You are on page 1of 705

2002de

Oxford niversitesinde tarih doktorasn tamamlayan


Yuval Noah Harari, hlen Kuds brani niversitesi Tarih
Blmnde dnya tarihi dersleri vermektedir. 2014 ylnda
yaymlanan Hayvanlardan Tanrlara: Sapiens 40'tan fazla
dile evrilmi, dnya apnda oksatar listelerini altst etmitir.

HOMO
DEUS
yarnn ksa bir
tarihi
YUVAL NOAH HARARI

Trkesi: Poyzan Nur Taneli

Kolektif Kitap - 90 - nceleme


Homo Deus
Yarnn Ksa bir Tarihi
zgn Ad:
Homo Deus - A Brief History of Tomorrow
Yuval Noah Harari, 2016- Kolektif Kitap, 2016
ISBN: 978-605-5029-63-0
Trkesi: Poyzan Nur Taneli
Yayma Hazrlayan: yk zinik
Son Okuma: Ba Bilir
Sayfa Dzeni: Kolektif Tasarm
Kapak Tasarm: Deniz Akkol
1. Bask, Aralk 2016, stanbul
Sertifika No: 25574
Bask ve Cilt: Berdan Matbaaclk

Gven Sanayi Sitesi C Blok No: 215-216


Topkap, stanbul - 0212 613 11 12
Sertifika No: 12491
kolektif

kitap, biliim ve tasarm Itd. ti.

Caferaa Mah. Sarraf Ali Sok. No: 26/1 - Kadky, stanbul


www.kolektifkitap.com - info@kolektifkitap.com
T: 0216 337 05 18 - F: 0216 337 03 18
Yayncnn izni olmakszn elektronik ya da mekanik herhangi
bir yolla
oaltlamaz ve iletilemez. Tm haklan sakldr.

Beni nemli konularda sevecenlikle eiten


retmenim S. N. Goenkaya
(1924-2013)

NDEKLER
HOMO DEUS yarnn ksa bir tarihi
1 nsann Yeni Gndemi
I. Ksm Homo Sapiens Dnyay Fethediyor
2 Antroposen*
3 nsann Alametifarikas
II. Ksm Homo Sapiens Dnyay Anlamlandryor
4 Hikaye Anlatclar
5 Tuhaf kili
6 Modern Szleme
7 Hmanist Devrim
III. Ksm Homo Sapiens Kontrol Kaybediyor
8 Laboratuvardaki Saatli Bomba
9 Byk Kopu
10 Bilin Okyanusu
11 Veri Dini
NOTLAR
Teekkr
Grsel Listesi

Grsel 1: n vitro fertilizasyon (suni dllenme), yaratla hkmetmek.

1
nsann Yeni Gndemi

NC BNYILIN AFAINA gerinerek ve gzlerini


ovuturarak uyanr insanlk. Hl aklndan feci bir kabusun
sahneleri gemektedir. Dikenli teller ve devasa mantarlara
benzer bulutlar.. Oh be, neyse ki sadece kt bir ryaym.
Sonra banyoya gidip yzn ykar insanlk, aynada
krklklarn inceler, kendine bir kahve hazrlar ve ajandasn
ap sorar: Bakalm gndemimizde bugn neler varm?
Bu sorunun cevab binlerce yl boyunca deimemitir. 20.
yzyl ininde, ortaa Hindistannda ya da antik Msrda
insanl hep temel sorun megul etmi, ktlk, salgn ve
savalar listenin en banda yer almtr. Nesiller boyunca
eitli tanrlara, meleklere ve azizlere yakarm, saylamayacak
kadar ok alet, kurum ve sosyal yap icat etmi olsa da insanlk
yine de alk, hastalk ve iddet yznden kitleler hlinde
lmeye devam etmitir. Birok dnr ve kahin de ktlk,
salgn ve savalarn tanrnn muazzam plannn ya da kusurlu

tabiatmzn bir paras olduu ve kyamete kadar bunlardan


kurtulamayacamz sonucuna varmtr.
Ne var ki nc binyln afanda insanlk, inanmas zor
bir gereklie uyanr. Bu konuda herkes ayn fikirde olmasa da
getiimiz yllarda ktlk, salgn ve savalar dizginlemeyi
baardmz sylenebilir. phesiz bu sorunlar tamamen
zemedik ama onlar doann anlalamaz ve nlenemez
meseleleri olmaktan karp mcadele edilebilir unsurlara
dntrdk. Bu sorunlardan kurtulmak iin artk herhangi bir
tanrya ya da azize yakarmak zorunda deiliz. Ktlk, salgn ve
savalar engellemenin yollarn gayet iyi biliyoruz ve ou
zaman da bunda baarya ulayoruz.
Hl kayda deer bozgunlara uradmz doru ancak bu
yenilgiler karsnda, Kusurlu dnyamzn ileyii bu, ya da
Tanr byle buyurmu, diyerek omuz silkmiyoruz artk.
Aksine ktlk, salgn ya da savalar kontrolmzden ktnda
birilerinin sorumluluunu yerine getirmediini dnyor bir
soruturma komisyonu oluturuyor ve bir daha ayn hatalar
tekrar etmeyeceimizi sylyoruz. Bu ie yaryor da.
Yaadmz felaketlerde verdiimiz kayplar her geen gn
azalyor. Tarihte ilk defa ok yemekten len insan says,
gdaszlktan len insan saysndan daha fazla. Enfeksiyona
bal lmler azalrken yalla bal lmler giderek artyor;
askerler, terristler ve sulular tarafndan katledilenlerin

toplamndan fazlas kendi canna kyyor. 21. yzyln banda


ortalama bir insann McDonalds menleriyle tknmaktan
lme ihtimali kuraklk, Ebola virs ya da El-Kaide
saldrsnda hayatn kaybetme ihtimalinden ok daha yksek.
Devlet bakanlarnn, CEOlarn ve generallerin gnlk
programlar hl ekonomik ve askeri krizlerle doluyken, tarihin
evrensel leinde insanlk artk kafasn kaldrp yeni ufuklar
arayabilir. Peki eer ktlk, salgn ve savalar kontrol altna
aldysak, bundan sonra insanln gndemini neler
belirleyecek? Yangnn olmad bir dnya ve bu dnyada bir
itfaiyeci olduunuzu dnn... te imdi insanlk da 21.
yzylda daha nce hi duyulmam bir soruyu kendine sormak
zorunda. Bundan sonra neyle oyalanacaz? Verimli, salkl ve
uyumlu bir dnyada dikkatimizi ve yaratclmz ne
cezbedecek? Biyoteknoloji ve bilgi teknolojilerinin bugn bize
bahettii snrsz olanaklar gz nnde tutarak zellikle u
sorunun bir an nce cevaplanmas gerekiyor. Bu olanaklarn
bize verdii gle imdi ne yapacaz?
Bu soruyu yantlamadan nce ktlk, salgn ve savalar
stne birka sz daha sylemek gerekiyor. Bu sorunlar
kontrol altna aldmz iddias biroklarna lsz,
ziyadesiyle naif ya da duygusuz gelecek ve devamnda u
sorular ne srlecektir: Gnde iki dolarn altnda zar zor
geinen milyarlarca insan iin ne demeli? Peki Afrikada devam

eden AIDS krizi ya da Suriye ve Irakta trmanan savalar ne


olacak? nsanln gelecekteki gndemini kefe kmadan nce
bu meseleleri irdeleyebilmek adna 21. yzyln ban daha
yakndan inceleyelim.

Biyolojik Yoksulluk Snr


Binlerce yldr insanln en byk dman olan ktlkla
balayalm. Yakn zamana kadar birok insan, yaamn
biyolojik yoksulluk snrnda, yetersiz beslenme ve alk
tehdidi altnda srdryordu. Kk bir hata ya da birazck
ansszlk bir ailenin ya da bir kyn tamamnn lm ferman
demekti. iddetli yalar hasadnza zarar verir ya da kei
srnz yamalanrsa siz ve sevdikleriniz pekala alktan
lebilirdiniz. Toplumsal boyutlardaki talihsizlik ya da
ahmaklklar kitlesel ktlklarla sonulanabilirdi. Antik Msr
ya da ortaada Hindistan vuran byk kuraklklarda nfusun
neredeyse yzde 10unun helak olmas sk rastlanan bir
durumdu. Erzaklar hzla azalyordu, tamaclk yeterli
miktarda yiyecek salama yolunda ok yava ve pahalyd,
ayrca hkmetler de bunlar organize edebilecek g ve
planlama becerisinden yoksundu.
Dilediiniz tarih kitabn an, alktan akln yitirmi,
yokluk iindeki topluluklarn dehet verici hikayeleriyle
karlarsnz. 1694n Nisan aynda Beauvais kasabasnda

grev yapan bir Fransz memur, ktln etkilerini ve ykselen


gda fiyatlarn aktarrken tm blgenin, alacak ileri ya da
uralar olmadndan ekmek alacak paradan yoksun, alktan
zayf dm, sefalet iinde, yokluktan lmek zere saysz
zavall ruhla dolu olduunu syler. Bir ekilde alklarn
dindirmeye ve hayatlarn srdrmeye alan bu insanlarn bir
ksm, halanp gbre ynlarnda bekletilmi at eti ve kedi
gibi hi de temiz olmayan eyler yiyorlar. Dierleri, inek ya da
kz kesilirken akan kan ve alarn sokaklara att artklar
tketiyor. Kalan sefillerse srgan ve benzeri yabani otlarla veya
haladklar kk ve bitkilerle besleniyor.1
Benzer sahnelere Fransann drt bir yannda rastlamak
mmknd. ki yl iinde kt hava artlar krallktaki tm
hasad vurunca 1694 baharna gelindiinde tm ambarlar
boalmt. Zenginler fahi fiyatlar deyerek bulabildikleri tm
gday istifliyor, yoksullarsa srler hlinde lyordu. Gne
Kral XIV. Louis, Versailles Saraynda metresleriyle oynarken
nfusun neredeyse yzde 15i, yani 2,8 milyona yakn Fransz,
1692 ve 1694 yllar arasnda alktan lmt. Ertesi yl,
1695te Estonyay vuran ktlk, nfusun bete birinin cann
almt. 1696daysa sra Finlandiyaya gelmi, nfusun eyrei
ila te birine yakn hayatn kaybetmiti. 1695 ve 1698 yllan
arasndaysa sert ktlklarla krlan skoyann baz blgeleri,
sakinlerinin yzde 20ye yaknn yitirmiti.2

Muhtemelen bir ounuz le yemeini kardnzda ve


oru tuttuunuzda a kalmann ya da mucizevi bir diyetin
gerei olarak birka gn sadece sebze suyuyla beslenmenin ne
demek olduunu biliyordur. Peki ya gnlerce aznza tek
lokma girmemiken, bu durumun daha ne kadar sreceini ve
nereden bir para yiyecek bulabileceinizi bilmemek nasl bir
histir? Gnmzde insanlarn ou asla bylesi bir eziyet
yaamad. Atalarmzsa bu duyguyu ok iyi biliyordu. Tanrya,
Bu ktlktan kurtar bizi! diye yakarrken tek hayal
edebildikleri aln korkun acsnn dinmesiydi.
Getiimiz yzyldaki teknolojik, ekonomik ve siyasi
gelimeler, giderek glenen bir gvenlik a yaratmay
baarm ve insan evladn biyolojik yoksulluk snr altnda
yaamaktan kurtarmtr. eitli blgelerde zaman zaman
kitlesel ktlklar yaansa da bunlar istisna olarak kalmakta ve
doal afetlerden ok siyasetin bir sonucu olarak karmza
kmaktadr. Dnyada artk doal ktlklar kalmad, sadece
siyasi ktlklar var. Eer Suriye, Sudan ya da Somalide insanlar
alktan lyorsa, bu baz siyasetiler byle istedii iin oluyor.
Dnyann birok yerinde, herhangi biri iini ve tm varln
kaybetse de alktan lmeyecektir, zel sigorta dzenlemeleri,
hkmet kurumlan, uluslararas sivil toplum kurulular bu
kiiyi belki yoksulluktan kurtaramayacak ama hayatta kalmas
iin ihtiya duyduu gnlk kalori miktarn karlayacaktr.

Kresel ticaret a, kuraklk ve sel gibi felaketleri bile i


frsatlarna dntrerek gda ktlklarn hzl ve ucuz yollarla
ayor. Savalar, depremler ya da tsunamilerle yerle bir olan
lkelerde bile uluslararas abalarla ktlklarn nne
geilebiliyor. Hl yz milyonlarca insan her gnn a kalarak
geiriyor olsa da ou lkede aslnda ok az sayda insan
alktan lmektedir.
Yoksulluk birok salk sorununa yol ayor ve yetersiz
beslenme dnyann en zengin lkelerinde bile yaam sresini
ksaltyor, rnein Fransada 6 milyon insan (yani nfusun
neredeyse yzde 10u) beslenme sorunlarnn tehdidi altnda
yayor. Bu insanlar sabah uyandklarnda le vakti bir ey
yiyip yiyemeyeceklerini bilmeden, ounlukla geceleri a
uyuyarak ve niasta, eker ve tuzla beslenip yeterince protein
ve vitamin alamadklar iin dengesiz ve salksz beslenerek
yayor.3 Ne var ki hem yetersiz beslenme ktlk anlamna
gelmiyor hem de 21. yzyln bandaki Fransa 1694 ylnn
Fransasna hi benzemiyor. Beauvais ya da Parisin en yoksul
varolarnda bile insanlar haftalarca yiyecek bulamad iin
lmyor.
Ayn dnm pek ok lkede yaanmtr ve bunun en
dikkat ekici rnei indir. Ktlk, Sar mparator dneminden
Kzl Komnistlere dek bin yl boyunca indeki tm
idarecilerin bana musallat olmutur. in yakn bir tarihe

kadar gda ktlyla zdelemi bir lkeydi. Milyonlarca inli,


Byk Atlm hareketinin neden olduu felaketler sonucu
alktan lmt ve uzmanlar her frsatta durumun daha da
ktye gideceini sylyordu. 1974te Dnya Gda Zirvesinin
Romadaki ilk toplantsnda delegelere birok kyamet
senaryosu sunulmutu. inin milyarlarca insan beslemesinin
hibir yolunun olmad, dnyann en kalabalk lkesinin
byk bir felakete srklendii iddia edilmiti. Oysa o
gnlerde in, tarihinin en byk ekonomik mucizelerinden
birine doru ilerliyordu. 1974ten bu yana bugn hl yz
milyonlarca inli yoksulluk ve yetersiz beslenmeden mustarip
olsa da yazl tarihinde inin ilk defa ktlktan kurtulduu
sylenebilir.
Gnmzde birok lkede, ar beslenme ktlktan daha
ciddi bir sorun hline gelmitir. 18. yzylda Marie
Antoinettein alktan krlan kitlelere ekmek bulamyorlarsa
pasta yemelerini salk verdii sylenir. Gnmzn muhta
insanlar Kralienin tavsiyesini harfiyen yerine getiriyor.
Beverly Hillsin varlkl sakinleri salata ve kinoal tofuyla
beslenirken, kenar mahalleler ve gettolarda yoksul insanlar
hazr kek, cips, hamburger ve pizzayla karn doyuruyor. 2014
itibaryla ar kilodan mustarip 2,1 milyara karlk yetersiz
beslenen insan says 850 milyon. nsan trnn yarsnn
2030 ylnda ar kilolu olmas bekleniyor.4 2010da ktlk ve

yetersiz beslenme yaklak bir milyon insann canna ml


olurken, veriler obezitenin tek bana milyon insan
ldrdn gsteriyor.5

Grnmez Ordular
Ktlktan sonra insanln ikinci en byk dman salgnlar
ve bulac hastalklard. Tccar, memur ve seyyahlarn
aralksz aknlaryla birbirine balanan ehirler her ne kadar
medeniyetin beii olsa da, ayn zamanda hastalklarn remesi
iin de en uygun ortam oluturuyordu. Antik dnemde
Atinada ya da ortaa Floransasnda yaayanlar, hayatlarn
her an hastalanp bir sonraki hafta lebileceklerini dnerek
ya da aniden patlak veren bir salgnn tm ailelerini yok
edebileceini bilerek geirirlerdi.

Grsel 2: Ortaa insanlar Kara Vebay insann havsalas ve idaresinin tesinde


korkun eytani bir g olarak temsil etmilerdi.

Kara Veba olarak da bilinen mehur salgn, 1330larda Dou


Asya ya da Orta Asyann bir blgesinde ortaya kmt. Bu
felakete Yersinia pestis adnda bir bakteri tayan ve srma
yoluyla bu bakteriyi insanlara bulatran pireler sebep olmutu.
Hastalk, sanlar ve pirelerden oluan bir ordunun srtnda
hzla tm Asya, Avrupa ve Kuzey Afrikaya yaylarak yirmi
yldan ksa srede Atlantik Okyanusunun kylarna dek ulat.
Avrasyann toplam nfusunun drtte birinden fazlasnn
canna ml olmu, 75 ila 200 milyon arasnda insan
ldrmt. ngilterede her on kiiden drd hayatn
kaybetmi, vebadan nce yaklak 3,7 milyon olan nfus 2,2

milyona kadar dmt. Floransaysa 100 bin sakininin


yarsn yitirmiti.6
Yneticiler bylesi bir felaket karsnda elleri kollar bal,
aresiz kald. Brakn hastalar tedavi etmeyi, salgn
durdurmak iin toplu dualar ve ayinler dzenlemek dnda, ne
yapacaklarn bilmiyorlard. nsanlar modern aa dek
hastalklardan kt havay, eytanlar ve kzgn tanrlar
sorumlu tuttu ve bakterilerle virslerin varlndan asla
phelenmedi. nsanlar melek ve perilere inanmaya hazrdrlar
ama minik bir pirenin ya da tek bir damla suyun katil
avclardan bir ordu oluturabileceine asla ihtimal vermezler.

Grsel 3: Gerek sulu bu kk Yersinia pestis bakterisiydi.7

Kara Veba tarihteki tek ya da en kt bulac hastalk


deildi. Avrupallarn ayak basmasyla Amerika, Avustralya ve
Pasifik Adalarn ok daha beter salgnlar vurdu. Salgn
hastalk tadklarndan bihaber kaif ve gmenler, yerli
halklar daha nce hi karlamadklar hastalklarla
tantrdlar ve bu hastalklar yerel nfusun yzde 90nn
hayatn kaybetmesine yol at.8
5 Mart 1520de kk bir spanyol filosu Kbadan
Meksikaya doru yola kt. Gemiler, yanlarna birka Afrikal
kleyle beraber atlarn ve silahlarn alm 900 spanyol askeri
tayordu. Klelerden Francisco de Egmann zerindeyse ok
daha lmcl bir yk vard. Francisco farknda olmasa da
trilyonlarca hcresinin arasnda biyolojik bir bomba patlamaya
hazr bekliyordu: iek virs. Meksikaya vardnda
vcudunda oalarak artan virs, sonunda dknt hlinde
tm cildine yayld. Atelenen Francisco, Cempoallan
kasabasnda yerli bir ailenin evine brakld. Hastalk
evdekilere, sonra da onlar araclyla tm mahalleye bulat.
Cempoallan on gn iinde mezarla dnmt. Kaanlar
hastal evre kasabalara da yaymaya balad. Salgn yznden
kasabalar tek tek derken, dehet iinde kaan gmenler
hastal dalga dalga tm Meksikaya ve tesine tayordu.
Yutakan Yarmadasndaki Mayalar Ekpetz, Uzannkak ve
Sojakak adndaki kt tanrnn geceleri ky ky dolap

insanlar hasta ettiine inanrd. Aztekler, ya Tezcatlipoca ve


Xipe tanrlarn sulad ya da tm bu olanlarn kara by yapan
beyaz adamn ii olduunu dndler. Rahip ve doktorlara
dantlar. Onlar da dua etmek, souk banyo yapmak, vcudu
katranla ovmak ve yaralara ezilmi hamambcei srmek gibi
tavsiyelerde bulundular. Kimse yaklamaya cesaret
edemediinden on binlerce ceset sokaklarda rd.
ounlukla aileler tmden yok oldu. Bu srada yneticiler de
salgndan hastalanarak len ailelerin evlerinin tepelerine
yklmasn emrediyordu. Baz yerleimlerde nfusun yars
lmt.
Eyll 1520de Meksika Vadisine ulaan salgn, Ekim aynda
Aztek uygarlnn 250 bin nfuslu efsanevi bakenti
Tenochtitlann kaplarndan szd. ki ay iinde Aztek
mparatoru Cuitlahuac da dahil nfusun en az te biri
hayatn kaybetti. spanyol filolarnn ilk kez grld Mart
1520de Meksika 22 milyon insana ev sahiplii yapyordu,
Aralk ayna gelindiindeyse sadece bu insanlarn 14 milyonu
hayattayd. iek virs aslnda sadece ilk darbeydi. spanyol
efendiler yerlileri smrerek ceplerini doldurmakla megulken
grip, kzamk ve dier bulac hastalklar Meksikay birer birer
vurdu. 1580e gelindiinde nfus 2 milyonun altna
dmt.9

ki yzyl sonra 8 Ocak 1778de ngiliz kaif Kaptan James


Cook Havvaiiye adm att. Yarm milyon insana ev sahiplii
yapan, nfus younluu yksek, Avrupa ve Amerikadan
soyutlanm Havvaii Adalar, Avrupa ve Amerikadaki
hastalklara hi maruz kalmamt. Kaptan Cook ve adamlar
adalar grip, verem ve frengi gibi hastalklarla tantrd.
Ardndan gelen Avrupallar ise tifo ve iek virsn tadlar.
1853e gelindiinde Havvaiide yalnzca 70 bin kii hayatta
kalabilmiti.10
Salgnlar 20. yzylda da milyonlarca insann cann almaya
devam etti. Ocak 1918de askerler kuzey Fransadaki
siperlerinde direnli bir grip tr olan spanyol gribi
yznden lmeye balad. Cepheler dnyann o zamana dek
grd en etkin tedarik ayla rlyd. Britanya, ABD,
Hindistan ve Avustralyadan silah ve asker yayordu.
Ortadoudan petrol, Arjantinden tahl ve et, Malayadan
kauuk ve Kongodan bakr geliyordu. Karlnda herkese
spanyol gribi bulat. Birka ay iinde dnya nfusunun te
biri, yani yarm milyar insan hastala yakalanmt. Virs
Hindistanda 15 milyon insann canna ml olarak nfusun
yzde 5ini yok etti. Tahiti Adasnn yzde 14, Samoannsa
yzde 20si yok oldu. Kongodaki bakr madenlerindeki her be
iiden biri hayatn kaybetti. Salgn bir yldan ksa srede,
toplamda 50 ila 100 milyona yakn insann canna ml oldu.

Oysa 1914-1918 tarihleri arasndaki I. Dnya Savanda 40


milyon insan lmt.11
Birka on ylda bir insan trn vuran bu ve benzeri
epidemik frtnalarn yannda insanlar her yl milyonlarn
lmne neden olan daha kk apl ama daha sk ba
gsteren bulac hastalk dalgalaryla da uratlar. Baklk
gelitirememi ocuklar zellikle daha hassas olduklarndan,
bu tip hastalklar sklkla ocukluk hastalklar" olarak anlr.
20. yzyln bana kadar ocuklarn neredeyse te biri
yetersiz beslenme ve hastalklar sebebiyle erikinlik an
gremiyordu.
Getiimiz yzylda insan tr, artan nfus ve gelimi
ulam sistemleri yznden salgnlar karsnda daha
savunmasz hle geldi. Tokyo ya da Kinasa gibi modern
metropoller, patojenler iin ortaa Floransasndan ya da
1520ler Tenochtitlanndan daha zengin bir avlanma ortam
salad ve kresel tedarik a 1918e gre bugn ok daha
etkin. Bir spanyol virs Kongo ya da Tahitiye yirmi drt
saatten daha az srede ulaabilir. Demek ki lmcl bir
salgndan dierine srklendiimiz epidemik bir cehennemde
yaadmz gerei hi de artc deil.
Ne var ki getiimiz yllarda salgnlarn skl ve etkisi hatr
saylr oranda azald. Bilhassa kresel boyutta ocuk lmleri
tm zamanlara kyasla en dk seviyede, artk erikinlie

ulamadan len ocuk says yzde 5in altna dt. Gelimi


dnyadaysa bu oran yzde 1'in bile altnda.12 Bu mucizeyi
alar, antibiyotikler ve ok daha iyi medikal altyap salayan
21. yzyl tbbnn ei benzeri grlmemi baarlarna
borluyuz.
rnein iek as iin balatlan kresel kampanya yle
baarl oldu ki Dnya Salk rgt (WHO) 1979da
insanln kazandn ve iek hastalnn kknn
kazndn ilan etti. nsanlar ilk defa bir salgn yeryznden
silip atmay baard. 1967de 15 milyon kiiye bulaan,
bunlarn da 2 milyonunu ldren hastalktan 2014e
gelindiinde eser yoktu. Bu mutlak zafer bugn o kadar kesin
ki artk WHO insanlar iek hastalna kar alamay bile
durdurdu.13
Birka ylda bir yeni bir salgn ihtimaliyle hl panie
kaplabiliyoruz. 2002-2003te SARS, 2005te ku gribi, 20092010da domuz gribi ve 2014te Ebola salgnlarnda yaand
gibi. Ancak alnan etkin nlemler sayesinde, grece ok daha
az kurban vererek bunlar da atlatmay baardk, rnein ilk
ortaya ktnda bir Kara Veba endiesi yaratan SARS virs,
tm dnyada toplamda bin kiiden daha az insann yaamna
ml oldu.14 Bata kontrolden kacakm izlenimi veren Bat
Afrikadaki Ebola salgn, 26 Eyll 2014te WHO tarafndan,
modern zamanlardaki en ciddi halk sal durumu olarak

tanmlanmt.15 Buna ramen, 2015 banda dizginlenen


salgnn Ocak 2016da yine WHO tarafndan ortadan
kaldrld ilan edildi. 30 binin zerinde insan etkileyen (11
bininin canna ml olan) ve Bat Afrikann tamamna byk
apta ekonomik zarar veren Ebola, tm dnyada kayg yaratt
ancak yine de Bat Afrika snrlarnn tesine yaylmad ve len
insan says spanyol gribiyle ya da Meksikadaki iek
salgnyla karlatrlamayacak kadar azd.
Son yllarn en byk tbbi baarszl olarak grlen AIDS
trajedisi bile bir ilerleme belirtisi olarak grlebilir. 1980lerin
banda patlak verdiinden beri 30 milyondan fazla insan
ldren AIDS, milyonlarca insann da fiziksel ve psikolojik
skntlar ekmesine neden oldu. Bu yeni salgnn tehisi ve
tedavisi olduka zordu nk AIDS kendine has sinsi bir
hastalktr. iek virs kapan bir insan birka gn iinde
hayatn kaybederken HIV pozitif bir hasta haftalarca, hatta
aylarca gayet salkl grnebilir ve bu esnada hastal
bilmeden bakalarna da bulatrabilir. Ayrca HIV tek bana
ldrmez. Aksine baklk sistemini kerterek hastay
birok baka hastala ak hle getirir. AIDS kurbanlarn asl
ldren bu ikincil hastalklardr. Sonu olarak AIDSin ilk
yaylmaya balad zamanlarda hastalara neler olup bittiini
anlamak daha zordu. 1981de New Yorkta hastaneye yatrlan
iki hastadan biri grnte zatrreden, dieriyse kanserden

hayatn kaybetmek zereydi. kisinin de aylar, belki de yllar


nce kaptklar HIV virsnn kurbanlar olduuna dair ortada
tek bir kant bile yoktu.16
Tm bu zorluklara ramen tp dnyasnn bu gizemli yeni
salgn fark etmesinden sadece iki yl sonra biliminsanlar
hastal tanmaya, virsn nasl bulatn anlamaya ve
salgn yavalatmak iin olas yntemler nermeye balamt
bile. Takip eden on yl iinde yeni ilalar sayesinde bir lm
ferman olmaktan kan AIDS kronik bir hastalk hline geldi
(en azndan tedaviyi karlayabilecek kadar varlkl olanlar
iin).17 AIDSin 1981de deil de 1581de ortaya km olmas
durumunda olabilecekleri bir dnn. Brakn salgn tedavi
etmeyi, byk ihtimalle hastaln sebeplerine, kiiden kiiye
nasl bulatna ve nasl durdurulabileceine dair ngrs
olan tek bir kii bile bulunamayacakt. Sz konusu artlar
altnda AIDS insan rknn ok daha byk bir ksmn yok
edecek ve Kara Vebaya benzer, hatta belki de onu katbekat
aan sonular ortaya kacakt.
AIDSin yol at korkun sonulara ve stma benzeri
bulac hastalklar yznden her yl len milyonlara ramen,
salgnlar getiimiz bin ylla karlatrldnda insan sal
iin ok daha kk bir tehdit oluturuyor. nsanlarn byk
bir ksm bulac olmayan kanser ya da kalp hastalklar gibi
rahatszlklar sonucu ya da yallktan hayatn kaybediyor.18

(Yeri gelmiken, kanser ve kalp hastalklar amza zg


deildir, antik devirlerde de grlmektedir. Ne var ki gemi
alarda insanlar genellikle bu hastalklardan lecek kadar
uzun yaamyordu.)
Biroklar bunun geici bir zafer olduunu ve Kara Vebann
tanmadmz bir akrabasnn bir kede sinsice bekledii
korkusuyla yayor. Salgnlarn tekrar artmayacann
garantisini vermek mmkn deil elbette ancak doktorlarla
mikroplar arasndaki silahlanma savanda doktorlarn daha
hzl ilerlediini sylemek mmkn. Yeni bulac hastalklar
sklkla patojenlerin mutasyona uramas sonucu ortaya
kyor. Bu mutasyonlar sayesinde hayvanlardan insanlara
geen patojenlerin ayn ekilde insanlarn baklk sistemini
kertiyor ya da antibiyotik benzeri ilalara kar diren
gelitirmesine sebep oluyor. nsann evre zerindeki etkileri
yznden bugn bu tip mutasyonlar byk ihtimalle daha sk
meydana geldii gibi gemie kyasla daha da hzl yaylyor.19
Yine de tbba kar yarta patojenler ansa bel balamak
zorundalar.
Buna karlk doktorlarnsa anstan daha salam dayanaklar
var. Bilim tesadflere ok ey borlu olsa da doktorlar yeni bir
ila kefetme umuduyla test tplerine rasgele kimyasallar
koymuyorlar. Daha etkin ila ve tedavi gelitirmek yolunda her
geen yl daha ok ve daha nitelikli bilgilerle donanyorlar.

Sonu olarak 2050de daha direnli mikroplarla


karlaacamza phe yok, buna karn tp bilimi de tm bu
hastalklarla bugne kyasla phesiz ok daha etkin
savaabilecektir.20
2015te doktorlar Teixobactin adnda, henz bakterilerin
diren gelitirmedii yepyeni bir antibiyotik tipinin
bulunduunu aklad. Baz biliminsanlar Teixobactinin ok
direnli bakterilere kar ezber bozan nitelikte olduunu
dnyor.21 Biliminsanlar bilinen tedavi yntemlerinden
farkl ileyii olan yeni metotlar zerinde alarak ila
teknolojisinde devrim yaratacak yeni bululara imza atyor.
Baz aratrma laboratuvarlar, damarlarmzda dolaarak
hastalklar tehis edip patojenleri ve kanserli hcreleri yok
edecek nanorobotlara ev sahiplii yapmaya oktan balad
bile.22 Mikroorganizmalar organik dmanlaryla savalarnda
4 milyar yllk bir deneyime sahip olsalar da, biyonik avclara
kar kelimenin tam anlamyla deneyimsiz olduklarndan etkin
savunma gelitirmekte zorlanacaklardr.
Yeni bir Ebola salgnnn patlak vermeyeceinden ya da
bilinmeyen bir grip trnn dnyay kasp kavurarak
milyonlar yok etmeyeceinden emin olamasak da, artk
bylesine bir durumu engellenemez doal bir felaket olarak
grmeyeceimiz aikar. Aksine byle bir trajedi yaarsak bunu
insan elinden kma, kabul edilemez bir baarszlk olarak

grp sorumlularn cezalandrlmasn isteyeceiz. 2014


yaznn sonunda, kresel salk mercilerinin Ebola karsnda
yetersiz kalnd dncesinin yaygn kabul grd birka
hafta boyunca, alelacele soruturma komiteleri kurulmutu. 18
Ekim 2014 tarihinde yaymlanan ilk rapor, Dnya Salk
rgtn salgna kar harekete gemekte yetersiz kalmakla
eletirmi ve Afrika ayandaki yolsuzluk ve yetersizlikleri
ortaya karp salgndan WHO'yu sorumlu tutmutu. Eletiriler
giderek artm, yeterince hzl ve etkin davranmamakla
sulanan uluslararas camia bir btn olarak hedef hline
gelmiti. Bu tip eletirilen insan trnn salgnlar
engelleyebilecek bilgi ve yetkinlikte olduunu ve eer bir salgn
kontrolden karsa bunun ilahi bir gcn hiddetinden ok
insan evladnn beceriksizliinden kaynaklandn varsayar.
Benzer ekilde doktorlarn AIDSin ileyi mekanizmasn
anlamasnn zerinden yllar gemiken bile Sahraalt Afrikada
milyonlarca insann hl bu hastalktan lmesi, hakl olarak
kt talihten ok insanlarn aptallna ve umarszlna
yorulur.
Sonuta AIDS ve Ebola gibi doal felaketlerle mcadelede
ibre insanln lehine dnyor. Peki ya insan doasndan
kaynaklanan tehlikeler bu durumda ne olacak? Bakteri ve
virsleri yenmemizi salayan biyoteknoloji, ayn zamanda
bizzat insanlarn kendisini ei benzeri grlmemi bir tehdide

dntryor. Doktorlarn hzla tehis koyup yeni hastalklara


tedavi nermesini salayan aralar, ordularn ve terristlerin
daha korkun, kyamet alameti gibi hastalklar yaratmasna da
imkan salyor, yle ki insan trn gelecekte tehlikeye atacak
byk salgnlarn, acmasz bir ideolojinin takipisi insanlarn
bizzat kendi elinden kmas iten bile deil. nsanevladnn
doal salgnlar karsnda aresiz kald a, muhtemelen sona
erdi. Ne var ki o gnleri mumla arayabiliriz.

Orman Kanununu inemek


nc iyi habere gelince, savalarn da sonu yakn. Tarih
boyunca insanlar savalarn varln hep kanksad, oysa bar
sadece geici ve krlgan bir durumdu. Uluslararas ilikiler iki
devlet bar hlinde olsa dahi, savan her daim bir seenek
olarak kenarda durduu Orman Kanunuyla iliyordu. 1913te
Fransayla Almanya resmi olarak savata olmasalar da herkes
1914te birbirlerinin boazna satlabileceklerini biliyordu.
Siyasetiler, generaller, burjuvazi ve vatandalar, gelecee
ynelik planlarnda bir sava ihtimaline her zaman ak kap
brakrlard. Ta Devrinden Sanayi Devrimine, Kuzey
Kutbundan Sahra lne dnyadaki herkes, komularnn her
an saldrabileceini, ordularn yenebileceini ve insanlarn
ldrp topraklarn igal edebileceini bilirdi.

Orman Kanunu tamamen ortadan kalkm olmasa da 20.


yzyln ikinci yarsnda nihayet geerliliini yitirdi. Birok
blgede savalar hi olmad kadar seyrekleti. Kadim tarm
toplumlarnda tm lmlerin yaklak yzde 15i insanlar
arasndaki iddetten kaynaklanrken, 20. yzylda lmlerin
sadece yzde 5inin, 21. yzyldaysa kresel aptaki lmlerin
sadece yzde linin nedeni iddetti.23 2012de tm dnyada
len 56 milyon insandan yalnzca 620 bini (120 bin kadar
savalarda, 500 biniyse bireysel sularla) iddet yznden
hayatn kaybetti. Bunun yannda 800 bin kii intihar ederken
1,5 milyonu da eker hastalndan yitirdi yaamn.24 Grnen
o ki artk eker, baruttan daha tehlikeli.
Daha da nemlisi, insanevladnn giderek daha da byk bir
ounluu artk savalar tasavvur bile edemiyor. Tarihte ilk
defa hkmetler, irketler ve bireyler yakn geleceklerini
planlarken sava olas bir durum olarak deerlendirmiyor
Nkleer silahlarn, savalar spergler arasndaki lgn bir
toplu intihar giriimine dntrme ihtimali, dnyadaki en
gl milletleri sorunlarn zm adna farkl barl
seenekler bulmaya ynlendiriyor. Bununla beraber
hammaddeye dayal kresel ekonomi modeli de bilgi
ekonomisine dnyor, nceden altn madenleri, buday
tarlalar ve petrol kuyular gibi maddi malvarlklar temel
zenginlik kaynaklaryken, bugn en byk zenginlik kayna

bilgi hline geldi. Savala petrol kuyular ele geirebilirsiniz,


ama bilgiyi bu yolla elde edemezsiniz. Bilgi en nemli iktisadi
kaynak hline geldike savalarn krll da azald; ve
savalar; hl eski usul hammadde ekonomileriyle yryen
Ortadou ve Orta Afrika gibi belirli blgelerle snrlanmaya
balad.
1998de Ruandann, komu Kongodaki koltan madenlerini
ele geirip yamalamas bir anlam ifade ediyordu; cep telefonu
ve laptoplarn retiminde kullanld iin yksek talep gren
koltann, dnyadaki rezervlerinin yzde 80inin kontrol
Kongonun elindeydi. Yamalad kokandan ylda 240 milyon
dolar kazanan yoksul Ruanda asndan bu ok ciddi bir
parayd.25 Buna karlk, inin Californiaya saldrp Silikon
Vadisini ele geirmesinin hibir manas yok; inliler sava
meydannda stn gelseler de Silikon Vadisinde yamalayacak
silisyum madenleri bulamayacaklar. Bunun yerine, Apple ve
Microsoft gibi ileri teknoloji devlerinin programlarn satn
alan inliler, ayn irketlerin rnlerinin imalatndan
milyarlarca dolar kazanyorlar. Kongo koltann yamalayan
Ruandann btn bir senede kazandn barl ticaretle tek
bir gnde elde etmeyi baaryorlar.
Sonu olarak bar kelimesi yeni anlamlar kazand. Gemi
nesiller bar savan geici yokluu olarak deerlendiriyordu.
Bizse bugn bara savan mantkszl olarak bakyoruz.

1913te Fransayla Almanyann bar hlinde olduunu


sylemek, Fransa ve Almanya halihazrda savata deil ancak
gelecek yl ne gsterir bilinmez, demekti. Bugn ayn eyi
sylediimizde, iki lke arasnda herhangi bir durumda
ngrlebilir bir savan kmasnn artk hayal bile
edilemeyeceini kastetmi oluruz. Bylesine bir bar anlay
sadece Fransa ve Almanya iin deil, (hepsi olmasa da) birok
lke arasnda geerli, nmzdeki yl Almanyayla Polonya,
Endonezyayla Filipinler ya da Brezilyayla Uruguay arasnda
sava kabilme ihtimali yok denecek kadar az.
Bu Yeni Bar sadece bir hippi hayali deil. Gce tapan
hkmetler ve agzl irketler de buna inanyor. Mercedes
Dou Avrupadaki sat stratejilerini olutururken
Almanyann Polonyay igal etmesinden daha ciddi
ihtimallere odaklanyor. Filipinlerden ucuz igc salayan bir
irket, Endonezyann gelecek yl Filipinleri igal etmesinden
endie duymuyor. Brezilya hkmeti bir sonraki yln btesini
tartrken, Brezilya savunma bakannn yerinden frlayp
yumruunu masaya vurarak, Bir dakika! Ya Uruguay igal
etmek istersek? Bu konuyu hi dikkate almadk. Bu igal iin 5
milyar dolar ayrmalyz, demiyor. Savunma bakanlarnn
benzer szler sarf ettii lkeler yok deil ancak bunlar Yeni
Barn henz kklenemedii blgeler. Ben de bunlardan

birinde yaadm iin durumu gayet iyi biliyorum. Ne var ki


bunlar istisna.
Yeni Barn sonsuza dek sreceini sylemek mmkn
deil elbette. Bar mmkn klan nkleer silahlar misali,
gelecekteki teknolojiler de yeni savalara zemin hazrlayabilir,
zellikle siber savalar kk lkeler ve devlet d aktrlere
sperglerle mcadele edebilme imkan salayarak dnyadaki
istikrar bozabilir. 2003te ABD Iraka girdiinde Badat ve
Musul tahrip olurken, Los Angeles ya da Chicagoya tek bir
bomba bile dmedi. Kuzey Kore ya da ran gibi lkeler
gelecekte Californiadaki enerji hatlarn kesmek, Teksastaki
rafinerileri patlatmak ya da Michigandaki trenleri arptrmak
iin yazlm bombalar kullanabilirler. (Yazlm bombalar
bar zamannda yerletirilen ve uzaktan kontrol edilebilen
zararl bilgisayar programlardr. ABD ve birok lkede altyap
tesislerini kontrol eden alara yerletirilmi bylesi kodlar
olmas kuvvetle muhtemeldir.)
Dier yandan yetenei niyetle kartrmamak lazm. Siber
savalar yeni ykm yntemleri sunar ama bu onlar kullanmak
yolunda yeterince tevik edici deildir. Getiimiz yetmi ylda
insanlk sadece Orman Kanununun deil, ehov Kanununun
da yklabileceini kantlad. Anton ehovun mehur
szndeki gibi ilk sahnede grnen silahn nc sahnede
patlamas kanlmazdr Tarih boyunca kral ve imparatorlar

yeni bir silah edindiklerinde, er ya da ge eytana uyar ve o


silah kullanrlard. Ne var ki 1945ten bu yana, insanlk bu
drtye kar gelmeyi rendi. Souk Sava dneminde
sahneye kan pek ok silah patlamad. Artk atlmam
bombalar; frlatlmam fzelerle dolu bir dnyada yaamaya
altk; hem Ormann hem de ehovun Kanununu inemekte
ustalatk. Bir gn bu kanunlar yeniden hkm srerse bu
kaderimizde yazd iin deil kendi hatalarmz yznden
olacak.

Grsel 4: Moskova'da geit treninde nkleer fzeler. Hep grnen ama asla
atelenmeyen silahlar.

Peki ya sz konusu olan terrizmse? Merkezi hkmetler ve


gl devletler kendilerini kontrol edebilmeyi renmi gibi
grnseler de, terristler ykc yeni silahlar kullanrken
gzlerini bile krpmayabilirler. phesiz bu ihtimal endie
vericidir. Ne var ki terr, gce gerekten sahip olmayanlarn

benimsedii bir zayflk stratejisidir. Terr ciddi maddi zarar


vermektense korku salarak iler. Terristlerin ou zaman bir
orduyu yenecek, bir lkeyi igal edecek ya da ehirleri ortadan
kaldracak gleri yoktur. 2010da tm dnyada obezite ve
obeziteye bal hastalklar toplamda 3 milyon insann lmne
neden olurken, terr birou gelimekte olan lkelerdeki 7697
kiinin canna ml olmutur.26 Sradan bir ABD vatanda ya
da Avrupal iin Coca-Cola, El-Kaideden ok daha ciddi bir
tehdit.
Bu durumda terristler dnyann her kesinde manetleri
kaplayp siyasi dzeni nasl deitirebiliyorlar? Elbette
dmanlarn kkrtp ar tepki vermelerine neden olarak.
Terr znde bir gsteridir. Terristler korkutucu bir iddet
gsterisi dzenleyip hayal gcmz ele geirerek ortaa
misali bir kemekee dtmze inandrrlar bizi. Akabinde
devletler bu terr tiyatrosuna bir gvenlik gsterisiyle tepki
verme zorunluluu duyar ve yabanc bir lkeyi igal etmek ya
da tm bir halka zulmetmek gibi muazzam g gsterileri
dzenler. Bu ar tepki, ou zaman bizim gvenliimizi
terristlerden daha fazla tehlikeye atar.
Terr byk bir zcaciye dkkann datmaya niyetli bir
sinee benzer. Sinek gszdr, tek bana bir fincan bile
hareket ettiremez. Bu yzden kendine bir boa bulur, kulana
girer ve vzldamaya balar. Boa korku ve fkeyle ldrp

dkkan altst eder. Getiimiz on ylda Ortadounun bana


gelen de bundan ibaret. Radikal slamclarn Saddam Hseyini
alt etmesi mmkn deildi. 11 Eyll saldrlaryla kkrttklar
ABD, onlarn yerine Ortadou dkkann yerle bir etti. imdi
de enkazn iinden yeeriyorlar. Bizi ortaa gnlerine
srkleyip Orman Kanununu geri getirmek isteyen terristler
aslnda bunu gerekletiremeyecek kadar zayflar. Bizi
kkrtsalar da nihayetinde her ey bizim tepkilerimizde
bitiyor. Orman Kanunu yeniden yrrle girerse bunun
sulusu terristler olmayacak.
Ktlk, salgn ve savalar muhtemelen gelecek yllarda da
milyonlarn canna ml olmaya devam edecek. Ama tm
bunlar, aciz insanln kontrolnn dnda, engellenemez
trajediler olmaktan kp artk alabilir engeller hline geldi.
Yoksullukla mcadele eden yz milyonlarca insann; stmaya,
AIDSe ve vereme yenik den milyonlarn; ya da Suriye,
Kongo veya Afganistanda ate emberlerinde skm
milyonlarn aclarnn hafife alnmas gerektii anlamna
gelmez bu. Anlatlmak istenen; ktlk, salgn ve savalarn
yeryznden silindii ve artk bu konularda rahat
olabileceimiz de deil. Tam aksine. Tarih boyunca insanlar bu
sorunlarn zlemeyeceini dndklerinden son vermeye
almadlar bile. Mucizeler gndermesi iin tanrya yakardlar
ama ktlk, salgn ve savalarn kkn kazmak iin ciddi bir

giriimde bulunmadlar. 2016 dnyasnn tpk 1916daki gibi


alk, hastalk ve iddetle dolu olduunu iddia edenler, eski
asrlarn bozguncu dncelerini ebediletiriyorlar yalnzca. Bu
gr, insanlarn 20. yzylda sarf ettii tm abalarn bouna
olduunu, tbbi aratrmalarn, ekonomik dzenlemelerin ve
bar giriimlerinin beyhude olduunu ima ediyor. Durum
byleyse neden zaman ve kaynaklarmz daha fazla tbbi
aratrmaya, ekonomik yatrmlara ya da bar giriimlerine
harcyoruz?
Gemiteki baarlarmz kabul etmek, ileriye dnk
hamlelerde bize cesaret vererek gelecee ynelik umudumuzu
besliyor ve sorumluluk hissimizi kamlyor. 20. yzyldaki
gelimelere ramen insanlar ktlk, salgn ve savalarla ac
ekmeye devam ediyorsa bunun suunu tanrya ya da doaya
atamayz. Durumu iyiletirmek ve ac dolu olaylar daha da
azaltmak bizim elimizde.
Baarlarmzn azametini takdir ederken bir dier noktay
gzden karmamalyz: Tarih boluk kabul etmez. Ktlk,
salgn ve savalar azalyorsa, insanln bunlarn yerini alacak
baka gndemleri olacaktr. Bunlarn ne olacan ok iyi
dnmemiz gerekiyor. Aksi takdirde eski sava
meydanlarnda muzaffer olurken yeni cephelerde hazrlksz
yakalanabiliriz. Peki 21. yzylda insanln gndeminde ktlk,
salgn ve savalarn yerini hangi meseleler alacak?

En nemli mesele, insan trn ve gezegeni bir btn


olarak kendi gcmzden korumak olacaktr. Bize bol gda,
ila, enerji ve hammadde salayan olaanst ekonomik
bymemiz sayesinde ktlk, salgn ve savalar dize getirmeyi
baardk. Ne yazk ki bu byme, gezegenin ekolojik dengesini
birok adan altst ediyor ve biz bu skntlar daha yeni yeni
incelemeye balyoruz. Tehlikeyi kabul etmekte ge kalan
insanevlad bu konuda pek ilerleme kaydedemedi. evre
kirlilii, kresel snma ve iklim deiiklii tartmalarna
ramen ou lke, durumu dzeltmek iin henz ekonomik ya
da siyasi fedakarlklarda bulunmad. Ekonomik byme ve
ekolojik denge arasnda seim yapmak gerektiinde siyasetiler
yneticiler ve semenler her zaman bymeyi tercih ediyor, 21.
yzylda felaketleri nlemek istiyorsak daha ok aba
gstermeliyiz.
Bundan sonra insanlk neyle uraacak? Ktl, salgnlar ve
savalar engellediimiz iin birazck tatmin olup hlimize
krederek ekolojik dengeyi korumaya da alacak myz?
phesiz en mantkl ihtimal bu olsa da, insan tr byk
ihtimalle bu yolu izlemeyecek. nsanlar nadiren ellerindekiyle
yetinmeyi biliyor nsan akl hemen hemen her zaman kanaat
etmek yerine daha fazlasn arzuluyor. nsanlar hep daha
iyinin, daha fazlann ve daha lezzetlinin peindeler. nsan tr
muazzam glere sahip artk; iyi de ktlk, salgn ve sava

ihtimallerini geride braktmz zaman ne yapacaz?


Biliminsanlar, yatrmclar, bankaclar ve siyasetiler neyle
oyalanacaklar? Oturup iir mi yazacaklar?
Baar, hrs ve agzll beraberinde getirir; yeni
baarlarmz bizi daha cretkar hedefler koymaya
ynlendiriyor. Ei benzeri grlmemi refah ve salk
seviyeleriyle uyum iinde yaamay garantilediimize gre,
insanln yeni hedefi lmszlk, mutluluk ve tanrsallk
olacak gibi duruyor. Alk, hastalk ve iddetten kaynaklanan
lmleri azalttmza gre artk yalanmann, hatta bizatihi
lmn stesinden gelmeye alabiliriz. nsanlar kk
drc sefaletten kurtardmza gre artk onlar mutlu
etmeyi amalayabiliriz. nsanl hayatta kalma mcadelesinde
yukarlara tadk. imdi artk insanlar tanr mertebesine
ykseltmek iin alp Homo sapiens\ Homo deusa[1]
dntrebiliriz.

lmn Son Gnleri


21. yzylda lmszlk konusunda muhtemelen ciddi
admlar atlacak. Yalanmaya ve lme kar mcadele; ktlk
ve hastalklara kar geleneksellemi savan devam
niteliinde srerken, gnmzn stn deerini, insan
yaamnn deerini ortaya koyacak. Etrafmzdaki her ey bize
insan yaamnn evrendeki en kymetli ey olduunu

hatrlatyor. Okullarda retmenler, meclislerde siyasetiler


mahkemelerde avukatlar sahnelerde oyuncular srekli ayn
eyi tekrarlyor. II. Dnya Savaandan sonra Birlemi Milletler
tarafndan kabul edilen ve muhtemelen evrensel bir anayasaya
en yakn metin kabul edilebilecek nsan Haklar Evrensel
Beyannamesi, koulsuz yaama hakknn insanln en temel
deeri olduunu belirtiyor. Bu hakk dpedz ihlal eden ve bir
insanlk suu olan lme kar topyekn savamamz
gerekiyor.
Tarih boyunca dinler ve ideolojiler yaamn kendisine deer
atfetmediler. Onun yerine varolutan stn ve onun tesinde
olduunu iddia ettikleri eyleri ycelttiler. Hatta bazlar
alenen lm meleklerine dknd. Hristiyanlk, slamiyet ve
Hinduizm varoluumuzun anlamnn ahiret hayatndaki
yazgmza dayand grnde srar ederek, lm yaamn
olumlu ve hayati bir paras olarak grdler. nsanlar tanr
istedii iin lrd ve lm de anlamlarla dolu, doast,
kutsal bir deneyim olarak kabul edilirdi. Kii son nefesini
vermek zereyken rahipler, hahamlar ya da amanlar
arlmal, yaamn terazisi dengelenmeli, kiinin evrendeki
gerek rol benimsenmeliydi, lmn olmad bir dnyada
Hristiyanlk, slamiyet ya da Hinduizmi bir dnn; cennet,
cehennem ve reenkarnasyonun da olmad bir dnyada...

Modern bilim ve kltrse lm bambaka alardan


deerlendirir. lm doast bir gizem olarak dnlmedii
gibi hayatn anlamnn kayna olarak da grlmez. Modern
insan lme daha ziyade zlebilecek ve zmemiz gereken
teknik bir sorun olarak bakar.
Peki insanlar tam olarak nasl lrler? Ortaa masallar
lm elinde kocaman trpan, kukuletal, kara cbbeli bir
figr olarak betimler. Ona buna endielenerek, oraya buraya
kouturarak hayatn geiren birinin karsnda aniden beliren
Azrail, kemikli eliyle omzuna dokunarak, Gel, der. Ltfen!
Bir yl, bir ay, bir gn daha bekle, ne olur? diye yalvarsanz da
kukuletasnn altndan fsldayan lm, Hayr! MD
geleceksin! der ve lrz.
Gerek hayattaysa insanlar kara bir figr omuzlarna
dokunduu, tanr istedii ya da lmllk byk kozmik
plann bir paras olduu iin lmezler, her zaman teknik bir
aksaklk yznden lrler. Kalpleri kan pompalamay brakr.
Ana damarlar ya tabakalaryla tkanr. Kanserli hcreler
karacierlerine yaylr. Akcierlerinde mikroplar oalr. Peki
ya bu teknik aksaklklarn sorumlusu ne? Baka teknik
aksaklklar. Kalp, kalp kaslarna yeterli oksijen gitmedii iin
kan pompalayamaz. Kanserli hcreler, rasgele genetik bir
mutasyon talimatlarn yeniden yazd iin yaylr. Mikroplar

biri metroda haprd iin akcierlere yerleir. Hibiri


doast olaylar deil, hepsi teknik aksaklklardr.

Grsel 5: lm, ortaa sanatnda lm Melei olarak temsil ediliyor

Her teknik sorunun yine teknik bir zm vardr, lmn


stesinden gelebilmek iin sann yeniden dirilmesini
beklemek durumunda deiliz. Birka alkan biliminsan
baarabilir bunu, lm geleneksel olarak rahiplerin ve
teologlarn uzmanlk alanyd ama artk onlarn yerini
mhendisler ald. Kanserli hcreleri kemoterapi ve
nanorobotlarla yok edebiliyoruz. Antibiyotiklerle
akcierlerdeki mikroplarn kkn kazyabiliyoruz. Kalp kan
pompalamay braktnda ilalar ve elektrookla yeniden
altrlabiliyor, o da olmad yeni bir kalp nakledebiliyoruz.
Karlatmz her teknik aksaklk iin elimizde halihazrda bir
zm yok, doru. Ne ki tam da bu yzden kanser ve hastalk

aratrmalaryla genetik ve nanoteknoloji almalarna bu


kadar ok zaman ve kaynak ayrarak yatrm yapyoruz.
Bilimsel aratrmalarla ilgisi olmayan insanlar bile lmn
teknik bir aksaklk olduunu dnmeye balad. Doktoruna
giden bir kadn, Neyim var doktor? diye sorduunda, Grip
olmusunuz, ya da Veremsiniz, veya Kansersiniz, gibi
cevaplar bekliyor. Doktor hibir zaman, lmnz gelmi,
gibi bir cevap vermiyor. Artk hepimiz grip, verem ya da
kanserin bir gn zlebilecek teknik aksaklklar olduunun
bilincindeyiz.
nsanlarn frtna, kaza ya da savalarda hayatlarn
kaybetmeleri durumunu bile engellenebilecek bir teknik hata
olarak grme eilimindeyiz. Hkmet daha iyi bir siyaset
izleseydi, belediye iini daha iyi yapsayd, komutan daha iyi
kararlar alsayd lm engellenebilirdi diye dnyoruz, lm
dava ve soruturmalarn kendiliinden bir nedeni hline geldi
neredeyse: Nasl lm olabilirler? Birileri mutlaka bir
yerlerde hata yapm olmal.
Biliminsanlar, doktor ve dnrlerin byk bir ksm hl
uuk lmszlk ryalarna mesafeli durduklarn ve baz
belirli sorunlar zmeye altklarn sylyorlar. Ancak
yallk ve lm belirli sorunlarn sonucu olduuna gre,
biliminsanlar ve doktorlarn aratrmalarn brakp, Tamam,
bu kadar yeterli, diyebilecei bir nokta da olamaz: Buraya

kadar geldik, artk yeter. Verem ve kanseri yendik ama


Alzheimer iin almayacaz. nsanlar bu nedenle lebilir.
nsan Haklar Evrensel Beyannamesi, Doksan yana kadar
yaama hakk vardr, demiyor. Her insann yaama hakk
vardr, diyor. Bu kadar. Bu hakkn son kullanma tarihi yoktur.
Biliminsanlar ve dnrler arasnda saylar giderek artan
bir grupsa bu gnlerde artk daha ak konuarak, modern
bilimin nc gelimelerinin lm yeneceinden ve insanlara
sonsuz genlik bahedeceinden bahsediyor, nemli rnekler
arasnda geriatrist Aubrey de Grey ve farkl alanlarda
uzmanlam bir mucit olan Ray Kurzweil (1999 ABD Ulusal
Teknoloji ve novasyon Nian sahibi) de bulunuyor. 2012de
Kurzweil, Googleda mhendislik ynetimine atand ve Google
bir yl sonra lm zmeyi hedefleyen Calico isimli kk
bir irket kurdu.27 Google yakn zamanda bir baka
lmszlk savunucusu Bili Marisi de Google Ventures
yatrm fonlarn ynetmek zere grevlendirdi. Ocak 2015
tarihli rportajda, Bana 500 yana kadar yaamak mmkn
mdr diye sorarsanz, cevabm evettir, diyen Maris, bu cesur
szlerini elbette ok miktarda nakitle de destekliyor. Google
Ventures 2 milyarlk portfynn yzde 36sn, aralarnda
hayat uzatma projelerinin de olduu aratrmalar yrten
irketlerine aktaryor, lme kar mcadeleyi Amerikan
futboluna benzeterek, Birka say almaya deil, ma

kazanmaya alyoruz, diye aklayan Morris, neden diye


sorulduundaysa, nk yaamak lmekten ok daha gzel,
cevabn veriyor.28
Silikon Vadisinin etkili dier giriimcileri de benzer
hayalleri paylayor. PayPalin kurucularndan Peter Thiel,
yakn zamanda sonsuza kadar yaamay planladn itiraf etti.
Bence lmle yzlemenin yolu vardr, diye aklayan
Thiel, Kabullenebilirsiniz, inkar edebilirsiniz ya da
savaabilirsiniz. Toplumumuzun arlkl olarak kabullenen ya
da inkar edenlerden olutuunu dnyorum, ben savamay
tercih ediyorum. ou insan genlik hayalleri diyerek bu tip
beyanlar grmezden gelebilir. Ne var ki kiisel serveti 2,2
milyar dolara yaklaan Thiel, Silikon Vadisindeki en baarl ve
etkin giriimciler arasndadr.29 Duvarlara cokuyla kaznan
yazlar artk deiiyor: Eitlik mazide kald, bugnn modas
lmszlk.
Genetik mhendislii, rejeneratif (onarc) ilalar ve
nanoteknoloji gibi alanlarda byk bir hzla ilerleyen
gelimeler daha da iyimser kehanetler douruyor. Kimi
uzmanlar 2200, kimileriyse 2100 ylnda insanlarn lm
yeneceine inanyor. Kurzweil ve Aubrey de Greyse ok daha
hevesli grnyorlar. 2050de salkl bir bedene ve salam bir
banka hesabna sahip herkesin, her on ylda bir kefeni yrtarak
lmszlk ansn yakalayabileceini dnyorlar. Kurzweil

ve Aubrey de Greye gre, her on ylda bir sadece


hastalklarmz tedavi etmek iin deil, ayn zamanda len
dokularmz yenileyip el, gz ve beyinlerimizi biraz daha
iyiletirerek bizi batan yaratacak tedaviler iin gidebileceimiz
klinikler olacak. Bir sonraki tedavinizin vakti gelmeden
doktorlar fazlasyla yeni ila, srm ve aygt gelitirmi olacak.
Kurzweil ve Aubrey de Grey haklysa, oktan aramzda
yaamaya balam bir lmsze sokakta yrrken bile
rastlamanz olas; en azndan New Yorkta Wall Street ya da 5.
Caddede yrye ktysanz.
Daha doru ifade etmek gerekirse, lmsz olmayacaz
ama ecelimizle de lmeyeceiz. Tanrnn aksine, gelecekteki
sperinsanlar sava ya da kazalarda yine hayatlarn
kaybedebilecekler ve onlar ller diyarndan geri getirmenin
bir yolu da olmayacak. Ne var ki bizim gibi lmllerin aksine,
onlarn yaamlarnn vadesi dolmayacak. Bir bombayla
paralanmadklar ya da bir kamyonun altnda kalmadklar
srece sonsuza dek yaayabilecekler. Bu durum muhtemelen
onlar tarihin en gergin insanlar hline getirecektir. Biz
lmller, hayatlarmzn bir gn sona ereceini bilerek
alyoruz gnlk riskleri. Himalayalara trmanyor denize
giriyor bir caddeyi gemek ya da darda yemek yemek gibi bir
sr tehlikeli faaliyette bulunuyoruz. Halbuki ebediyete dek

yaayabileceinize inandnzda, byle bir sonsuzluu riske


atmak iin deli olmanz gerekir.
Belki de ortalama yaam sresini iki katna karmak gibi
daha mtevaz hedeflerle balamalyz. 20. yzylda ortalama
yaam sresini neredeyse ikiye katlayarak krktan yetmie
ykselttik; demek ki 21. yzylda bir kez daha katlayarak yz
elliye karabiliriz, lmszle imdilik eriemesek de insan
toplumu iin devrimsel nitelikte bir deiim olacaktr bu.
Balangta aile yaps, evlilikler ocuk ve ebeveyn ilikileri
deiecektir. Bugn insanlar hl lm ayrana dek evli
kalmay umarak ve ocuk yapp yetitirmek zerine kuruyorlar
yaamlarn. Yz elli yllk mr olan birini hayal edin. Krkl
yalarnda evlense bile yaayacak yz on yl daha olacak. Bir
evliliin yz on yl srmesini beklemek sizce de gereki mi?
Kat Katolikler bile duraksayacaktr bu konuda. Gnmzde
giderek ykselen, birden ok evlillik gerekletirme eilimi
daha da hz kazanacak gibi grnyor. Krklarnda iki ocuk
sahibi olmu bir kadn, yz yirmi yanda ocuklarn nasl
byttn sadece hayal meyal anmsayabilecek. Bu artlar
altnda nasl bir ocuk ebeveyn ilikisi gelitirilebileceini
ngrmek gerekten ok zor.
Bir de profesyonel kariyerleri ele alalm. Bugn
yirmilerimizde rendiimiz bir meslek dalnda hayatmz
boyunca alacamz varsayarz. lerleyen yalarda da

renmeye devam ederiz ama genel olarak yaam, eitim


dnemini takip eden alma dnemleriyle ayrrz. Yz elli
yana merdiven dayayabileceiniz, hem de her gn yeni
teknolojilerle sarslan bir dnyada bu ayrm anlamsz olacaktr.
nsanlar ok daha uzun kariyerlere sahip olurken,
doksanlarnda bile kendilerini yenilemek ve gelitirmek
zorunda kalacaklar.
te yandan altm be yanda emekli olamayacaklarna
gre, yeni fikirleri ve heyecanlar olan yeni nesillere de yer
alamayacak. Fiziki Max Planckin mehur szndeki gibi,
bilim cenazeden cenazeye ilerler. Deien her nesille beraber
yeni teorilerin eskilerin kkn kazyabileceini ifade eden bu
sz, sadece bilim iin geerli deil. yerinizi dnn;
akademisyen, gazeteci, a ya da futbolcu olmanz fark etmez.
Fikirleri fi tarihinden kalm yz yirmi yandaki patronunuz
hakknda, hele de epey bir sre daha koltuunu koruyacan
bildiinizde, neler dnrdnz?
Siyasi alandaysa daha netameli sonular olacaktr bu
durumun. Putinin olduu yere doksan yl daha kazk akacak
olmasna ne buyurulur? Yeniden deerlendirince, insanlar yz
ellili yalarna dein yaasalard eer Stalin bugn yz otuz
sekiz yanda hl sapasalam Moskovay ynetiyor olurdu.
Mao yz yirmi yanda orta yal bir adamken, Prenses
Elizabeth taht yz yirmi bir yandaki VI. Georgetan

devralabilmek iin eli kolu bal bekliyor olurdu. Olu


Charlessa srasn 2076 ylna kadar bekleyecekti.
Gerek dnyaya dnelim. Kurzweil ve Aubrey de Greyin
kehanetlerinin 2050 ya da 2100de gerekleebilecei iddias
hl olduka phe gtrr. Bana soracak olursanz, sonsuz
genlik umudu iin 21. yzyl hl ok erken ve bunu
nemseyen herkesin ciddi bir hayal krklna urayacan
dnyorum, leceini bilerek yaamak bal bana zorken,
lmszle inanp lmle baa kmak ok daha zorlu olacak.
Getiimiz yzylda ortalama yaam sresi ikiye katlansa da,
gelecek yzylda da bunu ikiye katlayabileceimiz fikri esasen
pek de salam bir temele dayanmyor. 1900de ortalama yaam
sresi krk yldan fazla deildi; nk pek ok insan yetersiz
beslenme, enfeksiyonlar ve savalar nedeniyle lyordu. Ne var
ki ktlk, salgn ve savalardan sa kurtulanlar, Homo sapiensin
doal mrn yaayarak rahatlkla yetmi ya da seksenlerine
kadar srdryorlard yaamlarn. Genel kannn aksine,
yetmilerini grenler getiimiz yzyllarda da nadir rastlanan
ucubeler gibi karlanmyordu. Galileo Galilei yetmi, Isaac
Nevvtonsa seksen drt yana kadar yaad; Michelangeloysa
antibiyotik, a ya da organ nakillerinin yardm olmadan
seksen sekizine kadar sapasalam ayaktayd. Hatta ormandaki
empanzeler bile bazen altmlarna kadar yaayabilirler.30

Aslna baklrsa, modern tp doal mrmz bir yl bile


uzatmad. Onun baars bizi erken lmden kurtarp kalan
yllarmz da doya doya yaamamz salamakt. Eer kanseri,
diyabeti ya da belli bal dier hastalklar yenebilirsek, bu
sadece herkesin doksanlarna kadar yaayabilecei anlamna
gelecek ama brakn be yz, yz elli yana ulamamz bile
salamayacaktr. Bunun iin tbbn vcuttaki en temel yaplar
ve sreleri yeniden tasarlamas ve dokularla organlar nasl
yenileyebileceini kefetmesi gerekiyor. 2100 ylna kadar
bunlar baarmamzn olanaysa yok gibi grnyor.
Ne var ki lm yenmeye alrken yaadmz
baarszlklar, yine de bizi hedefe bir adm daha yaklatracak
ve daha byk umutlar dourarak insanlar daha ok
abalamaya tevik edecektir. Googlen Calicosu, Googlen
kurucu ortaklar Sergey Brin ve Larry Pagei lmsz yapmak
iin zamannda yetiemeyecek olsa da hcre biyolojisi, genetik
ilalar ve insan salnda muhtemelen nemli keifler
gerekleecek. Bylece Googleclar'n bir sonraki nesli daha iyi
bir konumdan daha gl saldrabilecekler lme, lmszlk
anlar alan biliminsanlar, kurt var diye baran yalanc oban
gibi grnseler de kurt er ya da ge gelecektir.
Sonuta lmszle yetiemesek de lmle sava
nmzdeki yzyln nc projesi olacak gibi duruyor. nsan
yaamnn kutsallna duyduumuz inanc ve bilimsel dzenin

dinamiklerini gz nne alp kapitalist ekonominin


ihtiyalarn da eklediimizde, lme kar amansz bir savan
nne gememiz pek mmkn grnmyor. nsan yaamnn
kutsallna olan ortak inancmz, lm kabullenmemize asla
izin vermeyecek. nsanlar bir eyler yznden ld srece,
lm yenmeye dnk almalar son bulmayacak.
Bilimsel kurumlar ve kapitalist ekonomi bu mcadeleyi
srdrmekten ziyadesiyle memnun olacak. Birok biliminsan
ve bankac, kendilerine yeni keifler yapma ve daha byk
ikramiyeler alma imkan sunulduu srece ne konuda
altklarn bile umursamaz, lm alt edebilmekten daha
byk bir bilimsel hedef ya da sonsuz genlik vaadinden daha
dikkat ekici bir pazar dnebiliyor musunuz? Krknz
getiyseniz, kapatn bir anlna gzlerinizi ve yirmi be
yandaki bedeninizi dnn. Sadece nasl grndnz
deil, bunun tesinde bedeninizin nasl hissettirdiini dnn.
O hlinize yeniden sahip olabilmek iin ne kadar derdiniz?
phesiz bu frsattan istifade etmek istemeyecek insanlar da
vardr ama ne gerekiyorsa verecek yeteri kadar mterinin
bulunaca sonsuz bir pazar da mutlaka oluacaktr.
Btn bunlarn yannda, pek ok insann iine ilemi olan
lm korkusu, lmle mcadeleye kar konulamaz bir hz
kazandryor. nsanlar lmn kanlmaz olduunu
varsaydklarndan, doal olarak gen yatan itibaren ilerindeki

sonsuza kadar yaama isteini bastrmay ya da yerine baka


hedefler koyarak bunu dizginlemeyi renirler. Sonsuza kadar
yaama arzusuyla lmsz bir senfoni besteleyerek, ya
ebedi zaferler peinde koar ya da ruhlar cennette ebedi
mutluluun keyfini karabilsin diye yaamlarn bile bile feda
ederler. Sanatsal yaratclmz, politik ballklarmz ya da
dindarlmzn byk bir ksm esasen lm korkusuyla
beslenir.
lm korkusu zerinden mthi bir kariyer izen Woody
Ailen, beyaz perdede sonsuza kadar yaamay diliyor musunuz
sorusuna, Evimde yaayabilmeyi tercih ederim, diyerek
cevap verir ve ekler, almalarmla deil, lmeyerek lmsz
olmak istiyorum. Ebedi zaferler, milliyeti anma trenleri ya
da cennet hayalleri, Ailen gibi aslnda lmek istemeyen
insanlar iin olduka zayf alternatiflerdir. nsanlar bir kere
gerekten lmden kaabileceklerine inanrlarsa (iyi ya da kt
sebeplerle) onlarn yaama arzular sanat, ideoloji ve dinlerin
yknden kurtularak ve karsna kan nne katarak bir
gibi byyecektir
Yakc baklar ve upuzun sakallaryla kktenci dindarlarn
insanlktan uzak olduklarn dnyorsanz, bir de
lmszlk iksirine ulaabilecek ihtiyarlam kodamanlar ve
yalanan Hollyvvood yldzlarn dnn. Eer bilim lme
kar mcadelesinde kayda deer admlar atabilirse gerek

sava laboratuvarlardan parlamentolara, mahkemelere ve


sokaklara kayacaktr. Bilimsel abalar baaryla talandnda,
daha byk siyasi kargaalara neden olacaktr. Tarih
sahnesindeki tm atma ve savalar, bizi bekleyen gerek
mcadelenin sadece habercisi olabilirler: Sonsuza kadar gen
kalma mcadelesinin...

Mutluluk Hakk
nsanln gndemindeki ikinci byk proje muhtemelen
mutlulua giden yolu bulmak olacaktr. Tarih boyunca saysz
dnr, kahin ve sradan insan en yce deer olarak hayattan
ziyade mutluluu yceltmitir. Antik Yunan dnr Epikr,
tanrlara tapnmann zaman kayb olduunu, lmden
sonrasnn olmadn ve mutluluun hayatn tek gerek amac
olduunu savunur. Antik dnemde ou insan Epikrcl
reddetmi olsa da onun fikirleri bugn geerli hle gelmitir,
teki dnyaya kar duyulan phe, insanlar sadece
lmszl deil dnyevi mutluluu aramaya da
ynlendirmitir. Sonsuza kadar srecek bir ileyle yaamay
kim ister ki?
Epikre gre mutluluun peine dmek bireysel bir
araytr Modern dnrlerse mutluluu kolektif bir proje
olarak deerlendirirler. Hkmet planlamas, ekonomik
kaynaklar ve bilimsel aratrmalar olmadan bireyler mutluluk

araylarnda pek yol alamayacaklardr. lkeniz bir savala


paralanm, ekonominiz krizde, salk sisteminiz kmse
sefalet ekmeniz kuvvetle muhtemeldir. 18. yzyln sonunda
ngiliz dnr Jeremy Bentham, en yce deerin ounluun
mutluluu olduunu belirterek devletin, piyasann ve bilimsel
camiann varlnn kayda deer tek amacnn kresel
mutluluu artrmak olmas gerektiini savunmutur.
Siyasetiler bar salamal, giriimciler refah artrmal ve
biliminsanlar krallarn, devletin ya da tanrnn an iin deil,
siz ve benim gibiler daha mutlu bir hayat srdrebilsin diye
doay aratrmaldr.
19. ve 20. yzyl boyunca, bir kesim Benthamn grlerine
gereki olmayan bir ballk gsteredursun hkmetler,
irketler ve laboratuvarlar daha net ve acil amalara yneldiler.
lkeler baarlarn vatandalarnn mutluluuyla deil
topraklarnn genilii, nfuslarnn art ve gayrisafi yurtii
haslalarnn (GSYH) artyla lmeye baladlar. Almanya,
Fransa ve Japonya gibi endstrilemi toplumlar devasa eitim,
salk ve sosyal yardm sistemleri kurdular ancak bu sistemler
bireysel refah korumaktan ok uluslarn glendirmeyi
amalyordu.
Ulusa sadakatle hizmet edecek yetenekli ve itaatkar
vatandalar yetitirmek iin okullar kuruldu. On sekizine
ulaan genler yalnzca vatansever olmak iin deil,

komutanlarn emirlerini okuyup bir sonraki gnn sava


taktiklerini dzenleyebilmek iin de okuryazar olmalyd.
Toplarn menzilini hesaplamak ya da dmann ifrelerini
krabilmek iin matematik bilmeleri; telsiz kullanabilmeleri,
tank srebilmeleri ve yaral yoldalarna bakabilmeleri iin
elektrik, mekanik ve tp alanlarna da bir miktar hakim
olmalar gerekliydi. Ordudan ayrldktan sonra da katip,
retmen ve mhendis olarak uluslarna hizmet etmeleri, bol
bol vergi deyip modern ekonomiyi kurmalar bekleniyordu.
Ayn durum salk sistemi iin de geerliydi. 19. yzyln
sonunda Fransa, Almanya ve Japonya gibi lkeler kitlelere
karlksz salk hizmeti sunmaya baladlar. Bebeklerin
alara, ocuklarn dengeli beslenme planlarna eriimini
salayp genlere beden eitimi dersleri verdiler. Mikrop saan
bataklklar kurutup, sivrisineklerin kkn kazdlar ve
merkezi kanalizasyon sistemleri ina ettiler. Amalarysa
insanlar mutlu etmek deil ulusu glendirmekti. lkenin
gl kuvvetli ii ve askerlere ihtiyac vard; salkl kadnlar
daha fazla ii ve asker dourmal, brokratlar evlerinde
pineklemek yerine sabah sekizde iba yapmalyd.
Sosyal yardm sistemleri bile insanlarn ihtiyalarndan ok
uluslarn karlar iin tasarlanmt. Otto von Bismarck 19.
yzyln sonunda Almanyada sosyal gvenlik ve emeklilik
planlarnn ncln yaparken temel hedefi, vatandalarn

esenliini artrmak deil sadakatlerini garantiye almakt. On


sekizinizde lkeniz iin savatnz, krknzda vergilerinizi
dediniz, devletinize gvendiniz ve bylece yetmiinizde de
devletiniz size bakacak.31
1776da ABDnin kurucu nderleri, yaama ve zgrlk
haklarnn yan sra mutluluk peinde koma hakkn da
temel vazgeilemez haktan biri olarak kabul ettiler. Ancak
Amerikan Bamszlk Bildirgesinin mutlu olma hakkn deil,
mutluluk peinde koma hakkn saladnn altn izmek
gerekir. Thomas Jefferson vatandalarn mutluluundan devleti
sorumlu tutmamt. Aksine onun hedefi devletin gcn
snrlamakt. Asl ama, bireylere devlet denetiminden uzak,
zerk bir tercih alan salamakt: Mary yerine Johnla
evlenirsem daha mutlu olurum, San Francisco yerine Salt Lake
Cityde yaayabilirim ya da st samak yerine barmen
olabilirim gibi tercihlerle mutluluun peinde dilediim gibi
koarken yanl tercihler yapsam da devlet buna
karmamaldr.
Ne var ki getiimiz yllarda rzgarn yn deiti ve
Benthamn grleri daha fazla ne kmaya balad, insanlar
bir yzyldan biraz daha uzun sre nce kurulan bu devasa
sistemin, uluslar glendirmek yerine vatandalarn bireysel
refah ve mutluluuna hizmet etmesi gerektiine inanmaya
baladlar. Biz devlete deil, devlet bize hizmet etmek iin var.

Esasen devletin gcn snrlamak iin tasarlanm olan


mutluluk peinde koma hakk, usul usul mutlu olma hakkna
dnt; sanki insanevladnn mutluluk diye doal bir hakk
varm ve bizi honutsuz eden her eyi varlmza dnk bir
saldr ve temel bir insan hakk ihlali sayarak devletin bu
konuda harekete gemesi gerekiyormu gibi.
Kii bana den GSYH 20. yzylda ulusal baarlar
deerlendirmek iin kullanlan en nemli kstas kabul edildi.
Bu adan bakldnda, her vatanda ortalama 56 bin dolarn
zerinde mal ve hizmet reten Singapur, vatandalar sadece
14 bin dolar retebilen Kosta Rikadan daha baarl bir
lkedir. Ancak bugnn dnrleri, siyasetileri, hatta
ekonomistleri bile GSYH kstasn GSYM ile yani gayri safi
yurtii mutlulukla desteklemek, hatta deitirmek istiyorlar.
Sonuta insanlar retmek deil mutlu olmak istiyorlar.
retim, mutluluun maddi temeli olduu iin nemlidir.
Ancak retim ama deil sadece bir aratr. Art arda gelen
anketler Kosta Rikallarn hayat memnuniyetinin
Singapurlulardan ok daha yksek olduunu ortaya koyuyor.
Peki siz ok reten mutsuz bir Singapurlu mu, yoksa az reten
mutlu bir Kosta Rikal m olmak istersiniz?
Bu mantk 21. yzyln ikinci temel hedefi olarak
insanevladn mutlulua ulamaya ynlendiriyor ve mutluluk
hedefi ilk bakta olduka basit bir proje gibi duruyor. Ktlk,

salgn ve savalar sona erdiyse, insanlk daha nce ei benzeri


grlmemi bir refah ve bar dnemine girdiyse, beklenen
yaam sresi hzla ykseliyorsa insanlar bunlarla mutlu
olmallar deil mi?
Hayr. Epikr hayatn tek gerek amac olarak mutluluu
tanmlarken takipilerini mutlulua ulamann ok zor bir
ura olduu konusunda uyarr. Maddi kazanlarn tatmini
uzun soluklu deildir, yle ki para, n ve keyif peinde
krlemesine komak bizi sadece daha da aciz klacaktr,
rnein Epikr ll yemeyi ve imeyi, cinsel drtlere gem
vurmay salk verir. Derin bir dostluk lgn elencelerden daha
fazla mutlu edecektir uzun vadede. Epikr yaplmas ve
saknlmas gerekenlerin kapsaml bir etik haritasn
oluturarak mutlulua giden gvenilmez patikada insanlara yol
gsterici olmaya almtr.
Epikrn bir bildii var, bu ak, mutlu olmak hi de kolay
deil. Getiimiz yllarda edindiimiz benzeri grlmemi
kazanmlarmza ramen, gnmzdeki insanlarn mazide
kalm atalarndan hatr saylr derecede daha mutlu olduunu
sylememiz pek de mmkn deil. Hatta yksek refah, gven
ve huzura ramen gelimi dnyadaki intihar oranlarnn
geleneksel toplumlara kyasla ok daha yksek olmas da bu
gr destekler.

