You are on page 1of 452

Dr.

RIZA NUR

LOZAN
HATIRALARI

LAVEL n c BASKI

STANBUL-1992
BOAZ YAYINLARI A .
ISBN : 975-451-043-1
Dizgi : O dak Dizgi
K apak : H am it Yksek
Tashih ve
M ontaj : B L G N E R Yayn Organizasyon
(Tashih Brosu) Tel: 528 55 61
Bask : Bayrak Yaynclk M atbaaclk
Lim ited irketi-stanbul Tel: 528 39 53
Bask T arihi : A ustos 1992

BOAZ YAYINLARI A.. Prof. smail Grkan Cad. Ortaklar Han


No: 12/25 Caalolu-stanbul Telefax: 526 09 77 - Tel: 520 70 76 PK
1397 Sirkeci-stanbul
Bir konferansn resmi zabtlar, muahede maddeleri her
eyi ifade etm ez lerin o kadar iyzleri var fci, onlar neler ol
mutur, gsterir. te Lozan iyi anlamak, bizden neler iste-
miler, biz bunlar nasl red ve def etmiiz, muahede ne ha
le gelmitir,; orada neler olmutur; bilmek iin muahedename-
yi, zabtnameyi okumakla beraber, benim bu yazdm hatra
tn Lozan bahsindeki hususi mzakereleri ve iin iyzn, ke
za her mes 'ele iin bize verdikleri projeleri, bizim mukabil pro
jelerim izi, inktadan evvel bize imza ettirmek istedikleri m ua
hede msveddesini okumak, mukayese etmek lzmdr. Bahset
tiim projeler ve emsali Sinopta benim ktphanemdedir.
Orada konferansa ait birok resimler de vardr.

Dr. RIZA NUR


NN NEREDLYOR?

Bu hatralarn niin neredilediini aklamak iin nce


hatra sahibinin kim olduuna ve sonra hatralarna dair k
saca bilgi vermek gerektir. Hatra bir mnda ahitlik oldu
una gre ahit ve ahitliinin erevesini izmeksizin hat
ralar deerlendirmek ve niin neredildiim anlamak elbet
te mmkn deildir.

Dr. Rza Nur kimdir?

ikinci Merutiyet devrinden itibaren Trk fikir ve politi


ka hayatnda nde gelen bir rol oynayan Dr. Rza Nur Si
noplu bir kunduracnn oludur. stanbula gelmi, Tbbiye-i
ahaneyi bitirmi, Snnet Ameliyat hakknda yazm ol
duu bir tbbi eserle sarayn dikkatini ekmi, Tp evrele
rince tannmtr. Sonra Sultan Abdlhamid aleyhindeki ce
reyana katlm ve Meclise girmitir. Mstakil ve kimseye
uymaz karakteriyle enteresan bir sima izen Dr. Rza Nur
ayn sebeple dalgal bir hayat srm, Msra geip yerle
mek durumunda da kalmtr.
Hayatn eskeriy doktorlukla kazanmak zorunda kalan
Rza Nur, mrnn son senelerinde gittii Pariste de dok
8 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

torluk yaparak hayatm kazanm ve o sayede hem ilmi ara


trmalar yapm, hem de hatralarn yazabilmek imkn
bulmutur.
Devir, imparatorluun paralanma devridir ve Dr. Rza
Nur Trklk akmna kendini tamamiyle vermitir. Mil
li Mcadelede Ankaraya geen Dr. Rza Nur, Dileri Ba-
kanlna vekalet etmi, Shhiye Vekili olmu ve Mosko
vaya sulh yapmak iin Yusuf Kemal TeAgirekle gitmitir.
Zaferden sonra ise onu Lozanda smet Paadan sonra
kinci Murahhas olarak grmekteyiz. Lozann imzasndan
sonra, iktidardakiler ve bilhassa Mustafa Kemalle aras al
m ve resmi bir grev almam ve kendisine iktidardakile-
rin gsterdikleri alakay da souk karlamtr.
Bu arada adeta ihtiyari bir srgn halinde Parise git
mi ve orada doktorluk yapm, ktphanelerde alm, ha
tralarn tamamlam, Londrada British Musum, Pariste
Bibliothque Nationalee tevdi etmitir.
Sonradan Trkiyeye gelmi, Sinopta bir ktphane te
sis etmitir.
Bu arada smet Paa Cumhurbakan olmutur. Cum
hurbakanlnn ilk yllarnda smet Paanm Mustafa Ke
male ters den Milli Mcadele erknm kazanma politika
sna girdiini biliyoruz (mesel Kzm Karabekir). Bu cm
leden Dr. Rza Nura da vekillik teklif edilmise de kabul et
memitir. Sadece fikri faaliyet iinde kalm ve 1942 senesi
iinde vefat etmitir.
u ksa izahat gstermektedir ki Dr. Rza Nur, saltanat,
Merutiyet, Milli Mcadele ve Cumhuriyet devrinin mhim
ahitlerinden ve hatta faillerinden birisidir.
ahitlii yani hatralar ok ehemmiyetli olmaldr. Za
ten tarihin en mhim vesikalar da elbette hatralardr...
NN NEREDLYOR? 9

Dr. Rza Nurun Hatralar

ocukluundan 1935 senesine kadar hayatnn hemen


her safhasn anlatt hatralarnda Dr. Rza Nur, devrine
dair ok mhim bgiler vermektedir. Bu bilgilerin byk bir
ksm bata Mustafa Kemal Atatrk olmak zere siyas ra
kiplerine yneltilmi ar sulama, tenkit ve hatta kfrler
den olumaktadr.
Eski harflerle yazp dnyann drt byk ktphanesi
ne emanet eden bu hatralar, 1960 senesinden nce okuyu
cuya arzedilmemek kaydn tamaktadr. Hatralar ilk ke
feden ve Trk basnnda yer veren Dr. Cavit Orhan Tten-
giTdir.
1967 senesinde ise bu hatralar Altnda Yaynevi tara
fndan Hayatm ve Hatratm ismiyle ok kt bir ekilde
baslmtr. Fakat hatralarda Atatrk kanununa byk l
de muhalefet bulunduu iin eser toplatlm ve ancak el al
tndan satlabilmitir.
O zamanlar, bu hatralar bir mnda byk bir grlt
koparmsa da Dr. Rza Nur bakmndan da pek sevimli ol
mamtr. Zira Dr. Rza Nur hatralarnda, sadakatini isbat
iin kendisi aleyhinde de hemen her eyi yazm bulunmak
tadr. Bu ise onu sevenlerde ve Trk evrelerde bir bu
rukluk meydana getirmitir. Ayrca hatralarnda cinsi me
selelerde de perdesiz yaz, siyasi rakiplerine hcumunda
birok kerre galip ifadeler kullan da bunda messir olmu
tur.
in bir enteresan yan da lnceye kadar bu hatralarn
dan ve mevcudiyetinden kimseye bahsetmeyiidir. Ne var ki
bir bakma Jean Jacques Rousseaununkiyle kyaslanabile
cek bu hatralar emanet ettii ktphanelerden ekmemi
ve varislerinin de ekmesine izni olmadn belirtmi, ille
de nerini ve yaylmasn vasiyet etmitir.
10 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

Elbette her hatra sbjektiftir ve ok kerre hatra sahi


binin mdafaasndan ibarettir... Ancak bu hatralar siyasi
rakipleri hakknda kulland galiz kelimeler ve naklettii ba
z dedikodular bir tarafa atlrsa yakn tarihimiz hakknda
ok byk kaynak tekil edecek mahiyettedir. devri yaa
m bu enteresan insan, yakn tarihimizin sahnesinde uzun
mddet boy gstermi aktrlerden birisidir. Ve eli kalem tu
tan bir insandr. Enteresan mahadeleri vardr. Tesbitleri
bulunmaktadr. Franszcay iyi bildii iin de Milli Mcade
le yllarnda bilhassa diplomatik sahada kullanlm, Mosko
vaya ve Lozana murahhas olarak gitmitir. Amma onun en
mhim vazifesi elbette Lozandaki ikinci murahhasldr.
Bu bakmdan hatralarnn en mhim ksm bize gre... Lo
zana aittir.

Lozan Hatralar

Dr. Rza Nurun karakterinin iki byk izgisi vardr:


3 - Trk ve vatansever olmas...
2 - Egocentrique bir ruhi yapya malik bulunmas...
Bu ikisi birleince karsna kana iddetle hcum et
mekte ve bilhassa rakiplerinin Trklnden phe etmek
tedir. Bu sebeple ona gre Rauf Orbay Abaza, smet Paa
Krt, Abdlhalik Renda Arnavut ilahiri... dir.
Kendi emsali ve stnleri arasnda hakaret etmedii
tek insan Mareal Fevzi akmaktr. Ona da Kuzu Paa
demektedir.
Dr. Rza Nuru politik hayatnda da, hatralarnda da,
objektivite bakmndan yaralayan ite onun bu ifratdr. Bu
gn kabul mmkn olmayan ok dar bir rkla istinat
eden milliyetiliidir. Geri mparatorluun dalma devrin
deki anormal hadiseler ve artlar dnlrse hem Rza
Nuru ve hem de Onun Trke ihanet ediyorlar dedii di
NN NEREDLYOR? 11

erlerini anlamak zor deildir. Amma sanrz Dr. Rza Nur


bugn sa olsayd kabul edecekti ki onlarn ou blclk,
iin deil, o artlarda baka are gremedikleri iin yle ha
reket etmilerdir. Nitekim sonraki hayatlarnda bunu isbat
edenler vardr.
Dr. Rza Nurun ite bu kabul edilemez dar rklk ve
egocentrique Psikolojisinin en az messir bulunduu saha
Lozan Hatralar sahasdr. Zira bu iki menfi vasf, Lo
zanda gerek hedeflerini yani yabanclar bulmutur. Lo
zanda denebilir ki o, kavgac mizacnn as muhataplarn
bulmutur.
Yaynevi olarak bu hatralar niin nerettiimizi u nok
talarda toplayabiliriz:
1 - Lozan bizi bugne getiren ve bugn bile tazeliini
koruyan bir konu.
2 - Dr. Rza Nurun hayatnn belki en mhim safhas.
3 - Yukarda arzettiimiz gibi ahs meselelerden biraz
da olsa uzak kalarak ele alabildii bir sahadr.
4 - Lozandaki diplomatlar yakndan grm, hepsini
anlatmtr. O kadar ki burnunu kartran diplomattan, ote
lin ikiyz elli gram havyara yz krk lira -o zaman bir Ura bir
altn- istemesine, Lozana gelip imtiyaz isteyenlere, dalave-
ralara, Trk gazetecilerine kadar yaanm birok eyi an
latt gibi, mzakerelerin iyzn ve nasl cereyan ettiini
de anlatmtr.
5 - Bu anlattklar baka hatralarda olduu gibi Lozan
hakknda ok vesika bulunduu iin onlar zerinde aratr
clar tarafndan incelenebilir de. Mesela celsede geen baz
konumalarn zabtlara konmadn fakat o gnk gazete
lerde bulunduunu sylemektedir ki hemence aratrlp tes-
bit edilebilir.
Saltanat kaldran kanun teklifini kendisinin hazrlad
12 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

n Rauf Orbayn daha kuvvetli bir cmle ilve ettiini syle


mektedir ki arivden aratrlabilir.
Bir yerlerde, zabtlarn tahrif edildiini, yanl tutuldu
unu, bundan dolay memleketin zarar ettiini belirtmitir
ki, bunlar da tesbit edilebilir. Bu ve buna benzer birok ey
lerden maada baz celseleri bir boks ma naklen yaynlanr
gibi ok canl bir biimde vermi, birok kiilerin oradaki ha
lini anlatmtr...
Bu hatralarn okunmas u mhim vakay gzler n
ne sermektedir: Trkiye bugn yine ayn tehlikelerle kar
karyadr. Mesela Lozanda Batllar Trkiyede trl
aznlk olduunu iddia etmilerdir. Birincisi irken aznlk,
kincisi dinen aznlk, ncs lisanen aznlk. Yani cep
heden Trk Birliini paralamak yolunu semilerdir. Bu
gn de yle deil midir? Sanrz, Dr. Rza Nurun en isabet
li tehisleri yabanc ve hasm diplomatlarn deerlendirmesi
ni yaparken ortaya koyduklardr.
Burada Trkl ve vatanperverlii yanltc olmak
bir yana ona k tutmutur.
Esasen kendisi hatralarmm ehemmiyetini u satrlarla
ortaya koymaktadr:
Bir konferansn resmi zabtlar, muahede maddeleri
her eyi ifade etmez. lerin o kadar iyzleri var ki, onlar
neler olmutur, gsterir. te Lozan iyi anlamak, bizden ne
ler istemiler, biz bunlar nasl red ve def etmiiz, muahe
de ne hale gelmitir, orada neler olmutur, bilmek iin mu-
ahedenameyi, zabtnameyi okumakla beraber, benim bu yaz
dm hatratn Lozan bahsindeki hususi mzakereleri ve
iin i yzn, keza her mesele iin bize verdikleri projele
ri, bizim mukabil projelerimizi, inktadan evvel bize imza et
tirmek istedikleri muahede msveddesini okumak, mukaye
se etmek lzmdr. Bahsettiim projeler ve emsali Sinopta
NN NEREDLYOR? 13

benim ktphanemdedir. Orada konferansa ait birok re


simler de vardr.
Bir de Lozandan sonra bir komisyon kurularak Lo
zann tatbikinin kontroln teklif ettiini ve bunun yaplma
dn sylemektedir ki, bizce as zerinde durulmas ve so
rulmas milli vazife olan husus budur. Lozanda unu bunu
kaybettiniz deil de, niin Lozan tatbik etmek iin bu dik
kati gstermediniz demek gerektir. Nitekim Dr. Rza Nur,
Yunanllarn byle bir komisyon kurduklarn da hatralarn
da belirtmektedir. Bu nokta Trk Dilerinin messese-
lememesinin de izahn vermektedir.
Dr. Rza Nur bunu da u satrlarla anlatmaktadr:
smete be on defa syledim: Bu muahedeyi yaptk.
Bunda trl gayeler vardr. Ona gre maddeler husule gel
mitir. Bunlar senden benden bakas bilemez. Muahede
nin her maddesinin altnda bir sr, sebeb, bir fikir, bir
emel sakldr. Muahedenin tatbikatnn bu gayelere doru
fiilen yryebilmesi iin muahedenin tatbikat komisyo
nu diye bir komisyon yap. Bir de bu gayeleri gizli olarak
yazalm, bu komisyona ver. Ona gre nezaret etsinler. Ha
rite ve dahilde ona gre tatbik ettirsinler. Muahedeye mu
gayir trl iler yaplacaktr. Bu komisyon dzeltir. Bu im
di Boazlar iin. Dediim pek gizli ve lzumlu. Daha gizli
olarak bir risale de cem edip komisyon reisine tevdi et.
Bunlarn yaplmas iin alkadar vekletler de urasn.
Bunun ehemmiyetini, kymetini bir trl smete anlatama
dm. Bavekil idi, yapard, yapmad. Halbuki bir yl sonra
Yunanistan buna benzer bir heyet yaptu
Bu ve buna benzer sebeblcrle bu ok kymetli ve zengin
ve ibret dolu tarihi vesikay da esasen mteveffa da yle va
siyet etmi olduu iin neretmeyi Yaynevimiz uygun gr
mtr.
14 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

Nere hazrlay

Yukarda da izah ettiimiz gibi bu eserin neredilmesi


nin mahzurlu bir taraf vard. Atatrk kanununa muhalefet.
Bu sebeple biz eserin o ksmlarn kardk. Esasen o ksm
larn kmas esere herhangi bir deer kayb da vermedi. Ak
sine eseri ahsilikten kurtarp objektif hale getirdi. kinci
olarak, aradan altm seneye yakn bir zaman getii iin ar
tk unutulmu isimler, soyadlar ilavesiyle belirtildi, yahut
haklarnda biyografik malmat verildi ki, mesele aydnlan
sn.
Baz meseleler hakknda balamalar yapld ve ara ba
lklar verildi.
Alakal dier hatralar okundu. Bu arada unu syleme
liyiz ki, Dr. Rza Nurun iddetle hcum ettii kiiler, mese
l Yusuf Kemal Tengirek Onun hakknda kendi hatrala
rnda ok itayile konumaktadr.
Ayrca, Lozandaki heyetle Ankaradaki hkmet ara
sndaki telgraflarn sonradan neredilen metinlerinden r
nekler verildi.
Bylece bu ileme ile Dr. Rza Nurun hatralar, hu
kuki bakmdan sakncasz hale getirildii gibi, bugnk ne
sillerin anlayabilecei ekle de sokulmutur. Hatralarn dili
ne dokunulmamaya allm ve ancak tamamen unutulan
baz deyimler mny asla bozmayacak ekilde deitirilmi
tir.
Bylece u anda elinizde, Trk Tarihine kymetli bir ve
sika mahiyetinde olmak zere, hem aslna tamamen sadk
hem de orijinal mahiyette bir eser bulunmaktadr.

Boazii Yaynlar
D R RIZA N R V N
NSZ

Hayat ve hatralarm yazyorum. Sebebi maddi kazan ol


mad gibi, adm ebedi kl gibi manev menfaat ve hodgm-
lk da deil Bunlardan ne kar! Benim gibi madd ve manev,
dnyevi ve uhrevi menfaatlerden ve hodgmlklardan msta
ni, filozof yaradll bir insan iin bunlar bir hiten ibarettir.
Bende yalnz lnceye kadar Trke ve ilme hizmet hrs var.
Dnyada yaadm; yaamak vazife ve borlarn ifa etmek za
ruretini bilenlerdenim o kadar...
Bu eseri yazmaya baladm vakit pek uzun srm olan
n tedkikat ve neriyat dolaysiyle yle yorgun idim ki, iki sa
tr okumaya ve yazmaya bile halim yoktu, gzlerime de zaaf
gelmiti, dermansz dmtm. Hem de gurbette bin derd
iinde ve her eyden usanm, bkm, hatta yaamak bile iste
mez raddelere gelmitim.
Byle bir vaziyette bu zahmete de katlanmn sebebi u
dur. Hayatmda ok eyler grdm. Trl tecrbelerden ge
tim. Nice vakalara ahid oldum. Nice vak'alarm iinde bulu
nup m il oldum. Bizzat kendim nice eyler yaptm. Yaadm
hayat yle bir hayat ki, ahs, lm, dar, siyas, ahlk grg ve
tecrbe ile doludur.
Nedense Trk Milletine ebed ve ezel snmez bir muhab
16 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

betim ve ona hizmet iin byk bir hrsm var. te bu muhab


bet ve hrs beni bunlar Trk nesillerine ders ve ibret olarak
sevk etmitir. Bazan bir ey, yllarn sa yi, eza ve cefa, tehlike
ve mahrumiyetleriyle, bazan byk felketlerle reniliyor. te
bunlann neticelerini mr sarf etmeden, trl bellar ekme
den retecek olan bu grgleri Trk'e retmei vazife bil
dim. Bilhassa Trkiye'nin tarih vak'alan iinde yaadmdan
bu hakikatleri de Trk'e ve tarihine olduu gibi bildirmek de
mukaddes bir vazifedir. Bu, byle yaayanlarn yaadnn bor
cudur. Hele birtakm sahtekrlar vardr ki kendileri lehine tari
h bozmakla meguldrler. Bildiim epey tarihi vakalar vardr
ki; iyzleri kapal kalmtr. Onlar aynen tesbit etmek lzm
dr.
Biz bu eserde ne gurur, ne de tevazu gsterdik. Hakikatleri
hi bozmakszn, hatta aleyhimize de olsa aynen yazdk Lehi
mize olursa da tevazu hasebiyle onu yazmaktan vazgemedik.
Vak'alar ac, tatl aynen tarihe m al edilmelidir. Kendi grmedi
imiz veya pekiyi renemediimiz eyleri tafsil etmedik. Bir zi
kir ile getik
Bir de bu vesileyle birtakm etnorafik, hars ve emsali m a
lm at zikredilmi olacaktr. Hayatmda daima not tutm ak de-
timdir; fakat birka defa zindanlara sokulduum vakit evrk-
m hkm et alm, mahvetmitir. Ben srgnlerdeyken kitapla-
nmdan ve evrakmdan bir ksm da unun bunun elinde yok ol
mutur. Bir ksmn da fareler kemirip didik didik etmi, halla
pamuu gibi atmtr. Buna ramen yine epeyce ey kalmtr.
Tabii hafzamz birok eyi zaptettii gibi neredilmi m uhtelif
resmi ve husus vesika ve eserler de birtakm vukuat bize yeni
den tahattura hizm et etmitir.
Bu eserimdeki itiraflarmla baz frsat arayanlar baz ku
surlarm ele alp beni ktlemeye alacaklardr. imdiden
derim ki benim gibi iyilik ve ktlklerini byle yazabilecek
DR. RIZA NUR UN NSZ 17

ka babayiit vardr?! Yazmasam kimse bilemezdi. Buna ra


men saklamadm. Yine bu eserde adlan geenleri ben ldk
ten sonra mdafaa edecekler olacaktr; veya hayatta kalanlar
bizzat mdafaaya kalkacaklardr. Biz bu zatlara bir dman
lk beslemi deiliz. Bundan bir krmz da yoktur. Hatta ku
surlarm yazarken iyiliklerini de yazdk Hayatta olsaydk ce
vaplarn verirdik; fakat toprak altndan stne ses yetimez.
Takdir byle... lenlerin azn toprak doldurur.
Burada her eyi, hatta ehvete ait eyleri de yazdm. Bu ir
kindir; telkki byledir. Nerde deil, btn cihanda; imdi de
il; btn zamanda asrlardan beri hep byledir. Fakat bu ha
yattr. Hem de insanlarn ameli hayatnn en mhim ksm.
imdiye kadar bunu yazan azdr. Halbuki herkes bunu yapm
tr. Bunlarda, tbb, shh, tima, ahlki bilgiler, dersler, ibret
ler vardr. Ben bu detin haricine kp onlar da yazdm Dene
cek ki; bu terbiyeyi, ahlk bozar. Genlerin gzn aar. Hal
buki imdiye kadar bu i hep saklanmtr. Buna ramen her
gen de bunu behemehal renmitir. nne geilmez bir ey
dir. Demek ki bu fikir botur. Aka yazm ak evldr. nsanla
rn her hali yazlr da her gn ve bol bol yaptktan bu i neden
yazlmaz. Halbuki beeri varln, ilerin, siyas, tima birok
eylerin de ekseriya masdan, sebebi, esas budur. Bir Arap a
iri:
Kvamd dini veddnya bi hzeVuzvi iz km
Fel hare vel nere vel base iza nm
demitir ki, ne dorudur.
te buna kadar her eyi aka yazyorum

Dr. Rza NUR

Paris, 1929
LOZAN HATIRALARI
BRNC BLM

LOZANA DELEGE SEM

Sulh konferansna murahhas tayini meselesi yle cere


yan etmitir:
Konferansa davetliyiz. Murahhaslar tayin edilecek. He
yeti Vekile bu i iin toplanacak. Heyeti Vekile odasnda
Mustafa Kemali bekliyoruz. Yusuf Kemal (1) beni bir ke
ye ekti: Doktor, Mustafa Kemal, Fethiyi reis yapacak.
Sen herhalde murahhassm. Herkes bunda mttefik. Fakat
Fethinin (2) reisliine tahamml edemezsin deil mi? Ben
Hariciye Vekiyim, reislik benim hakk- tabiimdir. Sen be
nim intihabma rey ver, bakalarn da lehime kazan!.. de
di. Bu adam unutkan desem hafzas iyidir. Ayol sen bana
bir reislik davas yaptn. Rusya seferinde (3) ensemde boza
piirdin. Sonra bilirsin ki, senin bir konferans idare edecek
adam olmadn ben bilirim. Sende yle kuvvetli sinir, cesa
ret, insiyatif nerede? Sen de kendini bilirsin, ne hrs bu?!.
Yapamayacan pek iyi bildiin ii ne istersin. Kendisine
dedim: Yusuf Kemal, devletin imdi mhim bir ii var. Sen
ise ne dnyorsun?.. ll reis olacaksn!.. Hep davan, hr
sn bu. Hl bu. Vaktiyle ben senin reisliine tahamml et
tim de Fethinin niye edemeyeyim?!. Bence msavi. Kim re
22 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRAIARI

is olursa olsun. Yanmdan ekildi. Bir daha da buna dair


bir ey sylemedi. Mustafa Kemal geldi. timaa baland.
<Bugn sulh konferansna gidecek murahhaslarmz tayin
edelim dedi. Derhal bir nefeslik zaman bile vermeden Yu
suf Kemal Reis Rauf Bey (4) olsun dedi. Mustafa Kemal
azuya birer birer sordu kabul ettiler. Ha, demek ki Fethiyi
reis yaptrmamak iin Yusuf Kemal emrivaki yapyordu.
Belki Rauf ile bunu kararlatrmlard. Mustafa Kemal:
Dier murahhas dedi. Beni sylediler. Herkese birer bi
rer sordu, kabul ettiler. Yusuf Kemal, intihab olunmad.
Mavirlere getiler. smet Paay askeri mavir olarak
tayin ettiler. Dier birka maviri de tayin ettiler. K
tip! dendi. Derhal Yusuf Kemal: Reid Saffet (5) dedi.
O da kabul edildi. Mesele de oldu bitti. Celse dald.
Ben bu intihaba kanaat edemedim. Yusuf Kemalin ri
yasetine deil, murahhaslna bile raz deildim. Tabansz,
sinirsiz, insiyatif, akl selimden mahrum bu adamn bir ey
yapamayacana kaniim. Lozan, Moskova Muahedesi gibi
deil. Adeta btn Avrupa dmanmz olarak karmza
kacak. Kimbilir nice mhim diplomatlar, limler, mtehas
sslar gelecek. Bunlar ile baa kmak kolay i deil. ILo
zanda Yunanllarla ettiimiz askeri harpten mthi diplo
matik bir harp olacak. Yusuf Kemal, R au f u teklif etmekle
kendisi intihap olunamad. Al, fakat R auf u da bizzat g
rp renmitim. Cahil, zeks basit, idaresiz bir adam.
Hem de hibir eyi merte yapmyor. imdiye kadar hangi
ite bulunmu ise azna yzne bulatrm, bir defa diplo
matik ite, yani Mondros Mtarekenamesinde (6) bulun
mu, kendini dolaba koymular. Bunu kendisine: Evvelce
Yahu Rauf Bey, o mtarekeyi hele yedinci maddeyi nasl
imzaladn? diye sormutum. Bana: Namussuz ngiiizler
beni aldattlar. Sz verdilerdi, tutmadlar diye anlatmt.
LOZANA DELEGE SEM 23

Amiral Galthorpea (7) yalanc, namussuz diye kfretmiti.


Diplomasi zaten aldatmaktr. Niye namussuz olsunlar? By
le deil, sen kendin dirayetsizsin. Hem daha bir ey var. Ra
ufun Abaza gayreti gttn gzlerimle grdm. Trkn
bu iini grecek bir Trk yok mu? Bunu hele asla hazmede
medim. Vekillerin bir ksm gitti. , drt kii kaldk. H er
kes gitmi, ben bakyorum; Mustafa Kemal de kalkt gidi
yor. Halbuki onunla yalnz konumak istiyordum. Kapnn
yanmdan ekip, kenara aldm. Heyecan ve iddet iinde de
dim ki: Paa! Artk hi deerli bir Trk yok mudur ki, Aba-
zalk gayretinde bir adam byle mhim bir mevkie tayin
edildi. Hem de o adam bu ii yapamaz. Rezil oluruz. Dur
du, durdu; Hakkn var. Ben bu ii dzeltirim. Kimi yapa
lm ama? dedi. smet hepsinden mnasiptir. Bir Trk
tr. dedim. Mustafa Kemal: Peki ben bu ii dzeltirim
dedi. Ayrdk. Mustafa Kemal gitti. Bir gn sonra Yusuf Ke
male: stifa et, smet Hariciye Vekili olacaktr diye bir
telgraf ekmi. Yusuf Kemal istifa etti. Mecliste Hariciye
Vekili intihap edilecek. kinci Grup smeti intihap etmek is
temedi. Kara Vasf (8) gruplan namna Hariciye Vekilliini
bana teklif etti. Ben kendilerine nasihat ettim: Yapmaym!
Bu doru deil. Ben Hariciye Vekillii, Reislik filan iste
mem. O zamanda deiliz. Gidip bir iyi muahede yapalm.
Lzm olan budur. Siz her eye itiraz ediyorsunuz. Doru
deil dedim. Israr ettiler. Kabul etmedim. Neyse smet
pek glkle Hariciye Vekili oldu. Bu sefer Mustafa Kemal,
Heyet-i Vekileyi toplad. Sanki nce Heyet-i Murahhasa hi
intihap edilmemi gibi Ee.. Konferansa gidecek murahhas-
lan intihap edelim. dedi. Herkes durdu, o devam etti: s
met Hariciye Vekilidir. O reis olmaldr. dedi. Hayhay!
dediler. R aufa baktm, kpkrmz oldu. Sonra Dier mu
rahhas? dedi. Rza Nur dediler. Yine bir Maliye mte
1A Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

hasss lzm dedi ve Haan Beyi (9) ileri srd. Kabul


ettiler. Mtehassslar, ktibini yine eskisi gibi ibka ettiler.
Hayret!.. Bana dediini yapt. Ben de ok keyiflendim.
Bir Trk reistir. Trkn iini Trk grecektir. Demek
Trkn adam var, dedim. Meerse ben ne hata etmiim?!.
Bir gn Lozanda smet bizzat kendisi Bitlisli olduunu, ora
da Trk olup olmadn benden sordu. O vakit donup kal
dm. Ne bileyim? Bu adam kendini halis bir Trk gibi gste
riyor. Szleriyle Trklk yapyor. Trk Ocana aza ol
mutur. Pek ii d baka adamdr. Yandm ama, oldu.
ntihap bitti. smet kulama eildi. Dedi ki: Canm bu
Haan on para etmez. Bunu murahhaslktan karalm. M
avir olarak gelsin. Biz ikimiz murahhas kalalm. Canm
Paa! Ne olacak? Ne sfatla gelirse gelsin! dedim. Bununla
u adamn hrs ve mevki ve erefteki kskanl daha ilk
admda anlalyordu. Ben de hata ettim. Her vakit bu gibi
eylere lkayd kalrm. Fena huydur. Hasan murahhaslk
tan karttrmal idim. htimal bu suretle ykselemez, sonra
o yapt mthi dalkavukluklar kimseye yapamaz. Kimse
ye mcevherat ve emsali hediyeleri veremez. Yksek mevki
lere kamazd. Hem de tilaf Devletleri (10) bizden iki mu
rahhas istemilerdi. Lozanda da bu bir mesele oldu. Sizden
ikiden ziyade murahhas istemeyiz, deder. Bunun iin u
ramaya mecbur olduk. Bu adam iin bunlar demezdi.

MECLSTEN ZN ALIYORUZ

imdi Mecliste bize izin verilecek ki, Lozana gidebile


lim. kinci Grup izin vermek istemiyor. Bu adamlar ite by
le sama muhalefetler yapyorlar. Bu devletin mhim bir ii.
Buna mani olunur mu? Harici i. ocukluk... Bunlara husu
si olarak dedim: Etmeyin! Bize ittifakla rey veriniz ki, kuv-
LOZANA DFLF.GF. SEM 25

.vetli gidelim. Frenkler Mecliste kuwetleri var, derler. Bu


na dikkat ederler. Nasl olsa gideceiz. Zayf bir ekseriyetle
gidersek iyi olmaz. Bundan zarar ahsn deil, devletin
olur. Hayr, dinlemediler. ll itiraz edecekler. Tuhaf imdi
btn savletlerini benim zerime evirdiler. Benim iin hat
ta bir kelime Franszca bilmez bile dediler. Ne yalan. Ne in
safszlk; bunu aleni celsede sylemekten bile sklmyorlar.
Bari baka eyler bulun! Benim Franszca bildiimi ispat
eder nice eserlerim meydanda duruyor. Hayu' gzleri dn
m. Bu hale girince utanmay da unutmular. Sebebi Hari
ciye Vekletini kabul etmediim. Ben de kzdm. Krsden:
Yahu bu sizin haliniz nedir? Dn bana Hariciye Vekilliini
siz teklif ettiniz. Demek iyi idim ki, teklif ettiniz, imdi aley-
himdesiniz. Demek fenaym. Fakat sorarm, bir gnde nasl
hem iyi hem fena oldum?!. Tabii laflar azlarna tkand.
te o gndr ki, Kara Vasf bana darld. Hl dargnz. Se
bebini birka kiiye sylemi: Bu adama seni Hariciye Ve
kili yapacaz, dedik. Bu bir srd; Mecliste ifa etti. Byle
adamla grlr m? A, efendim siz bana trl tecavz
ler yaparsnz hatta iinizden biri cehaletimden ve Franszca
bilmediimden bahseder. Siz bana her eyi yaparsnz. Ben
de susaym! Bu nerede grlm? Hem bu tekliflerinin sr
olduunu da bana sylemediler. Bu sr olur mu? Haydi sr
diyelim. Ama, edepsizce tecavzlerle adam zvanadan kar
mazlar. Bu ocuka szleri beni ittiham iin asl hrstan iba
rettir. Neyse neticede Meclis bize izin verdi.
28 Terinievvel 1338de (27.10.1922) tilaf Devletleri
sulh konferansnn Lozanda olacan bildirip bizi davet etti
ler. Bizim murahhaslar filn var. Hazrz. Ama dosya ve ba
ka malumat diye hibir ey yok. Mdafaamza esas olacak is
tatistikler, dier birok lm ve tarih malumat ve vesikalar
lzm, yok. Belki stanbulda bir ey buluruz, dedik. Sonra
26 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

orada da bulduumuz ey hi nevinden oldu. Demek g


bir ie girdik. Byk vazife ve yk altndayz onu gtrmek
iin lzm gelen kuvvet, yardm yok. Heyet-i Vekile de bir
itimada bize talimat olarak on madde kadar ksa bir ey
syledi. smet bunlar not suretinde kurun kalemle bir k
t parasma yazd. Hepsi bu kadar.

STANBUL HKMET DE DAVETL

stanbul hkmeti de frenkler tarafndan davet edilmi.


Onlar da bir heyet-i murahhasa gnderecekler. Gayri tabii
bir ey. Bir Trkiye deil, demek iki Trkiye var. Frenkler
bunu mahsus yapyorlar. Orada bizi birbirimize vurduracak
lar. stanbul ile Ankara arasnda bir muhabere ve mnakaa
ald. Tevfik Paa (11) Sadrazam. Baktm ki, mesele m
himdir. stanbul vazgemiyor. ki muarz heyet-i murahhasa
dmann karsna gideceiz. Dmanla uraacaz, birbi
rimizle uraacaz. Meclis bunun fecaatini anlyor. Herkes
telata. Mustafa Kemal de yle. Mecliste hararetli mzake
reler oluyor. Meclis artk yle heyecana dt ki stanbul h
kmeti aleyhine atp tutuyorlar. Fakat yaplacak areye dair
sz yok. Dndm. Meseleyi ciddi bir surette halletmek l
zm. Suret-i halli buldum. Millet Meclisi burada ya. Padiah
l lavederiz. Bu suretle Padiah da, stanbul hkmeti de
kalkar. Biz kalrz. Ksa ve kolay bir hal ekli. Benim eski yl
lardan beri bir mukaddes emelim vard. Bu da devlet ile di
ni birbirinden ayrmak idi. Bence Trkiyenin felketlerinin
en mhim sebebi lik olmamas idi. Avrupadaki her devlet
de terakki ve selmet yoluna girmek iin evvel kilise, yani
dinle devleti birbirinden ayrmlardr. Terakki iin bu yol
dan gemilerdir. Bu yol bizim iin de zaruri idi. Hatta An
karada ilk hkmet teekkl ederken Meihatn (12) kabi
LOZANA DELEGE SEM 27

neye sokulmamasna yani eriye Veklitinin ihdas edilme


mesine ok almtm. Sebebi dini devletten ayrmaktr.
Din kendi mukaddes mevkiinde dursun. Hkmete karma
sn. Milletin dnyevi ve uhrevi saadetine alsn. Hkmet
de dine karmasn. O da bu sayede serbestlesin, terakki et
sin. Burada mnasebeti yok ama bu ii de bu suretle halle
derim, dedim. Hilfetin (13) lavn hi hatrma getirmi
deildim. Lavn bilkis muzr grrdm. Yalnz onu hk
metten ayr bir kuvvet haline koymak lzumuna kaniim.
Hatta onu takviye etmek lzmdr. Bu sebeple hilfeti ms
takil ve dini bir halde ibka etmeyi dndm. te bu suretle
iki kuu bir tala vuracaz. Hem artk hareketleriyle iler tu
tar yeri kalmayan padiah, bu hanedan ve padiahl izale
ediyorum. Bunlardan milli intikam alyorum. Hem din ve
devleti ayryorum. Devleti laik yapyorum. Veliahd Abdl-
mecidi Ankara'ya davet ettiimiz vakit gelmediini grn
ce bu aileye byk bir dmanlk ve intikam duygusu besle
meye balamtm. Onun cezasn veriyorum. Hem de stan
bul hkmetinin murahhas gndermesi imknn kaldryo
rum. Celsede Tevfik Paa ile muhabere ile mzakereler olu
yor. Ben hemen Meclisin kap yanndaki odasna ekildim.
Dndm takriri yazyorum. Bir rpda yazdm. Ben ya
zarken birka mebus geldiler. Arkamdan okudular. Ben de
bitirdim. Dediler ki, biz de bu takrire imza koyalm. Peki
yi! dedim. Koydular. Derken akn akn mebuslar geldiler.
Aman biz de bu takrire imza koyalm. Bizim de byle m
him bir takrirde imzamz bulunsun dediler. mza seksen ka
dar oldu. Derken Rauf da geldi. Kouyor, Takririni gre
yim. una ben de imza koyaym dedi. Verdim. Okudu. Pa
diahln lav cmlesini zayf buldu. yle yazalm dedi.
Baktm kuvvetli bir kelime, kabul ettim. Benim kelimemi i
zip o kelimeyi koydu. Haline baktm pek keyifli idi. Odadan
28 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

ktm. Koridorda Mustafa Kemale rast geldim. Dedim:


Ben byle bir takrir veriyorum. Artk stanbul hkmeti
kalmaz. Mesele kolayca ve cezri olarak hallolunmu olur.
Sabahtan beri niye urap duruyorsun?.. Okudu, bir daha
okudu. Nihayet ben de imza edeyim dedi. Hatta imzas aa
lardadr.

SALTANAT LGA EDLYOR

Hemen ieriye kotum. Mzakere ateli bir surette de


vam ediyor. Takririmi verdim. Derhal okundu. Reye kondu.
Kafalar kzgn idi. Byle mthi bir eyi yapmak iin en
msait bir an idi. ttifak- r ile kabul edilip iddetle alk
land. Yapan i mhim ve mthi bir inklp idi. stanbul
Heyet-i Murahhasa meselesi kknden hallolundu. Celse
de, mesele de bitti. Artk herkes elimi skyor. Beni tebrik
ediyordu. Samiin locasnda Fransz mmessili Miralay Mo-
jen (14) de varm. Epeyce mddettir, Fransz mmessilini
Ankaraya kabul etmitik. Mmessil Mojen idi. Celse da
lnca Locadan indi. Yanma geldi. Elimi eline ald. Ve dedi.
Dedii aynen udur: Meclisin bugnk hali mthiti. Ha
vasnda fazla elektrik vard. Meselenin nasl halledileceini
merakla bekliyordum. Sizi tebrik ederim. Mustafa Kemal z
mire girdi. Byk zafer kazand. Evet, fakat, bu senin yapt
n ok byktr. Bu millet Mustafa Kemali unutabilir. Fa
kat seni unutamaz.
Ertesi gn takririmde hilfet meselesinin eksik olduu
nu grerek buna dair birka madde hazrlayp gazete ile ne
rettim. Ve Meclise yeni bir takrir vererek ilvesini rica et
tim. kinci Grup (15) buna da itirazlar yapt. Nihayet bir en
cmen topland. Benim alt maddemi madde halinde h
lsa edip asl takririme ilve ettiler. Ve bu maddeleri ikinci
LOZANA DELEGE SEM 29

grup zabtnameye kendi marifetleri olarak geirttiler. Ben


kzdm. Encmende reis bulunun Mfid Hoca (16) ve Mus
tafa Kemal: Adam brak, zarar yok dediler. Ben de artk
ses karmadm. Zaten takrir ilk verildii zaman o heyecan
iinde ittifak ile kabul edilmiti. stndeki seksen imza ek
seriyete yakn idi. Encmene bile hacet yoktu. Fakat ikinci
gruptan birka aksi propaganda yapyordu. Mustafa Kemal
bunlar lm ile tehdit etti sustular.
Bu karar stanbula tebli edildi. stanbul hkmeti da-
ld. Artk padiah da kama tedarikinde. ngiliz kuman
danlnn himayesini talep etmi.
Bizim takririn de adn ben koydum: Terinisani Kara
r dedim. 1338 (1922 Ekim) ylnda bu tarihte olmutu. Ka
bul edildi. Bu da bu devlet ve millete ettiim hizmetlerin en
byklerindendir. Meclis, Mecid Efendiyi (17) Halife inti
hap etti. Benim fikrimce Halife memleketin en lim ve na
muslu birini yaptrmakt.
Ben padiahln lav takririni yazdm vakit Rauf, ha
ber alm koarak geldi. Bu memlekete nf ve erefli tak
rirde benim de imzam bulunsun dedi. mzalad. Takriri
bir daha okudu. Dedi ki: Padiahln lav cmlesi zayf
tr. Bunu iddetlendirelim. Kendi eli ile izip oraya kuvvet
li kelimeyi koydu. Ben de beendim. Takrirlerin Millet Mec
lisi dosyasmda saklann olmas lzmdr. Eer bu takrir
sakland ise R auf un izip yazd yer aynen durur. imdi Al
lah iin syleyin byle yapan bir adam padiah yanls olur
mu?
Lozana murahhaslk meselesi padiahln ilgas netice
sine vard. Bu Mustafa Kemalin ti emeline muvafk dt.
kinci gruptan itiraz edenler de zaten lerde bu adam Padi
ahln iln edecek, bu da onun iini kolaylatryor. mta
laas ile itiraz ediyorlard. Bu korku Milli hareketin ilk g
nnden beri oklarnda vard. Fakat ne yapacaksn? Padi
30 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

ahlarda buna mani olacak kabiliyet ve ahlk yok. Mesel


Mecidi Ankaraya davet ettik. Gelse idi. Mesele hallolun-
mutu. Ben bir de bu ilga ile Mecidden Ankaraya gelmeme
sinin intikamn almtm. Onun Ankaraya gelmemesi be
ni ldrtmt. Bu aileden artk hayr gelmeyeceine kani et
miti. Ve intikama sevketmiti. Bu esnalarda idi ki, bir gn
heyet-i vekileden biri, stanbuldaki Ferit Paa (18) ve ngi
liz leti hainlerin tevkifini teklif etti. Mnakaa edildi. s
tanbul Polis Mdr Esat (Miralay) (19) tutar, yollar. de
diler. Dahiliye Vekili Fethi Okyar idi. Onbe yirmi kadar ad
saydlar. Ali Kemal (20) bata idi. Fethi kt kalem ald, s
tanbula bunlarn tevkifi ve Ankaraya gnderilmesi iin
emir yazacak. Arka tarafma getim. Dedim ki: imdi bu
kadar adam tevkif ettireceksiniz, bu dadaay mucib olur
duyulur, ngilizler haber alr, cebren bunlar bizim polisin
elinden alrlar. Hibiri ele geirilmi olmaz. Bunu yalnz Ali
Kemal iin yazn da bakalm onu tutup yollasn. Muvafk
grdler. yle yazd. Esattan (21) telgraf geldi. Ali Kemali
yakalam, bir motora sokup zmite yollam.
Bu esnada itilf denilen vatan hinleri canlar kaygs
na dm, tela iindeymiler. Ne yapacaklarna dair bir i
tima yapmlar. Ali Kemale de haber yollamlar. Ali Ke
mal Beyolunda bir yerde tra oluyormu, gelmiler. A-
man tehlikedeyiz, gel! demiler. O da: Siz delisiniz, o
cuksunuz. ngilizler burada, bu dretnotlar burada iken bi
zim k l m dokunabilirler mi? demi ve aldrmam, bir
ka polis Ali Kemali zorla berber dkknndan alp otomo
bile koymular. Doru Tophaneye gtrmler. Polis moto
ru orada hazrm, iine atmlar. zmite yollamlar. Ali Ke
mal motorda giderken de hl bir ngiliz torpidosu gelip
kendisini alacan sylermi. Zavall dirayetsiz ve akl az
adamm.
LOZAN'A DELEGE SEM 31

Biz artk yola kyoruz. smet orduya gitmiti. Eskie


hir de bize iltihak edecek. Geceyans trene biniyoruz. stas
yondayz. Bir telgraf getirdiler. smet Hariciye Vekletin
den ismini unuttuum bir ktibi de gtrmemi istiyor. Ha
ber yolladm. Derhal geldi. Hadi smet Paa seni istiyor
dedim. ocuk eya bile almaya vakit bulamad. Trene atla
d. Yolda smet de bize iltihak etti. smet iki tane yaver, bir
ka zabit, on tane de nefer alm. Bu askerler hep byle.
Byle saltanatla gidecek. imdi Hariciye Vekilisin, murah
hassn sivilsin. Bu kadar adam Lozana ne e gider gelir ve
orada ne yer? Az para m? Bu fakir millete yazk deil mi?
Tabii bu mlahaza zihnimden geti. Kendine hibir ey de
medim. Daha ilk admda i kacak, fakat onlarn byle ey
ler dndkleri yok.

ZMTE GELYORUZ

Akam zeri zmite vardk. Ortalk kararyordu. Nuret


tin Paamn (22) karargh zmitte idi. Bizi istasyonda istik
bal etti. Bir tarafnda smet bir tarafnda ben gidiyoruz. Ali
Kemalin geldiini Ankarada telgrafla stanbuldan ren
mitik. Ali Kemali grmek istiyordum. Ka yldr iddias
n, dediklerini ve ona ramen muzaffer olunduunu syle
mek ve sormak istiyordum. Nureddine Ali Kemali sor
dum. imdi grrsnz dedi. Nerede? dedim. Yine
imdi grrsnz dedi. Tuhaf cevap... Gittik, gittik. Yan
mzda Miralay Mojen de var. Bir meydan her tarafta mea
leler yine Nureddine Bu ne? dedim. Yine: imdi grr
snz dedi. Daha yaklatk. Bir de petrol ile yorulup ya
klm kl toplarnn alevleri ortasnda bir sehpa. Bir adam
aslm. Uzun beyaz gmlek giydirilmi. Gsnde de byk
bir yaz ile Artin Kemal yazl. Anlald. Nureddin sanki
32 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

byk bir marifet yapm, bizi doru bu enlie gtrd. Fa


kat benim de tepem att. Daha yaklatm. yice baktm. Ali
Kemal. Bir ayanda kundura var. Dier ayanda kundura
da orap da yok. Yz kan iinde. Kafas adeta yandan yas-
slm. Demek sopa ve ta ile ldrlm, ban ezmiler.
Sonra asmlar. Fransz Miralay bana soruyor: ldrdk-
ten sonra m asmlar? diyor. Adamdan utandm. Elbet l
drlm birini asmak dilik. Hem kanunsuz ldrmek de.
Dedim ki: Miralay Efendi, yle olur mu? Divan- Harp h
km vermi, asp idam etmiler. Ne yapaym?..
imdi merak ediyordum. Nasl ldrlm, ben Anado
luya gittikten sonra Ali Kemal benim ok aleyhimde yazlar
yazd. Bu bir ey deil, milli dava aleyhine yazd. Ve fiil ile
elinden gelen her eyi yapt. Hakikaten milli hareketin g
lenmesine bu hareketi ittihat hareketi gstermesinden hal
kn bir ksmmm itirk etmemesine, isyanlara sebep oldu.
Hatta bu hizmetlerinin hatras olmak zere Ferid Paa, Ali
Kemale bir altn kalem hediye etti. Bunlar vahim, fakat
manzara feci. ok bakamadm. ekildim. Yemek hazrla
mlar. Oraya gidiyoruz. Fakat Fransz Miralay da beraber.
Nureddine nasl olduunu sordum. Kemal-i fahr ile yksek
perdeden, gsn kabartarak hikye etti: zmite getirdi
ler. Aldm. stintk ettim. Hakaret ettim, sonra da asker ve
ahaliden bir kalabalk, toplamalarn emirerlerime emret
tim. Topladlar. Beklesinler, Ali Kemali kartacam, he
men stne snler, sopa ile, tala, yumruk ile gebert
sinler, dedim... yle yaptlar. Sonra da oraya astm. dedi
Oh.. Bu bir cinayet idi. Hem de bunu bir ordu kumandan
yapyordu. Bir kumandanm Trk askerliine byle bir leke
srmesini bir trl ekemedim. Bu i bana ac geldi. D
nyorum... Sofraya oturduk. Baktm bana anlatt gibi
Fransz Miralayna da anlatmyor mu? Hepsini ve geberttik
LOZANA DELEGE SEM 33

ten sonra astrdn da anlatt. Baktm bu adam bununla ifti


har ediyor. Hikye etmesinden bile keyif duyuyor. Cinayet
olduunun farknda deil. Franszcas da kt. Yarm yrtk
olarak ve fakat byk bir muvaffakiyet yapm tavryla anla
tyor. Bari bu rezaleti u ecnebiden sakla. Grdm ki; aa
adamdr. Hem de gya dindar, bir mutaassptr. Bunu nasl
yapar?!.

NURETTN PAAYA IKIIYORUM

Atm azm yumdum gzm. Dedim ki: Be Nured-


din Paa! Ali Kemali buraya Ankaraya gndersin diye yol
ladlar. Bu bir hukuktur. Ankarada muhakeme edilecekti.
Oras hkmettir. Sen hi hkmet var m yok mu, kaale al
ma! Herifi tut, adam topla ldrt! Sen bir kumandansn, bu
senin vazifen mi? Cellt msn? Bu bir cinayettir. Ankarada
muhakeme edilecekti. Belki beraat edecekti. Belki idam edi
lir. Mahkeme hkm verir, idam cezas yiyip idam edilecek
ti. Fakat siz burada insan ldremezsiniz. Siz bir cinayet i
lediniz. Hem hkmete sisiniz. Hkmetin tevkif ettii bir
adam ldryorsunuz, hkmete haber bile vermiyorsu
nuz. Bari, byle bir irkin cinayeti bir ecnebi zabitinden sak
laynz.
Pek sert ve bunu sofrada herkesin iinde syledim. Sof
rada yirmi kii kadar vard. O azametinden havalara uan
Nureddin kl gibi oldu ve hibir lakrd sylemedi. Eer iyi
bir hkmet olsayd, bu adam cani olarak tevkif ve idam
ederdi. Yazk ki bizde byle hkmetler ibana gelememi
tir. Sofrada stanbuldan gelmi gazeteciler de vard. ittim
bunlar bu ii herkese sylemiler. Rza Nur, Nureddin Pa-
ay fena halad demiler. Neyse vatan haini cezasn bul
du. Yazk ki, dier hainler cezasz kald. Oradan yine yola
* Forma: 3
34 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

dtk. Kartaldan itibaren halk sokaklarda, istasyonlarda


byk kalabalk halinde toplanm bizi istikbal ediyor, alk
lyorlar. Byle Haydarpaaya vardk. ehremaneti (23) bizi
ehir namna misafir etmeye geldiler. Tebli ettiler. Pera
Palasta bir daire de hazrlanm. Benim evim var! ehir ni
ye bize masraf edecek? Paras varsa kaldrm tamir etsin!
deyip kabul etmedim. Reid Safvetin (Atabinen) kaynanas
ve haremimi gelip beni evlerine gtrdler. smet Pera Pa
laska indi. amarm kalmamt. amar aldm. Drt be
yldr kolal gmlek giymemitim, giydim.
R auftan bana bir telgraf. Zehir gibi. Diyor ki: Siz be
nim haber ve iznim olmadan ...Efendiyi nasl alp stanbula
gtrdnz? Derhal iade edin. Ate kesilmi. Bu smetin
benden telgrafla istedii ve beraber getirdiim efendi. smet
telgrafm okudu, kplere bindi. Bunu ben istedim, ben Ha
riciye Vekilfyim istediimi alrm. Geri yollamayacam
diyordu. Baktm ilk admda fena bir kavga kacak. n
mzde grlecek mhim ve milli bir mesele var. ahs dala
madan vatan, i zarar grecek. Trl szlerle smeti yat
trdm. O efendinin iadesine raz ettim. Efendiye syledim.
Bu sefer o Gitmem dedi. Beni getirdiniz imdi atyorsu
nuz, olur mu? diyor. Hakk var. Arkasn svadm. Tatl sz
ler syledim. Onu ikna edip geri yolladm. Vaka Raufun
telgraf resmi aza smaz. Tariz ve hitap bana ama, milli
vazife namna skt ettim. Bu ite Rauf tamamiyle haksz
dr. stasyondayz. Tren kalkacak. smet fan getir diye telg
raf ekmi. ocuu buldurdum. Geceyans R aufu da arat
mak mkil i. Hem lzumu da yok. nk Hariciye Vekili
henz Trkiye haricine kmam. Hem smetin hakk ol
madm farzetsek bile byle bir di ey mesele yaplr m?
Bu iin byle byk bir benlik meselesi olabilecei hi akl
ma gelmemiti. Bana yazd telgraf ancak bir uaa yazla
LOZANA DELF.GE SEM 35

bilirdi. Hi resmi bir az deildi. Ben devlet selmeti nam


na hazmettim. smete de hazmettirdim. Yoksa yenilir yutu
lur ey deiJdi. Cevap bile vermez, ktibi alr giderdik. Hat
ta kendisine gayet sert ve hakaretmiz bir cevap da yazar
dm. Sonra bu, iki adam arasnda byk nifak ve niza ol
mutur. Benim bildiim ilk arpmalar budur. Taarruzu
Rauf yapmt.

SRKEC GARTNDA

Biz byk bir teyi ile Sirkeciden trene bindik. Herkes


maiyetinde adamlar gtryor. Bizim Pazarola Haan (Sa
ka) dahi bir ktip alm. Bende bir ey yok. Aklma bile gel
miyor. Lzumsuz. Millete bouna masraf. Reit Safvet bu
ocuu grm. Bana dedi ki: Bu ocuk ailesiyle bir md
det bizim evin yanndaki evde oturdu. Bizim bahvann pal
tosunu alp satt. Bu gayet fena bir ocuktur. Syle de g
trmesin. Hasana syledim. Hiddetlendi. Hayr, bu iyi
ocuktur dedi. Canm, yle de olmu deyip vakay anlat
tm. Sz dinle, bunu gtrme dedim. Israr etti, ocuun
cevherinin temiz olduunu ve kendisini pek iyi bildiini sy
ledi. Hasl vaz geirtemedim. Bu ocuk Lozanda neler ya
pacak, sonra syleyeceim. Maatteessf bu ocuk Avukat
mer Faruki Beyin (24) kayndr. Faruki Bey zeki, al
kan, mcessem namusu ve ok daha meziyetleri olan bir
zatt. Kayn byle. Halbuki haremi de iyi bir kadndr. Bu o
cuk bugn Fransz zabitidir. Pariste Sen CYR denilen
mehur Harbiye mektebinde okuyor. Dier kardei de Ba-
tumda komnisttir. Bizden kam, komnist olmu, orda
gazete karyordu. Batumda grmtm. Lozan yolunu tut
tuk. Zevcem de yanmda anlatyor: Meerse biz stanbulda
iken Vahidettinin yveri Zeki (25) iki defa bize gelmi. Mi
36 Dr. RIZA NUR'UN LOZAN HATIRALARI

safir olduumuz baldzmn evi Yeni Mahallededir. Yldza


iki adm. Baldzm Reit Safvetin haremi. Zeki bizim ma
hut Sinoplu erke ve Msrda hapishaneden kurtardm
Zekidir. Mtekaid Miralay Ali Bey, Zekinin maksadn ha
ber alm, bize komu, refikama haber vermi. Beni yok de
yip, Zekiyi salmlar. Meerse Zeki beni vuracakm. Onun
iin gelirmi. Padiahl ben ilga ettim ya, Zeki Padiahn
yaveri ya, onun intikamn alacakm. Hakikaten bizim bu
esnada stanbul'dan geiimiz, hayatmz iin byk tehlike
idi. Bana bundan hi bahsetmederdi. imdi trende syl
yor. nsan vatan hizmetinde nelere uruyor, neler ekiyor...
Bu Zekiyi anlattm. Bu kadar ahmak ve ahlksz adam na
dirdir. Ben Ankarada iken bir aralk bana mektup yazd.
Ankaraya gelmek istiyor. Hmbl adam, halbuki Sinop ahali
sini isyan ettirmeye alt malum idi. Gelse derhal aslr
d. Belki de casusluk iin geliyordu. Bunu da dnmedim
deil. Cevap bile vermedim. Onun gibi ahlksz olsaydm,
Gel derdim. Grltye giderdi. Bunlar dnecek kadar
bile akl yoktu. Bundan bana pek kzm imi. Halbuki Anka
raya gideceim vakit. Beni gitmekten mene bile alm.
Hakikaten benim de bu takrirden sonra Vahidettin ve zahi
ri ngilizler stanbulda iken, stanbula gelip, Yldzn bur
nunun dibinde bir evde misafir oluum cesaret, hatt ah
maklk idi.
stanbulda ecnebi siyasi memurlar ile temas edecek
bir memura iddetle lzum vard. Adnan (26) Hariciye Mu
rahhas nvanyla stanbula gnderildi. Onlarla temaslar ya
pyor. Ankara ile bunlarn fikir ve ilerini birbirine tebli
ediyor. Grlecek baz ileri mzakere ediyordu.
Lozana vardk. 21 Terinisni 1922 (1338) de ilk iti
ma oldu. Bir i yapacaz ki muazzamdr: Trkiye impara
torluunun bu kadar asrlk tasfiyesi. Devlet kapitlasyonla
LOZANA DELEGE SEM 37

rn penesinde mahvolmakta. Ecnebi bir cniyi polisimiz tu


tamaz. Mahkememiz muhakeme edemez, ecnebiden vergi
alnamaz. Gmrmz istediimiz gibi arttranlayz. Bi
zim teba Hristiyanlara el sremeyiz, derhal Avrupa devlet
leri mdahale eder, onlar himaye ederler. Ecnebi postalan
var. lh... Hasl devlet devlet halinde deil. Devleti bunlar
dan kurtarmak hayati bir mesele, bunlar defederek devleti
hakiki bir devlet haline koyarak sulh yapmal.
lk itima ngiliz Hariciye Vekili Lord Curzon, (27)
Fransz Bavekili Puankare (Poincare) ve talyan Bavekili
Mussolininin huzuru ile yapld. Mzakereler Leman Gl
sahilinde Uide eski bir ato ve imdi otel olan tarihi bir bi
nada devam etti. Binann ad Ui atosudur (Chteau dO-
uchy).

NE HAZIRLIK VAR, NE DOSYA...

Bizde ne hazrlk var, ne dosya var, hibir ey yok.


Lord Curzon gibi birtakm resmi diplomatlar burada. Hem
bunlarn mkemmel dosyalar vardr. Ne yapacaz!..
Heyet-i Vekile bize giderken bir itimada avu ii kadar bir
kda san bir talimat verdi. Mustafa Kemal, smet ile be
ni bir tarafa ekti. Galiba ne bahasma olursa olsun sulh isti
yor. cabnda stanbuPuda brakn diyordu. Dorusu Trak
ya iin zahmet ekmedik, kolay aldk. Sade Dimetokay bo
una kaybettik. Fakat smet Lozanda Musul iin daima ba
na, Canm gel unu brakalm da sulh yapalm der, beni
zorlard. Ben Olmaz, btn mukavemetleri yapalm der
dim. Canm sonra boca ederiz. Sulhu karrz. Verelim.
derdi. Boca onun tabiridir. htimal ngilizler, Trakya ve s
tanbul iin de Musul gibi yapsalard oralar da vermek iste
yecekti. Bereket versin ngilizler bunlara hi itiraz etmedi
38 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

ler. Yalnz Edirne havalisindeki hudut meselesi glk ver


di. Bu hudut ii ile srf smet urat. Oradaki hudut lehimi
ze deildir. Bilmem iyisi mmkn olur muydu? Bu mzake
relerin esasn yapan komisyon ve mtehassz komitelerin
de bizzat smet megul. Yannda Keldani Tevfik (28) (Son
ra Cumhurreisi Baktibi) vard. Ben asla bulunmadm.
Mustafa Kemal, bize Lozana giderken byle talimat vermi
tir.
Celse balad. Ben korkuyorum. Bu adamlar ok yk
sektir. diyorum. Bunlar ile karlamaktan, mzakereden
fena ekiniyorum. Be on gn mahede ile geirdim. ahs
lar birer birer tetkik ettim. Bana cesaret geldi. Dorusu ev
velce bu frenklerden korkuyordum. Kendimi onlara nisbet-
le hakir gryordum. Vak Rusyada byle mzakerelere
alm idim. Ama burada Avrupann seme diplomatlar
vard. Mesaiyi tanzim etmek lzm. Biz de buna karmak is
tedik.
Bizi kartrmadlar. tilf Devletleri her eyi yapmlar.
Reisleri kendilerinden tayin etmiler. Bize tebli ettiler.
Karmzda ngiltere, Fransa, Amerika, talya, Japonya, Ro
manya, Srbistan (Srp-Hrvat-Sloven) ve Yunanistan olmak
zere sekiz devlet var. Dnyann en byk milletleri bunla
rn arasnda. Biz bir kiiyiz. Bunlar bize her eyi empoze et
mek istiyorlar; fakat aikr grlyor ki, bunlara da ngilte
re empoze ediyor. Hemen her eyi Lord Curzon yapp, di
erlerine kabul ettiriyor. Yani konferansda sade ngiltere
hkimdi. Dierleri dekor ve figran nevinden. Hepsi ngil
terenin direktifi mucibince hareket ediyorlar.
LK CELSE VE KONFERANSTA MESA TAKSM

lk celse olu. Curzon celseye riyaset ediyor. Franszca,


ngilizce ve talyanca resmi dil olarak kabul edildi. Bu diller
de sz sylenebilecek, baka dil yasak. Bunlar yaptklar me
sai projesini, bir gn evvel bize gndermilerdi. Biz de ona
gre bir cevap hazrladk. smet bu cevab ald. Reis sfaty
la okudu. Biz bizimle grecek hkmetlerin adlarnn bu
rada da tasrih ve tahdidini ve Boazlar mzakeresinde Rus
ya, Ukrayna ve Grcistann da davetini istiyoruz.

DELEGELER

Onlara gre, riyaset ngiliz, Fransz ve talyadadr. Biz


ise bazen konferansa bizim de reis olmamz istedik. Bu lf
kulaklarna bile sokmadar. Biz devlet konferansa dave
ti yapan devletiz, hak bizimdir dediler. Konferansa bir
umumi ktip tayin ettiler. Bu Massigli adnda bir Fransz
dr. imdi Fransann en iyi sefirlerindendir. smet bunun
da Trk olmasn istedi. Dorusu fazla ve lzumsuz bir ey
dir. Hem de bizde bunu yapacak liyakatte biri yoktu. Reit
Safvet ktip sfatyla buna namzetti. Lkin bu deerde deil
40 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

di. Curzon konferans mzakere ve kararlarnn gizli tutul


masn, kimseye ve gazetecilere sylenmemesini, yalnz her
celse sonunda bir tebli kaleme alnp iki tarafn tetkikine
iktirandan sonra gazetelere verilmesini teklif etti. Fransz
Heyet-i Murahhas Reisi Barrere sonra talyan Heyet-i Re
isi Marki Garroni, Curzonu tasvip ettiler. Biz de: Teblii
muvafk grrsek pekiyi, grmezsek kendimiz nerederiz
dedik. Her celse sonunda Massigli bir tebli hazrlard. Cel
se biter bitmez, okurdu; tasvip olunurdu. Bu adamn diraye
tini daima takdir ederdim. Celse bittii vakit tebliini hazr
lam olurdu, derhal okurdu ve mzakerenin esas noktalar
n ayan- hayret bir surette toplam ve hulsa etmi olduu
grlrd.
Garroni son zamana kadar stanbulda talya Sefiriydi.
kinci delege Lui Montanya idi. Franszlarm birinci delege
leri Roma Sefirleri idi, ikinci delegeleri Bompard idi. Bom-
pard son zamana kadar uzun mddet stanbulda Fransz Se
firi idi. Fransz ynmdandr. ngilizlerin birinci delegesi
Hariciye Nazrlan Lord Curzon, ikinci delegesi Horas Rum-
bolt idi ki, stanbulda ngiliz fevkalde komseri idi. Ameri
kann birinci delegesi Child kincisi Grew idi. Bu ikinci mu
rahhas imdi Amerika'nn Ankara Sefiridir. Yunan murah
haslar Venizelos ile Yunanistann Londra Sefiri Kaklama-
nos, Romanya murahhaslan Hariciye Nazn Duca ile Paris
Sefiri Diamandy; Srbistannkiler Hariciye Nazn Nini
(Nintchitch) ile Raki (Rakitich) idi.
Amerikalar hibir rey vermek, hibir ey imzalamak is
temediklerini yalnz her komisyona girip msavi hukuk ile
bulunabilmeyi, sade isterlerse bir ey izah edeceklerini bil
dirdiler. Sade bir Mahit olacaklarn sylediler.
LK CELSE VE KONFERANSTA MESA TAKSM 41

unu syleyeyim ki, esasen Amerikallarla Trkiye ara


snda iln- harp olmamt. Mavir ve ehl-i hibre (uzman)
nvan ile ngiliz ve Franszlarn getirdikleri adamlar arasn
da mhim adamlar vard. Sir William Tyrrell ngilizlerin
maviri. Bu adam ngiltere Hariciye Nezaretinin en m
him adamym. Foreign Office ngiltere Hariciye Nezare
ti demek, o demek imi. Gzlerinde zek parlyor. Temkin
li, arbal tam ngiliz hasleti var kendisinde. imdi Pariste
ngiliz Sefiridir ki, bu memuriyet ngilterenin en mhim
memuriyetidir. Adam Block (stanbulda ngiliz Dayinler
Vekili) de mavir. Keza Nikolson, Forbes Adam var ki,
bunlar Curzonun en mahrem mavirleri imiler. kisi de
gen. Nikolsonun babas vaktiyle stanbulda ngiliz Sefare
ti Baktipliine tayin edildi. Orada intihar etti. Kars ile
beraber spritizma ile pek megul idi.
Herhalde aklnda bir ey varm. Fakat zeki, malmatl,
gleryzl bir adamd. Ahbab olmutum. ngilizlerin askeri
mavirlerinden bir general, bir miralay da vard. Mtareke
zamannda pek mhim rol oynam ve birtakm Trkleri mil
li hareket lehine evketmi olan ngilterenin stanbul sefare
ti tercman Rayyan da mavirler arasnda. Rumbold stan
bul ngiliz Komiseri.
Franszlarn ikinci murahhas ve eski stanbul Sefiri
Bompard, askeri mavirleri General Weygand idi. Bu zat
mhim bir askerdi. Umumi H arpte General Focheun Er-
kn- Harbiye Reisidir. Sonra Suriyeye ve nihayet Fransz
Erkn- Harbiye Reisliine tayin edilmitir. Dieri Visami
ral (Tmmamiral) Lacaze idi. Bir Larcche vard ki, Fransa
Hariciye Nezaretinin mhim memurlarmdan idi. imdi o
da sefirdir. Fromageot var ki, pek mhim hukuk limidir.
42 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

Kez bir Serruys var idi ki, Fransann en mhim Maliye


mtehassislarndandr. stanbuldaki Fransz Dayinler Veki
li Declosiere de vard.
talyanlarn ikinci murahhaslar Montanya stanbulda
Dyun-u Umumiyede talyan delegesi olan Nogar mavir
idi. Keza stanbul talyan Hastahanesi Mdr ve Karanti-
nada talyan Delegesi olan Doktor enini, bir de Yahudi
Metr Salem talyan maviridir. talya stanbul Sefareti ba
ktipleri de mevcut. Bu Yahudi Saieme atm.

Bizim mavirler:

Mnir (imdi Bern Sefiri) (29), Zeki (bir aralk Lond


ra Sefiri (30), Mustafa eref (31), Veli (32), Tahir (imdi
Darlfnunda mderris Prof. Tahir Taner), Muhtar (eski
Nafia Vekili), Tevfik (Byklolu) (zabit ve imdi Mustafa
Kemalin baktibi), kr Kaya (33) (imdi Dahiliye Veki
li), Senyiddin (34), Hamid (35) (Eski Hill-i Ahmer Re
isi), Doktor Nihad Read (36), Yahya Kemal (37), Ruen
Eref (38), Nusret (39) (imdi ray Devlet Reisi), evket
(40) (Bahriye zabiti, Mebus Ali krnn kardei), Hse
yin (41) (stanbulda Robert Kolej Muallimlerinden), Sel
nikli Cavit (42), Fuat (43) (sonra Divan- Muhasebat Re
isi), bu sonuncusu ayn zamanda heyetin masarifinin, paras
nn idaresine memurdur. Hikmet (44) (imdi Kbil Sefiri),
efik (45) (Trabzon Mebusu), Zht (46) (imdi Darlf
nun mderrisi) var. Viyanadan bana tavsiye ile Ahmet Ce-
vat (47) adnda bir gen geldi. Onu da ktip olarak aldm.
Gayretli bir gen. Benim gittiim itimalara onu ktip ola
rak gtryordum.
LK CELSE VE KONFERANSTA MESA TAKSM 43

stanbuldan Ahmet Cevdet (48) (kdam), Velid (49)


(Tasviri Efkr), Hseyin Cahit (50) (Tann), Ali Naci (51)
ve Necmettin Sadak (52) (Akam), Ahmet hsan (53) gaze
teci olarak gelmiler. Konferans takip ediyor, gazetelerine
malmat veriyorlar.
Lozana dnyann her tarafndan gazeteciler, politikac
lar dklm, karnca yuvas gibi kaynyordu.
stanbulda ehremaneti bize bir ziyafet vermiti. Cavit
(bkz. 42) de oradayd. smet, Cavit ile bana haber verme
den, gizli olarak bir iki defa bir odada konutu. Hakkdr, di
yecek yok. Nihayet bana, Ben Caviti mavir olarak gt
receim dedi. Ben, Beni dinlersen gtrme! Bu adamdan
istifade edilmez. Bu Franszlara medyun bir adamdr. Bel
ki zarar grrz! dedim. Hayr, neden byle olsun? Fik
rin doru deil dedi. Durdu bir mddet sonra ilve etti:
Maliye mtehasss yok. Hseyinin (Pekta) bir ey bildii
yok. Bu ii bizde bilen Cavittir. Ben bu adam almamzn
mnasip olduu fikrindeyim dedi. Bylece kald.
Trendeyiz. Lozana gidiyoruz. Bir gn smet, Dn
dm, Cavite gelsin, diye telgraf ektim. dedi. Ben, Hata
ettin. Yeniden bir telgraf ek! Gelme de! dedim. Ne yapa
ym oldu; artk geri dnlmez dedi. Halbuki bu smetin
Ankaraya, dolap tarzdr. Onu stanbulda tayin etmitir.
Ben mmanaat edince sustu. imdi yolda beni gya em
rivaki karsnda bulunduruyor.
Hamit (Hasancan) son zamanlarda yani daha zmir za
ferinden evvel stanbulda Ankarann konsolosu makamn
da idi. Ankara namna ecnebi devletlerle temas o yapyor
du. Bu zat pek korkak biridir. Hele Frenklerden titrer. On-
ca Frenkler pek yksek mahlklardr. Onlara kr krne
44 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

hrmet ve itaat lzmdr. Bu temaslar da hep bu seciye dai


resinde idare etmi, daima Ankarann teblilerini sert bul
mu, onu Frenklere yumuak ekle koyarak tebli etmi, bu
suretle ekseriya Ankarann fikirlerinden aykr bir tarzda
hareket etmitir. Hamidin bir halini syleyeyim. Mtareke
iptidasnda stanbul'daki Mebusan Meclisinde o da mebus
idi. Bir gn benim nmdeki srada oturuyordu. Biri krs
den ngilizler aleyhine sylyordu. Hamit derhal, Aman bu
nasl ey! dedi. Tell tell iki tarafa bakt. Herkes oturu
yor, hi tel eden yoktu. Hem de hatibin szleri dehetli
szler deil, ehemmiyetsiz adi eylerdi. Kimsenin davranma
dm grnce, Bu olamaz, susturmuyorlar da dedi. Ve
iki kulan birer parma ile tkad, kalkt. Aman iitmeye
yim bari diyerek ylece parmaklar kulaklarnda mzakere
salonundan kt. Bu vaka bu adamn seciyesini izah eder
bir miyardr. Bilhassa Franszlar ile ho geinir, onlarn ada
m idi. Cavit ile de pek sk dostluu vard. Kendisi de maliy-
yundan geinirdi. Cahitle (Yalm) de pek dost, Lo
zanda bir sacayak... Ekanm-i selse...

METR SALEM MESELES

Dikkate ve kayda ayan bir ey de u: Salem de talyan


maviri. Bu Yahudi malm. Metr Salem (54) adyla me
hurdur. stanbulda Selnik Bankas idare azasndandr. Se
lniklidir. O vakit ora Yahudileri talyan tabiyetine girerler
di. Hem bizim teba, hem de gizlice talyan tebas olurlard.
Karasu (55) da byledir. Saniyen Yahudilerin hepsinde de
her cebinde bir pasaport vardr, Salem pek zekidir. Trk
eyi pek iyi bilir, Franszcas kuvvetli, hukukta malmat
LK CELSE VE KONFERANSTA MESA TAKSM 45

ok. Hasl muktedir bir adamd. Talt'n (56) ba dostu ve


en itimad ettii adam idi. Devletin en mhim ilerini ona
syler, sorar, rey alrd. te bu adam Lozanda imdi kar
mza dman safnda olarak kvermitir. Talt, ttihat-
lar ne gafil ve ne cahil adamlarm?!. Devletin srrn byle-
lere sylyorlard. Tabii o da derhal talyanlara, hatt Fran-
szlara gtryordu. nk Salem, btn Paris Maliye me-
hafili ile de temasta ve onlarn aletidir. Bu suretlerle pek
zengin olmutur. Hadi bu vakte kadar neyse ne... Fakat bun
dan sonra bu adam yine Ankaraya gitmi, Osmanl Banka-
snn imtiyaznn temdidi iini, daha birtakm mali ileri hal
letmiti. Lozandan sonra Ankaraya ayak bastrlacak
adam myd?!. Hele Lozanda aleyhimize gayet aikr, va
him bir hareket yapt ki, bu Trk vatanda geinen adam ar
tk tamamiyle hain olduunu gsterdi. Ondan sonra Trki
yeye bile girememeli idi.
Sras gelince zikredeceim.
Biz Lozan Palas oteline indik. Yksekte, ehrin merke
zinde byk bir otel. Fransz ve Japon heyetleri de ayn otel
de. ngilizlerle talyanlar, aada gln kenarnda ve konfe
rans mzakerelerinin cereyan ettii binaya yakn olan
Beau Rivage otelindeler. Bu otel de pek byk ve Lozan
Palastan daha ssl.

HARKA TERCMAN

Mzakerede sade Lord Curzon ngilizce dier herkes


Franszca sylyor. Curzonun karsnda bir adam var. Sy
lerken o stenografya ediyor. Nutuk bitince onu Franszca
olarak okuyor. ngilizce olarak okurken ne sratle okunur
sa Franszca okunurken de o sratle ve yle drst okuyor.
46 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

Bazen Franszca bir nutku Amerikallara tercme ediyor.


nk bunlar Franszca bmiyorlar. Stenografiye ettii
Franszca nutku sratle ngilizce olarak okuyor. Bizim Hse
yin (Pekta) Beye, Mnir (Ertegn) Beye soruyorum. Bun
lar ngilizce biliyorlar. Drst, przsz okuyormu. Bu
adam konferansta tercman ismini tayor. Mtarekeden
beri Curzon hemen btn konferanslarda bu adam kullan
mtr. ayan- hayret bir iktidar.
Belki de dnyada ei yoktur. Bizim Mnir Bey de Cur
zon sylerken yine Trke not tutuyor. Ama herhalde ka
an cmleler ok. Ve bu Trkeden Franszca, ngilizce ola
rak syle desek yapamaz. smet sar, nutuklar iitemiyor,
iitse de ngilizce bilmiyor, Franszcay da iyi anlamyor.
Mnir onun solunda oturup not tutuyor. smetin gz M
nirin notunda. Bu suretle nutuklar anlyor. Ben de sanda
oturuyorum. yle yap! Onu yapma! Syledii u, fakat
byledir, bizce yle olacak... Bu mhim. Buna cevap lzm-
dr, Uh... gibi kda kurun kalemiyle yazyorum. Onlara
da bakyor.
Lozan Konferans iki devre olmutur. kisi arasnda bir
inkta devri vardr. Hararetli ve iddetli devir ilk devirdir.
Dnya ayaklanmt. O devrede ben de kendimi mthi bir
harp iinde ve ate altmda gibi zannediyordum. Sinirlerimiz
byle gerilmiti. Hi durdurak yoktu. Uykum bile pek azd.
Bir gece bir eyrek uyuyabildiimi ve onunla kaldm hatr
larm. afak skerken ii bitirip yatmtm. Ekseriya byle
yatardm. Uyumuum, kap vuruldu. Yine i. Kalktm. Bak
tm, bir eyrek uyumuum, ekseriya iki saat uyuyabiliyor
dum. Dier zaman hep alma ile geiyordu. Yemei dahi
dara dar yiyordum. kinci devir snk gemitir. nk ci
han alkadar eden en mhim ve en przl iler birinci dev
rede halledilmi, bitmiti. Birinci ksmn mzakere, kararla
LK CHUSE VE KONFERANSTA MESA TAKSM 47

r ve mesaisine ait Franszca Conference de Laussanne sur


les Affaires du Proche-Orient (1922-1923) Tome I adl Sec-
ret (Gizli) kaydn havi bir eser de vardr. Fransz hkmeti
tarafndan neredilmitir. Bu eser resmidir. Sinopta bir ta
ne bizim ktphanemizde vardr. 645 byk sahifeden m
rekkeptir.

KONFERANSTA MESA TANZM

Boaz mzakeresine Ruslar davet edilecek. ark ilerin


de alkal olan dier devletler de konferansta ifahen veya
tahriren dinlenebilecek. Biz bu sonuncuya itiraz ettik. De
dik ki: Sizin bizi konferansa davet eden notanzda mzake
reye itirak edecek devletlerin adlar yazl muayyen ve
mahduttur. Devletimizden selhiyetimiz bunlarla gr
mek iindir. Baka devlet kabul edemeyiz. nk selhiye
timiz yoktur. Mzakere edemeyiz. Bunu dinlemediler. Son
ra Bulgar, Belika delegelerini de baz ilerde mzakereye
kabul etmilerdir. Hatt devletten kp ahslan bile getir
milerdir. Ermeniler ve Geldaniler gibi. AvrupalIlar tahak
km ediyorlard. Baz istedikleri eyleri haksz olarak da ya
pyorlard. Ben de ona gre tedbir atyordum. Mesel Erme
ni yurdu hadisesini ihdas ettim. lerde zikredeceim. Beli
kallara ses karmadm. nk mhim deildi.

Komisyonlar.

1 - Araziye ait (hudut) ve askeri meseleler (Boazlarn


tabi olaca rejim de burada).
2 - Trkiyedeki ecnebiler ve ekalliyetler meselesi (si
yasi iler).
3 - Mali ve ekonomik iler (Limanlar, imendiferler,
48 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

irketler, ilh... ve shhi mesele).


Bu komisyonlarn her birinin reisi ngiliz, Fransz ve
talyan badelegeleridir. Bir gn badelege bulunmazsa yeri
ne o devletin ikinci reisi, reis olacak.
Her komisyon sukomisyonlar, (alt komisyon) ehl-i
hibre (bilirkii) ve teknikilerden mrekkep komiteler yapa
bilir. Bunlar bir karara varr, bunu bir rapor ile ait olduu
komisyona verir. Bu suretle btn meseleler bu sukomisyon-
larda hallediyor. Bir raporla komisyona geliyor, o da onla
r tadil etmeksizin kabul ediyordu. Bu suretle komisyonlarn
mesaisi tamamiyie kolaylam oluyordu. Komisyonlar ekse
riya akademik bir halde olup ii resmen bir kabulden ibaret
ti.
Hukukulardan mrekkep bir kitabet komitesi de tek
eddi. Burada Franszlardan From^jo vard. Biz Mniri
(Ertegn) tayin ettik. Bu komite, kararlar gzel Franszca
ve hukuki lisan e madde halinde tanzim etmeye memurdu.
Btn niha kararlar oraya gidiyordu. Orada yeniden kale
me almyordu. Burada ngiliz, talyan ve Japon mmessille
ri de vard. Ben zannediyorum ki; muahedenin baz madde
leri burada yeniden kaleme alnrken biraz aleyhimize do
ru kaydrlmtr. Mnir Bey cidden namuslu, pek vatanper
verdir ve gayretli bir adamdr, namusundan pheye hak
km yoktur. Muktedir bir adamdr da; bundan da phe caiz
deildir. Ancak muahededeki Franszcann pek yksek olu
un dolaysyle farkna varlmayarak baz eylerin kaymas
na sebep oldu. Bana yle geliyor. Buna iyice hkmedebil
mek iin matbu ve resmi muahedenin maddeleriyle bende
bulunan ve mzakere esnasnda kabul edilmi kararlarn
kati suretleri olan notlar bir ehl-i hibre tarafndan kar
latrlmaldr. Bu notlarm Sinopta ktphanededir. M
nir meziyetlerine ramen byk bir kusuru olan adamdr.
LK CELSE VE KONFERANSTA MESA TAKSM 49

Kendi sinirleri gayet zayf, mthi korkak. Glgesinden kor


kar. nsiyatiften tamamiyle ari. Tehdidini yapmaya kaadir
deildir. Bundan dolay susmu veya anlamamtr. kiden
biri.
Komisyon mzakerelerini hemen umumiyetle Curzon
idare ediyordu. Sanda Fransz delegeleri, solunda talyan
delegeleri otururdu. Franszlarn sanda da Japonlar. Bun
lar keli bir at nal eklindeki yeil uhal mzakere masas
nn ortadaki hattn igal ediyorlard. H er heyetin arkasnda
mavir, eksper ve ktipleri oturuyordu. Lzumunda murah
haslarna dosyalar veriyorlar veya murahhaslar onlardan bir
ey istiyorlard. Masann bu orta kenar yan kenardan yar
derecesinde ksa idi. Yani masann heyet-i umumiyesi bir
drtgen eklinde idi. Curzonun mevkiine gre sa kenarn
da biz ve arkamzda mavir ve mtehassslar ve ktipleri
miz. Bizim samzda Srp heyeti. Karmzda yani Cur
zonun solundaki kenarnda batan aa srayla Amerikal
lar, Yunanllar, RomanyalIlar oturuyordu. Boazlar mzake
resinde Rumlar, RomanyalIlarn soluna yani altma oturttu
lar. Ortadaki bolukta umumi ktip Massigli, Curzonun kar
snda o sylediim mehur stenograf duruyordu.
Delege, mavir ve ktiplerden baka hi kimseyi mza
kerelere sokmuyorlard. Hariten birinin bu mzakere yeri
ne girmesi mmkn deildi.
kinci itimada Barrere bir nutuk okudu. Bunda, n
mze hl in konan meseleler byk, vahim meselelerdir.
te bunlar, ark meselesi. Bundan yalnz oradaki milletler
alkadar deildir. Alka umumidir. Ve cihan suihnn mu
hafazas iine bal bir itir dedi. Meseleler mhim phe
yok; fakat bu adam ark meselesinden bahsediyor. Bizce ise
Trkiye Devleti ile muharip mttefikler var ve aralarnda
sulh yaplacak. ark meselesi diye bir ey tanmyoruz. Bu
50 Dr. RJZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

bizim iimiz. Bu adamlarn zihniyetleri baka. Yine eski ka


fa, eski hamam, eski tas. Bizim yeni kafamz bugnden iti
baren yakndan grecekler, gstereceiz.
Mzakerelerde bir ey aka grnyor. Curzon syl
yor, bitirince sz Franszlara veriyor, onlar da Curzonu
tasdik ediyor, sonra talyanlara sz veriyor. Onlarda da ayn
nakarat, sonra Japonlara da ayn eyi .syletiyor. Bazen ii
daha geniletip RomanyalIlarla Srplara da sz veriyor, onla
ra da ayn eyi syletiyor. Demek evvelce byle tertip edi
yor: Siz de beni tasdik edin; sen yle, sen byle syie di
yor. yle konferansa geliyor, bylece oluyor. Bu suretle ek
seriyette olduklarm gsteriyor. Ve konferans tesir altna
alyor. Anlalyor ki, konferans demek, mzakere demek,
hepsi ngiltere demektir. Dierlerini uak gibi kullanyor.
Konferansta hasmlarmzn tabiyesini, metodunu da
rendik. Hem gittike anladm ki, Curzon ahsen dier dev
letlerin delegelerinden yksektir. Zeki, lim, natuk bir
adam. Tecrbeler ile yetimi bir yksek ahsiyet. Barre-
rede, Bompardda ben bir dirayet gremedim. Hele Bom-
pard stanbulda Abdlhamit zaman sefirlerinin zihniyeti
ile mebu. Bir trl fikirlerini deitiremiyor. Halbuki vazi
yetler, zihniyetler tamamiyle deimitir; bunu anlayamyor.
Garoni de onun gibi. O da o vakit bizde sefir imi. Hem bir
deeri yok. Yalnz pek tatl, hosohbet, gldrmeyi sever
bir adam. Bize eski dost muamelesi yapyor. Fakat onu he
nz burada tanyoruz. Gya ylelikle bizi szlerinin tesiri al
tna alacak, dolaba koyacak!..
Ayan azasndan alak boylu, karn vcudundan ok da
rda olan bu iman adam yanma geliyor. Konuacak. Bir
defa kafalar konuacak vaziyete gelmek iin evvel karnn
sizin kamnza dayyor. Dans m edeceiz! Hemen Dostum
Rza Nur hitabyla teklifsiz olarak yaslanp konuuyor. Pek
LK CELSE VE KONFERANSTA MESA TAKSM 51

msy filan demiyor. smete de bana da byle yapard. Bu


esnada bize dosta nasihatler veriyor. Nasihat ama, bizi ken
di fikrine kendi arzusuna imale... Zarar yok. yle yapsn...
yle zannetsin. mam bildiini okur. Biz de onu bozmuyo
ruz.
byle fakat onlarn ekseriyetinin bize hibir tesiri
yok. Bu i ekseriyet ii deil. yle olsa pekiyi parsay topla
yp hemen kaalm. Biz tekiz. Hemen btn dnya karmz
da, dman. Biz dediimizi diyoruz. Biz onlara, Bu ekseri
yet ii deil. Sizinle ayn msavi hukukla mzakereye gel
dik dedik. Ve bunu kabul ediyorlar. Fakat ekseriya bizi te
sir altna almak istiyorlar. Yani tabirimce ii grp git
mek fikrindeler. Biz de grltye pabu brakmyoruz.
Bu adamlar e grtke, bunlar i banda grdke
gzmde kldler. Fakat Curzon bilkis daima ykseldi.
Hatta ngiliz heyeti de gzmde byd. Tamamiyle gr
dm ki, her ne denirse densin, ngiliz heyeti btn dier he
yetlerden yksektir. Bu ilimce, idarece, terbiyece, her eyce
byledir. Gya ngilizler tereddi etmi, artk yklacakm.
Bu dnyada umumi fikir. Hele Harb-i Umumi (Birinci Ci
han Sava)dan evvel Almanlarn en tabii fikriydi. Denebilir
ki, ngilizler tereddi etmitir. Grafiklerinin evc-i blsn
(doruk noktasn) bulmutur. imdi tabii decekler. Fakat
ne vakit? Belki 50, belki 200 yl sonra. Belki de yeniden re-
genere olmann yolunu bulacaklardr. Her geceyansndan
sonra Ankaraya ifreli telgraf veriyoruz. Bizim yarnki kon
feransa hazrlk ileri ekseriya gece yans bitiyor. Bazen sa
baha kadar da sryor. Ankaraya malmat ii de yle, ifre
ktipleri o vakte kadar bekliyor. Ondan sonra da telgraf if
re haline koyup telgrafhaneye veriyoruz. Bundan sonra uyu
yorlar. Yani sabahleyin. Bunlarn alma gayretlerini zikr
ve kendilerini takdir etmek vazifemdir.
52 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

Muhaberatn bir ksm haftada bir gnderilen diploma


tik kurye ile yaplyordu. Kurye Ankarann tahriratn getiri
yor, bizimkini alp gidiyordu.
Komisyonlardan bir numarals birinci komisyon yahut
askeri komisyon, iki numaralya ikinci komisyon yahut siya
si komisyon, numaraly nc komisyon yahut ekono
mi komisyonu adlar da veriliyordu.
Bu komisyonlarn herbiri birtakm tali komisyonlara
(sukomisyon), mtehasss komisyonlara ayrld.
Birinci komisyonda Veygand sukomisyonu, Bonmarlar
sukomisyonu, ikinci komisyonda Ekalliyetler sukamisyonu,
Ahali Mbadelesi sukomisyonu, Harp leri sukomisyonu,
nc de Dyun-u Umumiye, gmrk, ilh... mali ve iktisa
di meseleler iin birtakm mtehasss, expert (ehl-i hibre)
komiteleri yapd.
Bu komiteler birok idi. Lzum grldke de yaplyor
du. Mesel karantina iin General Pelle (57) ile ben bir ko
mite yaptk.
Birinci komisyona ait sukomisyonlar smet kendi ald.
kinci komisyona ait sukomisyonlar ve emslini bana verdi.
ktisadi mtehasss komitelerini Haan (Saka) iie efik
(Bekman), Muhtar (58), Zeki (Apaydn), Zht (nhan),
Tahir ve emsline verdi. Ben celselere giderken yanma m
avir olarak Mnir (Ertegn), kr Kaya, Mustafa erif
(zkan) ve Veli (Satk) Beyier'den birini alyordum.
U komisyonun celselerine Umumi Celse ad verili
yor. Bunlara sz bilen murahhaslar gelir. Sukomisyon ve
mtehasss komitelerinde halleden iler burada tetkik olu
narak ha-i katiye iktiran eder.
Birinci komisyonun ii zaten evvelce olmu bir iti.
Trakya zaten bize terkedilmi idi. Sade hududunun kati bir
tayini kalmt. Adeta bu i bir hudut komisyonu ii mahiye
LK CELSE VE KONFERANSTA MESA TAKSM 53

tinde idi. Boazlarn serbestisini de evvelden kabul ediyor


duk. Zaten Misak- Milli de kabul etmiti. Esasen bunsuz
muahede yaplamazd. Olacak mzakere ise teferruatn tayi
ni zerinde olacakt. Trkiyenin dier hudutlar zaten mu
ayyen idi. Ankara tilafnamesi (59), Suriye hududunu da ta
yin etmiti. Maatteessf bu itilafnameyi yapanlar Misak-
Milliye darbe vurmulardr. Yani skenderun ve havalisi
Trklerin Franszlara brakmlardr. Bu misak, yani Milli
And Trkiye iin Trklerle meskn araziyi istiyordu. Ol
mu, Lozanda geri dnmek imkn olmad. Bu i, skende
run havalisi Trklerini Franszlara brakmak gibi byk bir
yara olmutur. Biz Moskova muahedesini yaparken sktk
a Misak- Milliyi ileri srer ve bu sayede davamz kazanr
dk. Burada da yle yaptk. Yine ie yaryordu. Fakat Lo
zandaki Misak- Milli Moskovadaki gibi salam deil, ya
ral idi. Adeta can ekiiyordu.
Bu komisyonda bir mhim mesele vard. O da Elcezire
hududu, yani Musul meselesi idi.
kinci komisyonun ileri en przl, en dadaal, her
kesi alkadar eden siyasi meseleler idi. Ekalliyetler mesele
si Trkiyeyi asrlardan beri giden ve in kir aza srkleyen en
mhim dert idi. Ahali mbadelesi imdiye kadar hibir mu
ahedenin yapmad mthi bir i idi. Yzbinlerce halk va
tanlarndan alnp baka topraklara gnderecek. Ar bir
ey. Btn bu ilerde Hristiyanlk, Mslmanlk meselesi,
mezhep imtiyazlar meselesi, adli mesele, kapitlasyon ve
Avrupallann Trkiyeye mdahale meseleleri, yine Avrupa
lIlarn Trkiyede siyasi aletleri, istedike kkrtlan ihtill
unsurlar meseleleri yani Trkiyenin ve Trk milletinin ha
yat ve memat meseleleri, yani bizim de Trklmzn
saikleri ve canmz kurtarma kaygs var. Mthi...
En hararetli mzakereler bu ksmda oldu. Bu saha b
54 Dr. RIZA NUR'UN LOZAN HATIRALARI

yk bir meydan muharebesi gibi idi. ki taraf olanca kuvve


tiyle hcum ve mdafaa ediyordu. Bu iler iin dnyann
her tarafndan papazlar, Hristiyanlar, komitaclar, politika
clar Lozana m, dolmutu. Trl yaygaralar kopar
yorlard.
Bu ilere mnhasran ben bakyordum. smetin haberi
dahi yoktu.
nc komisyonun ileri iinde halli g iler olmas
na ramen dadaaszca idi. Bu ksm tamamiyle mtehas
sslar iiydi. Ne smet, ne ben bundan mtehasss deildik.
Tafsiltna vkf deiliz. Yalnz umumi prensiplere aklmz
erebiliyor. Bu iin bamda Haan (vard). Fakat bir ey bildi
i yoktu. Gya Avrupada maliye ve iktisat tahsil etmi. Son
ra zeks da kfi derecede de. Hele bir hali var, pek fena.
Dima normal deil. ok inpulsif, kaplp gidiveriyor. Du
ruu ve hkm muvazenesiz. Muarz onu derhal hkm ve
tesiri altna alyor. Neyse bunlar da komitelerde urayor
lar. Burada en mhim mesele Dyun-u Umumiye meselesi.
Bu mesele Trkn cebini deliyor, onu Avrupa muhtekirle
rine mkemmel soyduruyor. Hem de kapitlasyonlar nam
na dikilmi en mhim ve azametli bir heykel. Bunu ykma-
l.
ngilizler kanaatim gibi sade Boazlar meselesine ehem
miyet verdiler. O olunca, ekonomik ilere pek de kulak as
madlar. Sade Musula ehemmiyet verdiler. Ekonomik hu
susta tutunan, inad eden Franszlard. Bu millet ve devleti
paraya ok dikkatlidirler. Santim diye takla atarlar. Milleti
de, devleti de tam bezirgandr. Tabii haklar var. Para bu.
Onlar tepiniyor. ngilizler hallerine glyor gibi duruyorlar
d. stihbarat ve neriyat ii en mhim bir i. Bu ie bizzat
ok ehemmiyet verdim. Malmat almalyz. Dier heyet-i
murahhasalar ve devletleri ne fikirdedirler, anlamak en m
him eydir. Sonra kendi fikirlerimizi neir ve tamim etmek
LK CELSE VE KONFERANSTA MESA TAKSM 55

lzm ki, bu da byk bir ehemmiyeti haizdir. Bunun iin


bir kalem tekil ettim. Buraya ngiliz ve Franszlardan ok
tand vardr diye Doktor Nihat Reat (Belger)i ve Yahya
Kemal (Beyatl) ile Ruen Eref (naydn) tayin ettik. Sy
lemek lzmdr ki, bu kalemden hi istifade etmedik. Halbu
ki Nihat Reat ok zamandr Avrupada yaayan adamdr.
Mtarekeden beri de Ankarann taraftar olmu, bir md
det adeta Ankarann Avrupadaki mmessili sfatm tak
np bu rol oynamtr. Bunu ksmen kendi kendine, sonra
da Ankarann muvafakati ile yapmtr. Bu esnada ngiliz
ve Fransz ricalini, birok mebus ve politikaclarn tanm
tr. Kendi de iyi Franszca ve ngilizce bilir.
Bunlar verdiim vazifeyi yapamyorlar. Hibir eser-i ha
yat gstermiyorlar. Birka defa bunlar sktrdm. Direktif
ler verdim. Hayr bir ey yok. Bunlara dedim ki: Hi olmaz
sa ngilizce ve Franszca gazeteleri derhal okuyacaksnz.
Konferans enterese eder malmat derhal Trke hlsa
edip bir deftere yazacaksnz. Ve hangi tarihli gazeteden ise
onu da bana yazacaksnz. Sabah erken itimaa gitmeden
evvel bize vereceksiniz. Bunu bile bir trl yapmadlar. En
sonunda fena sylendim. Neyse Yahya Kemal be on gn
kadar Franszca gazete iin yapt. Bunlarn dier ileri bi
zim fikirlerimizi, mdafaalarmz, haklarmz ecnebi gaze
telerde nerettirmekti. Hele bunu hi yapamadlar. Vaka
g ve paraya mtevakkf bir i... Keza ecnebi gazeteciler
ile politikaclar ile konuacak, beraber iecek, azlarndan
havadis toplayacaklard. Bunu da yapamadlar. Hasl dedik
lerimden hibirini yapmadlar. stihbaratmz sfrd. Hali
miz gt. Adet utnmanda pusulamz yoktu. imiz Allah-
lkt.
Nihatn kendilerine otelde kiralayp kalem diye verdi
im odaya adeta geldii bile yok. Lzm olanda arat yoktur.
Nerde? ok defa malm deil.
56 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

KARKATRM YAPAMADILAR

Lozana birok ressamlar gelmiti. Delegelerin resimle


rini yapyorlard. Bir tanesi pek mehurdur, karikatrcdr.
Ad Dersodur. Bu adam resmini yapaca adama bir defa
bir iki dakika bakyor, sonra gidip karikatrn yapyor.
Amma mkemmel yapyor. Birok resimler yapt. Bir al
bm vcuda getirdi. Bu ressam benim karikatrlerimde mu
vaffak olamamtr. Sebebini sormular, Yznde izam edi
lecek bir fenalk yok demi. Venizelosla olan kavgam iki
mizi boks yapyor ve ben Venizelosu ykmm, eklinde tas
vir etmitir. Bu albm Sinopta ktphanemdedir.
Nihat (Reat Belger)in getirdii adamlar da ok.
Adamlar imtiyaz istiyorlar. Ezcmle Musul petrollerini. Me
erse bu adamlar hep ngiliz istihbaratnn memurlar
imi. Sonradan anlyoruz. Bir tanesi de dedektif imi. ki g
rte anladm. Ve herif bana rvet teklif etti. Kovdum. Bu
nun hikyesinin nihayetini sonra anlatacam. Nihadn bize
takdim ettii adamlarn dier bir tanesi Seliye (60) admda
bir Keldani. En mhim petrol ticarethanesi tarafndan geli
yormu. Odama bir kutu sigara yolluyor, braktrm, bir de
kravat. Geri yolladm. Baktm hali pheli, bunu da kov
dum. imdi bu adam Pariste. Trk Ticaret Odasna da re
is yapmlar. Bu sefer hatta Pariste benim ttnlerimi sat
mak istedi. Ben de istedim, fakat cesaret edemedim.
te Nihadn getirdikleri hep byle eyler. Kendisi de
imtiyaz almak, zengin olmak peinde.
Nihat ok zaman Sabahattin (61)in en has adamyd.
Ondan ok para almtr. Adeta vcudunun mhim ksm
onun nimetidir. Harb- Umumide Cenovada Sabahattinle
beraber Franszlara hizmet etmi ve onlardan para alm
tr. Sonra felkete dm, Sabahattini terketmitir. Mah
LK CELSE VE KONFERANSTA MESA TAKSM 57

mut evket Vakas (62) iin Sabahattin, Mahmut evketi


vurdurmak, ihl... iin Kzm iini (63) ve ihtiJl hazrlyor-
mu. Nihad da bu ite kullanyormu. Bir gn meseleye da
hil bahriye zabiti Nihada baz mhim ileri grmek
iin gitmiler. Nihad keman alyormu. Bunlara, Biraz
beklesinler. Bir morso (para) mekediyorum. diye haber
yollam. Zabitler bir saat kadar beklemiler. Bakmlar ki,
hl keman alyor, evden kp gitmiler. Bu zabitler vaktiy
le Halskrlar meselesinde (64) birka torpidoyu ihtille i
tirak ettirip faryap ederek hazrlayan zabitlerdir. Yllardan
sonra bunlardan biri sras geldi de bu vakay anlatt. Ve de
di ki: Biz ihtill yapacaz. Ne ciddi, ne kanl i! Byle i ya
pacak olan bu beyim keman ile megul. htill iinin bir saat
durmaya tahamml olur mu? Sabahattine de acdk. yle
hafifmerep ocuklar ile inklp yapacak?.. Haklan var.
Hakikaten Sabahattin bu mhim ileri bunlarla yapard. Hi
muvaffak olmad. Daima hyanete urad. Sebebi Nihad Saf-
vet Ltfi (65) ve emsalidir.
Nihad Lozandan sonra Ankara'ya gelmi, fakat istedii
ni alamayp, Avrupaya dnm. Franszlar da ona Fran
sada icra-y tababet edebilmek iin msaade vermilerdir.
Bu mhim meseledir, kanuna mugayirdir. Beyrut mekteple
rinden diploma vermek suretiyle kitaba uydurmulardr. Bu
nu kimseye yapmazlar. Demek vaktiyle onlara casus gibi hiz
metler etmi. Sonra erif Paa (66)ya vekil olarak Msra
gitmi, orada erifin hesabna ve zararna trl irkin para
ileri yapm. Bana bunlan alkadarlar Msrda anlattlar.
nkta olunca smet, Nihad Ankaraya getirdi. Orada
ortada brakvermi, ne aram, ne sormu, ne de yiyecein
var m? demi. Nihayet memuriyet istemi, onu da verme
mi. Nihayet smet ona Matbuat Mdrln teklif etmi.
Nihad da kabul etmeyip stanbula dnm. stanbulda ba
58 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRAIARI

na ikyet etti, durdu.


Reit Saffet (Atabinen), Nihadn can dman imi. Se
bebini bilmiyorum. Belki de rekabet. nk ikisi de hemen
ayn ey. Bir dziye Nihadn fenalklarn smete, bana sy
ler. Kovulmasn ister. Bu Reid Saffetin vazifesi deil, al
drmadk. Bu sefer bizzat hakaret etmi, fena kavga etmi
ler. O Nihad, Nihad da onu bana ikyet ettiler. Yan tatl,
yar tehditli szlerle ikisini de susturdum. Yahya Kemal han
tal bir adam. Kmldama kabiliyeti yok. Esasen ikayt bir in
san. Asla i, idare adam deil. Sade bol viski ve rak iiyor.
Mnevver bir adamdr. Hosohbettir. Tuhaf szleri vardr.
airdir. Mahcub, pek az ise de gzelce birka iiri vardr.
phesiz namuslu adamdr. erir, muzr bir adam da hi de
il. Yumuak bir insan. Son derece korkak. Grlyor ki bi
raz dalkavuk.
Ruen Eref. Hele bu adamdan hi hizmet grmedik.
Ruen edip geiniyor. Hibir eserini okumadm. Benim bil
diim zeks basittir, cahildir. erir adam deildir, kimsenin
ne etlisinde, ne stlsndedir.
stihbaratn yrtlemediinden birka defa smete
dert yandm, hibir ey sylemedi ve yapmad. yle gryor
dum ki, bu ie ehemmiyet vermiyordu, veya ben tekil ettim
diye aldrmyordu.
Hasl bizim istihbarat ve neriyat tekiltndan habbe-i
vahide (tek bir haber) istifade edemedik. ngilizlerin istihba
rat brolar ise mkemmel iliyor. ngiliz casuslar, dedektif
leri, enteiligence servis adamlar Lozana dolmular. M
kemmel alyorlard.
Artk biz ilere iyice daldk. O kadar ki bamz kama
ya vaktimiz yok. le yemeklerini daradar yiyoruz. Zevcem
orada kapand kald. Yannda bir hizmeti kz getirmiti.
Ama skld. Bir dakika onunla oturmaya vaktim yok. Sinir
LK CELSE VE KONFERANSTA MESA TAKSM 59

lendi. Ne yapaym? Gndz neyse ama gece de sabahlara


kadar kalem haline, mzakere odas haline koyduumuz
odalarda megulm. Konferans bitinceye kadar, Nise by-
kanasmn ve babasnn yanma gitmesini syledim. Raz ol
du. Yolladm. Ondan da kurtuldum. Artk kendimi tamamiy-
le konferans iine verdim. Geceleri kendi komisyonlarm
iin hazrlanyorum. Sonra gerek benim komisyonum, gerek
birinci ve ikinci komisyonlarn umumi celsesi iin lzm ge
len nutuklar tertip ediyorum.
H er akam ertesi gnk itimalarm saat ve mzakere
mevzular umumi ktiplik tarafndan heyet-i murahhasaya
tebli ediliyor. Buna gre smet Paann komisyonda syle
yecei eyleri mavirler ile mzakere ediyoruz. Birka saat
iinde mesele tenevvr ediyor. Bir ktibe, Yaz! diyorum.
Sylyorum, yazyor. Sonra bir defa da okutuyorum. lve
ve tashihe ihtiya varsa yapyorum. Hikmet (Bayur) Beye
veriyorum. O da Franszca yazp daktiloya veriyor, makinay-
la yazdryor. Bu smete veriliyor. smet bunu umumi celse
de okuyor. te kendi nutuklarn smet kendisi hazrlayacak
yerde onlar da ben hazrlyorum. Bu suretle zabtnameler
de mevcut smetin syledii nutuklar hep ben yazmm
dr. smet bir tanesinin mzakeresinde bile bulunmamtr.
smet geceleri hkmete ve Mustafa Kemale ifre ve husu
si mektuplar yazmakla megul oluyordu. Bunlar bana gs
termemeye dikkat ederdi. Hemen hibirini grmemiimdir.
Bir usul de ittihaz ettik: Celsede ani olarak bizden m
him bir eye cevap istenirse cevap vermiyoruz. lerideki
celsede buna cevap vereceiz. diyoruz. O meseleyi de yine
ayn mavirler ile mzakere ve mnakaa edip yazdryo
rum. Ertesi gn sylyor.
te smetin syledii btn nutuklar bylece benim ta
rafmdan kaleme alnmtr. O sade celsede okumutur. Z a
60 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

btnameleri okuyanlar, grrler ki smet daima Gelecek


celsede cevap vereceim der. Adeta her sahifede bu cmle
vardr. te onu ben hazrlarm, gelecek celsede o okur. Bu
nu btn mavirler bilirler.
Ruznameieri Avrupailar tertip ediyorlar. Bize hi da
nmyorlar. Bundan mkl vaziyete giriyorduk.
Hikmet ok ahlkl, drst, dirayetli ve ie sadk, pek
alkan, nutuklar mkemmel surette aynen ve gzel bir
Franszca ile tercme ediyordu. Lozanda byle iin zerin
de grerek Hikmeti sevdim. Nutuklar tercme edilip, maki
nede birka nsha yazldktan sonra bir nsha da bana gelir
di. Bir gn baktm. Bir iki cmle benim dediim gibi deil,
deitirilmi. Hikmeti arttm. Ve gsterip azarladm ve
dedim ki: Burada siz bir madun memursunuz. Vazifeniz
emrimizi ifadan ibarettir. Bu deitirme ok fena bir ey
dir. Ne vakit bata amir olursanz, o vakit kendi fikrinizi
yazarsnz. Hibir ey demedi. Ve alar gibi oldu. Baktm
terbiyesi de bu kadar mkemmel. Zaten kendisi Anadoluya
ilk gnlerde tihak edenlerdendir. Ben o vakit Hariciyeye
veklet ediyordum- Kendisini Adnann tavsiyesi ile Harici
yeye almtm. ncittiime piman oldum. nk byle na
muslu ve dirayetli adamlar incitmek doru deildir. ar
dm, gnln aldm. htimal onu smet deitirmiti. Hik
met o kadar terbiyeli ki, onu dahi sylemedi. i kendi st
ne ald.
Bu mzakereleri idare etmek de g i idi. Bir ksm
mavirler iyi. Fakat bir iki mavir de vard ki, pek aykr
fikirlerde idiler. Sonra da ill kendi fikirlerinin kabuln is
tiyorlard. Bazs ok sylyordu. Hem de sama veya sadet
harici. Vaktimiz ise hi yoktu. Bir dakika bize bir saat kadar
kymetli idi. imiz tepemizden amt. Devlette dosyas ha
zrlanm hibir ey yoktu ki... Hepsini burada biz yapyo
LK CELSE VE KONFERANSTA MEvSA TAKSM- 61

ruz, biz hazrlyoruz. Mesel devletin Dyun-u Umumiye


borcu ne kadardr, onu bile bilmiyoruz. Ve vesikas yok.
Her ey buna gre. Bunlar birer surette idare ediyorum.
Bir gn bir mzakerede mavirlerden birka behemehal
kendi fikirlerinin kabuln istediler. Baka trl mesuliyet
kabul edemeyeceklerini bildirdiler. Bunlar vaziyetlerini bil
miyorlard. Ve murahhaslara tahakkm etmek istiyorlard.
Vaziyetlerini nihayet anlattm. Sizin hibir mesuliyetiniz
yoktur. Bouna korkmayn! Mesuliyet biz murahhaslarn
dr. Sizin vazifeniz istiaridir. Size sorarm. Beni tenvir
edersiniz, o kadar. Sonra syleyeceklerimizi biz tespit ede
riz. Gryorsunuz ki yle yapyorum. Yazdm eylerin de
ok yeri bambakadr. inde mzakere ve mnakaalarda
istifade olmu eyler olduu gibi, bambaka eyler de var
dr. Bunlardan biri evket (Doruer)dir. Boazlarn serbes-
tisini kabul etmemize ok itiraz etmi, mene kalkmt. yi
vatanperverlik. Ama grlyor ki ilerden haberi yok. He-
yet-i umumiyeyi kavrayamyor. Birisi de Seniyddin (Ba
a rd r. Evkaf mtehasss idi. Bu hususta ok itirazlar yap
mt. Zihniyeti yeni zihniyete tevafuk etmiyordu.

