varm gereince bu apaktr. Szgelimi: sa-
ln zdd hastalk, cesaretin zdd korkaklk-
KA''LUOKVALAR 57

tr ve ilh...; ama bir ktln zdd kh


bir iyiliktir, kh bir ktlk. Bir ktlk olan
ihtiyacn zdd, bir ktlk olan arlktr;
fakat bir iyilik olan orta, ayn zamanda her
ikisine de zddr. Bununla beraber, ancak ok
az hallerde byle bir ey grlebilir, ou za-
man ktln zdd daima iyiliktir.

Bundan baka, zdlar iinde, birinin var-


l, brnn varln gerektirmez : Herkes
sihhatte ise salk varolacaktr, hastalk da
olmayacaktr. Bunun gibi, btn varlklar ak
iseler, karal darda brakarak, aklk var-
olacaktr. stelik, Sokrates sihhattedir, Sokra-
tes hastadr'a zd ise iki zd halin birlikte
ayn konuya ait olmalar imknsz olduun-
dan, bu zdlardan birisi var iken brnn
de varolmas imknsz olacaktr. Varolan,
Sokrates'in shhatte olmas olgusu ise, Sokra-
tes'in hasta olduu olgusu da varolmayacak-
tr.
Zdlarn, ayn neviden veya ayn cinsten
bir konuda tabi olarak var olmak zorunda
olduklar apaktr. Gerekte salk ve hasta-
lk hayvan bedeninde, aklk ve karalk ise sa-
dece bir cisimde, adalet ve adaletsizlik de in-
san ruhunda tabi olarak bulunurlar.

Gene zdlann tekil ettii iftleri btn


hallerde, ya ayn cins iinde veya birtakm
zd cinsler iinde olmalar veya nihayet ken-
58 KATKGOR YALAR 58

dilerinin de birtakm cinsler olmalar gerekli-


dir. Ak ile kara, gerekte, ayn cins (cinsleri
olan, renk) iindedirler; adalet ve adaletsiz-
lik zd cinsler iindedirler (nk birincinin
cinsi, fazilettir; ikincisinin cinsi ise rezalet-
tir) ; iyilik ve ktle gelince, onlar bir cins
iinde olmayp kendileri baz eylerin cins-
leridir.

12.
Bir ey iin, drt ekilde, nce'dir, deni-
lir. lk ve esas mnada, !zamana gredir ki
bir nesnenin bir bakasndan daha yal ve
daha eski olduu sylenir: daha ok zaman
getiinden trdr ki nesneye daha yal
ve daha eski denilir.

kinci olarak, varolma srasnda, karlkl


varolmay kabul etmeyen ey ncedir : szge-
limi, bir says iki saysndan ncedir, nk
iki varsa bundan derhal bir'in var olduu
sonucu kar. Halbuki varolan bir ise bundan
gerekli olarak iki'nin varolduu sonucu k-
maz. Bylece bir saysnn varl, karlkl
olarak br saynn varln gerektirmez. O
halde yle anlalyor ki varlk sralannda
karlkl olum kabul etmeyen ey ncedir.
nc olarak, bilimlerde ve szlerde ol-
duu gibi, herhangi bir sraya nispetle de
nce denilir. Gerekte, isbat bilimlerde sra-
KATtGOKYALAR
59

ya gre nceki ve sonraki vardr: unsurlar


sraya gre, geometri nermelerinden nce-
dir ; gramerde ise harfler hecelerden ncedir.
Bunun gibi, szlerde de giri sz, sraya gre
aklamadan ncedir.

imdi szn ettiimiz mnalardan ba-


ka, bir bakas daha var: insana daha iyi, ve
daha deerli, tabi olarak nce gibi geliyor.
Gndelik dilde en ok deer verilen ve en ok
sevilen insanlar hakknda, onlarn bakalarn-
dan nde olduklar sylenir. phe yok bu, n-
cenin btn mnalarnn en uzadr.

te aa yukar trl nce ekilleri bun-


lardr.