Peru, Guetamala, Filipinler ve Arnavutluk gibi yoksulluk ve


siyasi istikrarszlktan mustarip, gelimekte olan lkelerde her
yl yaklak 100 bin insanda bir kii intihar etmektedir. svire,
Fransa, Japonya ve Yeni Zelanda gibi varlkl ve huzurlu
lkelerdeyse bu oran 100 bin insanda yirmi betir. 1985te
birok Gney Koreli yoksul, eitimsizdi ve geleneklere tabi
olarak otoriter bir diktatrln altnda srdryordu
yaamn. Bugn Gney Kore nc bir ekonomik g,
vatandalar dnyann en eitimli insanlar arasnda ve greceli
olarak liberal demokratik bir ynetimin altnda istikrarl bir
gidiatn keyfini sryor. Ne ki, 1985te her 100 binde yaklak
dokuz Gney Koreli kendini ldrrken, bugn bu oran e
katlanarak 100 binde otuza kadar ykseldi.32
Elbette olaya farkl bir pencereden bakmamz salayacak
daha olumlu ve cesaretlendirici gelimeler de var. ocuk
lmlerindeki etkili d, phesiz, modern hayatn stresini
bir miktar azaltarak insanlarn mutluluunu artrd.
Atalarmzdan biraz daha mutlu olsak da, yine de refah
seviyemizdeki genel art beklediimizin ok altnda. Ta
Devrinde ortalama bir insan gnlk yaklak 4000 kaloriye
ihtiya duyuyordu. Ara gere yapmak, giyinmek, sanat eseri
retip ate yakmak iin gereken enerji de dahildi buna. Bugn
ortalama bir ABDli, karnn doyurmann dnda, otomobili,
bilgisayar, buzdolab ve televizyonu dahil gnde yaklak 228

bin kalori kullanyor.33 Demek ki ortalama bir ABDli, Ta


Devrinde ortalama bir avc-toplaycnn tam altm kat enerji
tketiyor. Peki ortalama bir ABDli altm kat daha m mutlu?
Bu toz pembe ryalara biraz pheci yaklamakta fayda var.
Gemiin skntlarnn nemli bir blmnn stesinden
gelmi olsak dahi, mutluluu yakalamak yaadmz strab
ortadan kaldrmaktan ok daha zor olabilir. Ortaada a bir
kyly memnun etmek iin bir para ekmek yeterliydi. Peki
sklm, yksek maal, fazla kilolu bir mhendisin keyfini
nasl yerine getirebilirsiniz? 20. yzyln ikinci yars ABDnin
altn ayd. II. Dnya Savaandaki galibiyetin akabinde Souk
Sava sonrasnda gelen kesin zafer, ABDyi kresel bir
sperg hline getirdi. 1950 ile 2000 yllar arasnda GSYH 2
trilyon dolardan 12 trilyon dolara karken, kii bana den
gelirse ikiye katland. Doum kontrol haplar seksi her
zamankinden daha ok zgrletirdi. Kadnlar, ecinseller,
Afro-A-merikallar ve dier aznlklar pastadan nihayet biraz
daha fazla pay almaya baladlar. Ucuz otomobil, buzdolab,
klima, elektrik sprgesi, bulak makinesi, amar makinesi,
telefon, televizyon ve bilgisayar yamuru gnlk hayat
neredeyse tannmayacak kadar deitirdi. Ne var ki 1990larda
yaplan almalar ABDde bireysel refah seviyelerinin kabaca
1950lerle ayn seyrettiini gsteriyor.34

Japonyada 1958le 1987 yllar arasnda yaanan ve tarihin


en byk ekonomik ykselilerinden biri olarak kabul edilen
dnemde kii bana den gelir neredeyse bee katland.
Japon yaam tarz ve sosyal ilikilerinde milyonlarca olumlu ve
olumsuz deiiklie sebep olan zenginlik akm, mutluluk
seviyelerine artc derecede az etki edebildi. 1990l yllarda
Japonlar, yaamlarndan 1950lerde olduu kadar memnun ya
da yine o kadar memnuniyetsizdi.35
Grne gre benzeri grlmemi kazanmlarmza
ramen, mutluluumuz gizemli bir cam kubbeye arpyor ve
daha fazla byyemiyor. Herkes iin bedava yemek salasak,
tm hastalklar iyiletirsek, dnya barn garantilesek bile bu
cam kubbeyi amay baaramayacaz. Gerek mutluluu
yakalamak, yallk ve lm yenmekten daha kolay
olmayacak.
Mutluluun cam kubbesi, onu tayan biri psikolojik, dieri
biyolojik iki stun sayesinde sapasalam duruyor. Psikolojik
adan mutluluk nesnel artlardan ok beklentilere dayanr.
Mutlu ve esenlik iinde bir dzeni yneterek memnun
olamayz. Aksine, gereklik, beklentilerimizle bulutuunda
tatmin oluruz. Kt olansa artlar iyiletike beklentilerin
balon gibi imesidir. nsan trnn getiimiz yllarda
yaad artlardaki belirleyici iyilemeler, biraz daha kanaatkar
bir tavr yerine daha byk beklentilere dnt. Bu konuda

nlemler almazsak gelecekteki kazanmlarmz bizi her


zamankinden daha da doyumsuz hle getirecek.
Biyolojik olarak hem beklentilerimiz hem de mutluluumuz
ekonomik, sosyal ya da politik koullarla deil biyokimyamzla
belirlenir. Epikre gre haz aldmz ve ac ekmediimiz
srece mutluyuzdur. Doann insana hkmeden iki efendisi
olduu fikrini Jeremy Bentham da srdrr; yaptmz,
sylediimiz ve dndmz her eyi haz ve ac belirler.
Benthamn halefi John Stuart Mill mutluluun acnn yokluu
olduunu ve hazdan baka bir ey olmadn syler; haz ve
acnm tesinde iyi ve kt yoktur. yi ve kty tanrnn
kelam ya da milli karlar gibi baka yerlerde bulmaya alan
herkes sizi ve muhtemelen kendini de kandrmaktadr.36
Bu ve benzeri dnceler Epikrn dneminde kafirlik
saylrken, Bentham ve Millin zamannda kkl bir k
anlamna geliyordu. Ancak 21. yzyla gelindiinde artk
bilimsel bir inant. Yaambilimlerine[2] gre mutluluk ve
strap bedensel duyumlarn farkl dengelerinden ibarettir.
Hibir zaman d dnyadaki olaylara tepki vermeyiz, aksine
sadece bedenimizin duyumlarna cevap veririz. Kimse iini
kaybettii, boand ya da sava kt iin ekmiyor acy.
nsanlar mutsuz edebilecek yegane ey kendi bedenlerindeki
naho duyumlardr. ini kaybetmek tabii ki depresyonu
tetikleyebilir ancak depresyonun kendisi zaten naho bedensel

bir duyumdur Binlerce farkl mesele kzdrabilir bizi ancak


fkenin kendisi soyut deildir fkeyi daha da rahatsz edici ve
katlanlamaz hle getiren, vcutta terleme ve gerginlik olarak
ortaya kmasdr. Bouna fkeden yanp tutuuyor demeyiz.
Dier yandan bilim, zam aldklarnda, piyangodan para
kazandklarnda, hatta gerek ak bulduklarnda bile
insanlarn aslnda mutlu olmadn sylyor. nsanlar sadece
ve sadece tek bir ey memnun edebilir; bedensel hazlar.
2014teki Dnya Kupas Finalinde Arjantin karsnda oynayan
Alman takmnn orta saha oyuncusu Mario Gtze olduunuzu
dnn; 113 dakika tek bir gol bile atlmadan utu gitti.
Korku dolu penalt atlarna sadece yedi dakika var. Riodaki
Maracana Stadnda 75 bin heyecanl taraftar ve tm dnyada
milyonlar ekranlar banda ma izliyor. Andre Schrrle size
doru o harika pas attnda, Arjantinin kalesinden birka
metre tedesiniz. Topu gsnzde yumuatyorsunuz ve
yavaa ayaklarnza yaklarken vurduunuz top Arjantinli
kaleciyi geip alarla buluuyor. Goool! Stat bir volkan gibi
patlyor. On binlerce insan delicesine baryor, takm
arkadalarnz sizi kucaklayp pmek iin yaryor Berlin ve
Mnihteki milyonlar ekranlarnn karsnda gzyalarna
bouluyor. Kendinizden gemisiniz ama top Arjantin kalesiyle
bulutuu iin ya da tklm tklm Bavyera birahanelerinde
sren kutlamalar yznden deil. Aslnda iinizdeki duygu

frtnasna tepki veriyorsunuz. Tyleriniz rperiyor, elektrik


dalgalaryla vcudunuz sarslyor ve patlayan milyonlarca enerji
topuna dnm gibi hissediyorsunuz.
Bu tip hisler yaamak iin Dnya Kupas Finalini kazandran
gol atmak zorunda deilsiniz. Beklenmedik bir terfinin
heyecanyla zpladnzda da benzer hisler yaarsnz.
Beyninizin derinlikleri futbol ya da i arasndaki ayrm bilmez.
Sadece duyumlar bilir. Bir terfi aldysanz ama bir sebeple ho
bir duyumsama iinde deilseniz tatmin olmazsnz. Bunun
tam tersi de geerlidir. Eer kovulduysanz ya da ok nemli
bir ma kaybettiyseniz ama bir sebeple ok ho hazlar
iindeyseniz (muhtemelen bir eit hap attnz iin) yine de
bulutlarn zerinde hissedebilirsiniz.
Kt olansa ho duyumlarn ksa srede yatp naho
duyumlara evrilmesidir. Dnya Kupasn kazandran gol bile
hayat boyu saadetin anahtar deildir, yle ki o andan sonra
her ey yoku aa gitmeye bile balayabilir. Getiimiz sene
beklenmedik bir terfi alm olsam da haberi aldmdaki gzel
hisler birka saatte yitip gidecektir. O harika hisleri yeniden
yaamak iin tekrar terfi almam gerekir. Yeniden ve yeniden.
Yeniden terfi alamaynca da sradan bir piyonken
hissedeceimden ok daha zgn ve fkeli hissedebilirim.
Tm bunlar aslnda evrimin bir hatas. Biyokimyasal
sistemimiz nesiller boyunca mutluluumuzu deil, sa kalma

ve reme ihtimalimizi artracak ekilde evrildi. Biyokimyasal


sistemimiz, sa kalmaya ve remeye yardmc olan davranlar
haz veren duygularla dllendirir. Bunlar sadece geici
hilelerdir. Alk hissinden kurtulmak ve keyifli orgazmlarn
tadn karmak, yemek ve e bulmay gerektirdii iin
mcadele ederiz. Ancak haz veren duygular ve keyifli
orgazmlar ok uzun srmez, o anlar tekrar yaamak istiyorsak
dar kp daha fazla yemek ve e aramamz gerekir.
Srad bir mutasyon, tek bir fndkla sonsuz keyif duyabilen
bir sincap yaratabilseydi ne olurdu? Teknik olarak sadece
sincabn beynini yeniden dzenlersek mmkn olabilir bu.
Kim bilir, belki de ansl bir sincap milyonlarca yl nce bu
deneyimi gerekten yaamtr. yleyse bile, o inanlmaz mutlu
sincabn ok ksa sren hayatnn sona ermesiyle bu srad
mutasyon da ortadan kalkm olmal. Mutluluktan bulutlarn
zerinde yaayan sincap, brakn farkl eler aramay, daha
fazla fndk bulmak iin bile aba harcamayacaktr. Halbuki be
dakika sonra ackan rakip sincaplarn daha uzun sre hayatta
kalma ve genlerini bir sonraki nesile aktarma ans yksektir.
Kazanl iler, byk evler, gzel eler gibi edinmek
istediimiz fndklar, tam da bu sebepten tek balarna bizi
uzun sre tatmin edemezler.
Bizi mutlu edenin amacn kendisi deil de ona varrken
yrdmz yol olduunu dnen kimileri, durumun o

kadar da kt olmadn iddia edebilirler. Evereste


trmanmak tepesinde durmaktan daha tatmin edicidir flrt ve
nsevime orgazmn kendisinden daha heyecanldr r aan
bir deneyi yrtmek dller ve tebriklerden daha ilgin
olabilir. Yine de durumu deitirmez bu; evrim bizi geni bir
yelpazeye yaylm hazlarla kontrol eder. Zaman zaman bizi
huzur ve saadet gibi dingin hislerle kendimizden geirirken,
bazen de coku ve heyecan gibi nefes kesici duygularla
kkrtabilir.
Bir hayvan hayatta kalma ya da reme ansn artrmaya
altnda (rnein yiyecek, e ya da sosyal statyle), uyank
ve heyecanl olmas iin beyni onu cezbederek daha ok aba
gstermesini salayacak duygular yaratr. nl bir deneyde,
birka sann beynine elektrotlar yerletiren biliminsanlar,
hayvanlarn sadece bir pedala basarak heyecanlanmasn
salayan bir sistem kurarlar. Sanlara lezzetli bir yemek ve
pedala basma seenekleri sunulduunda (tpk ocuklarn
yemek yerine bilgisayar oyununu tercih etmesi gibi) sanlar
pedala basmay tercih eder. Sanlar alk ve yorgunluktan
baylana kadar defalarca basar pedala.37 nsanlar da baarnn,
ann peinde komann heyecann tercih edebilirler. Yar bu
kadar cazip yapansa beraberinde gelen canlandrc
duygulardr. Eer stres, sadece sknt ve bkknlk gibi tatsz

duygular doursayd, kimse dalara trmanmaz, bilgisayar


oyunlar oynamaz ya da tanmad insanlarla bulumazd.38
Ne var ki yarmann heyecan da tpk rekabetin neden
olduu mutluluk hissi gibi abucak geer. Tek gecelik ilikinin
heyecann yaayan bir apkn, hisselerin hareketlerini izlerken
trnaklarn yemekten zevk alan bir iadam ya da bilgisayar
ekranndaki canavarlar ldrmekten keyif alan bir oyuncu,
nceki gn yaad servenleri anmsarken hibir haz duymaz.
Defalarca pedala basan sanlar gibi apknlar, iadamlar ve
bilgisayar oyunu tutkunlar da her gn yeni bir heyecana
ihtiya duyar. Daha da kts, beklentiler de hemen duruma
uyum salar ve dnn mcadeleleri bugnn bezginlii hline
gelir. Mutlulua giden yol, rekabet ya da madalyalardan ziyade,
heyecan ve skunet dengesini korumaktan geer; ancak
biroumuz stresten skntya atlarken honutsuz ve mutsuz
olmaya devam ederiz.
Bilim haklysa ve mutluluumuz biyokimyasal sistemimiz
tarafndan belirleniyorsa sresiz tatmin hissini garantiye
almann tek yolu, sisteme hile kartrmaktan geer. Ekonomik
byme, sosyal reformlar ve siyasi devrimleri bir kenara
brakn; kresel mutluluk seviyesini ykseltmek iin insann
biyokimyasyla oynamamz gerekin Son yllarda yaptmz
eyler tam da bunu amalyor Elli yl nce psikiyatrik ilalar
toplumun nezdinde ciddi bir kusur gibi grlp kullananlar bir

nevi damgalanrd. Bugnse durum deiti. yi ya da kt,


nfusun gittike artan bir ounluu, sadece elden ayaktan
dren zihinsel hastalklar tedavi etmek iin deil sradan
depresyon ve zaman zaman gelen buhranlarla ba edebilmek
iin de dzenli olarak psikiyatrik ilalar kullanyor.
rnein okul andaki ocuklar tarafndan Ritalin gibi
uyarclar gittike daha fazla kullanyor. 2011de 3,5 milyon
ABDli ocuk dikkat eksiklii ve hiperaktivite bozukluu
tansyla ila kullanyordu. Birleik Krallkta bu say 1997de
97 binken, 2012de 786 bine ykseldi.39 Temel hedefleri
dikkat bozukluklarn tedavi etmek olan bu ilalar,
gnmzde tamamen salkl ocuklar, retmen ve
ebeveynlerinin srekli byyen beklentilerini karlayabilmek
iin performanslarn artrmak amacyla kullanyor.40 Pek ok
kii bu duruma kar ksa da asl problem ocuklarda deil
eitim sistemindedir. ocuklar dikkat bozukluu, stres ve
dk notlar gibi skntlar yayorsa tm bunlar iin aslnda
zaman gemi retim yntemlerini, kalabalk snflar ve
hayatn doal olmayan hzl temposunu sulamalyz. Belki de
ocuklar deil okullar gelitirmeliyiz. nsanlar binlerce yldr
retim yntemlerini tartyor. Bu tartmalarn geliimini
gzlemlemek gerekten ok ilgintir. ster antik in ister
Viktorya Britanyas olsun, herkesin dier tm seeneklere
hararetle kar durabildii kendi gzde yntemi vardr mutlaka.

Ancak bugne kadar herkesin hemfikir olduu tek gr,


eitimi iyiletirmek iin okullar deitirmemiz gerektiidir.
Gnmzdeyse tarihte ilk defa, kimileri rencilerin
biyokimyasn deitirmenin daha etkin olduuna inanyor.41
Ordular da ayn dorultuda ilerliyor: ABD askerlerinin
Irakta yzde 12si, Afganistandaysa yzde 17si savan stresi
ve basksyla ba edebilmek iin uyku ilalar ya da
antidepresanlar kullanyordu. Korku, depresyon ve travma
tuzaklar ya da bombalar deil; hormonlar, nrotransmiterler ve
nral alar yznden ortaya kar. Ayn tuzaa dm omuz
omuza iki askerden biri korkudan donup yllar sonra bile
geceler boyu grd kabuslarla akln kaybedebilirken, dieri
cesaretle ileri atlp bir madalya kazanabilir. Buradaki fark
askerlerin biyokimyalarndadr ve bu kontrol edilebildiinde
hem daha mutlu askerler hem de daha etkin ordular
olacaktr.42
Mutluluu biyokimyasal deiikliklerde aramak, en ok
ilenen sularn banda gelir ayn zamanda. 2009da ABD
federal hapishanelerindeki sulularn yars uyuturucu
yznden ieride; talyadaki tutuklularn yzde 38i, Birleik
Krallktaysa yzde 55i uyuturucu kullanmak ya da ticaretini
yapmakla ilgili sulara karmtr. 2001 tarihli bir rapor,
Avustralyada hkm giyenlerin yzde 62sinin su iledikleri
anda uyuturucu etkisi altnda olduunu ortaya koyuyor.43

nsanlar unutmak iin alkol, huzurlu hissetmek iin kenevir,


din ve zgvenli hissetmek iin kokain ve metamfetaminler
tketiyor, kendinden gemek iin ecstasy, Beatles arks Lucy
in the Sky with Diamonds misali elmaslar eliinde bulutlarn
zerinde hissetmek iinse LSD kullanyor. Baz insanlarn ok
alp abalayarak ya da bir aile kurarak sahip olmay
umduklarna, dierleri doru dozda molekllerle ok daha
kolay ulamay deniyor. Bu da sosyal ve ekonomik dzenin
varlna temel bir tehdit olduundan, lkeler biyokimyasal
sulara kar kararl, kanl ve umutsuz bir sava yrtyor.
Devletler iyi mdahaleleri kt olanlardan ayrarak,
mutluluun biyokimyasal yollarla aranmasn dzenlemeye ve
kontrol etmeye alrlar. Buradaki yntem ok aktr: Siyasi
istikrar, sosyal dzeni ve ekonomik bymeyi glendiren
biyokimyasal mdahalelere izin verilir, hatta bunlar tevik bile
edilir (okuldaki hiperaktif ocuklar sakinletiren ya da gergin
askerleri cepheye sren mdahaleler gibi). stikrar tehdit eden
tm giriimlerse yasaklanr. Bir yandan her yl niversitelerin
aratrma laboratuvarlar, ila irketleri ve su rgtleri yeni
uyuturucu maddeler yaratrken, dier yandan devletin ve
pazarn ihtiyalar deimeye devam ediyor. Mutluluun
peinde biyokimyasal mdahalelerle ilerleyen kou hzlandka
siyaset, toplum ve ekonomiyi de ekillendiriyor, her eyi
kontrol etmek daha da zorlayor.

Uyuturucular aslnda sadece balang. Aratrma


laboratuvarlarndaki uzmanlar epeydir beynin doru noktasna
gnderilebilen elektrik uyarlar ya da bedenimizin bir
kopyasn tasarlamak gibi insan biyokimyasna dnk daha
karmak mdahalelerin zerinde alyor. Yntemi ne olursa
olsun, yaamn temel doasn deitirmeyi gerektiren
biyolojik mdahalelerle mutlulua erimek hi de kolay
olmayacaktr. Fakat bir daha dnecek olursak ktlk, salgn
ve savalar amak da hi kolay deildi.

nsan trnn biyokimyasal mutlulua erimek iin bu
kadar ok aba gstermesinin ne kadar doru olduunu
kestirmek gerekten mmkn deil. Mutluluun insan
toplumunun en yce amacym gibi gsterildiini ama aslnda
saptrlm bireysel bir tatmin ihtiyacndan fazlas olmadn
iddia edenler de var. Kimileriyse mutluluun sahiden de en
yce deer olduunu kabul ederken, bir haz deneyimi olarak
mutluluun biyolojik tanmna katlmyor.
Epikr yaklak 2300 yl nce, lsz bir haz araynn
mutluluktan ok sefalete yol aaca konusunda uyarmt.
Ondan birka yzyl nce Buda daha da radikal bir iddiayla haz
peinde komann sefaletin ve strabn kayna olduunu ne

sryordu. Bu hazlar geici ve anlamsz titreimlerdir. Sonuta


tatmine ulalamayaca gibi yeni deneyimler sadece daha fazla
arzuya neden olacaktr. Dolaysyla ne kadar keyifli ve
heyecanl duygular deneyimlersek deneyimleyelim, asla bizi
tatmin edemeyeceklerdir.
Eer ki mutluu geici hazlar olarak tanmlar ve daha
fazlasn deneyimlemeyi arzularsam, bitip tkenmeyecek bir
araya girmekten baka arem olmayacaktr. Onlara eritiim
anda da kolayca yok olacaklardr; gemi hazlarn sade anlar
beni tatmin etmeyeceine gre srekli yeniden balamam
gerekecektir. Bu arayla yllar boyu devam etsem de,
srdrlebilir kazanmlara asla ulaamayacam gibi daha fazla
haz arzuladka daha stresli ve doyumsuz olmam
kanlmazdr, insanlar gerek mutlulua erimek iin haz
araylarn hzlandrmamal, aksine yavalatmaldr.
Budizmin bu yaklam biyokimyasal grlerle birok ortak
paydaya sahiptir; ikisi de hazlarn olutuu kadar hzl
kaybolaca konusunda hemfikirdir, insanlar hazlar gerekten
deneyimlemeden daha fazlasn arzuladka daha doyumsuz
olacaklardr. Ne var ki bu sorunun birbirinden ok farkl iki
zm mevcut. Bunlardan biyokimyasal olan, insanlar
hazdan yoksun brakmamak iin bitmeyen hazlar salayacak
rn ve tedaviler retmek. Buda daha az arzulayarak hazlarn
hayatmz kontrol etmesine izin vermememizi tavsiye

ediyordu. Budaya gre zihnimizi tm arzularn geiciliini


gzlemleyecek ekilde eitebiliriz. Zihnimiz, hazlarn geici ve
anlamsz titreimlerden ibaret olduunu kavradnda,
duyduumuz arzuyu da kaybederiz. Hzla ortaya kp kaybolan
bir eyin peinde komann ne anlam olabilir?
Gnmzdeyse insanlar biyokimyasal zmlere daha ok
ilgi duyuyor. Himalayalardaki rahipler ya da fildii kulelerdeki
dnrler ne derse desin, byk kapitalistler iin mutluluk
hazdr, bu kadar. Bizi mutlu etmeyen eylere kar
duyduumuz sabrszlkla doru orantl olarak hazlara
duyduumuz arzu artyor. Bilimsel aratrmalar ve piyasalar bu
hedefe kilitlenmi, her yl daha iyi arkesiciler, yeni tatlar,
daha rahat yataklar, daha ok bamllk yapan akll telefon
oyunlar gelitiriyor; bylece otobs beklerken bir an bile
sklmyoruz.
Tm bunlar da yeterli olmayacaktr. Homo sapiens daimi
hazlar deneyimlemeye uyumlu olarak evrimlemediinden
dondurmalar ve akll telefon oyunlar da yeterli gelmeyecektir.
Biyokimyamz deitirmemiz, zihin ve bedenlerimizi yeniden
yaratmamz gerekecektir. Bu konudaki almalar halihazrda
sryor zaten. Gidiatn iyi mi kt m olduunu tartmaksa
size kalm; ancak grnen o ki kresel mutluluu daimi
klmak iin Homo sapiens'in yeniden tasarlanarak bitmeyen

hazlarn keyfini srmesi, 21. yzyln ikinci yarsnn ikinci


byk projesi olacaktr.

Gezegenin Tanrlar
Hazzn ve lmszln peinde koan insanlk, sahiden de
tanrlar katna ykselmeye alyor. Sadece ilahi olduu iin
deil, yallk ve strabn stesinden gelebilmesi, biyolojik
temelleri zerinde tanrsal bir kontrol edinmesini gerektirdii
iin, lm ve acy sistemimizden karabilecek gce sahip
olduumuzda organlarmz, duygularmz ve zekamz da
binlerce farkl ekilde dilediimizce ynlendirebileceiz.
Herkl'n gcn, Afroditin ehvetini, Athenann bilgeliini,
Dionysosun deliliini ya da istediiniz her neyse onu satn
alabilirsiniz. imdiye kadar, insan gc genel olarak d
aralarn gelitirilmesiyle artyordu. Gelecekte bu, insan bedeni
ve zihninin bir st srme ykseltilmesine ya da dorudan
kullandmz aralarn birlemesine bal olarak artacak
olabilir.
nsanlar tanr mertebesine ykseltmek muhtemel ekilde
ilerleyebilir: Biyoloji mhendislii, siborg mhendislii ve
organik olmayan varlklarn mhendislii.
Biyoloji mhendislii organik bedenlerimizin kapasitelerini
fark etmekten tamamen uzak olduumuz anlayndan yola
kar. Doal seilim 4 milyar yldr bedenlerimizin orasn

burasn kurcalayarak amipten srngenlere, oradan


memelilere ve sonunda Sapiense dnmemize yol aan ince
ayarlar yapyor. Sapiensin son durak olduunu dnmemiz
iin ortada hibir sebep yok. Genlerimiz, hormonlarmz ve
sinir hcrelerimizdeki grece kk deiiklikler, tatan kesici
aletler yapmann tesine geemeyen Homo erectusu uzay gemisi
ve bilgisayarlar reten Homo sapiense dntrmeye yetti de
artt bile. DNAmz, hormon sistemimiz ve beyin yapmzdaki
birka minik deiiklikle neler ortaya kabileceini kim
bilebilir? Biyomhendislik doal seilimin btn hnerini
sergilemesini sabrla beklemeyecektir. Biyomhendisler eski
Sapiens bedeninin genetik kodunu batan yazacak, beynindeki
devreleri yeniden balayacak, biyokimyasal dengesini
deitirecek, hatta yeni uzuvlar gelitirecektir. Sapiens tr
olarak nasl Homo erectus'tan farklysak, bizden de o kadar farkl
ve yeni kk tanrcklar retecekler.
Siborg mhendislii bunu bir adm teye tayarak organik
bedeni organik olmayan biyonik eller, yapay gzler ya da kan
dolammzda seyrederek sorunlarmza tehis koyup hasarlar
onaracak nanorobotlar gibi aralarla birletirecek. Bylesi bir
siborg, herhangi organik bir bedenin hayal bile edemeyecei
kabiliyetlere sahip olacaktr, rnein, organik bir bedenin
ilemesi iin her parasnn birbiriyle dorudan temas hlinde
olmas gerekir. Bir filin beyni Hindistan, gz ve kulaklar in,

ayaklar Avustralyadaysa bu fil muhtemelen lmtr; mistik


anlamda hayatta olsa bile gremez, duyamaz ve yryemez,
te yandan bir siborg, ayn anda birden fazla yerde var olabilir.
Siborg bir doktor Stockholmdeki evini hi terk etmeden
Tokyoda, Chicagoda ya da Marsta bir uzay istasyonunda acil
bir ameliyata girebilir. Bir ift biyonik gz ve elin yannda hzl
bir internet balants yeterli olacaktr. Tekrar dnnce,
neden bir ift gz ya da el isteyelim ki? Neden drt tane
olmasn? Hatta bunlar fuzuli bile olabilir. Siborg bir doktor
zihniyle aralar ynetebilecekken neden elleriyle neter
tutmaya ihtiya duysun?
Tm bunlar bilimkurgu gibi duyulsa da aslnda tamam
zaten gerekleti. Maymunlar beyinlerine yerletirilmi
elektrotlar sayesinde bedenlerinden ayr biyonik el ve ayaklar
kontrol etmeyi rendiler. Felliler; biyonik uzuvlar sadece
dnce gcyle hareket ettirmeyi ya da bilgisayar kullanmay
baardlar. Dilerseniz evinizdeki elektronik aletleri, zihin
okuyucu bir balk sayesinde kontrol edebilirsiniz. Beyninize
herhangi bir ey yerletirmeyi gerektirmeyen bu balk, kafa
derinizden geen elektrik sinyallerini okuyarak alyor.
Mutfan klarn amak isterseniz, balnz takp nceden
programlanm klar, rnein sa elinizi hareket ettirir gibi
bir zihinsel iaret hayal ederek aabilirsiniz. Byle bir bal

internetten 440 dolar gibi bir cret karlnda sipari


edebilirsiniz.44
2015in banda, Stockholmdeki yksek teknoloji merkezi
Epicenterdaki birka yz alann ellerine mikroipler
yerletirildi. Pirin tanesi byklndeki bu ipler, bugn
kiisel gvenlik bilgilerini saklad iilerin ellerini sallayarak
kaplar amalarn ya da fotokopi makinelerini altrmalarn
salyor. Yaknda bu yntemle deme yapabilmeyi de
umuyorlar. Bu giriimin arkasndaki ekipten Hannes Sjoblad
durumu u ekilde izah ediyor: "Teknolojiyle srekli etkileim
hlindeyiz. Bugn sre olduka kark, ifrelere ve pin
kodlarna ihtiya duyuyoruz. Tm bunlar bir dokunula
halletmek daha kolay olmaz myd?45
Ne ki organik beynin hayatn emirkomuta merkezi olarak
kalacam varsayan siborg mhendislii bile grece tutucu bir
gr olarak kabul edilebilir. Daha cretkar yaklamlar
organik paralar tamamen ortadan kaldrarak tmyle organik
olmayan varlklar yaratmay umuyor. Nral alarn yerini,
organik kimyann snrlarna taklmadan sanal ve sanal
olmayan dnyalar dolaabilecek akll yazlmlar alacak. Hayat
organik bileiklerin dnyasnda 4 milyar yl dolandktan sonra,
organik olmayan lemin usuz bucaksz diyarlarnda aklmzn
ucundan bile gemeyecek ekillere brnerek ortaya kacak.

Aklmzn ucundan geecek her ey organik kimyann bir


rn sonuta...
Organik lemin snrlarn amak, yaamn gezegenimiz
Dnyann snrlarnn tesinde de var olmasna olanak
salyor. Doal seilim tam 4 milyar yl boyunca yaam bu
uan kayann zgn koullarna bal kldndan yaam
minicik bir gezegene skp kalmt. En gl bakteriler bile
Marsta sa kalamyor. Ancak organik olmayan yapay zeka,
yabanc gezegenlerde koloni kurmakta hi zorlanmayabilir.
Organik hayatn yerini organik olmayan varlklarn almas
gelecekte Kaptan Kirk yerine Mr. Data tarafndan ynetilen
galaktik bir imparatorluun tohumlarn atyor olabilir

Bu yolun nereye kacan ya da gelecekte tanrlar andran
nesillerimizin neye benzeyeceini bilmemizin imkan yok.
Gelecei ngrmek hibir zaman kolay deildir. Devrim
niteliindeki biyoteknolojiler bunu daha da zorlatryor.
Tamaclk, iletiim ve enerji alanlarndaki yeni teknolojilerin
etkilerini grmek bal bana zorluyken, mesele insann
srmn ykseltmeyi amalayan teknolojilere geldiinde
bambaka bir mcadeleye dnyor. Bahsi geen teknolojiler,
insan zihni ve arzularm dntrmek iin de

kullanlabileceinden, bugnn akl ve arzularyla bu etkilerin


derinliini lmek, doal olarak mmkn deil.
Binlerce yl boyunca tarih pek ok teknolojik, ekonomik,
sosyal ve siyasi devrime sahne oldu. Tm bu srete
deimeyen tek ey insanln kendisiydi. Ara ve
kurumlarmz, kutsal kitaplarn indirildii zamanlardan ok
farkl; ne var ki insan zihninin derinliklerindeki yaplar olduu
gibi kald. Kutsal kitaplarn sayfalarnda, Konfysn
metinlerinde, Sofokles ve Euripidesin trajedilerinde hl
kendimizi bulabiliyoruz. Tpk bizim gibi insanlar tarafndan
yaratlan bu klasiklere baktmzda bizden bahsediyorlar gibi
hissediyoruz. Modern bir tiyatro uyarlamasnda dipus,
Hamlet ya da Otello kot pantolon ve tirt giyip Facebook
hesaplaryla oynuyor olabilirler ama oyunun aslndaki duygusal
elikiler hep ayn kalyor.
Bununla birlikte, teknoloji insan zihninin yeniden
yaplandrlmasn saladnda Homo sapiens tr ortadan
kalkacak, insan tarihi nihayet sona erecek ve bizim gibi
insanlarn kavrayamayaca yepyeni bir sre balayacak.
Birok dnr 2100 ya da 2200 ylnda dnyann neye
benzeyeceini ngrmeye alyor. Bu tam anlamyla bir
zaman kayb. Kayda deer her ngr, insan zihninin yeniden
yaplandrlmasn hesaba katmak durumunda ve bunu da
hakkyla yapmak mmkn deil. Bizimki gibi zihinler

biyoteknolojiyle ne yapabilir? gibi bir soruya pek ok akllca


cevap verilebilir. Ancak, Baka trl zihinlere sahip varlklar
biyoteknolojiyle neler yapabilir? sorusuna pek de akllca bir
cevap bulamazsnz. Syleyebileceimiz tek ey, bize benzeyen
insanlar biyoteknolojiyi kullanarak kendi zihinlerini yeniden
yaratabilir ve bizim bugnk zihnimizin, olabilecekleri
kavramasna imkan yoktur.
Detaylar belirsiz olsa da tarihin genel gidiat hakknda fikir
sahibi olabiliriz. 21. yzyln nc byk projesi, insan
trne ilahi bir g, yaratma ve yok etme gc salayacak ve
Homo sapiens trn Homo deus'a dntrecek. Aka ilk iki
projeyi de kapsayan bu nc proje, gcn de bu iki
projeden alyor. Yalanmaktan, lmden ve straptan kamak
iin beden ve zihinlerimizi yeniden yaratma kabiliyetine sahip
olmay istiyoruz ancak bir kez buna sahip olduumuzda bunun
gibi bir yetenekle baka neler yapabileceimizi kim bilebilir?
Bu nedenle yeni insann gndeminde birok alt balkla
beraber tek bir balk var esasnda: Tanr mertebesine
ykselmek.
Bu sav bilimsellikten uzak ya da ak biimde kulaa delice
geliyorsa sklkla ilahilik yanl anlamda kullanld iindir.
lahilik belirsiz soyut bir kavram deildir. Her eye muktedir
olmakla ayn anlama da gelmez. nsanlar tanr mertebesine
ykseltmekten bahsedildiinde her eye muktedir gklerdeki

tanr baba figr yerine antik Yunan tanrlar ya da Hindu


devalarn dnmek daha yerinde olacaktr. Gelecek
nesillerimiz tpk Zeus ya da Indrannkiler gibi kendi
korkularna, tuhaflklarna ve snrlarna sahip olacaklar. Ancak
bizden ok daha geni bir yelpazede sevebilecek, nefret
edebilecek, yaratabilecek ve yakp ykabilecekler.
Tarih boyunca tanrlarn her eye muktedir olmaktan ok,
canl varlklar tasarlamak ve yaratmak, kendi bedenlerini
deitirmek, evreyi ve havay kontrol etmek, uzaktan iletiime
geebilmek ve zihin okumak, yksek hzlarda seyahat etmek ve
tabii ki lmden kaarak sonsuza kadar yaamak gibi belirli
sperglere sahip olduuna inanlrd, insanlar da tm bu
kabiliyetlere, hatta daha fazlasna sahip olmann peindeler.
Binlerce yldr ilahi addedilmi belirli geleneksel kabiliyetler,
bugn zerine pek de kafa yormadmz ok sradan uralar
hline geldi. Sradan bir insan gemiteki bir antik Yunan,
Hindu ya da Afrika tanrsndan ok daha hzl hareket edip
iletiim kurabiliyor, rnein Nijeryadaki Igbolar, yaratc tanr
Chukwunun insanlar lmsz yapmak istediine inanr.
nsanlara biri ldnde bedenine kller serpmeleri hlinde
bedenin yeniden hayata dneceini sylemesi iin bir kpek
gnderir. Maalesef yorgun kpek yolda oyalanr ve sabrsz
Chukwu da bu nemli mesaj acilen yetitirmesi iin bir koyun
yollar. Kaderin cilvesi bu ya, hedefine vardnda nefes nefese

kalm koyun talimatlar yanl aktarr ve insanlara llerini


gmmelerini syleyerek lm kalc hle getirir. Bu nedenle
bugn insanlarn lmesi gerekir Keke Chukwu uyuuk
kpeklere ya da alk koyunlara gveneceine mesajn iletmek
iin Twitter kullansayd!
Eski tarm toplumlarndaki birok din, metafizik sorulara ve
lmden sonraki yaama artc derecede ilgisizdir Bunun
yerine tarm retimini artrmak gibi olduka gndelik dertlere
odaklanrlar Bu nedenle Eski Ahitte tanr asla lmden sonra
cezalandrmaktan bahsetmez, dller vaat etmez.
srailoullarna, [...] Size bildirdiim buyruklara iyice kulak
verirseniz [...] lkenize ilk ve son yamuru vaktinde
yadracam, yle ki tahlnz, yeni arabnz, zeytinyanz
toplayasnz. Tarlalarda hayvanlarnz iin ot salayacam, siz
de yiyip doyacaksnz. Saknn, ayartlp yoldan kmayasnz;
baka ilahlara tapmayasnz, nlerinde eilmeyesiniz! yle ki,
Rab size fkelenmesin; yamur yamasn, toprak rn
vermesin diye gkleri kapamasn; size verecei verimli lkede
abucak yok olmayasnz, (Yasann Tekrar 11:13-17). Bugn
biliminsanlar Eski Ahitin tanrsndan ok daha iyisini
yapabiliyor Yapay gbreler; endstriyel bcek ilalar ve
genetiiyle oynanm tohumlar sayesinde tarm retimi, kadim
iftilerin tanrlarndan beklentilerini katbekat ayor Scaktan
kavrulan srail devleti artk kzgn bir ilahn gkleri kapayp

tm yamuru durduracandan korkmuyor; bilakis yakn


zamanda Akdeniz kylarna kurduklar tuzdan arndrma
(desalinasyon) tesisleri sayesinde ime suyunu denizden
karlayabiliyor
Bugne dek, gemiin tanrlaryla rekabet edercesine, daha
da gelikin aralar yaparak yaryorduk. ok da uzak olmayan
bir gelecekte kadim tanrlar sadece aralaryla deil, bedensel
ve zihinsel yetileriyle de aabilecek sperinsanlar yaratabiliriz.
Ne var ki o noktaya ulatmzda, ilahtk bizim iin sanal
gereklik kadar sradan olacaktr; antada keklik bir harikalar
harikas.
nsanlarn tanr mertebesine erimek iin anslarn
deneyeceine kuku yok, ellerinde bunu istemek iin oka
sebep ve gerekletirebilecek birok yntem vat. Bazen umut
vaat eden yollar bir sonuca varmasa da alternatifler hep
olacaktr nsan genomunun ciddi mdahaleler yaplamayacak
kadar karmak olduu ortaya ksa da, bu durum dnce
gcyle kontrol edilen bilgisayarlar, nanorobotlar ya da yapay
zekann geliimini engellemeyecektir.
Panie gerek yok. En azndan imdilik. Sapiens trn bir
st srme ykseltmek Hollywood'un kyamet senaryolarndan
ziyade tarihi bir sre iinde ilerleyecek. Homo sapiens bir robot
isyanyla yeryznden kaznmayacak. Muhtemelen kendini
adm adm bir st srme gncellerken robotlar ve

bilgisayarlarla birleecek ve gelecekteki nesiller artk ncili


yazan, in Seddini ina eden ve Charlie Chaplinin antika
akalarna glen hayvanlar olmadklarn fark edecekler. Tm
bunlar bir gnde ya da birka ylda gereklemeyecek olsa da
imdiden gndelik hayatmzda karlk bulmaya balad. Her
gn milyonlarca insan akll telefonlarnn hayatlarn biraz
daha kontrol etmesine izin veriyor ve daha etkin
antidepresanlara balyor. nsanlar salk, mutluluk ve gcn
peinde bir bir zelliklerini deitirecekler, ta ki artk insan
olmadklar gne dek.

Biri Bu Gidiata Dur Desin!


Sakin karlayanlar bir yana, pek ok kii bu tr ihtimalleri
duyduunda hemen panie kaplyor. Akll telefonlarnn
verdii tavsiyeleri dinlerken ya da doktorlarnn yazd her
ilac alrken mutlu olsalar da, gelitirilmi sperinsanlardan
bahsedildiinde, Umarm o vakitten nce bu dnyadan
gm olurum, diyorlar. Bir arkadam yalanmaktan
korkma nedeninin, etrafndan kopuk, olan biteni anlamayan ve
hibir eye katkda bulunamayan nostaljik, yal bir kadna
dnmek olduunu anlatmt. Sperinsanlar
duyduumuzda, tr olarak hepimiz bu korkuyu yayoruz.
Bylesi bir dnyada kimliimizin, ryalarmzn,
korkularmzn bile yersiz kalacandan ve artk hibir eye

katkda bulunamayacak olmaktan korkuyoruz. Bugn ne


olursanz olun, dindar bir Hindu, bir futbolcu ya da gelecek
vaat eden lezbiyen bir gazeteci; avc bir Neandertal Wall
Streete ne kadar yabanc hissederse, gelimi bir dnyada siz
de o kadar yabanc hissedeceksiniz.
Borsalardan on binlerce yl farkla kurtulduklar iin
Neandertallerin NASDAQla ilgili sorunlar yoktu. Ne var ki
bugnk anlam dnyamz da birka on yl iinde kaybolabilir.
Dnyadaki varlnz anlamszlamadan nce sizi kurtarmas
iin lme gvenemezsiniz. 2100 ylnda sokaklarda tanrlar
yrmeyecek olsa da Homo sapiensi gelitirme abas dnyay
tannamayacak kadar deitirecek. Bilimsel aratrmalar ve
teknolojik gelimeler oumuzun anlayabileceinden ok daha
hzl ilerliyor.
Uzmanlara gre genetiiyle oynanm bebeklere ya da insan
seviyesinde yapay zekaya ulamaya daha ok yolumuz var.
Ancak ou aratrmac akademik deneklere ve niversite
programlarna bal bir zaman izelgesi erevesinde
dnyor. Bu nedenle o uzun yol yirmi yl gibi bir sreyi
ima ederken, asla dedikleri eyin gereklemesiyse elli yl
bile srmeyebilir.
nternetle ilk karlamam hl hatrlyorum. 1993te
lisedeyken birka kii, u an bilgisayar mhendisi olan
arkadamz Idoyu ziyarete gitmitik. Biz masa tenisi oynamak

istiyorduk, Ido oktan bir bilgisayar hayran olmutu. Masa


tenisine balamadan son mucizesini gstermekte srar etti.
Telefon kablolarn bilgisayara balayp birka tua bast. Bir
dakika boyunca duyulan czrtlar ve sinyallerden sonra bir
sessizlik oldu. Balant kurulamamt. Biz kenarda
homurdanrken Ido yeniden denedi. Tekrar tekrar, defalarca.
En sonunda kk bir sevin lyla bilgisayarn
yaknlardaki niversitenin merkezi bilgisayarna balamay
baardn syledi. Peki merkezi bilgisayarda ne var? diye
sorduk. imdilik hibir ey, diye itiraf etti. Henz yok, ama
istediiniz her eyi koyabilirsiniz. Sorgulamaya devam ettik,
Mesela? Bilmem, her eyi, dedi Ido, anlattklar pek de
gelecek vaat etmiyordu. Masa tenisi oynayp sonraki haftalarda
Idonun sama fikrini yeni elencemiz hline getirdik.
zerinden yirmi be yl geti, nmzdeki yirmi be ylda
nelerle karlaacamz kim bilebilir?
Bu nedenle bireyler, kurumlar ve hkmetler giderek
lmszlk, mutluluk ve ilahi kudreti daha da ciddiye alyor.
Sigorta irketleri, emeklilik fonlar, salk sistemleri ve maliye
bakanlklar beklenen yaam sresinin artmas karsnda
dehete dm durumdalar. nsanlar beklenenden daha uzun
sre yayor ve emeklilikleriyle tbbi tedavi masraflarn
karlamaya yetecek para yok. Yetmili yalar yeni krklar

olmaya baladka, uzmanlar emeklilik yan ykseltmeyi ve i


piyasasnn tamamn yeniden yaplandrmay neriyor.
nsanlar byk bilinmeze doru hzla ilerlediimizi fark edip
bu gidiattan korunmak iin lme bile snamayacaklarn
fark ettike birilerinin bu gidiata dur demesini istiyorlar.
Ancak bunu yapmamza imkan yok.
ncelikle kimse bu gidiat nasl durduracan bilmiyor.
Baz uzmanlar yapay zeka, nanoteknoloji ya da genetik gibi tek
bir alandaki gelimelere hakim ama kimse her konuda uzman
deil. Bu yzden tm noktalar birletirerek resmin tamamn
grebilme yetisine sahip hi kimse yok. Farkl alanlar
birbirlerini yle karmak ekillerde etkiliyorlar ki, en iyi
beyinler bile yapay zeka gibi bir alandaki gelimelerin
nanoteknolojiyi nasl etkileyeceini ya da tam aksi bir
durumun neye yol aabileceini ngremiyor Kimse son
bilimsel gelimelerin tamamn zmseyemiyor, kresel
ekonominin on yl iinde neye benzeyeceini ya da bu telala
nereye gittiimizi bilmiyor. Sistemi tam olarak anlayan biri
olmaynca, haliyle onu durdurabilecek biri de olmuyor.
kinci olarak, biri bu gidiat durdurabildiinde
ekonomimizle birlikte toplumumuz da kecektir Sonraki
blmlerde aklanaca zere, modern ekonomi devamlln
salamak iin srekli bymeye ihtiya duyar. Byme durursa
ekonomi rahat bir dengede durulmak yerine paralara ayrlarak

ker Bu nedenle kapitalizm lmszlk, mutluluk ve ilahi


gler peinde komamz istiyor. Giyebileceimiz
ayakkablarn, kullanabileceimiz otomobillerin,
gidebileceimiz kayak tatillerinin bir snr var Srekli byme
zerine kurulu bir ekonomi lmszlk, mutluluk ve ilahlk
gibi dur durak bilmeyen hedeflere muhtatr.
Peki dur durak bilmeyen hedeflere muhtasak neden en
azndan mutluluk ve lmszlkle yetinip, bu sperinsan
glerinin peindeki korkutucu maceray bir sreliine rafa
kaldrmyoruz? nk bu hedef dier ikisinden bamsz
dnlemez. Felli hastalarn yeniden yrmesini salayacak
biyonik bacaklar gelitirdiinizde, ayn teknolojiyi salkl
insanlar gelitirmek iin de kullanrsnz. Yal insanlardaki
hafza kaybn nasl durduracanz bulduunuzda, ayn
tedaviyle genlerin hafzalarn da glendirirsiniz.
Ykseltme ve gelitirmeyi, iyiletirmeden ayrabilecek net
bir izgi bulmak zordur. Tp ou zaman normun dnda kalan
insanlar kurtarmak iin yola ksa da, ayn bilgi normali amak
iin de kullanlyor. Viagra tansiyon problemleri iin ortaya
km bir ilaken, Pfizeri olduka artarak cinsel
iktidarszla are oldu. Milyonlarca erkek yeniden cinsel
yetilerine kavuurken, hibir sorunu olmayanlar, ayn ilac
normali amak ve daha nce sahip olmadklar cinsel gc elde
etmek iin kullandlar.46

Baz ilalar zerinden anlatabileceimiz benzeri hikayeler


ayn zamanda tm bir tp tarihinin yksdr. Modern plastik
cerrahi I. Dnya Sava srasnda, Aldershot askeri
hastanesinde Harold Gillies yz hasarlarn tedavi ederken
ortaya kt.47 Savatan sonra cerrahlar ayn tekniklerin son
derece salkl ama irkin burunlar daha gzel numunelere
dntrebildiini fark etti. Plastik cerrahi hl hasta ve
yarallara yardm etmeye devam etse de, bir o kadar da estetik
operasyonlara odaklanmaya balad. Bugnlerde plastik
cerrahlar salkl olan tedavi edip zengini gzelletirdikleri
zel kliniklerde milyonlar kazanyor.48
Ayn sre genetik mhendisliinde de gzlemlenebilir. Bir
milyarderin sperzeki bir ocuk yaratma niyetinde olduunu
aklamas durumunda oluabilecek kamuoyu tepkisini bir
dnn. Sre tabii ki byle ilerlemeyecek. Her ey genetik
profillerinin bir sonucu olarak ocuklar lmcl genetik
hastalklara yakalanma riski tayan anne babalarla balayacak,
In vitro fertilizasyon uygulayacak ve dllenmi yumurtann
DNAsn test edip risk faktrlerini arayacaklar. Her ey
yolundaysa ne l. Ancak DNA testinde korkulan mutasyonlar
tespit edilirse embriyonun yok edilmesi gerekecek.
Neden tek dllenmi yumurtayla risk alalm? Birden
fazlasn dlleyerek, drt tanesi hasarlysa bile en azndan
bir salkl embriyoya sahip olabiliriz, in vitro uygulamas

yeterince ucuz ve kabul edilebilir olduunda kullanm


yaygnlaabilir. Mutasyonlar sk karlalan risklerdir.
Herkesin DNAsnda zararl mutasyonlar ve risk barndran
aleller bulunabilir. Eeyli reme bir piyango bileti gibidir.
(nl ve muhtemelen uydurma bir anekdot, Nobel dll
Anatole Francela gzeller gzeli yetenekli dans Isadora
Duncann 1923teki bulumasn anlatr. O dnemdeki
popler insan rknn slah hareketini tartrken Duncan,
Benim gzelliim ve senin zekana sahip bir ocuk
dnsene! dediinde France yantlar: Tabii, ama ya benim
gzelliim ve senin zekan alrsa ne olur bir dnsene.) O
zaman neden bu piyangoya biraz mdahale etmeyelim? Birden
fazla yumurta dlleyerek en iyi kombinasyonu seelim. Kk
hcre aratrmalar bir kez ucuz ve snrsz insan embriyosu
salamay baarrsa, kendi DNAnz tayan, son derece doal,
hibir genetik mhendislie maruz kalmam ihtimaller
arasndan en uygun bebei seebilirsiniz. Bu ilemi birka nesil
devam ettirdiinizde, kolaylkla sperinsanlardan oluan bir
toplum (ya da tyler rpertici bir distopya) kurabilirsiniz.
Peki ya birden fazla yumurta dlleyip hepsinde lmcl
mutasyonlar olduunu fark ederseniz ne olacak? Tm
embriyolar yok mu edilmeli? Yoksa bunu yapmak yerine
sorunlu genler mi deitirmeli? r ac gelime
mitokondriyal DNAyla yaanacak. nsan hcrelerinde bulunan

kk bir organel olan mitokondri, hcrelerin kulland


enerjiyi retir. Hcrenin ekirdeindeki DNAdan tamamen
farkl, kendine zg bir gen dizilimi vardr. Hasarl
mitokondriyal DNA, organizmaya ciddi zarar verebilir hatta
lmcl hastalklara yol aabilir. Halihazrda sahip olduumuz
In vitro teknolojisiyle -ebeveynli bir bebek yaratarak
mitokondriyal genetik hastalklarn stesinden gelmek teknik
olarak mmkn. Bebein nkleer DNAs iki ebeveynden
gelirken, mitokondriyal DNA nc bir insandan alnyor.
2000de Michiganda Sharon Saarinen, Alana isminde olduka
salkl bir kz bebek dnyaya getirdi. Alanann nkleer
DNAs annesi Sharon ve babas Pauldan aktarlrken,
mitokondriyal DNAs baka bir kadndan alnd. Teknik
adan baklnca Alanann biyolojik ebeveyni var. 2001de
ABD hkmeti, gvenlik ve teknik endieler nedeniyle bu
tedaviyi yasaklad.49
Ne var ki 3 ubat 2015te ngiltere Parlamentosu, bu
tedavinin ve ilgili aratrmalarn nn aarak -ebeveynli
embriyo ad verilen yasann lehinde oy kulland.50 Nkleer
DNAy deitirmek teknik olarak henz mmkn olmad
gibi yasal da deil, ancak teknik zorluklar aldnda hasarl
mitokondriyal DNAy deitirmemizi mmkn klan mantk,
ayn imkan nkleer DNAya da tanyacak gibi duruyor.

Tm bu deiimler erevesinde atlacak ikinci admsa


iyiletirme olacaktr, lmcl genleri slah etmek bir kez
mmkn olduunda, tm kodu yeniden yazarak geni
iyiletirmek dururken neden yabanc bir DNAy aktarma
zahmetine katlanalm ki? Sonrasnda ayn mekanizmay sadece
lmcl genleri slah etmek iin deil otizm, zeka gerilii veya
obezite gibi daha az lmcl hastalklardan sorumlu genleri
iyiletirmek iin de kullanabiliriz. Kim ocuunu bu
hastalklarla mcadele ederken grmek ister ki? Genetik bir
testin kznzn akll, gzel ve iyi huylu olacan ancak kronik
depresyondan mustarip kalacan ngrdn dnn. Bir
test tpnn iinde hzla yaplacak acsz bir mdahaleyle onu
yllar srecek skntlardan kurtarmak istemez miydiniz?
Peki neden bir adm daha ileri gitmeyelim? Hayat salkl
insanlar iin bile bu kadar etin bir mcadeleyken, kk
kznzn normalden birazck daha gl bir baklk
sistemine, biraz daha iyi bir hafzaya ya da azck daha neeli
bir karaktere sahip olmasn istemez misiniz? Siz bunlar kendi
ocuunuz iin istemediniz diyelim, ya komularnz kendi
ocuklar iin bu yntemi uygularsa? Sizinki geride mi kalacak?
Tamam, diyelim ki hkmetiniz tm vatandalarna
bebeklerine mdahale etmelerini yasaklad, ama Kuzey
Koreliler bu yntemle bizimkileri geecek inanlmaz dhiler,
sanatlar ve atletler yetitirmeye baladnda ne olacak? Byle

byle kk admlarla ocuk seebileceimiz genetik


kataloglara doru yol alacaz.
yileme, her tr gelime ve srm ykseltmenin ilk
admdr. Dnce gcyle ynetilen bilgisayarlar ya da
genetik mhendislii zerine alan profesrlere bu
aratrmalara nasl baladklarn sorun. Muhtemelen ou, bir
hastal iyiletirmeye altn syleyecektir. Genetik
mhendislii sayesinde, diyeceklerdir, kanseri yenebiliriz.
Eer beyinlerimizi bilgisayarlara balayabilirsek izofreniyi
tedavi edebiliriz. Belki, ama phesiz bununla kalmayacaktr.
Bilgisayarlarla beyinleri birbirine baaryla baladmzda, bu
teknolojiyi sadece izofreniyi tedavi etmek iin mi
kullanacaz? Bununla yetineceimizi dnen biri,
bilgisayarlar ve beyinler hakknda ok ey biliyor olsa bile,
toplum ve insan haletiruhiyesi hakknda pek de fikir sahibi
deil demektir. Bu kadar mhim bir atlmn sonularn
iyilemeyle snrlayp gelitirme iin kullanma kapatamazsnz.
Toplumlar pek tabii yeni teknolojilerin kullanmn
snrlandrabilirler. nsan rkn slah etme hareketleri II.
Dnya Savandan sonra gzden dt ve organ ticareti artk
hem mmkn hem de ok kazanl olsa da snrl bir etkinlik
olarak kald. Dolaysyla gelecekte, tasarlanm bebeklerin
insanlar ldrp organlarn almas teknolojik olarak mmkn
olsa bile, bu da snrl bir etkinlik olarak kalacaktr.

Sava alannda ehov Kanununun penelerinden


kaabilmeyi nasl baaryorsak, baka alanlarda da kamay
baarabiliriz. Baz silahlar hi patlamasa da sahneye
kabilirler. Bu nedenle insanln yeni gndemi zerine kafa
yormak ok nemli. Tam da yeni teknolojilerin kullanm
konusunda seim yapmamz gerektii iin, ne olup bittiini
iyice anlayp bu teknolojiler bizim yerimize karar vermeden,
kendi kararlarmz vermeliyiz.

Bilgi elikisi
21. yzylda insanln lmszle, mutlulua ve
tanrsalla ulamay amaladn ngrmek baz insanlar
kzdrabilir, uzaklatrabilir ya da korkutabilir; bu nedenle
birka noktay akla kavuturmak gerekiyor.
ncelikle bu iddial giriimler, 21. yzylda bireylerin edimi
olarak deil insanlarn kolektif eylemi olarak hayata geecek.
Birok insan bu projelerde rol alsa bile her birinin oynad rol
ok kk olacak. Ktlk, salgn ve savalar azalsa da elitler
sonsuz genlik ve ilahi gler peinde koarken, gelimekte
olan lkelerde ve khne mahallelerde milyarlarca insan
yoksulluk, hastalk ve iddetle mcadele etmeye devam edecek.
Bu aka hakszlk gibi grnyor Tek bir ocuk bile salksz
beslenmeden lmeye, tek bir yetikin bile uyuturucu
savalarnda ldrlmeye devam ettii srece, insanln tm

gcyle bu yaralar sarmaya almas gerektii iddia edilebilir.


Ne zaman son sava baltas topraa gmlr, o zaman
ynmz bir sonraki byk hedefe evirebiliriz. Ancak tarih
byle ilerlemez. Saraylarda yaayanlarn planlar,
barakadakilerle hibir zaman birbirini tutmad ve bu durum
21. yzylda da deiecek gibi grnmyor.
kinci olarak bu tarihsel bir ngr, siyasi bir manifesto
deil. Gecekondularda yaayanlarn kaderini grmezden gelsek
bile lmszlk, mutluluk ve ilahi g peinde komamz
gerektiini o kadar kolay syleyemeyiz. Bu projeleri
benimsemek byk bir hata olabilir. Fakat tarih ok byk
yanllarla doludur. Sicilimize ve gnmzn deerlerine
baktmzda, sonunda bizi yok edecek olsa da, lmszlk,
mutluluk ve ilahi gce ulamaya alacaz gibi grnyor.
nc olarak, ulamaya almak elde etmekle ayn ey
deildir. Tarih ou zaman abartlm umutlarla ekillenir. 20.
yzylda Rus tarihi, ounlukla eitsizlii yenmeye alan
komnistlerin abalaryla ekillendi ama bu aba baarya
ulaamad. Benim ngrm, insanln 21. yzylda neye
ulamay deneyeceine odaklanyor, neyi baaracana deil.
Gelecekte ekonomi, toplum ve siyasetin lm yenme
abasyla ekilleneceini iddia etmem, 2100 ylnda insanlarn
lmsz olaca anlamna gelmez.

Drdnc ve en nemlisiyse bu ngrnn bir kehanet


olmaktan ok, olas seeneklerimizi deerlendirmek ynnde
bir aba olduudur. Eer bu tartma daha farkl seimler
yapmamza ve ngrnn boa kmasna neden olacaksa, bu
ok daha iyi. Hibir eyi deitiremeyeceksek ngrlerde
bulunmann ne anlam var?
Karmak sistemle mesela hava durumu gibi kompleks
yaplar, bizim ngrlerimizden bihaberdir. nsan geliimiyse
aksine bunlara tepki verir. Daha doru tahminler, daha ok
tepki dourur. elikilidir ki, daha ok veri toplayp bunlar
daha iyi hesapladka olaylar iyice yoldan karak tahmin
edilmez hle gelir. Ne kadar ok bilirsek, o kadar az
ngrebiliriz. Bir gn uzmanlarn ekonominin en basit
yasalarn zdn hayal edin. Bankalar hkmetler,
yatrmclar ve mteriler bu yeni bilgiyi yeni yntemlerle
kullanarak rakiplerinin nne gemeye alacak. Yeni bilginin
kullanm yeni davranlara yol amyorsa ne ie yarar, deil
mi? Ne var ki insanlar davranlarn deitirirlerse ekonomik
teoriler metruk ve ie yaramaz hle gelir. Bu durumda
gemiteki ekonominin nasl ilediini bilsek de, brakn
gelecei, imdi bile arkn nasl dndn anlayamayz.
Bu farazi bir rnek deil. 19. yzyln ortasnda Kari Marx
gerekten muhteem ekonomik karmlarda bulundu. Bu
karmlara dayanarak proletaryayla burjuvazi arasnda

gerekleecek ve ilk grubun galibiyetiyle sonulanarak


kapitalist sistemin kne neden olacak, giderek iddetlenen
atmalar ngrd. Marx devrimin, Sanayi Devriminin
ncs ngiltere, Fransa ve ABD gibi lkelerde balayarak
dnyaya yaylacandan olduka emindi.
Marx kapitalistlerin de okumay bildiini unuttu. Balarda
sadece bir avu takipisi onu ciddiye alp almalarn
okuyordu. Ancak bu ateli sosyalistler taraftar ve g
kazandka kapitalistler alarma geti. Onlar da Das Kapitali
inceleyerek Marksist analizlerin karmlarn benimsemeye
baladlar. 20. yzylda, sokak ocuklarndan bakanlara
herkes, tarih ve ekonomide Marksist yaklamlar
sahiplenmiti. Hastaln seyrine dair Marxn ngrlerine
iddetle kar kan iflah olmaz kapitalistler bile onun
yaklamlarndan faydaland. 1960larda CIA, Vietnam ve
ilideki toplumsal yapy incelerken Marksist snf teorisinden
faydaland. Nixon ya da Thatcher dnyaya bakarken,
kendilerine en nemli retim aralar nelerdir diye sordular.
1989la 1991 arasnda George Bush komnizmin eytan
mparatorluumun kn izledii hlde, 1992de Bill
Clintona yenilmekten kurtulamad. Clintonn baarl
kampanyasnn slogan tek bir ilkeyle zetleniyordu: Sorun
ekonomi, aptal herif Marx bile daha iyi ifade edemezdi.

nsanlar Marksist yaklamlar kullanmaya balayarak


davranlarm da buna gre ekillendirdiler. ngiltere ve Fransa
gibi lkelerdeki kapitalistler iilerin suyuna gitmeye, milli
bilinci glendirmeye ve iileri siyasi sisteme dahil etmeye
altlar. Sonu olarak iiler seimlerde oy kullandka,
igc srayla tm lkelerde g kazanmaya balad ve
bylelikle kapitalistler yataklarnda ml ml uyuyabildiler.
Nihayetinde Marxn ngrleri boa km oldu. Komnist
devrimler ngiltere, Fransa ve ABD gibi nc endstriyel
gleri hibir zaman kuatamad ve proletaryann
diktatrlkleri tarihin tozlu sayfalarnda kayboldu.
Tarihsel bilginin elikisi budur. Davran deitirmeyen
bilgi ie yaramaz, ama davran ok hzl deitiren bilgi de
hzla balamn yitirir. Daha ok veriye sahip olduka tarihi
daha iyi anlarz ama tarih rotasn hzla deitirir ve
bilgilerimiz de hzla miadn doldurur.
Yzyllar nce, insan tr yava yava bilgi biriktirebiliyor,
siyaset ve ekonomi de sakin bir ritimde deiiyordu. Bugn
bilgimiz ar bir hzla artyor ve teoride dnyay gitgide daha
iyi anlyoruz. Ancak aslnda tam tersi gerekleiyor. Yeni
bilgiler daha hzl ekonomik, sosyal ve siyasi deiimlere neden
oluyor; biz ne olduunu anlama abasyla bilgi birikimini
oaltyoruz ve bu da daha byk dalgalanmalara yol ayor.
Zamanla gnmz anlamakta ve gelecei ngrmekte daha

da zorlanr hle geliyoruz. 1016 ylnda Avrupann 1050de


nasl bir yere benzeyeceini tahmin etmek grece daha kolayd.
phesiz hanedanlklar yklabilir; igal edilebilir ya da doal
afetler olabilirdi. Ancak 1050de Avrupann hl krallar ve
rahipler tarafndan ynetilen, ou sakini ktlk, salgn ve
savalardan perian olmu kyllerden oluan bir tarm
toplumu olaca akt. Oysa 2016da, 2050de Avrupann
neye benzeyecei hakknda hibir fikrimiz yok. Siyasi sistemin
ne olacam, igc piyasasnn nasl yaplandrlacan ya da
alanlarn nasl bedenlere sahip olacan bile
syleyemiyoruz.

imenlerin Ksa Bir Tarihi


Tarihin bir hkm yoksa ve gidiatn da tahmin
edemiyorsak, neden tarih okuyoruz? Bilimin en temel
amacnn gelecee dair ngrlerde bulunmak olduu
dnlr; meteorologlarn yarn havann yamurlu mu
gneli mi olacan bilmesi beklenir; ekonomistlerin deeri
den kurun bir krize yol ap amayacann, iyi doktorlarn
akcier kanseri tedavisinde kemoterapinin mi radyoterapinin
mi daha etkili olacann bilgisine sahip olmas beklenir.
Benzer ekilde tarihilerden de atalarmzn davranlarn
incelemeleri ve daha akl banda kararlar alp benzer hatalar
yapmamz engellemeleri istenir. Ancak gnmzde, gemi

zamanlarn aksine, bu beklentiler hemen hemen her zaman


boa kar. kinci Pn Savaandaki Hanibaln taktiklerini
renerek III. Dnya Savanda kullanmaya almak zaman
kaybdr. Svarilerin savanda ie yarayan yntemlere siber
savata ihtiya duyulmayacaktr.
Bilim de gelecei ngrmekten ibaret deildir. Biliminsanlar
her alanda ufkumuzu genileterek yeni ve bilinmeyen
gelecekler yaratmann peindeler. Bu durum tarih iin daha da
geerli. Tarihiler zaman zaman kehanetlerle anslarn
deneyip (pek de baarl olmasalar da) aslnda
deerlendiremeyeceimiz seeneklerin varlndan bizi
haberdar etme amac gderler. Tarihiler gemii tekrar
etmeyelim diye deil, gemiten kendimizi kurtaralm diye
gemi zerinde alrlar.
Her birimiz, belirli deerleri ve kurallar olan, kendine has
bir ekonomik ve siyasi sistemle idare edilen belirli bir tarihsel
gereklie doarz. Bu durumun doal, sabit ve engellenemez
olduunu dnerek, bu gereklii olduu gibi kabul ederiz.
Dnyamzn bir dizi rastlant sonucu ortaya km bir olayla
meydana geldiini, tarihin sadece teknoloji, siyaset ve
toplumla deil, ayn zamanda dncelerimiz, korkularmz ve
ryalarmzla ekillendiini unuturuz. Gemiin souk eli,
atalarmzn mezarndan kp boazmza sarlarak bakmz
tek bir gelecee ynlendirir. Doduumuz andan itibaren

hissettiimiz o el yznden, bunu varoluumuzun doal ve


kanlmaz bir paras sanrz. Bu nedenle nadiren kendimizi
sarsp zgr klarak baka gelecekler tasavvur ederiz.
Tarih okumak, gemiin smsk tutunan o souk elini
gevetmeyi amalar. Balarmz evirip atalarmzn hayal
edemedii ya da hayal etmemizi istemedii ihtimalleri fark
etmemizi salar. Rastlant sonucu ortaya km bir dizi olay
gzlemleyerek, kendi dnce ve hayallerimizin nasl
ekillendiini fark eder ve farkl dnceler; farkl hayaller
retiriz. Tarih okumak bize ne yapacamz sylemese de daha
fazla seenek sunar.
Dnyay deitirmeye alan akmlar genellikle tarihin
yeniden yazlmasyla ortaya kar, insanlarn gelecei yeni
batan tasavvur etmelerinin n de bylelikle alr. ster
iilerin grev yapmasn, ister kadnlarn bedenlerinin
kontroln ellerine almasn, ister ezilmi aznlklarn siyasi
haklarn geri almasn istiyor olun, atlmas gereken ilk adm
bu topluluklarn tarihlerini yeniden anlatmaktr. Yeni tarih,
Bugnk hlimizin ne doal olduunu ne de sonsuza dek
sreceini, syler. Bir zamanlar her eyin baka olduunu
hatrlatr. Sadece bir dizi tesadfi olay bugnn haksz
dnyasn ortaya karmtr. Akllca davranrsak dnyay
deitirebilir, ok daha iyi bir dnya kurabiliriz. Marksistler bu
nedenle kapitalizm tarihi okur, feministler ataerkil toplumlarn

oluumunu alr ya da Siyahiler kle ticaretinin dehetlerini


anarlar. Gemii ebediletirmeyi deil ondan kurtulmay
amalarlar.
Byk devrimler iin ileyen kurallar, gndelik hayatta da
geerlidir. Gen bir ift, yeni evlerini tasarlayan mimardan evin
nne kk bir yeil alan yapmasn ister. Neden? nk
yeillik gzeldir; diye cevaplayacaklar muhtemelen. Peki
neden byle dnrler? Bunun da arkasnda bir tarih var.
Ta Devrindeki avc-toplayclar maaralarnn n gzel
olsun diye im yetitirmezdi. Atina Akropolisinde, bakent
Romada, Kuds Tapnanda ya da Pekindeki Yasak ehirde
ziyaretileri karlayacak bir yeil alan yoktu, zel mlklerin ve
kamu binalarnn nndeki alanlarda im yetitirme fikri
ortaan sonlarna doru Fransz ve ngiliz aristokratlarn
atolarnda dodu. Modern an banda bu alkanlk kk
salarak asaletin sembol hline dnt.
Bakml imler, zellikle im bime makineleri ve otomatik
sulama sistemlerinin olmad devirlerde ok fazla zahmet ve
emek gerektirdii hlde karlnda hibir deerli rn
vermiyordu. im yemedikleri iin zerinde hayvan bile
otlatamyordunuz. Yoksul kyllerin deerli topraklar ve
zamanlarn imlere harcayacak lks yoktu. atonun
giriindeki bakml im alansa kimsenin taklit edemeyecei
zel duruma olduka yarar bir stat sembolyd. O kadar

varlkl ve glym ve o kadar ok topram ve hizmetkarm


var ki bu yeil fanteziyi karlayabiliyorum, demenin aleni bir
beyanyd. im alan ne kadar bakml ve bykse hanedan o
kadar gl demekti. Bir dk ziyaret ettiinizde imleri
bakmszsa onun da sknt iinde olduunu bilirdiniz.51
Kymetli imler sk sk nemli kutlamalara, sosyal
etkinliklere ev sahiplii yapsa da, geri kalan vakitlerde yasakl
blgeydi. Bugn bile saysz saray, hkmet binas ve kamu
alannda tabelalar insanlara, imlere basmaynz, uyarsnda
bulunur. Oxfordda olduum dnemde sadece ylda bir gn
oturmamza ve dolamamza izin verilen harikulade imlerle
kapl kocaman bir avlu vard. Dier gnlerdeyse ayayla kutsal
imeni kirleten rencinin vay hline...
Asil saraylar ve atolar imleri bir otorite sembolne
dntrdler. Modern dnemin sonunda krallarn kafas
uurulup, dkler giyotine yollanrken yeni bakan ve
babakanlar imleri korudular. Parlamentolar, yarg binalar,
bakanlk saraylar ve dier kamu binalar bakml keskin yeil
baklarn zerinde glerini ilan ettiler. Bir yandan da imler
spor dnyasn ele geirdi. Binlerce yldr buzdan kuma, akla
gelebilecek her trl zeminde oynayan insanlar, ne hikmetse
son iki yzyldr futbol ve tenis gibi nemli oyunlar imlerde
oynamaya balad. Tabii ki sadece paras olanlardan
bahsediyoruz. Rio de Janerionun favela'larnda Brezilya

futbolunun gelecek nesilleri toprak ve amurun iinde ereti


toplarla oynarken, zengin banliylerde ocuklar zenle baklan
imlerin zerinde keyiflerine bakt.
nsanlar o vakitten beri imleri siyasi g, sosyal stat ve
ekonomik varlkla ilikilendiriyor. 19. yzylda ykselen
burjuvazinin heyecanla imleri benimsemesine amamal,
nceleri sadece bankac, avukat ve sanayiciler zel mlklerinde
im alan kullanabiliyordu. Sanayi Devrimi orta snf geniletip,
im bime makinesi ve otomatik sulama sistemlerini
gelitirince milyonlarca aile bir anda im masrafn
karlayabilmeye balad. Amerikan banliylerinde taptaze
imlen varlkl insanlarn lks olmaktan kp bir orta snf
ihtiyacna dnt.
Banliy kltrne yeni bir gelenein eklenmesi de bu
zamana rastlar. Kilisedeki pazar ayininden sonra birok insan
sadakatle imlerini bimeyi det hline getirdi. Sokaklarda
yrrken, her ailenin imlerinin genilii ve durumuna
bakarak varlklarn ve statlerini lebilmeye baladk. u
bakmsz imlerin hlinden yan komunun evinde bir terslik
olduu belli. im bugn ABDde dar ve budaydan sonra en
yaygn ekin; im pazarysa (bitkileri, gbresi, bime
makineleri, sulama sistemleri ve bahvanlaryla) her yl
milyarlarca dolar byyor.52

imler sadece bir Avrupa ya da Amerikan lgnl olarak da


kalmad. Loire Vadisini hi ziyaret etmemi insanlar bile, ABD
bakanlarn Beyaz Sarayn imlerinde konuma yaparken
grd, yeil sahalarda futbol malar izledi ya da Homerla Bart
Simpsonn im bime srasnn kimde olduu zerine ettikleri
kavgalara ahit oldu. Dnyann her yerinde insanlar imleri
g, para ve prestijle ilikilendirdiler. Usuz bucaksz diyarlara
yaylan imler, imdi de slam dnyasnn kalbini alyor.
Katarda yeni ina edilen slami Sanatlar Mzesinin imleri,
Harun Reidin Badatndan ok XIV. Louisnin Versaym
anmsatyor. ABDde bir irket tarafndan tasarlanp retilen ve
Arap lnn ortasnda 100 bin metrekareden fazla yer
kaplayan im alann yeil kalabilmesi her gn akl almaz
miktarda su harcanarak salanyor. Bu srada Dohadan
Dubaiye banliylerdeki orta snf aileler de imleriyle
gururlanyor. Beyaz entariler ve kara araflar olmasa kendinizi
Ortadoudan ok ABDnin ortasnda sanabilirsiniz.
imlerin tarihini okuduktan sonra, hayalinizdeki evi
tasarlarken nne kk bir im alan kondurma fikrini tekrar
gzden geirebilirsiniz. Yine de dilediinizi yapmakta
zgrsnz tabii. Ancak Avrupal dklerden, kapitalist
patronlardan ve Simpsonlardan vasiyet aldmz kltrel
ykten zgrleip kendiniz iin bir Japon kaya bahesi ya da
tamamen zgn yeni bir tasarm da hayal edebilirsiniz. Tarihi

renmek iin en iyi motivasyon gelecei tahmin etmek deil


kendinizi gemiten kurtararak baka yazglar tasavvur
edebilmektir. Bu phesiz snrsz bir zgrlk tanmaz,
gemile ekillendiimiz gereinin nne geemeyiz; ancak
bir para zgrlk bile hi olmamasndan iyidir.

Grsel 6: Loire Vadisindeki Chambord atosu'nun I. Franois tarafndan 16.


yzyln banda yaptrlan imleri. Her eyin balad yer.

Grsel 7: Kralie II. Elizabethin onuruna Beyaz Saray imlerinde dzenlenen


karlama treni.

Grsel 8: Mario Gtzenin, Maracan imlerinde man sonucunu belirleyip


Almanyaya 2014 Dnya Kupas'n kazandran gol.

Grsel 9: Kk burjuva cenneti.

Birinci Perdedeki Silah


Bu kitab zenginletiren tm ngrler, gnmzdeki
sorunlar tartmay amalayp gelecei deitirmek iin bir
davet niteliindedir. nsanln lmszlk ve mutluluun
peinde, tanr mertebesine erimeye alacan ngrmenin,
ina ettikleri evin nnde bir im alan isteyeceklerini
ngrmekten pek de bir fark yok esasnda. Ancak bunu bir
defa sesli dile getirdiinizde, hemen ardndan dier seenekler
hakknda da dnmeye balyorsunuz.

nsanlar tanr mertebesine erimeyi hayal edemedikleri ya da


lmszlk ryalar gremediklerinden deil, bu kadar ak
szl ifadelere alkn olmadklar iin ok aryorlar. Oysa bu
konularda dnmeye baladklarnda, bu iddialar pek ouna
makul geliyor. Bbrlendiimiz teknolojik gelimeleri bir
kenara brakrsak, ideolojik olarak bunlar yeni dnceler
deil. Dnya yzyldr Homo sapiensin hayatn, gcn ve
mutluluunu kutsayan hmanizmle ynetiliyor. lmszlk
ve mutluluk kazanmaya, tanr mertebesine ykselmeye
almak, uzun zamandr etrafta var olan hmanist idealleri
makul sonularna tayor sadece. Uzun zamandr cebimizde
sakladklarmz aka masaya seriyor.
Ben de masaya bir ey koymak istiyorum: Bir silah. Birinci
sahnede beliren ve nc sahnede patlayacak olan bir silah.
lerleyen blmler, hmanizmin (insan trne tapnmann)
dnyay nasl fethettiini tartacak. Ancak hmanizmin
ykselii ayn zamanda kendi sonunun tohumlarn da ekiyor.
nsanlar tanrlara ykseltme abas hmanizmi makul
sonucuna gtrrken, dier yandan da hmanizmin
doasndaki kusurlar ortaya karyor. Kusurlu bir idealle yola
ktnzda, kusurlar ancak idealin gereklemesi yaknsa fark
edersiniz.
Bu srecin oktan hastanelerin geriatri blmlerinde
ilemeye baladn grebilirsiniz. nsan hayatnn kutsallna

sarslmaz bir inanla bal hmanist bak yznden insanlar


Bunun nesi kutsal? diye sormak zorunda brakan acnas bir
seviyeye varana dek onlar hayatta tutuyoruz. Benzer inanlarla
21. yzylda insan trn snrlarnn tesine sreceiz
muhtemelen. nsanlar tanrlara dntrecek teknolojiler,
insanlar balamlarndan koparp alakasz varlklar hline
getirebilir, rnein yallk ve lmn ileyiini zp onlar
engelleyebilecek gce sahip bilgisayarlar, ayn zamanda
insanlar ilerinden de edebilir.
Bu nedenle 21. yzyln asl gndemi, bu uzun al
blmnde ne srdklerimden ok daha karmak olacak. u
an lmszlk, mutluluk ve tanrsalla erime abas,
gndemimizdeki ilk madde gibi grnyor olabilir. Ancak
bu hedeflere yaklatka ortaya kacak karklklar bizi
tamamen farkl sonulara ynlendirebilir. Bu blmde
aklanan gelecek, sadece gemiin geleceidir; yani getiimiz
yzylda hakim olan fikir ve umutlarn nda ekillenmi
bir gelecein. 21. yzyln fikirleri ve umutlaryla domu esas
gelecekse bambaka olabilir.
Tm bunlar anlamak iin tek yapmamz gereken geriye
dnp bakmak ve Homo sapiens'in aslnda ne olduunu,
hmanizmin nasl dnyaya hakim bir din hline geldiini ve
hmanizm ryasn gerekletirmeye almann aslnda neden

insanln kendi sonunu getireceini incelemektir. te bu


kitabn temel meselesi bu.
lk ksm bizim trmz bu kadar zel yapan eyin ne
olduunu anlamaya alrken Homo sapien'le dier hayvanlar
arasndaki ilikiye odaklanyor. Okurlar gelecee dair bir
kitapta, hayvanlarn neden bu kadar yer kapladn merak
edecektir ahsi kanm doa ve insan trnn gelecei
hakknda ciddi bir tartmann dier hayvanlarla balamadan
yrmeyeceidir. Homo sapiens kendisinin de bir hayvan tr
olduu gereini unutmak iin elinden geleni yapyor. Ancak
kendimizi tanrlara dntrmeye alrken nereden
geldiimizi hatrlamak hayati nem tar. lahiletiimiz
gelecee dair hibir inceleme, hayvani gemiimizi ya da
hayvanlarla ilikimizi gz ard edemez. nk hayvan-insan
ilikisi, gelecekte sperinsanlarla insanlar arasnda kurulacak
ilikiye en yakn model olma zellii tar. Sperzeki
siborglarn etten kemikten, sradan insanlara nasl
davranacan m merak ediyorsunuz? nsanlarn daha az zeki
hayvan akrabalarna nasl davrandyla balamak salkl
olabilir. Mkemmel bir benzetme olmasa da hayal etmek
yerine gerekten gzlemleyebileceimiz en iyi model budur.
Kitabn ikinci ksm, birinci kmn sonularndan yola
karak Homo sapiens'in getiimiz bin ylda nasl tuhaf bir
dnya yarattn ve bizi gnmzn yol ayrmlarna tayan

gemiimizi inceliyor. Homo sapiens nasl oldu da evrenin insan


trnn etrafnda dndn ve insanlarn tm anlam ve
gcn oda olduunu iddia eden hmanist retiye inand?
Bu retinin ekonomik, sosyal ve siyasi sonular nelerdir? Bu
reti gndelik yaantmz, sanatmz ve en gizli
tutkularmz nasl ekillendiriyor?
nc ve son ksmdaysa kitap 21. yzyln bana dnyor.
nsan tr ve hmanist retiyi ok daha iyi anladktan sonra
bugnk uralarmz ve muhtemel geleceimizi betimliyor.
Hmanizmin yerine getirmeye abalad giriimler neden
kendi sonunu getirebilir? lmszlk, mutluluk ve ilahilik
araymz insanla duyduumuz temel inanc nasl sarsabilir?
Bu felaketin alametleri nelerdir ve gndelik hayatta her
birimizin verdii kararlara nasl yansr? Eer hmanizm
gerekten tehlikedeyse, yerini ne alabilir? Bu kitap sadece
felsefe yapmyor ya da babo kehanetlerde bulunmuyor. Daha
ok akll telefonlarmz, flrt etme ritellerimizi ya da
igcn mercek altna alarak gelecek hakknda ipular aryor.
Hmanizme kalpten gnl verenlere tm bunlar olduka
karamsar ve i karartc gelebilir. Ancak hemen sonuca
varmamak gerek. Tarih birok dinin, imparatorluun ve
kltrn ykseli ve kne sahne oldu. Bu tip ayaklanmalar
her zaman kt sonular dourmaz. Hmanizm pek de uzun
saylmayacak bir sredir, yzyldan beri dnyada

hakimiyetini srdryor. Firavunlar Msr bin yl, Papalk


ise Avrupay bin yl ynetti. II. Ramses dneminde bir
Msrlya bir gn firavunlarn yok olacan syleseydiniz,
muhtemelen dehete kaplp, Nasl firavunsuz yaarz?
Dzen, bar ve adaleti kim salar? derdi. Ortaada insanlara
tanrnn leceini syleseydiniz korku iinde, Nasl tanrsz
yaarz? Hayatmza kim anlam verip bizi kyametten
koruyacak? diye feryat ederlerdi.
Gemie baknca, biroklar firavunlarn d ve tanrnn
lmn olumlu gelimeler olarak gryor. Belki de
hmanizmin k de ayn derecede hayrlara vesile olur.
nsanlar bilinmeyenden korktuklar iin deiimden kanrlar:
Ancak tarihin tek deimezi, her eyin deitiidir.

