You are on page 1of 47

OGUZTEKİN

ESKİCAGDA
PARA
Antik Nümismatiğe Giriş

ESKİÇAG BİLiMLERİ ENSTİTÜSÜ YAYINLARI· 1

ESKlÇAG BlLlMLERl ENSTİTÜSÜ YAYINLARI : 1

Gözden geçirilmiş ve genişletilmiş
3. Baskı

ISBN 975 - 7938 - 00 - 9

Çizimler:
Sedef Çokay

Yapım & Dağıtım
Ege Yayınlan
Tel: (0212) 249 05 20

Her türlü bilgi için
Oğuz Tekin (yayın sorumlusu)

Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü
İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi
34459 İstanbul
Tel: (0.212) 514 03 82

lstanbul - 1998

ÖNSÖZ

Elinizdeki bu çalışma, konunun uzmanı olmayan fakat antik sikkele­
re kaışı ilgi duyan kişiler ile üniversitelerin ilgili bilimdallarında öğre­
nim gören öğrenciler için hazırlanmış bir el kitabıdır. Kuşkusuz antik
nümismatiğin ilgi alanı bu çalışmanın kapsamı ile karşılaştırılama­
yacak kadar geniştir; sikkenin icadından Bizans döneminin sonuna
kadar olan, oldukça geniş bir zaman dilimi söz konusudur. Dolayı­
sıyla Eski Yunan, Roma, Roma imparatorluk dönemi şehir sikkeleri
ile Bizans sikkeleri antik nümismatiğin uğraşı alanı içine girmekte­
dirler. Genellikle herbiri ayrı birer el kitabının konusunu oluşturacak
olan nümismatiğin bu dallarını tek bir kitapçıkta toplamak ister iste­
mez birçok konunun kapsam dışında kalmasına neden oldu. Fakat,
nümismatikte neyin ne olduğunu bilmek ya da ilk adımı atmak için
de yeterli olabileceği inancındayım.
Ayrıca, böyle bir kitapçığın yayınlanması için bana teklifte bulunan
Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Başkanı Prof.Dr. Ali M. Dinçol ile yöne­
tim kurulu üyelerine ve baskıyı çok kısa bir süre içerisinde gerçek­
leştiren Graphis Matbaacılık & Tanıtım Hizmetleri Ltd. Şti. 'ne teşek­
kür ederim.
Yararlı olması dileğiyle...

Oğuz Tekin

Öğrencilerin de önerileri doğrul­ tusunda kitabın sonuna Roma ve Bizans İmparatorlarının adları ve hükümdarlık yıllarını. Kitabın yeni baskısının özellikle İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'ndeki Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümü ile Tarih Bölümü öğrencilerinin yararlandık/arı bir ders kitabı olması nedeniyle. Baskıyı yine Graphis Matbaacılık ve Tanıtım Hizmetleri Ltd. tanrıça ve personifikasyonları içeren ek bir bölüm konuldu. üstlendi. 1995 Oğuz Tekin . mümkün olduğunca kısa sürede gerçekleştirilmesi gerekiyordu. Roma sikkelerinin arka yüzlerinde yer alan Latince yazıların Türkçe karşılıklarını ve sikkelerde görülen tanrı. Şti. İstanbul.İKİNCİ BASKIYA ÖNSÖZ Kitabın birinci baskısının birbuçuk yıl gibi kısa sayılabilecek bir sürede tükenmesi üzerine Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yönetim Kurulu yeni baskı için karar aldı.

.... .. .. ..... 6 vm....................... .... ..... Roma Sikkeleri .. ..... Ekler .. .......................... ... .. . 2 IV.. .. 5 VII... ........ ......24 Ek 1: Roma İmparatorları... ......... ....... 20 XI............. .... ........................... Dünyada ve Türkiye'de Nümismatik Çalışmaları ......... ...... .... Eski Yunan Sikkeleri ................... ... . ......... .. 1 il............ .............. ......... ........... ............ ... .. ........ .... Nümismatik Nedir ? .... 1 m......... ... .. 34 Ek 4: Tanrılar..... .. .............. ...... . ... ............ .... ........ . ......... ...24 Ek 2: Bizans İmparatorları........ ..··-············-····· ············ ·· ······--·-················· ······· ..... .. iV I.. 12 IX....... .. .... ... . .............. .......... .... ........ BizansSikkeleri ...... ... ........37 Seçme Bibliyografya ..39 .............. . ..... .. . . ... İÇİNDEKİLER Onsöz······-· .. ........ .. Sikke Metali ve Sikke Basma Tekniği ........ ......... 2 V.. 4 VI.....28 Ek 3: Roma Sikkelerinde Arka Yüz Yazılan... ........ .. . .. .... Sikkenin Tanımı ............... Roma İmparatorluğu Döneminde Basılan Şehir Sikkeleri .... .................. .. . ..... .............. .... Sikkenin İcadı· · ····· ·· ·-·· ··· ·· ··-··· ····-·············· · ········· ·· ·· ·· ·········-······· · ............. ... .... . m İkinci Baskıya Önsöz ...... ..... .......... . ................. Sikkeden Önce·····-·............ .... .. ...... 18 X.. ....... Tanrıçalar ve Personifikasyonlar..... .

Bilim. il. bu müzeler özel koleksiyonlardaki eserleri satın alarak zengin­ leşmişler ve bugünkü durumlarına gelmişlerdir. yüzyıl başlarında ise. nümismatiğin uğraşı alanı. Bu sözcüklerden türetilmiş bir terim olan nümismatik. Bugün cebimizde taşıdığımız bozuk paralar da bi­ rer sikke olduğundan. Nümismatik Nedir ? Eski Yunanca nomisma ve latince nummus sözcükleri sikke anlamını taşımaktadır. malzemeyi (sikke­ leri) metodlu bir şekilde inceleyen kişilere de "nümismat" diyoruz. daha önceki koleksiyon yayınlarına ilaveten. antik sik­ keler. kendilerinden önce yaşamış eski uygarlıkların sikkelerine ilgi göstermişler ve onların sikkelerini saklamaya başlamışlardır. ve 18.1. Başka uygar­ lıklara ait eski sikkeleri saklayıp. uygarlıklar ve kültürler hakkında. 19. onları dostlarına hediye eden Roma imparatoru Augustus'u ilk koleksiyonculardan biri olarak kabul edebiliriz. "sikke bilimi" olarak türkçeye çev­ rilebilir. günümüzden yüzlerce yıl önce yaşamış toplumlar. Dünyada ve Türkiye'de Nümismatik Çalışmaları Nümismatiğin bugünkü durumuna gelmesinde en büyük pay kuşkusuz ilk koleksiyonculardadır. yüzyıllara rastla­ maktadır. icadın­ dan bugüne değin çok geniş bir zaman dilimini kapsamak­ tadır. başka kaynaklardan öğ­ renemediğimiz ya da öğrenebildiklerimizi doğrulayan bııgi­ leri bize verdiklerinden. en kısa açıklamayla. bilinmeyenin bilinir hale getirilmesi ve bunun için gösterilen çabalar ise. Daha Roma impa­ ratorluğu döneminde bile Romalılar. O döne- 1 . yüzyıl sonları ile 20. "antik nümismatik" bir bilim dalı olarak kabul edilmektedir. gerçek anlamda antik nü­ mismatik ile ilgili yayınlar yapılmaya başlanmıştır. Kendisine uğraşı alanı olarak nümismatiği seçen ve konuya bilimsel bir bakışla yaklaşıp. Giderek kamu müzelerinin kurulmaya başlaması ile. Fakat gerçek anlamda koleksi­ yonculuğun başlaması ancak 17.

ufak. Malın ya da 2 .Dr. Head. Sikkeden Önce İnsanların henüz yerleşik düzene (neolitik) geçmedikleri dönemlerde para düşüncesi bilinmiyordu. Bu ne­ denle üniversite eğitim ve öğretim programlarına acilen nümismatik dersleri konulmalı ve hatta büyük üniversite­ lerde. yapılan arkeolojik kazılarda ele geçen sikke sayısı açısından bütün dünya ge­ nelinde belki birinci sırayı almasına karşın. onun ölümünden sonra da. Özellikle Almanya. Fransa ve Avustuıya'da üniversite bünyesinde kurulmuş kürsüler nü­ mismatik alanındaki faaliyetlerini sürdürmektedirler. Türkiye'de ise ilk antik nümismatik dersleri 1940'lı yıllarda İstanbul Üniversitesi. E. iV. E. Sikkenin Tanımı Sikke.'deki üniversitelerde de nümismatik dersleri veril­ meye başlanmıştır. 111. Artan nümismatik çalışmalarına paralel olarak bazı Avrupa ve A. bunları değer­ lendirecek nümismatlar açısından çok yetersizdir. halen kesintisiz olarak sürdü­ rülmektedir.V. mal değişi­ mi (takas/barter) veya malın değerini saptamak ancak yer­ leşik düzene geçildikten sonra ortaya çıkmıştır. ağırlığı ve içindeki değerli maden miktarı ayarlan­ mış.B. Edebiyat Fakültesi'nde Alman bilim adamı Prof. Bosch tarafından başlatılmış olup. Imhoof-Blumer'i sayabiliriz. Babelon ve F. Bu arada Atina'da bir Nümismatik Müzesi bulunduğunu hatır­ latmakta yarar görüyorum. İngiltere. Cohen. Cl. B. Fakat ne yazık ki ülkemiz. H.min ünlü bilim adamları arasında. yeterli eleman yetiştirildikten sonra. Antik Nümisrna­ tik ve İslami Nümismatik Anabilim Dallarını kapsayan Nü­ mismatik Bölümleri kurulmalıdır.D. tekrar geri almayı garanti eden devletin arma veya işaretini taşıyan. yuvarlak (disk şeklinde) ve ana maddesi metal olan bir ödeme aracıdır. üzerinde kendisini basıp piyasaya çıkaran ve istendi­ ğinde. Kendi gereksi­ nimlerini kendileri karşılamaya çalıştıkları için.