Bununla beraber yle geliyor ki imdi say-


dmz nce mnalarnn dnda bir bakas
daha var. Gerekte, varlk sralannda kar-
lkl olum kabul eden nesnelerde, bir baka
nesnenin varlnn sebebi herhangi bir sfat-
la, tabi olarak nce olmas gerekli gibi gr-
nyor. Bu cinsten rnekler bulunduu apak-
tr: gerek adam, kendi hakknda doru olan
nerme ile varlk sralanna gre karlkla-
nr. Gerekte, insan varsa, kendiyle insann
varolduunu sylediimiz nerme de doru-
dur ; karlkl olarak da, kendisiyle insann
varolduunu sylediimiz nerme doru ise
insan da vardr. Bununla beraber doru ner-
6 KATHUOKYALAR

me, hibir suretle nesnenin varlnn sebebi


deildir; bunun aksine olarak, insana yle geli-
yor ki nermenin hakikat oluunun sebebi
herhangi bir ekilde nesnedir, nk nerme-
nin doruluu veya yanll nesnenin varl
veya yokluuna baldr.

Grlyor ki bir eyin bakasndan nce


olduu be trl sylenir.

13.
Zamanda, kelimenin yaln ve esas anla-
mnda hibiri brnden ne nce, ne de son-
ra olmayp, olular ayn zamanda olan nes-
neler iin sylenir. Onlara, zaman iinde bera-
berlik (zamanda) denir.

Biri hibir suretle brnn varlnn


sebebi olmakszn, varlk sralannda birbi-
rine karlkl olan nesneler zamandatrlar.
Misil ile yarmn durumu byledir. Bu terim-
ler birbirine karlkl olurlar (nk misil
varsa yarm da vardr, yarm varsa misil d
vardr), ama gene de onlardan hibiri br-
nn varlnn sebebi deildir.
Ayn cinsin blmnden karak birbiri-
ne kar olan nevi'ler, tabiatlar gereince, za-
manda adn da alrlar. "Blmde birbirine
kar " dan ben ayn bir blme gre kar
olan terimleri anlarm; sz gelimi, kanatl,
KATEGORYALAR 61

yryen ve suda yaayan ile zamandatr. Bu


terimler, ayn cinsten ktklar zaman blm
de zamandatr. nk hayvan kanatl, yr-
yen, suda yaayan gibi birtakm nevi'lere b-
lnmtr; bunlardan hibiri ne ncedir, ne
de sonradr; ama bu gibi terimler tabiat gere-
ince zamanda grnyorlar. Bu nevi'lerden
her biri de yryen, kanatl ve suda yaayan
nevi'lere tekrar blnebilirler: O halde ayn
bir blme gre ayn cinsten kan bu son
nevi'ler iinde tabi bir zamandalk vardr.

Buna karlk, cinsler her zaman nevi'ler-


den ncedir, nk varlk sralan bakmn-
dan karlklk yoktur: sz gelimi, suda yaayan
varsa hayvan vardr, ama hayvan varsa suda
yaayan gerekli olarak var olmaz.

yleyse, biri hibir suretle brnn var-


lnn sebebi olmakszn varlk sralannda
birbirine karlkl olan terimlere tabiat gere-
ince zamanda denir; bundan sonra, ayn
cinsten balayarak blm iinde bibirine kar-
olan nevi'lere de zamanda denir. Nihayet,
basit mnada, olular aym zamanda olan var-
lklar da zamandatrlar.

14.