SMETN MSVETTELER

smet sde muhabere ile megul. Olan eyleri Anka


raya yazyor ve oradan yazlan eylere cevap veriyor. Bana
gsterdii yok. Gizli tutuyor. Ne yazyor, bilmem?.. Benim
de buna zaten vaktim yok. Muahede ilerine ancak yetiiyo
rum. Hem bu muahede ii deil, ehemmiyet vermiyorum.
Fakat grmek hakkm idi. Sade mhim ve przl bir muha
bere olduu vakit bana gsteriyor. Hem de fena bir adeti
var. Yalnz Hariciye Vekletine yazacakken Mustafa Ke
male de yazyor. Bu ise Abdlhamit zaman sistemi, Saraya
62 Dr. RIZA NL R'LN LOZAN MA HRALARI

jurnal, istibdat ve dalkavukluk usul, o zamann en fena gr


dmz deti. smet bu ie adeta btn zamann sarfedi-
yor. nk bu adamn msvette yapmas fevkaldedir. Bir
msvette yapar ki, gln bir eydir. Kd, kalemi alr, ya
zar, hem yazar, hem izer. izdii satrlarn altna yenisini
yazar. Bu suretle satrlar arasnda bo yer kalmaz, fakat tas
hih bitmemitir. Bu sefer kdn kenarlarna knt yapar.
Bu kntlar da izer, altlarna yenisini yazar. Hasl ms
vette bittii vakit kt simsiyah, her taraf izik, arapsa gi
bi bir eydir. Okumak mmkn deildir. lk yazd satrlar
dan izilmemi olan pek azdr. Birok cmleleri bir defa de
il, birka defa izilip yazmtr, saatler gemitir. Bunu he-
yet-i vekiledeki msvettelerinden bilirim.
Bunun iki sebebi vardr. Biri kitabet ve yazdaki iktidar
szl. Byle hararetli birok tashihten sonra dahi smetin
yazlar mn kmaz bir eydir. kincisi evhamdr. Her cm
leyi defalarca tartar. Bundan u kabilir, der, izer, yeni
sini yazar. Ondan da bu kar der, yine izer. Ama hibiri
si de kmaz ya. Bu adamn evham mthitir. Ben hayatm
da bu derece evhaml adama pek az tesadf ettim. Bunu bir
tahmin veya bir iki mahede zerine sylemiyorum. s-
metle Anadoluda birok temas ve mnasebetlerim var.
Sonra Lozanda bir yl kadar gece gndz beraber yaadk.
Her halini grdm. Hem de o buhranlar iinde btn haki
katiyle grdm, mahedeye alkn hekim gzyle grdm.
Bunlar yazacam iin, iyice dikkat ederek mahede et
tim. Sarlar, evhaml ve alngan olurlar. Biri bir ey syler,
anlamazlar. Derhal kendi aleyhlerinedir, zan ve vehmine d
erler. Bunda da o hal var. Fakat bu evham sade sarlktan
m? nk sarlardakinden pek ok fazla. Zannmca esa
sen hilkatinde mevcut bir eydir.
Meseleleri birbirine kartrmamak iin mzakereleri ta
LK Cr.LSL: VK KONTTRA.VSTA MESA TAKSM 63

rih srasyla yazmayacam. Bunu isteyenler Franszca zabt


namelerden okusunlar. Bir komisyonun ilerini bitirip die
rine geeceim. Bir de bu zabtnamelere gememi eyler
var. Bu da bizim ktip Reit Saffet (Atabinen)in hatasdr.
nk bizim nokta-y nazarlarmz kendisi kamilen zapte-
demediinden Massigli'nin dediini aynen kabul etmiti.
Halbuki Massigli mzakereleri yazarken tabiatiyle bir dere
ce kendi nokta-y nazarlarna uydurarak yazyordu. Yani
Massigli bizim ktip Rait Saffeti mkemmel dolaba koy
mutur. Reit Saffet vazifesini iyi ifa edecek bir iktidar gs
terememitir. Komisyonlarn ve sukomisyonlarn zabtlarn
da hep bu kusur vardr. Bunda bizim heyetin ktibinin kusu
ru, ihmali, iktidarszl phesiz h>e de en byk kusur bi
zim ayrca stenografmzn olmamasdr. Bu netice benim
nce hatrma gelmiti. Fakat bizde stenograf yoktur. Vak
tiyle Meclis-i Mebusanda Ahmet Rzaya (67) ok sylemi
ve bir trl yaptramamtm. Lozanda bu noksann cezas
n ektik. Ben, bu zabtlara gememi, notlarmda da mev
cut olmayan, Frenklerle babaa yaptmz mzakereleri,
koridor cereyanlar, ilerin i yzleri, gayeleri, sebepleri
var ki, onlar da hikye edeceim.
Keza arada, mzakerelerden hari olarak, vaki olan
menkbe ve vakalan da hikye edeceim.

BURUN KARITIRAN DPLOMATLAR

Celselerde dikkatimi celbetti. Fransz delegesi Barrere


sere parman iyice, adeta birinci mafsalna kadar burnu
na sokup kartryor, kard pislii iki parma arasmda
yuvarlayp bir fiske e frlatyor. Bunu bu kadar zatn ve ter
biyeli adamn arasnda hep yapyor. Curzonun sanda ve
yannda gayet dik, dik de vcudu arkaya mil, aln ve bur
64 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

nu havada byk bir gurur vaziyetinde oturuyor. Celselerde


sigara imek memnu deil. Barrerein ufak ve kiraz bir ubu
u var, sigarasn da savura savura bununla iiyor ve sk sk
da hap yapp celseye frlatyor.
Bu adamn bu hali nedense sinirime dokundu. Muttasl
gzme iliiyor. Bir gn o hap yapyor, ben de onun seyrine
dalmm, baktm, bana bakyor, hem de hepsini grdm
anlam bir nazarla bakyor. Ben de bir tuhaf nazarla bak
tm. O daha ziyade tuhaf ve dik dik bakt... Fakat hap yuvar
lamaktan vazgemedi. Hapn fiskeledi ve parmam yeni
den burnunun deliine takt. Bu sefer grlyordu ki, biliti-
zam yapyor. Kendi kendime dedim: Bu diplomat hem m
nasebetsiz hem de mnasebetsizliinden sklmyor.
Birka gn sonra gzme iliti. Baktm, benim samda
oturan Pazarola Haan da hap yapyor. Sama geliyor, Cur-
zon ve dier sz syleyenler hemen umumiyetle solumda ol
duundan yz daima sola dnk duruyor. Bu sebeple gr
memiim. Demek Haan daima yapyormu. Kimbilir im
diye kadar yz hastaneye yetecek kadar hap yapm galiba.
Hem nasl yapyor? Byk bir hararetle parman belki
Barrereden daha ok sokuyor. kinci mafsalna kadar. Par
ma sanki artezyen kuyusu aan demir burgu gibi burnunu
kazyp oyuyor, sanki beynine doru yol amak gayretinde.
Hapn yuvarlyor, yuvarlyor, merkezde bulunan Massig-
liye doru havan topu mermisi gibi frlatyor. Haan adeta
mzakerenin verdii sinir harbini burnundan alyor. Bunu
grnce yzm kpkrmz oldu. lemden utandm. Ben
eer Hasan evvelce grseydim Barr6ree bakar mydm?
Barrrei grenler terbiyesiz, pis adam derler, fakar Fran-
szlar byledir demezler. Bizim admz kt. Avrupallarca
aa bir millet tannmz. Hasan byle grnce Haan de
mezler, Trk milleti ite byledirler, demilerdir. Demek
LK CELSE V E KONFERANSTA MESA TAKSM 65

ki, BarrSre ve Haan karlkl nargile ien ve dumann puf


puf ederek ve ciddi bir keyif yapar gibi hap karlkl yap
yorlarm.
imden Barrree, Bir sizden bir bizden diye teselli
bulmak istedim. Fakat galiba onun hapln grdm
anlad ve yzmn pancar gibi olduunu grd zaman
bana dik bak, benim marifetime bakacana yanndaki
kendi sanatkrna baksana... demek imi... imdi de g
zm hep Hasana gidiyor. Mbarek hi durmuyor, hap yap
yor. Bu kadar muzahrafat hibir burunda hatta p teneke
sinde bulunmaz, bitmiyor. Demek itiyad olarak yapyor. Bu
adamda byle kaba eyler oktur. Esasen dima normal ol
mayan bir insandr.
Baktm ki fena. Otele dnnce smete syledim. ir
kin ey, syle de bir daha yapmasn dedim. smet, Ben
syleyemem, sen syle! dedi. smet bu. Syler mi?!. Byle
bir ey dman peyda etmek demektir. Hadi Rza Nurun
bana... Rza Nur da byle ahsi ey dnmez, mstahak
tr. Halbuki bu reisin vazifesi idi. Reislikte pek kskantr.
Amm bell ileri Rza Nurun bana sardrr. Nihayet Ha
sana, Hap yapyorsun, ok irkin, Trklere ne derler?
Yapma! dedim. Yapmad.

* Forma: 5
KNC BLM

BRNC KOMSYON

a) Trakya ve hududu

Bu ilere smet bakyor:

Biz Trakya hududu olarak btn imendifer hattn ve


Edimenin mahallesi olan stasyonu, Karaaa istiyorduk.
Venizelos (68) Trakyada Rum ekseriyeti olduunu iddia
ediyordu. ok arlatanlk ediyor, utanmadan hi esassz ya
lanlar sylyordu. Mesel zmirde bile Yunan ekseriyeti ol
duunu iddia ediyordu. Keza Trakyann Harb-i Umumi-
den biraz evvel arki Trakyadan ve Anadolu sahillerinden
milyonlarca Rumu kovduunu sylyordu. Tabii syler. l
sz amma diplomattr. Milli menfaatlerini istihsale al
yor.
Btn tilaf Devletleri, Srbistan ve Romanyaya ka
dar, hepsi Meriin garbna gememize asla raz olmadkla
rn sylyorlar. Maalesef bizi konferansa davet eden nota
da da hudut Meri gsterilmiti. Mudanya mzakeresinde
de smet teferruata dikkat etmeyerek bunu byle kabul et
mitir. smetin deyiine gre Mudanyada vka ngiliz de
BRNC KOMSYON: TRAKYA VE HUDUDU 67

legesi Karaaa da Edirne ile birlikte alacamz sylemi


ise de mtarekenamede kayd yoktu. Gaflet edip bu kayd
yaptrmamt. Lafa itibar yoktur. Bazen imzalarna bile iti
bar etmeyen Avrupa diplomatlar laf dinlerler mi? smet
bunu syledi. Lord Curzon bunu stanbuldan bir telgraf ile
Harringtondan (69) sordu. Cevap smetin dedii gibi deil
di. Yani nasl amiral Calthorpe (70) Mondrosta Rauf (Or-
bay) dolaba koydu ise Harrington da smet Mudanyada
dolaba koymutur. ttihatlar da 1915te Bulgarlar Alman
tarafnda harbe sokmak iin bu hudutta aleyhimize ve Bul
gar lehine tadilt yapp bu mahalleri Bulgarlara terketmi-
ler imi. Ne deli ve ahmak insanlarm... Harbe girmek iin
Alnanlardan bize bir ey alamadklar gibi, Bulgarlara da
onlar in bizden yer vermilerdir. imendiferin bir ksm
Meriin garbnda idi. smet sukomisyonda bu ksmlar
kurtaramamt. Ben birinci komisyonun sukomisyonlarn-
da bulunamadm. Teferruatn bilmiyorum.
Biz garbi Trakyada plebisit istiyoruz. Frenkler buna as
la yanamyor. Garbi Trakyallardan bir heyet gelmiti. Ga
lip Bahtiyar (71) da heyetteydi. Trkiyeye iltihak olamazsa
muhtariyetli bir idare istiyorlard. Bura Trkleri evvelce si
lhl bir isyan yapmlar, eteler tekil edip vurumulard.
Gayret gstermi bir halk idi. Bir aralk istiklllerini ilan et
milerdi. smet, mtehasss komitesinde birden bu babdaki
mtalamz terkedivermitir. Bunu bana da haber verme
den yapmtr. Galip Bahtiyar ve arkadalar pek meyus ol
dular, smete kzdlar ve Lozan brakp gittiler. Ben bu ii
sonuna kadar gtrmek istiyordum. Belki bir ey aJmak
mmkn olurdu. Henz pek az uram idik. Hem de bu i
te hakl idik. Frenkler plebisit istemiyorlard, nk ekseri
yet Trktedir, biliyorlar. yle bir yer ki, kesif Trk ahali ile
meskndur. Ancak bizim Meriin sama gememize Srp-
68 D r RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

lar da tahamml edemiyorlar. Tarihin tekerrr etmek ihti


malinden yani Srbistan Trklerin yeniden istilsndan kor
kuyorlar. Bu uzak bir ihtimal ama bu korkular vardr. Nite
kim Srp delegesi ve Hariciye Nazr Nini bunu bylece
aka konferansta sylemitir. Vaka Mudanyada bir kere
Meri hududu kabul edilmiti. Yapacak bir ey kalmamt.
Fakat belki bir muhtariyet mmkn idi. Neyse ben hi ol
mazsa ikinci komisyon mzakeresinde Frenklerin istedikle
ri stanbula mukabil tutarak ahali mbadelesinden Garbi
Trakyay istisna ettirdim. Bu da bir krd.
Bulgariar Dedeaata mahre istiyor. Lozana bir he
yet gndermiler. Celsede resmen dinlendiler, Bulgar Ba
vekili stanbulovski murahhas olarak gelmiti Bu adam al
ak boylu, pek iman, tulumbac kabadaylar tarznda bi
r i Yannda tercman olarak bir Bulgar kz getirmi, konfe
ransta yegne kadn memur bu olmutur. stanbulovski
pek cahil, yontulmam bir adama benziyor. Muaeret ada
b filan da bilmiyor. Bir dziye ve pek ok miktarda terliyor.
Zaar mnevver insanlar arasnda sklyor. Muhtra hazrla
mlar, okudular. stanbulovski Sofyaya dnd, vurdular, l
d. Bulgarlarn Dedeaa hakkmdaki davalarn renmek
isteyenler bu muhtray okusunlar. Mahrem iaretiyle nere
dilen zabtnamede s. 22 ve s. 55tedir. Fakat Bulgarlarn ba
ka davalar da vard. arki Trakyadan vaktiyle mbadele
edilmi Bulgarian tekrar arki Trakya'ya yerletirmek. Bul
gar heyet-i murahhasas bize ziyafet verdi. Tabii biz de onla
ra verdik. Bu meseleyi aynca bizimle mzakere etmek iste
diler.
Bize fevkalde dost grnyorlar. Bu adamlar aklsz
eyler. Akllarnca, burada hazr bize dost grnerek dolaba
koyuverecekler. Kendilerine dedim ki: Siz dostuz diyorsu
nuz. Kabul ettim, fakat Trakyaya Bulgar yerletirmek isti
BRNC KOMSYON: TRAKYA VE HUDUDU 69

yorsunuz. Bunun mns Bulgaristann Trakyada gz


vardr, Trakyay istiyoruz, bu davadan vazgemedik, de
mektir. Bu da stanbulu istiyoruz, demektir. Bulgarlar ta
rihte mukayettir ki Bizanstan Trakya ve stanbulu iste
milerdi. Trakyaya muvakkat olmak zere birka defa gir
milerse de stanbula hi girememilerdir. Binaenaleyh bu
ralarda hibir tarihi hak ve kl hakkna malik deilsiniz. Et
nik hakknz da ne eskiden olmutur, ne de imdi vardr. Bu
halde buralar nasl istiyorsunuz? ok hakszsnz. Yerimizi
istemek Trkiyenin dman olduunuzu ifade eder. Sizin
tarihi hakknz Srbistan zerindedir. Sustular.
Bir daha da ne bu bahsi ettiler, ne de bizimle grt
ler. Bununla da izalarndan kurtulduk. Gya harbe mani
dir diye Trakya hududunda Frenkler tarafndan bir de bita
raf mntka kondu. Bu bir laf ise de biz de istedik. Bu mnt
kann bitaraflnn Avrupa byk devletleri tarafndan ga
ranti altna alnmasn teklif ettik. Bunu kabul etmediler. Ka
bul etmek iin kendileri kontrol koymak istediler. Bu da bi
zim iimize gelmedi. Topramza ecnebi kontrolcu ar.
Edirnenin bir askeri mstahkem mevki haline konmas fay
dasz. Hem de Trkiyeye ar masraftr. Trakyann mda
faas Lleburgaz ve atalcada olmas lzmdr. Bu hakikat
karsnda bitaraf mntka bize zarar deil, kr idi.
Zavall Edirne ve Trakya, adeta bizden gitmeye mah
kmdur. Bu sebeple ben oraya mbadele e gelen muhacir
leri bile yerletirmek taraftar deildim. imdi oras bizim
eskilerin U dedikleri eylerdendir. Ve u rejimine tbi
olmutur. Oraya para sarfetmek, ahali yerletirmek botur,
hatadr. Lozandan sonra bu fikri takip ettiimden, Edirne
mebuslar aleyhime kyam ettiler. Onlara hususi surette,
Buraya konacak ahali bir daha hicrete mahkmdur. Elimiz
den gitmese bile daima harp sahas olacaktr. Ahali krla
70 D r RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

cak, yaplan imar yklacaktr. dedim. Dinletemedim. Tabii


yurt sevgisi ile mtehassis idiler. Haklar var, ama politika
his ile idare edilmez ki. imdi Trakyada fabrika gibi inaat
yapyorlar. Paralara yazk. Bu arazi stanbulun rt mnt
kas ve harp meydandr. Bizden gitmese dahi harbin darbe
leriyle ezilmeye mahkmdur. Trkiye iin bir harp zuhurun
da Trakyaya lzumu kadar asker geirmek be tehlikelidir.
Boazlar derse bu orduyu geri alp Anadoluya geirmek
mmkn olamaz. Devletin ordusu elinden gider. Bu da Ana
dolunun istilsna sebep olur. Trakya ve stanbulda sade
yirmi bin asker bulundurabileceiz, Boazlar serbest yap
tk. Bu halde...
Daima sylyorum ve syleyeceim. Muahedenin imza
sndan sonra tatbiki iin bir komisyon ve gayeler iin bir ki
tap lzmdr. Bu kitap gizli tutulacaktr. Burada bizim arazi
den bir ksm imendifer yapp Edirne, stanbula Yunan
toprandan gemeden raptedilmelidir. Bir Yunan taarruzu
na kar yirmi bin kuvvet hazrlamal. lk iki gnde yzbin
kuvvet hudutta bulunabilmeli. tesi, sonra, birka gn iin
de sevkedilir. Boazm ati mdafaas tertibi de sulh zamann
da hazrlanm olursa geri ekalliyette olacandan baka kuv
vetler de geirilebilir ve Yunan taarruzuna kar konur. Ma
mafih bu da pheli ve tehlikeli i.
Bitaraf mntkaya ecnebi kontrol koymak istiyorlar.
Bu Avrupallar yamandr. Bunu kenderi kontrol etmek isti
yorlar. Fakat u da var ki kefaletleri arasnda alrlarsa kon
trol etmeleri tabiidir. Lkin biz bu kontrole asla raz deiliz.
nk bir nevi kapitlasyon demektir. Biz ise kapitlasyon
lar, devletin bu kara belsn kknden skmek azminde
yiz. Kontrol kabul etmedik. Onlar da kefalet vermediler.

b) Adalar ve Unutulan Limni


BRNC KOMSYON: TRAKYA VE HUDUDU 71

Birinci komisyonun dier bir ii de Adalar Denizinde


ki, Adalar meselesidir. Bunlann bir ksm Yunanllarn, bir
ksm talyanlarn elinde. Ahali ekseriyetle Rum. Vaka
Anadolu sahilleri iin kaaklk ve ekyalk, iktisadi vazi
yet cihetiyle adalar mhimdirler. Hatta Anadoluya tecavz
iin mkemmel ssl-harekt olabilir. Fakat Trkiyede on
lar ne almak, ne de sonra muhafaza etmek kuvveti var. De
nizar. Muhafazalar byk masraf ister. Yalnz anakka
le Boaznn azn tkayan bir iki aday almalyz ve alabilir
sek kr. br taraf uramaya demez. Yunan veya talyan
kimin elinde olursa olsun bizde olmaynca kimde olursa ol
sun. kisi de bize tecavz edecek mahiyette ve hem de birin
den alp dierine vermek de elimizde de. Sade buralar
gayri askeri yapabilirsek fenimelmatlb. Zaten Boazlarn
karsndaki aday da bize iade edeceklerini evvelce nota
da sylemilerdi. Bu husustaki siyasetimiz bu idi. Bize Me-
is Adas sahilimize pek yakn olduundan verilmesini Ra
uf hkmet namna srar ile yazd. Fakat bir ufak ve kayalk
yermi neye yarayacak? talyanlara ssl-harekt ise Ro
dos ve Kuadasdr. Buras o ie yaramaz. Bu adalarn hep
si de oniki adalardandr. Bunlar 1912de Trkiye, Ui Mu
ahedesi (72) ile talyaya zaten vermi. Bize imdi burada
tasdikinden baka are yok. Binaenaleyh karasularmzdaki
adalar aldk.
Yunan elindekiler Limni, Midilli, Sakz ve Sisam olup
talyanlarn Trablusgarp muharebesi zamannda igal ettik
leri adalarmz Oniki Ada adyla maruftur. Sukomisyon-
da Limni bizim mavirler tarafndan unutulmu, Lord
Curzon komisyon celsesinde bu sebeple bizimle alay etmi
tir. Hakk var. Kendi menfaatimiz hususunda byk bir gaf
let edilmi idi. Bu mavir de Tevfik (Bykholu) (Reisi
cumhur Ktibi) idi.
72 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

Gayri askeri klnacak adalar Yunan hkm altndaki-


lerdir. Halbuki talyanlarn elindekileri de yapmal. Buna ya
naan yok. smet niye bunlarla uramam bilmem.

c) Boazlar Meselesi

Boazlarn tbi olaca rejim meselesinin konferansn


en mhim meselelerinden biri olduunu CurZon syledi. Bu
nunla da bizim bildiimiz eyi teyid etti. Artk tereddde
mahal yok. Yani ngiiizler iin mhim mesele, Boazlarn
tahkimattan ri, yani serbest olmasdr. Bu mzakerelerde
Rus delegesi olarak Hariciye Komiseri ierin (73) ile Rus
yann talya mmessili Varovski (74) Ukrayna delegesi ola
rak Ukrayna hkmeti reisi Rakovski (75), Grcistan dele
gesi olarak da Medyevani itirak etter. Rakovski, ben Har-
kof ta iken de Ukrayna Reisicumhuru idi. Bunlarm Varovs-
kiden maadasn tanyordum.
smet Rusyann bu mzakereye itirakine ok ehemmi
yet verdi. Bunda srar etti durdu. Halbuki bundan bize bir
fayda yoktu. Bilkis zarar geldi. Fayda olmayacan bilir
dim. Ama zarar geleceini tahmin etmemitim. Ruslar bi
zim menfaatimiz iin ngiiizler aleyhine hareket edecek
iken istediklerini yaptrmak iin bizim zerimize ulland
lar. Ruslar, ngilizlere kar ne yapabilirlerdi? Ne kuvvetleri
var? ngilizlerse bunlar adam yerine koymuyorlard. imdi
de gryoruz, Curzon bunlara bir dziye hakaret ediyor. s
met apa oturdu. lerde syleyeceim.
Boazlar iinde de her iteki gibi Misk- Milliyi ileri
srdk. Zaten Misk- Millide Boazlarn serbestisi umu
mi bir tarzda kabul edilmiti. Ancak harp gemilerinin ge
mesine dair hibir sarahat yoktu. Ruslar sulh ve harp zama
nnda Boazlardan ticaret gemilerinin gemesini fakat harp
BRNC KOMSYON: TRAKYA VK HUDUDU 73

gemisinin gememesini istediler. ngilizler harp gemisi de


gesin istiyorlar. Eski devirlerden beri Rusya bunu istiyor.
ngilizler Rus donanmasnn Akdenize gemesini kendi
menfaatlerine muzr bularak istemiyorlard. imdi vaziyet,
siyasetin aksine alt st olmutu. Ruslarn Karadenizde do
nanma diyecek bir eysi kalmamt. Yeniden yapmalar da
imdi mmkn deildi. ngilizler Karadenize donanmalar
n sokmak istiyorlard. Romanyallar da bunu istiyorlard.
Galiba Ruslar ile Romanya arasmda vaki olacak bir harpte
ngilizlerden imdat umuyorlar. Galiba da Kstenceyi ngi
liz donanmasna istinadgh yapacaklar...
ierin beyanatnda daha ileri gidip bizim Boazlar
tahkim edebileceimizi de syledi. ierin de lim, zeki bir
adam. Zaten konferansta iki mhim adam vard. Bunlard.
Birbiriyle tututular. Biz seyrediyoruz. Lord Curzon, Ben
imdiye kadar ierinle sade kt zerinde karlam
tm. Byle bilfiil karlamay da ok arzu ediyordum. ie-
rinin Trk mdafii, ayn zamanda Rus, Ukrayna, Grcis
tan ve Trkiye delegesi de olduunu grmek hayreti mucip
tir. ierin smet Paann kalpan giymie benziyor. di
yerek ince bir istihza yapt. Romanya delegesi Dokanm be
yanatn takdir etti. Bu da pek gzel gsterir ki Dokaya sy
leyeceini evvelden Curzon retmitir. Curzon bir dziye
bizi syletmek, fikrimizi renmek istiyor. Biz ise evvel on
larn fikirlerini renmek istiyoruz. smet yalnz Rus teklifi
nin muvafk olacan syledi. Syledii bu kadar. ierin
bu hususta Curzona iyi bir cevap verdi. Celsenin iptidasn
da meydan okuyan bir pehlivan gibi ierinle karlatna
memnun olduunu syleyen Curzon, ierinden darbe ye
mi, mahvolmutu. (Franszca mahrem kaytl zabtname s.
114).
Bu konferansta en mhim adam phesiz Curzon ile i-
74 Dr. RJZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

erindi. Zek ve malmata ikisi de yksek idi. Sonraki cel


sede ise Curzon ierine iyi bir darbe vurmutu.
Bir celsede Curzon nutuk sylyordu. Sanda Barrre
ile Bompard, arkalarna bir mavirleri gelmi konuuyor
lar. Yksek sesle de deil. Aramzda ancak metre kadar
var. Biz dahi iitmiyoruz. Curzon birden eliyle Barr6rein
sandalyesine vurdu ve Susun! diye hiddetle bard. H er
kes duydu ve dikkatle bakyor. Curzonun surat fena kzm
bir surat. Bu, ocuklar ve uaklar azarlar gibi bir eydi. Bu
nu celsede ve dnya delegeleri iinde Fransz delegelerine
yapt. Fransz delegelerinin de bu muameleye mukabelesini
grmeliydi. Dehal laf kestiler. Elleriyle nn kavuturup,
ikisi de st dkm kedi gibi durdular. Bu gzel misldi.
Gsteriyordu ki, Franszlar ngilizlerin emir ve hkm altn
dadrlar.
Curzon bunlara metelik vermiyor. Hatta uak muamele
si yapyor. Bizimkiler hep korku iindeler. Sinirleri bozuk.
smete ayrca mavirlere bir dziye cesaret, eneji ala
mak lzumu var. Bunlar muhtelif szler ile cesaretlendiriyo
rum. Hele Mnir... Celseye giderken zangr zangr ve bilfiil
titriyor. Celselere smet, o, ben bir otomobilde beraber gidi
yoruz. Otomobilde Mnire Korkma, korkacak ne var?
Sonra biz onlar malp edeceiz. Korkma! Aslan gibi ol!
diyorum. nmde oturuyor. Ban evirip imdat diler bir
nazarla yzme bakyor. Mnirin sinirleri ok zayf. Harp
ve darbe kaadir deil. Bunlar bizim eskilerin tabirleridir. Fa
kat ok gzeldir. yle deil serte bir lakrdya bile gelmez.
Glgesinden korkan biri. Esasen vcuta da hafif. Takviye
ye ok ihtiyac var. Kendi haline braklrsa derhal ricat
eder. Frenklerden fena korkmu. d kopuyor. Bu sebeple,
ba, askeri bir tabir kullanaym kumandan olamaz. Esiz bir
erkn- harptir. Bu kymetli adamn vcudunun zayfln
BRNC KOMSYON: TRAKYA VE HUDUDU 75

dan pek korkardm. Hasta oluverir diye adeta dm kopu


yordu. nk o alamazsa hukuki ilerimiz ok aksayacak
t. Bizde bir iki asrdr umumi bir zihniyet var. Frenkler-
den korkmak. Lozana bu kafalarla geldik. imdi bunu kr
maya alyorum. Ve nihayet muvaffak oldum. Akamlar
yemekten sonra sm etle bir iki saat alyoruz. Benim
Trkle ait tetkikatm soruyor. Kendisi hararetli Trk
lnden bahsediyor. Trk Ocana aza olduunu syl
yor. Bir akam nasl gaflet edip bana yle dedi: Babam,
ben Bitlisliyiz. Bitliste Trk var mdr? Kendisine, ehir
de Trk vardr. diyerek teselli edici bir laf syledim.
6 Knunuevvel 1922 (17 Ocak 1922) celsesinde Curzon
mttefikleri namna Boazlar hakkndaki teklifleri yapt.
Teklifleri iki ksmdr:
1 - Ticaret ve harp gemilerinin Boazdan gemesi,
harp ve sulh zamannda, Trkiyenin bitaraf veya hal-i harp
te olmasma gre bu hususu tespit eder bir nizam vazm.
2 - Boazn iki tarafndan gayri askeri mntkalar ihda
s.
Bu arada eskiden stanbulda istasyoner adiyle her
devletin mevcut olan bir harp gemisinin yine ayn artlar al
tnda ibkasm da istiyorlar. Bu ise bir kapitlasyon demek
tir. Hele bunun aleyhine iddetle kalkndk. Bompard ibkas
iin tell bir surette urat. Fakat kaldrdk.
Gayri askeri mntkay ok geni tutuyorlard. Adeta b
tn M armara sahilleri gayri askeri oluyordu. (Bompard) bu
nu son haddine (kadar zorlad, kati) surette urat. Fakat
kaldrdk.
Boazlarm idaresi gayri askeri kesimlerin teftii ve bu
meyanda shhi meelere (karantinalara) da bakmak zere
beynelmilel bir komisyon ihdas ediyorlar. Biz Trakya hudu
dundaki gayri askeri mntkalar Avrupa devletlerinin kefale
76 Dr. RIZA NURUN LOZAN HAHRALARI

ti altna koymak istiyorduk. imdi de bunlar Boazlardaki


gayri askeri mntkalar byle yapmak istiyorlar. ierin bu
celsede beyanatnda adeta Rusya Trkiyenin hamisi imi gi
bi bir ifadede bulundu. Ve bu hi houmuza gitmedi.
Bir noktay zikredeyim: tilaf Devletlerinin celseleri
idar etmeleri, celse gnlerini tayinleri, celselere riyaset et
meleri onlar hkim bir mevkie koyuyor. Onlara kr bize za
rar oluyordu. leri istedikleri gibi tertip ediyorlard. Bizim
elimizde bir ey yoktu. Bu bir tahakkmd. Mesel bu celse
de bir ey oldu. ierin cevabn sonraki celsede vereceini
fakat tetkikat yapp cevabn hazrlayabmek iin celsenin
iki gn sonra yaplmasn istedi. Curzon bir gn sonra dedi.
Neyse smet Paa da vakit isteyince verdi. Lkin her zaman
bize vakit vermezlerdi. ok oluyordu ki, cevabmz gelecek
celseye vereceiz diyorduk. Curzon bize tetkikat iin hi va
kit brakmak istemiyor. Celseyi ya o gn, o gnden sonra ve
ya ertesi gn yapyorduk. Vakit yoktu. Keza celsede mza
kere edilecek meseleyi bildiren teblii bize ok defa celse
den bir iki saat evvel bdiriyorlard. Bunlar bililtizam yap
yorlard. ngilizlerin dosyalar mkemmel olsa gerek. Bizim
ise bir eyimiz yok. Halbuki herkesten ziyade dikkat.bize l
zmd. Mesela Hariciye ve Dahiliye Vekletlerinde Trakya
nedir? Etnik ve iktisadi vaziyeti nedir? Eskiden ve yeniden
bandan neler gemitir? Ondan bahseden ne muahedeler
var? Bunlara ait dosyalar deil bir kelime bile yoktu. Bir
Nyyi Muahedesini (76) be bulamadmz hatrlarm. Z a
btnamelerin tertibinde kendilerine gre ok tadiller yapm
lard. Hasl bu suretle trl krlar ve bizim zararmz var
d.
Boazlarn serbestisi iin bizim btn mavirlerle riya
setim altnda bir mzakere yaptm. evket, Boazlarn ser
bestisi ve gayri askeri mntkalar ihdasna iddetle itiraz et
ti. Katiyyen, olamaz ve yapamazsnz. dedi. Bu yapamazs
BRNC KOMSYON: TRAKYA VE HUDUDU 77

nz bir tehdit idi. Tuhaf! Vaka asl bu iin mtehasss da


kendisi idi. Bizi Boazlarn serbestisini kabulden mene a
lt. Ve zorland. Haddini tecavz ediyordu. Nihayet: Sizin
bizi cebren mene selahiyetiniz yoktur. Yalnz fikirlerinizi
beyan edersiniz. dedim. Mesuliyet kabul edemem. dedi.
Keza, Eer yaparsanz srf kendi reyinizle yaptnza dair
bize imzanzla bir vesika vermelisini^. de dedi. Ben, Ne
zorlanyorsunuz. Bouna zlmeyiniz. Siz mesul deilsiniz.
Bununla beraber eer bunu bir vesika ile tespit etmek isti
y o r anz, aranzda bir zabt vesikas yazp aln. dedim. Bu
suretle zorundan kurtulduk. Sustu. Kabadaylk ediyor ama
dnyadan haberi yok. Bu serbesti Lozana gelmezden evvel
kabul edilmi bir ey. Vaka Boazlan eskisi gibi kapal tut
mak pek l eydi. Bunda evket (Doruer) sebat ile vatan
perverlik ediyordu. Fakat vaziyet o kadar deimi idi ki; bu
na imkn yoktu. Amerika bile konferansta bu serbestiyi ta-
leb etmi ve bunun temini iin Amerika harp gemisinin de
gemesi lzumunu sylemiti. Dnyadaki btn bahri geit
ler serbest oluyor ve beynelmilel bir vaziyete giriyordu.
Hem koca Avrupa devletlerine kar biz neyiz ki?.. Diplo
matlktaki muvaffakiyetin esas hemen umumiyetle silah
kuvveti iidir. Hem de bunu zaten Misak- Milli ile kabul et
mi vaziyetteyiz. Hem de biz dndk ki, Boaz kapama
ya lzum yoktur. nk artk sabit ve azim masrafl istih
kmlar ile i olmuyor. Harp usulleri deimiti. Dalar arka
snda saklanan seyyar bataryalar, torpiller, tahtelbahirler ve
tayyareler ile oluyor. Bu halde gayri askeri mntkalarn ar
kasnda da byle yaplr, her ey oraya konup hazrlanr.
Gayri askeri mntkada yollar yapmak olur. Deniz kenarn
da da gayri askeri mntkalarn yanlarnda torpil ve emsali
depolan yaplr. Lzumunda bunlan yerlerine koyup Boaz
mdafaa haline geirmek birka saatlik i olur. Benim b
tn fikrim ve arem bu idi.
78 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

Hele muahedenin yaplabilmesinin anahtar da Boazm


serbestisidir. Her ey ngilizlerin elinde. ngilizlerce sade
mhim bir mesele var. O da budur. Muahedeyi yapmak iin
buna raz olmak lzumunu derketmi idik. Ve payitaht artk
Ankaradr. Anadoluda olmas zaten birok noktalardan za
ruridir. Bu halde de serbesti meselesi o kadar vahim deil
dir. te bu sebeplerdendir ki muahede bittikten sonra s-
mete be on defa syledim: Bu muahedeyi yaptk. Bunda
trl gayeler vardr. Ona gre maddeler husule gelmitir.
Bunlan senden benden bakas bilemez. Muahedenin her
maddesinin altnda bir sr, sebeb, bir fikir, bir emel sakl
dr. Muahedenin tatbikatnn bu gayelere doru fiilen yr
yebilmesi iin muahedenin tatbikat komisyonu diye bir
komisyon yap. Bir de bu gayeleri gizli olarak yazalm, bu
komisyona ver. Ona gre nezaret etsinler. Harite ve dahil
de ona gre tatbik ettirsinler. Muahedeye mugayir trl i
ler yaplacaktr. Bu komisyon dzeltir. Bu imdi Boazlar
iin. Dediim pek gizli ve lzumlu. Daha gizli olarak bir ri
sale de cem edip komisyon reisine tevdi et. Bunlarn yapl
mas, iin alkadar vekletler de urasn. Bunun ehemmi
yetini, kymetini bir trl smete anlatamadm. Bavekil
idi, yapard, yapmad. Halbuki bir yl sonra Yunanistan bu
na benzer bir heyet yapt. Mesel Trakya iinde imdi i
mendiferi sol yakaya almamz lzmdr. Edime mstahkem
mevki olamaz. Trakya, stanbul mdafaas iin harp sahas
dr. Trakyaya byk imar masraflar yaplamaz. Trakyaya
ordu geirmekte Boazlarn tutulmasyla hatt- ricati kesile
ceinden tehlikelidir. Boaz serbestisi ve gayri askeri mnt
kalar, Boazlarm mdafaas noktasndan ehemmiyetsizdir.
Son sulh zamannda bu mntkalarn arka ve yanlarnda de
po yaplr. Top, torpil hepsi hazr bulundurulur. Yollar yapl
m olur. cabnda her eyin yerlerine konmas pek az bir za
BRNC KOMSYON: TRAKYA VE HUDUDU 79

manda oluverir. Bir de buna kar mhim bir tedbir, payi


tahtn stanbuldan kaldrlmasdr. Onu da Anadolunun
ortasnda tecavzden masun bir yere gtrmek hayati bir
meseledir. Zaten bu dier birok eylerle de zaruridir. stan
bul artk Trk arazisinin merkezinde deildir. stanbul payi
taht olduka Anadolu'ya baklmyor, harap kalyor. Halbuki
Anadolu halk milletin esasdr. Oray imar ve halkn terbi
ye etmelidir.
Ruslar Boazlarn almasndan pek celtalar. nk
Rusya'nn Karadeniz sahillerine ngilizlerin tecavznden
korkuyorlar. Bize ne? Biz Rusyaya bekilik mi edeceiz.
Kan, para dkeceiz... Bizim iin aptallk olur. Nemize l
zm? t dii, domuz derisi. Yalnz stanbuldan harp gemile
rinin gemesi, mmknse, bize zarar vermeyecek hale kona
bilsin. Zabtname s. 135teki ierinin nutku Rusya'nn bu
husustaki teln gsterir. Bunlar ve ngilizlerin sz ve tek
lifleri Boazlarn ngiliz ve Rusya arasnda nasl bir rekabet
mevzuu olduunu gsterir.
Nihayet biz fikrimizi celsede bildirdik. Bunda mttefik
lerin tekliflerini baz tadilat ile kabul ettiimizi bildiriyor
duk. Yani Boazlarn serbestisini harp gemilerine de kabul
ediyorduk. Ancak artlarda pazarlk yapyoruz.
Ruslar bundan memnun olmadlar ve tel ettiler. Bize
kzdlar. ierin celsede Boazlarn almasnn Trkiye
nin istikllinin sonu olduunu syledi. Ruslarn bize kzdk
larm tilaf delegeleri de anladlar. Curzon bunu aktan ifa
de de etti.

d) Mezarlklar Meselesi

ngilizler bir de mezarlk meselesi kardlar. Gelibolu


ibh-i ceziresinde (yarm adasnda) harpte len askerlerinin
80 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

gmldkleri topraklarn bir ahsi mal gibi sahibi olmak isti*


yorlar ve bunda srardalar. Bu da smetin fena halde vehmi
ne dokundu. imdiye kadar bunca mhim teklifler ve kabul
ler oldu. Hibiri bu kadar sinirine dokunmamt. Bu adam
tuhaftr. Gayet mhim bir ey onda ehemmiyetsiz geiverir
de bazen byle onlara nisbeten pek ehemmiyetsiz bir ey
onun evhamn alevlendiriyor. Tutturdu. Bana diyor ki:
Bunda gayet tehlikeli bir maksatlar var. Bu mezarlklara
sahip olacaklar, buralarn aleyhimize ssl-harekt yapa
caklar. Ziyareti diye asker sokacaklar. dedi. Canm, bun
da bu kadar vahim bir ey olamaz. Beyhude yere kendini z
me. Burasn onlara Suriyeyi, Msr terkettiimiz gibi, ter-
kedecek deiliz. Tabii yle yapamayz. Mezarlk olsun, ziya
ret etsinler. nsani bir haktr. Ziyaret diye asker sokabilirler
mi? Bizim gzmz kr m? Krse de zaten mezarlk ver
mesek de bir gn birden asker indirirler. oksalar da o mik
tar maksada kfi gelir mi? Sade biz uykuda olmayalm. Si
lahlaryla sokmayalm. Bu iin bu kadar deeri yoktur. de
dim. Ah! Zihnine yerletirdii eyi, bilhassa vehmi onun zih
ninden karmak mmkn dedir; ama ne kadar sama
olursa olsun. Zaten bu hali yzndendir k, Yunanllar n
nnden gelecek diye saplanp, Eskietir-Afyon felketine
sebep olmutu. smetin telna bakp yeniden dnyo
rum. Bundaki vehameti renmek istiyorum. Bir trl anla
yamyorum. Ve nihayet bo bir vehim olduuna hkmediyo
rum. Nihayet Curzon da bunun hkimiyet meselesiyle alka
s olmadn syledi. Bu da smetin vehmini gideremedi. s
met Boazlarn serbestisi, harp gemilerinin gemesi, bunla
rn artlan gibi gayet mhim meselelerden ziyade bu mezar
lk iiyle uramtr.
Sukomisyonlarda mnakaalar neticesinde gayri askeri
mntkalar onlarn istediinden ok az bir miktara indirildi.
BRNC KOMSYON: TRAKYA VE HUDUDU 81

Lehimize pek ok eyler ilve edildi. Bunlar meydana gelen


ve imzalanan muahedede grlr. Bunlara Ruslar da itirak
etmek istediklerinden sukomisyon Avrupallar tarafndan
bir daha itima ettirilmeyip tilaf mtehassslaryla bizim
mtehassslar arasnda hususi grmeler ile halledildi. Rus
lar tabii buna kzdlar. ierin beyanatnda bunu tilaf dele
geleriyle Trk delegeleri arasnda vaki olan destine konu
malar ile oldu diye tahkir edici bir tabir ile syledi. Ne yapa
lm, karmzdakiler konferansa hkim ve ilerde mtehak-
kim idiler. Bunu menetmek elimizde deildi... Hele Rus-
lar'a her eyle, her vesilede hakaret ediyorlard. Onlar
adam yerine koymuyorlard. Zabtnamede bile adlarn alfa
be tertibinden hari olarak en aaya koyuyorlard. Ruslar
bize, Boazlan serbest yapamazsnz. Kabulnzden rcu
edeceksiniz. dediler. Hatrmda kaldna gre bu bbda bi
ze nota da verdiler. Moskova Muahedesi mucibince Rus
yann rzas olmadan muahede imzalayamazsnz, dediler.
Halbuki o muahedede iki taraftan birine cebren kabul ettiri
lecek muahedeyi, tarafeyni akideynden dierinin tanmaya
ca vard. Bu mesele yle deildi. Biz mzakere ve rzamz
la muahedeyi kabul ediyoruz. ierin safsata yapyordu. D
zenbazlk ediyordu. Ruslar smetIe grmler, onu tehdit
etmiler. smet fena korkmu. Bir gece yansyd. Ben ma
virlerle yarnki ileri hazrlyordum. smet beni artt. Ya
nna gittim. Baktm, bitik bir halde. Gzler szlm. Lo ol
mu; yz szlm ekilerek byk bir korku ve mitsizlik
iinde ciz kalan bir adamn simas halini alm. Ba sanki
boynu tutmuyor gibi ne dm. Dedim: Yine yeni ev
ham iinde perian galiba!.. nk evhama dnce veya
hakiki bir tehlikeli i karsmda kalnca byle olur.
Dedi: Kardeim, bu Ruslar byk bel kardlar. Bo-
azlarn serbestisin! katiyyen kabul etmeyeceksiniz, diyor-
* Forma: 6
82 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRAI-ARI

lar. Mahvolduk. Rza Nur! Bu i sen halledersin. Bu adam


lar hi olmazsa imdilik susturmal. Byk, mkil ileri
daima sen halletmiindir. Ne tehdit yapmlar bilmem,
onu sylemiyor. Kanepede yanna oturuyorum. Dnmeye
daldm. Ne yapabilirim? Nasl edeyim?!. smet boynuma sa
rld, yine, Bu ii ancak sen yaparsn. dedi. Dedim: are
dnyorum; fakat bulamyorum. Yzm apr apr p
t, Sen bulursun dedi. Bir mddet daha dndm. Bu
adamlarn Varovskiden maada hepsini de ahsen tanyo
rum. Beraber iler yaptk. Nihayet aklma geldi. Bir tarz bul
dum. Peki! dedim. Ktibi artp Rus murahhaslarna te
lefonla hemen ziyaretlerine geleceimi sylettim. Gelsin
demiler. Otomobe binip gittim. ierin, Rakovski, Va-
rovski, Medivani beni odalarma aldlar. Meseleyi atm. M
nakaa balad. Hepsi birden pek iddetli bir lisan kullan
yorlar. Hlasa, Boazlan serbest yapmaynz ve yapamaz
snz diyorlar. Sebebini sordum. ierin: Bunun mns
Rus dostluunu brakp, ngilizler ile dost oluyorsunuz de
mektir. dedi. Halbuki resmi beyanatlarnda Boazlarn
serbestisi ile Trkiyenin istiklali gittiini sylyordu. Ne
bu, ne de teki doru dedi. Mesele, ngiliz donanmasnn
bir gn Rusyaya hcumunun kolaylam olmasyd. Bunu
temin ettim. Reddedemediler ama, kani olmak da istemedi
ler. Mnakaa da pek hararetlendi. O vakit evvelce zihnim
de kararlatrdm darbeyi indirdim. Yani dedim ki: Peki
bize Boaz amayn, diyorsunuz. Bizim canmza minnet, fa
kat ngilizler behemehal istiyorlar. Bunsuz sulh yapmyor
lar. Bizim ise sulha ihtiyacmz o kadar iddetlidir ki hayat
mza bedeldir. Behemehal sulh yapacaz. Sulh yaptrma
yz. deder. iddetli bir sesle Siz ne deseniz, ne yapsanz,
sulh yapacaz. Bunun iin sulhn dm olan Boaz aa
caz ve bunun btn kabahat ve mesuliyeti de szindir. Bu
BRNC KOMSYON: I RAKYA VE HUDUDU 83

son szme gzlerini atlar ve hepsi birden: Nedenmi


sanki?!. dediler. Dedim ki: Hele izah edeyim. Ben Rus
yaya ikinci geliimde, size hkmetim namma, u teklifi
yaptmd. AvrupalIlara kar tedafi ve tecavzi bir muahe
de yapalm. Bizim paraya ihtiyacmz vesair byle maddi yar
dmlara ihtiyacmz vardr. Kendi kendimize artk dayana
mayacaz, sonra sulh yapmaya mecbur olacaz. Bu bir ha
kikat idi. Tamamiyle mantkidir. Siz bu teklifi reddettiniz.
Para da vermediniz. Demek bizim sulh yapmamza da o va
kit raz oldunuz. te Rakovski! sylesin. dedim. Rakovski,
Evet bu teklifi yaptnz. Biz de kabul etmedik. dedi. Ben:
Hatta o vakit bana Rusyann dahi ngilizler ile sulh yap
maya mecbur olduu resmi azla sylendi. Syleyiniz! Ra
kovski! Rakovski, Evet! dedi. Devam ettim: Bu halde
bugn ne hak ile, bizi sulh yapmaktan men ediyorsunuz?!.
Bunun byle olaca phesiz idi. dedim. Sustular ve nleri
ne baktlar. Bunun zerine ii tatlla vurdular. ki getirdi
ler, itik; dereden, tepeden konutuk. Nihayet Hakknz
var. Sulh yapmalsnz. Ne are, byledir. Sizi temin ederiz
ki aleyhinize hibir ey yapmayz. Siz de, biz de aramzda
olan bu ihtilf, bu kavgay kimseye duyurmayalm. Bir sr
olarak kalsn. dediler. Pekiyi dedim. Nihayet kalktm.
Beni asansre kadar gtrdler. Asansrn banda da kula
ma eilerek tekrar: Aman bu ii ngilizler duymasn de
di. En ziyade bunda srar eden Medivani idi. Teminat ver
dim. Mesele bitti. Ruslar Trkiyeyi atu (koz) olarak kullan
dklarndan bu ihtilfn ngilizlerin kulana gitmemesine
pek ehemmiyet veriyorlard.
Bunlara benim H arkof ta tedafi ve tecavzi bir ittifak
akdi teklifim evvelce zikrettiim gibi Trkiyenin talimat ve
arzusu deildi. Benim uydurmamd. O suretle aleyhimizde
ki phelerini, Bekir Saminin (77) rezaletini gidermitim.
84 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

O vakit pek iimize yaramt. imdi burada da iime yara


d. Koca yalan neler yapt. te diplomatlk. Ama yalan son
ra rezil olmamak zere yapmal.
Bizim otele geldim. Saat de olmutu. smetin odas
na girdim. smet bir aa, bir yukar volta vuruyor. Keder
den, dnmekten yorgun... Decek gibi. O zaten buhran
da byle olur, yemek bile yemez. Uyku bile uyumaz. Hep
volta vurur. Beni grnce merak iinde kotu. Kulan az
ma yanatrd. Mesele hallolundu. Hibir ey yapmayacak
lar. Kuzu gibi oldular. Hatta herifleri kendime yalvart
tn). dedim. ok keyiflendi. Nasl yaptm sordu; anlat
tm. Boynuma sarld. Beni pt ve, Yaa! Btn Rus ile
rinin stad sensin. Bundan byle devletin Rusya ile mna
sebetini ancak sen idare edebilirsin. dedi. Bu szleri iyi
ama ii halletmeye gitmekten evvel sylediklerinden daha
kk. bitince derhal kltt. Adetidir: Ankaraya dn
dkten sonra da Rusya ilerinin stad olduumu unuttu.
Hep beni tepelemekle urat.
Ruslar son celsede kendilerinin mzakereye itirak etti
rilmemesinden dolay Boazlarn serbestisini kabul etme
diklerini ve byle bir eye imza koymayacaklarn beyan etti
ler.
Artk Trakya, Boaz meselesi de teferruatyla bitti. Ka
raaa iin zorlandk ama olmad. Alamadk. Bu iler ite
byle bitti.
Bu esnada idi ki, Varovski otelinde bir akam yemek
yerken bir svireli tarafndan kurunla vurulup ldrld.
Yumuak, terbiyeli bir adamd. Katil kamayp polise teslim
olmu. Cenazesine hibir delege gelmedi. Rusya ile yalnz
bizim heyet vard. tilaf Devletleri demek Rusyalan bu dere
ce turfa etmiler!.. Fakat ayp ey!.. Bu cenaze...
Katil, jri tarafndan muhakeme edildi. Benim babam,
BRNC KOMSYON: TRAKYA VE HUDUDU 85

kardeim Rusyada tacir idiler. Bolevikler onlan ldrp


mallarn aldlar. Bunun intikamm aldm. dedi. Beraat
karan ald. Bu doru imi. Evet, Bolevikler byle yzbinler-
ce cinayet ve soygunculuk yaptlar; fakat bunun babasn,
kardeini kim bilir kim vurdu. imdi onu Varovski hayatyla
dedi. Bu da hakk m? Zavalhnn ne kabahati var? Hem
de melek gibi halim bir adamd. Belki de karnca bile ldr
mekten ekinir bir insand. Bu, svire mahkemesinin hk
m Selahattin-i Eyyubinin veziri Karakuun hkmnden
pek de aa deildi. Hey gidi... Hrriyet, adalet, insniyet
yeri diye ad km memleket!.. Bence bundan ziyade kaba
hat jri denen usuldedir. Ben evvelce bu adli usuln pek le-
hindeydim. Sonra pek aleyhinde oldum. svirede jri nasl
dr, bilir misiniz? Mahallelerde bakkal, akkal, kasap ilh...
intihap ederler. Bunlar mahkemeyi kurup hkm verirler.
Bu hal Fransada da byledir. Bu hkimler cahil ve hisse t
bi insanlar. Hkmleri de tabii bu neviden olur.
Bu vakaya bakmca dnyanm ne yaman ileri olduu g
rlr... Hele u politika ne pistir?.. Nice yllar evvel, birisi
bir cinayet ilemi, neden sonra onun yerine o iten hi ha
beri olmayan birini ldryorlar. Katil de cezasz kalyor.
te Ermeniler de bizden ve Azeri Trklerinden nice adamla
r ldrdler. Yakalananlar da oldu, fakat beraat etti.

e) Gney Snrlan-Musul-Kerkk Meselesi

imdi bu komisyonun iinden cenub hududumuz kald.


ark hududumuzu ne onlar kartrd, ne de biz. smet ark
hududumuzu da mevzubahis etmek istedi. Bana syledi. Se
bebini sordum. Bu sayede ran ve Rus hudutlarmz da bu
muahedede tasdik edilir; yani Avrupa da bunu tanr. dedi.
Ben bunu mevzubahis etmenin pek tehlikeli olduu fikrinde
86 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

olduumu syledim. Ruslar ile hatta Acemler ile bir ihtilf


karmayalm. Olmu bitmi ve uyuyan bir i. Hem de mev
zubahis etmekte hibir fayda yok. Hem bunlara taalluk eder
bir i deil. Bu hudutlarmza bir ey olsa imza koyan hk
metler gelip bizi mdafaa ederler mi? dedim. Bundan vaz
geti.
23 Knunusani (3 Ocak 1922) celsesinde Curzon cenup
hudutlar meselesini mevzubahis etti. Bu da Suriye ve rak
olarak iki ksmdr. Suriye Franszlar, Irak ngilizler ile ola
cak.
Suriye hududu meselesi daha kimse tarafndan aza
alnmadan Bompard acele, Byle bir mesele yoktur. Anka
ra itilafnamesiyle iki tarafa kabul edilmi bir eydir. Sade
konferans bunu tasdiken zikreder. (s. 296) dedi. Diyecek
yoktu. Yusuf Kemal (Tengirek) bunu vaktiyle Franktin
Bouillon (78) dolabna girerek kabul etm iti Halbuki ora
da skenderun ve Belen taraflarnda ehemmiyetli miktarda
halis Trk vard. Bunlar Adanann kurtuluu savanda da
mhim rol oynamlard. Hrriyet, haklaryd. Franszlarn
hkm altnda kalmamak iin rpnyorlard. Bir ey yapa
madk. Franszlar onlara vermeyi taahht ettikleri idari
muhtariyeti de vermediler. Gya memurlar, muallimleri
kendilerinden olacak. Trkeyi hkmette, mahkemede ve
mektepte kullanacaklard. Bilakis oralara Franszlar, hl
Ermeni yerletirmekle meguldler. Ermenilei bu Trk-
erin bana musallat ettiler. Gya bununla Suriyeye muh
temel bir Trk hcumuna sed yapyorlar. Bo ey. Fransz-
lara faydas yok ama Ermeniler Trklere zulmediyorlar.
Trkiyenin hkmet-i hazras da bu ii kurcalayp, muahe
de ahkmnn tatbikini istedii yok. Araplar da oralara
Arap memurlar koyuyorlar. Bu i de byle gitti. Ermeniler
Kilikyada yapamadklar Ermenistan orada yapmak isti
BRNC KOMSYON: TRAKYA VE HUDUDU 87

yorlar. Bir nve olacak. Frsat zuhurunda oradan Adanay


alacaklar. Almak emelleri. Bilhassa Tanaklar hl Pariste
bununla meguller. Franszlar da galiba bu Ermeni yurdu
nun Suriyenin imalinde teekkln kabul ettiler. Ermeni
gayesi; bir Ermenistan Araratta, bir de Adanada olacak.
Bir gn bu ikisi aradaki araziyi de alp, Byk Ermenistan
yapacaklar.
Irak hududu Musul iiydi. Bunu ilk gnlerden beri husu
si surette halle altk. Curzon ile smet grt iin bir
ka defa da ben babaa Curzonun odasnda kendisiyle g
rtm. Onlar Tyrell (imdi ngilterenin Paris Sefiri).
Forps Adam, Nikolson, daha birka ngiliz ve ngiliz zabiti;
biz smet, ben ve kaymakam Tevfik (imdi Riyaset-i Cum
hur Baktibi) idik. Defalarca bizim otelde, onlarn otelinde
toplanp konutuk. ngilizler Badattan bir Arap da getir
milerdi. Biz onu mzakereye kabul etmek istemedik ve et
medik.
Bu mzakereler bir mddet ifahen devam etti. Sonra
dan nota halinde tahriri hal de yaptk. smet mtemadiyen
bana, Gel, u Musulu verelim de kurtulalm diyor. Ben
de, Olamaz, Musul bizim en mhim yerimizdir. Oras bo-
rmzdr. Brmze hcum oradan olur. Hem de bam*
za bir Krdistan fikri kar. alalm. Kurtulmak ihtimali
vardr, diyorum. O da, Etme, sonra boca olur. Muahede,
sulh kalr. diyor. Ben de bir dziye mni oluyorum.
ngilizler Musulu size vermek demek, sizin Badata
inmeniz demektir diyorlar. Anlalyor ki, bundan korku
yorlar. smet benden aciz kalp Ankaraya yazd. Hkmet
Erkn- Harbiyeye sormu. Fevzi Paa Musulu almal
demi. Bu bana kuvvet oldu.
ngilizler ile hususi grmelerde epey terakki oldu. Bir
gn ngilizler bize geldiler. Yeni teklifte bulundular. Ellerin
88 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

de haritalar da vard. Hududu izmilerdi. te dediler.


Musulun hemencik imalinden hududundan geiyor ve S-
leymaniye sancan tamamiyle bize brakyorlard. Bu b
yk bir eydi. Demek Musulu almak iin mid artyordu.
Bizim askeri mavir Tevfik (Byklolu):
Sleymaniyeden ne kar? Buralar dalktr. Musul
olmaynca oralara gidilemez bile. Baa bel olur. dedi.
Ben oralar bilmem, asker de deilim. Gryorum smet de
bunlar ondan soruyor.
Bana yle geliyor ki, smet Tevfikin lesiri altmda, haki
katen bu adamn smet zerinde, orduda ve Lozanda ve
sonralar ok menhus tesiri olmutur. Araplar zamanmda
Tevfik, smetin yanndayd. Onun hassas damarlarn bili
yor. Derhal damarna giriyordu.
Esasen Musullu imi. Hakikaten yz tamamiyle Asu-
ri-Keldani simasdr. Bu milletlere ait rliyeflerdeki insan
resimlerine, bir de bunun suratna bakn ayndr. Ben ona
Keldani Tevfik adn koymutum. Lozanda iken bir aralk
Almanyada silah fabrikas varm. Onu satm almaya alt.
smet tarafndan mzakereye memur oluyor. Herif hi hou
ma gitmiyor. Haber almca derhal mani oldum. Sonra byle
para ilerini smet de, o da benden pek gizli tuttular. Tev-
fiki bir iyi haladm. Ben, inle megul ol! Para dalavera-
syla urama! dedim. smet de muahede mi yapacak? M-
bayaata m memur? Sanki levazm mdr. Tevfik nihayet
bir sene evvel Hidivden ellibin lira rvet istemi. Mektubu
ele dm. Mustafa Kemal onu kovdu. smet kurtarmaya
alm ama, raz olmam. Tevfik Sleymaniyeden ne
kar szyle beni kandrd. Byle olsayd da bari Sleymani-
yeyi alsaydk. ki yl sonra bunu da alamayarak smet b
tn Musulu terk etti. Bu ie Fethi'yi memur ettiler. ngiliz-
BRNC KOMSYON: TRAKYA VE HUDUDU 89

ler de Vilkons. Mesele Cemiyet-i Akvama dt. Reylerin


ekseriyeti bizim tarafa dnm, fakat bizim Bern sefiri olan
Cemal Hsn azadan birine rvet teklif etmi. Adam kz
m. Aleyhimize rey vermi. Pek az bir ekseriyetle ngilizler
kazanm. Musul gitti. Ceml Hsn (79) gibi...

CURZON YUMUUYOR

Musul iin Lord Curzon ile hususi temas ettim. Bu ada


mn damarn renmitim: Medhe ok hassas. Hakikaten
de byk adam. Btn medihlere lyk. Kendisini kendisine
medhediyorum. Ve bunu kanaatmla ve ciddi surette yapyo
rum. Bu adam gittike beni sevmeye ve kendisi beni davet
cimeye balad. O herkese ve bize de sert olan Curzon git
tike yumuad; pek tatl oldu.
H er grte trl mukaddime ve mklemelerden
sonra Musula geliyorum ve bunu bize brakn! diyorum.
Oyie hale geldi ki, adeta pekiyi diyecek gibi. Bir gn ben
byle srar ederken umumi politikaya geti.
Ama siz Ruslarla berabersiniz. Nasl olur? dedi. Bu
iyi bir kt. Dedim ki: Biz daima ngilizler ile dost olmak
fikrindeyiz. Trk milleti sizi sever. Rusu sevmez. Rus
Trkn tabii dmandr. Bu vaziyet eskidir ve bugn de
deimemitir. Harb-i Umumi bunu bozamamtr. Ruslar
ile imdi pek dostuz; fakat bu sizin kabahatin izdir. Bize bir
tekme vurdunuz, Rusun kucana attnz. imdi dostluk
kucan anz, size koarz. Zavall ayaklarnda ars var*
:l; ge ve denekle yryordu. Hatta, resmi celseye de bu
denekle girer, onu masann stne kordu. Tuhaf olurdu,
konferansn denekli hocas derdim. Yerinden kalkp yan
ma geldi, oturdu. Demek ki, en hassas tele dokunmuum.
90 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

Eer dost olursak, Ruslar terk eder misiniz? dedi. Der


hal dedim. Memnun oldu. Yine dedim ki: Bizim dman
mz Rusyadr. Biz artk araz zaptndan, harpten bkm ve
vazgemiizdir. Topramz byk. Yalnz emniyet istiyo
ruz. Yalnz sulh iinde harap memleketimizi imar ve milleti
mizi terbiye etmek emelimizdir. Bunun iin bizim size ihti
yacmz vardr. Sizin de bize baka ihtiyacnz vardr. Biz
Rusa kar sizin iin bir mdafaa siperi oluruz. Irakta mas
raf edeceinize biz size bedava jandarmalk ederiz. rak si
ze isyan ederse biz size ordu dahi veririz. Panislmizm, pan
turanizm bizden ok uzaktr. Size arkta dost bir kuvvet l
zm. Yunan bu kuvvet yapmak istediniz olmad. Vukuat si
ze gsterdi ki, Yunan milletinde bu kabiliyet yok. Bu kabili
yet arkta yalnz Trk milletinde vardr. Bu kuvvet ancak
biz olabiliriz. Mkleme pek derine girmiti. Dedi ki: Pe
kiyi! Bunlar ok gzel, doru, ancak dostluumuza garanti
ister. Bu nasl olabilir? nk bir gn hkmet deiir, bu
politika da deiir. Sizde mstakar hkmet, mstakar h
kmet fikir ve siyaseti yoktur.
Buna cevap bulamadm. Sade dedim ki: Bunu birden
bulup sylemek mmkn deildir. sterseniz bunun iin bi
lahare mzakereye gireriz.
Anladm ki, Ingilizler bizim Rusyadan ayrlmamza
ehemmiyet veriyorlar ve bunu pek istiyorlar. Nasl ki, Rus-
lar umumi politikalarnda bizim zerimize speklasyon yap
yorlar. Biz de onlarn zerine yaparz ya.
Hem de biz ngilizlere samimi olarak dost olursak bi
zim kuvvetimize muhtatrlar ve istinad edecekler. Tabii
bundan bizim de ok krlarmz olacak. ktisadi, imar ve ta
lim ve terbiye krlar, hudutlarmzn emniyeti. Ancak bu sa
mimiyeti ve istikrar hissini onlara verebilmek lzmdr.
BRNC KOMSYON: TRAKYA VE HUDUDU 91

Bir gn beni yine artmt. Yine konuuyoruz. Benim


zorum hep ngiliz dostluunu kazanmak. Trkiyenin hayat
ve saadetinin yalnz byle mmkn olacana pek kaniyim.
Rus dostluu muvakkat bir eydir. htiyacmz vard, aldk,
bitti. Bu kadar dost geindik yine ben Ruslarda Trkiye is
tils fikrinin baki olduunu grdm. Dostluumuz bunu gi
derememitir. Hem de Rus nedir? Kelin merhemi olsa ken
di bama srer... Onlarn da siyasetleri ngilizlerle uzla
mak. Bana birka defa ngilizlere muhta olduklarn, onlar
la sulh etmeyince yaamayacaklarn itiraf etmilerdi. Bilhas
sa bizim ihtiyacmz ilim ve teknik ihtiyac, para, bizi teca
vzlerden manen korumaya kfi biri ki, bunlar da hep ngi-
lizlerde var. Ben bu siyaseti Lozandan sonra da Mustafa
Kemale hele smete ok syledim.

MUSULU CURZONDAN ALABLRDM

Eer Lozandan sonra beni hususi olarak Londraya


yollasalard ben, kuvvetle^annediyorum ki, bu dostluu ya
par, Musulu da kurtarrdm. Dier taraftan Lord Curzon
da Lozandan sonra daima beni sormu ve istemiti. Bunu
muhtelif kimselerden iittim. Birisi o vakit Londra Sefiri
olan Yusuf Kemaldir. Ankaraya avdetimde bana: Lord
Curzon seni <e kadar seviyor. Bana smeti bir defa bile
sormad. Benim dostum Rza Nur ne yapyor? Niin buraya
gelmiyor? Rusyaya gidecekmi, diyor. dedi. Beni vaka ne
den sonra Londra'ya sefir yaptlar, fakat bizimkilere gvene
medim k i nasl bu sefirlii kabul edeyim. Maksatlar sade
beni sefirlikle memleketten defetmek idi. ngilizlerle olan
muamelede szlerinden dnerek ngilizlere kar beni rezil
ederler. Yazk ki, Lord Curzon da lmt. Onunla pek iyi
anlamtk. Trk milletinin talihi yokmu...
92 Dr. RIZA NURL'N LOZAN HATIRALARI

LORD CURZONA HEP MUSUL DYORUM, O BA


NA SURYEY ALSANIZA DYOR

CurzonJa konuuyorduk, dedim; Baka eye getim.


Yine oraya gelelim. Ben yine ona bir dziye Musul di
yordum. O da odasnda denei ile dolayor, sylyor. Ni
hayet pek glerek yanma geldi ve yava bir sesle: Musul,
Musul... ne yapacaksnz? Burnunuzun dibinde Suriye var.
Onu aln! Bir darbe kfidir dedi. Bu da beni pek keyiflen
dirdi. Demek bana ok emniyet hasl etmi. Byle mhim
bir eyi sylyor. Be yllk kan iinde dostluk ettikleri hl
aziz ve samimi dostluk ettikleri Franszlarm Suriyesini al
mamz teklif ediyor. Buna hayret etmedim. Zaten mtare
ke iptidasnda Msrda iken bilirdim. ngilizler Suriyeliler-
den komiteler yapmlar, msellah tekilt vcuda getirmi
ler, Franszlar Suriyeden defetmek istiyorlard. Btn son
Drzi isyanlar hep ngilizler5in tertibidir. nk bu mese
le Hindistan meselesidir. Tarih bu bbda fasihtir. Birbuuk
asrdr sren ngiliz-Fransz Akdeniz rekabeti, koloni reka
beti var. Nitekim Napolyonun Msra ve Suriyeye girmesi
ngiiizlerin bizimle beraber Fransziar aleyhine harp etmesi
ni mucip olmu ve nihayet Fransziar buralardan tardedil-
mitir. Napolyon Suriyeden sonra Hindistana gitmek isti
yordu. Suriyede Fransz bulunmas ngilizlere Hindistann
tehlikede olmas demektir. Ben ite sylyorum. mkn
yoktur ki ngilizler Franszlard Suriyede braksnlar. Bir
gn nasl olsa tardeceklerdir.
Bunlan biliyorum. Curzonun teklifi ciddidir. Ve biz is
tersek Suriye hakknda gayet gizli bir mzakere ve bize yar
dm da yaparlar. Bununla da bizim gayelerimize ermek
mmkndr. Bununla beraber, Bu adam pek zeki ve tecr
beli bir diplomattr. Belki bizim arazi igali peinde olup ol
madmz anlamak istiyor. diye aklma geldi. Bu dnce
BRNC KOMSYON: TRAKYA VE HUDUDU 93

ile u diplomata cevab verdim ki, hem yle bir sondalama


ya kar menfi cevap, hem de ngiltereye iki katl huls ak
maktr: Bizim yer almaya, bunun iin kan ve para dkme
ye hibir arzumuz yoktur. Ancak sizinle dost olmak ve sa
mimiyetimizi maddeten ispat etmek iin Suriyeyi Fransz-
iardan alr size veririz.
Keyfinden yle gld ki, grlmeliydi. Onun bu srrn
bugne kadar sakladm. imdi bu hatratm olan kda za
ruri tevdi ediyorum.
Bir mddet sonra izin istedim. Yine grmek arzusu
gsterdi. Ayrldk.
Biz nce Musulu, ngilizlerin, petrol iin istedikleri ka
naatindeyiz. Petrollerin imtiyazn verip Musulu alacam
z zannediyorduk. Bu teklifi yaptk. Curzon asla yanamad.
Biz hl srardayz. Curzon, Musul meselesinin petrol mese
lesiyle hi alkas olmadm syledi. Ve bunu, ngilizler da
ima tekrar ettiler. Hele Curzon bunda bir dziye srar etti.
ok ayan- hayret bir ey. Bizde deil, herkeste umumi ka
naat byleydi. ngilizler ise aksini syleyip iddia ediyorlard,
anlayamadm vesselm. Galiba buna mhim bir sebep de
Musulun stratejik nokta olmasdr. Musulu alan Badat
alr. Aralarnda da diyecek bir da, bir mdafaa mahalli
yoktur.
Bu esnada Lozana birtakm insanlar da geldiler. Bun
lar muhtelif ngiliz petrol gruplan ajan olarak geliyorlar.
Bu ticaret evleri pek zengin ve mhim imi. Herbiri, milyon
larndan, nfuzlarndan, kabinedeki ngiliz nazrlarndan,
bunlarn nn-beinin kendilerinden olduundan dem vu
ruyorlar. Hatta bu petrol ii iin Kutlemmarede elimize
esir dm olan General Townshend (80) de geldi. Bunlar
bize hep Nihad Reat getiriyor. Bunlar diyorlar ki Musul
petrolleri imtiyazm bize verin, biz Musulu size verdirtiriz.
l ey! stediimiz zaten bu. Rstem (81) adl bir Keldani
94 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

de bu ajanlardan biri. Bu, odama bir kutu sigara ile zerin


de ayyz resimli bir kravat yollam. ade ettim. Mtareke
zamannda stanbulda Trkler aleyhine fena hareketler ya
parak mehur olmu ngiliz Yzbas Benet de bunlar iin
de. O da Osmanl Hanedan namna hareket ediyor. Daha
var.
smet bunlara ok ehemmiyet veriyor. Ben ehemmiyet
vermiyorum. Lkin ben de tamamiyle ehemmiyetsiz tutmu
yorum; fakat hayret iindeyim. Hele ngiliz heyet-i murah-
hasasmn iddias akl altst ediyor.
Bu ajanlar bizden kt istiyorlar. Ellerine imtiyaz bah
eden kt verirsek, Londradaki ticarethaneleri derhal fa
aliyete geecekmi. smet bunlardan birine bir kt ver
mek istemi. Mnir Beyi de arm. Beni ard: Senin
imzan ile olsun dedi. Ben de Yazlacak ey hibir taahh
d tazammun etmesin dedim. Bu adam aklmda kaldna
gre evvelce zikrettiim gibi Rstem idi. Herif bu ktla
Londraya hareket ediyor. smet, Nihad Reat da eline
harlk vererek beraber yollad. Gittiler, geldiler. Bir kt
da getirdiler. Bunda ticarethaneleri bir taahhd tazammun
eder bir kd imdiden istiyorlar. Verdiiniz kt bir eyi
tazammun etmiyor, diyor. Bunlarn bu ii yapacaklar laf...
Maksatlar imtiyaz kapmak... stedikleri gibi kt verme
dik.
Yine evvelce hikye ettiim gibi gya Londrada bir tica
ret evini temsil eden bir ngilizi yine Nihad Reat getirmi;
benimle, sm etle grtrmt. kinci konumada ve Ni-
hadm yannda herif bana ii yaparsam beni teekkl ede
cek irkete reis yapacan ve para da vereceini syledi. Ya
ni rvet teklif etti. Herifi Nihad (Reat Belger)u yannda
kovdum.
Daha bunlardan trls var. Anladm ki, bunlar bo ey
ler... Byle Musul alnamaz. Bu adamlar sade imtiyaz avcs
birtakm serserilerdir.
BRNC KOMSYON: TRAKYA VE HUDUDU 95

FEVZ AKMAK MUSULU STYOR

Kovduum herif benden yz bulamaynca mavirler


den Hamid (Hasancan) ile Caviti (eski Maliye Nazr) bul
mu. Benim haberim yok. ok megulm. Hem de benden
gizlerlermi. Bir gn tsmetin yanma girdim. Bir de baktm
ki o ngiliz, Hamit, Nihad Reat, smet babaa. Mnir Bey
de masa bamda nnde kt, bir eyler yazyor. Ben girin
ce bunlarda bir aalama oldu. Ne oldu? dedim. smet,
Musul meselesi. Bu adam petrol imtiyazn imdi bir kt
la resmen verirsek Musulu bize verdireceini taahhd edi
yor. Ben de muvafk grdm. mtiyaz veriyorum. Mnir
Beye onu yazdryorum dedi. Derhal Mnirin elinden k
d aldm. Dedim ki: Bu adam bir dolandrcdr. Bir ey
de yapaca yok. Birka gn evvel bana bu i iin rvet tek
lif etti; kovdum. Ben kovunca bunlara gitmi. Bunlar da sa
na getirmiler. Sen de imtiyaz veriyorsun... Nasl verirsin?!.
Musulu verdiremezse, bunun garantisi nedir? Sonra siz
Nafa Vekili deilsiniz. Nasl imtiyaz verirsiniz? Byle ey
olamaz. dedim. Kd yrttm. Hamide ve Nihada da:
Siz buraya imtiyaz dalaveras iin mi geldiniz? Hamid Bey!
Nihad Bey! Sizi bir daha byle ilerde grmeyeyim. diye
bardm. Ve ktm gittim. Neyse bu irkin i suya dt; fa
kat smet bu tarz hallin yakasm brakmad. Huy, ne diye
yim. Zihni bir eye sapland m bitmitir... Petrol vererek
Musulu almak iin Londraya Muhtar (illi) ile Mustafa e
rif (zkan) gndermeye karar vermi. Bunlara orada na
zrlar ile dorudan doruya temasa girip ii halletmeleri va
zifesini vermi. Onlara harcrahlarn hazrlatyor. Bana sy
ledi. Ben katiyyen raz olmadm. Gnderme! Bunda fayda
yoktur... Gryoruz... Hem de aksi bir netice olmasn. Belki
Curzonu kandracaz. Ka yapalm derken gz karmaya
96 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

lm. Aykr bir itir. dedim ve ok srar ettim. Dinlemedi,


gnderdi. Bu esnalarda Musuldan vazgemeyi brakm; al
mak iin smet olanca kuvvetiyle urayordu. Galiba sebebi
udur: Bu ii tekrar Ankaradan sormu, hkmet Musulun
terkine raz olmadn bildirdii gibi Erkn- Harbiyenin
mtalasn da bize gndermiti. Bunda Fevzi akmak Mu
sulun ehemmiyetinden bahsediyor; terkedilmez diyordu.
Bu adamlar Londrada bir ey yapamadlar. Bilakis Cur-
zon derhal bize bir nota gnderdi. Notada diyor ki: Siz be
nim stmden atlayp, baka makamlar ile i yapmak istiyor
sunuz. Bu irkin bir itir. Bu ilerin halline ben memurum.
Vazife bana verilmitir. Baka kimse yapamaz. Ancak ben
yaparm. diyor. Kulland dil azametlidir. Kendine gveni
yor. smete, te aldn m? dedim. Nasl demeyeyim. H e
yetin gnderilmemesi iin ok srar etmitim. Curzon bunu
sonra umumi celsede de syledi (s. 295) ve dedi ki: Trk-
ler bana haber vermeden Londraya petrol imtiyaz vermek
iin adam gnderdiler. Bu efendiler abuk dndler. nk
benden habersiz bir i yaplamayacan abuk rendiler.
Ve Londrada mzeleri onlara inallah ben gezdiririm di
ye alay etti. Notasma cevapta smet, onlarn Londraya pet
rol iin deil, mzeleri gezmek iin gittiklerini yazmt. o
cuka bir eydi. Btn bu ilerden hasl Curzona bir alay
vesilesi vermekten ibaret olmutur.
Hasl Musul ii hususi mzakere ile bitemedi. Curzon
ii birinci komisyonun itimama tevdi etti. Biz ve ngilizler
Musul vilyetini etnik vesair hususlarn zikrederek davam
z ispata altk. Onlar fazla Krt gsterdiler; Trkmenleri
bile Trk deildir diye Trk rakamndan ayr yazyorlar (s.
280 ilh...) Ben de bu bbda tarihi malmatla bir muhtra ha
zrladm. smet okudu.
Bu itimada Curzon Musul meselesinin hakem marife
tiyle hallini, bu hakemin de Cemiyet-i Akvam olmasn tek
BRNC KOMSYON: TRAKYA VE HUDUDU 97

lif etti. Bunu kabul ettirmek iin bizi tehdit etti. Artk ii
cebre dkt. Kahve dkcnn hk deyicisi olurmu, Cur-
zonun da Franszlar, talyanlar, Japonlar, ilh... hk deyicile-
ridir. Derhal Bompard sz ald. Adeta Curzondan ziyade bi
zi tehdit etti.
imdiye kadar bilemezdim; Japonlar tamamiyle ngiliz
aleti imiler. Konferansta gryorum. Fakat bu kadarn bi
lemezdim. Daha iyisini Japon heyeti baktibinden iittim.
Bunlar bizim oteldeler. Ayrca bize, biz de onlara ziyafet
verdik. Bunlarda Asyallk davas var. Bunu aikr konu
tum, lzumunu syledim. Bu sebeple bizi seviyorlar. Bunlar
dan baz malmat almaya altm. ngiliz-Japon mnasebe
tini iyice renmek istedim. Bu zat epeyce malmat verdi
ve hlasa olarak dedii udur: Biz ngilizler ne derse onu
deriz. Sade burada deil, her eyde byledir. Ve baka yapa
mayz. ngilizlerden korkarz. Bu da byle...
Tehditler derhal smette tesirini yapt. Bu teklifi kabul
etti. Zaten Londra seferiyle Musul iini sarpa sardrmtk.
Curzon fena kzmt. i cebre dkt, bu ekle soktu.
Bu suretle birinci komisyonun da ii bitti. ngilizler iste
dikleri her eyi yaptlar. Musul iinin sonraya taliki, bizim
bunu kabul etmemekteki srarmz zerine Curzonun buldu
u aredir. Sulh yaplsn. Musul ii mani olmasn. O da son
ra halledilir. Forbs Adam, hususi olarak gelip bunu bana an
latt. Bizim de istediimiz ey bu idi. nk sulh muhakkak
yaplmal. Musul ii de halledilir: Gn domadan geceden
neler doar...
Bu iler yle olunca artk sulh oldu demektir. nk
konferansa ve dnyaya hkim olan ngilizler. ngilizin iste
dii Boaz ii oldu. Bu olunca Musulu sulh iinden ayrd
lar. Artk sulh bir zaman ve dirayet iidir. Mani yoktur. n
k ngilizler dierlerini nasl olsa yola getirirler. Sulhu imza
ettirirler. . Forma: 7
KNC KOMSYON

Nfus ve Esir Mbadelesi - Aznlklar Meselesi

1 Knunuevvel 1922de (12 Aralk 1922) aktolunan


umumi celsede'Curzon gayet acele ve mhim bir mesele ola
rak Trk ve Yunan arasnda harp esirleriyle ahali mbadele
si meselelerinin hailini teklif etti. Ve, Bu bbda Doktor
Nansen (82) bir rapor hazrlamt. Okuyacaktr. Sonra dele
geler fikirlerini bildirsin. dedi.
Halbuki ruznamede yalnz, esir mbadelesi vard. Hay
rette kaldm. Bu mbadele benim Trklk noktasndan
ehass- emelim (en has emelim) idi; fakat byle tarihte g
rlmemi bir eyi nasl teklif edeceim diye teden beri d
np duruyordum. imdi kendi kendine ortaya geldi. Yani
gkten dm, minkudretin oldu.
Cemiyet-i Akvam delegesi olarak Trkiyeye gidip tetki-
kat yapm olan Nansen, epeyce uzun olan raporunda diyor
ki? Trk ve Rumun mbadelesi iin fikrimi komisyona bil
dirmeye Lord Curzon beni davet etti. Bu mesele iki aydan
beri mtala ve tetkik edilmektedir. Bizzat yaptm teteb-
buat, ahali mbadelesinin yakn arkta sulh ve ekonomi is
tikran iin zaruri bir ey olduunu gstermitir. Cemiyet-i
Akvam beni siyasi mltecilere yardm iin gndermiti. s
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 99

tanbulda drt byk devletin mmessilleri Trk ve Rum


ekalliyetlerinin mbadelesi iin bu iki hkmet nezdinde
derhal icras iin teebbste bulunmam sylediler. Bu iki
hkmetle de temas ettim. Yunan hkmetinin resmen rza
sn aldm. Ankara hkmetiyle mzakerem de epeyce iler
lemiti. Bu mesele vahim bir ekonomik meseledir. Mbade
le tam ve acele yaplmaldr.
smet Paa bu teklife hayret edip srf ahsi bir ey telk
ki etti. Bu telkkisi hi doru deildi. Trkiye iin ahali m
badelesi en hayati meseleydi. Vaka heyet-i vekilenin bize
verdii talimatnamede de bu yoktu ama bunu bizim teklif et
memiz lzmd. Teklif olunca gkten inmi kudret helvas gi
bi kabul etmeliydik. smete, kda yazarak, ekalliyetler ile
(esirler meselesinin) mzakere edilmesi lzumunu ve kabul
ettiini sylemesini bildirdim. Kd okudu. Ekalliyetler ile
mzakere edilmesi lzumunu syledi, fakat kabul ettiini
sylemedi. Buna fena canm skld. Trkiyeyi, asrlardan
beri kendisine zaaf sebebi olan, isyanlar yapan, ecnebi dev
letlere alet olan unsurlardan kurtarmak, yeknesak Trk yap
mak en mhim eydi. Keza benim fikrimi igal eden eyle
rin en mhimi idi; fakat nasl teklif edeceimi dnyor
dum. Ar ve emsalsiz bir i. Kabul ettirilmesi, hatt teklif
bile pek gt. Allahdan onlar teklif ettiler.
Bunu bizim teklif etmemiz lzm iken Nansenin teklif
etmesi tuhaft. Onu phesiz ngilizler sevketmiti. ngiliz-
lerin de byle bir teklif yapmalar son derece ayn- dikka
te ve hayreti celbedecek eydi. ngiltereye Trkiyeyi para
lamaya alet ve vesile olan bir unsuru ngiltere Trkiyeden
karmak istiyor ki; bu Trkiye denilen uzviyetin salam ol
masn istemek demektir. Hl madd suretle bunun hakika
tine vkf olamadm. Galiba Hristiyanlar bilhare kesil
mekten kurtarmak fikrindeydiler. Sade bu.
100 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

Venizelos, Nansenin teklifini yani ahali mbadelesini


kabul ettiini beyan etti. Bu da alacak ey. Yunanistan de
mek Trkiye zerindeki istil gayelerini terkedyor!.. Gali
ba Trklerin artk bu sefer ok can yandndan Rumlar
kesip imha edeceklerini zannediyorlar. nk Yunanllar
Yunanistanda istiklllerinden beri oradaki Trkleri katli
amlarla imha etmilerdir. Bu sefer Trklerin de bu yola d
kleceinden korkuyorlar. Bu kabuln mahreki belki de bu
endie idi. Btn dier heyetler de mbadelenin insani bir
i olacan sylediler.
smet de ahali mbadelesinin ekalliyetler ile mzakere
etmek gibi bir art beyan etmek suretiyle mbadeleyi neve-
m kabul etmi demektir; fakat szlerine gre bu kabul tam
deildir. falso olur, geri dnverir diye fena tel etmeye
baladm. Nitekim sonra Venizelos mbadelenin icbari ol
mayp ihtiyari olmasn, stanbulun mbadeleden istisna
edilmesini bildirdi. Ne ise sonunda Venizelos ihtiyari ve ic
bari hangi ekilde olursa olsun kabul edeceini bildirdi. Yal
nz stanbul'un istisnasnda srar etti. Crzon bunun icbari
olmasn istedi Buna pek memnun oldu; fakat o da stanbul
Rumlanmn istisnasn istiyor. Buna mukabil de Garbi Trak
ya Trkierinin istisnasn teklif ediyor. Zaten bu bizim tale-
bimizdir.
Curzonun zikrettii Trk, Rum adetleri yanl. Rum
adetleri oaltlm, Trk adedi azaltlm. nk bu rakam
lar Yunanllarn verdikleri rakamlardr. Fakat uras garip
ki, bizim Hili-i Ahmer Reisi Hamit Bey vaktiyle Doktor
Nansenle arki Trakya Rumlarnn adedi yzyirmi bin
dir demi. Curzon bunu bu celsede syledi. Hayret ettik.
Halbuki bizzat Yunanllar yzbin diyerek daha az syle
miler. Trakyada hibir vakit bu kadar Rum yoktu. nsann
diyecei geliyor ki, Hamid Yunanllardan daha Yunanl
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 101

imi. imdi de mavir diye yanmzda! Hamid (Hasancan)


Yunanl deil Trktr ama bu ayr bir tiptir, iimizde k
k bir snf vard. Bunlarn zihniyetleri uydu: Frenk s
tn bir mahlktur. Onun her dedii dorudur. Onu daima
memnun ve honut etmek lzmdr. Yanllk da olsa onun
keyfine gre hareket etmelidir. Hatta lzmsa Trk aleyhin
de olmal ve Trk zem ve tahkir etmelidir. Bunlarda mil
liyet duygusu pek zayftr. Kozmopolittirler. htimal Ha-
midde u fikir vard: Frenkler imtiyaz alp, ticaret yaptrp,
para kazandran insanlardr. Para keselerinin azlarn
aar. Onlara ho grnmekle para da kazanlr.
Neyse... Bir sukomisyon yapld.
smet bana, Bu ileri sen yaparsn dedi. Fakat bun
lar, en grltl, dadaal iler. Vaka umumi politikadr;
benim saham, tarzmdr. Sukomisyona devama baladm.
talya delegesi Montagnay reis yaptlar. Karsnda Yunan
llardan Venizelos ile Yunanistan'n Londra sefiri Caclama-
nos, birka mavir ve bunlar meyannda General Mazaraki
(talyan askeri danman) var; ngilizlerden Rumbold, Ra
yan, Forbes Adam; Franszlardan De la Fruva, La Porte,
Bargeton var. Evvelce sukomisyon kk olsun, Trk, Yu
nan ile dier byk devlet bulunsun denmiken sukomis
yon byd; Romanya, Sup, Japon ve Amerika da buluna
rak konferansa itirak eden btn devletler geldiler, tama-
miyle komisyon halini ald. Ehemmiyetine binaen de zabtla
r tutuldu. Sonra Franszca neredilmitir. Halbuki ikinci ko
misyonun sukomisyonlarndan baka dier sukomisyonlann
zabtlar tutulmam ve neredilmemiti.
Bu ikinci sukomisyonun mzakereleri gayet hareketli ol
mutur. Sert mnakaalar, mnazaalar, hepsi oldu. Yu-
nann badelegesi de ikinci delegesi de beraber devam etti.
Sukomisyonda bir aralk Venizelosla arptm. Bir ara
102 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

lk gelmedi. Caclamanosla (Yunann ikinci delegesi) arp


tm. Caclamanos ciz kald. Venizelos tekrar geldi. O da so
nunda benden bir darbe ald. Celsede bayld.
Ben yanma mavir olarak Mnir (Ertegn), kr Ka
ya, Mustafa eref (zkan), Veli (Saltk), Nusret (Metya),
Tevfik (Byklolu), Beylerden ihtisasna gre birini alyo
rum. Tevfiki askeri bir mesele iin galiba bir defa gtr
dm. Nusret'e baktm, ie yarar bir ey deil, braktm. Ve-
liyi de biraz sonra zikredeceim vaka zerine kovdum ve
bir daha hibir ie kartrmadm.
Ekseriyetle Mustafa erefle kr Kayay yahut M
niri gtrdm. Ktip olarak da Ahmed Cevat alyordum.
Sukomisyon mzakereleri balad. Secret iaretli zabtname
442. sahifeden nihayete kadar (645) hemen mnhasran bu
komisyonun mzakerelerini havidir. ptida ekalliyet suko-
misyonu, sonra ahali mbadelesi sukomisyonu adn alm
tr,
ptida Montagna bu sukomisyonun yapaca ilerin
ehemmiyetinden ve btn cihann bunlarla alkadar oldu
undan bahsetti. Ekalliyetler sukomisyonunun grecei ile
ri syledi.
*
* *

A) GENEL AF VE AZINLIKLAR
Zabtnamelerde ok yanllk var. Bu zabtlar tilaf
Devletleri delege ve ktipleri istedikleri gibi yapmlardr.
ine gelenleri dercetmitir, iine gelmeyeni dercetmemiler-
dir. Bazlarn da tahrif etmilerdir. Fakat bunlardan bir ks
m o vakit gazetelerin azna dmtr. Hatta Derso bile
karikatrlerini yapmtr. Zabtnamede bunlara dair bir keli-
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 103

me hile yoktur. Bizim Reit Saffet bu vazifeyi hi yapmam


tr. te burada (sh. 443 ve 449a baknz) Ermenilere, Erme
ni davasnn da ruznamede olduu ve Montagna tarafndan
zikr ve tadt edildii yazldr. Tamamiyle yalandr. Ermeni
iinden asl bahsetmediler. Onu gizli tuttular. Sonra ans
zn tulumbac tabiriyle, dalaveraya getirerek celseye koydu
lar. Nitekim bu babda byk grltler oldu. Bizimle ngiliz-
ler arasnda notalar teati edildi. Bunlar zabtnameye konma
mt. Birini zikredeceim. Zabtnamede sahife 448de 12.
satrdan sonuna kadar olan beyanat yalan olup kendi uy
durmalardr. Bizim ktip de bunu buraya kaydetmelerini
men etmemitir. Ktibimiz pek kt kt. Vazifesini hi ifa
edemedi.

1 - Batllarn aznlk anlay


Frenkler bizde ekalliyet diye nevi biliyorlar: Irka
ekalliyet, dilce ekalliyet, dince ekalliyet. Bu bizim iin gayet
vahim bir ey, byk bir tehlike. Aleyhimize olunca u
adamlar ne derin ve ne iyi dnyorlar... Irk tabiri ile er
kez, Abaza, Bonak, Krt, ilh... yi Rum ve Ermeninin yan
na koyacaklar. Dil tabiri ile Mslman olup baka dil konu
anlar da ekalliyet yapacaklar. Din tabiri ile halis Trk olan
iki milyon kzlba da ekalliyet yapacaklar. Yani bizi halla
pamuu gibi datp atacaklar. Bu taksimi iittiim vakit
tylerim rperdi. Kllarm sanki birer kazk oldu. Bekleri
svadm. Btn kuvvetimi bu tabirleri kaldrmaya verdim.
Pek uratm. Pek mkilt ile fakat kaldrdm.
Bunun dersi: Vatanmzda baka rkta, baka dilde, ba
ka dinde adam brakmamak en esasl, en dil, en hayati i
tir. Bu sebepledir ki, ben zaten Trkle, iddetli Trk
Nasyonalistliine ok yllardan beri dklmtm. Eserle
rimle, makalelerimle buna altm gibi, bulunduum me
10* Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

muriyetlerde de bunu tatbike gayret ediyordum. Bu sebeple


dir ki, erkez, Arnavut, ilh... kylerini datp bunlar Trk-
ler ile kark olarak yerletirmek en birinci itir. Hl Ana
doluda Bonak, Arnavut ilh. ky vardr ki, Bonaka, Ar
navuta konuur, Trke bilmezler. Ecnebi devletler bunu
mimlemilerdir. Yalnz: Ekalliyetler mzakeresi esnasnda
benim yanmda oturan Ninii bana pek ayan- dikkat bir
sz syledi. Bunu dier Srp delegesi celsede de resmen sy
ledi: Sizin bizden alacanz yok. Bizde Trk yoktur. Bizde-
ki Mslmanlar Srptr. Ama bizim sizden alacamz var.
Anadoluda 50.000 Bonak var. Onlar Bonak ama, rka
Srptr. Nerden nereye?!. Rum, Ermeni, Krt pekiyi ama,
imdiye kadar Bonak, hayalimden bile gememiti. Bin teh
like altndayz... Ecnebi devletler ite byle bizim cierleri
mize pene atyorlar. Biraz daha gayret ederlerse Trkiye
deki karncalar da ekalliyet yapacaklar. Bu ecnebi unsur
bir bel ve mikroptur. Bunlar ve keza Krtleri devaml bir
temsil plan zere ayn dil ve rklktan tecrid etmelidir.
Onlar bir proje verdiler. Ben de kontrproje verdim. Bu
projemde ilk olarak bizde ve konferansta lik tabirini kul
landm. Bunu sonra birok defa tekrar ettim ve kanun- me
deni yapacamz, bunu Avrupadan alacamz, zaten dini
devletten ayracamz syledim. Bunlar sylediimin sebe
bi nk Frenkler, Sizin kanunlarnz dindir. Hristiyanla-
ra Mslman kanunu ile hkmettiremeyiz. diyorlar. Bu
szleriyledir ki, Rum Patrikhanesi imtiyazlar aleyhindeki
tezimizi mdafaa ettim.
Onlar Hristiyanlan hizmet-i askeriyeden (askeri hiz
metlerden) istisna etmek istiyorlar ve buna ok ehemmiyet
veriyorlar. Avrupa devletlerine tatbik edilmi muahedeler
deki dini ve emsali serbestiden baka Rumlarn Fatih tara
fndan verilmi imtiyazlarm da ibka etmek istiyorlar. Bunla
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 105

rn tafsilt zabtnamelerde vardr. Fakat maatteessf syle


nen szlerin ou da yoktur.
Mzakereye devam ediyoruz. Rumbold Polonya, ekos
lovakya, Romanya, Bulgarya, ilah... devletlere tatbik edilen
ekalliyetler muahedelerinde herbirine gre hususi maddeler
mesela Romanyadakinde Yahudilere ait, Bulgar ve Yunan-
llarnkinde Bulgar ve Rumlarn mbadelesi gibi hususi mad
deler olduunu, binaenaleyh Trk muahedesine de hususi
vaziyete gre muvazi maddeler konmas lzumunu bildirdi.
Bunda hakk var. Dorudur ama, bu arada kurnazlk edip
bsbtn muzr eyleri de araya kaydracaklar. Bu adam s
tanbulda mtarekeden beri yksek komiser olarak bulun
mu, pek fena Trk dman. Zeks ok az, hatta sersem
ce, tahsili de orta bir adam. Bunlar zaten eskiden beri Avru
pann ve Hristiyanlarn en mhim davas: Sizin k a m n la -
rnz dindir. Dininiz Mslman. Mslmanlk ile Hristi-
yanlar idare edemezsiniz. der. Bunda tabii haklan var. Va
ka Avrupa kanunlarnda da ksmen Hristiyanlk tesir ve ah
km varsa da bizimkine nispetle hadd-i asgaridedir. Bakyo
rum, yine bu esas zerine hareket ediyorlar. Ben daha evvel
den azlarn tkamak iin Trkiyenin din ve hkmeti ay
rp lik devlet olduunu, bir kanun-u medeni yapacan ve
bunu da bu esas zerine pek yaknda yapacan ve Avru
padan aynen alacan sylyorum. Zaten padiahl lave
derken takririme bu esas da sokuturuvermitim. Din ve hi
lafeti devletten ayrmtm. Moskovada Misak- Milliden
ettiim istifadeyi, bu konferansta da bundan ediyordum. Bu
ve Misak- Milli, Hzr gibi imdadma yetimitir. Bir de
Trk hkimiyetinin mukaddes olup, tecavz kabul edemeye
ceini sylerdim. Skldka bunlan ileri srmmdr. Mes-
kt olmulardr.
Hararetle mzakerelere devam ediyoruz. Gittike hara
106 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

retleniyor. Bazen alevleniyor da.


Reisin elinde ok ey olduundan Montagna ile hususi
mnasebete girdim. Gya ahsi dost oldum. Artk dost gei
niyoruz. talyanlar ekseriyetle Rumlarn aleyhindedirler.
Montagnay bu noktadan yokladm. talyann Atina sefiri
dir. Ald. Anlatt. Grdm ki Yunanllar hi sevmiyor,
dmandr. Al ey...
Franszlar da bana glk veriyorlar. Ben kanun- mede
ni din ve devlet ayrlmas deyince susuyor ve hatta bazen
takdir edip bizim teze itirak ediyorlar. Fakat ngilizler be
l. Rumbold esrisen Trk dman. Tabii Yunanllar da elle
rinden geldii kadar iddetle mukavemet ediyorlar. ngiliz
ler ekseriya Yunanllardan Yunanl oluyorlar. Zanneder
dim ki, bu kadar iddetleri ngiliz hkmetinin deil Rum-
boldun ahsi siyaseti idi. Yahut da ngiliz kilisesinin tesiri
idi.
Dndm, Ryanla hususi temasa girmeyi, hususi m
zakereler ile tesir altma alacam, bu suretle tecavz ve mu
kavemetlerinin iddetini azaltacan tahmin ederek faydal
buldum. Zannediyorum ki Rumboldun akl hocas Ryan. n
giliz heyetinin talepleri hep Ryann rettii eyler. Onunla
da hususi temasa girdim ve ok menfaat elde ettim ki; sra
snda syleyeceim.
Bir akam smet'in yanma girdim, oturuyoruz. Suratn
da bir sr var, somurtmu... Damdan der gibi, Bu ne?..
Sana ikinci delege diyorlar? Bunu nerden kardn? dedi.
Bense byle eyden haberim yok. smetin lafna ve kzgnl
na atm. Dedim ki: Benim byle bir nvandan haberim
yok. Kim dermi, eer beii retti zannedersen tahkikat
yap!.. renirsin. Benim byle eylere tenezzl ettiim bile
yok. Hatrmdan bile gemedi. Esasen dnmeye vaktim
yok. Zaar dier devletlerin reisten sonraki delegelerine ikin
KNC KOMSYON: NFUS. ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 107

ci delege diyorlar. Bize de yle dense gerektir? Benim bun


da kabahatim ne? Ben ne yapaym?.. Hem gcne mi git
ti?.. Bunu bana ok mu gryorsun?.. Senin erefini mi azal
tyor?!. Frenkler kendi delegelerine, birinci, ikinci diyorlar.
Bana da kim demise yalan dememi. Sen birinci, ben ikin
ci, Haan nc delegedir. yle deil mi?.. Birinci delege
deselerdi hakszdr, o vakit kzmalydn. Teessf ederim,
byle eylerle urayorsun... Yanndan kalktm, gittim.
Bu sz ok gcme gitti ve durduka iime iledi. Dn
dm, nasl bir adamla arkadaz?!. Devlet ve milletin beka
ve hayat iin kanl bir kavgadayz. Safda dvrken baku
mandan sfatn haiz olan bir adam emri altnda kumandan
olan bir adamn mevkiini, nvanm ekemiyor ve onu yz
me kar sylyor. Soruturdum, meerse bizim gazeteler
bana ikinci murahhasmz diye yazyorlarm. Ne bizim gaze
tecilere byle yazn dedim ne de byle bir ey akhma geldi,
ve ne de bizim gazeteleri okuyabildiim var?.. Vaktim yok,
bizim gazeteler, Avrupa gazeteleri benden birok bahsedi-
yorlarm. Bunlar sonra haber alyorum. Ben, iten trna
m kesmeye vakit bulamyorum. Trke gazeteler beni met-
hediyormu, Alman ve Avusturya gazeteleri de yle. Resim
lerimi de dercediyorlarm. Fransz ve ngiliz gazeteleri ise
aleyhimde imi, tabiidir... Dman, dmana maval okumaz
ya!.. Msr gazeteleri de benden ok bahsetmiler. Harb-i
Umumide Msrdaki hayatma ait makaleler yazmlar.
Bunlan hep sulhden sonra rendim. Demek bizim gazetele
rin medhlerinden smet beni ekememi... Onu syleyeme
di, ii ikinci murahhaslk vesilesine dkt... Bu da yalan de
il, doru bir eydi. Ba murahhas dememilerdi ya!.. Bu
adamn bu mthi hrs beni derin bir surette mteessir etti.
smetten pek soudum.
Konferans dolaysyla Lozana birok ressamlar da gel
108 Dr. RIZA NUR UN l.OZAN HATIRALARI

milerdi, demitim. Bunlar bizim resimlerimizi yapyorlard.


Poz vermekten bktk, vaktimiz yok, bin rica ediyorlar.
drt defadan fazla duramadk. Artk yemek yerken geliyor
lar, resmimizi yapyorlard. Bunlarn iinde en mahiri Der-
so idi. Btn murahhas ve mavirlerin, karikatrize ede
rek resimlerini yapm ise de benim simam yapamamt.
VenizelosIa beni resminde boks yaparak tasvir etmitir. Bu
resimlerin bir tam kolleksiyonu bende vardr. Sinopta k
tphanededir. Ancak ikiyz nsha kadar baslmtr, ndir
dir.
Mzakerelerde ok glk vard. Bilhassa ngilizlerden
ve Yunanllardan. Herkes onlarm fikirlerini trl szle te-
yid ediyor, ben yalnzm. Beni ciz brakarak kendi istedikle
ri eyleri kabul ettirmek iin her trl vastay kullanyorlar.
Tabiriyle beni sersem tavua evirmek istiyorlar. Fakat be
nim bir dziye mukavemetim artyordu. imdi dnyo
rum da ben o vakit ne imiim, nasl o kadar mukavemet et
miim. Bende ateli bir Trklk ideali vard. Galiba b
tn kuvvetim ordan geliyordu.

2 - Aznlklar ve askeri hizmet

Bir aralk, hi olmazsa Hristiyanlarn askerlikte msta


kil taburlar olmasn, biraz sonra da geri hizmette kullanl
masn teklif ettiler. Benim zorum: Behemehal asker olmal
lar ve istenilen yerde kullanlmallar. Bunda kararlym. Isra
rmn sebebi u: Trkler askere gidiyor, dkknm kapat
yor, ticareti gidiyor. Hristiyan ise kalp zengin oluyor.
Trk, karsnn koynunda kalamyor. ocuk yapamyor, H
ristiyan yapyor. Trk harpte krlyor, Rum krlmyor, oa
lyorlar. Trkiyenin ok yerinde eskiden Rum yok veya ok
az iken bu suretle oalmlardr. Beni nihayet celsede fena
KNC KOMSYON: NFUS. ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 109

sktrdlar. Ben de resmen syledim. Hem cevap bulamad


lar, hem de ocuk yapma meselesine gldler. Keza Rum
ve Ermeni askerlikten pek korkuyorlar. Hele Harb-i Umu-
mide yaplan amele taburlar gzlerini pek yldrm. De
mek askerlik olursa, genler askerlik a gelince Yunanis
tana kaacaklar. Yirmiden yukar yatakiler de ecelleriyle
le le bitecekler. Demek kura ya Hritiyanlar iin bir
handikaptr. Bu suretle mbadele ile atamayacamz Hris-
tiyanlar da otuz ylda her yl safra dker gibi dkeceiz.
Krk elli yl iinde, bu askerlik onlar bitirecektir. Bu hesab
yapyorum. Bu sebeple bu nokta zerinde tutundum dur
dum. Asla sarslmadm. Beni yerimden skemediler ve niha
yet muvaffak oldum. Hakikaten sulhtan sonraki be yllk
pratik, askerlik ana gelen Rum, Ermeni ve Yahudilerin
ekseriyetle katklarn gsterdi. Bir asker kaa da tabii ce
za korkusuyla bir daha dnemiyor. Bin kr... Bu muvaffa
kiyetimden pek memnunum.
22 Knunuevvel (2 Ocak) celsesi sonunda Montagna,
Bulgar heyeti ekalliyetler hakknda dinlenmesini rica etti.
Davet edeceim. dedi. Ani ve hesapta olmayan ey!.. Bul-
garlar bizimle hal-i harpte deildi ve onlar sulh yapmak iin
davetli deil. Konferansa gelip bu hususta sz syleyemez
ler. Hem evvelce bizimkiler Bulgarlar ile arki Trakya iin
mbadele yapmlar. Bizde Bulgar yok. Dndm, dn
dm, mnsz ey. Derken bir hayl suretinde aklma Erme-
niler geldi. Acaba bu vesile ile onlar m sokacaklar?!. H e
men kati bir tedbir olmak iin Bulgarlarn dinlenmesini kati
yen kabul etmemeye karar verdim. Montagnaya kabul ede
meyeceimizi celsede resmen syledim. Montagna, Bunu
kendi istemediini, hatta aklnda olmadn, fakat Bulgarla
rn istediini ve isteyince de reddetmenin mmkn olmad
n syledi. Montagna ile hususi grmelerimde anlam
110 D r RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

idim ki: bu adam entrikac, yalanc, dalaverecidir. Yine ya


lan sylyor. Tabii, diplomattr, kimbilir ne tuzak kuruyor.
Dedim ki: Eer konferansa davetli olmayan bir heyeti din
lemek isterseniz, Trk Heyeti o celseye itirak edemez.
Fransz delegesi, Trk Heyeti bunlara itirak etmek istemi
yorsa, dier heyet-i murahhasalarn onlar dinlemelerine iti
raz edemez. dedi. Ben de dedim ki: Bizim itirakimiz ol
mayan celseler resmi mahiyette olamaz. Binaenaleyh, keen-
lemyekndr ve zabtnamelere giremez. Btn bunlar da
zabtnameye yanl ve kendilerine gre dercetmilerdir (s.
486).
kr Kaya, ilk celselerde mnakaa iddetlenip bize
hcum edildike btn mnsyla zangr zangr titriyordu.
Benzi kl gibi oluyordu. Elimle dizini tutarak: Titreme!
Herkes gryor, cesur ol!.. diyordum. Gitgide alt. Kendi
sine bir iki defa da sz verdim. Pekl da syledi. Mtehas
ssa muhta hukuki mesele olduu vakit Mnir Beyi gtr
yordum.
Mzakere hararetle devam ediyor.
Bugnlerde birinci ve ikinci komisyonun ilerinde sk
eyler oluyordu. Burnumuzdan soluyorduk. Bizi korkutmak
iin tilf heyetleri, yeniden aleyhimize harp aacaklarn
iaa ederek tekliflerini, bize kabul ettirmeye alyorlard.
Bazen alenen celsede byle tehditler yapyorlard. Bu esna
da yine byle bir tehdidi biri smete sylemi. smet, Sulh
yapamayacaz. Her ey boca olacak diye tutturdu. Bana,
Canm, ok ileri gitme, ne olursa olsun. Bir sulh yapalm
da i bitsin. diyor. Ben de Yok, yi bir sulh yapmak iin
son hadde kadar uraacaz. Byle eylere kulak asma!..
diyorum. Bugnlerde sinirleri tamamiyle gevemi, kendine
malik deil. Ne kadar da zayf sinirli adamm. Nasl kuman
danlk etmi, insan aar. Kuvvetli olduu vakit zayf deil
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 111

dir, bilakis kaplan gibi saldrr, tecavz sever. Fakat sk


karsnda eli aya kesiliyor. Hibir ile megul olmad gi
bi, kimse ile de konumuyor. Yemek de yemiyor, odasnda
gezinip dnyor. Gece uyku da uyuyamyor. Etme! Git
me! Bouna kendini yiyorsun! diyorum. Nasihat da kr et
miyor. O buhranlarda hep byle olur.
Yahya Kemal, onun bu hali zamannda bir akam zeri
bana dedi ki: stanbuldan bana rak geldi, unu gidip se
nin odada ielim. u artla ki, bize havyar smarla!.. Pe
ki! dedim. Havyar vesaire mezeler smarladm. Bir iki kii
ile geldi. smet'i de getirmeye ben gittim. Gelmek istemedi.
Zorla getirdim, itik, yedik, konutuk, gldk. Byle bir fr
sat Lozanda henz ilk defa zuhur etmiti. smete, o kadar
zorladk, ne bir kadeh rak iirebildik, ne de bir lokma me
ze yedirebildik. Gezindi, dolat. Nihayet, ezlonga uzand,
gzn kapatt, dnd. Bir defa bile lakrdya karmad
gibi bir kerecik de glmsemedi. Halbuki bu adam rak i
mesini seviyor. ok da glnecek laflar sylendi. Bilhassa
Yahya Kemal, tuhaftr, nkteli sz syler. Bunlar smete
vz geldi. Ismetin bu hali, tam gn, gece srd. Sonun
da bitap dp bir uykuya yatt. Bu uyku bir gece, bir gn
devam etti. Bu hali geti. te yeniden harp olmak ihtimali
vehmine dokunmutu. Bir defa bir ey onun vehmine dokun
du mu, artk i bitmitir, byle olur.
Avrupa otellerinde inam nasl soyarlar anlataym da,
malm olsun. Bir defa gelen havyar bitmiti. Bir daha getirt
tik. Hepsi ikiyz elli gram kadar vard. Hafta sonu hesap pu
sulasnda bunun iin yzkrk Trk liras kadar para istiyor
lar. Allahdan yanmda Ahmet Ihsan (Tokgz) vard. Dedi:
Bu soygunculuk! Verme!.. Kd ald. Mdre gitti. Bu
sayede para krk liraya kadar indi ve mdr de gelip yanl
lk olmutur diye benden mazeret diledi. Byle yaplmasa
112 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

yz krk lira gidecekti.


Ahmet hsan, igzar bir adamdr. Son zamanda onu
da bizim neriyat ve istihbarat kalemine memur ettik. Do
rusu hizmetler grd. Esasen gayet egoist bir adamdr. Para
dan baka bir ey tanmaz. Dier insani ve vatani btn his
ler onda talidir. Fakat ite dirayetli bir adamdr. Trk mat
buatna hizmetler etmi bir kimsedir.
Rauf bana Ankaradan kurye ile bir mektup yazm. Bir
Avrupa gazetesinin Lozana ait makalesini de kesip gnder
mi. Bu makaleye dair mtala yazyor. Ben de cevap ola
rak, asl olmadn yazp, mektubu Reit Saffete kurye ii
ne koymas iin verdim. nkta olup, Ankaraya gittik. Bir
gn Rauf bana, Mektup gnderdim de bana cevap yazma
dn dedi. yi kt benim gelen mektuplara cevap yazmak
detimdir. Hatrladm ve cevap yazdm syledim. Hayr,
gelmedi. dedi. Derhal hatrma geldi. Bir gn Lozanda s
met bana, Rauf a mektup yazmsn. Ne yazdn! diye sor
mutu. Ve mnl mnl yzme bakmt. Anlald. Reit
Saffet bizim mektubu smete vermi. O da okumu ve gn
dermemi... Halbuki fena bir ey de yazmamtm. e dair
sorduklar eylerdi. smet buna tahamml edememi. Halbu
ki kendisi her gece Mustafa Kemale mektup yazyordu. Ne
dir? Ve benden neye gizli ve niye yazyor diye benim hi ha
trma gelmemiti.
Reit Saffet, Lozanda Cavidi brakm, selm bile ver
miyor. Benim yanmda Cavid aleyhine smete neler syl
yor. Halbuki ben Ankaraya gitmeden evvel Talt ile Ca-
vidin fotoraflarn yatak odasnda karyolasnn bana as
mt. Cavid onun velinimetidir. Bakyorum, ikide bir heyet
ten bazlar aleyhine de smete laflar sylyor. Adeta casus
bu. Bir taraftan da gururu var, ba olmak istiyor. Kendi ken
dine politika yapyor. Bir dziye ngiliz, Rus, Fransz, tal
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 113

yan ilh... heyet-i murahhasalarn ziyaret ediyor. Kank bir


i... Beni de hergn zorluyor. ll smete kendisini hemen
Paris sefiri tayin ettireyim. Rica ediyor. Israrndan, tekrarn
dan bktm usandm. O usanmad. Ben bir defa bile bunu s
mete sylemedim. Sonra Parisi brakt, Bkre sefirliini is
tedi. Nihayet bir gn Reit Saffetin yannda Bak, Reit
Bey sefirlik istiyor. dedim. O da aldrmad.
Heyetler birbirlerine resmi byk ziyafetler veriyorlar.
Bu ziyafetler yz kiilik kadar oluyor.