Grsel 10: King Ashurbanipal of Assyria slaying a lion: mastering the animal
kingdom.

I. Ksm
Homo Sapiens Dnyay Fethediyor
nsanlarla dier tm hayvanlar arasndaki fark nedir?
Trmz dnyay nasl fethetti?
Homo sapiens daha st bir yaam formu mu, yoksa
yalnzca yerel bir zorba m?

2
Antroposen*

DER HAYVANLARLA KURDUU ilikilere baknca,


insanlar tanrya dneli ok oldu, diyebiliriz. Pek hakkaniyetli
ya da merhametli tanrlar olmadmz bildiimizden olsa
gerek bu konuda kafa yormak istemeyiz. Bir National
Geographic belgeseli veya bir Disney filmi izlediinizde ya da
bir masal kitab okuduunuzda Dnyann biz insanlara denk
aslanlar, kurtlar ve kaplanlarla dolu olduu izlenimine
kaplabilirsiniz. Aslan Kral Simba orman hayvanlarna
hakimdir, Krmz Balkl Kz, Hain Kurttan kamaya alr,
Orman ocuu Mogli cesurca kaplan Shere Hanla yzleir.
Ancak maalesef hibiri yok artk. Televizyonlarmz,
kitaplarmz, ryalarmz ve kabuslarmz hl onlarla dolu olsa
da, gezegenimizin Simbalar, Shere Hanlar ve Hain Kurtlar
yok oluyor. Dnya insanlar ve onlarn evcilletirilmi
hayvanlaryla dolup tayor.

Grimm Kardelerin diyar, Krmz Balkl Kz ve Hain


Kurtun lkesi Almanyada bugn ka tane kurt yayor
dersiniz? Yzden az (hayatta olanlar da ounlukla snr geen
Polonya kurtlar), br taraftan Almanya 5 milyon evcil kpee
ev sahiplii yapyor. Gezegende toplam 200 bin kadar kurt
dolanrken, 400 milyondan fazla evcil kpek var.1 Dnya 600
milyon evcil kediye karlk 40 bin aslana, 900 bin Afrika
mandasna karlk 1,5 milyon evcil inee, 50 milyon penguen
ve 20 milyar tavua sahip.2 1970ten bu yana giderek artan
ekolojik farkndala ramen yaban hayat nfusu yar yarya
dt (zaten durum 1970lerde de ok parlak deildi).3
1980de Avrupada 2 milyar vahi ku varken, bu say 2009da
1,6 milyara gerilemiti. Ayn yl Avrupallar eti ve yumurtalar
iin 1,9 milyar tavuk yetitirdi.4 Bugn dnyadaki byk
hayvanlarn (yani arl birka kilogramdan fazla olanlarn)
yzde 90 insanlardan ya da evcilletirilmi hayvanlardan
oluuyor.
Biliminsanlar gezegenimizin tarihini Pleistosen, Pliyosen ve
Miyosen gibi devrelere ayryor ve biz de Holosen devresinde
yayoruz. Ancak bunun getiimiz 70 bin yln Antroposen
devresi olarak anmak daha salkl olacaktr: nsanln
dnemi. Binlerce yl boyunca Homo sapiens kresel ekolojideki
deiikliin en nemli faili hline gelmitir.5

Bu daha nce ei benzeri grlmemi bir olgudur. 4 milyar


yl nce yaam ortaya ktndan beri, hibir tr tek bana
kresel ekolojiyi deitiremedi. Ekolojik devrimler ve kitlesel
yok olulara her devirde rastlansa da bunlarn hibiri belirli bir
kertenkele, yarasa ya da mantar tr yznden gereklemedi.
Aksine tm bunlar iklim deiiklii, tektonik plakalarn
hareketi, volkanik patlamalar ya da asteroit arpmalar gibi
muazzam doal srelerin sonularyd.

Grsel 11: Byk hayvanlarn kresel biyoktlesi.

Baz insanlar devasa volkanik patlamalar ya da arpan


asteroitler karsnda bugn hl tehlike altnda olduumuzu
dnyor. Hollywood yapmclar bu endieler zerinden
milyarlar kazand. Ancak gerekte bu ihtimaller olduka
dktr. Kitle lmleri milyonlarca ylda bir grlr. Byk
bir asteroidin nmzdeki 100 milyon yl iinde gezegenimize

arpaca doru ama bunun nmzdeki sal gereklemesi


yok denecek kadar dk bir ihtimal. Asteroitlerden korkmak
yerine kendimizden korkmalyz.
Korkmalyz nk Homo sapiens oyunun btn kurallarn
batan yazd. Bu maymun tr 70 bin yl iinde tek bana
kresel ekolojiyi kkten deitirmeyi baard. Etkimiz buzul
a ve tektonik hareketlerle ayn kulvarda deerlendiriliyor.
Yzyl iinde etkimiz, 65 milyon yl nce dinozorlar ldren
asteroitleri geride brakabilir.
O asteroit karadaki evrimin gidiatn deitirmi olsa da 4
milyar yl nce ilk organizmalarn ortaya kmasndan bu yana
deimeyen temel evrim kurallarn etkilemedi. Sregiden bin
yllar boyunca virsler de dinozorlar da doal seilimin
sarslmayan kurallarna bal kalarak evrimleti. Yaam tuhaf
ve beklenmedik ekillere brnse de organik lemin snrlarna
bal kald; sonuta kaktsler de balinalar da organik
bileenlerden meydana geliyordu. Bugnse artk insan tr
doal seilimi akll tasarmlarla deitirmeye kalkyor; yaam
organikten inorganie tayor.
Gelecekte bizi bekleyen ihtimalleri bir kenara brakp
getiimiz 70 bin yla odaklansak bile Antroposen devresinin
dnyay benzeri grlmemi ekilde deitirdii ortada.
Asteroit arpmas, tektonik plaka hareketleri ve iklim
deiiklii; tm bu hareketler yerkrenin tamamndaki

organizmalar deitirdi elbette, ancak bu olaylarn etkileri her


blgede farklyd. Gezegen hibir zaman tek bir ekosistemden
ibaret deildi, daha ok birbiriyle balantl pek ok
ekosistemin toplamyd. Tektonik hareketlerin Kuzey ve Gney
Amerikay birletirmesi Gney Amerikadaki keseli
memelilerin birounun sonunu getirdi ama Avustralya
kangurular zerinde olumsuz bir etkisi olmad. 20 bin yl nce
son Buzul ann en sert gnleri yaandnda, iklim
deiikliine uyum salama zorunluluu hem Basra
Krfezindeki hem de Tokyo Krfezindeki denizanalar iin
geerliydi. Bu iki grup arasnda hibir ba olmadndan, her
iki grup da farkl tepkiler gelitirip iki u ynde evrimletiler.
Bunun aksine Sapiens yerkreyi bamsz ekolojik alanlara
ayran snrlar at. Antroposen devresinde gezegen ilk kez tek
bir ekolojik birim hline geldi. Avustralya, Avrupa ve Amerika
farkl iklimler ve topografyalara sahip olmaya devam etse de
insanevlad dnyann drt bir yanndaki organizmalarn
dzenli olarak i ie gemesine neden oldu. Derme atma
ahap sandallar uak, petrol tankeri ve devasa kargo gemilerine
dnnce btn denizlerdeki en kk kara paralarna kadar
tm ktalar birbirine baland. Gelinen noktada corafyalar
bal bana ele almak imkansz hle geldi, rnein
Avustralyann ekolojisi kylara ve llere tanan Avrupa
memelileri ya da Amerika mikroorganizmalar gz nnde

bulundurulmadan anlalamaz oldu. nsanlarn getiimiz


yzylda Avustralyaya tad hayvanlar, bitkiler ve virsler
bugn blge ekolojisi zerinde yerel trler olan kanguru ve
koalalardan daha fazla etkiye sahip.
Antroposen kavramnn getiimiz birka yzyla zg
olmadnn altn izmek gerekir. On binlerce yl nce, Ta
Devrindeki atalarmz Dou Afrikadan dnyann drt bir
kesine yaylmaya balayp yerletikleri her ktann bitki
rts ve faunasn deitirdiler. Avustralyadaki byk
hayvanlarn yzde 90nn, Amerikadaki byk memelilerin
yzde 75inin, gezegendeki byk kara memelilerinin
neredeyse yarsnn ve tm dier insan trlerinin soyunu
tkettiler; tm bunlarn yannda ilk buday tarlasn ekip ilk
metal aleti ekillendirdiler ilk yazy yazdlar ve ilk paray
bastlar.6
Byk hayvanlar yava redikleri ve saylar dierlerine gre
daha az olduu iin zellikle tehdit altndayd. Soylar
tkenmi olan mamutlarla, kurtulmu olan tavanlar
karlatrabiliriz. Bir mamut srs muhtemelen bir dzine
kadar yeden oluurdu ve her yl srye iki yeni yavru
eklenecek kadar reyebiliyordu. Yredeki insan kabilesi her yl
yalnzca mamut bile avlasa, mamut srsndeki lm says
doumlar anca birka nesil iinde mamutlar yok oldular,

br yandan tavanlar, tavan gibi ryordu, insanlar her yl


yzlerce tavan avlasa da bu soylarn tketmeye yetmiyordu.
Atalarmz tabii ki mamutlarn kkn kazmay
amalamadlar, sadece eylemlerinin sonularnn farknda
deillerdi. Mamut ve benzeri byk hayvanlarn yeryznden
silinmesi evrimsel takvimin geni periyotlar baz alnnca ok
hzl bir sre gibi grnebilir. Ancak sz konusu olan insan
zamanysa, mamutlarn soylarnn tkenmesinin olduka yava
ve aamal ilerlediini syleyebiliriz. nsanlar yetmi seksen
yldan fazla yaamazken, bir trn tkenmesi yzyllar
sryordu. Atalarmz ylda iki ya da gemeyen yllk
mamut avyla, bu krkl devlerin ortadan yok olmas
arasndaki ba muhtemelen kuramadlar. Olsa olsa nostaljik
bir dede pheci genlere, Benim genliimde buralar
mamuttan geilmezdi. Mastodonlar ve devasa geyikler de
grrdk. Tabii o zamanlar kabile efleri drstt, kkler de
byklerine saygl davranrd, diye yaknmt.

Ylann ocuklar
Antropolojik ve arkeolojik kantlar arkaik avc-toplayclarn
animist olduklarna iaret ediyor; onlar insanlar hayvanlardan
ayran hibir temel fark olmadna inanyordu. Yaadklar
vadiyi evreleyen sradalar blgenin tm sakinlerine aitti ve
herkes ortak kurallara uymak zorundayd. nsanlar hayvanlar,

aalar ve talarla konutuklar gibi periler iblisler ve


hayaletlerle de konuurlard. Bu iletiim andan da insanlar,
filleri, mee aalarn ve ruhlar birbirine balayan eitli
deerler ve kurallar douyordu.7
Animist dnya gr modern dnyada varlklarn hl
srdrebilen baz avc-toplayc topluluklara rehberlik etmeye
devam ediyor. Gney Hindistann tropik ormanlarnda
yaayan Nayaka insanlar da bu topluluklardan biridir. Yllardr
Nayaka insanlaryla alan antropolog Danny Naveh,
Nayakalarn ormanda yrrken kaplan, ylan ya da fil gibi
tehlikeli hayvanlarla karlatnda hayvana hitaben, Sen de
ormanda yayorsun, ben de ormanda yayorum. Sen buraya
avlanmaya geliyorsun, ben de buraya kk ve yumrular
toplamaya geliyorum. Sana zarar vermeye gelmedim, diye
konutuunu aktaryor.
Nayakalarn yalnz yryen fil olarak adlandrdklar bir
erkek fil, bir gn kabileden birini ldrr. Ancak Nayakalar
Hindistan orman iletmesinin fili yakalama almasna yardm
etmeyi reddederler. Navehe bahsi geen filin eskiden baka bir
erkek fille ok yakn olduunu ve srekli onunla gezindiini
anlatrlar. kinci fil bir gn ormanclar tarafndan yakalanr ve
yalnz yryen fil de sonrasnda kzgn ve iddete yatkn hle
gelir. Ein senden alnsa ne hissederdin? Bu fil de yle
hissediyor. Bu iki fil, akamlar ayrlr kendi yollarna giderlerdi

[...] ama her sabah mutlaka yeniden bir araya gelirlerdi. O gn


fil, dostunu dm, yerde yatar vaziyette buldu. Hep bir arada
olan kiliden birini vurursan, dieri nasl hisseder?8
Bu tip animist grler endstrilemi toplumlardaki birok
insan uzaydan gelmiesine artyor. oumuz hayvanlarn
temelde farkl ve daha aada bir konumda olduuna
dorudan kanaat getiriyoruz. nk en eski geleneklerimiz
bile avc-toplayc dnem bittikten binlerce yl sonra yaratld,
rnein Eski Ahitte geen en eski hikayeler bile milattan nce
ikinci binyldan eskiye gitmez. Ne var ki Ortadouda avctoplayclk 7000 yldan daha uzun zaman nce sonra ermiti.
Tahmin edilecei zere animist inanlar reddeden ncildeki
tek animist yk, uursuz bir uyar misali, kitabn en banda
kar karmza. Mucizeler harikalar ve olaanst hikayelerle
dolup taan uzun bir kitap olmasna ramen ncilde bir
hayvann insanla tek konumas, ylann Havvay Bilgi
Aacnn yasak meyvesini yemek iin kandrd diyalogdan
ibarettir. (Evet, Balamn eei de birka kelam eder; fakat
sadece Balama tanrnn mesajn iletmeye alr.)

Grsel 12: Michelangelo, lk Gnah ve Cennetten Kovulu, Sistine apeli. Bir insan
bedeniyle btnleen ylan, tm olaylar silsilesini balatr. Tekvinin ilk iki blm
ilahi monologlarla ("ve Tanr dedi ki... ve Tanr dedi ki... ve Tanr dedi ki...")
doludur, nc blme gelindiinde sonunda bir diyalogla karlar ve ylan ile
Havvann konumasn dinleriz (... dedi ylan kadna ... ve dedi kadn ylana ...").
nsanla hayvan arasnda bu kendine has konuma, insanln gkten dmesine ve
Cennetten kovulmasna neden olur.

Adem ile Havva, Cennette avc-toplayc gibi yaarlar.


Cennetten kovulmalar, Tarm Devrimiyle arpc
benzerliklere sahiptir. Kzgn tanr, Ademin meyve toplamaya
devam etmesine izin vermektense Ademi aln terini dkerek
kazand ekmei yemeye mahkum eder. ncirdeki
hayvanlarn insanlarla yalnzca tarm dneminden nce
Cennette konumalar bir rastlant olmayabilir. ncil bundan
hangi derslerin karlmasn ister? Ylanlar dinlemeyip hayvan

ve bitkilerle konumamak en hayrlsdr belki. Sonuta bu


konuma bizi felaketten baka bir eye gtrmemitir.
Bu hikayenin daha derinlere uzanan kadim anlamlar da
vardr. ou Sami dilinde Havvann karl olan Eve ylan,
hatta dii ylan demektir. Atalarmzn ncildeki annesinin
ad arkaik animist bir miti, ylanlarn dmanmz deil atamz
olduu fikrini barndryor.9 Birok animist kltr; insanlarn
ylanlar ve srngenler dahil eitli hayvanlardan dntne
inanr. Avustralyal Aborjinler, dnyay Gkkua Ylannn
yarattna inanyor. Aranda ve Dieri insanlar, belirli
kabilelerin ilkel kertenkelelerin ya da ylanlarn insana
dnmesiyle ortaya kt inancn koruyorlar.10 stelik,
modern Bat da srngenlerden evrimletiimizi dnyor.
Her birimizin beyni, srngen bir z zerine kurulu ve fiziksel
yapmz da yine deiim geirdiimiz srngenlere dayanyor.
Tekvinin yazarlar, arkaik animist inanlarn kalntlarn
Havvann adnda korumu gibidirler ancak geri kalan izleri
rtmek konusunda ok daha zenli davranmlardr. Tekvin,
soyumuzun ylana dayand sylemini reddeder ve insanlarn
cansz bir maddeden ilahi bir dokunula yaratldn anlatr.
Animistler insanlar baka bir hayvan tr olarak grrken
ncil insann kendine has bir yaratm olduunu syler ve
iimizdeki hayvann varln kabullenmenin tanrnn kudretini
inkar etmek olduunu iddia eder. Sonuta modern insan,

kkeninin sahiden de srngenlere dayandn kefettiinde


tanrya isyan etmi ve onu dinlemeyi, hatta varlna inanmay
bile reddetmitir.

Atadan Kalma htiyalar


ncil yeniliki bir fikir olarak "insann ayrt edici zellikleri
olduu iddiasn barndrmakla beraber, esasen insan ve
hayvan ilikilerinde yeni bir dnem aan Tarm Devriminin
sonularndan biridir. Tarmn gelimesi, birok trn soyunun
tkendii yeni bir dalga yaratrken, daha da nemlisi, dnyada
benzeri grlmemi bir yaam formu ortaya kard: evcil
hayvanlar. nsanlar yaban hayatta vahi varln srdren
saysz trden ancak yirmi kadar memeli ve ku trn
evcilletirebildii iin bu gelime balarda pek de fark
edilmedi. Ancak yzyllar getike bu zgn yaam formu
hakimiyet kurmaya balad. Bugn byk hayvanlarn yzde
90ndan fazlas evcilletirilmi durumda.
Ne yazk ki evcil trler, bu benzersiz szde baarnn
bedelini yine daha nce hi deneyimlenmemi aclarla dediler.
Hayvanlar lemi milyonlarca yldr trl aclara ve sefalete
alk olsa da, Tarm Devrimi zamanla daha da ktleen
yepyeni strap trleri ortaya kard.
Sradan bir gzlemci iin evcil hayvanlar, vahi akrabalar ve
atalarna kyasla ok daha iyi artlarda yayormu gibi

grnebilir, bizonlar doada gnlerini yemek, su ve barnak


arayarak geirir ve aslan, parazit ya da sel gibi tehditler altnda
yaar. Evcilletirilmi bykba hayvanlarsa kendilerine
insanlar tarafndan salanan yemek, su ve barnan keyfini
karr ve ayn zamanda hastalklardan, avclardan ve doal
afetlerden korunur. nek ve buzalarn byk bir ksmnn
kendini eninde sonunda mezbahada bulduu dorudur ancak
bu kaderlerini vahi bir biz onunkinden daha m talihsiz klar?
Bir insan tarafndan kesilmek bir aslan tarafndan mideye
indirilmekten daha m ktdr? Timsahlarn dileri elik
baklar kadar lmcl deil midir?
Evcilletirilmi hayvanlarn yazgsn bu kadar kt yapan
nasl ldkleri deil nasl yaadklardr. Eski zamanlardan
gnmze dek iftlik hayvanlarnn yaam koullarn
ekillendiren birbirinden nemli iki unsur vardr: insanlarn
istekleri ve hayvanlarn ihtiyalar. Bu yzden insanlar et ve st
elde etmek iin inek beslediinde, dzenli rn alabilmenin
yolu ineklerin uzun mrl olmasndan ve remelerinden
geer. Teoride bu durumun inekleri korkun eziyetlerden
korumas gerekir. Sonuta ifti ineklerine iyi bakmazsa
hayvanlar yavrulayamadan ksa zaman iinde lr ve ifti de
a kalr.
nsanlar iftlik hayvanlarnn hayatta kalmasn ve remesini
salarken maalesef onlara korkun eziyetler edebiliyorlar. Bu

sorunun kkeninde, evcil hayvanlarn vahi atalarndan miras


aldklar pek ok fiziksel, duygusal ve sosyal ihtiyacn insan
iftliklerinde hibir ie yaramamas yatyor. iftiler hibir
ekonomik riske girmeden bu ihtiyalar grmezden gelebiliyor.
Hayvanlar minik kafeslere tkp boynuz ve kulaklarn kesiyor
yavrular annelerinden ayryorlar. Istrap iindeki hayvanlarsa
yaamaya ve remeye devam ediyor.
Bu dzen doal seilimin en temel kuralyla elimiyor mu?
Evrim teorisi tm igd, istek ve duygularn sadece hayatta
kalma ve reme amacyla evrimletiini iddia ediyor, yleyse
iftlik hayvanlarnn srekli remesi, tm gerek ihtiyalarnn
karlandn gstermez mi? Bir inein hayatta kalmas ya da
remesi iin gerekten ihtiya duymad bir ihtiyac nasl
olabilir?
Tm igd, istek ve duygularn hayatta kalma ve remenin
evrimsel basklarn ynetmek iin ekillendii kesinlikle
dorudur. Ancak bu basklar bir anda ortadan kalksa bile onlar
ekillendiren igd, istek ve duygular beraberinde hemen yok
olmazlar. En azndan aniden yok olmazlar. Artk hayatta
kalmak ve remek iin ilevsel olmasalar da hayvann znel
deneyimini biimlendirmeye devam ederler. Hem hayvanlar
hem de insanlar iin seilimin basklarn neredeyse bir gecede
deitiren tarm fiziksel, duygusal ve sosyal ihtiyalar
deitiremedi. Evrim tabii ki hibir zaman yerinde saymyor ve

tarmn gelimesinden bu yana geen 12 bin yldr insanlar


deitirmeye devam ediyor, rnein Avrupa ve Bat Asyadaki
insanlar inek stn sindirebilme yetisi gelitirirken artk
insanlardan korkmayan inekler de vahi atalarndan ok daha
fazla st retebiliyor. Ne var ki bunlar yzeysel deiimler.
nekler ve insanlarn derinlerdeki duyusal ve duygusal yaplar
Ta Devrinden beri ciddi bir deiim gstermedi.
Modem insanlar tatly neden bu kadar seviyor dersiniz? 21.
yzyln banda insanlar hayatta kalmak iin ikolata ve
dondurmayla beslenmek zorunda deildi ancak Ta
Devrindeki atalarmzn tatl bir meyve ya da bal
bulduklarnda yapmalar gereken en akllca ey yiyebildikleri
kadar ok tatl yemekti. Neden genler dikkatsiz ara kullanr,
kavgaya karr ya da internette gizli bilgileri hacklemeye
alrlar? nk bugn manasz hatta yararsz grnen tm
bu arkaik genetik kararla 70 bin yl nce evrimsel olarak ok
gerekliydi. Bir mamutun peinde hayatn tehlikeye atarak
korkusuzca koabilen gen bir avc, tm rakiplerini eleyerek
yredeki gzelin gnln alabilirdi; imdiyse elimizde sadece
bu mao genler kald.11
Sonuta ayn evrimsel mantk, insanlar tarafndan kontrol
edilen iftliklerdeki ineklerin, boalarn ve srlarn da
yaamlarn ekillendiriyor. Srlar da yabanda hayatta
kalabilmek ve reyebilmek iin etkin bir biimde iletiim

kurmak ve ibirlii yapmak zorundayd. Tm sosyal memeliler


gibi srlar da bu sosyal becerileri bebeklik dneminde oyun
oynayarak kazanrd. Kedi ve kpek yavrular, buzalar ve
ocuklar oyun oynamay sever, nk evrim onlar bu drtyle
ekillendirmitir. Yaban hayatta yaamlarn srdrebilmeleri
ve reyebilmeleri iin oyun oynayarak sosyal beceriler
gelitirmeleri gerekiyordu. Bir kpek yavrusu, buza ya da insan
yavrusu eer oyun oynamasna engel olacak nadir bir
mutasyonla domusa, hayatta kalma ans dyor ve
reyemiyordu.
Peki bir ifti gen bir buzay kk bir kafese koyarak
annesinden ayrp eitli hastalklara kar alat; suyunu ve
yemini verir ve yeterince bydnde bir boann spermiyle
yapay olarak dllerse ne olur? Nesnel olarak
deerlendirildiinde, hayatta kalmak ve remek iin artk
sosyal becerilere (muhtemelen insanlara itaat etmek dnda)
ihtiya duymayan buzann oyun arkadalarna da ihtiyac
yoktur, tek ihtiyac efendisi Sapiens tarafndan baklmaktr.
Farkl bir bak asna greyse buza dier yavrularla
oynamak iin hl gl bir drt hisseder ve bu ihtiyac
karlanmadndan ac eker.12
Binlerce nesil nce ekillenmi bir ihtiyacn gnmzde
artk hayatta kalmak ya da remek iin gerekli olmasa da znel
olarak hissedilmeye devam etmesi, evrimsel psikolojinin en

basit derslerinden biridir. Trajik olansa Tarm Devriminin


insanlara, znel ihtiyalarn grmezden geldikleri hayvanlarn
hayatta kalmalarn ve remelerini salama gcn vermi
olmasdr.

Organizmalar Birer Algoritmadr


nek gibi bir hayvann znel dnyasnda ihtiyalar, duyu ve
duygular olduundan nasl emin olabiliriz? Oyuncak
bebeklerin sevgi ve fke duyabildiini dnen ocuklar gibi,
hayvanlara insani zellikler atfederek onlar insanslatrrken
hatal deil miydik?
in asl, ineklere duygular atfetmek onlar insanlatrmaz.
Onlar memeliletirir. Duygular sadece insanlara zg
deildir, tm memeliler (ek olarak, baz kular ve muhtemelen
srngenler, hatta balklar) tarafndan sahip olunan bir
zelliktir. Tm memeliler duygusal yetiler ve ihtiyalarla
evrimletiinden, memeli olan ineklerin de kesinlikle duygular
olduu sonucuna varabiliriz.13
Yakn dnemde, yaambilimleri alannda alan
biliminsanlar duygularn iir yazdran ya da senfoni besteleten
gizemli, ruhani bir olgu olmadn kefettiler. Bilakis,
duygular memelilerin hayatta kalmasn ve remesini salayan
hayati biyokimyasal algoritmalar olarak grmeye baladlar.
Peki bu ne anlama geliyor? nce algoritmann ne olduunu

aklayarak balayalm. Gelecek birok blmde karmza


kacak bu kavramn aklanmas, algoritmalarn 21. yzyla
hkmedecei dnlnce ok daha nemlidir. Tartmaya
ak olsa da algoritma halihazrda dnyamzdaki en nemli
kavramlardan biridir: Yaammz ve geleceimizi anlamak
istiyorsak, algoritmann ne olduunu ve duygularla ilikisini
kavramaya almak mhimdir.
Bir algoritma kurmak, sorun zmek ve karara varmak
amacyla kullanlan bir dizi metodolojik admdr. Algoritma
belirli bir hesaplama yntemi deildir, daha ok hesap
yaparken kullanlan metottur. rnein iki saynn ortalamasn
almak istediinizde, basit bir algoritma kullanrsnz.
Algoritmaya gre, Birinci adm, iki sayy topla. kinci adm,
toplam ikiye bl. 4 ve 8 rakamlarnn ortalamasn aldnzda
6 elde edersiniz; 117 ve 231 i setiinizde ortalamann 174
olduunu grrsnz.
Daha karmak bir rnek olarak yemek tariflerini
gsterebiliriz. Bir sebze orbas hazrlamann algoritmas yle
ilerleyebilir:
1. Yarm bardak ya bir tencerede st.
2. Drt soan ince ince dora.
3. Soanlar pembeleene kadar piin
4. patatesi kp kp kesip tencereye at.

5. Lahanay eritler hlinde kesip tencereye ekle.


Ve bu byle devam eder. Ayn algoritmay defalarca tekrar
ederek her seferinde farkl sebzeler kullanp farkl orbalar elde
edebilirsiniz. Ancak algoritma ayn kalr.
Tarif kendi kendine orba yapamaz elbette. Tarifi okuyup
admlar takip etmek iin birine ihtiya duyarsnz. Ancak bu
algoritmay otomatik olarak takip eden bir makine de
tasarlayabilirsiniz. Makineye suyu, sebzeleri ve elektrii
verdiinizde, orbay hazrlayacaktr. orba yapma
makinelerine pek rastlanmasa da iecek hazrlayan otomatlar
bilirsiniz. Bu makinelerin bozuk para iin bir girii, iecei
verdii bir blm ve sra sra butonlar vardr. lk srada
kahve ve ay seenekleri; ikinci srada ekersiz, az ekerli ve
ekerli; ncdeyse stsz, stl ve soya stl seenekleri
bulunur. Makineye yaklaan kii para giriine bozukluklarn
atar, kahve, az ekerli ve st yazan butonlara basar.
almaya balayan makine belirlenmi admlar takip eder.
Bardaa kahveyi ve kaynar suyu ekler, biraz eker ve stten
sonra n! sinyalini verir, ite size bir bardak kahve. Bu bir
algoritmadr.14
Getiimiz yllarda, biyologlar butonlara basp kahve ien
insanlarn da bir algoritma olduuna kanaat getirdiler.
phesiz, otomattan daha karmak bir algoritma olsa da,

insan da bir algoritmadr. Ancak bu kompleks algoritmalar


sadece kahve deil kendi kopyalarn da yaratabiliyor artk
(tpk doru butonlara olmas gereken srayla bastnzda yeni
bir otomat verebilecek bir otomat gibi).
Otomatlar kontrol eden algoritmalar, mekanik dililer ve
elektrik devreleriyle alr. nsanlar kontrol eden
algoritmalarsa tpk insanlarn inekleri, babunlar, samurlar ya
da tavuklar kontrol ettii gibi duyulan duygular ve
dncelerle iler. Bir hayatta kalma problemini ele alalm:
Aata sallanan muzlar gren bir babun, ayn anda kenarda
saklanan bir aslan fark eder. Babun muzlar uruna hayatn
riske atmal mdr?
Bu durumu bir olaslk hesab gibi zetleyebiliriz: Babunun
muzlar yemezse alktan lme ihtimaline karlk, aslann
babunu yakalama olasl nedir? Babunun bu sorunun iinden
kabilmek iin birok veriyi deerlendirmesi gerekir.
Muzlardan ne kadar uzam? Aslanla aramda ne kadar mesafe
var? Ne kadar hzl koabilirim? Peki aslan ne kadar hzl
koabilir? Aslan uyuyor mu, uyank m? Tok mu grnyor;
yoksa a m? Aata ka muz var? Muzlar byk m, kk
m? Hl yeiller mi, yoksa olgunlamlar m? Dardan
gelen bu verilere ek olarak, babunun kendi bedeni hakkndaki
bilgileri de deerlendirmesi gerekir. Eer alktan lyorsa, o
muzlar iin ne pahasna olursa olsun her eyi riske atmas

olasdr. Ancak zaten toksa ve muzlar sadece agzllkten


istiyorsa hayatn riske atmal mdr?
Bu ihtimalleri tartmak iin babunun otomatlar kontrol eden
mekanizmalardan ok daha karmak algoritmalar kullanmas
gerekir. Bylesi durumlarda doru hesap yapmann mkafat
ok daha byktr. Buradaki bedel babunun hayatnn ta
kendisidir. ekingen babun (algoritmalar tehlikeyi
abarttndan) alktan lecek ve onu korkak yapan genleri de
onunla beraber yok olacaktr. htiyatsz babunsa (algoritmalar
tehlikeyi kmsediinden) aslana yem olacak ve pervasz
genleri de gelecek nesilleri gremeden ortadan kalkacaktr.
Tm algoritmalar srekli doal seilimin kalite kontrolnden
geer. Yalnzca ihtimalleri doru hesaplayabilen hayvanlar
gelecek nesillere genlerini aktarabilir.
Anlatlanlar hl olduka soyut, deil mi? Babunlar bu
ihtimalleri tam olarak nasl hesaplayabiliyor? Kulann
arkasndan bir kalem, antasndan bir defter karp hesap
makinesiyle hz ve enerji seviyeleri zerine tahminler
yrtmedikleri aikar. Tm bu karmak ileyi duyularn ve
duygularn ve ite bu algoritmalarn ii. Babun aln
hissediyor, aslan karsnda korkudan titrediini
hissediyormuzlara baktka aznn sulandn hissediyor.
Saniyeler iinde duyulan hisler ve isteklerin kart bir duygu
patlamas hissediyor, hesaplama dediimiz ey tam da budur.

Bir sonraki aamada duygular ortaya kar: Babun birden


heyecanlandn hisseder, tyleri dikleir, kaslar gerilip gs
geniler ve derin bir nefes alp, leri! Yapabilirim, muz
akna! diyerek atlar muzlara. Dier senaryoya greyse
korkusuna yenilip omuzlar der, midesi kaslr, bacaklar
titrer ve Anne! Aslan var! Yardm et! diye szlanr. Bazen
ihtimaller o kadar yakndr ki karar vermek daha da zorlar.
Bu durum bile bir duygu olarak dar vurulur. Babunun kafas
karr ve kararsz hisseder: Evet... Hayr... Evet... Hayr.. Of!
Ne yapacam bilmiyorum.
Genleri bir sonraki nesle aktarabilmek iin hayatta kalma
problemlerini zmek yetmez; hayvanlarn reme sorunlarna
da zm bulabilmesi gerekir ve bu sreler de algoritmalara
muhtatr. Doal seilim tutku ve tiksinmeyi, reme anslarn
hzla deerlendiren algoritmalar olarak gelitirmitir. Gzellik,
baarl bir yavruya sahip olmak iin daha yksek bir ihtimal
anlamna gelir. Bir kadn, Ne kadar yakkl bir adam! diye
dnrken ya da dii bir tavuskuu, Tanrm, u kuyrua
bak, derken hissettikleri aslnda otomatn alma prensibine
ok benzer. Erkein vcudundan yansyan k diilerin
retinalarna vurduka, milyonlarca yl iinde evrimle
damtlm inanlmaz gl algoritmalar ilemeye balar.
Birka milisaniye iinde algoritmalar erkein d grnnde
reme ihtimallerini ele veren kck ipularm yakalayp

karara varr: Muhtemelen olduka salkl, reyebilen ve


muhteem genlere sahip bir erkek. Onunla iftleirsem
yavrularm da salkl ve mkemmel genlere sahip olabilir. Bu
karar tabii ki cinsel cazibenin ateli arzularnn tam ortasnda
kelimeler ve saylarla sze dklmez. Dii tavuskular ve pek
ok kadn bu hesaplar kalem katla yapmaz, sadece
hissederler.

Grsel 13: Bir tavuskuu ve bir insan. Bu resimlere baktnzda oranlar, renkler ve
boyutlar hakkndaki veriler biyokimyasal algoritmalarnz tarafndan ilenerek
sempati, tiksinti ya da kaytszlk gibi duygular hissetmenize neden olur.

Nobel Ekonomi dl sahipleri bile hesaplarnn ok azn


kalem kat kullanarak yapyor; e seimi, kariyer ya da sosyal
evre gibi en nemli kararlarmzn dahi yzde 99u duyular,

duygular ve istekler olarak adlandrdmz ok zellikli


algoritmalar tarafndan alnyor.15
Bu algoritmalar tm memeliler ve kularn (muhtemelen bir
grup srngenin ve balklarn da) yaamlarn kontrol eder ve
insanlar, babunlar ya da inekler korktuunda beyinlerinin
birbirine yakn alanlarnda benzer nrolojik sreler oluur.
Sonu olarak korkmu bir insan, korkmu bir babun ve
korkmu bir inein benzer deneyimler yaamas olduka
muhtemeldir.16
Arada farklar da vardr elbette. nekler Homo sapiens'in
simgesi olan merhamet ve zalimlik gibi duygular ya da
insanlarn yldzl gkyzne bakp sonsuzluk karsnda
yaad hayreti hissetmiyor gibi grnyorlar. Bu durumu
hayvanlar cephesinden ele aldmzdaysa insanlarn, bykba
hayvanlara zg anlamlandramayacamz duygular karsnda
yabanclk duymas makul duruyor. Ancak grne gre
temel bir duygu tm memeliler tarafndan paylalyor: Anne
ve yavrusu arasndaki ba. yle ki bu tre adn veren de bu
badr; ngilizcede memeli anlamna gelen mammal, Latince
mamma yani meme kelimesinden tremitir. Memeli anneler
yavrularn ylesine severler ki kendi bedenlerini emmelerine
izin verirler. Memeli yavrularsa anneleriyle bir ba kurabilmek
ve onlara yakn kalabilmek iin kar konulmaz bir istek duyar.
Yaban hayattaki buzalar, kedi ve kpek yavrular eer

anneleriyle ba kuramazlarsa uzun sre hayatta kalamaz.


Yakn zamana kadar bu durum insan yavrular iin de
geerliydi. Diyelim ki bir inek, dii bir kedi ya da bir kpek
nadir grlen bir mutasyon yznden yavrularn
umursamayarak uzun ve rahat bir hayat yaad, bu durumda
genlerini bir sonraki nesle aktaramayacaktr. Zrafalar,
yarasalar, balinalar ve kirpiler iin de geerlidir bu. Dier
duygular tartmaya ak olsa da memeli yavrularnn anne
bakm olmadan hayatta kalamad dnlnce, anne sevgisi
ve gl annebebek bann tm memelilerin ayrt edici ortak
zellii olduu ortadadr.17
Biliminsanlarnn bu durumu kabullenmesi uzun yllar ald.
Yakn zamana kadar psikologlar insanlarda bile ebeveyn ve
ocuk arasndaki duygusal ban nemini sorguluyordu. 20.
yzyln ilk yarsnda, Freudcu teorilerin etkisine ramen,
hakim davran bilimci ekoller ebeveynler ve ocuklar
arasndaki ilikinin maddi alverie dayandn, ocuklarn
genel olarak yemek, barnak ve salk asndan bakma
muhta olduunu ve ebeveynler bu ihtiyalar karlad
srece ocuklarn da onlarla ba kurduunu iddia ediyordu.
Sevgi, efkat, kucaklanmak ve plmek isteyen ocuklarn
sadece mark olduuna kanaat getiriliyordu. ocuk bakm
uzmanlar ebeveynleri tarafndan kucaklanan ve plen

ocuklarn yetikinliklerinde muhta, egoistik ve gvensiz


kiilikler olaca konusunda uyarlar yapyordu.18
ocuk bakm konusunda nde gelen isimlerden John
Watson, 1920lerde anne babalara sk skya tembihliyordu:
ocuklarnz asla pmeyin ve onlara sarlmayn, kesinlikle
kucanza almayn. Eer zorundaysanz bir kez alnlarndan
perek iyi geceler dileyin. Sabahlar tokalamay tercih edin.19
nl Infant are [ocuk Bakm] dergisi, ocuk yetitirmenin
srrnn, disiplin ve ocuklarn ihtiyalarnn kat bir gnlk
dzen iinde karlanmas olduunu belirtiyordu. 1929 tarihli
bir makalede, eer bebek beslenme saatinden nce yemek
isteyerek alamaya balarsa, Alamasn durdurmak iin
kucanza alp sallamayn, beslenme saati gelmeden kesinlikle
yemek vermeyin. Biraz alamak, deil ocuklar, kck bir
bebei bile incitmez.20
Ancak 1950 ve 60lara gelindiinde davran bilimcilerin kat
teorileri zerindeki fikir birlii yerini duygusal ihtiyalarn
temel nemini gz nnde bulunduran bak alarna brakt.
Psikolog Harry Harlow bir dizi nl (ve akl almaz derecede
acmasz) deney yrterek ok nemli sonulara ulat.
Deneylerde bebek maymunlar doumdan ksa zaman sonra
annelerinden koparlp kk kafeslerde yalnz brakldlar.
Bebek maymunlara dolu st biberonu olan, metalden yaplm
oyuncak bir anne modeliyle, zerine yumuak kyafetler

giydirilmi ancak biberonu bo olan bir anne modeli


sunulduunda bebek maymunlar alk pahasna bir para beze
sarlmay tercih ettiler.
Bebek maymunlar, John Watson ve Infant Care uzmanlarnn
anlayamad bir eyi bilmektedir: Memeliler sadece yemekle
yaayamaz, duygusal balara da ihtiya duyarlar. Milyonlarca
yl nce evrim maymunlar kar konulamaz bir duygusal ba
kurma isteiyle programlamtr. Bunun yannda evrimin
genlerimize kazd kodlar yznden, duygusal balarn
genelde souk metal nesnelerle deil yumuak tyl eylerle
kurulabildiini varsayarz. (Ayn sebeple kk ocuklar da
kesici aletler talar ya da ahap bloklar yerine oyuncak
bebeklere, battaniyelere ya da kokumu eski paavralara
balanrlar.) Harlowun denek maymunlarnn duygusal ba
kurma ihtiyac o kadar gldr ki onlar besleyen metal
parasn bir kenara brakp, bu ihtiyalarn karlayabilecek
gibi duran tek nesneye, kumatan yaplm modele ynelirler.
Ne var ki bez parasndan yaplm anne de ihtiyalarna cevap
veremez ve minik maymunlar srekli psikolojik ve sosyal
sorunlar yaayan nevrotik ve asosyal yetikinlere dnrler
Bugn 20. yzyln bandaki ocuk yetitirme tavsiyelerine
hayretle bakyoruz. Uzmanlar bir ocuun zihinsel ve bedensel
geliiminin yemek, barnak ve ila gibi temel gereksinimlerin
yan sra duygusal ihtiyalarnn karlanmasna bal olduunu

nasl gremediler? Ancak ne yazk ki konu dier memelilere


geldiinde biz de bu aleni geree srtmz dnmeye devam
ediyoruz. Tpk John Watson ve Infant Care uzmanlar gibi tarih
boyunca iftiler de domuzcuklarn, buzalarn ve ocuklarn
maddi ihtiyalarn giderseler de duygusal ihtiyalarn
grmezden geldi. Et ve st endstrisinin dayal olduu dzen,
memeli leminin en temel zellii olan duygusal balar
ortadan kaldryor. iftiler reyen ve st veren ineklerini dur
durak bilmeden dllyor. Doumdan hemen sonra
annelerinden ayrlan buzalat, ou zaman bir gn bile
annelerini emmeden, onlarn bedenlerinin ve dillerinin
scakln duymadan geiriyor yaamlarn. Harry Harlowun
birka yz maymuna yaptn, et ve st endstrisi her yl
milyarlarca hayvana yapyor.21

Tarm Szlemesi
iftiler bu davranlarn nasl merulatrr? Avctoplayclar ekosisteme verdikleri zararn pek farknda
olmasalar da iftiler ne yaptklarn gayet iyi biliyordu. Evcil
hayvanlar smrerek onlar insanlarn isteklerine ve
heveslerine tabi kldklarnn farkndalard. Tarm Devrimi
sonrasnda ortaya kan ve mantar gibi yaylan yeni teist
dinlerle merulatrdlar davranlarn. Teist dinler, kainat bir
varlklar meclisi olarak grmek yerine, yce tanrlar tarafndan

ynetilen bir teokrasi olarak grdler. Bu dnce genellikle


tarmla badatrlmaz, ancak teist dinler tarm iletmeleriydi,
en azndan ilk dnemlerinde. Yahudilik, Hinduizm ve
Hristiyanlk gibi dinlerin teolojisi, mitolojisi ve ibadet
ritelleri balangta insanlar, evcilletirilmi bitkiler ve iftlik
hayvanlarnn aralarnda kurduklar ilikileri merkezine
almt.22
Kitaba dayal Yahudilik kyllere ve obanlara hitap
ediyordu. Birok emri iftilik ve ky yaamyla ilgiliydi ve dini
tatilleri de hasat kutlamalaryd. nsanlar bugn Kudsteki
antik tapna, bembeyaz cbbelere brnm keilerin
dindar haclar karlad, ahenkli korolarn ilahiler syledii,
havaya youn esanslarn kart byk bir sinagog olarak
hayal ediyor. Gerekteyse tapnak bir mezbaha ya da mangal
partisini andryordu. Eli bo gelmeyen haclar srsyle
koyun, kei, tavuk gibi hayvanlar beraberinde getiriyor, onlar
tanrnn mabedine adadktan sonra piirip yiyordu. lahiler
syleyen koronun sesi buzalarn ve ocuklarn feryatlar
arasnda zar zor duyuluyordu. Kana bulanm cbbeleriyle
kurbanlarn boazlarna sarlan keiler, etrafa fkran kan
kavanozlara toplayp sunaklara sayordu. Havada esans gibi
ykselen kan ve ar et kokusu, her yere akn eden kara
sineklerle i ie geiyordu (bkz. lde Saym 28, Yasann
Tekrar 12, Yeu ve Hakimler). Dini tatilini bahesinde mangal

yakarak geiren modern Yahudi bir aile, zamann sinagogda


dini metinler okuyarak geiren tutucu bir Yahudi aileye kyasla
kitabn ruhuna ok daha yakndr.
Bu tip teist dinler; tarm ekonomisini yeni evrensel mitlerle
merulatrd. Animist dinler evreni saysz renkli aktrle dolu
dev bir in operas misali resmediyordu. Filler ve meeler,
timsahlar ve nehirler, dalar ve kurbaalar, hayaletler ve
periler, melekler ve eytanlar, tamam bu evrensel operada bir
rol stleniyordu. Teist dinler senaryoyu batan yazarak evreni
kasvetli bir Henrik Ibsen oyununa evirdiler ve artk sadece iki
karakter vard: Tanr ve insan. Bu geiten sa kan melekler
ve eytanlar yce tanrlarn hizmetkarlar ve elileri oldu. Tm
hayvanlar, bitkiler ve dier doal olgular barndran animist
oyuncularsa sessiz bir dekora dnt. Baz hayvanlar tanrlar
tarafndan kutsand ya da birok tanrya hayvan zellikleri
yaktrld: Msr tanrs Anubis bir akaln kafasna sahipken,
Hz. sa sk sk kuzu olarak betimleniyordu. Antik Msrllar
tavuklarn alan akalla Anubisi ok iyi ayrabiliyordu, ayrca
hibir Hristiyan da bann altndaki kuzuyu sa sanmad.
Genelde teist dinlerin yce tanrlar kutsadn dnrken
insanlar da kutsadklarn gzden karrz. Bu zamana dek,
Homo sapiens binlerce oyuncunun yer ald bir ekibin sadece
bir yesiydi. Yeni teist oyundaysa Sapiens tm evrenin
etrafnda dnd ana kahraman hline geldi.

Bu arada tanrlara birbiriyle balantl iki rol biildi. lk


olarak Sapiensin neden dierlerinden daha zel olduunu ve
insanlarn neden tm dier organizmalara hkmederek onlar
smrebileceini anlattlar, rnein Hristiyanlk, insanlarn
yaratln tamamna hakim olmasn, Yaratcnn insanlar
kendi otoritesiyle yetkilendirmesine balar. Ayrca ebedi ruh
sadece insanlara bahedilmitir. Bu ebedi ruhun kaderi tm
Hristiyan leminin oda olduu ve hayvanlarn da ruhu
olmadna gre hayvanlar tali varlklard. nsanlar yaratln
zirvesine doru ilerlerken, tm dier organizmalar kenara
itildi.
kinci olarak tanrlar, insanlar ve ekosistem arasnda arac
olmalyd. Animist evrende herkes birbiriyle dorudan
konuabiliyordu. Bir ren geyiinden, incir aalarndan,
bulutlardan ya da talardan bir ey istemeniz gerekirse
sormanz yeterdi. Teist evrendeyse insanlar dnda her ey
sessizdi. Bu nedenle ne aalarla ne de hayvanlarla dorudan
konumak mmknd. Peki aatan daha fazla meyve, inekten
daha ok st; buluttan yamur; bceklerden ekinlerinizden
uzak durmalarn nasl isteyeceksiniz? Tanrlar ite burada
devreye girerdi; yamur yadrmaya, bereketi artrmaya ve
onlar korumaya sz verirlerdi, tabii insanlar karlm verdii
mddete. Tarm szlemesinin temelinde bu yatyordu.
Tanrlar tarlalarn bereketini artrr ve korurlarken, insanlar da

rettiklerini tanrlarla paylard. Ekosistemin tamam


pahasna sadece iki tarafn karlarn gzeten bir szleme...
Nepal'in Bariyapur kasabasnda her be ylda bir tanra
Gadhimai kutlamalar yaplr. 2009da tanraya kurban
edilmek zere 250 bin hayvan katledilerek yeni bir rekor
krld. Nepalli bir ofrn ngiliz gazeteciye aklad gibi:
Bir ey dilediimizde tanraya adaklarmz sunarz ve
ryalarmz be yl iinde gerek olur.23
Teist mitolojiler bu szlemenin satr aralarn aklar.
Mezopotamya kkenli Glgam Destan, tanrlarn dnyay yok
etmek iin gnderdii byk tufann neredeyse tm insan ve
hayvanlar helak ettiini anlatr. Tm bu olanlarn ardndan
artk kendilerine adak sunacak kimseler kalmadn fark eden
tanrlar, alk ve mutsuzluktan ileden karlar. ans o ki tanr
Enkinin telkinlerini dinleyen sadk mridi Utnapishtim,
ailesini, akrabalarn ve hayvanlarn da alarak ormana snm
ve kurtulmay baarmtr. Sular ekilince snd yerden
kan bu Mezopotamyal Nuh, ilk i tm hayvanlarn tanrlara
kurban eder. Tanrlar enilerin kokusunu ald / Tanrlar tatl
kokular ald / Tanrlar adaklara sinekler gibi tler, diye
devam eder destan.24 Mezopotamyada anlatlan bu yorumdan
neredeyse bin yl sonra yazlan Eski Ahitde de benzer bir
hikaye anlatlp snandan kar kmaz, Nuh Tanrya bir
sunak yapt. Orada btn temiz saylan hayvanlarla kulardan

yakmalk sunular sundu. Gzel kokudan honut olan Tanr


iinden yle dedi: nsanlar yznden yeryzn bir daha
lanetlemeyeceim. (Tekvin 8:20-21)
Byk tufan hikayesi tarm dnyasnn temel miti hline
gelmitir. Bu miti modern evreci bir bakla yorumlamak da
mmkndr. Belki de insanlar ilahi tanrlar tarafndan
yaratln devamn korumakla grevlendirilmiti sahiden de
ve byk tufan da bize davranlarmzn tm ekosisteme zarar
verdiini retiyordu. Ne var ki geleneksel yorumlar, byk
tufan insann stnlnn ve hayvann deersizliinin bir
kant olarak yorumlamay tercih etti. Bu yorumlara gre
Nuhtan istenen, hayvanlarn selametini gzetmesi deil
tanrlar ve insanlarn ortak karlar adna tm ekosistemi
kurtarmasyd. nsan olmayan organizmalarn herhangi bir
isel deeri yoktu, sadece bizim iin yaratlmlard.
Sonunda, Tanr bakt, yeryznde insann yapt
ktlkleri grd ve Yarattm insanlar, hayvanlar,
srngenleri, kular yeryznden silip atacam, dedi,
nk onlar yarattma piman oldum (Tekvin 6:7). Eski
Ahite gre Homo sapiens'in hatalar yznden tm hayvanlarn
yok edilmesi olduka akla yatkmdr; sanki insanlarn tm
hatal davranlarnn msebbibi zrafalarn, pelikanlarn ve
uurbceklerinin varlym gibi... Eski Ahitte, Tanrnn
Homo sapiensi yarattna piman olup bu gnahkar maymunu

yeryznden silerek devekular, kangurular ve pandalardan


oluan bir sonsuzluk yaratmas dnlemezdi.
Teist dinlerin de hayvan dostu inanlar yok deil elbette.
Tanrlar insanlara hayvanlar lemi zerinde hakimiyet verseler
de, bu g baz sorumluluklarla beraber geldi, rnein,
Yahudilere sebt gnnde hayvanlarn dinlendirmeleri, yersiz
aclar ektirmemeleri emredilmitir. (Ne var ki bir kar
atmas sz konusu olduunda, insanlarn karlar daima
hayvanlarnkine stn gelmitir.25)
Talmudda mezbahaya gtrlrken kap Hahamlk
ilkelerine dayal Yahudilikin kurucularndan Haham Yehuda
Ha-Nasiye snan bir buzann hikayesi anlatlr. Buza
ban Hahamn cbbesinin altna sokup alamaya balar.
Hahamsa buzay iterek, Git. Bu ama iin yaratldn, der.
Merhamet gstermeyen Haham, tanr tarafndan cezalandrlr
ve on yl boyunca arl bir hastalkla cebelleerek ac eker.
Bir gn, Hahamn evini temizleyen hizmetkar yeni domu
fareler bulur ve onlar dar atmaya alr. Haham Yehuda
zavall yaratklar kurtarmak iin ileri atlr ve hizmetkarna
onlar rahat brakmasn syler nk, Tanr herkese iyi
davranp sevecenlii btn yarattklarn kapsar. (Zebur
145:9) Farelere merhamet eden Hahama tanr da merhamet
gsterir ve o gn Haham iyileir.26

Dier dinler, zellikle de Jainizm, Budizm ve Hinduizm


hayvanlarla daha fazla empati kurar. nsanlarla ekosistemin
geri kalan arasndaki ba anlar ve en nemli ahlaki emirleri,
yaayan herhangi bir canlnn canna kastetmemektir.
ncildeki ldrme! emri sadece insanlar iin geerlidir;
abimsa (zarar verme) denilen antik Hint retisiyse hisseden
her canly kapsar. Jain keileri bu konuda ok zenlidir.
Yanllkla bir bcek yutmamak iin azlarn kapal tutar,
yrrken nlerine kabilecek minik canllar kibarca kenara
ekmek iin bir sprge tarlar.27
Ne var ki Jainizm, Budaizm ve Hinduizm de dahil olmak
zere, tarma dayal tm dinler, her zaman insan stnln
ve hayvanlarn smrlmesini (etleri iin olmasa da st ve kas
gleri iin) merulatrr. Belirli snrlamalar kouluyla dier
hayvanlar kullanabilme ve onlara hkmedebilme hakk veren
doal bir hiyerarinin olduunu iddia ederler, rnein
Hinduizm inekleri kutsar ve etlerinin yenmesini yasaklar,
ancak ineklerin stlerini paylamak isteyen cmert hayvanlar
olduklarn ileri srer ve st endstrisinde insanlara istedikleri
zgrl tanr.
Sonu olarak insanlar tarm szlemesini imzalar. Bu
szlemeye gre tanrlara, doaya ve elbette hayvanlara kar
eitli devleri yerine getirdii srece insanlara dier
hayvanlara hkmetme izni verilmitir. iftlik hayatnda

sradan bir gn yanstan bu dzenin varlna inanmak pek de


zor deildir.
Ekosistem zerindeki etkilerinin farknda olmayan avctoplayclar, kendilerini stn varlklar olarak grmyordu
hliyle. Birka dzine kiiden oluan sradan bir avc grubunun
yzlerce vahi hayvanla evriliyken hayatta kalmas, grubun bu
hayvanlarn isteklerini anlamalarna ve onlara sayg duymasna
balyd. Avclar kendilerine, Geyik ne rya gryor, ya da
Aslan ne dnyor diye sorard. Yoksa geyikleri avlayamaz,
aslandan kaamazlard.
iftilerse aksine insan arzu ve dnceleri tarafndan
ekillendirilmi kontroll bir dnyada yayordu. nsanlar
frtna ve deprem gibi zorlu koullara maruz kalsalar da dier
hayvanlarn isteklerinden bamsz bir hayat sryordu.
iftlikte yetimi biri gen yata ata binmeyi, kzleri sabana
komay, inat eei krbalamay ve koyunlar otlatmay
renirdi. Bu tip gnlk ilerin doann dzeni ya da takdiri
ilahi olduuna inanmas hi de zor deildi.
Tarm Devrimi hem ekonomik hem de dini bir devrimdir.
Yeni dini inanlar yeni ekonomik ilikilerle ortaya km ve
her ikisi de hayvanlarn vahice smrlmesini
merulatrmtr. Gemite kalm bu sre, gnmzde
tarm faaliyetine geen her avc-toplayc toplulukla yeniden
yaanyor. Getiimiz yllarda Gney Hindistandaki avc-

toplayc Nayakalar sr otlatma, tavukuluk ve ay yetitirme


gibi tarm pratikleri uygulamaya baladlar. Bununla beraber
doal olarak, hayvanlara kar yeni tavrlar da gelitirdiler;
vahi organizmalarla karlatrldnda evcil hayvanlara (ve
bitkilere) kar farkl davranlar sergilediler.
Nayaka dilinde kendilerine has bir kiilie sahip tm
canllara mansan deniyor. Nayakalar zerine alan Antropolog
Danny Navehin almalarnda Nayakalar tm fillerin mansan
olduunu sylyor: Biz de ormanda yayoruz, onlar da
ormanda yayor. Hepimiz mansanz [...] Tpk aylar, geyikler
ve kaplanlar gibi. Tm orman hayvanlar. Peki ya inekler?
nekler farkl. Onlar her yere gtrmeniz gerekiyor. Peki
tavuklar? Onlar bir hi, mansan deiller. Peki ya ormandaki
aalar? mansan, ok uzun yllardr yayorlar. Peki ay
bekleri? Ah, bunlar ben yetitiriyorum, ay yapraklarn
satp marketten istediklerimi alabilmek iin. Hayr onlar
mansan deil.28
Hayvanlarn hisseden ve sayg duyulmas gereken varlklar
mertebesinden basit mallara indirgenmesi inekler ve tavuklarla
snrl kalmad elbette. Birok tarm toplumu eitli snflara
mensup insanlara da alnp satlabilecek mallar gibi
davranmaya balad. Antik Msr ve srailde ya da ortaada
inde insanlar kleletirmek, onlara ikence etmek ya da
stnkr nedenlerle canlarn almak olduka sk rastlanan

uygulamalard. Kyller iftliin ynetimi hakknda inek ya da


tavuklara nasl danmyorsa egemenler de krallklarn nasl
yneteceklerini kyllere sormuyordu. Ne zaman etnik bir
grupla dini bir topluluk atsa her ikisi de kardakini insan
olarak grmeyi brakyordu, tekileri adeta alt insan olarak
grp bir nevi yaratk olarak nitelemek, zalimlik yolundaki ilk
admd. iftlikler iirilmi efendilerden, smrlmeye uygun
aa rklardan, imha etmek iin semirtilmi vahi
canavarlardan ve en tepede tm bu dzenden ltfunu
esirgemeyen yce bir tanrdan mrekkep yeni toplum
modelleri hline geldi.

Be Yzyllk Yalnzlk
Modern bilimin ve sanayinin gelimesi, insan-hayvan
ilikisindeki yeni dnm noktalarn da ekillendirdi. Tarm
Devrimi boyunca insan tr hayvanlar ve bitkileri susturarak
animist senfoniyi insan ve tanr arasndaki bir diyaloga
dntrd. Bilimsel Devrim srasndaysa insan tr tanrlar
da susturdu. Dnya artk insann ynettii tek kiilik bir
gsteri. nsan tr bo sahnede, kendi kendine konuarak,
kimseyle mzakere etmeden, hibir yaptrmla
karlamakszn gcne g katyor. Fizik, kimya ve
biyolojinin temel kanunlarn deifre eden insan tr, imdi de
bunlar can istedii gibi kullanyor.

Avc-toplayclar bozkra ktnda vahi boann yardmn


ister, boa da onlardan bir eyler beklerdi. Eski iftiler
ineklerinin bol st vermesini istediinde cennetteki tanrya
yakarp tanr da artlarn bildirirdi. Nestle laboratuvarlarnn
beyaz nlkl alanlar, st retimini artrmak istediinde
genetik almalar yrtr ama genler bunun karlnda
onlardan hibir ey istemez.
Ancak tpk avclarn ve iftilerinki gibi laboratuvarlardaki
insanlarn da mitleri vardr. En nl mitleri, Bilgi Aac ve
Cennet Bahesi efsanelerinden, stelik utanmadan izinsiz
alntlar yaparak, tm hikayeyi Lincolnshiredaki Woolsthorpe
Kknn bahesine tar. Bu mite gre Isaac Newton bir gn
bir elma aacnn altnda otururken kafasna olgun bir elma
der. Newton neden elmann dmdz yere dtn merak
eder, neden yana ya da yukar deil? Bu merak onu Newton
mekaniinin kanunlarn ve yerekimini kefetmeye
gtrecektir.
Newtonn hikayesi Bilgi Aac mitini tersine evirir. Cennet
Bahesindeki ylan insanlar gnaha tevik ederek tanrnn
gazabn zerine eker. Adem ve Havva ylann ve Tanrnn
gznde birer elenceden ibarettir. Woolsthorpe
Bahesindeyse insan tek temsilcidir. Newtonn kendisi fizik
kanunlarndan daha ok ncil zerine alan inanl bir
Hristiyan olsa da, Bilimsel Devrime katk salayarak Tanr'nn

kenara itilmesine yardm etmitir. Newtonn halefleri kendi


Yaratl yklerini yazmaya baladklarndaysa artk ne Tanr
ne de ylan ilerine yarar. Woolsthorpe Bahesi artk doann
kanunlaryla ynetiliyor ve bu kanunlar anlayabilecek tek
giriimci de, tahmin edeceiniz zere, insann ta kendisi.
Hikaye Newtonn kafasna bir elmann dmesiyle balyor
olsa da sonuta elma kendi isteiyle dmyor.
Cennetin Bahesi mitinde insanlar merak ettikleri iin
cezalandrlr. Tanr onlar Cennetten kovar. Woolsthorpe
Bahesi mitindeyse brakn cezalandrlmay, insanlk merak
sayesinde evreni daha iyi kavrayp daha da glenerek
teknolojik cennete bir adm daha yaklar. Dnyann her
kesinde saysz retmen, Newton mitini merak uyandrmak
iin anlatr; yeterince bilgilenirsek, burada, dnyada bir cennet
yaratabileceimizi anlatmaya alrlar.
yle ki tanr da Newton mitindeki yerini alr: Tanr
Newtonn ta kendisidir. Bilimin biyoteknoloji, nanoteknoloji
ve dier meyveleri olgunlatnda Homo sapiens tanrsal gler
edinecek ve tekrar Eski Ahitteki Bilgi Aacnda biten tam bir
ember izmi olacak. Arkaik avc-toplayclar sadece baka bir
hayvan tryken, iftiler kendilerini yaratln en st noktas
olarak grdler. Biliminsanlar da srmlerimizi ykselterek
bizi tanrlara dntrecek.


Tarm Devrimi teist dinlerin domasna neden olurken
Bilimsel Devrim de tanrlarn yerine insanlarn getii
hmanist dinleri yaratt. Teist dinler Yunancada tanr anlamna
gelen theos'a taparken hmanistler insana taparlar Liberalizm,
komnizm ve Nazizm gibi hmanist dinlerin temelinde, Homo
sapiens'in evreni anlamlandran ve ona hkmeden zgn ve
kutsal zne duyulan inan yatar. Evrende olup biten her ey,
Homo sapiensin zerinde brakt etkiye gre iyi ya da kt
olarak addedilir.
Teizm Tanr adna geleneksel tarm, hmanizmse nsan
adna modern endstriyel tarm merulatrr Endstriyel
tarm insanlarn ihtiyalarn, arzularn ve taleplerini
kutsarken dier her eyi grmezden gelir Endstriyel tarm
insan doasnn kutsallna sahip olmayan hayvanlarla aslnda
hi ilgilenmez. Modern bilim ve teknoloji insanlara antik
tanrlardan ok daha byk g salaynca da tanr bir ilerine
yaramaz. Bilim de modern irketlerin ineklere, koyunlara ve
tavuklara geleneksel tarm toplumlarndakinden bile kt
artlarda hkmetmesini salar.
Antik Msr, Roma mparatorluu ya da ortaada inde
insanlar biyokimya, genetik, zooloji ve epidemiyoloji gibi
alanlarda olduka snrl bilgiye sahipti. Dolaysyla bu alanlara

mdahale edebilme gleri de snrlyd. O zamanlarda inekler,


koyunlar ve tavuklar etrafta koturup kenardaki plerde ya da
yakndaki koruda yiyecek arayabiliyordu. Hrsl bir kylnn
binlerce hayvan kalabalk bir kmese tktrmaya almas
hlinde lmcl bir salgnla tm hayvanlarn (etraftaki
kyllerle beraber) telef olmas ok muhtemeldi. Hibir kei,
aman ya da tanr bunu nleyemezdi.
Endstriyel kmes ve allar, modern bilim salgn, mikrop
ve antibiyotiklerin srlarn kefettiinde elverili olmaya
balad. Alat; ilalat; hormonlat; merkezi havalandrma ve
otomatik besleme sistemleri sayesinde, on binlerce inek ve
tavuu hareket bile edemedikleri kafeslere tkarak benzeri
grlmemi miktarlarda verimli et, st ve yumurta retimi
salamak mmkn oldu.
nsan-hayvan ilikileri getiimiz yllarda yeniden
deerlendirildike bu tip uygulamalar yava yava eletirilerin
hedefi hline geldi. Anszn szde alt yaam trlerinin kaderine
akl almaz bir ilgi gstermeye baladk, belki biz de onlardan
birine dntmz iindir. Eer bilgisayar programlar
sperinsan zekasna ve benzersiz bir kudrete eriirse, bu
programlara insanlardan daha m fazla deer vereceiz?
rnein bir yapay zekann insanlar smrmesi, hatta kendi
istek ve ihtiyalar dorultusunda onlar ldrmesi kabul
edilebilir mi olacak? Eer yksek zekasna ve kudretine

ramen buna asla izin verilmeyecekse insanlarn inekleri


smrmesi ve ldrmesi hl nasl kabul grebiliyor? nsan
inekler, tavuklar, empanzeler ve bilgisayar programlarnn
tmnden ayran yksek zekas ve kudreti dnda bir
alametifarikas m var? yleyse bu ayrt edici zelliin kayna
nedir ve yapay bir zekann buna asla sahip olamayacandan
nasl emin olabiliriz? Byle bir zelliimiz yoksa, bilgisayarlar
insanlar zeka ve kudretiyle geride braktktan sonra bile, insan
hayatna zel bir anlam yklemeye devam etmek iin bir
nedenimiz kalacak m? Evet, bizi bu kadar zeki ve kudretli
yapan ey tam olarak nedir ve insan olmayan varlklarn bize
rakip olabilme olasl, bizi geride brakma ihtimali nedir?
Bir sonraki blm Homo sapiensin doasn ve kudretini
inceleyerek yalnzca hayvanlarla ilikilerimizi daha iyi
kavramay deil, gelecekte bizi neyin beklediini ve insanlarla
sperinsanlar arasndaki ilikinin nasl olabileceini
anlayabilmeyi amalyor.

3
nsann Alametifarikas

DNYANIN EN GL trnn Homo sapiens olduu


phe gtrmez. Ahlaki olarak da stn bir konuma sahip
olduunu dnen bu tr, insan yaamnn inekler, filler ya da
kurtlarnkinden daha kymetli olduuna inanmak istiyor. Tabii
ispatlanm bir sav deil bu. Ayrca gl olan her zaman hakl
mdr? nsanlar al hayvanlarndan srf daha gl diye, insan
hayat bir ineinkinden daha m deerlidir? ABD Afganistana
gre ok daha gl bir devlet, peki bu ABDlilerin hayatn
Afganlardan daha m deerli klar?
Uygulamada ABDlilerin hayat Afganlarnkinden daha
deerli. Ortalama bir ABDlinin eitimine, salna ve
gvenliine bir Afgannkinden ok daha fazla para harcanyor.
Bir ABD vatandann ldrlmesi, uluslararas camiada bir
Afganistan vatandannkinden ok daha fazla nem tar.
Genel kanya gre bu durum, jeopolitik g dengesinin
adaletsiz bir sonucu sadece. Afganistann yumruu masaya

ABDninki kadar sert inmese de, Tora Bora Dalarndaki bir


ocuun hayat, Beverly Hillsdeki bir ocuunki kadar
kutsaldr.
Dier yandan insan yavrularn buzalardan stn kabul
ettiimizde, bunun ekolojik g dengesinin bir sonucu
olduuna inanmak istiyoruz. nsan hayatnn daha temelde bir
yerde, daha stn olduuna gerekten inanmak istiyoruz.
Sapiens trnn mensuplar olarak, gcmzn bizi stn
kldn dnmekten keyif alyor ve ayrcalkl
varoluumuzun temelini sonsuz kudretimize dayandrmay
seviyoruz. yi de insann alametifarikas ne olabilir?
Geleneksel tektanrl inanlar bu soruya sadece Sapiensin
ebedi bir ruha sahip olduu yantn verir. Beden bozulup
rrken, ruh kurtulua veya kyametine doru yol alr, ya
cennette sonsuz gzelliklerin keyfini srer ya da cehennemde
ebedi eziyeti eker. nekler ve dier hayvanlarn ruhlar
olmadna gre bu kozmik oyunda yer bulmalar da
imkanszdr. Birka yl yaar, ldklerinde de hilikte yiterler.
Bu nedenle fani ineklere zaman ayrmaktansa dikkatimizi
ebedi insan ruhuna vermemiz gerekir.
21. yzyln banda milyarlarca insan ve hayvann yaamn
ekillendirmeye devam eden bu gl mit, basit bir ocuk
masal deildir. nsanlarn ruhlar sonsuzlukta yaarken
hayvanlarn fani bedenlerden ibaret olduu inanc hukuki,

siyasi ve ekonomik sistemlerimizin temelini oluturur.


nsanlarn yemek iin, hatta bazen sadece elence iin
hayvanlan ldrmesinin kabul grmesi, durumun vahametini
anlamak adna iyi bir rnektir.
Ancak son dnemlerin bilimsel keifleri aka bu tektanrc
mitin aksini iddia ediyor. Tektanrl dinlerin de ne srd
gibi hayvanlarn ruhlar yok; laboratuvar deneyleri de mitin bu
ksmn doruluyor. Tm almalar ve titiz incelemelerin
sonunda inekler, fareler ya da Hint ebeklerinde herhangi bir
ruh belirtisinin izine bile rastlanamad. Ne var ki ayn
laboratuvar deneyleri, bu tektanrc mitin birincil nermesini,
yani insanlarn olduu iddiasn da rtyor. Biliminsanlar
Homo sapiensi on binlerce tuhaf deneye tabi tutup, kalbimizin
her kesine, beynimizin her kvrmna bakmalarna ramen,
bu zamana dein byl bir zellik tespit edemediler. Tpk
inekler gibi Sapiensin de ruhu olduuna dair tek bir kant bile
mevcut deil.
Bildiklerimiz bununla snrl olsayd biliminsanlarnn
aratrmaya devam etmesi gerektiini savunabilirdik. Bir ruh
bulamadklarna gre belki de yeterince iyi aratrmamlard.
Ancak yaambilimleri sadece yeterli delil bulunamadndan
deil, ruh inanc evrimin temel kanunlaryla elitii iin
ruhun varlndan phe duyar. Evrim teorisinin tektanrya

inanan dindarlar arasnda yaratt nefretin nedeni ite bu


elikidir.

Kim Korkar Darwin'den?


2012deki Gallup anketine gre ABDde nfusun yalnzca
yzde 15i Homo sapiensin herhangi ilahi bir etki olmadan
doal seilimle evrimletiine inanyor; yzde 32si insanlarn
milyonlarca yl iinde erken yaam formlarndan gnmze
evrimletiini ancak tm bu srecin tanr tarafndan
ynetildii inancn srdryor; yzde 46sysa ncilde
anlatld gibi tanrnn getiimiz 10 bin ylda insanlara
gnmzdeki hlini verdiini dnyor. Ortalama yllk
niversite eitiminin bu grler zerinde hibir etkisi
olmad gibi ayn anket niversite mezunlarnn yzde
46snn ncirdeki yaratl hikayesine inanrken, sadece yzde
14nn hibir ilahi etki olmadan insanlarn evrimletiini
dndn ortaya koyuyor. Yksek lisans ve doktora
dereceli mezunlar arasnda ncile iman etme oran yzde
25ken, trmzn yaratlnda tek bana doal seilime
itibar edenler toplamn sadece yzde 29unu oluturuyor.1
Okullarn iyi bir evrim teorisi eitimi vermedii ortada. Buna
ramen tutucu dindarlar hl evrimin retilmemesi
gerektiini savunuyor. te yandan tm organizmalarn bir eit
st akl (dier bir ifadeyle tanr) tarafndan yaratldn

savunan akll tasarm teorisinin ocuklara mutlaka


retilmesini talep ediyorlar: ki teoriyi de retin, ocuklar
kendileri karar versin.
Neredeyse kimse kuantum mekanii ya da grelilik kuramn
tartmazken evrim teorisi neden bu kadar tepki ekiyor?
Neden siyasetiler ocuklarn madde, enerji, uzay ve zaman
konusunda dier teorilere de aina olmasn talep etmiyor?
Halbuki Einstein ve Werner Heisenbergin gaddarlklaryla
karlatrldnda Darwinin fikirleri pek de tehlikeli deildir.
Evrim teorisi basit ve net bir esasa, en uyumlu olann hayatta
kalmas ilkesine dayanr. Oysa grelilik kuram ve kuantum
mekanii bir eyin yoktan var olabileceini, zamann ve uzayn
bklebileceini ya da bir kedinin ayn anda hem hayatta hem
de l olabileceini savunur. Saduyumuzla dalga gemesine
ramen kimse masum ilkokul ocuklarn bu rezil fikirlerden
korumaya almyor. Neden?
Grelilik Kuram el stnde tutulan inanlarmzn hibiriyle
elimedii iin kimseyi kzdrmyor. ou insan zaman ya da
uzayn mutlak ya da greceli olup olmadyla zerre
ilgilenmiyor. Zaman ve uzay bkebileceinizi
dnyorsanz, buyurun tabii. Dilediiniz gibi bkmeye
alabilirsiniz, kime ne? Lkin Darvvin ruhlarmz elimizden
ald. Evrim teorisi yeterince kavrandnda ruhun olmad
gereini kabullenmek kanlmazdr. Dindar bir Hristiyan ya

da Mslman biri iin olduu kadar, laik ve herhangi bir inan


sistemine dahil olmayanlar iin de lmden sonra baki kalacak
sonsuz bir z fikrinden vazgemek olduka korkutucu olsa
gerek.
Birey kelimesinin ngilizce karl olan individual,
blmek anlamna gelen divide szcnn in olumsuzluk
ekiyle birlemesinden oluur ve tam anlamyla blnemez
olan ifade eder Blnemeyen bir in-dividual olduumu
sylemek, benliimin bir araya getirilmi paralardan
olumadn, aksine btncl bir varlk olduunu ifade eder
ddiaya gre blnemeyen benliimin z, kendinden hibir
ey kaybetmeden ya da kendine hibir ey katmadan bir
durumdan dierine varln srdrebilir. Halbuki sinirler
atelendike, hormonlar salglandka ve kaslarm kasldka
bedenim ve beynim srekli bir deiim hlindedir. Kiiliim,
isteklerim ve ilikilerim asla ayn kalmaz, hatta on yllar iinde
kkten deiimler geirir. Fakat buna ramen doumumdan
lmme kadar hatta lmmden sonra bile ayn kaldm
syleniyor.
Evrim teorisiyse benliimin blnemeyen, sabit ve
sonsuzlua uzanabilecek bir z olduu fikrini maalesef
reddediyor. Bu teoriye gre fillerden mee aalarna,
hcrelerden DNA molekllerine kadar tm biyolojik varlklar,
kendilerinden daha kk ve basit paralarn dur durak

bilmeden birleip ayrmasndan meydana gelir. Filler ve


hcreler de yeni birleme ve ayrmalarn sonucu olarak zaman
iinde adm adm evrimletiler. Bu nedenle blnemeyen ya da
deiim geirmeyen bir ey doal seilim sonucu var olmu
olamaz.
rnein insan gz lens, kornea ve retina bata olmak zere
saysz kk parann bir araya gelmesiyle olumu son
derece karmak bir sistemdir. Gz tm bu paralaryla
yoklukta birden belirmi olamaz. Aksine milyonlarca yl iinde
kck admlarla evrimlemitir. Gzlerimiz 1 milyon yl
kadar nce yaam Homo erectusun gzlerine ok benzer.
Ancak 5 milyon yl kadar nce hayatta olan bir Australopithecus
gzyle daha az benzerlik gsterir. 150 milyon yl nce yaayan
bir Dryolestes'in gzlerindense olduka farkldr. Gezegenimizi
yz milyonlarca yl nce mesken tutmu tekhcreli
organizmalarlaysa hibir ortak yan yok gibidir.
Ne var ki tekhcreli organizmalarn bile karanl ktan
ayrmalarn salayan ya da bir ynden dierine ilerlemelerini
mmkn klan minik organelleri vardr. Bu basit alclardan
insan gzne doru ilerleyen yol olduka uzun ve
dolambaldr; aslnda harcayacak yz milyonlarca ylnz olsa,
bu yolu adm adm yeniden kefedebilirsiniz. Gz birok minik
paradan olutuu iin bu deiimi grebiliriz. Birka nesilde
bir gerekleen kk mutasyonlar gzn paralarn yava

yava deitirir; rnein kornea biraz daha bombeli hle gelir


ve milyonlarca nesil sonrasnda bu deiimler insan gzn
oluturur. Gz paralardan olumayan btncl bir ey
olsayd, doal seilim sonucu evrimleemezdi.
Evrim teorisi bu nedenle ruh fikrini kabul edemez, hele de
ruh dediimiz ey blnemeyen, sabit ve sonsuzlua
uzanabilecek bir varlksa. Doal seilim, gz eitli paralardan
olutuu iin insan gzn oluturabilmitir. Ancak ruhlar
oluturan paralar yoktur. Sapiensin ruhu, Erectus ruhundan
evrimletiyse bu sre hangi aamalardan gemitir? Sapiens
ruhunda Erectustakinden daha gelimi bir para m vardr?
Fakat ruhlar paralardan olumaz.
nsan ruhunun evrimlemediini, aydnlk bir gnde tm
grkemiyle yoktan var olduunu iddia edebilirsiniz. Peki o
aydnlk gn tam olarak ne zamand? nsanln evrimini daha
yakndan incelediimizde, o gn bulmak tahmin ettiimizden
daha zordur. Var olmu her insan bir erkek sperminin bir
kadn yumurtasn dllemesi sonucu dnyaya gelmitir. Ruhu
flenen ilk bebei dnn. Anne ve babasna ok benzeyen
bu bebein tek fark, ebeveynlerinin aksine, bir ruha sahip
olmas. Biyolojik bilgimiz, bu bebein korneasnn
ebeveynlerinkinden daha bombeli olmasn rahatlkla
aklayabilir. Tek bir gendeki minik bir mutasyon bu
deiiklii izah edebilir. Ancak biyoloji, bir para bile ruhu

olmayan ebeveynlerden ebedi ruha sahip bir bebein


domasn aklayamaz. Tek ya da birden fazla mutasyon, bir
canlya tm deiimlerin karsnda durabilecek, hatta lm
yenebilecek bir z salayabilir mi?
Ruhlarn varl evrim teorisiyle aklanamaz. Evrim deiim
demektir, hliyle sonsuz varlklar yaratma meziyetinden
yoksundur. Evrimsel adan bakldnda insann zne en
yakn ey olan DNAmz, bir sonsuzluk makam olmaktan ok
bir mutasyon ve deiim aracdr. Ruhlarn terk etmektense
evrim teorisini reddeden byk bir ounluu korkutan da
budur ite.

Borsann Neden Bilinci Yoktur?