Alt trl hareket vardr: olu, yokolu,


artma, azalma, bakalama ve yer deiimi.
KATKGOR Y A L A R 62
62

Bakalama olan baka btn hareketler


birbirinden aka farkldrlar. Olu, yokolu
deildir; artma veya yer deiimi de azalma
deildir ve ilh... - Buna karlk, bakalama-
ya gelince, bakalaann bakalamasnn br
hareketlerden birine gre renkli olarak vki
olup olmadn bilmek meselesi ortaya k-
maktadr. Gerekte, bu doru deildir: hemen
hemen btn tesirlenmelerimiz veya hi deil-
se byk bir ksm bizim iimizde br hare-
ktlerle hibir mterek taraf olmayan bir
bakalama husule getirirler, nk tesirlen-
meye gre hareket eden ey gerekli olarak
artm veya eksilmi deildir. Bylece baka-
lama br hareketlerden ayr olacaktr, n-
k zdelik olsayd bakalaann derhal oal-
m veya eksilmi olmas veya herhangi ba-
ka bir hareket nevi'nin onu takip etmesi gere-
kecekti: gerekte, bu gerekli deildir. - Herhan-
gi baka bir harekete gre artm veya hare
ket ettirilmi olan iin de dnce ayndr.
Onun da bakalam olmas gerekecektir. O
halde bakalamakszn artan birtakm nesne-
ler vardr; sz gelimi, kendime gnomon tat-
bik edilen drtgen, bundan tr bakalam
olmakszn artar, ve btn bu trl baka e-
killer iin de bu byledir. - yleyse hareket-
ler birbirlerinden pek ok ayr olacaklardr.

Umumi olarak, skn harekete zddr.


Ama her hareket nev'inin hususi bir zdd var-
KATKGOR YALAR 63

dr: oluun zdd yokolu; artmann zdd


azalma; yer deimi'nin zdd ise yer skne-
tidir. (Bu sonuncu halde,) en kar gibi grnen
hareket, zd bir yere doru olan deiimdir:
bylece aaya doru hareketin zdd yuka-
rya doru olan hareket, yukarya doru hare-
ketin zdd da aaya doru harekettir. - B-
tn bizim anlattklarmzdan, incelenmesi ge-
ri kalan harekete gelince: onun zddmn ne
olabileceini ortaya koymak kolay deildir.
Onun hibir zdd yok gibi geliyor, yeter ki
burada da, ona zd olarak ister nitelik skn,
ister zd nitelie doru deime kar konul-
masn; tpk yer deiiminin zddmn ya yer
sknu, ya zd bir yere doru deime oldu-
u gibi. Gerekte bakalama nitelie gre
bir deimedir de. yleki nitelik harekete kar-
olan, ister nitelik skn, ister zd bir nite-
lie doru olan deimedir. Sz gelimi, ak ol-
ma kara olmann zdd olduu gibi. Gerekte
zd bir nitelie doru bir deime husule gel-
dii zaman bakalama vardr.

15.

Haiz olmak (to echein) terimi birok an-


lamlara gelir. Hal ve istidat mnasna veya
herhangi baka bir nitelik mnasnda alnr:
Biz, gerekten, bir bilgi veya bir fazilet sahi-
bi olmak, deriz. - Veya nicelik olarak alnr:
64 KATEGORYALAR

sz gelimi, haiz olunan boy bykl gibi;


nk dirsek veya drt dirsek bykl
haiz olmak denilir. - Veya bedeni evreleyen
ey anlamna alnr: bir manto veya gmlek
gibi. - Veya bedenin bir blmnde olan an-
lamna almr: elde yzk gibi. - Veya hatt
bedenin bir blm mnasna alnmtr: el,
ayak gibi. - Veya bir vazo iinde mnasna
alnmtr: bylece medimnos buday, veya
testi arab iine alr, nk testi arab, me-
dimnos ise buday ihtiva eder, denir. Btn
bunlar "bir vazo iinde gibi" bir anlamda haiz
olmak denmitir. Sahip olma anlamna da ge-
lir: bir eve veya bir tarlaya sahip olmak diyo-
ruz, bir adam hakknda da bir kars olmak,
kadn hakknda da bir kocas olmak diyoruz;
fakat haiz olmak teriminin imdi sylenen m-
nas en uzak bir mna gibi gelmektedir. n-
k bir kars olmak derken onunla beraber
yaamaktan baka hibir mna ifade etmiyo-
ruz.
Belki bakalar haiz olmak teriminin da-
ha baka anlamlarm da gsterebilirler; her
halde en ok kullanlan mnalar aa yukar
hep saylmtr.