3 - Rumlarn durumu

Bizim sukomisyonda Hristiyanlarn evlenme, miras ile


ri vesaire hakknda Yunanllar ve dierleri kyamet kopar
yorlar. Ben bunlara Avrupa kanun-u medenisini aynen tat
bik etmek zere olduumuzu syleyerek cevap veriyorum.
Bu cevap meskut oluyor. Bilhassa Franszlara ok tesir edi
yor. Fransz delegesi Laro: Avrupa kanun-u medenisini
tatbik edeceklermi. Bu halde bu hususlarda birtakm imti
yazlar istemek doru deildir. Hristiyanlar da ona tbi ol
maldr. diyor ve dierlerini susturuyor. Bu suretle Fransz
delegesinin bize ok yardm oldu. Fakat Rumlar Fatihten
aldklar dini imtiyazlarn muhafaza ediyorlar. Ben de bun
lar kmilen kaldrmak azmindeyim. Memleketin siyasi ve
idari ahvalini anladm bir yatan beri Rum Patrikhane
sin e ve imtiyazlarna pek dman idim. Hele Trk oldu
umdan beri bu dmanlm artm da artmt. Bu imtiyaz
larn, memleketi kapitlasyon altnda tuttuunu, yktn g
ryordum. Zaman bana Lozan ele gemez bir frsat olarak
vermiti. Btn gayretimle urayordum. Btn gayret ke
silmitim. Ben deta bu ilerde kendime mlik deildim.
imden comu bir maneviyat beni yrtyor ve sevk edi-
* Forma: 8
114 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

yordu. Bu frsat kaybeder miyim?.. Bunlarn imhasma ura


yorum.
smet benim kanun-u medeni iime kzyor. Halbuki
bunda byk iyilikler vard. Kzlarmza, erkeklerimize
Trk nhu verirsek, Hristiyanlarla evlenince kar veya koca
larn, hi olmazsa ocuklarn Trk yaparlar. Mutaassp
Rumlar, kzlar yetiince Trkle evlenmesinden korkarak
kzlarn alp Yunanistana hicret ederler. Bi suretle stan
bul'da kkleri kesilir. Vaktiyle eyhlislm* Vani Efendi
(83) zamannda Trkler Hristiyan kzlar ile Mslman et
meksizin evleniyorlarm. Rum patriki grm ki Rumlar bi
tiyor. Vani Efendiye rvet vermi, ondan yle bir fetva al
m: Bu kadnlar gebelik esnasnda domuz eti yiyip, arap
itiklerinden bu ocuklar Mslman olamaz. Bu suretle
bu evlenmeyi hkmet men etmi. Bu melun eyhlislm
bunu yapmasayd, Trkiyede bugn Hristiyan bulunmazd.
Devlet, ektii binlerce bellan grmez ve byle yklmazd.
Fecisi u ki buna yanan ben, imdi de bunun faydasn anla-
tamyordum.

4 - Ermeniler in Yurt stei

20 Knunuevvel (31 Aralk 1922) itimanda Amerika


delegesi Ermeniler iin Ermeni Yurdu istedi ve bunun insa
niyet namna lzm olduunu syledi. Ha!!. Bulgar derken,
Ermeni hayalini grmtm. imdi galiba hakikat oluyor.
Ben de, Madem ki, Amerikallar, insaniyet iin Ermenile-
rin rahatlarm istiyorlar ve kendileri insaniyete hizmet gay
retindedir. Bu halde onlara Amerikada yurt versinler. de
dim. Niin?,. dediler. nk, Trkiyede henz konfor
yoktur. Amerika tamamiyle tekilt yaplm, rahat ve saa
deti yerinde zengin bir memlekettir. Ermeniler orada ok
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 115

rahat olurlar. dedim. Hepsi gldler. Amerika delegesi de


gld. Zabtnameye bunu da koymamlar. Montagna, Ya
rn ylbadr. Bunu ylba hediyesi olarak ver!.. dedi.
Bizde ylbanda hediye vermek deti yoktur. Hem bu H
ristiyan ylbasdr, hem de bu det sizde var, siz veriniz.
dedim. Buna da gldler. Biz de gldk. Celse de kapand.
Bunu da zabtnameye koymamlar.
Bununla ben Ermeni iini byle hafif bir ey ile geti di
ye zannettim, sevindim. stmden ar bir ykn kalktn
hissettim. Meerse sonu varm...
Gnler geti. Ekalliyetler ii ile megulz. Bir gn ruz-
name, ekseriya bize yaptklar gibi, celseden bir saat evvel
geldi. Bunun gayesi bize cevaba hazrlanmaya, tetkikat yap
maya vakit vermemek, Trkesi bizi gaflette yakalamak.
Ruznamede, Bugnk celsede Ermeni, Asuri, Keldani he
yetleri dinlenecek. deniyor. Hayret iinde kaldm. 22 Knu
nuevvel (3 Ocak 1923) celse sonunda reisin, Bulgar heyeti
ni dinleyeceiz. dedii vakit, Bulgarlarn arkasnda Ermeni
heyetini grr gibi olup iddetle hareket etmi, Byle celse
lere itirak edemeyeceimizi ve bunlarn resmi celse olup za
btnamelere geemeyeceini sylemitim. Meerse hak
km varm. Ermeniler Lozana dolmu, Ermeni Yurdu diye
paalar svamlar, alyorlard. Hem de ben yalnz Erme
ni grmtm, imdi bir de hi bilmediimiz ve aklmza gel
meyen Asuri, Keldaniler varm. Hayret!.. Alklatm. Der
ken pek kzdm. Demek bize oyun ediyorlar. Behemehal
bunlar dinleyeceklerine hkmettim. Ben de onlara oyun ile
mukabele edeyim de grsnler dedim.
Celseye itirak etmeyeceim, fakat bunu ni yapaca
m. smete de hi sylemedim. nk ihtimal vehmine do
kunur, beni zorla planmdan vazgeirtir, celseye itirak etti
rir. Yazk olur. Bu adam daima Boca olmasn deyip ver
116 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

mek sisteminde. Vakit de vermeden yapacam ki, Frenkler


smete mracaat edip korkuturlar. Bekledim, itimaa ya
rm saat kala bir nota yazdm. Kendi imzam ile imzaladm.
Bunda diyordum ki: Ben size sylemitim, bunlar dinleye
mezsiniz. Dinlemek isterseniz biz gelmeyiz. Hem Ermeni,
Asuri devlet deil ki. Biz devletlerle mzakereye geldik
ilh... Bu sebeple celseye gelmiyoruz. Tam on dakika kala
ktip Ahmet Cevad ardm. Al unu! Kimseye gster
me ve syleme!.. Otomobili al, Uiye git!.. Celse zaman gel
sin, delegeler yerlerine otursunlar. O esnada ieri gir, bu
notay Montagnaya ver ve derhal k! Sakn orada kal
ma!.. nk odada kalsa bu adamlar bizi celsede hazr ad
dederler. Bu kabiliyette insanlardr. Bylece yapt. Celseyi
yapamamlar, fakat hususi mahiyette diye Bulgarlar, Er-
menileri ilh... dinlemiler. Ancak bunlar zabtnamelere ge-
irememilerdir. Hasl emrivaki yaptm. smet sonra haber
dar oldu. , ne smetten glk, ne de, Frenklerden bir iti
raz ve akslamel olmakszn geti. Bense azim bir vaka h-
dis olacana zhiptim. krettim.
Bu meseleyi Franszca zabtnamede gryorum. Ama i
lerine gelmediinden doru zikretmemiler. Yazdklar ta-
mamiyle yanl. Sahtekrlklar yapmlardr. Maatteessf
bizim umumi ktip de buna dikkat edip Trk hukukunu mu
hafaza etmemi, vazifesini yapmamtr. Yine ben 22 Knu
nuevvel celsesinde byle bir mzakereyi zabtnameye soka
mazsnz demitim. Zabtnameye, bu cmleyi de geirtme
miler. Benim ise o vakit nerolunacak zabtnamelere bak
maya asla vaktim yok. Hasl Frenkler her eyle istedikleri
gibi oynuyorlard. Pek dice iler yapyorlard. Bizim ktip
te ise bir duygu, bir gayret, hibir varlk yoktu.
Artk Montagna bu ii tatllkla, beni hususi mlkatlar-
la kandrp aldatarak yapma peine dt. Bu sefer planlar
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 117

m deitirmiler, artk Ermeni vesaireden heyet dinlemeye


cekler. Bunu bana vadediyor, yalnz kendileri medhedecek-
ler, ok ektiler, lyktrlar, insanidir. Bunlara Ermeni
Yurdu verin!.. diyecekler. Montagna bana geliyor, beni
kendi odasna davet ediyor, beni byle bir celseye raz etme
ye alyor. Canm mttefikler Ermenleri harpte ok kul
landlar, buncaz olsun sylemesinler mi? Bir vazife ol
mutur. diyor. Montagnay imdiye kadar olan hususi te
maslarmla anlamtm ki, mevkiine mnasip vakar, centil
menlik gibi eylerden bir zerreye bile sahip deil. Grlyor
ki beni dolaba koymak istiyor. Bu ie zaten balarken dala
vere ile balamlard.

ERMEN YURDU MESELESNDE


BATILILARA VURDUUM DARBE

Bu Ermeni Milli Yurdu ii de pek dallanm, btn Av


rupa ve Amerika bunu bizden istiyor. Demek bu i byk ve
grltl Coup de theatre halinde bir darbe istiyor. An
cak byle bir darbe e kapanabilecektir. Baka trl yakam
z brakacaklar yok. Ben Montagnanm bu teebbsn by
le bir darbe iin vesile yapacan tahmin ettim. nk bir
kancklk eder, bana vesile verir. Montagna yine, Canm,
ngilizler ve Fransziar bu adamlar kendi ilerinde, menfa
atlerinde kullanmlar, bu suretle krdrmlardr. imdi
bu adamlar iin yurt istemeye kendilerinde ahlki bir mec
buriyet gryorlar. Ermeniler o vakit vaadlere inanmlar.
Etme, kabul et! Bunu yapsnlar! diyor. Nasl olur? Asla!
Bunlara yurt mu vereceiz? Bu bbda bir lakrd bile sylete
ndeyiz!.. diyorum. Dedi ki: Canm, byle deil, yalnz laf
olsun diye syleyecekler. Yoksa yurt yaptrmaya srar etme
yecekler. Olmaz!.. dedim ve baka demedim. Zorland,
118 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

yalvard. Bize yaptklar onlar celsede dinlemek meselesi


btn hm ve kinimi kaynatm, hl ayakta durduruyordu.
O vakit bir hadise karmak istedim. kt. Bu i iin yaptk
lar dolaplarn intikamn almak istiyorum. Hem de bu i
azim bir hadise olmadka ortadan kalkmayacak. Artk faz
la srar edersem frsat belki kaar, frsat fevt etmek doru
deil. Kabul etmezsem onlara oyun edemeyeceim. stedi
im sahneyi, darbeyi vuramayacam. Yoksa bu red ve srar
larm hep nazdan ibaret, dolap tamam olmak iin lzm. De
dim ki: Eer hepsi namna yalnz sen reis sfatiyle iki sat
r gememek zere Ermenilere yazk olmutur. Bunlara
yurt verin!.. dersen raz olurum. Bunu da size ahsen hr
metim vardr sizin hatrnz iin kabul ediyorum. dedim.
Peki!.. dedi. Namusunuz ile bunun byle olacan te
min ediyor musunuz? dedim. Evet! dedi. Biliyorum ki
yalan sylyor. Zaten bu sayede benim ekmeime ya sre
cek. nk kyameti koparp Ermeni iini bitireceim.
Hem de koparacam kyametin mesuliyetini de Montag-
naya ykleyeceim. ki katl ekmek kadayf. O, beni dola
ba koyduunu zannediyor, keyifli... Ben de ona dolaba gir
mi gibi grnyorum. Ben ona dolap yapyorum. byle
kararlap bitti. nsanlar irkin mahlklardr. Kimbilir iin
den o bana, Ne aptal!.. Dolaba koydum diyor. Halbuki
ben iimden pek keyifliyim. Ben onu dolaba koydum. ol
mutur... Tasavvur ettiim plan mevkii fiile koymak iin
Montagna'nn bana vesile vereceine iki kere iki dr ede
gibi kaniim, eminim. nk, dalaveracdr. htimal benimte
olan kara/mz bile mttefiklerine baka trl syleyecek
tir. Bu ilerden yine smete bir ey amadm. Asam mutla
ka beni Aman, boca edeceksin diye men edecektir.
o Knunusani 1923 (17 Ocak 1923) celseleri sonlarnda
Vfontagna Ermeni Yurdu meselesine geti. Bunun iin yaz
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 119

d eyi okumaya balad. Baktm uzun bir ey. Montag-


nada ben hi aldanmam idim. Sanki benim bildiim gibi
mdafaa yapyordu. Yine baktm benim daha aklma gelme
yeni de ilve edip yapyor. Mesela evvelce Bulgarlan dinle
miler ya. Biz o celseye gitmedik, szleri zabtnameye ge
medi. Onu da Trkler maatteessf celseye gelmedilerdi.
Ben vekleten onlarn taleplerini Trk heyetine ibl ede
yim diye ie giriti. Demek ste ty dikiyordu. Montagna
tasavvur ettiim tipin en mmtaz mahlku demek. tiraz et
tim, kulak asmyor. Dinlemeyiz, byle mi olacakt dedim.
Aldrmyor... Sade devam ediyor. Sanki adam anadan do
ma sar olmu... Demek bizim plan oldu. O bitirdi. Rum-
bold balad. Yine itiraz ediyorum. Sz istiyorum. Hi aldr
myorlar... Devam ediyorlar... Uzun uzun okuyorlar, sade
yzleri kpkrmz, tellar var. Demek bir uygunsuzluk k
masndan korkuyorlar. Ben bir dziye sz istiyorum. O bitir
di. Fransz delegesi balad. Bu sefer talebimi iddetlendir
dim. Ayaa kalktm. Ben de Montagna gibi Birka kelime-
cik syleyeceim. dedim. Sze Franszlardan evvel bala
dm.
Dedim ki: tilf Devletleri Ermenileri kendilerine si
yasi let yapmlar, atee saldrmlardr. Kendi devletleri
aleyhine isyan ettirmilerdir. Bunun neticesi onlarn ted i
bi olmutur. Tedip ile sri hastalk alk ve hicret ile krl
mlardr. Bunun btn mesuliyeti bize deil, tilf Devlet
lerime aittir. Ermenilere mkfat lzmsa siz verin!.. El
mal ile dost tezanlmaz. Ermeniler mazlum imi, onlara
yurt, istikll vermeliymi. Biz bunlara kaniiz. Ancak dnya
da mazlum millet bir tane deildir. Msr hrriyeti iin bir
ka defadr vc daha dn kan iinde alkand. Hindistan, Tu
nus, Cezayir, Fas hrriyetini, yurdunu istiyor Hatta rlan-
daJlar yurtlar, istikllleri iin ka asrdr, ne kadar kan
120 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

dktler?!. Siz bunlara istiklllerini, yurtlarn verin, biz


de Emenilere derhal verelim. Btn bu okuduklarnz ke-
enlemyekndr. Bu art dahilinde burda duramayz. Celse
yi terk ediyoruz. dedim.
Ayaa kalktm. Bu szlerim ok ard. Hepsi pancar gi
bi kpkrmz idi. Hele Rumbold!.. Kh al, kh mosmordu.
Zannmca ngiltere, Ingiltere olal diplomaside byle
iddetli itham ve ar sz iitmemiti. Kudret ve kuvvetin
evc-i blsmda bulunduu bugnde bir Trk delegesinden
bunu iitmek, bu kibirli ngilizlere ne ard...

RLANDALILAR TEEKKR EDYOR

Zabtnameye szlerimin bu son ksmn da gememi


ler. Zabtnameler ile istedikleri gibi oynuyor, tai yapyor
lard. Ne kadar sahtekrlk?!. Halbuki bu szlerim o vakit
gazetelerin azma dm, aynen yazmlardr. Birka gn
sonra bana rlanda stikllcileri bir mektup yazarak, Hrri
yetini isteyen mazlum milletler arasnda rlandalIlar da
zikrettiinizden size teekkr ederiz. diyorlard. te bizim
ktib-i umuminin de vazifesini ne kadar grdn bu gs
terir. Hatta biz ktktan sonra Fransz delegesi de bir ey
okumu, onu bile zabtnameye sokmular... te Frenklerin
dostluk nmunesi ve konferansn umumi ktibine, yani Av
rupa devletlerine ettiimiz itimadn nasl suiistimal edildii
grlmektedir.
Montagna prtel, Celseyi terk edemezsin! diye bar
bar barmaya balad. Yrtmyor... Dedim ki: Celseyi terk
edemeyiz mi? Montagna: Evet, edemezsiniz! diyor. De
dim: Trk heyetini burada tutmaya kaadir bir kuvvet var
m? Celseyi terk ederiz ve nasl terk ediyoruz grnz!..
Bizim mavir ve ktiplere: Haydin, kalkn!.. dedim.
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 121

Kalktlar. Ktip Ahmed Cevad nmde duruyordu, ar


m. Beyefendi ben de kacak mym? diye baryor.
Ne duruyorsun, kalk!.. dedim. antas ve ktlarm top
luyor. Acele ve telndan ktlarm drd, yerlere dat
t. Toplad, o da kalkt. Ben bata, dierleri arkamda hat
yaptk. Montagnaya: te baknz, nasl gidiyoruz? Boyur
Msy dedim. Yrdk. Montagna hl baryor: Celse
yi terk edemezsiniz diyor, tepmiyor. Dier delegeler, birbi
rine karm, herkes hayrette. Biz ktk, gittik.
Otomobildeyim. Tasavvur ettiimi tamamiyle yapt
ma hkmediyorum, keyifliyim. Bakalm ne netice verecek?
Otele geldik, smete, Yine Erm enilerden bahsettiler. Ben
de celseyi terk ettim. Celseyi terk etmemek iin ok gayret
ve tel ettiler. Dinlemedim. dedim. Dier tafsilat anlat
tm. Bana sarld ve: Seni bin kere tebrik ederim. Ermeni
meselesini ite topraa gmmsndr. dedi. Yzmden
pt. Ben korkacak zannediyordum, bilkis cesaretle kar
lad ve ok keyiflendi. Ben de ferahladm.
smetin keyfi ok srmedi. Montagna, Rumbold, doru
Curzona gitmiler, ii hikye etmiler. O da mttefikler na
mna kendi imzas ile bir nota yazm, bize gndermi. Bu
notay alnca smet tel etmi. Beni artm. Gittim. Te
l iinde, Ya imdi ne yapacaz? ok fazla ve ar i yap-
msndr. diyor. A, demin beni takdir edip Fevkalde bir
i yaptn. Ermeni meselesini ldrdn diyen adam imdi
ne diyor? Tamamiyle deimi, Rza Nurun yapt i pek
ar ve vahimdir. tilf Devletlerine hakarettir. Ermeni Yur
du hakknda sz sylenmesine evvelce zaten kendisi raz ol
mu Montagnaya sz vermi. Bu suretle sylenmitir.
Onunla artk mzakere edemeyiz. Bir de bir Makyaveilik
yapm, smet'e hitaben diyor ki: Sen iyi, tatl, yumuak-
sndr. Rza Nur senin gibi deil, sen olsaydn, byle yap-
122 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

nazdn... ilh... Bununla da aramzda fesat koymak, bizi bir


birimize drmek istiyor.
smete dedim ki: Ne tel ediyorsunuz? Hibir ey
yok. imdi buna cevab ben yazacam. Sen imza et. Mesele
biter. Derhal bir nota yazdm. Bu notada dedim ki: Bun
da kabahat Rza Nurun deil, Montagnanndr. nk R
za Nur, Montagnann ricas zerinde sade reisin, Ermeni
Yurdu hususunda ve ancak iki satrlk sz sylemesine raz
olmu ve bunu Montagna namusu ile temin etmi. Halbuki
celsede buna mugayir olarak herkes uzun ktlar okumu
lar. Evvelce defalarla bu meselenin mzakeresini asla kabul
edemeyeceizi size bdirmitik. Ben de Rza Nurun yerin
de olsa idim, byle yapardm. Mamafih mesele yoktur, ka
panmtr. Notay smete imzalattm. Yolladm. Bir ses k
mad. Hakikaten mesel kapand. Hem bu mesele kapand,
hem de Ermeni meselesi. Artk bir daha Ermeni laf edile
memitir.

5 - Ermeniler terr peinde

Bu bir taraftan Ermenilere de derstir. nk AvrupaJ-


lar onlar kendi menfaatleri iin ileri srp krdryorlar,
sonra onlara bir ey vermiyorlar. Bu bir deil, birok olmu
tur. Harb-i Umumi ile Ermenilerin felketi dorusu pek b
yktr. Sebebi de ngiltere, Rusya ve Fransadr. Bu kadar
kirilim ve felketten sonra bu devlet mutlaka bunlara
yurt vermeli idiler. Hatta kendi ive menfaatlerini terkedip
yerine bunu almal idiler. Bilkis kendi ilerine baktlar. Sa
de Ermenilere lafla yurt lzmdr deyip getiler. Bu syle
dikler: Ermenilie Avrupa diploma; !nr: tarafndan sylen
mi bir mersiyedir. Bir kitabe- stngA mezardr. Hi olmaz
sa bu kadarn yaptlar ya!.. Ermeni Yurdunu demek biz Av
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 123

rupa diplomatlaryla beraber gmdk. Onu konferansa ko


yup da bu suretle bitirmemeleri deta hortlamasn diye ze
rine ta koymalar demektir. Sade mersiyesini onlar okudu
lar.
Avrupallar daima Ermenileri doktorlarn laboratuvar-
larda adatavan, hinddomuzu harcamalar gibi harcamlar
dr. Ermenilere AvrupalIlarn ii sade bu, bir defa deil, bir
ok ve daima byledir. Ama o millet bunu hl anlayamaya
cak kadar aklszlk gsterir. Hem de Ermenilerin Trki
yede tarihi bir haklan yoktur. Eer Adanada eski kk
Ermenistan hak sanyorlarsa orada Trkler Ermenilerden
ok oturmulardr. Hatta Hetom Ropen ve Loziyon Naha-
rar ve ailelerinin sonuncusu Franszdr. Nitekim Fransa Ha
riciye Nzn Pion bunu Fransz Mebuslar Meclisinde ak
a syleyip Kilikyada Fransz hakkn ileri srmt. Ora
ahalisi ise Trktr. Ermeniler hibir vakit ekseriyet yapa
mamlardr. Seluklular Aniyi alnca Ermenilerden bir
ksm Bizansa dehalet etmiti. Bunlar 20.000 kadar insand.
te Ermenilerin Adanada zuhurunun menei budur. Hem
bir millete iki yurt ne oluyor?., Ararat da var ya!..

BZ VURACAKLARMI!..

Konferansn ilk itimandan az bir mddet sonra idi. Er-


menilerin smeti, beni vuracaklar ayi olmu idi. svirede
polis Fransa ve Belika polislerinden malmat alyor. Bunla
r bize de sylyordu. Bunlara gre Ermeniler birini ldr
mek iin IvOzana Ermeni yolluyorlar. svire polisi bu husus
ta pek dikkat ve gayret gsteriyordu. Ermenilerin bir m
him komitesi Brksel'de biri Pariste, biri Cenevrede imi.
Brkselden Harbiye Nazn merhum Nzm Paa (84)mn
olu gelmiti. O da bu hususta malmat getirdi. Bu mal
124 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

mat arasnda u da var: Ermeniler, Rza Nur da bamza


nerden kt, bu Talt da geti. diyorlarm. svire polisi
bizimle megul. Lozan Polis Mdr ekseri bizim otele geli
yor, oraya sivil polisler koymu, geleni, gideni tetkik ediyor.
ki sivil polis de bize verdi. Bunlar smet Paa sokaa kar
ken arkasndan gidiyorlar.

BR AMERKALI, ERMENLER NAMINA BZ


LMLE TEHDT EDYOR

Celseyi terk ediimden birka gn sonra idi. Henz de


Cenevrede Comitee philarmenienne adnda bir cemiyet
varm. Onun azasmdan drt kii beni grmek iin Cenev
reden Lozana gelmiler, grmek istediler. Bir odaya al
dm. Bunlarn iinde Amerikal, svireli mhim ahsiyetler
varm. Gelenlerden biri de Amerikal. Fransz kinci Ce
nevre Darlfnunu muallimlerinden imi.
Gryoruz, bunlar Ermenilerin mazlumiyetinden,
hrriyet ve yurt istediklerinden, bunun insani ve zaruri oldu
undan bahsediyorlar. Yani ayn nakarat... Hulsa Ermeni-
lere Kilikyada yer verilmeliymi. Dedim ki: Bu olmaz bir
eydir. Trk milleti bunu yapamaz. Terbiye dairesinde tat
l tatl bu hususta cevaplar verdim. Amerikal adam kzd,
terbiyeyi brakt ve sert sert dedi ki: Siz eer ErmenUere
yurt vermezseniz sizi vuracaklar! Ben yine terbiye ve sk
netle dedim ki: Bizim kabahatimiz ne? Trkiye denen bir
hkmet var, vermeyen odur. Biz memuruyuz. Biz olmasak
bakasm memur eder, Hayr, sizin de kabahatiniz vardr,
sizi vurunca baka ahs yurt vermemeye cesaret edemez.
dedi. Meerse bu adama insanca sz sylemek gelmezmi.
Bir tuhaf eymi... Syledii szler vahimdi. Bizi Ermeniler
namna lmle tehdit ediyordu. Kzdm ve ona lyk olur su
rette cevaba baladm. Dedim ki: Msyi.. Dnyada hi
KNC KOMSYON. NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 125

kimseye, hibir millete badihava, insaniyet namna, laf ile


yurt vermezler. Bunun tarihte misali yoktur. Yurt ve hrri
yet almaya lyk bir millet bunu kan dkerek alr. Nitekim
Trkler yaptlar. Ermeniler de imdiye kadar bu yolda idi
ler. Birok defa isyan ettiler. Trkleri krdlar geirdiler,
harplerde Trkn dmanna iltihak ettiler. Sokaklarda
Trk ricalini vurdular. Vka kan dktler, bu usul tecrbe
ettiler, ama kudretleri yetimedi. Her isyanlarnda tedib
edildiler. Demek ki bu milletin yurt ve hrriyet almaya he
nz kuvveti, yani hakk yoktur. Yaptklarnn hibiri fayda
vermedi. Yine fayda vermeyeceini ben size imdiden syle
yeyim. imdi bu kadar kan ile alnamayan ey, bizden insani
yet namna diye lafla alnabilir mi? Bunu dnmyorsu
nuz. Szle olmayacan benden aldnz cevapla renince
beni lm ile tehdit ediyorsunuz. Sizi bir adi katil, ekya
tabiatnda gryorum. Efendi!.. Pek sevdiin Ermenilere
syle!.. imdiye kadar Trk devlet ricallerinden birka kii
vurdular. Bundan byle bir Trkn canna kysnlar, Trki
ye de bu bir Trk yerine on bin Ermeni katliam etmeye aha
li yemin etmitir. Cihan ve insaniyet de buna bir ey diye
mez. Tamamiyle merudur. Sen Ermenerini ok seviyor
san, bunu anlat. Ermenileri suikastten vazgeirt! Bu suretle
binlerce Ermeniyi lmden kurtarrsn!..
Herif aalad. Fakat komiteci bir eymi galiba, belki
de bizzat bir Ermeni idi. Daha sert bir tavrla, Katliam ya
pamazsnz. Bir kii yerine on bin kii ne hakla kesilir? de
di. Dedim ki: Ermeniler yurt diye mazlum bir zavall dip
lomat nasl ne hakla keserlerse, onbin Ermeni de 6 hakla
kesilir.
Cenevre Darlfnunu profesrlerinden ihtiyar bir
adam olan delege benim hiddetimi ve cevabm grnce bu
adam azarlad ve susturdu. Kendisi mlyim birka sz sy
leyip mzakereyi bitirdi ve gittiler. Millet hizmetinde insan
126 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

ne bellara uruyor. Namuslu olunca para gibi bir ey de ka


zanmyor. Badihava bel... Bu szlerim Ermenilerde byk
bir intiba brakm. Bunu bu sefer Pariste rendim. Bako-
mitaclardan Terminasyan ile gryordum. Yanmda biri
si de vard. O, Ermeniye Mustafa Kemali vurmalarn tavsi
ye etti. Ermeni, Sonra stanbuldaki Ermenileri katliam
ederler. Yapamayz. dedi. ok memnun oldum.
Bunlar tabii Ermener yollamlard. Ermener her va
staya mracaat ediyorlard. Bizi ldrmeye teebbs ediyor
lard. Hi olmazsa bunu tehdit olarak iaa ediyorlard. Fa
kat tehditten ziyade sahih olarak kabul etmelidir. nk mi
sller dolu. Suikast, Ermeni milletinin sipesyalitesidir. Yi
ne bunlar da bu yolda devam ederlerse Trkler de bir gizli
komite yapp Ermeni politikac, komitac vesair ileri gelenle
ri mukabele bilmisil olarak ldrmelidir. Benim tabii bu va
ziyet iinde Ermeni suikasdinden korkmam, hi olmazsa
tedbir alp ihtiyatl bulunmam lzmd.
smetin svire hkmetinden istedii iki muhafz polis
ten baka beraber getirdii muhafz on neferi ve zabitleri
vard. Ekseri sokaa smetle beraber kyorduk. Kendi mu
hafazas sayesinde ben de muhafaza olunuyordum. Fakat
yalnz sokaa kacak olsam benim muhafzm yok. Yalnz
dolayorum. Nihayet iime korku girdi. Bu yle bir i ki,
tecrbe edilemez. htiyatl olmak evldr. Bir gn smete
dedim ki: Ben sokaa knca arkamdan birisi muhafaza
etse iyi olur. Bu Ermenilerden korkmaldr. Btn bu hi
kye ettiim eyleri bilen smet bana ne dese beenirsiniz:
Ermeniler seni vurmazlar. Bu arkada m? Bu adamdan
bir kat daha soudum. Belki de ldrldm istiyor...
Aras biraz geti. Noradonkyan (85) bizi ziyaret etmek
istedi. Kabul ettik, geldi. Bu zat bizim ayan azasndan idi. O
vakitten tanrm, grtm adamd. Hatta ttihatlar Ce
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES V E AZINLIKLAR 127

miyeti hafiye bahanesiyle beni hapsettikleri vakit lehime bir


makale neretmiti. Evinde zengince bir ktphanesi de var
d. Kitaplarndan da istifade ettiim olmutur.
Geldi, ihtiyar adam. smet-le beraber ieri aldk. Otur
du. Byk bir heyecan iinde idi. Sylemeye muktedir ola
mad. Baylr gibi oldu. Grlyordu ki kalbi mthi arp
yordu. Hsn muamele ettik. Nihayet sknete geldi ve
yle sze balad:
Benim btn vcudum Trk nimetiyle vcuda gelmi
tir. Yalnz ben deil, babam, babamn babas da byle. Hep
Trk memuru. Bu sebeple Trke minnettarm. Sadkm...
imden dedim ki: Dediklerinin birinci ksm doru,
ama ikinci ksm tamamiyie yalan. Trkn memuru, ayan
azas, Hariciye Nazn iken ona elinden gelen her ihaneti et
tin. Trk keki seni de baban da memur yapmasayd. Mta
rekeden beri de Avrupada kap kap dolatn, btn devlet
lere mracaat ettin. Trk mahvedin! Yerinin bir ksmn
Ermenilere verin!.. dedin. Dorusu ok sadksn. Yediin
ekmee krann gzel ifa etmisindir...
Durdu, aznda bir ey geveledi, geveledi, sylemedi.
Nihayet syledi. Hulsas u: Ermeniler pek perian imi.
Onlara Cebelibereket havalisi yurt olarak verilmeliymi.
Btn vcudunun Trk ekmeinden yaplm olduunu
be dakika evvel syleyen bu adam, imdi Trke en byk
ihaneti nmzde yapyor. Bu adam kemal-i hakaretle ko
lundan tutulup derhal dar atlmaya lyk, fakat, ihtiyar, es
ki inalk, onu Trkiyenin mhim mevkilerinde grm ol
mak... Byle bir eyi yaptrmad. Fakat insann kzd, ada
m aptal yerine koyuyor. Ancak pek de aptal zannetmesin
diye dedim ki: Bu Cebelibereket neresidir? zah ediyor.
Dalk, sama bir yermi... Niye Klikya demiyorsun? de
dim. Acele bir tavr alp: Yoo... Kilikya deil... Kilikyay is
128 Dr. RIZA NURUN LOZAN HA'HRAIARI

temiyoruz. dedi. Kahkaha ile glecektim... Bu adam ser


sem. ocuk oyunu yapyor. Karsndakiler! sersem zannedi
yor. Dedim ki: Noradonkyan Efendi!.. Cebeliberet Kasta
monu vilayetinden deil ya! Kilikya denilen Adana vilyetin-
dendir. imdilik onun kesine yerleirsiniz demek... Lf
yok!.. Bu adam ylardan beri bu kadar dolam, uram,
Ermeni yurdu alamam. Biz de Lozanda bunu trl iddet
le reddettik. imdi gelmi de bizi, buras Kilikya deildir,
Cebelibereket diye kandrp alacak!.. Ermeniler ilk grn
te zeki gibi grnrler, ama esasnda kafaszdrlar... Bakt
ki olmuyor* tekat maan istedi. Bunu istemek iin de yz
surat olmalyd. Hem yurt, hem tekat maa, iki katl ek
mek kadayf, yurt, arpalk... Al ey...
smet, Noradonkyana hibir cevap vermedi. Nesine l
zm. Yine Ermenileri kzdrrsn. Btn husmeti stne R
za Nur alsm. O, onun kaza bel sanddr.
Lozanda ngiliz hafiyeleri kaynyor. Baktm, bizim otel
de Caningham (86) da var. Bu zat vaktiyle Harb- Umu-
mide beni muhakeme eden ngiliz divan- harbinde idi. O ra
dan tanmtk. Gzel Trke bilir. Kbrsta renmi. M
tareke bidayetinde stanbula gitmi, orda alm ve Trk
lerce maruf olmu. Bizim ise hi istihbaratmz yok. Bu yz
den mkl vaziyetteyiz.

6 - Mteferrik meseleler

Ekalliyetler iine devam ediyoruz. Bu bahsin birok yer


lerini istediim ekle soktum, kabul ettirdim. Be, alt ey
var ki, uyumak mmkn deil, olmuyor. Hristiyanlarn as
kerlikten istisnas, ekalliyetlerin dini, rki, lisani diye taksi
mi, mbadeleden evvel bize gelmi Trklerin Yunanistan
daki emlkinin o vakitki vaziyetine gre ve altn olarak Yu
KNC KOMSYON. NFUS, ESR MBADELES V E AZINLIKLAR 129

nan Hkmeti tarafndan tediyesi, ilh... Bunlara dayandk,


kaldk. Uratka urayorlar. Ben de dayandka dayan
yorum. Bunun iin trl ekiller gsteriyorlar. Hristiyanlar-
dan mstakil taburlar yaplmas, hastahanelerde kullanlma
s, askerlikten istisna edilip buna mukabil mebus olmak gibi
siyasi haklardan tecrid edilmesi, bedel-i nakdi gibi muhtelif
eyler. Ben de, Madem ki Trk vatandadrlar, onlar gibi
vatanm hem nimetini tatmal, hem de derdini ekmelidir.
Kanun huzurunda msavat en esasl prensiptir. diyorum.
Mnakaa uzayp, dallanp gidiyor. Bir aralk bu maddeyi,
yani askerlik iini Cemiyet-i Akvamn takdirine havale et
mek ekline sokmak istediler. Ona da raz olmadm. Hasl
bu askerlik ii ile, afv- umumi ii ve daha bir iki ey halledi-
lemeyip kald. Vatana ihanet edip igal zamannda, igal
kuvvetlerine hizmet etmi yzelli Mslman afv- umumi
den istisna etmeyi ngilizler ile hususi grerek hallettim.
ngilizler bu adamlar kullanmlar, bu hale koymular,
imdi onlan himaye etmediler. Ben hurda adedi kararla
trdm. ahslar yoktur.
Askerlik ve dier mklleri sonunda Kalpison ile husu
si mzakerede hallettim. Mbadele bahsinde syleyeceim.
Yoksa zabtnamede grld gibi kolayca olmamtr.
Bu mnakaalar esnasnda bir hadise vardr. Bu da baz
eylerin muahedeye konmayp sade zabtnameye dercedil-
mesidir. Bunlar mhimdir. Lzumunda zabtnameler hkim
dir. Ve o i o vehile yaplr, ite Lozan Muahedesinin im
zasndan sonra smete muahedenin tatbikat iin bir heyet
tekilini syleyip srar etmitim. Sebeplerini yazmtm. Bir
sebep de budur. Yazk ki, bunlar, yani bin mklat ile te
min ettiim nice krlar tabiri vehile gme gitmektedir.
Hasl ekalliyetler bahsi kmilen karargir olarak bitti.
Buna ait afv- umumi beyannamesi de uyuularak yapld.
Montagna bir rapor ile bunlar ikinci komisyona verdi.
* Forma: 9
130 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

Bu mzakerelerin henz ilk devrelerinde idik. Hukuki


iler iin mavirlerden Veli Beyi beraber gtryordum.
Samda oturtuyordum. Sekiz devlet birden zerimize ulla
nyor. Adeta yetmi iki buuk millet veya mahallenin btn
kpekleri zerimize saldryor. Zabtnameler okunurken, o
kadar mteessir olmayan bir ey bilfiil celsede pek tesirli
oluyor. Biri brakyor, biri sylyor, insan sarsyor ve art
yorlar. Bir gn hararetli bir mnakaada byle bir umumi
hcumda ben btn kulak kesilmiim, bir ey karmayp ce
vap vereyim diye herbirini dinliyorum. Massolmu bir halde
yim. Tabii sinirlerim de gergin. Bir aralk samda bir ey ol
du. Beni ekiyorlar, bam evirdim. Baktm Veli. ki eliyle
omuzumdan yakalam, beni ekiyor. Yzne baktm, elim
bir felkete, mthi bir lm tehlikesine dm, d kop
mu bir sima ile: Beyefendi, ver de kurtulalm deyip yalva
ryor. Deli gibi olmu, omuzumu brakmyor. Bu manzaray
Frenkler phesiz grdler. Hcumlarnn tesirini anlayp
zafer neesine dtler.
Bir an mukavemetimin sarsldn hissettim. Mthi
bir cenge girmisiniz, dyorsunuz. O kadar dalmsnz
ki korku aklnza gelmek iin vakit ve duygunuzdan, dima
kuvvetinizden isiz ve bo kalm bir zerre bile yok. Tam bu
esnada yannzdaki gvendiiniz ve icabnda bir kuvvet ve si
ze istinadgh zannettiiniz arkadanz, Teslim o!!.. deyin
ce insann dizinin balan zlyor. ok fena ey. Bu hal
ani oldu. Bereket versin derhal aklm bama topladm.
Ona Sus! Cidale devam edeyim. dedim. Aklma geldi ki
bir defa sinirleri sarslmtr. Yine yapar, cezri hareket l
zmdr. Sert bir sesle, Sen ne hafif adammsn! imdi bur
dan dar k!.. dedim. kt gitti, kurtuldum. ime de
vam ettim. Onun bu halini gren Frenkler, bunu da grd
ler.
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 131

Bu mnasebetle Veliyi nasJ grdm ksaca zikrede


yim. nk bu adam hl Hariciye Vekletinde mhim bir
memuriyette imi. Bu zat fevkalde bir zek sahibi deilse
de zeki denen insanlardandr, okumutur, hukuki malmat
vardr. Terbiyeli, nazik ve yumuaktr. Zannmca iyi yrekli,
namuslu bir insandr. Duruu yle intiba vermektedir. Fa
kat fevkalde zayf, tabansz, bozguncu, menfi zihniyetli bir
adamdr. Mnakaann iddetine dayanamad. Sinirleri -
zlverdi. Grdm ki, beraber gtrmekte bir fayda yoktur.
Bir daha yanma almadm. Bu hilkat meselesidir. Kabahat
deildir. Fakat dier bir mesele oldu, onda kabahatlidir.
Bir gn kendisini bir sukomisyona memur ettim. Huku
ki bir mesele idi. Bunu u suretle mdafaa et, byle bir ne
tice kabul ettir! dedim. Bana, Ben bu meseleyi byle m
dafaa edemem. dedi. Niin?.. dedim. nk haksz
dr. dedi. Fena kzdm. Hem tabansz, hem de zihniyeti
yanl. Dedim ki: Ayol, burada hak mevzuubahis deildir.
Burada devletlerin, menfaatleri mevzuubahistir. Frenkleri
grmyor musun? Nice haksz ileri bizden istiyorlar. Hem
hak dediin nedir? Bu zamana, devre, ilim ve fennin dere-
ce-i terakkisine, muhit ve zihniyetlere gre deiir. Biz bura
ya biri tarafndan menfaatlerinin mdafaas iin cretle tu
tulmu avukatlar olarak gelmiiz. Madem ki bu memuriyeti
kabul ettik, onun menfaatini haksz da olsa mdafaa edece
iz. Avukatlar mahkemede bir caniyi de mdafaa etmiyor
lar m? Siz de avukatsnz...
Tekrar, Ben haksz dava mdafaa edemem. dedi.
Bunu byle deme!.. Haksz bir davay mdafaa iin delil ve
senetler bulmaktan acizim dersen daha doru olur. Bunu da
baka arkadalarla mzakere eder, bulursunuz. Hem bizim
132 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

davamz haksz deil, hepsi bize gre hakl. dedim. Hayr,


haksz dava mdafaa etmem. dedi. Temerrd etti. Fena
kzdm. Demek zihniyeti de bozuk. Memuriyetini ve vazifesi
ni idrak edememi demek. Dedim ki: Madem ki byle, m
avirlii ne diye kabul ettin? Sana anlatyorum. Hak deil,
menfaat mdafaas mevzuubahis diyorum, onu da anlam
yorsun. Gryorum ki sen hibir ie yaramazsn. Bir daha
hibir ie elini srme! H atta bizim hususi mzakerelerimize
de itirak etme! nk zaaf unsuru oluyorsun. Bir daha
hibir ie kartrmadm. Oturdu, gezdi.
Galiba bu adam bir defa da bir sukomisyona gitti. Ve
verdiimiz emre mugayir olarak derhal verip iin iinden
kt idi. Notlarmda bu kayd bulamadm. Fakat hafzam
da byle bir ey mhim bir surette var.
Veli ii iyi bir derstir. Enternasyonal konferans mzake
re, mdafaa ve emsaline gnderecek adamlar cevvl, zek,
malmat ve emsali meziyetlerinden daha evvel sinirleri ga
yet kuvvetli, cesur, mukavemeti yksek insanlardan olmal
dr. Bu bir harptir. Hangi kumandann sinirleri kuvvetli
ise o zafer kazanr. Ve hele bunlarn Trklk ideali olan
kimselerden olmas katiyyen lzmdr.

*
#*

B) AHAL MBADELES

Yine tekrar edeyim. Ahali mbadelesini ben konferan


sn en zor ve dadaal ii olacan zannediyor, nasl teklif
edeceimi dnyordum. Bir gn kudret helvas gibi aya
mzn ucuna dt. Hl ayorum. lerden biri oldu. Ne
ler ektim, istediim hale koydum. Fakat hepsi bitmiyor.
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 133

Lozanda mzakere esnasnda rendim. Frenklerde


esasl bir zihniyet var. Bunun haricinde i yapamyorlar. Bir
ey almaynca asla bir ey veremiyorlar. Bir ey, mesel elli
kuru verecekleri vakit hi olmazsa ellerine bir kuruluk bir
ey sktrlmaidr. Tuhaf insanlar. Bu sebeple mutlaka pa
zarlk yaparlar. Yahudiden daha iyi pazarlk. Bir de ilk
hamlede bunlara bir ey vermek, ne kadar ufak olursa olsun
tehlikelidir, uratrarak verirsen, onlara kymetli oluyor.
Bir de verirken pek dikkatli olmaldr. Derhal hududunu ge
erler. Mesel parmann ucunu uzatr verirsen, derhal
elinden ve bileinden yakalarlar. Eer elini verirsen hemen
kolunu ve omuzunu yakalarlar. Bunlara on vereceksen mut
laka bir uzatmalsn. Pazarlk pay brakmay unutmamal
dr. Bu ok mhimdir. Gerek ekalliyetler iinde, gerek aha
li mbadelesinde mhim ve hayati noktalar var, muallkta
kald. Aylardan beri askntda duruyor. Bir trl bizim arzu
muzu kabul ettiremiyorum. Dndm, bir pazarlk pay l
zm. Frenklerin zihniyetini okamal yani onlara bir yem gs
termek. O da pek kymetli bir ey de olmak ki azlarnn su
yu aksn, bunlar yola getirebilsin. Bu da patriki ve Patrikha
neyi stanbuldan kovmak. Kovmaktan feragat edince bu
mspet veri deil, menfi veri olur. Tam mnasip. Btn
Hristiyanlk lemini alkalayacak bir ey. Sonra bunu al
mak iin istediim o muallktaki eyleri derhal verirler. Me
seleyi iyice dndm. Halbuki, Patrikhanenin stanbuldan
gitmesi bizim zaranmzadr. nk bu ylan yuvas pene
miz altnda durmaldr. O vakit dekinden karmayz.
Eer kovarsak Aynaroza yerleir, istedii gibi zehrini saar.
yi bir koz, fakat tehlikek oyun. yi idare etmek lzm. dare
edip istediklerimizi alarak tardndan vazgemek. Bu onlara
tarafmzdan verilmi milyonlar yerine geecek, keyiflene
cekler. Benim istediklerimi de bana sevine sevine verip m
kllerimi halledecekler. Ancak ya tardma raz olurlarsa...
134 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

1 - Patrikhane tartma masasnda

Patrikhanenin tard bize hkmete verilen talimatna


mede yok. Akla gelmi ey deil. Baka aren de yok ama.
Bu noktay ben dallanmasn diye bizimkiler ve hi kim
seye sylemiyorum. Bir gn ya Allah!., deyip Patrikhanenin
stanbuldan tardn celsede resmen teklif ettim. Ve bunda
iddetle devam ve srar ettim. o kadar iddetlendi ki, tam
mnsiyle kyamet koptu. Dnyaya yayld. En mhim mese
le oldu.
Sonra tarddan vaz getiim vakit Frenkler de hatta bi
zimkiler de atlar. Bana, Bu iddet ne idi. muvaffak ol
mak kabiliyetini de gstermiti. Sonra birden byle vaz gei
verdin?.. dediler. Ne yapaym askerlik, rki, dini, lisani
ekalliyetler ve emsali daha mhim. Bu mzakerelerde ma
vir olarak yanmda bulunan Mustafa eref bir gn celse ni
hayetinde bana yle demiti: Sizin sinirleriniz mutlaka e
liktendir. Bu kadar heyecana nasl dayanyorsun? Fakat bu
gn anladm ki, Patrik salland gidecek. Halbuki biraz son
ra birden Patrikin kalmasn kabul ettim. Ben Patriki def
iin iddetle hcum ediyordum ama bir taraftan da kabul
ediverirler diye yreim hopluyordu. Birden Patrikin tardn
dan vazgeiimin sebebi var, syleyeceim. Bir konferansn
resmi zabtlar, muahede maddeleri her eyi ifade etmez.
lerin o kadar iyzleri var ki, onlar neler olmutur, gste
rir. te Lozan iyi anlamak, bizden neler istemiler, biz
bunlar nasl red ve def etmiiz, muahede ne hale gelmitir,
orada neler olmutur, bilmek iin muahedenameyi, zabtna
meyi okumakla beraber, benim bu yazdm hatratn Lo
zan bahsindeki hususi mzakereleri ve iin i yzn, keza
her mesele iin bize verdikleri projeleri, bizim mukabil pro
jelerimizi, inktadan evvel bize imza ettirmek istedikleri
muahede msveddesini okumak, mukayese etmek lzmdr.
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VB AZINLIKIAR 135

Bahsettiim projeler ve emsali Sinopta benim ktpha-


nemdedir. Orada konferansa ait birok resimler de vardr.
Yunanllar istila ettikleri yerlerimizde eraftan birok
insan almlar, Yunanistanda zindanlara doldurmular,
bekletiyorlar. Bir ksmn da tede beride ldrmler, vata
nmzda mthi tahribat yapp ehirler ve kyler yakm, yk
mlard. Bunlar vilyetlerde tespit edip peyderpey bize
gnderiyorlar. Ben de celselerde bu listeleri resmen veriyor
dum. Bunlara rehine sivil esirler diyoruz. Bu listeler e bun
lar kurtarmak, hem de Yunanllarn bunlardan ne kadarn
ldrdklerini btn cihana gstermek milli gayesini takip
ediyorum. Yunanllar da gryoruz ki bundan ok korkuyor
lar. Bu ii kapatmaya alyorlar.
Birka celse ve mnakaa ile esirler mbadelesi istedi
im gibi oldu. Bir itilafname de vcuda geldi. Ben bunlar ki
tabm uzun olmasm diye sylemiyorum. steyen muahedeye
ve icabnda zabtnameye mracaat etsin. Bunda bizim esas
maksadmz Yunanllar bizim btn esirlerimizi zmire geti
rip karsnlar. Biz kontrol edelim. Doru ve tam ise onlarn
kini o vapura ykleyelim idi. Byle oldu. Fakat tatbikatta bi-
zimker bunu yapabildiler mi bilmem. Bunu yapamadlar
ise hkme yazk...
Artk ahali mbadelesi mzakerelerine baladk. stan
bul Rumlar ile Garbi Trakya Trkleri mbadeleye tbi ol
mayacak. Onlar stanbulu teklif etter, ben de mukabele-
ten Trakyay. Bence hesap yle idi: Askerlik (yani gayri
mslimlerin askerlik mecburiyeti) evvelce de izah ettiim gi
bi stanbulda da Hristiyan hatta Yahudi brakmayacak.
Garbi Trakyada ise Trkler kesif kitle halindedir. Kalsnlar
imdilik kr bizde. Ryan fesat srd. stanbul denince Kad
kynden itibaren ta zmite kadar varrm, sayd. Al bir
bel daha!.. Ura, ura skmez. Onunla baaba hususi
mzakereler yaptm. Bu hududu Erenkye indirinceye ka
136 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

dar canm kard. Bir mhim meseJe de Yunanllarn muh


telit zamanlarda Trklerin arsa, iftlik ve binalar ellerinden
almak iin yaptklar muhtelif istimlk kanunlar oldu. Bun
larla bu mallan sudan ucuz alm, hem de bu paray da ver
memi. Bu da bin sava. Dayand kald. Bu esnada adm bil
dirmeyen biri bana posta ile bu kanunlar, numaralarn ve
tarih-i neirlerini gnderdi. Bizim hkmetin ve heyet-i
murahhasann bundan haberi bile ybktu. Bu adamdan Al
lah raz olsun. Kimya gibi geldi, hzr gibi yetiti. Yunanllar
Trkleri imh iin ikide bir kanun yapp mallarn ellerin
den bedava almlarm. Hemen ie giritim. Bu kanunlar
hkmsz telkki ettirmeye ve byle ellerinden mallar al
nan Trklere o vakitki piyasa mucibince ve altun olarak pa
ralarn tediye ettirmeye Yunan Hkmetini mecbur etme
ye altm. Yunanllar buna asla yanamak istemediler. Bu
esnada Venizelos yok. Caclamanos ile cenkleiyorum. Bu
adam zekca yksek deil. Hem de pratikten ziyade akade
mik bir adama benziyor. Bir iyi mdafaa yapamyor. Sade
mklt karyor, kabul etmemekte srar ediyor. Israrda
ok kuvvetli. Bu kanunlan numro ve tarihleriyle celsede
okudum, saydm. Yaptklan eylerin cebri msadereden ve
Trkleri iktisaden imhadan baka bir ey olmadn syle
dim. Bunlar komisyon zerinde pek tesir etti. Bizim hakk
mz tasdik ettiler. Montagna, Fransz ve ngiliz delegeleri
Caclamanosu sktrdlar. Bu adamlarn mallarnn hakiki
bedelini denmelidir. Trk delegesi de Trkiyede bu hal
varsa mtekabilen tesviyesini kabul ediyor. dediler. Evet,
yle syledim. nk bizde byle istimlk kanunlan yoktur.
Bunu da celsede Biz byle ey yapmadk. Trkiye hak, in
saniyet hkmetidir. dedim.
YUNAN GENERALNN DANGALAKLII
Bu esnada tuhaf bir ey oldu. Daima celsede bulunan
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 137

ve hibir laf sylemeyen Yunan delegesi General Mazarakis


dedi ki: Bizde bu istimlk kanunlar var, Trkiyede yok
mu. Bu halde nasl mtekabiliyet olur. Bu sebeple kabul
edemeyiz. Galiba General bir cevher yumurtluyorum zan
netti. Acele bunu syledi. Halbuki bundan l hamakat ve
aleyhlerine delil olamazd. Derhal cevap verdim: General
tasdik ediyor ki, biz bu kt eyi yapmamz. Bunu kendi
lehlerine delil zannediyor. Mtekabiliyet olmadndan tek
liflerimizi kabul etmiyor. Madem ki, mtekabiliyet lzm
m, o halde teklif ediyorum. Sukomisyon o ii on gn talik
etsin, on gn beklesin. imdi biz Ankaraya yazarz Trkiye
de bir istimlk kanunu yapar, btn Rumlarn mallarn
bedava ellerinden alrz. O vakit mtekabiliyet olur. Mese
leyi bu suretle hallederiz.
Mazarakis kpkrmz oldu. Celseye devam edemedi.
Be on dakika sonra savuup gitti. Demek fena utand. Z a
btname s. 588de bu mesele yazlm ise de aynen bunu iyi
ce izah eder tarzda yazlmamtr.
Ben bugnlerde Montagna ile ok dost geiniyorum.
Onu bir dziye Yunanllar aleyhine tahrik ediyorum. Erme
ni meselesi hadisesinde ona verdiim ders, indirdiim darbe
de ok iyi tesir etmi, bana adeta yaltaklanyor. Eski byk
lk taslama ve mirlik tavrlar yok. Celselerde de bana ce-
meler yapyor. Benim szlerimi kabul ve mdafaa ediyor.
Hakkmda nazikne tabirler kullanyor. Ben hususi hayatm
da birine pek glkle darlrm. ok sabrederim. Fakat bir
defa da darlnca bir daha banmam. Bartm ndirdir.
Halbuki Lozanda devlet iinde tamamyla baka trl ol
mutum. ahsi haysiyetimi ayak altna almtm.
Bu gibi mzakere ve ilerde ahslan bilhassa hususi g
rmelerde tesir ve nfuz altna almak, suggestion (87) yolu
nu bilip yapmak, onlara manen tahakkm etmek pek m
138 Dr. RIZA NUR'UN LOZAN HATIRALARI

himdir. Bu da zek, malmat, dirayet ile olur. Bu sebeple


dir ki, delegelerin ahslarnn ok ehemmiyeti vardr. Mese
l Curzon gibi ki derhal tesiri altna alyordu.
Montagna bu istimlk iinde Yunanllar ile urat, dur
du. Caclamanos bir trl yola gelmedi. nk Yunanis
tann bize ok altn vermesi lzm geliyordu. Orda kalm
Trk serveti mhimdi.

2 - Yahudiler Oyun Peinde

Muslihiddin Adil (88) adnda biri Lozana gelmi. Be


nimle grmek istedi. Grtk. Bir mddettir bizim otel
de grdm bir adam. Kendisinin btn Makedonya Trk-
leri namna murahhas olarak geldiini ve bu Trkler nam
na bize teklif ve ricada bulunmaya memur olduunu syle
di. Buyurun!., dedim. Dereden tepeden trl mukaddeme-
lerden sonra Selnik vilyeti Mslmanlarnn ahali mba-
delesinden istisna edilmesini, rica etti. Bu makul bir teklif
deil ama smet Paaya syleyeyim tekrar grrz. de
dim. Kim olduunu soruturdum. stanbul Darlfnununda
profesr olup Selnik Dnmelerinden imi. Burasn syle
miyor. Tekrar grtm. Bunun sebep ve menfaatlerini ken
disine sordum. Dedi ki: Biz Trkler Makedonyada ekseri
yet yapyoruz. Orda kalrsak istikll yapacaz. Bir Trk
Hkmeti teekkl eder. Bu byk bir menfaattir. Dedim
ki: Nfusunuz bu ie kfi deildir. imdiye kadar bizden s
tanbul ve Anadoluya hicret etmi olanlar da yine kfi n
fus olamaz. Hem o, Trkleri tekrar Selnik ve civarna nak
letmek imknsz bir eydir. Hayaldir. Hem Yunanllar da
bunu yaptrrlar m? Bir de Yunanllar size istikll veya
muhtariyet verirler mi? Byle ey kan ve kuvvet ile alnr.
Buna da iktidarnz kfi deildir. Fikriniz gayet yanl. Bil
KNC KOMSYON: NFUS. ESR MBADELES VE AZINI.IKIAR 139

kis siz bu mbadeleyi iddetle istemelisiniz. nk Yunanl


lar orda kalanlar birer suretle ve tedricen imha edecekler
dir. ptida iktisaden mahvederler. Sonra cannza kasdeder-
ler. Bir asrlk bir tarih var. Mora'dan beri bu byle. Mora
ihtilli zamannda Morada Trkler ekseriyet tekil ediyor
lard. Be on yl iinde orada ila iin aransa bir Trk kalma
m oldu. Sonra Atina, sonra Teselya meydanda. imdi sra
Trakya ve Makedonyadadr. dedim. Baktm sendeledi. D
vas mantki deil, kmilen samayd. Cevap bulamad. Fa
kat beni ill mbadeleden istisna fikrine ircaa alyor. Git
tike de daha ziyade samalyor. Olamaz deyip kesmek
ten baka are bulamadm.
Bu adamn teebbs dedii gibi deildi. Bana messir
ve kuvvetli bir yalanla Yahudi dolab yapyordu. Makedon
yada istikll filn hep bizim gzmze boya idi. Kandra
cak... Gayesi srf Selnik Dnmelerini mbadeleden istis
na ettirmektir. Demek Dnmeler yol masrafn vererek onu
bu i iin Lozana gndermilerdi. Makedonya Trklerinin
mmessili olmas yaland. Demek ki, Dnmeler Selnikte
kalmak istiyorlard. Hatta stanbuldakiler de tekrar Sel-
nike hicret edecekler. Demek Trkiyede bunlar da Trk
ten baka dnen ve zd menfaat sahibi bir zmredirler.
in felketi bunlar Trk grnyorlar. Rumlar, Ermeniler,
bunlardan ok iyi. nk hi olmazsa onlara Rumdur, Er-
menidr diye biliriz. Bu ecnebi unsur, bu parazit kanmzda
saklanyorlar. Yzlerini gzlerini kannzla boyuyorlar. By
le bir zmreden birini sivriltmek, Darlfnuna profesr
yapmak fena ey!.. Bu adamlar kendi hesaplarnda da hata
da idiler. nk Yunanllar onlar orda rahat brakrlar m?
Hele ticari bir unsur olduklarndan Yunanllarn herkesten
evvel hcum ve mahvedecekleri zmredir. Yahut da derhal
tanassur etmeleri, Rumca konumalar lzmdr. O halde bi
140 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

le yine madun muamelesi grrlerdi. Karaman Rumlannn


bile grdkleri byledir. Bu arada yani Trkn can, ba
kaygusunda olduu gnde Sabatay Sevinin oullar da bu
ite idiler...
te Frenklerle, resmi mzakerelerle, bizimkilerle u
ra. Bir de, ikide bir, trl emellerle byle adamlar da geli
yor, bizi uratryorlard.

HAHAMBAI HAYM NAUM EFEND


MAVRMZ OLDU ()

Bir mddettir stanbul eski Hahambas (Hayim) Na-


um bizim otelde grlmeye balad. Baktm, bir gn s-
metle gryor. Ne yapm yapm, kimi vasta yapm bil
mem, smete yanam. Yaman Yahudi!.. Artk smetten
ayrlmyor. Yemek zamann biliyor ya asansrn kapsnda
bekliyor. Derhal smetin koluna giriyor, belinden yakalyor.
O da onun. smeti lzumu yokken holde dolatryor. Sonra
yemek salonunda, sm etle akalayor, glyor. Anlalyor
ki herkese smet benim samimi teklifsiz arkadamdr diye
gstermek istiyor ve gsteriyor. Nihayet btn Yahudi srna
kl ile yanat. smetin yakasn brakmyor. imdi oda
sndan da kmyor. smet bunu mavir tayin etti. Yevmi
ye vermeye de balam. Bana da sylemiyor. Derken Ha-
hamban soframza da ald. Bu vakte kadar sesimi kar
mamtm. smete dedim ki: Bu Yahudi de bamza ner-
den kt? Senin byle bir Yahudi ile luba grmen haysi
yetini ve Trk milletinin, heyetinin haysiyetini de krar. Bu
kadar yz verme! Hi olmazsa herkesin iinde yz verme!
Bana kzd.
Herif derken azdka azd. Heyetten una buna herke
sin iinde kumanda ediyor. Benim nme geip nmde y
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 141

ryor. htimal smet benim szlerimi ona syledi. Fakat ben


durur muyum? Zaten Yahudileri hi sevmem. Hahama n
me getii vakit hakaret ettim ve kolundan tutup arkama
ektim. Bir daha burada yr! dedim. Bunu otelde holde
yaptm. Herkes grd. Herif bitti. Bir daha nme gemek
deil, ben varken smetin yanna bile yaklamad. Bunu esa
sen smet yapacakt. Hadi beni ekemiyor, bir Yahudiye ha
karet ettiriyor, ama dnmyor ki, bu ite benim ahsm
deil, mevkiim de var. Bir Trk Nazn ve delegesiyim. Bu
mevkii Yahudinin pis ayana inetmese ya... Adam, onun
byle eyler umurunda m? Yahudi ile kimbilir nesi var?

HAHAMBAI WASHINGTON SEFR OLMAK


STYOR
smete tekrar dedim: Bu bir Yahudidir. Yahudiler
ok di eylerdir. Bunun kimbilir ne fena ileri vardr?!.
Bundan bir hayr bekleme!.. Onun tand muhit, Yahudi
sarraf lemidir. Bunun gayesi imtiyaz gibi bir para dalavere
sidir. Kendini kk drme! Hele bu herifi yemekte iste
mem. Yahut ben ayn sofraya ekilirim. Yine dinlemedi.
Baka sofraya getim, o vakit Yahudi'yi sofradan yollad.
Yemek yerken kendisi samimiyet muhitimizdeyiz diye gay
retle dnmeden bir laf karacaz, Yahudi derhal d
manlara yetitirecek. Aramzda bulunduunu herkese gste
rerek para dalaveresini yrtecek.
Hahamba, smete btn ngiliz ve Fransz ricalini ta
ndm, hepsi ahbab olduunu, ileri istedii gibi yaptraca
m sylyormu. Tabii ngiliz, Fransz ve talyan delegeleri
ne de Ismetin avucunda olduunu sylyordu. Derken dedi
im oldu. Bizim hahamba smetten zmirde bir imtiyaz,
istikraz ii, daha trl para dolab istemi. Nihayet Was
hington sefirliini de istemi. Lozan muhitinde dolayor.
142 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

Herkese smet teklifsiz ahbabmdr, szmden dar k


maz. diyormu. Haberi aldm. smete Grdn m? de
dim. Cevap yok. Kov bu herifi!.. dedim. smet bu imtiyaz
ve emsali ileri bana sylememiti. imdi ben syleyince sz
lerimin doruluuna inanmtr. Fenalat. Bu haham sonra
Msra gelip Ayan azas olmutur. Rza Nur mani olmasay
d Lozanda ok i yapacaktm demitir. Dorudur. Ceple
ri orda dolacakt.
Bamzda bir de Fuat (Aral) var. Bunu mali mavir
ve heyetin para iini idareye memur olarak Rauf musallat
etmiti. Eskiden stanbul'da Bahriye Nezaretinde muhase
beci imi. Oradan tanrm. Bir lzum yoktu. Dostu para ka
zansn ve gezsin diye yapt. Nitekim o vakit byle mracaat
lar olmutu. Bunlardan birisi de mevlevi elebisi ve mebus
Abdlhalim (89) mavir olmak iin urat. Herkesi dola
t. Bana da geldi. Ben lzum olmadn syledim. O, Ca
nm ben de bilirim ki bana lzum yoktur. Ancak milletin sa
yesinde ben de Avrupada bir eleneyim. demiti.
Bu adam, yani Fuat, kimsenin yevmiyesini vaktinde ver
mez, herkes ikyet eder, iine bakmaz, bir mli encmene
gidip almaz ve yerinde durmaz, zaten bir ey bilmez de.
Bana ikyet ettiler. Azarladm, yine olmad. Bir defa kay
boldu, hep parasz kaldk. Bu paralan bankada Trk para
sndan ngilize, ngilizden svire Frankna lzum olmaya
rak tebdil edip bundan da vuruyor. Lozan Konferans bittik
ten sonra Ankarada bu adama smet heyetin hesabatm top
tan mahsup ettirdi. Bu sayededir ki, gze girdi. Divan- Mu
hasebat reisi ve mebus olmutur. Daha kim bilir neler
olur? Maliye Vekili de olur. (Nitekim olmutur. Bylece R
za Nurn tahmini doru kmtr.) Hey zavall millet!.. Bu
Lozan heyet-i murahhasasnn paras hesaplarm bir gn ye
niden grmelidir.
KNC KOMSYON: NFUS. FSR MBADELHS VE AZINI.IKI.AR 143

3 - Patrikhane iin kampanya

kinci komisyona ait ilerde birtakm mhim meseleler


muallkta kalmt. Bu ilerin mzakeresi her eyden dada
al ve grltl oluyordu. Hristiyanlk lemi ayaa kalk
mt. Lozana her taraftan papazlar dolmutu. Amerika
dan drt milyon Hristiyan namna telgraf geliyor, Amerika
delegesi komisyonda okuyordu. Hulsa hepsi Patrik behe
mehal stanbulda kalacak diyorlard. gerildike gerildi.
Lozan havas siyasi elektrik ve bulut ile doldu. tilf murah
haslar beni mthi surette sktryorlard. Bizi her vasta
ve surette tehdit ediyorlard. Bir aralk tilf Devetlerinin
konferans terk edecekleri, byk devletin Anadoluya or
dular yollayp harp edecekleri ayias ortal tuttu. smet yi
ne korktu, vehmi byd. Yine yemek ve imekten kesildi.
Uyuyamyor. Odasnda bir dziye volta vuruyor. Bir akam
zeri idi. Lozan sokaklarna byk yazlar ile konferansn
kesilecei ve Avrupahlann Trkiye aleyhine yeniden harbe
balayacaklar hakknda ilnlar yaptrdklarn haber verdi
ler. Bizim mavirler de korkmu, Aman ne yapacaz di
yorlar. Hepsine: Bunlar blftr. Bizi korkutup mukaveme-
tizimi krmak istiyorlar. Sakn korkmayn. Mukavemetimiz
den bir zerre bile azaltmayn!.. diyerek cesaret veriyorum.

YAHUD METR SALEMN OYUNU

Gece yans oldu, smetin odasndan ktm. Koridor


dan yatak odama giriyorum. nme Metr Salem kageldi.
Sizi grmek istedim. dedi. Hayrola!.. dedim. Titreye
rek ve byk bir heyecan iinde: Aman, vaziyet pek vahim.
Frenkler konferans terkediyorlar. ngiltere, Fransa ve tal
ya, Trkiye aleyhine harbe balayacaklar. Ben Trkm. tal
144 Dr. RIZA NL'RUN LOZAN HATIRALARI

yan maviriyim ama bakmayn! Trklkten ayrlamam. B


tn vcudum Trk nimetidir. Trkleri ne kadar severim, siz
biliyorsunuz. Mzakerelerinde bunlar iittim. Usulca gel
dim. Size haber veriyorum. Bu bana bir mukaddes vazife
dir. Haber aldnz m, sokaklara yafta da yaptrlm. de
di. Salem yle bir halde ki cidden korku iinde ve korkusun
dan helk olacak. Can iine smyor. Laf heyecanndan ya
rm yarm, korka korka sylyor. Neredeyse alayacak... Ta-
mamiyle samimi. Mutlaka insan szlerine inanmaldr.
Dedim ki: Size ok teekkr ederim. Trkiyeye mu
habbetinizi ispat ettiniz. Peki bu vartadan kurtulmak iin
ne yapmal? Derhal dedi: stediklerini verin, biter.
u adam ne ft imi!.. i o kadar tabii bir surette sah
neye koydu ki, haline bakan samimiyetinden asla phe et
mez, statm... Ben zaten Yahudileri bit kadar bile sev
mem. Bunlarda babalarna, evltlarna bile muhabbet yok
tur. Cihanda paradan baka ey bilmezler. Bize mi yr ola
caklar?!. Bunlarda namus, ahlk, insaf, vicdan, izzetinefs,
vakar ve emsali hibir ey yoktur. Dnyann en alak mahl
kudurlar. phesiz bunu tilf murahhaslar yollamlard.
Bizi korkutuyorlard. ayialar, yaftalar, hep onlarn iiydi.
Bizden isteyip de alamadklar ve ylp kalan eyleri byle
almak istiyorlard. Bu da bu oyunu gayet gzel oynuyordu.
Tuhaf... Bu uursuz da Noradongiyan gibi Trke hyanet
etmek iin, ibtida vcudunun btn Trk nimetinden yapl
dn sylyor. Zahir bunu syleyince insan hyanetinden
nasl phe edecek!.. Ah Dnmeler...

MADAM ENN BEN FERAHLANDIRIYOR

Halbuki bir gece evvel talyanlar, mutad verilen resmi


ziyafetlerini vermilerdi. stanbul, talyan Hastahanesi m
dr doktor enini hakikaten Trk dostudur. Muhtelif vesi
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 145

lelerde gsterdi. Bu adama bir iyilik edemedik. Trk, dostu


na kar byledir. Bu bir kusurdur. Ama kimse sonra dost
olmaz. Ziyafetin sonunda onunla konuuyordum. Laf alma
ya alyordum. Tehditlerden ikyet ettim. Kars kula
ma eilip dedi ki: Hi korkmayn! Harp yapamazlar. Size
gz da veriyorlar. Davanzda cesur olun! dedi. Bu kadn
beni pek ok ferahlandrmtr. Trke byk bir hizmet et
mitir. Nazik ve pek gzel bir kadndr. stanbulludur.
Yahudiye kzdm ve dedim ki: Ulan, domuz Yahudi!
Yediin Trk nimetleri gzne dizine dursun, git o seni yol
layanlara syle! Trkler diyorlar ki, batm geminin direi
olmaz. Trkiye batm bir gemi idi. Ya tam kurtulur, yahut
batsn. Batarsa kaybedilecek bir ey yok. nk batm idi.
Nesine korkalm. Harp mi? Buyursunlar. Anadoluya gel
sinler de bir arslanca vurualm. Hadi defol! Evvel yumu
aklm zerine bu sert szleri iitince at. Yahudide ho
afn kp kesildi. Odama gittim. Aklma geldi. Ya imdi
bu herif smetin yanma giderse. Onun evhamn mutlaka
uyandrr. Bama bel kar. smet her eyi kabule kalkar,
bir de onu teskin iin uramak veya kavga etmeli. Hemen
odadan frladm. Koarak geldim. Bir de Salemi smetin
yanmda bekler grmeyeyim mi? Burda ne aryorsun?..
dedim. Hi sessiz durdu. smetin kapsnda nbeti bekle
yen nefere dedim ki: u adam grdn ya. Evet dedi.
Hah, bunu Paann yanna sokma! Paa bana tenbih etti,
ben de sana tenbih ediyorum. Sana Paaya haber ver derse,
Paa uyudu, bize de kendisini uyandrmamamz tenbih etti,
olmaz de. Hem de nbeti deitirirken yerine gelene ayniy
le anlat! dedim. Temenn edip Peki! dedi. Gittim. Yahu
di, smetin yanna giremedi. Salemin ver dedii muallak
ta olan btn bu eyleri ben sonra Frenklerden aldm. Ne
inkta oldu, ne de harp! nkta neden sonra umumi sulh
* Forma: 10
146 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HAT1RAIARI

projesinden olmutur.
te Trkn ekmei ile beslenen ecnebi unsurlarn ma
rifeti!.. Melunlar... Yezidler... Trke ders, ders!.. Maattees
sf evvelce zikrettiim gibi bu adam sulhden sonra defaatle
Ankaraya gelmi, imtiyaz ve para ilerini halletmi, paralar
kazanm, rvetler vermi, bizimkilerden itibar grmtr.
Hl Paris Sefarethanemizin en imtiyazl ziyaretilerinden-
dir. Sefir Fethinin ba ahbaplar Yahudi Menaa, bu Sa
lem, Ermeni Devlet Efendidir. Zannmca oradan haberler
alp Fransz ve talyanlara gtryorlar. nsan byle vakala
rn ahidi olup da sonra bunlar grnce meyus oluyor...
Byle ey, duygusu bitmi, yani batacak milletlerde olur.
Ac, yeis verici ey... u Salem vaktiyle Talt (Paa)nm en
ba dostu ve srda idi. Devletin en mhim ilerini ona dan
rd. O da tabii Frenkere haber verirdi. te herif karm
za talyan maviri olarak kmtr. Bu zavall milletin cie
rini byle dost sfatnda nice kurtlar yemitir.
Bugn haber gelmi. Mustafa Kemal, Latife ile evlen
mi. smet bana syledi. Dedim: ok iyi oldu.
Ahali mbadelesi mzakeresine hararetle devam ediyo
rum. Yine istimlk kanunu meseleleri... Kara bel... Ryan
hususi grmelerde iyice yumuattm. Bana celselerde
epeyce yardm ediyor.

4 - Hayal Krkl

Yanya taraf gibi Arnavut ahalinin mbadeleye tbi ola


rak bize gelmesini hi istemiyorum. Bunlar memleketimiz
de birer ekya ve zorba olup kyllerimizin cann karyor
lar ve gzel soyuyorlar. Eski asrlarda da bu byle. Bunu
Montagnaya hususi surette rica ettim. Onun da iine geli
yordu. talyann Arnavutluk zerindeki emellerine muvafk
KNC KOMSYON-, NFUS, ESR MBADELES V E AZ1NL1KIAR 147

tr. Montagna bunu celsede teklif etti. Kabul ettik. Bu sebep


le maddedeki tabiri Mbadele edileceklerin Trk ve Ms
lman dininde ve Yunan tebas olmas ekline koyduk.
Ben bundan memnun ve msterih idim. Halbuki mbadele
olurken Yanya Arnavutlar Biz Trkz, evld- fatihanz
deyip mbadeleye dahil olmular. Bunu da yapanlar imdi
Mdafaa-i Milliye Vekili olan Mustafa Abdlhalik (90) ve
Besim mer Paa (91) ve emsalidir. Halbuki bu adamlar es
kiden Arnavutluklariyle iftihar ederlerdi. Hatta Besim
merin babas Arnavutluk istiklli itimana itirak ettiin
den Kastamonuya srlmt. Yanya Arnavutlarndan
olan bunlar, dalaverelerini uydurup bu halk Trkiyenin en
gzel yeri olan Erenkynden Kartala kadar olan mntka
ya yerletirmiler. Kendilerine de yalan vesikalar uydura
rak, gzel, geni arazi ve evler almlar. Benim bu entrika
ve yamadan haberim yok. Sulh imzaladk. Arkasndan da
hkmetten ekildik. Bir gn Ankaraya gidiyorum. Bu istas
yonlarda hep Rumca konuuyorlar. Hayret ettim, sordum:
Bu Rumlar niin mbadele edilmedi. dedim. Dediler ki:
Bunlar Rum deil, Yanyallar, Rumlar gitti. Yerlerine bun
lar kondu. Bunlarn ana dilleri Rumca. Bu kadar gayretim
ve bin bel ekiimden sonra burada Rumca iitmek pek g
cme gitti. Buralar mbadeleye dahil edebilmek iin neler
ekmitim!.. Sonra iskn hakknda Millet Meclisinde isti
zah olurken bu hali syledim ve Hi sahih Trk yok muydu
da Trkiyenin en gzel yeri bunlara verildi? Halbuki mba
dele muahedesinde bunlarn mbadelesi men edilmiti. de
dim. te o vakit Mustafa Abdlhalik, Sen Trk aleyhine
Arnavutlar isyan ettirdin. demiti. Bunu da Mustafa Ke
mal Nutkuna ald. Mustafa Kemale gelince, memnunum;
bana kabahat diye aram, taram, bunu bulabilmi... Nite
kim Fethi de bana, Memnun olsana! Demek aleyhine yr
148 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

mek istemi. Bunu bulabilmi dedi.


Mustafa Abdlhalik ile gemiimiz var. Benim gemi
im ahsi deildir. Hep millet ii zerinedir. Millet ii ile ba
ma bel alrm. Bu adam her devrin mhim bir dalkavuu
dur. Bu suretle mhim mevkilere geer, sonra para vurur.
Tam Arnavuttur. ttihatlar da byle idi. imdi de byle.
Lozanda inkta olup avdet ettiimiz vakit Abdlhalik z
mirde vali idi. Ne yapm etmi, zmire vali olmu. skn i
leri, Shhiye Vekletinde bir mdrlk idi. Konyadan, Bur-
sadan, Eskiehir daha birka yerden valilerden telgraflar
yamaya balad. Diyorlar ki: Buralarda eskiden iskn edil
mi olan Arnavutlar, ailelerini alp zmire gidiyorlar. Ne ya
pacaz? Derken zmir polis mdrnden de bir ifre: Bu
rada day Arnavut, btn Trkiyedeki Arnavutlar zmire
topluyor. Burasn Arnavutluk yapacak. diyor. Bu adam ha
kiki bir Trk olacak. Tel edip tedbir rica ediyor. Bu hal ba
na gayet iddetli bir surette tesir etti. Ben ki ecnebi unsurla
rn kesif bir surette yerletirilmi bulunmalarndan hasl
olan tehlikeleri grp duruyorum ve bunu bu sefer Lo
zanda elim bir surette mahede etmiim. Aklm, fikrim yl
lardan beri bu kitleleri datp mnferiden iskn suretiyle te-
messl etmek ve Trkiyeyi mtecanis yapp rk belsmdan,
bunlarn Avrupallar elinde let olmasndan, bu isyan ve in-
kiraz unsur ve sebebinden kurtarmak.
Frenkler; Bonaklara, Kzlba Trkmenlere bile pene
takyorlar. Lozanda bunun iin vurunmu durmuum! im
di bir Arnavut vali, Arnavutlar toplayp bir kesif kitle yap
yor... Bir devletin valisi... Hem bu ne cesaret?!. Bu adam
hem hin, hem kstah!.. Herife kar bende byk bir d
manlk hasl oldu. Her tarafa iddetli ve acele telgraflar ve
emirler verdim:
Arnavutlar msallah jandarma kuvvetleri ile tekrar es
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 149

ki yerlerine getirip iskn ediniz!.. Yollardan eviriniz!.. Dn


mezlerse cebren eviriniz!.. dedim. Konyada jandarma
kuvvetiyle bir kafileyi evirmek iin byk mklt ekil
mitir.
Meerse bu i gizlice oktan beri oluyormu. zmire
epeyce Arnavut toplanm imi. zmir valisine bir telgraf
ektim. Dedim ki: Her taraftan Arnavutlar zmire toplan-
yormu. Bu nedir? Oraya gelmi olanlar, yerlerine derhal
iade et!.. Abdlhalik cevap yazyor: Byle bir eyin asl
yoktur. diyor.
Yalan sylyor ve utanmyor da. Elimizde maddi ve res
mi delillerimiz var ya... yazdm: Her taraftan kafileleri geri
evirdik. Bunu toplayan sensin. Trkiyenin Trkn gayri
unsurlarn ktlevi bir surette bulunmasndan ne zararlar
ektiini biliyor musun?.. Oralarda olanlar derhal dat! z
mirde Arnavutluk mu yapyorsunuz?
te bu adamn bana garezi bu. Sonra mebus da olmu.
Yaplan mehur istizah benden intikam almak iin frsat bil
mi. Ben ondan bahsetmeyerek Yanyahlarn Pendik mnt
kasna yerletirilmesine itiraz etmitim. Bu ii yapanlarn ba
nda olduu iin tabii alnd. Abdlhalik bana teneffs za
mannda geldi: Bu szn geri al! Yoksa aleyhine hcum
edeceim dedi. Ne yapacaksm? dedim. Arnavutlar is
yan ettirdiini syleyeceim. dedi. Bu bana kabahat de
il, ereftir, zalimlere kar halk ayaklandrmm. Ben s
znden dnenlerden deilim. Syle! dedim. Syledi. Rza
Nur Arnavutlar Trk milleti aleyhine isyan ettirdi. O bu is
yan yaparken ben tfek elimde Balkan Harbinde harbedi-
yordum. dedi. i, Trk aleyhine isyan ekline sokmu. Bu
i Trk aleyhine deil, zalim bir hkmet aleyhinedir. Hem
Arnavutluk isyan Balkan Harbi balamadan epeyce evvel
di. Tuhaf ey!.. Bir Arnavut, halis bir Trk Arnavutlar
150 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

Trk aleyhine isyan ettirmekle itham ediyor... Hale bakn!..


Ayol, harpte sen silh altnda idin. Ama kumandanlar ad
rnda mihman idin. Ate grdn m? O harpte ben de vazi
fe banda idim. Elimden binlerce yaral geti. Sen bir hiz
met yaptn, ben yksek bir hizmet yaptm ve gece gndz a
ltm. Hem bir Arnavut Trk Trk vatan iin itham et
mek hakkna malik midir? ounuz Arnavutluka gidip me
mur oldunuz. Sen de Toska olmayp, Gega ikitpar olsaydn
bir dakika Trk yurdunda durmazdn. Arnavutlukta Gega-
lar asildir ve bunlar Toskalar aa bir cins sayp hakaret
ederler. te Trk iin almamzdan neye uradk? Adeti
bunun budur. Mecliste o vakit bunlar izah etmeye de bize
vakit ve sz vermediler.
Talihin cilvesi... Lozanda Arnavutlar memlekete sok
mayalm dedim, onun iin kayt koydurdum. Ben Trk Ms
lman kaydn koyduum vakit bu Yanyallar kastediyor
dum. Bunlarn kendilerine Trk ve evld- fathn diyebile
ceklerini asla hatrma getirmemitim. Onlar aresini buldu
lar ve gelip Trkiyenin en iyi yerine oturdular... Nice hlis
Trkler, bataklklara, oraklklara, da tepelerine itildiler,
helk ve perian oldular. Bu da Necati (92) adl hlis bir
Trkn riyaseti altnda gaflet ve cehaletten istifade ede-
rek oldu.

5 - Ye Refuse Rza

Bir aralk Caclamanos, ahali mbadelesinin mecburi ol


mayp ihtiyari olmasn teklif etti. Mecburiyetten geri dn
mek istiyorlard. Bu hususta iddetli davrandm. Bu bir de
fa Yunanistan ve btn komisyon tarafndan kabul edilmi
tir. G eri dnlemez. dedim. Geri dnlverir diye aklm gi
diyordu. Nedense sonra Yunanllar ahali mbadelesinden
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 151

caymak istediler! Bunu Venizelos da sonra komisyonda tek


lif etti. Tabii gaye Elenizm meselesidir.
Bir gn sukomisyonda Frenkler beni o kadar sktrd
lar ki, sabahtan leye kadar savatm. Celse bitti. Yemee
otele gidiyoruz. Kendimde son derece bir yorgunluk hisset
tim. Lakrd demeye deil, dinlemeye bile meclim yok. Ha
ni derler sersem tavua dnd. Hakikaten yle idim. Kafa
mn ii bana bir bo kutu hissi veriyor. Demek btn dima
m durmu. Otele varnca smete: Benim halim bitti. Ben
bugn artk celseye gidemem. Pek yorgun dtm. dedim.
Hakikaten birka aydr uykum drt saate mnhasr ve
uyank zamanlarm hep alma ve Frenklerle didime ile ge
iyor. Yemek bile daradar yiyorum.
Esasen birka gn isiz ve Lozandan hari bir yerde isti-
rahate ihtiyacm vard. Bugn ise Frenkler beni mtemadi
hcumlariyle bitik bir hale koymulard. Niye?.. dedi.
Herkes iddetle hcum ediyor. Sekize kar bir kiiyim.
Kendimi yokluyorum. Cevap bulacak olsam bile verecek ha
lim kalmam. dedim. stediklerini verdin mi? dedi. Ha
yr, hibir ey vermedim. dedim. O halde sen galipsin!
dedi. Peki galibim ama, bugn yeniden dvmeye meca
lim yok. Gidemem. Yerime bakasm yolla! dedim. Yok,
bu ii kimse yapamaz, sen gideceksin! dedi. Gidemem.
yle ise sen git! dedim. Hayr, ben de yapamam. Bunu
yalnz sen yaparsn. Nitekim bugne kadar dve dve
bu etin ilerin ounu hallettin. dedi. Israr ve nihayet be
ni raz etti. Fakat diyorum ki: Bugn rezil olacaz. Ye
mek yiyoruz. Hl sersem bir haldeyim. Kafam dyor.
Boynum ekiyor. Halim yok. Sz de verdim. Gideceim, fa
kat ne yapacam? Bir ey syleyecekler, benim cevap ver
mek iin dnmeye be halim yok. Kafam durmu. Niha
yet buldum. Kendi kendime dedim: Ne sylerlerse syle*
152 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

sinler. Kulama bile koymam. Sade skutu kabul sayma


snlar diye arada kabul etmiyorum derim. dedim. Gittik,
celse balad. Sylyorlar. ok hayrete ayan bir ey!.. Szle
ri kulama bile koymuyorum. Hakikaten bir ey sylyor
lar m, iitmiyorum bile. Sade arada a me rerer ve Y refu-
se! gibi eyler sylyorum. Bu da yerinde mi yoksa deli sa
mas gibi mi oluyor onu da bilmiyorum. Muttas nme ba
kyorum. Bir aralk canlandm. Kendimde kuvvet ve dn
me kabiliyeti duydum. Demek iyice zaman gemi dinlenmi
im... Frenkler de bu halime amlardr. Belki deli oldu de
milerdir. Nitekim bizim mavirler de ii biliyorlar, bana,
kr Kaya bu vakadan dolay y refuse adn koymu. Hatta
Mustafa Kemale de anlatm ve Venizelosun baylma vaka
sn anlatrken Fakat kznca gayet fasih Franszca syl
yor demi. Eh, herkes ald erdii kadar syler.
Bu iyi bir tabiye oldu. Benden hibir istediklerini yine
alamadlar. Bu celse byle geti. Gece erken yattm, dinlen
dim. Sonra ateli mnakaaya yine devam ettik.

6 - Venizelos Baylyor

Bu adamlar demek ki hcumlaryle beni yle yordular


ki, sersem tavua evirder. Zavall ancak yine celsede ku
laklarm tkayarak dinlenmeye vakit bulabdim. Artk de
mek son derece srmene idim. Dur durak yok ki... Gece de
muttasl alyorum. Uykum az. Ekseriya afak skerken ya
tyorum. Bir defa afakla yattm. Geldiler uykudan uyandr
dlar. Saate baktm, ancak bir eyrek uyumuum.
uras garip ki bunlarn mkfatn smetin ve Mustafa
Kemalin dmanlklar ile grdm. Bana gnde sekiz ngi
liz veriyorlard. Otel, yemek paras gibi masraflarm vard.
Bizden sonra adi ilere giden ktiplerine be oniki ngiliz
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 153

yevmiye verdiler. Bugn de Pariste vatancda, maiet skn


ts iinde garip yayorum.
Birok iler hallolunmu, fakat askerlik, istimlk, Patrik-
hanenin imtiyazlarnn kmilen ilgas gibi birtakm mhim
eyler muallkta kalmt. Bunlara pazarlk pay olarak Pat
rikhanemin stanbuldan tardn teklif etmiim, kyametler
kopmutu. Hele Patrikhanenin imtiyazlarndan hibirini b
rakmamak azmindeyim. Bunun iin Rumlarla iddetle vuru
uyorum. stne ocaktan caba gibi ikio-j bir de Rumlarla
mbadeleden vazgemek istiyorlar ve bana diyorlar ki: Ter
zi, kundurac, duvarc, btn sanat ehli Rumlardr. Onlar gi
derse, elbisesiz, kundurasz kalrsnz. ktisadi buhrandan
perian olursunuz. Ben de: Gitsinler de tek plak ve a
kalalm. Zarar yok. Hem i yle deil, bir iki yl iinde bun
lar Trklerden yetiir. Bu dahi bize krdr, diyorum. Ben
Caclamanosu ciz bir hale sokmutum. Adeta cevap vere
mez hale gelmiti.
Bu sefer Venizelos tekrar gelmeye balad. Ama ne gel
di? Pr hiddet... Batan aa gazap kesilmi. imdi onunla
baaba arpyorum. Bir balyor, uzun uzun sylyor. ll
Patrik ve btn Fatihin verdii imtiyazlar kalacak, diyor.
Bu adam phesiz zeki, fakat ne kadar olsa Rum. Rum ar
latanl var. arlatanlk ediyor. Edince de sznn tesirini
karyor. Malmatl, fakat yksek ve ciddi malmat deil.
Franszcay iyi sylyor. Fakat sylerken ok declamation
yapyor. Gln oluyor. Bize ate yadryor. Trk barbar
lk, Rumu katliam etmekle itham ediyor. Pek kzyorum.
Bir ey syleyeceim, fakat sras deil. Sade reise arada,
Rica ederim, Trk milletini tahkir ediyor. Buraya tahkir
olunmak iin gelmedik. Mzakere adabna muvafk deil
dir. Buna tahamml edemeyiz. diyorum. Reis de, o da al
drmyor. Bilkis daha azyor. Grlyor ki malp oldukla
154 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

rn hissediyor, kplere binmi. Dndm. Bu da bir sahne


istiyor ve bir darbe indirip iini bitirmeli. Fakat evvel b
tn delegeleri onun aleyhine sevk etmeli ve onu haksz yap-
mal ki, herkes bana hak versin. Yoksa ipi koparrz. Hem
de kabahatli biz oluruz. Sabkam da var. Byk bir kaidedir:
Germeli fakat koparmamal. Yani darbeden evvel zemini
hazrlamal.
imdi bunu nasl yapmal? Bir trl bulamyorum.
celsedir. Pek iddetli ve tahkirne hcuma sabrediyorum.
Benim adm hiddetli ve iddetli kmtr, ama ben sabret
mesini de bilirim. Sras gelince ve hak edince iddetle h
cum ederim. Buras dorudur.
Derken hi akla gelmeyen frsat zuhur etti. Atinada Yu
nanllar Gonaris ile ordu kumandann kuruna dizmek iste
miler. ngiltere, Fransa ve talya mdahale ve efaat etmi,
dinlememiler, kuruna dizmiler. Curzon, Venizelosu a
rm, pek fena eyler sylemi. Bunu iitince dedim, frsat
tr. Yarn istediimi yaparm.
Ertesi gn celse oldu. Venizelos yine Trkleri katliam
la itham ediyor, fena eyler sylyor. Ben mazlum bir tavr
alp bir dziye: Reis Efendi! Susturunuz! Bir millete bura
da hakaret edilemez. Abada mugayir. diyorum. Ben syle
dike Venizelos azyor. Azdka kendini kaybediyor ve daha
fazla sylyor. Fena cotu. Montagna ibtidalan benim sz
me aldrmyordu. Ben sylememi sklatrdm. Tahamml
edemeyiz. Susturun!.. diyorum. btida mazlum tavrm ta
kndm. Yalvarma eda ve tarziyeyle sylyorum. Gittike
sert sylemeye baladm. Benden cam yanm olan Montag
na galiba korktu. Szme aldrmazken imdi ben syledike
Venizelosa nazikne: Yava olun, heyecan brakn! Byle
eyler sylemeyin! demeye balad. Venizelos zaten kendi
ni kaybetmi gibi taknd. Bu sefer reise sylenmeye bala
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINL1KIAR 155

d. Bu adam zararsz diplomattr. Ancak byk kusurlar


var. Kendini tutmasn bilmiyor. Tap gidiyor. Bu suretle
benim istediim tuza kendi eliyle kuruyordu. Reise Veni-
zelos, Bana sz syletmiyorsunuz! dedi. Hiddetlendi. Re
is kzd, o kzd. Atmaya baladlar. Ha istediim oluyor
dedim. Tam kaynak tavna geldiine hkmettim. Reise:
Sizden sz istiyorum, hl vermediniz! Sz benim. de
dim. Reis: Sz Sr Ekselans Rza Nur Beyin dedi. Veni-
zelos yine susmuyor, sylyor. Onun szn kesmesini bek
lemedim, sze baladm. Byk bir iddetle sylyorum. Ve-
nizelos sustu. Demek herifi irretlikle bastrdm. Dedim ki:
Ka gndr Trk milletini barbar, katliamc gibi szlerle
itham ediyor. Barbar da katliamc da Rumlardr. Trkler
ak szldr. tiraf ediyorum. Efendiler hep itin, biz Yu
nanllar kestik. Tabii can mdafaas. Hrsz gibi gelip evi
mize girdiler, yaktlar. Oralar gezen svire Salib-i Ah-
merin delegesi vatanmz Pompeiye benzer bulmu. Bunu
tabiat deil, bunu yirminci asrda maatteessf Hristiyan
elleri yapmtr diyor. te Salib-i Ahmerin raporu. Bu
mthi cinayetlerin kabahati Yunan milletindedir. O da de
il, bunda mesul olan Yunan hkmetidir. O milleti bu be
lya o sevketmitir. Hatta o da deil, efendiler, Yunan mil
let ve hkmetini sevk eden ve bu faciann yegne mesul
vardr. Bu cani kimdir biliyor musunuz? (elimi uzattm,
gstererek) ite bu Venizelos efendidir. Yunan milletini fa
ciaya evketti, krdrd. ki taraftan bu kadar kanlar dkt.
Bunu yapan budur. Bu kanlar hep onun boynundadr. Gona-
risi kuruna diziyorlar. Yunan milleti, Venizelosu kuruna
dizsin. Bir gn gelecek o millet, bu adam lnet ile yd ede
cektir.
Benim gzlerim dnmt. Bir tel oldu. Baktm Veni-
zelosun ba bklm. Masanm stne yklm. Yzne
156 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

baktm, benzi kl gibi olmu. Herkes tel edip ayaa kalkt.


ld zannettik. Ben de korktum. Birka dakika sersem,
alk alk durduk. Baktm, ban kaldrd. Ferahlandm. De
dim ki: Byle terbiyeye mugayir sz syleyenle mzakere
de bultnamayz. Montagna da Venizelosa elini uzatp,
Aldn m? Sana ka defa sus dedim. dedi. Celseyi kapat
tm, dedi.
Mthi bir sahne ve darbe oldu. Artk Venizelos bir da
ha azn aamad. Sonraki celsede de gelmedi. Vaka dnya
ya aksetti. tilf Devletleri de bize bu sefer nota filan da ver
mediler. nk ben ii yerinde ve zamannda yaptm. Onu
onlarla kavgaya tututurduktan sonra sahneyi atm. Bu bir
coup de couteau oldu. Bunu dnya gazeteleri yazd. Ve ite
bunun zerinedir ki ressam Derso derhal bir resim yapm.
Bunda Venizelosla ben boks yapmm. Ellerimizde eldiven
ler. Venizelos srt st ipin stne yklm. Ben kede san
dalyeye oturmuum, smet bir havlu ile beni yelpazeliyor.
Curzon da elindeki saate bakyor.
Bu bizim gazetelere de aksetmi. Btn millete yayl
m. Bu da halk (arasnda) ben mzakerede Venzelosun
kafasma sandalye ile vurmuum suretine dklm. Btn
millet bundan keyif duymu. nk bizim millet mtareke
den beri olan btn felketlere sebep olarak Venizelosu bi
liyordu. yi bir intikam alndna sevinmiler. Artk benden
bahsettike o Lozanda Venizelosu dvd derlermi. Bu b
yk acnn intikamnn alnmas bana nasib olduu iin bahti
yarm.
Bunlar da hi zabta geirmemlerdir. Frenkler yaman
dr istediklerini kor, istemediklerini komazlar, veya tahrif
ederler. Bizimkiler de kr. Hakkn grp mdafaa etmez.
KNC KOMSYON: NFUS. ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 157

7 - Trk Tezi Kabul Ediliyor

Germeli, fakat koparmamal. Gergin tutup beklemeli.


Bu gzel bir usuldr. yice gerdim. Bakalm?.. Nihayet bun
dan pek az sonra bir gece yars Lord Curzonun en mhim
maviri ve mahremi Nicolson (93) bana telefon ediyor.
Gelip sizi greceim. diyor. Bu mhim bir eydir, fakat
nedir?.. Buyurun! dedim. Geldi. Yalnz bir odada baba-
a konualm. dedi. yle yaptk.
Nicolson gzel, sevimli yzl, pek zeki, szleri mantkl
gen bir adam. Ayn zamanda pek ateli imi ki, imdi gr
yorum. Aramzda yle bir muhavere oldu:
O - Beni Lord Curzon yollad. Bu Patrikhanenin tar
dndan vaz gemeni senden rica ediyor.
Ben - Bu ok mhim bir mesele. Hkmetimiz bun
dan vazgemez. Az oturunuz. Teklifinizi smet Paaya sy
leyeyim.
O - Curzon beni sana yollad. smet Paaya deil.
Ben - Ben bir ey yapamam. O heyetin reisidir.
O - Ben franc (dosdoru ve ak) bir adamm. Ak ko
nuurum. Biz her eyi mkemmel biliyoruz. Bunu sen yapar
sn. Btn ileri idare eden sensin. Sen olmasan imdiye ka
dar oktan istediimiz gibi bir muahede yapmtk. Onu da
syleyeyim: Ben Grecophileim bunu da berek benimle ko
nuunuz. (Baktm hakikaten franc adam).
Ben - ok yanlnz var. Her eyi smet Paa yapar.
Fakat o da hkmetten izin aldktan sonra. Hkmetimiz
bu talebinden asla vazgemez.
O - Etme, sen yaparsn. Curzon bunu bizzat senden ri
ca ediyor. O byk ve kibirli bir adamdr. Kolay kolay rica
etmez.
Ben - Bunu yapamayz. Curzon baka bir ey istesin ya
palm...
158 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRAARI

O - Fakat iin ehemmiyeti vardr.


Ben - Ne ehemmiyeti olacak!.. Brakn bunu...
O - Seninle pek ak konuuyorum. Dedim ya, sebebi
ni de syleyeyim. Cantarbury Piskoposundan btn ngiliz
kiliseleri namna Londrada hkmete bir tebli yaplm.
Mesele Patrikhane meselesi deil, ngilterede parti ve h
kmet meselesi olmutur. Kilise diyor ki: Patriki mutlaka
stanbulda braktrmaya muvaffak olmal. Bunu hkmet
yapamazsa nmzdeki intihapta hkmete rey vermeyece
iz. Hkmet bunu Curzona yazd. Behemehal istiyor. n
gilterede intihap deta kiliselerin elindedir. Curzon bu ie
muvaffak olamazsa hem kendi, hem partisi ve hkmet d
ecek... te sizden rica ediyor.
Ben bu kadar mhim bir etab elime aldm bilmiyor
dum. Mhim diyordum ama, bu kadar mhim olduunu tak
dir edememitim. imdi anladm. Pek keyiflendim. Grl
yor ki, Nicolsonun szleri de ak ve samimi, imdi daha zi
yade cesaretim artt. Pek kuvvetliyim demek. Elbet kuvveti
mi pahalya harcederim. Daha ziyade nazlanmaya baladm.
Hem de anladm ki, bizim Patriki ngiliz kilisesi tutuyor.
Bu pek fena bir ey. Eyvah!..
Ben - Anlyorum vaziyeti. Hakikaten mhim. Ben
Lord Curzonu ok severim. Cidden hrmet ettiim bir
adamdr. Fakat maatteessf ricas yle bir eye tesadf etti
ki olmaz i. Bunu brakn, baka ne isterse yapmaya ala
ym. (Nicolson kzd. Yz kan krmz kesildi. Ne kadar da
kanl adamm. Fakat gryorum ki kendini tutuyor. Terbi
yeli adam. Zaten ngilizler terbiyeli insanlardr.)
O - Etme bu ii yap!
Ben - Olmayacak bir i.
O - Yap!
Ben - Elden gelmez bir ey.
(Derken daha kzd. Galeyana geldi ve balad. Gryo
KNC KOMSYON: NFUS. ESR MBADELES VI AZINLIKI A R 159

rum ki, kendine malik olmayarak sylyor.)


O - Siz Trkler azdnz. Burada yaptnz iler ardr.
Neler istiyorsunuz? Hi yola gelmiyorsunuz. ngilizlere sen
ne hakaretli szler syledin. ngiltere bunlara tahamml
eder mi sanrsn?.. Evet... Evet... Frsat buldunuz, yapn!..

NGLTERE BR HAYVANDIR

(Ben hibir ey sylemiyordum. Sade btn kulak kesil


dim, dinliyorum. Bakalm, bu heyecan iinde neler syleye
cek. stifade edeceim bir ey syleyecek mi? Benim iin en
mhim buras. nk erideki ilerde iime yarayacak m
him noktalardr.)
O - Ben sana anlataym. ngiltere bir hayvandr. Yllar
dan beri harp etmi, uram, uram. Fena halde yorul
mu, yere yatm, derin ve uzun bir uykuya dalm. Siz de
bunu byle dermansz bulunca stne kmsnz, dans edi
yor, tepiniyorsunuz, edin, tepinin... Fakat... Bu hayvan ne
dir, bilir misin?.. Bu bir aslandr. Uykudan kalknca sizi pa
rampara eder...
(Btn yreini sylyordu. Bu szleri iittiime mem
nun olduum kadar bir milyon lira bulmu olsam memnun
olmazdm. nk ngilterenin vaziyetinin yorgunluk ve
harp istememek olduunu tahmin ediyor ve biliyordum. Fa
kat yine tereddt ve phe ediyordum. Korkuyordum. Ya bi
ze, mukavemetimize kzar, yeniden bizimle harp ediverirse.
imiz dumandr. Bu korku iimden hi kmyor. Btn cel
selerde bu korku hep gzmn nnde. Mukavemet ediyo
rum, trl eyler istiyorum, kafa tutuyorum ama iim de
hep hopluyor. Bizde artk harbe hal kalmad. Bunu imdi
bir ngilizin, ngiltere hriciyesinin mhim bir mevkideki
adamn azndan iitmek byk bir ferahlk, geni bir nefes
160 Dr. RIZA NURLN LOZAN HATIRALARI

tir. Demek ngiltere harp edemez. Bu hayvan fena yorgun


ve derin uykuda. Bize de bu lzm. Ben imdi stnde tepi
neyim. stediklerimi alaym da sonrasna Allah kerim. O va
kit dostlua alrm. te bu dv bana bsbtn kuvvet
vermitir. Bundan sonra ok zaman evvelkisinden daha ok
kuvvetle ve azimle yrdm. Artk muhavere de haddinde
idi. Daha naz etmek, glk gstermek ii bozacakt. Tavr
deitirdim.)
Ben - Baknz siz imdi yorgunsunuz. Ben istediimi ya
pabilirim. Fakat Trkler zebunke deildirler. Bu mesele ol
maz. Bizim hkmet iin ok mhim bir eydir. Fakat Cur-
zona muhabbetim ve hrmetim o kadardr ki, istediini yap
maya alacam. Srf onun hatr iin buna teebbs edece
im. Bana msaade ediniz. Ankaraya derhal yazalm ve on
lar iknaa alalm, mid ederim ki, ikna ederiz. Ancak on
lar ikna iin baz avantajlar gstermeli. Bizim birtakm mu
allakta ve ufak tefek ilerimiz var. Bir trl halledilemiyor.
Onlarn hallini vaad edin. Bu suretle Ankaraya bu teklifi
yapmaya yzmz olsun.
O - Peki! Nedir onlar?
Askerlik ii, istimlk ii, rk tabiri, ilh... saydm. Bir de
Patrik kalsm. Devlet iinde devlete tahamml edemeyiz.
Curzon zabtnameye gemek zere Patrik yalnz dini kala
caktr. Hibir vakit siyasete karmayacak, idari bir i gr
meyecek, siyasi messese ve let olmayacak. Trk Hkme
ti byle bir eyini sezerse tard etmek hakkn haizdir. de
sin, dedim. Hepsini not edip, kabul etti.
Bu suretle Patrik ve messese gitmeden ve penemiz al
tnda kalarak onu btn imtiyaz ve kuvvetlerinden tecrid
edip sfr haline getirmi oldum. Zaten Anadolu Rumlar gi
deceklerinden Patrikhanemdeki meclislerini tekil edecek
adette metropolit kalmayacak. Bu suretle de dini bir teek
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 161

kl be olmayacak. Mahvolmu demektir.


Bu noktay da buraya kaydedeyim: Bilmem hkmet
imdi buna dikkat edip meclislerini tekil ettirmiyor mu?
Yoksa Patrik yine eskisi gibi Amasya Metropolidi, Trabzon
Metropoidi diye ilh... malm bir surette yoktan metropolit
ler tayin edip, meclislerini tekil ediyor mu? te benim gay
retim ve gayem, yaplan muahedenin ruhu budur (Maale
sef Fener Patrikhanesinde hl Konya ve Kastamonu tem
silcileri vardr.) te bunlardan dolay ki smete bu sebeple
sulhden sonra Lozan Muadehesinin tatbiki iin bir komis
yon ihdasna mtemadiyen srar etmitim.
Burada Musulu da isteyecektim. Fakat Musul ii halle
dilmi bulunuyordu. Nicolson sevinerek gitti. Ben de o ge
ce o kadar sevindim ki, artk tamamiyle istikbale eminim.
Emin admlarla yryeceim. nk ngilizler harp etmiyor
lar. Btn muallaktaki eyleri de hallettim.
Ertesi gn sabahleyin, erken ben yatakta iken Nicol
son telefonla, Cevap aldnz m? dedi. Hayr!.. dedim.
Halbuki Ankaraya yazmadk bile. Ankarann Patrik iin
den haberi de yok. Gece smete Nicolson ile olan mkle-
meyi syledimdi. Nihayet len st yine telefon etti. Yine
sordu: Hayr! dedim. Yanmda olan smet bana dedi ki:
Canm adam ok zme. Bitir. Evet deyiver. Dedim:
Glkle olunca kymetli olur. Birka saat sonra yine te
lefon etti. Artk ziyade zmeyeyim dedim: Cevap geldi.
Muvafakat ettiler. Curzona syleyiniz! Ona hizmetimden
ok memnunum. dedim. Keyiflendi.
Artk dm zlm, sukomisyonda bizim iler m
kemmel yryordu. Askerlii ve hepsini kabul ettiler. Yal
nz istimlk iinde yine Caclamanos mzldanyordu. Hele al
tm esasn kabul etmiyordu. Celse bitince Ryana syledim.
Ryan: Ben imdi onu yola getiririm. dedi. Caclamanosu
* Forma: 11
162 Dr. RIZA NUR'UN LOZAN HATIRALARI

arp bir keye ekti. Bizim ktibe, Uzaktan dinle baka


lm ne oluyor? dedim. Ryan Yunan delegesine demi ki:
Bunu derhal kabul edeceksin. O: Edemem demi.
Ryan kzm, sylenmi ve demi: Seni imdi Lord Cur-
zona syleyeyim de grrsn! Merdivenden inmeye bala
m. Onun zerine Caclamanos da merdiven bana koup
ve rica edip Syleme! Kabul ettim. demi. Nihayet bu da
oldu.
Btn iler yolunda oldu, bitti. Curzon umumi celsede
Patrik hakkmda, Siyasi ve idari kuvvetlerden tecrid edildi
ine, h... dair beyanatta bulundu. Zabta geti. te bir pa
zarlk pay aylardan beri gbeimizi atlatp halledemeyen
bu kadar ve sarp meseleleri bir anda yadan kl eker gibi
kolaylkla halledip bitirdik.
Moritagna, yaplan ileri birer rapor halinde Lord Cur-
zona verdi. kinci komisyona Fransz, ncye talyan ba-
delegeleri riyaset edecek iken bu sefer Curzon riyaset etti.
Herhalde ondaki sevk ve idare kabiliyetinin ve otoritenin
kendilerinde olmadn onlar da biliyorlar galiba ki haklan
olan riyaseti Curzon'a terkedyorlar, yahut siz yapamazs
nz!.. diyerek ellerinden alyor, ite btn bu vakalar gste
riyor ki, ngilizler, Fransz ve emsali btn delegeleri ile
oyuncak gibi oynuyorlar. Ve ileri istedikleri gibi yapyorlar.