beraberinde değer düşünce­ sini ve ona bağlı olarak da eşdeğer düşüncesini akla getir­ miştir ve giderek bir değişim aracına yani paraya gereksi­ nim duyulmuştur. kitabında oyunlarda verilecek ödüllerin arasında el sanatlarında hünerli bir ka­ dın köleden de bahsedilmektedir. Yakın Doğu'da kullanılan ağırlık ölçüleri arasında talan­ ton. esas olarak alışverişte ya ela ticarette kullanılan bir değer ölçüsü. mina. sikkenin icadından birkaç yüzyıl ön­ cesinden beri Ege dünyasında madenlerin. alışverişte para yerine kullanıldıklarına işaret etmektedir. eşyalardan ibaretti. ağırlığındaki talanton. alet vb. Sonuç olarak paranın. Bunların belirli ağırlıkta olmaları. zamanla yalnız altın ve gümüş gibi de­ ğerli madenler para olarak kullanılmaya başlanmıştır.eşyanın değerinin saptanması. tık zamanlarda para . üç ayaklı kazanların. Ayrıca Mezopotamya'da ağırlık sisteminin ortaya çıkması ve gelişmesinde arpa ve buğday tanelerine göre yapılan hesaplamanın da rolü vardı. Yaklaşık 30 kg. Sexagesimal (altılı) sisteme göre bölünmüştü. değişim ve ödeme aracıdır. daha ziyade Mezopotamya'ya özgü olan bu ağırlık sisteminin bazı yerlerde farklılık gös­ terdiği anlaşılmaktadır. baltaların vb. Kuzey Suriye'deki Uga­ rit'te (bugün Ras Şamra) 1 talent = 50 mina = 3000 şekel idi. Fakat bu bölünme tüm Yakın Doğu için standart değildi . Aracı olarak kullanılan bu gibi malları muhafaza etmek. Yakın Doğu'da yapılan arkeolojik kazılarda çok sayıda me­ tal parçaları bulunmuştur. hayvan. araç gereçlerin para olarak kullanıldıklarını öğreniyoruz. is­ tenildiğinde hemen kolayca ortaya koyabilmek. Dolayısıyla 1 mina = 60 şekel oluyordu. Mezopotamya'daki en büyük ağırlık idi. Buna gö­ re : 1 talanton = 60 mina = 3600 şekel idi. Örneğin. Yazılı kaynaklardan. büyük baş hay­ vanların. sikkenin icadından çok önce de var olduğunu ve sikkenin 3 . Hatta Home­ ros'un tlias destanının (llyada) XXIII. Para. şekel ve manah'ı sayabiliriz. gerektiği kadar parçalara ayırabilmek ve bir yerden bir yere taşımak güç olduğundan. tahıl ürünleri.

4. Peloponnesos savaşı sonunda zor durumda kalan Atina bile bir süre için gümüş sikke basımını bırakarak altın sikke basmaya başlamıştır. gümüş ve bakır/bronz idi. bakır sikke basımı artmıştır. Günümüze kalmış çok sayıda elektron sikke mevcuttur. Peloponne­ sos'ta bulunmuş birkaç demir sikke vardır . sikke basımı için gerekli metali ithal etmek zorundaydı. ama daha ziyade gümüş ve bronz idi. Gerekli metal ise Akropolis'teki tapınaklarda bulunan altın heykellerin eritilmesiyle elde ediliyordu. 1. yüzyıl sonlarında Byzantion'da (İstan­ bul). yüzyıl) kullanılmaya başlanmıştır. yüzyılda da Klazomenai'da (Urla) demir sikke kullanıldığına dair bilgiler mevcuttur.icadının bu çeşitliliğe son verip. Bu tari­ he kadar sikke basımı elle yapılıyordu. tar- 4 . fakat günümüze kal­ mış örnek yoktur. 5. Sikke Metali ve Sikke Basma Tekniği Antik çağda sikke basımı için kullanılan metaller esas ola­ rak altın. standart bir ödeme aracıy­ la işlem görmeyi sağladığını söyleyebiliriz. ocak. Attika'daki ünlü Laurion gümüş madenleri Atina'nın sikke metali gereksini­ mini fazlasıyla karşılıyordu. Demir. ayrıca yazılı kaynaklarda 1. Antikçağda darpha­ ne oldukça basit bir atölye idi. Fakat Anadolu toprakları dışında ba­ sılan Roma'nın asıl sikkeleri bronzun yanısıra altın ve gü­ müşten de basılıyorlar<lı. Anadolu'da basılan sikkelerin metali klasik ve hellenistik çağlarda kısmen altın. Değerli maden yataklarına sa­ hip olmayan kentler ise ithal yoluna gidiyorlardı. Sikke basımında ilk darp makinesi günümüzden ancak üç­ yüz yıl önce (17. Örneğin gümüş madeninin bulunmadığı Aigina. Antik çağda de­ ğerli maden yataklarınının tükenmeye başlaması ve gide­ rek kapanması karşısında altın ve gümüş sikke basımı azal­ mış.Ö.Ö. Anadolu'da basılan ilk sikkeler ise altın ve gümüş alaşımı bir maden olan elektrondan basılmışlar­ dı. Roma dö­ nemine değin en önemli sikke metali idi. Yunanistan'da gümüş. Roma imparatorluğu döneminde basılan şehir sikkeleri ise genelde bronzdur. içerisinde bir örs. V. sikke basımı için elverişli bir metal olmamasına rağmen.

Bu yüz­ den antik çağdan günümüze kalmış ve gö- Rl'siııı 1 rünüşte ön ve arka yüzleri aynı olan bazı sikkelerin . Gerçekten de sikkenin icadını Lydialılar ile ilişkili görmek için elimizde yeterli kanıt vardır. Eritilerek çubuk haline getirilmiş metalden kesilen ya da sikke boyu­ tundaki yuvarlak sığ kalıplara dökülen metalden elde edi­ len sikke pulu. işaret veya yazının çık­ i Alt kalıp ması sağlanıyordu (Res.Ö. çok dikkatli bakıldığında kalıp değiştirilmesi nedeniyle farklılık gösterdiği anlaşılabilir. Bu kanıtla­ rı iki grupta toplamak mümkündür : yazılı antik kaynaklar ve arkeolojik buluntular.tı. Kolophonlu Ksenophanes'in sözlerini 5 .S. Sikkenin icadı ile ilk bilgiyi 1. ilk kez altın ve gümüş sikke basan ve kulla­ nanların Lydialılar olduğunu söylemektedir. 5. Ayrıca 1. 1). Çünkü ilk sikkeler elektrondan yapılmışlardır. yüzyılda yaşamış ve "tarihin babası" olarak ün yapmış olan Halikarnassoslu (Bodrum) Herodotos'tan almaktayız. Herodotos. yüzyılda yaşamış olan Pollux da sikkeyi kimin icad etmiş olabileceği soru­ suna yanıt ararken. alt kalıba (ön yüz) göre daha çabuk bozu­ luyor ve daha sık değiştiriliyordu. bu pulun da tam üs­ Üst kalıp . Herodotos'un altın dediği gerçekte elektron olmalıdır. kalıpçı aletleri. Üzerine çekiçle vurulan üst kalıp (arka yüz) doğal olarak. örs üzerindeki yu- vaya yerleştirilmiş bulunan ön yüz kalıbının üstüne yerleştiriliyor . ısıtılarak. Günümüz nümismatik çalışmaların­ da bir kentin/devletin/hükümdarın belli bir döneme ait olan sikkelerinin ön ve arka yüzlerinden (yani kalıpların­ dan) aynı ve ayrı olanlar saptanarak belli bir kronolojik düzen içine yerleştirilebilmektedir. Sikkenin İcadı Tarih kitapları ilk sikkeleri yapanların Lydialılar olduğunu yazmaktadır. iki kalıp arasında sıkışan pula kalıplardaki resim . kalıplar ve çekiç bulunuyordu. vı. 2. tünde arka yüzün hakkedilmiş olduğu ka­ lıp tutuluyor ve bu kalıbın üstüne çekiçle j Sikke pulu vurularak.

tüccarlar basmışlardı. yüzyılda yaşadığı göz önüne alınırsa. Ksenopha­ nes'in de 1. VII. Sikkelerin üstündeki yazı esas olarak eski Yunanca olmasına rağmen. Ksenophanes'in sikkenin icadı ile ilgili olarak say­ dığı kişi ve halklar arasında Lydialıların da adı geçmekte­ dir. Sikkenin neden icad edilmiş olduğu sorusuna yanıt ver­ mek hem kolay hem de zordur. köprü ve bina yapımı vb. 6. günlük ihtiyaçlar için yapılan ödemelerde standart bir ödeme aracına gereksinim duyulması idi. Kısa süre içinde sikke basımı. Yunanistan'a . ona kimlik ve kullanım alışkanlığı kazandıran. Bu kentler ise Yunanistan'dan gelenlerce kolonize edilmişler ve bu yüzden de Yunan kültürünün nüfuzu altında gelişmişlerdi. Eski Yunan Sikkeleri Sikkenin icadı her nekadar Lydia Krallığı'na mal edilse de. Bu nedenle arkaik.) ve vergi toplanması gibi zorunlulukların ortaya çıkardığı bir ödeme aracı idi.ö. Dolayısıyla Herodotos'un 1. kendi ticari faaliyetleri için.ö. silah yapımı vb. Bu sikkeleri olasılılıkla. ver­ dikleri bilgileri göz ardı etmemek gerekir. başka bir deyişle model oluşturan Batı Anadolu'daki Ionia bölgesi kentleri olmuştur. Batı Anadolu'da. Bir başka görüşe göre ise.aktarır. özellikle Lydia Krallığı'nın egemen oldu­ ğu topraklarda yapılan arkeolojik kazılarda çok sayıda il­ kel formda elektron sikke ele geçmiştir. kamu harcamala­ rı(yol.) veya ka­ mu çalışanlarının ücretlerinin ödenmesi. sa­ vaş giderleri (askerlerin ücreti. 5. bazı kentlerin 6 . Bir görüşe göre sikke. yüzyılda. sikkenin icadının en basit nedeni. Fakat yine çok sayıdaki sikke üzerinde ise Lydia Krallığı ile ilişkili olmayan çeşitli tipler vardır. Cebe­ litarık Boğazı'ndan kuzey-batı Hindistan'a kadar Akdeniz dünyasının çeşitli bölgelerinde basılan sikkeler "Yunan Sik­ keleri" adı altında ele alınırlar. klasik ve hellenistik çağlarda. Ege ve Akdeniz'in geniş bir kesimine yayıl­ dı. Bu sikkelerden önemli bir kısmının üzerinde Lydia Krallığı'nın arması olan aslan başı vardır.