Sadece Homo sapiens'in bir bilince sahip olduu iddias,
dnyadaki tm hayvanlar karsnda insann stnln
kantlamak iin benimsenen bir dier hikayedir. Ruhtan farkl
olarak mistik ve sonsuz bir varlk olmad gibi gz ya da beyin
gibi bir organ da deildir bilin; aksine ac, keyif, fke ve sevgi
gibi znel deneyimlerin akdr. Bu zihinsel deneyimler bir an
parlayp hemen kaybolan, birbirine bal duyu, duygu ve
dncelerden meydana gelir ve byle srer gider. (Tekrar
zerine dndmzde hissettiklerimizi duyu, duygu ve
dnce olarak belirgin gruplara ayrmaya alsak da aslnda
hepsi i iedir.) Bu cokulu deneyimler btn, bilin akn

oluturur. Sonsuz ruhun aksine, zihnin birok paras vardr,


daima deiir ve sonsuz olduunu dnmemiz iin hibir
neden yoktur.
Ruhun varl konusunda farkl grler olsa da bilin ak
her an ahit olduumuz somut bir gerekliktir. Dnyada en
ok emin olduumuz eydir; onun varlndan phe
duyamazsnz. pheyle kendimizi tkettiimiz anlarda, znel
deneyimler gerekte var mdr? sorusunda kay bolsak da
phe duyduumuzdan eminizdir.
Zihin akn oluturan bilinli deneyimler tam olarak
nelerdir? Her znel deneyimin iki temel zellii vardr: Duyu
ve arzu. Saysz yeteneklerine ramen robot ve bilgisayarlar
hibir ey hissetmez ve istemezler. Bir robot ana ilemcisine
pilinin bittii sinyalini gnderebilen enerji sensrlerine sahip
olabilir. Bir elektrik prizine ilerleyip fiini takarak kendini
tekrar arj da edebilir. Ne var ki bu sre boyunca hibir ey
hissetmez. Oysa bir insan, enerjisi tkendiinde ackr ve bu
rahatsz edici histen kurtulmak ister. te bu nedenle
robotlarn aksine insanlarn bilinci olduunu dnrz.
nsanlar alk ve yorgunluktan bitip tkenene kadar
altrmak suken, robotlar pilleri bitene kadar altrmak
hibir ahlaki sorun tekil etmez.
Peki ya hayvanlar? Onlarn bilinci var mdr? znel
deneyimler yaarlar m? Bir at yorgunluktan baylana kadar

altrmak kabul edilebilir mi? nceki sayfalarda deinildii


gibi yaambilimleri artk tm memelilerin, kularn ve baz
srngenlerle balklarn duyu ve duygular olduunu iddia
ediyor. laveten duyu ve duygularn biyokimyasal bilgi ileme
algoritmalar olduunu ortaya koyan gncel bilimsel almalar
da mevcut. Robotlar ve bilgisayarlarn hibir znel deneyim
yaamadan bilgi ileyebildiini biliyoruz; belki de ayn durum
hayvanlar iin de geerlidir. rnein insanlarda beyindeki duyu
ve alglar kontrol eden birok devrenin bilgi ileyebildiini ve
tamamen bilinsiz olarak belirli hareketleri tetikleyebildiini
biliyoruz. Peki alk, korku, sevgi ve sadakat gibi hayvanlara da
atfettiimiz birok duyu ve duygunun arkasnda znel
deneyimlerden ziyade gizlenmi algoritmalar olabilir mi?2
Bu yaklam modern felsefenin kurucusu kabul edilen Rene
Descartes da benimsemiti. 17. yzylda Descartes tm
hayvanlarn bir robot ya da otomat misali kendi kendine
ileyen aklsz varlklar olduunu ileri srerken, sadece
insanlarn hissedebilecei ve arzulayabilecei inancn
koruyordu. Adamn biri kpee tekme attnda hayvan hibir
ey deneyimlemiyor, bir otomatn tek bir his ya da istek
duymadan kahve yapmas gibi otomatik olarak havlayp
kayordu.
Bu yaklam o dnem geni evrelerce kabul grd. 17.
yzylda doktorlar iorganlarn nasl altn gzlemlemek

amacyla hibir anestezi uygulamadan kpekleri canl canl


kestiler stelik vicdanlar bile szlamadan. Onlara gre ortada
yanl bir ey yoktu, tpk bir otomatn kapan ap dililerin
dnmesini izlemekte bir sorun olmad gibi. 21. yzyln
banda bile pek ok insan hayvanlarn bilinci olmadn, en
iyi ihtimalle farkl bir tr isel bilince sahip olduklarn iddia
etmeye devam ediyor
Hayvanlarn bizimkine benzer bir bilince sahip olup
olmadn anlamak iin ncelikle kendi zihinlerimizin nasl
ilediini ve ne gibi grevler stlendiini daha iyi anlamamz
gerekir. Bunlar hayli zor sorular olsa da takip eden blmlerin
odak noktasnda zihin olunca bu konu zerinde durmakta
fayda var. Zihnin ne olduunu anlamadan yapay zeka gibi
yepyeni teknolojilerin ne anlama geldiini tam olarak
kavrayamayz. Bu nedenle hayvan zihnine odaklanan sorular
bir sreliine kenara brakp kabaca bilimin zihin ve bilin
hakknda neler ne srdne bir bakalm. Daha yakn ve
anlalabilir olduundan, nce insan bilinci zerine yaplm
almalar ele alacaz ve sonrasnda hayvanlara bakarak,
insanlar iin geerli olan gereklerin tyl ve krkl
akrabalarmz iin ne anlama geldiklerini sorgulayacaz.
Drst olmak gerekirse bilim, zihin ve bilin hakknda
artc derecede az bilgiye sahiptir. Genel kan, bilincin
beyindeki elektrokimyasal tepkimeler sonucu ortaya kt ve

zihinsel deneyimlerin temel bir veri ileme grevini yerine


getirdii ynndedir.3 Ne var ki beyindeki biyokimyasal
tepkimeler ve elektrik akmlarndan oluan ynn nasl olup
da ac, fke ya da sevgi gibi znel deneyimleri ortaya
kardn kimse bilmiyor. Belki on, belki de elli yl iinde net
bir aklamaya sahip olabiliriz. Elbette 2016 ylnda sahip
olduumuz bilgiler zerinden yapabileceimiz karmlar son
derece snrl kalacaktr
Biliminsanlar fMRI taramalar yaparak ve elektrotlar
yardmyla beyindeki elektrik akmlaryla znel deneyimler
arasnda balantlar, hatta nedensel ilikiler kurmay baard.
Sadece beyin aktivitelerinize bakarak uyank m, ryada m,
yoksa derin uyku da m olduunuzu syleyebiliyorlar. Alg
eiinin snrnda bir srede size bir resim gsterip o resmin
farknda olup olmadnz anlayabiliyorlar hem de size
sormadan. Hatta ve hatta beyindeki ayr nronlar belirli bir
zihinsel ierikle badatrmay bile baardlar Bili Clinton ya
da Homer Simpson nronlarn buldular. Kiiye ABDnin 42.
bakan denildiinde Bili Clinton nronu yanyor ya da
Homer Simpson resmi gsterdiinizde, adm veren nron
ateleniyor.
Daha genel olarak baktmzda, biliminsanlar beyindeki
belirli bir blgede bir elektrik frtnas koptuunda
fkelendiinizi, bu frtna dinip baka bir alan aydnlandnda

k olduunuzu biliyor artk, hatta doru nronlar


uyardklarnda ak ya da fke hissetmenizi bile
salayabiliyorlar. Peki ama nasl oluyor da bir elektronun bir
yerden baka bir yere hareketiyle znel bir Bili Clinton imgesi
ya da ak ve fke gibi hisler oluabiliyor?
Beyin dallanp budaklanm alarla birbirine bal 80 milyar
nrondan oluan olduka karmak bir sistemdir; en sk
karmza kan aklama budur. Milyarlarca nron, ileri geri
milyarlarca elektrik sinyali yolladnda znel deneyimler
oluur. Elektrik sinyalleri basit biyokimyasal tepkimeler olsa
da sinyallerin kendi aralarndaki etkileimleri ok daha
karmak bir olguyu, bilin akn ortaya karr. Ayn dngy
baka alanlarda da gzlemleyebiliriz. Bir aracn hareketi
basittir, ancak milyonlarca ara ayn anda hareket ederek
etkileime getiinde trafik skabilir. Tek bir hisseyi alp
satmak kolaydr ancak milyonlarca borsac milyonlarca hisseyi
alp satmaya kalktnda, deme uzmanlar bile afallatacak
ekonomik krizler kabilir.
Maalesef bu aklama sorunun karmakln ortaya
koymaktan baka hibir ie yaramyor. Milyarlarca elektrik
sinyalinin oradan oraya hareket etmesi gibi tek tip bir olgudan,
ak ya da fke gibi znel deneyimleri yaratan bambaka bir
olgunun nasl ortaya ktna dair hibir aklama sunamyor.
Trafik skklklar ve ekonomik krizler gibi karmak srelere

yaplan benzetmeler de aslnda yanltc olabilir. Trafik neden


skr? Tek bir arac takip ederek bu sorunun cevabna
ulaamayz, trafik skkl birok aracn etkileimi sonucu
oluur. A arac B aracnn hareketini etkileyerek C aracnn
yolunu kesmesine neden olur ve bu byle devam eder. Eer
tm ilgili aralarn hareketlerini ve birbirlerini nasl
etkilediklerini haritalandrabilirseniz, trafik skklnn tm
hikayesini takip edebilirsiniz. Bu durumda tm bu
hareketliliin trafiin skmasna nasl sebep olduu sorusu
anlamsz olacaktr. Trafik skkl insanlarn belirli bir
olaylar zincirini adlandrd soyut bir terimden ibaret
kalacaktr.
te yandan fke beyindeki milyarlarca elektrik sinyali iin
kullandmz soyut bir tanm deildir yalnzca. Elektriin
henz ne olduu bilinmezken bile insanlarn aina olduu ve
somut olarak hissettikleri bir deneyimdir fke, fkelendim!
dediimde elle tutulup tandk bir histen bahsederim. Eer
nronlardaki kimyasal tepkimenin nasl elektrik sinyaline
dntn ve milyarlarca benzer tepkimenin, nasl
milyarlarca baka sinyale sebep olduunu aklayabilirseniz,
Milyarlarca olay nasl olur da bir araya gelip benim somut
fkemi yaratr? diye sorarsnz.
Binlerce aracn stanbul sokaklarnda yavaa birikerek
ilerlemesine trafik skkl diyoruz ama buradan bir

stanbullu bilinci ortaya kp kprden szlerek Ah be,


skm hissediyorum! demiyor. Milyonlarca insan
milyonlarca hisse sattnda ekonomik kriz kt diyebiliriz
ama yce bir Wall Street ruhu gelip, Lanet olsun, krizde
hissediyorum, diye sylenmiyor. Trilyonlarca su molekl
gkte bir araya gelerek sktnda bulut diyoruz ama bir bulut
bilinci belirip, Yamurlu hissediyorum, diye ilan etmiyor.
Peki beynimde milyarlarca elektrik sinyali oradan oraya
hareket edince nasl bir zihin belirip, ok sinirliyim!
diyebiliyor? 2016 itibaryla bu konuda kesinlikle herhangi bir
fikrimiz yok.
Sonu olarak bu tartma sizin de kafanz kartrdysa,
merak etmeyin, yalnz deilsiniz. En iyi biliminsanlarnn bile
zihnin ve bilincin ifrelerini zmenin peinde yryecek hl
ok yolu var. Bilimin en gzel yan, bir konu hakknda yeterli
fikir sahibi olmadklarnda, her trl teoriyi ve durumu
deneyip sonunda biliminsanlarn bilgi eksiklerini itiraf etmek
zorunda brakmasdr.

Yaamn Dengesi
Biliminsanlar beyindeki elektrik sinyallerinin nasl bir araya
gelip znel deneyimler ortaya karabildiini bilmiyor. Daha da
nemlisi, bylesi bir olgunun evrimsel adan faydalarm
kestiremiyorlar. Yaam algmzdaki en byk eksik ite

bundan kaynaklanyor. Milyonlarca nesil boyunca insanlarn


tavanlar kovalayabilsinler ve aslanlardan kaabilsinler diye
ayaklar ve tavann nereye gittiini, aslann nereden geldiini
grebilsinler diye gzleri geliti. Peki alk ve korku gibi znel
deneyimler ne ie yaryor?
Biyologlar ksa sre nce bu soruyu basite yantlad. Eer
alk ya da korku hissetmezsek, tavanlar kovalamaya ya da
aslanlardan kamaya bile yeltenmeyiz. Dolaysyla znel
deneyimler, yaammz srdrebilmek iin hayati nem arz
eder. Bir aslan grdnde insan neden kaar? nk
korkmutur ve kaar; znel deneyimler insan davranm byle
aklar. Ancak biliminsanlar ok daha detayl gerekeler
sunabiliyor artk. nsan bir aslan grdnde gzlerinden
beynine elektrik sinyalleri iletilir. Gelen sinyaller, belirli
nronlar harekete geirerek daha ok sinyal iletilmesini salar.
Bunlar da sras geldike atelenen dier nronlar uyarr. Eer
doru nronlar yeterince hzl atelenebilirse bbrekst
bezlerine giden emirler adrenalin salglar; kalp daha hzl
arpmas iin talimat alr motor blgedeki nronlar bacak
kaslarna sinyaller gnderip kaslp geveme emri verir; bylece
insan aslandan kamaya balar.
elikili olansa bu sreci haritalandrmay gelitirdike
bilinli hisleri aklamann da zorlamasdr. Beyin daha iyi
anlaldka, zihin de bir o kadar anlamszlamaya balyor.

Eer tm sistem elektrik sinyalleriyle alyorsa neden korku


hissetmeye ihtiya duyuyoruz? Eer elektrokimyasal bir tepkime
zinciri gzdeki sinir hcrelerinden balayp bacak kaslarnn
hareketini tetikleyebiliyorsa bu zincire neden znel deneyimler
ekleniyor? Ne ie yaryor olabilirler? Saysz domino ta, hibir
znel deneyime ihtiya duymadan birbiri ardna debiliyor.
Nronlar birbirlerini atelemek ya da bbrekst bezleri
hormon salglamak iin neden duygulara ihtiya duyar? Kas
hareketleri ve hormon salnmlarmz da dahil, bedensel
aktivitelerimizin yzde 99u hibir bilinli duygu olmadan
harekete geer. Peki geri kalan yzde 1lik ksmda yer alan
durumlarda nronlar, hcreler ve bezler neden eitli
duygulara ihtiya duyar?
Anlarmz saklad, plan yapt ve kendi kendine yepyeni
imgeler ve fikirler retebildii iin zihne ihtiyacmz olduunu
dnebilirsiniz. Ancak zihnin ilevi sadece harici uyarclara
yant vermekten ibaret deildir, rnein aslan gren bir insan
otomatik olarak harekete gemez. Bir nceki yl aslann
teyzesini yediini hatrlar. Onun tarafndan paralanmann
nasl bir his olacan dnr. Yetim kalacak ocuklar iin
endielenir. Bu nedenle de kaar, yle ki zincirleme tepkilerin
pek ouna dorudan harici uyaranlar deil, bizzat zihin
nayak olur. Daha nce urad aslan saldrsn hatrlayan bir
insan, aslanlarn neden olduu tehlikeler zerine dnmeye

balar. Kabiledekileri toplar ve aslan korkutup karmak iin


yeni yntemler gelitirmeye koyulurlar.
Bu noktada biraz durmak gerekiyor. Peki tm bu anlan
hayaller ve dnceler tam olarak nedir ve nerede dururlar?
Biyolojideki gncel teorilere gre an, hayal ve dncelerimiz
metafizik bir alanda yer almaz. Bilakis, milyarlarca nron
tarafndan atelenen elektrik sinyallerinin bir parasdr onlar
da. Aslnda an, hayal ve dnceleri olutururken bile
gerekleen sadece milyarlarca nrondan geen bir dizi
elektrokimyasal tepkimenin bbrekst bezleri ve bacak
kaslarnda sonlanmasndan ibarettir.
Bu uzun ve dolambal yolda, bir nronun atelenmesiyle
dierinin tepkisi arasnda, zihnin araya girerek ikinci bir
nrona mdahale ettii bir an var mdr acaba? Tek bir
elektronun bile bir nceki paracn hareketi yerine znel
korku deneyimiyle harekete getii, elle tutulur bir an? Eer
her elektron bir nceki elektron yznden harekete geiyorsa,
korku duymaya neden ihtiya duyduumuza dair hibir
fikrimiz yok.
Felsefeciler bu bilmeceyi hileli bir soruyla zetler: Zihinde,
beyinde olmayan neler meydana gelir? Eer zihinde, dev nron
amzda olup bitenler dnda hibir ey gereklemiyorsa
zihne neden ihtiya duyarz? Eer zihinde nron ann
tesinde de bir eyler oluabiliyorsa tm bunlar nerede

gerekleir? Bili Clinton ve Monica Lewinsky skandal


hakknda Homer Simpsonn ne dndn size sorduumu
varsayalm. Muhtemelen bu konuda daha nce hi kafa
yormadnzdan, zihninizin ncesinde balant kurmad bu
iki any birletirmesi gerekecektir. Homern bira ierken
Clintonn O kadnla hibir cinsel mnasebetim olmad,
konumasn dinledii bir imge canlanabilir mesela zihninizde.
yi de bu birletirme ilemi nerede gerekleir?
Baz beyin aratrmaclar, bu ilemin pek ok nronun
etkileimiyle ortaya kan ve kresel alma alan ad verilen
bir yerde gerekletiini ileri srer.4 Sadece bir benzetme
olarak kullanlan alma alan yaktrmasnn arkasnda
yatan nedir? eitli bilgiler tam olarak nerede buluup
birleirler? Gncel yaklamlara gre kesinlikle beinci boyutta
deil; bu bilgiler nceden balants olmayan iki nronun bir
anda birbirlerine sinyaller gndermesiyle oluuyor diyebiliriz.
Bili Clinton nronuyla Homer Simpson nronu arasnda yeni
bir sinaps[4] oluur. Bu durumda bile temel sorumuz yant
bulamaz; iki nronun fiziksel olarak balanma nnn tesinde,
neden anlarn bilinli deneyimlerine ihtiya duyarz?

Bu bilmeceyi matematik terimleriyle de sorabiliriz.


Gnmzdeki genel kan organizmalarn algoritmalar olarak
ele alnabilecei ve algoritmalarn da matematik formlleri
olarak ifade edilebilecei ynndedir. Otomatn bir bardak
kahve hazrlarken getii tm aamalar saylar ve matematik
sembolleriyle yazabileceimiz gibi, yaklaan aslan yznden
telalanan bir beynin getii aamalar da ayn ekilde ifade
edebiliriz. Algoritmann olmazsa olmaz bir paras olarak
bilinli deneyimler eer bu srete nemli bir rol stleniyorsa
onlarn matematiksel ifadeleri olmak zorundadr. Korkunun

algoritmasn yazarak korkuyu bir dizi hassas hesaplamann


admlar olarak paralarna ayrdmzda, hesaplama
srecinin doksan nc adm, ite korkunun znel
deneyimi, diyebilmemiz gerekir. Ancak matematiin sonsuz
diyarnn herhangi bir yerinde, znel deneyimleri barndran
herhangi bir algoritma sz konusu mudur? Henz byle bir
bilgiye sahip deiliz. Matematik ve bilgisayar mhendislii
alanndaki muazzam bilgi birikimimize ramen, yarattmz
hibir veri ileme sistemi almak iin znel deneyimlere
ihtiya duymaz ve ac, keyif, fke ya da sevgi gibi duygular
hissetmez.5
Belki de znel deneyimlere kehdimiz hakknda
dnebilmek iin ihtiya duyuyoruzdur. Hayatta kalma ve
reme ihtimallerini deerlendirerek savanda dolaan bir
hayvan, davranlarn ve kararlarn gzden geirebilmeli ve
bazlarn dier hayvanlara da aktarabilmelidir. Beyin ald
kararlara zg sonsuz bir dng iinde bir model oluturmaya
alrken konudan sapar ve abrakadabra! Bu dngden bilin
doar.

Grsel 14: Googlen srcsz arac seyir hlinde.

Bu gr elli yl nce akla yatkn gelse de 2016da ayn


heyecanla karlanmas maalesef mmkn grnmyor.
Google ve Tesla gibi irketlerin tasarlad srcsz otonom
aralar artk yollarmzda seyrediyor. Otonom aralar kontrol
eden algoritmalar her saniye dier tatlar, yayalar, trafik
klarn ve yoldaki ukurlar deerlendirerek milyonlarca
hesab ayn anda yapabiliyor. Krmz kta baaryla durabilen,
engelleri aabilen, dier aralarla arasnda gvenli bir mesafe
brakabilen bu aralar hibir korku hissetmiyor. stne
dierlerinin davranlarn da etkileyecei iin otonom aralarn
ayn zamanda kendi hareketlerini de hesaba katmas ve bunu
dier aralara bildirebilmesi gerekiyor. Tm bunlar sorunsuz
halledebilen otonom aralarn hibir bilinci yok. Otonom

aralar istisna deil, pek ok bilgisayar program herhangi bir


bilin gelitirmeden, hibir duygu ya da istek duymadan
inisiyatif alabiliyor.6

Zihin aklanamyor ve hangi amaca hizmet ettii
bilinemiyorsa neden bu tartmay bir kenara brakmyoruz?
Bilim tarihi terkedilmi kavram ve teorilerle doludur. Modern
bilimin ilk ncleri n hareketini aklamaya alrken tm
evrenin eter adnda bir maddeyle dolu olduunu ne srm
ve n eter dalgalar olduunu dnmlerdi. Zaman iinde
eterin varlna dair hibir kant bulunamaynca k hakknda
yeni ve daha iyi teoriler rettiler. Sonu olarak eter bilimin
pln boylad.
Ayn ekilde insanlar binlerce yl boyunca eitli doal
olgular aklamak iin tanry kullandlar. Neden imek
akar? Tanr istedii iin. Neden yamur yaar? Tanr istedii
iin. Yeryznde hayat nasl balad? Tanr bahetti.
Getiimiz yzyllarda biliminsanlar Tanrnn varlna dair
hibir deneysel kant bulamazken imekler, yamur ve hayatn
balangcna dair detayl aklamalar konusunda hayli gelime
kaydettiler. Gelinen noktada, felsefenin birka alt dal dnda,
bamsz deerlendirmeye tabi hibir bilimsel yayn Tanrnn

varln ciddiye almyor. Tarihiler mttefiklerin II. Dnya


Savan tanrnn yardmyla kazandn iddia etmedii gibi
ekonomistler de 1929 krizi konusunda Tanry sulamyor,
jeologlar tektonik tabakalarn hareketlerini aklamak iin
Tanrya snmyor.
Ruhu da benzer bir kader bekliyordu. Binlerce yl boyunca
insanlar tm davranlarmz ve kararlarmz ruhun
ekillendirdiine inanyordu. Ancak ruhun varln
destekleyen hibir kant bulunamazken, baka teorilerin g
kazanmasyla birlikte yaambilimleri ruh kavramn da tarihin
tozlu sayfalarna gnderdi. Pek ok biyolog ve doktor kiisel
olarak hl ruhun varlna inanyor olabilir ama bilimsel bir
yaynda bu inancn tartmayacaktr.
Zihnin de ruh, Tanr ve eterle birlikte bilim tarihinin tozlu
sayfalarnda yerini almasnn vakti gelmi olabilir mi? Sonuta
henz kimse mikroskop altnda acy ve sevgiyi
gzlemleyemese de bu duygular iin znel yorumlara yer
brakmayan detayl biyolojik aklamalar yapabiliyoruz. Ne var
ki zihinle ruh arasnda (tpk zihinle Tanr arasnda olduu
gibi) ciddi bir fark var: Ebedi ruhun varl tamamen bir
varsaymken, ac deneyimi dorudan hissedilebilir ve elle
tutulabilir bir gerekliktir. Ayam arptmda (bilimsel
aklamasn o an yapamasam da) canmn acdndan phe
duymam. Lkin yara iltihaplanr ve kangrenden lrsem,

ruhumun yaayacandan emin olmamn hibir yolu yok.


tenlikle inanmak isteyeceim bu ilgin ve rahatlatc
ihtimalin varlna dair elle tutulur hibir kant yok. Herkes
gibi biliminsanlar da srekli ac ve phe gibi znel duygular
deneyimleyince, hliyle bunlarn varln da reddedemiyorlar.
Zihin ve bilinten vazgemenin bir baka yolu da varlklarn
reddetmek yerine aralarndaki ilikiyi yadsmak olabilir. Daniel
Dennett ve Stanislas Dehaene gibi kimi biliminsanlar, iin
iine znel deneyimleri hi kartrmadan tm sorularn beyin
almalaryla yantlanabileceini iddia eder. Onlara gre
biliminsanlar zihin, bilin ve znel deneyim gibi
kavramlar szlklerinden ve makalelerinden rahatlkla
karabilirler. Ne var ki ilerleyen blmlerde greceimiz gibi,
modern siyasi ve etik yapnn tamam znel deneyimler zerine
kuruludur ve pek az yalnzca beyin almalarna dayanlarak
zlebilir. Mesela ikence ya da tecavz neden yanltr?
Sadece nrolojik adan bakldnda, ikence gren ya da
tecavze urayan kiinin beyninde belirli biyokimyasal tepkiler
oluur ve eitli elektrik sinyalleri bir sinir demetinden
dierine doru hareket eder. Bunda ne sorun olabilir ki?
Modern insanlarn ou, znel deneyimler sebebiyle ikence ve
tecavz konusunda etik kayglar duyar, znel deneyimlerin
konu d olduunu iddia edecek her biliminsannn, ikence ve

tecavzn ktln znel deneyimlerle gerekelendirmeden


izah edebilmesi gerekir.
Kimi biliminsanlarysa bilincin var olduunu, byk ahlaki
ve siyasi deerler barndrdn ama herhangi bir biyolojik
ilevi olmadn iddia eder. Bilin belirli beyin srelerinin
gereksiz biyolojik bir yan rndr. Jet motorlar grleyerek
alr ama grlt uan ilerlemesini salamaz. nsanlarn
karbondioksite ihtiyac yoktur ama her nefeste havaya
karbondioksit salarz. Benzer ekilde bilin de karmak sinir
alarnn atelenmesi sonucu ortaya kan bir tr zihinsel
kirlilik olabilir; hibir ie yaramaz, sadece vardr. Eer bu
yaklam doruysa milyonlarca yldr milyarlarca yaratn
ektii ac ve yaad haz, sadece zihinsel bir kirlilikten
ibarettir. Doru olmasa bile zerinde durulmas gereken bu
grn 2016da gncel bilimin bize sunabildii en iyi teori
olmas da ayrca artcdr

Belki de yaambilimlerinin meseleye yaklamnda sorun
vardr. Yaambilimlerinin temel varsaym, yaamn veri
ilemekten ibaret ve tm organizmalarn da hesap yapp
kararlar veren makineler olduu ynndedir Ancak
organizmalar ve algoritmalar arasndaki bu benzetmenin bizi

yanl ynlendirme ihtimali yksektir. 19. yzylda


biliminsanlar beyni ve zihni buhar makinesine benzetirdi.
Buhar makinesini setiler nk dnemin en ileri teknolojisi
olan bu makineler trenleri, gemileri ve fabrikalar
altryordu; hayat aklamaya alanlar da beynin benzer
ilkelere gre altn varsayyordu. Zihin ve beden, basn
yaratp tahliye ederek hareket ve i reten borular silindirler,
vanalar ve pistonlar gibi alglanyordu. Freudcu psikoloji
zerinde bile derin etkileri olan bu bak as nedeniyle
psikoloji jargonu bugn hl makine mhendislii
kavramlaryla doludur.
u Freudcu tezi inceleyelim: Ordular saldrganl
krklemek iin cinsel drtden yararlanr. Ordu cinsel
drtleri tavan yapm gen erkekleri toplar. Askerlerin cinsel
ilikiye girerek tm o basnc azaltma frsatlarn snrlayarak
gerilimin ilerinde birikmesine neden olur. Daha sonra bu
birikmi basnc yeniden ynlendirir ve bu basncn askeri
saldrganlk olarak davurumunu salar." Buhar makineleri de
tam olarak bu yntemle alr. Buhar kapal bir kazana
hapsedersiniz. Buhar gittike daha ok basn biriktirir ve
vanay ap basnc nceden belirlenmi bir ynde tahliye
ettiinizde amacnza ulam olursunuz. Bu benzetme sadece
ordular iin geerli deildir, gndelik hayatta pek ok sebeple

iimizin sktndan ve biraz dearj olmazsak"


patlayacamzdan bahsederiz.
21. yzylda insan psikolojisini buhar makineleriyle
karlatrmak epey ocuka kaar. Bugn ok daha karmak
ve gelimi teknolojilere sahibiz, dolaysyla insan psikolojisini
basnc dzenleyen bir buhar makinesi yerine veri ileyen bir
bilgisayar olarak aklyoruz. Ne var ki bu analoji de zaman
iinde bir nceki kadar naif kalabilir. Sonuta bilgisayarlarn
zihni yok. Yazlm hatalar karsnda kahrolmuyor ya da
baskc rejimler tm lkedeki web ana mdahale ettiinde,
eriime kapatlan internetin can yanmyor: O hlde neden
bilgisayarlar zihni anlamak iin bir model olarak alyoruz?
Bilgisayarlarn duyular ve istekleri olmadna sahiden emin
miyiz? imdilik bunlara sahip olmasalar da yeterince
karmaklatklarnda bilin gelitirebilirler mi? Eer bunlar
ihtimal dahilindeyse bu sreci nasl anlayabiliriz? Otobs
ofrlerimizin, retmenlerimizin, psikoloumuzun yerine
getiklerinde, duygular olan bilgisayarlar m yoksa sadece
aklsz algoritmalar m olduklarn nasl ayrt edebileceiz?
Konu insanlar olduunda, bilinli zihinsel deneyimleri
bilinsiz beyin aktivitelerinden ayrabiliyoruz. Bilinci anlamaya
hl fersah fersah yolumuz olsa da biliminsanlar bilincin baz
elektrokimyasal izlerini belirlemeyi baardlar. Biliminsanlar
bir eyin bilincinde olduklarn beyan eden insanlara

inanabileceklerini varsayarak koyuldular bu yola. Bu varsayma


dayanarak, insanlar bilinli olduklarn bildirdiklerinde beyinde
beliren, bilinsiz anlardaysa asla ortaya kmayan belirli
kalplar ayrt edebildiler.
Bu sayede bitkisel hayatta olan bir hasta bilincini tamamen
mi yitirdi, yoksa sadece bedeni ve konumas zerindeki
hakimiyetini mi kaybetti, artk belirlenebiliyor. Hasta, beyni
bilin belirtileri gsteren kalplar sergiliyorken konuamyor ya
da hareket edemiyor olsa bile muhtemelen bilinci yerindedir.
yle ki ksa bir sre nce doktorlar fMRI grntleme
tekniklerinden faydalanarak bu tip hastalarla iletiim kurmay
da baardlar. Yalnzca evet ya da hayrla yantlanabilecek
sorular sorarak, hasta evet demek istiyorsa tenis oynadn
hayal etmesini, hayr cevab vermek istiyorsa da evini
dnmesini istediler. Hastann motor korteksleri
aydnlandnda evet, uzamsal bellekle alakal blmler
harekete getiindeyse hayr cevab aldklarn
gzlemlediler.7
Tm bunlar insanlar iin anlalrken, konu bilgisayarlara
geldiinde durum ne olur? Silikon tabanl bilgisayarlar, karbon
tabanl insan sinir andan olduka farkl yaplara sahip
olduuna gre bilincin insandaki izleri benzerlik
gstermeyebilir. Bir ksrdngye girmi gibiyiz. nsanlarn
bilincinde olduklar beyann doru varsayarak insan bilincinin

izlerini belirliyor ve bunun da insanlarn bilinli olduunun


kant olduunu dnyoruz. Peki yapay bir zeka da kendi
bilinci olduunu beyan ettiinde ona da hemen inanmal
myz?
Bu soruya henz bir yant bulamadk. Binlerce yl nce,
felsefeciler kiinin kendi zihninin varl dnda baka
kimsenin zihninin varlndan kesin olarak emin olamayacan
fark etmilerdi. Karmzdakinin bilinli olduunu varsaysak
bile bundan emin olamayz. Belki de ben kainatn tamamnda
bir eyler hisseden tek varlmdr ve dier tm insanlar ve
hayvanlar robotlardan ibarettir. Belki de rya gryorumdur ve
tantm herkes ryamdaki karakterlerdir. Belki de sanal bir
dnyaya hapsolmuumdur ve dier tm varlklar sradan
simlasyonlardr.
Mevcut bilimsel kabullere gre, deneyimlediim her ey
beynimdeki elektrik hareketliliinin bir sonucuysa, teorik
olarak gerek dnyadan hibir ekilde ayramayacam
tamamen sanal bir dnya yaratmam mmkn olabilir. Kimi
beyin aratrmaclar ok da uzak olmayan bir gelecekte bunun
mmkn olabileceine inanyor. Belki de zaten byle bir
simlasyonun iindesinizdir, kim bilir? Bir bakmsnz takvim
2216y gsteriyor ve siz de sklm ergen bir karakter olarak
sanal dnya oyununun iinde, 21. yzyln ilkel ve heyecanl
dnyasnda gezintiye kmsnz. Buna bir kez ikna

olduunuzda, matematik bilimi korkutucu sonular iin


yardmn esirgemeyecektir: Gerek tek bir dnya varken,
muhtemel sanal dnyalarn says sonsuz olacaktr; bu
durumda gerek olan tek dnyada yayor olma ihtimaliniz
neredeyse sfrdr.
Bilimsel atlmlarmzdan hibiri bu kt hretli Baka
Zihinler probleminin stesinden gelmeyi baaramad.
Biliminsanlarnn bugne kadar gelitirebildii en iyi test
olarak bilinen Turing Testinin kapsama alanysa sosyal
kabullerle snrldr. Turing Testinde bir bilgisayarn zihni
olup olmadn belirleyebilmek iin karnzdakinin kim
olduunu bilmeden, ayn anda hem bir insanla hem de bir
bilgisayarla iletiim hlinde olmanz gerekir. Dilediiniz
soruyu sorabilir, oyunlar oynayabilip tartabilir hatta flrt
edebilirsiniz. Zaman kstlamas yoktur. Daha sonra
karnzdakilerden hangisinin bilgisayar, hangisinin insan
olduuna karar vermeniz istenir. Sonuta eer karar veremez
ya da hata yaparsanz, bilgisayar Turing Testini gemi olur ve
bilgisayar zihni olan akll bir varlk olarak kabul etmetniz
gerekir. Bu elbette kesin bir kant saylamaz. Baka zihinlerin
varln kabul etmek, esasnda toplumsal ve hukuki bir
szlemedir.
Turing Testi bilgisayar ann nclerinden ngiliz
matematiki Alan Turing tarafndan 1950de yaratld.

ngilterede homosekselliin yasak olduu dnemde bir


ecinsel olarak hayatn srdrmeye alan Turing, 1952de
ecinsel davranlar sergilemekten hkm giydi ve kimyasal
kastrasyonla cezalandrld. ki yl sonra da intihar etti. Turing
Testi, 1950lerde Britanyada her ecinselin gemek zorunda
olduu sradan bir snavn tekraryd aslnda: Heteroseksel bir
erkek gibi grnebilir misin? Turing gerekten kim
olduumuzun nemsiz olduunu kiisel deneyimlerinden
biliyordu, nemli olan sadece bakalarnn sizin hakknda ne
dndyd. Turinge gre gelecekteki bilgisayarlar tpk
1950lerdeki ecinseller gibi olacakt. Bilinli olup olmamalar
bir ey deitirmeyecekti, nemli olan insanlarn bu konuda ne
dneceiydi.

Laboratuvar Farelerinin Depresif Hayat


Zihinle tantktan ve bu konuda ne kadar az bilgi sahibi
olduumuzu grdkten sonra dier hayvanlarn zihni var m
sorusuna geri dnebiliriz. Kpekler gibi baz hayvanlar Turing
Testinin uyarlanm versiyonlarn kesinlikle geiyorlar. Biz
insanlar bir varln bilinli olup olmadn anlamak iin
genellikle matematiksel yetkinlie ya da iyi bir hafzaya sahip
olmasndan ok, bizimle duygusal ilikiler kurabilmesiyle
ilgileniyoruz. nsanlar zaman zaman silah, otomobil hatta i
amar gibi fetilere duygusal ballklar gelitirseler de bu

tek tarafl balar hliyle bir ilikiye dnmyor. Kpeklerin


insanlarla kurduklar duygusal ilikide taraf olabilmeleri,
kpek sahiplerini hayvanlarnn aklsz makineler olmadna
ikna ediyor.
Duygularn algoritmalar olduunu ve hibir algoritmann
ilemek iin bilince ihtiya duymadn iddia edilen pheciler
iin bu veriler tabii ki yeterli gelmeyecektir. Bir hayvan
karmak bir duygusal davran sergilediinde, bunun ok
ynl ama bilinsiz baz algoritmalarn sonucu olmadn
kantlayamyoruz. Bu iddia insanlar iin de geerlidir. Bir
insann yapt her ey, szde bilinli olduklarn belirttikleri
durumlar da dahil, teoride bilinsiz algoritmalarn ii olabilir.
Konu insanlara gelince bilinli olduunu syleyen herkesin
szne gvenebileceimizi varsayyoruz. Bu asgari varsayma
dayanarak bilincin beyindeki izlerini belirleyebiliyor ve insann
bilinli ve bilinsiz durumlarn sistematik olarak
ayrabiliyoruz. Hayvan ve insan beyni birok ortak zellie
sahip olduundan, bilincin izlerini derinlemesine anladka
edindiimiz bilgileri hayvanlarn bilinci var m sorusunu
netletirmek iin de kullanabiliriz. Bir kpek beyni, bilinli
insan beynine benzer rntlere sahipse, bu kpeklerin bilinli
olduuna dair gl bir kanttr.
Maymunlar ve fareler zerinde yaplan ilk testler, en azndan
bu iki trn beyinlerinin bilin izleri tadn ortaya

koyuyor.8 nsan ve hayvan beyni arasndaki farkllklar ve u an


bilincin srlarn kefetmekten ok uzak olduumuz gerei
hesaba katldnda, phecileri tatmin edecek testlerin
gelitirilmesi yllar bulabilir. Peki hayvanlarn bilinli olup
olmadn ispatlama grevini kim stlenecek? Aksi
kantlanana kadar kpekleri aklsz makineler olarak m kabul
edeceiz, yoksa aleyhte ikna edici bir kant gsterilmedii
srece kpeklere bilinli varlklar gibi mi davranacaz?
7 Temmuz 2012de sinirbilim ve bilisel bilimlerin nde
gelen uzmanlar Cambridge niversitesinde Cambridge Bilin
Deklarasyonumu imzaladlar. Bu bildirgeye gre, Ortak
kantlar hayvanlarda nroanatomik, nrokimyasal ve
nrofizyolojik bilin durumlarnn alt katmanlarnn var
olduunu ve hayvanlarn kastl davranlar sergileme
kapasitesi tadklarn gstermektedir. Bunun bir sonucu
olarak, elimizdeki kantlara gre insan, bilin oluturan
nrolojik altyapya sahip tek canl deildir. Btn memelilerin
ve kularn da aralarnda bulunduu insan olmayan
hayvanlarda ve ahtapot gibi pek ok farkl canlda bu nrolojik
altyap bulunmaktadr.9 Dier hayvanlar da bilinlidir demeye
varmyor deklarasyonun dili, nk hl ak delillere sahip
deiliz. Yine de ispat yk artk aksini dnenlerin
srtndadr.

Mays 2015te bilim camiasnda yn deitiren rzgar


karln buldu. Yeni Zelanda Hayvan Haklar yiletirme
Yasasn onaylayarak dnyada hayvanlarn hissedebilen
duyarl varlklar olduunu yasal olarak tanyan ilk lke oldu.
Yasa hayvanlarn duygusal varlklar olduunu tanmay zorunlu
klarak, hayvan yetitiricilii gibi alanlarda hayvanlarn refah
iin uygun koullarn salanmasn art kouyor. Koyun
nfusunun insan nfusundan daha youn olduu bir lkede
(4,5 milyon insana kar 30 milyon koyun) bu hatr saylr
derecede nemli bir gelimedir. Kanadann Qubec eyaleti de
benzer bir yasa geirdiine gre benzer hamleler dier
lkelerden de beklenebilir.
Pek ok irket hayvanlar hi de ho olmayan laboratuvar
testlerine tabi tutsa da, elikili biimde, onlar duygusal
varlklar olarak da kabul ediyor, rnein ila irketleri
antidepresanlarn gelitirilmesinde dzenli olarak fareleri
deney hayvan olarak kullanyor. Sk kullanlan bir protokole
gre, yz fare (istatistiksel gvenilirlik iin) suyla dolu cam bir
tpe yerletiriliyor. Fareler bitip tkenene dek tpten kmaya
alyor ama baaramyorlar. On be dakika sonra ou
umudunu yitiriyor ve rpnmay brakyor. Etraflarna kaytsz,
cam tpn iinde kalakalyorlar.
Ardndan farkl yz fare daha tplere atlp on drdnc
dakikada, umutlar tkenmeden hemen nce tpten

karlyor. Kurulanp beslendikten ve biraz dinlendirildikten


sonra tekrar tplere atlyorlar. kinci turda, pes etmeden nce
ou fare yirmi dakika kadar abalyor. Neden alt dakika daha
dayanyorlar? nk bir nceki turda kurtarlm olmann
ans beyinlerinde biyokimyasal salnmlar tetikleyerek farelere
umut veriyor ve aresizlik hissini geciktiriyor. Eer bu
biyokimyasal dierlerinden ayrt edebilirsek insanlar iin
antidepresan olarak kullanabiliriz. Ancak farelerin beyni her an
saysz kimyasal aka ev sahiplii yaparken doru kimyasal
bileeni nasl ayrt edeceiz?
Buna cevap bulmak iin deneye hi katlmam iki grup
fareye, sonuca en yakn olduunu dndkleri iki ayr
kimyasal enjekte ediliyor ve fareler tekrar suya atlyor. A
kimyasal alm fareler pesetmeden nce sadece on be dakika
rpnyorsa A maddesi listeden karlyor. B kimyasal enjekte
edilmi fareler yirmi dakika boyunca kendilerini paralyorsa
CEO ve hissedarlara keyi dndkleri mjdeleniyor.

Grsel 15: Solda, cam tpten kamaya alan umutlu bir fare. Sada, tm umudunu
kaybetmi, etrafna kaytsz bir fare.

Daha da pheciler tm bu anlatya farelerin


insaniletirildiklerini syleyerek itiraz edebilirler. Bu adan da
irdeleyelim: Fareler bazen hzla hareket eder, bazen ylece
dururlar ama hibir ey hissetmezler; bilinsiz algoritmalar
tarafndan ynlendirilirler. Peki bu doruysa tm bu
deneylerin amac nedir? Psikiyatrik ilalar davranlarn
tesinde, insanlarn hislerini de deitirmek iin tasarlanmtr.
Psikiyatriste, Beni bunalmdan kurtaracak bir ey yazabilir
misiniz? diye soranlar, can skntlarn gidermek adna daha
da krlgan hle gelecekleri mekanik uyarclardan istemiyorlar

mutlu hissetmek istiyorlar. irketler byle mucizevi bir ilac


gelitirirken ancak ve ancak fare davranlarna insans
duygularn elik ettiini varsayarlarsa deneyler ie yarayacaktr
ve gerekten de bu varsaym psikiyatri laboratuvarlarnda
olduka yaygndr.10

Kendini Bilen empanze


nsann yceliini kutsamak isteyen bir baka yaklam, fare
ve kpek gibi hayvanlarn bilinlerinin olduunu ama
zbilinlerinin olmadn ne srer. Hayvanlarn bunalm,
mutlu, a ya da tok hissedebildiklerini kabul eder ama ne
hikmetse alk ya da bunalmtk hissinin ben denilen o
zgn varla ait olduunun farknda deillerdir.
Bu fikir yaygn olduu kadar mantkszdr. Ackan bir kpek,
bir para et bulur ve yemeini baka bir kpee vermektense
mideye indirir. Bir kpee komu kpeklerin salyasna
bulanm bir aa koklatn; nnda kokunun kendisine mi,
komunun sevimli labradoruna m yoksa bir yabancya m ait
olduunu anlayacaktr. Kpekler kendi kokularyla, muhtemel
e ve rakiplerinin kokularna ok farkl tepkiler verirler.11 O
hlde kpeklerin zbilinten yoksun olduu iddias boa
kmaz m?
Bu iddiann daha karmak ve detayl bir yorumuysa farkl
zbilin seviyeleri olduunu syler. Yalnzca insan, gemii ve

gelecei olan ebedi bir benlik olarak alglar kendini. nk


muhtemelen sadece insanlar gemi deneyimleri ve gelecek
davranlar zerine kafa yorarken dillerini kullanrlar: Dier
tm hayvanlarsa gemi ve gelecekten bamsz, ezeli bir
imdide srdrr varlklarn. Gemilerini hatrlayp gelecee
dnk planlar yapabiliyor gibi grnseler de aslnda sadece
anlk drtlere ve uyaranlara tepki verirler.12 Mesela sincaplar
fndklar geen k alk hissettikleri ya da gelecek hakknda
endielendikleri iin istiflemez. Hissettikleri drtlerin
kkenlerinden veya amalarndan habersiz, anlk bir drtyle
hareket eder. Henz hi k grmemi gencecik sincaplar bile
fndk istifler.
Ne var ki yaanm ve yaanlacak olaylarn bilincinde olmak
iin dilin neden gerekli bir koul olduu ak deildir.
nsanlarn kendilerini ifade ederken dili kullanmas bir kant
saylamaz, sonuta dier hayvanlar szsz olarak da ayn
dertleri gayet iyi aktarabilin yle ki insanlar da ou zaman
sze dkmeden gemi ve gelecein bilincindedirlen zellikle
rya grrken btnyle szsz anlatlarn farkndayzdr, yle
ki uyandmzda ryalarmz kelimeye dkmekte bile
zorlanrz.
eitli deneyler baz hayvanlarn (papaan ya da al kargas
gibi kular dahil olmak zere) birbirinden bamsz olaylar
hatrlayarak olas ihtimaller iin bilinli olarak hazrlandklarn

ortaya koyuyor.13 Ancak hayvanlar ne kadar karmak


davranlar sergilerse sergilesin, pheciler her zaman bunlarn
zihindeki bilinli imgeler yerine bilinsiz algoritmalardan
kaynaklandn iddia edebilecei iin, bu bilgiyi de tartma
gtrmez bir kant olarak sunmak imkanszdr.
veteki Furuvik Hayvanat Bahesinde yaayan Santino
adndaki erkek empanze bu sorunu anlamamza yardmc
olabilir. Can skntsndan bir az olsun kurtulmak isteyen
Santino heyecan verici bir hobi gelitirir: ziyareti talamak. Ne
var ki pek de zgn bir etkinlik deildir bu; fkeli
empanzelerin ta, sopa, hatta dk frlatmas olduka sk
rastlanan bir durumdur. Ancak Santino tm hareketlerini
nceden planlar. Sabah hayvanat bahesi almadan, erken
saatlerde cephanesini toplayp keye yar ama bu esnada hi
renk vermedii gibi herhangi bir fke belirtisi de gstermez.
Ziyaretilerin, Santino zellikle ta ynn yaknlarnda
durduunda dikkat etmeleri gerektiini renmeleri fazla
zaman almaz ve bylelikle Santinonun hedeflerini tutturmas
zorlar.
2010un Mays aynda Santino yeni bir yntem gelitirir. Her
zamanki gibi erken saatlerde uyuduu kesinden bir saman
balyas alr ve samanlar ziyaretilerin genellikle empanzeleri
izlemek iin topland keye doru, kafesin duvarna yakn
bir yere yerletirir Ardndan toplad talan samanlarn altna

saklar. Bir saat kadar sonra ilk ziyaretiler toplanrken Santino


hibir huzursuzluk ya da saldrganlk belirtisi gstermeden
rahat tavrlar sergiler. Hedefleri menzile girdii anda Santino
gizledii talar kapt gibi insanlar bombalamaya balar.
2012 yaznda Santino silahlanma yarn hzlandrarak sadece
balyalarn altna deil, aa kovuklarna, duvar kenarlarna,
bulabildii her uygun yere talarn istifler.
Gel gr ki Santino bile bu phecileri ikna edemeyecektir.
Sabahn yedisinde oraya buraya ta sktrrken Santinonun
ziyaretileri haklamann ne kadar elenceli olduunu
dndnden nasl emin olabiliyoruz? Belki Santino da hi
k yaamamasna ramen k iin fndk saklayan o gen
sincap gibi bilinsiz bir algoritma tarafndan ynetiliyordur,
kim bilir?14
Yoksa, haftalar nce cann yakan rakibine saldran erkek
empanzenin aslnda gemite kalm bir davrann cn
ald falan da yoktur. phecilere gre empanze, nedeni
sonucundan ok daha karmak, anlk bir fkeye kaplarak
tepki verir. Yavrusunun peinde bir aslan gren anne fil,
aylardr biricik bebeini besleyip byttn hatrladndan
deil aslana kar akl sr ermez bir dmanlkla dolduu iin
hayatn riske ederek kendini ne atar. Sahibi geldiinde
mutlulukla zplamaya balayan kpek, doumundan beri

kendini besleyip seven sahibini bildii iin deil aklanamayan


bir cokuyla dolup tatndan oyunlar yapar.15
Bu iddialar Baka Zihinler probleminin eitlemeleridir,
tek birini bile ne rtebilir ne de kantlayabiliriz. Bilin
gerektiren herhangi bir algoritmaya aina olmadmzdan,
hayvanlarn tm davranlar, bilinli anlar ve planlardan
ziyade bilinsiz algoritmalarn sonucu gibi grnr. Santino
rneinde de asl soru, hangi tarafn kendini kantlamak
zorunda olduuyla ilgilidir. Santinonun davranna en uygun
aklama ne olabilir? Gelecee ynelik bilinli planlar yaptn
varsayarak kar kanlardan aksini ispatlamalarn m
beklemeliyiz? Yoksa empanzenin bilinsiz algoritmalar
tarafndan ynetilerek bilincinde olduu tek eyin saman
balyalarna ta saklamaya ynelik derin bir drt olduunu
dnmek daha m akla yatkn?
Santino gemiini hatrlamyor ya da gelecei zerine hayal
kurmuyorsa bile bu kendi varlnn farknda olmad
anlamna gelir mi? Sonuta gemi ya da gelecek zerine kafa
yormuyorken de insanlarn zbilinci olduuna inanyoruz,
rnein ocuunun vzr vzr ileyen bir caddeye atladn
gren bir anne, o an gemii ya da gelecei irdeledii iin
duraksamaz. Tpk anne fil gibi ocuunu kurtarmak iin
koar. Bu anneyi neden fille ayn kefeye koyup, Bebeini
tehlikeden kurtarmak iin koan anne, bunu hibir zbilince

sahip olmadan sadece anlk bir drtyle hareket etti,


diyemiyoruz?
lk bulumalarnda tutkuyla pen gen bir ifti, yaral
arkadan kurtarmak iin ar ate altnda ileri atlan askeri, ya
da lgn fra darbeleriyle aheserini ortaya karmakta olan
sanaty dnn. Hibiri gemi ya da gelecek zerine
hlyalara dalarak duraksamyor. Bu onlarn da zbilinten
yoksun olduklar anlamna gelir mi?

Akll At
2010da biliminsanlar allagelmedik bir dizi dokunakl fare
deneyi yrtr. Bir fareyi kk bir kafese kapatp kafesi daha
geni bir hcreye yerletirir ve baka bir farenin hcrede
serbeste dolamasna izin verirler. Kafesteki farenin sknt
uyaranlar yaymaya balamas zgr farenin de kayg ve
gerginlik belirtileri gstermesine neden olur. Serbest fare pek
ok kez tutsak dostunu kurtarmaya alr ve birka
denemeden sonra kafesi ap tutsa zgr brakmay baarr.
Aratrmaclar ayn deneyi, hcreye bir para ikolata brakp
tekrarlarlar, zgr fare artk tutsa kurtarmak ya da
ikolatann keyfini tek bana srmek arasnda seim
yapmaldr. Birok fare nce dostunu kurtarmay sonra
ikolatay paylamay tercih eder (tabii az sayda farenin sanki

baz farelerin daha kt huylu olduunu bizlere gstermek


ister gibi, bencil davrand da olur).
pheciler sonular grmezden gelerek zgr farenin
empati kurmak yerine sadece kayg ve gerginlik belirtilerini
ortadan kaldrabilmek iin tutsak fareyi kurtardn ne
srerler. Huzursuzluk hisseden farelerin bu duygudan
kurtulmaktan baka emelleri yoktur. Belki de... Peki ayn ey
insanlar iin de geerli midir? Dilenciye para verdiimde, onu
grmenin bende yaratt huzursuz hislerle hareket etmiyor
muyum? Aslnda dilenciyi mi dnyorum, yoksa birazck
vicdanm rahatlatarak kendimi daha iyi hissetmenin mi
peindeyim?16
zmzde fareler, kpekler, yunuslar ya da empanzelerden
farkl deiliz. Onlar gibi bizim de ruhumuz yok. Bizim gibi
onlarn da bilinci ve karmak bir duyu ve duygu dnyas var.
Her hayvann kendine has zellik ve yetenei, insanlarn da
farkl farkl kabiliyetleri var. Hayvanlarn sadece daha tyl
hllerimiz olduunu hayal ederek onlar gereksiz yere
insanslatramayz. Bu yanl bir yaklam olmann tesinde,
hayvanlar anlamamzn ve onlara kendi artlarnda gereken
deeri vermemizin de nne geer.
1900lerin banda Almanyada Akll Hans adnda nl bir
at vardr. Almanyay batan aa dolaan Hans, gittii
yerlerde Alman diline olan hayret verici yeteneini ve daha da

ilginci, matematik zekasn sergilen Hans, kere drt


katr? diye sorulduunda toynan on iki kere vurun Yazl
bir mesajla, Yirmiden on bir karsa ka kalr? diye
sorulduunda takdire ayan bir Prusya dikkatiyle tam dokuz
kere tklar.
1904te Alman eitim kurulu, bir psikolog bakanlnda
bilimsel bir komisyon grevlendirip durumun aratrlmasn
isten Bir sirk mdr ve veterinerin de aralarnda bulunduu
on kiilik komisyon tm bu yeteneklerin uydurma
olduundan emindir; ancak ellerinden geleni yaptklar hlde
bir dalavere ya da sahtekarlk izine rastlayamazlar. Hans
sahibinden ayrlp kendisine soru soran yabanclarla tamamen
yalnz brakldnda bile sorularn ounu doru yantlar.
1907de yeni bir aratrmaya girien psikolog Oskar Pfungst
sonunda gerei ortaya karr. Meerse Hans muhataplarnn
beden dilini ve yz ifadelerini dikkatle gzlemleyerek doru
cevaplar buluyordun Hans kere drdn ka olduu
sorulduunda gemiteki deneyimlerinden yola karak,
insanlarn ondan toynaklarn belirli bir sayda vurmasn
beklediini bilir. Tk tk toynaklarn vururken bir yandan
dikkatle insanlar incelemeye devam eder. Doru sayya
yaklatka insanlar daha da gerilir, doru cevab verdiindeyse
gerilim zirveye ular. Hans da insanlarn davranlarndan ve
ifadelerinden bu gerilimi okumay renir. Tklamay braknca

gerilimin yerini hayranlk ve kahkahalara brakmasn izler;


bylelikle doru yaptndan emin olur.
Hayvanlar insanslatrma eilimindeki insanlarn sk sk
hataya derek hayvanlara sahip olduklarndan daha
harikulade yetenekler bahetmesinin en iyi rnei Akll
Hanstr. Ne var ki asl dersimiz bu deil; tam aksine Hansn
hikayesi, hayvanlar insanslatrarak dier canllarn zgn
yeteneklerini ve hayvan biliini kmsediimizin somut bir
gstergesidir. Sz konusu matematikse Hans bir dhi
olmayabilir Sekiz yandaki herhangi bir ocuk ok daha iyisini
yapabilir Ancak beden dilinden duygu ve niyetleri
okuyabilmekte Hans snr tanmayan bir yetenektir Kendi
dilinde bana kere drt ka diye soran bir inlinin
duruundan ve baklarndan ayam yere vurarak doru
cevab bulmama imkan yok. Akll Hans atlar beden diliyle
anlat iin bu yetenee sahiptir. Hans inanlmaz yapansa
bunu sadece dier atlarn deil yabanc insanlarn duygu ve
niyetlerini zmek iin de kullanabilmesidir.

Grsel 16: Akll Hans sahnede, 1904.17

Peki hayvanlar bu kadar akllysa neden atlar insanlar


arabaya komuyor, fareler zerimizde deneyler yrtp
yunuslar emberlerden atlamamz istemiyor? Homo sapiens'in
tm dier hayvanlara hkmetmesini salayan bir ayrcala
sahip olduu phesiz. Homo sapiensin hayvanlardan bambaka
bir dzlemde var olduuna dair iirilmi gerekleri ve
insanlarn ruh ya da bilin gibi esiz bir ze sahip olduu
iddialarn geride braktmza gre, gereklie geri dnp bizi
bir adm teye tayan fiziksel ve zihinsel zelliklerimizi
inceleyebiliriz.
Pek ok aratrma insanln ilerlemesinde alet yapabilme
becerisi ve zekann zellikle nemli olduunu gsteriyor Dier
hayvanlarn da baz aletler yapabilmesine karlk insanlarn bu
alanda ak ara daha baarl olduuna phe yok. Fakat mesele

zekaya gelince snrlan izmek zorlar; zekay tanmlamak ve


lmek iin alan koca bir sektre ramen bu konuda henz
bir fikir birlii salanm deil. Neyse ki zekann mayn
tarlasnda dolamak zorunda deiliz; ne zeka ne de alet
yapabilme becerisi dnyay fetheden Sapiensin baarsn tek
bana aklayamaz. Sk bavurulan zeka tanmlarna baklrsa
insanlar bir milyon yl kadar nce de yeryzndeki en zeki
canllard, alet yapabilme becerisinde ellerine su dkebilen
yoktu; ne var ki evredeki ekosisteme etki edemeyen nemsiz
canllard. Zeka ve alet yapmak dnda olmazsa olmaz bir
zellikleri yoktu.
yleyse insanevlad tarif edilemeyen nc bir zellik
sayesinde deil, zekasn gelitirerek ve daha iyi aletler
gelitirme yeteneinin evrimlemesiyle mi gezegeni ele
geirmeyi baard? Bunun da pek doru olduunu sanmyorum
nk tarihsel kantlara gre bireylerin zeka ve alet yapabilme
becerisiyle trmzn kudreti arasnda dorudan bir ba
kurulamad. 20 bin yl nce ortalama bir Sapiens muhtemelen
bugn ortalama bir trdeinden hem ok daha zeki hem de
daha becerikliydi. Modern okullar ve iverenler zaman zaman
yeteneklerimizi ltnde ne kadar baarsz olursak olalm,
refah devleti en temel ihtiyalarmz bir biimde karlyor.
Oysa Ta Devrinde doal seilim sizi her daim aralksz
testlere tabi tutuyordu, sonu gelmeyen testlerin birinde bile

tkezleseniz nnda br dnyay boylardnz. Ta Devri'ndeki


atalarmzn stn alet yapabilme becerilerine, keskin
zekalarna ve hassas duyularna ramen, 20 bin yl nce insan
tr bugn olduundan ok daha gszd.
Getiimiz 20 bin ylda insan tr, ta ulu mzraklarla
mamut avlamaktan uzay mekikleriyle Gne Sistemini
kefetmeye doru att her adm, maharetli elleri ve byk
beyinlerinin evrimi sayesinde baarmad (hatta beyinlerimiz
eskiye oranla daha kk18). Dnyay ele geirmemizi salayan
en can alc zellik, birok insan bir araya getirip birbirleriyle
iletiim kurmalarn salayabilmekti.19 nsan bir empanzeden
ya da kurttan bireysel olarak ok daha zeki olduu ya da daha
becerikli parmaklar var diye deil, Homo sapiens kalabalk
gruplarla bile esnek ibirlii yapabilen tek tr olduu iin
dnyaya hkmediyor. Zeka ve alet yapma becerisi de ok
nemli elbette. Ancak insanlar kalabalk gruplar hlinde esnek
ibirlikleri gelitiremeselerdi, yaratc beynimiz ve marifetli
ellerimiz uranyum atomlar yerine hl akmakta paralyor
olurdu.
birlii en nemli zellikse, milyonlarca yldr kitleler
hlinde ibirlii yapabilmelerine ramen neden karncalarla
arlar nkleer bombalarla bizi yok edemediler? nk onlarn
ibirlii esneklikten yoksun. Arlar inanlmaz karmak
yntemlerle ibirlii iine girer ve sosyal yaplarn bir gecede

deitiremez. Kovan tehdit eden yeni bir tehlike ya da bir


frsat belirdiinde, arlar kralieyi giyotine yollayp cumhuriyet
kuramaz.
Fil ve empanze gibi sosyal memeliler, arlardan ok daha
esnek ibirlii yapabilir ancak akrabalarnn ve dostlarnn az
sayda olaca unutulmamaldr. Kurduklar iletiim kiisel
tanklk seviyesindedir. Eer ikimiz de birer empanzeysek ve
ibirlii yapmamz gerekiyorsa sizi tanmak isterim: Ne tr bir
empanzesiniz? yi huylu musunuz yoksa kt niyetli misiniz?
Sizi tanmadan sizinle ibirlii yapamam. Bildiimiz kadaryla
sadece Sapiens saysz yabancyla esnek ilikiler kurabiliyor.
Ebedi bir ruha ya da zel bir tr bilince sahip olduumuz
iddiasnn aksine, elle tutulur bu yeteneimiz Dnyadaki
hkmranlmz aklamaya yetiyor.

ok Yaa Devrim!
Tarih byk apl ibirliinin nemini gsteren pek ok
rnekle doludur. Sadece Homo sapiens'le dier hayvanlar
arasnda deil farkl insan gruplarnn atmalarnda da zafer
hep daha iyi ibirlii yapanndr. Roma, Yunanistan byk
beyinlere sahip olduu ya da yksek alet yapabilme kapasitesi
sayesinde deil ibirlii becerisiyle fethetmitir. Tarih boyunca
disiplinli ordular nizamsz kalabalklar kolaylkla ezmi,
mttefikler dank kitleleri kontrol altna almtr. 1914te

Rus asilzadeleri, devlet grevlileri ve iadamlarndan oluan 3


milyonluk nfus, 180 milyon iiye ve kylye hkmetti. Rus
elitleri karlarn korumak adna nasl beraber hareket
etmeleri gerektiini ok iyi bilirken, 180 milyonluk halk kitlesi
etkili ibirlii kurma kabiliyetinden yoksundu, yle ki elitler
ou zaman tm emeklerini, hkmettikleri 180 milyonun
ibirlii yapabilmesini engellemek iin harcyordu.
Devrim iin kalabalklar asla yetmez. Devrimler ou zaman
byk kitlelerle deil olaylar ateleyen kk gruplarla balar.
Devrim iin, Ka kii bizi destekler? diye deil,
Destekleyenler ne kadar etkin ibirlii yapabilir? diye
sormanz gerekir. Rus Devrimi 180 milyon kyl ara kar
ayaklandnda deil, bir avu komnist kendini doru
zamanda doru yerde bulduunda balamtr. 1917de 3
milyonluk Rus orta ve st snfna karlk Komnist Partinin
yalnzca 23 bin yesi vard.20 Ancak komnistler iyi organize
olarak dev Rus mparatorluunu ele geirmeyi baardlar.
Rusyada otorite arn zayf ellerinden Kerenskynin geici
hkmetinin titreyen ellerine kayarken, komnistler tm gc
ellerine geirdiler.
Komnistler 1980lerin sonuna kadar ellerindeki gcn
farknda deildi. Seksen yl boyunca etkin organizasyon
yntemleri sayesinde iktidarlarm korumay baaran
komnistler, bir noktadan sonra etkili organize olamadklar

iin koltuklarn kaybettiler. 21 Aralk 1989da Romanyann


Komnist diktatr Nikolay avuesku, Bkrein merkezinde
kitlesel bir miting dzenledi. Birka ay nce Sovyetler Birlii
Dou Avrupadaki komnist rejimlere verdii destei kesmi,
Berlin Duvar yklm, Polonya, Dou Almanya, Macaristan,
Bulgaristan ve ekoslovakyada devrimler yerle bir olmutu.
1965ten beri Romanyay yneten avuesku, Temevarda
patlak veren isyanlara ramen bu frtnaya direnebileceine
inanyordu. Gelimelere kar bir nlem olarak Romanyallara
ve tabii dnyann geri kalanna, nfusun ounluu tarafndan
hl sevildiini, en azndan etkili olduunu gstermek
amacyla Bkrete dev bir miting dzenledi. atrdayan partisi
meydan dolduracak yaklak 80 bin kii toplad, lkenin drt
bir yannda herkes iini gcn brakp radyo ve
televizyonlarn bana gemeleri konusunda uyarld.
Grnte cokulu tezahratlar koparan kalabala,
gemite defalarca yapt gibi saraynn meydana bakan
balkonundan seslendi avuesku. Beraberinde ei Elena, parti
liderleri ve bir koruma srs eliinde, artk alametifarikas
olmu kasvetli konumalarndan birine balad. Sekiz dakika
boyunca kalabalktan ykselen alklarla durumdan memnun,
Romanya sosyalizminin anl tarihini vyordu. Sonra iler
rayndan kt. Tarihin canl kaydn izlemek isterseniz,

avuesku olayl son miting[5] diye aratarak YouTubeda


kendi gzlerinizle grebilirsiniz.21
YouTubedaki videoda grlebilecei gibi, Bkreteki bu
muhteem etkinliin katlmclarna ve organizatrlerine
teekkr etmek isterim [...] diyerek uzunca bir cmleye
balayan avuesku, olanlara inanamayarak aknlktan dili
tutulmu ve gzleri fal ta gibi alm hlde giderek
sessizleti. Cmlesini bitiremedi. Gz ap kapayncaya dek,
tm dzenin nasl ktn gzlemleyebilirsiniz. Fitili
dinleyicilerden birinin yuhalamaya balamas ateledi. Sesini
karmaya ilk cret eden o kiinin kim olduu bugn hl
tartma konusudur. Sonra biri dierini takip etti ve saniyeler
iinde kitleler slklamaya, yuhalamaya ve barmaya balad:
Temevar! Temevar!
Tm bu yaananlar Romanya televizyonlarnda naklen
yaynlanrken, nfusun drtte ekranlara kitlenmi
yrekleri aznda olanlar izledi. Kt hretiyle nam salm
gizli polis tekilat Securitate hemen yaynn durdurulmasn
emretti ancak televizyonlar emirlere uymad. Kameraman
elindeki kameray gkyzne evirdi, izleyiciler balkondaki
parti liderlerinin yaad panii gremediler ama ses
kaydetmeye ve yayma devam eden teknisyenler sayesinde olan
biteni dinlemeyi srdrdler. Tm Romanya yuhalamalarn
karsnda sanki mikrofonda teknik bir sorun varm gibi

davranp Alo! Alo! diye baran avueskuyu duydu. Ei


Elena, Sessiz olun! Sessizlik! diyerek kalabal azarlad, ta ki
avuesku hl naklen yayn yapan televizyon ekranlarnda
eini susturana kadar: Asl sen sessiz ol! Daha sonra
meydandaki heyecanl kalabala dnd ve yalvarrcasna rica
etti, Yoldalar! Yoldalar! Sessiz olun, yoldalar!

Grsel 17: Bir dzenin ykld an. avuesku aknlktan donakalm, gzlerine
inanamyor.

Ne var ki yoldalarn sessiz olmaya niyeti yoktu. Bkrete


toplanan 80 bin kii, balkondaki krk apkal yal adamdan
daha gl olduunu fark ettii an Komnist Romanya un ufak
oldu. Asl hayret verici olansa, sistemin kt o andan ok,

onlarca yl nasl ayakta kalmay baarddr. Devrimler neden


bu kadar nadir gerekleir? Kitleler teoride harekete geip
nlerine geleni parampara edebilecekken, neden balkondan
onlara emreden bir adama amade, bazen yzyllar boyunca
alklayp tezahrat etmeye devam ederler?
avuesku ve adamlar hayati koulu salayarak 20
milyon Romanyaly krk yl boyunca ynetmeyi baard,
ncelikle sadk komnist parti brokratlarn ordu, sendika
hatta spor kulpleri gibi tm ibirlii alarnn bana
yerletirdiler. kinci olarak anti-komnist ibirliine hizmet
edebilecek ne siyasi ne ekonomik ne de sosyal bir
organizasyonun var olmasna izin verdiler nc ve son
olarak, Sovyetler Birlii ve Dou Avrupadaki karde komnist
partilere srtlarn dayadlar Ara ara yaanan gerilimlere
ramen, bu partiler ihtiya nnda birbirini destekledikleri gibi
sosyalist cennetlerine yabanclarn burunlarn sokmalarna da
engel oldular. Bu artlar altnda, ynetimdeki elitlerin onlara
yaatt tm zorluklara ve sefalete ramen 20 milyon
Romanyal etkin bir ibirliiyle hibir muhalefet gelitiremedi.
avuesku bu koulu salayamaz olduunda yitirdi
kudretini. 1980lerin sonunda Sovyetler Birlii desteini
ekince komnist rejimler domino ta gibi devrilmeye balad.
Aralk 1989a gelindiinde avuesku dardan hibir destek
alamad gibi tm evre lkelerde yerel muhalefetler

douyordu. kinci olarak, Komnist Partide gr ayrlklar


balamt; lmllar kendilerini bir an nce avueskudan
syrp daha ge. olmadan reformlara balamay umuyordu.
ncsyse Bkrete bir gsteri dzenleyen ve bunu naklen
yaynlayan avueskunun, devrimcilere kendi glerini fark
edecekleri ve karsnda toplanabilecekleri mkemmel bir
frsat altn tepside sunmasyd. Bir devrimi yaymak iin
televizyondan daha hzl bir yntem olabilir mi?
Balkondaki sakar yneticinin ellerinden kayp giden g,
tabii ki meydandaki kitlelerin eline geemedi. Kalabalk ve
cokulu olsalar da nasl bir araya gelerek organize olacaklarn
bilmiyorlard. Tpk 1917de Rusyadaki gibi g, tek sermayesi
iyi ibirlii olan kk bir grup siyasi aktrn eline geti.
Romanya Devrimi, Komnist Partinin lml kanadnn perde
arkasndan durumu ynetmek iin bir maske olarak kulland,
kendini Romanya Ulusal Kurtulu Cephesi olarak tanmlayan
grup tarafndan gasp edildi. Cephenin ayaklanan kitlelerle
hibir gerek ba yoktu, orta kademeli parti yetkilileriyle
doluydu ve Komnist Parti merkez komitesi eski yesi ve bir
dnem propaganda sorumlusu Ion Iliescu tarafndan
ynetiliyordu. Iliescu ve yoldalar kendilerini demokratik
siyasetiler olarak yeniden tasarlayp ellerine geen her frsatta
devrimin liderleri olduklarn ilan ettiler; ok gemeden gemi

deneyimleri ve sahip olduklar yakn iliki alarn kullanarak


lkenin kontroln ele geirip smrmeyi srdrdler.
Komnist Romanyada her ey devlet mlkiyetindeydi.
Demokratik Romanya hzla varlklarn hzla zelletirip, ne
olup bittiinin gayet farknda ve birbirinin ekmeine ya
srmek iin ibirlii yapan eski komnistlere sudan ucuza
satt. Ulusal altyapy ve doal kaynaklar idare eden devlet
irketleri, eski komnist yetkililere yok pahasna peke
ekilirken, parti neferleri be kuru deyerek servetlerine
servet kattlar.
Ion Iliescunun alma arkadalar bakanlar, meclis yeleri,
banka yneticileri ve multimilyonerlere dnrken, kendisi
de Romanya bakan seildi. O gnden bugne lkeyi yneten
yeni Romanyal elitler, eski komnistlerden ve onlarn
ailelerinden oluuyor. Temevar ve Bkrete kelle koltukta
yola kan kitleler kendi karlarn koruyacak kurumlar
yaratmay ve nasl ibirlii yapacaklarn bilemeyince arta
kalanlarla yetinmek zorunda kaldlar.22
2011de kader alarn Msr Devrimi iin de ayn ekilde
rd. 1989da televizyonun yaptklarm, 2011de Facebook ve
Twitter baard. Yeni medya, kitlelerin uyumlu ekilde hareket
etmesine yardmc oldu, bylece binlerce insan doru zamanda
Mbarek rejimini devirmek zere meydanlara dkld. Ancak
100 bin insan Tahrir Meydanna toplamak mhim bir baar

olsa da siyasi mekanizmaya hakim olup gizli odalarda


anlamalar yaparak lke ynetmek bambaka bir itir. Sonu
olarak gstericiler, Mbarek devrilince oluan boluu
dolduramad. Msr etkin bir ekilde ynetmek iin organize
olmu yalnzca iki kurum vard: Ordu ve Mslman Kardeler.
Devrim nce Mslman Kardeler, sonunda da ordu tarafndan
gasp edildi.
Romanyal eski komnistler ve Msrl generaller,
kendilerinden nceki diktatrlerden ya da Bkre ve Kahire
meydanlarndaki gstericilerden ne daha stn bir zekaya ne
de daha mahir ellere sahipti. En byk stnlkleri esnek
ibirlii becerileriydi; kalabalklardan daha iyi organize olup
dar grl avuesku ve Mbarekten ok daha esnek olmaya
rza gsterdiler.

Cinsellik ve iddetin tesinde


Sapiensin dnyaya hkmedebilmesinin sebebi kalabalk
topluluklarla esnek ibirlii yapabilmesiyse bunun
insanevladnn kutsallna duyduumuz inanc glgelemesi
gerekir, zel olduumuzu ve bu nedenle de eitli imtiyazlara
sahip olmamz gerektiini dnmeye yatknz. Kant olarak da
trmzn akl almaz baarlarn sunarz: Piramitleri ve in
Seddini ina ettik, atomun ve DNA molekllerinin srlarn
zdk, Gney Kutbuna, hatta Aya ulatk. Eer bu baarlar

her bir bireyin sahip olduu emsalsiz bir zden, diyelim ki


ebedi bir ruhtan kaynaklansayd, insan hayatn kutsamann bir
anlam olabilirdi. Ancak zaferler byk apl ibirlikleri
sayesinde gerekletiine gre neden tek tek insanlara sayg
duymamz gerektii hl bir aklamaya muhtatr.
Bir kovan tek bir kelebekten ok daha gldr ama bir
arnn bir kelebekten daha kutsal olduu anlamna gelmez bu.
Romanya Komnist Partisi dank Romanya halkna baaryla
hkmetmitir. Buradan parti yelerinin hayatnn sradan bir
vatandatan daha kymetli olduu sonucu karlabilir mi?
insanlar empanzelere gre daha iyi organize olabilirler; bu
nedenle insanlar uzay mekikleriyle aya karken, empanzeler
hayvanat bahelerinde ziyareti talar. yi de bu insanlarn
daha stn olduu anlamna m gelir?
Kim bilir, belki de ncelikle insanlarn nasl bu kadar iyi
ibirlii yapabildiine odaklanmalyz. Neden yalnzca insanlar
bu kadar byk ve karmak sosyal sistemler kurabilirler?
Sosyal ibirlii empanzeler, kurtlar ve yunuslar gibi pek ok
sosyal memeli arasnda samimi tanklklara dayanr. Sradan
empanzeler, yalnzca birbirlerini iyice tanyp sosyal bir
hiyerari gelitirdikten sonra beraber avlanr. Dolaysyla
empanzeler sosyal etkileime ve iktidar mcadelesine ok
ciddi vakit harcar. Yabanc bir empanzeyle kar karya

geldiklerinde genellikle anlaamaz ve lklar eliinde


kavgaya tutuur ya da olabilecek en ksa srede kaarlar.
Pigme empanzeler olarak da bilinen bonobolar arasndaysa
iler biraz daha farkl yrr. Bonobolar genellikle gerginlikleri
zmek ve sosyal balar glendirmek iin cinsellii kullanr.
Beklendii zere homoseksel iliki de olduka yaygndr. ki
yabanc bonobo grubu karlatnda ilk etapta korku ve
dmanlk sergileyerek orman lklar ve ulumalarla
doldurur. Ksa bir sre sonra diiler tarafsz blgeye ekilir ve
yabanclar savamak yerine sevimeye davet eder. Genellikle
kabul edilen davet zerine birka dakika iinde her yer sava
alanna dner ve etraf akla gelebilecek her tr pozisyonda
sevien bonobolarla dolar. Aalardan ters sallanarak bu ii
yapanlarna bile rastlanr.
Sapiens bu numaralar iyi bilir; bazen sradan empanzeler
gibi g ilikileri kurarken, zaman zaman sosyal ilikileri tpk
bonobolar gibi cinsellikle glendirir. Ne var ki savama ya da
sevime veya kiisel tanklk, kalabalk gruplar arasnda
byk apl ibirliklerinin temeli olamaz. Yunan siyasetilerle
Alman bankaclar yumruk yumrua bir kavgaya ya da bir seks
partisine davet ederek Yunanistann bor krizini
zemezsiniz. Aratrmalar Sapiensin 150den fazla bireyle
(ak ya da nefret olmas fark etmez) yakn iliki

kuramayacan ortaya koyar.23 Samimi ilikiler insanlarn


kitleler hlinde ibirlii yapabilmesini salamaz.
Psikologlar, sosyologlar, ekonomistler ya da insan
toplumunun srlarn laboratuvar deneyleriyle zmeye
alanlar iin bu pek de iyi bir haber saylmaz.
Organizasyonun zorluu ve finansal nedenlerle deneylerin
ciddi bir ksm ya bireyler ya da az katlmcl gruplar zerinde
yrtlr. Ne var ki kk grup davranlar baz alnarak,
kitlelerden oluan toplumlarn davran dinamiklerini analiz
etmeye almak olduka tehlikelidir. 100 milyon nfuslu bir
toplumun tutum ve davranlar yz bireyden oluan bir
grubunkinden temelde ayrlacaktr.
Davransal ekonominin en nl deneylerinden birini,
ltimatom Oyununu ele alalm. Bu deney genellikle iki kiiye
uygulanr. Katlmclardan birine 100 dolar verilir ve bu paray
diledii gibi dier katlmcyla paylamas istenir. Katlmc
parann tamamn kendine saklayabilir, ikiye blebilir ya da
ounu dierine verebilir. Dier katlmcysa teklifi kabul
edebilecei gibi kendisine nerilen paray batan reddedebilir.
Eer reddederse kimse hibir ey kazanmayacaktr.
Klasik ekonomi teorileri, insanlarn rasyonel ve hesap
yapabilen makineler olduu inancn korur. Bu teori,
ounluun 99 dolar kendine saklayp kar tarafa bir dolar
nereceini ve kar tarafn da bunu kabul edeceini iddia eder.

Kendisine bir dolar nerilen kii her zaman evet diyecektir.


Dierinin elindeki 99 dolar neden dert etsin ki?
Klasik ekonomistler muhtemelen hi laboratuvardan kp
gerek dnyaya adm atmadlar. ltimatom Oyununu oynayan
pek ok kii, dk teklifleri haksz bulduu iin paray
reddeder. Enayi yerine konulmaktansa birka dolar kaybetmeyi
tercih ederler. Gerek dnya byle dndnden ok az kii
dk teklif sunar ve paray ya eit bler ya da kendilerine czi
bir fark ayrarak kar tarafa ortalama 30-40 dolar teklif
ederler.
ltimatom Oyunu klasik ekonomi teorilerini ciddi anlamda
sarsarken, getiimiz yllarn en nemli ekonomik
keiflerinden birinin gereklemesine nayak olur: Sapiens kat
matematik mantyla deil duyarl bir sosyal mantkla hareket
eder. Duygularmz tarafndan ynetiliriz. Daha nce de
grdmz gibi bu duygular gemite kalm avc-toplayc
gruplarn sosyal mekanizmalarn yanstan karmak
algoritmalardan ibarettir. Eer 30 bin yl nce vahi bir tavuk
yakalamanza yardm etseydim ve tavuun ounu kendinize
ayrp bana sadece bir kanad layk grseydiniz, Bir kanat, hi
yoktan iyidir demeyecektim. Aksine evrimsel algoritmalarm
devreye girecek, adrenalin ve testosteron salglamaya
balayacak, kanm kaynayacak ve yumruu akp avazm kt
kadar baracaktm. Ksa vadede a kalm, hatta bir iki darbe

alm bile olabilirdim. Ancak uzun vadede karln alacam


kesindir, beni kazklamaya alacaklar uyarm olurum. Ta
Devrinde haksz teklifleri uysalca kabul edenler hayatta
kalamad iin bugn hl haksz teklifleri reddediyoruz.
Gnmzdeki avc-toplayc gruplar zerinde yaplan
gzlemler de bu gr destekliyor. Birok topluluk olduka
adil paylap bir avc etine dolgun bir geyikle geldiinde herkes
payna deni alr. Ayns empanzeler iin de geerlidir.
empanzelerden biri avlad domuzla geldiinde, srnn
dier yeleri de birer para koparrlar.
Yakn zamanda yaplm baka bir deneyde primatolog Frans
de Waal, yan yana iki kafese birbirlerinin davranlarn
grebilecek ekilde iki Kapuin maymunu yerletirir. Frans de
Waal ve meslektalar iki kafese de kk talar koyup bu
talar kendilerine vermeleri iin maymunlar eitirler.
Maymunlar her bir ta karlnda bir para yiyecek alrlar. lk
dl bir para salatalktr. ki maymun da hlinden memnun
salatalklarn yer. Birka denemeden sonra Frans de Waal
deneyin ikinci ksmna geer. Bu sefer ta veren ilk maymuna
zm verilir. zmler salatalktan ok daha lezzetlidir. Ne var
ki ta veren ikinci maymun yine bir salatalk alr. Biraz nce
salatalktan gayet memnun olan maymun fkelenir. Salatal
alr, bir an aknlkla bakar ve fkeyle aratrmaclara geri

atarak zplayp lklar atar. Bu maymun kesinlikle enayi


deildir.24
ltimatom Oyunu ve (dilerseniz yine YouTubedan
izleyebileceiniz) bu elenceli deney, pek ok insan
primatlarn doal bir ahlak anlayna sahip olduuna ve
eitliin evrensel bir deer olduuna ikna etti. nsanlar
doalar gerei eittir, eit olmayan toplumlar hn ve
tatminsizlik yznden iyi ileyemez.
Fakat sahiden de byle midir? Bu teoriler empanzeler,
Kapuin maymunlar ve kk avc-toplayc topluluklar iin
geerli olabilir, laboratuvarlarda kk gruplara
uyguladnzda akla yatkn sonular verebilir. Ancak insan
kitlelerini gzlemlediinizde bambaka bir gereklikle
karlarsnz. nsanlk tarihine baktmzda, saysz krallk ve
imparatorluun akl almaz derecede eitlikten uzak ancak
alacak kadar dengeli ve etkin olduunu grrz. Antik
Msrda firavunlar serin ve atafatl saraylarnda rahat
yastklara yaylarak, altn sandaletler, deerli talarla bezeli
elbiseler iinde, gzeller gzeli hizmetkarlar tarafndan
azlarna uzatlan bal tadnda zmlerle beslenirdi.
Pencerelerinden acmasz gnein alnnda, tarlalarda kirli
paavralar iinde urap didindikten sonra gn sonunda tek
bir salatalk yiyebilirse kendini ansl sayan kylleri

izliyorlard. Yine de antik Msrda kyller nadiren


ayaklanrd.
1740ta Prusya Kral II. Friedrich, Silezyay igal eder ve
Prusyay byk bir gce dntrerek kendisine Byk
Friedrich lakabn kazandracak bir dizi kanl sava balatr.
Yz binlerce insann cann alr, kalanlarysa sakat ya da
muhta brakr. Friedrichin askerlerinin ou elik gibi bir
disipline ve gaddar talimlere maruz kalan acemi erlerdir.
Beklendii gibi askerler bakomutanlarna duyduklar sevgiyi
bir an bile sorgulamazlar. Akn eden birliklerini izleyen
Friedrich, generallerinden birine bu sahnede kendisini en ok
artan eyin u olduunu syler: Burada son derece
emniyetteyiz, bir de u 60 bin adama bak; hepsi dmanmz,
ilerinden birinin bile elindeki silah ve g neredeyse
bizimkine edeer ne var ki hepsi varlmz karsnda titriyor,
onlardan korkmamz iin hibir sebep yok.25 Friedrich
sahiden de adamlarn gvensizlik duymadan izliyordu.
lerleyen yllarda, savan tm zorluklarna ramen, 60 bin
silahl adamdan biri bile kendisine kar isyan etmedi; hepsi de
grlmemi bir cesaretle hayatlarn feda ederek onun adna
arpt.
Peki Msr kylleriyle Prusya askerleri neden ltimatom
Oyunundan ya da Kapuin maymunlarndan
rendiklerimizden sonra oluan beklentilerimizi boa

karacak ekilde davrandlar? nk kalabalk topluluklar


kk gruplardan temelde ok daha farkldr. Biliminsanlar bir
milyon kiinin 100 milyar dolar paylamaya alt bir
ltimatom Oyunu deneyi yapmay baarabilselerdi, kim bilir
nasl sonular elde edilirdi?
Muhtemelen tuhaf ve nefes kesici yeni dinamikler
gzlemlenirdi. Bir milyon insan topluca karar veremeyeceine
gre her grup kk bir ynetici elit oluturabilirdi. Bir grup
90 milyar kendine saklayarak kar tarafa 10 milyar dolar
nerseydi sonu ne olurdu? kinci grubun liderleri bu haksz
teklifi memnuniyetle kabul edip 10 milyar sviredeki banka
hesaplarna aktrken dl ve cezalarla grup arkadalarnn
isyan etmesini engelleyebilirdi. Ynetim muhaliflerin derhal
cezalandrlacana dair tehditler savurabilip sabrl ve uyumlu
davrananlara teki dnyada sonsuz dller vaat edebilirdi.
Antik Msr ve 18. yzylda Prusyada bunlar yaand ve
dnyann her kesindeki saysz lkede iler hl byle
yryor.
Bu tehdit ve vaatler istikrarl hiyerariler ya da kitleleraras
ibirlii alar yaratabiliyor tabii insanlar bu dzenin insanlarn
kaprisleri yerine doann deimez kanunlar ya da tanrnn
kutsal emirleri olduuna inand srece. nsanlarn geni apl
tm ibirlikleri aslnda hayali dzenlere inanmamz nedeniyle
kurulabilmitir. Sadece kafamzn iinde var olmasna ramen

bu kurallar btnne kar konulamaz yerekimi kanunuymu


gibi inanrz. Gk tanrya on boa kurban edersen yamur
yaacak, aileni onurlandrrsan cennete gideceksin,
sylediklerime inanmazsan cehennemi boylayacaksn. Sapiens
belli bir yrede yaad ve ayn hikayelere inand srece,
ayn kurallar izleyerek yabanclarn benzer davranlar
tanmasn kolaylatrr ve bylelikle geni apl ibirlii alar
kurabilir. Sklkla sark, sakal ya da takm elbise gibi grsel
iaretlerle, Bana gvenebilirsin, ben de ayn hikayeye
inanyorum, mesaj verilir. empanze akrabalarmz bylesi
hikayeler yaratp bunlar yayamadklar iin kalabalk gruplarla
ibirlii yapamazlar.