KIZIL HA YUNAN ZULMN AIKLADI

Yurtanllar aleyhine deliller aryoruz. Bilhassa Yunanl


larn Anadoluda yaptklan katliam ve yangnlar iyice gs
termek sevdasmdaym. Evvelce sylediim gibi beynelmilel
Salib-i Ahmer (Kzl Ha)in Cenevrede olan merkezi Ana
doluya iki adam gnderip tahkikat yaptrmlar. Onlar ce
miyete bir rapor vermiler, bu rapor, cemiyetin revsnde
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIK1 A R 163

nerolunmutu. Bu nshay Cenevreden Salib-i Ahmerin


merkezinden istedim, verdiler. Orada Yunanllarn Anado
luyu Pompei gibi harap ettikleri yazldr. Bunu hem ben
sukomisyonda syledim, hem smetin komisyonda syleye
cei nutka soktum. Salib-i Ahmer gibi insani ve bitaraf m-
essesenin resmi tahkikat bunu sylyor.
Curzon 12 Knunuevvel (23 Aralk 1922) celsesinde bi
ze iddetli bir lisanla taarruz ettiydi. Bunda mbadelenin
mecburi olmamasn istedi. Sona Venizelos bsbtn mba
dele aleyhine kalkt. Bundan sonra iki celse iin smete
yazdm nutukta ngiliz arazisi oktur. Ermenilere kendi
niz yer veriniz, keza Trk eli, btn dnyadaki eller ile mu
kayese ve imtihana hazr bir temiz eldir. (Zabtnme: 180)
dedim. Yani Trk eli, ngiliz elinden tem2dir demektir. Bu
sebeple bu nutuk heyecanla ve biraz iddetli bir lisanla yazl
mtr. Bu celse Curzon ile bizim tam arpma ve boy l
memiz celsesi olmutur.
Rumboldun komisyonda beyanatna gre (s. 187) stan
bulda igal zamannda ecnebi fevkalde komiserleri Anado
ludan Rumlar stanbula gelmeye balaynca bir itima yap
mlar. O esnada doktor Nancy (Nancen?) de mltecilere
yardm iin Salib-i Ahmer Cemiyeti tarafndan gnderilmi,
stanbulda imi. Onu da itimalarna armlar. Ondan
bu ie are sormular. O da Rum ve Trk ahalinin mbade
lesini sylemitir. Demek mbadele fikri ilk Nancynindir.
Allah raz olsun. Biz o vakitler Anadoludaki Rumlarn as
kerlie yarar yata olanlarn Harput ve Sivas taraflarna s
ryorduk. Sahillerdekileri de ieri aldk idi. Bunlarn kadn,
ihtiyar ve ocuklarm vapurlara bindirip stanbula yolluyor-
duk. Demek bu, bunlar zerine iddetli bir tesir yapm, m
badele fikrini dourmutur.
Komisyonda da ekalliyet ve mbadele ileri en mhim
164 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

ve mkl i olduunu Curzon ve dier delegeler de birok


defa sylediler. Hakikaten konferansn en mhim ve prz-
l ileri bunlard. Bu iler sukomisyonda halledilmitir. Ko
misyonun mzakeresi daha ziyade akademiktir. Sukomisyo-
nun mnakaalar da BarrSrein (s. 241) de herkesin de de
dii gibi, bu iler gibi dadaal idi. Nitekim mzakereler
pek iddetli, g, uzun ve birka defa da mzakerede byk
grlt ve baylma olmutur. Neler ektim. Btn bu ileri
yalnz yaptm. smet bir tarafna karmamtr. Sade kendi
sine hazrladm nutku umumi komisyonda okumutur.
Lord Curzon (s. 243) son celsede: ok mhim mevad-
dr. Sukomisyonu tebrik ederim. 6 celse yapt. Kendisine ha
vale edilen ilerin vahametini anlad. Sarp bir savala al
t. dedi.
Patrik meselesini (s. 263te) Curzon hikye ediyor:
Montagna, halledemeyip hallini kendisine rica etmi, ilh...
Okunmasn tavsiye ederim. By nutukta Curzon Patrikha-
nenin btn idari ve siyasi hukuk ve ilerinden tecrid edildi
ini mttefikleri namna beyan etmitir. smet Paa da
(269) Patrik stanbulda kalsn demitir. te bunlar Nicol-
son mlkat neticesidir. Curzon, Patrikin stanbul'da b
raklmas konferansa byk bir sevin ile karland gi
bi btn dnyada da byk bir tesir yapacaktr. dedi.
Venizelosun da canna minnet imi. Madem ki Pat
rikli brakyorlar, artk hibir glk kalmamtr. diyor.
nce iddetle mdafaa ettii Patrikin siyasi ve idari huku
kundan sevine sevine vazgemitir. Hem gemesin de Cur
zon onu ne yapar, grsn!.. Bu mesele ne tesirli bir iksir, bir
deva-yi ki im i.. Venizelosun byk bir dikkat ve itina ile
uzun uzun ibkasn mdafaa ettii Patrikhanenin imtlyazla-
v kttan bina gibi yiKilp gitti. Patrikhane ve Patrik basit
bir hane ve ahs gibi kald. Patrik artk di bir papazdr.
KNC KOMSYON: NFUS, ESR MBADELES VE AZINLIKLAR 165

u muvaffakiyet gnlme bir ferahlk ve genilik vermitir


ki mrm on yl artrmtr, diyebilirim. Eer hkmeti
miz, bu Patrikhane iini iyi halledip nihai tasfiyeye vara
mazsa yine bu bamza bel olur. imdi bununla bu tasfiye
nin btn hazrlklar ve vastalar vcuda getirilmitir.
Ne idi bilmem?.. Bir aralk Yunanllar mbadeleden
caymak istediler. Her ey olup bittii, mukavelenmeler im
zalanmak iin hazrland halde en son celsede bile Venize-
los bunun aleyhinde syledi ve mecbur edildiini ilave etti.
Galiba o vakitki Yunan hkmeti mbadelenin aleyhinde
idi. Heyet-i murahhasasn bir dziye sktryordu. Fakat
ngiz isteyince ne yapacaklar?!. Her iin anahtar ngiliz...
Bu hal gsteriyordu ki Yunanllarda hl Anadolu istilsn
dan, Bizans hlyasndan vazgememek, Panelenizm ryala
ryla tatl tatl sevinmek zihniyeti vard demektir.
Bu esnalarda bamza bir de bir ey kt. stanbulda
frsat bulduka ngiliz askeri ve zabiti ldryorlar. Curzon
bunu bize sylyor. Cevap vermek g oluyor. Baka mad
deye tesir ediyor. Halk vaka ok ekmi. Baz apknlar inti
kam alyorlar ama tabii irkin ey, Lozan mzakeresine za
rar veriyordu. Bizim halk tabakas, mnevverlerden hami
yetli ve gayretlidir. Tulumbaclar, mahalle klhanbeyleri yi
it insanlardr. ngilizlere tahamml edemiyor, frsat bulduk
a ldryorlard. Hi olmazsa bu kadarck yapyorlard.
Nihayet esir ve ahali mbadelesi mukavelenmelerini
Yunanllar ile imza ettik: Dier tilaf Devletleri bunlara im
za koymadlar. Esir mbadelesi konvansiyonu imzay mte
akip derhal, dieri yani ahali mbadelesi mukavelenmesi 1
Mays 1923ten itibaren tatbik ve icra edilecektir. yle yapl
d. Fakat Rumlardan harbe kabiliyetli olanlan biz ancak
sulh imzasndan sonra iade edeceiz.
te iki komisyonun ileri tamamiyle bitti. H er ey hallo
166 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRAI-AR1

lundu. Bunlar tamamiyle lehimizedir. Vaka tam istediim


gibi olmad. Mesel Suriye'nin imalindeki Trkleri alama
dk. Ne yapalm Ankara itilfnamesinde verilmi, bitmi,
emrivaki olmutu. Bununla Misak- Mill brnden yara
lanmt. Ekalliyetlerde pek ufak tefek bir iki ey var. Fakat
bunlar Avrupa devletleri iin yaplm muahedelerde daha
iddetli bir surette var! Bu Avrupa muahedelerini de Mi-
sak- Milli ile zaten kabul etmi bulunuyorduk. Buna ra
men bunlarm bir ksmn da kaldrabildiim gibi bir ksmn
da pek hafiflettim. Hele biri askerlik, biri de patrikliin siya*
si ve idari hukuku, tecridi olarak iki maddeyi kabul ettirdim
ki, bunlar Rumluu ldrmtr. O ufak tefek eylerin hep
sini bu iki madde kknden skp atyor. Yunanllar ve Av
rupalIlar bunlarn ehemmiyetini bilip ok uratar. Hatt
Curzon dahi askerlik meselesinden son celsede yana yaka
bahsedip askerliin ilga edememesine teessf etmitir.
Ben de dedim ki: Bunlarn Postface onlarn tahmininden
daha pek ok geni ve amildir. Askerlik, Rumluk, Ermeni
lik ve Yahudilik iin bir hendektir. nk asker olmamak
iin kaacaklar, kap da bir daha gelemeyecekler. Trki
yede bitecekler.
NC KOMSYON

KTSAD MESELELER

A) Dyun- Umumiye (Osmanl Borlan)

imdi yalnz iktisadi meseleler (Dyun- Umumiye,


gmrk, mevcut ecnebi kumpanyalar, h...) adli i, karanti
na ii ve emsali var. Burda mhim bir mesele var, o da kapi
tlsyonlar. Bu, devleti asrlardan beri krp geiren ve ekse
risi Padiahlarn ocaktan caba ihsanlarndan domu olan
bir bel. Bu rezaleti heribadabat atmak lzm. smet, Allah
iin kapitlsyonlar kaldrmak hususunda pek heyecanl
ve gayretli. Bunlar iin bizim mavirlerden muhtelif enc
menler yaptk idi. Encmenlerden her birine bir meseleyi
verdik. Haan (Saka) da balarnda, iki komisyonun ileri
grlyorken bu ilerde Frenklerin mavir ve mtehasssla
r e bizimkiler arasnda mzakere edilerek yryordu. Fa
kat hemen de hibir ey neticeye iktiran edemedi. alacak
eydir. Ben hem kendi iimle yani kinci Komisyonla hem
smete nutuk ve cevap hazrlamakla megulm. Hem de fr
sat bulduka bu ecnebilerdeki (Trk) mavirler e gr
yor, onlara talimat ve bhassa cesaret veriyorum. Frenkler
zavalllar pek hrpalyorlar. Maneviyatlar, cesaretleri kirili-
168 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

yor. Sulh yaplamayacak, harp oluverecek diye korkuyorlar.


Bu da mukavemetlerini kryor. Onlar fedakrlk edip ver
meye sevk ediyor. Gryorum ki cesaret en lzumlu i. Ve
riyorum. Gayrete geliyorlar. Bu sebeple bu vazifeyi unutmu
yorum.
Benim bu mnasebetle temasm az. Vaktim yok. smet
benden ziyade urayor. Bu i tamanyyle ihtissas ve teknik
ii. Ben anlamyorum. Nitekim Curzon ve dier delegeler
de anlamyor. Her devlet heyeti bunlar iin birok mtehas
sslar getirmiler. Biz de gittik. Haan balarnda. Benim bil
diim, bunlara sylediim eyler umumi eylerdi. Tabii sade
asker olan smet de bundan bir'ey anlamyor. tiraf edeyim
ki, bizde bu sahada mtehasss diyecek kimse yok. Frenkle-
rin ise eksperleri mkemmel eyler.
Dnyorum da nc Komisyonda henz hibir
ey yaplamam olmas srf Hasann cehalet ve dirayetsizli-
indendir. Ben bu kadar mthi ihmalci intizamsz adam
grmedim. Eer Haan dirayetli biri olsayd bunlar da dier
iki komisyonun ileri gibi biterdi veya ok ey halledilmi
olurdu. Firenkler de aikr sylyorlar: Trkler her eyde
iyi, fakat iktisat ve mliyede sfr.
Lozan deta Frenkler nezdinde Trk milleti iin bir mi
yar da olmutur. Kabiliyetimizi, kusurumuzu da gstermi
tir.
smet iddetle Hasann aleyhinde. Trl kfrler edi
yor. Yerden ge kadar hakk var. Mesel bir gn smet de
di ki: Haan Bey! Dyun- Umumiyenin borcu ne kadar li
radr. Haan, Hesap yapaym, syleyeyim. dedi. Gitti.
Bir mddet sonra geldi, yz elli milyon dedi. Bir hafta
sonra smet bir daha sordu. Yine, Hesap yapaym. dedi.
Gitti, yapm geldi, Doksan dokuz milyon lira. dedi. s
met kzd: Canm Haan Bey! Geende yiizelli myon de
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 169

din. imdi doksandokuz diyorsun! Bu nasl i?.. Bunun han


gisi doru?.. Fark, yzler, binler, haydi yzbinler de olsa ne
ise? Mthi... Milyonlar var! dedi. Haan ne cevap verse
iyi?!. Ben ne yapaym! O vakit hesap yle kt. imdi de
byle kt... u adam gya iktisat ve maliye mtehasss.
Hadi grlyor ki sanatnda sfr, fakat verdii u cevap ne
kadar di ve ahmaka ey?.. Bu cevap karsnda insanm l
draca gelir. ldracaktm. Sinirden kahkahay koyver-
dim.
smet bu adama ahmak diye her gn kfretti: Bama
nerden getirdim? dedi. Ama konferansm ikinci devresine
de yine getirdi. Fakat yine bir dziye kfretti. Hatta sulhten
sonra Haan bir dziye nazr, Meclis reisi, Avrupa heyetleri
reisi oldu.
Keza bu kadar dank ve ihmalci adam da yoktur. Na
sl i banda bulunur bilmem? Zaten Maliye vekletlerinde
bulunduu zamanlar orasn perian etmi. Vekletten i k
mam, her ey yllarca uyumutur. Bir misali: Bir gn ben
Shhiye Vekili iken Tokat Mebusu Mustafa (94) geldi. Biri
nin tekad muamelesini takip ediyormu. Usul zere Mali
ye kd ve raporu Shhiyeye yollar. Shhiye Vekleti de
tetkik ve tasdik eder. Mustafa bana, Alt aydr u adamn
raporunu bekletiyorsunuz! dedi. Ben Yanln olacak
dedim. Hayr! dedi. Arattm, yok dedim: Sen bunu
Maliye Vekletinden ara!.. Baka da varsa getir!.. Zavallla
ra yazktr. Bu ihtiyar mall adamlar tekd maa almak
iin aylar, hatta yllar a beklerler. Hepsini yapvereyim.
Gitti. Bir yn evrakla geldi. Ve dedi ki: Orda imi. in*
de bir yldr, Shhiye Vekletine gelmek iin Maliye Vekle
tinde bekleyen evrak da varm. Seksen kadar zavallnn te
kd muamelesi. Bu ihtiyarlar ve hastalar maa alamyor
lar. Acdr. Yreim paraland. ayan- hayret hem de feci
170 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

ey. Zavalllar devlete bu kadar hizmet etmiler. Bir ihmal


yznden bir yldr, maa alamyorlar. Ordaki memurun na
sl gzn oymazsn? Ne vicdansz memur. Ve buna bakma
yan mdr ve Maliye Vekiline ne dersin?.. brs gn
gel; hepsini al!.. dedim. Btn muameleyi yaptlar. Geldi,
ald, gitti.
Dier misl: Bir gn ok teknik bir ey var. smet, Ha-
sana Bunu umumi celsede sen mdafaa et!.. dedi. tima
gn Haan sz syleyecek. Celseye oturduk. Hasann sar,
dokuz aylk gebe gibi ikin bir czdan var. nne masann
stne koydu. Mzakere balad. inde dosyay arad, yok.
Tella aryor, yok. Hasan herkes sylesin diye bakyor ve
bekliyor. Lzumsuz kimbilir neler doldurmu?!. inde ne
var, kendisinin de bildii yok. Biz de tel ettik. Ayp ey.
Czdandaki ktlar karmakark ediyor. Aramasn da bil
miyor. Herkes de gryor. Utandm, yerin dibine getim.
Bereket versin efik (Bekman) arkadan Ben getirdim. de
di. Ve dosyay verdi.
Haan hibir vehile be para etmez. Bereket versin
Trabzon mebusu efike. O muntazam adam. Hem ondan
ok malmatl Hasan bir derece idare ediyor. Haan zaten
ka defa smete ve bana efik iin ve efikin de yannda,
efik benim aklm, malmatm, dosyam ve czdanmdr.
demitir. Grdk, hakikaten de yle. Zaten Hasanm bir
meziyeti var; safderundur. ini, dndn syler, sakla
masn bilmez. Hele kzdrrsanz mutlaka en sr eyleri de
bir ocuk hiddet ve safiyetiyle ifa eder. Nitekim Frenkler
bunun bu halini renmiler. Azndan laf kaparlar. Hele
talyan Dyun- Umumiye Dyinler Vekili Lozanda ma
vir olan Nogara eytan gibi bir adam. Bereket versin biz sr
lan, mhim ileri Hasana sylemezdik. Sade smetle ben
bilirdim. Zaten Haan birinci ve ikinci komisyonlarn ileriy
NC KOMSYON: KTSAD MKSIT.FIJ'R 171

le hi alkadar olmamtr. ok ve pek ok impulsif adam


dr. Aklldr, gzel ve mantki sz sylen fakat bir mddet
sonra ayn meselede sz deli samas halindedir. Zannedi
yorum ki Hasann yerinde dirayetli biri olsa idi, ilk devrede
bu ilerin de ou bir suret-i hal bulmu olurdu. te bu vazi
yette iktisadi ileri de bizim sevk ve idare etmemiz zaruri
idi.
Franszlarn en alkadar olduklar ve ehemmiyet verdik
leri i mali ve iktisadi iler. Bunlarn da en mhim ve bata
olan Dyun- Umumiye.
Dyun- Umumiye halledilecek. Harb-i Umumi netice
sinde elimizden giden yerlerse hissesi verilip, Trkiyenin
borcu azaltlacak.
smet bu iler iin benim iddetli ve defalarca olan m
manaatma ramen ve sonunda benden habersiz Cavidi
(bkz. not 42) de getirmiti. Cavid de mali bir mtehasss ge
iniyor. Haan, Cavid, Cahid Dyun- Umumiye ii ile me
guldrler. Bu bir trinite halindeler. Bir saaya yapt
lar, gece gndz beraberler. Birbirlerinden hi ayrldklar
yok. Hem de daima ve hususi olarak da Fransz heyeti azas
ile dost, holde onlarla oturuyorlar. Onlar ile yemekte ve gez
mekte beraberler. Adet bizimle hi temaslar yok. Sanki
Fransz heyet-i murahhasas azasndandrlar. Halleri phe
yi di bir hal. nk Franszlar bu ite ilk safta dman. Bi
zim onlarn cephesi karsnda koyduumuz mfreze ise on
lar ile mtareke etmi bir halde zaten mtarekede Cavidi
Franszlarn himaye ettiini, Malta'dan, kurtardklarn, vak
tiyle Cavid, Maliye Nazr iken Fransz Maliye mahafili ile
pek sk temas edip ahbap olduunu, Dyun- Umumiyede
dyinler vekillii ettiini de biliyoruz. Nasl olsa Franszlara
minnettardr. Onlara kar hi olmazsa yz tutmaz. Bunlar
da phemi artryor.
172 Dr. RI7A NLR'L'N I.OZAN IlAHRALARI

BTN BORCU TRKYEYE YIKMAK


STYORLAR

Bir adam sk sk bana geliyor. Dyun- Umumiyenin


Lozana iki milyon yolladn, bu i iin bu paray rvet ve
receini sylyor. Galiba bana rvet teklif etmek istiyor, fa
kat cesaret edemiyordu. Biraz sonra bu para ve rvet veril
mek istendii herkesin azna dt. Ayn zamanda Ca-
vide, Cahide rvet verilmi olduu da syleniyor.
Mzakerelerde, Cavid, Haan, Cahid Dyun- Umumi
yenin sermaye deil faizinin taksimi esas zerine karar
vermiler. Bu benim havsalama smad. Borcun esasn,
sermayesini taksim edip de Trke, Senin borcun udur.
Bunun da senelik faizi ve amortisman udur. Her yl bu
miktar vereceksin. demiyorlar da btn bor Trkiyenin
srtnda duracak. Sade faiz-i senevisini bizden arazi alan
devletlerle Trkiye arasmda taksim edecekler. Ya bu devlet
ler: Bor bizim deil, veremeyiz bor ahden Trkiyenin
dir. O versin... deyiverirlerse... Felket!.. Nitekim Berlin
Muahedesinde (95) de sermaye deil, faiz taksim edilmi.
Srp vesir devletler vermiyormular. Trkiyeye haksz ola
rak o hisseleri de detmiler. Byle vahim bir misal de var.
smet, Haan, ben gryoruz. Dedim ki: Yine sermaye
taksim edilmiyor. Faiz-i senevi taksim ediliyor?. Haan:
nk sermaye taksimi fennen mmkn deildir. Onun
iin. dedi. aacak ey... Aklm da buna hi ermiyor. Ya
Hasanm dedii doru ise... Fakat bu da aklma bir trl yat
myor. Hasanla uzun mnakaa ettim. Bu mnakaalar bir
deil, birok defalar tekerrr etti. Haan sebep de gsterip
izah edemiyor. Sade: Fennen mmkn deildir diyerek
kestirip atyor. Bu nakarat da beni ikna iin kfi gelmiyor.
smet hi fikir beyan etmiyor. Sade dalgn bir surette d
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 173

nyor. Mevve, pheli bir hali var. Bu hususta Hasanla


ok sren mnakaalar hatta kavgalar yaptm. Davam u;
ben diyorum ki: Ortada bir yk var. On kiiyiz bize tak
sim edilecek. Mesel yz elli okkasnn ilh... Ben de bu sek
sen okka yk benim hissem, ufak ama ne are!.. Ykleyin
srtma!., diyeyim. Yklesinler tayp gtreyim. Baka e
ye aklm ermez. Bakalarna ait yk benim srtmda dura
maz.

CAVD DE FENNEN MKN YOKTUR DED

Nihayet Cavide sorduk; Sermaye taksiminin fennen


asla imkn yoktur dedi ve onda durdu. Sylendik. Biz sy
lendike Cavid kzyor. Pancar gibi oluyor. Olamaz! di
yor. Bu adam da her eyde ve abucack kpkrmz oluyor
du. Hatta marurane sizin aklnz ermez! de dedi. Bu be
ni tahkir idi. Lkin hakk var. Hakikaten aklm ermez. Fa
kat sonra pratik gsterdi ki, o Trkiyenin yegne mhim ve
marur maliye limi Cavid de bilmezmi. Yahut suikasdi
varm. kinci k doru ise? Cahide ayrca sordum. Ondan
da ayn nakarat. Ha, Franszlar bunu istiyor, Cavid byle
diyor. Demek Cahid de, Haan da, Cavidle mterek... Fe
lket!.. Ne yapacaz?.. Bazen dnyorum. Bunlar bu ii
bilirler ben cahillik edip itiraz ederek ii bsbtn gletir
meyeyim. Vazgeeyim. Bildikleri gibi yapsnlar diyorum. Fa
kat yine dnyorum; kasden byle diyorlarsa... Para dala
veresi oynuyorsa... de pek mhim. Cavide bir gn yine
holde sordum. Ayn temerrt. Nihayet dndm ki, bitaraf
Avrupal maliye mtehasss bulup ona fikir danmak hep
sinden dorudur, zaten smet, Cavidi getireceine byle bi
risini bulmalyd. smetten habersiz Ahmet hsana (Tok-
gz) byle birisini bulmasn syledim. Anadolu imendiferi
174 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

meselesi iin Lozana gelmi olan Gnteri getirdi. Ona sor


dum. Bu adam sermaye taksiminin pekl mmkn olduu
nu syledi. Mamafih ben iyi bilmem, tahkikat yapabiliriz
dedi. Bu cesaretle Cavid ve Cahidi aradm. Holde imiler.
Bir mhim Avrupal mtehasss bulduk. Sermaye taksimi
nin fennen kabil olduunu syledi. dedim. Cavid kzard.
Pancar oldu. Bu adam pek kibirli idi. Ufak bir itiraz kar
snda be kan bana kar, kpkrmz olurdu. Mmkn de
il ya, olsa bile tahvilt yeniden bastrmak milyonlara m
tevakkft. Bu da astar yznden pahalya gelir. dedi. Bu
sz bir gedik idi. Demek gedik atm. Cesaretim de artt.
Demek Cavid bunun fennen kabil olduunu biliyor. Kasden
olmaz diyordu. Hindir.

GNTER ZRHE YOLLUYORUM

Gnteri bu ii btn tafsilat ile tahkik etmek iin Z-


rihe yolladm. Oradaki bankerlerden tahkik edip geldi. De
di ki: Sermaye taksimi teknike tamamiyle mmknm.
Tahvilat ktlar paralanp taksim edilemeyeceinden, ye
niden baslmas da pahal olduundan yeniden birer kt
bastrlarak ilve edilirmi. Bu da pek, pek yarm milyon li
ralk bir i imi. Yerimden zpladm. Dorusu bu byk
bir hizmet olmutur.
smete anlattm. smet yine bir fikir sylemiyor. Ha-
sana syledim. Ve szme ar lkrdlar da ilve ettim. Ho
le indim. Cavidle Cahidi buldum. Onlara da kt vesi
meselesini syledim. Cavid, O da milyonlarca masraf
olur dedi. Hayr, azami yarm milyon olurmu dedim,
enesi tutuldu. Bu i iin Hseyin Cahid de gazetesinde Ca-
vidin szn mdafaa ediyor, bizim aleyhimize yazyor. Bi
zi cahillik e itham ediyor ve bizimle alay ediyor. O da D-
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 175

yinler Vekili idi ya!.. Bu efendiler yllarla Dyun- Umumi-


yeden plenmilerdi. Hl da plenmekteler. Biri Yahu
di, dieri Arnavut. Trk alsn Frenkelere para versin,
umurlarnda m?..

1 - Casus mu Var?

Artk benim bu teslisten bsbtn sdkm syrld. Bu i


lerin banda Franszlardan Bompard, Dekloneyer, Serre-
bos var. Bomparda behemehal sermaye taksimi olacan
syledim. Sizin delegeleriniz (Cavid, Cahid, Haan) faizde
taksimi kabul ettiler, bile. O geti. Geri dnlmez. dedi.
Yok onlar kabul edemez, murahhas biziz dedim. Hale
bak dedim, hale bak!.. Meerse bizim reyimize danmadan
murahhasmz Haan, mavirlerimiz Cavid ve Cahid, bu
nu kabul etmiler. Felket, vazifeninaslk, hiyanet...
Bunun zerine Franszlar tarafndan bir kyamettir kop
tu. Tel ve hararetli mnakaa, tehdit. Her ey var. s-
metin sinirleri zayflad. Uyku uyuyamyor. Yemeden ime
den kesildi, odasnda volta vuruyor. Adeta ne yapacan a
rm. Nihayet bu i iin bizim umum mavirlerin itiraki
ile byk bir itima yapt. Mnakaa edildi. Dinledim, dinle
dim, nihayet ayaa kalktm. Dedim ki: Bu i mutlaka ser
maye taksimi esas zerine yaplacak!.. Katiyyen baka tr
l olamaz. Asla baka ekil kabul etmem. Haan ban
kaldrd yan gzle bana bakarak (bu hali hi gzmn nn
den gitmez) Sermaye taksimi fennen mmkn deildir.
dedi. Dedim: Mmkndr, baka trl olamaz. Dedi ki:
Hayr!... Dedim: Sen bilmiyorsun. Arkadalar hepiniz
iitin!.. Sermaye taksimi olmayan bir muahedeyi ben imza
lamayacam. smet Paa, Haan Bey, imzalasa da ben im-
zamalamaynca muahede olamaz. Haan masann stne
176 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

ok yatar, deta burnu nndeki kda dokunur. Adeti by-


ledir. Bu vaziyetten tella doruldu. E, sonra ne olacak?
dedi. Ne olacak? dedim. Byle mthi bir hadise zuhur
etmemesi iin imdiden Ankaraya yazarz. Hkmet sizin
fikirlerinizde ise bana yle emir verir, ya ben kabul etmez is
tifa ederim, yahut da hkmet beni kaldrr. O vakit siz im
zalarsnz. Yahut seni kaldrr. Haan cevap vermedi. Ben
de oradan ktm. Pek tuhaf ey!.. smet beni bu itimaa a-
rmamt. tima zamann bana sylememiti. Haber alp
yetimitim. Bu szlere de smet i (hayr) ve naam (evet)
demedi. Bu ite smet mtemadiyen fikirlerini saklyordu.
smet pek zdrap iinde. Hali perian. Bana da bir ey
syleyemiyor. Nihayet dkld: Cavid, Cahid, Hamid, Ha
an bamza bel olmutur. Bunlar nerden getirdim?!.
dedi.
Sana demedim miydi? diyecektim. Ama sras deildi.
ok perian olmu, acdm. Fakat bu sz ok isterdi. Ta
gediine koymak lzmd.
Devam etti: Bunlar dmanla bir olmulardr. Hem
dmanla ura, hem de bir de bunlarla ura. Bunlar hiya-
net ediyorlar. Kendi elimle ettim. Sen ise bana Cavidi getir
me diye ok syledin. Bunlardan kurtulmadktan sonra bu
ii halledemeyiz. Engel dluyorlar. Haan aptaln da bunlar
ifal ediyorlar. dedi.
te dosdoru bu idi. Benim de hissiyatm onlarn hya
netinde idi. Bizim Haan ahman da bilmem ne suretle el
de etmilerdir. Bizi iimizden bombalyorlard. Bunlardan
kurtulmak lzmd. Muhakkak.
smet bana dedi ki: Ben bir are dnyorum, Pa
risten Ferdi (96) getirelim. Ona ermaye taksimi zerine
br proje yaptralm Oranszlar ite mzakereye onu memur
edelim. Dedim ki: Mnasiptir. Ancak bu adam huysuz
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 177

dur... Bu suretle tehlikelidir. Puankarenin tebliinin mrek


kebi kurumad. Eer sz dinler ve bir ey karmazsa pek
l. Ben idare ederim dedi. Hakikaten Ferid muktedir
dir. Bunu Maliye Vekletini yoluna koymakta gstermiti.
Mnasip idi. Yine dedim ki: Bir tedbir daha var. En esasl
s budur. Bu CavidIer zehir nereden bir menba halindeler-
dir. Cezri hareket lzmdr. Bu menba kurutmah. Bunun
iin Cavid, Cahid ve Hamidi Lozandan gndermeli. Buna
Hahambain da ilve etmeli. Keza nihayet Read (Nihad
Read Belger) da imtiyaz ve kadn iinden baka bir eyle
megul deil ve Frenklerle ok temasta. Bize de henz hi
bir hizmeti grlmedi. Pek hafif merep bir adam. alm
yor da. Hibir sznde de durmuyor. Bu beini Lozandan
gnderelim. Saha alr. smet, yi ama ben bunu yapa
mam!.. dedi. Niye? Pekl yaparsn. Sen reissin. dedim.
Dedi ki: Sen yap!.. smet bu!.. Kendine dman kazanr
m?.. Millet, devlet ii ikinci derecededir. Evvel ahs. En
trikac bu? Hi merdane ak i yapar m?.. Ben Peki, ben
yaparm. dedim. Rza Nur Trk iin menfaatini, hatta ba
n derhal ortaya kor.

BELY MAVRLKTEN AZLEDYORUM

Derhal bunu tebli ettim. Mavirlikten azledildiniz.


Hemen bu akam Lozan terk edeceksiniz!.. Etmezseniz bu
nun akbeti ar olur. Hepsi gittiler, sade Cavid birka gn
izin istedi. Birka gn sonra o da gitti. Nihad Reada smet
bilmem neden ve benden g7.1i bir memuriyet ss verilerek
gnderilmitir. Cahid mavir deildi. Mavir olmadn
dan Cahide bir ey diyemedik.
Bu unsurlarn kaybolmas Franszlara ar geldi. Sylen
diler. Bompard bundan bize ikyet etti. Tabii iin lehimize
* Forma: 12
178 Dr. RIZA N U R U N LOZAN HATIRALARI

tesiri oldu. Hakikaten bundan sonra ite hafiflik hissettik.


Ferid geldi. Projeyi bizim verdiimiz esaslar dairesinde
yapt. Franszlar ile mzakereye balad. Franszlar, Bu ye
nidir. Baka esaslar kabul edilmitir, tekrar dnemeyiz
dediler. Ferid cidden huysuz, dirayetli. Fakat idaresizdir.
Kendini derhal drr. Ne idi notlarmda kayd yok, iyi de
hatrlayamyorum. Bir pot krm Frenklerle kavga etmi.
Frenkler bir nota verdiler. Byle bir adamla asla mzake
reye tenezzl etmeyiz deder. en Frenklerle bu kadar
kavga ettim, i asla buraya dmedi. Ferid bir hamlede ko
pard. smet, nihayet Feridi gerisin geriye gndermeye mec
bur oldu. Fakat biz yeni esas koyduk ya. O esas zerinden
mzakereyi bizim mavirlerle devam ettirdik. Ve nihayet
sermaye taksimi kabul edilmitir. Bu byk bir zaferdir.
Bunu hatrladka dorusu gsmn kabardn hissede
rim.
Hamid bana, bir sene evvel Pariste Porse civarnda
rastgeldim, anlatt: Sulhten sonra Lozandan avdet eder
ken stanbulda smeti ziyarete gittim. Beni byk bir mu
habbetle ve gleryzle karlad. Kucaklayp apur apur y
zmden pt. Benim Hamidciim dedi. Lozan hadisesini
unutmu dedim. Bir gn sonra Ankaraya gitti. Mecliste
nutuk vermi. Bizi hiyanetle itham etmi. Bu adam nasl ii
d baka bir adamdr dedi. Gldm. O yledir kimi en
ok sevmezse ve o aralk ona fenalk yapacaksa en ok ona
muhabbet ve samimiyyet gsterir. Eer birine bir gn ok
muhabbet gsterirse, o adam bilmeli ki, o esnada ona mt
hi bir dmanlk yapmakta, felket hazrlamaktadr de
dim. smet bu!.. Topu hsan'a (97) da byk (!) hizmetleri
ne dair imzasyla vesika vermi, gn sonra irtikap madde
sinden onu hapse soktu. Beni, Mustafa Kemalin arzusuna
ramen Onunla katiyyen alamam diye kabineden at
NC KOMS. ON: KTSAD MESELELER

m. Mutam c'emal, Nasl oldu?.. Arkadanzdr demi.


smet, Ben onu idare ederim demi. Ayn gn bana Si-
nopa Sen Trkiyenin en deerli evldsn. Senin hizmetin
den vareste olamam. stirahat mddetinin bitmesini bekliyo
rum diye telgraf ekmitir. smetin byle misalleri hesap
szdr.
Ekseriya ben, muhtelif encmenlerimizi mzakereleri
esnasnda dolardm. Hasann Lozana getirdii, benim Sir-
kecide Hasana, Bu ocuk ahlkszdr, hrszdr, bunu g
trme! dediim ve Hasann, Pek namuslu bir gentir
deyip gtrd ocuu her encmende ve daima gryo
rum. Dikkatimi celbetti. Bunun byle her yerde bulunmas
lzumsuz, niye sanki?.. phelendim. Bu ocua dedim ki:
Senin bu encmenlerde ne iin var? Bir daha seni buralar
da grmeyeceim. Hibir encmene girmeyeceksin. Bir da
ha grrsem ayan krarm. Fakat hergn her eyle ura
maya vakit yok ki... Hatta unuttum gittim. Dyun- Umumi
ye iin mehur byk ictimada son szm syleyip kar
ken yine bu ocuu orada bir keye skm grdm. i
yok, diriliyor... Ben hiddetimden ve baka iim de var. k
tm ve ocuu unuttum da...
Birka gn geti. Otelci bu ocuun (adn hl bilmiyo
rum) gndr meydanda olmadm, kapsm atklarn,
iinde eya olmayan kt bir bavulunu bulduklarn, otele
600 frank kadar borcu olduunu syledi. Bu para iki bin
Trk lirasdr. Meerse bizim mavir ve ktiplerden de
dn diye paralar alm yemi. Onlar da ocuu aramaya
baladlar. ocuk yok. Polise haber verdik. Arad. Polis tah
kikat bitmesinde verdii malmat udur: Bir gece Lozann
bir fena meyhanesinde svirenin en mhim hrszlarndan
biriyle grlm. Fransz heyeti ile temasta imi. Geceleri
sk sk Rus heyeti murahhasna gidermi. Hele son gnlerde
180 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

hep orada imi. Bizim otelde geceleri kumar oynarm.


gn evvel svire hududundan km, Viyana civarnda tren
de birinin bavulunu alm. Ordan Rusyaya gemi.
Hasana dedim ki: Grdn m? Sana bunu Sirkecimde
syledim. Bu olan gtrme dedim. O namuslu bir gentir
dedin. Nasl, namusunu beendin mi?. Hasanda laf yok.
lave ettim: Bari akln ermiyor, laf dinle! nellahe maassa-
birin. Bu..... Hasandan hakikaten ok ektik. ok ileri ber
bat etmitir. Temizleyinceye kadar gbeimiz atlamtr.
Kimi pislii de temizlenmemitir.
Bu borlar, devletin namusu olarak, heyet-i murahhasa
btesi tasfiye etti. Rezil olduumuz da stne caba kald.
Ben reis olsam bunu Hasana detirdim. in asl fenas, de
mek ne grdyse, ne iittiyse, muhasm safa haber vermi
tir. Franszlar, ngilizler bana muarz idiler. Ve bir dziye
sulha bizzat sen mani oluyorsun. Mukavemet hep enden
dir. diyorlar. Demek bu ve daha baka iimizdeki casuslar
ile olan biteni elifi elifine haber alrlarm. smet sar... Ne
kadar kulana da sokulsan, yksek sesle sylemeyince anla
myor. Halbuki bu mahzurdan dolay, konumalarmz
duymasnlar diye odasnn iki yanndaki odalan da biz kira
lamtk. Meerse ayakl casuslar varm... te bazen insan
ii phelenir, hatta iyice stne de kondurabilir. in tedbi
ri kolaydr. Almak ister. Fakat sz dinletemeyince, yaptra-
maynca faydaszdr. Bely defedemez.

2 - Rza Nur Basnn Dilinde

Bu esnada idi bir gn asansre bindim. Senyos da bindi


bana dedi ki: ler nasl?.. yi... dedim. yi deil, sulh
olmayacak. dedi. Niye? dedim. Sebebi srf sensin. Ne
ar mesuliyet altndasn ve ne cesaretle bu mesuliyet alt
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 181

na giriyorsun? dedi. Beni korkutmak istiyor. Aldrmadm.


Yine bu esnalarda Fransz, ngiliz matbuat iddetle be
nim ahsm aleyhine neriyat yapyorlarm. Bizimkiler ha
ber verdiler. Ben aldrmadm bile. Tabii dmana dman
maval okumaz ya!.. Menfaatlerine hizmet etsem yapmazlar.
Aksine methederler. Bir gn Bompard holde yanma geldi.
Pek terbiyeli ve nazik bir adamdr. Hobeten sonra Mat
buat ne kadar aleyhinde. dedi. Durdum. Cevap vermedim.
Haberin yok mu? dedi. Galiba haberim yok zannediyor-
mu. nk harektmda bir tesirini grmemi anlalyor,
imdi haber vermeye gelmi. Haberim var dedim. Hay
ret, imizaz gsterdi ve Canm niye yapyorsun? Bak b
tn Fransz, ngiliz matbuat senin aleyhinde. Kendine niye
fena dedirtiyorsun? dedi. Canm benim ne kabahatim
var?.. Niye benim aleyhimde yazyorlar? dedim. nk
sulhn olmamasna sen sebepsin.. dedi. Hayretli bir tavrla
Niye? diye sordum. nk ayn tabirini syleyeyim (mu
kavemetin mihveri, esas) sensin. Sen mukavemet etmesen
oktan muahedeyi yapp halletmitik. Mukavemetten vaz
ge de bu aleyhindeki neriyattan kurtul!.. dedi. Demek ki
bu adamlar mukavemetin benden geldiini aynen celselerde
grdkleri gibi bir ksmn da casuslaryla renmiler, beni
korkutup mukavemeti krmak iin aleyhime neriyat yap
yorlar. Zaten malmdur ki gazetelere byle harici eyleri
Avrupada Hariciye nezaretleri verir. Emreder. Halbuki
byle eyler bana vz idi. Bunu bilmiyorlar. Ben grltye
pabu brakanlardan deilim. Kendisine u cevab verdim:
Msy Bompard! Ben aleyhimdeki bu neriyat ile iftihar
ediyorum. ard. Nasu olur? Bununla iftihar edilir mi?
dedi. Dedim ki: Siz dmanmzsmz. Burada kar karya
durmuuz, harp ediyoruz. Dman dman metheder mi?
Sizin matbuatnz beni zemmettike Trkiyede derler ki:
182 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

Bravo, Rza Nura demek milletin hukukunu iyi mdafaa


ediyor ki bunlar aleyhindedirler. Bompard mnl bir suret
te yzme bakt. Elimi skt ve hibir ey sylemedi, gitti.
Birka gn sonra da aleyhimdeki neriyat dindi. Demek ki
bunun da fayda vermediini Bompard bizzat grp faydasz
yorgunluu bitirdiler.
Bu neriyatla Fransa ve ngilterede benim adm edid,
uyumaz, brutal hatta vahi karmlard. Bir gn Tan (Le
Temps) Gazetesi bamuharriri bizim sefire (Ferid Tek) Pa
riste sylemi, o da sonra bana syledi ki udur: Bu bamu
harrir Lozandan avdetinde (inkta zaman) Bomparda be
ni sormu: Bu brutal adam nasl adamdr? demi. Bom
pard da Bilakis nazik, centilmen bir adam. Sade mukave
meti pek... demi.
Halbuki Almanya, Avusturya gazeteleri benden ok
bahsetmiler ve bana takdirler yadrmlardr. te zem ve
medh vaziyet ve menfaat meselesidir.
Bompardn ve dierlerinin mukavemeti benden grp,
bunlar syleme ve yapmalar bir de smet Paamn onlarn
dediklerini daima kabul ettiklerini gstermektedir.

MADAM BOMPARDTN HDDET

Yine bu esnada ngilizler, otellerinde resmi ziyafet ver


milerdi. Bu otelin salonu kenarlarnda byk direkler olan
gzel bir yerdir. Yemekten sonra herkes dans ediyordu.
Ben de bir diree yaslandm. Seyrediyorum. Kadnlarda
mthi elbise, tuvalet var. H er biri bir melek gibi, stlerinde
ki mcevheratn hepsini toplaan Trkiyenin bir senelik ol
masa bile alt aylk btesidir. Halimizi dnyorum. Tr
kiye iki asr evveline idi, imdi ne?.. Dalmm. Biri ko
lumdan tuttu. Kendime geldim. Baktm Madam Bompard.
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 183

Bu ihtiyar bir madam. Boynunda on tal bir gerdanlk var


ki, talarn her biri fndk gibi. Prhiddet. Beni dvecek gibi
bir tavr alm. Buyurun madam dedim. Balad:
O - Siz Trkler nankrsnz. Sen kt bir adamsn.
(imden l havle vel kuvvete... Her bel da beni mi
buluyor? Bu kadna ne oluyor? Ne ar sz? Hem de ilk s
z byle. Kocas terbiyeli amma kars ne halde?!. dedim.)
devam etti:
O - Siz iyilik bmezsiniz.
Ben - (Kemal-i nezaketle) Pardon madam. Ne var, ne
oldu?
O - (iddetle) Ne olacak? Sulh sen yaptrmyorsun.
(Hoppala al bundan da...)
Ben - Hayr madam. Yanlnz var. Biz hepimiz sulh
iin can atyoruz. Hep ona alyoruz.
O - Hayr, bizzat sen mani oluyorsun.
Ben - Niye?..
O - Mukavemeti yapan sensin. Sen mukavemet etme
sulh derhal olacak.
(imden h, anlald. Yine mukavemet meselesi diyo
rum).
Ben - Yanl madam. Affedersiniz madam. (Demek
bunlar benim mukavemetimi krmak iin her eyi yapm
lar: Aleyhde de neriyat, tehdit, rvet verme tecrbesi. Te
siri olamaynca artk mitsiz kalmlar. imdi Madam Bom-
pard korkmu kanck kurt gibi bana saldryor. Ve demek
Frenkler, ben olmasam smetle sulh derhal yapacaklarna
eminler. Demek smet onlar ne derse kabul ediyor. Ben m
ni oluyorum).
O - Hayr, hayr, sen mesulsn.
(Diyor, baryor. Etrafma bakmaya baladm. Herkes
ten jtandm. Kar beni ve Trk Milletini mthi tahkir edi
184 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

yor. Kan beynime kt. Fakat ne yapaym? Kadn. Nezaketi


elden brakmyorum. Fakat kendimi pek glkle tutuyo
rum.)
Ben - Madam, ltfediniz. Hadi beni tahkir ediyorsu
nuz. Hatrnz iin kabul ediyorum. Tek keyiflenesiniz, fakat
zavall Trk Milletinin ne kabahati var? Bir milleti tahkir
ediyorsunuz! Rica ederim, bari bunu yapmaynz!..
O - Evet, evet. Trk Milleti nankrdr. Adidir. sbat
ederim. Dinle: Biz stanbulda sefir iken Balkan Harbi za
mannda cemiyet tekil ettim. Para topladm. Hastahaneleri
dolatm. Yarallarnza baktm. Bunun kadrini bilmiyor,
imdi sulh yapmyorsunuz?.. Bu nankrlk deil mi?..
(Ne kadar olsa kadn... te zaaf, akl ve mantnn c
lzl srtyor. Hastalarmza bakm. Ben de bunun kran
olmak zere devletin btn hak ve hayati menfaatlerini bra
kp sulh istedikleri tarzda yapvermeli imiiz... Bu terbiye
de deil, insan hayrat ve hasenatm baa kakar m?).
Ben - Peki madam! Madem ki siz arzu ediyorsunuz,
byle bir velinimetlik de yapmsnz. Sulh yapalm. Peki...
(Baktm keyiflendi ve Yapverin! dedi.)
Ben - Yapalm, fakat sulh nasl olur, bilmiyorum. Ne
yapalm ki sulh olsun?
0 - 0 pek kolay... Mukavemet etmedin mi olur, biter.
Ben - yle mi? rendim. Mersi Madam... Fransann
bu ite hayati bir meselesi yok. Nihayeti birka frank. Halbu
ki Trkiyenin hayat mevzuu bahis. Bizim iin mukavemet
etmemek Trkiyeyi lme mahkm etmek demektir. Ma
dem ki sulhn tlsm mukavemet etmemektir size pek rica
ederim madam, kocanza syleyin de istediklerini isteme
sin. Bizim teklifimize mukavemet etmesin. Sulh derhal olur.
(phesiz bu sz senet idi. Fakat bir ak macerasnda
kadnlk izzetinefsi fena halde yaralanm bir kadn gibi Ma
dam Bompard yaral bir kaplan tavr ald.
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 185

Durdu... Lkrd bulamyor. Geriledi... Gidecek gibi idi.


Yine bana ilerledi. Ben ona bu szleri sylerken sol elimi
kaldrm, sere parmam inbisat, dierini inkbaz haline
koymu sylyormuum. Sa elini uzatt. Sebbabe parma
nn ucunu bu uzanm parmamn stne koydu ve dedi:)
O - Siz vahisiniz. Hem bu, ite bu damarlarnzda var,
rknzn kanndan geliyor.

BU KADINI GEL DE DVME

Bonjur bile demeksizin savutu. imdiye kadar Fransz


kadnnn da bu kadar terbiyesizini grmemitim... Ka
dn... Hem resmi delege deil, nesine lzm... yle kzdm
ki kendi kendime: Kadn dvlmez derler. Gel de dvme...
Bylesi dvlmez mi?.. Bu nasl sandan tutup ayann alt
na alp da inenmez... Yer ve vaziyet msait deil ki, hadi
yap!.. Bir kyamettir kopar. Trk vahileri kadn dvyor di
ye avazlar kt kadar barrlar. Sanki bu Avrupa denen
toprakta yaratldndan beri kadn dvlmemitir. Halbuki
hergn kocalan, bakalar kadnlar dverler. Bunlar vahi
olmaz. Bize gelince vahi oluruz. dedim.
Bu kadn son zamanlarda bir sinir nbeti geiriyordu ga
liba. Menopozda m idi ne idi bmem!.. Bizim otelin holn
de, bizim mavirlerden birini yakalyor, onlara sulh dersi
veriyor. Dier birini yakalyor, halyor. Bu ii kendi heyetle
ri ktiplerine de yapyor. Bu faaliyeti herkesin nazar dikka
tini celbediyor. ittim ki, Franszlar da bizzat kendileri kad*
nn adn Madame le fouette Krba madam koymular.
Bu da gitti ama bize bel eksik deil. Bizim eski sefir ve
diplomatlardan bana mektup yazanlar var. Ders, nasihat ve
riyor, tekdir de ediyorlar. Bu mektuplarn hulsas: Ayol
bu ne irretliktir'? Her eyi reddediyorsunuz. Byle diplo
186 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

matlk olmaz. Yumuak olun! Sonra koparacaksnz. Sulh ol


mayacak. Cesaretsizlik verecek ey... Fakat aldrmyorum.
imden diyorum ki: Siz birer kabaktnz, dikildiniz, yap
raklandnz. Mahsulnz verdiniz. Kurudunuz. Hem de
ne mahsul?
smet de ayn mektuplardan alyormu. Bana hi muha
beresini gsterdii yok. Ama bunlar gsterdi. htimal muka
vemetimi krmak iin yapyordu. Bir de mutlaka ilerde sulh
olmazsa mesul benim olduumu imdiden gsteriyor. Be
ni itham edecek. Bunlar da delil tutacan iinde kurmu.
Sonra iittim ki yalnz bunlardan Rfat Paa (98) eski diplo
mat arkadalarna: Karmayn!.. Bunlar bizim gibi mis
kin diplomat deil. Biz hep verir ve hem de teekkr eder,
minnettar grnrdk. Bunlar kafalarna vuruyor ve al
yorlar. imdiye kadar ok gzel eyler aldlar... demitir.
Bu eskiler gibi bir de yeni diplomat var. Romada mmessil
Cell Arif (99). O da sm ete ve bana mektuplar yazyor.
Hsnidare, Arnavutluk, Karada ve Msr ile ittifak suretiy
le bir Mslman ittifak ve bununla Frenkiere kar durma
y tavsiye ediyor. Hele bununkisi batan aa zrva. Msl
manlarla ise, Karada ne oluyor? Hem Mslmanlarn hep
si, Frenklerin elinde esir, nasl ittifak yaparlar? Hem ne kuv
vetleri var? Karada ise dnya yznden silinmi bir dev
let...

3 - Hdiv Abbas Hilmi ve Suriyeli Diplomatlar

Derken bir de bamza Hdiv Abbas Hilmi (100) kt.


Abbas Hilmi Lozanda imi. Nihad Read (Belger) bana
musallat etti. ll benimle grmek istiyormu, Nereye em
rederse geleyim. Fakat mlkatmz gizli kalsn diyormu.
Bu eski, mevkii yksek adam Ben ona giderim. dedim.
NC KOMSYON: KTSAD MESELHLER

Gittim. undan bundan lf edildi. ok durmadm. kyor


dum. Paltomu tutmak istedi. Kat'iyyen olmaz dedim. Zorla
d ve tuttu. Tabasbusuna hayret ettim. Esasen bence di ve
mlevves bir mahlktur. smetie de grm. smet bana
sylemedi. Bu adamn her ii, hareketi menfaate baldr.
Brksel bankalarnda paras varm. Harpte haczetmiler.
Hl vermiyorlarm. Bunu alverin diyor. Bir ksmn Hi-
lliahmere teberru edecekmi. Bunu syledi. Peki dedik.
Arif Paa adnda bir ktibi varm. O gelip gitmeye balad.
Bu yetmedi, arkasndan Londradaki mli ilerini tasfiye
iin bizden Londraya gitmeye pasaport istedi. Artk yakam
z brakmyor. Bunu adamlarndan biri bana syledi. De
dim: Biz heyeti murahhasayz, pasaport veremeyiz. Gitti,
Ben Trk tebasym. Cevabn getirdi. yle ama bizim
vazifemiz de, Ankaraya mracaat etsin.
Bu esnada Cell Arif, hikmet dolu (!) szlerinin Ro-
madan tesir etmediini dnm olacak ki, Lozana geldi.
Hdiv bize adamlar vastasyla Cell Arif aleyhinde mthi
eyler syledi. Biz Hdivden byle bir ey istemedik ama
syledi. yle ki: Hdiv Romada imi. talyanlarn kendisini
hudut haricine atacaklarn iitmi. Mmess Cell A rife
mracaat etmi. O da ben mni olurum demi. Fakat biraz
sonra Bazarna rvet vermek lzm geliyor demi. H-
divden 500 ngiliz liras alm. Sonra Hliahmere para
lzmdr demi. Bin lira daha alm. Bu paray da Hilliah-
mere yollamam. Hdiv talyada kalm. Fakat haber al
m ki, kendisini talyadan karmak havadisi aslsz imi.
Bu da Cell Arif, para ekmek iin tertip ve iaas imi. H
divin kalmas iin rvet de datmam, paralan yutmu.
Ben, Lafa inanmam, vesika gstermeli. dedim. Bunla
ra dair Cell A rifle olan muhaberesi ve parann alndna
dair senet kopyalarn gsterdi. Makine e kopya edmitir.
188 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

Franszcadr, Sinopta ktphanemde duruyor.


Hdiv duramaz. Bize hi lzum yokken bu casusluu
yapt. O yledir. Casusluk yaptrr, bizzat casusluk yapar.
Entrikasz rahat edemez. Lozan'da etrafta birtakm Suriyeli
politika serserileri var. Bunlarn balar bizde eski mebuslar
dan Drzi ekip Arslan (101) ve Caberizde hsandr
(102). Bunlar Suriyeyi Franszlardan kurtaracaz. Seni
Suriyeye Hdiv yapacaz. Ordan Msr da alrz. diyor
lar. Hdivden para koparyorlar. Hdiv memnun. Bir md
det sonra bunlar kovdu. Kovdu ama bo duramaz ki... Yan
na dier birtakm serserileri toplad. Bu sefer Hicazda hali
fe olacak. Bu, onun zaten eski Hdivlik zaman gaye ve dava
sdr. Hdivi biraz da bunlar yoldular.

SMET, RAUFUN MANINI GEVRETECEK

Nemize lzm. Ne yaparsa yapsn. Zaten iten bizim


vaktimiz yok. Fakat Hdiv fazla geldi. Londraya pasaport al
mak iin bana rvet teklif etti. Vasta olan adam Suphi Nu
ridir (103). Sevdiim adamdr. irkin bir vastal naslsa
farkna varmayarak olacak, yapt. Suphiyi tekdir ettim.
Git o pis herife syle! Burada rveti yoktur. O kendi, r-
i, mrtei, mrtekip, her eydir. Herkesi kendi gibi zannet
mesin!. te bu b2 Hdivle tututurdu. Artk Hdiv, Rza
Nur beni mahvetti. Ben de ona yapacam diye herkesin
yannda baryormu. Nihayet Ankaraya, R auf a bizi ik
yet etmi. Bavekil sfatiyle smete: Ne demek, Hdiv
Trk tebasdr. Himaye etmiyorsunuz. Bilkis aleyhine ha
reket ediyorsunuz. ini yapn! mealinde bir ifre verdi.
Ona smet aleyhine olsun da ne olursa olsun hemen kulla
nr. smel kprd: Bak Rauf ne yazyor! Bu adamn ima
nn gevreteceim... dedi. Bunun da hassas noktas Rauf.
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 189

Rauf onu tekdir ediyor ya!.. O da ona elinden gelen her eyi
yapacak!.. Dedim ki: Hdiv bize rvet teklif etti idi. Bunu
ona cevap yaz! Hah! dedi. Ve yazd. R auf un iddeti, ate
i saman alevi gibi geip snd. Mesele de kapand.
Etrafnda serseri Suriye Araplar da para aldklarndan
efendilerine imtisalen aleyhime koyuldular. Hatta Lozan ga
zetesinde aleyhime bir makale bile yazdrmaya muvaffak ol
dular. Bunun iin kimbilir gazeteye ne kadar para vermiler
dir. Makaleyi bana gsterdiler. Sama ve lftan ibaret ve
hibir itham havi olamayan bir ey... Zaten byle eylere al
drdm yok.
Bu esnada Suriye Araplar namna, Suriye Heyeti Mu-
rahhasas olarak Lozana bir heyet gelmi. Bunun namna
Caberizade hsan adnda biri benden mlakat rica etti.
Gelsin!.. dedim. Yatak odamda konutuk. Halepli ilk me
buslardan Nafi Paa (104)nn olu imi. Reata (Sultan
Mehmet Read) veya Vahideddin (Mehmet Vahdettin)e
mabeyncilik etmi. Sonra da amda Faysala mabeynci ol
mu. Domuzcasna bir Arap, demek stanbulda iken de
Faysal ile beraber Araplk ediyormu. Bizimkiler byle bi
rini Trk sarayna kadar, hem de mhim bir memuriyetle
sokmular. Ah bu gaflet!.. H er vakit; her vakit... Demek ora
da iimizi oydurmuuz!..
Meramn anlatt. H^lsas udur:
Suriyeye Franszlar aleyhine isyan edeceklermi. Fa
kat kudretleri yokmu. Trkiye ordu gnderip Franszlan
kovmal imi. Sonra da Suriyeyi bu Araplara vermeli imi.
Araplar mstakil bir devlet yapmak imi.
yle kzdm ki, birden tepem att. Biz sulh yapacaz, di
ye canmz kyor. Yeniden harp oluverir, diye korkudan
lyoruz. Bu ise gelmi ne makamdan alyor?!. Bu adam
belki de Fransz hafiyesi idi. Ayn zamanda Arap davasna
190 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

alyordu. Bilmem... Aramzda yle ve pek hararetli bir


muhavere balad. Bunu yazyorum ki, Araplarn zihniyeti,
kstahl, hayszl nedir, Trk nesilleri bilsin:
Ben - Ordu gndereceiz. Kan ve para dkeceiz. Suri
yeyi alacaz. Sonra da size vereceiz. Bu kadar fedakrl
ne iin yapacaz?
O - Biz de siz de Mslmanz. Bu sebeple bu vazifeniz-
dir.
Ben - Bunu imdi mi rendiniz? Sylyorsunuz.
Harb-i Umumide Mslman olduumuzu bilmiyor muydu
nuz? Trkiyenin dmanlar ve Hristiyanlar ile birleip bi
zi Suriyeden kovdunuz. O kadar da de, ahaliden Trkleri
kestiniz, mallarn yama ettiniz. Kadnlarnn rzna geti
niz. O vakit Mslman deil mi idiniz??.
O - Mazidir. Unutulmal.
Ben - Sen pek kstah bir eysin. Bu unutulur mu?
Bak, ne vakit unutulur? Bir defa biz oraya gelelim. Sizi kese
lim, soyalm, kadnlarnza fuhu yapalm. Belki o vakit unu
tulabilir. demi oluruz.
O - Aman, bunlar nas lkrd? slmiyet bize bu vazi
feyi vermitir.
Ben - Siz unutuyorsunuz. Trk bunu unutamaz. Fran-
szlar bize zulmediyor. diyorsunuz. Biz Trkler bunu iittik
e keyif duyuyoruz. Ezsinler sizi... Lyksnz... Bu size Al
lahn gazab, alaklnzn cezasdr.
O - Aman etmeyin, itidale geliniz. Biz mstakil olur
sak size ok yardmmz olur. ttifak yaparz.
Ben - ttifak sizin olsun, siz kendinizi bile mdafaa
edemezsiniz. Bozuk bir nesilsiniz. Cebin bir halksnz. Sizin
askerliinizi biz biliriz. Siz mstakil olur da ittifak yaparsak
bir de sizi mdafaa etmek iin Trk ordularn kullanmal
yz. Srtmza yk olursunuz. Sakn mstakil olmayn!..
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 191

O - Siz yanl fikirdesiniz.


Ben - Hem bize bu kadar ettikten sonra ne suratla ge
lip de bizden imdad istiyorsunuz. Sizde hay yok mu?.. Y
znz kasap sngeri e mi silindi. Biz oraya girersek size is
tikll mi?.. Sizi mstemleke yaparz. Siz buna lyksnz. Bu
nu eskiden bilemedik. Trk asrlardan beri Arabi, Msl
manl muhafaza iin btn bir Avrupa ve kfr cihan ile
urat. Sel gibi kann aktt. Harb-i Umumide bunun k
rann gsterdiniz. Bu ders yetmiyor da yine sizi muhafaza
edeceiz, Trk olmasa idi bugn ne Arap, ne de Mslman
lk vard.
(Bu adamn sade bir istinadgh var. Ne olmusa ol
mu... Siz Mslmansmz, biz Mslmanz, bize yardma
mecbursunuz. Yine bunu syledi. Hem de ltuf deil, mec
buriyet halinde. Artk kabak tad da vermiti. Daha ziyade
kzdm). Dedim ki:
Ben - Eer Mslmanlk bize bu kadar ktlk yapan
size kar byle bir vazife tahmil ediyorsa dinden de kma
ya hazrz.
O - (Elleriyle kulaklarn kapayarak) Aman, bu ne ar
ey!., iitmeyeyim.
Ben - it, iit!.. Hadi imdi kalk da git, Franszlar sizi
inim inim inletsinler. Alamalarnz Trk sadrine ifa verir,
musikidir.
Kalkt, defolup gitti. Hani derler ya u adam insan din
den karr, kartacak... Dnn Trk, para ve mal dke
cek, Suriyeyi ahp Araplara Buyurun diyecek. Bunu iste
mek iin ok haysz olmak lzmd. Daha dn bize ne hya
netler yapmlard?!.

MISIRLILAR DA NGLZLERE YARDIM


ETMLERD
192 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HAHRAI-ARI

Msrllardan da bir heyet var. Lozan konferansna, bi


ze, dier heyetlere beyanat gnderiyorlar. Msr'n ngiliz-
lerden kurtarlp mstakil edilmesini talep ediyorlar. Bun
lar Said Zalutun (105) Vafd Partisi. Ermeni, Keldani.
Asuri, ilh... Hristiyanlar konferansa kabul edip dinleyen
Frenkler, zavall Msrllar kabul etmiyorlar. Bunlar Erme
ni meselesi zamannda bulunup da bize mracaatlarn yap
salard, ben bunlarn celseye kabuln de resmen teklif
ederdim. Ne are ki bu iler getikten sonra meydana kt
lar. Sade bize, Msr ngilize deil, Msr milletine terk
edin. diye srarda bulundular. Biz umumi bir tabirle terk et
tik. Msrdan bize ne? Vafd Zalui, Trk aleyhtar. Harb-i
Umumide ngilizlere bir milyon insan verdiler. Bunlar ceb
ren deil, para ile yazlmlardr. Hl sras dtke M
sr matbuat Biz Harb-i Umumide ngilizlere milyonlarla
insan ve para verdik. Yardm ettik. Bize istikllimizi vermi
yor. diyorlar. Bu Msrllar da ou anakkalede kullanl
mtr.
Lozana dnyann her tarafndan geliyorlard. Birtakm
serseriler, politika avclar, koup dklmlerdi. Bir gn
Basri imzasyla bir mektup aldm. Tarza baklrsa sanki ga
yet dostum imi. Beni takdir ediyor. Grmek istiyor. m
zasnn kna bir de Halistrk ad takm. Eskiden byle
eysi yoktu. Bilkis imzas Basri Dukakin (106) idi. Yani Ar
navut Kra neslinden imi (!). u adam ne yaman sahtekr,
serseri ve edepsizdir. Vaktiyle ilk Mecliste Debre mebusu
idi. iddetli ttihat idi. Onlardan nzrlk istedi. Alamayn
ca muhalif oldu. Derhal Sadkla (107) birleti. Hrriyet ve
itilfn o mlevves kliine aza oldu. Tabii benimle de byk
dman. Aramzda mevcut bir selm sabah vard. Onu da
kestik. Sonra bu adam Basri Dukakin imzasn kulland. Ku-
kakin eski Arnavutluk krallna namzed ve Trkiyeye is
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 193

yan etmi biridir. Bu aileden bizde ir ve eyhler vardr.


Gya Basri bu aiJeden imi. Asl fasl yok. Kendi cinsi ma
lm dedir. Arnavutlukta, bir mddet dolat. Saltanat da
vas etti. Tabii kimse metelik vermedi. Ad batt idi. imdi
birden kt. O vakitten bu vakte kadar ne hayat srdn
bilmiyorum. Franszca bir eser de neretmi. Onu da bana
yollad. Arnavutluk fayda vermeyince imdi Trk olmu.
Herife hayret ettim. Birbirimize dmanz. Gemiimiz var.
imdi bu dostluk neden? Klh kapacak. Ben mevkideyim
ya!.. ll benimle grmek istiyor. Nihad Reat bulmu. O
da syledi. Telefonla beni anyor. Haber veriyorlar. Cevap
vermiyorum. Nihad Reat da sanki bizim heyetin perde a
vuu, kapu uhadandr. Her gelen, fakat ekseriyetle serseri
ler, casuslar, imtiyaz avclar, kadnlar onu bulur. Onun del
letine mracaat eder, veya o ylelerini bulur.
Nihayet yine bir gn telefonda beni istiyor. Artk rahat
szlk verdi. Telefona gittim. Ve: Seninle hi dostluk etme
dik. Bkis birbirimize dmanz. Yaptklann unuttun mu?
Ne yzle beni greceksin? dedim ve telefonu kapattm. Bir
mektup gnderdi. Artk bana kfrediyor ve Cahd (Hse
yin Cahid) aleyhine yazyor. Hakldr. diyor. Halbuki ilk
mektubunda Cahidi aleyhimde yazyor diye haksz kar
yor, tayip ediyordu. Bir mektup da aleyhimde tsm ete yaz
m. O da mal bulmu maribi gibi olmu, bana gsterdi.
Baktm bana yazd ayn samalar. smetten mlkat iste
mi, alamam. Sonra Ankaraya gitmesine msaade etmesi
iin Mustafa Kemale telgraf ekmi. O da cevap vermemi.
Lkin mteebbis ve cesur dalaverecidir. Bizden evvel bilfiil
de Ankaraya gitmi. Kolundan tutup gerisin geriye hudut
haricine atmlar. Bunlar sonra rendim. Bu edepsiz de
byle bitti.
* Forma: 13
m Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

4 - Adli Meseleler

Muahede iin iimiz dolu. Vakit yok. Fakat byle drlt


ve pislikler de eksik deil.
Lozanda ilk gnlerden itibaren Fonteralla adnda bir s
vire miralay pek ok Trk muhibbi olduundan bahsede
rek bize yanat. Otelde bu hususta bir itima ve cemiyet de
yapt. Hsnkabul ettik. Bu temaslar birincide azdr amma,
konferansn ikinci devresinde pek oktur. O vakit zikredece
im.
Mali ve iktisadi iler hep ufak encmenlerde mzakere
de.
ngilizler bize adli mesele iin proje verdiler. Mthi
bir ey. Eski kapitlasyonu da aratyorlar. Bu ile Forbes
Adam, Ryan (ngiliz delegeleri) urayorlar. Biz bu ie m
avirlerden imdi Darlfnunda profesr olan Tahiri me
mur ettik. Tahir (108), Adam ve Ryan mzakere ediyorlar.
Mzakere, mzakere hal yok. Nihayet ii Montagna ald.
Tahirle ikisi urayorlar. Adli i gittike ehemmiyet ald.
Kyamet kopuyor. Frenkler bunu aleyhimize, sulh istemedi
imize dair del olarak kullanyorlar. Gazetelere yazyorlar.
i ok exploiter ettiler. Ar basmaya balad. Tahirle g
rtm. Bir adm bile ilerleyememiler. Tabir, zararsz, ma
lmatl, terbiyeli, vatanperver ve alkan biri. Kalbimde
ona muhabbet vardr. Fakat yksek grl ve kavrayl de
il. Tahire sordum. Baktm, ufak noktalara byk ehemmi
yetler vererek tutunuyor. Kl krk yanyor. i medreseye d
rm. Kendisi inisiyatif olarak bir kontr proje yapmam.
Bu da byk kusuru. Yani ufak tefek eylerden vazgemesi
ni, esasa bakmasn syledim. Kyameti kopard... Demek
ki, muharrikiyeti, elstikiyeti de yok.
Dndm bu ii bitirmek lzm. Frenklerin kefesi ar.
NC KOMSYON. KTSAD MESELELER 195

Ve bu arl da adli i yapyor. Bu skleti teraziden alp at


mak lzm. Bu da defolsun. Defolursa terazide bir muvaze-
net ve kalan ileri hal iin kolaylk olacak. H er ite Frenkler
bunu ileri sryorlar. Ellerindeki koz bize bir zarar verme
den krdrlsn, harcansn, bitsin... Bunu badi hevya krdr
mak mmkn.
Dedim bu ii ben kendim stme alaym. smete syle
dim. Raz olmad. Sen hukukinas deilsin, yapamazsn.
dedi. Bu i ar basyor. Bunu bitirmeli. Sen yap! dedim.
Ben de yapamam dedi. Dedim ki: Gryoruz ki Tahirle
skmyor. Ben biraz hukuk mtala ettim. Bununla bera
ber hukukinaslanmzn rzasn almadan yapmak elbet deli
liktir. yle yaparm. dedim. Daha ikna iin sylendim. Ra
z olmad.

MONTAGNA FORML

tilf heybetlerinin projesini aldm. Bundan btn muzr


eyleri kardm. Yeniden bir proje husule geldi. Mnir (Er-
tegn) Beyi arttm. Babaa verdik. Bakt, Yeni proje
de hibir muzr ey olmadn, basik tamamiyle menfaati
mize muvafk olduunu syledi.
Tahir haber alm, geldi Tel ediyor. Projeyi gster
dim. Bu olmaz! dedi. rpnyor. Tahir5in vatan menfaati
iin u rpnmas dorusu kendisine muhabbetimi arttr
d. Fakat geni dnemiyor. Fark etmiyor. Lzumsuz yere
zorlanyor... Dedim: Sen artk meseleye karmayacaksn.
Bu vazifeyi senden aldm. Tabii sustu. Montagnaya gittim.
Dedim: Biz seninle ok mhim ve mkil ileri hallettik.
Sen ok dirayetli bir diplomatsn. unu da gel birlikte halle
delim. Keyiflendi, Peki d ed i Bizim projeyi sundum. De
di: ok deimi, olmaz. Uzun mnakaa ve iknalar... So
196 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

nunda kabul etti. Ancak bir satr ilave etmek istedi. Bu da


mahkemelerimizde Avrupal hkim bulunmas. Bunda srar
ediyor. Dedim: Bu bizim memurumuz olarak mavir bu
lunsun. Mahkemeye girebilsin. Fakat hkme karmasn. Bu
da ancak be sene iin olsun. Nihayet bunu da kabul etti.
Bu bir byk krd. Frenk hkim iine gedik almt. De
dim ki: Bunu ben kabul ediyorum. Ama hkmet kabul et
mez. Bir defa mavirler ile konuaym. Hkmete yaza
lm. Bu sebeple bir suitefehhme mahal olmamak zere
bunda reserve yapyorum. Kabul etti. Yine dedim ki: te
bu proje senin eserin oldu, demektir. Bununla da sulha b
yk hizmet edeceksin. Bir de baktm, gazetelerde Montag-
na forml diye bir proje yazld ve hakknda neriyat bala
d. Artk herkesin aznda Montagna forml. Gazeteler,
Trkler bunu kabul etmezse sulh olmayacak. diyorlar.
Halbuki bu benim formlmdr. Nitekim bizim mavirler.
Buna Rza Nur forml demeliydi. enindir. dediler. D e
dim: Susun! Bunu kimse bilmesin. Forml bizim olursa,
Frenkler derhal vazgeerler. Montagna bunu kendisine mal
etmitir. ldr...
Montagna bunu ngilizlere, Franszlara kabul ettirmi.
Demek birden byk adm attk. Son noktaya pek yaklatk.
Tekrar mzakere ettik. Montagnaya, Montagnann ilve
edip benim tad ettiim satra itiraz ettim. Bir mnakaadr
oluyor. Frenkler bunu aynen kabul edeceksiniz diye yaygara
y koparyorlar. Montagna da beni zorluyor. Btn matbuat
bununla megul, ok ehemmiyet veriyorlar.
Forml mehur oldu. Benim evvelce buna yatm, bir
d efa btn muzr eyler giderek yaplan projeyi Frenkierin
kabul etmesi idi. Ettiler; ben de zaten bu cmleyi kayd-i ihti
raz ile kabul etmitim. imdi onu da defetmek azminde-
yim. Onun bsbtn kalkmasn istiyorum.
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 197

Bu mesele muallakta kald. smete dedim ki: Canm


bize zaten birok Frenk mtehasss lzm. Birden onbe yir
mi tane alverelim. Frenklerin davas suya der. Bir trl
kabul ettiremedim. Ve nihayet Bizde mtehasss vardr.
Lzum yok. dedi. Fikri yanlt. Hasl bu tedbirle bu cm
leyi atardk. Olmad.
Bizde bankas, irket ve emsali olan Frenkler Lozana
doldular. Bunlar birtakm metalibde bulunuyorlar. Bir bel
daha. smete dedim ki: Biz muahede yapyoruz. Bunlarn
ileri Maliye ve Nafia Vekletlerine aittir. Oraya gidip hk
metle konusunlar. Oraya yolland. Bu i de bu suretle mu
ahededen ihra eddi.
Frenklerin adli meselede haklan da var. imden tas
dik ediyorum. Mahkemelerimizden korkuyorlar. Hakikaten
mahkemelerimiz hkmetin tesiri altndadr. ok defa key
fi hkm veriyorlar. Fakat ne yapaym ki, devleti mstakil
devlet yapmak lzmdr.
Artk iler tavsad durdu. Bir mddet isiz geti.

5 - Curzon Acele Ediyor

Derken, yani 21 Knunusni 1923 (1 ubat 1923) te bir


umumi celse oldu. Bu nc komisyon celsesidir. Buna da
yine Curzon riyaset ediyor. Uzun bir nutuk syledi. Bir mu
ahede projesi yapmlar. Onu bize verder. tmza edin! de-
diler. Onbe gndr biz de bir proje hazrlanmakta olduu
nu iitiyorduk. Birinci ve ikinci komisyonlarn ileri mzake
re e halleddi. Fakat nc komisyona ait ilerin pek az
halledilmi, dierleri tamamiyle muallaktadr. Hem de bu
projeye komisyona ait birtakm yeni eyler de ilve etmiler
di. Bu bize imposer etmek idi. Biz ise msavi muamele
artyla konferansa davet edilmi ve gelmitik. Daima celse
198 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

lerde bunu sylerdik. Konferans hemen aydr devam edi


yordu. ok buhranlar, gayretler olmutu. Buna ramen bu
komisyonun meselelerinin hepsi halledilmemiti. Curzon
artk ziyade duramyor. Gitmek istiyor. Hem de acele edi
yor.
Curzonun bu nutku mhimdir. ok eyleri izah ediyor.
Okunmasn tavsiye ederim (zabtname 332). Ekalliyetler
iini sylerken Bu beni memnun edecek halde deildir.
Trk Heyeti bunda daha licenabne davranmal idi. Bun
lar bu babda mttefiklerin haysiyetini kaybetmeden raz ola
bilecekleri en son minimum derecedir. Hele muahedede iki
ciddi nokta yoktur. Biri ekalliyetlerin asker yaplmamas, di
eri ekalliyetler muahedesinin din ve rk tefrik edilmeksizin
btn ekalliyetlere temil edilmemi bulunmasdr. Bu iki e
yin yokluu ok edit tenkit ve tarizlere sebep oldu. diyor.
Demek ben mzakerenin ilk gnnde tam mhim noktalara
basmm ve almm. Bunlar iddetle ve her eyi gze ala
rak mdafaa etmekte ne kadar hakl imiim. Hem de bun
lardan galiba Curzon da hkmetinden memnuniyetsizlik
ifade eden tebligat alm. Curzon yine, Mbadele iinde,
Yunanllar susturmak, yola yatrmak iin nfuzumuzu isti
mal ettik diyor. Dorudur. Gerek evvelkiler, gerek bunlar
bizim mehur Patrik ve Patrikhanenin tard umacs zeri
ne Nicolson mlkat neticesi olarak olmutur.
Curzon nutkunun sonlarnda Hemen burada vakit ge
irmeden muahedeyi mza edin! dedi ve Bir daha mzake
re yapmayz. Artk ben bir mzakereye itirak tmem. teh
didini de ilve etti ve Eer burdan giderim de Trkler son
ra imza edeceiz derlerse yine imza iin gelirim. dedi. ok
usta adam. smeti de methetmeyi, bize ngiliz dostluunu
gstermeyi unutmad.
O bitirdi, Garoni (talyan delegesi) ald. Bu da dier
NC KOMSYON. KTSAD MESELELER 199

meselelerden bahsetti. Adli, idari kapitlasyonlardan vaz


getiklerini syledi. Demek adli forml mesele-i uzmas da
kurtuldu. Nihayet imzalayn! dedi.
O brakt, Montagna ald. Bir mddettir Barrre (Fran
sz delegesi) tamamiyle ekilmi, yeri Bomparda kalmt.

BOMPARD AYRICA 30 MLYON ALTIN STYOR

Bu da mali eylerden bahsetti durdu. Ve bunlarn ban


da Dyun- Umumiye olduunu syledi. 1914te bor 140
milyon altn Trk liras idi, imdi bu muahede ile 87 mil
yon kalyor dedi. Bizden Trkiyenin igali masraf olarak
30 myon altn lira da istedi. Bizden Trkiyenin mttefikle
rinin Trkiyeden alacaklar olan 60 1/2 myon da istemi
lerdi. Bundan vaz getiklerini syledi. H arp zamannda ti
lf Devleteri tebasnn zaran olarak 15 milyon altn iste
meyi de unutmad. Nihayet, Btn bunlar 122 milyon edi
yor. Halbuki, ngiltere, Fransa ve talyann harici borlar
myarlardr. Demek Trkiyenin borcu az. Binaenaleyh Tr
kiye bahtiyardr dedi. Bize verdii saadete bin kr... A da
ma minnettar olmal. Dnyann en bahtiyar imiiz de habe
rimiz yokmu... Harbin zuhuruna ait olarak da Sadrazam Sa-
id Halimin kendisini aldatt hikyesini syledi. Trkiye
1854te kendi mevcudiyetini temin iin harp eden devletle
re kar harp edip nankrlk etti. Harpten mesuldr. Sley
man Kanuni e Birinci Fransuva ittifak etmilerdi. Fransa
bu dostluu diplomasisinde daima devam ettirdi. dedi. Bu
son ksm yalandr. Att. Kanuni, Fransuvay himaye edip
Avusturyallardan kurtard. ttifak deildir. Sonra Fransa
her asrda aleyhimize hareket etmitir. Ama zahirde hep
dost grnmtr. Alttan aleyhimize hareket ederdi. Hatta
Trkiyenin taksimini Uk ortaya atan stanbuFda Fransz
200 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

elisidir. Sonra bizim bor az, ama nimet ve servetimiz de


az. Bu nispeti hi sylemedi. ocuk kandryor. Bu szleri
bize pek ar geldi. Bompard hi diplomat deildir. Bizi im
za etmeye kandracak. Halbuki fena kzdrd. Bu lflar ii
me dert olmutur. Sznn sonlarnda:

SMET PAAYA SYLENENLER

smet Paa!.. Bu pek kati ve pek vahim anda sulhu


yap! Bugn bunn iin toplandk. Sana ahsen sylyorum.
Bana ka defa selhiyet-i kmilem, vardr, sulh benim avu-
cumdadr, dedin dedi. Ve sonra da rvet vererek: Sen va
tann cesaretle mdafaa ettin, sulh de cesaretle yap! de
di. Sonra Mustafa Kemal'e de rvet verdi. Bu son cmlele
ri diplomatadr. Ve nihayet: Dn ki Trkiyenin istikbal
ve talii imdi de senin elindedir. Medih ve gururlandrma
ile kark tehdidini savurdu. Dorusu bu da pek diplomata-
dr. Aferin Bomparda...
Bomparddan imdi bir ey reniyorum. smet, Sulh
avucumdadr. Selhiyet-i kmilem var. demi. Bu ne gaf
let!.. Byle diplomatlk olur mu?
Curzon nutkunu bitirince riyaseti Garoniye verdi. Ken
di Garoninin sandalyesine oturdu. O da bitirince kalkp ye
rini Bomparda verdi. O bitirince riyaseti tekrar Curzon al
d. Bu adamlar byle merasime de pek dikkat ve riayet edi
yorlar. imdi de Amerika murahhas kdn okuyor. Hul
sa o da imza etmemizi tavsiye etti. O bitirdi. Romanya dele
gesi Diyamandi, sonra Yugoslavya delegesi Raki. Hep ayn
nakarat... Hasl ald Krolu, ald*Ayvaz...

6 - Bar Olmazsa Sava (!)


Be alt gndr Lozan havasnda yine siyasi boralar,
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 201

imekler, yldrmlar balamt. H er azda Trkler sulh


imzalamazlarsa harp olacak, devletler ordular gnderecek
ler. smet bu sefer her defakinden daha ziyade telta. Yi
ne yemeden, imeden kesildi. Yine birtakm trediler Lo
zana doldu. Bunlar gya Trk dostlardr. Bize behemehal
sulh yapmamz, muahedeyi imzalamamz Trklere olan
muhabbetleri namna tavsiye ve rica ediyorlar. Bunlardan bi
ri M adam ...............dr. Yine bu da Nihat Reat vastasyla
geldi. Kan, smeti aldatmaya alyor. Bu Fransz kar be
nimle de grt. Ben de herkesin iinde, Bize dost iseniz,
Franszlan bizim lehimize muahede maddelerini tebdil ettir
meye alnz. Baka lf dost azna yakmaz. dedim. Fe
na bozuldu, lakrdy ibram bitirdi. Bu kadn bir iki defa
Trkiyeye geldi idi. Hamdullah Suphinin (109) delaleti ile
gezmi, dolamt. Mustafa Kemal e de grmt. Bir
oklarn dolaba koyup istedii malmat ve tedkikat, keza
birok paralar da almt. Bir de gya lehimize kitap yazd.
Halbuki gayet iyi zan ve tahmin ediyorum ki, Fransa Harici
ye N ezaretinin casuslarmdandr. Fransada milli hareket
ten beri lehimize ne kadar kitap yazlm ise hepsini bizim
hkmetten para alarak yazmlardr.
Curzon sahneyi gayet iyi tertip etmiti. Sahne, delegele
rin tavrlar, szleri, insana heybet ve dehet veriyordu. Teh
ditler insan korkutuyordu. Bana yle... bir durgunluk ve dal
gnlk geldi. Vahim bir an...

AMERKAN DELEGES SMET DOLABA M


KOYDU?

Biz bu projeyi tetkik iin bir hafta vakit istedik. Bunun


zerine aralarnda konumak iin celseyi bir mddet tatil et
tiler. Bir saat sonra tekrar atar. Bu celsede smet, Ameri
202 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

ka delegesinin sulh hakknda gayretinden mitvar olduunu


syledi. Bu, smetin fena korktuunu gsterir. Amerikaya
dehalet ediyor demek- Fakat bunun sebebini pek anlama
dm. Son bir iki gndr smet sk sk ona gidiyor, o smete
geliyordu. Babaa konuuyorlard. smet bunlardan bana
hibir ey sylemiyor. Ben de detim deildir, tenezzl edip
sormam. Halbuki bana sylemek vazifesi idi. Adam despot
lua, gizli ie, benlie, entrikaya alkndr. Bu grmeler
de tercman sfatyle Robert Kolej muallimlerinden Hse
yin (Pekta) bulunuyor. Bu zat namuslu, akl yerinde, terbi
yeli bir adamdr. Lozanda benim muhabbet ve hrmetimi
kazananlardan biri de odur. Bu mzakereleri o bilir. Tarih
iin bunlar aynen yazmas onun vazifesidir. Amerika dele
gesi Frenkleri lehimize tadilat yaptrarak sulh yaptracakt.
smet onun iin Amerikan delegesinin gayretinden bahsetti
desem bu son celsede bize projeyi imzay tavsiye etmiti. Ba
na geliyor ki, bu Amerika delegesinin bir oyunudur. Frenk-
lerle beraberdi. smeti dolaba koyuyordu. smet bundan im
dat umuyordu. O galiba sonunda projeyi imzalamaya sz
verdi.
Bize bu kadar mhlet verdiler. Lord Curzon, im var.
Londraya dnmek mecburiyetindeyim. Duramam. diyor.
Biz de, Git! Dierleri ile yeni ve muallakta olan eyleri hal
ledelim. teklifinde bulunduk. Curzon, ngilizlerin, bilhas
sa benim gyabmda hibir ey yaplamaz. deyip kesti att.
Nihayet 4 ubata (15 ubat) kadar mhlet verdiler. Cur
zon, Bu esnada Trkler ile hususi grmeler yaparm da
dedi. Celse de bitti.

7 - Grmeler Kesiliyor

Dorusu Curzon gzel Mise en Scene yapmt. Bu res


NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 203

mi ksm. Bir de darda gayr resmi dekor ve oyun var: Or


talkta trl ayialar, kyamet kopuyor. Hulsas: Trkler ka
bul etmezse harp olacak. Curzon nutkunda harpten mte-
neffiriz demiti ama bu tehdidi hem celsede, hem harite
mkemmel yapyorlard. imdiye kadar bu harp oyununu
be defa yaptlar. Yine ayn oyunu oynuyorlar.

SMET, MZALAYALIM DYOR

Amerika delegesi Childin smetle grmesi bu esna


da daha sklat.
Celse bitti. Otele dndk. smet ilk sz olarak bana:
Rza Nur! Bu projeyi imzalayalm! dedi. iddetle iti
raz ettim. Aramzda yle bir mnakaa balad:
O - Sonra boca ederiz.
Ben - Bir ey olmaz, cesur ol!.. Korkuyorsun.
O - Korkuyorum. Boca edeceiz. Ne olursa olsun sulh
edelim. Bu lzmdr.
Ben - Bu muahede Trkn istikllini ve ti saadetini
temin edecek mahiyette demektir.
O - Bu kadar kfidir.
Ben - Nasl kfi? Bu kadar muallak mesele var. Bun
lar iktisadi eylerdir. Can alacak noktalar var. Hem de pro
jeye yeni eyler de sokuturmular. Bu imposer etmek de
mektir. Kapitlasyon duruyor. Bunlar nasl kabul edilir?!.
O - Etme! Sonra harp olur. Mahvoluruz. Epey ey al
dk, yeter.
Ben - Bunlar bizi imdiye kadar birok defa ve trl e
killerde harp ile tehdit ettiler. H ep harbi ileri srdler.
Korkmadk. Onlar hep lehimize kazandk, aleyhimize her
vastay kullandlar. Tatllk, dalkavukluk, hepsi birden celse
de hcum ile zebun etmek, yalan, iddetli sz, tahkir, harp
204 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

ederek Trkiyeyi imha ile tehdit, hep yaptlar. Ben eminim


ki bu da blf. Harp edemeyeceklerine imanm var. imdi in
kta ile tehdit tecrbesini yapyorlar. Biz eer bunu da ars-
lan gibi gs gererek karlarsak nihayet tekrar arp iste
diimiz gibi bir muahede yapacaklardr. Curzonun nutku
nun sonunda Giderim. Trkler raz olursa sonra da gelir,
imza ederim. demesi bir ak kap brakyor demektir. Bu
da harp olmayacana delil olabilir. Sen zayflamayver, dur
sun. Cesur ol!.. Bilakis frsat varken Trkiyeye mkemmel
bir muahede yapalm. Onu her trl kayttan kurtarp tam
mstakil, hakiki bir devlet yapalm.
O - Etme! Doru deil, sonra ok alalm derken kazan
dmz da kayp edeceiz. Gel unu imza edelim. Etme,
baka aremiz yoktur. Sonra piman olursun.
Baktm ki szlerim kulana bile girmiyor. Fena halde
rkm. Ne cebin adamm. Nasl kumandan olduuna a
yorum. Bir taraftan kzmaya baladm. Bu adam devlet filn
dnmyor. Ne ekil ve halde olursa olsun, srf ellerine bir
devlet gesin, sade tepesine kp keyfetsinler. Zaten da
ima byle bir ey kyor ve beni hergn biraz daha bu adam
dan soutuyor. Anlalyor ki, kati kararn vermi, her ne
olursa ve her ne bahasna olursa sulhu yapacak. Mutlaka...
Ben - Katiyyen olamaz. Byle bir muahedeyi imzala
mam, deyip savutum.
gn gece yakam brakmad. Yalvard. Adeti zre
beni kucaklad. Sk sk sarlyor. Yzm pyor. Gel im
zalayalm!.* diyor. Ben de olmaz bastryorum.
Bizim heyet de bize kmilen hayrette... Herkes dn
celi, kederli. Azlarn bak amyor. Dardaki ayialar
iitiyor, korkup heyecana dyorlar.
Artk son deme geldik. Ha koptu, ha kopacak... Bir ge
ce yans smet beni artt. Ankaraya bir buuk satrlk
NC KOMSYON. KTSAD MESELELER 2fl6

telgraf yazm. Bana unu imzala! dedi. Telgrafa baktm.


Baka are yoktur. Bu projeyi imzalayacaz diyor. Hal
buki imdiye kadar Ankaraya yazd telgraflara bana da
imza koydurarak deil, onlan benden sk skya saklyordu.
Bu mesuliyeti grnce isyan ettim. mzalamam. Sana da
byle telgraf ektirtmem. dedim. Ben ekeceim dedi.
Hasan da artm, ona da orda imzala! dedi. Haan ce
vap vermedi. Mnir de yanmda, seyrimize bakyor. Ben:
O halde siz bunu yollayn! Ben de ayr bir ifre yollayaca
m. dedim. Haan da: Ben de ayr yazarm dedi. smet
bakt ki olmuyor. Sonunda bu tarza raz oldu. Gryorum
ki, iinden bana di biliyor. Fakat kzar, bir ey yapanm di
ye, ters bir lkrd syleyemiyor. Tabiatm bilir. Derhal ters
lerim. Zaten onun da tabiat yze glmek, arkadan kuyu
kazmaktr.
Ben aynen u telgraf yazp imzam attm:
Taayyn eden muahede ahkm Trkiyeye siyaseten
ve iktisaden istikll ve kabiyet-i hayatiyye verecek bir ekil
de deildir. Trkiyenin kabiliyet-i hayatiyyeye malik olmas
fikri henz daha Avrupahlann zihnine girmemitir. Musul,
memleketin nevnemas iin pek elzem olan petrolleri ile
pek lzmdr. Keza elden kmas bamza bir Krdistan
bels karmak demektir ki, bu da pek mhimdir, tngiliz-
ler ii inktaa sevk etmilerdir. Fransz ve talyanlar da,
uak gibi srklemekte idiler ve srklemilerdir.
Bu inkta tehdidi ya ciddi ya blftr. Ciddi ise Yunan or
dularn tensik gibi hazrlklar iin bizi konferansla oyalad
lar. Daha ziyade ben blf olduu zannndaym. lk gnden
beri bu iin bir inkta hasl olmadan hallinin mmkn oldu
u kanaatindeyim. Ellerindeki tehdidlerin hepsini yapma
dan Trke gre olmas lzm gelen sulhnameyi kabul etmez
ler. imdiye kadar tuttuumuz mukavemet ve sebat, tabiye-
206 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

sini son haddine kadar denemek lzmdr. ngiliz efkr-


umumiyes Musul deil, Badad bile tahliye etmek cehtin-
dedir. Fransa ve talyann harbe itirak etmeyecei muhak
kak gibidir. ngiltere efkr- umumiyesi de harp aleyhinde
dir. Tehdit ile bizi metalibimizden feragat ettirmek istiyor
lar, Henz Musulu vermek gibi fedakrlklarn zaman gel
medii gibi, bir defa fedakrlk edersen dier metaliblerin-
de de daha musir olacaklar ve artk tutunamayacamz fik
rindeyim, inkta biz deil, onlar yapyor. Buna kuvvetli bir
surette gs gererek, ahvali grmek ve ona gre hatt hare
ket ittihaz etmek fikrindeyim. Lozan muhiti Ankarann (ti
laf Devlederinin) Allie metalibine boyun eecei fikrinde
dir. Bu da onlara ok mit veriyor., Bu halde ii muallakta b
rakarak Ankaraya gelmemiz en mnasip bir tariktir.

Lozan, 27 Knunusni 1332 (7 ubat 1923)


Rza NUR

Haan da bir telgraf yazd.


Hemen kendi elimle ifre edilmek iin verdim. Baktm
smetin yaveri Atf da ifre yapyor.
Telgraflar gitti. smet yine frsat bulduka beni tatllkla
kandrmaktan vazgemiyor, yalvaryor.

BEN, MZA ETMEM DEDM

Pek gergin bir hava iinde, gergin sinirler ile mhlet bit
ti. Son gn artk atoda umumi celse yaptlar. Bizi Lord
Curzonun odasna ardlar. Giderken smete mza eder
sen bak ben etmem. dedim. smetle ben gidiyoruz. Oda
mzdan asansrle indik. Asansrden kyoruz. Bir sr in
sanlar ylm. Belki de elli kii var. Bizi seyrediyorlar. Y
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 207

zmzden bir ey anlamak istiyorlar. Dikkatle bakyorlar.


Bunlarn arasnda Madam Bompard da var. Madam bana
yanat:
- Rza Nur! Apposez Votre signature! Silavous plait
apposez!.. diyor. Yalvaryor. Elimin tersiyle suratma bir ak
edeceim geldi. Kimse hatta bizim mavir ve ktipler ne
olacam bilmiyor. Sade Mnir, benim smetle mnakaala
rmda, telgraf yazarken bulundu. Ne olacamr hatta biz iki
murahhas da bilmiyoruz. Aramzda ihtilf var.
Curzon rahatsz. yi yryemiyor. Ayaklarn uzatm.
Denei de yanmda. smetle beni yanma ald. Dier delege
ler de gelmiler. Hazr Curzon syledi. Hulsa: mza
edin! dedi. Bompard da, dierleri de aym nakarat trl
ackl ve akibeti vahim ekillerde gstererek terennm etti
ler. smet birka kelime sylemeye balad. Pek heyecanl
idim. Hatrmda tutamadm. Ne olur ne olmaz diye derhal
sz azndan ben aldm. Dediim hulsaten udur:
Byle bir muahede Trkiyenin istikllin! temin et
mez. Hem de ksmen imposer edilmektedir. Bunu smet Pa
a, im* edemez. Ankarada bir Millet Meclisi vardr. Bizi
imha eder.
Mesele bitti. Bak gibi kesip attm. Curzon, Ben bu
akam gidiyorum. Dnn. dedi. Dnecek bir ey kal
mamt. stediim oldu. Emrivaki yaptm. smete imza ede
ceim demeye vakit vermedim. Dier delegeler ricaya bala
dlar. Bizi iyi dnmeye davet ettiler. Akbet vahimdir.
dediler. Hele Bompardn hali pek ayan- dikkat oldu. Aya
a kalkt, Prtel: Aman ne yapyorsunuz? mza edin...
ilh. diyordu. Baktlar ki biz put gibi duruyoruz, celseye ni
hayet verdiler. Otele geldik. Giriyoruz. Yz kii kadar top
lanmlar bize muntazr. Ne oldu? diyorlar. Bizde cevap
yok.
206 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

8 - Kulis, Kulis...

Bugnk kadar heyecan duyduumu bilmiyorum, diye


ceim. Hayr, byle iddetle heyecan bir defa Bolu isyann
da (110) Refet, (111) serle uyumak iin onlarn tarafna
gittii vakit duymu, Eyvah her ey gitti demi idim. Koca
bir Trk milletinin hayat ve mevcudiyeti hayat gzmn
nnde sallanmt. Eskiehir, Afyon malbiyetlerinde by
le olmutum. Sonra Mustafa Kemal, Sakarya muharebesin
de ricat emri verdii vakit aynen byle olmutum. imdi de
yle oldum. Hani nerde ise ettiime piman olacam... s
tme bir hzn, bir melankoli kt. Artk bir ey dnemi
yorum.
Bu iten ben ahsen mesulm. Mesuliyet pek ardr.
Ya harp olursa... smet zaten yazd da, sulh imzalayacakt.
Mesuliyeti derhal benim zerime atar; ve bana kimbilir ne
fenalklar yapar?! Bu dnceler altnda eziliyorum. Arka
da deil ki...
Biraz sonra biraz daha ferah dnmeye baladm. Bu
nun dorusu budur. Madem ki vicdanen kanaatim budur.
Vazifemi ifa ettim. Hele harp olmaz, tekrar gelir iyi bir sulh
yaparsak, benim iin ne muvaffakiyet, ne eref!.. Bunun biz
zat sebebi benim. Trkiyeyi bizzat ben kurtarm oluyo
rum. Hem iten dtan ne mthi mkilat, mesuliyet ve
tehlike iinde. Ona tam devlet halini baheden bir sulh veri
yorum. dedim.
Arkadalara sulhun olmadn syledik. Btn yzleri
keder brd. Haklan var. Hele Mnir Bey st dkm ke
di gibi bzlm oturuyor, nne bakyor. Beni i i yiye
cek, bir saat byle geti. Bana cesaret, hatta nee geldi. Gl
meye, bazlarna aka yapmaya baladm.
Bu esnada Chiid (Amerikan delegesi) geldi. smet onu
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 209

karki odaya ald. Hseyin (Pekta) de beraber konuuyor


lar. smetin odasnda Hasanla kaldk. Derken Bompardla
Montagna geldi. Montagnann elinde mehur adli forml
var. Bana: unu halledelim, sulh olsun. dedi. Ben bunun
la sulh olmayacan biliyorum, o bilmiyor. Ancak frsat
ken unu da bel torbasndan karp kazan torbasma koya
lm. deyip Pekiyi dedim. Evvelce soktuu cmleyi kal
drttm. Be yl iin mavir kabulnde srar etti. Baktm ol
muyor. Bekle! dedim. Mnir ile grtm. Mnir: Bun
lar bizim memurdur, mahkemeye girmeyecek, hibir mah
zur yok. dedi. Tamamiyle doru.
Bompard da Haan e mnakaa ediyordu. Anlalyor
du ki Montagna gibi o da birtakm fedakrlklar edecek.
Dorusu ben Montagna ile mzakereye o kadar dalmm
ki, Hasanla Bompard ne konuuyorlar, onun bile farknda
deilim.

TAHR, BANA BOA YILANI GB SARILDI

Montagnaya: Peki kabul ettim. Yalnz bir defa smet


Paaya syleyeyim. dedim. Gittim smeti Childn yann
dan kapya ardm. Anlattm. Peki! dedi. Koridora k
tm. Tahir (Taner) beni yakalad. Halinde yavrusunu aylak
kapm bir tavuk tel var. Bu adam da ne kadar ve ne acip
surette iine sadk adamm... Beni takip edip duruyor
mu... Aman!.. dedi. Bana sanld. Sarld, diyorum, lfla
deil, boa ylan gibi sanld. rpmyor. Meerse benim
Mnir Beyle mzakeremi renmi, gelmi. Dedi: Millet
batyor. Kabul etmeyin bunu! Katiyen olamaz. Cevap ver
medim, gitmek istedim. Sk sk beni tutuyor, koyvermiyor.
Baktm elinden kurtulmak mkl. Silkindim ve sert bir ses
le dedim ki: Sen bu e memur deilsin brak beni Kan-
* Forma: 14
210 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

ma!.. Beni brakt ve sustu. Bu halleri koridorda herkes g


rrm. Sonra Hseyin Cahid bunu ve Tabir*in bu suretle
sulle mani olduunu yazd. Odaya girdim.

BU SEFER SMET OLMAZ! DYOR

Montagnaya: Oldu. Bu raesele bitti. dedim. O da ke


yiflendi. Bu aralk geldiler. Seni smet Paa istiyor dedi
ler. ktm Child brakm. Odann kapsnn darsnda
beni bekliyor. Tahir de yannda. smet: Olmaz! Vazge!..
dedi. Dedim: Ya imdi raz oldun. Sana sylemeden yap
madm. Montagnaya oldu, dedim. imdi bir dakika sonra
dnyorsun. Olur mu? Montagnaya nasl syleyeyim. Ayp
deil mi? Hayr kabul etmiyorum. dedi. Ben de artk
pek kzdm. Bktm. Belki ikna edebilirdim. Damarn bili
rim. Evhamn kamlarm olur. Fakat benim de artk grtla
ma kadar geldi. Aksiliim tuttu... E... Ben mi kaldm. Ne
olursa olsun. dedim. Meerse bana sz geiremeyince Ta
hir derhal smeti dar artm, kandrm, vazgeirmi.
Meerse Tahir Bey yapkan adeta cvk bir bel imi... k
se mi kse imi... Mthi bir sakz ki ne imi... Bir ie bala
d m brakmyor. Ama akl da ermiyor. Bu pek iyi bir mezi
yet ama burda deil. Yerini, iini, nevini hakkyle takdir
edemiyor. Bu da byk kusur. i brakmyor ama aylardan
beri hal de edemedi. Hatta bir kelimelik bir i yapamad...
Nafile adam. Hem mzi ve mani adam... Elinden i gel
mez, bir ie yaramaz. Kendi o kadar urat. Bir ey yapama
d. i yoluna koydum. Tamamiyle bize muvafk ekil. Onu
da bozdu. Kzdnbp, kkretilmi file canlar inettikleri gi
bi u Tahiri nas stne kp da ineye ineye gebert-
mezsin? Ne sersem, ne bel eysin yahu!.. u smet de bir
saat evvel btn muzr projeyi imzalayacakt. Ve bu arada
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 211

bu formlde Montagnamn cmlesiyle beraber kabul edil


mi olacakt. imdi bu cmle kt halde kabul etmiyor.
Bu adamda mantk yok. Ve arm adam!..
Mavir... Zaten deil, muhtelif eylerde Avrupa
dan birka yz mavir getirmek mecburiyetindeyiz. Bunsuz
Trkiyeyi devlet ve Trk millet yapmak mmkn olmad
kanaatindeyim. Nitekim Frenkler bu mavirler meselesi-
ni iddetle bize teklif ederlerken smete bir dziye Sen
imdi kendin birok Frenk mavir al! Ankaraya yolla! Bun
lara bunu siz istiyorsunuz, yorulmaynz! Biz kendimiz alyo
ruz ve alacaz. Muhadeye sokmaya lzum yok, de, mesele
biter. derdim, fakat dinletemezdim. Hasl bu mavir
meselesi iin gerek Lozanda, gerek Lozandan Ankaraya
belki her grmde smete syledim. Bir trl raz ol
mad. Bana aktan sylyor: Ecnebiler nftuzrdr. Devlete
zarar olur. diyor. Sebep bu imi. Ne zarar olur? diyo
rum. Siyaset yaparlar, diyordu. Bitaraflardan alrsn. Hem
senin penenin altnda. Daima tarassut ettir, yapan geri
gnder diyordum. Buna cevab yoktu. Bir aralk ise bu srar
dan bkt: Ecnebi mtehasssa lzum yoktur. Bizde mte
hasss var. demitir ki, bununla suiniyet beslediini, kendi
sinin glgede kalmak, erefine hissedar almak istemediini
anlyordum. Demek ki, bu adam millet ve devlet dnm
yordu.
Tahiri fena azarladm. Bir muahede yaptk ama, ne be
llarla uratk, neler ektim... Sonra gzm dnm, odaya
girdim. Montagnaya: Olmuyor! dedim. Adamcaz ar
d. Nasl olur? imdi kabul ettinizdi. Ayptr. dedi. Ar la
krd ama hakl. Sineye ektim. Trk heyetinde aknlk,
anari olduu gzkyordu. Ne yapaym, smet Paa vaz
gemi. imdi beni armas bunu sylemek iin imi, syle
di. dedim. Demek bir ey olmuyor dedi. Dedim: Evet,
2 2 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

olmuyor. Bitmitir. O halde beni Curzon bekliyor syleye


yim mi? Olmuyor, trene binip gitsin diyeyim mi? dedi. De
dim: Evet, dnsn! Telefonu ald, ylece syledi. Meer
se Curzon len treni ile gidecekmi. Bu fedakrlklaryla
sulh yaparz midiyle akam trenine kalm imi...

HAAN KFR EDYOR

Ben kendi telmdaym. Kafam kzm, gzm dn


m. Yanmdaki masada konuan Bompard ve Hasandan
haberim bile yok. Birden Hasann Franszca fena bir kfr
ettiini ve Bompardn Quelle insulte? (Ne kfr) dediini
iittim. Ayaa kalktlar. Haan galiba yapt halt derhal an
lad. Kabahatli bir tavr ald ve bir an sonra odadan kp sa
vutu. Bompard, zavall adam Tiens! Tiens! diye odanm
iinde manejde dner gibi dnyor. Terbiyeli ve nazik
adam, bir ey sylemiyor. Hibir diplomattan umulmayacak
bir sze maruz olmutu. Bu Haan delidir, son zamanlara
kadar Cavitle beraber Fransz tezini bize kar mdafaa edi
yordu, imdi birden bunlara yzlerine kar tulumbac kfr
savuruverdi!.. Byle dimaca mall olanlara akl ermez.
Tahri edilince ve buhranl anlarda, ni ve otomatik olarak
her halt yiyebilirler.
Bompard byle sinir iinde dolarken Montagna hare
kete geldi. Dedi: Bu ne hakarettir? Bu adam ayyatr. Bu
hakareti onun yanna brakmam. Yzne baktm, cidden
kzm, yz, btn gerdan ve ensesi de beraber yakala
kadar kabarm hindi ibii gibi krmz. Kandan imi...
Nerde ise derisi patlayacak, kanlar akr akr akacak bir
halde... Bompard hl dnp dolayor ve bir dziye Ti
ens! Tiens! diyor. Zavall hakaret ve heyecann iddetin
den baka lakrd bulamyor. Hep bunu sylyor, Montag-
naya dedim ki: Baron brak, bu adam deli oldu. Otomatik
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 213

yapt. Heyecan iddetlidir. Hak ver. Mhim ve vahim bir


andr bu. Byle eyler olur... Yapt, lkin kendi de utand,
kat. Biz kendi derdimize bakalm. Ne ise susturdum. S
knet buldu. Kalktm, Bomparda Ekselans! Affediniz!
ilh... diyerek onu da yattrdm. ktlar, gittiler.
te son bir tecrbe gitti. Eer Tahir ii kartrmaa,
smet makul olsa di adli i de bitecekti. Eer Hasann ye
rinde kabiliyetli adam olsayd, ihtimal mali ve iktisadi iler
den de bir ksm istediimiz gibi halledilecek, yeni maddeler
le muahededen karlacak, sulh olacakt. nk bu adamla
rn bize gelmesi herhalde birtakm metaliplerinden vazge
mek niyetinde olduklarm gsteriyor. Nitekim Montagna
yapt idi. Frsat kat. Sonra ikinci devre konferansnda n-
ktadan sonra bu maddeleri ve hele adli meseleyi hal iin
yeniden ellfbeden baladk, gbeimiz atlad.
Baknz! nkta oldu, Ankaraya gittik, tekrar ardlar,
geldik, adli ie baladk. Frenkler bize yeniden bir proje ver
diler. Baktk ki, mehur Montagna formln unutmular,
ilk projelerinden daha mthi. Dedik ki: Ayol bunu ilk dev
rede halletmitik. Montagna forml olmutu. Onda da tadi
lt yapmtk. Onu kabul edelim. Dediler ki: Hayr o va
kit kabul etmediniz. B itti imdi talebimiz budur. Yeni
den urald, Aylar srd. Anamzdan emdiimiz burnu
muzdan geldi. Bin bel ile eski ekle gelinebildi. Frenkler ta
bii bu ekle geleceklerdi. Madem ki kabul etmilerdi. Yine
edeceklerdi Etmemelerinde man yoktu. Fakat, bunu pa
zarlk pay olarak sakladlar. Ve bizden bunu vererek baz
eyler aldlar. te Tahirin ve smetin marifeti bu oldu.
Halbuki ben ne gzel bitirmitim. Bu byk mesuliyet bu
iki adamn boynundadr.
Bompard, Montagna, Child gittiler. Yemek yedik. Be
nim fkem yine geti. Curzon mit ile beklemi, akam tre
214 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

nine binmi, muahedeyi mhrlemek iin mhr mumu ve


her eyi de hazrlatm, bakm ki, gelmiyoruz, gitmi. Arka
sndan derhal dier heyetler de gittiler. Yalnz Montagna
ile talya heyetinden birka kii kald. Bu da galiba yine bir
mit zerinde idi.

MEER SMET...

Sonradan haber aldm meerse smet, Curzona ve di


erlerine verdikleri projeyi mza edeceine son hususi ko
numalarnda ve son celseden evvel sz vermi imi. s-
m etin beni zorlamalar, Curzonun midi ve bu beklemeleri
hep bundan imi... Bu adam ayan- hayrettir. Bu ne itir?!
Ben delegeyim. Bensiz bu sz nasl verirdi. Hkmete ya
zp ondan muvafakat cevab alp almadm bilmiyorum.
Yoksa hususi olarak Mustafa Kemale yazd da ondan muva
fakat cevab m aidiydi?! nk, her eyi hkmetten ziya
de ona yazar, danrd. Byle ar ii<le onun kendi bana
yapmamak adetidir. stne mesuliyet almaz. Bilmem?..
Curzon Londraya gidince hkmete resmi bir rapor
vermi. Bunu neretmiler. Ben grmedim. Sylediklerine
gre, bu raporunda: Sulh olda demekti. smet bana proje
yi imzalayacana kafi sz verdi di Son dakikada ie bir
ruh-u habis kart, olmad. demi. Bu ruh-u habis, tab
ben oldum.

HAHAMBAI SAHNEDE

Bu esnada sahneye Hahamba Naum girdi. Paris gaze


telerinden birinde beyanatm grdk. Hulaseten diyor ki:
Merak edilmesin, smet benim ahbabmdr. Szmden k
maz. Gider ii dzeltirim. Derken Paris'ten smete Ha
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 215

hamdan bir telgraf geldi: Ben geliyorum. i dzelttim. Si


ze mhim haberim var. Sakn ben gelmeyince ii kesme
yin!. Halbuki Yahudiyi Lozandan kovmutuk. Utanm
yor, bunu yazyor. Tabii Yahudi... Utanmaz... Gldm. u
Yahudinin madrabazlna bak!.. Gazeteye ne diyor, bize
ne?! Gazeteye gre Frenklere, telgrafna gre bize hizmet
ediyor... Yahudi dediin byle olur... smet, ben, Mnir ve
daha birka kii smetin odasnda oturuyoruz. Nefer geldi,
Naum Efendi gelmi, sizi grmek istiyor. dedi. smete
bara bara, Sen hibir lakrd syleme. Bu i bana b
rak! u domuz Yahudiye gstereyim. dedim. Bu szleri ta
bii methalde bulunan Yahudi de iitti. Nefere, Getir! de
dim. Geldi. Otur! dedik, oturdu. Ne haber var? dedim.
Yahudi bu... Usta... Szm iitti ya Hibir ey yok. Sizi zi
yarete geldim. dedi. Hiddetim mani olmasa kahkaha ile g
lecektim. Fakat herifin ustaln takdir ettim. Bu da fkemi
geirdi. Yahudiler byle lastik gibidir, her tarafa uzarlar. n
ce bir kam gibi rzgra gre eilirler. Ama telgrafta ne de
miti, onun zaran yok... Utanmadktan sonra... Yahudi habi
sinin ise utanmamak en byk sanat, meziyeti ve silhdr.
Peki! dedim. Telgrafnda mhim haber getirdiini yaz
yordun? Buna cevap bulamad. Kekeledi. Demek tam Ya
hudi deilmi... Tam olsa kekelemez, buna da bulurdu, ama
zrva... Z aran yok, sylerdi. H erif dalavereye kalksa, fena
halayacaktm. Kalkmayp bu tarza dklnce fkem ge
miti. Gazeteyi kendisine verdim. Bu beyanatn nedir? de
dim. apa oturdu. H erif kafa tutmuyor ki... Hamur gibi yu
muak. Yalnz souk muamele ve abuk defettim, gitti.

TAHRt KORKUTUYORUM

imdi biroumuz oturuyoruz. Tahir de var. Herkes so-


216 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

murtmu, pasl sebilhane barda gibi dizi dizi duruyorlar.


eneler ekildi. Aklma muziplik geldi. Hem de istiyordu.
Kabahati byk. Hi olmazsa biraz korksun, zlsn. nti
kam alaym. Dedim ki:
Tahir bey! Grdn m?.. Formle mni oldun. Sulh ol
mad. Bunun sebebi sensin. Tahirin gzleri gzlnn al
tnda lo bir ey oldu. Mnir dizimi dizi ile drtt. Usulca
ve gzlerini krparak Yap! Yap! dedi. Tahir pek endieli
bir halde duruyordu.
Devam ettim: imdi yeniden harp olacak. Hem bu se
fer ngilizler, Franszlar, talyanlar da ordular gnderecek.
Forml kabul edilseydi sulh olacakt. Gittin smet Paay
kandrdn. Sulha srf sen mani oldun. Demek harp mesul
sensin. Senin yznden su gibi kanlar akacak. Bu ar mesu
liyetin altndan bakalm nasl kalkacaksn?
Tahir fenalat. Yz kl gibi oldu. Namuslu adam. Ka
amaa, nkr ve tevil gibi eylere kalkmad. Vaka ink
ra da mecali yoktu. Ama dedi:
Evet ben mesulm. Bilemedim. Byle bir felkete se
bep oldum. yle ise ben intihar edeyim...
Nerde ise alayacak. Dedim:
Yok, yok... ntihar etme!
Hali fena... Acdm, biraz teselli etmek lzumunu hisset
tim. Yok, yok bu mhim bir nokta. Ama sade bu deil...
Sulhun olmamasna baka sebep de var. Zannediyorum ki,
harp da olmaz. dedim. Mnir intikamn alm bir adam
keyfi ile keyiflendi. nk Tahir benimle beraber onun me
saisini de sfr etmiti. Ben de onun gibi keyiflendim. Alaya
vurduk. Tahir msterih oldu.
imdi bize de yol grnmt. talyanlar bize tamamiy-
le Lozan terkedip, bir memur brakmamz tavsiye ettiler.
Hakikatte de konferans ilga edilmemiti. Resmen byle bir
NC KOMSYON: KTSAD MESELELER 217

ey yoktu. Hatta Curzon nutkunda, Gidip sonra imza et


mek isterseniz, yine imza ederim. demiti. Demek sade bir
inkta idi. talyanlarn teklifi de bir bearetti. Mustafa e
rifi Lozanda temas memuru olarak braktk. Biz piliyi prt
y topluyoruz. Nise zevceme telgraf verdim: Derhal gel!
Hemiresiyle geldiler.
NKITA DEVR

1 - Lozandan Dn

imdi yol meselesi vardr, smet, Edirneden gemek is


temiyor. Yunanllar kendisine bir suikast yaparlar diye kor
kuyor. leme kar yapamasalar gerek. Zayf bir dnce
ama. Yunanllar da lgn bir millettir. Herhalde sm etin
hakk var. Romanya tariki ile gitmeye karar verdik. Ben Ro
manyada kn okluundan Sofyadan Varna tariki e hare
keti tercih ettim. Tevfik ne yapt yapt smeti Kstence yo
luna evketti. ok uratm, istemedim, oldu. Sebebi: Kara
ktayz, Belgrattan Bkre yolunu alacaz. Dolamba bir
ey, fakat Sofyadan Varnaya gidebilir, hatta olmazsa i
mendiferle Filibeye, otomobili de gerek Varnaya gerek bi
zim topraa az mesafe var. RomanyalIlar e grtler. O
yolu tutturduk. Artk smet bana daha souk. Surat ediyor.
Aikr ki, adamakll kzgn... Ben de dorusu ondan iyice
soudum. Bu adam nedir artk tamamiyle renmi bulunu
yorum. ini dn okudum. Onu ite, buhranda, ikide, ke
yifli gnde bir hekim gz ile iyice observer etmi bulunu
yorum. Bana kzgnl mthiti. Fakat hi sezdirmek istemi
yor. Onun kuvveti zaten burdadr. Zamirini bir dindar ima
nn saklar gibi saklar. Bir gn Lozanda onu denemitim:
NKITA DEVR 219

Beni nasl buluyorsun? Benim kusurlarm nedir? Meziyet


lerim var m? Sen zekisin, grrsn. Bilmek isterim. Sy
le! demitim. Ne desem cevap vermemi ve rkua varr gi
bi nne eilmiti. Ben de zorladka zorlamtm. Nihayet
sade unu sylemi, baka sylememiti: Kumandansn!
Kumandansn! Azndan bir trl baka kelime alamam
tm. ldr gine iini sylemez.
Ben yolda da kendisiyle pek grmyorum. Bkree
geldik. En iyi otele Tevfik (Byklolu)le beraber indi. Ba
na da bo oda yok diye haber gnderdi! Ben zaten ayr bir
otel bulmutum. Kt de bir oteldi. Oraya indim. Bavekil
Prayano, Hariciye Nazn da konferanstaki Doka idi. Pra-
yano smet ile bana bir ziyafet verdi.