sik­ ke basımı önce Ionia'ya ve giderek Anadolu'nun tüm batı­ sına ve oradan da Yunanistan'a geçmiş. 7. Fakat bu kadar çok sayıdaki sikke gruplarının tümünü "Yunan sikkeleri" adı altında toplamak tam anlamıyla doğru olarak kabul edilemez. Sikkenin Lydialılar tarafından icad edilmesinden sonra. Bir kısmı Lydia Krallığı tarafın­ dan ve krallığın başkenti Sardes'te basılmışlardı. Atribüsyonu mümkün olmayan sikkeler. Bu sikkeler 1. tik sikkeler. yüzyılın ikinci yarısında Güney ltalya'da 7 .ö. Nitekim Anadolu'da basılmış bazı sikkelerde (Aspendos. 1904-5 yıllarında Ephesos'daki Artemis Tapınağı'nda (Artemision) yürütülen kazılarda çeşitli kera­ mikler. bu denli geniş bir yeryüzü toprağında yaşayan toplumların kendine özgü kültürleri ve yaşam biçimleri vardı. Sardes yakınındaki Tmolos dağından do­ ğan Paktolos Irmağı'nın (Sart çayı) alüvyonlarında bu ma­ denin doğal halde bulunmasıdır. 6. yüzyılın ikinci yarısı­ na tarihlendirilmektedirler. . yerli dilde yazılmış yazılar görülmektedir. Çünkü.ö. Dolayısıyla Yunanistan dışındaki kentleri ya da toplumları. 1. Yunan modeline göre olmasına rağmen.sikkelerinde kendi yerel dilleri ile yazılmış yazılara da rast­ hımak mümkündür. yalnızca Yunanca konuşmaları ve Yunan kültür etkisi altında bulunmalarından dolayı. her­ şeyden önce kendi sikkeleriydi ve bu yüzden de bazı fark­ lılıklar göstermekteydiler. Side. daha önce de dediğimiz gibi.gümüş alaşımı) sikke ele geçmişti. ) Yunanca olmayan. llk sikkelerin elektrondan basılma nedeni. Yunanlı olarak kabul etmek doğru bir yaklaşım değildir. Bastıkları sikkeler de. ltalya'nın güneyin­ deki ve Sicilya'daki Yunan koloni kentlerine kadar yayıl­ mıştır. Lydialılar tarafın­ dan basılmışlardı. basıldıkları ağırlık sistemlerine göre ayırıma tabi tutulmuşlardır. Fakat bir­ çok sikkenin atribüsyonu yapılamamıştır. Dolayısıyla bir klasik Yunan kenti ile Yunancanın konuşulduğu bir kenti farklı boyut­ larını gözönüne alarak düşünmeliyiz. Lykia hanedanları vb. fildişi heykelcikler ve mücevher parçacıklarıyla bir­ likte yaklaşık 93 adet ufak elektron (altın .

4). yüzyıl ortalarından itibaren ise elektron sikke- nin yerini gümüş sikkeler almıştır.ö. Miletos.) sikkelerini bas­ mışlardır (Res. i. ı ııı . Daha sonra üzerinde Pers kralının yer aldığı altın (dareikm) ve gümüş (siglo. Sybaris.. Metapontion . 7. 2). Resim 4 Yazının yer aldığı en erken elektron sikkeler . yüz­ yıllarda elektron sikke basan Batı Anadolu kentle­ ri arasında Ephesos.6. Giderek sikke üzerinde tek bir harf ya da birkaç harf yer almaya başlamıştır.·. darbedeni gösteren yazıdan çok.Ephe­ sos veya Phanai adlı bir kente ait sikkelerdir (Res. Erythrai. üze- rinde aslan başı ve Lidçe Va!vel ve Katil lejandları­ nın yer aldığı Lydia sikkeleri ile üzerinde geyik ve "Ben Phanes'in işaretiyim" lejandı bulunan Halikarnassos .. . Klazome­ nai.. Lydia kralı Kroisos da daha önceki elektron sikke bası­ mını bırakarak. bir arma vardır. bir süre daha Lydia Krallığı'nın sikkelerini basmaya ve kullanmaya devam etmişlerdir. Bunlar genellikle sik­ keyi basan kentin ya da halkının adının ilk harf ya da harf­ leridir. Bu sikkelerin ön yüzlerinde karşılıklı duran aslan ve boğa protomları vardır. Arka yüzlerde ise kare çukur yer alır (Res. Phokaia.:ı. yüzyıl oıtalarında ise Batı Ana­ dolu'daki elektron sikkelerin yerini gü­ müş sikkeler almıştır. J. 1. Gerçekte de ilk sikkelerde. Gerek İtalya gerekse Sicilya 'da bu dönemde altın ve elektron sikke basılmamış- tır. Kyzikos ile Khios ve Samos'u sayabiliriz.Ö. ve 6. Fakat bazı kentler elektron sikke basımını daha sonra da sürdürmüşlerdir. yani iki ayrı metalden sikke bastırmış­ tır.ö. 546 yılında Lydia Krallığı'na son veren Persler. i. hem altından hem gümüş­ ten.Ö. 6. Kroton ve Kaulonia ilk gümüş sik­ kelerini basmışlardır. Batı Anadolu dışında elektron sikke basılmamıştır. 3). t. Örneğin Atina sikkelerinde önceleri A0E (Athe) gö- B .

Bu örnekleri çoğaltmak mümkündür : Selinus kenti sikke­ lerindeki yaban maydanozu (=selinon). bilinçli yapılmış bir seçimdir (Res. Örneğin. Bazı tipler. 6). 3) Sikke tipini açıklayıcı bilgiyi. 7) gibi. Syrakusai'da Arethusa başı. sikkeyi basan kentin adını çağrıştırdığı ya da aynı anlama geldiği görül­ mektedir. halkın veya hükümdarın adını. 4) Sikke kalıpçısının adını. Örneğin eski yunancaya yerel Anadolu dilinden geçen "side" sözcüğü nar de­ Resiın 8 mektir. 2) Sikke basımından sorumlu memurun (magistratın) adını. Khi- os'da grifon. Bazen sikke tipinin. Side'de nar. Phokaia'da fok balığı. on­ ları sikke tipi olarak kullanan kentlerin adeta ar­ maları haline gelmişlerdir. Rhodos sikkelerin- q .ıiilürken. Miletos'da aslan. Aigina'da kaplumbağa. Atina'da baykuş (Res. sonraları AE>ENAIQN(=Atinalıların) ya­ zısı göıiilür. 5). 8). sikkelerinin üzerinde yer alan tip­ leri uzun süre değiştir�emiştir. Aynı şekilde Ephesos sikkelerinde önceleri E«I>. Sikke üstünde yer alan yazılar bize aşağıdaki bilgi­ leri verirler Resim 5 1 ) Sikkeyi basan kentin. Ephesos'da arı Resim 7 (Res. Metapontion'da buğday başağı (Res. Side kentinin sikkelerinde bu meyvanın yer alması tesadüf değil. daha sonra ise E«l>ECIQN göıiilür. 5) Tarih (ancak hellenistik çağdan Resim 6 itibaren) 6) Birim (daha çok hellenistik çağdan itibaren ve nadiren) Çoğu kent. Korint­ hos'da kanatlı at.

Phokaia sikkelerindeki fok balığı (= phoke). Giderek sikkelerinde "kral" (basileus) unvanını da kullanır. Perslerin bir önceki yüz­ yılda Yunan dünyasına karşı yaptıkları saldı­ rıların ve verdikleri zararın öcünü almak için Perslere karşı büyük bir sefer düzenlemiştir. Aleksandros). sikke yuvarlağına pa­ ralel olarak ya da sikke boşluğuna dağılmış olarak değil de. Yukarıda bahsettiğimiz sikke tipleri. Helenistik dönemin başladığı 1. 6. Astakos sikkelerindeki ıs­ takoz (=astakos) tipleri adeta kentlerinin adını söylemekte­ dir. Fakat 1 . Metapontion. dikey ya da düz yazıldığını görüyoruz. bu normal bir du­ ıumdur. 10 .ö. Trapezos sikkelerindeki masa (= trapeza). lskender'in Anadolu'daki ilk darphanesi olasılıkla Tarsos idi. hem de tipler çeşitlenmiştir. 4.9). yüzyılın ikinci yarısında Büyük lskender (III. Kroton) sikkele­ rinde tipler bu alışılmış duıumun dışındadır : sikke tipi bir yüzde kabartma iken. Melas sikkelerindeki elma (= melon). Bu unvan ölümün­ den sonra da pek çok kral tarafından kullanılacaktır. Anadolu üzerin- Resiııı y den Pers topraklarına girmiş ve Persleri bü- yük bir yenilgiye uğratmıştır. yüzyılda Güney İtalya kentlerinin ba­ zılarının (örneğin. aynı tip diğer yüzde çukur (intaglio) olarak işlenmiştir. sikke pulu üzerinde hafif kabartma olarak bulunmaktadır. Hellenistik dönemde ise hem sikke basan kentlerin sayısı artmıştır. Makedonya'dan yola çıkıp. Birim ise esas olarak tetradrahrni ve drahmidir. arka yüzde ise tahtta oturan Zeus vardır (Res. Kendisinin Ma­ kedonya'dan Pers ve Fenike topraklarına kadar çok geniş bir alana yayılan darphanelerde bastırmış olduğu sikkeler­ de (tetradrahmi ve drahmi) ön yüzde Herakles başı. Sybaris.Ö. B. Döne­ min bir özelliği olarak sikke üzerinde yer alan yazının çoğu kez. Bu nedenle bu tür sikke tiplerine "konuşan tip" elenir. deki gül (= rodos/rodorı).