Anlamlar rgs
nsanlar nesnel ve znel gereklikler olmak zere yalnzca iki
tr gereklik biimi olduunu varsaydklarndan hayali
dzenler fikrini kabullenmekte zorlanrlar. Nesnel
gereklikte, her ey inanlarmz ve duygularmzdan bamsz
olarak var olur, rnein yerekimi nesnel bir gerekliktir.
Newton'dan ok nce de vardr ve ona inanmayanlar bile ayn
ekilde etkiler.
te yandan znel gereklik, kiisel inanlarmz ve
duygularmzla derinleir. Bama saplanan iddetli arlar
sebebiyle doktora gittiimi varsayalm. Tepeden trnaa

muayene etmesine ramen bir sorun bulamayan doktor kan


testi, idrar testi, DNA testi, rntgen, elektrokardiyogram, fMRI
taramas ve daha birok tahlil isteyecektir. Doktor eer
sonularda bir sorun grmezse tamamen salkl olduumu
syleyerek beni eve gnderecektir. Ancak arm yine de devam
eder. Nesnel tahlillerde bir ey kmamasna, hatta benden
baka kimse arya dair bir bulgu elde edememesine ramen,
ar benim iin tamamen gerektir.
Pek ok insan gerekliin yalnzca nesnel ya da znel
olabileceini, nc bir seenein olamayacan varsayar. Bir
ey kendi znel hislerinden domamsa, o hlde nesnel
olduu sonucuna ok hzla vararak kendisini rahatlatr. Eer
pek ok kii Tanrya inanyor, para dnyada serbeste
dolaabiliyor, milliyetilik savalar karp imparatorluklar
kurabiliyorsa tm bunlar benim znel inancmdan ibaret
olamaz. Tanr, para ve uluslar nesnel gereklikler olmaldr.
Ne var ki nc bir gereklik var: zneleraras dzey,
zneleraras oluumlar bireysel inan ve duygulardan ziyade
birden fazla insan arasndaki iletiime dayanr. Tarihte pek ok
ey zneler arasdr. rnein parann nesnel bir deeri yoktur.
Kat bir paray yiyemez, iemez ya da giyemezsiniz ama
insanlar deerine inand srece parayla yemek, iecek ve
kyafet satn alabilirsiniz. Frnc bir anda paraya olan inancn
kaybedip bu kat parasna karlk bana ekmek vermeyi

reddederse birka sokak tedeki spermarkete giderim. Ancak


spermarketteki kasiyer iportaclar, alveri merkezleri de
artk bu kat parasn kabul etmiyorsa o zaman para deerini
yitirecektir. Kat paras var olmaya devam edecektir tabii ama
deerini yitirecektir.
Bu gibi durumlar zaman zaman yaanr. 3 Kasm 1985te
Myanmar hkmeti beklenmedik bir anda yirmi belik, ellilik
ve yzlk kyat banknotlarn artk tedavlden kalktn ilan
etti. Paralarn deitirme ansndan mahrum braklan
insanlarn hayat boyu dilerinden trnaklarndan artrdklar
birikimleri deersiz kat paralarna dnt. Feshedilen
banknotlarn yerine hkmet Myanmarn diktatr General
Ne Winin yetmi beinci doumgnn kutlamak adna
yetmi belik kyat banknotlar bast. Austos 1986da on belik
ve otuz belik kyatlar dolama girdi. Sylentilere gre
numerolojiye inanan diktatr iin on be ve otuz be ansl
saylard. Ne var ki yeni banknotlar tebaasna pek ans
getirmedi. 5 Eyll 1987de hkmet yine anszn otuz belik ve
yetmi belik banknotlarn artk para olmadna hkmetti.
nsanlar inanmay brakt anda buharlaacak tek ey para
deildir. Ayn ey yasalar, tanrlar, hatta koca koca
imparatorluklar iin de geerlidir. Dnyay ekillendirenler bir
bakmsnz bir anda yok olmular. Akdeniz Havzasnn bir
zamanlar en kymetli tanrlar olan Zeus ve Hera, bugn kimse

onlara inanmad iin artk tarihsel birer figrdr. nsan rkn


topyekun ortadan kaldrabilecek Sovyetler Birlii bir kalem
dokunuuyla sona ermitir. 8 Aralk 1991de leden sonra
saat 14:00te, Viskuli yaknlarnda devlete ait bir sayfiye evinde
Rusya, Ukrayna ve Beyaz Rusya liderleri bir araya gelip
Belavezha Mutabakatn imzalar: SSCBnin kurucu devletleri
olan bizler; Beyaz Rusya Cumhuriyeti, Rusya Federasyonu ve
Ukrayna, 1922de imzaladmz uluslararas kanuna tabi ve
jeopolitik bir varlk olarak kurduumuz SSCBnin varlnn
sona erdiini ilan ederiz.26 Hepsi bu kadar ite, Sovyetler
sona erer.
Paray zneleraras bir gereklik olarak kabul etmek grece
daha kolaydr. ou insan antik Yunan tanrlarnn, kt
imparatorluklarn ya da yabanc kltrlerin de sadece hayal
gcmzde var olduunu benimsemeye aktr. Ne var ki
hayatmza anlam veren kendi tanrmzn, kendi ulusumuzun ya
da kendi deerlerimizin kurgudan ibaret olduunu
kabullenmek istemeyiz. Hayatlarmzn nesnel bir anlam
tadna, fedakarlklarmzn zihnimizdeki hikayelerin
tesinde bir deeri olduuna inanmak isteriz. Gelgelelim
birok insann yaam sadece anlatlan hikayelerle var olur.
Anlam insanlarn birlikte rd ortak hikayeler adr.
Kilisede evlenmek, Ramazanda oru tutmak ya da seimlerde
oy kullanmak gibi belirli davranlar neden bizim iin

anlamldr? nk ebeveynlerimiz de byle dnp kardeim


de oru tutar ve tm komularmz, dier ehirlerdeki hatta
uzak diyarlardaki insanlar bile oy kullanr. Peki tm bu
insanlar neden anlatlar anlaml bulur? nk arkadalar ve
komular da ayn grleri paylar. nsanlar kendi kendini
eviren bu dngde devaml birbirlerinin grlerini destekler.
Karlkl her kabul, anlam rgsn herkesin dncesine
inanmaktan baka bir areniz kalmayncaya kadar glendirip
sklatrr.

Grsel 18: Belavezha Mutabakat imzalanrken. Kalem kada dokunur ve


abrakadabra! Sovyetler yok olur.27

Gel zaman git zaman anlam rgs zlr ve yerini yenileri


alr. Tarihi aratrmak, bu rglerin zlme ve oluma
srelerini izleyerek belirli bir ada insanlara hayattaki en

nemli olguymu gibi gelen eylerin, gelecek nesillerin


gznde ne kadar anlamszlatn fark ettirir.
1187de Selahaddin Eyybi, Httin Muharebesinde Hallar
yenerek Kuds fetheder. Papa kutsal ehri geri almak iin III.
Hal Seferini balatarak karlk verir. Selahaddin Eyybiye
kar savamak iin yurdunu terk eden John adnda gen bir
ngiliz asili dnn. John tercihlerinin nesnel bir anlam
olduuna inanrd. Bu sava uruna yaamn feda ettiinde,
ruhunun cennete ykselerek uhrevi zevklerle dolu sonsuzlukta
keyif atacandan emindi. John cennet ve ruhlarn insanlar
tarafndan uydurulmu hikayeler olduunu duysayd dehete
kaplrd herhalde. Eer kutsal topraklara ulaabilirse
Mslman bir savann indirdii balta darbesiyle ac iinde
kulaklar nlarken gzleri kararp yere yld an, gz alc bir
n etrafn saracana, ahenkli arp notalar eliinde parlak
kanatl meleklerin onu muhteem altn kapdan ieri
aracana inanc tamd.
John inanlmaz sk ve gl bir anlam rgsnn tuzana
dt iin tm bunlara inanr. Hatrlayabildii en eski
anlarnda, kalenin ana salonunda bykbabas Henrynin pasl
klc asldr. ocukluundan beri II. Hal Seferinde len
bykbabas Henrynin artk cennette meleklerle dinlendiini
ve gkyznden Johnla ailesini izlediini dinler. Zaman
zaman kaleyi ziyaret eden halk ozanlar, kutsal topraklarda

arpm cesur Hallara methiyeler dzerler. Kiliseye


gittiinde izlemeyi sevdii vitray camlardan birinde, at
zerindeki ortaa valyesi Godfrey de Bouillon, ktcl
bakl Mslman mzrayla delip geer; bir bakasndaysa
cehennemde yanan gnahkar ruhlar resmedilir. Hayatnda
grd en bilgili adam olan yerel rahibi her zaman dikkatle
dinler John. Neredeyse her pazar, zenle derlenmi meseller ve
herkesin glmekten krld akalar eliinde Katolik
Kilisesinden baka bir kurtulu olmadn aklar rahip;
Romadaki Papa kutsal babamzdn onun emirlerine uymal ve
sznden kmamalyzdr. aldmzda ya da
ldrdmzde bizi cehenneme gnderecek olan Tanr,
Mslmanlar ldrdmzdeyse bizi cennetinde
karlayacaktr.
John on sekizine yaklarken bir gn, darmaduman hlde bir
valye kaleye girer ve nefes nefese yeni havadisi ilan eder:
Selahaddin Eyybi Httinde Hal ordusunu datt! Kuds
dt! Papa yeni sefer karar ald, len herkese ebedi kurtulu
bahediyor! nsanlar korku ve aknlkla bakrken, Johnun
yz uhrevi bir cokuyla aydnlanr: Kafirlerle savamaya,
kutsal topraklar zgrletirmeye gidiyorum! Herkes bir
anlna sessizleir, haberi gzyalar ve kahkahalarla karlar.
Annesi gzlerini silerek Johna sarlr ve oluyla gurur
duyduunu syler. Babas srtn svazlayarak: Ah senin

yanda olaydm, yalnz brakmazdm seni. Ailemizin onuru


sz konusu, bizi hayal krklna uratmayacan biliyorum!
der. ki arkada daha Johna katlr. Nehrin kar kysndaki
can dman baron bile iyi dileklerini iletmek iin ziyaretine
gelir.
John kaleden ayrlrken ky sakinleri viranelerinden kp
ona el sallar, gzel kzlar kafirlerle savamak zere yola
dm Hal valyenin arkasndan hayranlkla bakar.
ngiltereden yelken ap Normandiya, Provence, Sicilya
zerinden uzak ve yabanc diyarlara doru yol alr, ayn inanla
ayn hedefe doru yryen tanmad valye gruplar
kendisine katlr. Ordu, sonunda kutsal topraklara varp da
Selahaddin Eyybiyle savaa tututuunda, John en fanatik
Sarazenlerin bile kendisiyle ayn inanc paylamasna arr.
Yalnz kafalar bir para karktr; onlara gre Hristiyanlar
kafir, Mslmanlar inanldr. Ancak temel bir konuda
hemfikirdirler, Kuds ve Tanr iin savaanlar dosdoru
cennete gidecektir.
Ortaa medeniyeti bylece kendi anlam rgsn
oluturur, John ve adalar da sinekler gibi bu anlam
rgsne yakalanr. Johnun gznde tm bu hikayelerin hayal
gcnn birer rn olmas akl alr gibi deildir. Belki ailesi
ve akrabalar yanlyordur, peki ya tm o halk ozanlar,
arkadalar, kasabadaki kzlar, o lim rahip, nehrin karsndaki

baron, Romadaki Papa, Provence ve Sicilyadaki valyeler,


hatta ve hatta Mslmanlar bile, hepsinin sanrlar iinde
olmas mmkn mdr?
Sonra yllar geer. Tarihiler bu anlam rgsn incelerken
biri zlr ve yerine bir yenisi oluturulur. Johnun ailesi ve
arkadalar srayla lr. Halk ozanlarnn Hallar hakknda
alp syledikleri, yerini trajik ak hikayeleri zerine
sahnelenen oyunlara brakr. Ailenin yerle bir olan kalesi
yeniden ina edildiinde hibir yerde bykbaba Henrynin
klcnn izine rastlanmaz. Frtnada paralanan kilise camlar
yenilendiinde, ortaa valyesi Godfrey de Bouillon ve
cehennemdeki gnahkarlarn yerini, ngiliz Kralnn Fransaya
kar kazand muhteem zafer almtr artk. Rahip, Papaya
kutsal babamz deil, Romadaki o eytan diye hitap
etmektedir. Yaknlardaki niversitede limler antik Yunan
metinlerine dalm, l bedenleri kesip incelerken kapal
kaplar ardnda birbirlerine ruh diye bir ey olmadn
fsldamaktadr.
Yllar gemeye devam eder. Bir zamanlar kalenin ykseldii
tepede bir alveri merkezi vardr artk. Kedeki sinemada
kim bilir kanc defa Monty Python ve Kutsal Kase
gsterilmektedir. Kilisede yalnzlktan sklm bir papaz,
ziyarete gelen iki Japon turisti az kulaklarnda karlayp
uzun uzun vitraylarn hikayesini anlatrken, dinlediklerinin

anlamszl karsnda kafa sallayan turistler kibarca


glmserler. Kilisenin merdivenlerine oturmu grltc
genler iPhonelarndan, YouTubeda John Lennonn
Imagine [Hayal et] arksnn yeni bir yorumunu dinliyordur.
Cennetin olmadn hayal et, der Lennon, denersen kolay
olduunu greceksin. Pakistanl bir p kaldrmlar
sprrken, radyoda haberler balar: Suriyedeki katliam
devam ediyor. Gvenlik Konseyi grmelerinden bir karar
kmad. Bir anda zamanda bir krlma olur ve genlerden
birinin yz gizemli bir k huzmesiyle aydnlanr: Kafirlerle
savamaya, kutsal topraklar zgrletirmeye gidiyorum!
Kafirler ve kutsal topraklar ne demek? Bu kelimeler
ngilterede pek ok kii iin bugn hibir anlam ifade etmiyor.
Muhtemelen papaz bile kafirlerle savamaya niyetlenen gencin
psikotik bir nbet geirdiini dnecektir, te yandan
Uluslararas Af rgtne katlp gmenlerin haklarn
korumak adna Suriyeye gitmeye karar veren gen bir ngiliz,
ortaada deli muamelesi grecekken bugn kahraman gibi
deerlendirilecektir. 12. yzylda ngilterede kimse insan
haklarnn ne olduunu bilmiyordu. Ortadouya cannz
pahasna gidip Mslmanlar ldrmek yerine, bir Mslman
topluluunu dierinden korumak istediinizden mi
bahsediyorsunuz? Aklnz karm olmalsnz.

te tarih byle gzler nne seriliyor. nsanlar bir anlam


rgs oluturup tm kalpleriyle buna inanyor; ancak er ya da
ge rg zldnde nasl da tm bu hikayeyi ciddiye
aldklarna anlam veremiyorlar. Souk Sava lgnlk gibi
grnmeye balad bile. Otuz yl nce nasl oldu da insanlar
komnist bir cennete inandklar iin nkleer bir katliam gze
alabildiler? nmzdeki yzylda demokrasi ve insan haklarna
duyduumuz inan da gelecek nesillere ayn ekilde anlamsz
grnebilir.

Rya Zaman
Sapiens bir anlam rgs kurabildii iin dnyaya
hkmedebiliyor; hem de yalnzca ortak hayal gcmzde var
olan bir hukuk, g, varlk ve mekan rgs oluturabildii
iin. Bu anlam rgs insanlarn Hal Seferleri dzenlemesini,
sosyalist devrimler yapmasn veya insan haklar
mcadelelerine girimesini salyor.
Dier hayvanlar da eitli eyler hayal edebilir. Fare avlamak
iin pusuya yatm bir kedi, fareyi gremese de onun biimini
ve tadn hayal edebilir. Ancak gnmzde sahip olduumuz
verilere gre kediler sadece fare gibi somut eyleri hayal
edebilirler. Tad kokusu olmayan ABD dolar, Google, Avrupa
Birlii gibi eyleri deil. Yalnzca Sapiens bu tip kuruntular
zihninde yaratabilir.

Sonu olarak kediler ve dier hayvanlar nesnel evrene


mahkumken ve iletiim sistemlerini yalnzca verili gereklii
betimlemek iin kullanrken; Sapiens, dili tamamen yeni
gereklikler yaratmak iin kullanr. Getiimiz 70 bin yln
iinde yaratt zneleraras gereklikler o kadar glendi ki
Sapiens artk dnyaya hkmedebiliyor. empanzeler, filler,
Amazon Ormanlar ve Kutup buzullar 21. yzylda varlklarn
srdrebilecek mi? Hepsinin akbeti, ortak hayal gcmzle
var ettiimiz Avrupa Birlii ve Dnya Bankas gibi zneleraras
oluumlarn istekleri ve kararlarna bal.
Hayvanlar ruhlar ya da zihinleri yetersiz diye deil, hayal
gleri yetersiz olduu iin bize kar koyamaz. Aslanlar koar,
zplar, pene atar ve srr, ne var ki bir banka hesab ya da dava
aamaz. 21. yzylda nasl dava aacan bilen bir bankac,
savandaki en vahi aslandan bile daha gl saylr.
zneleraras oluumlar yaratabilme yetenei insanlar dier
hayvanlardan kopard kadar beeri bilimleri de
yaambilimlerinden ayryor. Tarihiler tanr ve ulus gibi
zneleraras oluumlarn geliimini anlamaya alrken,
biyologlar neredeyse byle kavramlarn varln bile
reddediyor. Kimileri genetik kodlar zdmz ve beyindeki
her nronun haritasn karabildiimizde, insanln srrn
zeceimizden emin. Sonuta ruh diye bir ey yoksa
dnceler duygular ve duyular biyokimyasal algoritmalardan

ibaretse biyolojinin insan topluluklarnn arlklarn


aklayamamas iin hibir sebep olmamal, deil mi? Bu
adan baknca evrimsel basklarla tetiklenmi blgesel
atmalardan ibaret olan Hal Seferlerinde Selahaddin
Eyybiyle savamaya kutsal topraklara giden ngiliz
valyelerinin, komu sryle blgeyi paylamaya alan
kurtlardan hibir fark kalmyor
Bunun aksine beeri bilimler hormonlara ve nronlara
indirgenemeyecek zneleraras oluumlarn nemini vurgular.
Tarihsel dnmek, hayalimizdeki hikayelerin ieriklerine
gerek gler atfetmek anlamna gelir. Tarihiler iklimsel
deiiklikler ve genetik mutasyonlar gibi nesnel etkileri gz
ard etmezler tabii, ancak insanlarn uydurduu ve inand
hikayelere daha ok arlk verirler. Kuzey ve Gney Kore
arasndaki farkllklar, Pyongyangdaki insanlarn genleri
Seuldekilerden ok farkl olduu ya da kuzey daha souk ve
dalk olduu iin deil, kuzeye bambaka kurgular hakim
olduu iin ortaya kmtr.
Nrobiyolojideki gelimeler belki bir gn komnizm ve
Hal Seferlerini yalnzca biyoloji terimleriyle aklamamz
mmkn klar. Ancak o gne daha ok zaman var, bunu
biliyoruz. 21. yzylda tarihle biyoloji arasndaki izginin
belirsizleme nedeni, tarihi olaylar tamamen biyolojiyle
aklamamz deil, DNA zincirlerini batan yazacak ideolojik

kurgular, iklimi deitirecek siyasi ve ekonomik karlar,


dalar ve nehirlerin corafyasna boyun edirecek sanal
gereklikler olacak. nsanlar genetik ve elektronik kodlar
zdke, zneleraras gereklik nesnel gereklii yutacak ve
biyoloji tarihle birleecek. 21. yzylda kurgu, belki de hovarda
asteroitleri ve doal seilimi kenara iterek yeryzndeki en
nfuzlu g hline gelecek.

Grsel 19: Yaratc Jackson Pollock bir ilham n yaarken.

II. Ksm
Homo Sapiens Dnyay Anlamlandryor
nsanlar nasl bir dnya yaratt?
Dnyay kontrol etmenin tesinde insanlar kendi
anlamlandrdklar
dnyaya nasl inanmaya baladlar?
nsan trne tapmann ideolojisi olan Hmanizm nasl gelmi
gemi en nemli din hline geldi?

4
Hikaye Anlatclar

KURT VE EMPAZE gibi hayvanlar ikili gereklikte yaar,


hem aa, ta ve nehir gibi harici nesnel varlklarn hem de
korku, keyif ve arzu gibi znel deneyimlerin farkndadr.
Sapiens ise katmanl bir gereklikte srdrr varln.
Aa, nehir, korku ve arzunun yan sra Sapiens dnyasnda
para, tanr, ulus ve irket gibi hikayelere de yer vardr. Tarihin
sayfalarnda ilerledike tanrlar, uluslar ve irketler; nehirler;
korkular ve arzular pahasna etkilerini genilettiler. Dnyada
hl pek ok nehir var ve insanlar da hl korku ve arzularyla
hareket etmeye devam ediyor; ancak Hz. sa, Fransz Devrimi
ve Apple barajlar kurup nehirlerden faydalandlar ve de en
derin endie ve zlemlerimize yn vermeyi rendiler.
21. yzyl teknolojileri daha gl kurgular yaratacana gre
geleceimizi anlamak iin Hz. sa, Fransz Devrimi ve Applea
dair bu hikayelerin nasl bu denli glendiini de anlamak
zorundayz. nsanlar tarihi yazdklarna inansa da, esasnda

tarih, kurgulardan oluan bir an etrafnda rlr. Kiisel


temel yetilerimizin Ta Devrinden bu yana tamamen
deimese bile gerilediini sylemek yanl olmaz. Ne var ki
hikayeler rgs zamanla hep daha da glenerek ilerledi ve
tarihi Ta Devrinden Silikon Devrine tad.
Her ey 70 bin yl nce Sapiensin sadece hayal gcnde var
olan eyler hakknda konuabilmesini salayan Bilisel
Devrimle balad. Takip eden 60 bin yl boyunca Sapiensin
rd pek ok kurgu a grece kk ve yerel kald. Bir
kabilenin tapt saygdeer atalarn ruhu, komu kabilelere
tamamen yabancyd; bir yrede kymetli olan denizkabuklar
hemen ilerideki sradalarn ardnda deersizdi. Yine de
atalarn ruhunun ve deerli denizkabuklarnn Sapiense
inanlmaz ayrcalklar salad bir gerekti; bu sayede yzler,
hatta binlerce hemcinsiyle Neandertal ya da empanze
akrabalarnn yapabileceinden ok daha etkin ibirlii
yapabiliyordu. Ne var ki bir ehri ya da krall avclk ve
toplayclkla beslemek imkanszd. Bu nedenle Sapiens avctoplayc kald srece, kurgu alarn geniletebilse bile
gerekten kitlesel bir ibirlii kuramayacakt. Nitekim Ta
Devrinin ruh, peri ve iblisleri de bu byk ibirliini mmkn
klamayacak kadar zayf kurgulard.
12 bin yl kadar nce balayan Tarm Devrimi, zneleraras
alar geniletmek ve glendirmek iin gereken maddi temeli

salad. Tarm kalabalk ehirlerdeki binleri ve disiplinli


ordulardaki askerleri beslemeyi mmkn kld. Erken
dnemde tarm, ortak mitleri korumak ve kitlesel ibirlii
salamak amacyla insan beyninin olduka snrl veri ileme
yetilerine bel balamak durumundayd.
iftiler byk tanrlara dair hikayelere inand. En yce
tanrlarna tapnaklar ina edip onurlarna festivaller
dzenlediler kurbanlar araziler ve hediyeler sundular. Alt bin
yl kadar nce Smerlerdeki ilk antik ehirlerde tapnaklar ayn
zamanda nemli siyasi ve ekonomik merkezler olarak da
hizmet verirdi. Smer tanrlar modern markalara ya da
irketlere benzer bir ilev stlenmiti. Bugn irketler mlk
sahibi olabilen, para deyebilen, insanlar ie alan ve ekonomik
giriimlerde bulunabilen yasal kurululardr. Uruk, Laga ve
uruppak antik kentlerinde tanrlar kendi tarlalarna ve
klelerine sahip olabilen, bor alp verebilen, maa deyebilen,
barajlar ve su kanallar ina edebilen yasal kurulular gibi
iliyordu.
Tanrlar asla lmedii ve miras kavgasna decek ocuklar
da olmadndan gitgide daha fazla mlk ve g kazandlar.
Zamanla daha ok Smerli kendini tanrlar tarafndan ie
koulmu, onlarn tarlalarn ekip vergi derken buldu. Tpk
gnmzde Johnun Googleda, Marynin Microsoftta
almas gibi antik Urukta da biri yce tanr Enkiye hizmet

ederken, komusu tanra nannann emrindeydi. Enki ve


nannann tapnaklar Uruk semalarn kaplyor; lmsz
tanrlarn logolar yaplar, rnleri ve kyafetleri sslyordu.
Smerlilerin gznde Enki ve nanna, gnmzn Google ve
Microsoftu kadar gerekti. Ta Devrindeki hayaletler ve
ruhlar benzeri nclleriyle karlatrldnda Smer tanrlar
olduka kudretli saylrd.
Tanrlarn insanlarn hayal gcnden baka bir yerde var
olmad aikar olunca, iletmelerini gerekten onlarn
ynetmediklerini sylemenin de lzumu yok. Gnlk uralar
tapnak rahipleri tarafndan idare edilirdi (Google ve
Microsoftun ynetici olarak kanl canl insanlar ie almas
gibi). Ancak tanrlar mlkiyet ve g kazandka rahipler
tanrlarn ihtiyalarna cevap verememeye baladlar. Yce gk
tanry ya da her eyi bilen yeryz tanrasn temsil etseler de
sonuta hata yapabilen lmllerdi. Hangi araziler; hangi
meyve baheleri tanra nannaya aitti, nannann iilerinden
ka maalarn ald, hangi iftiler deme yapmad ya da
tanra verdii borlara ne kadar faiz iletiyor unutmaya
baladlar. Dnyadaki pek ok yer gibi Smerde de insanlarn
kurduu ibirlii rgsnn Tarm Devriminden binlerce yl
sonra bile yeterince genileyememesinin sebebi buydu.
Smerliler gl ve byk krallklar, geni ticaret alar ve
evrensel dinler oluturamamt.

Bu engel yaklak be bin yl kadar nce yine Smerliler


yazy ve paray icat edince ortadan kalkt. Ayn ebeveynlere
sahip, ayn zamanda ve mekanda doan bu Siyam ikizleri,
insan beyninin veri ileme snrlarn kaldrd. Yaz ve para, yz
binlerce insandan vergi toplamay, karmak brokrasileri
iletmeyi, usuz bucaksz krallklar kurmay mmkn kld.
Smerde bu krallklar tanrlar adna insan rahip-krallarla
ynetilirken, komu Nil Vadisinde insanlar biraz daha ileri
giderek rahip-krallar tanrlarla birletirdi ve yaayan ilahlar,
firavunlar yaratt.
Msrllar firavunlar ilahi bir vekil deil gerek tanrlar
olarak gryordu. Tm Msr o tanrya aitti ve insanlar
firavunlarn
emirlerine uymak ve vergilerini demek zorundayd. Tpk
Smer tapnaklarnda olduu gibi firavunlar dneminde
Msrda da tanr tm ticari imparatorluunu kendi kendine
idare etmiyordu. Kimi firavunlar demir yumruk misali kat
kurallarla lkeyi ynetirken, kimileri ziyafet ve festivallerle
gnlerini geiriyordu, fakat her iki durumda da Msrn
ynetimi binlerce okuryazar yetkiliye dyordu. Her insan
gibi firavunlarn da biyolojik bedenlerinin zorunlu ihtiyalar,
istekleri ve duygular vard ama iin znde firavunun biyolojik
varlnn pek bir nemi yoktu. Nil Vadisinin gerek

hkmdar, milyonlarca Msrlnn birbirlerine anlattklar


hikayelerdeki hayal rn bir firavundu.
Firavun bakent Memfisteki saraynda eleri ve
metresleriyle gnn gn ederken, yetkilileri Akdeniz
kylarndan Nubiya lne uzanan krallkta mekik
dokuyordu. Yetkililer her kyn demesi gereken vergiyi
hesaplayp papirsten uzun parmen tomarlara kaydeder ve
Memfise yollard. Bakentten gelen yazl bir emirle yetkililer
ordu iin asker temin eder ya da bir yapnn inas iin ii
toplard. Kraliyet ambarlarnda ne kadar buday olduunu, su
rezervleri ve kanallar temizlemek iin ka ignne ihtiya
duyulacan, firavunun haremi ziyafet ekebilsin diye saraya
ka rdek ve domuz yollanmas gerektiini hesaplarlard.
Yaayan tanrlar lp de bedenleri mumyalanarak ihtiaml ve
savurgan bir cenaze treniyle Memfis snrlar dndaki
kraliyet nekropolne tandnda bile brokrasi iliyordu.
Yetkililer kaytlar tutmaya, vergileri toplamaya, emirler
yadrmaya ve firavunluk denilen o makinenin dililerini
yalamaya devam ediyordu.

Grsel 20: Markalar yeni icat edilmedi. Elvis Presley gibi firavunlar da yaayan bir
organizmadan ok bir markayd. Simgeledii eyler, milyonlarcas iin dnyevi
varlnn ok daha tesinde anlamlara sahipti ve lmnden sonra bile ona
tapmaya devam ettiler.

Smer tanrlarn gnmzn markalam irketlerine nasl


benzettiysek firavunlar da modern zamann Elvis Presley,
Madonna ya da Justin Bieber gibi markalam isimlerine
benzetebiliriz. Tpk firavunlar gibi Elvisin biyolojik bedeninin
de biyolojik ihtiyalar, arzulan ve duygular vard. Elvis de
yiyor, iiyor ve uyuyordu. Ancak Elvis biyolojik bir bedenden
ok daha fazlasyd. Yine tpk firavun gibi Elvis bir hikaye, bir
mit, bir markayd ve markas biyolojik bedeninden ok daha
kymetliydi. Elvis hayat boyunca onun alametifarikas
plaklardan, biletlerden, posterlerden, telif haklarndan

milyonlarca dolar kazand. Elvis bunlar iin aslnda olduka az


emek sarf ederken temsilciler avukatlar yapmclar ve
sekreterlerden oluan kk bir ordu durmakszn alrd.
Sonuta Elvisin bedeni ldnde marka iin iler olaan
hzyla yrmeye devam etti. Bugn bile hayranlar Kraln
poster ve albmlerini satn alyor radyolar telif dyor her yl
yarm milyon hayran Gracelanddeki mezarna, Kraln
Memphis, Tenesseedeki nekropolne ibadet eder gibi gitmeye
devam ediyor.

Yaznn icadndan nce hikayeler insan beyninin snrlarna
tabiydi. nsanlarn hatrnda tutamayaca karmak hikayeler
uydurmalar mmkn deildi. Yazyla beraber insan akl yerine
tablet ve papirslerle aktarlabilen son derece uzun ve dall
budakl hikayeler yazmak mmkn oldu. Hibir antik Msrl,
firavunun tm toprak varln, ald vergi miktarn bilmedii
gibi Elvis Presley de kendi adna imzalanan szlemelerin
ierii hakknda tam bir bilgiye sahip deildi; tpk dnya
zerinde hibir canlnn Avrupa Birliinin tm yasa ve
ynetmeliklerini tamamen bilemeyecei ya da hibir
finansnn dnyadaki btn piyasalar takip edemeyecei gibi.
Bir yerlerde kaytl bulunan tm bu ufak tefek ayrntlarn

toplam firavunlar, Elvisi, AByi ve piyasalar tanmlayp


gcn tarif eder.
Bylelikle yaz insanlarn ve toplumlarn, algoritmik bir
dzen kurabilmesini mmkn kld. Duygularn ne olduunu
ve beynin nasl ilediini incelerken algoritma terimine
rastlam ve bu kavram hesap yapmak, problem zmek ve
karar vermekte kullanlabilecek bir dizi metodolojik adm
olarak tanmlamtk. Okuryazar olmayan toplumlarda insanlar
tm hesaplar kafalarnda yaparak karar alrlar. Okuryazar
toplumlardaysa insanlar eitli alar eklinde organize olur;
her birey devasa bir algoritmann iinde sadece kk bir
admdr ve algoritma nemli kararlar bir btn olarak verin
Brokrasinin z de budur.
Modern bir hastaneyi rnek alalm. Kapdan admnz
attnzda danma sizden salk durumunuzla ilgili
sorulardan oluan bir form doldurmanz isten Cevaplarnz
nce hangi testlerin yaplacana karar verilebilmesi iin bir
hemireye iletilin ikayetleriniz ve salk durumunuza dair
verdiiniz yantlar gzetilerek gerekli tahlillerde karar klnr.
Diyelim tansiyonunuz ve nabznz llr ve kan rneiniz
alnr. Grevli hekim ilk sonular inceler ve sizi hangi servise
ynlendireceine karar vermek iin sadece tbbi bilgisinden
faydalanmakla kalmaz, hastane prosedrn de gzetir. Sevk
edildiiniz blmde xray ve fMRI taramalar gibi kaln tp

kitaplar tarafndan kabul grm ok daha detayl testlere tabi


tutulursunuz. Uzmanlar sonularnz en gncel istatistiksel
metotlarla ve veri tabanlaryla karlatrarak inceler ve size
hangi ilalar vereceine ya da daha ne gibi testler yaplacana
karar verir.
Algoritmik yaplar danmadaki grevlinin, hemirenin ya da
doktorun kim olduunun srecin ileyii bakmndan
nemsizlemesini salar. Prosedrn alanlarn kiilikleri,
siyasi grleri ve o anki ruhsal durumlaryla da hibir ilgisi
yoktur. Kurallara ve ynetmeliklere uyduklar srece sizi tedavi
edebilme ihtimalleri olduka yksektir. deal algoritmaya gre
hayatnz dzenin elindedir, hasbelkader o ya da bu konuma
gelmi nefes alan lmllerin deil.
Bu dzen hastaneler iin olduu kadar ordular hapishaneler
okullar irketler hatta antik krallklar iin de geerlidir. Antik
Msr modern bir hastaneye kyasla teknolojik adan ok daha
az gelimitir phesiz, ancak algoritmik temelleri ayndr.
Antik Msrda da karar birliine tek bir hkmrann szyle
deil, birbirlerine talara kaznm yazlarla bal bir yetkili a
zerinden varlyordu. Yaayan tanr firavunun adna hareket
eden bu a, insan toplumunu yeniden yaplandrd ve doal
dnyay batan ekillendirdi, rnein M 1878le M 1814
arasnda Msr yneten firavunlar III. Senusret ve olu III.
Amenemhat, Nil Nehrini Feyyum Vahasnn bataklklarna

balayan dev bir kanal atrd. Barajlar, su rezervleri ve yan


kanallardan oluan karmak bir sistem, Nilin bir ksmn
Feyyuma aktararak 50 milyar metrekp su tutabilen dev bir
yapay gl yaratt.1 Bir karlatrma yapmak gerekirse insan
eliyle yaplan en byk su rezervi saylabilecek ABDdeki Mead
Gl (Hoover Baraj tarafndan oluturulur) ancak 35 milyar
metrekp su tutabilmektedir.
Feyyum mhendislik projesi, firavuna Nili dzenleme, ykc
selleri engelleme ve kuraklk zamanlarnda kymetlenen sudan
bolca faydalanma gc verdi. Buna ek olarak Feyyum Vahasm
plak bir lle evrelenmi, timsahtan geilmeyen bir
bataklktan Msrn tahl ambarna dntrd. Yapay gln
kysna, Yunanlarn Crocodilopolis (timsahlar ehri) olarak
anaca Shedet ehri kuruldu. Firavunla zdeletirilen timsah
tanr Sobekin (dneme ait heykeller zaman zaman firavunu bir
timsah kafasyla betimler) tapnaklaryla bezendi ehir.
Tapnakta kutsal saylan ve Sobekin cisimlemi hli olduuna
inanlan Petsuchos adnda bir timsah yaard. Tpk yaayan
tanr firavun gibi yaayan tanr Petsuchosla da rahipler daima
sevgiyle ilgilenirdi. Bu ansl srngene hesapszca yemekler,
hatta oyuncaklar sunulur, hayvan altn pelerinler ve deerli
talarla bezenmi talarla sslenirdi. Sonuta Petsuchos
rahiplerin markasyd, hakimiyetleri ona balyd, ekmek

tekneleriydi. Petsuchos ldnde mumyalanr ve yerini


doldurmas iin hi zaman kaybetmeden yenisi bulunurdu.
III. Senusret ve III. Amenemhat dneminde Msrllarn ne
buldozerleri ne de dinamitleri vard. Metal aletleri, atlar, hatta
tekerlekleri bile yoktu (tekerlek M 1500lere kadar Msrda
yaygn olarak kullanlmaya balanmad). Bronz gereler
dnemin son teknolojisi saylsa da o kadar pahal ve nadirdi ki
inaat iinin byk bir ksm sadece ta, tahta ve kas gcne
dayanarak yrtlyordu. Pek oklar antik Msrn baraj, su
rezervi ve piramit gibi dev yaplarnn uzayllar tarafndan
yapldn ne srer. Tekerlek ve metal alete bile sahip
olmayan bir kltr; nasl bylesi harikalar yapm olabilir ki?
Ancak gerek ok farkl. Msrllar Feyyum Gl ve piramit
gibi devasa yaplar d dnyadan gelen yardmlarla deil stn
organizasyon becerileriyle ina etti. Firavun binlerce okuryazar
brokrata gvenerek, on binlerce iiyi ve onlar yllarca idare
edebilecek yiyecei toplamay baard. Bylece on binlerce ii,
onlarca yl ibirlii yaparak yapay bir gl ya da dev bir
piramidi sadece ta ve tahta kullanarak ina edebildi.
Firavunsa parman bile oynatmad. Vergileri o toplamad,
mimari planlarn hibirini kendi izmedi, eline bir kez olsun
krek almadna hi phe yok. Ancak Msrllar sadece
yaayan tanr firavuna ettikleri dualarn ve cennetteki efendi
Sobekin, Nil Vadisini ykc sellerden ve kuraklklardan

kurtarabileceine inanyorlard ve bunda haklydlar. Firavun


ve Sobek, Nilin su seviyesini deitirmek iin hibir ey
yapmayan hayali oluumlard ancak milyonlar firavuna ve
Sobeke inanarak barajlar kurup kanallar kazmak iin ibirlii
yaptka seller ve kuraklklar azald. Ta Devrinin kutsal
ruhlar bir yana, Smerli tanrlarla bile karlatrldnda;
antik Msrn tanrlar ehirler kuran, ordular toplayan,
milyonlarca insan, inek ve timsahn hayatn kontrol eden
gerekten gl varlklard.
Bir eyler kurduklar ve kontrol ettikleri iin hayali varlklar
takdir etmek garip gelebilir. Ama bugn az alkanlyla ilk
nkleer bombay ABD yapt, in Boaz Barajn ina etti,
Google otonom ara retti diyoruz. Neden firavun su rezervi
ina etti, Sobek bir kanal kazd diyemeyelim ki?

Kat zerinde Yaamak


Yaz bylelikle milyonlarn hayatn organize eden ve
nehirlerin, bataklklarn, timsahlarn gerekliini yeniden
ekillendiren gl kurgusal varlklarn grnrln salad.
Ayn zamanda insanlarn gereklii soyut semboller araclyla
deneyimlemesine imkan tanyarak bu kurgu varlklara
inanmay kolaylatrd.
Avc-toplayclar gnlerini aalara trmanarak, mantar
arayarak, yaban domuzu ve tavanlarn kovalayarak geirirdi.

Gnlk gereklikleri aalar, mantarlar, yaban domuzu ve


tavanlardan ibaretti. iftiler tm gn tarlalarnda topra
srerek, hasat toplayarak alp msr tp iftlik
hayvanlarna bakard. Gereklikleri plak ayaklarnn altndaki
amurun hissi, saban eken kzn kokusu, frndan yeni
km scak taze ekmein tadndan oluuyordu. te yandan
antik Msrdaki katipler vakitlerinin byk bir ksmn
okumaya, yazmaya ve hesap yapmaya ayrrd. Gndelik
gerekleri kimin hangi tarlaya sahip olduunu, bir kzn ne
kadar ettiini, kyllerin yllk ne kadar vergi deyeceini
belirleyen parmenlerin zerindeki mrekkep izleriydi. Bir
katip ine ulu kaleminin ucuyla bir kasabann kaderini
belirleyebilirdi.
nsanlarn ciddi bir ksm modern zamana kadar okuma
yazma bilmiyordu fakat zamanla tm nemli yneticiler
gereklii yazl metinler araclyla grmeye baladlar. ster
antik Msrda, ister 21. yzyl Avrupasnda olsun, okuyup
yazabilen elitlerin gznde bir para kada karalanm her ey
aalar, kzler ve insanlar kadar gerekti.
1940 baharnda Naziler kuzeyden Fransaya girdiinde
Yahudi nfusu lkeyi gneyden terk etmeye balad ama snr
gemek iin spanya ve Portekiz vizesine ihtiyalar vard.
Hayatlarn kurtaracak kat parasnn peinde aresizce
kouturan on binlerce Yahudi, dier gmenlerle beraber

Bordeauxdaki Portekiz Konsolosluunu kuatt. Portekiz


hkmeti Fransadaki grevlilerine, Dileri Bakanlndan
onaylanmam bavurulara vize vermelerini yasaklasa da,
Konsolos Aristides de Sousa Mendes otuz yllk kariyerini pe
atarak bu karara itaat etmeyi reddetti. Nazi tanklar Bordeaux
snrna yaklarken Sousa Mendes ve ekibi zamana kar, gece
gndz demeden, neredeyse uyumadan alt; Sousa Mendes
yorgunluktan baylmadan nce binlerce vize hazrlamt.
Bu gmenlerden herhangi birini kabul etmeye pek de gnl
olmayan Portekiz hkmeti, itaatsiz konsolosu dilerinden
ihra etti ve eve dn yolunda kendisine elik etmesi iin
muhafz bile yollad. nsanlarn szlerine itibar etmeyen
yetkililer, belgelere derin bir sayg duyar. Sousa Mendesin
emirlere kar gelerek verdii vizeler Fransz, spanyol ve
Portekiz brokratlarn hepsi tarafndan kabul edildi ve 30 bine
yakn insan Nazilerin lm kamplarndan kurtarld. Yalnzca
plastik bir mhr kuanm Sousa Mendes, soykrm boyunca
tek bana giriilmi en byk kurtarma operasyonunu
baaryla tamamlad.2

Grsel 21: Sousa Mendesin Haziran 1940'ta onaylad, hayat kurtaran binlerce
vizeden biri.

Grsel 22: Aristides de Sousa Mendes, plastik mhrl melek.

Aslnda sklkla kutsal belgelerin olumsuz etkilerine


rastlarz. Sousa rnei sadece istisnadr. 1958le 1961 yllar
arasnda komnist inde, Mao Zedong lkesini hzla bir
spergce evirmek isteyince Byk Atlm adn verdikleri bir
hareket balatt. retim fazlas tarmsal rnleri kullanarak
endstriyel ve askeri projelerini finanse etmeyi amalayan
Mao, tarm retiminin ikiye, hatta e katlanmasn emretti.
Karlanmas imkansz istekleri, Pekindeki hkmet
yetkililerinden blgesel yneticilere, hatta tara eflerine
varncaya dek en alt ynetim kademesine kadar ulat. tiraz
etmeye korkan ve stlerine yaranmak isteyen yerel yneticiler,

tarm retiminde etkileyici veriler beyan ettikleri hayali


raporlar dzenledi. Uydurulmu rakamlarla dolu raporlara,
yetmezmi gibi brokratik hiyerarinin her kademesinde bir
sfr daha eklendi ve veriler abartldka abartld.
1958e gelindiinde in hkmetine sunulan yllk tarmsal
retim miktar, gerek rakamn yzde 50 zerindeydi.
Raporlara inanan hkmet, in nfusunu doyuracak kadar
yiyecek ayrdn dnerek yabanc lkelere silah ve ar i
makineleri karlnda milyonlarca ton pirin satt. Gelinen
noktada tarihte yaanan en korkun ktlk felaketinde
milyonlarca inli canndan oldu.3
Bu sre zarfnda inin tarm mucizesini anlatan hevesli
raporlar dnyada karlk buluyordu. Tanzanyann idealist
bakan Julius Nyerere, inin baarsndan ok etkilenmiti.
Tanzanyadaki tarm modernletirmek isteyen Nyerere, ini
model alan kolektif iftlikler kurmakta kararlyd. Kar kan
kyllerin zerine geleneksel kyleri yok etmeleri iin orduyu
ve polisi gnderen Nyerere, yz binlerce kyly zorla kolektif
iftliklere yerletirdi.
Hkmet bu iftlikleri minyatr cennetler olarak
pazarlyordu, ne var ki ou iftlik yalnzca kat zerinde
mevcuttu. Bakent Darsselamda yazlan raporlar u gnde,
u kadar kasaba sakininin u iftlie yerletirildiini
belirtiyordu. Oysa kasaballar gnderildikleri yere

vardklarnda kelimenin tam anlamyla hibir ey bulamyordu.


Ev, tarla ya da hibir ara gere yoktu. Yetkililerse Bakan
Nyerereye byk baarlar raporlayp duruyordu. On yl iinde
Tanzanya, Afrikann en byk gda ihracats konumundan
d yardmlar olmakszn kendi halkn bile besleyemeyecek
gda ithal eden bir lkeye dnt. 1979a gelindiinde
Tanzanyadaki iftilerin yzde 90 kolektif iftliklerde
alarak lkenin tarmsal retiminin yalnzca yzde 5ini
karlayabiliyordu.4
Yaznn tarihi, bir dizi talihsizlikle dolu olsa da etkin
ynetimdeki pay dnldnde, en azndan hkmetlerin
gznde, kazanndan bedellerine ar basyor. Hibir ynetici
bir kalem oynatmayla gereklii deitirebilmenin cazibesine
kar koyamaz. Eer sonu bir felaket olursa daha hacimli
kaytlar tutmak, daha fazla yasa karp emirler yadrmak
naslsa are olacaktr.
Yaz dili, gereklii betimlemenin en mtevaz yolu olarak
kabul grrken zamanla gereklii yeniden ekillendirmenin
gl bir aracna dnt. Resmi makamlarn raporlar plak
gereklerle karlatnda, kendinden dn veren taraf
genellikle gereklik oldu. Vergi kurumlar, eitim sistemleri ya
da herhangi bir brokratik durumla muhatap olmu herkesin
bildii gibi, gerekler bir eyi deitirmez. Belirleyici olan her
zaman elinizdeki formlarda yazanlardr.

Kutsal Metinler
Metinlerle gereklik birbirine ters dtnde boyun een
taraf gereklik midir? Brokratik sistemlerin zerine yapm
abartl ve alelade bir iftira olmasn bu? ster Mao Zedonga
ister firavuna hizmet etsin, pek ok brokrat rasyonel
insanlard ve phesiz u sav desteklerlerdi: Yazy tarlalarn,
kanallarn ve ambarlarn gerekliini tasvir etmek iin
kullanyoruz. Tasvir ne kadar doruysa o kadar gereki
kararlar alyoruz. Tasvir doruluktan uzaklatka ktla hatta
isyanlara bile yol aabiliyor. Hliyle biz yneticiler de
hatalarmzdan ders kararak daha gereki tasvirler yapmaya
alyoruz. Bylelikle belgelerimiz de zamanla daha hassas ve
hatasz hle geliyor.
Bir adan doru gibi grnen bu sav, baka bir tarihsel
dinamii gz ard eder. Brokratlar glendike kendi
hatalarna kar duyarszlar ve savunma gelitirirler.
Gereklii yanstmak iin kendi hikayelerini deitireceklerine,
hikayelerine uymas iin gereklii deitirirler. Nihayet nesnel
gereklik olarak yansttklar da kendi brokratik
fantezilerinden ibarettir, rnein ou Afrika lkesinin snrlar
nehir yataklarna, dalara ve ticaret yollarna itibar edilmeden
izilmiti; lzumsuz yere tarihsel ve ekonomik alanlar blen
bu haritalandrma, yerel dini ve etnik kimlikleriyse grmezden
geldi. Ayn kabile kendini birka lke snryla birden

blnm bulurken, birden fazla rakip kabile ayn lkeye


toplanabiliyordu. Bylesi sorunlar dnya zerindeki pek ok
lkenin bana musallat olmutu, ancak Afrikada zellikle
daha iddetli yaand, nk snrlar izildiinde yerel halklarn
talepleri, srece asgari dzeyde bile yansmad. stelik bu
snrlar Afrikaya bir kez bile ayak basmam Avrupal
brokratlar tarafndan izilmiti.
19. yzyln sonunda kimi Avrupal gler Afrika
topraklarnda hak iddia ettiler. htilafn tm Avrupay kasp
kavuracak topyekun bir savaa dnmesinden korkan taraflar
1884te Berlinde bir araya geldiler ve Afrikay bir pasta misali
bldler. O dnemde Afrikann i kesimleri Avrupallarn
henz kefetmedikleri topraklard. Afrikann ky eridinin
olduka hassas haritalarna sahip olan ngiliz, Fransz ve
Almanlar; Nijer, Kongo ve Zambezi nehirlerinin okyanusa
dkld yerleri ok iyi biliyordu. Ancak bu nehirlerin i
kesimlerde ne yne ilerlediine, kylarnda hangi krallk ve
kabilelerin yaadna, yerel din, tarih ve corafyaya dair pek
bir fikirleri yoktu. Bu detaylar Avrupal diplomatlarn
umurunda da deildi. Yar bo bir Afrika haritasn iyi
cilalanm bir Berlin masasna serip oraya buraya birka izgi
atarak ktay kendi aralarnda bltler.
Ellerinde mutabk olduklar haritayla Afrikann i
kesimlerine doru ilerleyen Avrupallar, Berlinde izdikleri

snrlarn ounun Afrikann corafi, etnik ve ekonomik


gerekliklerini yanstmadn fark ettiler. Ancak smrgeciler
kendi aralarnda savamamay tercih edip anlamalarna sadk
kaldlar ve hayali izgiler Avrupa kolonilerinin gerek
snrlarna dnt. 20. yzyln ikinci yarsnda, Avrupa
imparatorluklar zlerek koloniler zgrlklerini kazandka,
kurulan yeni lkeler de deiikliklerin bitmeyen atmalara
yol aabileceinden korkup smrgecilik dneminden kalma
snrlar benimsediler. Bugn Afrika lkelerinin boutuu pek
ok sorun, mevcut snrlarn hlen hibir anlam ifade
etmemesinden kaynaklanr. Avrupal brokratlarn yazl
fantezileri Afrika gerekleriyle yzleince gereklik boyun
emek zorunda kalr.5

Grsel 23: 19. yzyldan kalma, Avrupada yaplm bir Afrika haritas. Afrikann i
kesimleri hakknda pek de bilgi sahibi olmamalar, Avrupallar ktay paylamaktan
ve snrlarn izmekten alkoymad.

Modem eitim sistemimiz yazl kaynaklara sorgusuz sualsiz


boyun een pek ok rnekle doludur. Masamn geniliini
lerken kullandm l birimi sonucu etkilemeyecektir. 200
santimetreyi ya da 78,74 inlik ly baz almam sonucu
deitirmez, masamn genilii ayn kalacaktr. Brokrasinin
insanlar lerken kulland aralarsa sonularda byk farklar
yaratr. Okullar insanlar saysal notlarla lmeye
baladndan beri milyonlarca renci ve retmenin hayat
kknden deiti. stelik notlandrma nispeten yeni bir

bulutur. Avc-toplayclar baarlar iin hibir zaman


notlandrmad gibi Tarm Devriminden binlerce yl sonra
bile ok az eitim kurumu kesin notlar kullanlrd. Ortaada
kunduracnn ra, yl sonunda ayakkab backlarndan
pekiyi ama tokalarndan zayfla getiini belirten bir kat
almyordu. Shakespearein zamannda bir lisans rencisi
Oxforddan sadece iki sonula ayrlabilirdi; diplomayla ya da
diplomasz. Kimsenin aklna rencilerin birine 74, dierine 88
vermek gelmiyordu.6
Sanayi ayla birlikte kitle eitim sistemi dzenli
notlandrmaya balad. Fabrikalar ve bakanlklar saylarn
diliyle dnmeye alnca okullar da bu modaya uydu. Her
rencinin deerini ortalama bir not bierek lmeye
baladlar, retmen ve mdrn deeriyse okulun genel
ortalamasyla belirleniyordu. Brokratlar lmleri iin bu yeni
arac benimseyince gereklik deiti.
Aslnda okullarn rencileri eitmeye ve aydnlatmaya
odaklanmas gerekiyordu ama bu yeni yntem baary
lmenin tek yolu kabul edilince yksek notlara odaklandlar.
Her renci, retmen ve mfettiin bildii gibi snavda
yksek not almak iin gereken beceriler edebiyat, biyoloji ve
matematii derinlemesine kavramak iin gerekenlerle ayn
deildir. Her renci, retmen ve mfetti ayn zamanda ok

iyi bilir ki, bu iki beceri arasnda seim yaplmas istendiinde


pek ok okul yksek notlar tercih eder.
Yazl kaytlarn gc kutsal metinlerin ortaya kmasyla
zirveye ulat. Antik medeniyetlerdeki rahip ve katipler,
belgeleri gerekliin rehberi olarak grmeye alknlard.
Metinler ilk etapta vergilerin, tarlalarn ve ambarlarn
gerekliklerinden bahsediyordu. Brokrasi g kazandka
metinler de yetki kazand. Rahipler sadece tanrnn
mlklerinin listesini deil isteklerini, emirlerini ve srlarn da
yazmaya baladlar. Sonuta ortaya kan metinler gereklii
btnyle tasvir ettiini iddia ediyordu ve nesiller boyu limler
tm cevaplar ncirin, Kurann ya da Vedalarn sayfalarnda
aramaya altlar.
Teoriye gre eer baz kutsal kitaplar gereklii yanl;
aksettiriyorsa inananlar bunu er ya da ge fark edecek ve
metnin tm otoritesi sarslacaktr. Abraham Lincoln herkesi
her zaman aldatamayacanz sylen Bu pek iyimser bir
yaklam. Teoriden gereklie dnecek olursak, insann
ibirlii alarnn gc, gerekle kurgu arasnda kurulmu
hassas bir dengeye baldr. Gereklikle ok fazla oynarsanz
zayf der ve ileri grl rakiplerinizle mcadele
edemezsiniz. Dier yandan, kurgulanm mitlere biraz da olsa
srtnz yaslamadan insan kitlelerini etkin bir ekilde organize
etmek mmkn deildin Katksz gereklie sadk kalarak

iine hibir kurgu kartrmazsanz ok az insan peinizden


gelecektir.
Bir zaman makinesi edinip modern biliminsanlarn antik
Msra yollayabilsek hibiri yerel rahiplerin kyllere anlatp
durduu kurgular tehir edip evrimden, grelilikten ve
kuantum fiziinden bahsederek iktidar ele geiremezdi.
Biliminsanlarmz bilgilerini birka tfek ve ar silah yapmak
iin kullanarak firavun ve timsah tanr Sobekin karsnda
ciddi bir stnlk edinebilirdi. Ancak demir cevherlerine
ulamak, maden ocaklar kurmak ve barut retebilmek iin
alacak ok sayda kylye ihtiya duyacaklard. Bu
biliminsanlarnn enerjinin ktleye blndnde k hznn
karesine eit olduunu aklayarak kitleleri pelerinden
srkleyebileceine inanyor musunuz sahiden? Eer
srarcysanz, gnmz Afganistan ya da Suriyesinde
ansnz deneyebilirsiniz.
Firavunlar dnemi Msr, Avrupa imparatorluklar ya da
modern okul sistemi gibi gerekten gl insan
organizasyonlar, pek de ileri grl saylmaz. Kudretleri
byk oranda, kurgusal inanlar itaatkar gereklie
dayatabilme yeteneklerinden ileri gelir. Para kavram da
bundan ibarettir mesela. Hkmetler anlamsz kat paralar
basp bunlarn deerli olduunu ilan eder ve geri kalan her
eyin deerini hesaplamak iin para kullanlr Hkmetler bu

deersiz kat paralar araclyla vatandalarna vergi detme


gcne sahip olur, bu yzden vatandalarn ellerinde bu
katlardan az da olsa bulundurmaktan baka aresi yoktur.
Ardndan bu kat paralar gerekten deerlenince hkmet
grevlileri inanlarnda hakl kar nk para basma yetkisini
elinde bulunduran hkmetin gc artar. Birileri, Bunlar
sadece deersiz kat paralar! diyerek itiraz etse ve paraya
sahiden deersiz kat paralar gibi davransa da bu itiraz
hayatta pek karlk bulmaz.
Eitim sistemi, rencileri deerlendirmek iin geerli
yntem olarak yeterlilik snavlarn belirlediinde de, ayn
dng ortaya kyor. Sistemin okullara renci almlarn,
devlet kademelerine ve zel sektre ie alm standartlarn
belirleyecek kadar otoritesi var. Hl byle olunca renciler
tm eforlarn iyi notlar almak iin sarf ediyor Talibi bol btn
kademelerin snav sistemiyle belirlenmi kiilerle dolu olduu
dnlnce, bu kademelere gelmi olanlarn sistemin birer
savunucusu olmas artc deil elbette. Eitim sisteminin
hayati snavlar kontrol etmesi onu daha da glendirirken
notlandrma sistemi ve snavlarn okullar, devlet kademeleri ve
zel sektr zerindeki etkisini de artryor. Birileri, Diploma
dediiniz sadece deersiz bir kat paras! der ve buna gre
hareket ederse hayatta ilerleme ans azalyor.

Kutsal metinler de ayn mantkla hareket eder. Dini dzen


kutsal kitabn tm sorularn cevaplarn barndrdn ne
srerken bir taraftan mahkemelere, hkmetlere ve
iyerlerine, kutsal kitaplarn sylediklerine gre davranmalar
iin bask yapar. Akll biri kutsal metinleri okuduktan sonra
dnyaya bakp anlatlanlarn sahiden de gereklerle uyumlu
olduunu grr: Kutsal metinler tanrya kurban vermek,
onun adna bata bulunmak gerektiini syler, sahiden de
herkes byle yapar. Kutsal metinler erkeklerin kadnlardan
stn olduunu, kadnlarn brakn mahkemede hakimlik
yapmay, ahit bile olamayacan syler; hakikaten de hi
kadn hakim yoktur ve mahkemeler kadnlarn ahitliklerini
kabul etmez. Kutsal metinler kim tanrnn kelamn renirse
hayatta baarl olacan syler; nitekim tm iyi mevkiler
kutsal kitab ezbere bilenlerle doludur.
Akll kii doal olarak kutsal kitab renmeye balar ve
ruhani bir lim olup hakim atanr. Grevi boyunca kadnlarn
mahkemede ahitlik yapmasna izin vermez; tabii yerine
seecei halefi de kutsal kitab iyi bilen biri olacaktr. Kim ki,
Bu kitap sadece kattan ibaret! diye itiraz eder ve buna gre
davranrsa, o arm tanrtanmaz hayatta muvaffak
olamayacaktr.
Kutsal metinler gerekliin doas hakknda insanlar
yanltsa da, otoritelerini binlerce yl korumay baarabilirler,

rnein ncile gre okunan bir tarih algs znde kusurludur;


ne var ki dnyaya yaylmay baarmtr ve hl milyonlar
kendisine inandrmaya devam etmektedir. ncil tektanrc bir
tarih anlats pazarlam, dnyann ben ve benim
yaptklarmdan baka hibir eyle ilgilenmeyen, mutlak gce
sahip tek bir ilah tarafndan ynetildiini iddia etmitir;
bama gelen her iyi ey ilediim hayrlarn dl, her
felaketse gnahlarmn cezasdr.
Antik dnemde Yahudiler; kuraklk olduunda ya da Babil
Kral Nebukadnezar topraklarn igal ettiinde, bu felaketlerin
kendi gnahlarnn bir cezas olduuna inanrlard. Babili
fetheden Pers Kral Kirosun Yahudilerin topraklarna
dnmesine izin vermesiyle Kuds yeniden ina eden
Yahudiler, Tanrnn pimanlkla dolu dualarn kabul ettiini
dnyordu. Eski Ahit bu dnemi aktarrken, kurakln
Filipinlerdeki volkanik bir patlamann sonucu olabileceini,
Nebukadnezarn Babili ticari karlarn korumak zere igal
ettiini, Kral Kirosun Yahudileri korurken kendi siyasi
karlarn gzetebileceim ihtimal dahilinde bile
bulundurmuyordu; kresel ekolojiyi, Babil ekonomisini ya da
Pers siyasi sistemini anlamak iin hibir aba sarf edilmemiti.
Bu kendine odakl olma hli, tm insanlarn ocukluunda
belirleyici bir zelliktir. Her ulustan ve kltrden ocuk
kendini dnyann merkezi sanarak dier insanlarn duygularna

ya da koullarna pek de ilgi gstermez. Boanma ocuklar iin


bu yzden travmatik bir deneyimdir. Be yanda bir ocuk,
kendisinden bamsz nedenlerle nemli bir eyler
olabileceini kavrayamaz. Anne ve babas, birbirinden farkl
istekleri ve sorunlar olan bamsz bireyler olduklarn ve
onun yznden boanmadklarn ne kadar anlatrsa anlatsn,
ocuk bunu iselletiremeyecektir. Her eyin onun yznden
olduuna inanr. ou insan bu ocuksu sanrdan bydke
kurtulur. Tektanrclar ise ldkleri na kadar bu sanrya
tutunur. Ebeveynlerinin kendisi yznden kavga ettiini
dnen ocuk gibi, tektanrclar da Perslerin Babillerle
savamasnn sebebinin kendileri olduunu dnrler.
ncille ayn dnemlerde grece daha gelimi bir tarih
algsna sahip baz kltrler mevcuttu. Animist ve oktanrl
dinler dnyay tek bir tanrnn mutlak alanndan ziyade birden
fazla tanrnn oyun alan olarak grrler. Bu yzden de animist
ve oktanrl inanlarda, olaylarn kiiden ya da kiinin en
gzde ilahndan bamsz gerekletiini kabullenmek daha
kolaydr; olanlar ne ilediim hayrlarn dl ne de
gnahlarmn cezasdr. Herodot, Thucydides ve Sima Qian
gibi tarihiler; gnmzn grlerine olduka benzerlik
gsteren karmak teoriler gelitirmi, sava ve devrimlerin
saysz siyasi, sosyal ve ekonomik sonular olabileceini
aklamlardr. Herodot, Pers siyasetine zel bir ilgi duyarken,

Sima Qiansa steplerde yaayan barbarlarn kltrlerini ve


inanlarn merak eder.7
Gnmzde uzmanlar ncilden ok Herodot ve Sima Qiana
itibar eder. Modern devletlerin dier lkeler hakknda bilgi
toplamak, kresel ekolojik, siyasi ve ekonomik gelimeleri
izlemek iin bu denli yatrm yapmalarnn nedeni tam da
budur. ABD ekonomisi tkezlemeye baladnda, ncilin
retilerine sk skya bal Cumhuriyetiler bile kendi
gnahlarndan ok ini iaret ederler.
Herodot ve Thucydides gereklii ncilin yazarlarndan ok
daha iyi kavram olsalar da kar karya getirildiklerinde ncil
ezici bir gle kazanacaktr. Yunanlar Yahudi tarihini
benimsemilerdir, Yahudiler Yunanlarnkini deil.
Thucydidesten bin yl sonra bile Yunanlar barbar bir kavim
tarafndan istila edildiklerinde gnahlarnn ilahi bir cezayla
karlk bulduunu dndler. ncilin aktard dnya gr
ne kadar yanl olursa olsun, byk apta bir ibirlii iin daha
iyi bir zemin salar.
Bugn bile ABD bakanlar greve balamadan nce
yeminlerini ederken ellerini ncilin zerine koyarlar. ABD ve
ngiltere dahil olmak zere, dnyada pek ok lkede hl
mahkemelerde tanklar ellerini nci'le basarak doruyu
syleyeceklerine, tm dorulan ve sadece dorular
aktaracaklarna yemin ederler. Kurgular, mitler ve hatalarla

dolup taan bir kitaba el basarak doruyu syleyeceine dair


yemin etmek ne kadar da ironik.

Ama e Yaryor!
Kurgular daha iyi ibirlii yapmamz salarken hedeflerimizi
de belirler, bu da kurgudan faydalanmann kefaretidir.
Yarattmz hedeflere ve karlarmza hizmet etmek zere
ekillendirilmi detayl ibirlii sistemlerine sahip olabiliriz ve
kriterlerini benimsediiniz srece sistem iyi alyor da
grnebilir.
Mslman bir mollann yle dediini varsayalm:
Sistemimiz iliyor. Dnyada toplam 1,5 milyar Mslmanz,
her gn daha fazla insan Kuran okuyarak kendini Allaha
adyor. Baary lmek iin doru kriter bu mudur? Bir okul
mdr diyebilir ki: Sistemimiz iliyor. Getiimiz be ylda
snav sonularnda yzde 7,3lk bir art grld. Bir okulu
deerlendirmenin en iyi yolu bu mudur? Antik Msrda bir
yetkili, Sistemimiz iliyor. Dnyadaki herkesten daha ok
vergi topluyor daha geni kanallar kazyor ve daha byk
piramitler ina ediyoruz, diyebilir. Firavunlar zamannda
Msr vergilendirme, sulama ve inaat sistemlerinde dnya
lideriydi doru, peki gerekten nemli olan bu mudur?
nsanlarn pek ok maddi, sosyal ve psikolojik ihtiyalar
vardr. Antik Msrdaki kyllerin, avc-toplayc atalarna gre

daha sevgi dolu ve iyi sosyal ilikiler kurup bunun keyfini


srp srmediklerini bilmenin hibir yolu yok. Beslenme,
salk ve ocuk lm oranlar gibi verilere bakacak olursak
hayatlar ok daha kt gibi duruyor. M 1850lerden kalma
bir belgede anlatld zere, Feyyum Gln yaratan III.
Amenemhatn ynetimi dneminde, Dua-Khety adnda hli
vakti yerinde bir adam, olu Pepyyi yazmay renmesi iin
okula gtrr. Dua-Khety yol boyunca grd kyl, ii,
asker ve zanaatkarlarn sefil hayatlarn tasvir ederek ou
insann mahkum olduu bu umutsuz kaderden kaabilmesi
iin Pepynin tm dikkatini okumaya ynlendirmek istediini
yazar.
Dua-Khetyye gre topraksz bir tarla iisinin hayat zorluk
ve strapla doludur. Paavralar iindeki ii, elleri su toplayana
dek tn gn alr. Sonrasnda firavunun adamlar gelir ve bu
sefer de zorunlu ilerde altrmak zere alp gtrrler. Tm
bu almann karlnda deme olarak sadece hastalk
kapacaktr. Eve lmeden dnmeyi baarsa bile vaziyeti
periandr. Toprak sahibi kylnn kaderi de hallicedir.
Gnlerini nehirden tarlaya kovalarla su tayarak geirir. Ar
ykn altnda omuzlar ker, boynu iltihapl yaralarla
kaplanr. Sabahlar prasalarn olduu tarlay, leden sonralar
hurmalar, akamlar kinileri sulamas gerekir. Sonunda
der ve lr.8 Tasvir biraz abartl olsa da tamamen yanl

deildir. Firavunlar zamannda Msr, dneminin en gl


krallyken, basit bir kyl iin bunun karl salk ve
sosyal gvence deil vergiler ve zorunlu alma olmutur.
Bunlar sadece Msrllara zg sorunlar deildi. in
hanedanlarnn, Mslman imparatorluklarn, Avrupa
krallklarnn akl almaz baarlarna ramen, MS 1850de bile
ortalama insan hayat, brakn iyilemeyi, tarihsel olarak ok
gerilerde kalm avc-toplayclardan bile ok daha ktyd.
1850de inli bir kyl ya da Manchesterl bir fabrika iisi,
avc-toplayc atalarndan ok daha uzun sre alyordu. leri
fiziksel olarak daha zor, zihinsel olarak ok daha az tatmin
ediciydi, beslenmeleri daha tek ynlyd, hijyenik koullar
karlatrlamayacak kadar ktyd ve enfeksiyonlarla gelien
hastalklar ok daha yaygnd.
Semeniz iin size iki tatil paketi sunulduunu dnelim:
Ta Devri Paketi: lk gn el dememi ormanda on saat
yry yapacaz, akam kerken bir nehrin kenarnda kamp
kuracaz. kinci gn nehirde on saat kanoyla dolaacak, kk
bir gln kysnda kamp kuracaz. nc gn yerel halktan
nasl balk tutulacan ve yakndaki koruda mantar toplamay
reneceiz.
Modem Proletarya Paketi: lk gn pislik iindeki bir tekstil
fabrikasnda on saat alacaz, sk tk bir apartman
dairesinde geceleyeceiz. kinci gn yakndaki markette on saat

kasiyerlik yapacak ve uyumaya ayn daireye gideceiz. nc


gn yerel halktan nasl banka hesab aarak ev kredisi
alacamz reneceiz.
Hangi paketi seerdiniz?
Mesele insanlarn kurduu ibirlii alarm deerlendirmeye
gelince her ey bak amza ve kullanmay setiimiz
deerlendirme aralarna gre deiir. Msr firavununu
retim, beslenme ve sosyal uyum asndan m
deerlendiriyoruz? Yoksa aristokrasi, basit kyller, domuzlar
ve timsahlara m odaklanyoruz? Tarih tek bir anlat deildir;
aksine binlerce eitli anlatdan meydana gelir. Neyi anlatmay
seersek, bir dierini susturmay tercih etmi oluruz.
nsanlarn kurduu ibirlii alar, kendilerini kendi
yarattklar deerlerle ler ve kanksand gibi kendilerine
olduka yksek notlar verir zellikle de tanr, ulus ve irket
gibi kurgusal oluumlar adna rlm alat; kendilerini bu
kurgusal oluumun penceresinden deerlendirir. Bir din, ilahi
emirleri harfiyen yerine getirilirse baarldr; ulusal karlarn
koruyabilen bir ulus anl olacaktr; bir irket ok para
kazandka byyebilir.
Herhangi bir insan ann tarihini incelerken, zaman zaman
durup kurgusal olmayan gerein penceresinden bakmann
faydas olacaktr. Bir varln kurgusal olup olmadm nasl
bilebilirsiniz? Olduka basittir aslnda; Ac ekiyor mu? diye

sorun yeter. nsanlar Zeusun tapnaklarn yaktnda Zeus ac


ekmez. Euro deer kaybettiinde Euro kederlenmez. Bankalar
battnda banka madur olmaz. Bir devlet savata
kaybettiinde devlet strap ekmez, bankalar ve devletler
metaforlardan ibarettir. Fakat savata yaralanan bir askerin
acs gerektir. Yiyecek tek lokmas olmayan yoksul bir kyl
gerekten eziyet eker. Annesinden ayrlan yeni domu bir
buza gerekten strap duyar. Gereklik budur.
Bu aclar, kurgulara duyduumuz inantan kaynaklanyor
olabilir tabii, rnein ulusal ve dini mitlere inanmak bir
savan kmasna neden olabilir ve sonucunda milyonlar
evlerini, uzuvlarn, hatta hayatlarn kaybedebilir. Savan
nedeni kurgusal olsa da ekilen strap tamamen gerektir. Bu
nedenle kurguyu gerekten ayrmak iin elimizden geleni
yapmamz gerekir.
Kurgu kt deil, hayati bir olgudur. Para, devlet ya da
irket gibi ortaklaa kabul ettiimiz hikayeler olmadan hibir
karmak insan toplumu ileyemez. Uydurduumuz kurallara
inanmadan futbol oynayamayz. Piyasalardan ya da
mahkemelerden, benzer uydurma hikayelere inanmadan
yararlanamayz. Ancak bu hikayeler sadece aralardr.
Hedeflerimiz ya da deerlerimiz hline gelmemelidir. Sadece
kurgu olduklarn unuttuumuz anda gereklikle bamz
kaybederiz. irket iin ok para kazanmak ya da ulusal

deerlerimizi korumak gibi atmalarn iine deriz. irket,


para ve ulus sadece hayalimizde var olabilir. Hepsini
kendimize hizmet etmek iin yaratmken, neden onlar uruna
kendi hayatlarmz feda edelim?
21. yzylda gemite grlmedii kadar gl kurgular ve
totaliter dinler yaratacaz. Biyoteknoloji ve bilgisayar
algoritmalarnn yardmyla bu dinler dakika dakika varlmz
kontrol etmekle kalmayacak; bedenlerimizi, beyinlerimizi ve
zihinlerimizi de ekillendirecek, cennetler ve cehennemlerden
oluan btnlkl sanal dnyalar yaratacaklar. Kurguyu
gerekten, dini de bilimden ayrmay baarmak hi olmad
kadar zor ve hayati olacak.

5
Tuhaf kili

HKAYELER NSAN TOPLUMLARININ temelleri ve


dayanaklardr. Zaman iinde tanrlar, uluslar ve irketler
nesnel gereklie hkmedecek kadar g kazand. Yce tanr
Sobeke, Cennetin Emrine ya da ncile inanmak Feyyum
Glnn, in Seddinin ve Chartres Katedralinin inasn
mmkn kld. Lkin bu hikayelere kr krne inanmak,
gerek duygusal varlklar olan insanlarn yaamlarn
iyiletirmek yerine tanr ve ulus gibi kurgusal varlklarn
anna an katmakla sonuland.
Peki bu deerlendirme gnmz iin de geerli midir? lk
bakta modern toplum, antik Msr ya da ortaa ininden
ok farkl grnr. Modern bilimin ilerleyii insann oynad
oyunun temel kurallarn deitirdi. Geleneksel mitler hl
nemini korusa da modern sosyal sistemlerin antik Msr ya da
ortaa ininde bilinmeyen, evrim teorisi gibi nesnel bilimsel

teorilere her geen gn daha da itibar ettiini sylersek


yanlm olur muyuz?
Bilimsel teorilerin yeni mitler olduunu, bilime
duyduumuz inancn antik Msrllarn yce tanr Sobeke
duyduundan pek de farkl olmadn ne srebiliriz elbette.
Dier yandan bu karlatrmann iler tutar bir yan yok. Sobek
sadece ona iman edenlerin ortak tahayylnde var
olabiliyordu. Sobeke ibadet etmenin, barajlar ve kanallar ina
ederek Msrn sosyal sisteminin yap talarn oluturduu
aikardr. Ancak dualar tek bana Nil'in su seviyesini
deitiremeyecei gibi bilimsel teoriler de insanlar bir araya
getirmek iin yeterli olmayacaktr. Tanr, iman edenlere
elbette yardm edecektir, denir. Bu sz dolayl yoldan Tanry
inkar eder; ne var ki tanrya duyduumuz inan, kendimiz iin
bir eyler yapmamz salarsa, o zaman faydas dokunur.
Tanr'nn aksine, antibiyotikler kendilerine iman etmeyenlere
de fayda salar. Antibiyotiklere inansanz da inanmasanz da
enfeksiyonlarnz onlar iyiletireceklerdir.
Sonu olarak modern dnya modern-ncesi olduka
farkldr. Msrl firavunlar ve inli imparatorlar ktlk, salgn
ve savalar bin yl uramalarna ramen alt edemediler.
Modern toplumlarsa birka yzylda hepsini kontrol altna
almay baard. Tm bunlar zneleraras mitleri, nesnel
bilimsel bilgiler uruna terk etmenin meyveleri olamaz m? Bu

srecin gelecek yllarda hzlanmasn bekleyemez miyiz?


Teknoloji insanlarn srmn ykseltmemizi, yalanmann
nne gememizi, mutluluun formln bulmamz mmkn
kldka insanlar kurgusal tanrlar, uluslar ve irketleri
gittike daha az umursayarak fiziksel ve biyolojik gerekliin
srlarn zmeye odaklanacaklardr, deil mi?
Durum byle grnse de aslnda her ey ok daha karmak.
Modern bilim oyunun kurallarn deitirdi, fakat mitlerin
yerine gerekleri koymad. Mitler insan trne hkmetmeye
devam ediyor ve bilim bu mitleri daha da glendiriyor. Bilim
zneleraras gereklii yok ederken nesnel ve znel gereklii
hi olmad kadar btnlkl kontrol etmeyi de mmkn
kld. Bilgisayarlar ve biyomhendislik sayesinde insanlar
gerekliklerini oyuncaklar hline gelmi kurgulara uydurmaya
altka kurgu ve gereklik arasndaki gei de gitgide
bulanklayor.
Sobek rahipleri ilahi timsahlarn hayalini kurarken firavun
lmszlk ryalar gryordu. Kutsal timsah aslnda olduka
sradan, altn kyafetler kuanm bir bataklk srngeniydi,
firavunsa en yoksul kyl kadar lmlyd, lmnden sonra
bedeni koruyucu yalar ve kokulu parfmlerle mumyalanacak,
fakat bir l kadar cansz kalmaya devam edecekti. 21. yzyln
biliminsanlarysa hakiki teknolojik timsahlar gelitirecek ve

sistemin elitlerine sonsuz genlik bahedebilecek kudrete


sahipler
Bylelikle bilimin ilerleyii baz mitlerin ve dinlerin
etkilerini hi olmad kadar glendirecek. Bunun nedenini
anlayabilmek ve nmzdeki yzylda bizi bekleyen
meselelerle yzleebilmek iin en huzursuz edici sorulardan
birine dnmeliyiz: Modern bilimin dinle ilikisi nedir? nsanlar
bu soruya verilebilecek tm cevaplar binlerce kez vermi gibi
grnyor. Ne var ki uygulamada bilim ve din, be yzyllk bir
ift terapisinden sonra bile birbirini anlamayan evli bir ifte
benziyor Adam, Prenses Sindirella hayalleri kurarken kadn
hl Yakkl Prensi bekliyor bir yandan da p kimin
karacana dair tartmaya devam ediyorlar.

Mikroplar ve eytanlar
Bilim ve dine dair yanl anlalmalarn ou, dinin hatal
tanmlamalarnn sonucudur. nsanlar dini sklkla batl
inanlar; ruhanilik, doast gler ve tanrlara duyulan
inanla kartrrlar Din bunlardan hibiri deildir; din batl
inanlarla bir tutulamaz, sonuta ou insan en kymetli
inancn hurafe olarak adlandrmayacaktr. Biz her zaman
doruya inanrken, sadece dier insanlar batl inanlara iman
ediyordur.