TREN KARA SAPLANDI

Bkrete birka gn ikametten sonra Kstenceye gidi


yoruz. Tren bir noktada kara sapland, kald. Ne ileri, ne ge
ri kmldanmyor. Baktm iki yanmzda karlar vagonlarn ir-
tifan ayor. ok fenama gitti. Ya burada gnlerce kalr
sak... Belki a kalmamz bile muhtemel. nk lokomotifin
her yeri dondu. Biz de donuyoruz.
Kplere bindim. smetin ve herkesin yannda Tevfike,
Grdn m marifetini, akln ve dirayetini! Syle baka
ym? dedim. Suratm ne emi duruyor. Cevap yok. Bir
ey yapacamdan korkmu. Adeta titriyor. Azma geleni
syledim.
Bereket versin Romanya hkmeti arkadan amele ve
asker taburlan gnderdi. Onlar birka gn urap yolu at
lar. Kstenceye geldik. smet telgraf le Glcemal vapuru
na istemi imi. Vapur orada. Millet parasna acdm. Bu
adam millete acmaz. Koca vapura ne hacet. Bu az masrafla
m olur. Romanya postasyla pek l gidebilirdik. stanbula
geldik.
220 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

BAVULUMU BEN TAIDIM

Bizi yine ehremaneti Perapalasa misafir etmi. smet


gitti. Ben kabul etmedim. stanbulda smeti grmedim bi
le. im soumu, yzn grmek bile canm istemiyor. Bir
ka gn sonra trene bindik. Ankaraya gidiyoruz. Kt bir
tren. Yatacak yer yok. smet kendisi yatakl bir vagon teda
rik etmi. Tevfiki, yaverleri, hatta neferleriyle yerlemi.
Ben refikam stanbulda braktm. Yalnzm. Yatacak ye
rim yok.
Tren yrd. Bykkprye geldik. Bu kpr dinamit
le atlm olduundan imendiferden indik. Eyam sade bir
bavuldu. smetin neferleri onun eyasn almlar. Ben bavu
lumu kendi srtma ykledim. Neferlerle beraber gidiyor, di
er tepeye trmanyoruz. Neferlere sordum: Lozan ne idi?
Buras ne? Ordaki rahat nerd bir daha bulacaz? Do
ru deder. Dedim ki: Peki, oray m istersiniz, buray
m? Dediler: nsann yeri, yurdu, vatan bize buras yi.
u hallerine atm. Takdir ettim. Sevindim. smet Paann
arkada, Trkiyenin veziri ve Lozanda murahhas smet
Paa'nm neferleri ile beraber yk tad ve sohbet ederek
br tepeye vard. Ne yapalm... Kimse bizim bavulu tama
d. Tekrar trene bindik.

NEFERLERMZ

Burada bir ey zikredeyim: Bu neferler Anadolulu ol


duklar halde, bir ksm okuyup yazma bilmedikleri halde
Lozanda derhal sylemekle hergn salarn taradlar. Otel
de ba ak gezdiler. atal ile yemek yemesini derhal becer
NKITA DEVR 221

diler. Terbiyeleri fevkalde. Vazifelerine dikkatli. Hi savu


muyorlar. Hsnhalleri var. Hibir fenalk yapmadlar. Szl
tya meydan vermediler. Bir mddet sonra reverans yapma
ya bile baladlar. Bir emir verince bastne diyor ve der
ken de boyun kryorlar ki (bkmyorlar) u Trkn kabili
yetine hayran oldum. gnde bir terbiyeli Avrupal gibi ol
dular. ftihar ettim. Yalnz apkay bir trl balarna koy
madlar. Kalpak ile gezmeyi de mnasip grmeyip, sokakta
ba ak gezdiler. Bu da orada moda olan bir eydi. Fesle ge
zen Baha Bey (Adliye Vekleti Mezhep leri Mdr) den
daha tedbirli ktlar. Bir gn iki svireli ile holde ayakta
grtm. Neferlerden biri yanma geldi. Yutkundu durdu.
Terbiyesine ve inceliine baknz ki, bizim konumamz kes
memek iin bir ey sylemeyip durdu. Ben svirelilere
Pardon deyip kendisine Ne var? dedim. O vakit Sizi
Paa istiyor dedi. Peki, geliyorum dedim. Yine reverans
yapt, biraz geri gidip dnd, gitti. Nazar dikkatlerini cel-
betmi. svirelilerden biri bana sordu: Bu kimdir? Ne
fer dedim. Dedi: Nasl olur? Deildir. Tekrar ettim. -
nanmam, bir nefer bu kadar ince, terbiyeli olamaz. dedi.
Trl teminat ile iknaa altm. nk ok iftihar ettim.
Bir Trk neferinin terbiyesini iki Avrupahya isbat iin fr
satt. te bu millet byle ayan- hayret bir kabiliyettedir.
Ah, yazk ki... Hl bana iyi bir idareci bulamamtr. Bir
bylesi zuhur etse bu millet yirmi ylda byk millet olur.

2 - Ankaraya Dn ve Ankara Palasn nas

imdi Ankarada inkta zamann yayoruz. smet Zira


at Mektebine yani Erkn- Harbiyede bir odaya yerlemi,
orada yatyor. Ben bir ahbaba muvakkaten misafir oldum.
nk yatlabilecek bir otel yok. smeti de grdm, yok
ladm yok. Onun da beni arad yok. Zaman geti, galiba
222 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

smet benim iyice souduumu anlam, ben iimde saklar


adam deilim ki... Halimi derhal gsteririm. imdi bana hs
n muamele etmek istiyor. Sebebi de bilmem. Belki o esna
da Heyet-i Vekilede olan ifre meselesi ve istifamdr. Gn
lm almaya alyor. Ne yapsn daha grlecek i, bana l
zum var. Lozan bitmedi. Bensiz o iin skmeyeceini grd.
Anlad. Hasl daha posa olmadm. Emilecek suyum var...
Beni Erkn- Harbiyeye ald. Bir odaya yerletirdi. Gndz
leri ve geceyarsna kadar Hariciye Vekletinde. Yemekleri
ni de orada yiyor. Beni de zorluyor, beraber yemek yediri
yor. Gelmemi tembih ediyor. Gitmezsem haber yolluyor.

LONDRAYA BT HRACI VE ANKARA PALAS

Ben Shhiye Vekili olunca, Lozandan ok evvel yetimle


rin vaziyeti ile pek alkadar olmutum. Fakat para yok. De
vaml bir surette Ankarada da kalamyorum. Bir dziye dip
lomatik seyahatler yapyorum. Birgn eczac Hseyin hik
ye etti. Ankaraya Time muhabiri gelmi. Otelde yatan
dan bit toplayp kda koymu. Londraya gtreceini sy
lemi. Galiba Londrada retecek!.. Vaka Ankarann kedi
si, keisi mehur ama, bu mahlk tyl deil, bitinin hreti
ni hi iitmemitim. Bundan ok utandm. Avrupa otelleri gi
bi bir otel yapmaya karar verdim. Yetimhanelere ait tahvi
lat varm, sattrdm. Daha baka paralar filan yz bin lira
kadar peydah ettim. Millet Meclisinin karsnda bir otel
yaptrmaya baladm. Adn da Ankara Palas koydum. Hl
ad budur. Bununla maksadm evvel ecnebilere meden bir
otel verip bizi rezaletten kurtaracam. kincisi byle bir
otel Ankarada en krl i olacak. Darleytamlara iyi vari
dat. ncs, yetimhanelere muaeret sanat retmek en
mhim ilerdendir. Onlardan kz ve erkek otelde bir Frenk
NKITA DEVR 223

mdrn terbiyesi altnda sofrac, oda hizmetisi, konsiyerj


ilh... yetitireceim. Bu suretle halis Trkten otelci yetie
cek. Bizde otelcilik Rum ve Ermeni elinde. Bunlar da yarm
yrtk biliyorlar. Ben, Trke dorudan doruya Avrupa a
s alayacam. Trklere bir sanat daha vereceim. Mimar
Vedad (112) ardm. Sonra stne bir kat daha kabil
mek kabiliyeti olmak zere imdilik iki kat bir otel plan
yaptrp ie baladm. Bununla Ankarada ilk imar iine
ben balam oldum. Faaliyetle alld. Gnde defa ba
larna gidiyorum. Mbayaat ve hesabat bir komisyona hava
le ettim. Ben de bakyorum. Tembellik edilemiyor, alnam-
yordu. Lozana gittiim vakitte de orada bu otel iin tetki-
kat yaptm. Eya siparileri yaptrdm. Duvar iine dolaplar
yaptryordum. Banyolu odalar yaptrdm. Byk bir hol, iki
tane byk yemek salonu yaptrdm. Birisine baka kapdan
da girilebilecek. Bu, ziyafetlere mahsus. Byle ziyafetlerde
otel halk rahatsz olmayacak. Dn mozayik tala yaptr
dm. nk ucuz oluyor. Sofalarn inilerini her eysini ha
zrladm. Hatta Ankarada su olmadndan artezyen kuyu
su amak iin de aletler buldum. Pencere ve kabinlerini s
marladm. Ben Shhiye Vekletinden istifa ettiim zaman
yalnz stnn rtlmesi kalmt. ki bin uval imentosu,
kiremiti, kerestesi, tulas hep hazrd. Ancak doksan bin li
ra gitmiti. Lozanda iinin eyas ve atallarna varncaya
kadar teklifler getirttim. Btn bina ve eya ikiyz bin lira
ile oluyordu.
Benden sonra, yani Lozan sulhnden sonra ben veklet
ten ekilince yeni Shhiye Vekili Refik (113), binay Evkafa
vermi. Gaye gitti. Yetimlere bir ey kmad. Derhal bu bi
nann dna imento svadlar. Hi lzumsuzdu. Mthi
masraf oldu. Avrupada da mesel Pariste byle mozayik
binlerce gzel binalar vardr. Tepesine kubbe yaptlar.
224 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

Hi lzumsuzdu. Ben cepheyi Seluk tarznda ve byk ana


kap ile yaptrmtm. Bu klhlar mthi sakil oldu. Sebebi,
imdi yani benden sonra herkes karyordu. Mustafa Ke
mal ortada bir kubbe tavsiye etmi, yapmlar. smet yanla
rn da birer tane mnasip grm yapmlar. Sonra bunlar
herkes duydu. Bu sefer emrettiler, kubbeleri yktrdlar. Bin*
lerce lira gitti.
Sonra Fethi (Okyar) Bavekil iken gezmi, misafir oda
larnn bazsnn yanlarnda kaplan, odalar iinde yerler
grm. Sormu. Demiler ki: Hizmeti odas kaplarn
yanl yapmlar, yktk. Koridor yaptryoruz. Duvarlarda
ki dolap yerlerini de hi anlamamlar. Bana sordu. Dedim:
Banyo odas O... Misafir odasnn yannda hizmeti oda
s olur mu dedim? dedi. Duvardaki eylerin demek son sis
tem ve odada kalabalk etmeyip yer igal etmeyen dolaplar
olduunu syledim. Hol bu kadar byk salon olur mu di
ye odalara taksim etmiler. Tabii bu adamlar, Avrupay ve
hayatn ve otel tektn bilmiyorlard. Hasl canm oteli
berbat ettiler. Yreim yanmtr. Bunu evlt gibi meydana
getiriyordum. Ve nihayet de benden sonra sade binaya eya
deil, yarm milyon daha sarfetmilerdir. Bu da mthitir.
Mutlaka mthi... Btn malzemesi hazrdr. st de rtl
yordu. Doksan bin lira gitmiti. Nasl olur?
te bizde bykler her eye burunlarn sokarlar, emre
derler, emirlerine itiraz etmeye kimsede cesaret yoktur.
de berbat olur. imdi bu otelin iinde zevk oluyor. Bizim
admz bilen yok. Bize bu erefi be vermeyi kskandlar.
Buna dair istifamdan sonra bir rapor yazp Shhiye Vekle
tin e verdim ki onda iyice tafsilt vardr. Bu rapordan Si
nopta ktphanemde vardr. Matbudur.
Aklma gelmiken syleyeyim. Ktphanemde Lozana
ait ok ey vardr. Msveddeler, muhtelif projeler. Her pro
NKITA DEVR 225

jenin evolsyonunu gsteren tebeddlt hav msveddeler.


Celselerde bir zarf zerinde kabul edildiini iaret ettiim,
ilve edip yazdm msveddeler vardr. Tafsilt isteyenler,
tetkikat yapacaklar, bunlar da tetkik etsinler. Keza Mosko
va Muahedesi proje ve msveddeleri, ikinci Rusya seferime
ait notlar, Moskova ve Lozan muahedelerini imza ettiim
kalemler ve mhrler ve saire byle eya da vardr.

3 - Bakanlar Kurulunda imza tartmas

Ankaraya geldik, aras bir iki gn geti. Heyet-i Veke


itimai var. Gittim. Arkadalar bana souk duruyorlar. Bir
ey var ama anlayamyorum. Derken, Maarif Vekili smail
Safa (114) bana hem de souk souk bakarak dedi ki: Dok
tor bunu senden ummazdk! Bu adam ok severim. Sk
hukukumuz yok, ama pek namuslu, vatanperverdir ve merd
adamdr. Onun byle bak ve hitab bana ar geldi. Tella
ne kabahat ilediimi sordum. Dedi ki: Biz btn mukave
meti senden umuyorduk. midimiz hep sende idi. Sen bize
sulh tavsiye ettin de smet inkta tavsiye etti.
Beynimden vurulmua dndm. aaladm ve: Hayr,
inkta ben tavsiye ettim, sulhu smet dedim. Hayr! Telg
raf meydanda! dedi. O vakit anladm. Bir hokkabazlk var,
ama ne? R aufa sordum. Evet dedi. Anlattm. Enterese
oldu. Dedim: Sen bu evrak getir! Ben Heyet-i Vekileden
resmen soraym, okunsun. Mal bulmu maribi gibi oldu.
Peki! dedi. nk ii anlad. Sahtekrlk var. smeti l
yere vuracak. stedii bu. Frsat karr m? Getirtti. Sz al
dm: Gnderdiimiz telgraflarn imzalarnda bir yanllk
var galiba. Bunlar okunup tashih edilsin. dedim. Okudu
lar. Dedim ki: Bu telgraf benimdir, bu da smetin. Bu na
sl oluyor! smet ayakta dolayordu. Yanam, ayakta din-
* Forma: 15 ,
226 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

lemeye balamt. Kendisine sordular. Epeyce durdu. Niha


yet zayf bir sesle, Evet, naslsa bir yanllk olmu. Bu
telgraf doktorun, bu benimdir. dedi. O halde resmen tas
hih edilip kaydedilsin ve musahhah nshalar dosyasna ko
nulsun. dedim. Buna karar verildi. Rauf tashihi yapt. Ra
u f un her vesikadan bir tane kendisine almak adeti var di
yorlar. Onda bir nshas olsa gerek. Hasl intika tavsiye
eden benim telgrafa benim imzam kondu.
Bu i smet iin pek ard. Zahar Lozanda o akam
sonradan ne dnm bilmem ifre edilirken imzalan de
itirmi. Zaten bir i hakknda her dakika dnmek karar
verememek deti vardr. ifreyi yapanlar kendi yaverleri.
Baktm bu darbeden btn Heyet-i Vekilenin gz yld. s
met somurttu. Ama, bana dahi bir ey sylemedi.
imdi benim yerimde kim olur da smetten buz gibi so
umaz.
Derhal Rauf bana, Sana mektup yazdm da cevap bile
vermedin. dedi. Dedim: Cevap yazdm. Hayr! dedi.
Yazp hatta kurye e gnderilsin diye Reit Saffete teslim
ettiimi syledim. Ve yine o anda hatrladm. Bir gn Lo
zanda smet bana mnl mnl Rauf pek dostun, galiba
ona bir mektup yazmsn. Ne yazdn? dediydi. Ben bun
dan bir ey anlamam, Mektup yazd cevap verdim de
mitim. Demek Reit Saffet mektubu ona vermi, o da a
m ve gndermemi. Mektupta hibir ey yoktu, ama ona
da kzm. R auf a anlattm.

SIHHYE VEKLETNDEN VE MURAHHASLIK


TAN STFA ETTM

Artk tam oldu. Byle bir adamla almak hatadr. Ve


killikten de murahhaslktan da istifaya karar verdim. Bu es
nada Cahid (Hseyin Cahit Yaln) de aleyhime denmi,
NKITA DEVR 227

yazp duruyor. Ertesi gn yeni bir makalesini grdm. ir-


kef iinde durulmaz, kaym. deyip istifam yazdm. O g
n Heyet-i Vekile itimanda R auf a verdim. Baktm, Rauf
keyiflendi. smet beni Raufun dostu zannediyor. Halbuki
ben aralarndaki baz uygunsuzluu gideriyorum. smet Ra
u f a kprdke itirak edeceime sknet getiriyorum. Bu
dostluu galiba bundan zannediyor. Halbuki R auf u ben gr
dm, dirayetsiz, muvaffakiyetsiz, sonra da merd geinir, hal
buki deil. Hi dost deil. Sevmediim bir adam. Onunla bir
hukuk diyecek bir eyim de yok. Halbuki smetle ok temas
ve hukukum var. Tabii Rauf benim aradan defolmama se
vindi. Kd sanki kapar, geri ahveririm diye acele i cebi
ne soktu. Ben Heyet-i Vekileyi brakp gittim. Artk Shhi
ye Vekletine de gitmiyorum. Oradaki eyam da aldm.
gn geti. smet beni grd. stifanmeyi R auf tan ald.
Bana gsterdi: Bunu yrtacam, vazge! dedi. Hayr!
dedim. Savutum. Birka gn peimi brakmad. Urat.
Btn ileri yapan sensin. Yarm brgn bizi tekrar a
rrlarsa konferans sensiz olmaz. Vatan hizmeti namna rica
ederim. gibi eyler syledi ve nihayet beni raz etti. stifa-
nmeyi yrtt.
te bundan sonra idi ki, beni Ziraat Mektebine ald.
Yemeklerine davet etti. Frenklerin bize Lozanda verdikleri
ve imza edin dedikleri projeyi Trkeye tercme ettirdik.
Heyet-i Vekilede bunu mzakere ederek muaddel ekle
koyduk. Zaten kalan meseleler mali meselelerdi. a H a
an Fehmi (Gmhane) (115) Maliye Vekili idi. u adam
hayret edilecek bir adamdr. Pazarola Haan (Saka) ile e
fik (Bekman)in yapamad eyleri imdi Ankarada m
kemmel yapt. Sanki maliye-i li mektebinde tahsil etmitir.
Bu adam ancak rtiye tahsili grmtr. Jandarma, reji bi
le diyemez, telaffuz edemez. Candarma, reci der. ki satr
228 Dr. RJZA M JR 'U N LOZAN HATIRALARI

drst mn ve imlda yaz yazamaz. On satrlk bir msved


desinde yirmi, yirmibe yanl vard. Fakat zeki. Bilhassa ak>
liselimi kuvvetli. Bunlarla bu mhim maddeleri hallediyor.
Tam Trk, elebi hususiyeti onda var. Zaten Pazarola Ha
an Maliye Vekili oiur, ileri alt-st ve orba eder gider, a
Haan gelir dzeltirdi. Vekleti tkr tkr iletirdi. Ordu
muz zmire girer girmez kaan Rumlardan, Yunanllar
dan kalan mcevherat ve emsali iin Maliye Vekili sfat ile
zmire gitmitir. Bu mcevherat Ankaraya beraber getir
di. Mezatla sattrd...
Demek smetin ba prensibi olan Suyunu emmek, po
sasn atmak daha tamamiyle tahakkuk etmemi. Onca her
kes gibi ben de portakalm, demek henz daha suyum var.
bitsin o vakit beni posa diye p tenekesine atacak. Nite
kim yle oldu.
Biz Lozanda iken ikinci grup alm yrm. Ekseriyet
artk elinde, kendileri de durmuyor. Ve pervasz Mustafa
Kemale hcumlar yapyorlar. Tan (afak) adnda bir gaze
te de karyorlar, hkmete hcum ediyorlar. Gazete ve
matbaas Trabzon mebusu Ali krnn. Baktm ki, Mec
lis vaziyetinde byk deiiklik var. Mustafa Kemalin de ga
zetesi var. Ad: Hkimiyet-i Milliye. Kendi mal. daresini
de Recep Zhdye vermiti. oktan beri idare ediyordu.
kinci grup Recep Zhdye para verip elde etmiti. O da
onlara yardm ediyor. Mustafa Kemal bunu duydu. Recep
Zhty kovdu. Aylardan sonra Arnavut Bozok Salih (Ya
verdin delletiyle yine yanma ald.
Ankarada bir de Yenign gazetesi var. Bu, Yunus
Nadinin. Daima Mustafa Kemalin lehinde fakat, imdi ba
zen aleyhine yazyor. Bir gn sonra yine lehinde. Hariteki-
]ere anlalmaz bir muamma. Yunus Nadiye Matbuat M
driyetinin btn tahsisat verilir ktlar gmrksz ge
NKITA DEVR 229

irilir. Bir gn yanndaym. Yunus Nadinin aleyhinde yaz


masndan bahsettim. Mustafa Kemal dedi ki: Ha, o byle
bir mahlktur...

OSMAN AANIN SONU

Mecliste mebus, eski valilerden Arnavut Haydar bir


takrir ile Osmann aslmasn teklif etti. Bu teklif kabul
edildi. Osmann cenazesini mezardan kardlar ve astlar.
irkin bir ey idi. Vaktiyle Giresunda mutasarrflk eden
ve elan Diyarbakr valisi olan Nizameddin ile Aann aras
pek iyi idi. Nizameddin onun srlarm bilirdi. Vefal adamd.
Aanm cenazesini memleketinde gmmek iin istemi, ver
memiler. Bana mracaat etti. O gn Aanm kans da
Kocamn cenazesini olsun buraya yollayn! diye bana telg
raf ekti. R auf a dedim ki: Artk bu kadar olmaz. lm,
her ey olmu, bitmi. Cenazesini verin! Cenazeyi aldrt-
tm. Nizameddin alp Giresuna getirdi.
Zavall Aa u vatana , drt yldr bence byk hiz
metler etmi, kellesi koltuunda almtr. ok ve mthi
hunhar idi. Ama kestii adamlar da yani Rumlar da Samsun
havalisinde Trkleri mthi katliam etmilerdi. Hem pek
Trk, vatanperver, gayretli ve Mslman idi. Yine vatan
yolunda zannederek, Ali kry bodu. Bu suretle kendi
kellesini de verdi. Su testisi kbet su yolunda krlr. Ama,
zavall derdi, mmi ve cahildi, fakat akliselimi galip bir
adamd: Ben ok i ettim. Ben kurtulur muyum sanrsnz?
Vatana hizmet ettim ama, bir gn beni harcarlar. Sanki ke
rameti vard. Dedii oldu. Cehline kurban gitti. Burda ahl
k mhim bir ders de var. u adam vatana pek ok hizmet
etmiti. Pontus isyann, Kogiri isyann o bastrm, Gire
sun dalarndan toplad ekyalardan birka alay tekil
230 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

edip, Yunanllara kar olan harplere itirak etmiti. Musta


fa Kemale ahsi hizmeti de gayet byktr. Onun hayatn
yllardan beri Osmann adamlar muhafaza ediyordu.
Hl Osmana acrm. Bir gn Maliye Vekili Feridin
odasnda ve be-alt vekilin yannda Ben cahilim, fakat
Trkm, Mslmanm. Bu iki gayretle iyi yapyorum diye
yapyorum. Yanlsa dorusunu gsterin, yle yapaym. de
miti. Bu faciay, Osman hatrladka hep bu szleri kula
mda nlar. O yeni bir Kroludur. Menkbelerini bir hi
kye veya glgl opera halinde yazmak istedim. Hl elim
deip yazamadm.
Ziya Hurit ve daha baz mebuslar Ali krye byk
bir cenaze alay yaptlar ve cenazesini abp Trabzona getirdi
ler.

LK KELMESN LOZANDA
LK DEFA BEN KULLANDIM

Bu vesile ile bir vakay zikredeyim: lk ben bu kelimeyi


Lozanda celselerde telffuz ettim. Trkiye lik oldu, din
ve hkmet ayrld. Sulh olur olmaz Kanun-i Medeniyi ya
pacaz. dedim, zabtnamelerde vardr. Bu benim menfaati
mizi mdafaa iin Lozanda mhim mesnedlerimden biri
idi. Padiahl ilga eden takririme de din ve devletin ayrld
kaydn koymutum ki, bu likliin esasdr.
Bu kelimeyi Ziya Gkalp Ldini diye tercme etmi.
Byk hat... Bizim gazeteciler de benim beyanatm nere
derken ldini tercmesi ile neretmiler. O vakit Meclisde-
ki hocalar kprm. Lozandan avdetimde, yani inkta za
mannda Mecliste bunu bana sordular. Ve beni ithama a
ltlar. Baktm ki bunu mhim bir mesele yapmlar. Kendi
lerine izahat verdim. Meclis zabtnmelerinde vardr. D e
NKITA DEVR 231

dim ki: Lik, ldini demek deildir. Tercme pek yanl ya


plm. Nsuti demektir. Lhutnin aksi, nsutdir. Eski
den Reid Paalar bunu cismani diye tercme etmilerdi.
Ruhani deil. te cismanidir mutmain oldular. Mesele
bitti.

MECLS FESHEDLYOR

Mustafa Kemal, Halk Frkasina ok ehemmiyet veri


yor, durmuyor, buna alyordu. Bu inkta zamannda hep
onunla megul olup Lozan iin yaptmz muaddel proje ile
alkadar bile olmad.
smet, Lozanda hkmetten ziyade Mustafa Kemal ile
mnasebette idi. irkin bir usul idi. Ankarada hkmet de
sezmi, buna kzm. Haklan var.
Ankaraya dndmz vakit, Meclisi, bize (Heyet-i
Murahhasa) ya dman halinde buldum. Hafi celselerde bir
hafta kadar bizi tenkid ettiler. Ne kadar olsa bunlar harice
yaylyordu. Grdm ki, ikinci grup hl yanl yoldan kendi
sini alamam. Dnyann hibir yerinde haric mesele ten
kid, hkmet devirmek iin alet ittihaz edilmez. Fakat yap
yorlar. Gzlerini de kan brm. Evvelce onlara syledim
idi de bilakis heyeti kuvvetle yollayn! Grlecek i sulh
ii, ahs deil, milletin. Bir trl anlamadlard. ll biz
Heyet-i Vekilenin talimatna mugayir hareket etmiiz
imi. Bize verilen on iki maddelik basit tlimatnameye mu
gayir hareket etmedik. Bilmem, Lozana smete yeniden ta
limat verdiler de ona mugayir bir ey varsa... smet bana mu
haberatn gstermiyor, fa k a t benim bildiim byle ey yok
tur. Bu iler galiba R aufun tahrikt, Ismetten intikam al
mak iin mebuslan tahrik ediyor.
kinci grup mebuslan iddetle Raufun da aleyhindeler.
232 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

R auftan pek ok ikyet ediyorlar. Ve Bu adam bizimle


ne konuuyor, Mustafa Kemal ile ne yapyor? diyorlar.
Meclisin feshi meselesi takip etti. e tamamiyle vak
fm. Kendisine bunu gece evinde syleyen de benim. Bu
ar bir itir. Ama bu fikri ileri srdm. nk nmzde
sulh meselesi var. Bu da hayati itir. Meclis muhalefeti ma
kul ekilde deildir. Haddi marufu gemi. Trl hdiseler
olacak. Bu vakalardan konferans zarar grecek. Frenklerin
zihniyetinde kuvvetli bir hkmet, Meclisi feshe muvaffak
olursa, Frenkler Ha hkmet ok kuvvetlidir derler. Us
lu uslu ve adet hrmetkrane mzakere ederler. Nitekim
ikinci d efa Lozana gidiimizde Frenk delegeleri bir ksmn
dan Hkmetiniz kuvvetli ve salam imi. Meclisi fesh et
ti. szn iittim. Ve yine bir dziye intihabat hkmetin
kazanp kazanamayacan da bize sordular. Ben de Mu
hakkak diyorum. Nitekim, intihap hkmet lehine bitince
iyice kani oldular ve mzakereye devam ettiler. O vakte ka
dar bir tereddt ve intizar devresi geirdikleri grlyordu.
Mustafa Kemal Heyet-i Vekileyi R auf un evinde topla
d. Meclisin feshini de onlara kabul ettirdi. Frka heyeti
idaresini getirmiti. Onlar itiraz ettiler. Bir iki gn iinde on
lar da raz etti. Sonra frkasn kmilen itima ettirdi. Bun
lara da feshi kabul ettirdi. Tekilt- Esasiye mucibince Mec-
lisi feshe kendi karar vermesi lzmd. kinci grup da kolay
lkla raz oldu. Meclis feshedildi. Yeni intihap emri verildi.
Mustafa Kemal, bir intihap heyeti yapt. Beni de oraya koy
du. Yunus Nadi de var. Ancak bir iki itimaa gittim.
LOZAN KONFERANSININ
KNC DEVR

23 Nisan 1923te bizi tekrar Lozana ardlar. smet


ktib-i umumi olarak bu sefer Tevfik Kmili (116) ald.
Tevfik Kmil dirayetli bir insan. Lozanda anladm ve seve
rim. Mavirlerden Yahya Kemal, Nihad Read, Seniyd-
din, Veli, Ruen Eref gibi birtakmlarn kard. Bu sefer
daha az ve daha iyi gittik. Kemiyet az, keyfiyet yksekti. Yo
la ktk. smet dedi ki: Ben haremimi de gtreceim; fa
kat pek ham. Hibir ey bilmiyor. Utanacam. Ama ren
sin. Ben de haremimi aldm. Lozana vardk. Yan yana bi
rer odaya yerletik.
Lozanda yine ie baladk. Bu sefer konferans snkt.
O ilk devrenin harareti, heyecan, kalabal, debdebesi, da
daas hi yoktu. Lozan eskisi gibi kalabalk deil. Pek fena.
Frenklerin ba murahhaslar gelmemi bile. ngiliz murah
haslar Rumbold, Ryan. Bu sefer Franszlar stanbulda bu
lunan General Pelleyi gndermiler. Bompard kaldrm
lar. talyanlar sade Montagna, dier, devletlerin de ikinci
murahhaslar var. Zaten i de artk hararet istemiyor. Ben
de de artk o ilk devrenin harareti, heyecan ve faaliyeti
yok. Ateim snm. Hasl her ey snm...
Ben ilk devrede adeta kendime malik deilim. Bsb
234 Dr. RIZA N U R U N LOZAN HATIRALARI

tn baka bir mahlk olmutum. lhi bir vecd, bir ak iin


deydim. Korku, yemek, uyku da dndm yoktu. Bir mu
kaddes gayeye massolmutum. Mehur bir talyan gazeteci
ki, eski nazrlardanm, o vakit benimle grmt: Bizim
murahhaslarmz hitir. Siz bir ideal peinde kouyorsu
nuz. deal ile mebusunuz. Muvaffak olacanz phesiz
dir. demiti. Demek bu adamlar dahi bizim ate iinde bir
ideal ile mteharrik olduumuzu grp duruyorlard.
lk devrede kabul edilen ksmlar makbul. Muallakta
olanlarla bize inkta olmadan verdikleri ve imza edin dedik
leri projede yeniden istedikleri maddelerin mzakeresine gi
ritik. Bizim de muaddel bir projemiz var. lk devrede
kontr proje vermeyi sade ben yapmtm. Bu sefer kontr pro
je ile geldik, iyi. Mzakere muahedelerimize bu pek lzm
dr. Maatteessf, evvelce smet buna ehemmiyet vermemi
ti.
Yine almaya baladk. Mnir yine pek ok alyor.
En ok istifade ettiimiz bu adam. Btn beynelmilel hu
kuk, hatta iktisadi eylerde onunla istiare ediyoruz. Yalnz
bunlar deil, mali ileri de Hasandan bin kat iyi hallediyor.

4 - Dindar, Namuslu Mavir

Mnir (Ertegn)i tarif ve tavsif edeyim:


Esmer, ince, zayf, nahif bir adam. Vcuta byle oldu
u gibi sinirce de byle. ok korkak, ok yumuak, ok mu
ti. Allah onu Sen sade emir kulu ol! diye yaratm. En
ufak eyden d kopuyor. Cesareti hi yok. Onun iin bizim
u eski tabirimiz tam: Harp ve darbe kaadir deil. Yry
bile arpk. Clz ve elimsizdir. Adeta yklacak gibi sendele
mesine yrr. Tyden hafif durur. Mhim meseleler, hara
retli mnakaalar zamannda celseye giderken otomobilde
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 235

zangr zangr titrerdi. Buna mukabil ok zeki. Nkte yapar,


nkte sylersiniz derhal anlar. Hemen zeki bir gzle bakar.
Nkteli cevap da verir. Cidden hukukta lim, bunu ecnebi
ler de tasdik ettiler. ngilizler sulha yakn zamanlarda idi,
Mnir iin ngilterenin birinci sntf hukuk mavirleri
ayanndadr dediler. Sessiz, melek gibi. Ensesine vur, lok
masn al. Ahlk sahibi, pek namuslu, pek vatanperver. G
rrdm, Trkn bir ufak menfaati gidiyor diye tir tir titrer.
Kl krk yarard. ok alkan. mr say ile gemi. Lo
zanda da gece gndz alyor. O kadar ki, zayflad. Ken
disinde verem iptidas hali de var. Hasta oluverir diye yre
im titrerdi. Daima o kadar almamasn sylerdim. Dinle
mez yine alrd. Bu adam i banda grp o kadar takdir
etmi ve sevmi idim ki; hastalanmas, lm millet iin bir
kymetli hazine ziya kanaati zihnime yerlemitir.
Babasnn babas Trkistandan gelmi bir Trktr. s
kdardaki zbek Dergh eyhlerinden imi. Kendisi de
aatayca bilir ve bunu sylemesini de sever. Pek dindar
dr. Namaz klar.
Rak imemi, apknlk bilmemi, ona ilk raky Sadra
zam Talt iirmi. Brest-Litovsk Konferansnda (117) bu
lunmu.
Bu adam o kadar alt ki, sulhtan sorira kendisine h
kmete nakdi bir mkfat verilsin diye smete birok sy
lemiimdir.
Bu adamn dier bir ciheti: Tamamiyle eski kafadr. a
lmak usulnde, yemeklerden sonra almamak, haftada
bir istirahat yapmak gibi eyler asla bilmez. Son derece iti-
kadl bir Mslmandr.
tik zamanda apka giymedi; kalpakla gezdi. apkay ni
hayet zorlaya zorlaya giydirdik. Bundan iki y evvel Pariste
kuponlar ii ile megul idi. Bir defa beni Paris Camiine gd-
236 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

trd. Her Cuma oraya gidip cemaatle namaz klyormu.


Gayet ihtiyatl bir adamd. Kimse ile politikaya dair,
memleketteki fena iler hakknda konumaz. Bence bu hu
yu pek fenadr.
Mustafa Kemalin bugn daima elinde tad baston,
Mnirin hediyesi olan tfektir. Birer tane de byle tfek, s-
mete ve Tevfik Rtye gndermiti.
htiyat mthitir. Ben bylesini grmedim. htiyatl in
sanlar bir eyde bir yedek bulundururlar. Bu yle deil, bir
ok yedei vardr. Sigaray azlk ile ier. Cebinde drt
tane azlk vardr. Kurunkalem tar. stnde drt veya
be tane kurunkalemi bulunur. Ayn zamanda stilosu da
vard. Bu da lakal iki tanedir. stnde ak, muhtelif cesa
mette ktlar, defterler, hatta ineye varncaya kadar var
dr. ak da bir deil, birka tanedir. Hatta saati bile iki ta
nedir. Bu haliyle seyyar bir dkkn gibidir. Cepleri heybe gi
bi ier. Mbalaasz zerinde bir dkkn cemaknm dol
duracak eya vardr.
Bu hali ok tuhafma giderdi. Glerdim, taklrdm. D er
dim ki: Canm be tane kurunkalemi niye? Derdi ki: h
tiyat... Ya biri krr veya kaybolursa... Peki iki tane yeti
ir... derdim. Ya o da krlrsa... derdi. Hadi olsun...
Fazlasna lzum yok. nk o vakte kadar eve gelmi olur
sun. Yenilerini cebine kor veya onlar yontarsn. derdim.
Cevap yok... Ya saat ne oluyor? Bunlara cevap bulamaz,
sade glerdi. Galiba ihtiyat hissi pek byk olan bu zatta bu
his o kadar ykselmi ve adet olmu ki, lzumsuz bir itiyat
sui adet haline gemi, hastalk gibi olmu. Byle ceplerine
bir sr ey doldurmaynca rahat olmuyor.
Kendi anlatt: Evi birok eya e dolu imi; birka dk
kna sermaye olurmu. Onda bu hastalk da var: Nerde eski
bir ey bulursa satn alr. Grd m almaktan kendini men
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 237

edemiyor. stemem, ona bu tabir layk deildir. Fakat halis


eskici bir Yahudidir.
Mesel inkta oldu, Mnir de ortadan kayboldu. Merak
ettim, rendim. Lozanda bir bitpazar varm. Nasl da bu
lur?.. Bulmu, oraya gitmi, birok eski eya satn alm.
Bunlar denk denk istasyona gtrd. Bunlar iinde di ha
sr bile vard. Alay ettim. Canm Mnir Bey bari bu hasr
ne olacak? stanbulda hasrn kkne kran m girdi? de
dim. Bu ucuz, hem baka trl dedi. Pariste kuponlar ile
urarken burann da bitpazarn bulmu. Pariste Clignant-
court kapsnda byle bir pazar var. Fransz buna Pire Pa
zar Marchdes puces diyor. Bizim tabirden daha nazik.
Yahut Pariste pire, bizde bit ok da ondan byle ad dei
mi; fakat birbirine ok yakn. Hakikaten Pariste pire ok
tur. Muharebeden sonra bit de ok. Nitekim ben de bu se
fer Pariste iki defa bitlendim. Mnir her Pazar gn pi
re pazarna gidiyormu. ki defa beni de gtrd. Grdm.
Oradan birok eski eya ald. Hele koca koca otuz krk ka
dar resim tablosu ald. Bunlarm arasnda antika olaca ka
naatinde. Ben resimden anlamam ama sama eylerdi. Onla
r masraflar edip ambalaj yaptrd, svireye gnderdi. Tah
min ediyorum ki, stanbuldaki hanesi, bizim stanbul Gm
rk Deposu gibi hncahn doludur. Hanelerine kendileri na
sl syor bilmem?!.
Bu bir monomanidir. Hemen her insanda bir trl olur.
Mesela, Mnir anlattyd. Fransz Hukuk Maviri Froma-
jonun da byle bir delilii varm. Bu adam cidden limdir.
Mnir ile beraber altklarndan ahbap olmulard. Yolda
giderken gz yerde imi, badem ve emsali kabuklar arar
m, bulunca sevinir, stne basar krarm. Onun t etmesi
en byk zevki imi. Hatta bu yaya kaldrmnda iken, kar-
ki yaya kaldrmnda badem kabuu grse, behemehal o ta
rafa geer, ona da basp krarm. Ne kadar acele ii olsa na
238 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

file imi. lle o tarafa geermi.


te bizim Mnirin de bu monomanisi vardr.
Paraya da ok dkn.
kinci seferde bir aralk iler durdu. Bo kaldkt. Gali
ba daktilolardan bir kzla grm, kza derhal k olmu
tur. Ama ak platonik. Franszca bir iir yazm. Bana gs
terdi. Baktm, Fransz iir bilgi kaidelerini bilmediinden
bu cihete sfr; fakat fevkalde yksek ve ince bir ruh ve
ok gzel airane tebihleri vard. u adamn byle muhte
lif kabiliyetlerine hayretle takdirkrm.

5 - Borlar Meselesi
Mzakerelere devam ediyoruz. General Pelle terbiyeli
ve dirayetli bir adam. Trkiyenin yeni zihniyet ve vaziyetini
biliyor. Onun bu halleri mzakerelere kolaylk vermitir.
ok ey onun dirayetiyle hallolunmutur.
Dyun- Umumiyenin bizden ayrlp baka devletlere
verilen sermaye hissesinin mesuliyetini zerimizden atp
devletlere verir bir kayt koyduk. nce zikrettiim Cavitle-
rin Hasann ilerine baknca, bu byk bir muvaffakiyetti.
Faiz-i senevinin altm veya kt olmas ve m iktan da uzun
i oldu. Bunun teferruat iin Pariste bir komisyon tekili
kararlatrld.
Bu i, kupon ii adyla Pariste bir iki sene srmtr.
Ne ise Mnir bu sayede birok para ald, hakkdr. Hem de
Bernde sefirdi, hem de kuponlar iin Pariste oturuyor, yev
miye alyordu. efik de bu sayede epey zengin oldu.
Dyun- Umumiye iini ilk devrede piirip, bitirmitik.
Artk sermaye taksimi ile o hale koyduk ki, bu bela devletin
bamdan kalkt. stanbulda o hametli Dyun- Umumiye
binas, Avrupa'nn bize iktisadi tahakkmnn, mali kapit
lasyonun ve bizim mali esaretimizin mthi bir bidesi idi.
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 239

Boalp bize geti. Bunlar ykp bitirdik. Byle bir messese


kalmad. Binasn ehremaneti yapacaz diye sevindik, ke
yiflendik.
Bir eyi ve hakk sylemek lzm. Abdlhamid (Sultan
II. Abdlhamid) her eye ramen bor demi, bor yapma
mtr. Bu borlar Mecit ve Aziz zamanlan israfatnndr. O
zamanlarda saraylarn, Fuad Paa gibi ricalin israfat mt
hitir. Sonra bu borca ttihadlar epeyce bor kattlar. Bu i
lerde o kadar glk ektik, mnakaalar esnasnda bu iin
knhne o kadar vardk ki, bence bu devlete bor yapmak
en byk denaet ve cinayettir dsturu hasl olmutur. smet
de bu fkre vard ve bir dziye bunu sylyordu. Fakat im
di, alacak ey, btn bor yapyor ve yapmaya alyor.
Borsuz devlet olmaz. Biz fakir Trkiye, hele Avrupa serma
yesi olmakszn terakki edemeyiz. Bu da bir hakikattir. An
cak istikraz evvelki gibi yemek iin devlet masraf ve israf
iin almamal. Devlet kendi yayla kavrulmal. stikraz sa
de yollar, imendiferler, fabrikalar, sulama veya bataklk ku
rutma, maarif gibi eyler iin yaplmaldr. Byle istikraz za
ruridir ve bu da devlete yk ve zarar deil, bir mddet son
ra kr olur. Moskova Muahedesini yaparken devletin Rus
yaya olan borcunu imha etmitik. imdi de bunu azalttk.
Trkiye en az borlu bir devlet oldu.
Bu esnada Fransz heyeti Anadolu imendiferini almak
iin byk gayret gstermitir. Bundan Almanlarn elini za
ten Versay M uahedesinde ektirmilerdi. Trkiye hkme
ti bizzat bu hatt satn alacak deyip vermedik.

6 - Yunanllar Ynak Yapyor

Frenklerin stanbuldaki btn dyinler vekilleri yine


Lozanda ider. Dyun- Umumiye iin Muharrem Karama-
240 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

mesi (118) adnda bir bel vard. Frenkler bunun zerine tu


tunmulardr. Ne ise defedildi.
Biz Yunanllardan tazminat- harbiye istedik. Bu bab-
da Yunanllarn yaptklar tahribat ve emsalini gsterir bir
ok listeleri birinci devreden beri konferansa veriyorduk. Ol
mad. Harab ettikleri memleketimizin tamirat dedik, b
yk bir para istedik. Buna mukabil Yunan donanmasn al
mak hayalinde idik. Bu da bizzat R auf un fikri idi. Bir kzl
ca kyamettir koptu. Yunanistan vermem! dedi. Dierleri
de onu iltizam ettiler. Franszlar, bize bu parada srar eder
sek konferans terkedeceklerini tebli ettiler. Bize buna mu
kabil Karaaa vermeyi vaad ediyor. Biz ise talebimizde s
rar ettik. Hakikaten bir hak idi. Hareketimiz doru idi.
O vakit Yunanistanda General Pangalos ve Plastiras
diktatr idiler. Gonarisleri kuruna dizmi idiler. ittiimi
ze gre, Pangalos delifiek biri imi. Aklldan o kadar kor
kulmaz, deliden korkmaldr. Bu adam diline unu dolam:
Alaklar (kuruna dizdii adamlar) Yunanistana byk
bir leke srdler. Bu lekeyi ben temizleyeceim. arki Tr
kiyeyi bir ucundan zaptedeceim. Hakikaten 40-50 bin ki
ilik bir ordu vcuda getirmi. Bunu Garbi Trakyaya tahid
etmi. Bu tazminat meselesini bahane edip hcuma hazrlan
m. Venizelos yeniden harp istemiyordu. Bize hususi suret
te yalvard. Franszlar rica ettiler. Yine dinlemedik. Gergin
lik o hale geldi ki, Pangalos hcum edecek. Hkmete yaz
dk. Hkmet: Katiyyen vazgemeyin! emrini verdi.
Mustafa Kemal, Nutkunda, Hkmetle Heyet-i Murah
hasa arasmda ihtilf olduunu, kendisinin buna dahil olma
dn Sylyor, ama kendi de hkmetle beraber bu emri
vermiti. Hkmet onun izni olmakszn bir ii, hele byle
ar ve mhimmini yapabilir miydi?
imdi yukar tkrsen byk, aa tkrsen sakal oldu.
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 241

Ne yapacamz ardk. Hususi tahkikatmz Pangalosun


hcum edeceini gsteriyor. Bugarlara sorduk. Memleketle
rine sordular. Hcumun kati olduunu sylediler. Bu da b
yk bir tehlike idi.
Yeniden harbe balyoruz demek. Bu hi iimize gelmi
yordu. Ben Lozan Konferansinda imdiye kadar ve sonra
da hi korkmadm; fakat bu meselede dayandm, dayandm,
sonra pek fena korktum. Adeta dm koptu. nk herif
delidir. Bizim Mudanya Mtarekesi mucibince Rumelide
ancak 10 bin kiilik bir kuvvetimiz var. Oraya asker geirme
miz de mmkn deil. stanbuldaki igal kuvvetleri brak
mazlar. Bu akll ii deil, geiremeyeceimizi smet syl
yor. Yunan Donanmas hatt- ricatimizi keser diyor. Bu
da doru. Boaz ak. Oradaki sekiz on bin asker ise bu h
cuma mukavemet edemez. Hem bir tane bile toplan yok.
Kaak olarak otuz top yollamtk. Onu da bir ngiliz harp
gemisi yakalayp almt. Bu halde Pangalos hatta stanbula
da girer. Bu halde zmirde kazandan o anl zafer smetin
mehur tabirini kullanaym boca olur.
ok dndm. Tazminattan vazgemek lzm olduu
na kanaat ettim. smet de o fikirde. Zaten dnyorum, al
sak bile Yunandan ne alacaz? Mflis ve mliyesi Avrupa
kontrol altnda bir devlet. Tut kelin pereminden. Donan
masn, lr de vermez. Franszlarn Alnanlara yaptklar,
Ruhr Havzasn igal-i askeri altnda tuttuklan gibi, Garbi
Trakyay igal edeceiz? Bu igal masraf ister, biz yapabilir
miyiz? Hayr. Zaten Franszlar da bundan bir fayda grme
yip, ste masraf ettiler. smetle babaa verdik. Ne yapaca
z? dedik. Hkmet kati emrini vermi. Rauf ate psk
ryor. Yeniden yazdk. gndr hi cevap yok. Vakit de
yok. Cevap vermek gn geldi. Lozan muhiti yine harp bo-
ras iinde alkalanyor. smet bizi brakp, kendi Ankaraya
* Forma: 16
242 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

gitmek ve ii dzeltmek fikrine dt. Yazd da... Bu fikre


ben iddetle muhalefet ettim. Yoksa gidiyordu. Gitsin ama,
vakit yok. Nihayet yle konutuk:
smet - Gidip gelmeye de vakit yok. O halde ne yapa
caz?
Ben - Tazminattan vazgemeli.
O - Hkmetin emri kati.
Ben - Doru; fakat Pangalosun hcumu da galiba ka
ti. Sen ne fikirdesin?
O - Muhakkak!
Ben - Mdafaa da mmkn deil, deil mi?
O - Evet.
Ben - O halde vakit de yok. Derhal ikimiz yce bir ka
rar alp vazgeerek bu vartay atlatmahyz. Yoksa felket
var.
O - Hkmet bizi mesul eder.
Ben - Harp olur, stanbul da giderse, hkmet kendi
mesul olur.
Ama tabii millet ve devlet bu vartann iine srklenir.
Hkmetin mesuliyeti ka para eder. Bence burda ahsi me
suliyet talidir. Kendimizi dnecek zaman deil. Vatanm
li menfaatleri mevzubahis ve hkimdir. Siz bana unu sy
leyiniz. Siz vazgemenin zaruri olduu kanaatinde misiniz?
O - Evet! Vazgemezsek Pangalos hcum eder ve p
hesiz stanbulu da alr. Ve her ey de boca olur.
Ben - Bu halde biz mesuliyeti ikimiz boynumuza alp,
bir cesaret yapmalyz.
O - ok ar...
Ben - Eer bunun iin bizi idama mahkm etseler, ben
bu milli, li menfaat ve bu babdaki kanaatim zerine hk
mete isyan ederek, vazgeer ve devleti bu vartadan kurtar
rm. Sen bunu gze alamaz msn?
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 243

O - Alrm.
Ben - yleyse mesele yoktur. Kararmz verdik.
O - Verdik.
Ben - Git, tebli et!
Bu suretle paradan vazgetik. Resmen konferansa bil
dirdik. Her ey yatt. Sulhtan sonra Edirneden geerken
bizi ziyarete gelen zabitlere de sordum. Dediler ki: Yunan
llar tamamiyle hcum tertibat almlard. Birtakm mfre
zeleri ileri srdler. Hcumlar muhakkakt.
Bu mesele henz kati deildir. Bizim bu babdaki hare
ketimizin tetkiki ve ona bir hkm verilmesi lzmdr. H
cum kati idiyse, byk bir hizmet yapmzdr. Hkmete is
yan ettik. Bu ok irkin bir eydi. Fakat canmz diimize
alarak byle bir hizmetimiz, onu da hafifletir, belki de bize
daha byk eref olur; fakat blf idiyse vaziyetimiz fenadr.
Hkmet bizi Divan- Aliye vermeli, veya muahedeyi Mil
let Meclisinde reddettirmeliydi. Yapmad. Franszlar, Al
nanlara byk bir para yklettiler. Bunun iin Ren havalisi
ni de igal altna aldlar. Bu vaka bizi tenvir eder mahiyette
dir. Koca Fransa Almanyadan istedii paray alamyor.
Ren igali ise ste ocaktan caba, kendisine bir masraf olu
yor. Biz tamiratta veya tazminatta srar etseydik, Pangalos
ii de blf olsayd evvel bunu Avrupallar mmkn de ka
bul etmeyeceklerdi. Bizim de kabul ettirmek iin elimizde
bir kuvvet yok. Hadi kabul etter diyelim. Yunanistandan
bu paray nasl alacaktk? te mbadele iini ve gayri mba
dillerin paras iini gryoruz. Leytelealledir (dedi ki, demi
ti ki) ve bizimkiler de mtemadi Yunan lehine Trklere yi
ne para yok. Yunanistan zaten mflis bir devlettir. Mliyesi
Avrupa kontrol altndadr. Nereden verecek? Bu tabii tut
kelin peremindendir. Hadi garanti ve tazyik iin Franszla
rn Reni gibi, biz de Garbi Trakyay muvakkaten igal ede
244 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

lim. Bize buna msaade ederler mi? mkn yok. Hem etme
dikleri iyi. Bu devlet orada elli bin kiilik kadar bir kuvveti
tutmal. Bunu ne e besleyecek?..
Hasl tazminatta srar hi faydasz bir eydi. Serap pe
inde komakt. Ko, ko su yoktur. Hayaldi. Byle bir haya
le kar ise vahim bir tehlike vard. Bu vahim tehlike blf ol
duu halde bile byle vahim bir hayale kar onu tercihe
demezdi. Bu ikisinden blf olan hcum bile kefede dierin
den ard.
Bu iin blf olup olmad meselesi tahkike muhta bir
ak kapdr. Tahkik ve bu meselede vaziyetimiz tenkid edil
melidir. Ancak Dimetoka gibi birka eyi bu terkimize mu
kabil almak belki mmknd. Bunu da bilmiyorum. Mm
kn olduunu syleyenler var. Byle ise kabahatliyiz.
Yunanistann bize tamirat masraf vermesini kabul et
meyen Frenkler ise, bizden kendileri iin masarif istemek
ten ekinmiyorlard. Ne haksz ve ne cebbar insanlardr. S
klmazlar da... Bunun iin onbe milyon lira altn istiyorlar.
Mahsup takas yaparak g bel bundan da syrldk.
Bizden ayrlan ahaliden, bizde memur ve zabit olanla
rn tekat maam da stmze atyorlard. Onlarn srtma
atmaya muvaffak olduk.

ALTINLARIMIZI NGLZLER YRTT

H arpte karlan kt paralarmza garanti olan altnlar


Viyanada bir bankada imi. Mtareke iptidasnda ngilizler
zaptetmi. Bu paray onlar aldlar. Bizim ktlar havada
kald. Yine ayorum ki, bu garantisiz ktlar para diye ge
iyor! Bu garanti paray almak mmkn olmad.
Trkiyede mevcut ecnebi irket ve fabrikalarn sahiple
ri Lozana doldular. Bunlar haklarn, imtiyazlarnn devam
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 245

n ve krlarnn harbin yapt vaziyete gre arttrlmas,


harpteki zararlarn istiyorlar. Bunun iin en ziyade Fransz-
lar zorlanyorlar. smete, Bunlar kabul etmeyelim. de
dim. Bizim iimiz deil Ankaraya gidip orada yapsnlar.
dedim. Muvaffak olduk. Oraya gittiler. Ankarada bir heyet
yaplm. Bu iler halledilmi. Bunlar meyamnda Osmanl
Bankas da bizden imtiyaz- mddetinin temdidini istiyordu.
Onu da stmze almadk.
Mrtekip olsan bu iler krl ilerdi. Hepsini bamz
dan attk. imdi iittiime gre, Osmanl Bankas bize kor
ku vererek, oyun oynayan Yahudi M etr Salemi gndermi.
Salem temdide muvaffak olmutur. Epey rvet vermitir.
Burada yine zikretmeliyiz: ktisadi ve mali ilerde bir
adammz yoktu. Zaafmz grnp duruyordu. Frenkler bu
nu sezmiler. Bu hususta onlarn birok, mesela Sir Rey
nolds gibi mthi adamlan vard. Bu adam, Fransann bey-
nelmel mali ilerini grr. Byle konferanslarda hep odur.
Sonunda Franszlar bize sylediler de: Birok ite iyisiniz.
Fakat para iine asla aklnz ermiyor. Bu sebeple sylerim
ki, bu devlet ve millet iin her eyden evvel maliye ve iktisat
mtehassislan yetitirmek hayati bir meseledir. Bu da zeki
ve iyi darlfnun tahsili grm genlerle Avrupada maliye
ve iktisat tahsil ettirmek ile olur. Tahsilden sonra, bunlar yi
ne Avrupada behemehal, bankalar, irketler ve emsalinde
altrmaldr. nk yalnz nazariyat bir eye yaramaz. Ni
tekim iyi hekim olmak iin hastahaneler ve laboratuvarlar-
da almak lzmdr. Milli ve iktisadi ubede, hastahane ve
laboratuvarlar, bankalar, irketler ve emsalidir.
Bir de bu mali iler hep vahidlcanib (tek ynl) idi. Bi
zim onlardan bu babda bir istediimiz yoktu ki, pazarlk ya
pabilelim. Bu sebeple mtekabiliyet esas fiilen yok olmu
tu. Bu da ard. Bize byk glkt. Fakat ne are! Biz s*
246 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

nai ve mali bir millet deiliz ki... Avrupada bankalarmz,


tacirlerimiz, irket ve fabrikalarmz yok ki...

HKMET KIZGIN, HAAN BOBOAZ

Bu iktisadi glkler esnasnda ve bahusus Yunanis


tandan tazminat ve tamirat istemememiz, bizim hkmeti
iddetle aleyhimize evketti. Bu husumet srp gidiyor. s
met yine muhaberat bana gstermiyor. Hkmetle aram
zn gerginliini sade sylyor. Buna gre hkmetle yeni
den aramzda byk bir fikir ayrlklar var. Bu ii yapan Ra
uftur. i krkleyip duruyor. Zoru smeti yere vuracak.
Yani ihtfn sebebi msalemetten ziyade ahsi i. llallah,
bktm artk... Bunlar hal iin smet tuttu, bu sefer Hasan
Ankaraya yollamaya kalkt. Yollamamasn tavsiye ve s
rar ettim. Dedim; Adam gryor ve kendin sylyorsun
ki, be para etmez. Bence bu adam kendisine malik deil.
Dima hasta biri. Yollama! Bsbtn berbad eder. Dinle
medi. Haan gitti, geliyor, Lozandaki gazete muhabirleri
ate gibi. Bir tanesi Hasann yolda olduunu haber alm,
gitmi yolda Hasanm trenine binmi, Hasandan interview
yapm, Parise gazetesine yollam. Gazete bize Hasandan
evvel gelmi. Baktk, Haan ne var ne yok hepsini sylemi.
Bunlar hep de bizim hkmetimizin nokta-i nazar. Bizim
nokta-i nazarlar sfr olmu. Bu adamn u tedbirsizlii va
himdir. Srr fa etti. Kzdk. Fakat Belki yalandr. Hele
Haan gelsin! dedik. Geldi. Btn hkmetin fikirlerini ka
bul etmi, bize onlar mdafaa ediyor. Hkmet bizim ver
mediimiz eyleri de veriyor. smete yle bir baktm: Ne
haber? Ben yollama demedim miydi? dedim. Hasana da o
gazeteyi verdim. Bakt. Bizden evvel hepsini bunlara syle
misin dedim. Hasanm bu haltm temizlemek mzakere
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 247

lerde bize epeyce i oldu. Biz hkmete bakmadk. Bildii


mizi okuduk.

7 - Lozan'da Gezintiler

Bu esnada tam yaz. ler tavsadj. Delegelerden bir ks


m teye beriye sayfiyeye gidiyor. ok zaman isiz. smetle
haremlerimizi alyor, otomobil ile Lozan civarnda orman
larda geziyoruz. smet spora pek merakl. Buralarda jeu de
quille oynuyoruz. Bazen bilardo oynuyoruz. Ben yirmi yala
rmda iken, bir defada onbe-yirmi say yapabilirdim. Yirmi-
be yldr oynadm yok. kimiz de birbirimize ayarz. Yani
iki veya defa nbet geliyor da ancak, bir veya iki say ya
pabiliyoruz. imdi diyorlar ki, smet bilardoda Trkiye am
piyonu imi. Aferin. Demek ne kadar bilardoya alm. Ya
asn zevk safa. Ben yine ayn iktidarda duruyorum. Ve
Lozandan beri bir defa bile oynayamadm. Ekseri bir kay
a binip, liman nnde krek ekiyoruz. Krek yar yap
yoruz. stnl ne seven adam... nat da... ll beni ge
mek istiyor. Ben karabatak gibi denizde bydm, o ise Bit
lis dalarnda, tabii daima ben geiyorum. Fena kzyor. Bir
ka defa Lozandan ta iyan atosuna kadar gittik. Bu m
him atoyu ben yirmi yl evvel gezmitim. Ona da gezdir
dim. Bir defa da ormanda koma yan yaptk. Birbirimizi
bir bak srt kadar geemedik. O Bitlisli, ben denizci. Beni
gemeliydi... Bir akam vaktiydi. Karanlk kyordu. n
mz gremedik. kimiz birden dtk. Bu kouyu bir orma
nn iindeki yolda yapm idik. Bereket versin ki bir aaca
arpmadk. Kafamz krlrd. Benim elbisemin kolu yrtld.
Bu bo zamann bir ksmm da Trk Tarihi ve Ermeni
Tarihine hasrediyordum. Ermeni Tarihini bizim ktipler
den Hidyete (119) tebyiz ettirdim. stanbulda kan bir
248 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

gazete sahibi Yahudi Karasu grm. Ondan birka makale


neretti. Hidyet iyi ve yetiecek bir ocuktur. Ktiplerden
keza Cevat Beyin olu yetiecek bir iyi gentir. Bunlarn ise
en bamda Ahmed Cevad (Em re) zikredeyim. Cidden yeti
ecek iyi bir gentir. ifrede alan Naci (Ali Naci Kara-
can)yi de burada zikredeyim ki, adeta tokat- beer haricin
de bir say ile, edep ve terbiye, ketumiyet iinde almtr.
Bu isizlikten istifade ederek svirede iftlikler, st, te
reya, ikolata ve emsali fabrikalar, mektepler gezdik. Bir
mektep grdk ki, orada civar kyl kzlarna ocuk nasl
bytlr, yemek nasl piirilir, fiilen retiyorlar. Ne l
mektep. Bizde de imdilik ehirlerde yaplabilse...

UAA DA BNYORUZ

Bir kere de hkmet davetiyle tayyare e sm etle ben


Berne gittik. Tayyareye ilk binmitim. Bazen birden iniyor.
nsan bayram dolabmda iner gibi bir ey oluyor. Bunlar ha
vada mevcut kesafeti az mntkalarm. Tayyare orada bir
den dermi. Bazen birden elli metre zemine doru indii
olurmu. Ba siperden karlamyor. Sratten pek iddetli
rzgr var. Zaten bata, kulaklar da kapatan bir takke var.
Ama yine rzgra dayanlamyor. Makinenin de mthi g
rlts var. Grltden konumak mmkn deil. Tayyare
ler birer kiilik. nsan belinden oturduu yere balyorlar.
ptida korkuyordum. Sonra altm. Belimden kay kar
dm, ayaa kalktm. Yeri seyrediyorum.
Gzel bir manzara. Tamamiyle ku gibi. Yer svirenin
altmzdaki ksmn kubak seyrediyoruz. Krlar kmilen
yeil, ayrlk. Ya mezruat, ya orman. Bunlarn arasmda bir
ok sar hatlar. Btn getiimiz yerlerde yalnz bu hatlar
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 249

ekilmemi. Bunlar yollar. Dz, uzun ve birok kollan var.


Heyet-i umumiyesiyle yle: svire bir a. Yollar an iple
ri; an gzlerinde yemye orman ve tarlalar. ehirlerin s
tnden geerken grlen manzara da tuhaf. Muntazam ve
saf saf binalar, uzun dosdoru yollar. Binalar, yollarla mu
hat adalar. Sabahleyin, msait hava ile gittik. svire Reisi
cumhuru bizi gezdirdi. Messesat, fabrikalar, iftlikler gr
dk. Avdetimizde sert rzgr kmt. Bize imendifer ile
avdeti tavsiye ettiler; tehlike olduunu sylediler. Biz de ka
badayl ele aldk. Hayr tayyare olsun. dedik. Ne ise se
lmetle Lozana dndk.

8 - Polonya ile Anlama

Yine ilere baladk. Bu esnada P olonyalIlar bir heyet


gndermiler, bizimle muahede yapmak istiyorlar. Al...
Karmzdaki hasmlara kar bundan iyi bir ey olmaz. Pe
ki! dedik. Mnir e Tahiri mzakereye memur ettik. Bu
ile ben ve smet hi megul olmadk. Sade direktif verdik.
Baz mkilleri bize dantlar. Syleyeyim ki, bu muahede
bu iki adamn eseridir. Biz bedavadan imza koyduk. Hele
Haan! Bsbtn bedavadan. Lozan Muahedesinde de bu
adamm imzas pek hakszdr. Hibir hizmeti gememitir.
Bakis muahedeye fenal vardr. Mnirin, Hikmetin di
er btn mavirlerin, hatta ktip ve ifrecilerin ondan zi
yade hakk vardr. Ne ise byle eyler oluyor. Onun bu mu
ahedede imzasn grenler, ti nesiller, onu bir hizmet gr
m zannederler. Muahedede bir fikri, bir kelimesi bile yok
tur.
Polonya mzakeresi devam ediyor. Birgn bizden biri
geldi. Bana gizlice unu syledi: Ankaradan gelirken Po
250 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

lonya iin selhiyetname yazlmas unutulmu. Flemenk,


Belika, svire, ilh... btn devletler iin var da, bu yok.
imdi smet Paa emir verdi. Hkmetten yalnz kendisi
iin selhiyetname getiriyor.
Vay bu ne i?.. ldrdm.
Ankaradan ilk hareketimizde taf Devletlerinden ba
ka ekoslovakya, Danimarka, Flemenk, Finlandiya, span
ya, Amerika, ilh... btn devletlerle muahede yapmak zere
bize vazife verilmi. Bu devletlerden herbiri iin smete ba
na, Hasana ayr ayr selhiyetnameler yazlmt. Bunlar he
yette idi. Halbuki Polonya iin selhiyetname yazlmas unu
tulmu imi...
smet, demek bu Polonya Muahedesine imza koymak
erefini bile benden esirgiyor. Bu adam hretine asla or
tak kabul edemiyor. Beni bundan mahrum etmek onun elin
de deil ki... Bu bana hkmetten verilmi bir selhiyet ve
hak. f... Yandm, kaynadm. imden mthi bir isyan bo-
ras koptu. Bunun arkadalk hatr, hak ve hukuk denen e
yi de bildii yok. Bu adam bana sonra da kimbilir neler ya
pacak? Demek bana kar mthi bir rekabet hissi tayor.
Beni rezil ve imha etmek bunun gayesidir. Yapar m? M
kemmel yapar.
ok gcme gitti. Halbuki Polonya Muahedesine iraa
koymak da eref mi? Bunu bile kskanyor. Ona nisbetle
pek byk olan ve yeni Trkiyenin ilk muahedesi ve birok
eylere esas olan Moskova Muahedesine imza koydum. Lo
zan Muahedesinde koyacaz, Lozan ise bir bide... Fakat
smetin u hareketi son derece gcme gitti. Ben kimsenin
hakkna tecavz etmem. Fakat kendi hakkn da mkemmel
mdafaa eden biriyim. Hak mukaddestir. Kimin olursa ol
sun herkes onu mdafaa ile mkelleftir.
LOZAN KONFHRANSJNIN KNC DHVR 251

SMETE REST EKYORUM

Kendi kendime dedim ki: Bu kanc? Artk yetti. Ben


hu adamla almam. O beni tepelemeden, ben kendim onu
terkedip gideyim. O galip gelir. Bununla mcadele mmkn
deildir. Bir mddet dndm: Ya daha Lozan Muahede
si bitmedi. ok ey oldu, ama yine yzde on kadar i var.
Rezil eder. Frenklerin btn metalibini kabul eder. Hele
hazmedeyim. dedim. Bu dnce beni tuttu, fakat biraz
sonra bir eyi gzm grmedi. Her eyi feda ettim. smete
atmak iin koarak odasna girdim. smet, benim karm ve
onun kars oturuyorlar. Ava salar doan gibi saldrmm.
Gzlerimden imek akyor. Dedim ki:
Sen Polonya iin srf kendine selhiyetname getirtiyor-
musun. Halbuki mz iin de bunlara dair vazife veril
miti. Nitekim dier devletler iin mzn de selhiyetna-
meleri var. Polonya iin unutulmu. Sen bu kadar arkadan
ve hukukun olan Rza Nura bir Polonya Muahedesine im
za koymak erefini kskanyor musun?.. Hem demek sen
mthi harissin. Hem senin ne hak ve selhiyetin var ki, Ha-
sanla beni aradan karyorsun? Sen kimsin? Demek senin
ahlkn da drst deildir. Benim seninle u dakikada mna
sebetim bitmitir. Senin gibi bir adamla alamam. Murah
haslktan, vekillikten ve mebusluktan da istifa ettim. Gr ki,
haris olmak ve olmamak ne imi.
smet put gibi kald. Kzard ve bozard. Bir lakrd dahi
syleyemedi.
Kanma dndm: Kalk, hadi! dedim. Bizim odamza
getik. Dedim ki: imdi bavullarmz yapalm. Nise gidip
bir mddet oturalm. Hem dinlenmi oluruz. Oradan stan
bula gideriz. Bavullarmz yaptk. Yemek zaman da oldu.
Yemei smetle beraber yiyorduk. Belki gelir srar eder di
252 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

ye yataa yattm. Hastalk bahane edeceim. Hakikaten s


met geldi. Benden kusur diledi. A f istedi. ok kt i yap
tm. dedi. Katiyyen szlerine kulak vermedim. Hadi ye
mee gidelim dedi. Seninle yemek yiyemem. Her ey bit
mitir. dedim. O kadar yalvard ki, beni hiddet gibi bir his
ten mahrum etti. Bu sefer yumuak yumuak: Hastaym.
Grmyor musun? Yataktaym. dedim ve gitmedim. Bakt
ki are yok. Gitti. Haremini yollad. Ona da nazikne red ce
vab verdim. Bakt olmuyor. O da gitti. Yemee gitmedik.
Ertesi gn smet yine geldi. Yine red cevab ald. Kararm
kati. Hl gzme bir ey gzkmyor.
Bu sefer kar koca haremimi kandrmlar;. smet ona
demi ki: Lozan Muahedesini yapan Rza Nurdur. O ol
mazsa bir ey yapamayz. Vatann ona ihtiyac vardr. B
yk hizmetleri o grebilir. O, vatanperverdir. Yapmasn. Si
zi vatan namna iknaa davet ederim. Doktoru ikna edin git
mesin. Kadndr, hafiftir, bir eye yaramaz. lk hamlede
iin alaklndan yararlanm bir arslan kesilmi olan karm
imdi yumuam. Peki demi. Geldi. Beni iknaa alt.
Ona da mukavemet ettim ve: Bkis, hadi gidelim. Vakit
geldi. dedim. Gitmem! dedi. Mesele atallat. Kadn on
para etmez ama, erkek de be para etmez. nk erkek de
nilen adi mahlk kadna mukavemet edemez. Kadn sertlik
le deil, trl nvazile, o da olmazsa onun mhim bir silh
vardr, krk ikilik top gibidir: Gzyadr. Onunla istediini
yaptrr, ne yapp yapar raz eder. Bizim kan da beni sonun
da raz etti; kanyla savama esnasnda iki gn geti. Nihayet
smetle haremi geldiler, beni aldar, istifadan fan vazge
tik. Ama bu benim iime ukde olmu bir yara nedbesidir.
Bu vaka galiba bu adama benim muahedelere imza koy
mak hevesinde olduum fikrini vermi. nk muahededen
sonra Ankarada, beni stanbula Adnan (Advar)m yerine
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 253

Hariciye murahhas tayin edip, benim kabul etmediim za


man, aalam, beni iknaa alm, bu hususta ok syle
mitir: Bunlar arasnda ilk, kemal-i ehemmiyetle syledii
ve tekrar ettii udur: Oraya git, birok devletler daha
var. Muahedeler yapacaz. Onlar hep sana yaptracam
demitir. Ben bunlar da reddetmiimdir. Bu adam beni hi
anlayamamtr. Bu isyanm onun haksz muamelesinden
ibaretti. Ben hakszla dayanamam. Kii herkesi kendi gibi
bilir derler. Beni de kendi gibi haris-i hret sanm. nsan
vardr ki, mevkileri, mevkilerin ereflerini hi dnmeksi
zin ve tereddt etmeksizin bir tekmede atar. Bana nitekim
sonra sra ile ve ara ile stanbul murahhasln, Berlin sefir
liini, Londra sefirliini, Karantina tasfiyesini verdi. Derhal
birer tekme ile suratna attm. nce de Moskova sefirliini
vermilerdi, kabul etmemitim. Yine birka defa vekillik tek
liflerini rica ve minnetleriyle kabul etmiimdir. Bunlarla be
nim kendileri gibi olmadm, mevki sandalyesiyle evimde
ki bir liralk sandalyenin bence hibir fark olmadm sonra
ki bu redlerimden sonra anlam olsa gerektir.
Derhal yazm, kendisiyle beraber bize de Polonya iin
selhiyetnameler geldi. Bu muahede yapld. mz imza
ladk.

MONTAGNA, ANADOLUYA TALYAN MUHACR


ALMAMIZI STYOR

lere devam ediyoruz. Bu aprak iler srasnda bir


gn Montagna beni oteline davet etti. Lozanda benim siga
ram mehurdu. Herkes sylermi. Samsunda birinci derece
den be alt bin sigara yaptrmtm. Montagnaya da ver
dim. Dostuz, fakat adam eytan. Tabii dostluk ie tesir etme
melidir. Dorusu bu. Diplomatlar karlarnda aptal bulur
254 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

larsa, dostluk safhas girer, aldatrlar. Demek dostluk sade


aldatma vastasdr. Montagna birtakm meselelerin taraf
mzdan fedakrlk edilerek bitirilmesini syledi. Bir de ill
Anadoluya yzbinlerce talyan muhaciri yerletirilmesine
msaade etmemizi istiyor. ktisaden muhtasnz. Amele ve
ustalarnz yok. Sizin menfaatiniz diyebunlan kondurmak is
tiyordu. Yutmadm grnce, tatllm brakt. Betlendi.
Ben de perdeyi ykselttim. Bu sefer tehdide balad. yle
kavga ettik:
O - Harbederiz.
Ben - (Soukkanl bir tavrla) Harbederseniz ne olur?
O - Ne olacak? ngiliz, Fransz ve biz ordular gnderi
riz, Anadoluya gireriz. Ankaray banza geiririz.
Ben - (Ayn tavrla) Eh, buyurun! Hi durmayn, he
men balaym!
O - (Kpkrmz bir suratla, hiddet iinde) Mahvolursu
nuz...
Ben - yi dinle! Sana iyi bir nasihat vereyim. Sonra bel
ki devletinize lzm olur. Harp aarsnz, ordularnz da
Anadoluya sokarsnz, fakat bu Anadolu uursuzdur. Gelen
ordular yer. te bakn misli... Yunan ordusu. Anadoluda
o topraklara gmld, gitti.
O - Ama biz Yunan deiliz.
Ben - Siz Habeistanda kahramanlnz gsterdiniz.
Sonra bunu Trablusta bize de gsterdiniz. Orada yirmi
otuz zabitimizle, beyz neferimiz vard. Bir iki bin de yerli
Arap. Silh, cephane mkiltmz da yoktu. Sizi birka defa
sahillere dktk. Ancak, donanmanzn himayesine snr,
dururdunuz. Bu sefer Anadoluya gelin de, sizinle iyi bir im
tihan oluruz.
Durdum, cevap bekledim. Bu tehdidime cevap bulama
d. Durdu. Ben yine devam ettim:
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 255

Ben - Bu Anadolu uursuzluunun eski, tarihi misalle


ri de oktur. Mesel Hallarn ordularn yine bu Anadolu
yiyip, yutmutur. O kadar ordu geldi, hangisi Avrupaya dn
d? Hele Khaslan ne kadarn Haymanada yerin dibine
geirdi. Bunlar yapan hep Trklerdir.
Cevap yok... Darbe tamdr. Baka bir lakrdya mahal
verip, darbenin tesirini gidermeden kalktm. Bonjur deyip,
gittim.
Rza Nura sert derler. Fakat benim hi kimseye ilk ve
kendiimden sertliim yoktur. Bana ederler, ben de iddet
le mukabele ederim. Bu da byle, Venizelos da byle olduy
du.
taiyan meselesi mhim bir meseledir. Bunlarn bugn
siyasetlerinin en mhim noktas, Anadolunun zmirden s
kenderuna kadar olan ksmnn istils ve oraya taiyan yer
letirmektir. Bir de talyan sanayiine lzm olan kmr, tal
yada ve mstemlekelerinde yoktur. Bu sebeple Ereli Hav-
zasnda da gzleri vardr. Bu siyaset Mussolini ile kuvvet
lenmiti.
Lozanda Montagna e bir dziye ve kemal-i hararetle
Menderes boyuna talyan yerletirmek iin alt. Bunu bi
ze dostlukla kabul ettirmek istiyordu. Bana belki on defa
sylemiti. Bense zmirdeki talyanlar tard iin urayor
dum. zmirde onbebin kadar talyan tebas vardr. Bun
lar ekseriyetle yerli ahalidir. Rum, Katolik Ermeni, Yahudi.
Merutiyetken evvel ve hatta sonra sahillerdeki Selnik, z
mir, stanbul gibi ehirlerin bu makle ahalisi, gizlice tal
yan tabiyetine giriyorlard. Hem Trk tebas gemiyor,
hem cebinde talyan pasaportu tayorlard. Trk tebas s
fatyla menfaatlerini kazanyor, bir gn bir skya gelince ka
pitlasyonlardan istifade iin talyan olduunu bildiriyor ve
talyanlar da bunlan himaye ediyorlard. Bunlara biraz tal
256 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

yan da zammolmu. Ben bu kark aa ve muzr halk


Rum diye mbadele kitlesine kaptrp zmirden defetmek
istedim. talyanlar kyameti kopardlar. Resmen talyan
tebas olduklarndan mbadele kadrosuna sokmak tab
mmkn olmad.
Benim Trk Tarihinin son cildinde (14. cildi henz ne
redemedim) talyanlarn memleketimizdeki istil emelleri
ne dair malmat vardr.
Montagna bize Trkiyenin, usta ve hatta kfi nfus ol
madndan memleketimizin imarna ancak talyanlardan
amele ve muhacir yerletirerek muvaffak olacamz iddia
ile ie balamtr. yle tavr almtr ki, sanki bize pek dost
tur da en iyi yolu gsteriyor ve bunu aka da ifade ediyor
du. Bu kandrmaya gelmediimi grnce, tehdidlere bala
m, kavgalar etmitik. Zaman geti, ben yine Montagna ile
dostum. Yani, deta ikimiz de kpek gibiyiz. Hem hrla
yor, hem dalayoruz, hem de yine birbirimizi seviyoruz (!).
Ne yaparsm, diplomatlk!.. Bir gn ben Montagnay bir hu
susi konuma esnasmda detim ve hakikati sylettim. yle
ki:
talyada byk tezayd-i nfus vardr. talyan milleti
talyaya smyor. Mutlaka koloni lzm ki, bunlar oraya
yerletirilsin.
Ben - talyanm cenubi ksmnda bo arazi vardr.
O - Evet ama, oralar oraktr. Islah istiyor. Bu da mas
rafl ve uzun i.
Ben - Canm, daha dn Trablusu elimizden aldnz.
Geni bir yer. Oraya yerletirin!
O - Hayr, hibir talyan oraya yerlemek istemiyor.
Anadoluyu istiyorlar. Anadolunun iklimi iyi, topra zen
gindir.
Bunu ite bylece ifade etti, ruhlarn syledi. Ben de
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 257

bunlar onun acndan iiterek malmatm katiletirdim.


talyanlar ilk Menderes boyunda yerlemek istiyorlar.
Bu mesele de otuz krk yldan beri vardr. Buna da, Hdiv
Abbas Hilminin oradaki Dalaman iftliini satn almakla
balamak istediler. Hdiv, iftlii bunlara satmak iin Abdl-
hamid zamannda da, ttihatlar zamannda da ok urat.
Bu hkmetler iyi hareket edip sattrtmadlar. Bugn btn
bunlar bildii halde smet, talyadan birka para almak
iin buna msaade etmi, zmir ve havalisine birok talyan-
lar gelmitir.
te bu talyan meselesi, hal-i hazrda Trkiyenin en
mhim meselesi ve tehlikesidir. Devlete eer akl banda ri
cal olursa imdiden bunun nne gemek mmkndr. n
k, bu iin mukab arl vardr. talya bugn Yugoslavya
ve Fransa e rekabet halindedir. yi bir diplomasi bu devlet
ler ile bu hususta mterek bir tedbir almaya msaittir. B-
hassa Franszlar Kilikyay kendileri istediklerinden talyan
larn Anadoluya ayak basmasna asla raz deillerdir. talya
kendi hudutlarnda bu iki tazyik kuvvetiyle hal-i temastadr.
Bu iki tazyik onu Anadoluya tecavzden men edebilir. Fa
kat iyi idare edemezsen, Franszlar inbisat halinde olan tal
yan kuvvetini kendi zerlerinden atmak iin, bizim zerimi
ze sevk etmeleri de mmkndr. Hem de talya, Fransann
ark- cenubisinde, Cote DAsure keza Hersek ve sahillerini
istemektedir. Bu da bu devletleri bizimle mterek dava ha
linde birletirir.

9 - Telif - Tercme Haklar

Resmi mzakerelere baladk. Devam ediyoruz. Edebi


yat meselesi mevzuubahis oldu. Bizi beynelmilel Bern Mu
kavelenamesini (120) kabule davet ettiler. Ben girmeyecei-
* Forma: 17
258 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

mizi syledim. Israr ettiler. Bu i bizim iin byk felket


tir. Bizde lim, edip yok. Daima Avrupa dillerinden terc
meye muhtacz. Bunu yapamazsak, vatanmzda fikri terak
ki asla olmaz. Bu mukaveleye girince, bir eyi tercme e t
mek iin mellifin msaadesini almak lzmdr. Bunun iin
de mellife para vermelidir. Biz fakir bir milletiz. Kim para
verip de, melliften izin alabilir?! Bizde neriyat lemi sefa
letten baka bir ey deildir. Bu lem, pek l bdiim
lemdir. Biri bizde bir kitap tercme eder, bastrmak iin
para bulamaz. Evini satp kitap bastran ve sonra a kalan
gayretliler de vardr. Bin bel bastrsa be, kitap sat o ka
dar mahduttur ki, kitap bask masrafn bile korumaz. Ben
imdiye kadar otuz be eser bastrdm. Hibirinden kr etti
imi bilmiyorum. ounun tab masraf bile kmamtr. Va
ka Fenn-i Htandan (121) biraz kazandm ama, o da cebri
satla, mahsul de laey kabilindendir. Bu halde iken bir de
Avrupa melliflerine nasl telif hakk vereceklerdir?! De
mek kitap tercme olunmayacak. Bylece olunca da bizde
fikri hareket lmese bile duracak.
Hakiki mellif bizde kust gibi bir eydir. Neriyat
hep Avrupadan yalan yanl tercme, alma eylerdir. o
u Avrupa melliflerinden fikir ve cmle alar. Bir ksm da
hemen aynen alar. Mellifin adn bir basit zikre be hacet
grmeyip, kendi adm kor. Bu halde mukaveleye girmek,
Trk' fikir, ilim sahasnda ldrmek demektir. Bunu mna
sip bir lisan ile Frenklere izah etmek iin, Biz Avrupa ki
taplarm tercmeye muhtacz. Bu da sizin ereflnizdir.
Hem mesele insani ve medeni mhim bir meseledir. Avru
pa dnyaya medeniyet neretmek mevkiindedir. Eserlerini
zi bol bol Trkeye tercme hususunda bizi serbest brak
malsnz. dedim. Buna bir ey diyemediler. Kabul ettiler.
Byk bir kr yaptma sevindim. Vaka mellifler bizdeki
LOZAN KONFERANSININ KNC DFVR 259

gibi deilse de Avrupada da periandrlar. Telifi tevik iin


ve insaniyet iin melliflere yardm lzmdr. Onlara yardm
edelim, insani olalm, bu bize erefsizlik olmasn diyelim.
Ama bu yapamayz. Kendimize de ederiz.

CAHD, BANA DA HCUM ETT

Tuhaftr... Hseyin Cahid bunun kymetini takdir ede


memi. Bu i dolaysyla iddetle benim aleyhimde yazd.
Halbuki takdir edecek seviyededir. Galiba, daha dorusu
ahsi dmanlk galeyan. Hcum vesilesi olsun da ne olursa
olsun diye yapt. Bern Mukavelesini kabul etmedim diye,
gazetesinde aleyhimde diyor ki: Bu mukaveleye girmek,
medeni bir ereftir. Bu erefi Rza Nur att. Evet ama, ku
ru erefler, hayali byklkler karn doyurmaz. Hayali bir
eref iin bir milleti geri, Cahidin tabiri vehile kz brak
mak, tefekkr ve im sahasnda terakki etmek nimetinden
ve erefinden mahrum etmek olamaz. yle yapmak iin in
san pek ahmak olmaldr. Bu kitabm yazdktan sonra, nice
sonra idi: unu ve ediyorum. smet Paa hkmeti bu
babda toplanan bir konferansa delege gnderip, bunu kabul
etmi. imdi muharrirlerimiz tercme yapamyor, bu i de
durmu, gazetelerde ac ikyetler grdm. Ne ahmaklk!
Canm bu kazanlm ey. Niye verirsiniz?
Bu meselenin mzakeresinde ben gzel bir ey de yap
tm. Mzakereyi umumi celsede General Pelle e ben yap
yorduk. Pelleye, Trkeye tercme hakkn serbest brak
trr cmlesini maddeye ilve ettirdim. Bununla bir tala
iki ku vuruyordum. Demek Lozan M uahedesine gre, Tr
kiyede tercme, sade Trke iin serbesttir. Rumca, Erme
nice ve Yahudice iin serbest deildir. Demek onlar terc
me edemeyecek. Bu halde tenevvrce fakir kalacaklar.
260 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

Hem de bu byle olunca Trkeyi renmeye, Trk fikirle


rini almaya muhta ve mecbur kalacaklar. Bu bir noktadr
ki, tahtnda mstetir hvesi vardr. Muahedeyi okuyan
hibir fert bunu anlayamaz. te daima sylyorum. Bunlar
iindir ki, Lozandan sonra bu noktalan izah eder, yani h-
veleri gsterir bir eser tabn ve muahedenin tatbikatn
idare ve kontrol etmek iin bir komisyon tekilini smete s
rarla ve tekrarla sylemitim. Yapmamt.
Ne olacakt? Rumcaya, Ermeniceye, Yahudiceye Av
rupadan eserler tercme edildi mi, veya gazetelerde byle
bir roman tefrika edildi mi, bu komisyon tarafndan gizlice
eserin Avrupa mellifine haber verdirilecekti. Bu hak sade
Trke iindir denecekti. Mellif dava edip onlardan taz
minat alacakt. Bunu eserin mellifi nerden haber alacak?
Bu komisyon elaltndan onu haberdar edecekti. Hkmet
de Evet muahedenin metni budur deyip Avrupal mellifi
kazandracakt. Bundan hkmete iyi bir vesile de vard: Di
yecekti ki: Trkiye muahedeye sadk, imzasna ite bak
nz harf harfine riayetkrdr. Bunu gstermeye de vesile
olacaklard. Rum, Ermeni, Yahudi de bir daha tercme ede
meyecek, Trkeye mracaata mecbur olacakt. Bu sayede
Trk muharrirler de onlardan tercme hakk alacaklard.
nk Trkiye dahilinde telif ve tercme hakk kanunen
mahfuzdur. Olmad... Anlatamadk!.. Sonunda da bir uval
inciri berbat ettiler.

10 - Gelecekle Gemi Arasnda

kinci devrede yine, kemfssabk umumi celsede sz


syleyen smet hazrlayan yine bendim. Ve yine bir tarafta
Mnir, bir tarafta benim. Mnir, Frenklerin sylediini ter
cme ediyor. smet okuyor. Ben de arada kda yazp y
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 261

le syle! diyorum. Benim bizzat sz aldm az. Zaten bu


devrede, ilk devredeki gibi byk nutuklar yok. Ufak ufak
szler. Bu komisyonlardan da yalnz karantina iini idare et
tim. Evvela ona Nihad Read yollamtm. Olmad. Frenk-
lerin metalibi mthi, hatt eskisini tedid ediyorlar. Ve bir
ok ey almtm. imdi tamamiyle mzakereyi ben yaptm,
istediim hale koydum.
Bu devrenin sukomisyonlarm mtehassslarmz idare
ve hallediyorlar. smet, umumi celsede tasdik ediyor. Bana
bazlar, hatta Avrupal delegelerden diyorlar ki: Sen ilk
devredeki gibi deilsin. O ne ateti. Snd. Artk lafa kar
myorsun. Bu doru idi. Sebebi meselelerin tamamiyle ikti
sadi, teknik ve ihtisas ii olmasyd. Hem de devreye evvelki
gibi cihanmul dadaal iler kalmamt. Lzumsuz yere
galeyanla hareket zarardr. Daima ie gre tedbir, hareket,
tavr lzmdr. En mhim ey, elstik olmaktr. Trl ilerde
kyamet koparan ve vermeyen ben, Yunan tazminat mesele
sinde verip iin iinden kmtm. Bilhassa diplomatlk, els
tikiye! ister.
Bu esnada ben, bol uyuyorum. Trk Tarihi adl eserim
le megul oluyorum. Mkemmel ve acelesiz yemek yiyo
rum. Geziyorum. yle ki fevkalde imanladm. Hasl en
se yaptm.
lk devrede bilakis ok meakkat iindeydim. Uykusuz,
itihasz, halsiz idim. Bir eyi syleyeyim: Erbab- mesai iin
ok faydaldr. lk devrede sabahlan kalknca banyoyu dol
durup giriyor, scak suda yirmi dakika kadar kalyordum.
knca be on dakika kadar muhtelif vcut hareketleri, yani
ekersiz yapyordum. Daima benim midem ekir. Bu hal ta
bii mektepten beridir. Burda yemeklerde vine suyu iiyor
dum. Bu iki tedbirle sanki iyi uyku uyumu, hi yorulmam
gibi oluyor, kendimi din ve kuvvetli hissediyordum. Bu
262 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

eyden ok istifade ettim. Bu sayededir ki, faaliyetle ala


bildim.
Birtakm mali meseleleri tasfiye iin muhtelif mahkeme
ler tesisine karar verildi. Bu dettir. Muvakkattir. Harpler
den sonra devletler bunlar yaparlar.
Birtakm beynelmilel m ukavelenam eler vardr ki, her
devlet onlara itirak etmitir. Cidden insani ve medeniyet le
vazmndan eylerdir. Bunlar kabul ettik. Yalnz shhi Paris
Mukavelesi (122)nin iki maddesi bizde kapitlasyonu teyid
eder mahiyettedir. Onlara reserve beyan ettim. Bunlardan
afyon mukavelenamesini (Uyuturucu maddeleri yasakla
yan szleme) kabul ettiimden bizimkilerden bazlar bana
itiraz ettiler. Sebep olarak da bizde, afyon ziraat olduu ve
ngilizlerin de bu ite reserveleri olduu, nk Hindistan
dan ine mhim miktarda afyon sevkedildiini sylediler.
Ben hekim sfatyla, bu afyonun insanlarm shhatinde ne.
mhim tahribat yapan bir mthi zehir olduunu bildiim
den, bunu mene alan bu insani konvansiyonu hi itiraz et
meksizin kabul ettim. Ama ngilizler etmemi, bu misal
imi. Neme lzm. nsani bir ite kt misal olmaz. Hatta
Btl makisn aleyh olamaz derler. Pek dorudur. Zaten,
bundan ticaretimize de bir zarar da yoktu. nk bizim af
yon, en iyi afyondur. Mstahzarat- tbbiye fabrikalar bizim
kini alr. Bu da meru ve kfi. Bu mukaveleler onbe-yirmi
kadardr. Bunlarn mzakeresini ben yaptm ve kabul ettim.
Devletler tarafndan kapitlasyonlarn ilgasn kabul et
tiklerine dair bir madde koydurdum. Elbet ok mhimdir.
Trkiyeyi hakiki bir devlet eden budur. Esaretten kurtar
mtr. Tam mstakil yapmtr. Ancak bunda da bir ey kay
dedelim:
Bunlar yaparken tabii ecnebi postahanelerini de ilga et
tirdim. Bunu da bizzat ben yaptm. Postalan ilga ederken
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 263

dorusunu syleyeyim, yreim cz cz etti. Abdlhamid za


mannda bu postahaneleri bilhassa zikrederim, Galatadaki
Fransz postahanesini memleketin hrriyet ve merutiyete
nail olmasnda ne byk hizmet ettiini hatrladm: O vakit
Tbbiyede talebe idim. Avrupada istibdad aleyhinde yap
lan Trk neriyat bu postahane ile bize gelir, gider alr; her
tarafa datrdm. En ok bu sayededir ki, millet tenvir edil
mitir. Bunlar hatrmdan getikten sonra gzmn nne,
vallahi u dikildi:
Memleketimiz henz inklp safhasn bitirip kapatma
mt. Millet cahildir. Cahil bir memlekette, her mevki-i ikti
dara gelen Tiran kesilir. Nitekim ttihatlar... Hrriyet iin
alm ken, mthi zalim oldular. Sui idare, favoritizm,
vurgun, zulm ald yrd. Millet inim inim inledi. Terakki
iin mhim bir zaman kayboldu. Bu i boyuna olacak... Gali
ba ben de muhalifi olup, Avrupada neriyat yapacam...
Bu neriyat Trkiyeye sokmak mmkn olamayacak. Bu
kymetli vastay imdi bu anda burda kendi elimle yok edi
yorum.
Ve yine dndm: Ne are, byle bir ufuk grnyor.
Haritada bunlarn hepsi var ama, her eyden evvel Trki
yenin istikllidir. Ne yapalm? Bu zarara katlanmak lzm
dr. dedim. Vaka bu i byle oldu. Ben de muhalif olup
Avrupaya ktm. Ama henz neriyat imknn bulama
dm. lmi megale, tarihe ve millete kar bende vazife olan
bu hatrat yazmak henz bana bu imkn vermemitir. Vak
tim dar. Bu ie lzm olduu kadar param da yok.
Kapitlasyonlar gibi bir karabelay imha ettik. Ettik
ama, itiraf edelim k, bunun hi olmazsa birtakm faydalan
vardr. Ecnebileri muhakeme edemiyorduk, fakat hrriyet
iinde ecnebilerden istifade ediyorduk. Hrriyetperverler
icabnda sefarethanelere iltica ediyorlard. Onlar bunlar h
264 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

kmetin gz nnde ecnebi gemilerine koyup hudud hari


cine karyorlard. Bir vatanperver skt m, kendini bir ec
nebi vapuruna atyordu. Hkmet alamyordu. Bunlar insa
ni ve hrriyet gayeleri iin byk hizmetler ve faydalar idi.
Bunlar Lozanda kendi elimle imha ettim.

BZM DE YZMZ YAZARSIN SEN

Bu esnalarda idi. Birgn smet, haremi, haremim, ben


oturuyor, dereden, tepeden konuuyorduk. smet, vaktiyle
bizim Hrriyet ve tilafn yzn okumu, ondan bah
setti. Nihayet yzme mnl bir bakla bakarak: Birgn
bizim de iyzmz yazarsn sen dedi.
Birden irkildim. Atiye ait ok mhim, ok mnl bir
szd. Kendimi tuttum. L ve naam bir ey sylemedim.
Odama ekilip o sz de defterime kaydettim.
Demek smet beni iyice renmiti. Kendilerini de iyi
ce biliyordu. Grmt ki, ben namusluyum. Haris deilim.
Onlarla geinemeyeceim, bir gn ayracam. Aleyhlerine
kyam edeceim. Bunu gsteren bir mazim de var. Keza
ben onlar gibi deilim. Rza Nuru pein olarak imha etmek
lazmdr, diye zihninde kararn vermi. nk Rza Nur na
sl olsa aleyhlerinde neriyat yapacak. Her iin iindedir, sr
lan bilir. Binaenaleyh, kendilerinin de iyzn yazacaktr.
Demek daha Lozanda benim aleyhime kararn vermiti.
Bu da birok cihetle tabii idi. Ben de bu esnada ayn eyleri
dnyordum.
Demek ben de, o da keramet sahibi imiiz galiba... D a
ha o vakit atiyi gryormuusuz. Nitekim dndklerimiz
hepsi de tamamiyle olmutur. Sonra ayrlp Parise gelmi
bulunuyorum. Bu ahslarn iyzn yazyorum ite ve bitir
mek zereyim. Yalnz onlar beni imha edemediler. Bana
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 265

kurun da attrdlar. Ama muvaffak olamadlar. Sade mevki


den atm oldular. Bense kendimi Avrupaya attm. Lzum
lu eyam, evrakm, not defterimi de buraya getirdim. Bu
hr memlekette senelerle altm. Bu eseri yazdm.

11 Karantina Meselesi

Birgn General Pelle, u karantina iini de bitirelim.


Eksperler yapamyor. Srnyor. stanbuldan bana bir pro
je gnderdiler. yidir. Onun zerine yapverelim. dedi.
General Pekl bu ie de balayalm. Bu da aradan ksn.
Ancak stanbuldan gnderilen proje nedir? D Lamarn
projesi mi? dedim. Evet, o. Hem sizin doktorlarla mte
reken yapm. dedi. Dedim ki: Bu proje bize mthi kapi
tlasyon bindiriyor. Eskisini bile iddetlendirmitir. Bizim
kapitlasyon bahsinde ne kadar hassas olduumuzu biliyor
sunuz. Zaten muahedeye kapitlasyonlarn lavna dair bir
madde girdi. Bu babda bir proje ile asla ie balayamayz.
Siz mzakerelerde ok dirayet gsterdiniz. nsani ve hakka
dair eylerde tamamiyle hsnniyet gsterdiniz, gsteriyor
sunuz. Ben sizin bu licenap hislerinize istinat ederek derim
ki, byle bir proje ile mzakereye balamay asla mnasip
grmezsiniz.
Durdu; dnd, dnd. Peki! Bunu brakalm de
di. Hi zorluk vermedi. ok iyi adamd. kinci devrede birta
km mnakaal ileri hilmi, dirayeti ve nezaketi ile srf bu
zat halletmitir.
Be on gn evvel stanbuldan bana Dr. Akil Muhtar
(123) bir mektupla Franszca bir proje gndermiti. Bunu
D Lamar ile yaptklarm, bizim iin bundan iyisi olamaya
can, bununla byk bir hizmet ifa ettiini (!), derhal kabu
ln yazyordu. Halbuki bu adam biz byle bir eye de me
266 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

mur etmemitik. Fuzuli ie girimi; kendi kendisine yap


m. Galiba Adnan da ite var. Fakat mektupta ondan bahis
yok. Dr. Kilisli Rfat (124), Dr. Esat da birer mektup yaz
mlar, onlar da bunu muvaffakiyet telkki ediyor, kabuln
tavsiye ediyorlar. Demek komplo var. Ya bu zavalllar alda
tlp bizi tesir altna almak iin sevkedilmiler, ya Akil bunu
D Lamara cemile iin yapm. Bu ii yapan D Lamardr.
Akil M uhtar da erik-i crm yapm... D Lamar Fransz
gal Ordusu hekimlerindendir. Franszlar igal zamannda
Maarif Nazr Ali Kemal vastasyla iki Fransz askeri heki*
mini Tp Fakltesine profesr olarak sokmular. Gayeleri
bizim Tbbiyeden Alman terbiyesini tardetmek. D Lamar
Galata rhtmndaki Karantinahaneyi -ki gzel bir binadr-
hususi mesken de yapm. Orada yatyormu. Orann labora-
tuvarn da eline alm. Bu adam frsat bulmu, Trkiyeye
kazk atyor.
Yeni bir proje yaptm. e baladk. talyan maviri
Dr. enini pek iyi adamdr. Cidden Trkleri sever. Ahba-
bmdr. Onunla hususi grtm. Bana pek ok yardm etti.
Mzakere, mzakere gzel bir ey meydana getirdik. Sade
be yl mddetle ecnebi doktor mavir almay kabul et
tim. Bu bir ey deildi. Dier bir iki mesele de vard.
Zaten Lozan Muahedesi her beldan kurtuldu. Onda
yalnz bir ufak bulak kald! O da adliyede, kabotajda ilh...
Be yllk bir mavir meselesidir. Be ylda o da bitecek.
Bir milletin hayatnda be yl nedir ki? Hem de zararsz, fay
dal ey.

TRK HEKMLERYLE FTHAR EDERZ

Karantina iinin umumi celsede mnakaas biraz hara


retli oldu. Bize Sizde hekim yoktur. Bu i mhimdir. nsa
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 267

nidir. Yalnz Trkiyenin deil, btn Avrupann shhati


mevzuubahistir. Memleketiniz kapdr. Mehur kolera sal
gnlar stanbul ve sizin sahilleriniz ile Avrupay ist etmi
tir dediler. Bunlara cevabm u oldu: Trkiyede ok muk
tedir hekim vardr. Herhangi Avrupa mletinin hekimleriy-
le Trk hekimlerini imtihanla mukayeseye hazrm. Ve bu
nu burada btn leme kar resmen sylemeye cesaret edi
yorum. Hekimlerimizle iftihar ederiz.
Meslektalarm byle mdafaa etmekle mftehirim ve
haksz bir sz sylemediime de kaniim. Evet, bizde Avru
padaki gibi tp limleri, mhim profesrler yok. Lkin he
kim snf yksektir. Ben Msrda ngiliz hekimlerini gr
dm. Franszlarn da icra-y sanat eden hekimlerini gr
dm. Bizim bu snf hekimlerimiz onlardan aa deildir.
Hatta belki bir derece yksektir. Bu da Glhane Hastahane-
si ve Alman terbiyesiyle olmutur.
Hi olmazsa stanbulda, beynelmilel shhi bir komisyon
ihdasna ok uratlar. Kabul etmedim. Bunu Beyrutta,
sonra skenderiyede yapmak istediler. Onlara bile yanama
dm.

KARANTNA DARESN KKNDEN KALDIRDIK

Bizdeki karantina idaresinin paralarn, tekat maalar


n kmen tasfiye ederek bu mevcudiyeti izaleye gayret et
tim ve muvaffak oldum. Yani bu messese kknden kald-
rd. Bula bUe braklmad.
Bu karantina idaresinin suret-i teekkl ve tarihi tuhaf
tr. Bu esnada bunlar hep tetkik etmitim. Bunlara dair ben
de Lozana ait evrakm arasmda mhim malmat vardr. Si
nopta ktphanededirler. Tp tarihimiz iin merakl bir sa-
hifedir.
268 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

Seniniye hizmetine mkfaten talyan maviri olarak


alacamz vaad ettim. Sevindi. Ben Lozandan sonra Shhi
ye Vekletinden ekilirken bunu milli ve resmi bir vaad ola
rak Shhiye Vekili Refik (Koraltan)e syledim, sz verdi,
fakat yapmad. Devlet namna ayp eydir. Hatta muahede
ye mugayir olarak mavir de almad. Bir devletin muahede
sine sadk olmas namus meselesidir. Bununla beraber bir s
znt kmad ise hkmet pekl etmitir. Ne ise bu i by
le bitti.

TIP TALEBELERNN VATANPERVERL

Derken stanbulda D Lamarn habislii ayi olmu.


Tp talebesi onun karantina kapitlasyonunu ibka etmek is
tediini ve bunun iin bana proje gnderildiini duymu.
D Lamara mektepte hakaret etmiler. Dersine grev yap
mlar, Byle hoca istemeyiz demiler. Tbbiye talebesi ya
mandr. ftihar ettim. Trkn hrriyetinde nayak olan
bunlardr. Milli, medeni meselelerde daima canllk gsterir
ler. Benim zaten daima tbbiyeli olmak, en byk iftiharm
olmutur. Bunlar, Akil Muhtarm erik-i crm olduunu
renememiler. Bilselerdi kimbilir ona neler yaparlard.
Trk olduu iin ona daha ok yapacaklar phesizdir. Ad
nan (Advar)dan bana telgraf geldi: Talebe D Lamarn
karantina iinde, kapitlasyon istemi diye tahkir etmi.
Dersi kabul etmiyorlar. Byle olmadn acele yaz da mese
leyi halledeyim. diyor. Cevap bile vermedim. Nihayet bu
adam mektepte tutunamad. Defoldu, gitti. Aferin tbbiyeli
lere... Adnana da ne demeli bilmem... Maalesef, Adnan H a
riciye Murahhasl zamanmda Franszlara hizmet etmek
ten baka bir ey yapmyordu. Ne ise sonra mkfatm Pa
riste onlardan grd. Maala Elsine-i arkyye Mektebin-
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 269

de Trke dersine mzakereci kayrld.


Karantina iinde bir fazla muvaffakiyetim de vard. Hi
bir yerde limanlara gelen vapurlardan shhi vergi alamazlar.
Bizde alnmasn onlara kabul ettirdim. Demek karantinam
za ecneberden varidat temin ettim.
Bir ey daha yaptm. Bizim karantina idaresini Shhiye
Vekletine merbut bir mdrlk yaptm. Fakat btesinin
mstakil olacan syledim. Frenkler bizden byle bir ms
takil bte istememilerdi. Umumi celsede ben teklif ettim.
Pek memnun oldular. Kabul ettiler. smet hayret etmi. Cel
seden sonra otelde, Bunu niye byle yaptn? Onlar isteme
den veriverdin. dedi. Benim bundaki maksadm u idi: Bi
zim hkmetin hali malm. Maliye hzinesine giren para
emanet de olsa bir daha kmaz, yenir. Buraya da lzumu
kadar tahsisat vermeyecekler. Karantina idaresi perian ola
cak. Halbuki bu ii tanzim etmek, parlak bir surette idare et
mek, devletin erefi, haysiyeti, hem de menfaati, hem de Av
rupa'nn insani menfaatidir. Bu i dierleri gibi deil. Ecne
bilerle temastadr. Fenal derhal srtr. te buna are ol
mak zere byle yaptm. smete bunlar izah ettim. Bir ey
demedi ama memnun olmad yznden okunuyordu.
Benim maksadm bu idareyi bu vergi ile lzumlu yerle
re mkemmel binalar, tebhirhaneler ve laboratuvarlar yap
mak, iyi hekimler kullanmak, bu suretle erefli bir hale koy
mak ve AvrupalIlara da Nasl? Trk doktorlar idare ede
miyor mu imi? demektir. byle olmad. Ben ekildim.
Muahedeye mugayir olarak paray merkez ekip, baka yer
lere sarfetmeye balad. Karantina ii de perian oldu. Neti
cede Frenklere kabiliyetsizliimizi bir daha gstermi ol
duk.
270 Dr RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

12 - Yabanc Okullar

Kabotaj meselesini de bir derece zahmetli mzakere ile


iki yllk bir mhlet ve mahdut msaade ile hallettik. Bunu
tamamiyle kesmek mmknd. Ben o fikirde olmadm. n
k, gemimiz yok. Mallar, yolcular haftalar ile iskelelerde ka
lacak. Vaka milletin, devletin ekonomik sahasndaki nev
nemas iin pek mhim ise de ilk azda bir mahzur da var.
Bu da mthi. Bu mhletin kabul edmesine bizimkiler ara
snda altm. Bu yle bir mddettir ki, ilere zarar verme
den bizim bahri ticaretimizin meydana gelmesine, vapurlar
alnmasna ve seyrseferin tanzimine vakit verecek. yle ol
du. Bizde de bahri ticaret filosu teekkl etmeye balad.
Bu esnada talyadan Llyodun Triesteden bir adam
geldi. Montagna bana takdim etti. Bunlarn gayesi bizim sey
rseferleri uzun bir mddetle ve baz erikler ile bu kumpan
yaya almakt. Bana bu adam, bu irketin reisliini de teklif
etti. Rvet. Herifi ardm.

KOLEJLER, HIRSTYANLIK YUVASIDIR

Avrupallar Trkiyedeki mekteplerine, sr- atika ta-


harriyatma (eski eser aratrmas) hele Amerikallar ok
ehemmiyet verdiler. Bunlar iin adeta kapitlasyon tarznda
eyler istiyorlar. Ne ise, onlar da kaldrdk. Robert Kolej,
Cizvit mektepleri memleketimizin irfan iin pek mhimdir,
lazmdr. Ancak bu mektepler dini ve siyasidir. Memleketi
mizde srf bu maksatla yaplmlardr. Talebeyi Katolik ve
Protestan yapmak istiyorlar. Koloni iinin mukaddemesi
mektep, yetimhane ve hastahanedir. Avrupallar ka asr
dr, koloni yaptklar memleketlerde evvelce hep byle bala
mlardr. Bir memlekette bu mektep ve hastahaneyi grd
nz m, derhal hkmediniz ki, o devlet oray koloni yapmak
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 271

istiyor. Bu koloni ii, mhim bir itir. Bu tekilt hakknda


yzlerce kitaplar vardr. Burada bahsi uzundur. Hele Trk
bunu iyice tetkik etmelidir. Bizim iin hayati meseledir.
Franszlarn bu tektnn merkezi Lyondadr. Buna dik
kat etmeli. Nitekim son yllarda talyanlar bu ie gayret ver
miler, bizde birok mektepler ayorlar. Bir de eskiden bu
mekteplere Rum ve Ermener dolard. Yahudiler de Allian-
ce sraelite denen cemiyetin mekteplerine giderlerdi. Bu
messese Fransz Yahudilerinindir ve Fransz emellerine
hadimdir. Bu mekteplere, bilhassa Amerika mekteplerine
Trk ocuklarn doldurmak. Ancak din ve akidelerine, mil
liyetin muhafazasna dikkat etmeli. Son yllarda memnuni
yetle grdm ki, stanbuldaki Robert Kolej Mektebinin
drtte talebesini Trk ocuklar tekil etmektedir.

13 - Rumbold Huysuzlamyor

ler ok kolayd, hemen de bitti. Haziran sonlarna gel


dikti. Bu esnada Rumbold ve Ryan bilhassa birinci, fena
huysuzlanmaya balad. Halbuki byle deildi. Hibir ey ka
bul etmek istemiyor. Bilakis bize ar eyler teklif ediyor.
Hem de lakrdy hiddetle sylyor. Hatta aktan bize haka
ret de ediyor. Hem adam pervasz... Hakareti kapal bir su
rette bile yapmaya lzum grmyor. Sz sylerken prga-
zap ve kpkrmz oluyor. Celsede hatta matbuata beyanat
vererek bize ar hakaretler yapyor. Halbuki artk sona var-
m, nihai karar devresine girmitik.
Rumboldun bu halinden korkup tel ettim. Acaba n-
gilizler sulhtan vaz m getiler!.. Bir sual, vaka vaziyet, harp
bkknl, Avrupann iktisadi perianl ilk devrede Nikol-
sonun bana Patrikhane meselesinde syledikleri, inkta ve
harp tehdidi yaptklar halde bizi tekrar Lozana davet etme
leri hep sulh etmek niyet ve kararnda olduklarn ispat eder
272 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALAR]

eylerdi. kinci devrede Rumbold'un hali de byle idi. imdi


birden deiti. Bu Rumbold imdi neden byle oldu??!
Byk bir endiedir beni kaplad. tekiler hi. Hep i
Ingilizlerde. Onlar sulhu isterlerse olur. stemezlerse olmaz.
Bu da iki kere iki drt eder gibi bir hakikat.