Seleukos etkisinden olsa gerek. Seleu­ koslar'da ise tahta kim geçtiyse. Makedonya kralları ön yüzde kendi por- treleri yerine tanrısal ya da mitolojik başlar kullanmayı bir süre daha sürdürmüşlerdir. kendi portreleri yerine uzun süre kurucularının portresini kullanmışlardır. Suriye'deki Seleukos ve Makedonya'daki Demetrios. Trakya kralı Lysimakhos ise adeta krallığının meşruluğunu göstermek için Herakles olarak resmedilmiş lskender başını kullanmaya de- Resiııı w vam etmiştir. Seleukosların bir eyaleti konumundaki Baktria'da da her kral.ö.'llayışta yapılmışlardır. Hellenistik kralların gü- müş tetradrahmilerinde arka yüz tipleri çok fazla değiş­ kenlik göstermemesine rağmen. arka yüzlerinde ise adı. 323'teki ölümünden sonra. lsken­ der'in kendisiydi) yerine kendi portrelerini kul­ lanmışlardır. Büyük lskender'in ölümünden sonra Hellenistik kralla rdan Mısır'daki Ptolema ios. Büyük lskender'in kendi sikkelerinin ön yüzünde kullandığı Herakles başı (ki gerçekte B. Örneğin. Philippos ise Perse- us başını kendi portrelerine tercih etmişlerdir. Doson. sikkelerinin ön yüzünde. Poseidon başını. Ancak V.B. lskender'in t. 10). o kral sikkenin ön yüzüne kendi portresini koydurmuştur. V. Öyleki bazı Baktria krallarını yal- nızca portrelerinden tanımaktayız. Antigonos Gonatas. egemen ol- duğu topraklar üzerinde çok sayıda krallıklar kurulmuş ve bu krallıkların bastırdıkları sikkeler de aşağı yukarı aynı üs- lup ve . unvanı ve epithetleri yer almaktadır. Pan başını. daha küçük gümüş birim- lerde ve bronz sikkelerde tiplerin çeşitlendiği görülmekte- dir. 11 . Ptolemaioslar ve Pergamon'daki Atta­ loslar. ak kralın başı. Bu sikkelerin ön yüzlerinde esas oL. bastırdığı sikkelere kendi realistik portresini koydurmuştur (Res. Philippos daha sonra tüm realistik özellikleriyle kendi por­ tresini kullanmıştır..

Döküm de­ ğil. ikincisinde ise uzun süren savaşlardan sonra Roma. Roma. 3.5 kg. yüzyılın ikinci yarısında kendi sikke­ lerini basmaya başlamışlardı. tek fark Roma'ya ait olanlarda önceleri ROMANO (Res. üzerlerinde çeşitli 'tipler yer almaktaydı (Res. başlarında tedavüle çıkan ve Aes Grave adı verilen bu sikkelerin tiplerinde ve birim­ lerinde önceleri farklılıklar olduysa da daha sonra yapılan 12 . Roma'nın alışverişte kullandığı sikke benzeri ilk ödeme aracı Aes Signatum olarak bilinen 16 x 9 cm. daha sonraları ise ROMA yazısının yer alması­ dır. yy. llkinde Pyrrhos. yüzyıl içinde iki önemli tehlike ile karşı karşıya kalmıştır. Önce Yunanistan'daki Epiros'tan gelen Pyrrhos. ltalya'da bir başarı elde edemeyince yurduna dönmüş. 12).Ö. yüzyılın başlarında. yy. Gerçek sikke olarak ise t.ö.Ö. fakat darp tekniğiyle basılan bu sikkeler ltalya'nın gü­ neyindeki Yunan kentlerinin sikkelerine çok benzemekte­ dir. 3. 1. Fa­ kat ilk sikkelerini 1. 1. boyutunda ve yaklaşık 1. 6. başlarında daha ziyade ltalya'nın güneyindeki Campania bölgesinde tedavülde bu­ lunan ve bu nedenle Romano-Campania sikkeleri olarak anılan gümüş ve bronz sikkeleri görmekteyiz. Roma Sikkeleri Roma'nın geleneksel kuruluş tarihi 1. Oysa ltalya'nın güneyindeki Yunan koloni kent­ leri daha 1. Bunların dışında bu kez yine döküm tekniğiyle yapılan iri bronz sikkeler vardır. Bazı örnekler­ de ise ROMANOM (=Romalıların) yazısı vardır. daha Resim 1 1 sonra da Kartacalılar. 753'tür. Restm 12 Bunlar dökme tekniğiyle yapılmış olup. Kartacalıları yenil­ giye uğratarak Batı Akdeniz'in egemeni olmuştur.Ö. ağırlığındaki dikdörtgen bronz parçalardır. 3. Yaklaşık yüz yıllık bir süreyi kapsayan bu dö­ nemde. VIII.ö. 3.Ö. 11). yani bu tarihten yaklaşık 450 yıl sonra basmaya başlamış­ tır.

. Denarius. Bu kez 1 denarius . Her üçünde de ön yüzde Roma . yüzyılın son çeyre- ğinde tedavüle girmiş olan denarius'tur (Res. 0 Denarius'un yarısı quinarius. 14). Değer işaretleri ise denari- us'ta X. Zamanla önce arka yüzlerde. çeyreği ise sestertius adını taşıyordu . Romanın esas gümüş sikkesi ise 1.ö.� - Resim 13 Birim : Ön yüz : Arka yüz : Değer İşareti As Ianus başı gemi pruvası I (Res. 13) Semis Saturnus başı gemi pruvası s Triens Minerva başı gemi pruvası Quadrans Hercules gemi pruvası Sextans Mercurius başı gemi pruvası Unda Bellona başı gemi pruvası fJ Ana birimin as olduğu bu sistemde 1 as = 12 uncia idi.S. sestertius'ta ise IIS idi. kardeşler yer alıyordu. quinarius'ta V. Denari­ uslar üzerinde zamanla sikke basımından sorumlu Resim 14 13 . Caracalla tarafından yak­ laşık 1. 215 yılında tedavüle sokulan 2 denarius değerindeki gümüş antoninianus'a kadar Ro­ ma'nın en önemli gümüş sikkesi olmuştur.. 10 as'a eşitti.düzenleme ile tipler ve birimler belli bir sisteme sokulmuş- tur : �- � � . 3.. arka yüzde atları üzerinde giden Dioskur . başı. daha sonra ise ön yüzlerde tip değişiklik­ leri olmuştur.

1 ve tö. Bu sikkeler en son Septimius Severus döneminde (l. Bu nedenle. 2 . 1. 2. pirinç olduklarından. pirinçten (orichalcum) basılmışlar­ dı. Romanın esas ve yegane altın sikkesi ise aureus adını ta­ şıyordu. yüzyıllarda.S. Sestertius ise.ö. Genelde as'ın çapı ve ağırlığı. 4. Bu gibi durumlarda sikkelerin metal rengi de ayırt edici bir özellik taşımaktadır. 1. Bun­ lardan as. yüzyılda) revaçta olan "cista mystica" (içinden yılan çıkan sepet) betimi ile capri­ cornus betimleri vardır. bakırdan. Daha önce önemli olaylar nedeniy­ le.-5 yüzyıllarda basılmış olan geç Roma bronz sikkeleri ise çaplarına göre birimlendirilirler : AE 20. clupon­ dius'tan daha küçüktü. sarı bir görünüme sahiptirler. 1. dupon­ dius ve seste11ius 'u gösterebiliriz. AE 25. AE 30 gibi. yaklaşık 60 yıl boyun­ ca Roma'da bronz sikke basılmamıştır.ö.S. bakır oldu- ğundan. yüksek devlet memurları (magistrat) ve aileleri ile ilgili tip­ ler ve yazılar da yer almıştır. İm- paratorluk d öneminin belli başlı bronz/bakır sikkeleri olarak as. ikisinden de büyüktü. ağırlığı ve çapı en yüksek noktaya ulaşmış örnekler ile ağırlığı ve çapı en aşağı noktaya gelmiş örnekler birbirine karışabil­ mektedir. dupondi­ us ve sestertius ta. yalnızca birkaç kez basılmıştı. Her üç sikkenin ele gerek çapları gerekse ağırlıkları imparatorluk bo­ yunca değişiklik göstermiştir. 1'"" 1111 J<.ö. Yaklaşık 3 denariusa eşit olan bu sikkelerin üzerinde hel­ lenistik dönemde (özellikle 1. 82 ile 23 arasında. Roma'nın bir eyaleti statüsündeki Anadolu'nun batısında. bazen. kızılımsı ya da kiremit rengi . dupondius ve ses- tertius. 14 . 193-21 1) basılmışlardır. çap Resiııı 1 5 olarak. örneğin Ephesos ve Pergamon'da cistophorus ya da kistophorik tetradrahmi adı verilen büyükçe gümüş sikkeler basılmıştır. özellikle. As. Ancak Caesar döneminden itibaren düzenli olarak basılmaya başlanmıştır.

yukarıda da değindiğimiz gibi.İmparatorluk boyunca. "altın. 17). profilden resmedilir. Roma sikkelerinin ön yüzlerinde esas olarak imparatorun kendisinin ya da ailesinden birinin portresi vardır. cepheden res­ metme ancak Bizans sikkelerinde görülecektir. Bu sikkenin içinde­ ki gümüş miktarı zamanla azaltılmış. yani sikkenin kenara yakın kısmı boyunca portreye ait u nvan ve isimler yer alır. Roma'da Cumhuriyet döneminde yıllık devlet bütçesi ve para basımı Senato'nun kontrolu altınday­ dı. ikinci ola- 15 . Bazen bir sikkenin ön yüzünde birden fazla portre de görmek mümkündür. Burada ilk olarak imparatorun adı. Bu memuriyet "tresviri auro argento aere jlando feriundo" ( = IIIVIRI AAAFF) olarak adlandırılı­ yordu . Portrenin çevresinde ise. gümüş ve bronz sikke dökme ve bas­ madan sorumlu üçlü komisyon". Örneğin imparator Neron'a ait bir sikkenin üzerinde yer alan yazı şu şekilde olsun : NERO CLAVD CAES AVG GER P M TR P IMP P P (Res. Bu arada. imparatorluk döneminde de yıllık seçi­ len memurlardan oluşan ve tresviri monetales denen bir komisyon da görev yapmıştır. Anto­ ninianus ' !arda ön yüzde imparator va rsa . İ. bakırın üstü gümüş kaplanmış ve nihayette tama­ men bakır bir sikkeye dönmüştür. imparatoru n başında ışın tacı (Res 15). 16). İmparatorluk döneminde ise sikke basımından sorumlu memuriyetler çeşitlilik gös­ termektedir. imparator Caracalla tarafından. Sikke basımından fiilen sorumlu memurlar ise üç kişi­ den oluşmaktaydı. 2 1 5 yılında. Portre. Tıpkı cumhuriyet dönemindeki II­ IVIRI AAAFF gibi. imparator ailesinden bir ka­ dın varsa. altın ve gümüş sikkelerin de bası­ mına devam edilmiştir.S. Fakat en büyük güç ve sorumluluk yine de imparatorun kendisiydi. Yani. o zaman büstün altında bir hilal yer almaktaydı (Res. onun adına izafeten (Antoninus) antoninianus adı verilen yeni bir gümüş sikke tedavüle sokulmuştur.