Doast glere inanan insanlar bulmak da kolay deildir


eytanlara, ruhlara ve perilere inananlar iin bunlar doast
varlklar deildir. Kirpiler, akrepler ve mikroplar gibi onlar da
doann bir parasdr Modern doktorlar grnmeyen
mikroplar, voodoo rahipleriyse grnmeyen ruhlar
hastalklardan sorumlu tutar. Ortada doast bir ey yoktur:
Bir ruhu kzdrrsanz bedeninize girer ve size ac verir Bundan
daha doal ne olabilir ki? Ruhlar sadece inanmayanlarn
gznde tabiatn doal dengesinin dndadr
Dini doast glerle bir tutmak, din dndaki tm doal
olgular, dinin yardmc unsurlarna indirgemek olur. Tm
doay mkemmel bir ekilde kavradktan sonra zerine baz
doast dogmalar ekleyip eklememek size kalmr ou
din dnyay kendisinin yardm olmadan anlayamayacanz
iddia eder. Eer dinlerin kaidelerini gz nnde
bulundurmazsanz hastalk, kuraklk ya da depremlerin asl
nedenlerini hibir zaman bilemezsiniz.
Dini tanrlara inanmak olarak tanmlamann da birka
sorunlu yan vardr. Kendisini adam bir Hristiyann dindar
olduunu syleriz nk Tanrya inanmaktadr; ateli bir
komnistin dindar saylmamasnn sebebiyse komnizmin bir
tanrssnn olmamasdr. Oysa dinler tanrlar deil insanlar
tarafndan yaratlmtr ve sosyal ilevleriyle tanmlanr. Din
her alan kapsayarak insani kanunlar; dorular ve deerler

zerinde insanst meruiyet kuran hikayeler btndr.


nsani sosyal yaplarn insanst kanunlar yansttn ne
srerek kendine meruiyet kazandrr.
Dinler yaratmadmz ve deitiremeyeceimiz bir ahlaki
kanunlar sistemine tabi olduumuzu ne srer. Dindar bir
Yahudi bu ahlaki kanunlar sisteminin Tanr tarafndan
yaratldn ve kutsal kitaba aktarldn syler. Bir Hindu bu
kanunlarn Vedalarda biz insanlara aklandna ve Brahma,
Vinu ve ivada karlk bulduuna inanr. Budizm ve
Daoizmden tutun komnizm, Nazizm ve liberalizme kadar
tm dinler, doast tabir edilen bu kanunlarn znde doa
kanunlar olduunu ve o ya da bu tanr tarafndan
yazlmadn iddia eder. Doal olarak her inan, Buda ve
Laoziden Marx ve Hitlere kadar, baka baka kahin ve
peygamberler tarafndan ortaya karlm ve aktarlm bir dizi
farkl doa kanununa inanr.
Yahudi bir ocuk, Baba neden domuz yememeliyiz? diye
sorduunda, babas dnceli bir biimde uzun ve kvrck
sakaln svazlar ve, Dorusu, Yankele, dnyann dzeni
byle. Hl ok gensin ve henz anlamyorsun ama domuz eti
yersek Tanr bizi cezalandrr ve sonumuz felaket olur. Bunu
ben sylemiyorum, haham da sylemiyor. Dnyay haham
yaratm olsayd belki de domuz yenmesine izin verilen bir
dnya yaratrd. Ama dnyay haham yaratmad, Tanr yaratt.

Ve nedendir bilmesem de tanr dedi ki, domuz yememeliyiz.


Demek ki yememeliyiz. Anladn m? diye yantlar.
1943te Alman bir ocuk, st dzey SS subay olan babasna,
Baba neden Yahudileri ldryoruz? diye sorduunda,
parlak deri izmelerini ayana geiren babas cevap verir:
Dorusu Fritz, dnyann dzeni bu. Henz ok gensin ve
hl anlamyorsun ama Yahudilerin yaamasna izin verirsek
yozlamaya ve insanln sonunun gelmesine neden olacaklar.
Bu benim fikrim deil. Bu Fhrerin fikri bile deil. Dnyay
Hitler yaratm olsayd belki de doal seilimin ilemedii,
Yahudilerle Aryanlarn beraber uyum iinde yaayabildii bir
dnya yaratrd. Ama dnyay Hitler yaratmad. O sadece
doann kanunlarn zerek bize bu kanunlar dorultusunda
yaamay emretti. Bu kanunlara kar gelirsek sonumuz felaket
olur. Anlald m?
2016da, ngiliz bir ocuk liberal parti yesi babasna, Baba
Ortadoudaki Mslmanlarn insan haklar bizi neden
ilgilendiriyor? diye sorduunda, elindeki ay fincann
brakrken dncelere dalan baba yantlar: Dorusu Duncan,
hl ok gensin ve henz anlamyorsun ama dnyada tm
insanlar, Ortadoudaki Mslmanlar bile ayn tabiata sahiptir;
bu nedenle ayn doutan gelen haklardan faydalanmallar. Bu
ne benim fikrim ne de parlamentonun karar. Dnyay
Parlamento yaratm olsayd evrensel insan haklar kuantum

fiziiyle beraber bir alt komitede kaybolup gidebilirdi. Ama


dnyay Parlamento yaratmad, o sadece anlamaya alyor. Bu
nedenle Ortadoudaki Mslmanlarn doal insani haklarna
sayg duymalyz; yoksa gz ap kapayncaya kadar bizim
haklarmz da inenir ve sonumuz felaket olur. imdi
gidebilirsin.
Liberaller, komnistler ve dier modern retilerin
destekileri kendi sistemlerinin din olarak telaffuz
edilmesinden holanmazlar; dini batl inanlar ve doast
glerle ilikilendirirler. Bir komnist ya da liberale dindar
olduunu sylerseniz, kendisini temelsiz hayallere kr
krne inanmakla suladnz dnecektir. Oysa kavramn
bu kullanm insanlar tarafndan icat edilmemi, ama her ne
hikmetse insanlarn sadakatle uyduu bir ahlaki kanunlar
sistemine inanc tarif etmektedir. Bildiimiz kadaryla tm
insan toplumlar byle dnyor. Her toplum, mensuplarna
bir tr insanst ahlaki kanuna uymalar gerektiini, aksi
takdirde felaketin geleceini sylyor.
Dinler; hikayelerindeki detaylarda, somut emirlerinde, vaat
ettikleri dl ve cezalarda farkllk gsterirler. Ortaa
Avrupasnda Katolik Kilisesi tanrnn zengin insanlar
sevmediini iddia ediyordu. Hz. sa bir devenin ine deliinden
gemesinin, varlkl birinin cennetin kaplarndan gemesinden
daha kolay olduunu sylyordu. Zenginlerin Tanrnn

krallna girmesine yardm etmek isteyen kilise, onlar sk sk


ba; yapmaya ve sadaka vermeye tevik ediyor, cimrilerin
cehennemde yanacan sylyordu. Modern komnizm de
varlkl insanlar sevmez ama onlar lmden sonra alevler
iinde yakmakla deil snf atmasyla tehdit eder.
Komnizmin tarihsel kanunlar Hristiyanln emirlerini
andrr; her ikisi de insanlarn kendi iradeleriyle
deitiremeyecei insanst glerdir. nsanlar kendi
yarattklar ve deitirmekte zgr olduklar kurallardan bir
gecede vazgeebilir, mesela bir sabah futboldaki ofsayt kuraln
kaldrabilirler. Ancak Marxa gre tarihin kanunlarn
deitiremeyiz. Kapitalistler ne yaparsa yapsn, zel mlk
biriktirmeye devam ettikleri srece snf atmalarna ve
ykselen proletaryann karsnda yenilmeye mahkumdurlar.
Eer bir ihtimal siz de bir komnistseniz, komnizm ve
Hristiyanln ok farkl olduunu ne srebilirsiniz;
komnizm doru, Hristiyanlksa yanltr. Kapitalist sistemin
znde snf atmas gerekten vardr ama zenginler ldkten
sonra cehennemde sonsuz aclar ekmezler. Durum byle olsa
bile bu komnizmin bir din olmad anlamna gelmez. Aksine
komnizmin tek doru din olduunu gsterin Her dinin
mritleri kendi inanlarnn tek doru olduuna inanrlar.
Herhalde yalnzca tek bir dinin mritleri hakl.

Eer Buda'yla Tanrsanz

Eer Buda'yla Tanrsanz


Dinlerin sosyal dzeni koruma ve byk apta ibirlii
organize etme arac olduu nermesi, dini en nemli ruhani
yol olarak grenler iin can skc olabilir. Ancak dinle bilim
arasndaki mesafe dndmzden ok daha az, dinle
ruhanilik arasndaki mesafeyse bir o kadar fazladr. Din bir
anlamayken ruhanilik bir yolculuktur.
Din btnlkl bir dnya anlay sunar ve nceden
belirlenmi amalar olan, snrlar belirli bir szleme takdim
eder. Tanr vardr. Bize belirli ekillerde davranmamz syler.
Tanrya inanrsanz cennete kabul edilirsiniz. Tanrya kar
gelirseniz cehennemde yanarsnz. Bu anlamann olduka
ak maddeleri toplumun insan davranlarn dzenlemesini
salayan ortak kurallar ve deerler yaratmasn mmkn klar.
Ruhani yolculuk insanlar gizemli yollardan bilinmeyen
istikametlere gtrp dolaysyla dinin normatifliiyle hibir
alakas yoktur. Aray genellikle byk bir soruyla balar: Ben
kimim? Hayatn anlam ne? yi nedir? ou insan mevcut
gler tarafndan verilmi hazr cevaplar ylesine
kabullenirken, ruhani araytakiler kolay kolay tatmin
olmazlar. Yalnzca iyi bildikleri istikametlere ya da gitmek
istediklere yere deil, yol nereye karsa ksn byk sorularn
peinde koar dururlar. Bu nedenle ou insan iin akademik
almalar, ruhani yolculuklardan ziyade anlamalar gibidir;

bizi byklerimiz, devletler ve bankalar tarafndan onaylanm,


nceden belirlenmi hedeflere gtrrler. Yllarca ders alp
lisans diplomam alacam ve iyi maal bir ii garanti
edeceim. Karnza kan byk sorular sizi aklnzn bile
almad beklenmedik istikametlere srklerse pekala
akademik almalar da ruhani bir yolculua dnebilir oysa.
Diyelim ki bir renci Wall Streette iyi bir ii garantilemek
iin ekonomi okumaya balad. Ancak rendikleri onu
hasbelkader bir Hindu aramna ya da Zimbabvede HIV
hastalarna yardm etmeye ynlendirdi, bu durumda buna
pekala ruhani bir yolculuk denilebilir.
Bylesi bir yolculuu neden ruhani addederiz? Bu iyi ve
kt olmak zere iki tanrnn varlna inanan, antik dalist
dinlerden kalm bir mirastr. Dalizme gre iyi tanr, huzurlu
ruhlar dnyasnda yaayacak saf ve sonsuz ruhlar yaratmtr.
Zaman zaman eytan olarak da isimlendirilen kt tanrysa,
maddeden yaplma teki dnyay yaratr. eytan yarattklarn
sonsuza dek nasl yaatacan bilmediinden, maddelerin
dnyasndaki her ey rr ve yok olur. Kusurlu yaratmna
yaam verebilmek isteyen eytan, saf ruhlar batan karr ve
geici maddi bir bedene hapseder. nsan budur ite; kt
maddi bir ruha skm iyi bir ruh. Ruhun hapishanesi olan
beden eninde sonunda kerek lecei iin eytan dur durak
bilmeden ruhlar yiyecek, seks ve g gibi bedensel zevklerle

yoldan karacaktr. Beden yok olduunda ruhun ait olduu


dnyaya kama ans vardr, bedensel zevklere duyduu istekle
batan kar ve yeni maddi bir bedene girer. Ruh bedenden
bedene gerken, gnlerini ziyafetler, seks ve g uruna heba
eder
Dalizm insanlara bu maddi prangalarndan kurtulup, bize
ok yabanc olsa da, gerek evimiz olan ruhani dnyaya geri
dnmek zere bir yolculua kmamz tembihler. Bu arayta
tm maddi arzular ve anlamalar reddetmemiz gerekir. Bu
dalist mirasn etkisiyle teamllerden ve bu geici dnyann
sunduu anlamalardan phe ederek bilinmeyen bir
istikamette gerekletirdiimiz her yolculuk ruhanidir
Bu ruhani yolculuklar dinlerle kartrlmamaldr. Dinler
dnyevi dzeni glendirmeyi amalarken ruhanilik ondan
kamaya alr. Ruhani gebelerin en mhim grevlerinden
biri hakim dinlerin inan ve teamllerine meydan okumaktr.
Zen Budistleri, Yolda Budaya rastlarsanz ldrn, der. Bu
tavsiye ruhani bir yoldayken karnza kurumsallam
Budizmin kesin fikirleri ve deimez yarglar ktnda
kendinizi onlardan da kurtarmanz gerektii anlamna gelir.
Ruhanilik dinler iin ciddi bir tehdittir. Kendi mritlerinin
ruhani yolculuklarnn dizginlerini ellerinde tutmak isteyen
dinler, sadece yiyecek, seks ve g peinde koan sradan
insanlar tarafndan deil hakikatin peine dm,

palavralardan fazlasn bekleyen ruhani araylar tarafndan


da tepki grmtr. Katolik Kilisesine kar ykselen
Protestan ayaklanmas da dindar mnzevi bir rahip olan
Martin Luther tarafndan atelenmitir. Varolua dair sorulara
cevap arayan Luther, kilisenin sunduu ayinlere, geleneklere ve
anlamalara tabi olmay reddetmitir.

Grsel 24: Papa, para iin endljanslan satarken (Bir Protestan risalesinden).

Luthern zamannda kilise inananlara son derece cazip


anlamalar sunuyordu. Gnah ilemiseniz ve teki dnyada
sonsuz bir straba hapsolmak istemiyorsanz elinizi korkak

altrmadan bir endljans[6] satn alabilirdiniz. 16. yzyln


banda kilise, Avrupay kasaba kasaba dolaarak sabit
fiyatlara endljans satan profesyonel seyyar kurtuluular
altrmaya balamt. Cennete giri vizesi mi istiyorsunuz?
On altn yeterli. Rahmetli bykbaba Heinzle bykanne
Gertrudun da sizinle olmasn diler misiniz? Hi sorun deil,
otuz altna halledilebilir. nl bir seyyar kurtuluu olan
Dominikan rahibi Johannes Tetzel, efsaneye gre, altnlar
sandna dt an ruhun araftan cennete utuunu
sylermi.2
Luther bu konuda kafa yorduka, nne sunulan
anlamadan ve bunu sunan kiliseden phe duymaya balar.
Kurtulu satn alnamaz. Papa insanlarn gnahlarn affetme
ve cennetin kaplarn aralama yetkisine sahip olamaz.
Protestan anlatya gre, 31 Ekim 1517de Luther,
Wittenbergdeki Azizler Kilisesine, kolunun altnda kalnca bir
belge, bir eki ve birka iviyle yrr. Elindeki katlar
endljanslarn satlmas da dahil dnemin yaygn dini
uygulamalarna kar toplam doksan be eletirel tez
iermektedir. Luther bunlar kapya iviledike, kurtuluu
nemseyen her Hristiyan Papann otoritesine bakaldrmaya
arr ve cennete giden baka yollar arama arsyla Protestan
Reformunun ilk kvlcmlarn akar.

Tarihsel adan ruhani her yolculuk, bireysel olarak almas


gereken ilelerle doludur. nsan ibirlii sadece sorulara deil
kesin cevaplara da ihtiya duyar. Dini yaplarn kmazlar
karsnda hiddetlenenlerse yeni deerler sistemi oluturup
farkl yaplar kurar.
Ayn amaza den dalistlerin ruhani yolculuklar da dini
birer kuruma dnmtr. Katolik Kilisesinin kanunlarna,
kuramlarna ve geleneklerine kar kan Martin Luther yeni
kanunlar derlemi, yepyeni bir kurumsallamayla gelenekleri
batan icat etmitir. Buda ve sa da benzer sreler
yaamlardr. Hakikatin peinde dn vermeden ilerledikleri
araylarnda Hinduizmin ve Yahudiliin kanunlarn,
geleneklerini ve yaplarn bozmulardr. Tarihin bir cilvesidir
ki Buda ve sa adna tarihte grlmedii kadar ok kanun
koyulmu, gelenek ve yap icat edilmitir.

Sahte Bir Tanr Yaratmak


Artk dini daha iyi anladmza gre bilimle arasndaki
ilikiye dnebiliriz. Bu ilikinin iki ayr uta yer alan iki farkl
yorumu vardr. Bu yorumlardan biri, bilim ve dinin yeminli
dmanlar olduunu savunur ve modern tarihin bilimsel
bilgiyle dini batlln kran krana sren savayla
ekillendiini ileri srer. Zamanla bilimin dinin
karanln datr ve dnya gitgide seklet, rasyonel ve

mreffeh bir yere dnr. Kimi bilimsel bulgularn dini


dogmalarn temellerini sarst dorudur ama bu tm vakalar
iin geerli deildir. rnein slam dininin, 7. yzylda
peygamber Hz. Muhammed tarafndan Arabistanda kurulduu
iddia edilir ve bu iddiay destekleyen yeterince bilimsel kant
mevcuttur.
Daha da nemlisi bilim, srdrlebilir kurumlar
yaratabilmek iin her zaman dinin yardmna ihtiya duyar.
Bilim dnyann nasl ilediine odaklanr ama insanlarn nasl
davranmas gerektiine dair bilimsel bir yntem yoktur. Bilim
insanlarn oksijen olmadan hayatta kalamayacan syler. Peki
sulular nefessiz brakarak infaz etmek kabul edilebilir mi?
Bilim bu tip sorular yantlayamaz. Sadece dinler gerektiinde
bize rehberlik edebilir.
yle ki biliminsanlarnn stlendii her pratik proje aslnda
dini grlerden beslenmektedir. Yangtze Nehri zerindeki
Boaz Barajnn inaatn ele alalm. in hkmeti 1922 ylnda
baraj yapmaya karar verdiinde fizikiler barajn dayanmas
gereken basnc, ekonomistler tahmini maliyetini ve elektrik
mhendisleri ne kadar elektrik elde edileceini hesaplad.
Ancak hkmetin baka etmenleri de gz nnde
bulundurmas gerekiyordu. Baraj inaat, binlerce
kilometrekarelik ei benzeri bulunmayan arkeolojik alan ve
ky ve kasabalarn bulunduu yaam sahalaryla dolu alt yz

kilometrekarelik bir blgeyi sular altnda brakacakt. Bir


milyondan fazla insan yerinden edilmi ve binlerce tr,
tehlikeye atlmt. in nehir yunuslarnn soyunun
tkenmesinde en temel etmenin bu baraj olduu dnlr.
Boaz Baraj hakknda kiisel fikriniz ne olursa olsun, ina
edilmesi bilimsel deil etik bir meseledir. Hibir fizik deneyi,
ekonomi modeli ya da matematik denklemi binlerce megawatt
elektrik ve milyarlarca yuan retmenin mi, yoksa tarihi
pagodalarn ve in nehir yunuslarn kurtarmann m daha
deerli olduunu belirleyemez. Sonu olarak bir dine ya da
ideolojiye sahip olmadan sadece bilimsel teorilerle
temellenmi bir dzen srdrlemez.
Kar grse bilim ve dinin tamamen ayr krallklar
olduunu savunur. Bilim dorular aratrr, din deerlerden
bahseder ve bu ikili asla yan yana gelemez. Dinin bilimsel
dorular hakknda sz syleyemeyecei gibi bilim de dini
kanaatler konusundaki grlerini kendine saklamaldr. Papa
insan hayatnn kutsal olduuna inanyorsa kutsaldr, krtaj da
gnahtr; biyolog bunu ne kantlayabilir ne de rtebilir. Bir
birey olarak her biyolog Papayla tartabilir elbette, ama bir
biliminsan olarak asla kavgaya tutuamaz.
Bu yaklam makul grnse de dini yanl deerlendirir.
Bilim sadece gerek olgularla ilgilenip doru; ancak din asla
yalnzca etik yarglarla kendini snrlandrmaz. Din olgusal baz

iddialarda bulunmadka, uyulmas gereken herhangi bir


talimat oluturamaz; bu noktada da bilimle akr. Pek ok
dini dogmann en nemli bileenleri etik ilkeler deil olgusal
nermelerdir: Tanr vardr, Ruh teki dnyada gnahlar
yznden cezalandrlr, ncil insanlar tarafndan deil bir
ilah tarafndan yazlmtr, Papa hibir zaman hata yapmaz.
Bunlar olgusal nermelerdir. Gndemde olan hararetli dini
tartmalarn ve dinle bilim arasndaki anlamazlklarn ou,
etik yarglardan ok bu olgusal nermeler zerinedir.
Krtaj ele alalm. Liberaller genellikle krtaj hakkn
savunurken dindar Hristiyanlar sklkla krtaja kardr.
Kavgann temel sebebi de aslnda etik deil olgusaldr.
Hristiyanlar da liberaller de insan yaamnn kutsallna
derinden inanp cinayet korkun bir sutur. Ancak belirli
biyolojik olgular zerinde anlaamazlar. nsan yaam ne
zaman balar? Ana rahmine dme annda m, doumda m,
yoksa arada bir noktada m? Baz insan kltrlerindeyse hayat
doumla bile balamaz. Kalahari lnde yaayan IKung San
kabilesi ve Kuzey Kutbunda yaayan Inuit topluluunun
yelerine gre insan yaam bebee ad konulduu anda
balamaktadr. Bebek dnyaya geldiinde ailesi adn
koymadan nce bekler. Bebei bytmemeye karar verirlerse
(herhangi bir sakatlk ya da ekonomik zorluk yznden)
ldrrler. Bu kararn ad koyma treninden nce olduu

dnldnde yaptklar cinayet deildir.3 Bu ve benzeri


kltrlerden gelenler insan hayatnn kutsall konusunda
liberallere ve Hristiyanlara katlsalar da bebek katlini makul
karlayabilirler.
Dinler kendi reklamlarn yaparken gzel deerleri ne
karma eilimindedir. Oysa Tanr genelde olgusal nermelerin
satr aralarnda gizlidir. Katolik inanc kendisini evrensel sevgi
ve efkatin dini olarak pazarlar. Ne kadar da gzel! Buna kim
kar kabilir? Peki o zaman neden tm insanlk Katolik deil?
nk satr aralarn okuduunuzda Katolikler, hata yapmas
sz konusu olmayan Papaya sorgusuz sualsiz itaat bekler;
Hal Seferlerime katlp kafirleri kazklara balayp yakmay
emrettiinde bile. Uyulmas gereken bu tip talimatlar sadece
etik yarglardan karlamaz. Aksine genellikle etik yarglarla
olgusal nermelerin bir araya gelmesinden doar.
Felsefenin uhrevi dnyasndan kp tarihsel gereklikleri
gzlemlediimizde, dini hikayelerin hemen hemen her zaman
bileenden olutuunu grrz:
1. nsan hayat kutsaldr, gibi etik yarglar.
2. Yaam insan ana rahmine dt an balar, gibi
olgusal nermeler.
3. Krtaja hibir zaman izin verilemez, gebelikten bir gn
sonra bile, gibi etik yarglarla olgusal nermelerin

birlemesinden doan talimatlar.


Bilimin, dinlerin ortaya koyduu etik yarglar rtme ya da
kantlarla destekleyebilme gibi bir yetkisi ya da yetisi yoktur.
Ancak dinin olgusal nermeleri hakknda biliminsanlarnn
syleyecei ok ey vardr. nsan fets ana rahmine
dtnde sinir sistemi hemen oluur mu? Ac hissedebilir
mi? gibi olgusal sorularn karsnda biyologlar rahiplerden
ok daha yetkindir.
Her eyi daha da akla kavuturmak iin, dini
propagandalarda pek de duymayacanz trden, zamannda
akl almaz sosyal ve siyasi sonular dourmu tarihsel bir
gereklikten bahsedelim. Ortaa Avrupasnda papalar ok
daha geni snrlar olan bir siyasi otoritenin keyfini sryordu.
Avrupada ne zaman siyasi bir anlamazlk ksa meseleyi
zecek otoritenin kendileri olduunu ne sryorlard. ddia
ettikleri otoriteyi kurmak iin de Avrupallara srekli
Konstantinin Ban hatrlatyorlard.
Hikayeye gre Roma mparatoru Konstantin, 30 Mart 315te
Papa I. Silvester ve haleflerine Roma mparatorluunun
batsnn daimi kontroln veren resmi bir belge imzalamt.
Bu kymetli belgeyi arivlerinde saklayan Papalar ne zaman
hrsl prensler, kavgac ehirler ya da isyankar kyllerle kar
karya kalsa bu gl propaganda aracn ne sryordu.

Ortaada Avrupadaki insanlarn antik imparatorluk


hkmlerine saygs sonsuzdu, belge ne kadar eskiyse o kadar
otoritesi olduuna inanlrd. Ayn zamanda onlarn nezdinde
krallar ve imparatorlar Tanrnn temsilcileriydi. Konstantin,
Roma mparatorluumu pagan diyarndan Hristiyan bir
imparatorlua evirdii iin ayrca el stnde tutuluyordu.
Herhengi bir kent meclisinin nne, byk Konstantinin
kendi eliyle imzalad bir hkm konsa ortaa Avrupallar
kesinlikle antik belgelere sadk kalmay tercih ederlerdi.
Bylece Papa ne zaman siyasi bir muhalefetle karlasa
Konstantinin Bann belgelerini sallar ve itaat beklerdi. Bu
yntem her zaman ie yaramyordu tabii ama Konstantin
Ba, papalk propagandasnn ve ortaa siyasi dzeninin
ketayd.
Konstantinin Ban yakndan incelediimizde hikayenin
yine temel bileenden olutuunu grrz:
Etik yarg
nsanlar antik
mparatorluk
hkmlerine
dnemin
popler
dncelerinden

Olgusal
nerme
30 Mart 315te

Uyulacak Talimat

1315 ylnda

daha ok deer
vermelidir.

mparator
Konstantin
Avrupann
hakimiyetini
papalara
vermitir

Avrupallar
Papann
emirlerine
uymaldr.

Antik imparatorluk hkmlerinin etik otoritesi gn gibi


ortadayd. 21. yzyldaki pek ok Avrupalnn nezdinde,
gnmz vatandalarnn talepleri, oktan teki dnyaya
gm monarklarn dayatmalarndan nce gelir. Ancak hibir
deney ya da denklem bu konuda bir karara varmaya yardmc
olamayacana gre bilimin syleyecek hibir sz yoktur.
Gnmzde bir biliminsan zaman yolculuuyla yedi yzyl
ncesine gitse ortaa Avrupallarna antik imparatorlarn
hkmlerinin, gncel siyasi tartmalarla hibir alakasnn
olmadn kantlayamaz.
Konstantinin Ba hikayesi de etik yarglara dayanmyordu
aslnda. Bilimin dorulamaya ya da rtmeye yetkin olduu
kesin olgusal nermeler de barndryordu. Katolik bir rahip ve
nc bir dilbilimci olan Lorenzo Valla 1411de Konstantinin
Bann sahte olduunu kantlayan bilimsel bir alma
yaynlad. Lorenzo Valla, belgenin slubu ve grameriyle
beraber ierdii baz kelime ve terimleri inceledi. Belgenin 4.

Yzyl Latincesinde kullanlmayan yabanc kelimeler ierdiini


ve muhtemelen Konstantinin lmnden yaklak drt yzyl
sonra dzenlendiini ortaya koydu. stelik belgedeki tarih,
30 Mart, Konstantinin drdnc, Gallicanusun ilk kez
konsl olduu yl, olarak belirtilmiti. Roma
mparatorluunda her yl iki konsl seilir ve grld zere
belgeler konsl yllarna gre tarihlenirdi. 315 ylnda
Konstantin drdnc defa konsl olmutu olmasna ama ne
talihsizliktir ki Gallicanus ilk kez 317de konsl seilmiti. Bu
ok nemli belge sahiden Konstantinin zamannda kaleme
alnm olsayd asla byle bir hata barndrmazd. Thomas
Jeffersonla arkadalarnn Amerikan Bamszlk Bildirgesine
34 Temmuz 1776 tarihini atmas gibi bir eydi bu.
Bugn tm tarihiler Konstantinin Bann 8. yzylda
papala ait bir mahkeme tarafndan sahtecilik yaplarak
dzenlendii konusunda hemfikirdir. Lorenzo Valla antik
imparatorluk hkmlerinin etik otoritesini hibir zaman
tartmaya amam olsa da yapm olduu bilimsel analiz,
Avrupallarn Papann emirlerine uymas gerektiini syleyen
talimatlarn temelini rtmtr.4

Uganda parlamentosu 20 Aralk 2013te Ecinsellik Kart


Yasay kabul ederek, ecinsel edimleri su ilan etti ve baz
eylemleri mebbet hapisle cezalandrma karar ald. Tanrnn
ecinsellii yasakladn ne sren baz ateli Hristiyan
gruplar yasann oluturulmasna ilham vermi ve yasay
desteklemeyi srdrmlerdi. Gereke olarak Eski Ahitin
Levililer 18:22 (Kadnla yatar gibi bir erkekle yatma. Bu
irentir.) ve Levililer 20:13 (Bir erkek baka bir erkekle cinsel
iliki kurarsa, ikisi de iren eyler yapm olur. Kesinlikle
ldrlecekler, lm hak etmilerdir.) blmlerini
gsteriyorlard.
Ayn dini hikaye tm dnyada getiimiz yzyllarda
milyonlarca insann hayatnn parampara olmasndan da
sorumluydu. Hikayeyi ksaca yle zetleyebiliriz:
Etik yarg

Olgusal nerme

Uyulacak
Talimat

nsanlar
Tanrnn
emirlerine
uymaldr,

bin yl kadar
nce Tanr
insanlarn
ecinsel
edimlerini
yasaklamtr.

nsanlar ecinsel
edimlerde
bulunmamaldr.

Peki bu hikaye doru mu? Biliminsanlar insanlarn Tanrya


itaat etmesi gerektii yargsna kafa tutamyor. Kiisel olarak
kar kabilirsiniz. nsan haklarnn ilahi otoriteye stn
geldiine inanabilir ve Tanr, insan haklarn inememizi
istiyorsa ona kulak asmamanz gerektiini dnebilirsiniz.
Ama bu meseleyi karara balayabilecek bilimsel bir deney
sunamazsnz.
Dier yandan, bin yl nce Kainatn Yaratcsnn Homo
sapiens trnn yelerine hemcinsler aras edimlerden
kann diye buyurduu olgusal nermeyle ilgili bilimin
syleyecei ok ey vardr. Bu nermenin doru olduunu
nereden biliyoruz? lgili klliyat incelendiinde bu sav
milyonlarca kitap, makale ve internet sitesinde tekrar etmesine
ramen aslnda tek bir kaynaa dayanyor: ncil, yleyse
biliminsan soracaktr, ncil ne zaman ve kim tarafndan
kaleme alnd? Altn izmek gerekir ki deer yargs iermeyen
olgusal bir sorudur bu. Dindar Yahudiler ve Hristiyanlar en
azndan Levililer kitabnn Sina Danda Tanr tarafndan
Musaya dikte edildiini ve o zamandan beri tek bir kelimenin
bile deimediini iddia edeceklerdir. Ama, diye srar
edecektir biliminsan, bundan nasl emin olabiliriz? Sonuta
Papa da Konstantinin Bann 4. yzylda bizzat Konstantin
tarafndan yazldn sylemiti, ama bugn biliyoruz ki
Papann katipleri tarafndan drt yzyl sonra uydurulmu.

Artk bilimsel yntemlerin tm cephanesini ncilin ne


zaman ve kim tarafndan yazldn bulmak iin kullanabiliriz.
Biliminsanlar bir yzyldan uzun sredir tam da bu konu
zerinde alyor, ilginizi ekiyorsa bulgular zerine yazlm
uzun kitaplar inceleyebilirsiniz. zetlemek gerekirse, hakemli
bilimsel dergilerde yaymlanan pek ok almada, ncilin
birok farkl insanyazar tarafndan yzyllar nce gereklemi
olaylar betimlemeye alarak kaleme alnan ortak bir metinler
toplam olduu ileri srlr. Bu metinlerin birletirilerek tek
bir kutsal kitapta toplanmas, kitapta geen zamanlardan ok
sonra gereklemitir, rnein Davud muhtemelen M 1000
yllarnda yaamtr ama Eski Ahitin beinci kitab olan
Tesniyenin yaklak M 620de Yehuda Kral Yoiyahunun
saraynda, kraln otoritesini glendirmek amacyla bir
propaganda arac olarak kaleme alnd kabul edilir. Eski
Ahitin nc kitab olan Levililer ise ok daha ge bir tarihte
bir araya getirilmitir, M 500den nce derlenmi olmas
mmkn deildir.
Gemi dnemlerde Yahudilerin kutsal metinleri tek
kelimesine bile dokunmadan sakladklar inanna gelince;
biliminsanlar kutsal kitaplardaki Yahudiliin znde, metin
temelli bir din olmadn hatrlatyor. Aksine bu din de pek
ok Ortadoulu komusu gibi tipik bir Demir a inancyd.
Sinagoglar, yeivalar, hahamlar hatta kutsal kitaplar bile

yoktu. Bunun yerine insanlarn sezonluk yalar ve askeri


zaferlerle kutsasn diye uruna tapnak ayinlerinde hayvanlarn
kurban edildii kskan gk tanrlar vard. Dini elitler,
yetkilerini herhangi bir entelektel birikimden deil doutan
ayrcalkl rahip ailelerinden alyordu. Genellikle okuryazar
olmayan rahipler tapnaklardaki ayinlerle megul olur,
yazmaya ya da herhangi bir metin zerinde almaya vakit
ayrmazlard.
kinci Tapnak Dneminde adm adm rakip dini elitler
ortaya kt. Pers ve Yunan etkisiyle metinler kaleme alan ve
yorumlayan Yahudi limler gitgide nem kazandlar. Bu
limler zamanla haham olarak tannr oldu ve bir araya
getirdikleri metinler Ahit olarak kutsand. Bylece
hahamln otoritesi doutan gelen bir ayrcala deil
bireysel entelektel yeteneklere dayanmaya balad. Yeni
elitlerle eski rahip ailelerin arasndaki atma kanlmazd.
Hahamlarn ansna, Romallar MS 70te Byk Yahudi
syann bastrrken Kuds atee verdiler. Harabeye dnen
tapmakla beraber rahip aileler dini otoritelerini, ekonomik
glerinin temelini, var olma nedenlerini yitirdiler. Geleneksel
Yahudilik, yani tapnaklar, rahipler ve kafa kesen savalardan
oluan bu inan yok oldu. Yerine kitaplarn, hahamlarn ve
salarn ayran limlerin yeni Yahudilii dodu. limlerin asl
uzmanlklar yorumlamakt. Bilgeliklerini yalnzca, her eye

muktedir Tanrnn kendi tapnann yerle bir edilmesine nasl


msaade ettiini aklamak iin deil, kutsal kitaplarda
anlatlan eski Yahudilikle, yarattklar bu ok farkl Yahudilik
arasndaki uurumu amak iin de kullandlar.5
En iyi bilimsel verilerimize gre Levililerin ecinsellie kar
hkmleri, antik Kudsteki birka rahip ve limin
nyargsndan teye hibir ey ifade etmiyor. Bilim tanrnn
emirlerine uyup uymamalar konusunda insanlar adna karar
veremeyecek olsa da, ncilin kkenleri hakknda pek ok ey
syleyebilir. Uganda siyasetileri kainat, galaksileri,
karadelikleri yaratan o byk gcn iki hemcins Homo sapiens
biraz elendiinde kahrolduunu dnyorlarsa bilim bu
garip grlerinden syrlmalar iin onlara bir nebze de olsa
yardmc olabilir.

Kutsal Dogma
Etik yarglarla olgusal nermeleri ayrmak her zaman kolay
deildir. Dinlerin, olgusal nermeleri etik yarglara
dntrerek, aslnda olduka basite alabilecek tartmalar
st kapal hle getirmek ve ciddi karklklar yaratmak gibi
rahatsz edici eilimleri vardr. Tanr ncili yazd, gibi
olgusal nermeler sklkla, Tanrnn ncili yazdna
inanmalsnz, gibi ahlaki hkmlere dnebilir. Bu olgusal

nermeye inanmak ok nadiren bir erdeme dnrken phe


duymaksa kabul edilemez bir gnahtr.
Etik yarglar sklkla ilerinde olgusal nermeler gizler;
ancak yarglar phe gtrmez bir ekilde kabul grdnden
destekileri bu olgular aklamaya lzum grmezler nsan
hayat kutsaldr, (bilimsel teste tabi tutulamaz) etik yargs,
her insann ebedi bir ruhu vardr, (bilimsel tartmaya ak)
olgusal nermesinin zerini rtebilir. Ayn ekilde ABDli
milliyetiler ABD ulusu kutsaldr, diye iddia ettiinde,
grnte ahlaki olan bu yarg, aslnda ABD getiimiz
yzyllarda ahlaki, bilimsel ve ekonomik gelimelerin pek
ounun ncsdr olgusal nermesini beyan eder. ABD
ulusunun kutsalln bilimsel olarak mercek altna almak
mmkn deilken, bu yargy yine bilimsel bir adan
incelediimizde ABDnin sahiden de ahlaki, bilimsel ve
ekonomik gelimelerde rakipsiz bir pay olup olmadn
gzlemleyebiliriz.
nsan deerleri her zaman olgusal nermeler
barndrdndan, bu tartma Sam Harris gibi felsefecileri,
bilimin etik amazlar her zaman zebilecei dncesini
savunmaya yneltmitir. Harris tm insanlarn stn tek bir
deer paylatn, acy en aza indirip mutluluu olabildiince
artrmay amaladklarn ve sonu olarak tm ahlaki
tartmalarn mutluluu olabildiince artrmay hedefleyen

olgusal nermelerle ortaya ktn dnmektedir.6 Radikal


slamclar mutlu olmak iin cennete gitmek ister, liberaller
daha fazla mutluluk iin insan zgrlnn artmas
gerektiini savunur, Alman milliyetileri dnyay Berlin
ynetseydi herkesin daha iyi durumda olacana inanr.
Harrise gre slamclarn, liberallerin ve milliyetilerin
arasnda ahlaki bir ekime yoktur, sadece ortak bir amaca
ulamann en doru yntemi konusunda olgusal bir
anlamazlk iindedirler.
Harris haklysa ve tm insanlar mutluluun peindeyse,
hlihazrdaki ahlaki ekimeleri zmek iin bu gre
bavurmak inanlmaz zor olacaktr; zellikle de mutluluu
lmek iin henz elimizde bilimsel bir tanm yokken.
Boaz Baraj rneini tekrar deerlendirelim. Projenin tek
amacnn dnyay daha mutlu bir yer hline getirmek olduu
zerinde anlasak bile ucuz elektriin mi yoksa geleneksel
yaam tarzlarnn ve nadir bulunan in nehir yunuslarn
kurtarmann m kresel mutluluu artracan nasl
bilebiliriz? Bilincin srlarn zmedike kresel bir mutluluk
ve ac ls belirleyemeyiz; brakn farkl trleri, farkl
bireylerin mutluluk ve aclarn bile karlatramyoruz. Bir
milyar inliye ucuz elektrik retmek ka birim mutluluktur?
Bir yunus trnn soyunun tkenmesi ka birim
mutsuzluktur? Hepsinden nce, mutluluk matematiksel

deerlere tabi tutulabilecek deerler midir? Dondurma yemek


keyiflidir gerek ak bulmak daha da keyiflidir; peki yeterince
dondurma yiyerek gerek akn yaratt mutlulua denk
gelebilecek keyfi biriktirebilir misiniz?
Sonuta bilim etik tartmalara dndmzden ok daha
ciddi katklar salasa da en azndan henz alamam bir snr
var. Herhangi bir dinin rehberlii olmadan byk apta bir
sosyal dzeni srdrmek imkansz gibi grnyor. niversite
ve laboratuvarlar bile dini bir destee ihtiya duyuyor. Din
bilimsel aratrmalar iin ahlaki gerekeler sunuyor,
karlnda da bilimsel gndemi ekillendirip gelimelerden
yararlanyor. Hl byle olunca bilim tarihini, dini inanlar gz
nnde bulundurmadan anlamak mmkn deildir.
Biliminsanlar bu gerek zerine nadiren kafa yormay tercih
etse de Bilimsel Devrim tarihteki en dogmatik, hogrsz ve
dindar toplumlarda balamt.

Cad Av
Bilimi sklkla seklerlik ve hogr gibi deerlerle
zdeletiririz. Gerekten yleyse modern dnemin bandaki
Avrupa, bilimsel devrimin doabilecei son yer olmalyd.
Columbus, Kopernik ve Newton dnemi Avrupas fanatik
dindarlarn en youn, hogrnn en az olduu yerdi. Bilimsel
Devrimin ncleri, Yahudi ve Mslmanlarn srgn edildii,

kafirlerin yakld, kedi seven her yal kadnn cad ilan


edildii, her dolunayda yeni bir din savann balad
toplumlarda yayordu.
1600lerde Kahireye ya da stanbula seyahat ettiinizde
okkltrl ve hogrl metropollerle karlardnz;
Snniler, iiler, Ortodoks Hristiyanlar, Katolikler, Ermeniler,
Kiptiler, Yahudiler, hatta zaman zaman Hindular bile grece
uyum iinde hep birlikte yaarlard. Osmanl mparatorluu
dini sebeplerle ayrmclk yapsa ve aralarnda kendilerince
atmalar yaansa da Avrupayla karlatrldnda
zgrlklerle dolu bir cennetti. O dnemin Paris ya da
Londras, zerinden dini radikallik akan, sadece hakim
gruplarn barnabildii topraklard. Londrada Katolikler,
Pariste Protestanlar ldrlrken, Yahudiler ehirlerden
srlr, Mslmanlar ise ehirlere adm bile atamazd. Yine de
Bilimsel Devrim, Kahire veya stanbul yerine Londra ve
Pariste balad.
Moderniteyi bilimle din arasnda bir mcadele olarak
resmetmek neredeyse bir det hline geldi. Teoride bilim de
din de hakikatle ilgilenir ama ikisi de farkl hakikatlere deer
verdiklerinden atmaya mahkumdurlar. Aslnda ne bilim ne
de din hakikati nemser; kolaylkla kendilerinden dn
verebilir, beraber var olabilip hatta ibirlii bile yapabilirler.

Din her eyin tesinde dzen ister. Sosyal bir yap kurmay
ve bunu srdrmeyi amalar. Bilimse her eyden nce g
kazanmakla ilgilenir. Aratrmalaryla hastalklar iyiletirme,
savalar kazanma ve besin yaratma gc edinebilmeyi amalar.
Tekil olarak biliminsanlar ve rahipler hakikate ok kymet
veriyor olabilirler ama toplumsal kurum olarak bilim ve din,
dzen ve gc hakikate tercih eder. Tam da bu yzden gayet
iyi dost olabilir. Hakikat yolundaki tavizsiz aray ruhani bir
yolculuktur, dini ve bilimsel kurumlarn snrlarnda
srdrlemez.
Dahas modern tarihi, bilimle din arasnda, zellikle de tek
bir din, yani hmanizm arasnda yaplm bir szleme sreci
olarak grmek daha doru olacaktr. Modern toplum hmanist
dogmalara inanr ve bilimi bu dogmalar sorgulamak yerine,
uygulamak iin kullanr. 21. yzylda hmanist dogmalarn
yerini saf bilimsel teorilerin almas hl pek mmkn
grnmyor. Gayet tabii bilimi ve hmanizmi birbirine
balayan szleme bozulabilir ve yerini bilimle yeni
hmanizm-sonras bir din arasnda varlacak bambaka bir
anlamaya brakabilir. Bundan sonra gelecek iki blmde,
bilimle hmanizm arasndaki modern szlemeye
odaklanacaz. Kitabn nc ve son ksmysa bu szlemenin
neden bozulduunu ve yerine gelebilecek anlamann neye
benzeyebileceini aklamaya alacak.

6
Modern Szleme

MODERNTE BR SZLEMEDR. Doduumuzda


imzaladmz bu szleme, ldmz gne dek yaammz
dzenler. ok az kii bu szlemeyi feshedebilir. Bu szleme
yediklerimizi, iimizi, hayallerimizi ekillendirir; nerede
yaayacamz, kimi seveceimizi, nasl leceimizi belirler.
Modernite ilk bakta ok karmak grndnden ok az
insan neye imza attn anlamaya alr. ndirdiiniz
programlar onlarca sayfadan oluan hukuki bir szlemeyi
imzalamanz istediinde hzlca maddelere gz atar, son
sayfaya geer; kabul et butonuna tklar ve bir daha bunun
zerine dnmezsiniz. Halbuki modernite artc derecede
basit bir anlamadr. Tm szlemeyi tek bir cmlede
zetleyebilirsiniz: nsanlar g karlnda anlam terk
etmitir.
Modern dneme kadar pek ok kltr, insanlarn byk
kozmik planda kk bir rol olduuna inanyordu. nsan tr

her eye kadir tanrlarn ya da doann baki kanunlarnn


tasarlad bu dzene mdahale edemezdi. Kozmik dzen
insan yaamn anlamlandrrken insan gcn de snrlyordu.
nsanlar sahnedeki oyuncular gibiydi; szlerine, gzyalarna
ya da mimiklerine anlamlar ykleyen senaryo, rollerinin
icrasna kat snrlamalar getiriyordu. Hamlet birinci sahnede
Claudiusu ldremez ya da Danimarkay terk edip
Hindistanda inzivaya ekilemezdi. Shakespeare buna izin
vermezdi. Tpk insanlarn sonsuza kadar yaayamayaca, tm
hastalklardan kurtulamayaca ya da diledikleri ekilde
davranamayaca gibi. Senaryoda yazmayan hibir ey
gerekleemezdi.
Modern dnem ncesi insanlar gten feragat etmenin
karlnda, hayatlarnn anlam kazandn dnyordu.
Cephede ne kadar cesurca savatklarnn, krallarn nasl
desteklediklerinin, yasak klnm yiyecekleri tercih edip
etmemelerinin ya da yan komuyla krtrmaya niyet edip
etmediklerinin gerekten bir anlam ve nemi olduunu
dnyorlard. Arada sorunlar karsa da bu inan, insanlar
felaketler karsnda psikolojik olarak koruyordu. Sava, ktlk
ya da kuraklk gibi korkun olaylar karsnda kendilerini
teselli edebiliyorlard: Her eye kadir tanrlar ya da doann
baki kanunlarnn tasarlad byk bir kozmik oyunda kendi
rolmz oynuyoruz. Bu senaryonun srlarna hakim deiliz

ama her eyin bir ama uruna gerekletiinden emin


olmalyz. Bu korkun savan, salgn ya da kurakln da
mutlaka gidiatta bir anlam vardr. Ayrca bu oyunun mutlu ve
anlaml bir sonla biteceine emin olmal, iimizi ferah
tutmalyz. Savata, salgnlarda ya da kuraklkta bile vardr bir
hayr; alametleri bugn olmasa bile ahirette kendini
gsterecektir.
Modern kltrse byk kozmik bir plana duyulan bu inanc
reddeder Hayattan daha stn bir dramada yerimiz olmad
kansndadr. Hayat bir senaryo, bir tiyatro deildir;
ynetmeni, yapmcs ve anlam da yoktur. Bilimsel bilgilerimiz
nda syleyebileceimiz tek ey, evrenin hengameden ibaret
ama hibir anlam tamayan amasz bir sre olduudur.
Minicik bir gezegendeki ksack varlmzla, o veya bu ekilde
bbrlenip sylenip sonra da ger gideriz.
Ortada bir senaryo ve insanlarn rol alaca byk bir trajedi
olmadndan, bamza felaketler de gelse hibir g bizi
kurtarp aclarmza bir anlam katamyor Mutlu ya da kt bir
son yok; hatta hibir son yok. Olaylar birbiri ardna sadece
olageliyor. Modern dnya bir amaca inanmyor, sadece
nedenleri umursuyor. Modernitenin bir slogan varsa o da u
olmal: "Olur byle eyler.
Bizi balayan bir senaryo ya da ama yoksa ve byle eyler
oluyorsa insanlar nceden belirlenmi hibir rolle

snrlandrlamaz. Dilediimiz her eyi yapabiliriz. Cehaletimiz


dnda hibir ey bizi engelleyemez. Salgn ve kuraklklarn
kozmik bir anlam yoktur ve ikisini de ortadan kaldrabiliriz.
Savalar daha iyi bir gelecek uruna katlanmamz gereken
kanlmaz felaketler deildir, savalar durdurabiliriz,
lmden sonra bizi bekleyen bir cennet de yoktur ve cenneti
dnyada yaratp, birka teknik zorluu amay baarrsak
sonsuza dek bu cennette yaayabiliriz.
Aratrmalara kaynak ayrrsak bilimsel gelimeler teknolojik
sreleri hzlandracaktr. Yeni teknolojiler ekonomik
bymeyi ateleyecek ve byyen ekonomiler aratrmalara
daha ok kaynak ayrabilecektir. Bylelikle her geen yl daha
fazla yiyecein, daha hzl aralarn ve daha iyi ilalarn keyfini
srebiliriz. Bir gn teknolojimiz o denli ilerler ve bilgimiz o
kadar engin olabilir ki, ebedi genlik iksirini, gerek
mutluluun zn damtabilir, dileyebileceimiz her ilaca
sahip olabiliriz; o zaman hibir tanr bizi durduramaz.
Modern szleme insanlara akla hayale smayacak cazip
imkanlar sunmakla birlikte, devasa tehlikeler de yaratyor. Her
eye muktedir olma ihtimalimiz ok yakn, neredeyse
parmaklarmzn ucunda, ancak tam altmzda hilikten
meydana gelen dipsiz bir uurum uzanyor: Anlamdan yoksun
bir evrende, g peinde, bitmek tkenmek bilmeyen bir
koudur aslnda modern yaam. Modern kltr tarihte

grlmedii kadar gl ve dur durak bilmeden aratryor,


retiyor, kefediyor ve byyor, ama ayn zamanda daha nce
hibir kltrde grlmedii kadar byk bir varolu
endiesiyle bir trl rahata kavuamyor.
Bu blm modern zamanlardaki g araymza
odaklanyor. Bir sonraki blm insan trnn kainatn sonsuz
boluunun iine bir anlam sktrabilmek adna gitgide artan
gcn nasl kullandn inceleyecek. Biz modern insanlar g
karlnda anlamdan vazgetik, doru; ancak szmz
tutmakla sorumlu olduumuz bir muhatabmz yok esasnda.
Modern szlemenin bedelini demeden tm faydalarndan
yararlanabilecek kadar akll olduumuzu varsayyoruz.

Bankaclar Neden Vampirlerden Farkldr?


Modem g aray, bilimsel gelime ve ekonomik
bymenin ittifakyla ilerler. Tarihin ciddi bir ksmnda
ekonomi donup kalmken bilim de kaplumbaa hzyla
ilerliyordu. nsan nfusunun kademeli olarak artmas retime
yanssa ve ara sra yaplan keifler kii bana den byme
orann etkilese de sre olduka yava ilerliyordu.
MS 1000 ylnda yz nfuslu bir kasabann buday retimi
yz tonsa, MS 1100de yz be nfuslu bir kasabann buday
retimi ancak yz yedi tonu bulabiliyordu. Bu byme art
ne hayatn gidiatn ne de sosyopolitik yapy

etkileyebiliyordu. Modern dnem ncesi insanlar, bugn


herkesin takntl olduu byme kavramndan bihaberdi.
Prensler, rahipler ve kyller ellerindeki retimin aa yukar
sabit olduunu, insann kendini sadece bakalarndan ararak
zenginletirebileceini ve torunlarnn daha iyi koullarda
yaamasnn da pek mmkn olmadn dnyordu.
Ekonomideki bu duraanlk byk oranda yeni projeleri
destekleyecek kaynak bulunamamasndan kaynaklanyordu.
Yeterince kaynak olmadan brakn yeni buday baaklar
tasarlamay, enerji kaynaklar kefetmeyi ya da yeni ticaret
yollar amay; bataklklar kurutmak, kprler ina etmek ya
da tahl ambarlar ve limanlar yapmak bile kolay deildi.
Krediler az olduundan kaynaklar snrl, insanlar bymeye
inanmadndan krediler snrl, ekonomi duraan olduundan
bymeye duyulan inan yetersizdi. Duraanlk ksr bir
dngde kendini yeniden retiyordu.
Her yl dizanteri salgnlarndan mustarip bir ortaa
kasabasnda yaadnz dnelim. Bir tedavi bulmay
kafanza koyarsnz. Bir alma alan kurmak, tbbi bitkiler ve
kimyasallar satn almak, yardmclarnza deme yapmak ve
nl doktorlarla gr alveriinde bulunmak iin seyahat
etmeye ve tm bunlar iin de maddi kaynaklara ihtiyacnz
vardn Aratrmanzla megulken kendinize ve ailenize bakacak
paraya da ihtiya duymanz kanlmazdr. Ancak byle bir

birikiminiz yoktur. Yredeki deirmenciye, frncya ve


demirciye gider, birka yl boyunca ihtiyalarnz karlamalar
karlnda dizanteriye tedavi bularak zengin olacanz ve
tm borlarnz deyeceinizi vaat edersiniz.
Ne yazk ki deirmenci, frnc ve demirci raz olmaz.
Ailelerine bakma zorunluluklar bir yana, mucize ilalara
inandklar da yoktur. Bunca yldr korkun hastalklara yeni
mucize ilalar bulunduunu ne gren ne de duyan olmutur.
Erzak istiyorsanz, nakit demenizi isterler. Daha ilac bile
kefetmeden, tm zamannz aratrmaya ayrrken nasl
geinebilirsiniz ki zaten? Gnlszce tarlanz srmeye
dnersiniz, kasaba dizanteriden krlrken kimse yeni tedaviler
gelitirmeyi denemez, tek bir altn para bile el deitirmez.
Ekonomi bylece duraanlar ve bilim olduu yerde sayar.
Bu dng modern dnemde insanlarn gelecee inanmasyla
nihayet krlr ve kredi mucizesi doar. Kredi gvenin
ekonomik tecellisidir. Bugnlerde yeni bir ila gelitirmek
istiyorsam ve yeterince param yoksa bir bankadan kredi alabilir
zel bir yatrmcya ya da giriimci sermaye fonlarna
bavurabilirim. 2014 yaznda Ebola virs Bat Afrikada
ortaya ktnda ila ve a gelitirmeye alan ila
irketlerinin hisselerine ne olmutur dersiniz? Tabii ki tavan
yaptlar. Tekmirann hisseleri yzde 50 deer kazanrken,
BioCryst in hisselerindeki art yzde 90 grd. Ortaada

bir salgn olduunda insanlar gzlerini cennete evirir ve


Tanrya yakararak gnahlarnn balanmasn isterdi. Bugn
yeni bir salgn haberi alanlar, telefonlarna uzanp borsaclarn
aryor. Bir salgn bile borsada yeni bir i frsat yaratabiliyor.
Yeterince yeni giriim baarl olursa insanlarn gelecee
duyduu gven artar, krediler ykselip faizler der,
giriimciler daha rahat para biriktirir ve ekonomi byr.
nsanlar gelecee daha ok gvenmeye balan ekonomi
bymeye ve beraberinde de bilimsel gelimeyi bytmeye
devam eder.
Gayet anlalr, deil mi? Peki insanevlad ekonomik
bymenin hz kazanmas iin neden modern aa kadar
bekledi? Aptal olduklar iin deil herhalde. Binlerce yldr
insanlarn byme ihtimaline inanmamasnn daha derin bir
anlam vard: Bu byme hislerimizle eliiyor, evrimsel
mirasmza, dnyann ileyiine aykr geliyordu. Doal
sistemlerin ou bir denge dahilinde var olur. Pek ok varolu
mcadelesi, galibi olmayan, birinin kazancnn dierinin kayb
olduu, toplam sfr olan bir oyundur.
Bir vadide her yl aa yukar ayn miktarda ot bittiini ve
bu otlan 10 bin kadar tavan beslediini, bu tavanlarn da
yeterince hzl ve akll olmayanlarnn ya da anssz olanlarnn
yz kadar tilkiye av olduunu dnelim. Zeki ve gayretli bir
tilki ortalamadan fazla tavan silip sprdnde, dier

tilkiler muhtemelen a kalacaktr. Eer tm tilkiler ayn anda


tavan avlamay baarrsa, tavan nfusu hzla decek ve
gelecek yl daha da ok tilki alkla bouacaktr. Tavan
pazarnda ara ara dalgalanmalar olsa da uzun vadede tilkiler;
her yl bir ncekine kyasla yzde 3ten fazla tavan avlamay
beklemezler.
Tabii ki baz ekolojik gereklikler daha karmaktr, her
varolu mcadelesi toplam sfr olan bir oyun deildir. Pek ok
hayvan tr etkin ibirlii yapar; hatta bazlar birbirlerine bor
bile verirler. Doann en nl bankas vampir yarasalarnndr.
Maaralarda binlerce yesiyle toplu hlde yaayan bu yarasalar;
her gece uarak ava karlar. Uyuyan bir ku ya da dikkatsiz bir
memeli bulduklarnda, derisine ince yaralar ap hayvann
kann emerler. Ancak tm vampir yarasalar her akam bir
kurban bulamaz. Hayatn belirsizliiyle ba edebilmek adna,
vampirler birbirlerine bor kan verirler. Yuvaya eli bo dnen
bir vampir, daha talihli olan dostundan bir para alnt kan
kusmasn rica eder. Kimin kimden bor aldn gayet iyi
hatrlayan vampir; bir zaman sonra yuvaya a dndnde eski
dostuna gider ve yapt iyiliin karln tahsil eder.
Ancak insan bankaclarn aksine vampirler asla faiz iletmez.
A vampiri B vampirine on santilitre kan verdiyse on santilitre
geri alacaktr. Vampirler kredilerini yeni ileri finanse etmek ya
da kan pazarn bytmek amacyla kullanmaz. nk teki

hayvanlar tarafndan retilen kan miktarn artrmalarnn


hibir yolu yoktur. Kan pazarnn kendi iinde dalgalanmalar
olsa da vampirlerin 2017de bir nceki yldan yzde 3 daha
fazla kan olacan, 2018deyse pazarn yzde 3 daha
byyeceini ngrmesinin olana yoktur. Sonu olarak
vampirler bymeye inanmaz.1 nsanevlad milyonlarca yllk
evrimsel sre boyunca vampirler; tilkiler ve tavanlarla ayn
artlar altnda yaad. Bu yzden insanlar da bymeye
inanmakta zorland.

Mucize Pasta
Evrimsel basklar dnyay boyutu deimeyen bir pasta
olarak grme alkanl kazandrd insanlara. Bu anlay
gerei, eer biri byk bir dilim alrsa, bir bakas kanlmaz
olarak daha kk bir dilime raz gelecektir. Bir aile ya da ehir
byyebilir ama insanevlad bugn rettiinden daha fazlasn
retemeyecektir. Hristiyanlk ve slam gibi geleneksel dinler
tam da bu nedenle insanln sorunlarn mevcut kaynaklarla
zmeye alr; ya eldeki pastay batan paylatrr ya da
gklerde bir baka pasta daha olduunu vaat eder.
Buna karn modernite, ekonomik bymenin sadece
mmkn olabileceini deil, olmazsa olmaz bir gereklilik arz
ettiini savunur. Dualar, iyilik yapmak ve meditasyon
rahatlatc ve ilham verici olabilir ama ktlk, salgn ve sava

gibi sorunlar ancak bymeyle zlebilir. Bu temel dogma tek


bir fikirde zetlenebilir: Bir sorununuz varsa muhtemelen
"daha fazla eye ihtiyacnz vardr, daha fazla eye sahip
olmak iin de daha fazla retmeniz gerekir.
Modern siyaseti ve ekonomistler bymenin temel
sebeple hayati olduu konusunda srar ediyor, ncelikle daha
ok rettiimizde daha fazla tketerek yaam kalitemizi
ykseltiyor ve iddiaya gre daha mutlu yayoruz. kinci olarak,
insan tr her geen gn oalyor ve ekonomik byme
bulunduumuz konumu korumaya bile zar zor yetiebiliyor
rnein Hindistann yllk nfus art oran yzde 1,2 ve bu da
demek oluyor ki Hindistan ekonomisi her yl en az yzde 1,2
bymezse isizlik artar, maalar azalr ve ortalama yaam
kalitesi der. nc ve son olarak, Hintliler oalmay
braksa ve Hintli orta snf u an sahip olduklaryla yetinse bile
Hindistan yoksulluktan krlan yz milyonlarca vatanda iin
ne yapabilir? Ekonomi bymez ve bu nedenle pasta ayn
boyutta kalrsa, yoksullara ancak zenginlerden pay
aktarabilirsiniz. Bunun iin zor tercihler yapmanz gerekip bu
tercihler de ciddi memnuniyetsizliklere hatta iddete yol
aabilir. Zorlu tercihlerden, memnuniyetsizlik ve iddetten
kanmak istiyorsanz daha byk bir pastaya muhtasnzdr.
Modernite daha fazla" formln radikal dincilikten
nc Dnyadaki otoriter rejimlere, hatta bitmi evliliklere

bile uygulanabilecek, yani hemen her trl kamusal ve zel


derde deva olabilecek bir ilaca dntrd. Pakistan ve Msr
gibi lkeler iyi bir byme hz tutturabilseydi, vatandalar
zel arabalarn, azna kadar dolu buzdolaplarnn ve dnyevi
bolluun keyfini srmek dururken radikallerin peine
dmeyecekti. Benzer ekilde Kongo ve Myanmar gibi lkeler
liberal demokrasinin belkemii olan varlkl orta snflar
yaratabilirdi. Ayn forml mutsuz bir ifte uyguladnzda,
daha byk bir ev (bir alma odasn paylaarak skmak
zorunda kalmadklarndan), yeni bir bulak makinesi (bylece
bulaklar hakknda da tartmayacaklar) ve haftada iki pahal
terapi seans sayesinde evlilikleri kurtulacaktr.
Bylece ekonomik byme neredeyse tm modern dinlerin,
ideolojilerin ve hareketlerin bulutuu hayati bir kesiim
noktas hline geldi. Sovyetler Birliinin megaloman Be Yllk
Kalknma Planlar, en az ABDnin soyguncu mafyatik
burjuvazisi[7] kadar bymeye takntlyd. Belli konularda
ayrla den Hristiyanlarla Mslmanlarn cennet inancnda
ortaklamas gibi Souk Sava srasnda hem kapitalistler hem
de komnistler, dnyadaki cenneti ekonomik byme
sayesinde yaratabileceklerine inanmlard. Sadece yntem
konusunda kavgaya tutumulard.
Bugn Hindu vaizler, dini btn Mslmanlar Japon
milliyetiler ve inli komnistler pek ok farkl deer ve amaca

inanyor olabilirler ancak hepsi benzemeyen hedeflerini


gerekletirmenin yolunun ekonomik bymeden getii
konusunda hemfikirler. 2014te Hindistan babakan seilen
dindar Hindu Narendra Modi, baarsn memleketi Gujaratn
byyen ekonomisine ve sadece onun lkenin milli
ekonomisine yeni bir kan olabilecei kansna borludur.
Benzer grler, siyasal slamc Recep Tayyip Erdoann
2003ten beri iktidarn korumasn salyor. ktidardaki Adalet
ve Kalknma Partisi ekonomik byme konusundaki
kararllnn tekrar tekrar altn izerken, Erdoann
hkmeti on yldan uzun bir sre boyunca etkileyici byme
oranlar tutturmay baard.
Japonya babakan milliyeti Shinzo Abe, Japon ekonomisini
yirmi yldr aamad duraanlktan karacana yemin ederek
2012de greve balad. Amacna ulamak uruna kulland
sert ve pek de allmadk yntemlerine Abenomi[8] lakab
bile takld. Bu srada inde, geleneksel Marksist-Leninist
fikirlere hl bal grnen Komnist Parti, uygulamada ise
Deng Xiaopingin nl gelime tek ac gerektir; iar
devreye girdi ve lke, kedi fare yakalad srece beyazm,
karaym fark etmez, yaklamyla ynetildi. Daha ak bir
ifadeyle Xiaoping ekonomik bymeyi salamak iin, Marx ve
Leninin houna gitmese de, gereinin yaplacan sylyordu.

Singapur gelimi bir ehir devlete yarar ekilde bu gr


bir adm teye tayarak bakanlk maalarn gayri safi yurtii
haslaya sabitledi. Bylece sanki tm ileri ekonominin
bymesini ve maalarn artmasn beklemekten
ibaretmiesine Singapur ekonomisi bydke bakanlarn da
maa artyordu.2
Bymeye duyulan bu taknt, modern dnyada yaadmz
iin bize olduka sradan ve anlalr geliyor. Halbuki gemite
byle deildi; Hint mihraceler; Osmanl sultanlar, Kamakura
ogunlar ve Han imparatorlar ekonomik bymeyi salamak
uruna nadiren siyasi risk alrd. Modi, Erdoan, Abe ve in
devlet bakan Xi Jinpingin kariyerlerini ekonomik byme
uruna ortaya koymalar, bymenin tm dnyada neredeyse
ilahi saylabilecek bir mertebeye ulatnn kantdr.
Ekonomik bymenin artk pek ok etik sorunumuzu
zebildii gz nne alndnda, bymeye duyulan inanc
bir din olarak grmek belki de yanl deildir Ekonomik
bymenin tm iyiliklerin kayna olduu iddias, insanlar
tm ahlaki anlamazlklar bir kenara brakarak uzun vadede
bymeyi garantileyecek sistemleri benimsemeye tevik
ediyor. Bylece binlerce tarikat, parti, hareket ve guruya ev
sahiplii yapan Modinin ynetimindeki Hindistanda, insanlar
inanlar ne kadar farkllk gsterirse gstersin, dar boaz

ekonomik bymeyle aabileceklerine duyduklar inanla


ibirlii yapmay tercih ediyor.
Daha fazlasna iman etmek bireyleri, irketleri ve
hkmetleri ekonomik byme nnde engel oluturabilecek
sosyal adaleti koruma, ekolojik dengeyi gzetme, aileyi
ereflendirme gibi tutumlar, ksacas her eyi gzden
karmaya itiyor. Sovyetler Birliinde ynetim en hzl byme
ynteminin devlet kontrolndeki komnizm olduunu
dnyordu. Kolektivizasyonun[9] yoluna kan her ey
dmdz edildi; tabii milyonlarca kulak,[10] ifade zgrl ve
Aral Gl de. Bugnlerde genel kan serbest piyasa
kapitalizminin uzun vadede byme salayacak en etkin
sistem olduu ynndedir. Bylece agzl iadamlar, toprak
zenginleri ve ifade zgrl koruma altna alnrken, serbest
piyasa kapitalizmine engel tekil eden ekolojik habitat, sosyal
ve geleneksel deerler yok ediliyor.
Bir ileri teknoloji irketinde alarak saatte yz dolar
kazanan bir yazlmcy ele alalm. Bir gn babas fel geirir.
Artk babasna bakmas, ihtiyalarn karlamas ve yemek
yapmas, hatta ykanrken dahi babasna yardmc olmas
gerekir. e daha ge gidip erken dnerek babasnn bakmn
tamamen stlenebilir. verimlilii decek ve btesi
zorlanacaktr ancak babas vefal kznn ilgisinin keyfini
srebilecektir. Bir baka seenek olarak, yazlmc saati on iki

dolara babasyla kalacak ve tm ihtiyalarm karlayacak


Meksikal bir yardmc tutacaktr. Yazlmc asndan iler
olaan aknda srerken hem yardmc hem de Meksika
ekonomisi durumdan faydalanacaktr. Sizce yazlmc bu
durumda ne yapmaldr?
Serbest piyasa kapitalizminin bu soruya kat bir cevab var.
Eer ekonomik byme aile balarnn zayflamasn ve
dnyann br ucundan bir alan tutulmasn gerektiriyorsa,
gereken yaplmaldr. Yine de bu cevap etik bir yargdan ok
olgusal bir nermedir. Baz insanlar yazlm mhendisliinde
uzmanlarken dierleri yallarn bakmn stlenirse
bylelikle hem daha fazla yazlm retilebilir hem de yallara
uzmanlam bakm hizmetleri salayabiliriz. Peki ekonomik
byme aile balarndan daha m nemlidir? Haddini aarak
bylesi ahlaki yarglarda bulunan serbest piyasa kapitalizmi,
bilimin snrlarn geerek dinin topraklarna adm atar.
Birok kapitalist, din etiketini tamaktan holanmayacaktr;
geri dinler gz nnde bulundurulunca kapitalizm evladr
diyebiliriz. lmden sonra cennet vaat eden dier dinlerin
aksine kapitalizm mucize vaadini bu dnya iin verir, hatta
zaman zaman szn de tutar. Ktlk ve salgnlarn nne
geilmesinde, bymeye inanan gayretli kapitalistlerin rol
byktr. nsanlarn arasndaki iddetin azalmas, anlay ve
ibirliinin artmas konusunda da kapitalizm vgy hak eder.

Bir sonraki blmde aklanaca gibi bu gelimelerin


gereklemesinde baka nemli etmenler de vardr elbette,
ancak kapitalizm insanlarn ekonomiye bakn deitirerek
kresel bara inanlmaz katklar salamtr. Eskiden
bakasnn kr benim zararm diyerek ekonomiyi toplam sfr
olan bir oyun olarak deerlendiren insanlara, bakasnn krn
kendi kr olarak grebilecei bir kazankazan durumu
sunmutur. Bu karlkl fayda kresel bar, Hristiyanlarn
komunu sev ya da sana tokat atana br yanan evir
vaazlarnn verildii yzyllardan ok daha ileri bir aamaya
tamtr.

Bymeye bitii yce deer sonucunda kapitalizm ilk emri
verir: Kazancnzla bymeyi hedefleyerek yatrm yapnz.
Tarih boyunca prensler ve rahipler kazanlarn gsterili
karnavallarda, atafatl saraylarda ve gereksiz savalarda arur
ettiler. Paralarn muhafaza etmek isteyenlerse altnlarn
demir sandklara kilitleyip zindanlara gmd. Kapitalizm
inancnn mritleri kazanlarn istihdama, fabrikalarn
geniletmeye ya da yeni rnler gelitirmeye harcyor.
Eer tm bunlar yapmay bilmiyorlarsa paralarn bir bilene,
bankacya ya da giriimci bir kapitaliste emanet ederler. Bu

giriimci de yatrmlar eitli giriimcilere bor verir. iftiler


yeni ekinler, mteahhitler yeni evler, enerji irketleri yeni
petrol sahalar, silah fabrikalar yeni silahlar gelitirmek
amacyla giriimciden bor alr. Bu yatrmlarn kazanlar,
borlarn faiziyle denmesini salar. Sonuta sadece daha fazla
buday, ev, petrol ve silaha sahip olmakla kalmaz, ayn
zamanda bankalardan ve yatrmclardan yeniden bor
alabilecek kadar ok para kazanrz. Tekerlek, en azndan
kapitalizmin tekerlei, dur durak bilmeden dner.
Kapitalistlerin, Yeter. Yeterince bydk, artk
yavalayabiliriz, diyecei bir an asla gelmeyecektir.
Kapitalistlerin neden asla durmayacan merak ediyorsanz,
bankada yz bin dolar olan ve bu parayla ne yapacan
bilmeyen bir arkadanzla biraz sohbet edebilirsiniz.
Bankalarn faizleri ok dk, diye ikayet edecektir,
param ylda yzde 0,5 bile vermeyen bir tasarruf hesabna
yatrmak istemiyorum. Devlet tahvillerinden belki yzde 2
kazanabilirim. Kuzenim Richie, Seattleda bir daire ald ve
neredeyse yzde 20 kazand bile! Belki ben de emlak iine
girmeliyim ama herkes yaknda gayrimenkul balonunun
patlayacan konuuyor. Borsa hakknda ne dnyorsun?
Bir arkadam in ya da Brezilya gibi gelimekte olan
ekonomilerin yatrm fonlarndan almam nerdi.
Solukland bir an araya girip, Peki neden 100 bin dolarnla

yetinmiyorsun? diye sorduunuzda, kapitalizmin neden


durmayacan arkadanz benden daha iyi aklayacaktr.
Bu hikayenin kssadan hissesi yaygn kapitalist oyunlar
araclyla her ocuun ve gencin kafasna kaznr. Satran gibi
modernite ncesi oyunlar duraan bir ekonomi olduunu
varsayar; oyuna on alt parayla balar ve asla daha fazlasyla
bitiremezsiniz. Nadiren bir piyon vezire dnebilse de daha
fazla piyon retemez ya da atlarnz tanklara
dntremezsiniz. Satran oyuncular bu yzden hibir
zaman yatrm yapmay dnmek zorunda deiller. Modern
masa ve bilgisayar oyunlarysa aksine yatrma ve bymeye
odaklanr.
zellikle Minecraft, The Settlers of atan ya da Sid Meierin
Civilization gibi strateji oyunlar iyi birer gsterge olabilir. Bu
oyunlar ortaa, Ta Devri ya da hayali bir dnyada gese de
ilkeleri temelde ayndr hepsi kapitalisttir. Amacnz bir ehir;
krallk ya da tam teekkll bir medeniyet kurmak olabilir.
Olduka mtevaz bir balangla, tek bir ky kurarak ya da
yakndaki tarlalar ileterek ie koyulursunuz. Varlklarnz
balangta size buday, tahta, demir ve altn gibi kk
gelirler salar; sonrasnda varlklarnz akll yatrmlara
evirmeniz gerekir. Askerler gibi retken olmayan ama
olmazsa olmaz aralarla kyler; tarlalar ve madenler gibi
retken yatrmlar arasnda seimler yapmanz beklenir.

Genellikle kazanmanz salayacak strateji, mmkn olan en


dk pay retken olmayan zorunluluklara yatrrken, retken
yatrmlarnz olabildiince artrmaktr. Daha fazla ky
kurmak, bir sonraki elde (gerekiyorsa) daha fazla asker satn
almanz salarken hem gelirlerinizin hem de yatrmlarnzn
artmasn salar. Ksa srede kyleriniz kasabaya dnr.
niversiteler limanlar ve fabrikalar ina eder yeni denizler ve
okyanuslar kefeder nihayet medeniyetinizi kurar ve oyunu
kazanrsnz.

Nuh'un Gemisi Sendromu


Peki ekonomi sonsuza dek byyebilir mi? Eninde sonunda
kaynaklar tketip yok olmayacak m? Bu durumda, bymeyi
daimi klabilmenin tek yolu bitip tkenmeyen kaynaklar
kefetmektir Bu kaynaklar elde etmenin yollarndan biri yeni
topraklar fethetmekti. Avrupa ekonomisi ve kapitalist sistemin
yzyllar sren ekonomik bymesinin temeli arlkl olarak
denizar smrgelerine dayanrd. Ancak dnyadaki kara
paralarnn da bir sonu var. Baz giriimciler bir noktada yeni
gezegenler hatta galaksiler kefedeceimizi itenlikle umuyor;
modern ekonominin o zamana kadar daha iyi bir byme yolu
bulmas da art tabii.
Moderniteye zm sunansa yine bilim olmutur. Tilkiler
daha fazla tavan retmeyi bilemediinden tilki ekonomisi

bymyordu. Tavanlar nasl ot yetitirebileceklerini


kestiremediinden tavan ekonomisi duraand. Oysa insanlar
yeni hammadde ve enerji kaynaklar kefedebilir ve insan
ekonomisi de bu keifler devam ettii srece byyebilir.
Pastann bymediine inanan geleneksel dnya gr iki
tr kaynak olduunu varsayar. Hammadde ve enerji. Aslna
bakarsanz dnyada tr kaynak bulunur: Hammadde, enerji
ve bilgi. Hammadde ve enerji tkenebilir elinizdekiler
kullanldka azalacaktr. Bilgiyse aksine byyen bir kaynaktr,
ne kadar kullanrsanz elinizdeki o kadar artar. Hatta sahip
olduunuz bilgi daarcn artrmak size hammadde ve enerji
de salayabilir. Alaskada petrol sahas aratrmalarna 100
milyon dolar yatrm yaparak petrol kardmda petrolm
olur ama torunlarma daha az petrol kalacaktr. Dier taraftan
gne enerjisi aratrmalarna 100 milyon dolar yatrarak yeni
ve daha etkin bir enerji retme yntemi gelitirebilirsem hem
kendime hem de torunlarma daha ok enerji salayabilirim.
Binlerce yl boyunca insanlar dnyann sunabilecei tm
bilgiye sahip olduklarn iddia eden kutsal metinlere ve antik
geleneklere inandklarndan ilerlemeyi amalayan bilimsel
yolun nne engel koydular. Yeryzndeki tm petrol
sahalarnn oktan kefedildiini dnen bir irket petrol
arayarak zaman ve para kaybetmek istemeyecektir. Ayn
ekilde kayda deer her eyin oktan bilindiine inanan bir

kltr de yeni bilgilerin peine dmeyecektir. Modernite


ncesi pek ok medeniyetin durumu da byleydi. Bilimsel
Devrim insanevladn bu naif inantan kurtarr. En byk
bilimsel keif cehaletin kefidir. nsanlar bir kez dnya
hakknda ne kadar az ey bildiklerini fark edince, sonu
ilerlemeye kan bilimsel yollar aydnlatan bilginin peinde
komak iin pek ok nedene sahip oldular.
Her nesille beraber bilim yeni enerji kaynaklan, yeni
hammaddeler daha iyi makineler ve yeni retim yntemleri
kefetti. 2016 itibaryla insanevlad hi olmad kadar ok
hammadde ve enerjiye sahipken retim hzysa zirveye ulam
durumda. Buhar makinesi, iten yanmal motorlar ve bilgisayar
gibi icatlar yepyeni sanayi kollarn yoktan var etti,
nmzdeki yirmi yla baktmzda, 2036da bugne gre
daha fazla retip ok daha fazla tketebileceimizi gvenle
syleyebiliyoruz. Nanoteknolojinin, genetik mhendisliinin
ve yapay zekann retimde bir devrim daha yapacana,
durmadan genileyen spermarketlerimizde yeni raflar
aacana hi kukumuz yok.

Sonu olarak kaynak yetersizliini aabilme ihtimalimiz
olduka yksek grnyor. Ekolojik denge artk modern

ekonominin asl byk dmandr. Hem bilimsel gelime hem


de ekonomik byme incecik ve krlgan biyosferde meydana
geliyor. Byme ve ilerleme hz kazandka, yarattklar ok
dalgalar da ekolojiyi sarsyor. Dnyadaki herkese varlkl
ABDlilerin sahip olduu yaam koullarn salamak iin
birka gezegene daha ihtiyacmz var, ancak elimizdeki sadece
bu. Gelime ve byme sonucunda ekosistem yok olursa
bedelini sadece vampir yarasalar tilkiler ve tavanlar deil
Sapiens de deyecek. Ekolojik zlme ekonomik felaketlere,
siyasi alkantlara, insanlarn yaam koullarnn
ktlemesine neden olaca gibi belki de insan medeniyetinin
varln da tehdit eder hle gelecek.
Gelime ve bymeyi biraz olsun yavalatarak bu tehlikeyi
de azaltabiliriz. Yatrmclar bu yl portfylerinin yzde 6
orannda bymesini beklerken, on yl sonras iin yzde 3,
yirmi yl sonras iin yzde 1lik oranlara raz olur ve otuz yl
iinde ekonomik bymeyi yavaa durdururlarsa
bulunduumuz yerde mutlu mesut yaamaya devam edebiliriz.
Ne var ki byme dini bu kafir dnceye kar kyor Aksine,
daha da hzl bymemizi emrediyor. Keiflerimiz ekosistemin
dengesini altst ederek insanl tehdit ediyorsa, o zaman
kendimizi koruyacak bir eyler retmeliyiz. Ozon tabakas
inceliyor ve bizi cilt kanseri karsnda savunmasz klyorsa
daha gl gne kremleri, gelimi kanser tedavileri reterek

yeni gne kremi fabrikalarnn ve kanser tedavi merkezlerinin


bymesini tevik etmeliyiz. Yeni endstriler atmosferi ve
okyanuslar kirletip kresel snmaya neden olarak trleri
kitleler hlinde yok ediyor ve gezegenimiz scak, kasvetli ve
kirlenmi hle geliyorsa, o zaman hayatn gzelliklerini tesis
edebilecek sanal dnyalar ve yksek teknoloji mabetleri
yaratmalyz.
Pekinde hava kirlilii yle boyutlara ulat ki insanlar
darya kmaya ekiniyor, varlkl inliler kapal alanlarda
hava temizleme sistemlerine binlerce dolar yatryor. 2013te
yabanc diplomatlar ve varlkl inlilerin ocuklarn gnderdii
Beijing International Schoor bir adm daha ileri giderek iinde
alt tenis kortu ve oyun sahalar bulunan devasa bir alann
zerine be milyon dolara ml olan bir kubbe ina ettirdi.
Dier okullar da bu moday takip ediyor ve inde hava
temizleme sistemleri pazar inanlmaz bir hzla ykseliyor.
Tabii pek ok Pekinli, ocuklarn International Schoola
gnderecek ve de evlerinde bylesi lks sistemler kurabilecek
maddi gce sahip deil.3
te bylece insan tr kendini iki arada bir derede skm,
iki cephede birden savar hlde buldu. stelik bir yandan
bilimsel ilerlemeyi ve ekonomik bymeyi daha da
hzlandrmamz gerektiini dnyoruz. Bir milyar inli ve
bir milyar Hintli orta snf da ABDliler gibi yaamak istiyor ve

ABDliler ciplerinden ve alveri merkezlerinden dn


vermedike, onlar da hliyle kendi hayallerinden dn vermek
iin bir neden gremiyor. Dier yandan ekolojik kyamet
yaklarken gardmz almak zorunda olduumuzu da biliyoruz.
ki cephede srdrdmz bu sava her geen yl zorlayor.
Her atlm Delhinin kenar mahallelerinde yaayanlar
Amerikan Ryasna bir adm daha yaklatrrken gezegeni de
uurumun kenarna biraz daha srklyor.
yi habere gelirsek, insan tr yzlerce yldr artan ekolojik
sorunlara yenilmeden ekonomisini bytmeyi baard. Pek ok
tr bu srete helak oldu, insanlar da birden fazla ekonomik
kriz ve ekolojik felaketle kar karya kald ama bugne kadar
hepsinden syrlmay baardk. Gelecekteki baarlarmzn
teminat da doa kanunlar olmayacaktr. Kim bilir belki de
bilim, ekonomiyle birlikte ekolojiyi de kurtaracak bir zm
bulmay baarr. Tempomuz ykseldike hata yapma lksmz
de azalyor. Eskiden yzylda bir nemli bir bulua imza atmak
yeterliyken, bugn iki ylda bir mucizeler yaratmamz
gerekiyor.
Ekolojik bir kyametin insanlarn tahmin ettiinden ok daha
tehlikeli sonular olabileceini gz nnde bulundurmalyz.
Tarihin adaleti yoktur. Bir felaket yaandnda yoksullar her
zaman zenginlerden daha ok ac eker; felaketin nedeni
zenginler de olsa, sonularna yine yoksullar katlanacaktr.