RUMBOLD: TRKLERDEN RENYORUM

Forbes Adam bir mddet evvel bana sulhten sonra


Rumboldu bize sefir yapacaklarn sylemiti. Ben de, Bi
zimle dostluk isterseniz onu yollamayn. nk mtareke
iptidasnda Trklerin honutsuzluunu kazand. Hatta
Ryan da geri aln! demitim. Bir mddet sonra da dedii
mi yapacaklarn sylemiti. Acaba bunu haber aldlar da on
dan m huysuzlanyorlar? Bu ise bir ey deil.
Rumboldun hali yle gsteriyor ki, mutlaka mhim bir
hadise karacak. yle bir hadise ki, bir daha mzakereyi
mmkn klmayacak derecede iddetli ve emrivaki olacak.
ngiliz izzetinefsini ortaya attracak. Lozan terkedip, gide
cek. Sulh de kalacak. dm kopuyor.
Birgn Lozanda bir gazeteye beyanatta bulunmu. Bun
da aleyhimize trl fena eyler sylyor. Ezcmle: Trkler-
den ireniyorum diyor. Unutmam. Cmle udur: Les
Turcs mecoeurents. Bu mthi bir hakaret. Hem de bizim
ahsmza deil. Millete. Bunun cevab bizim gazeteye beya
nat yapmamz ve iddetle bu hakareti reddedip, biz de n-
gilizlerden ireniyoruz dememiz olur. Milli ve ahsi erefi
miz de bunu icabettirir. Ettirir ama, olmaz. nk mzake-
rat terketmeye karar vermeyen bir adam bunu diyemez.
Biz ise sulh istiyoruz. smet kprd. Ona itidal tavsiye et
tim. Bunu olur ya, grmemi gibi davranalm. Bence bu
adam bir hadise karp sulhu gayri mmkn klmak istiyor
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 273

galiba dedim. yle yaptk. Hi aldrmadk, fakat Rumbold


durmad. Bir dziye vesile aryor ve buluyor.

RUMBOLD, SM ETE SZ HIRSIZSINIZ DYOR

Bizimkiler Rumeline sekizbin jandarma geirdikten


sonra bir vapura otuz top yklemiler. Tekirdana geiri-
yorlarm. Bir ngiliz harp gemisi vapuru yakalayp toplar
zaptetmi. Bize hkmet yazm, smet celsede toplan iste
di. Rumbold Olmaz dedi. smet srar etti. Rumbold k
prd ve dedi ki: Bu toplar sizin deildir. smet: Bizim
dedi. Rumbold, perdeyi ykseltti ve Bu toplar Mondros
Mtarekenamesi ahkmnca tarafmzdan muhafaza altna
alnmt. Ordan aldnz. Siz hrszsnz dedi. Baktm, s
met titremeye balad. Bacaklar zangn zangr ediyor. Pek
tel ettim. Olacan tahmin ettiim hadise kyor, i biti
yor zannettim. Derhal kda yazdm. smetin dizine dizim
le vurdum. Kd nne doru srdm. Yazdm udur:
Aman, aldrma! Herif ii bitirmek istiyor, felkettir. Sarl
a vur, iitmemi gibi ol! Aman kendini tut! Cidden kendi
ne sahip bir adamdr. Fakat bu ite birden kendini kaybet
miti. Yz kl gibi olmutu. Halbuki hi olmazd. Asla
renk \ermeyen bir adamdr. Derhal kendini toplad. Aldr
mad. Sade toplar istemekte devam etti.

HALBUK NGLZ KUMANDANININ


YAVERNDEN SATIN ALMITIK

Rumboldun dediini anlataym: Sz doru. Mtareke


olunca, devletler Trkiyenin silhlarm toplatm. Tahrip
edebildiklerini etmiler, dierlerini depolara doldurmular.
Bir ksmn ngiz, bir ksmn da Fransz askerleri nbet
* Forma: 18
274 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

bekleyerek muhafaza ediyorlard. Milli hareket harpleri za


mannda stanbuldaki tekilt ngiliz ve Fransz zabitlerine
para veriyor, burdan silh aryorlar, Anadoluya gnderi
yorlar. Bu zabitler para mukabilinde bizim btn silhlar
mz hrszlama suretiyle bize vermilerdi. Hatta ngiliz ku
mandan General Harringtonun yaverine de para vererek
onlardaki silahlar armtk.
Ne sras!.. Demek ucuna da geldi... Hemen, Hrsz biz
deil, szsiniz. Sonra da zabitleriniz depolardan alp alp
bize sattlar. Hem de sizin hrszlnz katmerli diyeyim.
Fakat hi syler miyim? Sonra ksn, Rumboldun maksad
hasl olsun.

ADAMIN GAYES APAIK...

Yine duramadm, hi olmazsa unu hususi olarak Fran-


szlara syleyeyim de, bari onlar Rumboldu takviye etme
sinler, toplan verdirsinler, dedim. Bir uzun masadayz.
Rumboldun sanda Ryan, daha sanda Montagna ve No-
gara, solunda General Pelle, onun solunda da Koloniyer var
ki, tam benim karma dyor. Biz masann bir hattnda-
yz. Ben smetin sandaym. smet Pellenin karsnda, s-
metin solunda Mnir olup Rumboldun karsnda. Daha
solda Haan Nogarann karsnda.
Dklziyeye uzandm. Ona da Biraz uzan! dedim.
Uzand. Pelle de uzand. Sylyorum, onlar dinliyor. Dedim
ki: Hrsz biz deil onlar. Siz bu silh arma iini, stan
bulda idiniz pek iyi bilirsiniz. Bize muhafaza eden zabitler
para ile kendi malmz sattlar ve bunu da hrszlama yap
tlar. imdi ben bunu syleyeceim. Dklziye tel etti.
Yalvard, Aman, syleme! dedi. Pelle de rica etti. Hatr
nz iin! Peki!.. dedim. Halbuki syle diye yalvarsalar syle
meyeceim... Derken Franszlar bu ite bitaraf durdular.
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 275

REF CEVATI GNDERDM

Celse bitti. Gittik. imdi ben teltaym. Galiba ngiliz-


ler sulhtan vazgeiyor diyorum. nk Rumboldun hare
keti bunu gsteriyor. Ve hem bir murahhas bunu kendi ken
dine yapamaz. Meraktaym. unu nasl reneceim? le
rin sonunda biz yeniden keskin kl stne oturduk. O g
n bana Refi Cevat (125) geldi. Lozana gelmi. Ryanla s
tanbulda mtareke esnasnda dost olup olmadn sordum.
Pek iyi dost olduklarn, o vakit kendilerine talimat Ryann
verdiini syledi. Refi Cevatn Pehlivan Kadri ba dostu
idi. Mtareke iptidalarnda ben Erenkynde oturuyor
dum. Birgn Haydarpaaya inerken trende Pehlivana tesa
df etmitim. Elinde bir sepet, iinde ayvalar ve emsali mey-
valar vard. mrmde bu kadar iri ve gzel ayva ve meyva
grmemitim. Bunlar nereden buldun? dedim. Kartal
dan, Ryana hediye gtryorum demiti. Dedii doru
olacak. Cevata dedim ki: Sana istediin kadar para, seni
affettirir, memlekete de yollarm. Ryan ok sulh taraftan.
Rumbold deil. Ryana gidip, neden sulh istediini renebi
lir misin? Dnd. Nasl edeyim? dedi. Dedim ki: Gi
dersin. Prhiddet yanna girersin. Bizi bu kadar bu Kema-
listler aleyhinde kullandnz. imdi de bu mahlklarla sulhu
mutlaka yapyormusunuz. Bizi brakverdiniz. Atee atp
yaktnz. A kaldk. Peki! dedi. Gitti. Bu herife itimat
edilmez, paraya da pek dkndr. Hem de vatana dnme
yi pek istiyor. ngilizlerden artk midi yok. Geldi. E, ne ol
du? Hikye et! dedim. Etti. Ryana gitmi. Aralarnda u
muhavere olmu:
O - ittim, sulh yapyormusunuz. Bizi alet ettiniz, kul
landnz. Atee yaktnz. Buralarda a dolayoruz. imdi na
sl sulh yaparsnz?
276 Dr. RIZA NUR UN l OZAN HATIRALARI

Ryan - Cevat Bey, ne ben, ne Rumbold sulh yapmak is


temiyoruz.
Olmamas iin de burada elimizden geleni yapyoruz,
Londraya da Trkler sulha yanamyorlar, bu fikirden vaz
gemeli diyoruz; fakat ne yapalm hkmet istiyor. Curzon
bize bir dziye Sulhu abuk yapp bitirin! diye emir veri
yor. Elimizde deil, sulh olacak.
Baktm, ok gzel malmat. Yalan olmamal. Bu kadar
uydurulamaz. ime ferahlk geldi. te bazen bylelere de
hizmet grdrlr.
Artk salam admlarla yrdk. Byle olmasa ihtimal
birtakm eyler verip, iin iinden kardk. Bakis bu sefer
itidal ve emniyetle ve daha srarla menfaatimizi mdafaa et
tik. Hi kimseyi lzumsuz grmemeli.
Biz artk ferahz. Demek ki, Curzon sulha karar vermi.
Bu kfi. imdi Rumboldun suratna birka lf tokat lzm.
Dndm. Bu da olmaz. Yine hakarete katlanmaya devam
etmek lzm. nk sizde akslamel olursa hadise kacak.
milli haysiyet meselesi olacak. Rumbold demek, Cur-
zonun emrine ramen sulhu yapmamak fikrinde. Ancak, ke
semez. Bir hadise kar ve bu hadise ahsi haysiyet, bu da
delege olmas hasebiyle milli haysiyet meselesi olursa, mza
kereyi brakp gider. ngilizler pek kibirlidir. Onlarda milli
haysiyet meselesi nnde akan sular durur. Rumboldu tek
dir deil, takdir ederler. O vakit sulhun ne olaca belli de
ildir. Demek yine eskisi gibi hakaretlere katlanmak, iitme-
mezlie gelmek tabiyesi zaruridir. Ancak menfaatimizi
emin bir surette mdafaada devam edebiliriz. yle yaptk.
smet pek kzgn. Rumbolda kpryor. Mukabele et
mek istiyor. Teskin ediyorum. Dedim ki: Sras gelecek.
ler tamamiyle karara rabtolunsun, imza gn kararlatrl
sn. Artk tehlike yoktur. O celsenin sonunda unu dersin,
I.OZAN KONFERANSININ KNC DEVR 277

dedim: Sen bize hrsz dedin. Bunu benim uzvi bir zrm
den istifade ederek yaptn. Duysa idim, cevabn derhal ve
rirdim. Bunu konferans adabna mugayir buluyorum ve bu
sz size iade ediyorum. Buna karar verdik.
stanbulun derhal tahliyesini de, istediimiz artlar
da kabul ettirdik. Bu esnada be-on ufak mesele kalmt.
Mnakaalar da epeyce ilerletmiti. Byle ilerde ve her
eyde, istihbarat meselesi pek mhimdir. Belki de bence
her eyin stndedir. Nogara bizim Hasana musallat. Ha-
sann yakasn brakmyor. Hasan meydanda grmezse
arayp, buluyor. Uzaktan dikkat ediyorum. Hasana en ba
ve laubali bir dostu muamelesi ediyor. Nogara eytan bir
talyan. Hinolu hin!.. Hasan syletiyor, ahbaphk arasnda
azndan lf alyor. Hatta bir defa Hasan celsede tahri et
ti. Haan gazapland. Derhal bizce sr olan bir eyi syledi.
Nogara, Hasanm mizacn, halet-i dimaiyesini sezmi, tatl
lf arasnda syletmezse kzdrc lf sylyor. Haan kzd
m, imkn yok, kendisini tutamaz. Btn iindekileri gl
dr gldr svler.
Fena kzdm. Celseden sonra smete ii anlattm. Bir
daha Haan celseye gelmesin. Hatta Nogara ile grme
sin dedim. Ben syleyemem, sen syle! dedi. Malm o,
dman kazanmaz. Ben yaparm. Millet iin dman kazan
rm. Hasan arttm: Sen gryorum ki, bugnlerde pek
sinirlendin. ler kopacak gibi, nazik bir devreye girince sa
na heyecan verdi. dedim. Derhal Evet, yle dedi. Dedim
ki: Bu halde sen i gremezsin. Sonra sinirlerin bsbtn
oynayacak ve dimana dokunacak. Hasta olacaksn. Ben bu
nu hekim gzyle gryorum. Sen tebdil-i havaya muhta
sn. Celselere gelme! Hatta Lozandan git de birka gn isti
rahat et! Ben seni arrm. dedim. Bu suretle Hasan de
fettim. Artk hibir celsede bulunmad.
278 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

NOGARA, HAANI ARIYOR

Haan gitti. Biz de ilk celseye giriyoruz. smete dedim


ki: Bak imdi greceksin. Nogara Hasan nasl drt dnp
arayacak? Celseye gittik. Oturduk. Mzakere balad. s
met de, ben de dikkat ediyoruz. Bir aralk Nogara ban kal
drd. Hasana bakt. Karsnda Haan yok. Etrafna bakt,
yine yok. Derhal yzn keder ve tel almetleri kaplad.
Tella bizim ktiplerden birine sordu. Bilmem cevabn
ald. Kalkt, odalar arad, yok. Tekrar sordu. Ben glerek
Hastadr, gelmeyecek dedim. smete de glerek Gr
dn m? dedim. Nogarann hali ayan- hayrettir.
ngilizler Rumboldu sulhtan sonra stanbula sefir yapa
caklarm. Ryan da tekrar eski yerine gndereceklermi.
Bunu bana stanbulda intihar eden mavir Forbes Adam
syledi. Ingterenin Trkiye e artk dostluk edeceini sy
lyordu. Kendisine, Eer ngiltere bizimle bir dostluk isti
yorsa, bu iki adam yollamasn. Bunlar bize kt eyler yap-
tar. Halk bunlan sevmiyor. Dostluk, dmanlk unsuruyla
olmaz. imdikeri de deitirmeyi tavsiye ederim. dedim.
Bu mesele defalarca aramzda geti. Nihayet Forbes Adam
ngilterenin bu noktay takdir edip, bunlan gndermeyece
ini syledi. Nitekim gndermemitir. Galiba Rumbold bu
nu haber aldndan aleyhimizde iddetle kalknmt. Lkin
bu adam bamza tekrar getirmemek ok lzmd. M tare
ke zamannda stanbulda onu Rum ve Ermeniler iyice dol
durmular, fikirleri hep yanl ve bozuktu. Birinci devre m
zakereleri fikrini, Trkiye dmanlm kfi derecede gs
termiti.
Rumboldun hrnlklar zamannda Heyet-i Vekile ile
de aramzda yine ihtilf oldu. Rauf illa kuponlar imtiyazlar
iinden evvel halledin diyor. nnailaha maassabirin. Bu ka
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 279

dar teferruata karlr m? Hem Frenkler bizim uamz


m? Kuponu evvel halletmek istemezlerse, dve dve mi et
tireceiz?! Bu sefer Rauf kollar iyice svamt. Baryor
du. smet de gazap iinde. Yine bana muhaberat gstermi
yor. Sade ihtilf sylyordu. smetin sylediine gre hk
met bize en ufak teferruata kadar, Ankaradan emir veriyor
ve bir kelimeyi kendine sormadan kabul etmememizi kati
bir surette emrediyor. Bu ise olur i deil. Uzaktan i idare
edilir mi? Onun nice devreleri ve yzleri var ki, ancak ie te
masta olanlar grebilir. Bir kumandan tayin edilince ona sa
de Sen falan dman ordusunu malp edeceksin. denir.
O kadardr. stesine karlmaz. Bu i de byle idi. Bizi ta
yin ettiler. Elimize talimat da verdiler. Bilhassa selhiyet-i
tmme verdiler. Kfi.
smet cevap yazm, bana gsterdi. Okudum. Ona u
cmleyi ilve et! dedim: Sizin oradan mzakereta karp
emir vermenizin, Abdlhamidin 93 seferini Yldz Sarayn-
dan idare etmesinden fark yoktur. Kabul ve ilve etti.
Mustafa Kemalin Nutukunda gryorum. smet benden
sonra bu cmleyi biraz tadil etmi. Mesela Abdlhamid keli
mesini karm (sahife 474). Sonunda da R aufa Sen Mali
ye Vekili ile beraber gelip ii idare edin demi. Bu alaydr.
Haan Fehmi (bk. 129. Not) bir kelime ecnebi dil bilmez.
Rauf da mali iten anlamaz. Franszcas da yoktur. Baka
malmat sahibi de deil.

TOPTAN STFA TELGRAFI EKTK

Bu benim cmleye hkmet fena kzm, hatt- hareket


lerinde srar ettiler. smet ldrd. Hani R au f u elinde olsa
paralayacak ve her parasn bir dala asacak. Ben de bu
emirlerden bizar oldum. Baktm ki, onlann dedikleri gibi ha
280 Dr. RITA NUR UN LOZAN HATIRAIARI

reket mmkn de, smet de Byle olmaz, ne yapaca


z? diye baryor. Kendisine areyi syledim. Dedim ki:
Bu erait dahilinde almak mmkn deildir. Binaena
leyh Rza Nur, Haan, ben hepimiz istifa ettik. Dmanlar
mza bu ihtilf sezdirmemek iin derhal buray terketmiyo-
ruz. Binaenaleyh yerimize tayin edeceiniz delegeleri srat
le tayin edip yollayn! i kendilerine teslim edelim diye bir
telgraf ek. ok dnd. Evet dedi. Byle bir telgraf
ekti. stifamz kabul etmeder. Bu halde bizim noktainaza
rmz kabul ettiler demektir. Artk yakamz braktlar. Bize
glk vermediler. Fakat sonunda ler halloldu. mzay
atacaz, muahede tab olunuyor diye yazdk. Rauf buna l
ve naam demedi. smet evhaml. Bundan da mthi ahkm
kard. Tel iinde. Halbuki lzumsuz idi. mzay atalm
m, diye sormak be botu.
Mnakaadr ki, iler de bitti. Son celse idi. Rumbold
hergnknden hrn, kederli ve surat mosmor idi. Galiba
ii bozmaya muvaffak olamadna, hi istemedii bir eyi
kendi eliyle imza edileceine mthi kzyordu. Bu celsede
son kararlar verildi. Mesele kalmad. Muahedeyi imza gn
tayin edildi. smet sz istedi. Evvelce yazdm cmle Rum-
bolda Birka celse evvei, bize hrsz dediini, bunu kula
nn iitmediinden istifade ederek yaptn syledi. Der
hal Rumbold su ate stnde kaynar gibi harekete geldi ve
dedi ki: Hayr, yle deil. O vakit iitmedinse imdi iit.
Tekrar ediyorum dedi. Buna kar smet de iddetlenmel
idi. Tk tky kesti, bir iki ey sylemek istedi. Ama zayft.
Rumbold galip kt. Biz de tahkirleri yemi olduk. Celse de
kapatlp, mesele de kapand. ngilizler terbiyeli adamlardr,
ama u Rumbold cidden terbiyesiz adamd. Bir delege byle
yapamazd. Bilhassa bir gazetede mzakere ettii bir milleti
reniyorum diye tahkir edemezdi.
LOZAN KONFERANSININ KNC DF.VR 281

REDAKSYONDA OYNANDI MI?

Biz altka juristeierin redaksiyon komitesi de madde


leri hukuki bir ekilde ve o azda bir Franszca ile yazyor
du. Ne ben ve ne smet bunlar grmyorduk. Bu komisyon
da bizden Mnir vard. Kati syleyemem, fakat evvelce sy
lediim gibi bana yle geliyor ki, kitabet yaparken cmleleri
Frenkler kendi lehlerine biraz kaydrdlar. Bunu bendeki ve
benim yaptm bir maddenin karargir ola.n msveddesiyle,
o madde arasnda fark grdmden sylyorum. Bende bu
msveddelerin ou vard. Sinoptaki ktphanededir. yi,
hukukinasca ve ou yksek bir Franszca bilen biri muahe
de ile bunlar mukayese ederse meseleyi tayin eder.
Bu olduysa asla Mnirin vatanperver olmadndan de
ildir. O, bu hususta bir kelime iin titrer bir adamdr. Belki
bu yksek Franszcann herbirini anlamad. Nitekim bunlar
arasnda benim iyice anladm birka ey var ki, bu ekiller
srf bu komisyonun kitbetiyle meydana gelmitir. Yahut da
Mnir zayftr ibramlar karsnda mhim grmeyerek fera
gat etmitir. Yahut, Fromageot gibi bir Franszn Fransz
casna itiraz etmeye cesaret edemedi.
te muahede de hazrdr. Bastrld. Bu muahedenin
imzalanan nshas Fransa hkmeti tarafmdan Pariste sak
lanacak. Lozan Darlfnununda byk merasimle muahe
deyi imzaladk. erde, darda byk bir kalabalk vard.
Fotoraflar, sinemaclar komutu. mza ederken, kar
ken, muhtelif resimlerimizi aldlar. mza merasimine svi
re Reisicumhuru riyaset etti ve bir nutuk da syledi.
mza ediyorduk. Rumbold hl bize hain hain bakyor
du. Selm bile vermeden yerine geip oturmutu. Maattees
sf, Franszlar da yle idi. Hepsi bize pek dargn idiler. Hal
buki hepimiz de en olmalydk. Bilakis suratlarn asmlar
282 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

d. Bir yl kadar beraber bulunduk. Giderken bize adiy bile


demediler. Biz tamamen en idik.
Franszlarn suratnn sebebini sonradan rendim.
Franszlar bizim mukavemetimiz karsnda sulh yapmaktan
vazgemiler. Mali iler, onlarn en mhim ii idi. Zavalllar
istediklerinin hemen hibirini alamamlard. Fakat, Lord
Curzon, Fransz hkmeti zerine tazyik icra, onlar artlan
kabule ve sulhu imzaya mecbur etmitir. Demek ki, sulh n
giltere ve bilhassa Curzonun sayesinde olmutur. Pek zan
nediyorum ki bu dorudur. Bu sebeple Fransz delegeleri
Fransaya erefli bir surette dnemiyorlard. Bize kskn
durdular. Rumbold da Lozandan giderken bile, bize veda
etmeden gitti.
mzay bastk. Artk bence buhranlarla yaayp bitirdii
miz, bazen hayl olup elimizden uan sulhu millete verdik.
Hem de byk bir kr ile, byk bir erefle. Trkiyenin do
kuz asrlk (Seluklu ve Osmanl) hesabn grm, tasfiyesi
ni yapmtk. Btn Avrupa ile uramtk. imdi keyif duy
duk. Keyfim pek yolunda, imza ettiim kalem bir stilodur.
Yine Moskovadaki gibi bir mhrm yoktu. smetin de yok
mu. Birer mhr yaptrdk. Onunla krmz balmumlann
mhrledik. Bunlan bir hatra olmak zere Sinopta ktp
hanede sakladm. Grdke keyiflenirdim. Evet, ne mkil
bir sayin meyvesinin nianeleridir. Fakat drt yldr, hur
daym. Onlar bile grmekten mahrum edildim.

K SAIR KARI KARIYA

mza ve merasim bitti. kyoruz. Amerikallar da bi


zimle bir muahede yapmak istemiler. Yapmtk. Darlf
nun kapsnn nnde azametli mermer merdivenler var. Bu
nun mermer sahanlnda sm etle yrrken Amerika dele
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 283

gesi Grew (sonra stanbul Sefiri oldu) ile bir Amerika ma


viri bize yaklatlar. Grew ban smetin bana pek yakla
trd. smet birden korktu. Kafasn geriye ekip, arkaya e
di, duruyor. Grew ona bir eyler sylyor. Mavir de bana
smet Paaya syle! Grew sardr, ekilmesin. Kulana
eilip, sylesin diyor. Beni bir glmedir ald. imden
Hangisine syleyelim? kisi de sar dedim. Bu levhay
bir fotoraf aynen zaptetmi, svire mecmualarmu birin
de byk levha halinde neretmi. Grdke glerim. Bu
da Sinoptadr.
Amerika Muahedesini de imzaladk. ok teessf olu
nur ki, Amerika Meclisi hl bunu tasdik edemedi.
Mustafa Kemal bir telgrafla bizi tebrik etti. Neden son
ra R auftan da bir telgraf geldi. Tuhaf yaz... Hibir mn
kmaz. Tebrik mi? Ne? Anlalmaz. Mustafa Kemale gre
Rauf bunu da bakalarnn zoru ile yazmtr.
Artk Avrupa gazeteleri muahededen uzun uzuday bah
settiler. Mttefikan Trk heyetini methedip, Trkiyenin
diplomatik bir muvaffakiyet kazandn yazdlar. Mesela
Tan (Temps) gazetesi bamakalesinde bilhassa u cmleyi
yazmtr: smet et son collaborateur Rza Nour Ont ripos
te une grande victoire diplomatique Yani smet ve arkada
Rza Nur byk bir diplomatik zafer kazanmlardr.
Bu muahede Trk diplomasisinde Moskova Muahede
sinden sonra yegnedir. Bu devlet galip olduu zamanlarda
da byle lehine bir muahede yapmamtr. Trk diplomatla
r aldatlm veya aa bahii diye devlet menfaatlerini veri-
vermitir. Sonra ise hele inhitat devri muahedeleri pek ar
eylerdir.
Bu muahede u suretle de mhimdir ki, Trkiyenin Pa
diah ve riclinin alt yedi asrdr gelen hatalarn, ylm
mlevves bellarn tasfiye etmi, srtndan atm, onu her
284 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

kayttan kurtarp tamamiyle mstakil ve Avrupai yeni bir


devlet yapmtr.

MUAHEDENN KUSURU

Ancak bu mkemmel muahedenin bir kusuru vardr.


Boaza serbesti verdik, garbi Trakyaya muhtariyet vereme
dik, Yunanllardan tamirat bedeli alamadk, skenderun
Trklerini hududumuz iine alamadk, Musulun halli sonra
ya kald. Fakat bunlar da yapmak mmkn deildi. Sebeple
rini yerlerinde yazdk.
smetin bu konferans esnasndaki rol adeta Heyet-i
Vekile ve Mustafa Kemal ile muhabereye mnhasrdr. m
rn bununla geirmitir denebilir. Asl ile, Frenklerle, bu
nun ancak onda biri kadar megul olmamtr.

VENZELOS DERT YANIYOR

unu da unutmayaym: Son haftalarda Venizelosla


dost olmaya baladk. Yunanla aramzda mhim bir mesele
kalmamt. Bize geldi. Arada ziyaretlerimiz oldu. Venize-
los bize dert dkt. Dedi ki: Bu Frenkler mthi egoisttir.
Beni zorlayp Yunanistan Anadoluya evkettiler. skn
ca bizi brakverdiler. Ne para, ne silh vermedikleri gibi i
te grdnz, Lozanda da diplomatik yardmda bulunmad
lar. Ah, iim doludur. Hatta kfr savurdu. Dedii doru
idi. Frenklerin ii budur. Sade alet edip kendi menfaatleri
ne hizmet ettirirler, sonra brakverirler. Ermenilere de yap
tklar o deil mi? Yunan yalnz Anadoluda krdrmadlar.
Yardm iin Krma da Yunan ordusu gnderttiler. Bol-
evikler bunlar bir nefer kalmayncaya kadar krdrdlar. b
ret, ders olsun. Oh olsun... Yalnz bir nokta var. ngilizler
LOZAN KONFERANSININ KNC DEVR 285

Yunanllara ok yardm ettiler. Onlar olmasa, biz Rumlara


duman attrrdk. Ancak bir noktada Venizelos hakl. En
mhim Yunan menfaatlerine gelince, kendi menfaatleri
iin, bunlar bize veriverdiler. Yani Patrik Messesesi ykl
d, Rumlar askerlie tbi oldu, ilh... Venizelos siyasi yardm
grmediini phesiz bu maddelerin tesir altnda sylyor.
Evet onlara yardm ediliyordu. Bir radde oldu ki, kendi
menfaatleri mevzuubahis oldu (Evvelce sylediim Nikol-
son mracaat) derhal Yunan menfaatini brakverdiler. Yal
nz brakmak deil, Yunanllar cebren raz ettiler. Eh, Yu
nanistana ders ve ibret olsun da Frenklerin sz ile kendini
bir daha atee atmasn.
FRANSIZLAR VENZELOSU KOVUYOR
Venizelosa bir azizlik edelim, Franszlara da arasn
aalm, dedik. Biz borcu altn vermeyeceiz. Siz de verme
yin. Ne duruyorsunuz? Franszlara gidin syleyin! Sa
hih! dedi. Gitmi, sylemi. Franszlar bunu kovmular. Bi
ze imzadan sonra Parise gidip istirahat edeceini sylyor
du. Fransz matbuat bu mracaattan dolay Venizelosun
aleyhine ate pskrdler. O kadar ki zavall Parise gideme
di.
Keyifli bir surette trene bindik. Bizim hududa girdik.
Her istasyonda bizi istikbal ediyorlard. Sirkecide pek b
yk ve hi grlmemi bir istikbal vard. Ben bunlara kar
mazdm. Trenden inmez ve penceresinden bakmazdm.
nk merasim, atafat sevmem. Bir defasnda smet beni
zorla indirdi. Bir tarafnda ben, bir tarafnda Haan yr
dk.
Ben yine evime ekdim. Yine ehremanetinin Perapa-
lasta misafirliini kabul etmedim. Ankara trenine bindik.
Mustafa Kemal de Eskiehirden bindi. Ne konutular bilmi
286 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

yorum. Ben pek yanlarnda bulunmadm. Hatta yine yollar


da istikbale de itirak etmedim. Byle eyleri sevmem. s
met Hasanla iniyordu. Hatta smet bir defasnda bana
Sen de gelsene dedi. Yine gitmedim.
te erefli bir sulh ile gelmitik. Herkes bunda mttefik
ti.
SMET BEN VD
smet Mecliste bir nutuk syledi. Bunda beni methetti.
yi hatrmda kalmam, zabtlarda vardr. Muahedenin drt
te nn benim gayret, dirayet ve bilhassa mukavemetimle
olduunu syledi. Bu kadirinasl gsterdi. Zaten bu sz
Lozandaki Frenk delegelerinin idi. Muahedenin drtte
n Rza Nur yapmtr diyorlard. Methetmezdi, ama
byle malm olduundan etmitir. Bu bir taraftan kt bir
hal idi. Demek benim aleyhime fena bir ey yapyordu. n
k huyu byledir. Kimi methederse ve severse, o esnada
onun kuyusunu kazyor, ona byk bir fenalk hazrlyordun
Aynen Sen byle bir muahedeye imza koydun ya, en
byk eyi yapmsndr. Artk ekil. Yan gel otur! dedi.
Trkiyenin hayatnda pek mhim bir devre olan bu ite
en byk ve en mhim vakalar, muvaffakiyete sebep olan
hadiseler nelerdir, bunlar yapan, mili olan ahslar kimler
dir ve mevzu ile, bu eserimizle anlalr. Bunu isteyenler, bu
eseri okurken batan itibaren o azim ve kurtarc mesud va
kalar ve onlar yapanlar birer birer bir kjda yazsnlar.
Bunlar nedir, kimlerin ne derece dahli ve tesirleri vardr g
rrler.
te sulh oldu bitti. Lozanda muahedenin imzaland
gn de milli kyam, milli hareket, stiklal Harbi, milli sava
da bitti. Ve muvaffakiyetle bitmitir.
TBMM
GZL ZABITLARINDAN
LOZAN MZAKERELER
t: 22.3.1339 c: 3
KNC NKAT (TOPLANTI)
2 Mart 1339 Cuma
NC CELSE (OTURUM)
RES: Reisi Sani Ali Fuat Paa Hazretleri
KTP MUVAKKAT: Ziya Hurit (Lazistan), Necati
Bey(Saruhan)
RES - Celseyi ayorum.
Celse-i hafiye icras hakknda sz Hseyin Rauf Beye
fendinindir. Buyurun efendim.
HSEYN RAUF BEY (cra Vekleri Heyeti Reisi)
- Efendim, mttefiklerin ve heyet-i murahhasamza verdik
leri muahede ve projelerin bundan evvel hafiyen mzakere
sine balamtk. Bu mzakerenin hafiyen devamn teklif
ediyorum.
RES - Efendim celsenin hafi olmasn kabul edenler
ltfen el kaldrsn. Kabul edilmitir.
Geen hafi celseler zapt sabk hulsalarn okutuyo
rum.
1 - ZAPT-I SABIK HULSASI

K YZNC NKAT
27 ubat 1339 Sal
* Forma: 19
290 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

BRNC CELSE
Reis-i Sani Ali Fuat Paa Hazretlerinin taht- riyasetle
rinde bil inikat zabt- sabk hulsas kraat ve aynen kabui
olundu. Sulh projesinin usuli mzakeresine dair mnakaa
cereyan etti ve teneffs iin celse tatil olundu.

KNC CELSE
Ali Fuat Paa Hazretlerinin taht- riyasetlerinde bil ini
kat usul mzakere hakkndaki mzakere kfi grldkten
sonra Saruhan Mebusu Reat Beyle rfakasnn heyet-i veki
le ile mtehassis mebus mavirlerin ayr ayr izahat verme
leri hakkndaki takriri kabul olunarak aramba gn top
lanmak zere itimaa nihayet verildi.
Reis-i Sani Ali Fuat, Ktip Van Hakk, Ktip Kayseri
Atf.
RES - Zapt- sabk hulsas hakknda mtala var
m?.. Zapt- sabk reylerinize sunuyorum: Kabul edenler...
Etmeyenler... Kabul edilmitir.

2 - MZAKERE EDLEN MEVAT


1. Sulh muahedesinin fasl, fasl mzakeresi.
RES - Malm-u liniz son defa kabul buyurduunuz
takririn meali udur: Meclis-i li rey ve fikrini izhar etme
den evvel Heyet-i Vekileyi ve Heyet-i Murahhasamzda bu
lunan arkadalarmz ve mebus ve mavir arkadalarmz
dinleyerek mevzuubahis mesele hakknda kmilen tenvir et
meyi arzu etmiti. Eer msaade ederseniz sra ile evvela
Heyet-i Vekile ve azalarn, sonra heyet-i murahhasay ve
sonra da mavirleri dinleyelim.
HAFIZ MEHMET BEY (Trabzon) - Eski szler duru
yor deil mi?
RES - Duruyor efendim. sterseniz sz alanlar bir ke
re okuyaym.
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 291

SALHA I I iN BEY (Mersin) - Paa Hazretleri bir


sual sormak isterim. Byk fasllar ayr ayr mzakere olun
mayacak m? Yoksa tekm muahedeyi birden mi mzakere
edeceiz?
RES - Efendim Meclis-i li nasl arzu ederse yle
olur.
SALHATTTN BEY (Mersin) - Bendenizin bildiim
byk bir fasl mzakere ederiz ve o fas zerinde efkr te
bellr eder. Yani fas, fasl mzakere edilmelidir. Zan edi
yorum, imdiki mzakere de ilk fas zerine olsa gerek.
RES - Efendim, kabul buyurduunuz takrir Heyet-i
Veke ve murahhasay dinlemek tarznda idi. imdi bir de
fa Heyet-i Vekile ve heyet-i murahhasay dinleyelim.
Rauf Beyefendi; Meclis-i linin kabul etmi olduu bir
takrir vard. Bu takriri Meclis namna takdim etmitim.
Meclis-i liyi, heyet-i murahhasa ve mavirlerin ne yolda
tenvir edecekleri hakknda fikrinizi ltfen syleyiniz.
HSEYN RAUF BEY (cra Vekilleri Heyet-i Reisi)
(Sivas) - Efendim Heyet-i Vekile namna bendeniz ve ge
rekse Hariciye Vekili ve Bamurahhas smet Paa Hazretle
ri noktai nazarmz telhisen arz etmitik. Heyet-i liyeniz
bundan evvel heyet-i murahhasnn azalanm istima buyur
mak istediniz. Faraza hatrmda kaldna gre mliyedeki
izahat Haan Beyefendinin vermesi, arazi meselesini Hari
ciye Vekili ve Bamurahhas Paann izah etmesini arzu et
mi idiniz. Hlasa arzunuzun murahhaslarn izahat vermesi
noktasnda tecelli ettiini zan ederim ve yle hatrlyorum.
Bunun iin msaade buyurursanz bu nkat srasyla izah bu
yursunlar ve mnakaa da srasiyle yaplsn.
SALHA TN BEY (Mersin) - Rauf Beyefendi msa
ade buyurulur mu? Efendim mesele anlalmtr. Bendeniz
bir teklifte bulunacam. Tensip ederseniz yle hareket ede
riz. Muahede byk ksmdr. Birisi idari ksmdr. Die
ri mali ve iktisadi ksmdr. ncs arazi ksmdr. Mali
292 Dr.----------RIZA NUR UN
\
LOZAN HATIRALARI

ve iktisadi ksm uzundur. Teferruatl bir meseledir. Siyasi


ve arazi ksm da iyice mtala dermeyan olunabilir. Fakat
bunlarn hepsinden ehemmiyetli olarak Trkiyenin istiklli
ni gsteren ve ahkm meyyideyi havi olan ekalliyetler me
selesi ve mukavelt gibi birtakm mevaddm ki dorudan do
ruya idari mesaile aittir. Bu hal edilmedike dierleri hal
olunamaz. Ecnebiler kalan Trkiye ne ise, onda bir hukuk,
bir kanun kabul ediyorlar m, etmiyorlar m? Bunu anlaya
bilmek iin evvelemirde idari mesailden alkamz kesmeli-
yiz. Bendeniz evvel oradan mzakere edilmesini teklif edi
yorum. Ondan sonra dier cihetlere geeriz.
HSEYN RAUF BEY (Devamla) - Efendim zat- li
lerinin noktai nazarna gre (mehenk) ta olarak idari me
saili gsterebiliyorsunuz. Baz rfeka adli ksm, dier bir
ksm ise mali ksm ve dierleri de arazi ksm telkki edebi
lirler. Bu itibarla msaade buyurursanz hutut-u esasiye ze
rinde bu meyanda buyurduunuz nokta da dahildir. Sras
gelince onu da mzakere ederiz. Arazi mesailinden balaya
rak mali, adli, iktisadi ilaahiri olarak devam etsin. Bu me
yanda buyurduunuz mesele de dahildir. Onun iin tensib
buyurursanz arazi meselesini iyi ve phesiz hepsinden g
zel olarak smet Paa Hazretleri tenvir buyuracaklardr. s
met Paa Hazretleri arazi meselesini izah buyursun.
SALHATTN BEY (Mersin) - stikll meselesi evve
l mzakere edilsin efendim. Bendeniz maruzatmda belki
fikrimi taraamiyle anlatamadm. ki kelime ile az daha izah
edeyim.
Muahedede evvel anlayacamz ey, Trk milletinin is
tiklli keyfiyetini, ki dahili idare temin edilebilmi midir,
edilememitir? Ne raddeye kadar bunda muvaffak olmuuz
dur? Bu temin olunamam ise bir kar ileri bir kar geri,
bendenizce bu ikinci derecede bir meseledir. Evvela bu ara
zi meselesini hal etmeye karar verirsek, beri taraftaki husu-
sattan emin olmadan yapabilir miyiz? Hayr; onun iin arazi
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 293

meselesi kuvvet meselesidir. Kuvvetimiz varsa t Makedon


yaya kadar gideriz. Kuvvetimiz yoksa geride kalrz. En
esasl temin ve mzakere olunacak ey istiklldir. Bunu m
zakere etmeli ve istikll mutlak eylerden phemiz kalma
maldr. Ondan sonra ancak huzur ve vicdan hissederiz. En
evvel istikllin temin edilmesi lzmdr. Bendenizin ricam
bunu temin ettikten sonra arazi meselesi, ister dier mesaili
mzakere edilmi; hangisi olursa olsun.
HSEYN RAUF BEY (Devamla) - Salhattin Beye
fendinin fikrine hkmet itirak ediyor, vakit kayp etmeye
lim. Bu suretle balayabiliriz.
AL KR BEY (Trabzon) - Bir sual soracam
efendim. Burada verilecek olan izahat ifahen verilecek iza
hattr. Binaenaleyh bu kadar mhim olan izahat zerinden
not tutup meseleyi anlamak ve bunun hakknda imal-i fikir
ederek bir karar verebilmek doru deildir. Elimize verilen
ey yanl tercme edilmi devletlerin verdii mukabil bir
projedir. smet Paann vermi olduu mukabil proje nere
dedir? Bunu evvelce talep etmitik zan ederim ve bugn
eer hkmetin ayrca yapmak istedii bir eyi varsa, bunun
hutut-u esasiyesi nedir? Elimizde grmeliyiz ve ona gre ka
rar vermeliyiz.
HSEYN RAUF BEY (Devamla) - Heyet-i liyeni-
ze ayrca yaplacak bir teklif yoktur. Mzakerede sarih nok-
ta-i nazarmz telhisen arz ettik. Onun zerine zat liniz de
diniz ki bunun u ve u maddelerini murahhaslarnz gelsin
ler burada izah etsinler. imdi hkmet mukabil projeyi he-
yet-i liyenize takdim etti. imdi onun maddeleri zerinde
oynamay kabul buyurdunuz. Olmaz dediniz. te byle ol
du.
AL KR BEY (Trabzon) - Bizim mukabil proje
yoksa smet Paann evvelce verdii projeyi veremez misi
niz?
294 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

HSEYN RAUF BEY (Devamla) - smet Paa haz


retlerinin verecei...
AL KR BEY (Trabzon) - Efendim evvelce Lo
zanda vermi. Lozanda son vermi olduu...
HSEYN RAUF BEY (Devamla) - Msaade buyuru
nuz efendim. Salhattin Beyin teklif buyurduu tarzda m
zakere cereyan etsin. Heyet-i murahhasa ifade ederler. An
latlmayan noktalar istihzah buyurun.
AL KR BEY (Trabzon) - stihzah et, havadan.
HSEYN AVN BEY (Erzurum) - Efendim; bende
nizin anladm yine maksat hasl olmuyor. Yine mkilat
kyor. Msaade ederseniz arz edeyim. Efendim mesele yine
anlatlm olmuyor. Yine anlalmamazlk kyor. Avrupa
dan avdet eden arkadalarmz Heyet-i Vekileye izahat ver
sinler. Heyet-i Vekile bir proje hazrlam. Bu projeyi Avru
paya verecek. Farz ediniz ki heyet-i celile bu projenin mahi
yetini anlamadan bunlara veriniz dedi. Rica ederim, Avru
paya verilecek eyin bizden gizlenmesi mansn anlamyo
rum.
HSEYN RAUF BEY (Devamla) - Efendim gizle
mek yoktur. Yanl tefehhm vardr. Heyet-i Vekile bizden
bir ey isteyebilir. Efendiler biz dinledik. Siz de dinlediniz.
Sizin mtalanz inzimam ettirerek bir proje verelim demi
yor. Hazrlad projeyi vermek iin msaade talep ediyor.
Rica ederim, proje nedir diyoruz? Bize gstermiyor. Proje
bize verilsin, tertip edilen proje iktisat ve istikll-i millimizle
kabil-i tevfik mi, deil mi? Mzakere edilecek budur. Dese
ler ki evet efendiler sizi dinleyeceiz. Yeni proje yapacaz,
anlarm. Bugn yanl yoldan gidiyorsunuz. Beyhude vakit
geiriyorsunuz. Heyet-i Vekile bir fikir edinmitir. Fakat
biz o fikirlerine vkf deiliz. Onlarn anladn biz de anla
yalm. Proje iin bizim de mtalamz almak istiyorlar ba
kadr efendiler. Usl yanltr. Mzakere yanl yoldan ba
lamtr. Projeyi grmeliyiz. Kendilerini tenvir etmeliyiz. Ya
TBMM GZI ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 295

tasvip edeceiz, ya noksanlarn ikmal edeceiz. Bunun ba


ka bir tarifi yoktur efendim.
HSEYN RAUF BEY (Devamla) - Efendim, rica et
tiim ve izahna altm ve heyet-i linizce kabul edilen bi
raz evvel bir takrir verildi. Heyet-i liniz o takriri kabul etti.
Buna gre tertibat alnd, istihzarat yapld. Gerek verilen
mttefiklerin projesi ve gerekse hkmetin dnd nok-
ta-i nazar ait olduu fasllarla megul olan murahhaslar iza
hat verecektir. Bunu kabul buyurunuz. Bu esas zerinde y
ryelim. kisini de istima buyuracaksnz. Fikrinize muvafk
gelmeyen, doru bulmadnz noktalarda itiraz edersiniz.
Tenvir edersiniz. Tashih edersiniz efendim. (Doru sadala-
r) imdi efendim, o yanl bu yanl. Havada konuulmasm
derseniz be gn, on gn daha beklemek lzmdr.
RAGIP BEY (Amasya) - Birok havai eyler baslyor,
onlar da baslsn.
HSEYN RAUF BEY (Devamla) - O havai eylerin
tabna Meclis karar vermitir. Kabul etmitir. O kararnz
veriniz, onu da yle yaparz.
RES - Canm efendim, her murahhas okuyup izah
edecek. Daha nasl yapalm. Rica ederim vaziyet heyet-i ce-
lilece kfi derecede tenevvr etmitir. Meclis-i linin son de
fa usl diye be saat mzakere ettii bir mesele vardr. Bir
takrir kabul etmisinizdir. Eer heyet-i celile kabul ettii bu
takrir birden baka bir ey istiyorsa o bakadr. (Hayr sesle
ri) Yani ekil budur.
HSEYN AVN BEY (Erzurum) - Hkmetin tertip
ettii projeyi tanmyoruz. Hkmetin mukabil teklifi yok
mudur?
HSEYN RAUF BEY (Devamla) - Maliye murahha
s balayacak.
NEET BEY (Kngr) - Heyet-i liye kabul etti ki
296 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HAT1RAIARI

memleketin idari meselesinde...


RES - Rza Nur Beyefendi izahat verecek.
RIZA NUR BEY (Sinop) - ptida ekalliyetler hakkn
da Heyet-i murahhasann dinlenilmesi arzu buyuruldu. Ben
deniz btn ilerle megul olduum gibi, yedi kadar mesele
ile daha ziyade megul oldum. Tali komisyonlarda bunlar
serdettim. Bunlar arz edeyim.
Bendenizin izahatm en ziyade uratm meseleler
zerinde olursa daha vazih malmat ita etmek imkn ola
caktr. Tabiiyet; ekalliyetler, mesail-i shhiye, rehineler, Yu
nanllarn memleketimizin her tarafnda sivillerden toplayp
gtrd ve akibeti bizce mehul olan kimseler ve Yunan
elinde bulunan saray harbiye meselesi. Bir de saray har
biye ikamet meselesi, bir de adli kapitlasyonlar ve afvi
umumi mesaili, ki o da her muahedeye girmesi mutat olan
bir bahistir. Bu meseleye girmezden evvel ufak bir ey arz
edeyim. Oraya gittiimiz zaman karmzda btn cihan
bulduk. ngilizler kendi mttefiklerini ve harp zamannda
kendileriyle beraber hareket edenleri ve ondan sonra Ame
rika, Japonya gibi uzak olanlar. Daha sonra Avrupada ne
kadar devlet varsa onlar ve ondan sonra da Ermeniler, Kel-
dani ve Asuriler. Bilmem ne diye bu takm devletleri olma
yan cemaat tekil eder. nsanlarn hepsini getirmiler ve
hepsini nnze srmlerdir. Mthi bir cephe gstermi
lerdir ve bunu Lord Curzon da ikide birde gstermitir: te
gryorsunuz ya eliyle gstererek -karnzda bir cebhe-i
mttehide v a r - , demitir. unu syleyeyim ki karmza bir
cihan kffar kmtr ve bizi daima byiece tehdit etmiler
dir. Her bahsi olduu vakitte mnakaa byk bir cidal, b
yk bir harp halini almtr. yle ki sinirlerim tahamml
son dereceye geldi. G tahamml ettim. Hlasa g bir ey
idi. H er trl vastaya mracaat etmiler, her ey yapmlar
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 297

dr. En nihayet bu mesaili de birletirmilerdir. Hepsinde yi


ne birden zerimize hcum etmilerdir. Biz her hcumlarda
her meselede bunu nimet olarak syleyebilirim ki mukave
metin imkn- azimesi ne ise gstermiizdir. Bu da zan ede
rim grlmtr. Gazetelere o kadar tereuh edememi
tir. Bu ilk eyimizde yle oldu. Sahai harbiye tebih ederse
niz karmzda bir cephe vard ve biz ilk hatlarn almz, di
yebiliriz kendimizce. Fakat ikinci bir hat ikinci bir devre gel
miti. Ona diyorlar ki idarei mutavassta (rejim..) vardr. Ya
ni bir devrei mntakile diyebiliriz ki, yle bir hatta orada te
sadf ettik ve onunla da uratk. nk byle eyler olma
sayd evvel bizim nmze Sevr Muahedesi ile kmlard
ve hatta yalnz Sevr deil, daha baz maddeler ilve etmiler
ve karmza yle kmlard. Bu hal bitmitir.
kinci devrede baka bir ey kartmlar. nk diyor
lar ki; biz daima mstakil bir millet olarak, bir devlet olarak
yaayacaz. Milletin azmi katidir. Baka trl olmaz. O is-
liki siyasi mi olacak, iktisadi mi olacak hepsini istiyoruz.
Baka trl aresi yoktur demiizdir. O vakit baktlar ki bir
suretle olmad, dediler ki; devrei mntekile olsun, baka tr
l olamaz, birdenbire bu hele geilemez, demilerdir. Biz de
geilir, dedik. mcadeleye dayanm kalmt ve bundan
iieri gidememiizdir. Ne kadar rpnd isek de, didindi isek
de olmamtr ve nihayet bize bir muahede projesi vermiler
dir ki onun iinde ksm mevat vardr. Bir ksm iki taraf
a halle iktiran eden, bir ksm da her iki tarafa mnakaa
da, muallakda kalandr ve bir ksm da hi bilmediimiz, im
za edeceksiniz diye elimize verilen mevattr. Biz de baktk
ki baka trl hibir imkn yoktur. Vastamz, her eyimiz
tkenmitir. Ve zaten onlar gitmeye de hazrlanmtr. Biz
de o halde brakp buraya gelmiizdir. Onun iin arz ediyo
ruz ve burada malm olduu vehile onlarn bize verdii
298 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

projede tadilt yaplmtr. Bizim amal-i millime muvafk


bir surette yaplan bu tadiltla Meclis-i linizin karsna gel
dik. (Aferin sesleri).
AL KR BEY (Trabzon) - Mukabilini verdikten
sonra geldiniz.
RIZA NUR BEY (Sinop) - Hibir ey verilmemitir,
gnderilmemitir. Meselenin ekli budur. Bir taraftan da
bir tadilat yapmz, arz ediyoruz, hkm szindir.
AL KR BEY (Trabzon) - Ba murahhas vermi
tik demiti, zarar yok.
SIRRI BEY (zmit) - Bir sual soracam. (Hepimizin
suali var sesleri).
RES - Tamamiyle izah etsin ondan sonra sual soru
nuz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Efendim, burada proje
deki sray takip edebilmek iin tabiiyetten balayalm.
Tabiiyet meselesi Trkiyeden tefrik edilen akamda ka
lan ahalinin tabiiyeti meselesi, ki zaten her muahededen
sonra yaplmak mutatdr. Bu ahalinin tabiiyeti ne trl ola
can gsterir, ksm, ki bunda halka hakk- hyar verilmi
tir. 18 yanda efzun olanlar iki sene zarfnda hangi tabiiyeti
isterlerse o tabiiyete girer. Zaten umumi ve her yerde yap
lan bir eydir. On sekiz yandan aa olanla r aile reislerine
tbi bir eyi iktisap eder.
Burada bir ey ilve etmilerdir. Filistinde ikamet eden
Yahudiler meselesi, ki bize taallk eden bir mesele deildir.
Esas ruhu bundan ibarettir. Bundan baka bir ey yoktur.
Ekalliyetler meselesi: En etin ilerimizden birisi bu
dur. nk btn Hristiyanlk lemi; Mslmanlarn zir-i
idaresinde olan Hristiyanlarn idaresine ehemmiyet-i azi-
me atfediyordu. Bu hususta mttehiden hareket ettikleri gi
bi, mevcut murahhaslara byle hariten delegeler, cemaat
TBMM GZ. ZABITLARINDAN LOZAN M L /A K TR T IT R 299

ler, sonradan dnyann her tarafndan telgraflar yayordu.


Mesela Amerika'dan 5 milyon Hristiyan namna telgraf ge
liyorsa. mesela btn ngilizlerve ngiz kiliseleri oraya telg
raflar yadryorlar, papazlar gnderiyorlar. Oras byle pa
pazlarla vesairelerle dolmu idi. Biz iptida ekalliyetler huku
kundan kanmak istedik. Byk komisyonda byle bir ey
kabul etmek istemedik. Byk bir kyamet kopardlar. Hal
buki bu bizim talebimiz Misak- Milli'nin talebinden de faz
la idi. nk Misak- Millinin beinci maddesinde ekalliyet
lere... Bundan evvel Avrupa devletleri, ki muharebelerle
kendi mttefikleri arasnda ve yahut dvel-i mtelife ile
sonradan teekkl etmi olan Avrupa'da Polonya, ekoslo
vakya gibi onlar beyninde yaplm olan ekalliyetler mesele
si vardr ki, o da bizim tarafmzdan kabuln mutazammn-
dr. Beinci maddede neler varsa kabul, hepsi kabul muta-
zammndr. O halde buraya girdik, bu ekalliyetler hukukun
da grdmz bu maddeler yeni projede deimemitir.
nk biten mesadendir. O muahedelerde neler varsa on
lar mevcuttur. Hatta bir ksmn da karabilmiiz. Fakat on
dan sonra katiyen bir ey kabul etmemiizdir. steder, faz
la olarak Cemiyet-i Akvamdan bizim memleketimize bir se
fir gndersinler. Bu sefir, diplomat sefirler ne gibi muafiyeti
haiz ise, o muafiyeti tamamiyle haiz olsun ve memlekette
gezsin, dolasn, tefti etsin ve ona gre icraatta bulunsun,
deder. Bunu katiyen kabul etmeyiz dedik ve pek cidali mu
cip oldu. Birka buna mnhasr kald. Nihayet bunu kart
tk.
Sonra askerlik meselesini soktular ki aralarnda byle
bir ey yoktu. Kendi aralarnda mevcut olan muahedat-i bey-
nelmilliyede byle bir ey yoktur. Hepsinin askerlii vardr.
Fakat bizim iin olmaz dediler. Sebebi nedir? diye sorduk.
Nihayet bunu da sylediler, ki siz amele taburlar yapars
nz, geri gnderir ve kesersiniz. Biz, dedik kesmeyiz. Amele
300 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

taburlarn Hristiyandan deil Mslmandan da yaparz.


Amma memleketin vesaiti Avrupa gibi deildir. Hastalk
kar, lr. Sonra peki yle olmazsa ayr taburlar yapnz dedi
ler. Hayr olmaz, dedik. Hiyanet ederler, zaten birok hiya-
netleri vardr. Olmaz dedik. Dediler ki Avrupa efkr- umu-
miyesi bununla Avrupa Hristiyan lemi ve Mslman le
mi birbirlerine snrlar. Mslman ve Hristiyan memleket
te karde gibi olurlar. Biz dedik ki, byle olmaz. Bir klada
yaarlarsa o vakit karde gibi olurlar, dedik. Nihayet asker
lik meselesi iin Venizelos bir teklifte bulundu. Buna o ka
dar ehemmiyet verdiler ki, hatta bu mesele birka celse tut
tu. Byle muallakda be alt mesele kalmt. Onlar arasnda
yine mnakaa ve mbareze olmutur. Venizelos en nihayet
demiti ki, hakk- siyasi en byk bir hakdr. Ekalliyetler si
zin memleketinizde intihab hakkndan nezedilsin. Biz de
dik, ki onlar da vatandatr. Vatandalar hakk- siyasiye ma
lik olmaldr. Nitekim askerlik'de byledir. H er hak mte
rek olmaldr. O da kalsn, askerlikte kalsn dedik. Onlarn
maksad bunu da ileri srerek askerlikten kurtarmak istiyor
lard. Onlar iin -tabiri caiz ise- askerlik bir umac gibi bir
eydir. Komisyonda bu mnakaa esnasnda demitim ki
efendiler bu dnyada olamaz, bir memleketin efradnn bir
ksm Hristiyan diye askerlie gitmesin, Trk gitsin, onlar
ticaret etsin. Onlar ticaretini gaib etsin. Berikiler, zengin ol
sun, hatta unu dahi syledim ki bir ksm ailelerinin yann
da bulunmasn, dierleri ailelerinin yannda bulunsun ve o
cuk yapsmlar.
TUNALI HLM BEY (Bolu) - Evvel bunu syleme
niz lzm gelirdi (Handeler).
RIZA NUR BEY (Devamla) - Burada bir de Patrikha
ne meselesi mevcuttur. (Askerlik neticesi ne oldu sadalan).
Askerlik neticesi; askerlii onlara da temil etmiizdir. As
TBMM GZl. ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 301

ker olacaklardr. Hatta stanbuldaki Rumlar icabederlerse


Vana gidip askerlik edeceklerdir. (ok gzel sesleri). Pat
rikhane meselesi u suretle olmutur.
MEHMET KR BEY (Karahisar arki) - Rza
Nur Bey daha mhim olan...
RES - Msaade buyurun, sizden evvel kii vardr.
MEHMET KR BEY {Karahisari arki) - Sual so
racam, hal-i mnakaada olan ve hal edilmeyen meselele
ri sylesinler.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Heyet-i celile kabul
ederse ekalliyetler meselesi hal edilmi eydir. Onu izah edi
yorum. u halde sylemeyeyim. (Hayr, hayr sesleri) Patrik
hane meselesi, bu da ulvi bir mesele oldu. Byk mnakaa-
t mucib oldu. Heyet-i ceie bir ki burada heyet-i celilenin
hatta hkmetin hatrna bir Patrikhane meselesi gelmemi
tir. Bunu biz ihdas ettik. Bazen bir ey istemediimiz halde,
bize lzumu olmad halde mahsus icat ettik, ki onunla da
bir ey alalm. Frenklerde unu grdk ki bir pazarlk zihni
yeti vardr. unu sylerim ki Yahudi yazarl yaparlar ve in
sann gbeini atlatrlar. Onun iindir ki byle byle eyler
ihdas ettik. Bunun zerinde de kzlca kyamet koptu. Artk
btn gvurlar ey etmilerdir. Bunun iin tehdit etmiler
dir. Bizi Romanya tehdit eder, harp tehdit eder, bilmem
Amerika tehdit eder, hepsi yapyorlard. Bu mesele biliyor
sunuz ki bu mnakaat esnasnda ekalliyetler meselesinde
birok asrlardan beri gelen Patrikhanenin imtiyazat mez-
hebiyesi meselesi vardr. Arz ettiim beynelmilel muahedat-
ta olmayan derecede bu imtiyazat mezhebiyeyi ifa etmek
ve hem tediden ifa etmek istiyorlard. Yunanllar da bunu
iddetle arzu ediyorlard. Bunun iin ok alyorlard. Hal
buki bu bizim iin esas meselelerden idi. Halbuki biz Patrik
hanenin btn tevabii ile memleketten kp gitmesini tek
302 Dr. RJZA NUR UN I,OZAN HAI1RAIARI

lif ettik. Nihayet birok mnakaattan sonra, biliyorsunuz


ki; Patrikahanede siyasi, idari, adli, dini vazaif vard. Asr
lardan beri gelir mahkemeleri vardr. Bir papaz bilmem ki
mi mahkm eder ve hkmete tebli eder. Hkmet de ic
ra eder. O kadar vahim bir meseledir. Patrik gelir, vezir ma
kamnda askerimiz ona selm verirdi. Bunlarn hepsini kal
drmak istedik. Fakat bsbtn Patrikhaneyi kartmak
mmkn olamad ve btn ngilizler, kiliselelerinin tazyik
stresi altnda bunu kurtarmak isteder ve bizzat bu mesele
hakknda da mracaatta bulundular. mtiyazat- mezhebiye
meselesi ancak bizim iin mhim olduundan buna muvaf
fak olduk. Bugn Patrikhanenin dini bir hassasmdan baka
hibir eyi kalmamtr. Muhakeme bilmem ne yapamaya
caktr ve siyasi bir mesele ile uraacak olursa hudut harici
ne atabileceiz. Asrlardan beri bu devlet ve millet aleyhine
btn Rumlar tevik etmek gibi idareye karmak maha-
kim filan gibi bunlar kaldrdktan sonra zaten hkm kal
mad. Bu gn adi bir ky papaz haline gemitir. Bir sfat-
resmiyesi kalmamtr.
ETHEM FKR BEY (Mentee) - Hl sefirler gnde
riyor.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Halen muahede mev-
ki-i icra-y meriyete konmamtr. Ve stanbulun ahvali ma
lmdur. Byle olmazsa hepsini bir gnde hal eder bitiririz.
Bizi bu noktada srar etmemeye yani harice kmamasna iz
har etmemee mecbur etmitir ki fakat mesele dew zaten,
Patrikhane gider de Aynaroze oturursa idare aleyhimize fa
aliyette bulunacana phe yoktur. Fakat penemizin altn
da bir papaz gibi stanbulda her eyden tecrit edilmi bir
halde en gzel bir tariftir. Bu mesele de bu suretle hal ol
mutur.
OSMAN BEY (Kayseri) - Patrikhane unvan kalyor
mu?
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 303

RIZA NUR BEY - (Devamla) Hatta biz bunda baka


ekilde de dndk, bir piskopos halinde olsun ve bylelik
le kalmtr. Efendiler her trl evsaf gittikten sonra hibir
meziyeti kalmamtr. Penemizin altnda zebun bir halde
kalacaktr.
Bu mesailde malm Ermeni yurdu meselesi vardr. Bir
gn mzakere esnasnda, mzakerenin nihayetinde reis teb
li ediyordu ki, gelecek itimaimizde Bulgar heyetini dinle
yeceiz. O celsede bendeniz de bulunuyorum. Derhal phe
hasl ettim. Bulgarlarn ne ii var? Bu gibi mesailde akalli*
yet bilmem ne filan. Memlekette Bulgar yok, bunun netice
sinde mutlaka arazi gelecektir. Kabul etmedim. brgn ba
na bir ruzname gndermiler ve onu iki celse yapmlar. O r
tasnda sigara imek vesaire gibi. Birincide protesto etmiiz
dir. Katiyen kabul etmeyiz ve dirilenemez, dinlenirse hususi
mahiyeti haizdir. Zabtnameye geemez, ylece kalr dedik.
Fakat onlar entrika yapmlardr. Onlar getirecekler birinci
de ben bulunmazsam zarar yok, kinciye gideceim, kinci
de getirecekler zabtnameyi imza ettirecekler. Zabtnameye
de geirecekler. Hepsini yapacaklar, sonra bir de baktk ki
Bulgar, Ermeni ve hi de hatrmza gelmeyen Keldani ve
Asuriler var, onlar da yurt isterlermi. Bulgarlar da Trki
yeden vaktiyle muahede mucibince mbadele edilmi olan
Bulgar ahaliyi geri getirmek isterlermi. Katiyen kabul etme
dik. Bulgarlar hususi surette de uratlar, kabul etmedik.
Byle bir eyi siz sylemeyiniz. Trkiyeyi, Trkleri bu gibi
haller sizin aleyhinize sevk eder. Halbuki Trkler sizinle id
detle dostturlar ve Trklerin dostluuna muhtasnz. Byle
eyler yapmaynz, demitim. Nihayet Bulgarlar, Ermenile-
ri ve Asurileri, Keldanileri kendileri dinlemilerdir. Biz de
bu hususu protesto etmiiz ve malm eyleri vermitir. O su
retle Ermeni yurdu meselesi bitmitir ve kaldrlmamtr.
304 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

Asuri, Keldani tabiatiyle bitmitir. Bulgarlarn metabilatma


da tabii ehemmiyet verilmemitir, onlar da atlmtr. Bura
da nazar- dikkatinizi bir eye celbetmek istiyorum. Malm
dur ki Hristiyanlar asrlardan beri gah Rusyann, gah Avus
turyann, gah ngilterenin gah unun bunun Avrupann
Trkiyeye mdahalesi iin bir sebep tekil etmitir. En m
him bir meseledir ve bununla ie girimilerdir. Bununla bu
gne kadar bizi paralamlardr. Bununla bir mesele ihdas
ettiler ve hakikaten evvelce yaplm olan muahedeler de y
le rki, dini, li&nidir. Biz iddetle buna hcum etmiiz ve
bunun iin harp de olur, her ey de olur demiizdir. Bunun
zerine ok uralmtr ve nihayet en son eylerin de biz o
noktay daima geerek, nihayet o tabiri kullanmayarak gayri
mslim diyor idik. En nihayet tekrar mnakaalardan sonra
bunu hal edebilmiizdir. Orada daha ziyade gzmz al
mtr. Ekalliyetler hukuku, Hristiyan ile de mtekabil ol
sun diye srar ettikleri vakit de Srplar o derece iddet gs
termilerdir ki gznz yine mi Belgrada diktiniz. Yine
Mslmanlar m ayaklandracaksnz ve sonra da demiler
dir ki, Bosnada Bonaklar vardr. Onlar da Mslman, Srp
kanmdandr. Onlar himaye edeceiz. ngilizler, maalesef,
lakrdlar arasnda itiraf etmilerdir. Biz de Abazalan hima
ye edeceiz. nk onlarla beraber altk, demilerdir ve
onun iin zan ediyorum ki bu muvaffakiyetimiz en byk
muvaffakiyetlerdendir. Gayri mslimler her eye parmak
takmak istiyorlard. Bu da memleketi paralamak iin en
emin vastalar idi, ki asar- slife bunu gzelce gsteriyor
Efendiler, bunun ilk maddelerine bakarsanz Hristiyan, ya
ni gayri mslim ekalliyetlerin siyaseti, mal ve bilmem ne mu
hafazas taht- tekellftedir. Umumi tabirlerdir. Her yerde
olan bitenlerdir. Hatta bizim Kanun-i Esasimiz de vardr. Li
san, rk, mezhep hepsi serbest diye kayt vardr. Ayn huku
TBMM GZL ZABI TLARINDAN LOZAN MZAX1:RP,LER 305

ka malik olmak Mslman tebaa gibi ayn eylerdir.


OSMAN NUR BEY (Bursa) - Memuriyet almak fi
lan gibi.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Memuriyet almak,
mektep meselesi hemen her yerde yapmak istiyorlard. Li
san meselesi iin de bir kyde ekseriyet-i azimeleri olursa, o
vakit kendi dillerinde mektep aabilirler kaydn koymular
dr.
Sonra mahkemelere mracaat iin de kendi dilleriyle
tahriri ve ifahi mracaat edebilecekler ve bu her muahede
de byledir ve bunun tahriri olan eklini biz kaldrdk. n
k adam lzm, bmem ne teevvat mucib olacak. Biz bu
nu ancak ifahi ekilde brakabildik.
Sonra, burada kiliseleri, havralar himaye vardr. Hk
met himaye edecek ve kimse tecavz edemeyecek ve bunlar
da zaten mevcut olan eylerdir. Bu da ayndr. Kanun-i Esa
simizde olan eydir.
Bundan sonra gayri mslim tabiri geliyor. Trkiye ahali
sinin kffesinin 37nci maddede tevellt, rk, lisan, tefrik-i
mezhep etmeksizin himayeyi taahht eder. Btn Trkiye
ahalisinin emniyet ve asayii ve gerek hususi surette emni
yet asayii beldeyi muhil olmayan btn edyani, ki biz emni-
yet-i umumiyeyi biz vaz etmiizdir. Bakasnda yoktur. Me-
zahib ve itikadatn serbesti-i icrasna malik olacaklardr. Bu
eskiden beri Kanun-i Esasi e mkellef olan eylerdir. Gay
ri mslimler; ekalliyetler, Trk tebaaya tatbik edilen ve
Trk hkmeti tarafndan mdafaa-i milliye veya asayi-i
umumiyenin muhafazas iin memleketin her tarafmdan ve
ya bir ksmnda ittihaz edilen tedabirden sarf- nazar, seyr-i
sefer ve muhaceretten tamamiyle istifade edebileceklerdir.
Ha; burada unu arz edeyim, vaka seyr-i seferi ve muhace
reti koydurdular. Bu hrriyete malik olan ve u ilk fkralarla
* Forma: 20
306 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI,

taht* kefalete alnan insanlar bu hakka maliktir. Memleket


ierisinde herkes serbest hareket edebileceklerdir. Sonra d
arya muhaceret edebileceklerdir.
Biz buna yukarda emniyet ve asayi-i memleket kayd
n koyduk ki isterse hkmet bu suretle bunlar men dahi
edebileceklerdir. Fakat biz muhacret iin daha ziyade raz
yz. Gitsinler ve gitmeleri bizim istediimiz eydir. Onun
iin bu da bu suretle olmutur.
MER LTF BEY (Amasya) - Hariten muhace
ret var mdr?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hayr, bu o deildir.
Bir emigrafien, bir de immigration eyleri vardr. Bunlarn
manlan hariten dahildendir ve bunun Srbistanla, Ro
manya ile mtekabil olmas, nk biz btn mzakeratta
bir ey anladk. Biz onlara bir hak veriyorsak onlar da bize
bir hak versin. Srbistan ve Romanya iin de bunu istedik.
Onlar da ikna etmilerdir. Fakat onlarn bizden evvel Avru
pa devletleriyle yaptklar hukuk, ekalliyetler hukuku vardr.
Oradaki Mslmanlarn hukuku o vehile Rumlar da bize
byle eyler tayin edelim diye uramlardr ve bunu bir
mesele yapmlardr. Madem ki bu hukuk orada vardr. Biz
Yunanistanla bu hukuku mtekabil yaptk, ki bu son fark
drdnc maddededir. imdi efendiler, bu ekalliyetler me
saili en mhim meseledendir ve misak- millimizce kabul
edilmitir. Kabul etmek istemediimiz zamanlarda misak-
millimizi gzmze dayamlardr. Biz de kabul ettik. Fakat
mevcut olanlardan daha azdr. Ve yle de olmasa mbade-
lei ahaliyi kabul ettik, cebri olarak. Ekalliyetler kalmayacak
tr. Yalnz stanbul mstesna olmak zere... (Ermeniler ses
leri) Fakat arkadalar ka Ermeni vardr. (Yahudiler sesle
ri) stanbulda otuz bin Yahudi vardr. (Grltler) Musevi-
ler malm, nereye ekilirlerse oraya giden insanlardr. Tabii
TBMM GZL TABI' 1"1A RJ ND AN LOZAN MZAKERELKR 307

olmasalard daha iyi olurdu derdim.


AL SAP BEY (Urfa) - Ermeniler aff umumiden
sonra gelmeyecekler mi?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Efendiler, sonra Erme-
nilere bir yurt istediler. Ermenilere biz yurt vermedik, ok
mnakaat ve mnazaatta bulunduk. Trkiyede bunlara
yurt olamaz, dedik. Kimisi Kilikyada kimisi Vanda dedik
hepsini attk. Baktlar ki olmuyor, mzakereyi be kabul et
miyoruz. En sonra dediler ki, bunlar Protestandr ve bunlar
gelsin dediler. Olamaz ve onlar da gelmeyecektir, dedik.
Sonra mbadele ile gidecek olan Rumlar da gelemeyecek
tir. stanbulu mbadelede hari tutmaya ok altlar. Biz
de Garbi Trakyay mbadeleden ihra etmek iin bunu ka
bul ettik. Fakat birok artlarda. btida stanbul hududunu
izmek isteder. atalcamn hududundan, enin bilmem
nesinden, velhasl byle byk bir hudut. Biz bunu ehrema
neti hududuna indirdik. Ona da tuttular imendifer yn de
Caddebostann da hudut olduu halde, ehremaneti hudu
dunu isteder. Maltepeye kadar Kartaltepeye kadar olsun.
En nihayet onu da kabul etmedik ve ihra ettik ve u art
da koyduk; ki hariten Anadoludan baka yerde stanbula
ne kadar sonradan gelmi Rumlar varsa onlar da mbadele
ye tbidir dedik. stanbulda 200-250 Rum varsa, bilmiyo
rum nasldr. Zannediyorum ki onlarn da drtte biri onlar
dan kp gidecektir. Nihayet onlar gidip de bir daha geleme
yeceklerdir.
HAFIZ MEHMET BEY (Trabzon) - Bunda sarahat
yoktur.
SALHA 1'llN BEY (Mersin) - Musarrah m?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Zabtnamelerde okur
sanz orada vardr. Ksmen burada olmaz, bunun tafsilt za
btnamelerde vardr. Zabtnameler mevcuttur.
308 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

AL KR BEY (Trabzon) - Nerededir?


DURSUN BEY (orum) - Hani ya nerede?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Bilmem ki bunlarla bu
raya nasl gireceiz. Bir ay tetkik etmeli, tasnif yaplmam
bir ey deil ki sulh olsun yaplacaktr. Hatta Patrikhane ey-
sinde Lord Curzonun beyanat vardr. Mahsus yaplmtr.
Byle idari, siyasi eylerinden evsafndan tecerrt etmesi
iin o zabtnamede mndemitir. Bu gibi eyler de zabtna
melerde vardr. Ekalliyetler meselesi de budur.
SIRRI BEY (zmit) - Bu bahse ait suallerimizi sora
lm.
RES - Efendiler, bahis hakknda sual soracaklar.
ATIF BEY (Bayazit) - Beynelmilele ait krk nc
maddede bir ey vardr. Onu izah eder misiniz?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Evet bu yledir ki, bun
dan mevcut olan muahedatta beynelmilel mahiyeti haizdir.
Ekalliyetlerin hukuku beynelmilel karar altma konmutur.
ekoslovakyann, Srbistan'n, Yunanistan ve Polonyann,
Romanyanm, Bulgaristann bilmem nenin hakknda yaptk
lar btn muahedat da beynelmileldir. Ve bunlar nakzede
cek kanunlar yapamaz kimse. Bu beynelmilel muahedat
byledir. Onun iin biz bunu ihra edememiizdir. nk
misak- millimizde de o beynelmilel muahedat kabul etmi
izdir.
AL SURUR EFEND (Karahisari arki) - Paam,
beyefendinin izahat bitmeden suale balanmasn rica ede
rim.
RES - Bahsi bitirmitir efendim.
AL SURUR EFEND (Karahisari arki) - Ekalliyet
ler bahsini ikmal etmedi.
RES - Ekalliyet bahsini bitirdi efendim. Efendim bir
ey arz edeyim, arzu buyurursanz Rza Nur Beyefendi tek
TBMM GZL ZABT ARINDAN LOZAN MZAKERI-LTR 309

mil fasllarnn izahatn ikmal etsinler. Onu sonra sualle ya


palm. (Hayr sadalar) O halde byle bahis bahis yapalm.
(Bahis bahis sadalar) yle ise Srr Beyin suali vardr.
SIRRI BEY (zmit) - Beyefendi buyurdunuz ki bize
binnetice proje verdiler. Bu proje ksmdr. Birisi mteka-
bilen kararlanmt, dieri muallakta kalmt. Dieri ise hi
mevzuubahis olmamtr ve ondan sonra aramzda hibir
ey cereyan etmedi. Braktk geldik, buyurdunuz. Halbuki
biz resmi ve gayriresmi bir surette mkellefiz ki proje veril
dikten sonra heyet-i murahhasamz hareket etmezden evvel
mttefiklere bir mukabil proje verilmitir. Mevzuubahis
olan mesailin bazlarm kabul etmek, bazlarn ret eylemek
suretiyle bize bu mesele aynen Heyet-i Vekile tarafndan
tebli edilmitir. Halbuki zat- lileri bundan haberdar deil
siniz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Nasl haberdar dei
lim. Haberdarm.
SIRRI BEY (zmit) - Buyurmadnz burada.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Bana taallk eder bir
mesele deildir. Sualler ekalliyetlere ait deildir. Heyet-i ce-
lile fasl fasl mzakeresini kabul etti.
ATIF BEY (Bayazt) - Reis Paa msaade buyurur
musunuz?
RES - Size sz vermedim.
ATIF BEY (Bayazt) - Yalnz demek istediim Rza
Nur Beyin szn tamamen bitirsinler de...
RES - Efendim, heyet-i celile Rza Nur Beyin fasl fa
sl izahat vermelerini ve her fasln izahndan sonra irad- su
al olunmas hususunu kabul etti. Binaenaleyh ekalliyetler
hakknda sual sorulacaktr.
RIZA NUR BEY (Devamla) - unu kabul ederiz, bu
nu kabul etmeyiz, diye sonunda sylemitik. Fakat kabul
edeceimiz eyler zaten kabul edilmi akamdr. Mesele
bundan ibarettir.
310 Dr. RIZA N URUN LOZAN HATIRALARI

SIRRI BEY (zmit) - Daha var szm.


RES - Ekalliyetler hakknda m?
SIRRI BEY (zmit) - Evet. Beyefendinin verdikleri ce
vap bendenizi ikna edememitir.
Sonra ikinci sualim: Garbi Trakya Mslmanlarn gs
terdiniz. Halbuki bu mesele sarahaten Misak- Milli ahkm
n ihll ediyor. nk Trakya Mslmanlar serbest bir su
rette reylerini izhar ettikten sonra, mukadderatn tayin ede
ceklerdir. Yunanistana kalm ve vaziyet-i hukukiyesini ka
bul etmi bir memleket deildi ki, onlarn mbadelesini s
tanbul Rumlarna muadil gsterebilesiniz. Binaenaleyh bu
suretle misak ahkmn ihll etmi oluyorsunuz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - zah edeyim. Bu suret
le Misak- Milli ahkmna muarz muhalifi harekette bulu
nulmamtr. nk bunlar mbadeleden hari tutulsun de
mek, esasen orada kalsn demektir. Bunun iin konulmam
tr.
SIRRI BEY (zmit) - Garbi Trakya Mslmanlarnn
stanbul Rumlarna muadil tutulmas hakkndaki verdiiniz
cevap dahi bendenizi ikna etmedi. Ekalliyetlerin hukuku
hakknda beynelmilel bir surette kabul edilmi esasatn ma
demki bizim tarafmzdan hibir suretle ihll edilmemesi
merut idi. Bilmukabele kalacak Mslmanlar hakknda hi
bir surette takyit edilemeyecek bir madde bulunmalyd.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Efendim son maddeyi
okursanz diyor ki...
SIRRI BEY (zmit) - Okudum.
RIZA NUR BEY (Devamla) - O madde mucibince i
bu fasl ahkmyla tarafmzdan teslim edilen hukuk Yuna
nistan tarafndan ekalliyetler hakknda teslim edilmitir.
Kendi arazisi dahilinde bulunan Mslmanlar hakknda ka
bul edilmitir. Btn bu hukuk beynelmilel olmakla Yuna
nistan da kabul etmitir.
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 311

SIRRI BEY (zmit) - Srbistandaki Mslmanlarn


adedi Yunanistandaki Mslmanlarn kat kat fevkindedir.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Srbistan bundan hari
kald, Srbistan meselesi hari kald. Sual Yunanistandadr.
SIRRI BEY (zmit) - Beynelmilel olmas itibariyle arz
ediyorum.
RIZA NUR BEY (Devamla) - te bu beynelmileldir.
nk bu maddede sarahat vardr. Dikkat buyurursanz g
rrsnz, ekalliyetler hakknda ne kadar mevad varsa Yuna
nistana amildir. (Muvare oluyor sesleri)
RASH EFEND (Antalya) - Sualden bir netice kma
yacak. Suali brakalm da sz syleyelim.
RES - Efendim fasl hakknda sual soruyorlar, anla
madklar noktalar izah ediyorlar.
DR. MUSTAFA BEY (Kozan) - Sual sordu, cevabn
ald. Mnakaa etmekte ne man vardr?
SIRRI BEY (zmit) - Hata m ettik beyefendi?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Yunanistandan getire
mezler.
NEET BEY (skdar) - Getirirlerse kuvve-i teyidi-
yemiz nedir?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Kuvve-i teyidiyemiz,
Patrikhane. Byle bir ey yapt takdirde tutup kolundan d
ar atmaktr.
NEET BEY (skdar) - Msaade buyurunuz efen
dim, daha evvel bunun ifa edileceini...
RIZA NUR BEY (Devamla) - Muahedeye byle bir
ey girmemitir. Muahedeye byle bir madde koydurmadk.
NEET BEY (skdar) - Msaade buyurunuz var
dr.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hayr yoktur. Yani bey
nelmilel ahdi bir tarzda sokturmamzdr. Bunu dnm
zdr.
312 Dr. RIZA NUR'UN LOZAN HATIRALARI

NEET BEY (skdar) - kinci sual: Buyurdunuz ki.


kylerde ve kasabalarda ekseriyet tekil edecekleri halde
mektep aabilecekler ve kendi nokta-i nazarlarna gre ted
risat yapacaklardr. Bu kayt konmasa mteferrik surette
kylerde bulunmasm bunlarn kylerde ve yahut kasabalar
da tecemmuunu teshil edecek. Bu, tehlike tekil etmez mi?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Efendim, bunlar bura
da demiyor ki, kendi nokta-i nazarlarna gre kyde mekte
bi yapacaklar, lisanlarm kullanabilecekler. Yine teftiimiz
altmda olacaklardr. Fakat mbadele olduktan sonra bu ek
seriyet nerede olacaktr? Meseleyi kknden hal eden m-
badelei ahaldir.
AVN BEY (Saruhan) - Msaade buyurun; mesela
btelerden para ayryorsunuz. stanbul btesinden veya
hususi btelerden yine onlara para verecektir.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Verilecek. Kabul etmi
tir, Misak- Milli. O mevcut muahedatta, daha iddetli bir
surette mevcuttur. Ne yapalm?
RES - Efendim yalnz unu rica etmek isterim ki sz
isteyen zevat krk be, krk sekiz kii. Suallerde beyefendi
bir fasl hakknda izahat verdikten sonra, olabilir ki bu nok
ta esasl bir surette yle midir, byle midir diye anlalmaz.
Bu sual yoksa mzakere edecek efendim, yoksa rica ede
rim.
Rica ederim Mustafa Bey bana braknz bu vazifeyi.
Devam buyurunuz Srr Bey.
SIRRI BEY (Devamla) - Hristiyanlan eyyam mahsu-
salarnda mahkemeye gidemeyeceiz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Bu kabahat bizde de-
dir. Kabahat Misak- Millidedir. nk Misak- Milli o mu-
ahedat beynelmileliyeyi aynen kabul etmitir. Onun iinde
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 313

mevcuttur. Hatta Cumartesi Yahudiler, bilmem Pazar gn


kimler davet edilmez.
SIRRI BEY (zmit) - Misak- Millide yoktur.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Bendeniz, vardr diyo
rum.
SIRRI BEY (zmit) - Bendeniz yoktur diyorum.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Nasl yoktur efendim.
AL KR BEY (Trabzon) - Brak Srr Bey rica
ederim.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Bei.d madde dvel-i
mttefika ve marikleri arasnda takarrr eden esasat dai
resinde ekalliyetlerin hukuku... Eer zat- liniz o mevcut
muahedat okursanz orada greceksiniz ki, Yahudiler Cu
martesi filan diyor. Mugayir deildir.
RES - Emin Bey.
EMN BEY (Bursa) - Paam, ben bundan sonraki ba
histe soracam. Hakk kelmm mahfuzdur.
NEET BEY (skdar) - Patrikahanenin buyurduu
nuz herhangi bir ekilde kalmas bendenizce hsn-i tevilden
ridir ve tatbikatta hsn-i netice vereceini zan etmiyorum.
Patrikhanenin her ne ekilde olursa olsun, stanbulda kal
mas tehlikelidir. tiyen daha ziyade tevess edecek, eski
den daha fena tesir yapacaktr.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Patrikhane iki meclis
ten mrekkeptir. Birisi Sensinot Meclisi, dier Meclis-i
Muhtelit Sensinot. 12 metropolitten teekkl eder. Bugn
mbadele ile Anadoludan btn Rumlar gidiyor. Bir defa
katiyen metropolit bulamayacaklar.
RASH EFEND (Antalya) - Yunanistandan getirir
ler. Sual alan arkadalarm yle midir, byle midir, diye
phelerini hal etsinler. Salhattin Bey, Rza Nur Beyden su
al soracak.
314 Dr. RIZA NLR'UN LOZAN HATIRALARI

M. DURAK BEY (Erzurum) - Mzakerenin de mev


zuu yoktur. Msaade buyurunuz usl-i mzakereye dair bu
radan bir ey syleyeyim. Maksadmz ii anlamaktr.
RES - Efendim, usl-i mzakere hakknda heyet-i ce-
lilenin uzun uzadya mnakaa etmesini u ekilde kabul et
ti. Yani Heyet-i Murahhasay tekil eden zevat buraya gelip
izahat verecekler...
M. DURAK BEY (Erzurum) - Kabul edilen ekil bu
deildir. Onu arz edeceim.
RES - Efendim, kabul edilen takrir buradadr. Rica
ederim ret ediyorum. Ben vazifemi biliyorum. Buyurun Sal-
hattin Bey sualinizi sorunuz.
SALAHTTN BEY (Mersin) - Beyefendi, kapitlas
yonlar bir madde ile ilga ediliyor. Onun yerine mteselsil ve
meyyit birtakm mevad kabul olunuyor. Bunlar kapitlas
yonlardan deil mi?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hangisi efendim?
SALAHA1T1N BEY (Mersin) - Bu maddede bende
niz gayri mslimlerin serbesti-i tetrisat ve tetrisata muhale
fet olunmamas gibi bir manevi tearuz gryorum. Sonra ef
radn mnferiden hukuki ve fiili mevkide divan adalet gibi
merciini gryorum. Sonra mslim ve gayri mslim ekalli
yetler iin tamamiyle intizam halli havi bir mdafaa gryo
rum. Binaenaleyh gryorum ki mevcut ortada bir kapitlas
yon kalkmtr ve mebbet bir kapitlasyon gelmitir. Bu
fevkalde ar deil midir? Bunu anlamak istiyorum. Yani
balanmz gibi geliyor. Acaba byle midir?
RIZA NUR BEY (Devamla) - imdi efendim bu gayri
mslimer hakkndadr.
SALHATTN BEY (Mersin) - Mslimer dahil deil
mi?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hayr efendim gayri
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 315

mslimler hakkndadr.
SALHATTN BEY (Mersin) - Yalnz Hristiyanlar
hakkndadr.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Yani mslimler hakkn
da yoktur. Irk, lisan meselesi yoktur.
SALHATTN BEY (Devamla) - Burada vardr efen
dim.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hayr yoktur. O hakk-
hayat muhafazai hayat...
SALHATTN BEY (Mersin) - Hayr mahkemelerde
istedikleri gibi lisan istimali; bu pek ardr.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Gayri mslimler hak
kndadr. Mtekellim olan, Trk tabas olan, o madde mev
cuttur.
SALHATTN BEY (Mersin) - stanbulda bunlar ta
nmayacaklardr ve hem bu fikir milliyeti ldrecektir, mem
lekete ve bunu ne taahht ediyoruz?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Bu efendim mehakim
iindir ve zaruridir. Zaten bu gnk mehakimimizde terc
man vardr. yle de mi? Lisan bilmeyenlerin bir terc
manlar bulunur. Fakat biz bunu dier muahedelerde hem
ifahi, hem tahriridir. Biz tahriri ksmn kaldrtmaya muvaf
fak olduk, o bir taraf kaldrtamadk. Bu budur. Buyurduu
nuz kapitlasyon umumi beynelmilel olduu iin ve tarafe-
yince mtekabil olduu iin, kapitlasyon eraiti gibidir. Fa
kat ne yapalm ki Misak- Millimiz bunlan kabul etmitir.
yledir, kabul etmitir.
SALHATTN BEY (Mersin) - stiklali muhil taahh-
dat mebbede memleketin istikbalini balamaktadr.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Msaade buyurunuz,
tekrar arz edeyim. Beinci maddeyi Dvel-i tilafiye ile mu-
hasmlan ve baz marikleri arasnda tefrik eden esasat
316 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

tiye dairesinde ve ekalliyetlerin hukuku mahfuzdur.


SALAHAlTN BEY (Mersin) - Msaade buyurunuz
bu esastr. Fakat bu demek deildir ki Trkiyede herkes
parmam soksun. Bu demek deildir ki hukuk- esasiyeye
kadar, Divan- liye kadar Trkiyede bir kanun, bir mahke
me kurabilsin. Bu esasat baz yerde muhafaza edilmitir. Fa
kat Trkiyede milliyet olmayacaktr. Mslimlere parmakla
r vardr ve oynayacaklardr. Gayet ar gryorum.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Bu hukuk bizim iin za
ruri kabuldr. Misak- Milli kabul etmitir. Onlar onu de
mitir. Zaten ngilizler kabul etmek istemedi. Kyamet kop
tu. nktaa kadar gitti. Fakat bir mesele vardr. Onu daima
dnmeniz lzmdr. O da mbadele-i ahali meselesidir.
Bu mbadeleyi icbari bir surette kabul etmiizdir. Bu kabul
eddikten sonra, bunlarn hkm yoktur. Ekalliyetlerin hu
kuku yoktur. Deil mi efendim? O vakit tazmin eder, zat-
linize bilahare arz ederim. nk uzamasn efendim.
RES - Hac kr Bey buyurunuz.
HACI KR BEY (Diyarbekir) - Ben vazgetim.
SLEYMAN SIRRI BEY (Yozgat) - Efendim, bu fa
slda ekalliyetlerden maksat Hristiyan ekalliyetler midir?
(Grltler)
RES - Rica ederim skut edelim. Buyurunuz devam
ediniz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Gayri mslimler hak
knda.
SLEYMAN SIRRI BEY (Yozgat) - Pek l 37nci
maddede gayri mslim ekalliyet diye tasrihe lzum var.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Oradaki ekalliyetler
den maksat gayri mslimler hakknda Hristiyan demek.
SLEYMAN SIRRI BEY (Yozgat) - O halde 37nci
madde zaittir. nk ok su gtrr yerleri vardr.
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 317

RIZA NUR BEY (Devamla) - 37nci madde umumi


bir tabirdir.
SLEYMAN SIRRI BEY (Yozgat) - u halde 38inci
madde de gayri mslim ekalliyetler diye tasrih edildikten
sonra 37nci maddeye hi lzum yoktur.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Koydular, anlatamadk
efendim.
SLEYMAN SIRRI BEY (Yozgat) - Arap orbasna
dnd memleket.
RIZA NUR BEY (Devamla) - O mahzuru grme.
Orada nk mbadeleleri yapmzdr, hepsine hatime e
kilmitir. 36nc madde grlyorsa zaten...
SLEYMAN SIRRI BEY (Yozgat) - Ne kadar kuv-
ve-i meyyidesi oluunu da gryorsunuz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - yledir. Fakat Kanun-
Esasiyi aarsanz grrsnz. Orada da bu ahkm yok mu
dur? Zaten Kanun- Esasi teklif etmitir.
HACI KR BEY (Diyarbekir) - Kanun- Esasi, pa
avradr.
POZAN BEY (Urfa) - Efendim afvi umumi buyurdu
nuz. Bu afvi umumi yalnz bizimle Yunan arasnda m, yok
sa bilumum devletler arasnda mdr?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Onu sras gelince arz
edeceim. Mamafih imdi cevap vereyim. Afvi umumi bir
defa Yunan ile bizim aramzda, saniyen Dvel-i tilafiye ile
bizim aramzda.
RES - Rica ederim bu mzakere ekalliyetlere aittir.
TUNALI HLM BEY (Bolu) - Efendim resmi, gayri
resmi her fasl olursa olsun ortada devran eden bir sz var
dr. Trk ortodokslar nam altnda Anadoluda patrikhane
tesis etmi bulunuyorlar. Bunlar mbadeleye dahil midir, de
il midir?
318 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

RIZA NUR BEY (Devamla) - sterseniz mbadele


edersiniz, istemezseniz size tbidir. nki byle mbadele
ahkmnda bir Trk ortodokslar haritir, diye bir kayt yok
tur.
TUNALI HLM BEY (Bolu) - Trk hkmeti Cemi-
yet-i Akvama Meclis azasndan her azann bu teahhdattan
herhangi birine kar vukubulan tecavz veya tecavz teh
didini Meclisin nazar dikkatine arza salhiyettar ve Mec-
lisin icab hale elzem ve muvafk sureti tetkik edilecei ka
bul olunur. Meclisi Akvamda bir ngiliz murahhas bulunu
yor. Orada Trkiyede Hristiyanlar yle olmu, Hristo ko
vulmu, stanbul'da Hristonun kula bklm, imdiye
kadar asrlardan beri olduu gibi, gya sahih veya gayri sa
hih birtakm mesail dolaysiyle bamza bir bel karmaya
bu madde sebebiyet verebilir mi, veremez mi?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Efendim demin arz etti
im gibi, buraya bir sefir gndermek teebbsnde bulundu-
iar, ki o dier mevcut beynelmilel muahedatta yoktu. Onu
bir ok eyden sonra karabdik. Fakat btn bu mesaimi
ze ramen byle bir madde btn mevcut muahedatta var
dr. una da emin olmak lzm gelir. Byledir. Fakat bu Ro
manya hakknda da yaplmtr, Polonya hakknda da yap-
m, Srbistan hakknda da yaplm, hepsi hakknda da ya
plmtr. Fakat emin olunuz ki bunun kuvve-i tediyesi yok
tur. Hibir ey yapamaz. Nitekim, Yahudileri Bulgaristan
da, Romanya da son zamanlarda fena halde zedelediler. Ce-
miyet-i Akvam filan hibir ey yapamad. Yani bunlar laftr.
AL CENAN BEY (Gaziantep) - Memaliki mstahla-
sadan veyahut Trk memleketlerinden dar karlm
olan Rum ve Yunanllarn avdet edip etmemeleri tali komis
yonlarda takarrr etmi iken, Yunan tebasnn muhtelif
mahkemeler ahkmna tbi olmak zere avdet edebilecekle
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 319

ri takarrr etmi. Bu vaki midir?


RIZA NUR BEY (Devamla) - Biz byle bir ey yap
madk ve bana taallk eder bir mesele deildir. Bilmiyo
rum. Hariciye Vekletine taallk eder bir meseledir.
AL HAYAT BEY (Gaziantep) - Tali komisyonda
idiniz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Bunlarn Yunan teba
as filan olup da o bahane ile girse manidir, giremezler.
AL CENANI BEY (Gaziantep) - Yani giremeyecek
ler.
RIZA NUR BEY (Devamla) Elbet, elbette giremeye
cektir. Tali komisyon karar vermitir.
AL CENANI BEY (Gaziantep) - Bilahare...
RIZA NUR BEY (Devamla) - Bilahare, bilmiyorum.
ABDLKADR KEMAL BEY (Kastamonu) - Efen
dim bendeniz mahkemelere gayri mslimlere deil, fakat i
fahen mracaat edebilmek imknma muahedeye sokulduu
nu gryorum. Esasen Trke bilmeyen insanlarn mahke
melerde mracaatn dinlemek zere tercman tayin etmek
mehakimin vazaifi asliyesindendir. Bunu kavaninimiz temin
etmitir. Bunu muahedeye sokmakta man yoktur.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Arz edeyim, kavanini-
mizde bunlara ait hukuk pek ok memmendir. Fakat Avru
palIlar, kar karya mnakaa ettiimiz insanlarn, bunla
rn hi birisine inanmyorlar. Bizim taahhdmz, yani bey
nelmilel taahht olsun diyorlar. Yani bizi beynelmel garan
ti altna koymak istiyorlar ve onun iindir ki koymulardr
ve her muahedeye koymulardr. Byledir. Mesele biz onu
ok sylemiizdir. Kanunumuzda vardr. Memmendir, di
yoruz. Bizim kanunlarmza riayetkr olmadmza kani olu
yorlar.
Efendim, burada bir ey arz edeyim. Burada gazeteler
320 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

den birisi (Ladini) diye bir ey yazm. (stanbul gazeteleri


mi sesleri). Bilmiyorum. Birtakm gft gyu mucib olmu
ve bunun esbabn syleyeceim, tabii biz orada Trke ko
numuyoruz. Franszca konuuyoruz. Franszca iin bir ta
bir vardr. (Lik) derler. Bunu biz de onlara mteaddit defa
lar sylemiiz ve sylerler. Bunu tercme ederken byle yaz
mlar; halbuki bunun mans byle deildir. Bu olsa olsa na-
sut, lahuti mukabili nasuti demektir. Halka ait bu hibir va
kit dinsizlik demek deildir. Bu hi azmdan kmam bu
yanl tercme edilmi bundan; byle bir kelime azmzdan
kmamtr. Binaenaleyh doru tercme deildir.
Efendim shhi bahis; 711
Efendim malm bir mesele vardr, kapitlasyonlar me*
yanma dah. Bu da shhi kapitlasyonlara dairdir. Bundan
bir asr kadar evvel memleketimize Hindistandan bir kole
ra girmiti. Hkmet kendi kendine karantina usuln ih
das etmitir ve kendi teebbs e. Fakat bunun iin masraf
lazm, ecnebi gemilerinden rsum almak istemiler. Bundan
dolay bir Trk memurunu bizim gemimize sokmayz demi
ler. Bundan dolay bir Meclis*i lii Shhi tekil etmilerdir.
Orada ecnebiler de bulunmutur. Trkleri birer birer ele
miler, atmlar. Sonra kmilen Frenklerden ibaret olarak
bu da bamza bir kapitlasyon olmutur. Burada suiistima-
lat, irtikap, irtia, adam kayrmak, israf, velhasl her ey ol
mutur. Sonra fenni hazr tbba muvafk surette muamele
yapmamtr. Eski sistemle kalmtr. Bunu da kaldrmak
iin ite burada grdnz mesaili shhiye bahsi burada bir
defa unu kabul ettirerek (129) ncu maddeye bakarsanz s
tanbul Meclis-i Alii Shhisi lavolunmutur. Trkiye Sevahil
ve Hududunun Tekilt- Shhiyesine memurdur. Bunu pek
byk glkle geirmiizdir.
Ondan sonra rsm- shhiye var. Rsm- shhiye ibka
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 321

etmiizdir ve buna muvaffak olmaya ok almzdr. B


yk bir eydir. nk hibir devlette rsm- shhi yoktur.
Gemilerden almazlar, yalnz biz alrz. Onu ibka ettiler. Son
ra birtakm daba mugayyir resimler ve kitaplar neretmek,
kadnlan ve genleri ifal edip onlardan ticaret yapmay me
neden Muahedeler, mukaveleler mevcuttur. Bunlar da da
hil olmutur. Memleketin shhati ve ahlk namna biz bun
lar kemal-i memnuniyetle kabul edeceiz. Yalnz bir mese
le vardr. Afyon eysi vardr. Malm baz ehirlerde ahaliye
afyon satarlar. Esrar satarlar. Biliyorsunuz ki bu shhate mu-
zirdir. Bunu meneder bir beynelmilel mukavele mevcuttur.
Memleketin shhati ve ahlk namna bunu da kabul edece
iz. Yalnz bir mesele vardr. zmir taraflarndan bu yaknla
ra kadar Afyon Karahisar vesairede afyon yetitirirler ve ti
caret yaparlar ve bu afyon da tbda en makbul bir afyondur.
En birinci tbbi mevattandr. Almanyaya gider, mstehzara-
t tbbiye yaplr. Bunu tetkik ettik. Zarar verir mi vermez
mi? diye bunu buraya sorduk, zmir Ticaret Odasna da sor
duk ve kendimiz de o mukavelenameyi birka kii batan
aa tetkik ettik. Byle bir zarar grmedik. Onu da kabul
ettik.
Sonra bu Meclis-i lii Shhinin 600.000 ngiliz liras
olarak paras vardr. Bunun bir ksm tekadiye eyidir. Bir
ksm da kendisine ait bir servet olarak kendisinde mevcut
tur. Bu paranm bir ksmn memurlar, ki bizden Hicaz ve sa-
ireye gitmitir. Birok yerler eksilmitir. Memurlarn adedi
ne gre; yani bizim ihtiyacmzdan fazlas olduu iin kar
lacak memurlara tazminat- ahsiye vereceiz. nk bu bir
hak meselesidir ve bunun da pekou Trk memurudur.
Sonra yine bir ksm tefrik ediyoruz ki bu ksm tekadiyeye
hasrediyoruz. Mtebaki kalan ksm da Trk lirasna devre
diliyor ki byle bir tasfiye muamelesi yaplacak. Ama bu pa-
* Forma: 21
322 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

ra ve bundan sonra alnacak rsm- shhiyeyi maliye hibir


yere sarf edemeyecek, srf tahaffuzhane yapmak veyahut bu
gibi messesat- shhiye yapmak gibi umuma sarf edilecek
tir. Yani mevzuumuz lehine sarf olunacaktr ve bu da doru
dur. imdi burada bir ksm kalyor, okuduum cmleden
sonra gelen, 130ncu maddenin son fkrasnn iptidasna ka
dar bir ksm var ki, bunlar kabul ederken bir ey sokutur
dular. Dediler ki; nihayet bu dedikleriniz olsun, fakat Boaz-
larda shhi bir boaz komitesi namiyle bir komite yapaca
z. Bunun iin de nihayet aza koruz ve bu komite be se
ne mddetle devam edecektir, dediler. Bunun zerine mca
dele ettik ise de kaldrmak mmkn olmad. Fakat son za
manda talyan murahhaslar bunun grmemizde bunun
yerine, eer bizim karantina idaresine tane ve bizim me
murumuz olarak onlardan doktoru be sene mddetle
alrsak, bunu da karacaklarn sylediler. Bu da bylece
kald. Bu ksm tayy olunacaktr. Kabul edilir bir ey deil
dir. Yani biz bunu kabul etmemiizdir. nk bu bir mnt
kaya mnhasr adet bir kapitlasyondur.
Sonra bir ey var, ki bu da muhtac- izahtr. Vazhan an
lamak lzm gelir. Bu da udur ki bunlarn maksad iptida
bu komiteyi teklif etmeden evvel kaldryoruz. Madem ki
tekrar bu vesile, baka bir isim, baka bir ekil ile yine shhi
kapitlasyonu sokmak. nki bu adamlarn halet-i ruhiyesi-
ni grdk. Eer bir eyi kabul etmezsek ismini deitirirler,
onu anlarsanz baka bir ekle sokarlar. Onu da anlarsanz
yine baka bir ekle korlar. Yani byle tuhaftrlar. Nihayet
derler ki, byle bir ey kabul edsin. Ben dedim ki; pekl;
dediinizi kabul etmek iin bizden de bir delege bulunsun.
Yer meselesine gelince; stanbulda olsun istiyorlard. De
dim, olmaz. Herhangi bir devlet kabul ederse oraya gelsin,
ki orada bunu greceksiniz. Harite kalacak. Mesel Bey
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 323

rutta hac zamannda emrazi sriye intiarn men iin byle


bir heyet tekil ediyorlar. Fakat ya Beyrutta veya skenderi
yede olacak yani biz bu suretle baka memlekete kapitlas
yon yapm oluyoruz. imdi efendim, umr- shhiyede soru
lacak mesele varsa cevap vereyim.
DOKTOR FUAT BEY (Bolu) - Ecnebi doktorlar ka
bul edip etmeyeceiz meselesini izah etmediniz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Zannederim az evvel
izah etmitim. Efendim, mavir olarak bizim memurumuz
olarak be sene mddetle alacaz. Bizim karantina idaresin
de, ki Trk idaresidir. Bu muahedeye gre be sene mddet
le mavir olarak bulunacaktr.
FUAT BEY (Bolu) - Ecnebi diplomasn haiz olanla
rn bizim memleketimizde icrayi sanat...
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hayr hayr, o baka
meseledir. Bu mesele deil, o ecnebi doktorlarn bizim
memleketimizde icray sanat etmeleri filan, o baka bir me
seledir.
OPERATR EMN BEY (Bursa) - Efendim Meclisi
lii Shhinin laviyle yerine Boazlar komitesinin kabul
olunduundan bahis ettUer.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Kabul olundu deme
dim, efendim.
OPERATR EMN BEY (Bursa) - tane mavir
doktordan bahsettiniz. Fuat Beye cevap olarak.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hayr efendim; red et
tik ve kabul edemeyiz dedim.
OPERATR E&N BEY (Bursa) - Bu karantina ida
relerinin fantezi olduunu ve maziye kart kendilerine
murahhas bey anlatmad m? Bize bu hususta shhiye bte
si mnasebetiyle bir ders vermek istediler. Acaba bu sakim
usul neden dolay idame etmek istiyorlar. AvrupalIlar bi
324 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

zim kadar m terakki etmemiler? Karantina usullerinin


mlga olduunu Vekil Beyefendi o zaman iddia etmilerdi,
buna bir cevap istiyorum.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Buyurun cevabnz.
Efendiler; bu mnakaat esnasnda Franszlar, ngilizler,
talyanlar orada Meclis-i lii Shhide bulunan kendi delege
lerini getirmilerdi. Onlar mnakaa ediyorlard ve bakala
r da var idi. Kendilerinin; bu Meclis-i linin bu memlekete
hibir hizmet etmediini sylerken delilim u idi: Bundan
bir sene veyahut bir buuk sene evvel Cemiyet-i Akvam ken
disinin bir murahhasn stanbul'a gndermi, bu hususta
bir tahkikat yapm, bir rapor yazm. O raporu tetkik et
tim, yzlerine vurdum ki israfatlan eski usulle bilmem ne
bunlar sylyor ve buna ilveten dedim ki siz hl karanti
na ile urayorsunuz. Karantina usul yoktur. Bunun yeri
ne serumlar ve alar kullanlr. Hatta dedim ki siz Trkle-
rin doktorlarn beenmek istemiyorsunuz. Fakat onlar ok
yksektir ve hatta sizinle, yani Avrupa doktoruyla boy ler
ler. H atta siz dahi orada baz serum kullandnz vakitte
Trk doktorlarnn dariilistihzarda yapt alar kulland
nz, dedim. imdi mesele, karantina yoktur. Fakat hudud-
sihhiye denilen bir mesele vardr. Bir devlet memleketi, hu
dutlar haricinden gelecek emraz- sariyeye kar mdafaa
etmek mecburiyetindedir. Mhim bir faidedir. Bugn tahaf
fuzhane karantina masraf meddi oluyor.
OPERATR EMN BEY (Bursa) - Siz onu da ald
nz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Szm bitireyim. Bu
masraflar ecnebiden aldmz rsm- shhiye ile bunlar
idare edeceiz. Oralara gireceiz. A yapacaz. cabederse
onlara bir iki gn mahede yapacaz. cabederse o ma
hedeyi yapmak lazmdr. Elbiselerini mikroplardan, bitler
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 325

den tathir iin oralarda etv vardr, onlar yapacaz. De


mek ki messese lzmdr. Bunsuz olmaz. Fakat karantina
yoktur.
OPERATR EMN BEY (Bursa) - Hangi karantina
usul mlga idi? Hakikatini itiraf ettiniz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Karantina yoktur.
OPERATR EMN BEY (Bursa) - Ha... Hakikat by
le itiraz ediliyor. Daha bitmedi Paam. Daha szm bitme
di. Binaenaleyh kabul ettikleri bu ekilde kapitlasyonlar be
nim tarafmdan de, memlekette Rza Beyefendi tarafn
dan getiriliyor.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Eski intikam almak is
tiyorsunuz. Ama hi olmad Emin Bey (Handeler).
BR MEBUS BEY - imdiye kadar Avrupada kabul
edilen beynelmilel esasat...
SIRRI BEY (zmit) - Operatr Emin Bey hakl m?
Haksz m?
RIZA NUR BEY (Sinop) - Haksz...
OPERATR EMN BEY (Bursa) - Hkm doktorla
rn vicdan verecektir.
DOKTOR REFK BEY (Bayazit) - Shhi kongrelerde
kabul edilen beynelmilel mukarreratta ve bizim kabul ettii
miz mukavelt- shhiyede, eski kapitlasyonlara ait mevad
vardr. Onlar yapacaz?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Efendim, biz burada
beynelmel birtakm mukavelt kabul ettik. Bu mukavelat
(1912) Paris shhi mukavelenamesidir. Bu makuvelename-
nin btn mevaddnda tamamiyle iyi ve fenne muvafk olma
yan ksm da var. Yani ihtiyacat shhiyei hududiye lzm ey
dir. Ve btn devletler kabul etmitir. Ancak iki maddesi
vardr. O iki madde bizim burada lavettiimiz stanbul
Meclisi lii Shhinin mevcudiyetini tasdik eder. Onu ey et
326 Dr. RIZA NUR UN I OZAN HATIRALARI

tiiniz zaman zabtnameleri, yani (per...)i greceksiniz.