haber tanrısı Merkür ile aşk tanrıçası 16 . İmpara­ torun unvanları arasında bulunan P F ise. hayvanlar ya da sembol­ ler. IMP. savaş tanrısı Mars. Bu harfler. baş tanrı Jüpiter. bazen sikke üzerinde portresi olan kişinin tahtın varisi (CAES) ya da halihazırda tahtta olduğu­ nu (AVG) göstermesi açısından önem­ lidir. ön yüzdeki imparatorun adından önce D N Resim 19 harfleri bulunmaktadır. TR P. P P. güneş ve müzik tanrısı Apollon. CAES(ar) ve AVG(ustus) kısaltmaları. Roma dininin başı olan Pontifex Maximus. İmparatorluğun geç döneminde ise. IMP. güç ve kuvvetin temsilcisi Her­ kül. Fakat en fazla resmedilenler tanrılar. yani Consül. GER . Germanicus'a işaret etmektedir. Bunların dışında sıkça görülen kısaltmalardan bi­ ri de COS'dur. o zaman bu durum AVG'daki G'lerin sayısıyla belirtilir: AVGG ya da AVGGG gibi. akıl ve zanaatın tanrıçası Minerva. Bazen iktidarda birden fazla im­ parator olabilir. COS III. Dominus Nos- ter (Efendimiz) anlamına gelmektedir. TR P II gibi). ay tanrıçası Diana. rak da imparatorun ailesinin dahil olduğu gens'in adı (Cognomen) yer almaktadır. devletin sivil iradesinin gücü ya da tribun- Resim 1s· luk gücü (Tribunicia Potestate) demektir. Caesar unvanının kısaltmasıdır. Pater Patriae yani vatanın babası anlamını taşı­ maktadır. En çok sevilen ve kullanılan tanrı ve tanrıçalar arasında. Impe- rator. bu ünvanın ka­ çıncı kez alındığı gösterilir (Ör. TR P ve COS kısaltmalarından sonra Romen rakkamıyla. Roma sikkelerinin arka yüzlerinde çeşitli tipler yer alır : bi­ nalar. Augus­ tus'a . Pius Felix (=din­ dar mutlu) anlamındadır. imparatorun unvanla­ rı arasında yer alabileceği gibi. PM. Böy­ lece sikkenin tarihlendirilmesi de kolaylaşır. tanrıçalar ve per­ sonifikasyonlardır. deniz tanrısı Neptün. AVG. köpıiiler gibi mimari tipler. Genellikle. CAES.

Sikkelerin arka yüzlerinde görülen SC harfle­ ri. Senato kararı anlamına gelen Senatus Con­ sulto'nun ilk harfleriydi. Darphane işareti doğrudan doğruya sikkenin basıldığı ken­ tin adının kısaltması olabileceği gibi. kendilerini tanıtan yazı da sikke üzerinde yer al­ maktadır (Res. SM (= Sacra Moneta) ya da M ( = Mone­ ta)'dır. sikke- 17 . esas olarak bronz sikkelerde yer alır. Fakat. Sondaki harf ise. yüzyıl ortalarına rastlar. bereket). ellerinde tuttukları atribüleri sayesinde tanıma olanağı bul­ mamıza rağmen. 284-305) re­ formlarını gösterebiliriz. Roma sikkeleri üzerinde. SMKB. Abundantia (bolluk. ahenk). 1. bunun önünde ve so­ nunda da birtakım harfler bulunabilir.S. 19). 270-75) ve Diocletianus'un (1. Fakat önemli sayılabilecek düzen!emeler ya da reformlar arasında Aure­ lianus (1 . 18). t i pin yer a ldığı zeminin a l t kısmında b u l u nur. o kentin hangi atölye­ sinde. yüzyılda başgösteren yük­ sek enflasyon nedeniyle para reformu kaçınılmaz olmuştu.S. sikkenin arka yüzünde ve kesim dediği­ m i z .Venüs'ü gösterebiliriz. 3. 3. Örneğin.S. Personifikasyon ise soyut bir kavra­ mın insan formunda resmedilmesidir.S. Clementia (merhamet). darphane adının. Concordia (uyum. diğer bir ifadeyle merkez darphanenin hangi (kaçın­ cı) şubesinde basıldığını gösterir. Gerek cumhuriyet gerekse imparatorluk döneminde sik­ kenin içerdiği değerli maden miktarının azaltılması ya da benzer düzenlemeler yapıldığını görüyoruz. Bu harfleri taşıyan sikke. Aequitas (adalet). Se­ nato kararını gerektiren nedenler tam anlamıyla bi­ Resim 20 linemektedir. Senato kararı ile darbedilmişti. Felicitas (mutluluk). daha doğrusu işaretinin görülmesi ancak 1. altın ve gümüş sikkelerde görülmez (Res. sikkenin. bazen kendi betimleriyle birlikte. Örneğin. Özellikle Augustus döneminde görülen bu harfler. Gerek tanrı ve tanrıçaları gerekse personifikasyonları. Önde olan harfler P ( = Pecunia). Pax (barış) gibi. Darphane işareti.

KART.. TRE. ANT. Lugdunum: LG. TES. RM. Batı'da ise latin harleri tercih ediliyordu. merkezi ltalya'da bulunan Roma imparatorluğunun. 3. birinci. Şehirler. Yani. SISC. MLN. Constanti­ nopolis (C. yüzyıldan 1. Ticinum: T. Roma imparatoru tara­ fından verilmişti. Roma İmparatorluğu Döneminde Basılan Şehir Sikkeleri Bu başlık biraz uzun gibi görünse de. TS. Bu nedenle şehirler. SMH). SMR. Roma: R. 20). Antiochia : AN. TR. CONOB). r. PLG.S. Roma devletinin parasını kullanmak yerine. anlatılmak isteneni en iyi veren bir başlıktır. Yunan alfabesi ile gösterilen atölye işa­ retleri. İtalya dışında egemenliği altında bulunan ve sayıları beşyü­ zün altında olmayan şehirlerin bastıkları sikkeler söz konu­ sudur. ML. üzerlerinde yer alan yazı yunancadır. yüzyıla kadar uzanmaktadır. SER. Bu durum daha ziyade im­ paratorluğun doğusundaki darphaneler için geçerlidir. sikkelerin ön yüzüne 18 . PLON. Serdica: SMSD. IX. ARL. Aquileia: AQ. gibi). SMAQ. NIC. SMAL. Sis­ cia: SiS. Genel­ likle. Londinium: L. B. Bu grup sikkelerin büyük çoğunluğu Yunanca konuşan kentler şehirleri tarafından basıldıkların­ dan. üçüncü . HT. Nicomedia (NIC. ROMA. Kyzikos'un (Cyzicus) ikinci atölyesinde basıldığına işa­ ret eder (Res. Heraclea (H. Treveri: SMTR. ikinci. Arelate: A. nin. CONS. CONST. CON. sayıları verir (A. SMN). CON. Sirmium: SM. Cyzicus (CVZ. diğer yabancı dillerde de tek bir sözcükle ifade edilmeleri zordur.. Roma imparatorluğu'nun egemenliği altında olduklarından. Thessalonica: SMTS. Basıldıkları dönem t. PLN.ö. SIRM. Carthago: K. onla­ ra. SMAN . Bu grup sikkelerin. LVG. SMK). 1 . Geç Roma İmparatorluk döne­ minde faaliyet gösteren darphaneler ve işaretlerini şöyle sıralayabiliriz: Alexandria: ALE. AQVIL. kendi para­ larını basmak hakkı ya da ayrıcalığı. ANTOB. "Yunan imparatorluk sikkeleri" ya da "Şehir sikkeleri" olarak çevirebileceğimiz daha kısa başlıklar verilmektedir. THS. Resim 21 AR.

Bu grup sikkeleri basan şehirlerin çoğunluğu Ana­ dolu topraklarında yer alıyordu. bazı şehirlerin. fakat bazı kentlerde birim adının da yer aldığı sikkeler basılmıştır. (daha ziyade halkı­ nın adı) ile o şehrin kendi tipleri yer alıyordu (Res. Fakat ltalya dışındaki Roma kolonileri ile bazı şehirler gümüş sikke basmışlardır. 3. Şehir sikkelerinin ön yüzlerinde en fazla görülen imparator unvanları arasında Ünvan : Kısaltması Latincesi :EEBAITO:E :EEB AVGVSTVS AYfOYLTO:E AYf AVGVSTVS KAILAP K veya KA1 CAESAR AYTOKPATQP AYT IMPERATOR Şehir sikkeleri. yüz­ yılda Anadolu'nun güneyinde de "assarion " biriminin gö­ rüldüğü örnekler vardır. sikke kalıplarını. Keza 1. Yapılan gözlem ve araştırmalar. 21 Perge).Roma imparatorunun portresi ile isim ve unvanlarını koy­ muşlardır ya da koymak zorunda bırakılmışlardır. Bu da. Doğu'daki Roma devlet darphanelerinden en önemli üçü. Şehir sikkelerinin basımı için kullanılan esas metal bronz­ dur. Sikkelerde genellikle birim yer almaz. kendi sikke gereksi­ nimlerini karşılamaları için sikke basmasına izin verdiği şe­ hirler dışında. üzerlerinde yer alan imparatonın iktidar yı­ lına göre tarihlenebileceği gibi. Özellikle Khios'un bastığı sikkelerde birim olarak "assarion" ile daha küçük birimlerinin adları yer almaktadır. Syria'daki Anti­ ochia ve Mısır'daki Alexandreia'dır. Cappadocia'daki Caesarea. Roma'nın. merkezi bir darphanede ya da seyyar darphanelerde hazırlattıklarını göstermektedir. Arka yüzlerde ise sikkeyi basan şehrin adı. sikkenin basıldığı şehrin 19 . farklı şehirlere ait bazı sik­ kelerin ön yüzlerinin aynı kalıptan basıldığını ortaya koy­ muştur.S.