Kresel snma, kurak Afrika lkelerindeki yoksullarn


hayatlarn, varlkl Batllarnkinden ok daha fazla etkilemeye
balad bile. Bilimin kudreti bu tehlikeyi ancak zenginleri
memnun ettii srece ortadan kaldrmaya yetebilir.
Sera gaz emisyonunu ele alalm. Pek ok aratrmac ve
gitgide daha fazla siyaseti kresel snma gereinin ve byk
tehlikenin farkna varyor. Ne yazk ki bu farkndalk
davranlarmz biraz olsun deitirmedi. Kresel snma
zerine pek ok sz sarf etsek de insanevlad uygulamada bu
faciann nne geebilmek iin hibir ekonomik, sosyal ve
siyasi fedakarlkta bulunmad.
2000le 2010 yllar arasnda emisyon deerleri hi azalmad.
Aksine 1970le 2000 yllar arasnda emisyon deerlerindeki
art ylda yzde 1,3 civarndayken sonraki on yllk dnemde
her yl yzde 2,2 civarndayd.4 Sera gaz emisyonunun
azaltlmas iin hazrlanan 1997 Kyoto Protokol kresel
snmay durdurmaktan ok ertelemeyi hedefliyordu; yine de
kirliliin ba sorumlusu ABD, ekonomik bymesi zarar
grecek korkusuyla karar onamay reddetti ve emisyon
deerlerini drmek adna hibir ciddi adm atmad.5
2015 ylnn Aralk aynda Paris Anlamasyla daha da iddial
hedefler belirlendi. Anlama ortalama s art hzn sanayi
a ncesi seviyelerin 1,5 puan zerine ekebilmeyi
amalyordu. Bu hedefe ulamak iin atlmas gereken zor

admlarn hepsi 2030 sonrasna, hatta 21. yzyln ikinci


yarsna ertelenerek, hesap gelecek nesillere kesilmi oldu.
Yneticiler emisyonlar azaltmann (ve tabii bymeyi
yavalatmann) siyasi bedelini gelecek nesillere miras brakarak
yeilci grnmenin siyasi meyvelerini topluyor. Oysa bu
satrlar kaleme aldm Ocak 2016dan baktmda bile ABD
ve kirliliin dier balca sorumlularnn Paris Anlamasn
imzalamalar pek ihtimal dahilinde grnmyor. ou
siyaseti ve semen, ekonomi bydke biliminsanlarnn ve
mhendislerin bizi kyametten kurtarabileceine inanyor.
Konu iklim deiikliiyse byme mritleri mucize
beklemekle kalmyor mucizenin geleceine kesin gzyle
bakyor.

Grsel 25: Kresel snma zerine yaplan hibir konferans, zirve ya da protokol,
sera gaz emisyonunu dizginlemeyi baaramad. Grafii dikkatlice incelediinizde,
emisyonlarn yalnzca ekonomik kriz ve durgunluk dnemlerinde dtn
greceksiniz. Bu nedenle 2008-2009 arasnda sera gaz emisyonundaki snrl d
Kopenhag Mutabakatnn deil, kresel ekonomik krizin bir sonucuydu. Kresel
snmay durdurmann tek yolu, hibir hkmetin yanamad, ekonomik
bymeyi durdurma admn atmaktan geiyor.

Gelecekte biliminsanlarnn gezegeni kurtaracak keifler


yapaca varsaymna dayanarak insan trnn geleceini riske
atmak sizce ne kadar mantkl? Dnyay yneten ou bakan,
bakan ve CEO olduka mantkl insanlar olduklar hlde neden

byle bir kumar oynuyorlar? Belki de kiisel gelecekleri


zerine bahse girdiklerini dnmyorlard? Biliminsanlar
yaklaan tufan durduramasa bile, en kt ihtimalle, geride
kalan milyarlar boulmaya terk ederek zenginlere yksek
teknolojili bir Nuhun gemisi yapabilirler. Son teknoloji rn
Nuhun gemisine duyulan bu inan, halihazrda insan trnn
ve tm ekosistemin karsndaki en byk tehdit olabilir, teki
dnyada bir cennet olduuna inanan insanlara nkleer
silahlarn verilmemesi gerektii gibi kresel ekolojinin kaderi
de bu yksek teknolojili gemiye inanan insanlara teslim
edilmemeli.
Peki ya yoksullar? Onlar neden isyan etmiyor? Tufan
olduunda bedeli onlar deyecek, ekonomik duraanln
ykn srtlanan da yine onlar olacak. Kapitalist bir dnyada
yoksullarn hayat sadece ekonomi bydke iyileebilir. Bu
yzden de yoksullarn bugnn ekonomik bymesini
yavalatarak ekolojik tehlikeleri azaltacak herhangi bir adm
desteklemeleri beklenemez. evreyi korumak ok ho bir ideal,
ama kirasn deyemeyenler, hliyle buzullarn erimesinden
ok kredi kart borlarn dert ederler.

Bitmeyen Hengame
Hem ekonomik k hem de ekolojik felaketi ayn anda
savuturabilmeyi baarsak bile, tm bunlar bireylerin

hayatnda ciddi strese ve gerginlie neden oluyor. Yzlerce yl


sren ekonomik bymenin ve bilimsel gelimenin
sonucunda, en azndan gelimi lkelerde, yaamn sakin ve
huzurlu olmas gerekirdi. Eer atalarmz elimizin altndaki
aralarn ve kaynaklarn bolluundan haberdar olsayd, sanki
cennetteymiiz gibi bir huzurla, dertsiz tasasz yaadmz
dnrlerdi. Ne var ki gerekler ok farkl. Tm
baarlarmza ramen, srekli daha da fazlasn yapma
zorunluluunu ve retme basksn omuzlarmzda
hissediyoruz.
Kendimizi, patronumuzu, kredilerimizi, hkmeti, eitim
sistemini suluyoruz. Ne var ki bu aslnda onlarn suu deil.
Tm bunlar doarken imzaladmz modern szlemenin bir
sonucu. Modernite ncesi dnyada, insanlar sosyalist bir
brokrasinin sradan yneticilerine alknd. Kartlarn basp
ignn balatyor ve bakalarnn bir eyler yapmasn
bekliyorlard. Modern dnyadaysa ileri biz insanlar ynetiyor
ve gece gndz bask altnda yayoruz.
Toplumsal dzeyde yaandnda bu yar sonu gelmeyen
ayaklanmalarla sonulanr. Gemite sosyal ve siyasi sistemler
varlklarn yzlerce yl srdrebilirken, bugn her yeni nesil
eski bir dzeni ykarak yerine yenisini kuruyor. Komnist
Manifesto nun ustalkla dile getirdii gibi, modern dnya tam
bir belirsizlik ve karmaa gerektirir. Tm yerlemi ilikiler,

kendilerine bal eski deer yarglar ve grlerle birlikte


zlp dalrken yeni oluanlarsa kk salmadan
eskimektedir. Kat olan her ey buharlap kutsal olan ne varsa
kutsalln yitirir ve nihayet insanlar davranlarna ve
karlkl ilikilerine neyin ne olduunu bilerek bakmak
zorunda kalr.
Modernite yaratt tm gerginlie ve karmaaya ramen
insanlarn bireysel ve toplumsal dzeyde bu yartan
kopmamas iin ok almak durumundadr. te bu yzden
en yce deer olarak bymeyi yceltir ve byme uruna her
trl riski gze almamz ve elimizden gelen fedakarl
yapmamz bekler Toplumsal dzeyde hkmetlerin,
irketlerin ve organizasyonlarn baarlarnn bymeyle
llmesi tevik edilirken, ekonomik dengeden bir lanetmi
gibi uzak durulur Bireysel olarak srekli gelirimizi artrmaya,
yaam koullarmz iyiletirmeye zendiriliriz. Hlinizden
memnun olsanz bile daha fazlasn istemeniz gerekir. Dnn
lksleri bugnn gereklilikleri olur. odal bir evde, tek
araba ve bir bilgisayarla gayet iyi yaayp giderken, artk be
odal bir eve, iki arabaya ve iPodlardan, tabletlerden ve akll
telefonlardan oluan bir koleksiyona ihtiyacnz vardr.
nsanlar daha fazlasn istediklerine ikna etmekse hi zor
deildir, insanlar kolayca hrsa kaplr. Ancak devlet ve kilise
gibi toplumsal kurumlan yeni bir idealin peine dmeye ikna

etmek olduka zordur. Bin yl boyunca, toplumlar bireysel


istekleri kontrol altna alarak bir denge tutturmaya
abalamt. nsanlarn kendileri iin hep daha fazlasn
istedikleri biliniyordu, pasta bymeyince sosyal uyumu tesis
etmenin yolu da bireysel istekleri dizginlemekten geiyordu.
Para tutkusu ktyd. Modernite dnyay tepetaklak ederek
insanlar dengenin kaostan daha kt olduuna ikna etti. Para
hrs bymeyi besliyordu, bymenin salad g iyi ve
gerekliydi. Modernite insanlar daha da fazlasn istemeye
zendirdi, bylece nefsine gem vurmaya dair binlerce yllk
retileri yerle bir oldu.
Serbest piyasa kapitalizmi, sebep olduu kayglar byk
lde yattrma gcne sahip olduu iin bu kadar yaygn bir
ideoloji hline geldi. Kapitalist dnrler durmadan bizi
telkin etti: Merak etmeyin her ey yoluna girecek. Ekonomi
byd srece piyasann grnmeyen eli her eyin aresine
bakacak. Bylece kimse ne olduunu, nereye gittiimizi
anlamadan gz ap kapayncaya kadar byyen, gz
doymayan bu kaotik sistem kutsand. (Komnizm de
bymeye inanyordu ama bir farkla: Kaosu engelleyebileceini
ve devlet planlamasyla bymeyi kontrol edebileceini iddia
ediyordu. Fakat ilk etapta baarl olsa da serbest pazar
karsnda tutunamad.)

Serbest piyasa kapitalizmine svmek bugnlerde entelektel


evrelerin gndeminde. Dnyamz kapitalizmin hakimiyeti
altnda olduuna gre, gelecekte bir kyamete yol amadan
eksiklikleri tespit etmeli ve anlamaya almalyz. Kapitalizmi
eletirirken faydalarn ve marifetlerini de grmezden
gelemeyiz. Gelecekte yaanacak muhtemel ekolojik felaketi
saymazsak ve ltmz retim ve bymeyse kapitalizmin u
na dek harikalar yarattn kabul etmeliyiz. 2016da stres
dolu ve karmak bir dnyada yayor olabiliriz, ancak ykm ve
iddetle gelecei sylenen kyamet alametleri henz belirmedi.
Daimi bymenin ve kresel ibirliinin abartl vaatleriyse
yerine getirilmi durumda. Ara ara ekonomik krizler ve
uluslararas savalar yaasak da kapitalizm uzun vadede ktl,
salgnlar ve savalar engellemekle kalmad, onlar yenmeyi
baard. Binlerce yl boyunca din adamlar insanlarn bu
illetleri kendi balarna yenemeyeceklerini ne srdler. Yeni
dnemin aktrleri bankaclar, yatrmclar ve sanayicilerse iki
yzyl iinde tmnn stesinden gelmeyi baardlar.
Sonu olarak modern szleme ei benzeri grlmemi bir
kudret vaadinde bulundu ve szn de tuttu. Peki bedeli ne
oldu? Modern szleme gce karlk anlamdan vazgememizi
istiyor. nsanlar bu korkutucu taleple nasl baa kabilir?
Anlamdan vazgemek dnyay ahlak, gzellik ve merhametten
mahrum, karanlk bir yere dntrecektir phesiz. Ancak

insanevladnn bugn sadece hi olmad kadar gl deil


ayn zamanda bir o kadar da uyum ve ibirlii becerisine sahip
olduu gerei de ortada. nsanlar bununla nasl ba ediyor?
Ahlak, gzellik, hatta merhamet; tanrlarn, cennetin ve
cehennemin olmad bir dnyada nasl var olacak?
Kapitalistler bu soruyu yantlarken, her zaman olduu gibi,
piyasann grnmez elini vmekten geri kalmyor. Ne var ki
piyasann eli sadece grnmez deil ayn zaman da kr de; bu
yzden insan toplumunu tek bana kurtarmas mmkn deil.
Tek bir lke pazar bile bir tr tanr, kral ya da dini kurum
olmadan kendini idame edemez. Mahkemeler ve polis dahil
olmak zere her ey satla ktnda gven uar gider,
krediler arur olur, iletmeler batar.6 Peki modern toplumu
kmekten ne kurtard? nsanevlad aslnda arz ve talep
kanunu tarafndan deil, devrimsel nitelikte yeni bir dinin
ykseliiyle kurtuldu: Hmanizm.

7
Hmanist Devrim

MODERN SZLEME, yaamlarmz anlaml klan byk


kozmik plana duyduumuz inantan vazgememiz karlnda
bize g vaat ediyor. Szlemeyi dikkatlice incelediinizde,
sinsi bir cayma art olduunu fark edebilirsiniz. Eer insanlar
byk kozmik bir plana dayandrmadan bir anlam bulmay
baarrlarsa, szlemeyi ihlal etmi saylmyorlar.
Anlam olmakszn dzeni srdrmenin imkansz olduu bu
dnyada cayma art modern toplumun kurtuluu oldu.
Modernitenin byk siyasi, sanatsal ve dini projesinin tek
amac, yce kozmik bir plana dayandrlmayan bir anlam
bulmakt. lahi bir oyunun oyuncular deiliz, kimse bizi ve
yaptklarmz umursamyor; kimse gcmz snrlamyor
ama yine de yaamlarmzn bir anlam olduundan eminiz.
2016 itibaryla insan tr birbiriyle elien bu iki durumu
ayn anda kontrol etmeyi baard. Eskisine gre ok daha fazla
g elde etmekle kalmadk, ayn zamanda Tanrnn lmnn

ilan da beklenenin aksine toplumu ke srklemedi. Tarih


boyunca peygamberler ve felsefeciler; byk kozmik plana
duyulan inan olmazsa dzen ve birliin yok olacan iddia
etmilerdi. Bugnse kozmik bir tasarya inanmaya devam
edenler; kresel dzen karsndaki en tehditkar unsurlardr.
Allahtan korkan Suriye, sekler Hollandadan ok daha iddet
dolu.
Ortada kozmik bir plan yoksa ve hibir ilahi ya da doal
kanuna tabi deilsek, toplumu ayakta tutan nedir?
Amsterdamdan Bkree, New Orleanstan Montreale
binlerce kilometrelik mesafeyi insan tacirleri tarafndan
karlmadan, haydutlar tarafndan tuzaa drlmeden ya da
dman kabileler tarafndan ldrlmeden nasl
katedebiliyoruz?

Yakndan Bakmak
Anlamsz ve kanun tanmaz varlmzn panzehri, dnyay
getiimiz yzyllarda fethetmi yeni bir devrimci reti olan
hmanizmin ta kendisidir. Hmanizm dini insanla tapnarak,
Budizm ve Daoizmde doa kanunlarnn, Hristiyanlk ve
slamdaysa Tanrnn oynad rol insana devretmek istiyor.
Byk kozmik plan insanlarn hayatna bir anlam
kazandrrken, hmanizm bu ilikiyi tersine evirerek insan
deneyimlerinin kainat anlamlandrmasn bekliyor.

Hmanizme gre insanlar kendi i deneyimleri zerinden


sadece kendi yaamlarnn deil tm evrenin anlamn
devirebilmelidir. Hmanizmin ilk emri de budur: Manadan
yoksun dnyaya bir anlam kazandrnz.
Modernitenin yaratt dini devrimin temelinde Tanr
inancn ortadan kaldrmaktan ok herkesi insanla inandrma
derdi vardr. Yzlerce yl sren zahmetli bir alma sonucu
dnrler metinler kaleme ald, sanatlar iirler ve senfoniler
yazd, siyasetiler anlamalar yapt ve sonunda insanlar,
insanln evreni anlamla doldurabilme gc olduuna ikna
ettiler. Hmanist devrimin derinliini ve etkilerini iyice
kavrayabilmek iin modern Avrupa kltrnn
ortaadakinden ne kadar farkl olduuna bakabilirsiniz.
1330da Londra, Paris ve Toledo halk insanlarn kendi
balarna iyiyi ktden, hakly hakszdan, gzeli irkinden
ayramayacan dnrd. Yalnzca Tanr iyiyi, hakly ve
gzeli tanmlayabilirdi.
Her ne kadar insanlarn zgn yetilere ve ayrcalklara sahip
olduklar kabul grse de, cahil ve yoldan kmaya msait
olduklar da gz nnde bulundurulurdu. Dolaysyla insan
muhakkak bir d g tarafndan denetime tabi tutulmal,
insanlara rehberlik edilmeliydi. Aksi takdirde asla ebedi
gerekleri anlayamaz, geici zevkler ve dnyevi sanrlara
kaplp giderlerdi. Buna ek olarak ortaa dnrleri

insanlarn lml oluunun altn izerken fikirlerinin ve


duygularnn da bir o kadar fani olduunu hatrlatrd. nsan
bugn sevdii eyden yarn nefret edebilirdi ve en nihayetinde
zaten lp topraa karacakt. Bu yzden insan fikrine dayal
her anlam btn, krlgan ve geiciydi. Demek ki tartmasz
dorularn, yaamn ve evrenin anlam, insanst ezeli bir
kanuna dayanyor olmalyd.
Bu gr Tanry anlamn en yce kayna olarak
gstermekle kalmad, anlam ayn zamanda otoritenin de
kayna hline getirdi. Anlam ve otorite her zaman omuz
omuzayd. ster iyi ister kt, ister doru ister yanl olsun,
davranlarmzn arkasndaki anlamlar belirleyen her kimse,
nasl dnp davranacamz syleyebilecek otoritenin sahibi
de oydu.
Tanrnn anlam ve otoritenin tek kayna olduu inanc
sadece felsefi bir teoriden ibaret deildi, bu inan ayn
zamanda gndelik yaanty da her ynyle belirliyordu. 1300
ylnda kk bir ngiliz kasabasnda, evli bir kadnn yan
komusuna meylettiini ve onunla sevitiini dnn. Gizlice
evine dnerken yznde bir tebessmle elbisesini
dzelttiinde aklna sorular r: Neydi imdi tm bunlar?
Neden byle bir eye kalktm? Yaptklarm iyi mi, kt m?
Nasl bir insanm ben? Yeniden yapmal mym? Sorularna
yant bulabilmek iin kasabann rahibinden af dileyip ona

rehberlik etmesini istemelidir. Kutsal metinleri sular seller gibi


ezberleyen rahip, bu metinler sayesinde zinann Tanr katnda
ne ifade ettiini gayet iyi bilmektedir. Tanrnn kutsal
kelimelerine dayanarak, hataya yer brakmadan, kadnn
lmcl bir gnah ilediini belirleyen rahip, yaptklarn telafi
etmezse cehennemi boylayacan bildirir kadna. Hemen tvbe
etmeli, yaklaan Hal Seferi iin on altn balamal, alt ay
boyunca et yemekten kanmal ve Canterburydeki Aziz
Thomas Becketin mezarn ziyaret etmelidir. Tabii sylemeye
ne hacet, bu korkun gnah bir daha asla tekrar edilmemelidir.
Dzen gnmzde ok farkl iliyor. Hmanizm yzyllardr
evrendeki tek anlam kayna olduumuza ve bu sebeple zgr
irademizin en yce otorite olmas gerektii dncesine bizi
zamanla altryor. Neyin ne olduunu syleyecek harici bir
varlk beklemektense kendi duygularmza ve arzularmza
kulak veriyoruz. ocukluumuzdan beri bize tavsiyelerde
bulunan hmanist sloganlara maruz kalyoruz: Kendini dinle,
kendine drst ol, kendine gven, kalbinin sesini dinle, ne
istiyorsan onu yap. 18. yzylda duygularn kutsal kitab
saylan mile isimli yaptnda Jean-Jacques Rousseau yaamn
kurallarn zetler: [...bu kurallar] yreimin derinliklerinde
doa tarafndan silinmez harflerle yazlm olarak buluyorum,
der, Yapacam ey konusunda yalnzca kendimi

dinlemeliyim: yi olduunu hissettiim her ey iyidir, kt


olduunu hissettiim her ey ktdr.1
Benzer ekilde yaad yasak ilikinin anlamn merak eden
modern bir kadn, herhangi bir rahibin ya da antik bir kitabn
yarglarna kr krne inanmaya meyletmeyecek, aksine
dikkatle hislerini tartacaktr. Hisleri net deilse yakn bir
arkadan kahveye arp onunla paylaacaktr. Durum hl
netlememise terapistini arayarak olanlar aktaracaktr.
Elbette allageldik bir karlatrmay tekrarlayp modern
terapistle ortaadaki rahibin ayn konumda olduunu
syleyebiliriz. Ancak uygulamada bu iki meslek dev bir
uurumla ayrlmaktadr. Terapistin iyiyi ve kty belirleyen
kutsal bir kitab yoktur. Kadn hikayesini anlatmay
bitirdiinde terapistin, Seni yozlam kadn! Korkun bir
gnah ilemisin, demesi beklenmez. Ayn ekilde terapist,
Harika, aferin sana, da demeyecektir. Kadn ne yapm ve ne
anlatm olursa olsun efkatli bir ses tonuyla, Bu olanlar
hakknda ne ? diye soracaktr.
Terapistin ktphanesinin, Freud ve Jungun kitaplarnn ve
bin sayfalk Mental Bozukluklarn Tansal ve Saymsal El Kitabnn
(DSM) arl altnda ezildii dorudur. Ancak bunlar da
kutsal metinler saylamaz. DSM hayatn anlamn deil
rahatszlklar tanmlar. ou psikolog insan davranlarnn
gerek anlamn sadece duygularn belirleyebileceine inanr.

Bu yzden de ne terapistin hastann ilikisiyle ilgili fikrinin ne


de Freud, Jung ya da DSMnin aldatma zerine genel
tutumunun bir ehemmiyeti olur; terapist kendi fikirlerini
hastasna dayatamaz. Onun yerine hastasnn yreinin
derinliklerindeki duygularn farkna varmasna yardm
etmelidir; aranan cevaplar sadece orada bulunabilir. Ortaa
rahipleri hayr erden ayrabilmek iin Tanrya acil yardm
hatt zerinden balanrken, modern terapistler ancak
duygularmzla ba kurmamza yardm edebilirler.
Evlilik kurumunun makus kaderi de byle aklanabilir.
Ortaada evlilik Tanrnn emri, kutsal bir tren olarak
deerlendirilirdi. Tanr ocuklarn kendi istedii gibi
emirlerine uygun olarak evlendirmesi iin bir rahip
grevlendirmiti. Evlilikd ilikiler hem ilahi hem de ailevi
otoriteye kar utanmaz bir bakaldryd. Sevgililerin
duygularndan ve dncelerinden tamamen bamsz,
lmcl bir gnaht zina. Bugn insanlar ak evlilikleri yapyor
ve aralarndaki bu ba, duygularyla bir anlam kazanyor. Bu
durumda vaktiyle sizi bir adamn kollarna srkleyen
duygular, bugn de bir bakasnn peinden gitmenize neden
olabilir deil mi, ne var bunda? Yirmi yldr einiz tarafndan
karlanmayan duygusal ve cinsel tutkularnz evlilikd bir
ilikide size sunuluyorsa yeni sevgiliniz kibar, tutkulu ve

ihtiyalarnza kar hassassa neden bu durumun keyfini


karmayasnz?
Bir dakika, orada dur diyebilirsiniz. Taraflarn hislerini
grmezden gelemeyiz. Kadn ve sevgili birbirlerinin kollarnda
harika hissediyor olabilirler ancak eler durumu rendiinde
herkesin hayat ciddi bir sre mahvolacak. boanmaya
giderse ocuklar duygusal yaralar onlarca yl beraberinde
tayacaklar. Bu yasak iliki hi ortaya kmasa dahi, saklamaya
almann gerginlii, sonunda yabanclama ve ksknlk gibi
duygularn yaanmasna neden olacaktr.
Hmanist etik zerine yaplan en ilgin tartmalar, tpk
evlilikd ilikiler konusunda olduu gibi insanlarn duygular
attnda ortaya kyor. Bir davran birini memnun ederken
dierinin cann skyorsa, sonu ne olmaldr? Birbirimizin
duygularn nasl karlatrp lebiliriz? ki sevgilinin
mutluluu, geride kalan e ve ocuklarn kt hissetmesinden
daha m ar basar?
Bu soruya verdiiniz yant sonucu deitirmeyecektir, esas
nemli olan taraflar anlayabilmektir. Modern insanlar
evlilikd ilikiler konusunda eitli grlere sahip olabilirler
ama ne olursa olsun, grlerini kutsal metinler ya da ilahi
emirlerle deil insan duygularyla merulatrmay tercih
ederler. Hmanizm bir eyin kt olarak kabul edilmesi iin
yalnzca bir insan kt hissettirmesinin yeterli olduunu

syler. Cinayet, Tanr bir zamanlar ldrmeyeceksin, diye


buyurduu iin deil; kurbana, ailesine, arkadalarna ve
tandklarna korkun aclar ektirdii iin yanltr. Hrszlk,
kadim bir metin, almayacaksn, yazd iin deil, sahip
olduklarn kaybetmek insana kt hissettirdii iin ktdr.
Bir davran kimseyi zmyorsa hibir sorun yaratmayacaktr.
Ayn kadim kutsal metin, Tanrnn herhangi bir canlya
benzeyen put yapmayacaksn (Msrdan k 20:4) diye
buyurduunu yazar. Ama kimseye zarar vermeden kk
heykeller yapmamn nesi gnah olabilir?
Benzer bir dnce ecinsellik tartmalarna da nfuz
etmitir. Eer iki yetikin erkek seviiyor ve bunu yaparken
kimseye zarar vermiyorlarsa bunun ne zarar olabilir ve bu
durumu neden yarglamamz gerekir? ki erkein arasndaki bu
zel meselenin taraflar kiisel duygularyla seim yapmakta
zgrdrler. Ortaada iki erkek, rahibe gidip birbirlerine k
olduklarn, daha nce hi byle hissetmediklerini itiraf etseler,
mutlu olmalar bu ilikiye iddetle kar kan rahibin
yarglarn deitiremeyecekti kukusuz, hatta sululuk
duymamalar durumu daha da ktletirecekti. Bugnse iki
erkek birbirine ksa, Kendinizi nasl iyi hissediyorsanz yle
yapn! deniliyor, Hibir rahibin aklnz kartrmasna izin
vermeyin. Kalbinizin sesini dinleyin. Kendiniz iin en iyi olan
yine en iyi siz bilirsiniz.

Ne ilgintir ki bugn en muhafazakar dindarlar bile eer


kamuoyunu etkilemek istiyorlarsa bu hmanist sylemi
benimsiyor grnyorlar. On yldan beri sraildeki LGBT
topluluu Kuds sokaklarnda Onur Yry dzenliyor.
Anlamazlklarla paralanm bu ehrin ahenkli bir gsteriye
tanklk ettii o gnde, dindar Yahudiler Mslmanlar ve
Hristiyanlar bir anda ortak bir sylemde birleiveriyor. Ne
ilgintir ki Onur Yryne kar duyduklar fkeyi dile
getirirken, Tanr ecinsellii yasaklad iin bu etkinlik
dzenlenmemeli, demiyorlar. Bunun yerine her frsatta
mikrofonlara ve televizyon kameralarna, Kutsal ehir
Kdusn sokaklarnda bir Onur Yry grmek bizi
derinden yaralyor. Ecinseller nasl hislerine sayg
duyulmasn istiyorlarsa onlar da bizimkine sayg duymallar
benzeri beyanatlarda bulunuyorlar.
7 Ocak 2015te fanatik Mslmanlar Hz. Muhammedin
karikatrn yaymladklar gerekesiyle Fransz dergisi Charlie
Hebdo'yu basarak alanlarn katlettiler. Takip eden gnlerde
Mslman kurulular saldry lanetlerken bir ama
eklemeden edemediler, rnein Msrl Gazeteciler Sendikas,
iddete bavuran terristleri lanetlerken bir nefeste, dnyann
drt bir yannda yaayan milyonlarca Mslmann kalbini
krdklar iin, dergiyi de knad.2 Sendikann Tanrnn

emirlerine kar geldii gerekesiyle dergiyi sulamadnn da


altn izmek gerek; ite ilerleme diye buna diyoruz.

Duygularmz yalnzca zel hayatlarmza anlam kazandrp
ekil vermekle kalmaz, sosyal ve siyasal srelere de anlam
kazandrr. lkeyi kimin yneteceini, hangi d politikay
izleyeceimizi, ne gibi ekonomik admlar atacamz
tasarlarken cevaplar kutsal metinlerde aramayz. Papann
emirlerini klavuz edinmediimiz gibi Nobel dll
Biliminsanlar Toplantsnn kararlaryla da hareket etmeyiz.
Bunlarn aksine, pek ok lkede demokratik seimler dzenler,
insanlara nlerindeki meselelerle ilgili ne dndklerini
sorarz. Semenlerin en iyisini bildiine, bireylerin zgr
seimlerinin en stn siyasi otorite olduuna yrekten
inanrz.
Peki insanlar tercihlerine nasl karar verir? Teoride
semenlerin en derinlerindeki duygularna kulak verdiklerini
dnrz. Bunu baarmak her zaman kolay deildir.
Hislerimizle ba kurabilmemizin tek yolu, ii bo propaganda
sloganlarndan, acmasz siyasetilerin sonu gelmez
yalanlarndan, kamuoyunu kurnazca ynlendirmek isteyenlerin
yaratt karmaadan, parayla tutulmu uzmanlarn dikte

edilmi fikirlerinden uzaklamamzdan geer. Kendimize has o


i sese ancak tm bu tantanadan kurtularak kulak verebiliriz.
O i ses kulamza, Camerona oy ver, Clintona oy ver ya
da Modiye oy ver diye fsldar ve oy pusulasna bir damga
basarak lkeyi kimin ynetmesi gerektiini belirleriz.
Ortaada bu yntem aptalln daniskas olarak grlrd.
Cahil ayaktakmnn genel geer hisleri, nemli siyasi kararlara
nasl salam bir zemin oluturabilirdi ki? ngiltere Gller
Savayla darmadan olurken, kimse Lancaster ya da York iin
oy kullanacaklar bir referandumla atmay durdurabileceini
dnmezdi. Papa II. Urban I. Hal Seferini balattnda,
halkn iradesini temsil ettiini ne srmyordu. Sz konusu
olan halkn deil, Tanrnn iradesiydi. Siyasi otorite cennetten
inmiti, lmllerin kalplerinden ve akllarndan deil.
Etik ve siyaset alannda olduu gibi estetik alannda da
geerliydi ayn kurallar. Ortaada sanat znel ltlerle
deerlendirilmezdi. Gzelliin standartlar insanlarn geici
heveslerini yanstacak ekilde belirlenmemiti. Aksine insann
zevklerinin, insanst emirlere boyun emesi gerektii
dnlrd. Sanatn ilhamn insanlarn duygularndan deil
insanst glerden aldna inanlan bir dnemde bundan
daha doal bir yaklam olamazd. Ressamlarn, airlerin,
bestecilerin ve mimarlarn elleri szde ilham perileri, melekler
ve Kutsal Ruh tarafndan ynlendiriliyordu. Bir besteci ne

zaman bir ilahi kaleme alsa, kalemin teekkre layk


grlmemesi gibi, besteci de hibir ekilde takdir edilmiyordu.
Kalem insann parmaklar arasnda oynarken parmaklarn
kontrol Tanrnn elindeydi.
Ortaa limleri yldzlarn gkteki hareketinin semavi bir
mzik yaratarak tm evrene yayldna inanan klasik Yunan
grlerine sk skya balyd. nsanlar ancak yldzlar
tarafndan yaratlan o cennetvari mzikle bedenleri ve ruhlar
uyum iindeyse fiziksel ve zihinsel shhatin keyfini srebilirdi.
Dolaysyla insanlarn besteledikleri mzik de kainatn bu ilahi
melodisinin bir yanks olmalyd; etten kemikten bestecilerin
fikirlerini ve kaprislerini yanstmann ne lzumu vard. En
gzel ilahiler ve arklara dzlen vgler bir sanatnn
dehasna deil ilahi bir ilhama atfedilirdi.

Grsel 26: Bir gvercin suretine brnm Kutsal Ruh, Frank krallnn kurucusu
Kral Clovisin vaftiz treni iin kutsal yala dolu bir kap getirir (illstrasyon Grandes
Chroniques de France, 1380). Fransann kklerini aktaran mitlere gre bu minik
kutsal kap bundan byle Rheims Katedrali'nde saklanr ve tm Fransa krallar ta
giyme trenlerinde bu kutsal yala vaftiz edilir. Her ta giyme treni yeni bir
mucizeye ahit olurken, boalan minik kapsa tekrar yala doldurulur. Tm bunlar
kral Tanrnn setiinin bir gstergesidir phesiz. Tanr, Kral IX. Louis, XIV.
Louisya da XVI. Louisnin baa gemesini istemeseydi, ie yeniden dolmazd, deil
mi?

Bylesi fikirler artk rabet grmyor. Bugn hmanistler


sanatsal yaratcln ve estetik deerin tek kaynann insan
duygular olduuna inanyor. imizdeki ses mzii yaratyor

ve ona bir deer atfediyor; bu ses ne yldzlarn ritmini ne de


ilham perileriyle meleklerin emirlerini dinlemek zorunda.
Yldzlar suskun, ilham perileriyle meleklerse yalnz hayal
gcmzde var olabiliyor artk. Modern sanatlar Tanrdan
ziyade kendileriyle ve duygularyla iliki kurmaya alyor.
Sanat nesnel ltlerle deerlendiremeyeceimizi
dnmekten daha normal ne olabilir? Hmanist etik,
"Kendinizi nasl iyi hissediyorsanz yle yapn, diye tlyor.
Siyasette, "semen en iyisini bilir, diye buyuruyor hmanist
talimatlar. Hmanizmin estetik sylemi, gzellik bakann
gzlerindedir anlayyla ekilleniyor.

Grsel 27: Gregoryen mezhebine adn da veren Papa Byk Gregorius ilahi
bestelerken. Kutsal Ruh, en sevdii gvercin klyla Papann sa omzunda oturur,
kulana ilahiler fsldar. lahilerin gerek bestecisi Kutsal Ruh'tur, Gregorius ise
sadece bir aracdr. Tanr sanat ve gzelliin tek kaynadr.

Sonuta sanatn tanm herkese gre farkllk gsterir.


1917de Marcel Duchamp, adn Fountain [eme] koyduu
seri retim bir pisuvarn bir sanat eseri olduunu ilan ederek
Pariste bir mzeye yerletirdi. Ortaada insanlar bu konu
zerine kafa yormaya bile tenezzl etmezdi. Bylesi bir
samalk iin nefes tketecek hlleri yoktu. Ne var ki hmanist
dnyada Duchampn ii sanatn mihenk ta olarak kabul
grd. Dnyann drt bir kesinde, birinci snftaki sanat
rencilerine Duchampn Fountainnn fotoraf gsterilir ve
retmenin tek bir iaretiyle ortalk birbirine girer. Sanat bu
ite! Hayr deil! Tabii ki yle! rencilerin bir mddet
zihinlerini boaltmasna izin verdikten sonra sz yeniden alan
retmen tartmay tek bir soruya odaklar, Sanat nedir? Bir
iin sanat eseri olup olmadna nasl karar veririz? Birka
dakikalk hengameden sonra retmen snf doru istikamete
ynlendirir: Sanat insanlarn sanat eseri olarak
deerlendirdii her ey olabilir, gzellik bakann
gzlerindedir. nsanlar bir pisuvarn gzel bir sanat eseri
olduunu dnyorsa, yledir. nsanlara yanldklarn
syleyebilecek daha st bir merci mi var? Bugn Duchampn
bayaptnn kopyalar San Franciscoda Museum of Modern
Art, Kanadada National Gallery, Londrada Tate ya da Pariste
Pompidou Centre gibi dnyann en nemli mzelerinde

sergilenmektedir (bu kopyalar mzelerin salonlarnda yer alr,


tuvaletlerinde deil).
Bu tip hmanist yaklamlar ekonomik alanda da derin
etkilere sahiptir. Ortaada retim srecini kontrol eden
loncalar giriimlere ya da zanaatkarlarn ve mterilerin kiisel
zevklerine pek alan tanmazd. Marangozlar loncas dzgn
sandalyeye, frnclar loncas iyi elemee, Meistersinger loncas
hangi arklarn birinci snf, hangilerinin ie yaramaz
olduuna karar verirdi. Prensler ve ehir meclisleri cretleri ve
fiyatlar belirlerken insanlar pazarlk yapamayacaklar
alverilere zorlard. Modern serbest piyasalarda tm loncalar
meclisler ve prensler mterinin hr iradesiyle deil yeni gelen
st bir otorite tarafndan alaa edilirdi.
Toyotann mkemmel bir otomobil rettiini varsayalm.
Farkl alanlardaki uzmanlar bir araya gelerek bir kurul
oluturur; en iyi mhendisler ve tasarmclar nc fizikiler ve
ekonomistlerle buluur hatta aralarnda birka psikolog ve
sosyolog bile yer alr. Tedbiri elden brakmamak iin birka
Nobel ve Oscar dll sima ve dnyaca nl sanatlar da
eklenir bu gruba. Be yllk sren aratrma ve gelitirme
srecinin sonunda mkemmel bir otomobil kar ortaya.
Milyonlarca ara retilir ve dnyann her kesindeki otomobil
satclarna yollanr. Ne var ki kimse otomobili satn almaz.
Mteri kendisi iin en iyi olan bilmiyor olabilir mi? Hayr.

Serbest piyasada mteri her zaman hakldr. Eer mteri


istemiyorsa demek ki otomobil ktdr. niversite
profesrleri ve din adamlar krslerinden vaaz vererek
otomobillerin en harikasnn bu olduunu anlatsalar da
mteri istemiyorsa bu otomobil kt bir otomobildir. Kimse
mterilere yanl yaptklarn syleyecek otoriteye sahip
deildir. Hkmetin vatandalarna hangi otomobili alacan
sylediini dnn, olacak i deil!
Ayn durum tm dier rnler iin de geerlidir. Uppsala
niversitesinden Profesr Leif Andersson dinleyelim.
Andersson daha hzl byyen domuzlar, daha fazla st reten
inekler ve daha besili tavuklar yapma amacyla genetik
gelitirme zerine uzmanlamtr. Gazeteci Naomi Darom,
Haaretz gazetesinde Anderssonla yapt syleide, bu tip
genetik mdahalelerin hayvanlara ac verip vermediini
sorarak aratrmacy sktrr Bugn gelitirilmi st
inekleri, dolu memeleri yznden zar zor hareket edebilirken,
gelitirilmi tavuklar ayaa kalkamamaktadr Profesr
Anderssonun cevabysa son derece nettir: Her ey
mterilerde ve mterilerin ete ne kadar demek istediinde
bitiyor [...] kresel et tketimini [gelitirilmi] modern
tavuklar olmadan halihazrdaki seviyede tutmamza imkan
olmadn gzetmek zorundayz [...] eer mteriler mmkn
olan en ucuz eti isterse en ucuz eti alrlar [...] Mteriler kendi

nceliklerini belirlemeli, fiyatlar m nemli yoksa baka


ncelikler mi?3
Profesr Andersson vicdan rahat ekilde ban yasta
koyabiliyor. Mterilerin gelitirilmi hayvan rnlerini
tkettii gerei, Anderssonun bu ihtiyalar ve talepleri
karlarken kt bir ey yapmad anlamna geliyor. Ayn
mantkla bir okuluslu irket Dont be evil[11] slogannn
deerlerine uygun hareket ettiinden emin olmak istediinde,
sadece sonulara bakyor. irketin ok para kazanmas,
milyonlarca insann rnlerini tercih etmesi, irket iin olumlu
ynde itici bir g saylyor. Eer biri kar kar da insanlarn
yanl seimler yaptn ima ederse hzla mterinin her
zaman hakl olduu cevabn alyor ve itiraz eden kiiye her
eyin anlamnn ve otoritenin tek kaynann hislerimiz olduu
hatrlatlyor. Eer milyonlarca insan zgrce bu irketin
rnlerini kullanmak istiyorsa sen kim oluyorsun da onlara
yanldklarn syleyebiliyorsun!
Hmanist fikirlerin g kazanmasnn eitim sistemine
etkilerine gelince; ortaada tm anlam ve otoritenin kayna
dsald, bu nedenle eitim itaat duygusunu yerletirmeye,
kutsal metinleri ezberletmeye ve antik gelenekleri retmeye
odaklanrd, retmenler rencilerine bir soru ynelttiinde
rencilerin Aristoteles, Kral Sleyman ya da Aziz Thomas
Aquinas'n ne yant verdiini hatrlamas beklenirdi.

Modem hmanist eitimse rencilerin kendi balarna


dnme becerisine sahip olmas gerektiine inanr.
Aristoteles, Sleyman ve Aquinas'n siyaset, sanat ve ekonomi
zerine grlerini bilmek faydal olsa da anlamn ve
otoritenin en yce kayna iimizde olduundan, bu alanlarda
kendi dncemizin ne olduunu bilmek ok daha nemlidir.
Anaokulu, ilkokul ya da niversite, hangisinde grev yaparsa
yapsn, bir retmene ne retmeye altn sorduunuzda,
ocuklara tarih, kuantum fizii ya da sanat bilgisi anlatmaya
alyorum ama hepsinin tesinde kendi bana
dnebilmeyi retmek istiyorum, diye yantlayacaktr. Her
zaman baarl olamasa da hmanist eitimin hedefi budur.

Anlamn ve otoritenin kayna gklerden insan duygularna
kaydka tm kainatn doas da deimeye balad. Dardaki
evren, yani imdiye dek tanrlar, ilham perileri ve hortlaklarla
dolu bu alan, bir anda boald. sel dnyamz, yani ilkel
tutkularmz evreleyen bu nemsiz alansa llemeyecek
kadar derin bir zenginlikle dolup tat. Melekler ve eytanlar,
ormanlarda ve llerde dolanan varlklar olmaktan kp kendi
psiemizin i kuvvetlerine dntler. Cennet ve cehennem,
bulutlarn zerinde ya da volkanlarn derinlerinde yer alan

mekanlar olmaktan uzaklap iimizdeki zihinsel durumlar


olarak yorumland, fkeyle oturup kalkan, kalbinde nefreti
hisseden cehennemi; dmanlarn affeden, kabahatleri
yznden tvbe eden, zenginliini yoksulla paylaansa
cennetin sonsuz mutluluunu yaamaya balad.
Nietzsche Tanrnn lmn ilan ettiinde bunu
kastediyordu. En azndan Batda, Tanr kimilerinin kabul edip
kimilerinin reddettii soyut bir fikre dnt; zaten bu iki
gr arasnda da ciddi bir fark kalmad. Ortaada Tanr
olmasayd siyasi, ahlaki ve estetik otoritenin kayna da
ortadan kalkacakt. Dolaysyla kim hakl, ne iyi, hangisi gzel
ayrmak mmkn olmayacakt. Kim byle yaayabilirdi? Bugn
Tanrya inanmamak ok kolay nk inanszln bir bedeli
yok. Tam anlamyla bir ateist de olsam olduka zengin bir
siyasi, ahlaki ve estetik deerler btnn kendi isel
deneyimlerimden karabilirim.
Eer Tanrya inanyorsam sonuta inanmak da benim seimim.
imdeki ben Tanrya inanmam gerektiini syledii iin
inanyorum. nanyorum nk Tanr'nn varln hissediyorum
ve kalbim bana Tanrnn orada olduunu sylyor. Eer
Tanrnn varln artk hissetmiyorsam kalbim bir anda
Tanrnn olmadn sylemeye balyor ve inanmay
brakyorum. Her iki durumda da tek otorite hislerimdir.

Tanrya inandm sylediimde bile aslnda kendi i sesime


ok daha derinden gveniyor ve inanyorumdur.

Sar Talarla Deli Yolu Takip Et


Dier otorite kaynaklar gibi hislerimizin de kendine zg
eksiklikleri vardr. Hmanizm her insann kendine has bir i
benlii olduunu varsayar ama bunu dinlemek istediimizde ya
derin bir sessizlikle ya da tartma seslerinin grltsyle
karlarz. Hmanizm bu sorunu amak adna yalnzca yeni
bir otorite kayna ilan etmemi, otoriteye ve hakiki bilgiye
ulamak iin yeni bir yntem de belirlemitir.

Be Fotorafta Hmanizm

Grsel 28: Hmanist Siyaset: Semen en iyisini bilir.

Grsel 29: Hmanist Ekonomi: Mteri her zaman hakldr.

Grsel 30: Hmanist Estetik: Gzellik bakann gzlemdedir (Marcel Duchampn


Fountain isimli eseri National Gallery of Scotlandda zel bir modern sanat
sergisinde.)

Grsel 31: Hmanist Etik: Kendinizi nasl iyi hissediyorsanz, yle yapn!

Grsel 32: Hmanist Eitim: Kendi banza dnme becerisi edinin!

Ortaa Avrupasnda bilginin temel forml belliydi: Bilgi


= Kutsal Metinler x Mantk.[12] nsanlar nemli bir soruyu
yantlamak istediklerinde kutsal metinleri okur ve mantk
yrterek okuduklarn yorumlard, rnein Dnyann eklini
belirlemek isteyen limler, uygun gndermeler bulabilmek iin
ncili kartrrd. Tanr, [...] yeryznn ularn tutsun,
oradaki ktler silkilip atlsn diye, (Eyp 38:13) diyordu.
Tanr tutsun diye dnyann ular olduuna gre yeryz
dz olmaldr karmn yapard limler. Bu yoruma itiraz eden
bir bakasysa Yeaya 40:22den rnek vererek, Gkkubbenin
zerinde oturan Rabdr, beyann Dnyann yuvarlak
oluuna bir kant olarak deerlendirirdi. limler metinleri
doru anlamak uruna yllarn okullarda ve ktphanelerde

geirip sayfalarca metin okuyup mantklarn glendirmeye


alrlard.
Bilimsel Devrim bambaka bir bilgi forml sundu: Bilgi =
Ampirik Veriler x Matematik. Bir soruyu yantlamak iin
ampirik veriler toplamal ve matematiksel aralar kullanarak
bu verileri zmlemeliydik. Mesela Dnyann gerek eklini
belirlemek iin Gnei, Ay ve gezegenleri farkl konumlardan
gzlemleyerek ie balayabilirdik. Yeterli gzlem yaptktan
sonra trigonometriyi kullanarak sadece Dnyann eklini
belirlemekle kalmayp tm Gne Sisteminin yapsn da
ortaya karabilirdik. Bu sre bilginin peindeki
biliminsanlarnn gzlemevlerinde, laboratuvarlarda ya da keif
gezilerinde daha ok ampirik veri toplayp bu verileri daha
doru yorumlamak adna matematiksel aralar gelitirme
peinde yllarn harcamas anlamna gelir.
Bilginin bilimsel forml astronomi, fizik, tp ve daha birok
disiplinde beklenmedik atlmlarn yolunu at. Bu formln
tek bir dezavantaj vard, deer ve anlamla ilgili sorulara bu
yntemle yant bulunamyordu. Ortaadaki limler ldrmek
ve almann kesinlikle yanl olduunu belirleyebiliyor, insan
hayatnn tek amacnn Tanrnn emirlerini yerine getirmek
olduunu syleyebiliyorlard nk kutsal metinler byle
buyuruyordu. Biliminsanlarysa byle ahlaki yarglarda
bulunamazlar. Hibir veri ya da matematik forml

ldrmenin yanl olduunu kantlayamaz. Ne var ki insan


toplumlar da deer yarglar olmadan ayakta kalamazlar.
Bu skntnn stesinden gelmenin bir yolu, eski ortaa
formlleriyle yeni bilimsel yntemleri bir arada kullanmakt.
Dnyann eklini belirlemek, bir kpr kurmak ya da bir
hastal tedavi etmek gibi teknik bir skntyla
karlatmzda ampirik veriler toplayp matematiksel olarak
zmlyor boanma, krtaj ya da ecinsellik gibi konularda
etik bir skntya dtmzdeyse kutsal metinleri
kartryorduk. Bu zm Viktorya ngilteresinden 21.
yzylda rana kadar pek ok modern toplum tarafndan farkl
kademelerde benimsendi.
Ancak hmanizm bambaka bir seenek sunuyordu.
nsanlarn kendilerine gveni arttka etik bilgiye ulamak iin
yeni bir forml dodu: Bilgi = Deneyimler x Hassasiyetler.
Artk herhangi etik bir soruya yant ararken isel
deneyimlerimize dnyor ve bu deneyimleri son derece
dikkatle incelerken hassasiyetlerimizi de gzetiyoruz. Yllar
boyunca eitli deneyimler biriktiriyor ve bu deneyimleri
anlayp yorumlamak iin hassasiyetlerimizi keskinletiriyoruz.
Deneyimler ampirik verilerden olumazlar. Bir deneyimin
atomlar, elektromanyetik dalgalar, proteinleri ya da saylar
yoktur. znel bir olgu olan deneyim temel bileenden
oluur: duyulan duygular ve dnceler. Herhangi bir andaki

deneyimim, duyumsadm her eyi (s, keyif, gerginlik, vb.),


her duygumu (sevgi, korku, fke, vb.) ve aklmdan geen her
dnceyi kapsar.
Peki bu hassasiyetler nelerdir? Hassasiyet hem
duyularma, duygularma ve dncelerime odaklanmak hem
de bu duyu, duygu ve dncelerin beni etkilemesine izin
vermektir. Bu her rzgarn beni baka bir kyya srkleyecei
anlamna gelmese de yeni deneyimlere ak olmak ve
grlerimin, dncelerimin, hatta karakterimin bu
deneyimler sonucunda deiebilmesine izin vermek demektir.
Deneyimler ve hassasiyetler hi bitmeyen bir dng iinde
birbiriyle geliir. Herhangi bir hassasiyetim yoksa hibir eyi
deneyimleyemem ya da eitli deneyimler edinmeden
hassasiyet gelitiremem. Hassasiyet kitap okuyup bu konuda
ders alarak gelitirilebilecek bir meziyet deildir. Sadece
uygulamayla olgunlaabilecek teknik bir beceridir.
ay imeyi ele alalm. Gne gazetemi okurken yannda bir
bardak bol ekerli ayla balarm. Aslnda ay ekerin
bahanesidir. Bir gn ekerle gazete arasnda ayn tadn pek de
almadm fark ederim. Koyduum ekeri azaltp gazeteyi bir
kenara brakp gzlerimi kapar ve aya odaklanrm. Kendine
has kokusunu ve lezzetini duyumsarm. Ksa srede kendimi
siyah ve yeil ay gibi farkl trleri denerken bulurum, enfes
tatlarla hassas karmlar karlatrrm. Birka ay iinde

spermarketlerde satlanlar brakp aym aktarlardan almaya


balar, inin Siuan eyaletindeki Yaan dalarnn eteklerinde
yetien, panda dksyla gbrelenmi panda dks ayndan
ayr bir keyif duymaya balarm. te bylece ay hassasiyetimi
bardak bardak damtr ve bir ay eksperi hline gelirim. ay
ime ritellerimin ilk gnlerinde bana Ming Hanedanlndan
kalma porselen bir fincanda panda dks ay sunmu
olsaydnz, kymetini bilemez, bu zel aya karton bardaktaki
poet aydan farkl davranamazdm. Hassasiyetiniz olmayan bir
konuyu deneyimleyemezsiniz, tpk uzun bir deneyimleme
srecinden gemeden hassasiyet gelitiremeyeceiniz gibi.
ay rneindeki dorular tm estetik ve etik bilgi
konusunda da geerlidir. erii nceden belirlenmi hazr bir
bilinle domayz. Hayatn aknda insanlar incitir ve
inciniriz; biz efkat gsterdike karmzdakiler de bize ayn
sevgiyi gsterir ve efkat duyarlar. Eer dikkatimizi verirsek
ahlaki hassasiyetlerimiz geliir ve bu deneyimler neyin iyi ve
doru olduuna karar vermemizi salar aslnda gerekte kim
olduumuza dair gerekli etik bilgilerin kayna hline gelir.
Hmanizm, yaam iimizdeki kademeli bir deiim sreci
olarak deerlendirir. Deneyimler araclyla cehaletten
aydnlanmaya doru ilerleriz. Hmanist bir yaamn en nemli
hedefi entelektel, duygusal ve fiziksel deneyimlerle bilgimizi
gelitirmektir. 19. yzyln banda modern eitim sisteminin

ba mimarlarndan Wilhelm von Humbolt, varlmzn


amacn olabildiince ok deneyimin szlerek bilgelie
dnmesi, olarak aklar. Ayrca, Hayatn zirvesi her eyin
tadna bakmaktr,4 der. Bu sz hmanizmin ana slogan bile
olabilir, deil mi?

in felsefesine gre dnya yin ve yang adn verdikleri
birbirini tamamlayan zt glerin etkileimiyle srdrr
dzenini. Fiziksel dnyamzda geerli olmasa da modern
dnyann dourduu bilim ve hmanizm arasndaki
szlemeye uygun bir grtr bu. Her bilimsel yang, kendi
iinde bir hmanist yin barndrr ve tam tersi de geerlidir.
Yang bize g verirken yin anlam ve etik yarglarn kaynadr.
Modemitenin yang ve yini mantk ve duygulardr, laboratuvar
ve mzelerdir, retim band ve spermarketlerdir. nsanlar
sklkla sadece yanga odaklanarak modern dnyann tpk bir
laboratuvar ya da fabrika misali kuru, bilimsel, mantkl ve
faydac olduunu dnr. Ancak modern dnya ayn zamanda
tka basa dolu bir spermarket gibidir. Tarihte hibir kltr,
insann duygu, istek ve deneyimlerine bu kadar deer
vermemitir. Bir deneyimler silsilesi olarak hmanizm,
turizmden sanata pek ok modern endstrinin temelindeki

efsaneleri oluturdu bile. Artk seyahat acenteleri ve restoran


efleri uak biletleri, oteller ve pahal yemekler yerine yeni
deneyimler pazarlyor.
Modernite ncesi anlatlar, harici olaylara ve heyecanlara
odaklanrken modern romanlar, filmler ve iirler duygulara
vurgu yapan Greko-Romen destanlar ve ortaa valyelerine
dair romanslar kahramanca davranlarn bir katalogunu sunar
ama duygulardan hi bahsetmezler. Bir blm korkun devle
savaarak onu ldren cesur valyeyi betimlerken, dier
blmde valyenin ate saan ejderhay katlederek gzel
prensesi nasl kurtard anlatlr. nc blmde prensesi
karan kt kalpli bycnn peine den valye, bu sefer
de bycy ldrr. Kahramann her zaman bir valye
olmasna hi armamak gerek; sonuta bir marangoz ya da
kylden kahramanlk sergilemesini bekleyecek deiliz!
Buradaki can alc nokta kahramanlarn hibir zaman isel
bir deiim gstermemesidir. Ail, Arthur, Roland ya da
Lancelot, valyeler dnyasnn korkusuz savalar olarak
maceralara atlmadan nce neyseler hikayenin sonunda da
ayndrlar, ldrdkleri o devler ve kurtardklar tm o
prensesler valyelerin cesaretinin ve azminin bir kantdr ama
balarna gelenlerden yeni hibir ey renmezler.
craatlardan ok duygu ve deneyimlere ncelik veren
hmanizm, sanat da kknden deitirir. Wordsworth,

Dostoyevski, Dickens ve Zola valyelerin gz pek


maceralarn ok da umursamazlar, aksine sradan iilerin ve
ev hanmlarnn yaamlarn betimlerler. Kimileri Joyceun
Ulyssesini modern edebiyatn isel yaama odaklanmasnn
zirvesi olarak grr. Joyce toplamda 260 bin kelimede Dublinli
Stephen Dedalus ve Leopold Bloomun bir gnn betimle
pek de bir ey yapmazlar halbuki...
ok az kii Ulyssesi batan sona okumutur, popler
kltrn temelinde de ilgi odaklarmzdaki bu deiim yatyor.
ABDde Survivor televizyon program, reality ovlan bir delilie
dntrmesiyle bilinir; hatta sulanr. Reytingleri altst
ederek en tepeye yerleen ilk reality ov kabul edilen Survivor,
2007de dergisi tarafndan gelmi gemi en iyi yz televizyon
program arasna seilmitir.5 Her sezon yirmi katlmc
mayolaryla uzak bir tropik adaya yerletirili eitli
mcadelelere katlr ve her blmde oylamayla ilerinden
birini elerler. Sona kalan evine bir milyon dolarla dner.
Homerosun zamannda, Roma mparatorluunda ya da
ortaada Avrupada insanlar bu fikri kendilerine olduka
yakn bulup beenirdi: Yirmi kii mcadeleye girer ancak tek
bir kahraman kar. Homerosun prensleri, Romal soylular ya
da Hal valyeleri Survivor izleme hevesiyle ekran bana
geerken, Ne harika! diye dnrd, Akl almaz maceralar,
kran krana mcadeleler, grlmemi kahramanlklar ve

ihanetler greceiz. Savalar birbirlerini arkadan baklayacak


ve vcutlarn sergilemek iin kyasya yaracaklar.
Ne byk bir hayal krkl ama! Arkadan vurmak ya da
vcut sergilemek sadece birer metafor olarak kald. Yaklak
birer saatlik her blmn on be dakikasn di macunu,
ampuan ya da msr gevrei reklamlar kaplad bile. Be
dakikada kim halkadan en fazla hindistancevizini geirecek ya
da bir dakikada ne kadar bcek yiyebilecek gibi inanlmaz
ocuka oyunlara ayrld. Geri kalan zamandaysa
kahramanlar duygular hakknda konutu! O bana bunu
dedi, yle hissettim, byle etkilendim... Gerek bir Hal
valyesi oturup Survivor izleseydi, muhtemelen baltasn
kapt gibi skntdan ve sinirden televizyonu paralard.
Ortaa valyeleri bugn bize duygusuz zorbalar gibi
grnyor olabilir. Eer bugn yaasalard, duygularyla
iletiime geebilmeleri ve onlar aa karmalar iin hepsini
terapiye yollardk. Oz Bycsndeki Teneke Adamn bana
gelen de bu deil midir? Dorothy ve arkadalaryla sar talarla
deli yolda yrrken Oza varr ve yce bycnn ona bir
kalp vermesini umar. Korkuluk ayn ekilde bir beyin isterken
Aslan ise cesaret dileyecektir. Yolculuklarnn sonunda byk
bycnn arlatandan baka bir ey olmadn, hibir
dileklerini gerekletiremeyeceini anlarlar. Ama ok daha
nemli bir ey kefetmilerdir: Diledikleri her ey aslnda

kendi ilerindedir. Duygusal, bilge ya da cesur olmak iin tanr


misali bir bycye ihtiyalar yoktur. Sadece sar tal yolu
yryerek karlarna kan her deneyime kendilerini amalar
gerekir.
Yldzgemisi Atlgan'la galaksiyi dolaan Kaptan Kirk ve
Kaptan Jean-Luc Picard, Mississippi Nehri boyunca maceralara
yelken aan Huckleberry Finn ve Jim, Easy Rider filminde
Harley Davidson motorlarna binen Wyatt ve Billy ve saysz
yol filminde Pensilvanyadaki evlerinden ayrlarak st ak
eski bir otomobille hayatlarn deitirecek deneyimler yaayan
tm dier karakterler, kendilerine dnerek duygularndan
bahseder ve daha iyi ve bilge insanlar olarak San Franciscoya
vardklarnda ayn dersleri karrlar.

Savan Gereklii
Bilgi = Deneyimler x Hassasiyetler forml yalnzca popler
kltrmz ekillendirmekle kalmad, sava gibi zorlu
konularda da algmz deitirdi. Tarih boyunca insanlar bir
savan hakl sebepleri olup olmadn merak ettiklerinde
tanrya, kutsal metinlere, krallara, asilzadelere veya rahiplere
dantlar. Neredeyse hi kimse sradan bir askerin ya da sivilin
deneyimlerine ya da grlerine kulak vermezdi. Homeros,
Vergilius, Shakespeare gibi yazarlarn sava anlatlar savan
aclarn saklamasa da imparatorlarn, generallerin ve sekin

kahramanlarn davranlarna odaklanr; an, hret ve


kahramanlkla dolu bir men sunarlard. Sradan askerler ya
Golyat tarafndan katledilerek bir kenara ylr ya da zafer
kazanm Davudu omuzlarnda tayan kalabaln figran
olurdu.
17 Eyll 1631deki Breitenfeld Muharebesini betimleyen bir
tabloyu ele alalm:
Ressam Jean-Jacques Walter ordusunu zafere gtren sve
Kral Gustav Adolphu tablosunda yceltir. Gustav Adolph
muharebe alannda bir sava tanrs misali ykselir. Kral sava
ynetirken sanki satran tahtasnda piyonlarla oynuyormu
gibi bir his uyandrr. Piyonlar geride kk noktalar gibi
grnen sradan izimlerdir. Onlar hcum ederken, kaarken
ya da ldrlrken Walter ne hissettikleriyle hi
ilgilenmemektedir. Yz olmayan bir topluluktan ibarettir bu
askerler.

Grsel 33: Jean-Jacques Walter, sve Kral Gustav Adolph, Breitenfeld Muharebesi'nde.

Ressamlar komutanlar resmetmeyi brakp sava alann


konu aldklarnda bile kiisel duygulardan ok toplu
manevralara odaklanarak duruma uzaktan, mesafeli bakmaya
devam ederler. Pieter Snayersin Kasm 1620deki Beyaz Da
Muharebesini resmettii tabloyu deerlendirelim:
Otuz Yl Savalarnn sonunda sapkn Protestan isyanclara
kar kazanlan Katolik zaferini resmeden Snayers, bu galibiyeti
eitli askeri manevralar ve birliklerin hareketlerini titizlikle
kaydederek anmak ister. Savan dzeni iinde farkl birliklerin
ve silahlarn yerlerini kolayca bulabilirsiniz. Snayers sradan
askerlerin deneyimine ve duygularna pek kymet vermez.
Tpk Jean-Jacques Walter gibi sava alann tanrlar ve

krallarn yce bak asndan grmemizi ister ve savan dev


bir satran oyunu olduu izlenimini yaratr.
Bir byte yardmyla daha yakndan baktnzda Beyaz Da
Muharebesinin bir satran oyunundan daha karmak olduunu
fark edersiniz. lk bakta geometrik soyutlamalar gibi grnen
izler aslnda kanl kym sahneleridir. Yer yer koan ya da
kaan, silahlarn dolduran, dmanlarn mzraklaryla delip
geen askerlerin yzlerini yakalarsnz. Ancak bu detaylar
tablonun btn iinde anlamlanr; bir askeri paralarna
ayran bir top gllesi grdmzde, bunun Katolik zaferinin
bir paras olduunu hemen hissedersiniz. Eer asker
Protestansa lm isyann ve sapknln bir bedelidir yalnzca.
Asker Katolikse lm hayrl bir ama uruna
gerekletirilmi soylu bir fedakarlktr. Gzlerimizi gklere
evirdiimizde sava alannn stnde melekler uumaktadr.
Meleklerin tuttuu beyaz sancakta, yaananlar ve savan
nemi Latince aktarlr. Mesaja gre Tanrnn eli mparator II.
Ferdinandn omzundadr ve imparator bu sayede 8 Kasm
1620de dmanlarn yenmitir.

Grsel 34: Pieter Snayers, Beyaz Da Muharebesi.Muharebesi'nde.

Binlerce yl boyunca insanlar sava alanlarnda tanrlar,


imparatorlar, komutanlar ve byk kahramanlar grd.
Ancak getiimiz iki yzylda krallar ve komutanlar hzla
kenara itilirken, sahnenin sradan askerlere ve onlarn
deneyimlerine doru yn deitirdi. Bat Cephesinde Yeni Bir ey
Yok gibi sava romanlar ya da Mfreze gibi filmler, ne kendi ne
de dnya hakknda fikir sahibi olan ama umutlarn ve
yanlsamalarn ar ykn srtnda tayan acemi bir erle
balar hikayelerini anlatmaya. Savan anna ve hakllna
inanan sradan er, komutannn bir dhi olduunu dnr.
amur, kan ve lm kokusuyla cephede geen birka hafta
iinde hayalleri tek tek yklr. Sa kalmay baarrsa o eski naif

ocuk; retmenlerin, filmlerin ve siyasetilerin anlatt


klielere ve ideallere inanmayan akll bir adam olup kacaktr.
Bu anlat gnmzde bile hl o kadar gldr ki
retmenler, filmler ve siyasetiler tarafndan tekrar tekrar
kullanlmaya devam edilir. Hollywood Kyamet, Full Metal Jacket
ve Kara ahin Dt gibi filmler araclyla, Sava, filmlerde
grdklerinize benzemez! diye uyarr. Sradan bir erin bir
para kada, dz yaz ya da iir olarak karalad duygulara bir
kutsallk atfedilir ve bir erin sradan duygusal beyan, sava
konusunda herkesin sayg duymay rendii tek otoriteye
dnr. Vietnam Savaandan sonra anlatlan tm fkralar
birbirine benzer: Bir ampul deitirmek iin ka Vietnam
gazisi gerekir?, Bilemezsin, sen o sava grmedin.6
Ressamlar da zamanla at srtndaki komutanlara ve askeri
manevralara duyduklar ilgiyi yitirir, sradan askerlerin
duygularn resmetmenin peine derler. Breitenfeld Muharebesi
ve Beyaz Da Muharebesi tablolarn tekrar inceleyin, ama imdi
20. yzyln bayaptlar arasnda saylan u iki tabloya gz
atalm: Otto Dix, Sava ve Thomas Lea, 2000 Yarda Bak.
Dix I. Dnya Sava srasnda Alman ordusunda astsubay
olarak grev yapar. Lea ise 1944te Life dergisine haber yapmak
zere Peleliu Muharabesine katlr. Walter ve Snayers sava
askeri ve siyasi bir olgu olarak grerek her bir bataryada ne
yaandn aktarmak isterken, Dix ve Lea sava duygusal

olarak ele alarak savan nasl hissettirdiini anlatmay


amalar. Komutanlarn dehalaryla ya da taktik becerileriyle
ilgilenmezler. Dixin askerleri herhangi bir cephede savayor
olabilir; sonuta sava her yerde savatr ve her yerde
cehenneme denktir. Leann askeri hasbelkader Peleliuda bir
ABD eridir ama ayn baklar Iwo Jimada bir Japonun,
Stalingradda bir Almann ya da Dunkirkte bir ngilizin
yznde okumak da mmkndr.
Dix ve Leann tablolar anlam taktiksel manevralardan ya
da ilahi beyanlardan devirmez. Sava anlamak istiyorsanz
tepedeki komutanlara ya da gkteki meleklere deil sradan
erlerin gzlerinin iine bakmanz gerekir. Lea travmatize
olmu askerin fal ta gibi alm gzlerinden savan korkun
gerekliine bir pencere aralar. Dixin resmettii gereklik yle
dayanlmazdr ki bir gaz maskesinin arkasna saklanr,. Sava
meydanlarnda melekler umaz; bir ykntnn ucunda sallanan,
ryen bir cesedin sulayc iaret parmandan baka bir ey
yoktur grnrde.

Grsel 35: Otto Dix, Sava? (1929-32).

Grsel 36: Thomas Lea, 2000 Yrda Bak (1944).

Dix ve Lea gibi sanatlar savan geleneki hiyerarisini


alaa etmeye yardm etti. Savalar eskiden de tpk 20.
yzyldakiler kadar kanl ve korkuntu. Ne var ki en korkun
deneyimler bile daha geni bir balamda ele alnarak olumlu
bir anlam kazanabiliyordu. Sava cehennem gibi olsa da
cennete bir biletti. Beyaz Da Muharebesinde arpan Katolik
bir asker kendi kendine: u an sefalet iindeyim ama Papa ve
mparator iyi bir ama uruna savatm sylyor demek ki
bu sefalete deer; diye dnyordu. Otto Dix tam tersi bir
yaklamla anlamn tek kayna olarak kiisel deneyimi iaret
ederek, Ac ekiyorum ve bunun katlanlr taraf yok, demek
ki sava korkun bir ey. Kaiser ve ruhban snf hl sava
destekliyorsa yanl yapyorlar, sonucuna varyordu.7

Hmanist Hizipleme
imdiye kadar hmanizmi btnlkl ve uyumlu bir dnya
gr gibi ele aldk. Aslna baklrsa hmanizm de tpk
Hristiyanlk ve Budizm gibi rtn ispatlam dinlerle ayn
kaderi paylaarak byyp yayldka birbiriyle elien
mezheplere blnd. Hmanist mezheplerin hepsi insan
deneyiminin anlam ve otoritenin en yce kayna olduuna
inanr, ancak insan deneyimini farkl alardan ele alr.
Hmanizm temel kola ayrlr. Ortodoks inan, her bireyin
kendine zg bir i sesi ve asla tekrar edilemeyecek

deneyimleri olduuna inanr. Her insan dnyaya farkl


alardan yansyan zgn bir k huzmesidir her biri evrene
renk, derinlik ve anlam kazandrr. Bu nedenle bireylere
dnyay deneyimleyebilmeleri adna olabildiince zgrlk
tanmamz, i seslerini dinlemelerine ve ilerindeki doruyu
paylamalarna izin vermemiz gerekir. Siyasette, ekonomide ya
da sanatta bireylerin hr iradesi, devletin karlarnn ve dini
dogmalarn nnde olmaldr. Bireysel zgrlkler dnyay
daha gzel, daha zengin ve daha anlaml klacaktr, zgrle
yapt vurgu nedeniyle hmanizmin Ortodoks kolu liberal
hmanizm ya da basite liberalizm[13] olarak da bilinir.
Liberal siyasetiler semene gvenir, liberal sanatta gzellik
grenin gzlerindedir, liberal ekonomide mteri
velinimetimizdir. Liberal etik kendinizi nasl iyi
hissediyorsanz yle yapn, der. Liberal eitim tm cevaplar
kendi iimizde bulabilelim diye kendi kendimize dnmeyi
alar.
19. ve 20. yzyllarda hmanizm hzla toplumsal destek ve
siyasi g kazandka birbirinden tamamen farkl iki yeni yan
rn verir: Sosyalist ve komnist hareketleri kanatlar altna
alan sosyalist hmanizm ve en nl destekisi Naziler olan
evrimsel hmanizm. Bu ikisi de insan deneyiminin anlam ve
otoritenin tek kayna olduu konusunda liberalizmle
hemfikirdir. ki akmn temsilcilerinin de insan bilincinin

snrlarn aan bir gce ya da ilahi kanunlarla dolu kitaplara


inanc yoktur. Mesela Kari Marxa on yandaki ocuklarn
dumanl fabrikalarda on iki saatlik vardiyalarla almasnn
sakncalarn sorsanz, ocuklarn kt hissettiini sylerdi.
nsanlar sefalete srkledii iin smrnn, zulmn ve
eitsizliin nne gemeliydik, Tanr buyurduu iin deil.
Hem sosyalist hem de evrimsel hmanistler liberalizmin
insan deneyimlerine baknn sorunlu olduuna dikkat ekti.
Liberaller insan deneyiminin bireysel bir olgu olduunu
dnp lkin dnyada birbiriyle elien isteklere sahip
bambaka eyler hisseden pek ok farkl birey vardr. Eer tm
anlam ve otoritenin kayna bireysel deneyimlerse bu
farkllklar nasl yan yana getirebiliriz?
17 Temmuz 2015te Almanyaya ailesiyle Lbnandan
snmac olarak gelen ama snrd edilme ihtimaliyle kar
karya kalan Filistinli gen bir kz, Alman anslyesi Angela
Merkelin karsna kt. Reem adndaki kz, Merkele akc
Almancasyla derdini anlatt: nsanlarn hayatn keyfini
kardn grmek ve bunu hi yapamayacan bilmek
gerekten ok zor. Gelecein bana ne getireceini
bilmiyorum. Siyasetin zaman zaman zor olduunu belirten ve
Lbnanda yz binlerce Filistinli mltecinin beklediini
syleyen Merkel, Almanyann hepsini kabul edemeyeceini
syledi. Bu mantkl aklama karsnda donakalan Reem

gzyalarna bouldu. Merkel zavall kz teselli etmeye


giderken ilkelerinden vazgemi deildi.
Akabinde patlayan kamuoyu tartmasnda ou insan
Merkeli kalpsiz ve duygusuz olmakla sulad. Eletiri
yamurunu biraz olsun dindirmek isteyen Merkel geri adm
atarak Reem ve ailesinin snma talebinin kabul edilmesini
salad. lerleyen aylarda Merkel kaplar daha da aarak yz
binlerce gmeni Almanyaya kabul etti. Ancak herkesi
memnun etmek mmkn deildi. Bu sefer de duygusalla
yenik dmek ve tavrn koruyamamakla eletirildi. Alman
aileler Merkelin bu dn yznden ocuklarnn daha dk
yaam standartlarna sahip olmasndan ve slami dalgann
onlar da etkisi altna almasndan korkmaya balamt. Neden
ailelerinin huzurunu ve refahn liberalizmin deerlerine bile
inanmayan yabanclarla paylaacaklarm? Herkesin bu konuda
son derece net grleri varken, muhta mltecilerle endieli
Almanlarn birbirine taban tabana zt duygularn nasl bir
araya getirebiliriz?8
Liberaller uzun zamandr bu tezatlarla mcadele ediyor.
Locke, Jefferson ve Mili gibi dnrler, bylesi amazlara hzl
ve kolay zmler sunmay baaramad. Kimin hangi ynde oy
kullanacana karar veremeyeceinize gre demokratik
seimler de bu elikilerle dolu duruma bir zm
sunamayacaktr. Bu karar sadece Almanya vatandalar m

oylamal yoksa Almanyaya g etmek isteyen milyonlarca


Asyal ve Afrikal da oylamaya katlmal mdr? Hangi grubun
duygularn neye gre dierinden stn tutabiliriz? Ayn
ekilde Arap-srail sorununu da 8 milyon srailli ile Arap
Birlii milletlerinin 350 milyon yesinin katld bir oylamayla
zemezsiniz. Hl byle olunca srailliler de byle bir
referandumun sonucunu kabul etmeyecektir.
nsanlar ancak dier semenlerle bir ba kurabilirlerse
demokratik seimlere tabi olduklarn hissederler. Eer teki
semenlerin tecrbeleri bana yabancysa ve hislerimi
anlamayarak hayati karlarm umursamadklarn
dnyorsam, binlere kar tek bama bile kalsam oylamann
sonucunu kabul etmek iin herhangi bir sebebim olmayacaktr.
Demokratik seimler yalnzca dini inan ya da ulusal efsaneler
gibi belli ortaklklar paylaan toplumlarda uygulanabilir.
Seimler temelde anlaan insanlar arasndaki anlamazlklar
zmek iin bir yntem olarak kullanlabilir.
Liberalizm ou zaman kadim toplumsal kimlikleri kabile
duygusuyla harmanlayarak modern milliyetilii ekillendirir.
Bugn ou insan milliyetilii, liberalizm kart glerle
ilikilendirirken milliyetilik en azndan 19. yzyl boyunca
liberalizmle kol kola yrmtr. Liberaller bireylerin zgn
deneyimlerini yceltir. Herkesin ayr duygular, zevkleri ve
tuhaflklar olabilip kimse kimseye zarar vermedii mddete

herkes bunlar ifade etme ve deneyimleme lksne sahiptir.


Giuseppe Mazzini gibi milliyetiler 19. yzylda da milletlerin
zgnlklerini kutsuyordu. Bireysel deneyimlerin ounun
toplumsal olduunun altn iziyorlard; tek bana polka
yapamaz, Alman dilini gelitirip koruyamazsnz. Kelimeler,
danslar, yiyecek ve iecekler her milletin kendi bireyleriyle
gelitirdii zel hassasiyetlerdir.
Mazzini gibi liberal milliyetiler bu ayrt edici ulusal
deneyimleri anlaysz imparatorluklarn basks altnda yok
olmaktan kurtarmay amalyor ve her milletin komusuna
zarar vermeden kendi toplumsal duygularn yaad ve
yaatt, huzurlu bir milletler birlii hayal ediyordu. Avrupa
Birliinin resmi ideolojisi olarak hl varln srdren bu
fikir, ABnin 2004 tarihli anayasasnda Avrupann
eitliliklerde btnletii ve Avrupada yaayan farkl
kimliklere mensup her bireyin kendi ulusal kimliiyle gurur
duyduu maddelerinde kendini beyan eder. Alman ulusunun
zgn toplumsal deneyimlerini korumak iin deyecei
kefaret, liberal Almanlarn bile akn akn gelen gmenler
karsnda kaplarn kapatlmasn savunmasdr.
Liberalizm ve milliyetiliin evlilii, amazlar zemeyecei
gibi yenilerini de yaratr. Toplumsal deneyimlerin kymetini
bireysel deneyimlerle karlatrabilir miyiz? Polka, bratwurst
(domuz sucuu) ve Alman dilini korumak adna, milyonlarca

mlteciyi yoksulluk iinde lmle burun buruna brakmak


kabul edilebilir mi? Peki milletler kendi kimliklerinin
tanmnda bile anlaamayp yeni amazlara srklenirlerse ne
olacak? Tpk 1861de ABDde, 1933te Almanyada, 1936da
spanyada ya da 2011de Msrda olduu gibi. Muhalif
kamplarn sonulara sayg duymak iin bir gerekesi olmad
bu gibi durumlarda demokratik seimler hibir derde deva
olamayacaktr.
Son olarak polka dansn yaparken bir anlna kendi
milletinizin dier tm milletlerden farkl ve daha iyi olduunu
dnebilirsiniz. 19. yzylda liberal milliyetilik, Habsburg
Hanedannn ve arlk imparatorluklarnn Almanlarn,
talyanlarn, Polonyallarn ve Slovenyallarn zgn
deneyimlerine sayg duymalarn talep ediyordu. 20.
yzyldaysa ar milliyeti hareketler, artk kendi melodileriyle
dans etmeyi tercih eden herkesi toplama kamplarna yerletirip
tm dnyay fethetmeye kalkt.

Sosyalist hmanizmse bambaka bir yaklam tercih eder.
Sosyalistler bakalarnn deneyimlerini gz ard edip kendi
hislerimize odaklanmamz nerdii iin liberalleri sular.
nsan deneyimi tm anlamn kaynadr, doru. Ancak

dnyada en az benim kadar kymetli milyarlarca insan var.


Liberalizm benim ve milletimin zgnlne vurgu yaparak
kendi iime dnmemi isterken, sosyalizm kendimi ve
duygularm taknt hline getirmeden davranlarmn
bakalarnn deneyimlerini nasl etkilediine odaklanmam
bekler. Kresel bar milletlerin kendi farkllklarn
yceltmesiyle deil tm dnyadaki iilerin birlemesiyle tesis
edilebilir; sosyal uyum her bireyin narsiste kendi derinliinde
kaybolmasyla deil aksine bakalarnn ihtiya ve
deneyimlerini kendi isteklerinin stnde tutmasyla
salanabilir.
Bir liberal kendi i dnyasn kefetmek yoluyla bakalarna
kar efkat ve anlay gelitirebileceini ne srebilir. Ancak
bu akl yrtme Lenini veya Maoyu ikna edemez; bireyin
kendisini kefetmesinin bir burjuva markl olduunu ve
bireyin kendisiyle iletiime geme abasnn onu kapitalizmin
bir baka tuzana dreceini ne srerler. Halihazrda sahip
olduum siyasi grler, tercihlerim, sevmediim eyler;
hobilerim ve hrslarm kendi zm yanstmaz; hepsi sosyal
evremin ve yetitirilme tarzmn bir davurumudur. Hepsi
komularm ve okulumla ekillenirken, aslnda mensubu
olduum snfn deerlerini yanstr. Zenginler ve yoksullar
doutan itibaren ayn beyin ykama srelerinden geer.
Zengine yoksulu grmezden gelmesi, yoksula kendi menfaatini

bir kenara koymas retilir. Kiinin kendisiyle yapt hibir


mzakere ya da psikoterapi durumu deitiremez, sonuta
terapistler de kapitalist sistemin bir parasdr.
Hatta kendime dnmek kendi gerekliimden daha da
uzaklamama sebep olacaktr. Toplumsal koullara yeterince
kafa yormakszn kiisel kararlarma gmlerek gereklerden
uzaklamam kanlmazdr, rnein varlklysam akllca
yatrmlar yaptm dnr, yoksulluk batandaysam birok
hata yaptma kani olurum. Bunalmsam liberal bir terapist
kabahati aileme ykarak yeni hayat planlar yapmam iin beni
yreklendirmeye alacaktr. Kapitalistler tarafndan
smrlmekten bunaldm ima edip hkm sren sosyal
dzende hedeflerime varma ansmn olmadn sylersem,
terapistim bu sefer kendi sorunlarm sosyal sisteme
yktm ve annemle zemediim meseleler yznden
kapitalistleri suladm dnecektir.
Sosyalizme gre yllar boyu annem, duygularm ve
komplekslerim hakknda zihnimi yormak yerine, retim
aralarnn kimin elinde olduunu sorgulamam gerekir. Temel
ithalat ve ihracat rnleri nelerdir? Uluslararas bankalarla
ynetimdeki siyasetiler arasnda ne gibi bir iliki vardr?
Yalnzca hkm sren sosyoekonomik sistemi kavrayp dier
tm insanlarn deneyimlerini gz nnde bulundurarak ne
hissettiimi gerekten anlayabilirim ve sadece beraber hareket

ettiimiz srece bu sistemi deitirebiliriz. yi ama tm


insanlarn deneyimlerini deerlendirerek hakkaniyetli bir
mukayese yapabilmek mmkn mdr?
Sosyalistler bu nedenle kendini kefetme eylemini
kmser, dnyay bizim yerimize yorumlayacak sosyalist
partiler ve sendikalar gibi gl toplumsal kurumlarn
gelimesini desteklerler. Liberal siyasette semen en iyisini
bilir ve liberal ekonomide mteri daima hakldr; sosyalist
siyasetteyse en iyisini parti bilirken, ekonomide de sendika her
zaman hakldr. Anlam ve otorite, kaynan yine insanda
bulur; hem parti hem de sendika, insanlar sefaletten kurtarma
gayesinde canla bala alan insanlarla dolup taar. Tek bir
farkla: Bireyler kendi kiisel duygular ve i sesleri yerine
partiye ve sendikaya kulak vermelidir.