Bunlar da kayd- ihtiyati olarak kabul ettik. Yani katiyetle
kabul etmemiizdir. O iki madde hari olmak zere kabul
ettik.
ABDLKADR KEMAL BEY (Kastamonu) - Efen
dim; urada bir madde (41)nci madde var. Trk Hkmeti
gayri mslim ekalliyetlerin ehliyet-i ahsiyesi...
RIZA NUR BEY (Devamla) - Daha gelmedik.
RES - O geti.
ABDLKADR KEMAL BEY (Kastamonu) - Ge
tiyse ok mhim bir meseledir.
RIZA NUR BEY (Sinop) - Ge kaldnz. ok mhim
bir mesele ama bu fasl iinde yok.
ABDLKADR KEMAL BEY (Kastamonu) - Efen
dim, imdi seray harbiye meselesi burada btn muahede
lerde olduu gibi, seray harbiyenin mbadelesi vardr.
Bunlar iade edilecekleri vakitte ceraimleri filan varsa onlar
nazar itibare alnmayacaktr. seray harbiye olsun, sivil
mevkufin olsun iade edecektir ve bunlarn eyalar da ken-
derine verilecektir. ki taraf seray harbiyeyi beslemek
iin ettikleri masraf da takas yapacaklardr. Yani birbirine
bir ey demeyeceklerdir. Bu umum devletlerle yaplan m-
badelei seradr. Efendim; burada iki ksm var, onu arz
edeyim. Yunan ile seramzm mbadelesi vardr. Bunu biz
iki ksma ayrdk. Birisine rehine dedik. Bunlar, Yunanla
rn alp gtrdkleri ahalimizdir. imdi biliyorsunuz, ki Yu
nanllar bizim memleketimizde byk hiyanetler yaptlar.
RES - Efendim grlt oluyor.
DOKTOR MUSTAFA BEY (Kozan) - Mesa-i shhi
ye bitmitir.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Evet bitmitir.
DOKTOR MUSTAFA BEY (Sinop) - Bu kabul edil
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 327

mi eklidir. Yalnz onun iinde Beynelmilel Boazlar Shhi


Komitesi kabul edilmemitir ve ret edilmitir. Onun yerine
yle bir surette uyuulmutur. Bu son demde olmutur. O
idareye tane ecnebiyi mavir olarak alacaz. O idareye
alacaz.
RASH EFEND (Antalya) - Hangi idareye alacaz?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Bizim memurlarmz
olarak shhiye karantina idaresine alacaz.
RASH EFEND (Antalya) - Veklete merbut olun?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Evet stanbulda vekle
te merbut garantina idaresi Trktr.
RASH EFEND (Antalya) - Tekilt- umumiyemize
ecnebi mavir alyorsunuz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Mavir olarak.
RASH EFEND (Antalya) - Ne maviri?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Ret ediniz, rica ede
rim. Beyefendiler bizim yapabildiimiz bu kadar. Bu mesele
de bir ey vardr. Yapabildiimiz bu derecededir. Gbeimi
zi atlatmzdr, bu kadar yapabilmiizdir. Buraya kadar gel
miler. Bu da Meclis-i liye ait bir eydir. Biz bu kadar yapa
bildik. sterseniz bakasn gnderir, baka trl yaptrrs
nz. Olmad, olmad diyorsunuz. ster harp yaparsnz. Mese
le size aittir. Biz geldik, size arz ediyoruz. Biz bu kadar yapa
bilmiizdir.
RASH EFEND (Antalya) - Evvelki ekil mevzii de
il midir?
RIZA NUR BEY (Sinop) - Efendim evvelki boazlara
mahsustur. Srf idare- ecnebiyedir. Kapitlasyon mahiyetin
dedir ve mustakdir. Beynelmileldir. Trk Hkmeti, onla
ra karamaz. nki biz onlarn tekliflerini kabul etsek. Hal
buki imdi idaremize tane mavir olarak ii kurtaryo
ruz ve bizim memurumuz sfatiyle. imdiye kadar bizim h
328 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRAI ARI

kmetimizde byle mteaddit mavirler bulunmu ve m


teaddit defalar kullanmzdr ve hibir vakit kapitlasyon ol
mamtr. Mesele bundan ibarettir. Efendim, sera mesele
sinde bu adamlarn yzlerine kar orada her trl iddetle
syledim ve beynelmilel Salib-i Ahmerin raporlar vardr.
Onlar kendilerine okumuumdur. Onu yazan munsif bir
adamm. Diyor ki, bu Anadoludakileri yirminci asrda H
ristiyan elleri yapmtr. Bunlar resmi celsede kendilerine
okumuumdur. Bunlar memleketimizin mnevvaranndan
ve yan ve erafndandr. Hkmetin istatistikine gre on
bin kadar insan alp gtrmlerdir. Ne olmu... Akibeti
mehuldr. Bunu mnakaa ettik. Yunanllar diyor ki, byle
bizde bin kii vardr, yani rehine olarak, sivil sera ola
rak. Biz dedik ki on bin vardr, bunlarn hepsini isteriz. Ni
hayet bu bahis de o ekle vard ki onlar kabul ettirdik. Bun
lar muahededen hari imza ettik. Buna dair ayrca bir itilf-
name yaptk, imzaladk? Onu 6 ubatta tatbik etmek lazm
d. O rehinelerin 6 ubatta zmir limanna gelmesi lzmd.
Maalesef gelmedi.
DOKTOR FUAT BEY (Bolu) - Dnk gazetelerde
vard.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Evet... imdi dedik ki
o bini teslim edeceksiniz. ptida Hill-i Ahmerden ve
beynelmilel Salib-i Ahmerden istedik ki o adamlar ok iyi
davranmlardr. Orada birer (delege) murahhas bulunacak.
Bunlar tetkik, tescil edecek. bin kiiyi alacak. Bizde de
onlann (100) kii kadar rehineleri vardr. Sivil seradr. Biz
de onu Yunanllara vereceiz. Fakat geri kalan yedi bin kii
iin etiket alacak; tahkikat yaplacak. Beynelmilel tahkikat
yaplacaktr. Bu adamlarn avkb ne olmutur? Nasl ld
rlmtr. Yazlacaktr. Yani bunlar nasl itlf ettikleri b
tn leme tehir edilecek.
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 329

kincisi, seray harbiye: seray harbiyeyi btn biz


den istediler. Biz, hayr, olmaz. Sulh olmaynca vermeyiz,
bunlar dedik. Birok mnakaat oldu. Nihayet bizim sera-
mz vermeye mecbur ettik. Fakat yle faslalarla deil, bir
vapurla veyahut iki vapurla hepsini birden getireceiz, stan
bul ve zmire karacaklar. Bakacaz onlara, mukabil nefe
re nefer, zabite zabit olmak zere mbadele edeceiz. Biz
de Yunan esiri vereceiz. Fakat fazla ksmn sulhn imza
sndan sonra vereceiz. Bu mbadelei sera meselesi de hu-
tut- umumiyesiyle budur.
Efendim dier bir bahis de ikamet meselesidir.
SALAHATTIN BEY (Mersin) - Dier devletlerle
olan mbadelei sera?..
RIZA NUR BEY (Devamla) - Evet, arz ettim ya efen
dim. Dier birincide ikamet ve Trkiyeye duhul eraiti var
dr. Malm, her muahedede her iki taraf birbirinin tebaas
nn yekdierinin arazisine duhul ve hurucu ve orada ikameti
iin birtakm mevadd muhtevi mukaveleler yaparlar ve bu
fasl mhim bir fasldr. Kapitlasyonlara da temas eden k
smdr. Fakat bir ey vardr ki, her iki taraf mstaken yek
dierinin tebaasma hukuk verirse, mtekabil olduu iin, ka
pitlasyon addedilmez ve bu zaruridir. Her devlet byle yek
dierine birtakm hukuk vermitir. Bunlarn bir ksm- aza
mi da hukuk- beyneldvelde mevcuttur. Bu hususta muarz
larmz konferansta ok srar ediyorlard. ok byk eyler
de, yani o hukuku tecavz eden eylerde adeta kapitlasyon
dan iddetlidir ve fakat adna kapitlasyon diyemeyiz. Bizi
byk mikyasta izrar eden hukuku kabul ettirmek istediler.
Bu hususta talyanlar daha ileri gittiler. Bu bahis demin arz
ettiim gibi, halledilmi bahislerden deildir. Bunlarn iin
de verdikleri projeler adeta (Sevr)de yaptklar gibi kalkm
gidiyor, harp olacakm tarzndaki tehdit vesaire e imza et
330 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

tiler. te orada olan ey bunlardr. Bunun bir ksm bir iki


maddesi vard ki mzakerat esnasnda kabul etmitik. Baz
lar muallakta kalmtr. Kabul etmemitik. Israr ediyorlar
d. Bazlar yeniden ilve olunmutur.
SA LA H A l'liN BEY (Mersin) - Bu hususta bizi tenvir
ediniz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - imdi arz edeyim. Eli
nizde bir kitap vardr. Kitab anz; imdi birinci maddeye
kadar muamelenin cereyan ettiini greceksiniz. Oraya ka
dar, Muamele greceklerdir ibaresine kadar olan kabul
edilmi ksmdr. Fakat dier aa ksm vardr ki kabul et-
memiizdir. Menfaatimize muvafk surette ta eyden ahsla
rn mallan, hukuklar ve menfaatleri nokta-i nazarndan ora
dan aasn kaldrmak istiyoruz. Bu maddeden itibaren u
nu diyoruz ki, ahslarn mallar ve hukuklar, menafileri ka-
vanini mliyenin himayei tmmesine mazhar olacaktr. Ya
ni bizim kavaninimize mahsustur. Binaenaleyh kavanin ve
nizamat zabta dahil olduu halde memlekette mevcut ve
m eri kavanin ve nizamata tbi olmak artiyle Trkiyeye du
hul ve serbestisini haiz olacaklardr. Kemal-i serbesti Ue (ka
nc madde sesleri) ikinci maddedir. Efendim arz etmitim.
Efedim azimet, avdet ve ikamet edebileceklerdir. Yani umu
ma ait hukuktur. Hukuk- umumiyedendir. Beynelmilel cari
olan hukuk. Ahkm- umumiye Trkiyenin muhacereti tec
viz veya menetmek hususundaki haiz olduu hakka halel ge
tirmeyecektir. Bu hususta bunu kabul etmiyoruz. nc
maddeyi biz kabul etmiizdir. (Nerede sesleri) Efendim Tr
kiyede duhul ve ikamet eraitinde 109uncu sayfaya bakar
sanz orada bulursunuz.
Sonra drdnc maddenin fkrai ahiresini tamamiyle
kaldrmak fikrindeyiz ve kabul etmemiizdir. Bunlar yalnz
Trk tebaasna hasredilmi olanlar mstesna olmak zere,
TBMM GZI. ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 331

yalnz tabaai mahalliyeye ait olan her trl ticaret ve mes


lek ilerini icra edebileceklerdir. Bu tarzda efendim, burada
bir mesele vardr. Efendim, burada bu madde ile unlar
onu teklif ettiler ki, onlarn tebaasndan olan doktorlar bi
zim memleketimizde icray tebabet edebilecek, onlarn avu
katlar avukatlk edebilecekler. Mhendisleri mhendislik
edebecekler, bilmem filan. Halbuki bunlar hr, mstakil
olan hr devletlerde kendi tebaalarna mahsustur. Bu nokta
ya ok ehemmiyet vermiizdir. Bunu kabul etmemiizdir.
Beinci maddenin de akam ahiresi tayy edilecektir, kabul
etmemiizdir. (Nereden itibaren sesleri) nc satrnda
nakliye ve sigorta irketleri. Ondan aay tayy ediyoruz.
Trkiyede teesss edecek, Trkiye tanyacak ve ehliyetleri
ve ikamei davaya haklar kanun- milli mucibince tayin olu
nacaktr. Trkiyede tesisi icrai muamele, emvali gayri men
kule ihraz etmelerinde ve sair Trk kavanini ahkmna tbi
olacaklardr. Byle teklif edeceiz. Bilmem kabul edecekler
midir? Fakat baka trl kabul edemiyoruz. Altnca madde
yi kabul ediyoruz.
Baz ufak tefek tadilatlarla kavanini askeriye yerine, hiz
met - birinci satrda - hizmeti askeriye diyoruz. Mteakiben
kavanin diyor ki ha bir ey olsun. Nihayetinde bunlar bir ey
den korkuyorlard. Diyorlard ki mesele siz bir istimlk ka
nunu yaparsanz, bizim tebaamzn mallarn istimlk ederse
niz mahvetmek iin. Fakat, biz onu u suretle yapmak isti
yorduk ki, evvelce ilan edilebilecektir. lan edilmedike ya
plmayacaktr. Yine baz cmleler vardr. Yani kabul edil
mi madde deildir. Baz mahalli eylerdir.
Sekizinci maddede onun da nc satrnda veya bah
edeceinden sonrasn karmak, tayy etmek istiyoruz. Ta
dil etmek istiyoruz. Muzr grdmzden dolay dokuzun
cu maddeyi bsbtn muzr grmz ve kabul etmemiiz
dir.
332 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

Mevadd maliye ksmnda da nc maddede birtakm


eyler sokuturmulardr, cmleler arasna. Onlar tadil et
mek istiyoruz. 1l inci maddeyi, yine baz menafiimize muva
fk bir ekilde tadil ederek kabul etmek fikrindeyiz. 12nci
maddeyi bsbtn karmak ve yerine menafiimize muvafk
surette bir ey yapmak istiyoruz. Binaenaleyh kabule muva
fk grmedik. Onnc maddede yine birtakm eyler, bir
iki cmle eyi yaparak baz ufak tefek tadilt yapmakla ka
bul etmek taraftaryz. I4nc maddeyi yine byle ufak te
fek baz tadilt ile kabul etmek istiyoruz. Bunun nihayetin
de bir ey vardr ki bunlardan hissei diye gibi hususi rsum
ve teklif dahi alnmayacaktr. Bunlar kabul edebiliriz. On
beinci maddeyi kmilen muzr grmzdr, kabul etmiyo
ruz. Keza on altnc maddeyi kabul ediyoruz, bir iki ufak r
tu Ue. 17nci maddeyi muzr gryoruz, tayy ediyoruz, ka
bul etmiyoruz. Bu tebaa-i ecnebiyenin ahkm- adliyesi var.
Ahkm- adliyede birtakm muzr yerler vardr. Bunlar da
taaiien kabul etmek niyetindeyiz. Ama onlar kabul edecek,
etmeyecek bilmiyoruz. Fakat verdikleri gibi kabul edemiyo
ruz. Yirminci madde keza yle, yirmi birinci, yirmi ikinci
maddeleri kmilen tayy ediyoruz. Sonra efendim, ahkm-
nihaiyesi geliyor. Yirmi drdnc madde: Kmilen tayy edi
yoruz ve yerine baka trl koymak istiyoruz. Kabul edeme
diimiz mevaddandr. Keza yirmi beinci maddeyi kmilen
ihra ediyoruz. Kabul edilecek mahiyette grmedik. Yirmi
altnc maddeyi kmilen ihra ediyoruz, kabul edilecek ma
hiyette grmedik. Yirmi altnc maddesi, o her maddede
olan eydir. yle byle geliyoruz. Efendim imdi ahkm-
adliyeye, ki Trkiyede Usi-i Adliye-i dare hakknda be
yanname projesi vardr, ki asl adli kapitlasyon.
MER LTF BEY (Amasya) - 23nc maddeyi ka
bul buyurdunuz mu?
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 333

RIZA NUR BEY (Devamla) - Yirmi nc maddeyi


muvafk bir surette slah etmek istiyoruz. 22inci kmilen
tayy, 23nc menfaatmza muvafk surette slah, 24nc
maddeyi tayy ediyoruz. Ve yerine baka bir madde koymak
istiyoruz. Efendim imdi burada mhim bir mesele de bu
idi. Btn konferansn iptidasndan intihasna kadar icray
tesir etmi maddeden biridir. Ar basmak ve muhasmlar-
mz elinde aleyhimizde propaganda iin en iyi vesait olmu
bir eydir. nk bunda hepsi alkadardr. Onlar bize bu
hususta dediler, mahakim-i adliye yapacaksnz. Adliye ki
yoktur, iyi deildir. Hkiminiz yoktur. Kanunlarnz iyi deil
dir. Bunlarn hepsini sylemilerdir. Biz de buna kar hki
mimiz de iyidir, kanunumuz da iyidir. Her eyimiz de iyidir.
Hapishaneleriniz de berbattr, dediler. te onu da dedik ki
yledir, byledir (Handeler). Tabii onlara kar kusurlar
mz biliyoruz. Fakat biz tabii aramzda syleriz. Onlara kar
sylemeyiz, meth edemeyiz. Fakat syledikleri vakit de
ret ettik; vardr, iyidir, siz bilmiyorsunuz...
SLEYMAN SIRRI BEY (Yozgat) - Her vehile met
he sezdr.
RIZA NUR BEY (Devamla) - imdi efendim, hapis
haneler meselesinde ok ey etmilerdir ve oradadr. Daha
iyi anlamz ki; bu hapishane gibi mesaili cilen islh etmek
lzmdr. Islh etmemiz derecei vucubdadr. nk vatann
en byk derdidir. Bu aleyhimizde kullanmak iin ellerinde
bir vastadr. Hem memleketimizin adaleti iin, hem de bu
hususta lzmdr. Ne ise bunlar bize ibtida dediler ki, bu ev-
safdan dolay mahakim-i muhtelite yapacaksnz, yani kendi
hkiminizle ecnebi hkimleri de bulunacaktr. Muhtelit
mahkeme tekil edeceksiniz, mehakiminizi ve verdikleri pro
jede ecnebi hkimler ekseriyette. Biz dedik ki, byle ey
katiyen olamaz, dnyada olmayacak ey varsa o da budur.
334 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

Bunun iin her ne olursa, ne yapalm Allahdan; razyz, de


dik. Efendim bunu tuttular baka trl ekle soktular; safa
hat var. Sonra tafsiline lzum yoktur. Nihayet bize en son
zamanlarda u grdnz projeyi verdiler. Biz buna da iti
raz ettik. Nihayet bunda tadilt yaptk ve o ekle koyduk ki
ecnebi maviri alacaz ve o ecnebi mavirlerinin muhake
me ile mnasebeti yoktur. cray tehir edemezler, yalnz bir
ey vardr, ikyet kabul ederler ve fakat ikyet ederler. c
ra ederler, deildir. ikyeti Adliye Naznna verirler, ibla
ederler.
RASH EFEND (Antalya) - Yani Adliye Nazrndan
byk bir makam.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hayr yle deildir. s
tedikleri pek ok eyler vardr. Siz isterseniz onu da tadil
edersiniz. Biz deiliz, onu kabul veya ret edecek olan, Mec-
lis-i lidir. Biz bunun hakikatim arz ediyoruz. Yani getirmi
izdir.
HAKK HAM BEY (Sinop) - Cemiyet-i Akvamn
mdahalesini kabul...
LUTFU BEY (Malatya) - Rza Nur Bey, ka senedir?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Be sene iin mavir
ler alacaz. Her ne iin olursa olsun imdi efendiler arz edi
yorum baknz mesele hukuk hkiminizi hakk- kazamz el
lerine alr bir suretle balamamtr. Uramzdr. Dv-
mzdr. En nihayet arz ettiim ekle girmiizdir. Bundan
fazlasn yapamamzdr. Olur ki heyet-i celileniz baka su
retle yaparsnz.
MFT EFEND (Krehir) - Mavirlere hakk- tef
ti var mdr?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hakk- tefti yoktur.
Yalnz ecnebilerin ikyetini alacak ve biz ey ettik, bu hu
susta bir ey yapamaz. Adliye Naznna ibla eder, karmaz
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 335

yalnz vasta olabilir.


FAK BEY (Cebelibereket) - Bunun kontroldan baka
mans var m?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Karamaz, takyit de
edemez, nenin nesidir, diyemez. Fakat bunun da nihayet
bunda dahi bir itilf oldu. Mavirleri Lahey Beynelmilel
Adalet Heyetinin intihap edecei esamiden, bir listeden bi
zim intihabmz meselesi var. Fakat mavirlerimiz de bun
dan hibir zarar grmediler. Bilhassa iinde diyen oldu ki,
bundan iyi olamaz, bizden iyi mahkemedir, mtehassstr,
namuskrdr. Mesel; ierisinde yirmi isim yazacak, yirmi
isim iinden seeceiz. Fakat bunu da itiraz ederek u kayd
koymuuzdur ki Dvel-i tilafiye tebaasndan olmayacak ve
harbe itirak eden devletlerden olmayacak, bitaraf olacak
ve terk nam tayacaklardr. Onun iin dediler ki bu daha
iyidir. Muktedir zevat nk biz biliyoruz. Trkiye muhtelif
uabatta mavir kullanmtr. Bu mavirlerden bazlar l-
yk- vehile seilememitir. Faide deil zarar hasl olmu
tur. Beyhude yere para almtr. Mahaza mavirler cidden
namuskr, cidden meslekinin mtehasssdr. Cidden bun
dan memleketimiz istifade etmitir. Zikredebiliriz; askerler
den ve Alnanlardan gelen doktorlardan, vesaire bizi ihya et
mitir. imdi efendim, mesele undadr: Bu kadar mhim
olan ve son devrede aleyhimize propaganda iin bir vasta
olarak istimal eden bu mesele ite nasl mhim bir vaziyet
te balamtr. Mthi bir surette balamtr. Asl hafif bir
vaziyete gelmitir. Mavir eklidir. Baka mahiyeti yoktur.
Fakat bunun da kabul ve ademi kabul heyet-i celilenize
aittir. Biz bunu yapamadk. Fakat buraya kadar getirdik. Ri
ca ederim evvelce uyuttuunuz birtakm mesele vardr ki
biz son devrede dedik, ki bu teahhd mtazammn yoktur.
Gelip size sormaktr.
336 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

HACI TAHR BEY (sparta) - Bu, on altnc fasl yeri


ne kaim olacak deil mi?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hayr, be yerine kaim
olacak. Usl-i idare-i askeriye hakknda beyanname projesi
dir. Bu kaldrlmtr. Baka ekle konmutur, isterseniz bu
nun hakknda da (Hacet yok sesleri). imdi bu mesele de
bitmitir.
KR BEY (Bolu) - Son alnan ekli mecmua halin
de sylerse daha iyi olur.
RIZA NUR BEY (Devamla) - te ald son ekil be
yanname eklinde muahedeye sokmuyoruz. Biz beyanname
eklinde bunu veriyoruz. Biz beyanname yapyoruz ki ma
vir alacaz ve yle yle olacak, bizim memurumuz ola
cak, be senede bitecek. Arz ettiim bir ey vardr. Madde-i
mutavassta dediimizdir.
BR MEBUS BEY - ntikaldir.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Evet, intikaldir. Dev-
re-i mntekile ite bundandr. Tkanm kalmtr. Baka bir
ey olamamtr. Skmemitir ileri, bu budur efendim.
SALHATTN BEY (Mersin) - Drt numaral muka
vele, yani ecnebilerin ikmet meselesi olan mevadd hakkn
da salhiyet-i adliyesine dair olan mukavele, hakk- ikamet,
salhiyet-i milliye ve iktisadiye hakkndaki kapitlsyonlar
yerine kaim olan bir mevadd hakknda da umumi bir sual
sormak isterim.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Mevadd mliyesi mi?
SALHATTN BEY (Mersin) - Hayr efendim. Kapi
tlasyonlar yerine kaim olan bu mevadd hakknda umumi
olarak bir sual sormak isterim.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Kapitlasyonlar hakkn
da m?
SALHATTN BEY (Mersin) - Evet, biz bu mukave
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 337

lenameyi kabul ettik mi? Yani mukavele aleyhine bir itiraz


mz var mdr?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Biz bu mukaveleyi ver
dik, onlar kabul etmemilerdir. imdi fikrimiz udur: Tadi
lat arz ettiim vehile zaif bir tadilat ile kabuli taraftaryz.
Onlar kabul eder etmez, bilmiyorum; bu malm deil.
SALHATTN BEY (Mersin) - Bendeniz undan ey
ediyorum. ayet bizim baz mukabil teklifimiz kabul oluna
rak derhal vaz- imza edilmi olsayd, bu ahkm olduu gibi
kabul edilecek mi idi?
RIZA N 'JR BEY (Devamla) - Hayr; katiyen, katiyen
ve nitekim kabul etmemiizdir.
SALHATTN BEY (Mersin) - Bu takydattan sonra
kabul ettiinizi beyan buyurdunuz emvali gayri menkulenin
alelusl tarif meselesi, ki memleketimizin herhangi bir nok
tasnda maddesiyle syleyeyim. Madde 4- 190nc sahife
(Ecnebilere, Trkiyede bila tefrik ve bila kayd art her
yerde emval-i gayr-i menkuleye tasarruf hakk verilmitir.)
Acaba bu hal memlekete dmann mthi sermayesinin gir
mesine ve tamamen istimlakini mucib olmaz m? Buna kar
bir are dnlmyor mu? Kendi milletimiz ve milleti hi
maye iin bir are ve bir kayd- ihtiraz dnlmyor mu?
Beyanat hazranzdan buna kar bir itiraz edilmediini g
ryorum. Birincisi bu, kincisi tehlike; muafiyet-i askeriye
cenebi tebaasnn alelitlak kabul edildii gibi, hakk- emni
yetleri olarak hibir suretle tekalife dar olmayacaklar gs-
eriliyor. Acaba btn dnyada ayn vehile midir ve bir ec
nebi tebaas Trkiyede uzun mddet ikamet ediyor. Memle
ket onu muhafaza iin hudutta asker, dahilde jandarma gibi
birtakm fedakrlklar yaparken, ecnebilerin bundan istifa
de eylemeleri ve bu nam altnda oturmalar doru mudur?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hangi tekalifi?
* Forma: 22
338 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRA! A RI

SALHATTN BEY (Mersin) - Askeri vergi, askeri


tekalife ait bilumum tekalif. Halen ve atiyen bunlarda hibir
ey yaplamaz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Efendim, bu her yerde
byledir. Vaka bir ecnebi memlekette bulunur, fakat aske
re alnamaz. Tabii onun gibi dier tekalif de alnamaz.
SALAHA l IN BEY (Mersin) - Msaade ederseniz
bendeniz u iki noktaya murahhaslarmzn nazar- dikkatini
celb ederim.
tirz- vakada buna dair bir ey grmyorum. Halbu
ki bu iki nokta fevkalde mhimdir. Bendeniz maruzatm
olursa syleyeceim. Emval-i gayr-i menkule tasarruf; ecne
biler iin bu memleketi tamamen vermektir (Doru sesleri).
kinci; gayri mslimlerin muafiyet-i askeriyesi, yani ecnebile
rin alelitlak tekalif-i askeriyeden ve buna dair vergilerden
muafiyeti bir tehlikedir. Hkmetin nazar- dikkatini celp
ederim. Cevabn bile alamayz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - te ne diyoruz biliyor
musunuz? Muvafk- madalet bir tazminat ita edilmedike
bunlarn emlakleri zerindeki hakk- tasarruf ref edilmez, o
dorudur.
SALAHATTIN BEY (Mersin) - Bendenizin her nevi
tekafden muafiyet zamanla mukayyet deildir. En sonraya
kadar hatta on sene bile olsa sesimi karmayacam. Bu ah
km, ahkm- meyyededendir. Zamanla mukayyet deil
dir. Tehlikeyi onda gryorum.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Pek gzel, onu da ey
ederiz. teki maddeyi syler misiniz?
SALAHATTIN BEY (Mersin) - 6 ile 4dr. Emval-i
gayr-i menkule meselesidir. Yalnz, emlake hasredip arazi
den tecrit etmek lazmdr.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Aramzda, orada, bura
TBMM GZL ZABT ARINDAN LOZAN MZAKERELER 339

da ok mnakaat mucip oldu, yle derdik, byle derdik.


SALAHATTN BEY (Mersin) - Araziyi kurtarsak k
fidir.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Bu hakikat mevzuu m
nakaadr ve dorudur. Muhaceret meselesini dndk.
talyanlar bir kasittedir. Bu bizim iin tehlikelidir. Bu da
memleketimizden arazi almak, btn amelesini buraya sok
mak gibi iktisadi birtakm eylerde bulunmak, bu suretle
memlekette ey yetitirmek...
SALAHATTN BEY (Mersin) - Yani Yunanllarn
yerlerine onlar girmek...
RIZA NUR BEY (Devamla) - ok dorudur. talya
ahalisi pek ok tekessr nfustadr. Memleketlerine sa
myor ve bu ihtiyatan dolaydr ki talya Trablusu igal et
miti. Fakat Trablusa girememitir. Yani sahilden ieriye
girmemitir. Baka yer aryorlarsa onun birisi de biziz ve
ok mhimdir. Biz bu noktay dndk, fakat bir ey de
vardr ki, ecnebiyi arazi almaktan men etmek mevcut iler
den deildir. Her yerde byledir.
SALAHATTN BEY (Mersin) - Kasabatta emlk al
maa msaade ederseniz...
RIZA NUR BEY (Devamla) - Bir ey tayin ve tahdit
etmek dorudur.
AVN BEY (Saruhan) - Hususat- ahirede maruz m-
kilt bulunduu takdirde heyet-i celileden Rza Nur Beye ve
Heyet-i liyenize verilen msaade byle deildi. Mavirler
mavirlerdir derecesinde idi. Heyet-i liyeniz daha bir de
rece eriye giderek Sevr Muahedesinin baka bir tarzda,
bir ekli derecesinde mavirlii kabul eder gibi merciiyet
derecesine neden getiniz?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Cevap vereyim. Veri
len msaadattan fazla harice klm bir ey yoktur.
340 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

NEET BEY (Kangr) - Burada kavga yoktur.


RIZA NUR BEY (Devamla) - Kavga deil, cevap veri
yorum.
ABDN EFEND (Nide) - Venizelosa hcum etti
in gibi.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Efendim; merciiyet me
selesi de yoktur. Bir mavirdir.
AVN BEY (Saruhan) - Reis Paa, sualim bitmedi. Ka
bul istida merciiyet tazammun eder. Onu kabul etmiyor,
yalnz mavir kelimesi kalmasnda lazm gelir. Bu takad
dm ederse kapitlasyon mahiyetini iktisap eder. Mercii
yet, kabul istida doru deildir.
RIZA NUR BEY (Devamla) - O halde bu heyet-i celi-
leye ait bir meseledir. Bizim vardmz ekil en nihayet bu-
dur. Bundan erisinin imkn yoktur. Bunun iin nasl ten
sip ederseniz o olur.
M FT EFEND (Krehir) - Bendeniz adl ihzarat
komisyonu hakkmda bir sual sormak istiyorum. Emval-i
gayr-i menkuleye ecnebilerin tasarrufu hakknda mzakere
cereyan ettii zaman emlk zerinde hakk- tasarrufa malik
millet olduunu, arazi zerindeki hakk- tasarrufa hatta h-
kmet-i mutlaka zamannda Sadr Azamlarm tebligat itiba
riyle de bir neticeye varlmad ve biz yapamayz denildii
halde, biz de bunu kabul etmeyiz. Kabul edersek ancak em
lk hakkmda olur. Arazi halkn maldr. Bunun tasarrufu
kimseye veremez ve kabul edemez, dedik ve bu raporu
da takdim ettiimiz halde, neden burada emval-i gayr-i men-
kuleyi mutlak olarak siz kabul ettiniz? Siz bunu bir madde
ile kabul ediyorsunuz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hayr efendim, kabul
etmedik. Demiim ki hakikaten mevzuu mnakaadr, do
rudur.
TBMM GZL ZABT ARJNDAN LOZAN MZAKERELER 34

MFT EFEND (Krehir) - Bize, bir kere gelecek


mavirlerin vazifesini, yalnz ecnebi tabiiyetini haiz olup
da bu memleket halknn ikyetlerini ve adliyede olan mu
amelatna dair istidasn alp takip etmekten ibaret mi? Ba
ka vazifeleri de var mdr?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Adliye Vekleti bunla
r memur gibi kullanacaktr. Mavir ne grrse o olacaktr.
Ben onun tamamiyle mtehasss deilim. Adliye Vekleti
buna ticaret muahedesine, bilmem ne faslna ait bir proje
yapnz diyebilir.
MFT EFEND (Krehir) - Msaade buyurun efen
dim. Vazaifi tayin etmeyen mavirler yarn mahkemede
her eye burnunu sokup mddeiumuminin takip ettii mu
amelat ben de takip edeceim diye, adeta tefti yapmak gi
bi Adliye Vekletine el uzatacak olur. Byle mutlak brak
lrsa olmaz beyefendi, vezaifi tahdit edilmelidir.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Bu sizin buyurduunuz
ekli tecavzdr. Bir defa bu ekil var. Hkmet bunu men
eder. Vazifesi gayri muayyen deildir. Bu hi olur mu? M
avirlerin vazifesi yoktur. Adliye Vekili ona ne vazife tayin
ederse onu yapar.
MFT EFEND (Krehir) - Ecnebiler bu maviri
bizim mahkemelerimize konmasnda ne istifade bekliyor
lar? Tabii bir istifadeleri vardr. stifadeleri olmasa gnde
rirler ve srar ederler mi? Maddede mbhemiyet kalrsa ta
mamiyle adli kontrol mahiyetinde kar.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Msaade buyurun efen
dim. Vazifesi tayin edememi. Peki amma mavir diyebi
lir mi ki unu yapacam, bunu da yapacam? Tabii diye
mez. Fakat Adliye Vekili msamaha yaparsa o vakit baka.
MFT EFEND (Krehir) - Beynelmilel afva gir
mekte ne hkm vardr.
342 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

RIZA NUR BEY (Devamla) - Ha, bu adamlar bize


bunu kabul etmiyoruz diyorlar. Bilhassa smet Paa bu hu
susta phe gsteriyordu ve mukavemet ediyordu. Fakat o
adamlar diyordu ki bize; ahkm- adliyeyi birden iJga ederse
niz tebaamz ne diyecek? Hakikaten stanbuldaki tebaamz
raz deil ve stanbuldaki ecnebiler adam gnderiyorlar, k
yametler koparyorlard. Adam yolluyorlar, raporlar gnde
riyorlar, ne yapacaz diyorlard? Canm adalet bizde var
dr, bilmem ne, velhasl her eyi dediler. Nihayet dediler ki,
bizim zihniyetimize bu yerlemitir. Evvela bir emniyet bes
lemek lazmdr. Hatta dediler ki bu sizin iin lazmdr, men
faatiniz iktizasndadr ve buna cevaben demiimdir ki; ca
nm biz elbette menfaatimizi sizden iyi takdir edebiliriz. Ya
ni bununla zihniyetlerini sylyorum. Bize sebep olarak u
nu diyorlard: Memleketimizde byle bir garanti bulunmaz
ise bir ecnebi bulunmaz. Bulunmazsa ticaretle, iktisat yapa
mazsnz. Siz ecnebi sermayesine muhtasnz. Canm sklr
d byle eylere. Bunlar diyorlar ki bizim tebaamz tatmin
etmekliimiz lazm. Baka trl adliyemize emniyetleri yok
imi.
MFT EFEND (Krehir) - Gnderecekleri ma
virler bizim memurlarmz deil, kendilerinin memurlardr.
Rica ederim, bu noktaya dikkat buyurun. Tebaamz tatmin
iin mavir sfatiyle bize gnderdikleri memurlar lzm ge
len btn tasibt karacaklardr. Mezuniyet veriyorsanz,
vazife meselesinde.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Fakat ben u fikirde
yim ki vazife meselesinde kendi kendine vazife ihdas ede
mez. Fakat Adiliye Vekili msamahakr olursa, buyurduu
nuz gibi her eyi yaparlar. Nitekim kapitlasyonlarda oldu
u gibi hep yle balamtr. Bu da bizim vazifemiz deildir.
Daima tepesine vurmak lzmdr.
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 343

MFT EFEND (Krehir) - Mavirler hakknda ka


bul ettiimiz imzal raporda diyordu ki, biz onlarn, fikrin
den, ilminden adliyece istifade edebilecek mavir alabili
riz. Yoksa takibt- adliye iin mavir kabul etmedik, mezu
niyet vermedik.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Dorudur. Ama onlar
ecnebi tebaasnn hukukunu takip edecek deillerdir. Yal
nz ikyet kabul eder. Mesele budur. Ben size arz edeyim;
taahht edilmi bir mesele yoktur. Netice itibariyle bu he-
yet-i celilenize aittir. Biz size bunu getirebilmiiz, netice iti
bariyle sz szindir.
OPERATR EMN BEY (Bursa) - Efendim, sulh
konferansnda adli kapitlasyonlar iin yaplacak mnakaa
l yapmaktan mavirimizin istinkf ettii doru mudur?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Efendim, msaade bu
yurursanz Emin Beyin sorduu suale cevap vermeliyim. Bu
gibi eylerin sylenmesi doru deildir. Meselemiz milli me
sele, vazife meselesidir. zerine syleyiniz ve sorunuz.
Bir ahs byle demi, yle demi demek doru deildir.
OPERATR EMN BEY (Bursa) - Gnderdiimiz
mavir mdafaat yapmaktan istinkaf ediyor efendim. (G
rltler).
RIZA NUR BEY (Devamla) - Msaade buyurun. Ya
plan ey mevzuubahistir. ahslar mevzuubahis deildir.
OPERATR EMN BEY (Bursa) - Hayr olmaz. M
saadenizle cevap vereyim. Heyet-i umumiyemiz daha karar
vermemitir. Davamz sulh konferans huzurunda mdafaa
etmek istemeyen bir arkadamz; bu kapitlasyonlar mda
faamz zayftr, ben mdafaa edemem demitir. Byle bir
ey var mdr, yok mudur? Bunu anlamak isterim. (Bravo
sesleri) Bu davay millidir. Hepsi sylenmek lazmdr.
RES - Efendim bu hususu bamurahhas Paa Hazret
344 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

lerinden sorunuz. (Doru sesleri.)


OPERATR EMN BEY (Bursa) - yle ise buna m
abih bir iki sualim vardr. nallah bunlar tevhid ederek
syleyeceim, soracam. Mali ksmlarda da vardr. Bunlar
Meclis anlamaldr.
AVN BEY (Saruhan) - Efendim suali mahfuz kalmak
zere devam buyurursun.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Efendim, bu gibi eyler
her vakit olur.
SMET PAA (Hariciye Vekili) (Edirne) - Arkada
lar! Heyet-i murahhasa refakatinde bulunan mavirler, fi
lan meselede hafif oldu ve fan meselede kuvvetli oldu diye
tetkik etmeyiniz. Etmeyiniz ki mavirler istirahat- vicdan
e bildiklerini arkadalarna sylesinler. Eer mavirler bi
lahare byle sylerim veya byle yaptm diyenden hesap so
racaklar endiesinde ve korkusunda kalacak olurlarsa aklla
rnn erdiklerinden baka ey sylerler ve bunun iinden
klmaz. O zaman yanmzda olan on be mavir, on be de
olur. te oturduklar zaman on be devlete hkim olmu gi
bi her eyde en mfrit eyi syler. O zaman iin iinden k
mak imkn kalmaz. Biz varz. Mavirler ne syledi derse
niz, aramaynz. Benden sorunuz. Arkadalar, mavirler
bir meseleyi mfrit telkki etmesinden kfi derecede haki
kati ekinmeden syleyeceim. Braknz sylesinler. Eer
biz onlarn dirayetini, salahiyetini kfi grmezsek karmak
mecburiyetindeyiz.
YAHYA GALP BEY (Krehir) - Paam msaadeniz
le size sual ediyorum. Bir mavir ki kanaati yoktur. Bu hal
de meseleyi nasl mdafaa edecektir.
SMET PAA (Devamla) - Bir mesele lehinde kanaati
vardr. Dier bir mavirin o meselede onun aleyhinde ka
naati vardr. fade eder.
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER W5

YAHYA GALP BEY (Devamla) - Madem ki aleyhin


de kanaati vardr. Bu aranzda olurdu. Byle malmat tere-
uh etmezdi.
RES - Rica ederim Yahya Galip Bey, ltfen oturu
nuz. Bence mesele (Grltler) Efendim msaade ediniz.
Rash Efendi sual sizindir.
RASIH EFEND (Antalya) - Bugnk baladmz
mzakerenin esasm tekil eden bir takrirdir. O takrir ma
vir mtehasss, mavir arkadalarmzn da fikirleri dinlene
cek idi. Onun iin smet Paa hazretlerine itirak edemeyiz.
Adli, mesail mrahhas arkadamz Rza Nur Bey tenvir,
temsil ediyor. Eer mzakerat mdafaa etmiler ise dinle
riz. Baka bir arkada ise mdafaa eden, onu dinlemek iste
riz ve ondan soracamz ok kimseler vardr.
RES - Efendim msaade buyurunuz, asl bu adli m
tehasss Veli Bey arkadamzdr. Meclise itirak etmemi
lerdir.
RASIH EFEND (Antalya) - Geen gn kabul edildi.
O akam telgraf verdik, hemen Meclise iltihak etsin, iki gn
evvel efendim.
RES - Arzu ederseniz tekit ederiz.
RASIH EFEND (Antalya) - Hay hay efendim, Veli
Bey Efendinin bulunmamas dolaysyle ve belki bunlarn
ierisinde en ziyade...
RES - Heyet-i murahhasa ierisinde Veli Beyden da
ha ziyade alkadar Rza Nur Beydir. Kfi gelmezse Veli
Beyden sorarsnz.
YAHYA GALP BEY (Krehir) - Bu mesele gayet
mhimdir. Hayat- millet ile alkadar. Ben ileriye kadar gi
derim. hanettir diye.
RES - Evvela rahatszln makam- riyasete bildir
miti. Rey-i liniz zerine kendisine telgraf ekilmitir. Be
346 Dr. RIZA NVRUN I.07A N HATIRALARI

hemehal yola kp buraya gelmesini yazdk.


YAHYA GALP BEY (Krehir) - Meseleyi anlamak
isteriz.
RES - Efendim msaade buyurunuz sual yapmyoruz.
Rash Efedi buyurdular ki biz en ziyade adliye mesailini m
dafaa etmi olan arkadamz dinlemek isteriz, diyor. Bina
enaleyh, Rza Nur Beyefendi mtehasss olmadndan dola
y dierini dinleyeceksiniz deder. Onu arz ediyorum, mese
le yoktur.
HSEYN AVN BEY (Erzurum) - Paa hazretleri
msaadenizle, Paa hazretlerinden bir sualim vardr. Paa
hazretleri tasrih etmedi, tahdit, tahrif etti meseleyi. Niin
kartlar Paa?
RES - Msaade buyurunuz Paa krsye knca ce
vap verirsiniz. Efendim dedim ki btn mavirlerin, btn
murahhaslarn yerine Rza Nur Beyefendi cevap vermek is
temedi. En dorusu Bamurahhas Paa hazretleri cevabm
verirler, buyurdular. ittiremedim szm. Kendileri ora
dan yksek sesle syledi.
HSEYN AVN BEY (Erzurum) - Heyet-i celiieye
arz ediyorum ki Meclis merasim ile oynamyor. Bana soru
lursa maiyet burada yoktur. Meclis burada meseleyi mte
hasss olarak tetkik eden arkadalar burada bulundurur. Bi
lemediklerini kendi arkadandan sorarlar o merasimi ken
dileri yaparlar.
RES - Kabul buyurmazsanz sualinizi sorabilirsiniz.
HSEYN AVN BEY (Erzurum) - Hay hay efendim
bu hakkmz setr edilemez.
RES - Hayr efendim hak setr edilmiyor.
HAKKI HAM BEY (Sinop) - Bu adli son kabul edi
len ekil hakknda heyet-i murahhasa bunu kabul edecei
ne, kar tarafa sz vermi midir? O ekilde kati kendi ka-
TBMM GZI. ZABT-ARJNDAN LOZAN MZAKERELER 347

naat bu babda ayrlm mdr?


RIZA NUR BEY (Sinop) - Bize verdikleri son proje
elinizde olan bir projedir. Onlar sonunda tekrar birtakm
eyler sokmak istemilerdir. Bu uzun mnakaay mucib ol
mutur. Biz daima azaltmak cihetine doru gidiyoruz. Onun
iin byle yazarlklar oluyor. Son bir raddeye biz yle bir
ey kabul edilebileceini ihsas etmiizdir. Fakat zaten mese
le vaktini de geirmiti. ngiliz heyet-i murahhasas da git
miti. Fakat bu meseleyi mhim bir bayrak gibi ellerine al
mlardr. Byk bir bayrak gibi amlar ve leme kar sy
lyorlard ve mthi bir propaganda yapyorlard. Bunu on
larn elinden almak, yani bu sh onlarn elinden almak ci
hetine gittik. Fakat sonra ngiliz heyet-i murahhasas da git
mi bulunuyordu. Ne olacakt? Ondan sonra ha biz kabul et
miiz, ha Franszlar kabul etmi, elbet muallakta kalmtr.
HAKKI HLM BEY (Sinop) - O halde msaade eder
seniz, u son mavirler hakkmdaki ekil, heyet-i murahha
sa tarafndan kabul edilmi deil midir?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Zaten kabul edilmi bir
ey yoktur. Bir taahht altna girmemiizdir. Biz bir yere
vaz- imza etmemiizdir. leri gitmek, geri gitmek hepsi ol
mutur; ihsas etmiizdir, kabul edebileceimizi.
HAKKI HLM BEY (Sinop) - Bu ekilde heyet-i mu-
rahhasaya rcu imkn var mdr, yok mudur?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Muhakkak vardr. Ka
bul yok ki zaten. Baknz nasl olmutur, anlataym. Galiba
buras anlalamyor. Bu mesele ste getirilmi, karlm,
arama bir eyler sokulmu, velhasl bir hale gelmitir ki, ka
bul edilebilsin. Edememi, kabul edilemez denmi ki ve
bylece gitmitir. Nihayetinde bir beyannamemiz vardr. De-
miizki, hibir taahht altna giremeyiz. Kabulni^ mutazam-
mn bir ey yoktur. Kabul etmedik. Siz nasl kabul edersi
m Dr. RIZA NUR UN LOZAN HAT1RAI.ARI

niz? Bu kabul mutazammn dedir. Fakat sylemiizdir,


byle bir ey kabul edebiliriz. Fakat sylemek, taahht alt
na girmek dedir.
KR BEY (Bolu) - Yani imdi bundan rcu edebi
lir misiniz?
KADR BEY (Diyarbekir) - Alacamz mavirler te
baamzn ikyetlerini de dinleyecek midir? Bizden de mra
caat eden olur.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Bunlar yalnz ecnebile
rin ikyetini dinlesinler, deder.
KADR BEY (Diyarbekir) - Yani bunda sarahat yok
tur. Her ikyeti dinleyebilir. Merci olunca herkesin ikye
tini dinleyebilir.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Tesbit edilmi vezaif
yoktur. Benim anladm kabul edilmi bir ey yoktur. (G
rltler) O tayydr, onu kabul etmemiizdir. Onun zerinde
tadilat yapyoruz. Alaca ikyetleri Adliye Vekletine tev
di edecek, Adliye Vekaleti neticesini takip edecektir.
KADR BEY (Diyarbekir) - Mavir tahkik takib ede
cek midir, etmeyecek midir?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hayr efendim, yle sa
lahiyet yoktur. yle olmaz, sizin okuduunuz yle deildir.
KADR BEY (Diyarbekir) - Kayt edilmelidir.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hayr efendim okudu
unuz kabul edmemitir. Asl ondan bekliyorsunuz.
KADR BEY (Diyarbekir) - Mslimlerin...
RIZA NUR BEY (Devamla) - Gayri mslim meselesi
yoktur. Burada tebaa-i ecnebiye vardr. Benim zannmca bu
srf Adliye Vekilinin eline mevdu bir meseledir. Vekil iste
diini takip eder.
RASIH EFEND (Antalya) - Hep zan ederizdir. Buna
nasl kanaat edilebilir?
TBMM GZL ZABITLARINDAN' LOZAN M ZA KERELER 349

RIZA NUR BEY (Devamla) - Efendim, son vasl


olunmu bir ekil var. Onu size okuyaym, zaten...
RES - Ali Hayati Beyin suali var.
AL HAYAT BEY (Gazianteb) - Rza Nur Beyefen
di; kabul edilen, tarafnzdan yani ngilizler gittikten sonra
teklif yaptnz mukabil projede kabul suretinde mi gstere
ceksiniz, yoksa bunu ret veya tadil mi edeceksiniz?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Efendim, bundan son
vasl olunan ekil, ki biz o fikirde idik ki, bu mesele evvelce
hal edilse idi bizim mesaimizi ok teshil etmi olacaklard.
Bunda ok ar bastlar. Son hasl olan ekil udur: Muahe
denin heyet-i mecmuasn Meclis-i liye arz ediyoruz. Bu da
yle olacaktr. Meclis-i li bunu tasvib etmezse yapacak bir
eyimiz yoktur.
AL CENAN BEY (Gazianteb) - Meclis tasvib eder
se mi olacaktr? Hkmetin bu hususta fikri nedir?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hkmetin fikri de bu
ekildedir. Trkiye Byk Millet Meclisi mahakimi zerin
de ecanibe tam bir teminatn tevdiini tazammun eden temi
nat vermeye ve bu hakimiyeti tamamiyle istimal etmek su
retiyle hibir mdahale-i ecnebiye olmadan nezaret etmeye
muktedir olduunu bildirmek frsatna nail olmutur. Buna
ramen ibu hkmet medeniyet ve ahlk ve terakkiyatn
hakl gsterecei slahatn vcuda getirilmesi iin tahkikat
ve tetkikat icra ettirmeye amadedir. Bu fikir ile Trkiye H
kmeti murahhasas bervehi ti beyanatta bulunmay arzu
eder. Trk Hkmeti be seneden dn olmamak zere, m
nasip grecei bir mddet iin 1914-1918e kadar...
MER LTF BEY (Amasya) - Pardon efendim.
Be seneden dn mu, efzun mu?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Dndur efendim, fakat
bize aittir. Beyanat biz yapyoruz. Be seneden aa yapa
350 Dr. RIZA N U R 'UN LOZAN HATIRALARI

mayz. Bunun bir eysi yoktur. Ha yle ha yle be seneden


dn olmamak deyince be sene bu hakk vermi oluyor, be
sene olarak bunu biz yaptk efendim. Efzun olamaz efen
dim, bu art kfidir. Mnasib grecei bir mddet iin be
sene deriz, be buuk sene deriz. 1914-1918 senesi harbine
itirak etmemi devletlere mensup ve Laheyde Beynelmilel
Mahkeme-i Adalet tarafndan tanzim edilmi olan listedeki
hukuk-inasan arasndan mntehap Avrupal hukuk ma
virlerini bila tehir hizmete almak niyetindedir. bu hukuk
mavirleri Trk memurlar olacaklardr ve Adliye Vekale
tin e tbi bulunacaklardr. Mezkr Veklet mavirleri ola
rak islahat- adliye komisyonlarnn mesaisine itirak, stan
bul ve zmir ehirlerinde ikametghlara duhul, taharri mesa-
kin ve tevkifat dahil olmak zere Trk hukuk ve ceza maha-
kiminin tarz- ifas vazifelerini takip, gerek hukuk, gerek ce
zaya mteallik mesail-i adliye, gerek cezalarn icras, gerek
kavaninin tatbiki hakkndaki ikyat istima edecekler ve
Trk kavanininin tamamii tatbikini temin iin btn bu me
sail hakknda Adliye Vekletine rapor vereceklerdir. Asayi
i umumiyeyi ihlal ve ekal etmeyecek ahvalde cnha maz
nunlarnn kefaletle tahliyei sebilini yaptrabilecek, yani ke
faletle tahliye yaplacak.
HACI TAHR BEY (sparta) - Kanunumuz kefalete
de hacet brakmaz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Mewadd- hukukiye ve
ticariyede mahkemeye mracaat olunup hakem kararlar bi
dayet mahkemesi reisinin tasdiki ile icra edilecektir ve bida
yet reisi, karar vaki, inzbat- umumiyeye muhalif olmadk
a tasdktan imtina etmeyecektir. bu beyanname be sene
iin muteber olacaktr.
MEHMET KR BEY (Karahisarsahib) - Rza
Nur Beyefendi, zat- liniz takip ettiniz, bu adli meseleyi de
il mi?
TBMM GZL ZABT .ARINDAN LOZAN M ZA KERELER 351

RIZA NUR BEY (Devamla) - Efendim bendeniz hu


kuk mtehasss deilim ve bir adamn muhtelif uabat bil
mesi mmkn dedir. Bu mesele bamurahhas Paa haz
retlerinin evvelce hukuka vkf bir arkada tarafndan takib
edilmitir. Fakat son devreye geldii vakit, ben de mdaha
le etmiimdir. Bilfiil onlarn verdikleri u eydir, ki son ey
bu kitaptr. Mcadele neticesinde bu ekle girmiizdir. Me
sele budur.
AVN BEY (Saruhan) - Salahiyetiniz haricindedir, bu
mesele...
HSEYN HSN EFEND (sparta) - Reis Paa,
ekseriyet kalmamtr.
MEHMET KR BEY (Karahisansahib) - Karar
verecek deiliz.
RAUF BEY (cra Vekilleri Reisi) (Sivas) - Meclis ek
seriyetle amtr. Mzakere devam ediyor. Karara iktiran
edecek bir ey yoktur. Onun iin mzakerata devam ede
lim.
RES - Efendim, ekseriyet olup olmadn ben biliyo
rum. Ekseriyet vardr.
HSEYN AVNI BEY (Erzurum) - Bugn Cuma;
Meclis-i li bir haftadan beri alyor. Yarn Cuma ertesi
dir. Yarn da itima olacaktr. Ltfediniz. Bu mstacel bir
ey deildir. Daha bir ay srnr.
RES - Meseleye yalnz bir taraftan bakmak doru de
ildir. Yarn da mzakere vardr. Binaenaleyh Meclis dal
sn gidelim. Bu yoldan meseleye bakmayalm. Heyet-i mu
rahhasa ii daima mstacel gstermektedir. Bugn bitirmek
imkn yoktur. Fakat vakit varken bugn bu ksmn bitire
lim. (Doru sesleri)
RIZA NUR BEY (Sinop) - Bir ey arz edeyim efen
dim. Mevzu meselesidir. Uzun mddet muallakta kalamaz.
352 Dr. RIZA N U R UN LOZAN HATIRALARI

Btn cihann gzleri heyet-i celileye, bu Meclise doru al


mtr. Hep buraya bakyorlar. Ne olacaksa bir an evvel ol
mak lzmdr.
H AFIZ MEHMET BEY (Trabzon) - Fakat hal ede-
cek bir mesele de yoktur, rica ederim.
AL CENANI BEY (Gaziayntab) - Msaade buyuru
nuz, usl hakknda syleyeceim.
RES - Sual sorun efendim. Ne usl syleyeceksiniz?
HAKKI HAM BEY (Sinop) - Neticeye varamayz
efendim.
MEHMET KR BEY (Karahisarsahip) - Rza
Nur Beyefendi, zat- linizden evvel mzakeresine devam
eden arkadan ifade etmi olduu bir sz Lozan muhitinde
ayi olmutur. Maalesef bizim bu ekilde kabul edebecei-
mizi o arkada ecnebere ihsas etmitir. Onun zerine on
lar bu mesele zerinde srar etmekte bulunmulardr. Zat-
liniz imdi son ekli ifade etmi bulunuyorsunuz. Hkmet
de bu ekli kabul etmek istiyor. Bu ekil gayet muzirdir. Ya
ni adli kapitlasyonlar kaldrdmz iddia ettiimiz ve bu
nu bir kayt olarak koyduumuz halde, yeni mahiyette yeni
birtakm adli kapitlasyonlar giriyor.
HAFIZ MEHMET BEY (Trabzon) - Bu mesele yle
deildir. Bunun ehemmiyeti yoktur.
MEHMET KR BEY (Trabzon) - Takip kelimesi
vardr burada. Bendeniz takipten unu anladm.
RES - Efendim mtala beyan etmeyiniz. Mzakere
yapacak deiliz, sual soracaksnz?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Efendim msaade edi
niz. Maksad- linizi anladm. u ek bu ekil, hkmet de
byle etti.
MEHMET KR BEY (Karahisarsahip) - Msa
ade ediniz, fikrimi izah edeyim. Takip kelimesinden birok
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 353

eyler kabilir. Saniyen, kabul ifade edilen bir ey. Heyet-i


murahhasa bir daha kar karya nasl gelecek? Kabul etti
iniz halde imdi neden kabul etmiyorsunuz?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Baka heyet-i murahha
sa gnderin, zarar yok; mesele millet meselesidir. ahs me
selesi deildir. Vallahi tek milletin ii olsun. Arkadalar biri
si muzrdr. Olmaz. Oradan arkadalardan hafz Mehmet
Bey buyuruyor ki; iyidir. Bilmem, bu kabul tazammun et
mez efendim. Bu mesele sizin elinizdedir. Rica ederim,
rey-i hkim szsiniz, ister yle kabul edin, ister red ^din, si
ze aittir. Eer biz yapamazsak o ii, mucibi menafi dilse
mucibi mehazirse baka heyet-i murahhasa gnderiniz. Hep
si size aittir.
NEET BEY (Kangn) - Beyefendi, imdi okuduu
nuz mevadda bir erait dikkatimi celb ediyor. O da cnha
maznunlarn kefalete rapten tahliye meselesidir. Malumu
liniz, bizde cnha maznunlarnn tahliyesi ve kefalete rap
ten tahliyesi meselesi bir usle tbidir. Kefaleti nakdiye
efendim. Ehemmiyeti yoktur. On kanunumuzda musarrah-
tr ve usul vardr. Acaba bu mavirlerin Adliye Vekle-
tine verecekleri ey zerine mi kefalete rapt olunacak?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hayr, hayr mavirler
meselesi yoktur. Mavire ait dedir.
NEET BEY (Kangn) - Ltfen okuyunuz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hayr mnasebeti yok
tur.
NEET BEY (Kangn) - Efendim bir kere okuyunuz.
RIZA NUR BEY (Devamla) - imdi baknz burada
diyorki, o mesail hakknda rapor verecekler, asayi-i umumi-
yey ihlal ve tahkikat ikal etmeyecek ahvalde cnha maz
nunlarnn kefaletle tahliye-i sebili icra olunacaktr. Kefalet
ettikleri ahsa kefalet-i nakdiye de vereceklerdir.
Forma: 23
354 Dr. RIZA N U R L N LOZAN HATIRALARI

NEET BEY (Devamla) - Efendim arz edeyim.


Neet Beyin maksad udur ki emniyet etmiyorsa kanm
za...
SMET PAA (Edirne) - Bunun sebebi udur ki baz
memleketlerde bu usl yoktur. Yarm siz de bir kanun yapar
snz, kaldrrsnz. Onun iin be sene mddetle tatbik olu
nacak.
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hem mavereler bitti,
hem beyanname bitti. Be sene iin bunu istiyorlar. Daima
dedikleri ve idare mntekile, devrei mntekiledir. Mesele
buraya gelmi dayanmtr. Her yerde bunu ey etmilerdir.
Bunu ykamamzdr.
imdi efendim, dier bahis aff- umumi. Malmu liniz
aff- umumi usl dairesinde ve burada tevdi olunmu eyde
de baz tayy yapyoruz. Baz slahat yapyoruz ve bu husus
tan dolay bir meselei mhimme deildir. Dier bir ey var,
mtekabil aflar yaplyor. Biz srar ettik, ki baz hainler var
dr. Bu davaya hiyanet etmitir. Silh istimal etmitir. Bunla
r istisna edemeyiz. Bunlar affedemeyiz dedik. 150 ahs ol
mak zere bunun istisnasn bu adamlarn mallarn da al
kadar gstereceiz.
ETHEM FEHM BEY (Mentee) - Ehas iin liste ve
rildi mi?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Hayr efendim; onlar
bize dediler ki bunlarn isimlerinizi veriniz. Biz zaten isimle
rini biliyorduk. Dorusu ona ait cevab makam versin.
SALAHATTN BEY (Mersin) - Iradei milliye ile ola
cak.
RIZA NUR BEY (Devamla) - radei milliye ile taay
yn edecek yz elli adam. Msaade buyurunuz efendim, ha
kikaten bu irkin bir ey idi. Bu millete, bu devlete tarihin
en buhranl devrinde hiyanet etmi insanlar, dman olarak
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 3SS

hareket ettikten sonra gelip diz dize oturmaz deil mi efen


diler? Bunu yaptk, ahs tayin ettik. ahs tayin edersiniz
sonra.
NEET BEY (Kangr) - Msaade buyurun yz elli ki
i muayyendir yarn br gn hiyanet-i vataniye crmn ir
tikap eden 149 olursa bir kii nereden ilave edeceksiniz?
RIZA NUR BEY (Devamla) - Efendim biz azami ola
rak yz elli dedik, tahmini bir hesap yaptk. Yz elli dedik.
Elde bir ey yoktur. te efendim, bendenizin az edeceim
aksam hitam bulmutur. Zan ederim ki ariz ve amik izah et
tim. Meselenin vaziyet-i hazras nedir? Tahlil ettim, artk
siz hal ediniz.
RES - Efendim yerlerinize oturunuz da ekseriyeti g
relim. (Ekseriyet yok, var sesleri).
ZYA BEY (Mersin) - Rza Nur Beyin mtalat zeri
ne bizim de syleyeceklerimiz vardr.
AVN BEY (Saruhan) - Fasllar arasnda sz syleye
cek Paam. (Grltler)
M. DURAK BEY (Erzurum) - Paa hazretleri celseyi
bir saat tatil buyurunuz. Pek mhim ise bir saat sonra topla
nalm.
RES - Efendim, arkadamzn mtalat tam bu
uk saat devam etti. Bundan sonra daha dinleyeceimiz ar
kadamz var. Malmu liniz tam krk be arkadamz da
sz almtr. imdi bendeniz bunu zihnimde topladm. By
le her arkadaa er saat sz syleyecek olursa iki hafta bu
ile megul olacaz ve ihtimal iki haftada bitmeyecektir.
AL RIZA BEY (Kars) - Drt hafta gesin memleke
tin en hayati bir meselesidir. Dnya bizi bekliyor, deyip de
bizi burada ey ediniz demekte man yoktur.
RES - Msaade buyurun, heyet-i murahhasamz bu
iin bir an evvel intacn sylerler. Zat- liniz bir ayda bu ii
356 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

inta ettirecek olursanz...


RASH EFEND (Antalya) - Biz onlar kadar acele et
miyoruz.
YUSUF ZYA BEY (Bitlis) - Eer bu gece mutlaka
bunu mzakere etmek iztirar mevcutsa bir saat celseyi tatil
edin. (Tatil edin bir saat sonra dinleyelim sesleri). (Haan
Beyi dinleyelim sesleri).
M. DURAK BEY (Erzurum) - Celseyi bir saat tat bu
yurun bir saat sonra gelelim. ok srer Paam. (Grltler,
devam, dinleyeceiz sesleri).
ZYA BEY (Mersin) - Haan Beyi dinlemek lzmsa
bir saat tatil edersiniz, ondan sonra geliriz, dinleriz. (Grl
tler, imdi dinleyeceiz sesleri).
KR BEY (Bolu) - Paa hazretleri; tatil etmeyiniz,
bir daha toplanamayz.
HSEYN AVN BEY (Erzurum) - Efendim isticali
ne dair heyet-i vekile bize bir ey sylememitir ve syle
mez. Bu mstacel bir mesele olmuyor, hayati bir meseledir.
senenin hesabn yapacaksnz. Belki bir ayda karaca
z.
AL RIZA EFEND (Kars) - Bu mesail sahib-i ihtisa
sa terk edildi. Halbuki biz hepimiz bu meselede sahib-i ihti
sasz ve syleyeceiz. Neden byle acele?
RES - Sznz mahfuzdur efendim.
- RAUF BEY (cra Vekilleri Reisi) (Sivas) - Beyefendi,
baz miitalat gya zat- lilerini szden men ediyorlarm.
Halbuki deil yle, burada arzularnz isaf ediliyor. Sizden
istirham olunuyor. Arzu buyurduunuz gibi mavirler, m
tehassslar burada mahedelerini beyan buyuruyorlar. Nok-
tai nazarlarm yah ediyorlar. Sonra siz mzakere edeceksi
niz. Diyoruz ki arzularnz en ksa zamanda icra edilmi di
ye rica ediyoruz. Niin tel ediyorsunuz? (Tel biz ottni-
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 357

yoruz, siz ediyorsunuz sesleri). Mstacel izahat vereceiz,


bizler de insanz. Bizim de iimiz vardr. Sizin gibi hem bura
da alacaz, hem hkmette alacaz. Siz leden son
ra geliyorsunuz, halbuki biz on sekiz saat alyoruz, bir az
insaf edin.
RES - Efendim anlyorum ki bu ekilde mzakere et
mek imkn yoktur. Yarm saat onda itima etmek zere cel
seyi tatil ediyorum.
DR. RIZA NUR VE
LOZAN TELGRAFLARI...
Lozan m eselesini en iyi aydnlatacak vesikalar hi phe
siz heyetin ektii ve heyete ekilen telgraflardr. Son gnlerde
bu telgraflar Bilal N. im ir tarafndan neredildi.. Trk Ta
rih Kurumu Basmevi A nkara 1990.
Bu telgraflardan Dr. Rza N ur'la alkal birka tanesini
ehem m iyetine binaen bu blm de okuyucuya sunmaktayz.
unu da hem en belirtelim ki, bu kym etli eserinde Sayn
im ir fhi bir hata yaparak Dr. Rza N uru ikinci deil u-
nc delege olarak zikretmektedir.
No: 58, Tarih: 30 Kasm
Babakan H. R a u f Beyden sm et P aaya tel No: 43.....
Sayfa 151
36 sayl telgrafnzn tekrarn rica ederim. (Bkz. No: 53)

No: 59, Tarih: 30 Kasm


sm et Paadan Babakanla te l No: 41, 42....
Sayfa 151

Alt-komisyonlarda gmrkler, Osmanl borlarnn pay


lalmas, deniz tamacl grld; kabotaj hakkmz ka
bul edildi.

Mttefikler yalnz Boazlar iinde Ruslan konferansa


ardlar.

Rza Nur, ngiliz mstearyla Musul iini grt. Fran


sz ba delegesi ziyaretime geldi. Musulu istiyoruz, Fran
sann tutumu nedir? dedim. Aka grlrse ngilizleri
destekleyeceklermi. Ekonomik bamszlmz kabul etmi
yorlar diye yalanalm, yayn yapalm.

No: 85, Tarih: 6 Aralk


sm et Paadan Babakanla te l No: 62, 63
364 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

5 Aralk raporu:

Alt-komisyonda mbadele ii grld. stanbul Rum


lar mbadele d braklmak isteniyor. Papa, Ermenilere
deinen bir bildiri yaynlad. Kar bildiri yaynladk. Fran
sz delegesiyle grtm; maliye ve ekonomi ilerinde ok
ar. Amerikan delegesiyle grtm; aznlklara deindik.
Rza Nur, Curzona gitti. Musulu istedi. Yarn Boazlar so
runu grlecek. (Bkz. No: 94)

No: 104, Tarih: 8 Aralk


sm et Paa dan Babakanla tel. No: 69

Aydn ve Badad demiryollar konusunda ikyetler ol


du. (Bkz. No: 114, 139)

No: 105, Tarih: 8 Aralk


sm et Paa 'dan Babakanla tel. No: 72, 73, 74

8 Aralk raporu:

1. Sabah Boazlar komisyonu topland. Grmz


syledik, Curzon, silhszlandrmay kabul ediimiz zerine
nefes ald. Akam cevap verecek. ierin, inceledikten son
ra cevap verecek. kisi de konumam srprizle karladlar.

2. Konferanstan sonra Rza Nur Ruslara gitti. Mkem


mel kavga etti. leden sonra yine toplant oldu. ierin,
mttefiklerin Karadenize donanma geirme dncelerini
reddetti.

3. Savata Boazlan savunabileceiz. Barta Karade


nizdeki en gl donanma kadar sava gemisi geebilecek.
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 365

Garoniye gre, stanbul Rumlarn karmak olanaksz.


talyanlarla ekonomik ibirlii yapmak gerek. Patriin ka
rlmas midi var.

No: 355, Tarih: 16 Ocak


Babakan H. R a u f Beyden sm et Paaya te l No. 263 Z a
ta mahsus. ok gizli

Gazi Paa e birlikte hkmet, konferanstaki personeli


grt. Ktip Suad Sedatn geri gnderilmesi gerekir. Ha-
im Naum efendi ngiltereye gndermek zere drt ay iin
5000 lira ald. Cavit Bey Dyun- Umumiye idaresinden pa
ra almtr ve onlaru karlarn koruyacaktr. Onun Lo
zanda bulunmas ve ngilizlerce size rakip gibi gsterilmesi
zcdr. (Bkz. No. 15, 492)

No: 443, Tarih: 27 Ocak


sm et Paa d an Babakanla te l No: 283, 285

27 Ocak Raporu:

1. Konferansn resmi almalar bitti. u sorunlar ask


da kald: Musul, adli kapitlasyonlar, Trakya snn, tazmi
nat ve tamirat. Musul yznden mali sorunlar daha da ar
latrlmtr.

2. Konferans kesmi olarak deil, almalara ara ver


mi olarak Ankaraya dneceim. Ama gerekte kesilmedir
(inktdr).

3. Musuldan feragat gstererek sulh aramak fikrinde


yim. (smet Paa)
366 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

4. (Rza Nurun gr): Anlama, Trkiyeye bamsz


lk ve yaama imkn salayabilecek nitelikte deildir. Mu
sul bize pek lzmdr. Sonuna kadar direnelim.

5. (Haan Beyin gr): Anlama, Trkiyeye bam


szlk ve yaama imkn salayabilecek nitelikte deildir.
Musul nemli ve naziktir, karar veremiyorum. Tazminat ko
nusunda bir eyler yaparak bar aramak dncesindeyim.

6. Mttefikler, Ankarann bar istediini, Lozandaki


delegelerin ise direndiklerini ileri sryorlar. (Bkz. No.
444, 473, 483)

No: 444, Tarih: 27 Ocak


Babakan H. R a u f Beyden sm et Paaca te l No: 331,
332
lgi: No. 442, 443

stanbul boaltlmadan konferansa ara verilmesi sakn


caldr. Durum Meclise sunulacak. Yersiz haberlere mey
dan verilmeyecek.

No: 296
Heyet-i Vekile Riysetine

6 Knun- sni raporudur:


No: 197

1 - Kapitlasyonlar komisyonu itima etti. Mufassal be-


ynt ile gemi mlhazata cevb verdim. Adli sistemi
katiyyen reddettim. Tekliflerine mukbil bir ey teklif et
mekliim lzumundan mlyimne srar ettiler. Reddettim.
Zaman ile mnsib bir suret-i hail bulunmas temennisi ile
TBM M GZL ZABITLARINDAN LOZAN M ZA KERELER 367

itima hitam buldu. Mesele muallak kald. Amerika murah


hasnn bilhire hususi olarak mtehasss komisyonu teklifi
ni ayrca arz ettim. Eer birka mavir kendi hesabmza
alrsak meselenin halledilmi olacana midim hsl olmu
tur. talya murahhasasndan bilhire suret-i mahsusada ba
na gnderen bir haberde yine bir muhtelit komisyon teklif
edilmekte ve bu komisyonun kanun ihzn ile tatbikt- ka-
nuniyeye nezreti hususunda vazife ve selhiyet sahibi olma
s kfi gsterilmekte ve talya efkr- ummiyesine kar
byle bir cemile gstermek imkn ve frsat: mevcud olduu
bildirilmektedir. Katiyyen reddettim. talyanlarn kapitlas
yonlardan vazgemediini iIn etmek hususunda dierleri
ne tekaddm ve iltizm sratle Trkiyede byk bir mem-
nniyet-i kalbiye tevlid edeceini ve bu mstesn frsat ka
rmamas mtalasn ibl eyledim. Mvirler meselesi-
ne cevb isterim(*). Bu meselenin noksan kalan cevbn
mstacelen almak hiz-i ehemmiyyettir.
2 - Tarafmzdan Rza Nur Beyin riyset ettii ekalliyet
ler tl komisyonunda gayr- mslimlerin askerliinde srr
ve bunu komisyona evkettiler. Buna mukabil afv- umm
meselesini halletmedik. Bilakis ve bilmukbele afv- umm
yi kendi mstemlekelerindeki birok Mslmanlara temil
edecek vaziyyet aldk. Balca bu iki nokta kalmtr. Veni-
zelos eski ekilde imtiyzt- mezhebiyeyi yeniden mevz-i
bahs etmi ise de iddetli mukabelemiz zerine iskt edil
mitir.
No: 198
Bundan sonra mttefikler mteakiben Ermeni yurdu,
suri, Keldani yurdu in mteakib mufassal beynt ve
mddeiyta baladar. Rza Nur Bey bu beynta msade
edemeyeceini ifade ve Reisden vaktiyle sz almak hususu

Bkz. No. 294, 291, 297, 300


368 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

nda tekaddm ve isrr etmi ve nihyet Reisin abalamas


na ramen komisyonu heyeti ile beraber terk ederek ekil
mitir (**). Ermeni mesilinde sz sylemek teklifat yap
mak in emr-i vki ihdsine alan mttefiklere kar
vaziyyetin istilzam ettii tedbir bu idi. Rza Nur Bey beya
ntnda mttefiklere bir let-i siysiye olarak kullanmak y
znden Ermenerin bugnk felketlerine sebeb olmakla
bir taahhd-i manevi altnda iseler bunun Trkiyeye taall
ku olamayacan ifde etmi idi. Konferans reisleri bana
yazdklar mterek bir mektubda hdiseden bahs ile tah-
kr-mz beynt ve mddeiyt karsnda kalmakla md-
faa-i hukuk vaziyyetinde ve iztrr hlinde bulunduumuz
dan bahs ve hdisenin kapanm addedebileceini ifde ey
ledik. Geende de yeni emr-i vki yapmak istemelerine id
detle mukabele etmi idik. Kasden Ermeni meselesinden
bahsetmek istedikleri zaman metin ve edid hareket etmek
mecbriyetimiz tabidir (***).
Sabahleyin erken Fransz Barrre mlkatnda mliye
mesail-i muhtelifesini mzakereden sonra bana tebligt-
tiyede bulundu. Evvelden Paris'te konferansm ihtilaf- ef
kra mncer olmas tamrta iddir. Ummi siyset ve Lo
zan siyseti mttefikler arasnda hep ayndr. Baka sretle
dnmemek lzmdr. Sniyen btn mesilde dayandk
durduk. Trk mrahhaslan hibir meselede ilerleyemiyor-
lar. Bu usl ile sulha varacamz zannediyor muyuz? Birin
cinin cevbn verdim. kincinin teferrutna girdim. Mu
sulu istiyoruz, fikriniz nedir dedim. ngilizlere iddir ve biz
onlarla beraberiz dedi. Kapitlasyonlar katiyyen reddedi
yoruz dedim. Isrr edeceklerini ve her halde teklif yapmam
z syledi. Bunlarn cevbn da resmen verdim.
SMET
N 443

** Rza Nur, olay uzun uzun anlatyor. Sylediine gre, kinci Komisyon Bakan
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 369

Montagna ile konuyu nceden grm. Montagna Mttefiklerin Ermeni yurdun


dan sz etmek istediklerini, bu konumalarna itiraz edilmemesini istemi. Onun s
rarlar karsnda Rza Nur, yalnz bakann bir-iki cmlelik bir konumayla ii gei
tirmesine raz olmu. Sonrasn Rza Nurun kaleminden okuyalm:
Dedim ki: Eer hepsi namna sen (Montagna) reis sfatyla iki satn geme
mek zere Ermenilere yazk olmutur. Bunlara yurt verin!... dersen (konumana)
raz olurum... Peki dedi. Namusunuz ile bunun byle olacan temin ediyor mu
sunuz? dedim Evet! dedi.
6 Knunusani 1923 celseleri sonunda Montagna, Ermeni Yurdu meselesine
geti. Bunun iin yazd eyi okumaa balad. Baktm uzun bir ey... mdafaa yap
yordu. Yine baktm benim aklma gelmeyeni de ilave edip yapyor... Demek ste
ty dikiyordu. Montagna tasavvur ettiim tipin en mmtaz mahlku demek. tiraz
ettim, kulak asmyor. Dinlemeyiz, byle mi olacakt? dedim. Aldrmyor... Sade
devam ediyor. Sanki anadan doma sar olmu... O bitirdi Rumbold balad. Yine
itiraz ediyorum. Sz istiyorum. Hi aldrmyorlar... Devam ediyorlar. Uzun uzun
okuyorlar, sadece yzleri kpkrmz tellan var. Demek bir uygunsuzluk kmasn
dan korkuyorlar. Ben bir dziye sz istiyorum. O bitirdi, Fransz delegesi balad.
Bu defa talebimi iddetlendirdim. Ayaa kalktm. Ben de Montagna gibi: Birka
kelimecik syleyeceim, dedim. Sze Prangalardan evvel baladm.
Dedim ki: tilaf Devletleri Ermenileri kendilerine siyasi alt yapmlar, ate
e saldrmlardr. Kendi devletleri aleyhine isyan ettirmilerdir. Bunun neticesi on
larn tedibi olmutur. Tedip ile, sri hastalk ve hicret ile krlmlardr. Bunun b
tn mesuliyeti bize deil tilf Devletlerine ittir. Ermenilere mkfat lzmsa siz
verin!.. El mal ile dost kazanlmaz. Ermeniler mazlum imi... Ancak dnyada maz
lum miilet bir tane deildir. Msr hrriyeti iin birka defadr ve daha dn kan iin
de alkaland. Hindistan, Tunus, Cezayir, Fas hrriyetini, yurdunu istiyor. Hatta r
la n d a lIla r yurtlan, istiklalleri iin ka asrdr, ne kadar kan dktler? Siz bunlara is
tiklallerini, yurtlarn verin. Btn bu okuduklarnz keenlemyckndur. Bu art dahi
linde burada duramayz. Celseyi teritediyorum dedim...
Montagna prtel. Celseyi terk edemezsin! diye bar bar barmaya bala
d. Yrtnyor. Dedim ki: Celseyi terk edemeyiz mi? Montagna: Evet, edemezsi
niz! diyor. Dedim: Trk heyetini burada tutmaa kaadir bir kuvvet var m? Celse
yi terk ederiz ve nasl terk ediyoruz, grnz!.. Bizim mavir ve ktiplere, Hay
din, kalkn!... dedim. Kalktlar, Ktip Ahmed Cevad nmde duruyordu arm.
Beyefendi ben de kacak mym? diye banyor. Ne duruyorsun, kalk!-, de
dim. antas ve ktian topluyor. Acele ve telndan ktlan drd, yerlere da
tt. Toplad, o da kalkt. Ben bata, dierleri arkamda hat yaptk. Montagnaya,
te baknz, nasl gidiyoruz. Bonjur Msy dedim. Yriidk. Montagna hl ba-
nyor Celseyi terk edemezsiniz diyor, tepiniyor.. Dier delegeler, birbirine kar
m, herkes hayrette. Biz ktk, gittik...
Otele geldik. smete (Paaya) Yine Ermenilerden bahsettiler. Ben de cel
seyi terkettim. Celseyi terketmemem iin ok gayret ve tel ettiler. Dinlemedim
* Forma: 24
370 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

dedim. Dier tafsilt anlattm. Bana sarld ve Seni bin kere tebrik ederim. Erme
ni mes'elesini ite topraa gmmsndr dedi. Yzmden pt. Ben korkacak
zannediyordun), bilakis cesaretle karlad ve ok keyiflendi. Ben de ferahladm...
(Hayat ve Hatratm. III, s. 1061-1064.)

** Olay, d basnda genie verildi. Ertesi gnk gazetelerin haberve yorum


larndan aadadr:

UN VIF INCIDENT A LAUSANNE

Les dlgus turcs quittent la salle des sances

Lausanne, 6 janvier. -Un incident a marqu la sance que tenait ce matin la


sous-commission des minorits. Les dlgus turcs, ayant leur tte Riza Nour. d
put dAngora, ont quitt la salle des sances en dclarant quils ne voulaient plus
poursuivre la discussion. Voici comment lincident s'est produit:
M. Montana, prsident de la sous-commission, avait lu une dclaration au su
jet de ltablissement dun foyer national armnien. Le dlgu anglais, sir Horace
Humboldt, appuya la motion de son collgue, en ajoutant quil faisait la mme pro
position en faveur des Assyro-Chaidens, auxquels la Grande-Bretagne porte un
puissant intrt.
Le reprsentant de la France ayant demand la pour exposer son tour le po
int de vue de son gouvernement, Riza Nour insista pour obtenir la parole sans plus
attendre. On dut cder ses instances, et cest alors que lincident sest produit. Ri
za Nour dclara quil comprenait l'intrt primordial que les grandes puissances
portentaux minorits en Turquie, car, a-t-il dit, le malheur de ces minorits est tou
jours venu de ce que les grandes puissances occidentales ont encourage les minori
ts en Turguie a sarmer et a lutter contre le gouvernement central. Au nom de la
dlgation ottomane, Riza Nour dclara que, dans cesconditions, il ne pouvait conti
nuer d entendre les propos qui venaient dire devant elle, et que Ja dlgation otto
mane considrait comme nulles et non avenues les dclarations qui venaient d'tre
faites.
Il annona que, dans ces conditions, il navait plus qu se retirer.
Le prsident de la commission, M. Montana, Ht observer la dlgation otto
mane la gravit du geste quelle allait accomplir.
Riza Nour, sans attendre davantage, se leva et quitta la salle dez sances.
(Echo de Paris, 7.1.1923)
TBMM GZL ZABT .ARINDAN LOZAN M ZA KERELER 371

Etrange faon de discuter!

La dernire sance de la sous-commission des minorits a l marque par


un incident trs regrettable. La sous commission a d'abord examin question de lar
mistice. Fille a constat qu'il n'tout pas possible de prendre une dcision et que la
question devait tre tranche par la commission plnire.
Les dlgus des trois puissances allies ont alors donne lecture d'une dcla
ration dans la quelle elles soumettent aux Turcs la question des Armniens, celle
des Assyro-Chaldens, des Bulgares de la Thrace occidentale, etc.
D aprc ces dclarations, rien a ce sujet ne doit figurer dans le traite de paix,
mais les Allies desirent soumettre ces questions, qui les intressent au point de vue
humanitaire, lexamen bienveillant des Turcs dans lide que peut-tre, avec la
collaboration de la S. d. N, ils pourraient trouver une solution, notamment en ce
qui concome les Armniens, et leur accorder certaines garanties, tout en mainte
nant la souverainet de la Turquie.
Les dlgus italiens et anglais avaient pris la parole, lorsque le dlgu turc,
Riza Nour bey, a demande a faire une courte dclaration. Il a dit quil comprenait
fort bien que les puissances sinteressasent au sort des minorits, puisque ce sont el
les qui ont fait le malheur de ces populations en sen servant comme agents pour le
ur politique. Il a ajout que la Turquie navait pas a soccuper de ces questions, et il
a quitte la salle.
Aprs son dpart, le dlgu franais a donn lecture de sa dclaration, con
ue dans des termes analogues celles de lItalie et de la Grande-Bretagne, Puis le
prsident a leve la seance en constatant que Riza Noue bey, par son geste, assumait
une lourde responsabilit. Le dlgu anglais s'est prononc dans Le mme sens.

Protestation des Allis

Les dlgations alliees ont envoy cet aprs-midi Ismet pacha une lettre po
ur protester contre lattitude prise par Riza Nour la sance de samedi matin de la
sous-commission des minorits, lis relvent que cette faon dagir ne peut quentra
ver la bonne marche des pourparlers, quelle nest pas diplomatique, et que les Alli
es ne peuvent la considrer que comme une offense.

(Gazette de Lausanne, 7.1.1923)

Lincident 6 la sous-commission des minorits


372 Dr. RIZA NL'RUN LOZAN HATIRALARI

Une note de Allis Ismet pacha

Lausanne, 7janvier]

Les plnipotentiaires ont fait parvenir samedi soir Ismet pacha une note
conjointe dans la quelle ils parlent de l'incident cr dans la sance du matin de la
sous-commission des nationalits par Riza Nour bey. Dans leur note, les Allis re
mettent les choses au point et demandent au chef de la dlgation turque ce qu'il
pense de l'attitude de son collaborateur.

L'Armnie sacriflee

Lausanne, 6 janvier.]
(De notre envoye spcial)

L incident provoque par Riza Nour bey, qui a quitt brusquement ce matin la
sance de la commission, a dmontr une fois de plus labsolue intransigeance des
Turcs dans la question du foyer armnien. C'est l une constation dautant plus gra
ve que les Allis taient sur le point de capituler presqu compltement. II ressort,
en effet, des dclarations appores par les dlgus anglais, italiens et franais, que
l'on avait renonc mentionner la question armnienne dans le futur trait de pa
ix, On nexigeait plus du gouvemment dAngora aucune garantie toutchant la crati
on et le statut du futur foyer; on lui demandait simplement de prendre en consid
ration les revendications de ses victimes et de leur accorder une vague autonomie
administrative et municipale. Comme la soulign le reprsentant de la France, il
ny avait rien l qui pt porter atteinte sa souverainet, plusieurs Etats europens
ayant assum, eux aussi, des engagements analogues. La Tchcoslovaquie, par
exemple, a accept des restrictions beaucoup plus grandes en faveur des Ruthnes
des Carpathes. En repoussant par avance ces suggestions, Riza Nour a donc prouv
que les Turcs se refusaient faire la moindre concession, et quils nhsiteraient
pas, au cas o les Allis persisteraient, provoquer une rupture de la confrence.
Or, il parait douteux que, dans les circonstances actuelles les Allis veuillent sexpo
ser une parille menace. Angora aura raison ainsi de toutes les considrations hu-
manitaures. En dpit de la protestaion adresse par lord Curzon, M. Barrrc et le
marquis Garroni Ismet pacha, concernant Iattiude provocante de son reprsen
tant, il est donc pue prs certain que la question armnienne sera dsormais car
te.
(Journal de Geneve, 7.1.1923)
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERFXER 373

Heyet-i Vekile RAysetine

No: 283, 285


27 Knun- snt 39
(27 Ocak 1923)

27 Kanun-i s 339 raporudur:

1 - Akama kadar birinci, ikinci ve nc byk komis


yonlar birikmi ilerini gzden geirdiler. Yunanllarla sivil
ve askeri sernn ve ahlinin mbdelesi mukaveleleri ka
bul eddi. ki gn sonra imza edilecektir. Curzon Gelibo
luda Anburnu arzisini de mezarlar gibi tasarruf etmek
in mezarlara hrmet lzmundan bahs ile propaganda
yapt. Bundan sonra kapitlasyon mesili daha sonra btn
ml mesilin hlsalar gzden geirildi. Ml mesil yeni
den bilhassa arlatrlm idi. Uzun mnkaatdan sonra
herkes nokta-i nazarn muhafaza etti. Yunan ta mirt tek
rar iddetle mevzu-i bahs oldu. Venizelos da igal masnf,
muhcirler masnf nm altnda para istedi. Hlsa Lozan
Konferansnn mesi-i resmiyesi hitam buldu. u halde Mu
sul, adli kapitlasyonlar, Trakya hududu, mesil-i mliyede
bilhassa on be milyon lira tazminat ve Yunan tamirt mu
allaktr. Musulu katiyyen taleb etmem zerine konferans
bilhassa mesil-i mliyeyi daha ziyade arlatrarak hitme
ermitir.

2 - Bompard bana bu akam Poincarenin Gazi Paaya


telgrafn gsterdi. Konferansn atisi hakknda u m alm at
374 D r RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

verdi. Konferans Lozanda muvaffak olmamtr. 29da mu


ahede metni bize hususi olarak verilecek. 31de yine komis
yonlar itimai halinde resmen verilecek ve bize kabul nasi
hat edilecek. Eer biz reddedersek inkta olacak. Eer biz
hkmetimizle grmek zere ayrlrsak zevahir kurtarla
cak. Konferans inkta etmeyecek, bir iki ay sonra baka bir
teebbse baklacaktr. 1 ubatta Boazlar Komisyonu ini-
kad edecek, belki imza teklif edilecek, bittabi o da kalacak
tr. 2 ubatta Curzon Londraya gidecektir. Cereyan- ah
val hakikaten budur. Msademe hitam bulmutur. Burada
bir inkta yapm olmayarak, belki fasla vermi olarak An
karaya avdet edeceim. Fakat hakikatde inktadr ve yeni
den itima frsata baldr.

3 - Amerika murahhas geen gn Musul ve kapitlas


yon geri braklmak artyla mesail-i saire kabil-i haildir de
mi idi. Japon murahhas da ayn eyi syledi. Fransz bu
d efa kati akametten bahsetti. talyan da bu fikri ilka eyle
di. Yunan tamirat mevzu-i bahs olduka verecek bir eyi
olmadn eri srerler. Binaenaleyh halen sulh eraiti en
msaid yle tahmin olunabilir. Musulun tavk lazmdr.
Adl sistemden kurtulmak ihtimali vardr, fakat muhakkak
deildir. Mesa-i mliyede bilhassa tazminatdan kurtulma
a behemehal alacam. Muvaffak olmazsam kabul etme
yeceim. Trakya hududunda tashihat yani Karaaa phe
lidir. Bila kayd u art stanbul ve Boazlar, ordu saire ma-
lmdur. urasn da tasrih etmeye mecburum ki mttefik
ler, bu d efa her meselede muvakkat sistem zihniyetinde ol
duklarndan biz byle temayl gsterince onlar eraitin hi
birini bilhassa kapitlasyon ve mesail-i mliyeyi tahfif etme
yebilirler. Bu halde de inkta kab-i ictinab dedir.
imdi hallolunacak udur: Fasla vererek Ankaraya gel
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 375

mek ve vaziyyeti Musuldan feragatia balayarak yeni bir


sulh imkn aramaktan hangisi muvafkdr. Ben Musuldan
feragat gstererek sulh aramak fikrindeyim. Rza Nur Be
yin mtalas drdnc maddededir. Haan Beyin fikri be
inci maddededir.
No: 285

4 - Taayyn eden muahede ahkm Trkiyeye siyase-


ten ve iktisaden istikll ve kabiliyet-i hayatiye verecek bir
ekilde deildir. Trkiyenin kabiliyet-i hayatiyeye malik ol
mas fikri henz daha AvrupalIlar zihnine girmemitir. Mu
sul memleketin nev u nemas in pek elzem olan petrolle
ri ile bize pek lzmdr. Keza elden kmas ise bamza
bir Krdistan bels karmak demektir ki bizi brmz
den urur. Ermenistanla birleir. Hem de istikbalimiz olan
ark ile aramz keser. Bu cihetlerden dolay mesele pek
mhimdir. ngilizler ii inkta sevketmilerdir. Franszlar
la talyanlar uak gibi srklemekte idiler ve sonra da s
rklemilerdir. Bu inkt tehdidi ya ciddi veya blfdr. Cid
di ise Yunan ordusunu tensik gibi hazrlklar in bizi Kon
feransla oyaladlar. Daha ziyde ben blf olduu zannnda-
ym. lk gnden beri bu iin bir inkt olmadan hallinin
mmkn olaca kanatindeyim. Ellerindeki tehdidtn
hepsini yapmadan Trke gre olmas lzungelen sulhnme-
yi kabul etmezler. imdiye kadar tuttuumuz mukavemet
ve sebt tabiyesini son haddine kadar denemek lzmdr.
ngiliz efkr- ummiyesi Musulu deil Badat bile tahli
ye etmek cUetindedir (cehtindedir). Fransa ve talyann
harbe itirk etmeyecei muhakkak gibidir. ngiliz efkr-
ummiyesi de harb aleyhindedir. Tehdd ile bizi metlibi-
mizden fergat ettirmek stiyorlar. Henz Musulu vermek
gibi fedakrlklarn zaman gelmedii bir defa fedkrlk
edersek dier metliblerinde de daha musrr olacaklar ve
376 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

artk tutunamayacamz fikrindeyim. nkt biz deil on


lar yapyor. Buna kuvvetli bir sretde gs gererek ahvli
(grmek) tarassud etmek ve ona gre hatt- hareket ittihz
etmek (fikrindeyim) kanatndaym. Lozan muhiti Anka
rann tilfiyn (Allie) metlibine boyun eecei fikrinde
dir. Bundan ok mmide dyorlar. (Bu da onlara ok
mit veriyor) Bu halde ii muallakda brakarak Ankaraya
gelmemiz en mnasib bir tarikdir. 27/1/1923
Dr. RIZA NUR*
5 - Artk hitm bulmu addolunan mzakerat- sulhiye
neticesinde inkt istilzm kat gibi grnen mesil-i esasi
ye unlardr:
1) Musul ehri ve cenubu, 2) Adl kapitlasyonlar, 3)
Ahvl-i harbiye ve tedbir-i harbiyeden mtevellid mttefik
lerin istedii maktan on be milyon altn tazminat ve ta m-
rt, 4) stanbul hkmetinin yapt mkavaltn meriyyeti,
5) Eski imtiyzt tanmak ve imendiferlerin erit-i hzra-
ya tevfikn kabul etmek ve Alman irketi addolunan Anado
lu ve Badat hatlarnn mttefiklere mensb bir gruba dev
ri, 6) Yunanistandan taleb olunan drt milyar altn Frank
tamrt, 7) Taksim-i dynun sermaye zerinden icras
meseleleridir. Dyn- ummiyesinin ibkasma dir taraf
mzdan yaplacak beynt- tahryeye bunun in muhede-
ye koymak istedikleri maddeyi hazf in kfidir.
Fikr-i ciznemce sulhn anahtan Musul ve tazmnt-
ahsiye meselelerindedir. Musul in fedkrlk gayet m
him ve nzik bir meseledir. Buna ahsen karar veremiyo
rum. Tazmnt- ahsiye in baz mukabil tekliftmzla ta-
rkm aramak sulh in ayan- kabul telakki olunabilir. Ev
() Rza Nur, bu belgeyi Hayat ve Hatratm adl kitabnda da veriyor. u farkla
ki, siyah olarak yazlan kelimeler telgrafta var, kitapta yok; parantez iindeki ke
limeler de kitapta var, tetgrafta yoktur. (Bkz. Hayat ve Hatratm III, s.
1150-1151).
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 377

vel evrk- nakdiyemizden Suriye ve Irak in hisse-i d-


yn olarak taleb ettiimiz 30 milyonun evrk- nakdiye ile
mahsbu teklif olunabilir. Zten bunu kabul etmi deildir
ler. Sniyen birinci tertibin hmilleri verilmek zere d-
yn-i ummiyeye idesini taleb ettiimiz be milyon altn ile
ngilizlerden istediimiz fakat kabul etmedikleri m alm
harb gemilerinin bedelleri ile mahsbu mmkndir. Yunan-
hlardan behemehl bir mikdar tam rt bedeli almak mecb-
riyetindeyiz. Fakat istediimiz drt milyar altn frang Yu
nan kabul etse dah maddeten vermek imkn yoktur. Bu
nun bir hadd- asgarye kadar indirmek makuldur. Bunlarla
dier metaibi temin etmek ve dyun-u ummiyenin Frank
olarak te diyesini de halletmek sretiyle sulhu aramak ve bu
nu yaparken zaaf gstermediimiz ve her taleplerini kabul
edeceimiz mansn verdirmemek lzmdr. Adl kapitlas
yonlarn memleketimizde slht- adliyeye daha ziyde te
kemml ettireceimize ve bu maksadla Avrupa erbb- hu
kukundan mutahassslar memleketimize celbedeceimize
dir beynt ile ii halletmek ummidi vardr. Dier tefem -
t- mesilde biraz itilfkr olabiliriz. Kanatim bundan ib-
rettir.

HAAN HSN

6 - Mttefikler Ankarann sulh istedii, yalnz buradaki


murahhaslarn muannid olduu zannmdadr.
Heyet-i Murahhas Reisi
SMET
No. 355
smet Paa Hazretlerine
No: 263
Zta m ahssdur
378 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

16 Knun- sn 39
(16 Ocak 1923)

Fevkalde mahremdir.
Gazi Paa Hazretlerinin de itirak eyledii Heyet-i Ve-
klede ahiren Konferans nezdine memuriyetleri teklif buyu
rulan zevt hakknda mzkere cereyn etti. Ktib Suad Se-
dad Efendinin hali heyetce malm olduundan devm-
memuriyetinin muvfk grlmediinin ve mnsib bir su-
retde idesinin (*); Haim Naum Efendiye buradan mem-
ren sret-i hussiyede ngiltereye izmnda Kann-i sn
nihyetine kadar drt aylk masrf ve tahsisat karl ola
rak be bin lira verildiinden tahsiltnu ubat hidyetin
den yrtlmesinin; Cavid Beyin heyet-i murahhasa nezdin-
de memuriyeti hidyetinden beri gayr- ciz grldnn
ve orada mevcdiyeti Mecliste ve alelhuss Heyet-i Veki-
ledeki rfeka arasnda bd-i zdrab olduunun ve bir n
evvel alkasnn kat Gazi Paa Hazretlerince de matlb bu
lunduunun, alelhuss dyn-i Ummiye daresinden kll
tahsilt ald halde dre-i mezkrenin menfiini mdfaa
edecei tabi grldkten mada aynca da heyet-i murah
hasa tahsistndan yevmiye be ngiliz Liras almas bihak
kn iddetle muheze edildiinin (**) ve ngiliz menbiinin
Cavid Beyi zt- smlerine rakib olarak ve tercihan propa
ganda yapmalar Gazi Paay ve biz arkadalarnn bihakkn
rencide ettiinin zt- devletlerine arz tekarrr etmitir
Efendim.
HSEYN RAUF

Bkz. No. 15

Lozan konferansnn daha ilk gnlerinde pheleri zerine eken ktip Suad
Sedad hakknda Rza Nur unlar yazyor
Hasanm (Saka) Lozana getirdii, benim Sirkecide Hasana: Bu ocuk ah~
TBMM GZL ZABITLARINDAN LOZAN MZAKERELER 379

lkszdr, hrszdr. Bunu gtrme! dediim ve Hasan'n Pek namuslu bir gentir
deyip gtrd ocuu her encmende ve daima gryorum. Dikkatimi celbetti.
Bunun byle her yerde bulunmas lzumsuz, niye sanki?.. phelendim.
Gnler geti. Otelci bu ocuun gndr meydanda olmadm, kapsn a
tklarn, iinde eya olmayan k tebir bavulunu bulduklarn, otele 600 frank kadar
borcu olduunu syledi. Bu para iki bin Trk lirasdr. Meerse bizim mavir ve
ktiplerden de dn diye para alm, yemi... Polise haber verdik. Arad. Polisin
tahkikat bitmesinde verdii malmat udur: Bir gece Lozann bir fena meyhanesin
de svire'nin en mhim hrszlarndan biri ile grlm. Bir gece yans Venize-
losun otomobilinde grlm. Fransz heyeti ile temasta imi. Geceleri sk sk Rus
heyeti murahhasasna gidermi. Hele son gnlerde hep orada imi. Bizim otelde ge
celeri kumar oynarm. gn evvel svire hududundan km. Viyana civarnda
trende birinin bavulunu alm. Ordan Rusya'ya gemi...
Borlan, devletin namusu olarak heyet-i murahhasa btesi tesviye etti...
in asl fenas, demek bu namussuz olan bir dziye hafiyelik etmi, ne gordyse,
ne iittiyse, muhasm safa haber vermitir. (Hayat ve Hatratm, III, s. 1127-1128)
* Bkz. No. 191
Cavjd bey, Trk delegasyonuna bir ay kadar sonra katld. Osmanl Borlan
iinin grlecei srada, 12 Aralk 1922 gn Lozana vard. Onun Maliye Bakanl
srasnda Fransadan alnan borlar konusunda grne bavurulacakt. Ama Ca-
vid Beyin Lozanda pheleri zerine ektii anlalyor. Rza Nur bu konuda unla-
n yazyor.
Franszlarn en alkadar olduklar ve ehemmiyet verdikleri i, mal ve iktisa
di iler. Bunlann da en mhim ve bata olan Dyun- Umumiye...
smet (Paa) bu iler iin... Cavid'i de getirmiti. Cavid de mali bir mtehas
ss geiniyor. Haan, Cavid, Cahid, Dyun- Umumiye ile meguldrler. Bu bir
triniti halindedir. Bir sa aya yaptlar, gece gndz beraberler... Hem de daima
ve husus olarak Fransz heyeti azas ile dost halde onlarla oturuyorlar. Onlar ile ye
mekte, gezmekte beraberler... Mtarekede Cavidi Franszlann himaye ettiini, Mal-
tadan kurtardklarn, vaktiyle Cavid, Maliye Nazn iken Fransz maliye mahafili ile
pek sk temas edip ahbap olduunu, Dyun- Umumiyede dyinler vekillii ettiini
de biliyoruz. Nasl olsa Franszlara minnettardr. Onlara kar hi olmazsa yz tut
maz. Bunlar da phemi artnyor.

Bir adam sk sk bana geliyor. Dyuna Umumiye'nin Lozana iki milyon lira
yolladn, bu i iin bu paray rvet vereceini sylyor. Galiba bana rvet ver
mek istendii herkesin azna dt. Ayn zamanda Cavide, Cahide rvet vermi
olduu da syleniyor.

Mzakere, mzakere Cavid, Haan, Cahid, Dyun- Umumiyenin sermaye


deil faizinin taksimi esas zerine karar vermiler. Bu benim havsalama smad...
Btn bor Trkiyenin srtnda duracak. Sade faizi seneviyi bizden arazi alan dev
380 D t. RIZA N U R UN LOZAN HATIRALARI

letlerle Trkiye arasnda taksim edecekler... Felket...


Cavide sorduk, "Sermaye taksiminin fennen asla imkn yoktur dedi...
Bir mhim AvrupalI mtehasss bulduk. Sermaye taksiminin fennen kabil olduu
nu syledi dedim. Cavit kzard. Pancar gibi oldu. Bu adam pek kibirli idi. Ufak
bir itiraz karsnda bile kan bana kar, kpkrmz olurdu. Cavid bunun fennen ka
bil olduunu biliyor. Kasten olmaz diyordu. Hindir.

smete (Paa) anlattm. smet yine bir fikir sylemiyor... Hseyin Cahid de
gazetesinde Cavidin szn mdafaa ediyor, bizim aleyhimize yazyor. Bizi cahillik
ile itham ediyor ve bizimle alay ediyor. O da Dyinler Vekili idi ya!.. Bu efendiler
yllarca Dyun- Umumiyeden plenmilerdi. Hl da plenmektedirler...

Bomparda behemehal sermaye taksimi olacan syledim.. Bunun zerine


Franszlar tarafndan bir kyamettir koptu. Tel ve hareketli mnakaa, tehdit.
Her ey var...

smet pek sdrap iinde. Hali perian. Bana da bir ey sylemiyor. Nihayet
dkld:

Cavid, Cahid, Hamid bamza bel olmulardr. Hem dmanla ura, hem
de bir de bunlarla ur. Bunlar hyanet ediyorlar...

Bunlardan kurtulmadktan sonra bu ii halledenleyiz. Engel oluyorlar... de


di.

te dorusu bu idi. Benim de hissiyatm onlarn hyanetinde idi...

smet bana dedi ki: Ben bir are dnyorum. Paristen Ferid'i getirelim.
Ona sermaye taksimi zerinde bir proje yaptralm. Franszlar ile mzakereye onu
memur edelim.
(Hayat ve Hatratm, III, s. 1120*1125).
BYK RMZ
YAHYA KEMLN AHTL

Lozanda murahhas heyette bulunan Yahya Kemal, Ca


vid Beyin Lozandaki meum roln Siyasi ve Edebi Por
treler kitabnn 145-153 sayfalarnda yle anlatmaktadr,
aynen vesikalandryoruz.