31/30) sayabiliriz.a tahta geçmiş olan Anastasius'un (t. Bizans sikke- leri Arcadius'un sikkeleriyle değii de. özellikle bronzlar. Bizans sikkelerinin Anastasius'tan itibaren başlatılmasının daha uygun olacağını göstermekte­ dir. Bu­ nun en basit ve tek nedeni. 64).S.S. � 300 T 4 � 10 I 70 o 400 y 5 E 20 K 80 n 500 <l> 6 s 30 A 90 0 Böylece. 395-408) kalmış ise de.ö. gerek Arca- dius gerekse ondan sonra tahta geçen birkaç imparatorun sikkeleri yine Geç Roma Resim 22 sikkelerine benzemektedir.ö.ö. 20 . X.. farklılık göster­ mektedirler. Tarihler için yunan harfleri kullanılmıştır 1 A 7 z 40 M 100 p 2 B 8 H 50 N 200 I:. Bizans Sikkeleri Hernekadar.S.. 491-518) sikkeleriyle başlatılır. 395 yılında ikiye ay­ rılmış ve imparatorluğun Bizans olarak bildiği­ miz Doğu yarısının hakimiyeti Arcadius'a (t. Roma imparatorluğu 1. Fakat era ile tarih­ lendirme her zaman ve her kentte görülmez. oysa Anastasius'tan iti- baren sikkeler. Bu farklılık. En önemli eralar arasında Seleukos erası (başlangıç t. kabul ettiği eraya (belli bir olayın takvim başı olarak kabul edilmesi) göre de tarihlendirilebilirler.ö. C 3 r 9 0 60 . Pompe­ ius erası (başlangıç t. Caesar erası (başlangıç t. 312). kendisinden neredeyse yüz yıl kadar sonr. 234 ya I:A� ya da sağdan sola �AI: şeklinde yazılır. 49 veya 48) ve Actium erasını (t.

11.Bronz sikkeler.S. giderek imparatorun yakınları da yer almaya baş­ lar. bunun yarısı semissis. En bü­ yük birimin adı follis 'tir ve sikkenin arka yüzünde büyük bir M harfi ile gösterilir (Res.Bizanslılar. bazen üç figürün yer aldığı görülür. 22). gelenekselleşmiş Ro­ ma sikkelerinden çok farklı bir anlayışı ve imajı taşımakta­ dırlar. III. 9. 565-578) sikkelerinde. semissis ve tremissis'in basımları 1. Bizans sikkeleri. bilinen. Leon döneminde (1. 1.S. diğeri ağır (bista­ menon nomisma) olmak üzere solidusun iki türü ile karşı­ laşıyoruz. Roma sikkelerinin oldukça altındadır.S. Gümüş sikke olarak Arcadius döneminden beri bilinen siliqua vardır. Çanak şeklinde çukur bir forma sahip bu altın sikkenin (scypbate) ağırlığı solidus'tan. Bu işaret.1081-1118) tarafından tedavüle sokulan yeni çukur sikkelerden altın olanı byperpyron. işçilik ve baskı kalitesi açısından .S. portre yerine tam figür olarak tasvir etme· başlar.717-741) ise miliaresion adı verilen yeni gümüş sikke­ ler basılmıştır. yüzyılın başlarında ise yeni bir altın sikke tedavüle sokulur. K harfini (= 20 nummi). yüzyılın sonunda yapılan sikke reformu en çok bakır sikkelerde kendini gösterir. yüzyılda son bulmuştur. çeyreği ise tremissis 'tir. yüzyıl9a biri hafif (tetarteron nomisma). Hatta.xagram. decanummium denen çeyrek follis. Fakat Heraclius döneminde (1. gümüş. Altın sikkenin ana biri­ mi solidus 'tur. billon (adi gümüş) ve bronz(bakır) sikkeler basmışlardır. Anastasius tarafından 1. 610-641) be. 5. Bunun yarısı değerin­ deki yarım follis. I harfini (= 10 nummi).S.S. Solidus'un ömrü uzun olmasına rağmen. elektron. 1 0. Ön yüzde bazen iki. Alexius (1. ön yüz- 21 . altın. Justinus'un (1. biraz daha faz­ ladır. sikkenin 40 nummi değerinde olduğunu gösterir. Örneğin II. Sikkelerin ön yüzünde önceleri imparatorun portresi yer alırken. pentanummi­ um denen ve çeyrek follisin yarısı değerindeki birim de E harfini ( = 5 nummi) taşımaktadır. onun üçte biri değerindeki elektron aspron tracby ve kırksekizde biri billon aspron tracby 'dir.

ANTIX. Son Bizans imparatoru XI. Constan­ tinus (1. 23). 1 1 . Bizans sikkelerinde önceleri ön yüzde imparator ya da imparator ailesinden portreler göıülürken bu gelenek III. yüzyılda kesilir. yüzyılda "Anonim Bronz Sikkeler" dediğimiz. Constantius'dan itibaren) biliyoruz. 886-912) döneminde sikkelerde görülür.S. Daha önceden 3/4 profilden resmedilmiş büstleri Geç Roma sik­ kelerinden (özellikle il. 527- 565) ile başlar.. Bizans sikkelerinde ön yüzde lsa'nın görülmesi il.S. tık kez 1. arka yüzünde imparatorun büstü ve adı vardır. Johannes (1.S. Leon döne­ minde bozulmuştur: miliaresion adı verilen gümüş sikkele­ rin ön yüzünde basamaklı bir kaide üzerinde haç.Constantinus'a Cl. ön yüzde lsa 'nın büstü. Justini­ anus (1. 726-842) lsa'nın tasviri kalkar ve tekrar imparatorların büstleri konar. Justinianus (İ. 1. 1. arka yüzde dört satır halinde ya­ zının bulunduğu sikkeler basılmıştır ı. lkonak­ lazm döneminde (1. Leon (1. 10.1_. Profilden resmetme ise bir süre daha de­ vam eder. de. 685-95 ve 705-11) dönemine rastlar . arka yüzünde ise birkaç satır halinde yazı vardır. portrenin Roma sikkelerinde ol­ duğu gibi profilden değil.1111 . imparator ve karısı Sophia yan yana tahtta otururlarken betimlenmiştir .S. Bizans sikkelerindeki önemli bir portre resmetme değişikliği de. Bun­ lar arasında Antiochia / Theuopolis (AN. (Res.·. 1059-1067) döneminde lsa'nın portresi yerine imparatorların portreleri konmaya başlanmıştır. 22 .S. 7. Meryem ise ancak VI. 'tHET-IP). Tam cepheden resmetme ancak 1. cepheden resmedilmesidir. yüzyıl­ dan itibaren arka yüz tipleri çeşitlenmesine rağmen yine de İsa ve Meryem figürleri ile azizlere ait tasvirler çoğun­ luktadır.S. ancak X. 969- 976) tarafından basılan anonim sikkele­ rin bu biçimi yaklaşık yüz yıl sürmüştür.S.S. 1448-1453) ait gümüş çeyrek hyperpyron sikkelerin ön yü­ zünde Isa'nın büstü. Bizans sikkeleri 30 civarında darphanede basılmıştır.S.yak.

Caıtaca (CAR. Artık yazı latince ve grekçenin harflerin karışımı bir hal alır. genellikle ANNO (= yıl) lejandı da görülür (Res.8.J IIII Y ıl 5 =4 Yıl 10 = X 23 . Constanti­ nopolis (CON. Romen rakkamlarıyla yazılan tahta çıkış yılı. yüzyıldan itibaren görülen unvanlardan biri de "despot " anlamındaki �ECCTOTHC'tir. bize aynı zamanda sikkenin basıldığı tarihi verir . Nicomedia (NI­ KO. 8. Keza unvanla rda da değişiklik olur. Latince AVGVSTVS'un yerini.JIII Y ıl 4 = mı Yıl 9 = Ç III veya l. Bizans sikkelerinde görülen yazılardan bazı örnekler aşağıdadır ıc XC = lsa IhSl.S.S.S. CONOB).J I Y ıl 2 = II Yıl 7 = Ç l veya l. Chersonus (XEPCO)NOC).I S alır. Bizans sikkelerinde 1. Sikkeler üzerinde yer alan yazı önceleri latince'dir. KAR). Justinianus döneminden itibaren ve yalnızca bakır sikkelerde imparatorun tahta çıkış yılı görül­ meye başlar.yüzyıldan itibaren görül­ mezler. t.S.l S XRIS'tl.l bASILE = Krallar kralı İsa IhS4 S XRIS't 4S nICA = lsa'nın zaferine SER4 ChRIS'tl = lsa'nın hizmetkarı EMMANOVHA = Tanrı bizimledir. l.lS bASILEl. 8EC) sayabiliriz. Bizans sikkelerinde de yunan harfleriyle gösterilen atölye işaretleri vardır. Geç Roma sikkelerindeki gibi. 8 . İ.J II Y ıl 3 = III Yıl 8 = Ç il veya l. yüzyıldan itibaren yunanca harfler de kullanılmaya başla­ nır. yüzyıl başlarından sonra bu uygulama kalkar. " kral " anlamına gelen bASILEl. NIK) ve Thessalonica'yı (TES. 23) : Yıl 1 = I Yıl 6 = Ç veya l. Cyzicus (KYZ). 7. Darp­ hane işaretleri genellikle İ. Tahta çıkış yı­ lı ile birlikte.

Augustus : 1.Ö. Ekler EK 1 : Roma İmparatorları • Aksi belirtilmedikçe tarihler İsa'dan sonradır.xı. 14 Tiberius 14-37 Caligula 37-41 Claudius 4 1-54 Nero 54-68 Galba 68-69 Otho 69 Vitellus 69 Vespasianus 69-79 Titus 79-81 Domitianus 81-96 Nerva 96-98 Traianus 98-1 17 Hadrianus 1 17-138 Antoninus Pius 1 38-161 Marcus Aurelius 161-180 Lucius Verus 161-169 Commodus 177-192 Pertinax 193 Didius Julianus 193 Septimius Severus 193-211 Caracalla 198-217 Geta 209-212 24 . 27.1.S.

Maxtminus Thrax 235-238 Balbinus 238 Pupienus 238 III. Philippus 244-249 II. Philippus 247-249 Traianus Decius 249-25 1 Herennius Etruscus 251 Hostilianus 251 Trebonianus Gallus 251-253 Volusianus 251-253 Aemilianus 253 Uranius Antoninus 253 Valerianus 253-260 Gallienus 253-268 Saloninus 259 Macrianus 260-261 Quietus 260-261 Postumus 260-269 II. Claudius Gothicus : 268-270 I. Gordianus 238-244 I.Macrinus 217-218 Diadumenianus 218 Elagabalus 218-222 Severus Alexander 222-235 I. Tetricus 271-274 Aurelianus 270-275 Vabalathus 271-272 Tacitus 275-276 .