D ebatsnn muharriri bir gen Lacretelle vard, tein


bir Trk dman olan bu muhbir hemen her gn De-
batsya yldrml bir telgraf veriyordu. Cavid, H am id ve H
seyin Cahid Beyler bir hizip hlinde Heyet-i Murahhasa'dan
ayrlmlard, dim Fransz murahhas Msy Bom pardla
ve Madam Bom pardl a Lozan Palasm holnde, ayr bir k
ede oturuyorlard; hatt bizden ayrm bir manzara gste
riyorlard. Bom pard\ arla aleyhimizde yazan Fransz muhbir
leriyle ikr grmeleri Ankaradan gelenlerin gayzn faz
lalatryordu. Cavid Bey ve Fransz muhitinde bu ide bal
ca roln Paris mmessili Ferid Bey tarafndan oynand sy
leniyordu. Paris gazetelerinde hemen her gn Ferid Bey'e
ac hcumlar vard.
O ufnetli gnlerin birinde, otelin holnde bir kede,
Z eki B eyle bu bahsi ediyorduk. Zeki Ankara mddesm
asl gden arkada olmakla berber, ok objektif davranyor
382 Dr. RIZA N U R UN LOZAN HATIRALARI

du; tekiler gibi Cavid ve H m id beylerin ahslarna hcm


etmiyordu. Hatt onlann isimlerini bile zikretmiyordu, hs
l bu dvda kendi ahsn ortaya atmyordu. Dvy o gn o
kede bana bir daha terih etti ve dedi ki: Sermyeyi tak
sim edilmeksizin olduu gibi kabl edersek ve fizleri altun
olarak dersek Fransadan istikrz edebileceimize asla
inanmaynz! imdiden sonra Fransann kendisi istikrz et
mee muhtatr. Bize nasl ikrz edebilir? Fransadan istik-
rzn Harb-i Ummiden evvel g olduunu grdk, halbu
ki imdi Harb-i Ummiderf sonra istikrz etmek muhldir.
Deil Fransadan, hibir devletten istikrz edemeyeceiz.
En dorusu istikrz etmemek siysetini imdiden tutmaktr;
kendi yamzla kavrulmaya bakmaktr. Lkin istikraz kaa-
bil olsa bile ortada bir hak ve bir prensip meselesi vardr:
Taksim edilen bir devletin borcu da taksim edilir, bunu Ber
lin Muhedesiyle be devletler kabl etmilerdi. Burada
devletler sermyenin taksimini kabl edebilirler, bizim mu-
kaavemet etmemiz elzemdir, aksi takdirde istikllden bah
setmemiz abestir. Haracgzar bir Trkiye mstak bir dev
let saylamaz.
O gn Zeki Bey bu szleri syledi ve dyinlerimize ve
receimiz fizlerin altun lira yerine iki buuk kt lira ile
denmesi iin hazrlad teklifi zh etti.
htilf azmt. Her kede bu bahis o du. Bir def
bu bahsi A hm ed hsan Bey'le ettik. O zamana kadar Cavid
B eyle aras ok iyi olan A hm ed hsan Bey, kendim bu cidle
atmaktan tevakki ediyordu. Maamfih mahremne olarak
bana dedi ki*. Azzim, bu ide Cavid ve H m id beylerin
Franszlar hesbna hareket ettiklerine kanat-i tmme h
sl ettim. A hm ed hsan Beyin bu ifadesi beni fevkalde
sarst.
Bu gece sm et Paa salonuna artt. Gittim. Mahrem-
BYK RM Z YAHYA KEML N AHTL 383

ne konumak tavryle karsna oturttu. Bu bahsi at. Cavid


ve H m id beylerin hakknda, bu bahiste ne dndm
sordu. Suline bir cmle ilve ederek: "Niin byle hareket
ediyorlar? Sen onlarla fazla gryorsun? Tarz- hareketle
ri hakkaten kasda ve menfaate mi msteniddir? Senin hk
mn nedir? dedi. htilfn mebdeinden o na kadar dn
celerimi bir araya toplayarak dedim ki: Paam! Cavid ve
H m id beylerin ihnet ettiklerine henz hkm veremem.
imdiye kadar stanburda mliye ilerinde, ecnebi menfaati
ni devlete kar mdafaa etmek mubah addediliyordu. Mill
muhitimizde maatteessf byle bir ibha telakkisi vard.
Ml urumuz olmad iin bilhassa maliye ve iktisad ile
rinde bu nevi ahlka lakayddk. A bdiilm ecid zamnndan
beri ecnebilerle ittifk ederek mill menfiimiz aleyhinde i
grmek tenkd edilmiyordu; bu tarzda i grenler devletten
rtbe, nian ve mevk alyorlard, hrmet gryorlard. Milli
yetperverliin iktisadiyatta ve mliyedeki tecellisini ilk def
Ankarada grdk. Cavid ve H am id beyler Ankarann mah
kemelerini bilmiyorlar; eskisi gibi hareket etmekte beis gr
myorlar, hareketlerinde uursuzdurlar, lkin hin deildir
ler fikrindeyim.
sm et Paa ok dnceli idi. Bana, Muhkemeden
pek memnun oldum, beni ferahlandrdn. Lkin bu adamla
r uyandrmak lzmdr, fen hareket ediyorlar, zavall, fa
kir, peran, bir milletin murahhaslaryz. Bu milletin kuut-
lyemt hakkn mdfaa etmezsek nasl olur. Cavid ve H
m id beylerin mliyedeki ihtisaslarndan istifde etmek iin
buraya ardk: kendimizi mdfaa edeceimize, Franszla-
ra hak verirsek bu ihtisas ve vukuufun ne mns kalr? de
di.
384 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

.... ricaya gitti. Zannedersem vaziyeti tahfif ettirdi. Ma-


amfih verilen emir muktezsnca hepsi Lozan Palas ve
Lozan ehrini o akamki trenle terk ettiler. H am id Bey, H a
ham ba, Parise gittiler. N ihad Read Bey Londraya hare
ket etti. Cavid ve haremi, svirede bir da oteline ekildi
ler. Bu mthi emir Cavid Bey'in zerinde nasl bir tesir icr
etmiti, bilmiyorum. Herhalde Cavid Bey intizrmn hilfn
da bir ehre gsterdi. Pikin davrand, isyan etmedi. sm et
Paa'y da grmedi. Vaktiyle en byk bir devlet adam ola
rak tand o Lozan Palasn iinde etrafa kar mahcbiye-
tini fazla hissettirmedi. Bu vaziyetteki tarz- hareketinden
anlalyordu ki Cavid Bey, grnd kadar asab, atak ve
hassas deildir, bilhassa maddidir, pire iin yorgan yakmaz,
bir hdise yznden haytnn ve mesleinin reviini boz
maz, hsl pikindir.
Gnler geti. Konferans mlm olan sebepler yzn
den inkta urad. Hepimiz Ankaraya dndk. Lozandaki
ihtilf stanbul ve Ankara muhitlerine dal budak salmt.
Her mahfilde naklediliyordu. Yalnz sulh akdedilmemiti.
Milletin gz sulhn akdedilip bir an evvel kararszlktan
kurtulmaktayd: Bunun iin de bu nizlar mtteferri gr
nyordu; ok kimseyi sarmyordu.
Nuri Bey ve Cavid Niantanda bitiik iki evde oturu
yorlard. Hayatlar da hemen berber geiyordu. O zaman
Nuri Bey beni pek severdi; muttasl arard, dvet ederdi.
Ben de ondan holanrdm. Kendi aramzda pek iyi konuur
duk. Kendini ziyret ettiim zamanlar beni dim Cavid
Beyin evine srklemeye alrd. Cavid Beyden sdkm sy
rlmt; grmei, siysi jnnkaaya girmei, beyhde kr
gnlklar karmay zid gryordum. N uri Bey muttasl srr
ediyordu. Nuri Beye dedim ki: Cavit B eyle ne diye mnaka
BYK RMZ YAHYA KEMLN AHTL 385

a edeyim, dncesi yalnz nefsine ve yalnz nefsniyetine


ittir. O syleyecek ben cevap vereceim, onu beyhde ren
cide edeceim; beyhde mnkaaya girilmez; hele gz g
re gre kavga etmek iin mnkaaya atlmak mnsebetsiz-
dir.
Maamfih Nuri Bey, Cavid Beye hayran olduu iin be
ni her cihetle ikn edeceini syler dururdu.
Bir gn yine Nuri B eyin salonundaydk. Cavid Bey ve ha
remi geldiler. O kadar ekindiim Ankara mbhasesi yine
ad.
Muvzeneli bir hcumkrlkla ekimeye baladk. M-
bhasenin harreti artt. imde bir ukde olarak kalan ser
mye bahsini tzeledim. Cavid B eye dedim ki: Siz Lozan
Palasda Dyn- Ummiye sermyesinin taksimini devletle
rin aslaa kabl etmeyeceklerini sylediniz, halbuki sermye
nin taksimini devletler kabl ettiler, ictihadlannzn isbetin-
den artk pheliyim. dedim. Cavid cevap olarak dedi ki:
Evet, doru. Sermyenin taksimini prensip olarak kabl et
tiler, lkin muslha henz imzlanmad, hem de kuponlar
meselesinin nihyetini greceiz. Bu cevb pek mukni
bulmadm: Hayr, zt- lniz benim gibi mliyeden anlama
yanlara, sermyenin taksim edemeyeceini sylemitiniz!
Bu grnz doru kmad, demek istiyorum! dedim. Ca
vid Bey tekrar zayf ve dolambal mddelara dald, beni ve
etrfmzda dinleyenleri de pek ikn edemedi; mbhase
hem tatsz hem de serte bir revi ald; Cavid Bey, sm et Pa
a y hrpalamaya, G azi M ustafa K em al Paa'y, askerlik h
ricinde olmak zere talamaya koyuldu. okdan beri kendi
sine sormak istediim bir suli rd ettim ve aramzda ay
nen bu muhavere geti. Dedim ki:
* Forma: 25
386 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

- Beyefendi; Birinci nn sralarndayd, zt- lniz


Londradan Nuri Beye bir mektup gndermitiniz, o mektu
bunuzu Nuri Bey bir akam bize, ili Caddesi zerinde, ika-
amet ettii salonda okudu, ite Nuri Bey de burada hazr
dr...
- Evet o mektubu gndermitim, biliyorum, o mektup
ta sulha dir fikrimi sylemitim, onu sylemek istiyorsu
nuz, deil mi?
- Evet onu sylemek istiyorum, lkin biraz dinleyiniz!
O mektupta diyordunuz ki: Artk arabuk, ne bahya olur
sa olsun sulh etmekten baka re yoktur.
- Evet bundan ne kar? O zaman yle dnyordum,
bu bir ictihaddr.
- Evet bu bir ictihaddr, bir grtr, ancak sizin o za
man henz Birinci nn sralarnda bu ictihdnz kabl
edilip muslha olsayd tabi bhire Muzafferiyyet olmazd
ve Yunanistan Trakyadan kmazd, belki (cephe) hattn
dan geri ekilir yalnz zmir ehrinde bir ekilde kalrd,
Rum unsuru (da) vatanda eskisi gibi pydr olurdu; stan
bul nevam beynelmilel bir ehir olurdu. Adanada Fransa
bir kalmak ekli bulurdu, hsl sizin ictihdnza gre sulh o
zaman akdedilseydi bu vaziyeti bir daha idrk edemezdik,
dim kahhar bir Yunanistan karsnda bulunurduk, Yuna
nistann bir aya M armarada, bir aya atalcada saplan
m dururdu deil mi?
- Ne demek istiyorsunuz?
- Demek istiyorum ki sizin o zaman bir sulh ictihdnz
vard, siystliini beenmediiniz M ustafa K em alin de bir i
tihad vard, o da selmetin harbde olduunu iddi ediyor
du. Sizin ictihdnz yanl ve onun ictihd doru kt; sizin
ictihdnz tkp ve tatbik etseydik esr ve malp bir millet
olurduk. M ustafa K em alin ictihdn tkp ve tatbk ettii
BYK RMZ YAHYA KEMLN AHTL 387

miz iin hem mstakil ve hem de muzaffer bir millet olarak


iin iinden ktk. O zamanki ictihdmz yanlt, sermye
nin taksimi hussunda ictihdmz yine yanl kt, ictihd
dim yanl kan vatandalar mcrim saylmazlar lkin ik-
tidra gemezler. Niin istiyorsunuz ki biz ictihd muttasl
doru kan M ustafa K em ali brakalm da ictihd muttasl
yanl kan zt- llerini tkb edelim. Biz basit vatandalar
byle dndmz iin M ustafa K em al'i seviyoruz ve size
timd edemiyoruz.
Cavid Bey benim bu szlerimden mnfail oldu, dedi ki:
- Beyefendi, siysiyatta ictihad vaziyete gredir, ben
bir vaziyette ne dnrsem onu sarhatle sylerim, o za
man sylediim gibi imdi de sylyorum. sm et Paa nn
muslhas, Ankara'nn iktisad sistemleri... ilhrihi... de-
vm etti.
ahs, vaka, fikir birok eyleri kartrarak belgatli
bir konferans verdi. Lkin beni ikn edemedi. Lkin en b
yk mdhini N uri Bey bile o gnk mbhasemizden biraz
dnceli kt; Cavid Bey gittikten sonra bana dedi ki:
- Sulin kuvvetli idi, Cavid iknkr bir cevap vereme
di!
Bu sert mbhasenin zerinden epey zaman geti. Bir
gn Nuri Bey'in bahesinde idik. Cavid B ey in bahesine biti
ikti, yalnz ksa bir duvarla ayrlyordu. Cavid Bey evinin pe
ronundan seslendi, bizi kendi bahesinde aya dvet etti.
Zarr olarak teki baheye geerek ben de iltihk ettim.
Cavid B eyle haremi, N uri Beyle hanm Suphiye H anm ve
olu efkati ve ben ay masasnn etrfnda toplandk. nce
politikaya dir konumayacamza ahdettik. Ben o gnler
de mebus intihb edilmitim. Bu mnsebetle Cavid Bey
hakkmda pek samim bir tarafdarlk gsterdi. Yakn politi
kaya dir deilse bile mzye, Harb-i Ummyeye nasl gir
388 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

diimizi uzun boylu hikye etti; dinledik. Kendini tebrik et


ti. O gnk mushabeden hatrmda Cavid Bey in bir sz
kald. Kendisinin psikolojisini ok iyi ifde eden bir itiraft;
politikay ne derece sevdiini, politikadan vaz geemeyecei
ni ihsas eden bir fkrayd. Dedi ki: Yahya K em al Bey, bana
H akki Paa Berlinde tecrbesine mstenid bir sz sylemi
tir, insan politika haytnda batmaz, devm ederse gnn bi
rinde mutlakaa yine kar! Bu bir hakikattir!
Cavid Bey in bu mtlasnda hazin bir ey vard: Politi-
kann hricine atlmaktan mahzundu; kendisi stanbulun
en mesud, en mreffeh, en muhterem adamyd. Cercle
dOrient, Bykada Kulb, onun emri altnda messeseler-
di. Kibar lemi det onun riyseti altnda eleniyordu; D-
yn- Ummiyeden ald maa sm et Paa nn hkmetten
ald maan ok fevkindeydi. Kadn, erkek stanbulun en
monden insanlar kendisinin lfetine, murefesine...
NOTLAR
1 - Yusuf Kemal Tengirek. 1878de Boyabatta do
du. stanbul ve Paris Hukuk mezunudur. Osmanl Meciis-i
Mebusannnda bulundu. Darlfnnda iktisat profesr
iken 42 yanda Byk Millet Meclisi 1. Dnem Kastamonu
milletvekili seildi. 2-8. dnemlerinde de Sinop milletvekili
olarak Mecliste yer ald. ktisat, Adliye ve Hariciye Bakanl
yapt. Trkiye ile Sovyet Rusya arasndaki itilafname ile
Trk-Fransz itafnamesini heyet bakan olarak o imzala
d. 1969 ylnda vefat etti.
2 - Fethi Okyar. 1880 ylnda Makedonyann Pirlepe
ehrinde dodu. Meclis-i Mebusana seildi. 1917de Dahili
ye Nazrhna getirildi. Milli Mcadeenin balamas zeri
ne Anadoluya geti. lk Trkiye Byk Millet Meclisine s
tanbul milletvekili olarak seildi. Dahiliye Bakanl yapt.
14 Austos 1923te Babakan oldu. Babakanl ksa srd.
1923-1925 yllan arasmda TBMM Bakanl yapt. Bu g
revden ayrlnca Paris Bykelisi oldu. 1930 ylnda Ser
best Cumhuriyet Frkas (Partisi)ni kurdu. Drt ay sonra
partisi kapatld. Bir ara Adalet Bakanl da yapt. 1943te
stanbul'da ld.
3 - Trkiye ile Sovyet Rusya arasnda imzalanan Anka
ra tilafhamesi mnasebetiyle heyet bakam olarak Mosko
va ya gidii kastediyor.
4 - Hseyin Rauf Orbay. 1881de stanbul'da dodu.
392 Dr. RIZA NUR UN LOZAN H A H R A M R I

Yksek Denizcilik Okulunu bitirdi. Meclis-i Mebusana se


ildi. Sivas milletvekili olarak Byk Millet Meclisine girdi.
stanbulun igali srasnda ngilizler tarafndan Maltaya s
rld. Oradan kurtulunca Anadoluya geidi ve Sivas millet
vekili olarak ilk Meclise girdi. TBMM ikinci bakanlnda
bulundu. stanbul ve Kastamonu milletvekillii de yapt. n
ce Bayrdrlk Bakan, ardndan da Babakan oldu. 1967 y
lnda ld.
5 - Reit Saffet Atabinen. Yazar, tarihi, diplomat.
1894 ylnda stanbulda dodu. Saint-Joseph okulu ve Pa
riste Politik Bilimleri bitirdi. Bkre, Washington, Madrit
ve Tahran bykelilii yapt. Maliye Nazrl zel Kalem
Mdrl ve ra-y Devlet Azalnda bulundu.
TBMMnin ilk devresinde milletvekillii yapt. Lozan Konfe
ransna da Genel Ktip olarak katld. Yerli yabanc bir
ok gazetede yazarlk yapt, Franszca ve Trke 40tan faz
la eser yazd. 1965teld.
6 - Mondros Mtarekenamesi: Osmanl Devletinin ye
nik kt Birinci Dnya Savandan sonra galip devletlerle
imzalamak zorunda kald bar antlamasna hazrlk ol
mak zere yaplan Atekes Antlamas (30 Ekim 1918).
7 - Amiral Galthorpe: Ingtere ve tilaf Devletleri ad
na Osmanl Devletini Mondros Mtarekesine aran ve
mtareke grmelerine bakanlk eden ngiliz amirali.
8 - Kara Vasf Bey. 1872de stanbulda dodu. Harp
Okulu ve Harp Akademisini bitirdi. Meclis-i Mebusanda
Sivas milletvekili iken ngilizler tarafndan tutuklanarak
Maltaya srld. Anadoluya silh sevk eden Karakol Ce-
miyetinin kurucusudur. Sivas Kongresine Afyon delegesi
olarak katld. Anadolu ve Rumeli Mdafaa-y Hukuk Cemi-
yetinin Heyet-i Temsiliyesinde yer ald. ]20de kurtuldu
ve Ankaraya gelerek Sivas milletvekili olarak ilk Mecliste
NOTLAR 393

yer ald. Terakki Perver Cumhuriyet Frkasnn genel sekre


terliini yapt. Atatrke yaplan suikastle ilgili bulunduysa
da stiklal Mahkemesinde beraat etti. Sonra politikay b
rakt. 1931de ld.
9 - Haan Hsn Saka. 1886da Trabzonda dodu. Si
yasal Bilgiler (Mlkiye Mektebi)ni bitirdi. Pariste Siyasal
Bgileri tamamladktan sonra Trkiyeye dnd, Mlki-
yede dersler verdi. Meclis-i Mebusann son dneminde
Trabzon milletvekili olarak bulundu. lk Meclise de Trab
zon milletvekili olarak girdi. Lozan Konferansna delege
olarak katld. Meclis Bakan Vekillii ve Dileri, ktisat,
Maliye, Ticaret Bakanl ve Babakanlk yapt. 1960ta l
d.
10 - tilaf Devletleri u lkelerden oluuyordu: ngilte
re, Fransa, talya, Amerika, Yunanistan, Japonya, Roman
ya, Srp-Hrvat-Sloven Krall.
11 - Mehmet Tevfk Paa. Son Osmanl veziri. 1840ta
stanbulda dodu. Mabeyn ktiplii, Sadaret mstearl,
Orman ve Meadin Nazrl gibi grevlerde bulundu. kinci
Merutiyetin ilnndan sonra memurluu korunan nadir Os
manlI erknndandr. 1917deld.
12 - Meihat: Padiahlarn verdii hkmlerin er
olup olmadn denetleyen Osmanl tekiltndaki en yk
sek din! makam, eyhlislmlk makam.
13 - Hilfet: Siyasi bir g olarak dini otoritenin en st
seviyede temsil edildii makam.
14 - Miralay (Albay) Mojen. Fransa ile imzalanan An
kara tilafnamesinden sonra Ankaraya gelen ve uzun sre
orada kalan askeri gzlemci.
15 - kinci Grup. TBMMde muhalefeti temsil eden
grup. Meclis bu adlandrmay kendisi yapmtr. Grubun li
derliini Mecliste Kara Vasf Bey, E m rum Milletvekili H-
DR. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

eyin Avni Ula ve Mersin Milletvekili Hseyin Selahattin


Kseolu yapyordu. (Geni bilgi iin bk. Atatrk Dnemin
de Muhalefet, Nursen Manc, st., 1984).
16 - Mfit Kurutluolu. 1879da Krehirde dodu.
Hukuk Mektebini bitirdi. Avukatlk ve Mftlk yapt. An-
kara-Meclis-i Umumi yesi iken Meclise 1. Dnem Kre
hir Milletvekili olarak girdi. Adliye Encmeni ktiplii ve
TBMM ikinci bakan vekillii yapt. 1958de ld.
. 17 - Son Osmanl halifesi Abdlmecid Efendi.
18 - Damat Ferit Paa. Son Osmanl Sadrazam.
1853te dodu. Genken girdii Hariciye Kaleminden by
kelilie kadar ykseldi. Paris, Berlin, Leningrat ve Londra
elilii yapt. Bombay ehbenderliinde bulunurken stan
bula geldi ve Sultan II. Abdlhamidin kz Mediha Sultan
ile evlendi, ra-y Devlet azas oldu. Son sadrazaml sra
snda Meclis-i Mebusan feshetti. Anadoludaki Milli Mca-
deleyi krmaya alt. tilaf Devletleri Lozan Konferans
ncesinde hem stanbul hkmetinden hem Ankara hk
metinden murahhas heyet isteyince Damat Ferit, kendini
Osmanl Murahhas Heyeti Reisliine setirdi. Milli Mca
delecin baarya ulamas zerine Avrupaya kat. Milli
Kuvvetlerin stanbula yaklatklar bir srada gelip aesini
de alarak Nise yerleti. 1923te orada ld.
19 - 21. nota baknz.
20 - Ali Kemal 20. asr balarnda tannm siyasi m
nakaa ve ttihat ve Terakkiye kar at amansz mcade
le ile nl gazeteci. 1876da stanbulda dodu. Mlkiye
Mektebi 4. snfnda iken Avrupaya kat. Bir ara stan
bula geldi ve siyasi faaliyetlerinden dolay tutuklanp Ha-
lepe srld. Be yl sonra stanbula dnerken (1894) yeni
den Avrupaya kat. Pariste yaynlanan kdam gazetesine
yazd makalelerle tanmd. Asl ad Ali Rza olduu halde
NOTLAR 395

yazlarnda Ali Kemal adn kulland iin bu adla tannd.


1908 inklbnda stanbula dnd. Hrriyet ve taf Frkas
iinde yer alp ttihat ve Terakki Frkasna kar iddetli ya
zlar yazd. Son Damat Ferit Kabinesinde Maarif ve Dahili
ye Nazrl yapt. Peyam, Sabah ve Peyam- Sabah gazetele
rini kard. Milli Mcadeleye kar sert yazlar yazd. Niha
yet yukarda zikredildii gibi Ankara Hkmetinin direktif
leri dorultusunda Beyolunda yakalanarak motorla z
mite gnderildi. Ankaraya gnderilmek zere iken halk ta
rafndan lin edilerek ldrld (1922).
21 - Esat. Milli Mcadele dneminde stanbulda g
rev yapan ve Ankarann talimatlar dorultusunda hareket
eden istihbarat elemanlarndan. stanbul Polis Mdrl-
ne kadar ykselmitir.
22 - Sakall Nurettin Paa. OsmanlInn son dnemin
de ve Milli Mcadelede byk hizmetleri ve zmirin igal
den kurtarlmasnda byk emei geen 1. Ordu Kumanda
n (Sakall) Nurettin Paa, 1873de Bursada dodu. Birinci
Dnya Savanda Suriye cephesinde Tmen komutanl
yapt. Mtarekeden sonra nce zmir Valiliine sonra da
17. Kolordu Komutanbna getirildi. zmirdeki Mdafaa-i
Hukuk- Osmaniye Cemiyetine byk destek verdi. 11
Mart 1919da grevinden ayrlp stanbula geldi. Damat Fe
rit Paann istei zerine Mustafa Kemal e irtibata geti.
Daha sonra da daha fazla Mslman kan dklmesin di
yerek Ankara hkmetinden tarafa geti. Byk Millet
Meclisi emrinde almaya karar verdi. nce Merkez Ordu
Komutanlna, Byk Taam zda da 1. Ordu Komutanl
na getirildi. zmire ilk onun ordusu girdi. zmire vali ol
du. lnce vasiyeti gerei Kordonboyunda ina eden bir
caminin haziresine gmld (1932).
23 - ehremaneti: Belediye Bakanl.
396 DR. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

24 - mer Faruki Bey. Dnemin en nl avukatlann-


dand. stanbul Barosu yesi.
25 - Mehmet Vahdettinin yaveri Zeki (?). Vahdet-
tinin lkeden kmasna kadar mr sarayda geti. Vahdet
tinin stanbulu terk ettii srada o da VahdettinIe birlikte
Maltaya gitti. Daha sonra yine Vahdettinin hizmetinde ola
rak Hicaza erif Hseyinin yanna giden Zeki, Vahdet
tinin erif Hseyinin ihanetini hissedip San Remoya git
mesiyle o da oraya yerleti. Vahdettinin vefatndan sonra
Nise geti. Perianlk ve sefalet ierisinde ld.
26 - Abdlhak Adnan Advar. Tannm ilim ve siyaset
adamlarmzdandr. Halide Edip Advarn beyi. 1882de
Geliboluda dodu. Mlkiye Tbbiyesini bitirdikten sonra
1905te Almanyaya kat. Berlin niversitesinde asistanlk
yapt. 1908de kinci Merutiyetin ilnyla stanbul'a dn
d. Tp profesr oldu. Birinci Cihan Harbinde Shhiye
Umum Mdrlnde ihtiyat tabip Binbas sfatyla g
rev ald. Mill Mcadele balaynca hanm Halide Ediple
birlikte Anadoluya geti. Shhiye ve Muavenet-i timaiye
Bakanlna getirildi. Zaferden sonra stanbulda Ankara'
nn Hariciye Murahhasln yapt. stanbul milletvekili iken
Avrupaya gitti, ngilterede ilmi tetkiklerde bulundu. Trki
yeye dnnce slm Ansiklopedisi tercme ve tahrir heyeti
bakanlna getirildi. Tercme ve telif eserleri mevcut.
1955te stanbulda ld.
27 - Lord Curzon (1859-1925). ngiliz siyaset adam.
1886da Avam Kamarasna girdi. Hindistan Bakanl Ms
tearl, Dileri Bakan Yardmcl, Hindistan Genel Va
lilii yapt. Lordlar Kamaras Bakam oldu ve 1921de Mar
ki Unvan ald. Lozan Konferansinda ngiltereyi temsil etti.
Musul ve Kerkkn bize gememesi iin en etin mcadele
yi o verdi. Avrupa ve Asya meseleleri konusunda birok ese
ri bulunuyor.
NOTLAR 397

28 - Tevfk Byklolu. lk Cumhurbakanl genel


sekreteri. Tarihi, yazar, asker, diplomat. Mehmet Tevfik
Byklolu 1889da anakkalede dodu. Harp Akademisi
ni bitirdi. Kurtulu Savanda Bat Cephesi Harekat ubesi
reislii yapt. Lozan Konferansna da askeri danman ola
rak katld. Moskova eliliinde bulundu. Trk Tarih Kuru-
munun da ilk bakamdir. Birok eviri ve telif eseri var.
1961 ylnda Ankarada ld.
29 - M nir Ertegn. 1888de stanbulda dodu. stan
bul Hukuk Mektebini bitirdi. eitli grevlerde bulundu.
Kurtulu Sava srasnda stanbul hkmeti tarafndan
Mustafa Kemal Paa ile grmek zere gnderen Ahmet
zzet (Furga) Paa kurulunda yer ald. Ankarada kalarak
Milli Mcadeleye yardm etti. Lozana da Hukuk Danma
n olarak katld. Byk gayret gsterdi. Bern elilii, Paris
ve Washington bykelilii yapt. Washingtonda 1944 y
lnda ld. Cenazesi iki yl sonra Missouri gemisiyle Trki
yeye getirdi.
30 - Zekai Apaydn. 1877de Bosnada dodu: Mlkiye
Mektebini bitirdi. eitli grevlerde bulundu. Birinci
TBMMye Adana milletvekili olarak girdi. Eskiehir stikll
Mahkemesi yelii yapt. Londra Konferans ve Lozan Ant
lamasnda bulundu. Lozanda delegasyon danmam idi.
Tarm, Bayndrlk ve Milli Savunma Bakanl yapt. Mos
kova bykelilii grevinde bulundu. 1947de stanbulda
ld.
31 - Mustafa eref zkan. 1887de Burdurda dodu.
stanbul ve Paris Hukuk mekteplerini bitirdi. Lozan Konfe
ransna mavir olarak katan zkan, TBMMnin 2-5. d
nemlerinde Burdur milletvekili olarak yer ald. Osmanl
Meclis-i Mebusanmda da bulunan zkan, 1938de ld.
32 - Veli Saltk. (Burdur milletvekili).
398 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

33 - kr Kaya. 1883te stanbulda dodu. Paris Hu


kuk Mektebirii bitirdi. 1913de Bulgarlarla yaplan Halkla
rn Mbadelesi Komisyonu ve Ege kysndaki Rumlarn i
ksmlara yerletirilmesi iinin denetlenmesinde grev ald.
Sonra Buca Sultanisinde retmenlie balad. zmir Mda-
faa-i Hukuk Cemiyetine girdi. Tutuklanp stanbula gnde
rildi. stanbulun igal edilmesi zerine ttihat ve Terakki
yesi olduu gerekesiyle Maltaya srld. Buradan kap
Avrupaya gitti. Sonra da Anadoluya gelip Milli Mcade-
leye katld. Lozan Konferansna danman olarak katld.
zmir Belediye Bakanl, Tarm, Dileri ve ileri Bakan
l yapt. smet nnnn Cumhurbakanlna kar kt
iin, CHPnin genel sekreteri olmasna ramen seimlerde
aday gsterilmedi. Birok eviri yapt. 1927-1937 yllan ara
sndaki olaylan anlatan hatratn Szlerim ve Yazlarm
ad altnda derledi. 1959da stanbulda ld.
34 - Senyiddin Baak. (stanbul Evkaf Hukuk Ma
viri).
35 - Hamit Hasancan. (Kzlay Hili-i Ahmer Baka-
m).
36 - Prof. Dr. Nihad Reat Belger. (Paris Matbuat M
messili). ktisat.
37 - Yahya Kemal Beyatl. nl air 1884-1958.
38 - Ruen Eref Onaydn. nl yazarlarmzdan.
(1892)de stanbulda dodu. Mill Mcadeleye katld. Ha-
kimiyet-i Mliyede harp muhabirlii yapt. Yazlaryla Milli
Mcadeleye destek verdi. Milletvekillii, Trk Dil Tetkik
Cemiyet-i Umum Ktiplii, Cumhurbakanl Genel Sekte-
reterlii, Tiran, Atina, Budapete elilii ve Roma, Londra
ve Atina bykelilii yapt. 1959da ld.
39 - Nusret Metya. Dnemin Dileri Bakanl ma
virlerinden. Lozan Konferansna da danman olarak katl
d.
NOTLAR 399

40 - evket Doner (Yarbay), M.M. Vekleti Deniz


Dairesi Mdr. Lozana danman olarak gitti. Meclisteki
muhalefetiyle nl Trabzon Milletvekili Ali krnn kar
deidir.
41 - Hseyin Pekta. 1883te dodu. O dnemde Ro-
bert Kolejin ikinci mdr ve Trke dersleri retmeni
idi. Lozan Konferansna tercman olarak katld, (bk. Nu
tuk, C. I, s. 248).
42 - Cavid Bey. Maliye eski bakanlarmdan. 1875te Se
lanikte dodu. Mlkiye Mektebini bitirdi. Ziraat Banka-
snda bir sre alt. 4 yl Darlmuallimin-i liyede mali
ye ve ilm-i servet dersleri verdikten sonra Selnikteki Feyzi-
ye Mektebne mdr oldu. ttihat ve Terakkinin nde ge
len yelerindendi. kinci Merutiyetten sonra stanbula gel
di. Meclis-i Mebusann birinci ve ikinci dneminde Selnik,
nc dneminde Biga milletvekili olarak bulundu.
1912de Sait Paa hkmetinde Bayndrlk, 1914te de ksa
bir sre Maliye Bakanl yapt. Osmanl tibar- Mill Ban
kasn kurdu. Talat ve zzet Paalarn kabinelerinde Maliye
Bakanl yapt. Mtareke dneminde ttihatlarn yargan-
maya balamasyla Avrupaya kat. Divan- Harb-i rfi ta
rafndan gyabnda 15 yl hapse arptnid. Ankaraya dn
d. 1921de Londra Konferansna Trk delegesi olarak ka
tld. Lozann ilk dneminde mali danman olan Cavit
Bey, Franszlarla yakn temas kurduu belirlenince grev
den alnd. zmirde Atatrke kar girien suikast Ue ilgili
olduu iddiasyla tutukland, sonra da stikll Mahkemesi ta
rafndan idam edildi (1926). Trkiyede ekonomiyi modem
mnda ilk ele alan odur.
43 - Fuat Aral. 1878de Midillide dodu. Hukuk
Mektebini bitirdi. Kurtulu Sava balaynca Anadoluya
geti. Lozan Konferansna Trk delegasyonunun sayman
400 Dr. RIZA N L R'L'N LOZAN HATIRALARI

olarak katld. stanbul, Elz milletvekillii, Divan- Muha-


sebt Reislii ve 1934-1944 yllar arasnda deien ayr
kabinede Maliye Bakanl yapt. 1957de zmirde ld.
44 - Yusuf Hikmet Bayur. Tarihi ve siyaset adam.
1891de stanbulda dodu. Kbrsl Kam Paanm torunu
dur. Galatasaray Sultanisinden sonra Paris niversitesi
Fen-Edebiyat Fakltesini bitirdi. Kurtulu Sava balar
balamaz Anadoluya geip Salihli cephesinde Kuvva-y Mil-
liyeye katld. Lozan Konferansna danman olarak katli
ndi. Londra, Belgrad eliliklerinde eitli grevlerden sonra
Kabil bykelisi oldu. Manisa milletvekili seildi. ki defa
Cumhurbakanl Genel Sekreterlii yapt. Mill Eitim Ba
kan iken niversite reformunu gerekletirdi. eitli niver
sitelerde Trk inklp Tarihi dersleri verdi. Fevzi akmak
ile birlikte Millet Partisini kurdu. Daha sonra DPye girdi.
D Pden Manisa milletvekili seildi. D siyaset, inklp tari
hi ve eitli tarihi konularda birok aratrma ve telif eseri
mevcuttur. 1980 ylnda ld.
45 - Ali efik Bekman. 1886da Trabzonda dodu.
Mlkiye ve Paris Siyasi limlerden mezun oldu. Osmanl
Meclis-i M ebusaninda bulundu. TBMM 2. ve 3. dnemin
de Trabzon milletvekili olarak bulundu. Lozana danman
olarak katld. Maliye Bakanl Tefti Heyeti Bakanl
yapt.
46 - Mustafa Zht nhan. ktisat profesrlerimizden.
1881de dodu. Abdlhamit dneminde Rusyaya kat.
Oradan da Berline giderek tahsilini tamamlad. kinci Me
rutiyetin iln ile stanbula gelerek Hukuk Mektebinde
dersler verdi. Lozan Konferansina iktisadi danman ola
rak katld. Ekonomi ile ilgili eitli eserleri mevcut. 1970 y
lnda ld.
47 - Ahmet Cevat Emre. 1878 Girit doumlu. Bir sre
NOTLAR 401

Harbiyede okudu. Dil kaleminde alt. Lozanda baz alt


komisyonlara ktip olarak katld. TBMMnin 4. ve 5. d
nemlerinde anakkale milletvekili olarak bulundu.
48 - Ahmet Cevdet (kdamc). Mehur gazetecilerimiz
den. Kaptan Paa Rtiyesini bitirdikten sonra Tercman-
Ahval gazetesinde almaya balad. Ayn dnemde Hukuk
Mektebine devam ederek bitirdi. Sonra Takvim-i Vekayi
yaz heyetinde yer ald. eitli memuriyetlerde bulundu. Sa
bah, Tarik ve Saadet gazetelerinde bayazarlk yapt. Kurdu
u kdam gazetesinde, merutiyet srasnda ttihat ve Terak
ki iktidarna kar balatt eletirileri yznden 31 Mart
hareketi balar balamaz Avrupaya kat. Uzun mddet s
virede kald. Ancak yazlarn gndermeye devam etti. Sa
de Trkesiyle dikkatleri ekti ve Trk kltrne hizmet
verdi. 1935 ylnda Matbuat Kongresi iin geldii Ankarada
kalp krizi geirerek ld. stanbul Eypde gmldr.
49 - Velid Ebuzziya, (Abdurrahman Velid Bey). Gala
tasaray ve Saint Benoit liselerinde renim grd. stanbul
Hukuk Mektebi ve Paris Siyasal Bilimlerini bitirdi. lk yaz
larn 1912deTasvir-iEfkrda yazd. 1920de, igal kuvvet
lerine kar yazd sert yazlar yznden tutuklanp Mal-
taya srld. Dnnce Tevhid-i Efkr gazetesini kard.
Mill Mcadelenin stanbuldaki Trk beinci kolu mesabe
sindeki MM Grubu iinde yer alarak eitli hizmetlerde bu
lundu. Yazlan ile de Milli Mcadeleyi destekledi. Lozan
dan sonra, hkmete ynelttii baz sert eletirilerinden do-
'lay stiklal Mahkemesine verildi ancak aklanarak beraat et
ti. 1934 ylnda Zaman Gazetesini kurdu. 1943te kendini
emekliye ayrd! 1945te ld.
50 - Hseyin Cahit Yaln. 1874 ylnda Balkesirde
dodu. Mlkiyeyi bitirdikten sonra basn hayatna atld. e
itli memuriyetlerde bulundu. Roman yazmaya da ayn yl-
* Forma: 26
402 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALAR]

larda balad. Mektep dergisini kard. Edebiyat- Cedide


topluluu iinde yer aidi. Servet-i Fnunda eitli hikye
ler, sanat ve edebiyat yazlan yaynlad. Fransz htilli ile il
gili bir eviriden dolay dergi kapatld. Meclis-i Mebusana
seildi. Meclise bakanlk yapt. ngilizler tarafndan Mal-
taya srld. Malta srgn srasnda Franszca yannda
talyanca ve ngilizce de renerek sosyoloji alanna ynel
di.
31 Mart vakasnda matbaas basan Hseyin Cahit mat
baada olmad iin kurtuldu. O tarihlerden itibaren Fran
sz htilli erevesinde nce hrriyet, eitlik gibi kavramla
r, Cumhuriyet dneminden itibaren de sosyalizmi savundu.
Yeniden yaynlamaya balad Tanin gazetesinde sert yaz
lar yazd. stikll Mahkemesi tarafndan oruma srld.
Dilde sadeleme, daha dorusu ar Trke iin youn mca
dele verdi. Dilde devrim deil, evrim olabileceini savundu.
ok sayda telif, tercme eserleri, makale ve yazlar, ro
man ve hikyeleri mevcuttur. 1957 ylnda vefat etti. 5. ve 6.
dnemlerde anlar, 7-8. dnemde stanbul, 9. dnemde de
Kars milletvekili olarak TBMMde bulunmutu. Lozanda
nn aleyhtanyd, hayatnn sonunda nnc oldu.
51 - Ali Naci Karacan. Gazeteci, yazar. 1896 ylnda s
tanbul'da dodu. Galatasaray Sultanisini bitirdikten sonra
Tasvir-i Efkr Gazetesinde almaya balad. Tasvir-i Ef
kr ve Vakit gazetelerinin yaz ileri mdrln yapt.
Necmettin Sadak, Kazm inasi ve Falih Rfk Atay ile bir
likte 1918de Akam gazetesini karmaya balad. Milli M
cadelemde Anadoludaki hareketleri destekledi. nklap, Poli
tika ve Tan gazetelerini kard. ok partili dneme geildi
i srada Milliyet Gazetesini kurdu (1950). 19401 yllarda
bir ara svirede basn ataelii de yapan Karacan, 1955te
ld.
NOTLAR 403

52 - Necmettin Sadak. Gazeteci ve siyaset adam.


1890da spartada dodu. Galatasaray Sultanisi ve Lyon
niversitesi Edebiyat Fakltesini bitirdi. Bir sre Telif ve
Tercme Kurulunda alt. Darlfnunda sosyoloji okut
tu. Ziya Gkalpten sonra ayn krsye mderris (prof.) ola
rak atand. Vakitteki yazlaryla basnda adn duyurdu. Ar
kadatan Ali Naci Karacan, Falih Rfk ve Kzm inasi ile
kardklar Akam gazetesindeki yazlar ile Mill Mcade-
leye destek verdi. 1927den 1950ye kadar Mecliste bulun
du. Cenevre Silahszlanma Konferans ve Montreux Boaz
lar Antlamasna Trk delegesi olarak katld. Haan Saka
ve emsettin Gnaltay hkmetlerinde Dileri Bakanl
yapt. 1950de politikay brakt ve Akam gazetesinde ba
yazarlk yapmaya balad. 1953de New Yorkta ld.
53 - Ahmet hsan Tokgz. Gazeteci, yazar, yaync ve
siyaset adam. 1866da Erzurumda dodu. Mlkiye Mekte-
bini bitirdikten sonra Hariciye Nezareti Tercme Kalemin-
de alt, 1890 ylnda Alem matbaasn kurdu ve Edebi-
yat- Cedide akmnn nl dergisi Servet-i Fnunu kar
maya balad. kinci Merutiyetten Birinci Dnya Sava
sonlarna kadar retmenlik yapt. 1919da Avrupaya gide
rek Heyet-i Temsiliyenin fikir ve amalarn Avrupa kamu
oyuna duyurmaya alt. Lozan Bar Konferans srasnda
Lozandaki Trk Basn Brosunun bakanlm yapt. 1931
ylnda Ordu milletvekili olarak Meclise girdi. H atra tr
birok eseri var. Jules Vem enin romanlarn ilk dilimize e
viren Ahmet hsandr. 1942 ylnda ld.
54 - Metr Salem. Selnik Dnmesi diye bilinen Yahu
di grubundandr. Maliye ve hukuk sahasnda, Osmanl dev
let ricali zerinde byk tesiri olmutur. zellikle Talat Pa
a ile iyi ilikiler kurmu, devletin birok srrna vkf olmu
tu. srail Devletinin gerekletirilmesi iin Emmanuel Kara
404 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

sudan sonra en ok gayret sarfetmi Yahudilerdendir. stan


bulda Selnik Bankas idare azas iken, stanbulun igaliy
le, teden beri emellerine hizmet ettii talyaya gitti. Lo
zana da talyanlarn mali ve hukuki danman olarak katl
d.
55 - Karasu Efendi (Emmanuel). Selnik Dnmesi
(Yahudi asll) Trk siyaset adam. stanbul Hukuk Mekte-
bini bitirdikten sonra Selnikte avukat olarak almaya
balad. Makedonia Risorta adl Mason locasnn s-
tad- azami oldu. ttihat ve Terakki Frkasnn Selnik u
besine girerek, cemiyetin Mason localaryla ilikisini ve Ma
sonlarn cemiyete szmasn salad. kinci Merutiyet dne
minde iki dnem Meclis-i Mebusanda bulundu. Filistinde
Yahudilere yer kapmak iin byk faaliyetlerde bulundu.
Btn srarlarna ramen, bu tr tekliflerine ehemmiyet ver
meyen ve onu srekli tard eden Sultan Abdlhamide, taht
tan indirildiini bildirmek zere giden kurulda o da vard.
kinci Merutiyet dneminde ttihat ve Terakki Partisinin
en nde gelen ahsiyetlerinden biri oldu. Partide istedii e
yi yaptryordu. Birinci Dnya Sava balar balamaz kendi
sini ae Mfettiliine tayin ettirerek, hudutsuz bir servet
edindi. 1919da talyaya kat ve Triesteye yerleti. Lo
zanda da yllarca smrdkleri Osmanldan sonra, yeni te
ekkl eden gen Trkiye Cumhuriyetinden pay almak iin
byk aba harcad. 1934te Triestede ld.
56 - Talat Paa. Son sadrazamlardan. 1874te Edir
nede dodu. Edirne Askeri Rdiyesini bitirdi. II. Abdl
hamide kar yrtlen faaliyetlere katld iin tutukland
ve bir sre sonra Selnike srgn edildi (1898). Burada Hu
kuk Mektebine devam ettiyse de bitiremedi. Osmanl H r
riyet Cemiyeti (sbnra ttihat ve Terakki aldm ald) kurucu
lar arasnda yer ald. Emmanuel Karasu Efendinin tevikiy
NOTLAR 405

le Selnik Mason Locasna girdi. Gizli faaliyetlerinin tesbit


edilmesi zerine Anadoluya srlmek istendiyse de Hse
yin Hilmi Paann araya girmesiyle kurtuldu. stanbula gel
di ve el altndan ttihat ve Terakki'yi burada da tekilatlan
drd. Abdlhamidin tahttan indirilip ttihat ve Terakkinin
iktidara gelmesiyle Edime mebusu oldu. Tahttan indirme
hadisesinde bilfiil ciddi faaliyetleri oldu. kinci Hseyin Hil
mi Paa kabinesinde Dahiliye Nazr oldu (1909 - 1911). tti
hat ve Terakki Partisinin Kamil Paa hkmeti zamannda
Edirnenin Bulgarlara braklaca sylentisi zerine Babli
basknn dzenleyenler arasnda bulundu. kinci Balkan Sa-
vayla Edirnenin geri alnmasyla stanbulda yaplan bar
grmelerinde Osmanl Badelegesi olarak katld. 1913te
Sait Halim Paann Sadrazaml ile birlikte, Osmanhnm
btn kaderini etkileyecek olaylarn hazrlaycs ve ynlen
diricisi kiiden biri oldu. (Enver Paa-Talat Bey ve Ce
mal Paa). Bu nn siyaseti, devleti Birinci Cihan Sava-
na gtrd. 2 Austos 1914de Dahiliye Nazn olarak h
kmetten habersiz Almanlarla yapt ittifak, koca impara
torluun yok olma senedi oldu. 1917de Rusyada gerekle
en Ekim Devrimi akabinde yaplan Brest-Litovsk ban g
rmelerine badelege olarak katld. Sultan Read zamann
da stlendii vezirlik rtbesini Mehmet Vahdettin zamann
da da srdrd. OsmanlInn yenildii anlalnca bar en
gellememek iin istifa etti (8 Ekim 1918). Mondros M tare
kesinin ardndan toplanan ttihat ve Terakki genel kongre
sinde istifa ettiini aklayp bir Alman denizaltsyla nce
Rusyaya sonra da Almanyaya kat. Berline yerleti. Bura
da, Sovyetler Birliinde Trk birliini canlandrmaya al
an Enver Paa ve Afganistann hizmetine giren Cemal Pa
a ile haberleiyordu. Mustafa Kemal Paa ile de mektupla
t. Enver Paann aksine, Anadoludaki uyana kar msa
406 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

mahakr davranjp, hemen el konmas konusunda acele edil


memesi gerektiini savundu. Berlinde, 15 Mart 1921de
oturduu evin yaknnda Bogomon Tayleryan adl bir Erme
ni tarafndan vurularak ldrld.
57 - Maurice Cesar Josephe Pelle. Fransz generali.
Politeknik okulundan topu subay olarak mezun olduktan
sonra eitli grevlerde bulundu. Birinci Dnya Savamn
balarnda Kurmay Bakan Yardmclna, ardndan da
Kurmay Bakanlna getirildi. nce 135. Piyade Tmeni,
ardndan da 5. Kolordu Komutanlna getirildi. ekoslo
vakyadaki Fransz kuvvetleri komutanln yaptktan sonra
(1919), 1921de Fransann Olaanst Komiseri olarak s
tanbula gnderildi. Lozan Bar Konferansnn ikinci dev
resine Fransz Badelegesi olarak katld. Konferansta
Lord Curzonun yerini ald. Barn imzalanmasnda byk
katks oldu. Muahedeye Fransa adna imza koydu. 1924te
ld.
58 - Muhtar illi. Nafia Vekleti eski mstearlarn
dan. 1871de Rizede dodu. Osmanh Meclis-i Mubusan-
nn 4., TBMMnin 2. dnemlerinde Rize milletvekili olarak
bulundu. smet nn Kabinesinde de Bayndrlk Bakanl
yapt. 1958 ylnda vefat etti.
59 - Ankara tilafhamesL Trk Milli Kurtulu Mcade
lesinin kendisini tam anlamyla dnyaya ispatlamas, Ana
doluda dtkleri bataktan biran nce kurtulmay isteyen
Franszlarn gzn at ve onlar Trkiye Byk Millet
Meclisi ile anlama yapmaya mecbur etti. Bu amala Senato
Dileri Komisyonu Bakan Franklin Bouillonu Anka
raya gnderen Fransa sonunda 20 Ekim 1921de Ankara
Hkmeti ile Ankara tilafnamesini imzalad. Esas metni,
Dstur, 3. Telip, Cilt 2, s. 152-171de yer alan bu anlama
ile TBMM ile Fransa arasnda sava hali resmen sona erdi.
NOTLAR 407

Fransa Gney Anadoludan ekildi've Trkiye-Suriye snn


izildi. Yalnz skenderun blgesi Suriye snrlar iinde bra
klmakla beraber, 7. maddeye gre burada zel bir idare ku
rulacak ve Trklere milli kltrlerini gelitirmek iin her
trl kolaylk salanacakt. Resmi dil Trke olacakt.
Ankara tilafnamesi, Birinci Dnya galiplerinden olan
Fransa ile yeni kurulan Ankara Hkmeti arasnda aktedil-
mekle, ilk defa byk bir Avrupa devleti, Trkiye Cumhuri
yetini resmen tanm oluyordu. Bu ayn zamanda Misak-
Millinin de kabul anlamna geliyordu.
60 - Seliye: lerdeki sayfalarda da grld gibi, Bat-
llar, Osmanldan kaptklar kapitlasyonlar elden karma
mak iin her trl yola bavurdular. zellikle mesele Mu
sul, Kerkk ve bu havalideki petrol olunca, Trk heyetini zi
yaretler daha da artacak, eitli entrikalar evirilecek ve
Trk heyetindeki baz danmanlarn grevden alnp Lo
zandan uzaklatrlmas gerekecek. Balangta kadn gn
deren byk irketler, gen Trk devletinden birtakm imti
yazlar koparmak iin sonunda ii tehdide kadar vardracak
lar. Seliye bunlardan sadece biridir. leriki sayfalarda bunun
deiik rnekleriyle karlalacak.
61 - Prens Sabahattin. Trk siyaset adam ve sosyo
log. 1878de stanbulda dodu. II. Abdlhamitin kz karde
i Seniha Sultann olu olduu iin Prens diye anldL Bir
Batl gibi eitim grd. Babas Mahmut Celaiettin Paa ve
aabeyi Prens Ltfullah ile birlikte 1899da Avrupaya ka
t. Avrupada Abdlhamit aleyhtar faaliyetlerin iinde ve
nnde yer ald. Bir sre babasyla birlikte Msrda kaldk
tan sonra Parise gitti ve yerleti. Science Sociale (lm-i iti
mai, toplum-bilim, sosyoloji) mektebinin ileri gelenlerinden
olan Edmond Demoulins ile tant ve onun etkisi ile ilm-i
itimai sahasnda kendisini yetitirdi. Toplum ve siyaset hak
408 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

knda fikir ileri srecek formasyona ulat ve OsmanlIlarda


toplumun geliebilmesi iin teebbs-i ahsi (zel teeb-
bs)nin gelimesi gerektiini, ynetimin de adem-i merke
ziyeti ngiliz, Amerikan sisteminde olduu gibi eyalet y
netimi olmas gerektiini savundu.
Osmanl toplumu iin son derece yeni olan hatta duyul
mam tezler ve fikirler ileri srd. Toplumun yaps deiti
rilmedike reformlarn bir sonu vermeyeceini savunan
Prens Sabahattin, Osmanh insannn memur gibi deil giri
imci gibi yetitirilmesi gerektiini belirterek, bunun da bi
reycilii esas alan eitimle gereklemesinin mmkn oldu
unu ileri srd. Babas ve aabeyi ile birlikte Avrupadaki
Trk aydnlarn bir araya getirdi. Sonradan Jn Trkler di
ye anlacak bu hareketin ilk kongresini de 1902de Pariste
yapt. Bu kongrede Osmanlya dardan mdahale edilip
edilmedii gibi konular bile tartld. ttihat ve Terakki Fr
kas ile ters dmeleri de bu kongrede ve tartmalardan
sonra balad. Prens Sabahattin bir yandan da Avrupada ya
ynlanan Meveret ve Terakki gazete ve dergileriyle fikirleri
ni yaymaya alyordu. Prens Sabahattinin Ademi-Merkezi-
yetilik fikrinin Osmanly dalmaya gtreceini savunun
ttihat ve Terakki Frkasnn kart olan Hrriyet ve tilaf
Frkas, Prens Sabahattinin grlerine nem veriyordu.
kinci Merutiyet iln edilince Trkiyeye geldi. Fikirlerini
yaymaya devam etti. Taraftarlar da aleyhtarlan da oald.
Yeni nesil zerinde byk tesirler uyandrd. Ancak Mah
mut evket Paanm ldrlmesi zerine yeniden Avru
paya kamak zorunda kald. 1918e kadar orada kald.
1918de stanbula geldi, yazlaryla Milli Mcadeleyi des
tekledi. 1924te Osmanh Hanedan yurt dna srlnce s
vireye yerleti. Yoksulluk iinde hayat srd ve ld
(1948). Savunduu tezleri konu alan eserleri mevcuttur.
NOTLAR 409

62 - Mahmut evket Paanm ldrlmesi olay: 1912


ylnda ttihatlarn Babliyi basp Nazm Paay ldrme
leri ve Kamil Paay Sadrazamlktan indirerek yerine Mah
mut evket Paay getirmeleri, ttihat ve Terakki Partisine
duyulan kin ve nefretleri ona yneltti. Sadrazamla getiril
dikten bir yl sonra muhalif bir grubun tertipledii bir suikas
ta urad. 14 Haziran 1913 gn Harbiye N ezaretinden
kp Babliye giderken Beyazt Meydannda vurularak l
drld.
63 - Kzm n, ttihat ve Terakkiyi devirmek ve Mah
mut evket Paay ortadan kaldrmak iin giritii baz faali
yetleri oldu. Bunlardan biri de Mahmut evket Paanm ye
rine Kzm Paay getirmekti. Mahmut evket ldrld
ama bu ttihat ve Terakkinin iine yarad. ttihat ve Terak
ki bu hadiseden sonra iktidara destek veren parti deil, biz
zat iktidar partisi oldu.
64 - Hals krlar meselesi. Gelibolulu Kurmay Binba
Kemal (enkil) Bey. Kurtulu Sava balarnda stanbul
Hkmetinin Jandarma Genel Kurmayln yapan Ali Ke
mal Paa, Kurmay Kolaas Kastamonulu Hilmi ve baz za-
bitan (subay) arkadalarnn, gayri meru saydklar ttihat
ve Terakki hkmetini iktidardan indirmek ve Meclis-i Me-
busarf datmak maksadyla kurduklar rgt. Bu rgt ga
yesi dorultusunda birok olay gerekletirmi, hatta ksmi
baarlar bile elde etmitir. Ancak 1912de Balkan savalar
nn patlak vermesi ve ardmdan Babli basknnn gerekle
mesi rgt zor durumda brakt. Bunu frsat bilen ttihat
ve Terakki, rgt datt.
65 - Dr. Ltf zsoy.
66 - erif Paa. Krt Sait Paanm oludur. 1865te s
tanbulda dodu. Galatasaray Sultanisi ve Paris Saint Cyr
Harp Okulunu bitirdi. Stockholm bykeliliinde bulun
du. Bykelilii zamannda Jn Trklere destek verdi. kin
410 Dr RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

ci Merutiyetin ilnndan sonra Londra bykeliliine ta


yin edilmedii iin ttihat ve Terakkinin aleyhine geti ve
Fransa ile aralarnn bozulmasna alt. Pariste Islahat-
Esasiye-i Osmaniye Frkasm kurdu. Yaynlad gazeteler
ve yazd makalelerle ttihat ve Terakkiye sert muhalefet
yapt. Mahmut evket Paanm ldrlmesi ile ilgi bulunu
larak gyabnda idama mahkm edildi. Krt davasnn savu
nuculuunu yapt. Sonra Msra yerleti, mrnn son k
smlarn orada geirdi ve Kahirede ld (1944).
67 - Ahmet Rza. Trk siyaset adamlarndan. 1895te
stanbulda dodu. Galatasaray Sultanisini ve Paris Grig-
non Ziraat Mektebini bitirdi. eitli memuriyetlerde bulun
du. Fransz htillinin 100. yl dnmne katlmak zere
gnderildii Pariste grevinden istifa edip orada kald.
Fransz Pozitivistlerinden Pierre Lafitteden dersler ald.
Jn Trklerle yakn iliki kurdu. Sonradan ttihat ve Terak
ki adn alan Cemiyet-i Osmaninin Paris ubesini kurdu ve
cemiyetin ilk resmi organ Mevereti yaynlamaya balad.
Abdlhamite kar uzlamaz bir muhalefet gtt. Jn Trk
kongresinde adem-i merkeziyetilii savunan Prens Sabahat
tine kar kp en sert biimde eletiren ve mdahalecilii
red eden de odur. Zamanla ttihat ve Terakki iindeki etki
sini kaybetti. kinci Merutiyetin ilannda stanbula dnd
ve stanbul milletvekili olarak Meclis-i Mebusana girdi.
Hrriyetiler arasnda byk bir etkisi olduu iin Meclis
bakanlna getirildi. ttihatlarn komitac tavrlarna kar
kt iin onlarla sk sk anlamazla dt, nihayet tti
hatlardan koptu. Birinci Dnya Sava balarnda ve ylla
rnda ttihat ve Terakkiye kar sert muhalefet yapt. nce
Ayan azas, sonra da Ayan Meclisi Bakan oldu. Mtareke
ortamnn datt cemiyet ve teekklleri toplayp bir ara
ya getirmek istediyse de muvaffak olamad. Vahdet-i Milli
ye Heyetini kurdu ve bana geti. 1919da stanbuldan
NOTLAR 411

kat ve Parise gitti. Burada Mondros ve Sevre kar bildiri


ler yaynlad. Mdafaa-y Hukuk, Kurtulu hareketlerine bi
gne kald. Cumhuriyetin ilnndan sonra Trkiyeye geldi.
Tarihi roln tamamlam bir emekli olarak yaad. Telif
eserleri ve savunduu konularla ilgili birok makaleleri var.
193Qda ld.
68 - Eleftherios Venizelos. Yunan siyaset adam.
1864te Girit Hanyada dodu. Giritin bamszlk hareketi
ni ynetti. 1910da. Yunanistan Babakanlna getirildi. Bir
hkmet kurup yetkileri snrlayan anayasay kard. Yuna
nistan adalatrmak iin adli, idari ve ekonomik slahat
lar yapt. 1912 Balkan Paktna girerek, Balkan Savanda
Trkiyeye kar savat. 1913te Londra antlamasyla Gi
ritin Yunanistan ile birlemesini salad. Birinci Dnya Sa
va banda tarafsz kalmaya altysa da anakkale kar
mas srasnda asker vereceini vaad etti. Bu da Kral Kos-
tantinos ile aralarnn almasna sebep oldu ve kral onu g
revden ald. Yaplan seimlerde yeniden iktidara geldi. Kral
onu yeniden istifa etmek zorunda brakt, o da Selniki
mttefiklere igal ettirdi. A tinada ayrlk bir hkmet kur
du. Sonunda Konstantinos tahttan indirildi ve Venizelos ye
niden Atinaya dnd ve Bulgaristana sava ilan etti
(1917). Bundan sonra her frsatta Megao dea (Byk Yu
nanistan)! gerekletirmeye alt. Anadoluda balatt
Milli Mcadele ile Sevri tanmadn syleyen Mustafa Ke-
mali buna zorlamak iin Loyd Georgeun tevikiyle Anado-
luya saldrd. Urad hezimet onu gzden drd. Pa
riste suikaste urad, yaral kurtuldu. Bundan sonra hayat
iktidar ve istifalarla geti. 1930da Ankaray resmen ziyaret
etti. lkesindeki ktye gidii durduramad iin gzden
dt. 1935de Giritte bir g gsterisine giriti, bamsz
lk iln etti ama sonunda Parise kamak zorunda kald. Lo
zanda Caclamanos ile birlikte Yunanistan temsil ettiler.
1936da Pariste ld.
412 Dr. RIZA NUR'UN LOZAN HATIRALARI

69 - Sir Charles Harrington. ngiliz generali. 1872de


dodu. Birinci Dnya Savanda Fransadaki ngiliz ordusu
nun kurmay bakanln yapt. Savan sonunda generallie
ykseldi. 1918de ngiliz mparatorluu Genel Kurmay Ba-
kanlna getirildi. Mondros atekes anlamasnn imzalan-
mas ve stanbulun igal edilmesi zerine ngiliz gal Kuv
vetleri Komutanlna atand (1918-1923). Daha sonra Sir
nvan verilen Harrington 1940ta Londrada ld.
70 - Sir Somerset Arthur Gouch Caithorpe. ngiliz
Amirali. 1864te dodu. eitli lkelerde askeri atae ola
rak grev yapt. kinci Kruvazr Filosu Komutanlna son
ra da Deniz Bakanl Mstearlna getirildi. 1917de Ak
deniz Donanmas Komutan olarak Osmanl delegeleri ile
Mondros Atekes Antlamasim imzalad (30 Ekim 1918).
galde stanbulda ngiliz yksek komiseri oldu. 1925te b
yk amirallie ykseldi, Sir nvan ald. 1939da ld.
71 - Galip Bahtiyar. Bat Trakya liderlerinden. Osman-
linn, zellikle Birinci Balkan Sava srasnda Bulgarlarn
Edirneyi igal etmeleri zerine bir daha Balkanlara kama
yaca kanaati yaygnlk kazannca, Balkanlarda, zellikle
Bat Trakyada kalan Trkler, birliklerini muhafaza etmek
iin silaha sarldlar. Bat Trakyay Rumlara veya Bulgarla-
ra brakmamak iin mcadele verdiler. Bir ara muhtarlkla
rn bile ilan ettiler. Lozan Konferans balamadan nce,
dnyadaki genel hava, bu blgede Trklerin ounlukta ol
duu ve bir plebisit yaplmas halinde Trklerin ounluu
alaca merkezinde idi. Yunanistan bunu krmak iin eitli
oyunlara girdi. Lozan Konferans balaynca Bat Trakya
dan bir heyet -ki balarnda Bat Trakya liderlerinden Galip
Bahtiyar bulunuyordu -haklarnn unutulmamas iin Lo
zana geldiler, ancak anlalmayan sebeplerden dolay Trk
delegelerinden fazla hsn kabul grmediler.
NOTLAR 413

72 - Ui Muahedesi. 1911-1912 Osmanl-talyan sava


na son veren bar antlamas (Ui Muahedesi) Balkan Sava-
inn balamas zerine (8 Ekim 1912) Trablusgarp sava
na son vermek zorunda kalan Gazi Ahmet Muhtar Paa ka
binesi talyadan bar istedi. talyann buna olumlu cevap
vermesi zerine svirenin Lozan ehrinin liman olan
Ouchy (Ui)de bir araya gelen talyan ve Trk delegeleri 4
paradan oluan bir bar imzaladlar. Buna gre Osmanh
Trablusgarp ve Bingaziyi, talya da 12 A dalan derhal boal
tacakt. Osmanh boaltt ama, talya Yunanllar igal ede
cek diye boaltmad gibi, stelik sonradan kendi toprakla
rna katt. Sonuta hem Kuzey Afrika hem adalar elden k
t.
73 - ierin (Tchitcherin, Georgiy Vasiliyevi).
1872de dodu. Sosyalist olduu iin 1907 ylanda: arlk
Rusyasindan kat. nce Almanyaya sonra da ngiltereye
gitti. 1918de ngilizler tarafndan snr d edilince yeniden
Rusyaya dnd. Menevik iken Bolevik oldu. 1918de
Trokiden sonra Dileri Bakan oldu. 1922de Cenova
Konferansna katld. Almanlarla Rapallo Antlamasn im
zalayarak, Rusyann Ekim devriminden sonra ilk defa mil
letleraras siyasette yer almasn salad. Lozanda Boazlar
meselesinde, Rusyann menfaatlerine daha uygun grd
iin kontroln tamamen Trk hakimiyeti altnda olmasn
savundu. 1930da grevden alnd. 1936da ld.
74 - Varovski:
75 - Hristiyan Rakovskiy. Bulgar asll Sovyet siyaset
adam. 1873de Kotelde dodu. 1893 Uluslararas Zrih
K onferansina Bulgar Delegesi olarak katld. Romanyada
ki 1905-1906 grevlerinde byk rol oynad. Bulgaristann
Birinci Dnya Savana kar kt iin tutukland. 1917
sonunda kap Rusyaya gitti. Bolevik Partisine girdi.
414 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

1918-1923 yllar arasnda Ukrayna Halk Komiserleri Kon


sey Bakanln yrtt. Komnist Enternasyonalin kurul
mas faaliyetlerine katld. Londra ve Paris bykelilii yap
t. 1927de Trokicilerin sulanp, partiden karlmalar s
rasnda o da nasibini ald ve srld. Stalin zamanmda yeni
den ynetime yaklat, partiye alnd ancak ksa bir sre son
ra yeniden partiden atld. Byk Moskova durumalarnda
yargland ve 25 yl hapse arptrld. Hapiste ld. Ne za
man ld kesin deil (1941 ?).
76 - Nyyi (Neuilly-sur-Seine) Muahedesi. 27 Kasm
1919da mttefikler e Bulgaristan arasnda yaplan ban
antlamas. Bu anlama ile Bulgaristan Birinci Dnya Sava-
indan nemli kaypla kt: Birincisi toprak kayb, Bat
Trakya, Dobruca ve Makedonyadaki baz eyleder Bulgaris
tandan alnarak Yunan ve Srplara verildi. kincisi askeri
kayplard. Bulgaristan ordu ve polis gc azaltlp snrland
rld. ncs de mali kayplard ki sava tazminat dedi.
77 - Bekir Sami. Milli Mcadele yllarnda Hariciye
Vekillii (Dileri Bakanl) yapm siyaset adamlarmz-
dandr Galatasaray Sultanisini bitirdi. II. Abdlhamit dne
minde eitli memuriyetlerde bulundu. kinci Merutiyetin
ilnn (1908)dan sonra eitli illerde valilik yapt. Trabzon
Valilii srasnda isim yapt. TBMMnin ilk dneminde To
kat milletvekili olarak bulundu. Bir ara Dileri Bakanl
yapt. 1921de Londrada toplanan konferansa Trkiye ad
na Hariciye Vekili olarak Bekir Sami Bey katld. Ancak im
zalad mukaveleler Misak- Milli ve Milli Kurtulu Mca
delesi ruhuna ve amacna aykr olduu iin, TBMM tarafn
dan onaylanmad gibi, kendisi de grevden alnd. Dr. R
za Nur ite bu anlamalar iin Bekir Sminin rezaleti de
mektedir. 1932de ld.
78 - Franklin Bouillon. Fransz gazeteci ve siyaset ada
N OTIA R 415

m. 1870de dodu. 1910-1919 ile 1923-1936 yllarnda mil


letvekillii yapt. Devlet Bakanl grevinde bulundu.
1921-1922 yllarnda Trkiyeye geldi. Fransz hkmeti ad
na TBMM hkmeti ve Mustafa Kemal ile grmeler yap
t. Trkiye ile Ankara tilafnamesini imzalad. Ankarada
yaplan bu mzakere (bk. 69 nolu dipnot) Lozan Bar Kon-
feransinn olumasnda rol oynayan sebeplerden biridir.
Bouillon 1939da ld.
79 - Cemal Hsn Taray. Trk diplomatlarndan.
1895de Bitlis-Ahlatta dodu. Lozan Sosyal ve Siyasal Bi
limler Fakltesinde okudu. Ticaret Fakltesi Bankaclk b
lmn de bitirdi. eitli kamu hizmetlerinde grev ald.
1923-1931 ile 1935-1939 yllan arasnda Bolu ve Gmha
ne milletvekili olarak TBMMde bulundu. 4. nn kabine
sinde bir sre Milli Eitim Bakanl yapt. Roma, Atina ve
Tahran Bykeliliklerinde bulundu, 1955de ld. Roma
elisi iken bir talyan tenorundan tokat yemesi skandal ol
du.
80 - Sir Charls Vere Ferrars Townshend. ngiliz gene
rali. 1861de dodu. Birinci Dnya Sava srasnda Irak
Cephesinde Ktl-Emmareyi alan tmeni Trk Ordusu ta
rafndan kuatld. Giritii yarma hareketleri baarl ola
maynca emrindeki 13 bin 309 kiiyle teslim olmak zorunda
kald (1916). Esirlii srasnda Heybeli ve Bykadada otur
masna izin verildi (1916-1918). zzet Paa Hkmeti mta
rekeye karar verince onu araclk yapmas iin Mondros'a
gnderdi (Ekim 1918). Mtarekeden sonra bir Trk dostu
olarak Londrada Trklerin haklarm savundu. Kurtulu Sa
va srasnda Mustafa Kemal Paa tarafndan Ankaraya
arlan Townshend, hkmetinin kar kmasna ramen
Ankaraya gelmekten ekinmedi. 1922 Temmuzunda geldi
i Trkiye'de Konyada Mustafa Kemal ile grt. Irakta
416 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

esir dt savala ilgili anlarn yaynlad. 1942de Pa


riste ld.
81 - Rstem (Keidani).
82 - Dr. Nansen (Fridjof). Norveli kif. Kuzey Kut-
bunu kefetmek iin byk aba harcad. Eskimolarn haya
tn inceledi ve ilk defa 86.14 enleme kadar ulat. Daha ile
riye gidemeyip dnd. Franz Josef adalarnda mahsur kald.
Jhansen adl ngiliz kif tarafndan kurtarld. Sonra da ok
yanus aratrmalar yapt, ardndan politikaya atld. Nor
vein sveten ayrlmasnda etkin rol oynad. Birinci Dn
ya Savandan sonra btn abalarn insancl faaliyetlere
hasretti. Milletler Cemiyeti adna esirler mbadelesini ger
ekletirdi. 1920de SSCBye gitti ve 500 bin esirin vatanna
iade edilmesini salad. Nobel bar dl ald. 1930da l
d.
83 - Vani Mehmet Efendi. IV. Mehmet zamannda
Hnkr eyhi namyla byk nfuz kazand. Vanda dodu.
Boaziindeki Vaniky adn ondan alr. Vaizlik yapt s
tanbulda krs eyhlii ve hitabetiyle byk bir evre ve
servet edindi. Fazl Ahmet Paann delletiyle padiahtan
byk tevecch grd. Sonra ekemeyenlerinin hmma u
rad ve grevinden azledildi. Saraydan da uzaklatrld.
Bursa yaknlarndaki iftliine ekildi ve orada ld. Mevi-
zeye dair eserleri mevcuttur.
84 - Nazm Paa. Trk asker ve devlet adam. Harbi-
yeyi bitirdi. 2. Ordu Komutanl ve Kamil Paa hkmetin
de Harbiye Nazrl yapt. Ancak onun nazrla getirilmesi
hkmetin dmesine sebep olduu iin, Badata vali ola
rak atand. Sonra Cebel-i Bereket civann iskn ve slah
eden Hassa Ordusunun bana getirildi. Balkan Sava pat
lak verince yeniden Harbiye Nazrlna getirildi. Balkan
Sava yenilgiyle sonulannca muhalefetteki ttihat ve Te
NOTLAR 417

rakki, Kamil Paa hkmetini devirmek iin, onu sava su


lusu olarak ilan ettiler. Enver ve Talat beylerin (sonradan
Paa) dzenledikleri Babli baskn srasnda Yakup Cemil
tarafndan tabanca ile vurularak ldrld (1926).
85 - Noradonkyan (Osmanl Maliye, Hariciye Nazrlk
larnda). Ermeni asll olmasna ramen Hariciye Nazrl-
na getirilmitir. Hariciye Nazrhna getirildii devlete
ihanet etmitir.
86 - Caningham. Mttefiklerin stanbulu igal edip, t
tihat ve Terakki mensuplarn yargladklar ve ekseriyetini
Maltaya srgn ettikleri mahkemenin ngiliz yargc.
87 - Suggestion. Telkin.
88 - Muslihiddin Adil. Hukuk- Siyasiyye muallimi.
Makedonya asll Yahudi dnmesi profesr. Lozanda azn
lklar ve halklarn mbadelesi konusu grlrken, Trk
delegasyonu ile temasa geip Makedonyada kalan Msl
man ve Trklerin haklarnn korunmasn istemiti. Hadi-
st- Hukukiyye ve Siyasiyye adnda bir hukuk dergisi yaym
lad.
89 - Abdlhalim elebi. Konya Mevln dergh post-
niinlerinden. 1874te dodu. TBMMnin 1. dnemine Kon
ya mebusu olarak girdi. Mevlevilerin Kurtulu Savan des-
fteklemelerinde etkili oldu. TBMMnin ilk bakan vekilidir.
Likliin iln ile tekke ve zaviyelerin kapatlmas zerine
Suriyeye gidip postniinliini orada srdrd. Atatrk l
dkten sonra yeniden Trkiyeye dnd ve (1945) de ld.
90 - Mustafa Abdlhalik Renda. 1881 ylnda Yan-
yada dodu. Mlkiye mektebini bitirdi. Kaymakamlk, mu
tasarrflk ve valilik yapt. Birinci Dnya Savandan sonra
ngilizler tarafndan Maltaya srld. Oradan Anadoluya
gelen Renda, Mill Mcadeleye katld. ktisat ve DahiCye
mtearl yapt. Konya ve zmir Valilii yaptktan sonra
* Forma: 27
418 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

zmir milletvekili olarak Meciise girdi. 1924 ylnda Maliye


Vekili, 1927de Milli Mdafaa Vekili (Savunma Bakan) ol
du. 1934te CHP Grup Bakan Vekili, 1935te de TBMM
Bakanhina seildi. 1939da Reisicumhur vekillii yapt.
1946da Meclis Bakanlndan ayrld ve Haan Saka kabi
nesinde Devlet Bakanl yapt. 1948de grevinden ayrld,
1957de ld.
91 - Besim mer Paa (Akaln). Trk hekimlerinden.
1862de dodu. Askeri tbbiyeyi bitirdi. Fransaya gnderil
di. nl doum kliniklerinde alt. Trkiyeye dnnce
ebe muallimi oldu. Kadn hastalklar ve ocuk bakm konu
larnn kamuoyunda tannp benimsenmesinde byk emei
geti. Hastabakclk rgtn kurdu. Hilal-i Ahmer (Kz-
lay)i yeniden rgtledi. Himaye-i Etfal (ocuk Esirgeme
Kurumu), St Damlas ve Veremle Mcadele gibi sosyal g
venlik ve salk kurulularnn kurucusu, yneticisi oldu. II.
Abdlhamite yaknl Sebebiyle 1908 kinci Merutiyet
iln edilince rtbesi Albayla indirildi ama halk ona Paa
demeye devam etti. Shhiye Umum Mdrl, Darlfnun
Em inli# (rektrlk) yapt. 1933te kadro d brakld. Bile
cikten milletvekili seilerek Meciise girdi. Trkiyede ilk
Tp Ylln yaynlayan da Besim mer Paadr. 1940 yln
da Ankarada ld.
92 - Mustafa Necati Bey. 1892de zmirde dodu. s
tanbul Hukuk Mektebinde okudu. Avukatlk yapt. zmir
Yunanllar tarafndan igal edilince Balkesir cephesinde
milli etelere katld. Hseyin Vasf nar e zmire Doru
gazetesini kard. TBMMnin 1-3. dneminde bulundu. s
tikll Mahkemesine bakanlk, Dou stikll M ahkemesin
de savclk ve eitli bakanlklar yapt. 1929da ld.
NOTLAR 419

93 - Nicolsohn, Sir Harold. ngiliz yazar ve diplomat.


1886da Tahranda dodu. Babas diplomat olduundan
genlii ran, Orta Avrupa, Trkiye, Madrid ve Rusyada
geti. Oxforddaki reniminden sonra Dileri Bakanl-
ina girdi. Diplomatlk meslei yannda srekli roman, hat
rat ve gezi tr eserler yazd. Lozanda Lord Curzonun en
has adam, sa kolu gibi idi. Evening Standart gazetesinde
ke yazarl yapt. II. Dnya Savainda Enformasyon Ba-
kanhnda alt. 1941-46 yllan arasnda BBCde ynetici
lik yapt. 1953te Sir nvan ald. inde gezi notlan ve hat
rat tr eser de bulunan 125 kitap yazd. 1968de ld.
94 - Mustafa Vasfi Ssoy. 1876da Tokatta dodu.
Emekli piyade yzbas iken, 44 yanda 1. dnem Tokat
milletvekili seildi. 2, 3 ve 4. dnemlerde de Tokat milletve
kili olarak Mecliste bulundu. Dileke ve Milli Savunma En
cmenlerinde grev yapt. 1934te ld.
95 - Berlin Muahedesi (Antlamas). 1877-1878 Trk
Rus sava sonunda Berlinde yaplan kongreden sonra imza
lanan antlama. Bu kongrede, Ruslara bu alanlarda byk
nfuz salayan Ayestafanos Antlamas yeniden gzden ge
irildi ve Byk Bulgaristan ksma taksim edildi. Avrupa
devletlerinin Rus nfuzunu krmak iin yaptklar kongrede
Osmanl baz kayplarnn yan sra sava tazminat da de
mek zorunda kalmt. Osmanl Devleti, sava tazminat ola
rak Rusyaya 820.500.000 frank demeyi kabul etti ancak
bu 350.000 frank taksitlerle denecekti. Osmanl bu savata
toprak kaybna urad halde tazminat bltrlmemi, ta
mam Osmanlya ykletilmiti.
96 - Ferit (Ahmet Ferit Tek). Trk gazeteci ve siyaset
adam. 1877de Bursada dodu. Harp Akademisini bitirdi.
42 Dr. RIZA N'URUN LOZAN HATIRALARI

Siyasetle megul olduu iin ordudan atlp Trablusgarpa


srld. 1900de Fransaya kat ve burada Siyasal Bilimler
renimi grd. Ahmet Rza (bk. 67 nolu dipnot) ile Pa
ris'te ibirlii yapp Meverette yazlar yazd. kinci Meru
tiyetin ilnyla stanbula geldi ve Meclis-i Mebusanda ba
ktip olarak almaya balad. Mlkiyede siyasi tarih ders
leri verdi. Balkan Sava patlak verince Kurmay Yzba rt
besiyle atalca cephesinde bulundu. yesi olduu ttihat ve
Terakkiden karlnca Milli Merutiyet Frkas (Partisi)n
kurdu. fham gazetesinin bayazarln ve Trkoca ba
kanl yapt. Sonra gazetesi kapatld ve Sinopa srgn edil
di. Sava bitince Kiev bakonsolosluuna tayin edildi. Da
mat Ferit kabinesinde Nafia Vekili oldu. Ekim 1919da Mil
li Trk Frkasin kurdu. Osmanl Meclisine girdi. Meclis-i
Mebusann igal kuvvetleri tarafndan baslmas zerine An
karaya gitti. Fevzi akmak Paa kabinesinde Maliye Bakan
l yapt. stanbulda ikinci defa fham gazetesini yaynlar
ken Mustafa Kemalin ilk beyannamesini basan ilk gazeteci
olmasna ramen sonradan Milli Mcadele aleyhtar olarak
sulanmaktan kurtulamad. 150liklerle ilgili grmelerin
TBMMde srd srada, Damat Ferit Paa kabinesinde
nazrken Miralay Refet Bey (Bele)e ektii bir telgrafta
Mustafa Kemalin aleyhine ifadelere yer verdii gazetelerde
yaynlannca zor durumda kald. Bunun kendi aralarnda bir
ifre olduunu sylediyse de o srada fikren muhalif oldukla
r Refet Belenin onu yalanlamas zerine bakanlktan istifa
etmek zorunda kald.
Ferit Tek, Mustafa Kemal Paann zel temsilcisi ola
rak gittii Paristen istek zerine Lozana gitmi ve dan
manlk yapmt. Tek, smet nn kabinesinde de iki defa
NOTLAR 421

ileri Bakanhinda bulunmutu. Maliye Bakanlndan is


tifa ettikten sonra eitli bykeliliklerde bulundu. 1971 y
lnda 96 yanda id.
97 - Topu hsan (Eryavuz). 1877de skdarda do
du. Harp Okulunu bitirdi. TBMMnin 1 ve 3. dneminde
Cebelibereket milletvekili olarak bulundu. Bir sre stikll
Mahkemesi bakanl yapt. Fethi (Okyar) Bey kabinesin
de yeniden kurulan Bahriye Vekillii (Bakanl) yapt.
Onun dneminde onanmna karar verilen Yavuz zrhlsnn
tamir iinde yolsuzluklar yapld ortaya atlp da ad bu yol
suzlua karnca zor durumda kald. Fethi Bey kabinesi da
ld ve nn kabine kurunca, Topu hsan hakknda soru
turma ald. Soruturma sonunda sulu bulunarak Yce Di-
vana sevkedildi. Yce Divan da onu ar hapse mahkm et
ti. 1947deld.
98 - Rfat Paa.
99 - Celalettin Arif Bey. 1875te stanbulda dodu.
Hukuk Mektebini bitirdi ve burada dersler verdi. Meclis-i
Mebusann son dneminde bulundu ve bakanlk yapt.
Meclis-i Mebusann dalmas zerine Ankaraya gitti. Mec-
lisin birinci dneminde Erzurum milletvekili olarak bulun
du. Meclis kinci Bakan seildi. Bir sre Adalet Bakanl
da yapt. Sonra Meclisten izin atarak Erzuruma gitti ve bu
rada kendisini Erzurum ve evresi genel valisi, dier Erzu
rum milletvekili olan Hseyin Avni Ula da Erzurum Vali
si iln etti. Ankaraya arlnca Kazm Karabekir Paaya
snd. Burada da rahat durmad ve orduda yolsuzluklar ya
pld yolunda Mustafa Kemale ikyetlerde bulundu. Son
ra Ankaraya dnmesi emredildi. Ankarada da baz olayla
ra karnca Roma Bykeliliine atand. Celalettin Arif,
422 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

bir daha Trkiyeye dnmedi. 1930da Pariste ld.


100 - Hdiv Abbas Hilmi Paa. 1874te skenderiyede
dodu. Son Msr hdividir. Batida eitim grd. Msr n-
gilizler'in etkisinden kurtarmak iin aba harcad. Osmanl
yanls bir tutum izliyordu. Birinci Dnya Sava baladn
da hastal mnasebetiyle stanbulda bulunuyordu. Yayn
lad bir bildiri ile Msr ve Sudanllar Osmanlinn yann
da yer almaya ard. ngiltere Msr' korumas altna aln
ca onu grevden uzaklatrdlar (19 Aralk 1914). Msr, n-
gilizlerin korumas ile bamsz olunca, Abbas Hilminin am
cas Hseyin Kamil, sultan nvanyla onun yerine geirildi.
Abbas Hilminin Msra girmesi yasakland. Osmanl Lo
zana kadar onun hdivliini tand. Hayatnn sonlar Avru
pada geti. 1944te Cenevrede ld.
101 - Emir ekip Arslan (Suriyeli diplomat). Meclis-i
Mebusann son iki dneminde Suriye mebusu olarak bulun
du.
102 - Caberizade hsan (Suriyeli diplomat). Meclisli
Mebusann son dnemde am mebusu olarak bulundu.
Arap milliyetiliinin canlanmas iin aba harcad.
103 - Suphi Nuri leri. Yazar ve siyaset adam. stan
bul Hukuk Mektebi ve Paris Siyasal Bilgileri bitirdi. Aabe
yi Celal Nuri leri ile birlikte kardklar leri gazesini y
netti. Sosyalist Parti Genel Sekreterlii, Trkiye Sosyalist
i ve ifti Partisi yelii yapt. Lozan Konferansinn ikinci
dnemine danman olarak katld. Cumhuriyetin ilnndan
sonra Mstakil ve Son Telgraf gazetelerini kard. Elaz s
tikll Mahkemesinde fikirlerinden dolay yargland ancak
beraat etti. Yazlaryla solu ve komnizmi savundu. 1945te
ld.
NOTLAR 423

104 - Nafi Paa. Musul valilerinden.


105 - Said Zalul Msr Vafd Partisi kurucusu ve lide
ri. Msrn ngilizlerin sultasndan kurtulmas iin byk a
ba gsterdi. Msr ngilizlerden kurtarmak iin Lozana
gelmi, Msrn da Trkiyenin yapaca antlamann kapsa
mnda bamszlna kavumas iin Trk murahhas heye
tinden yardm istemiti. (Falih Rfk Atay, Zeytinda).
106 - Basri Dukakin. Dukakinzade Basri Bey. Arna
vut liderlerinden. Meclis-i Mebusana Debre mebusu olarak
girdi. ttihatlara kar idi. ttihat ve Terakki dneminde,
ynetime kar kp isyan etti.
107 - Miralay Mehmet Sadk Bey. 1860ta stanbulda
dodu. Merutiyetin ilnnda gsterdii gayret ve ttihat ve
Terakki Frkas lideri olarak nldr. Harbiyeden Svari
mlazm olarak mezun oldu. Suriye ve Trablusgarpta bu
lundu. Daha sonra Trakyaya geti. Manastr Svari Alay
Komutan iken ayn zamanda Hrriyet ve tilaf Frkas Ma
nastr ubesi Bakan idi. emsi Paann vurulmasn, M
ir Osman Paann daa kaldrlmasn temin eden, Saraya
isyan telgraflarn yollayan odur. kinci Merutiyetken son
ra nde gelenlerinden olmasna ramen, ttihat ve Terak-
kinin Farmasonluu ve Siyonistiii memlekete soktuunu
ileri srerek partiden ayrld. Daha sonra da Hrriyet ve ti
laf Frkasn kurdu. Babli basknndan sonra ttihat ve Te
rakki tekrar iktidara gelince Miralay Sadk Bey nce Pa
rise, sonra da Msra gitti. Birinci Dnya Sava sonuna ka
dar orada kald. stanbula dner dnmez muhalifleri, aley
hine bir kampanya balattlar ve onu vatan hainlii ile sula
dlar. Bunun zerine 150likler arasna alnarak yurt dna
srld. 22 y Romanyada, kylerde byk perianlklar
424 Dr. RIZA NUR'UN LOZAN HATIRALARI

iinde hayat srd. mrnn son dnemlerinde smet n


nnn emriyle Romanyadan Trkiyeye getirtildi. Ne var
ki yurda duyduu hasret onu ok yaatmad. Zaten ekmek
te olduu nefes darl, duyduu heyecan ve hasret sebebiy
le artnca stanbula ular ulamaz can verdi. Karacaah-
mete gmld (1940).
108 - Tahir Taner. Trk hukukularndan. 1883te Es
kiehirde dodu. stanbul Hukuk Mektebini bitirdikten
sonra bir sre Duyun- Umumiyede alt. Adliye Nezareti
hesabna Fransaya gnderildi ve Sorbonda hukuk tahsilini
tamamlad. Dnnde eitli grevlerden sonra stinaf
Mahkemesi savclna atand (1921). Hukuk Fakltesi ve
Mlkiyede dersler verdi. 1927de stanbul Hukuk Mekte-
bine dekan oldu. 1926da Lahey Daimi Hakem Mahkemesi
yeliine seildi. 1955de emekliye ayrld. Ceza Hukuku sa
hasnda eitli eserleri mevcuttur. 1962de stanbulda ld.
109 - Hamdullah Suphi Tanrver. Trk yazar ve siya
set adam. 1885de stanbulda dodu. Maarif Nazr Abdl-
latif Suphi Paann oludur. Galatasaray Sultanisini bitir
di. eitli grevlerde bulundu, retmenlik yapt. Darlfii-
nunda pedagoji derslerine girdi. Trk ve slm Gzel Sanat
lar Krssn kurdu ve bana geti. Trklk akmnn
nclerindendir. Trkoca bakanl yapt (1913-1931).
Meclis-i Mebusanda bulundu. TBMMye seildi. Maarif Ve
killii srasnda stikll Mar iin yarma atrd. M. Akif
Ersoyun eseri sedi. Trkocaklan kapathnca Bkree el
i olarak gnderildi. Burada Dobrucn. Basa- abya kylerin
de yaayan Gkouz (Gagavuz) Trk j riy le k n d a n ilgilen
di. Birinci Dnya Savandaki Trk i-'hrtkvi .in Bkrete
bir Trk mezarl kurdurdu (1935). Jnnce stan
NOTLAR 425

bul milletvekili olarak yeniden Meclise girdi. DP kurulun


ca, o partiye girdi. Edebiyatta Milli Edebiyat temsilcileri
arasnda yer ald. Hikye, eletiri, makale tr birok eseri
mevcut. 1966da ld.
110 - Bolu Ayaklanmas. stanbul hkmeti tarafndan
desteklenen Dzce olaylar ksa srede Boluya sram ve
Ankara hkmetine kar bir ayaklanma bagstermiti. Bo-
ludan balayp genileyen ve Beypazannda bir grubun da
ha katlmasyla glenen isyanclar, Bolu Boazn tutan jan
darmalar pskrtmeyi baardlar. syan bir anda Gerede ve
Mucur taraflarna da srad. Ksa srede btn blgeyi etki
si altna alan isyan bastrmak zere Binba emsettin ve
Kaymakam Arif beylerin komutasndaki milli kuvvetler ha
rekete geirildi. eitli yerlerde meydana gelen arpmalar
sonucu Bolu, Hendek, Gerede ve btn civar isyanclardan
temizlendi. Elebaar da yakalanp idam edildi (26 Mays
1920).
111 - General Refet Bele. 188tde stanbulda dodu.
Harp Akademisini Kurmay Yzba olarak bitirdi. Birinci
Dnya Savanda Filistin Cephesinde savat. 1919'da 3.
Kolordu Komutan oldu. Mustafa Kemal ile birlikte Sam
suna kanlardandr. Mill Mcadele kart gruplarn bast
rlmasnda byk yararlklar grld. Mcclis-i M ebusanin
son dneminde mebus olarak bulundu. TBMMnin ilk dne
minde de zmir milletvekili olarak yer ald. ki kez ileri
Bakanl ve Milli Savunma Bakanl yapt. TBMMnin ka
raryla Trakyann teslim alnmasna memur edildi. Terakki
perver Frkasida yer alnca eski itibarn kaybetti. zmir su
ikast ile ilgilendirilerek tutukland ancak, mahkeme tarafn
dan akland. 1926 ylnda btn grevlerinden ve milletvekil
426 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

liinden istifa ederek sade bir hayat yaamaya balad.


1963te ld.
112 - Mimar Vedat. Drdnc Vakf hamm yapan
Osmanl son dnemi nl iki mimarndan biri. (Mimar Ke-
malettin ve Mimar Vedat.)
113 - Refik Koraltan. 1889 ylnda Divriide dodu.
stanbul Hukuk Mektebini bitirdi. Devlet emrine girerek
savclk ve milli emniyet mfettilii yapt. 1920de Konya
milletvekili olarak Meclise girdi. 5. dneme kadar ayn ilin
milletveki olarak grev yapt. 5. dnemde seilemedi ve
Valilik yapt. Sonra tekrar Meclise girdi. 1946da Drtl
Takriri imzalayarak CHPden ayrld ve arkadayla bir
likte Demokrat Partiyi kurdu. 1950 Maysndan 1960 Ma-
ysna kadar Meclis bakanl yapt. 1960 ihtilali sonucu
Yassadaya gnderildi. Burada yaplan yarglanmada ida
ma mahkm eddi ancak cezas daha sonra mebbete evi-
rildi. Daha sonra genel afla serbest kald. 1974te ld.
114 - smail Safa zler. 1885te Adanada dodu. Ml
kiye Mektebini bitirdi. Gazetecilik yapt. TBMMnin 1, 2,
4. dneminde bulundu. Maarif Vekillii yapt. 1940ta ld.
115 - Haan Fehmi Ata. 1897de Gmhanede do
du. zel renim gordu. McvJis-i Mebusanm 2 ve 3,
TBMMnin 1-8. dnemlerinde bulundu. Tarm ve Maliye ba
kanlklar, TBMM Bakan vekillii yapt. 1961de ld.
116 - Tevfik Kamil Koperler. Lozan Bar Konferan
snn ikinci dnemine Trk delegasyonunun Umumi Kti
bi olarak katld.
117 - Brest-Litovsk Antlamas. Birinci Dnya Sava-
nn son yllarnda Almanya, Avusturya-Macaristan, Os-
manl mparatorluu, Bulgaristan ve Rusya arasnda yap
lan antlama (2 Aralk 1917-3 Mart 1918). Bu anlama gere
i Rusya, Batum, Ardahan, Kars Osmanlya brakt.
NOTLAR 427

118 - Muharrem Kararnamesi.


119 - Hidayet (Lozan, ikinci dnemde ktip).
120 - Bern Mukavelenamesi. Ulusulararas Telif ve
Tercme Haklarmn karara baland antlama. Avrupa l
kelerinin kendi aralarnda geerli olmak zere svirenin
Bern ehrinde yaptklar bu mukavele sonradan btn dn
yada geerli oldu. Mukavele, Bernde imzaland iin bu
isimle anld.
121 - Fenn-i Hitan: Dr. Rza Nurun, Trkiyede ilk de
fa modern snnetilii anlatan eseri. Mekteb-i Shhiyede
retim grevlisi olduu dnemde yazp yaynlad.
122 - Paris Mukavelesi (shhiye).
123 - Dr. Akil Muhtar.
124 - Dr. Rfat Bilge (Kilisli).
125 - Refi Cevat Ulunay.
SZLK
- A- - B-

Ahali: Bir lkede oturanla Bdihava: Bedava


rn tamam Bahri: Denize ait, denizle
AhaU-i slmiye: Msl ilgili
man halk Bahrisefid: Akdeniz
Ahali-i Mahalliye: Blge Bahrsiyah: Karadeniz
halk Bavekil: Babakan
Ahass- Emel: Balca Baveklet: Babakanlk
ama, hedef Beri: Salim, Kurtulmu, te
Ahkm: Hkmler miz, uzak.
Ahkm- Musalaha: Bar Bililtizam: Bile bile, isteye
hkmleri rek ve berek
Ahkm- eriye: Dini h Bitaraf: Tarafsz
kmler, lhi yasalar
Anasn Unsurlar -C -
Ari: Hr, plak, mahrum,
Cebn: Korkak, yreksiz,
yoksun
tl: Tembel alak
Atlet: Tembellik, durgun Celb: Getirme, ekme, a
luk, hareketsizlik rma
Celse: Oturum
432 DR. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

Cemile: ltifat, dostluk gs - E-


terisi
Cemiyet-i Akvam: Millet Ecnebi: Y abana
ler Topluluu Ehl-i hibre: Uzman
Cenubigarbi: Gneybat Ekalliyet: Aznlk
Cenubiarki: Gneydou Elzem: Gerekli, lzumlu
Cidal: Vuruma, ekime, Emrivaki: Bask ile bir ii
bouma yapmaya zorlama, ol
du bitti
- D - Emval: Mallar
Eser-i hayat: Hayat belirti
Dadaal: Kark ve g si
rltl
Dai: ana, propagandist - F-
Drleytam: Yetimler yur
du Fasih: Ak, seik anlatm
Defetme: Kovma, itme, Fe minei matlub: En iyi so
uzaklatrma, savma nu
Denet: Alaklk Fevt olma: Kaybolma, yok
Dere etme: ine koymak olma
Derketme: Anlama, idrk Frka: Grup, blk, parti
etme
Dessas: Dzenbaz, aldat - H-
c, entrikac
Dima: Beyin Habbe-i vahide: Bir tek,
Dn: Aa, aalk, alak, bir tane
soysuz Habis: Pis, kt, baz has
Duyn: Bor talklar iin tehlikeli
Duyun- Umumiye: Osman- Hdis: Olay, vaka, anszn
l Devletinin borla gndeme gelen
rn demek zere Hall-i kati: Kesin zm
kurulan tekt Hatt- ricat: Geri ekilme
yolu
SZLK 433

Heribadabad: Ne olursa aa etme: Yayma


olsun, ne pahasna stihsal: Elde etme, sonu
olursa olsun olma
Heyet-i Vekile: Bakanlar stikbal: Gelecek
Kurulu stikbal: Trenle karla
Hilm: Yumuaklk ma
stikraz: Borlanma, bor
- 1 - alma
stinadgh: Dayanak
bka: Yerinde brakma mizaz: Yz buruturmak
bram: Bask ile, zorla, s zac: Rahatsz etme
rarla zam: Byme
btida: Balang
cbari: Zorunlu, zorlayc - K-
cra: Yrtme, uygulama
ya koyma Kabiiiyet-i hayatiye: Yaa
hdas: Ortaya koyma ma yetenei
htiyari: Yapp yapmama- Kamilen: Btnyle en iyi
mada serbest olunan ekilde
ey Kayd- ihtiraz: Rezerv
ktiran: Yaklama, yakla Keenlemyekn: Olmam
trma gibi
lga: Yrrlkten kaldr Kesif: Youn
ma Knh: z, temel, esas
ltizam: Gerektirme
nbisat: Geniletme _ L-
nhitat: k, kme L: Hayr
nkbaz: Darlk, sklk Ley: Hibir ey
nkraz: Ykm, yklma Leffetme: Balama, bera
nkta: Kesilme, ara verme ber sunmak
ntihab: Seme Levazm: Gerek, gerekli,
cra: Dndrme, geri evir ihtiya duyulan ey
me ler
rva-ska: Sulama * Forma: 28
434 Dr. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

- M- Muahede: Szleme
Mugayir: Zd, aykr
Maada: Baka, hari Muhabere: Haberleme
Madun: Alt, aa Muhasm: Dman
Mahfuz: Sakl Muhit: evre
Mahrek: Yrnge Muhtekir: Tefeci, stoku
Makule: Nevi gibi Muhtelit: Karma, kark
Mliyyun: Maliyeciler, he Muntazn Bekleyen
sap uzmanlar, para Murahhas: Delege
konusunda uzman Mnazaa: Tartma, eki
Mall: Hasta me
Massolma: Emilme, bir e Mseilah: Silahl
yin btnl iinde Mustekan stikrarl, srek
yok olma li
Medyun: Borlu, minnet al Mtala: Bir konu zerin
tnda de yargya varmak
Mefkutiyet: Yokluk, bulun iin dnme, incele
mamaklk me
Mehafil: evreler Muvafakat: Uygunluk
Menhus: Uursuz, kt, ta Muvafk: Uygun
lihsiz Muvazenet: Denklik, para
Meskt: Susma lel
Mebu: Doygun, dolu, iyi Muvazi: Paralel
ce doymu. Mbadele: Deime, dei
Metalb: stekler, talebler tirme
Mevad: Maddeler Mubayaa: Satnalma
Mezruat: Ekinler Mkaleme: Karlkl ko
Minkudretfn: Kudretten, numa
Allah'n kudretin Mmanaat: Engelleme,
den, kendiliinden mani olma
Miyar: Kstas Mnhasran: zellikle, yal
Muaddel: Tadil edilmi, de nzca
itirilmi Mrtekp: Yiyici
SZLK 435

Mrtei: Rvet alan Nokta-i nazan Bak as,


Msavi: Denk, eit bir konuda gz nn
Mstahzarat: Hazrlanm de bulundurulmas
ilalar gereken asl nokta
Mstetir: Gizli, sakl Nvazi: Okay
Mlevves: Kirli, pis
Mtareke: Atekes, kar - R-
lkl silahlan brak
ma Rabtolma: Balama
Mtecanis: Homojen, ayn Rai: Rvet veren
unsurlardan meyda Rical: Adam, erkek
na gelen Ricat: ekilme, geri dn
Mtenefn Nefrfet eden, me
istemeyen, itici, i- Riyaset: Bakanlk
rendirici Ruh- habis: Kt ruh
Mtevakkf: Bal Ruzname: Gndem
Mzakere: Bir konuyu eni
ne boyuna tartma, - S-
karlkl gr bildir
me Sadn Gs
Mz: Can skc, usandr Safderun: Safdil, abuk
c kandrlr
Sik: Sebep, amil
- N- Sarahat: Aklk
Say (Say): alma
Naam: Evet Selahiyet-i tmme: Tam
Natuk: Gzel konuan, ik yetki
na edici, hitab eden Su komisyon (Fr.): Alt ko
Nazariyat: Teori misyon
Nazn Bakan Suitefehhm: Yanl anla
Nazrlk: Bakanlk ma, ters yorumlama
Nevema: Sanki, gibi Suret-i teekkl: Oluum
Nevnema: Geliip by biimi, oluma ekli
me
436 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

- - zalama
Tebdil: Deitirme
ark- Cenubi: Gneydo- Tebeddlat: Deiiklik
lu Teberru: Ba
edit: iddetli Tebhirhane: Dezenfekte
ehremaneti: Belediye merkezi
erait: artlar Tecavzi: Saldrya ynelik
erik-i crm: Su orta Tecrid: Soyutlama
ibh-i Cezire: Yanmada Tedafi: Savunmaya yne
lik
- T- Tefrik: Ayrma
Tekad: Emekli
Taayyn: Belirleme, belir Temenna: Arzu, istek
lenen, ortaya kan Temessl etme: Emme,
Tabasbus: Yaltaklanma eritme
Tabiye: Strateji Tenevvr: Aydmlatma, ay
Tahriri: Yazl olarak dnlanma
Taht: Alt Tereddi: Geriye gitme, ge
Tahtelbahir: Denizalt rileme
Talik: Tehir Teslis: l
Tanassun Hristiyanlama Tetebbu: Aratrp incele
Tarafeyn-i akideyn: Anla me
ma imzalayan iki ta Tezayd-i nfus: Nfus ar
raf t
Tariz: Satama
- -
Tayip: Ayplama
Tazammun: inde bulun
durma, ihtiva etme ssUarekt: Srama ta
, hareket noktas
Tai: Kartrma, bulan
drma
- V-
Teahhd: Bir eyi yapma
veya yapmamaya sz
Vahidlcanib: Tek tarafl
verme, anlama im
SZLK 437

Vaka: 1 - olay, 2 * gerek


ten u da var ki, nite
kim Zaan Belki de, ihtimal ki
Varidat: Gelir Zamir:
Vatancda: Yurdundan ay Zebun etme: Perian etme,
r dm gsz brakma
Vaz: Koyma Zebunke: aresiz, ile e
Vaziulimza: mza koyan, ken
imzalayan Zem: Ktleme, gyabnda
Veklet: Bakanlk aleyhinde konuma
Ziya: Kayb
- Y-

Yafta: lan, afi


BBLYOGRAFYA
M. Cemil (Bilsel), Lozan, 1-2 c., stanbul 1933.
Ali Naci Karacan, Lozan, s. 672, stanbul. 1971.
Mnp Hayri rgpl, Lozan, Yay., Ankara Halkevi, s. 27,
1936
Seha L. Merey, Lozan Ban Konferans. (Tutanaklar-Belge-
ler). Takm D. cilt 6, 1969-1973.
Lozanda smet Paay Kim ldrecekti, Cemal Kutay, s.
64 stanbul, 1956.
Lozann Bir ncs Prof. Ahmet Selabattin Bey,
(1878-1920), Seha L. Merey, s. 104, Ankara, 1976.
Lozann zlerinde 10 Yl, Tevfik Rt Ara, s. 251, st.
1935.
Lozan ve Bat Trakya: 1913de lk Trk Cumhuriyeti, Ah
met Kayhan, s. 32 stanbul, 1967.
Konumalar (Lozana Dair Konferans), Nedim Ayzan, s.
43-51. Yay. CHP Halkevleri, Ankara, 1940.
Lozan Muahedesi Tercmesi, (Hariciye Vekleti neriyat).
Sevr ve Lozan, Suphi Nuri leri, stanbul, 1934.
Lozan Zafer mi Hezimet mi?,' Kadir Msrolu, c. 1-2, stan
bul, 1965-1971.
10 Yl Sava ve Sonras, Fahrettin Altay, stanbul, 1970.
Moskova Hatralar, Ali Fuat Cebesoy, stanbul, 1959.
Siyasi Hatralar, Ali Fuat Cebesoy, stanbul, 1957.
Devletler Umumi Hukuku, Dr. Charles Crozat. stanbul,
442 DR. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

1950.
nnnn Hatralar, (Lozan Ksm), (nn), Ulus Gaze
tesi, 24 Temmuz 1968den itibaren.
Siyasi Tarih, Kamil Paa (Sadrazam) c. 1-2, stanbul, 1925.
Hatralar ve Sylemedikleriyle, Rauf Orbay, stanbul,
1965.
Lozan Zabtlar - Lozan Muahedenamesi ve Senedt-
ire ..................... I. Takm (4 c.), II. Takm (2 c.),
1924-1925.
Nutuk, M. Kemal, Ankara, 1927.
Tatl Emeller, Ac Hakikatler, Mehmet Murat, stanbul,
1930.
Hcumlara Cevaplar, Dr. Rza Nur, stanbul, 1941.
Grdklerim, Yaptklarm, Ahmet Reit Bey, stanbul,
1945.
Grp iittiklerim, Ali Fuad Trkgeldi, Ankara, 1951.
Trk nklab Tarihi, Y. Hikmet Bayur, c. 1-4, Ankara,
1943-1967.
Trkiye Devletinin D Siyasas, Y. Hikmet Bayur, stan
bul, 1942.
Yeni Trkiye Devletinin Harici Siyaseti, Y. Hikmet Bayur.
1934.
LOZANDAN BELGELER
LOZAN'DAN BF.LGELER 445

smet nnnn bar andlamasn imzalad gn Lo


zanda maiyetlerinde alm olanlara armaan ettii resim
lerden biri, Tarih Vesikalar Dergisi - VII.
imzaladktan sonra stanbul niversitesine armaan ettii
tarih altn kalem Tarih Vesikalar Dergisi - VII.
LOZAN'DAN BELGELER 447

I.K M h R K H llIT A N M O t K , M I IU N C K . J / I T M .I K . I.K JAIH>N.


m (;tw ;K , .\ i. it a t sk k bk ^ w > \ t k -s i ,o vksk .

<I'u ik .- | r l .

KT U T llty U K .

la lr v | u r l .

A n in e d u m e m e d is ir t i r n tr U v i m <t<-linilvi'i*n t A I c ia t ile g u e n e
|i i , d ij>uis t ' ' lr q u b l t 'C O n i'i l .

S n c it-u <le rc la lltr >Nir<- t-v )<. re ia lio n s 1'iimilic H d e i oiii-


c rrp u r t ^ a i r f * a li e n - r t n ' i o m m u n i f lo u r* n a lio n s r e s p e t- liv c s ,

KiciMsili'iai >|nc(>ivintimi(ioiu'il (vin- Ium'CMir lefe*|>e<t lc


rilRr|icl(laiK'<' cl t>'lamjiimthik*!-det KlaN.
( M l dtfCMtt <!' r o n l r t . T r d i l '- * r e l - ttH t i m i l d < - M g : |w H i r l l l '

1i . n j K H e l M i i r i ' . w v o i r :

SA M A JF S T ^ : f.K ROI D IKM M MK-I M HM G U A M v K -H liK T U M .


K i h 'J I I I .N M * : W H S T l-.lll!ri'O lK K S H H IT V N N K I l-S m
M hlH S. KM PKItKI 11 M S IN K S :

1^ T n ^ IW > a h lt- S ir H u r - ( r a g r M onldj'U l; a o .,


ik ro H , ( i . C. M. ( ., l l a u l CmuM air*- {mi%Uh>iiioj>I<-.

Lozan Sulh Muahedenamesi orijinal metninin ilk sayfas.


448 DR. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

b tlilr ]
rfi i m m ta i* i
mi ! iuiH
hi i I fHMl;
fW , "
! V t : ;-
: U utH r- -


V
.^yv,n *>..
T

Lozan Sulh Muahedenamesi orijinal metninin ngiltere,


Fransa ve talya murahhaslarnca imzalanan sayfas.
Lozan Sulh Miahedenamesi orijinal metninin Trk murah
haslar tarafmdan imzalanan sayfas.
LOZANDAN BELGELER 44y

P L E I K S p o u v o i r s .

I s n e t Pacha, M in is tre des A f f a ir e s E tra n g re s do Gouvernement de l a Grande

Assemble n a tio n a le de T urquie, fif p u ti d A ndrlnople A 1s mme A ssem bls, e s t

noani p r s id e n t de 1* D l g atio n du s u s d i t Gouvernement l a C onfrence qui

se r u n ira de nouveau Lausanne; 11 e s t charg de n g o c ie r e t de co n c lu ra

1 un t r a i t de p a ix e n tr e l a T urquie, l e s P u issa n ces A lli e s e t l a Grce a in s i

<j'M dos t r a i t s aveo l e s a u tr e s p u is s a n c e s v o is in e s de l a T urquie e t in t r e s

s e s s a i t dans l a q u e s tio n des d t r o i t s s o i t dans c e l l e de l a f r o n t i r e de

l a 32urac.j O r ie n ta le ,

' i c e t o f f e t i l e s t a u t o r is s ig n e r to u s t r a i t s , c o n v e n tio n s, accord

e tc ....

F a i t in g o r* l e 10 A v ril 1923.

La P r s id e n t d C o n se il d e s

M in is tre s

p e u r l e M in lstro d es A ff a ire s E tra n g re s

le: S o v :* ' c " ta lr e d 'E t t ^

0 y '/

v y :^ C i
'-'.T.

Bavekil Hseyin Rauf (ORBAY) imzal selhiyetname.


* Forma: 29
DR. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

Lozana ilk devrede giden Trk Murahhas Heyeti


450

21.11.1922-4.2.1923.
451
LOZANDAN BELGELER
Lozana lk devrede giden Trk Murahhas heyetinden solda
Dr. Rza Nur, sada smet nn.
452 DR. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

Lozan J3ar Andlamasnn imzaland niversite binas


(Palais da Rumine).

&g d* i concern*

Lozan Bar Konferans mzakerelerinin yapld Ouchy a


tosunun byk salonu.
453
LOZANDAN BELGELER Lozan Bar Andlamasm imzaland tarih an (24 Temmuz 1923, Sal. Saat: 15.00 - 15.30).
454 DR. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

nn Lozan Bar Andlamasm imzaya hazrlanrken (Ka


rikatrist Dersonun imza salonunda izdii resimlerden).
LOZANDAN BELGELER 455

Lozan Bar Andlamasn imzalayan bamurahhaslardan


General Pelfe (Fransa) ve Sir H. Rumbold (ngiltere).
456 DR. RIZA NURUN LOZAN HATIRALARI

Trk murahhaslar, Lozan barnn imzas iin niversite bi


nasna girerlerken.

Trk murahhaslar, Lozan Bar Andiamasn imzaladktan


sonra niversiteden karlarken.
LOZANDAN BELGELER 457

Tazmin

Madam Bomparde;

Pek yle binme kplere hiddetle er madam(*)


Top atsalar da nk iitmez benim paam

Krsan brakmayp Lozann evlerinde cam


Gstermek istesen bize dehetli bir dram

Trkn silahdr verecek dehre bir nizam


Dmandan ordumuz alacak anl intikam

Artk kocanla evde otur ol kom il fo famm (**)


Olma sokak sprgesi kadn kadnck ol (***)

12 ubat 1339

(*) Madam Bompard, Lozan konferansnda Fransz temsilcisi olan zevciyle, Trk
murahhaslar ile konumak istemediklerini ve einin bir daha dnmemek zere
Lozan terk edeceini ve yerine bir asker gelerek Trkleri yola getireceini hid
det ve kzgnlkla syleyerek ortal velveleye vermiti.
(**) Comme il faut femme ahlk kaideleriyle baml, yani; kadn kadnck...
(**) Endenn V sftan bir msra. K. .
458 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

Lozan mzakereleri esnasnda Trk kamuoyu, Lord Cur-


zonun tahakkmne ve Madam Bompardn edepsizliine
kar hissiyatn*, merhum air Halil Nihad Boztepenin msra-
lanyle cevap vermitir.
Bu msralar bugn bir vesika olmutur. (Yanarda iri
miz Halil Nihad Boztepe, s. 121. Kamleddin enocak, 1989
stanbul)

Lord Grzona

Yeter artk giribanndan el ek Trkn ey zlim


Btn dnyay istersen sktr skboaz eyle

Ne itir rz eb kalmak kilisay inad ire


Mselman ol biraz cmide gel meyi i niyaz eyle

Eer meyl-i namaz etmezsen uy doktor Riza Nra


Demadem cm- cem ek durmayp ekl-i piyz eyle

Karmam ben nasl isterse keyfin yle yap amma


Hazer kl Trkn hndan ona teklifi az eyle

4 Knun evvel 1339


NDEKLER

Niin N erediliyor?........................................................ 7
Dr. Rza Nurun nsz................................................. 15

BRNC BLM
Lozana Delege Seimi .................................................. 21
Meclisten zin A lyoruz................................................. 24
stanbul Hkmeti de D avetli...................................... 26
Saltanat lga Ediliyor ..................................................... 28
zmite Geliyoruz ........................................................... 31
Nurettin Paa'ya kyorum....................................... 33
Sirkeci Garn d a ............................................................. 35
Ne Hazrlk, Ne D osya................................................... 37

LK CELSE VE KONFERANSTA
MESA TAKSM..................................................... 39
D elegeler........................................................................ 40
Bizim Mavirler............................................................ 42
Metr Salem M eselesi..................................................... 44
Harika Tercman ........................................................... 45
Konferansta Mesai T anzim i.......................................... 47
Komisyonlar................................................................... 47
Karikatrm Y apam adlar......................................... 56
460 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

smetin M svetteleri..................................................... 61
Burun Kartran D iplom atlar....................................... 63

KNC BLM

BRNC KOMSYON
a) Trakya ve H u d u d u ..................................................... 66
h) Adalar ve Unutulan L im ni........................................ 70
c) Boazlar Meselesi ...................................................... 72
d) Mezarlklar M eselesi................................................. 79
e) Gney Snrlar: Musul ve Kerkk M eselesi........... 85
Curzon Yumuuyor........................................................ 89
Musulu Curzondan Alabirdim.................................. 91
Lord Curzona Hep Musul Diyorum, O Bana
Suriyeyi Alsamza diyor ............................................. 91
Fevzi akmak Musulu stiyor....................................... 95

KNC KOMSYON
Nfus ve Esir Mbadelesi - Aznlklar M eselesi......... 98
A) Genel Af ve Aznlklar ............................................. 102
1 - Batllarn Aznlk Anlay ....................................... 103
2 - Aznlklar ve Askeri H izm et..................................... 108
3 - Rumlarn Durumu .................................................... 113
4 - Ermeniler in Yurt ste i........................................ 114
Ermeni Yurdu Meselesinde Batklara
Vurduum Darbe ........................................................... 117
rlandallar Teekkr E diy o r......................................... 120
5 - Ermeniler Terr Peinde.......................................... 122
Bizi Vuracaklarm......................................................... 123
Bir Amerikal, Ermener Namna Bizi
lmle Tehdit ediyor..................................................... 124
6 - Mteferrik Meseleler ............................................... 128
NDEKLER 461

B) Ahali M badelesi...................................................... 132


1 - Patrikhane Tartma Masasnda ............................. 133
Yunan Generalinin Dangalakl................................. 136
2 - Yahudiler Oyun Peinde ......................................... 138
Hahamba Hayim Naum Efendi Mavirimiz Oldu(!) 140
Hahamba Washington Sefiri Olmak istiyor ............. 141
3 - Patrikhane in K am panya...................................... 143
Yahudi Metr Salemin oyunu ....................................... 143
Madam enini Beni Ferahlandryor ........................... 144
4 - Hayal Krld........................................................... 146
5 - Y Refuse R za....................................................... 150
6 - Venizelos Baylyor................................................... 152
7 - Trk Tezi Kabul Ediliyor......................................... 157
ngiltere Bir H ayvandr.................................................. 159
Kzl Ha Yunan Zulmn Aklad............................. 162

NC KOMSYON

ktisadi Meseleler .......................................................... 167


A) Dyun- Umumiye (Osmanl B orlan)................... 167
Btn Borcu Trkiyeye Ykmak stiyorlar.................. 172
Cavid de Fennen mkn Yoktur Dedi ..................... 173
Gnteri Zrihe Y olluyorum....................................... 174
1 - Casus mu V a r? .......................................................... 175
Beliyi Mavirlikten Azlediyorum.............................. 177
2 - Rza Nur Basnn D ilin d e........................................ 180
Madam Bompardn H id d e ti........................................ 182
Bu Kadn Gel de Dvme .............................................. 185
3 - Hdiv Abbas Hilmi ve Suriyeli D iplom atlar........... 186
smet, R auf un mann G evretecek............................. 188
Msrllar da ngilizlere Yardm Etmilerdi ................. 191
4 - Adli Meseleler .......................................................... 194
462 DR. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

Montagna F o rm l ........................................................ 195


5 - Curzon Acele Ediyor ................................................ 197
Bompard Ayrca Otuz Milyon Altn stiyor ................. 199
smet Paaya Sylenenler ............................................. 200
6 - Bar Olmazsa Sava ( ! ) ............................................ 200
Amerikan Delegesi smeti Dolaba m K oydu?.......... 201
7 - Grmeler Kesiliyor ............................................... 202
smet, mzalayalm Diyor ......................................... 203
Ben mza Etmem D edim ........................................... 206
8 - Kulis, K ulis................................................................ 208
Tahir, Bana Boa Ylan Gibi Sarld............................. 209
Bu Sefer smet Olmaz Diyor .................................... 210
Haan Kfr E diyor....................................................... 212
Meer sm e t.................................................................... 214
Hahamba Sahnede ...................................................... 214
Tahiri Korkutuyorum.................................................... 215

NKITA DEVR......................................................... 218


1 - Lozandan D n ...................................................... 218
Tren Kara Sapland........................................................ 219
Bavulumu Ben Tadm ................................. ................ 220
Neferlerimiz .................................................................... 220
2 - Ankaraya Dn ve Ankara Palasn n aas........ 221
Londraya Bit hracat ve Ankara P a la s....................... 222
3 - Bakanlar Kurulunda mza Tartm as.................... 225
Shhiye Vekletinden ve Murahhaslktan stifa Ettim 226
Osmanaanm Sonu ....................................................... 229
Lik Kelimesini Lozanda lk Defa Ben Kullandm .... 230
Meclis Feshediliyor........................................................ 231
LOZAN KONFERANSPNIN KNC DEVR....... 233
4 - Dindar, Namuslu M avir....................................... 234
5 - Borlar Meselesi ....................................................... 238
NDEKLER 463

6 - Yunanllar Ynak Y apyor.................................... ...239


Altnlarmz ngilizler Yrtt ........................................244
Hkmet Kzgn, Haan Boboaz............................... ...246
7 - Lozanda G ezintiler.................................................. ...247
Uaa da Biniyoruz........................................................ ...248
8 - Polonya ile Anlama ....................................................249
smete Rest ekiyorum ...................................................251
Montagna, Anadoluya talyan Muhaciri
Almamz stiyor ............................................................ ...253
9 - Telif - Tercme H aklar...............................................257
Cahid, Bana da Hcum Etti .............................................259
10 - Gelecekle Gemi Arasnda .................................. ...260
Bizim de Yzmz Yazarsn Sen ..........................264
11 - Karantina M eselesi....................................................265
Trk Hekimleriyle ftihar E d e riz ................................. ...266
Karantina dareini Kknden Kaldrdk .......................267
Tp Talebelerinin Vatanperverlii............................... ....268
12 - Yabanc O kullar...................................................... ...270
Kolejler Hristiyanlk Yuvasdr ................................... ...270
13 - Rumbold Huysuzlanyor........................................ ...271
Rumbold: Trklerden reniyorum.............................272
Rumbold, smete Siz Hrszsnz D iyor......................273
Halbuki ngiliz Kumandannn Yaverinden
Satn A lmtk................................................................. ...273
Adamn Gayesi A pak.....................................................274
Refi Cevat Gnderdim ...................................................275
Nogara Hasanj Aryor .....................................................278
Toptan stifa Telgraf ektik ........................................ ...279
Redaksiyonda Oynand m? ......................................... ...281
ki Sar Kar K arya......................................................282
Muahedenin Kusuru .........................................................284
Venizelos Dert Y anyor....................................................284
464 Dr. RIZA NUR UN LOZAN HATIRALARI

Franszlar Venizelosu Kovuyor ................................... ...285


smet Beni vd ............................................................ ...286
TBMM GZL ZABITLARINDAN
LOZAN MZAKERELER........................................287
Lozan Telgraflar ........................................................... ...359
Dr. Rza Nur ve
Byk airimiz Yahya Kemlin ahitlii.......................381
Notlar ............................................................................. ...389
Szlk.................................................................................429
Bibliyografya .................................................................. ...439
Lozandan B elgeler........................................................ ...443
smet'e be on defa syledim : "Bu m uahede
yi ya p tk. B unda trl g aye le r v a rd r. O na
gre m addeler husule gelmitir. Bunlar se n
den benden bakas bilem ez. M uahedenin
her maddesinin altnda bir sr, sebeb, bir fikir,
bir emel sakldr. M uahedenin tatbikatnn bu
gayelere doru fiilen yryebilm esi iin "m u
ahedenin ta tb ika t ko m isyonu" diye b ir ko
misyon yap. Bir de bu gayeleri gizli olarak ya
zalm , bu kom isyona ver, O na gre nezaret
etsinler. Harite ve dahilde ona gre tatbik et
tirsinler. M uahedeye m ugayir trl iler ya p
la ca ktr. Bu k o m isyo n d z e ltir. Bu im di
Boazlar iin "D ediim pek gizli ve lzumlu.
Daha gizli o la ra k .bir risale de cem edip ko
m isyon reisine tevdi et. B unlarn yaplm a s
iin alakadar vekaletler de u ra s n " Bunun
ehem m iyeti, kym etini bir trl smet'e anlat
m adm . Bavekil idi, yapard, yapm ad. Hal
buki bir yl sonra Yunanistan buna benzer bir
heyet yapt.

ISBN : 975 - 451 - 047 - 4


91 - 3 4 - 0 2 1 6 - Y - 1 - 3000