Constantinus 407-41 1 26 . Constantius 337-361 il. Valentinianus 375-392 I. Constantius 305-306 Galerius 305-3 1 1 i l . Valentinianus 364-375 Valens 364-378 Gratianus 367-383 il. Constantinus 337-340 Constans 337-350 il.Probus 276-282 Carus 282-283 Numerianus 283-284 Carinus 283-285 Diocletianus 284-305 Maximianus 286-310 Allectus 293-296 Domitius Domitianus : 296-297 I. Constantinus 307-337 I. Licinius 308-324 II. Maximinus 310-313 il. Severus 306-307 Maxentius 307-312 I. Theodosius 379-395 Honorius 393-423 Arcadius 395-408 III. Julianus 360-363 Jovianus 363-364 I.

Valentinianus 425-455 Marcianus 450-457 Petronius Maximus 455 Avitus 455-456 1. Theodosius 402-450 III. Roma İmparatorluğu'nun tahtında en uzun süre kalan imparatorlar 11.Corn. Severus 461-465 Anthemius 467-472 Glycerius 473-474 Julius Nepos 474-475 Romulus Augustus 475-476 Zeno 474-491 13asiliscus 475-476 ·Yukarıdaki listede giirüldüğü üzere. Tlıeodosius (48 yıl) ile Augustus (40 yıl)'tur. Leo 457-474 11. Constantius 421 Jolıannes 423-425 ll. Leo 473-474 Majorianus 457-461 ili. 27 .tans 408-4 1 1 Maximus 409-41 1 Priscus Attalus 409-4 10 / 414-41 5 Jovinus 41 1 -413 Sehastianus 4 12-413 III.

Constans. Constantinus Heraclius ve Tiberius 659-668 iV. IV. Justinus 565-578 II. Constantinus 654-659 II.EK 2 Bizans İmparatorları (Anastasi us'tan itibaren) • Tarihler lsa'clan sonraclır. Constantinus 613-638 Heraclius. Constans 641 -6S4 II. Constantinus. Anastasius 491-518 I. I. Tibcrius 578-582 Mauricius Tiberius 582-589 Mauricius Tiberius ve Theodosius 589-602 Phocas 602-608 Phocas ve Heraclius 608-610 Her::ıclius ve Herac. Heraclius ve Tiberius 668-681 IV. Constantinus ve Heraclonas 641 Heraclonas 641 Heraclon::ıs ve II. Justinus 518-527 I. Constans ve IV. Justinus ve I. Justiniamıs 527 I. Justinianus 527-565 II. Herac. Justinus ve II. Constantinus ve Heraclonas 638-641 Herac. Justinianus 685-695 28 . Constans 641 II. Constantinus 681-685 II. Tiberius 578 II.

Theodosius 715-71 7 III. Leo 75 1-775 IV Leon 775-776 IV. Leo 717 III. Constantinus ve Artavasdus 742 V. Constantinus 776-780 VI. Mikhael 820-821 . Leon 717-720 III. Constantinus 741-742 V. Nicephorus 802-803 I. Constantinus ve IV. Tiberius 698-705 II. Constantinus ve !rene 780-797 !rene 797-802 1. Constantinus 743-751 V. Leon 813 V. Artavasdus ve Nicephorus 742-743 V.Leontius 695-698 III. Constantinus 720-741 V. Justinianus (tekrar) 705 II. !'vlikhael 811 I. Mikhael ve Theophylactus 8 1 1-813 V. Constantinus. Theodosius ve III. Anastasius 713-7 1 5 III. Justinianus ve Tiberius 705-71 1 Philippicus 71 1-713 II. Leon ve VI. Leon ve V. Nicephorus ve Stauracius 803-81 1 Stauracius 81 1 1. Leon ve Constantinus 813-820 11.

Basilos ve Constantinus 868-870 I. Mikhael 840-842 III. Stephenos ve Constantinus 944-945 VII. Constantinus 963 30 . Romanus. Constantinus ve II. Basilios. Alexander. Romanus ve Christopher 921-924 VII. Romanus. Mikhael ve I. I. Constantinus ve VI. Basilios 866-667 I. Constantinus 9 12-913 VII. Leon 870-877 I. Constantinus. Constantimıs 961-963 il. Leon ve Alexander 886-908 VI. Basilios ve vırı. Basilios ve VIII. Leon. Consantinus : 908-91 2 Alexander ve VII. II. VI. Romanus 920-921 vır. Romanus ve II.II. I. Constantinus 945 VII. Khris- topher. Constantinus ve I. Mikhael 842-866 III. Constantinus 913-920 VII . Constantinus. Basilios : 960-961 II. Constantinus. Romanus 945-959 II. VII. Basilos 867-868 I. Romanus 959-960 II. Leon ve Alexancler 877-886 VI. Basilios. Mikhael ve Theophilus 821-829 Theophilus 829-830 Theophilus ve Constantinus 830-835 Theophilus 835-840 Theophilus ve III. Stephenos ve Constantinus 924-931 VII.

Constantinus 976-1 025 YIII. Mikhael 1041-1042 Zoe ve Theodora 1042 IX. Nicephonıs. Constantinus 1059-1067 Euclokia. loannes. Mikhael ve III. Constantinus 1042-1055 Theodora (tekrar) 1055-1056 VI. Constantinus 969-976 il. Mikhael. Romanus 1028-1034 IV. Basilios ve VIII. Andronikos ve Constantinus 1 068-1071 Euclokia (tekrar) ve VII. II. Basilios ve VIII. Romanus. Mikhael ve Constantinus 1067 IV. II. Consıantinus 963-969 I. Nikephoros ve Nikephoros Melissenus 1080-1081 I. Mikhael 1056-1057 I. Mikhael 1034-1041 V. VII. Mikhael 1071-1078 VII. VII. Nikephoros 1 078 III. Isaakios 1057-1059 X.II. Nikephoros 1078-1 080 III. Nikephoros ve Nikephoros Basilakios 1078 III. Aleksios 1 081-1 1 18 il. Nikephoros 1078 III. Mikhael 1071 YIi. Basilios ve VIII. loannes 1 1 18-1 1 43 31 . Constantinus 1025-1028 III.

Manuel 1 373. loannes 1 354.1 353 VI.I. Aleksios 1 203-1 204 V. Theodore 1 204-1 222 III. Andronikos 1 328. loannes 1 341-1347 V. Mikhael 1261-1272 VIII.1341 V. Ioannes 1 347. loannes 1 222-1 254 il. Theoclore 1 254-1 258 IV. lsaakios 1 191-1 195 III. Andronikos 1 282-1 295 il. Mikhael 1 258-126 1 VIII. Anclronikos ve III. Ioannes ve il. Aleksios 1204 I. loannes 1 353-1 354 VI. Aleksios 1 1 95-1203 il. Aleksios ve I.1 373 V. Anclronikos 1 325-1 328 III. Manuel 1 143. loannes ve Mattheios 1 354 V. Andronikos ve IX. Andronikos 1 320-1325 11. Ioannes ve VIII. Mikhael 1 295-1 320 il. Anclronikos 1 183 1. loannes ve VI. Andronikos 1 183-1 184 1. lsaakios ve lsaakios Koınnenos 1 185-1 191 il. loannes 1 258 iV.1 180 il. Andronikos 1272-1 282 II. Anclronikos ve lsaakios Koınnenos 1 184-1 185 il. Aleksios 1 180-1 18:3 il. Mikhael ve il.1 376 32 . lsaakios (tekrar) ve iV.

Konstantinos 1448. Tbe Eınperors cıf Rome aııd Byzaııtiunı. Ioannes ve il. • Yukarıdaki listeden anlaşılacağı üzere tahtta en uzun süre kalan Bizans i m p a ratorları I I . Manuel 1402-1421 il. II Manuel ve VI. Ioannes (49 y ı l ) ' d u r. B a s i l ios (49 yıl) i l e V. Ioannes 142 1-1423 VIII. Manuel ve YIi. Konstantinopolis'in fethi sırasında tahtta olan son Bizans imparatoru XI. Manuel 1379-1 390 V. Ioannes ve II. Manuel 1 391-1399 II. Ioannes 1423-1448 XI. Ioannes 1399-1402 II. London 1987. Andronikos 1 376-1379 V.V. Manuel ve VIII. Ioannes: 1390 V. Manuel ve VII . Konstantinos ise yalnızca 5 yıl hükümdarlık yapabilmiştir. il. Manuel 1 390-1391 II. Sear. 33 . loannes.R. loannes.1453 Kaynak D.

mesut dönüşü FVNDATOH PACIS Barışı sağlayan GENIO AVGVSTI imparatorun koruyucu cini 34 . merhameti CLEMENTIA TEMP imparatorun dönemindeki hoşgörü CLARITAS REIPVB Cumhuriyetin (devletin) muhteşemliği. mesut dönüşü FORTVNAE REDVCI imparatorun bahtiyar. bağlılığı FIDES MILITVM Askerlerin sadakati.EK 3 Roma Sikkelerinde Arka Yüz Yazıları ADLOCVT COH Colıort'a (askeri birlik) nutuk ADVENTVS AVG imparatorun varışı AEGYPTO CAPTA Mısır de geçti. bağlılığı FOHTVNA REDVX imparatorun bahtiyar. tanrı mertebesine erişme DIVA AVGVSTA Tanrı mertebesine erişen (ölen) imparatoriçe DIWS AVGVSTVS Tanrı mertebesine erişen (ölen) imparator FEL TEMi' HEPARATIO Mutlu günlere dönüş FELICITAS PVBLICA Halkın mutluluğu FIDES EXERCITVVM Orduların sadakati. bağlılığı FIDES PVBLICA Halkın sadakati. haşarısı CONCOHDIA AVGG imparatorlar arasındaki uyum CONCOHDIA EXERCITVVM Ordulardaki uyum CONCOHDIA MILITVM Askerler arasındaki uyum CONSECRATIO Tanrıya adanma. AEQVITAS AVG imparatorun adaleti ANNONA AVG imparatorun halka buğday dağıtımı BONVS EVENTVS iyi olaylar CLEMENTIA AVG lmparatonın hoşgörüsü.

GENIO IMPERATOHIS imparatorun koruyucu cini GENIO POPVLI ROMANI Roma halkının koruyucu cini GENIVS SENATVS Senatonun koruyucu cini GLORIA EXEHCITVS :. lıaşı l{El'ARATIO REIPVB Cumhuriyetin (devletin) yeniden inşası RESTITVTOR ORBIS Dünyayı yeniden inşa eden RESTITVTOR VRBIS Kenti yeniden inşa eden ROJ\IAE AETEHNAE Ebedi Roma SAECVLI FELICITAS Mutlu dönemler(l{oma·nın bininci kuruluş şenliği) SALVS AVG imparatorun sağlığı 35 . ilıtişanu GLORIA HOMANORVM Rom. önde gelen PHOVIDENTIAE CAESS Cıisarların takdiri PHOVIDENTIA DEORVM Tanrıların takdiri. darphanesi PAX AVGVSTI imparatorun barışı. ordunun başarısı. onun dönemindeki barış PRINCEPS IVVENTVTIS Gençler arasında birinci.anlı ordu.ı'nın ilıtişamı INDVLGENTIA AVGG IN CARTH imparatorların Kartaca·ya ho$örüsü !OV! CONSERVATORI Koruyucu Juppiter IOVI STATOR! Dengeyi sağlayan Juppiter !OV! PROPVGNATOHI : Koruyan. savunan Juppiter IVDAEA CAPTA Filistin ele geçti LAETITIA TEMPORVM Zamanın mutluluğu. ilalıi takdir HECTOR ORBIS Dünyanın patronu. sevinci LIBERTAS AVGVSTA imparatorun özgürlüğü LIBERTAS PVBLICA Halkın özgürlüğü LIBERALITAS AVG imparatorun cömertliği MARS VLTOR intikam alan Mars MONETA AVG imparatorun parası..

SALVS REIPVDLICAE : Cumhuriyetin (devletin) sağlığı SECVRITAS AVGVSTI : İmparatorun güvenliği SECVRITAS PERPETVA : Sürekli güvenlik SOL! INVICTO COMITI Yenilmez Sol SPES AVGVSTA İmparatoriçenin umudu SPES PVBLICA Halkın umudu SPQR Senatus Populusque Romanus. cesareti VIRTVTI AVGVSTI imparatorun erdemi. Roma senatosu ve halkı VENVS FELIX Mutlu Venüs VICTORIA AVGVSTI İmparatorun zaferi VICTORIA NAVALIS Deniz zaferi VICTORIA ROMANORVM Roma'nın (Romalıların) zaferi VICTORIAE BRIT Britania zaferi VIRTVS EXERCITI / EXERCITVS Ordunun erdemi. cesareti VN MR Venerata memurla. Şerefli anı VOTA PVBLICA Halkın andı. yemini 36 . cesareti VIRTVS MILITVM Askerlerin erdemi.

Demeter / Ceres : Verimlilik. tarım ve evlilik tanrıçası Dionysos / Liber (Bacchus) : Şarap tanrısı Dioskuroi / Dioscuri : Seyahat edenlerin ve gemicilerin koruyucuları Eros / Cupid (Amor) : Aşk tanrısı Hades : Yeraltı dünyasının ve ölüler diyarının hakimi Hekate : Yeraltı dünyasının tanrıçası Helios / Sol : Güneş tanrısı Hephaistos / Vulcanus : Ateş ve demir tanrısı. Men : Phrygia kökenli ay tanrısı Poseidon / Neptunus : Deniz ve deprem tanrısı Serapis : Mısır tanrısı Zeus / Iuppiter : Yunan pantheonunun baş tanrısı 37 .EK 4 : Tanrılar. Tanrıçalar ve Personifikasyonlar Aırunon : Libya tanrısı Apollon : Işık. cennetin kraliçesi Herakles / Hercules · : Güç ve cesaretin sembolü kahraman Hermes / Mercurius : Tanrıların habercisi_ seyahet edenlerin. Daha ziyade Roma Cumhuriyet dönemi sikkelerinde görülür. sanatçılann ve hırsızların koruyucusu Hestia / Vesta : Ocak tanrıçası Hygieia / Salus : Sağlı� tanrıçası lanus : Geçmişin ve gelece(lin tanrısı. müzik ve zanaatların tanrısı Ares / Mars : Savaş tanrısı Artemis / Diana : Ay ve av tanrıçası Asklepios / Aesculapius : Sağlık ve şifa tanrısı Athena / Mineıva : Akıl ve zekayı temsil eder. çift başlı. Yunanlılarda Zeus ile eş tutulur. tarımın ve el sanatlarının koruyucusudur. Kybele : Anadolu kökenli bolluk ve bereket tanrıças:. kehanet. metal işçilerinin koruyucusu Hera / Iuno : Zeus'un kızkardeşi ve karısı. Daal : Sami tanrısı.

şeref Homonoia / Concordia : Uyum.) : Verimlilik Virtus (!at. erdem 38 .) : Güven. hak Laetitia (!at.) : Soyluluk. mutluluk Liberalitas (!at. hürmet Euthenia / Abundantia : Bolluk ve bereket Eutykheia / Felicitas : Mutluluk Fecunditas (!at. saygınlık Ops (!at.) : Hasat Clementia (!at.) : Sevinç.) : Alçak gönüllülük Securitas Oat. eğer aksi belirtilmemişse yunanca. ahenk Indulgentia (!at.Personiflkasyonlar : (tık isim.) : Sabır Pronoia / Providentia : ilahi takdir Pudicitia (!at. şefkat.) : Şenlik. sevinç Honos (!at. merhamet Iustitia (!at.) : Sağlık Patientia (!at. hoşgörü Dikaiosyne / Aequitas : Adalet Eirene / Pax : Barış Eleuthera / Libertas : Özgürlük Elpis / Spes : Umut Eusebia / Pietas : Dindarlık. kararlılık Annona (!at.) : Para.) : Hoşgörü.) : Merhamet.) : Onur.) : Cesaret. darp�ane Nobilitas (!at.) : Sonsuzluk.) : Koruyucu cin Hilaritas (!at. kader Uheritas (!at.) : Cömertlik Moneta (!at.) : Verimlilik Genius (!at. emniyet Tykhe / Fonuna : Şans. ikinci isim ise latince formudur) Aeternitas (!at.) : Adalet.

. Greek Coiıı Types aıul Their Jdeııtification.T. R. Crawford. N.. London 1966. S . Arkeoloji ve Sanat Yayınları.V. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. C.( 2 cilt) . Kraay. D. Plant. 2 Kraay. London 1988. Imhoof-Blumer.Jenkins. S. Wien 190 1 -190 2 . London 1987. R.. "Roma Sikkeleri" . Coiııaf!. Oxford 191 1 . Carradice.. Burnett. M. İstanbul 1992. München 1978 (2 cilt). A. M.M. . London 1976. M. O. Greek Coiııs. C. The Helleııistic Kiıı[!. Price. 39 . N.. Greek Coiııs and Their Values. Antik Niiınizmatiğe Giriş. London 1973. Coiııaf!. 19- 25 .. (2 cilt).. İstanbul 1 995. Grek Sikkeleri.. F .. London 1990 . Roma Sikkeleri Baydur... Kleiııasiatische Miiıızeıı. C. Aııtike Nıımismatik. Göbl.A. Sear. Darmstadt 19722 • Karwiese. London 1985. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.e Klasik Çağlar. C. . . A ntike Numismatik. K . Kraay.. Arkaik ı. Ancient Greek Coiızs. Davis.H. Greek Coins. Arkeoloji ve Sanat 1 2-13 (1981). Christ. Foss. Head.. Mainz am Rhein. I. Tekin. C..raphie. . London 1979.e in the Greek World. Archaic aııd Classical Greek Coiııs. Allfik Niimismatik ve Anadolu. Seltman. B. .doms : Portrait Coiızs aııd History. London 1979... London 1933. London 1990.e aıul Moııey ımder tbe Roman Repııblic. . R.Seçme Bibliyografya Genel Alfökli.K. uml Bibliof!. Coiııage i n the Ronıaıı World. G.M.. Historia Numontııı. Ronıaıı Historical Coiızs. Eiııführuııf!. A ııtike Nıım ismatik. 1978.J .M. Teil I : Theorie und Praxis. s. Eski Yunan Sikkeleri Atlan. İstanbul 1993.

I : From the Death of Caesar to the Death of Vitellus (44 BC-AD 69). Roman Provincial Coins : Aıı lntroductioıı to the Greek Imperials. Christ.. A.M. Amandry.. K .. E. E.R. Ankara 1949.. P. Bibliographie. (American Numismatic Society yayını). Nümismatic Btbliography.P. R. Sear. İstanbul 1993 . Tekin. Londra-Paris 1992. Darmstadt 19722 . Grierson. Landon 1970. Antike Numismatik. American Numismatic Society (= MNANS) Numismatic Chronicle (=NC) Revue Numismatique (=RN) 40 . . Bosch. P. Landon 1988. Şehir Sikkeleri Burnett.. H. Roman Coins. Dergiler American Journal ofNumismatics (=AJN) (MNANSnin devamı) Jahrbuch für Nümismatik uııd Geldgeschichte (=JNG) Museum Notes. Antik A na(/. Bibliyografyalar Alföldi. Numismatic Literature..E. Sear. Brussels 1979. Ripolles. A Handbook of the Coinage of the Byzantine Empire. Griechisches Leheıı im Spiegel der Münzen. D. Türkiye'nin Antik Devirdeki Meskukatına Dair Bibliyog­ rafya. TIK.. Roman Provincial Coinage. Berkeley-Los Angeles 1982.Mattingly. Arkeoloji ve Sanat Ya­ yınları. Vol. D. . Greek lmperial Coiııs and 7beir Values.R. O . Bizans Sikkeleri Goodacre.R. Grierson. Roman Coins and 7beir Vaules. Mainz 1982. Landon 1928....o/u Nümismatigi Bibliyografyası / Bihliog­ raphy of Ancieııt Numismatics for Anatolia. M.R. H. München 1985.. Landon 1987. München 1968. Anti�e Numismatik. Kleirıasieıı zur Römerzeit.. P. K.. 2.. D. Landon 1991 . Sear. P.. Byzantine Coins aııd 7beir Values. Butcher. Einführuııg ımd Bibliographie. Bibliographie Numismatique. Landon 1967. Clain-Stefanelli. Franke. Byzantine Coins.

Oğuz Tekin Çivi Yazısı .Bedia Demiriş Eskiçağ'da Spor .Ümit Serdaroğlu Hititlerin Mektuplaşmaları .Çiğdem Dürüşken Eskiçağ'da Tıp .Sedef Çokay Bilgi ve İsteme Adresi: Ege Yayınlan Arslanyatağı Sokak No: 35/2 Sedef Palas Cihangir / lSTANBUL Tel / Fax : (02 12) 249 05 20 .İsmail Fazlıoğlu Antik Çağda Aydınlatma Araçları .Sedat Alp Eskiçağ'da Dokuma .Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları Eskiçağ'da Para .Selen Hırçın Eskiçağ'da Yazı Araç ve Gereçleri .