Evrimsel hmanizmin insan deneyimlerinin atmas
sorununa sunduu bambaka bir zm vardr. Darwinci evrim
teorisinin salam temellerinden g alan evrimsel hmanizm,
bu ekimeler ve anlamazlklar yznden szlanacamza
bunlar takdir etmemiz gerektiinde srar eder. ekime doal
seilimin lokomotifidir, evrimi ileri tar. Baz insanlar aka
dierlerinden daha stndr, deneyimler arptnda gl

olan, dierini ezip gemelidir. nsan trnn yabani kurtlarn


soyunu tketmesinin, evcil koyunlar smrmesinin, alt
snflardaki insanlarn zorbalklara maruz kalmasnn altnda
hep ayn mantk hkm srer. Avrupallarn Afrikay
smrgeletirmesi olumlu bir gelimedir; o kurnaz iadam
akln kullanarak dier tm budalalar iflasa srklemitir.
Evrimsel hmanizme gre insan tr giderek daha da
glenecek ve eninde sonunda sperinsanlara dnecektir.
Evrim Homo sapiens'le sona ermi deildir, gidecek daha ok
yolu vardr. Ancak insan haklar ya da insan eitlii adna en
gl insanlar hadm ederek sperinsanlarn gelimesinin
nne geebilip hatta Homo sapiensin bile bozulmasna ve
soyunun tkenmesine neden olabiliriz.
Spermenin geliini mjdeleyen bu stn insanlar tam
olarak kimlerdir? Belki bir rk, belirli bir kabile ya da herkesten
stn dhiler olabilirler mi? Her kim ya da ne olursa olsun,
onlar stn klan ey; znde yeni bilgiler, gelimi
teknolojiler, refah iinde toplumlar ya da esiz sanat eserleri
yaratrken tecelli eden yetenekleridir. Einstein ya da
Beethovenin deneyimleri, hibir ie yaramayan bir
ayyankinden ok daha deerlidir ve bu insanlar ayn
meziyetlere ve fazilete sahipmi gibi deerlendirip denk
tutmak gln olacaktr. Eer sekin bir millet insanln
geliimine devaml nayak oluyorsa onu insan trnn

evrimine pek de bir katk salamayan dier milletlerden stn


tutmalyzdr.
Dolaysyla Otto Dix gibi liberal sanatlarn aksine evrimsel
hmanizm savan deerli, hatta olmazsa olmaz bir deneyim
olduu grn savunmay srdrr. II. Dnya Savann
hemen sonrasnda Viyanada geen nc Adam filmindeki
Harry Lime karakteri gncel sorunlara deinir: Sonuta o
kadar da kt olamaz [...] Otuz yl boyunca Borgias
ynetimindeki talya sava, terr, cinayet ve katliamlardan
geilmiyordu ama Michelangelo ve Leonardo da Vinci
Rnesans dourmay baard. svire be yzyldr demokrasi
ve bar iinde, peki ne rettiler? Guguklu saat. Lime
neredeyse her eyi yanl biliyordu: svire modern Avrupa
tarihinin ilk evresinde belki de en kanl corafyalardan biriydi
(paral asker ihra ediyordu), ayrca guguklu saati Almanlar
yapmt. Yine de bu bilgiler Limen fikirleri kadar nemli
deildir; asl dikkate deer olan, sava deneyiminin insan
trn yeni baarlara zorladn dnme hlidir. Sava doal
seilimin eksiksiz iledii durumdur. Zayf yok eder, vahiyi
ve hrsly dllendirir. Yaamn tek gereini ortaya karan
sava hkmetmeye, ihtiama ve zapt etmeye duyulan istei
kamlar. Nietzsche sava hayat okulu olarak zetlerken
haklyd, beni ldrmeyen ey, glendirir.

ngiliz Ordusunda grev yapan Temen Henry Jones da


benzer fikirler dile getirir. I. Dnya Savanda Bat
Cephesinde henz yirmi bir yanda hayatn kaybetmeden
gn nce Jones kardeine bir mektup yollayarak dokunakl
kelimelerle sava deneyimini anlatr.
Tm dehetine ramen savan en azndan byk bir ey
olduuna kafa yordun mu hi? Yani insan gereklerle
yzletiriyor demek istiyorum. Bar zamannda
insanlarn onda dokuzunun benimsedii aptallk,
bencillik, zevk dknl gibi eyler ve ufak tefek ticari
karlarn bir varolu biimi hline geldii dnlrse,
sava en azndan bu samalklarn yerine drst bir
vahet tesis ediyor. Bir de yle bak: Bar zaman insan
sadece kendi kk hayatn yaar; vr zvr ilerle
oyalanr, para meselelerine endielenir, byle eyler ite;
insan sadece kendine yaar. Ne menfur ne iren bir
yaam! Savataysa her halkarda birka yl iinde gp
gideceini bilir ve en azndan lken uruna tahtal ky
boylamann rahatln yaarsn. Grebildiim kadaryla
sradan bir yaantda nadiren bir ideali
gerekletirebilirsin. Sradan hayatn byle ticari ve
bencil temeller zerine kurulu olmasn nasl aklarlar

bilirsin: Bir yerlere gelmek istiyorsan elini amura


bulatracaksn.
Beni soracak olursan, yolum sk sk savala kesitii iin
seviniyorum. Hayatn ne kadar aalk olduunu
gsterdi bana. Bana kalrsa sava herkese kendinden
kurtulma frsat veriyor... Tabii ki kendi adma
konuuyorum. Getiimiz nisan ayndaki yemin
treninde hissettiim coku kadar gl bir duyguyu
daha nce hi hissetmemitim. Daha nce hi
deneyimlemediim o heyecan en az yarm saat srd.9
Gazeteci Mark Bowden oksatar kitab ahin Dt'de, 1993
ylnda Mogadiuda grev yapan ABD askeri Shawn Nelsonn
atma deneyimini aktarrken benzer bir iliki kurar:
Nasl hissettiini anlatmak ok zor [...] Sanki bir uyan,
bir aydnlanma n gibiydi. Hi lme bu kadar yakn ve
bu denli canl hissetmemiti. Hayatta lm skalayp
getii ksack anlar olmutu, sert bir viraj alamayan
hzl bir otomobilin altnda kalmaktan kl pay
kurtulmak gibiydi. O gn ayn duyguyu yaad, lmn
nefesini ensesinde hissediyordu [...] bir an, bir an daha,
bir an daha, belki saat, belki daha fazla [...]
arpmak [...] tam anlamyla fiziksel ve zihinsel bir

farkndalk hliydi. Sokaktaki o saat boyunca Shawn


Nelson deildi, d dnyayla bir balants yoktu,
denecek faturalarn ya da duygusal balarn hibiri
kalmamt. Bir saliseden dierine hayatta kalmaya
alan, her nefesin sonuncu olduunu bilerek bir
nefesin ardndan dierini iine eken bir insand sadece.
Bir daha asla ayn olamayacan hissediyordu.10
Adolf Hitler de sava deneyiminden sonra aydnlanp
deimiti. Hitler bata heves iinde olan askerlerin cepheye
vardktan hemen sonra nasl korkuya kapldklarn grm,
savamak zorundaki her askerin amansz bir isel atmaya
girmek zorunda kaldnda yenik dmemek adna nasl tm
sinirlerini gerdiini anlamt. Hitler kendi savan 1915-1916
knda kazandn syler. Sonunda, diye yazmt
Kavgamda, iradem, kar konulamaz [bir] efendiydi [...] sakin
ve kararlydm. Bu hislerim daimiydi. Artk kader benimle
hangi oyunu oynarsa oynasn asabm bozulmadan, aklm
yerinde ayakta kalabilirdim.11
Sava tecrbesi Hitlere dnyann bir yzn gsterdi: Doal
seilimin merhametsiz kanunlaryla ynetilen vahi orman. Bu
gerei grmezden gelenler hayatta kalamyordu. Baarl
olmak iin Orman Kanunlarm anlamakla kalmayp onlar
keyifle kabul etmek gerekiyordu. Hitlerin de tpk sava kart

liberal sanatlar gibi sradan askerlerin deneyimlerini


kutsadnn altn izmek gerek. Aslna bakarsanz Hitlerin
siyasi kariyeri 20. yzyl siyasi tarihinde sradan insanlarn
kiisel deneyimlerine deinen muazzam bir otoritenin en iyi
rnei saylabilir. Hitler rtbeli bir asker deildi, drt yllk
sava boyunca bir onbadan daha yetkili olmamt. Resmi bir
eitimi, mesleki bir becerisi ve hibir siyasi gemii yoktu. Ne
baarl bir iadam ne de baarl bir sendikacyd, yksek
mevkilerde arkadalar olmad gibi paras da yoktu. Hatta
Alman vatandal bile yoktu, be kurusuz bir gmendi.
Alman semenlere seslenen ve onlarn gvenini isteyen
Hitlerin tek ama gl bir sav vard: Siperlerdeki deneyim
hibir niversitede, karargahta ya da bakanlkta renilemezdi.
nsanlar Hitleri kendilerine yakn bulduklar iin destekleyip
oy verdiler. Hepsi dnyann vahi bir orman olduuna
inanyordu, bizi ldrmeyen glendirirdi, deil mi?
Liberalizm her insan topluluunun zgn deneyimlerini
korumak adna milliyetiliin daha lml versiyonlaryla
hemhal olurken, Hitler gibi evrimsel hmanistler belirli
milletleri insanln geliiminin lokomotifi olarak belirleyip bu
milletlerin yollarna kan herkesi ezip gemesi hatta yok
etmesi gerektiine kanaat getirdi. Hitler ve Nazilerin evrimsel
hmanizmin sadece tek bir radikal kanadn temsil ettiini
unutmamak gerekir. Stalinin gulaglar nasl her sosyalist

gr ve neriyi boa karmyorsa Nazizmin vaheti de


evrimsel hmanizmin sunabileceklerini grmezden gelmemize
neden olmamaldr. Nazizm evrimsel hmanizmin rk teoriler
ve ar milliyeti duygularla evliliinden domutur. Her
evrimsel hmanist rk olmad gibi, insan trnn
evrimleme imkann barndrdna inanmak da polis devleti
ve toplama kamplar kurma isteiyle e anlaml deildir.
Auschwitz insanln ufkunu snrlayan kara bir perde olarak
deil kanla yazlm bir uyar levhas olarak ilev grmelidir.
Evrimsel hmanizm modern kltr ekillendirmekte byk
bir rol oynad ve 21. yzylda daha da nemli bir role
soyunacak gibi duruyor.

Beethoven Chuck Berry'den stn mdr?


Hmanizmin kolu arasndaki farklar iyice kavramak
amacyla birka farkl deneyimi ele alalm:
1. Deneyim: Viyana Opera Binasnda bir mzikoloji
profesr Beethovenin Beinci Senfonisini
dinlemektedir. Pa pa pa PAM! Ses kulak zarn
nlattka sinyaller iitme sinirleri zerinden beyne
iletilir ve adrenalin bezi kana adrenalin pompalar.
Profesrn kalbi arpmaya balar, nefesi hzlanr,

ensesindeki tyler diken diken olur, srtnda bir titreme


hisseder. Pa pa pa PAM!
2. Deneyim: 1965. st ak bir Mustang Pasifik
sahilinde San Franciscodan Los Angelesa doru son
srat ilerler. Hafif mao gen src son ses Chuck
Berry dinler. Go! Go Johnny go! Ses kulak zarn
nlattka sinyaller iitme sinirleri zerinden beyne
iletilir ve adrenalin bezi kana adrenalin pompalar.
Gencin kalbi arpmaya balar, nefesi hzlanr,
ensesindeki tyler diken diken olur ve srtnda bir
titreme hisseder. Go! Go Johnny go!
3. Deneyim: Kongo yamur ormanlarnn derinliklerinde
bir pigme avc bylenmi gibi kalakalr. Yakndaki
kyn kzlarnn kabul trenlerinde ark sylediklerini
duyar. Ye oh, oh. Ye oh, oh. Ses kulak zarn
nlattka sinyaller iitme sinirleri zerinden beyne
iletilir ve adrenalin bezi kana adrenalin pompalar.
Avcnn kalbi arpmaya balar, nefesi hzlanr,
ensesindeki tyler diken diken olur, srtnda bir titreme
hisseder. Ye oh, oh. Ye oh, oh.
4. Deneyim: Kanadada Rocky Dalarnda dolunayl bir
gece. Tepeye km bir kurt, kzma dnemindeki
diinin ulumalarn dinler. Uuuuuuuu! Uuuuuuuu!
Ses kulak zarn nlattka sinyaller iitme sinirleri

zerinden beyne iletilir ve adrenalin bezi kana adrenalin


pompalar. Kurdun kalbi arpmaya balan nefesi hzlanu;
ensesindeki tyler diken diken oluc, srtnda bir titreme
hisseder Uuuuuuuu! Uuuuuuuu!
Bu deneyimlerden hangisi daha kymetlidir?
Liberaller mzikoloji profesrnn, gen srcnn ve
Kongolu avcnn deneyimlerinin eit derecede deerli
olduunu, hepsinin kymetinin bilinmesi gerektiini
savunacaktr. Her bireyin deneyimi dnyay yeni bir anlamla
zenginletiren zgn bir katkdr Bazlar klasik mzik sever,
bazlar rockn roll dinler, kimisiyse geleneksel Afrika
mziklerine kendini kaptrr. Mzik rencileri mmkn
olduunca ok mzik tr bilmelidir; bylece iTunes
hesaplarndan diledikleri kadar satn alabilirler Gzellik
dinleyenin kulaklarndadr ve mteri daima hakldr. Kurda
gelince, insan olmadndan deneyimleri dierleri kadar el
stnde tutulamaz. Kurtlarn hayat insanlarnki kadar deerli
deildir, bir insan kurtarmak iin bir kurdu ldrmekte hibir
saknca yoktur. Hepsinden nemlisi kurtlar ne gzellik
yarmalarna katlr ne de yanlarnda kredi kart tarlar.
Bu liberal yaklam kendini Voyager I' deki altn plakta bir kez
daha gsterir. 1977de ABD Voyager I mekiini uzay boluuna
yollad ve Gne Sisteminin dna kan ara yldzlararas

uzayda ilerleyen ilk insan yapm nesne oldu. NASA dneminin


en gelimi teknik ekipmanlarn kullanmann yan sra
herhangi bir merakl uzaylyla karlalmas durumunda
gezegenimiz Dnyay tantmak iin araca bir de altn plak
ekledi.
Dnya ve sakinleri hakknda pek ok bilimsel ve kltrel
bilgi bulunduran plakta baz ses kaytlan ve resimler yer
alrken, dnyann farkl corafyalarnda bestelenmi, dnyevi
sanatn baarl mzikal rneklerini sunmak zere belli
bestelere yer verilmiti. Bunlar arasnda Beethovenin Beinci
Senfonisinin al, Chuck Berrynin gncel paras Johnny
B. Goode, Kongolu pigme kzlarn kabul trenlerinde
kullanlan geleneksel ezgiler gibi farkl eserler bulunuyordu.
Plakta mzikal rnekler dnda kpek havlamas gibi hayvan
sesleri de vard ama bunlar rzgar yamur ve dalga sesleriyle
birlikte baka bir blmdeydi. Bize en yakn yldz sistemi
Alpha Centaurinin muhtemel dinleyicilerine Beethoven,
Chuck Berry ve pigme kabul treni arklarna eit deer
vermeleri, kpek ulumalarnysa bambaka bir kategoride
deerlendirmeleri gerektii mesaj veriliyordu.
Sosyalistlerin kurdun deneyiminin kymetsiz olduu
konusunda liberallerle anlamas mmkn grnse de insan
deneyimine kar tutumlar kesinlikle farkl olacaktr. Gerek
bir sosyalist, mziin kymetinin bireysel dinleyicinin

deneyiminde deil baka insanlarn ve bir btn olarak


toplumun deneyiminde anlam kazandn aklayacaktr.
Maonun da dedii gibi, Sanat iin sanat, snflar st bir
sanat, siyasetten kopuk ya da siyasetten bamsz sanat
yapmak diye bir ey yoktur.12
Sosyalistler mzikal deneyimleri toplumsal sonular
zerinden deerlendirir. Mesela Beethovenin Beinci
Senfoniyi, Avrupann Afrikay smrgeletirmek iin yelken
at bir dnemde bestelemi olmasna ve varlkl beyaz
Avrupallardan oluan bir dinleyici kitlesine hitap etmesine
odaklanrlar. Senfoni, beyaz adamn vazifesi olan Afrikann
smrgeletirilmesini merulatrma amac gder ve burjuva
beyaz erkeklerin Aydnlanmac ideallerini yanstr.
Sosyalistler rockn rollun nclerinin blues, caz ve dini
gospellerden etkilenen mazlum Afro-Amerikal mzisyenler
olduunu syleyecektir. Ancak 1950 ve 60larda beyazlar
tarafndan gasp edilen rockn roll tketim, Amerikan
emperyalizmi ve Coca-Colonyalizmin hizmetine girmitir.
Rockn roll imtiyazl beyaz genlere, isyann kk burjuva
fantezisine dnm biimi olarak pazarlanmaktayd. Bizzat
Chuck Berry, bu kapitalist zorbalara boyun eerek, aslnda
Johnny B. Goode adnda siyahi bir gen, diye yazd szleri,
beyazlarn elindeki radyo kanallarnn basksyla Johnny B.
Goode adnda taral bir gen, olarak deitirmitir.

Kongolu pigme kzlarn kabul treni arklarna gelince,


erkek ve kadnn toplumsal cinsiyetin baskc dzenine uyum
salayabilmesi iin oluturulmu bu arklar ataerkil toplum
yapsnn bir paras olan folklorik elerdir. Bylesi arklarn
kresel mzik pazarna girmesi, Afrika genelinde ve Afrikal
kadnlarn zelinde tezahr eden Batl smrgeci fantezileri
pekitirmekten baka bir ie yaramayacaktr.
O zaman yeniden soralm, Beethovenin Beinci Senfonisi,
Johnny B. Goode ya da pigme kabul arks arasnda en
gzeli hangisidir? Hkmet opera binalarna, rockn roll
salonlarna ya da Afrika miras sergilerine denek ayrmal
mdr? Okullarda mzik blm rencilerine ne retmeliyiz?
Bana deil, partinin kltr komiserlerine sorun.
Liberaller kltrel kyaslarn mayn tarlasnda herhangi bir
grubu rencide edecek bir pot krmaktan korkarak dikkatle
dolamaya alrken sosyalistler mayn tarlasnn ortasndan
geen gvenli yolu bulmay partiye havale ederler. Evrimsel
hmanistlerse mutlulukla alana dalarak tm maynlar
ateleyip keyifle curcunay izleyeceklerdir. Bununla da
kalmayacak, liberallerin ve sosyalistlerin de dier hayvanlarla
arasna bir mesafe koyduuna dikkat ekerek insanlarn kurtlar
karsndaki tartmasz stnln dile getirmekten ve
sonuta insan mziinin kurt ulumasndan ok daha kymetli
olduunu itiraf etmekten ekinmeyeceklerdir. Unutmamak

gerekir ki insan tr de evrimin gcnden azade deildin Tpk


insanlarn kurtlardan daha stn olmas gibi baz insan
kltrleri de dierlerinden daha stndn nsan deneyimleri
arasndaki keskin hiyerari karsnda eilip bklmenin
lzumu yoktur. Tac Mahal derme atma bir kulbeden daha
gzel, Michelangelonun Davud'u be yandaki yeenimin kil
figrlerinden stndr; Beethovenin senfonisiyse Chuck
Berrynin ya da Kongo pigmelerinin mziklerinden ok daha
etkileyicidir. te, syledik gitti en sonunda!
Evrimsel hmanistlere gre tm insan deneyimlerinin eit
deerde olduunu iddia edenler ya korkak ya da aptaldr.
nsanln geliimine, kltrel grelilik ya da sosyal adalet ad
altnda ket vurmak gibi korkaka ve baya giriimler insan
trnn yozlamasna, hatta soyunun kurumasna bile yol
aabilir. Liberaller ve sosyalistler Ta Devrinde yaasayd,
Lascaux ya da Altamiradaki duvar resimlerinin kymetini
bilmeyecek ve bunlarn Neandertal karalamalarndan hibir
stnl olmadn iddia edeceklerdi.

Hmanist Din Savalar


Liberal hmanizm, sosyalist hmanizm ve evrimsel
hmanizm arasndaki farklar ilk bakta nemsiz grnebilir.
Hmanizmin farkl mezhepleri arasndaki derin uurumlar
Hristiyanlk, slam ya da Hinduizm arasndaki farklarla

kyaslandnda bu nanslar nemini yitirir. Sonuta hepimiz


Tanrnn ldne ve evreni anlamlandrann insan
deneyimleri olduuna inanyorsak, deneyimlerin edeerde
olup olmamasnn bir nemi var mdr? Gelin grn ki
hmanizm dnyay fethettike daha da derinleen bu farklar,
sonunda tarihteki en kanl din savann balamasna neden
oldu.
20. yzyln ilk on ylnda, Ortodoks liberal kanadn kendine
gveni hl tamd. Liberaller, bireyler zgrlklerini diledikleri
gibi yaayarak kendilerini ifade ettikleri mddete, dnyann
ei benzeri grlmemi bir bar ve refah dneminin keyfini
sreceini dnyordu. Geleneksel hiyerariler, gerici dinler
ve acmasz imparatorluklarla aramzda kalan son balan da
koparmann vakti gelmi de geiyordu. On ylda bir, yepyeni
zgrlkler deneyimleyip byk baarlara imza atarak
dnyada cenneti yaratmay baaracaktk. Haziran 1914n
sakin gnlerinde, liberaller tarihin onlarn tarafnda olduunu
sanyordu.
1914n Noeline gelindiinde liberaller bombalarn
gmbrtsyle donakaldlar. Takip eden yllarda fikirleri hem
sa hem de sol kanadn saldrlaryla apraz atee tutulacakt.
Sosyalistler liberalizmin merhametsiz, smrgeci ve rk bir
sistemin sahte klfndan baka bir ey olmadn iddia ettiler.
Yere ge sdrlamayan zgrlk kavramn geree

tercme ettiinizde ttmlkiyetle, karlayordunuz. Bireysel


haklar savunma olarak sunduklar dilediini yapma hakk,
ou zaman orta ve st snflarn mlk ve imtiyazlarn
koruyordu. Kiran deyemediinde zgrln, harcn
yatramadnda eitimin, bir otomobil bile alamadnda
dilediin yere gidebilme zgrlne sahip olmann ne faydas
olabilir? Nkteli bir ekilde ifade ettikleri gibi liberalizmde
herkes alktan lmekte zgrdr. Daha da kts liberalizm
insanlar kendilerini zgr bireyler olarak grmeye tevik
ederek ait olduklar snftan ayrr ve kendilerine zulmeden bu
sisteme kar birlemelerini engeller. Liberalizm eitsizlii
srdrerek kitleleri yoksullua, elitleri yabanclamaya
mahkum eder.
Liberalizm soldan ald bu kroeyle sendelerken evrimsel
hmanistler sadan vurdular. Irklar ve faistler hem
liberalizmi hem de sosyalizmi doal seilimi bozmak ve insan
trn yozlatrmakla suladlar. Herkesin eit deere ve ayn
reme frsatlarna sahip olduu bir dnyada, doal seilim
ilevini yerine getiremeyecektir. Koullara en uygun, en gl
insanlar sradanlk okyanusunda boulacak, brakn
sperinsanlara evrimlemeyi, insanln soyu tkenecektir.
1914-1989 yllar arasnda hmanist mezhep kanl bir din
savana tututu. Liberalizm balarda yenilgi zerine yenilgi
alyor, tm cephelerde direniyordu. Komnist ve faist rejimler

pek ok lkeyi ele geirmekle kalmam, liberal fikirlerin


prestiji de sarslmt. Liberal dnya gr artk dorudan bir
tehdit olmad gibi toy ve naif olarak gsteriliyordu. Tm
bireylere zgrlk tanyalm da dnya bara ve refaha
kavusun... Tabii canm!
Bugn byk liberal bir zafer olarak deerlendirdiimiz II.
Dnya Sava ise yaand dnemde hi de yle
alglanmyordu. Sava, Eyll 1939da gerekletirilen kudretli
bir liberal ittifakla yapayalnz Nazi Almanyas arasnda patlak
verdi. Faist talya bile bir sonraki yln Haziran ayna kadar
beklemeyi tercih etmiti. Liberal ittifak ezici bir saysal ve
ekonomik stnlk sahibiydi. Almanyann 1940taki GSYH
deeri 387 milyon dolarken, Avrupadaki dmanlarnn
toplam GSYH deeri 631 milyon dolard (buna denizar
ngiliz smrgeleri ve ngiliz, Fransz, Hollanda ve Belika
imparatorluklar dahil deildi). Tm bunlara ramen 1940
baharnda Almanya topu topu ay iinde Fransa, Hollanda,
Norve ve Danimarkay igal etmeyi baararak liberal ittifak
datt. Birleik Krallk ise Man Denizi sayesinde kl pay
kurtuldu.13
Liberal lkeler ancak Sovyetler Birliiyle birleerek
Almanlar yenmeyi baard. Savan iddetini gsleyen ve
ok daha ar bedeller deyense Sovyetler Birlii olmutu;
yarm milyon ngiliz ve yarm milyon ABDlinin yannda, 25

milyon Sovyet vatanda hayatn kaybetti. Nazizmin


malubiyetinde takdiri en ok komnizm hak etmiti.
Komnizm en azndan bu payeyi kazanmak anlamnda ksa
sreliine de olsa savatan faydaland.
Sovyetler Birlii kyda kede kalm komnist bir parya
olarak girdii savatan dnya apnda byyen bir bloun
lideri ve kresel iki gten biri olarak kt. 1949a
gelindiinde Dou Avrupa oktan bir Sovyet uydusu hline
gelmi, in Komnist Partisi Sava kazanm ve ABD
komnizm kart bir histeriyle dnyay kasp kavurur hle
gelmiti. Dnyadaki devrimci ve smrgecilik kart
hareketler gzlerini zlemle Moskova ve Pekine evirmiken,
liberalizm rk Avrupa imparatorluklaryla zdeleti.
mparatorluklar paralandka yerlerini liberal demokrasiler
yerine ya askeri diktatrlkler ya da sosyalist rejimler alyordu.
1956da Sovyetler Birlii devlet bakan Nikita Kruev
gsn kabartarak liberal Batya sesleniyordu: steseniz de
istemeseniz de tarih bizim yanmzda. Sizi gmeceiz!
Kruev sylediklerine itenlikle inanyor gn getike daha
fazla nc Dnya lideri ve Birinci Dnya entelekteli de ona
katlyordu. 1960 ve 70lerde liberal kelimesi pek ok Bat
niversitesinde hakarete dnmt. Kuzey Amerika ve Bat
Avrupa, liberal dzenin kuyusunu kazmak isteyen radikal sol
hareketler ve artan toplumsal huzursuzluklarla kaynyordu.

Cambridge, Sorbonne ve Berkeley Halk Cumhuriyetindeki[14]


renciler, Bakan Maonun Kk Krmz Kitapnn
sayfalarn kartrrken, Che Guevarann portresini
baularna asyordu.
1968de protesto ve isyan rzgar Bat dnyasnn tamamn
ele geirdi. Meksikada gvenlik gleri kanl Tlatelolco
Katliamnda onlarca renciyi vurdu, Romada renciler
Valle Giulia syan olarak anlan gnde talyan polisiyle att,
Martin Luther King suikast ABDnin yzden fazla kentinde
protestolar ateledi. Maysta renciler Paris sokaklarn ele
geirdiinde Bakan de Gaulle Almanyadaki Fransz askeri
ssne kamak zorunda kalrken, varlkl Fransz vatandalar
kabuslarnda giyotinler grerek yataklarnda drt dndler.
1970e gelindiinde dnyada yz otuz bamsz lke
olmasna karn, ou Avrupann bat kesine skm topu
topu otuz liberal demokrasi rejimi vard. Bu srete
Hindistann, bamszln gvenceye alm bir nc
Dnya lkesi olarak liberal yola girmesi nemliydi ancak o bile
Bat blouyla arasna mesafe koyarak Sovyetlere yaknlamay
tercih etti.
1975te liberal kanat gelmi gemi en kk drc
yenilgisini yaayacakt: Kuzey Vietnamn Davutu, ABDnin
Golyatn yenerek Vietnam Savan bitirecekti. Komnizmin
baars hzla Gney Vietnam, Laos ve Kamboyay sard. 17

Nisan 1975te Kamboyann bakenti Phnom Penh, Kzl


Kmerlere yenik dt. ki hafta sonra tm dnya, ekranlar
banda Vietnamn bakenti Saygondaki ABD
Bykeliliinin atsndan Yankilerin helikopterlerle
kurtarlmasn izliyordu. Byk ounluk Amerikan
mparatorluunun ktnden neredeyse emindi. Domino
etkisi teorisi daha dillendirilmemiken, 1975in Hazirannda
ndira Gandi Hindistanda olaanst hl ilan etti. Dnyann
en byk demokrasisi de sosyalist diktatrlkler arasna
katlmaya hazrlanyordu.
Liberal demokrasiler gitgide dnyaya sunacak pek bir eyi
kalmam, hatta kendi gen nesillerine bile hitap edemeyen
yal beyaz emperyalistlere has bir kulbe dnmeye balad.
Washington zgr dnyann lideri olarak kendi sistemini
methederken, neredeyse tm mttefikleri otoriter krallar
(Suudi Arabistan Kral Halid, Fas Kral II. Hasan ve ran ah)
ya da askeri diktatrlerdi (Yunanistanda cuntac albaylar,
ilide General Pinochet, spanyada General Franco, Gney
Korede General Park, Brezilyada General Geisel ve Tayvanda
Kzl General Chiang Kaishek).

Grsel 37: Saygon'daki ABD Bykeliliinin boaltlmas.14

Tm bu krallarn ve komutanlarn desteine ramen Varova


Pakt NATOya kar askeri olarak saysal stnle sahipti.
Batl lkeler konvansiyonel silahlanmada eitlik salamak
adna liberal demokrasiyi ve serbest piyasay rafa kaldrp
tamamen totaliter devletlere dnmek zorunda kalabilirlerdi.
Tek kurtulu nkleer silahlanmadan geiyordu. Bunun zerine
NATO, Sovyetlerin konvansiyonel silahlarla saldrmas
durumunda, topyekun nkleer saldryla yant vereceklerini
beyan eden MAD doktrinini[15] benimsedi.
"Saldrrsanz, bu savatan kimsenin canl kmasna izin
vermeyiz, diyerek tehdit ediyordu liberaller. Sndklar bu
korkun kalkan sayesinde liberal demokrasi ve serbest piyasa
son kalelerini kurtarmay baard; Batklar amar makineleri,
buzdolaplar ve televizyonlar kadar seksin, uyuturucunun ve

rockn rollun da keyfini srmeye balad. Nkleer silahlar


olmadan ne Beatles ne Woodstock ne de dolup taan
spermarketler olabilirdi. Yine de 1970lerde, nkleer silahlara
ramen gelecek, sosyalizme ait olacakm gibi grnyordu.

Bir anda her ey deiti. Liberal demokrasi tarihin
plnden frlayp stne bana ekidzen verdi ve dnyay
fethetti. Spermarketlerin gulaglardan ok daha etkili
olduunu kantlad. Gney Avrupada balayan blitzkrieg[16]
ile Yunanistan, spanya ve Portekizdeki otoriter rejimler kt
ve yerlerini demokratik hkmetlere brakt. 1977de ndira
Gandi olaanst hli kaldrarak Hindistanda tekrar
demokrasi ilan etti. 1980lerde Dou Asya ve Latin
Amerikadaki Tayvan, Gney Kore, Brezilya ve Arjantin gibi
lkelerdeki askeri diktatrlkler de demokratik hkmetlere
dnt. 1980lerin sonu 90larn banda liberalleme dalgas
hakiki bir frtnaya dnerek muazzam Sovyet mparatorluunu
yerle bir etti ve tarihin sonu geldiine dair teorileri
glendirdi. On yllarca sren yenilgi ve baarszlklarn
ardndan biraz ypranm olsa da liberalizm Souk Savan
tartmasz galibi olarak hmanist din savalarn kazand.

Sovyet mparatorluu paralannca yalnzca Dou Avrupada


deil Baltk lkeleri, Ukrayna, Grcistan ve Ermenistan gibi
eski Sovyet cumhuriyetlerinde de komnist rejimlerin yerini
liberal demokrasiler ald. Bugn Rusya bile bir demokrasi
lkesi taklidi yapyor. Souk Sava zaferi, bata Latin Amerika,
Gney Asya ve Afrika olmak zere liberal modelin dnyann
her yerine yaylmas iin yeniden itici g grevi grd. Baz
liberalizm denemeleri utandrc baarszlklar olarak son
bulurken, baar hikayeleri de azmsanmayacak dzeydeydi.
Endonezya, Nijerya ve ili gibi onlarca yl cuntalarla ynetilmi
lkeler, u an ileyen demokrasiler olarak yollarna devam
ediyor.
Haziran 1914te derin bir uykuya yatan bir liberal, Haziran
2014te uyandnda yerini hi yadrgamazd. nsanlar yeniden,
bireysel zgrlkler arttka dnyann da bar ve refah dolu
bir yere dneceine inanyor. 20. yzyla dnp
baktmzda, alnm her kararn byk bir hata olduunu
dnyoruz. 1914 baharnda liberal bir yolda hzlanan
insanevladnn yanl yne sapp kmaz bir sokaa girdikten
sonra yolunu yeniden bulmas iin seksen yl gemesi ve
korkun dnya sava yaanmas gerekti. Elbette tm bu
zamann boa getiini sylemek yanl olur; antibiyotik,
nkleer enerji ve bilgisayar gibi teknolojiler kadar feminizm,
smrgeciliin k ve zgr seks gibi sosyal olgular da var

etti bu yllar. Hepsi bir yana, liberalizm bu deneyimlerden


sonra olgunlaarak, geen yzyla kyasla ok daha arbal bir
hle brnd. Sosyalist ve faist rakiplerinden grd eitim,
salk ve sosyal hizmet gibi eitli fikirleri ve kurumlan da
kendine katt. Ancak liberalizmin z artc ekilde pek de
deimedi. Hl bireysel zgrlkleri her eyin stnde tutup
kutsayan ve semenlere ve mterilere sarslmaz bir gven
duyan liberalizm, 21. yzylda yoluna tek bana devam ediyor.

Elektrik, Genetik ve Radikal slam


Bireycilik, insan haklar, demokrasi ve serbest piyasadan
oluan liberalizm, 2016 itibaryla ipi tek bana gslemeye
devam ediyor. 2011de spanyada vuku bulan 15M hareketi ve
Wall Streetten balayarak tm dnyaya yaylan gal Et
eylemleri gibi Bat dnyasn kasp kavuran toplumsal olaylar
demokrasiye, bireycilie ve insan haklarna, hatta serbest
piyasann temel ileyiine bile hibir ekilde kar kmad.
Bilakis bu liberal fikirlerin hayata geirilmesinin hkmetlerin
grevi olduunu vurguluyorlard. Piyasalarn batmasna izin
verilemeyecek kadar byk irketler ve bankalar tarafndan
maniple edilip ynlendirilmemesini, gerek anlamda serbest
kalmasn istiyorlard. Paral lobiler ve gl kar gruplar
yerine sradan vatandalarn menfaatlerini koruyacak dorudan
demokrasi kurumlan talep ettiler, Ykselen borsalar ve en sert

eletirileri dillendiren hkmetler bile, dnyay ynetmek iin


daha iyi uygulanabilir bir model sunamyor. Batdaki
akademisyenlerin ve aktivistlerin en byk elencesi
liberalizmin an yakalamak olsa da onlar bile daha iyi bir
neri sunabilmi deiller.
te yandan in, Batdaki toplumsal protestolardan ok
daha zorlu bir mcadele veriyormu gibi grnyor. Siyasetini
ve ekonomisini liberalletirmesine ramen hl ne bir
demokrasi ne de gerek bir serbest piyasa ekonomisi olabilen
in, 21. yzyln ekonomik devi olmaktan geri kalmyor. Ne
var ki ekonomik devin ideolojik olarak etki alan pek de geni
deil. Hi kimse, bizzat inliler bile, bugnlerde tam olarak
neye inandklarn bilmiyor. Teoride hl komnist olan in,
uygulamada hi de yle deil. Baz inli dnr ve liderler
Konfysle dnmeyi denemek istese de bunun artk bir
geerlilii yok. Bu ideolojik boluk ini Silikon Vadisinden
doan (gelecek blmlerde tartacamz) yeni teknodinlerin
yeermesi iin ok uygun bir zemin hline getiriyor. Ancak
lmszle ve sanal cennetlere inanan bu teknodinlerin kk
salacak vaziyete gelebilmesi iin en az on ya da yirmi yl daha
var. Dolaysyla gnmzde in liberalizme gerek bir
alternatif sunamyor. Liberal modele alternatif arayan, iflas
etmi ve hayal krklna uram Yunanlar asndan bile
ini taklit etmek bir seenek olamaz.

Peki ya radikal slam hakknda ne diyebiliriz? Ya da kktenci


Hristiyanlk, mesihi Yahudilik ve uyan Hinduizm nerede
duruyor? inliler neye inanacaklarn bilemezken tutucu
dindarlar kendilerinden ok eminler. Nietzschenin Tannnn
lmn ilan etmesinin zerinden bir asr geti ama Tanr
yeniden sahneye dnyor. Bu grn yalnzca bir sanrdan,
bir seraptan ibaret olduu ortada. Tanr ld, uzun srense
cenazeyi kaldrma sreci. Radikal Mslmanlar 21. yzyl tam
olarak kavrayamadklarndan liberalizm asndan gerek bir
tehdit oluturamyor, etrafmzda gelien yeni teknolojilerin
yaratt grlmemi tehlikeler ve frsatlar hakknda kayda
deer bir fikir gelitiremiyorlar.
Din ve teknoloji tarihin her dneminde, birbirlerine tango
yapan bir ift zarafetiyle yaklamtr. Birbirlerini iterler,
birbirlerine tutunurlar ama hibir zaman birbirlerinden ok
uzak kalamazlar. Her bulu ok farkl ekillerde
uygulanabilecei iin mhendisler hayati kararlarda bir hedefi
iaret ederek istikamet belirleyecek peygamberlere ihtiya
duyar. Bu yzden teknoloji dine muhtatr. Mhendisler 19.
yzylda lokomotifi, radyoyu ve iten yanmal motoru icat etti.
Fakat 20. yzyln kantlad gibi bunlar hem faist
toplumlarda hem komnist diktatrlklerde hem de liberal
demokrasilerde kullanlabildi. Dini kanaatler olmadan
lokomotifler istikametlerini belirleyemedi.

Dier taraftan teknoloji, elimize bir men tututurarak


yiyebileceklerimizin snrn belirleyen bir garson misali,
sklkla dini tasavvurlarmzn snrn ve kapsamn belirler.
Yeni teknolojiler eski tanrlar ldrp yenilerini yaratr. Bu
yzden tarm devriminin ilahlar, avc-toplayclarn
ruhlarndan farkldr. Fabrikada alan eller kyllerinkinden
baka hayaller peinde koar. 21. yzyln devrim nitelii
tayan teknolojileri, ortaa retilerini yeniden canlandrmak
yerine benzeri grlmemi yeni dini hareketler yaratacaktr
Radikal slamclar, Kurtulu slamda, mantrasn
tekrarlayabilirler; ancak an teknolojik gerekliiyle ban
kaybetmi dinler, sorular bile anlama yetisini yitirmeye
mahkumdur. Yapay zeka bilisel ilerde pek ok insann yerini
alabilecek noktaya geldiinde igcne ne olacak? Amasz ve
ie yaramaz insanlardan oluan devasa yeni snfn siyasi
etkileri neler olacak? Nanoteknoloji ve rejeneratif tp, seksen
yan elli yana evirmeyi baardnda ilikiler aileler ya da
emeklilik fonlar nasl etkilenecek? Biyoteknoloji bebekleri
tasarlayabilmemizi saladnda, zenginle fakir arasndaki
uurum hi olmad kadar derinletiinde insan toplumu neye
benzeyecek?
Bu sorularn yantlarn Kuranda, ncilde veya
Konfysn Semelerinde bulmak imkanszdr nk antik
inde veya ortaada Ortadouda bilgisayarn, genetik

biliminin ya da nanoteknolojinin fikri bile sz konusu deildi.


Radikal slam teknolojik ve ekonomik frtnalarn koptuu bir
denizde apa grevi grmeyi srdrebilir ancak frtnada
ynnz bulabilmek iin bir apadan daha fazlasna, bir
haritaya ve dmene ihtiyacnz vardr. Bu yzden radikal slam,
sadece hkm srd corafyalarda domu ve yetimi
insanlara seslenebilip ama isiz spanyol genlerine ya da
endieli inli milyarderlere sunabilecei pek bir ey yoktur.
Yz milyonlarca insan hl slama, Hristiyanla ya da
Hinduizme inanmaya devam edebiliyor. Oysa saylar tarihin
gidiatnda tek bana bir ey ifade etmez. Tarih ou zaman
gemie tutunan kitleler yerine ileri grl bir grup yeniliki
tarafndan ekillendirilir. 10 bin yl kadar nce pek ok insan
avc-toplaycyken bir avu nc Ortadouda tarma gemiti
ve gelecek iftilerindi. 1850de insanlarn yzde 90ndan
fazlas Ganj, Nil ve Yangtze boylarndaki kk kasabalarda
tarmla urarken hibiri buhar makinesi, demiryolu ya da
telgraf hatt grmemiti. Bu iftilerin kaderi, Sanayi
Devriminin ban eken bir avu mhendis, siyaseti ve
yatrmc tarafndan Manchester ve Birminghamda oktan
yazlmt. Buhar makineleri, demiryollar ve telgraflar yiyecek,
tekstil, ara ve silah retimini olduu gibi deitirerek
endstriyel glere geleneksel tarm toplumlarnn karsnda
bariz bir stnlk salad.

Sanayi Devrimi tm dnyaya yaylarak Ganj, Nil ve


Yangtzenin kylarna ulamaya baladnda bile insanlar
buhar makinesi yerine kutsal kitaplara inanmaya devam ettiler.
Gnmzde de tpk 19. yzylda olduu gibi insanln tm
sorunlarnn zmnn kendilerinde olduunu syleyen,
hatta Sanayi Devriminin yaratt sorunlar bile
zebileceklerine inanan rahipler, mistik retiler veya gurular
eksik olmuyor, rnein 1820-1880 yllar arasnda Msr
(ngilterenin desteiyle) Sudan fethetmi ve yeni uluslararas
ticaret alarna dahil etmek amacyla lkeyi modernletirmeye
almtr. stikrarsz geleneksel Sudan toplumunda geni
tabanl bir huzursuzluk yaratan bu karar, isyanlarn patlak
vermesine neden olur. 1881de yerel dini lider Muhammed
Ahmed bn's Seyyid Abdullah, Mehdi olduunu ve Tanrnn
hkmn dnyada yerine getirmek zere gnderildiini ilan
eder. Destekileri ngiliz-Msr ordusunu datr ve Viktorya
ngilteresini ok eden bir kararla General Charles Gordonn
kellesini alarak 1898e kadar eriatla ynetilecek Sudan
kurarlar.
Ayn esnada Hindistanda, temelde Vedalarn asla
yanlmadn ne sren Hindu dirili hareketinin bandaki
Dayananda Saraswati, 1875te Vedalara dair bilgileri yaymak
amacyla Arya Samaj mezhebini (Asil Topluluu) kurar. Aslna
bakacak olursanz Dayananda, Vedalar olduka zgrlk bir

yorumla ele alarak kadnlara eit haklar verilmesi gibi fikirleri


bile Batdan ok nce desteklemitir.
Dayanandann ada olmasna ramen kadnlar hakknda
ok daha muhafazakar grlere sahip olan Papa IX. Pius,
Dayanandann insanst otoriteye duyduu hayranl
paylar. Katolik inan sisteminde bir dizi reforma imza atan
Pius, Papann inan meselelerinde asla hata yapmayacan
ne sren yeni prensipler ortaya koymutur (ortaadan kalma
gibi grnen bu gr, Katolik inan sistemine 1870te,
Charles Darwin Trlerin Kkenini yaymladktan yalnzca on bir
yl sonra dahil olmutur).
Papann asla hataya demeyeceini kefetmesinden otuz
yl kadar nce, Hong Xiuquan adnda baarsz inli bir lime
bir dizi dini gr malum olur. Hong, Hz. sann kardei
olduunu ve tanrnn kendisini ilahi bir vazifeyle
grevlendirdiini iddia eder. Tanr, Hongdan 7. yzyldan beri
ini yneten Manu eytanlarn kovmasn ve Cennetin
Byk Bar Kralln (Taiping Tiangu) yeryznde
kurmasn ister. Hongun mesaj, inin Afyon Savalarndaki
yenilgisiyle zedelenmi, modern sanayinin ve Avrupa
emperyalizminin geliiyle sarslm milyonlarca aresiz inliyi
harekete geirir.
Hong, kralla bar getirmek yle dursun, 1850-1864 yllar
arasnda Manu Qing Hanedanlna kar yrtlen ve 19.

yzyln grd en kanl sava olan Taiping Ayaklanmasna


liderlik eder. Napolyon Savalarndan ya da Amerikan
Savandan katbekat daha fazla, en az 20 milyon insan
hayatn kaybeder.
Sanayi Devrimiyle birlikte fabrikalar demiryollar ve buharl
gemiler dnyann her yanna yaylmasna ramen yz
milyonlar hl Hong, Dayananda, Pius ve Mehdinin dini
dogmalarna tutunmay srdrr. Yine de 19. yzyl oumuz
inan a olarak deerlendirmeyiz. 19. yzyln ileri
grlleri arasnda Mehdi, IX. Pius ya da Hong Xiuquan gibi
isimleri deil Marx, Engelsi ve Lenini anarz. 1850de henz
zayf bir hareket olan Sosyalizm, ksa srede hz kazanarak in
ve Sudanda kendini mesih ilan edenlerden ok daha etkili bir
ekilde dnyay temelinden deitirmeyi baarmtr. Ulusal
salk sistemleri, emeklilik fonlar ve bedava okullar iin Hong
Xiuquan ya da Mehdiden ok, Marx ve Lenine (ve tabii ki
Otto von Bismarcka) minnettar olmamz gerekir.
Peki Marx ve Lenin, Hong ve Mehdinin yapamad neyi
baarmtr? Sosyalist hmanizm felsefi adan slam ve
Hristiyanlk teolojisinden daha karmak ve gelimi deildir.
Marx ve Lenin antik metinleri ve kehanetleri incelemektense
daha ok dnemlerinin teknolojik ve ekonomik gerekliklerini
anlamaya zaman ayrmlardr. Buhar makineleri, demiryollar,
telgraflar ve elektrik daha nce duyulmam sorunlara yol

aarken, kimsenin hayal bile edemeyecei frsatlar da


yaratmtr. Yeni kentli proletarya snfnn deneyimleri,
ihtiyalar ve umutlar, ncilde geen kyllerinkinden ok
farkldr. Marx ve Lenin bu ihtiya ve umutlara cevap
verebilmek iin buhar makinesinin nasl altn, madenlerin
nasl ilediini, demiryollarnn ekonomiyi nasl
ekillendirdiini ve elektriin siyaseti nasl etkilediini
incelemitir.
Bir gn Leninden komnizmi tek cmlede zetlemesi
istendiinde, Komnizm btn yetkinin ii konseylerine
verilmesinin yan sra tm lkeye elektrik salanmasdr, der.
Elektrik, demiryollar ve radyo olmadan komnizm de olamaz.
16. yzylda Rusyada komnist bir rejim kurulamazd nk
komnizm bilgi ve kaynaklarn tek bir merkezde toplanmasn
gerektirir. Herkese yeteneine gre, herkese ihtiyac kadar
anlay, sadece retim kolayca toplanp geni mesafelere hzla
datlabildiinde; tm olan biten, lkenin her kesinde takip
edilebilir ve ynetilebilir olduunda ie yarar.
Marx ve komnistler yeni teknolojik gereklikleri analiz edip
insanlarn yeni deneyimlerini anlayabildiklerinden sanayi
toplumunun sorunlarna cevap sunabildiler. Ayrca yeni
frsatlardan yararlanmak iin zgn fikirler retebiliyorlard.
Sosyalistler yeni cesur dnya iin yeni cesur bir din yarattlar.
Teknoloji ve ekonomiyle gelen bir kurtulu vaadi ina ederek

ideolojik sylemi temelden deitirdiler ve tarihin ilk


teknodinini kurdular. Marxtan nce insanlar kendilerini
retim biimlerine gre deil dini inanlaryla tanmlyor ve
buna gre ayryorlard. Marxla beraber teknoloji ve ekonomik
yap zerine cevap aranan sorular, ruh ve teki dnyayla ilgili
mnakaalardan ok daha kymetli hle geldi. 20. yzyln
ikinci yarsnda retim ilikileri zerinden kopan bir sava,
neredeyse insan trnn kendi kendini yok etmesine neden
olacakt. Marx ve Lenini en sert eletirenler bile komnistlerin
tarih ve toplum alanndaki yaklamlarn benimseyerek
teknoloji ve retim ilikilerine daha ok kafa yormaya
baladlar.
19. yzyln ortasnda ok az insan Marx kadar ngrlyd;
bu nedenle ok az lke hzl bir sanayileme srecini baaryla
atlatarak dnyay fethedebildi. Pek ok toplum ne olduunu
anlayamadndan ilerleme trenini kard. Dayanandann
Hindistan ve Mehdinin Sudan buhar makineleri yerine
Tanryla megul olmaya devam ederken sanayilemi ngiltere
tarafndan igal edilip smrgeletirildiler. Hindistan henz
son birka yldr ngiltereyle arasndaki siyasi ve jeopolitik
uurumu kapamak amacyla admlar atabilirken Sudan hl
ok gerilerden geliyor.

21. yzyln banda ilerleme treni bir kez daha perondan


ayrlmak zere. Bu belki de Homo sapiens isimli perondan
yaplacak son sefer olacak ve treni karanlarn ikinci bir ans
olmayacak. Trende bir yeriniz olsun istiyorsanz bu yzyln
teknolojisini, zellikle de biyoteknolojiyi ve bilgisayar
algoritmalarnn gcn kavrayabilmeniz gerekiyor. Buhar
makinelerinden ve telgraftan ok daha etkili olacaklar gibi
kullanm alanlar da yiyecek, tekstil, ara ve silah retimiyle
snrl kalmayacak. Beden, beyin ve zihin, 21. yzyln temel
rnleri olarak konumlanrken bunlar retmeyi bilenlerle
bilmeyenler arasndaki fark Dickens ngilteresiyle Mehdinin
Sudan arasndakinden ok daha derin olacak. Hatta Sapiens
ile Neandertaller arasndakinden bile daha byk bir farka
ahit olacaz. 21. yzylda ilerleme trenine yetienler,
yaratmann ve yok etmenin ilahi kudretini elde ederken, geride
kalanlar yok olma tehdidiyle kar karya kalacaklar.
Yzyl nce zamann ruhunu yakalayabilen Sosyalizm,
sonrasnda yeni teknolojilere ayak uyduramad. Leonid Brejnev
ve Fidel Castro, Marx ve Leninin buhar makineleri anda
rettikleri fikirlere tutunmay srdrerek bilgisayarlarn ve
biyoteknolojinin gcn kavrayamadlar. Liberallerse bilgi
ana ok daha iyi uyum salad. Kruevin 1956daki
kehaneti bu yzden gerekleemedi ve bylelikle uzun vadede
Marksistleri alt edenler liberal kapitalistler oldu. Marx bugn

yeniden dirilseydi, Marksistlere Kapital okumaya daha az


zaman ayrp internet ve insan genomu zerine yrtt
almalarn okumalarn tavsiye ederdi.
Radikal slam ise sosyalizmden ok daha kt bir noktada.
Henz Sanayi Devrimini bile yakalayamam slam lkelerinin
genetik mhendislii ve yapay zeka hakknda syleyecek pek
bir sz olmamasna armamak gerekiyor. slam,
Hristiyanlk ve dier geleneksel dinlerin dnyann hl nemli
oyuncular olduunu syleyebiliriz. Gemite hepsi yaratc
glerdi ama artk ancak tepkisellik zerinden
konumlanabiliyorlar. Hristiyanlk bugne kadar grlmemi
bir biimde, dini itikatlarna taban tabana zt grler yayarak
tm insanlarn Tanr nnde eit olduunu ne srer ve siyasi
yapy, toplumsal hiyerariyi, hatta toplumsal cinsiyet
ilikilerini bile kkten deitirir. Vaazlarnda en uysallarn ve
ezilmilerin Tanrnn sevgili kullar olduunda srar eden sa,
g piramidini tepetaklak ederek devrimcilere nesiller boyu
kullanabilecekleri bir cephanelik salar.
Hristiyanlk toplumsal ve ahlaki reformlarn yan sra
nemli ekonomik ve teknolojik yeniliklerin
gerekletirilmesinde de rol almtr. Katolik Kilisesi
Avrupann en gelimi ynetim sistemini kurarak arivler,
kataloglar, zaman izelgeleri oluturmu ve baka veri ileme
tekniklerinin ncs olmutur. 12. yzylda Vatikan,

Avrupann Silikon Vadisine en yakn kurumudur. Kilise


Avrupann ilk ekonomik irketleri olan manastrlar kurar ve
bin yl boyunca Avrupa ekonomisinin ban ekerek gelimi
tarm yntemleri ve idari ynetimler uygular. Manastrlar
saatlerin ilk kullanld kurumlardr, asrlar boyu katedral
okullar Avrupann en nemli renim merkezleri olarak
hizmet verip blgenin Bologna, Oxford ve Salamanca gibi ilk
niversitelerinin kurulmasn salamtr.
Bugn Katolik Kilisesi yz milyonlarca destekisinin
ballndan ve balarndan faydalanmaya devam eder.
Ancak Hristiyanlk ve tm dier tm teist dinlerin yaratc
glerden tepkisel glere dnmesi uzun zaman nce
gerekleti. Yeni teknolojilere, yaratc ekonomik yntemlere
ya da r aan sosyal fikirlere nc olmaktansa gn
kurtarmann peindeler. Genellikle dier hareketlerin
savunduu teknolojiler, yntemler ve fikirler karsnda sadece
strapla kvranyorlar. Biyologlar doum kontrol ilalar
gelitirirken Papa bu konuda ne yapacan bilemiyor.
Bilgisayar mhendisleri interneti gelitiriyor ve hahamlar,
Ortodoks Yahudiler internette gezinebilir mi, bunu tartyor.
Feminist dnrler kadnlar kendi bedenlerini sahiplenmeye
arrken, ezbere konuan imamlar bu kkrtc fikirlerle nasl
baa kacaklarna kafa yoruyorlar.

Kendinize 20. yzyln en etkili kefinin ya da yaratmnn ne


olduunu sorun. Antibiyotik gibi bilimsel keifler, bilgisayarlar
gibi teknolojik bulular, feminizm gibi ideolojik yaratmlarn
bulunduu uzun bir aday listesi arasnda yant bulmak olduka
zor olacaktr. imdi de kendinize 20. yzylda slam ya da
Hristiyanlk gibi geleneksel dinler tarafndan ortaya konulmu
en etkili kefin ya da yaratmn ne olduunu sorun. Seecek
pek bir ey olmad iin bu da yantlamas ok zor bir sorudur.
Rahipler, hahamlar ve imamlar 20. yzylda antibiyotikler,
bilgisayarlar ve feminizmle ayn kefeye konulabilecek ne
buldular? Bu iki soru zerine kafa yorduktan sonra 21. yzyln
en kkl deiimlerinin nereden balayacan sorun
kendinize: IID'den mi, yoksa Google'dan m? Evet IID belki
YouTubea video yklemeyi biliyor, ama ikence endstrisi
dnda Suriye ve Iraktan son dnemlerde ne gibi yenilikler
dodu?
Biliminsanlar da dahil olmak zere milyarlarca insan dini
metinleri otorite olarak grmeye devam ediyor ancak bu
metinler artk yaratc kaynaklar deil. Hristiyanln ilerici
kollarnda ortaya kan kadn dini grevlileri ya da ecinsel
evliliin kabuln ele alalm mesela. Bu kabulleni nerede
filizlendi? ncil, Aziz Augustin ya da Martin Luther
okumalarnn aksine Michel Foucaultnun Cinselliin Tarihi ya
da Donna Haraway'in Siborg Manifesto gibi almalarndan

esinlenildi.15 Ancak ne kadar ilerici olursa olsun, inanl


Hristiyanlarn, etik deerlerini Foucault ve Harawayden
devirdiklerini itiraf etmeleri pek mmkn grnmyor. Bu
nedenle ncil, Aziz Augustin ve Martin Luthere dnerek
detayl incelemeler yapyorlar. Sayfa sayfa, yk yk, dikkatle
okuyor ve ihtiya duyduklarn bulana dek aramaya devam
ediyorlar: Ta ki Tanrnn ecinsel evlilikleri ve kadnlarn
rahiplie kabuln kutsadn iddia edebilmeleri iin yaratc
bir ekilde yorumlayabilecekleri zl bir sz, bir mesel ya da
bir hkm bulana kadar. Sonrasnda da esasen ilhamn
Foucaultdan alan bu gr sanki ncilden km gibi
davranyorlar. ncil artk gerek bir ilham kayna olmamasna
ramen, onu hlen bir otorite olarak koruyorlar.
Bu nedenle geleneksel dinler liberalizme gerek anlamda bir
alternatif olamyor. Kutsal metinlerinde genetik mhendislii
ve yapay zekaya dair syleyecek hibir eyleri olmamasnn
yannda pek ok rahip, haham ve imam biyoloji ve bilgisayar
mhendisliindeki gelimeleri takip bile edemiyor. a atlatan
bu ilerlemeleri anlamak istiyorsanz antik metinleri ezberleyip
tartmak yerine bilimsel makaleler okumaya zaman ayrmal
ve laboratuvar deneyleri yapmak zorundasnz.
Tm bunlar liberalizmin kazanmlaryla yetinecei anlamna
gelmez. Hmanist din savalarndan galip km liberalizmin
2016 itibaryla hibir alternatifi yok. Yine de bu srekli

kazanma hli, lmcl malubiyetin tohumlarna da gebe


olabilir. Her savatan zaferle km liberal idealler, insan
trn lmszlk, sonsuz mutluluk ve tanr mertebesine
erimek gibi ideallerin peinden srklyor. Mteri ve
semenlerin her zaman hakl olduu dolduruuna gelen
biliminsanlar ve mhendisler, liberal projelere ok daha fazla
zaman ve enerji ayryor. Ancak bilim insanlarnn kefettii ve
mhendislerin gelitirdii eyler farknda olmadan liberal
dnya grnn sorunlarn ve mterilerle semenlerin
krln ortaya karyor. Liberalizm, genetik mhendislii
ve yapay zeka dahil tm maharetini ortaya dktnde,
demokrasi ve serbest piyasa, tarihin tozlu sayfalar arasnda ta
baklar, teyp kasetler, slam ve komnizm kadar khne
kalacak belki de.
Bu kitap insanln 21. yzylda lmszle ulat, daimi
mutluluu yakalad ve tanr mertebesine ulat
iddialarndan yola kt. Bu iddialar zgn ya da duyulmam
grler deiller, sadece liberal hmanizmin geleneksel
fikirlerini yanstyorlar. Hmanizm insan yaamn, duygularn
ve isteklerini daima kutsadndan, hmanist medeniyetin
insan mrn uzatmak, insan mutluluunu ve kudretini
olabildiince artrmak istemesinde alacak hibir ey yok.
Bu kitabn nc ve son ksm bu hmanist ryay
gerekletirme abasnn kendini iten rten bir eyleme

dnmeye mahkum olduunu, yeni posthmanist


teknolojilerin bu idealin sonunu getireceini ileri sryor.
Hislere duyduumuz hmanist inan, modern szlemenin
bedelini demeden meyvelerini toplamamz salad. Bizi
snrlayacak ve anlamlandracak hibir tanrya ihtiyacmz yok
artk, mterilerin zgr tercihleri ve semenlerin destei
ihtiyacmz olan anlam bize salyor. Peki mterilerin ve
semenlerin hibir zaman zgr tercihler yapmadn
anladmzda ve teknoloji onlarn duygularn hesaplamay,
tasarlamay ve amay baardnda neler olacak? Eer tm
evren insan deneyimine balysa insan deneyimi
spermarketteki herhangi bir rnden farksz, tasarlanabilir
bir rn hline geldiinde ne yapacaz

III. Ksm
Homo Sapiens Kontrol Kaybediyor
nsanlar dnyay ynetmeye ve anlamlandrmaya devam
edebilir mi?
Biyoteknoloji ve yapay zeka hmanizmi nasl tehdit
ediyor?
nsan trn kim devralacak, hmanizmin yerine hangi
yeni din geecek?

Grsel 38: Bilgisayarlar olarak beyinler, beyinler olarak bilgisayarlar. Yapay zeka
artk insan zekasn gemeye hazr.

8
Laboratuvardaki Saatli Bomba

2016 YILI TBARIYLA dnya bireycilik, insan haklar,


demokrasi ve serbest piyasadan mteekkil liberal paketin
hakimiyeti altnda. Ne var ki 21. yzylda bilimin geldii nokta,
liberal dzenin temellerini sarsyor. Bilim deerlere dair
sorularla ilgilenmediinden, liberaller eitlikten ok zgrle
mi ya da toplumdan ok bireye mi deer verilmeli, bir cevap
sunamyor. Ancak tm dier dinler gibi liberalizm de soyut
etik yarglar zerine kuruldur ve beraberinde olgusal
nermelere inanr. Bu olgusal nermelerse titiz bilimsel
aratrmalara kafa tutamyor
Liberaller insanlarn zgr irade sahibi olduuna inandklar
iin bireysel zgrlklere ok deer verirler. Liberalizm
semenin ya da mterinin neden-sonu balamnda
deterministik kararlar verdiini dnmedii gibi tamamen
rastlantsal davranlar sergilediine de inanmaz, insanlar
doal olarak d etmenler ve tesadflerden etkilenir ama gnn

sonunda her birimiz zgrln byl rzgarna kaplr ve


kendi admza karar veririz. Bu nedenle liberalizm semenleri
ve mterileri el zerinde tutar, bize kalbimizi dinlememizi, ne
iyi hissettiriyorsa onu yapmamz tlen Evreni anlaml klan
hr irademiz ve bizin dnda kalan hi kimse tercihlerimizi
ve hislerimizi tam olarak bilemeyeceine gre, karlarnz ve
isteklerinizi gzetmesi adna hibir Byk Biradere
gvenemezsiniz.
nsanlarn zgr iradeye sahip olduunu sylemek etik bir
yarg deildir; bu iddia dnyann olgusal bir tanm olmaya
soyunur. Bu szde olgusal tanm John Locke, Jean-Jacques
Rousseau ve Thomas Jeffersonn zamannda karlk bulmu
olsa da, yaambilimlerinin son bulgular arasnda kendine
uygun bir yer bulamyor. zgr irade ve gncel bilim
arasndaki atma, biroklarnn mikroskoba ve fMRI
tarayclarna bakarken grmezden gelmeyi tercih ettii ve
laboratuvarlarda konuulmayan ama varl aikar bir
gerektir.1
18. yzylda Homo sapiens zihnimizin i ileyiine aklmzn
ermeyecei gizemli bir kara kutu gibiydi. Aratrmaclar birini
baklayarak ldren birinin cinayet ileme nedenine
younlatklarnda, nk bunu kendisi tercih etti, zgr
iradesiyle cinayet iledi ve bu yzden suunun tam
sorumluluunu almak durumunda, sonucuna varabiliyorlard

ve bu genel kabul gren bir akl yrtmeydi. Getiimiz


yzylda biliminsanlar Sapiensin kara kutusunun kapam
aralad ve orada ne ruh, ne zgr irade, ne de benlik
bulamad, ayn fiziksel ve kimyasal yasalara tabi genler,
hormonlar ve nronlar gerekliin geri kalanna
hkmediyordu. Bugn biliminsanlar birini baklayarak
ldren birinin cinayet ileme nedeni zerine
dndklerinde, nk bunu kendi tercih etti, cevab hi
tatmin etmiyor. Genetik ve beyin aratrmalar ok daha detayl
yantlar verebiliyor: Beyinde belirli bir genetik yapyla
ekillenen u ve bu elektrokimyasal srelerin, evrimsel
basklarla birleen eitli mutasyonlar yanstmas nedeniyle
cinayeti iledi.
Cinayetle sonulanan elektrokimyasal beyin sreleri
deterministik ya da rastlantsal olabilir veya her ikisinin
bileimi eklinde gerekleir ama asla zgrce ortaya kmaz.
Bir nron elektrik ykyle atelendiinde bu dardan gelen
bir uyarya kar deterministik bir tepkiden de kaynaklanabilir,
radyoaktif atomlarn bozunumu gibi rastlantsal da olabilir. ki
durum da zgr iradenin varlna pek ihtimal tanmyor.
Biyokimyasal olaylarn zincirleme tepkisinde, her olay bir
ncekine baldr, yani kesinlikle zgr deildir. Nkleer
kazalar sonucu ortaya kan sonular da zgr deildir; sadece
rastlantsaldr. Rastlantsal kazalar deterministik srelerle

birleince olasla dayal sonular elde etsek de bu zgrce


seimler yapld anlamna gelmez.
Merkezi iletim sistemi radyoaktif bir uranyum ktlesine
bal bir robot yaptmz ve robota sadaki ya da soldaki
butona basmak gibi iki seenek sunduumuzu varsayalm.
Robot, btanlardan birini semek iin, bir dakika iinde
bozunan uranyum atomlarn sayma komutu alarak say iftse
sadaki, tekse soldaki butona bassn. Byle bir robotun ne
zaman ne yapacandan hibir zaman tam olarak emin
olamayz; kimse bu mekanizmaya zgr diyemeyecei gibi
demokratik seimlerde oy vermesine izin vermeyecek ya da
hukuki olarak davranlarndan sorumlu tutmayacaktr.
Determinizm ve rastlantsallk bilimsel anlaymzn
snrlar dahilinde pastay aralarnda paylar ve zgrlk iin
bir para bile ayrmazlar. Kutsanan zgrlk kelimesi, tpk
ruh gibi elle tutulur herhangi bir anlamdan yoksundur,
zgrlk sadece insanlarn uydurduu hayali hikayelerde
vardr.
zgrlk son darbeyi evrim teorisinden alr. Evrim nasl
ebedi ruhlarla asla badamayacaksa zgr irade fikrini de
sindiremez. Eer insanlar zgrse, doal seilim onlar nasl
ekillendirmi olabilir? Evrim teorisine gre ister yaam alan
ve yiyecekler, ister eler olsun, hayvanlarn tm seimleri
genetik kodlarn yanstr. Bir hayvan uyum salam genleri

sayesinde besleyici mantarlar yer ve salkl ve dourgan bir e


seerse genleri baaryla bir sonraki nesle aktarlr. Ancak
uyum salayamayan genleri yznden zehirli mantar yer ve
kanszl olan bir e seerse genleri yok olacaktr. Bu hayvan
zgrce istediini yese ve dilediiyle iftlese doal seilimin
bu hayvan zerinde kendini gsterebilecei ve alabilecei bir
alan olamazd.
nsanlar bu tr bilimsel aklamalarla yz yze geldiklerinde
gerekleri bir kenara brakp zgr hissettiklerini ve kendi istek
ve kararlar dorultusunda hareket ettiklerini ifade ederler.
Doru, insanlar kendi istekleri dorultusunda hareket ederler,
zgr derken kendi istekleri dorultusunda davranma
yetisini kastediyorsak, evet biz insanlar zgr irade sahibiyiz;
tpk empanzeler kpekler ve papaanlar gibi. Polly kraker
istediinde kraker yiyor.[17] Ancak sorulmas gereken hayati
soru papaanlar ya da insanlarn kendi arzularna gre hareket
edip etmedii deil, ta en banda bu arzular seebiliyorlar m
olmaldr. Polly salatalk yerine neden kraker istedi? Neden
yaptklarna gz yummak yerine grltc komumu
ldrmyorum? Neden siyah bir araba semek yerine
krmzsn almaya daha hevesliyim? Neden sosyal
demokratlara deil de muhafazakar bir partiye oy veriyorum?
Evet kendi istediimi yapyorum ama bu isteklerin hibirini
semiyorum. imde belli bir istein bydn

hissediyorum nk beynimdeki biyokimyasal sreler bu


duyguyu yaratyor. Bu sreler deterministik ya da rastlantsal
olabilir ama zgr deildir.
Komunuzu ldrmek ya da hkmet seimleri gibi ciddi
etkileri olan byk kararlarn, anlk duygular yerine llp
tartlm fikirlerle ekillendiini ne srebilirsiniz. Her sav
pek ok adan deerlendirip birini seerek herhangi bir partiye
oy verebilir ya da evde kalp oy hakkm kullanmamay tercih
edebilirim. Bir tartmada hangi taraf seeceimi syleyen ey
nedir? Deterministik bir sre sonunda veya tamamen
rastlantsal olarak herhangi bir tercihe ynelebilirim. Sonu ne
olursa olsun, beni tercihime ulatran dnce silsilesine
zgrce vardm sylenemez.
Bunlar felsef kurgular ya da hipotezlerden ibaret nermeler
deildir. Bugn beyin tarama yntemleri sayesinde insanlarn
istekleri ve kararlar daha kendileri bile fark etmeden
ngrlebiliyor. Dev bir beyin taraycsna sokulan
katlmclarla gerekletirilen bir deneyde deneklere diledikleri
zaman basabilecekleri iki buton verilir. Beyindeki nral
aktiviteyi gzlemleyen biliminsanlar, katlmclar henz
butona basmadan, hatta tercihlerinin farknda bile olmadan
ok nce tercih edilen dmeyi belirlemeyi baarrlar
Beyindeki nral aktivitelet, karar verme bilincinin henz

olumad nn birka yz milisaniye ncesinden balayarak


kararn verilmesine birka saniye kalana dek gerekleir.2
Sa ya da sol butona basmak phesiz bir tercihtir Ancak bu
zgr bir tercih deildir. Buradan yola karak zgr iradeye
duyduumuz inancn hatal bir manta dayandn
syleyebiliriz. Zincirleme bir biyokimyasal tepkime sa butona
basmak istememe neden olur, itenlikle sadaki butona
basmak istediimi hissederim. Buraya kadar doru. Gerekten
de basmak isterim ancak insanlar bir yanlgya kaplarak
basmak isteyiimi istemeyi tercih ettim olarak yorumlar Bu
tamamen yanltr. steklerimi tercih etmem, onlar sadece
hisseder ve bu hislere gre davranrm.
Biliminsanlar bile sklkla miad dolmu teolojik kavramlar
kullanmaya devam ettiinden, insanlar hl zgr irade
zerine tartmay srdryorlar. Yzyllar boyunca Hristiyan,
Mslman ve Yahudi teologlar ruhla irade arasndaki ilikiye
kafa yordu. Her insann gerek benliini oluturan, manevi z
adn verdikleri bir z sakladn varsaydlar Sonrasnda bu
zn tpk kyafet, araba ya da ev sahibi olmak gibi eitli
isteklere haiz olduunu savundular Savlar uydu: Tpk kyafet
seer gibi isteklerimi de seebilirim ve kaderim bu seimlerle
ekillenir yi isteklerin sonu cennette, ktlerinkisiyse
cehennemde biter Bu durumda O hayati soru yeniden belirir,
isteklerimi tam anlamyla nasl seerim? Havva ylann

sunduu yasak meyveyi neden yemek istedi? Bu istek ona zorla


dayatld m? Tamamen tesadfen, bir anda ii bu istekle mi
doldu? Yoksa zgr bir tercih mi yapt? Tercihi tamamen
zgr deilse yaptklarnn sonucunda neden cezalandrld?
Ruhun olmadn kabullendiimiz anda, insann benlik
adn verdii z de boa kar ve Benlik, isteklerini nasl
seer? sorusu anlamszlar. Bunun, Ein kyafetlerini nasl
seer? sorusunu bekar birine sormaktan pek bir fark olmasa
gerek. Aslna bakarsanz tek bir bilin ak bulunur ve arzular
bu akta ykselip alalan dalgalar misali gelip giderler ancak
arzularn sahibi olan sabit bir benlik olmadndan arzularm
deterministik, rastlantsal ya da zgrce mi seiyorum diye
sorgulamann hibir manas kalmaz.
Bunlar akl almayacak kadar karmak grnebilir ama
ilgintir ki bu fikri test etmenin ok kolay bir yolu vardr. Bir
daha aklnza bir fikir geldiinde bir anlna durup kendinize
sorun, Neden zellikle bunu dndm? Bir dakika nce
bunu dnmem gerektiini dndm ve bu dnme sreci
sonra m balad? Yoksa bu fikir nereden geldii belli olmadan
kendiliinden mi dodu? Dncelerimin ve arzularmn
efendisi bensem nmdeki bir dakika boyunca hibir ey
dnmemeyi baarabilir miyim? Deneyip neler olacana
bakn bakalm.


zgr iradeyi sorgulamak sadece felsefi bir egzersiz deildir.
Uygulamal olarak incelemek de mmkndr. Organizmalarn
sahiden de zgr iradesi yoksa bu ilalar, genetik mhendislii
ya da beyin simlasyonlan araclyla onlar
ynlendirebileceimiz, hatta kontrol edebileceimiz anlamna
gelir.
Felsefeyi uygulamal incelemeyi arzu ederseniz robo-rat
[robot-fare] laboratuvarlarna bir urayn derim. Robo-rat
sradan bir deney faresinden minik bir farkla ayrlr.
Biliminsanlarnn beyindeki duyu ve dl merkezlerine
yerletirdii elektrotlar sayesinde kelimenin tam anlamyla
kumandayla kontrol edilebiliyorlar. Ksa bir eitim srecinden
sonra aratrmaclar, fareyi sadece sola ya da saa
ynlendirebilmekle kalmyor merdivenleri trmanmasn,
pleri koklamasn, yksekten atlamak gibi sradan farelerin
yapmay sevmedii davranlar sergilemesini bile
salayabiliyorlar. Robo-ratlerle yakndan ilgilenen ordular ve
irketler, bu hayvancklarn pek ok grevde ve durumda
baarl olmalarn diliyor. Robo-ratler enkaz altnda kalm
kurbanlar bulmakta, bombalarn ve bubi tuzaklarnn yerini
belirlemekte ya da yeralt maara ve tnellerinin haritalarn
karmakta yardmc olabilirler.

Hayvan haklar aktivistleriyse bu tr deneylerin farelere ac


ektirdii konusunda endielerini dile getiriyor, nde gelen
robo-rat aratrmaclarndan, State University of New Yorkta
(SUNY) alan Profesr Sanjiv Tahvar farelerin bu
deneylerden keyif aldn ne srerek aktivistlerin kayglarn
kulak arkas ediyor. Farelerin zevk iin altn aklayan
Tahvar, elektrotlar beyinlerindeki dl merkezlerini
uyardnda farelerin Nirvanaya ulatn sylyor.3
Elimizdeki bilgiler farenin baka biri tarafndan kontrol
edildiini, kendi iradesi dnda bir eye zorlandn
hissetmediini sylyor. Profesr Tahvar uzaktan kumandann
tularna bastnda fare sola gitmek istedii iin sola doru
ilerliyor. Profesr baka bir tua bastnda, fare merdivene
trmanmak istiyor ve trmanyor. Sonuta farenin istekleri
atelenen nron dizisinden ibarettir. Nronlar baka nronlar
tarafndan m, Profesr Tahvarn kumandasna nakledilmi
elektrotlar tarafndan m ateleniyor ne fark eder? Belki de
fareye sorsanz, Tabii ki zgr iradem var! Bak, sola dnmek
istiyorum ve dnyorum. Merdivene kmak istiyorum ve
grdn m kyorum. Bu zgr irademin varln kantlamaya
yetmiyor mu? diyecektir.
Homo sapiens zerinde yaplan deneyler tpk fareler gibi
insanlarn da ynlendirilebildiini ve insan beynindeki doru
noktalarn uyarlmasyla ak, fke, korku ya da depresyon gibi

karmak duygularn bile yaratlabileceini ya da ortadan


kaldrlabileceini gsteriyor. ABD ordusu yakn dnemde
insanlarn beyinlerine bilgisayar ipleri yerletirerek travma
sonras stres bozukluu yaayan askerleri tedavi etmeyi
amalayan deneyler yapmaya balad.4 Kudsteki Hadassah
Hastanesinde akut depresyon hastalar iin devrim niteliinde
yeni tedaviler uygulanyor. Hastalarn beyinlerine taklan
elektrotlar, gs hizasnda cilt altna yerletirilen ok kk
bir bilgisayara balanyor. Bilgisayardan aldklar komutlarla
elektrotlar zayf elektrik akmlar yollayarak depresyondan
sorumlu blgeleri fel ediyor. Bu tedavi her zaman baarl
olmasa da baz hastalar hayatlar boyunca ilerini kemiren
boluk duygusunun bir anda kaybolduunu belirtiyor.
Operasyondan aylar sonra durumunun ktye gittiinden
ikayet eden bir hasta yeniden derin depresyona girdi.
nceleme sonunda doktorlar sorunun kaynan buldu:
Bilgisayarn pili bitmi. Pili deitirdikleri anda depresyon da
hzla kaybolup yok oldu.5
Belli bal etik snrlamalar nedeniyle aratrmaclar ancak
istisnai durumlarda insan beynine elektrot yerletirebiliyor.
nsanlar zerinde yrtlen deneyler, cerrahi giriim
gerektirmeyen, tbbi balklar (teknik adyla transkraniyal
doru akm uyarm) araclyla gerekletiriliyor. Baln
iine oturtulan elektrotlar kafatasnn dna yerletiriliyor.

Zayf elektromanyetik alanlar oluturan balk, bunlar beynin


belirli alanlarna ynlendirerek eitli beyin aktivitelerini
uyaryor ya da basklyor.
ABD ordusu eitimde ya da sahada olan askerlerin
performanslarn ykseltmek ve odaklanmalarn artrmak
amacyla benzer balklar kullanarak deneyler yrtyor. En
nemli deneyler, Ohiodaki hava kuvvetleri ssnde bulunan
Human Effectiveness Directorate [nsan Etkinlii
Direktrl] tarafndan dzenleniyor. Transkraniyal
uyarclarn kazanndan yaratt heyecana gre snrl,
sonularsa kesinlikten uzak olmasna ramen, birok alma
bu metodun dikkat gerektiren grevlerde alan personelin
(insansz hava arac operatrleri, hava trafii kontrol
grevlileri, keskin nianclar vb.) bilisel yetilerini
gelitirebileceini ortaya koyuyor.6
New Scientist muhabirlerinden Sally Adeenin transkraniyal
bala dair izlenimleri kayda deerdir. Adeenin keskin
nianclarn eitimlerine katlmasna ve etkileri kendi zerinde
test etmesine izin verilir. Sava alan simlatrne nce
transkraniyal balk takmadan giren Sally, dorudan zerine
koan, intihar bombalar ve tfekler kuanm yirmi adam
karsnda korkudan nasl donakaldn anlatr, "ldrmeyi
baardm her adamn yerine, diye yazar Sally, "nereden
geldii belli olmayan yeni saldrgan beliriyordu. Yeterince

hzl ate edemediim aikard, panik ve yetersizlik hissiyle


srekli silahmn tutukluk yapmasna sebep oluyordum.
ansna saldrganlar dev ekranlara yanstlm video
grntlerinden ibaretti. Yine de kt performans yznden
can ok sklm ve silahn brakp simlatrden kmak
istemiti.
kinci denemesinde transkraniyal bal takan Sally, azndaki
tuhaf metalik his ve hafif karncalanma duygusu dnda hibir
farkllk hissetmediini aktarr. Sanal terristleri Rambo ya da
Clint Eastwood misali, bir taktik dorultusunda tek tek
haklamaya balar. Yirmisi birden silahlarn savurarak zerime
ullannca sakince silahm kaldrdm, derin bir nefes aldm ve rahata
bir sonraki hedefimi tartarken en yakndakinden baladm. Ne
olduunu anlamadan birinin Tamam, bu kadar, diye
seslendiini duydum. Simlasyon odasnn klar ald [...]
Etrafm saran insanlarn ortasnda hl saldrganlarn
gelmesini bekliyordum; hatta ekip elektrotlarm karmaya
balaynca biraz hayal krklna uradm syleyebilirim.
aknlkla biri saati ileri mi ald diye baktm. Yirmi dakika su
gibi gemiti. Ka tane ldrebildim? diye asistana
sorduumda, alayc ekilde yantlad: Hepsini.
Bu deney Sallynn hayatn deitirir. Takip eden gnlerde,
ruhani saylabilecek bir deneyimden getiini, aktarr: [...]
bu deneyimin daha akll hissetmek ya da hzl renmekle

ilgisi yok. Ayaklarm yerden kesen, hayatmda ilk defa


beynimdeki her eyin susmasyd... Beynimin kendinden phe
etmemesi bir eit aydnlanma gibiydi. Bir anda kafamda
inanlmaz bir sessizlik olumutu [...] Bu deneyimi takip eden
haftalar boyunca tek isteimin geri dnp o elektrotlar
takmak olduunu sylediimde dilerim beni anlarsnz. Pek
ok eyi sorgulamaya da baladm. Denemekten korktuum
iin beni baarszla srkleyen, kafamn iindeki o huysuz
cceler olmadan ben kimdim? Ve o sesler nereden
geliyordu?7
O seslerden bazlar toplumun nyarglarnn tekraryken,
bazlarysa kendi hikayemizin yanklar ya da genetik
mirasmzn kalntlardr. Sally tm bunlarn bilinli
kararlarmz nadiren kavramamza neden olan grnmez bir
hikaye yarattn sylyor. imizdeki monologlar yeniden
yazabilsek hatta zaman zaman tamamen susturabilsek ne
olurdu?8
2016 itibaryla transkraniyal uyarmlar hl emekleme
aamasnda ve olgun teknolojilere dnp dnmeyecekleri
mehul grnyor. imdiye dek yalnzca ksa sreler iin
yetilerimizi gelitirmeyi baardlar; Sally Adeenin yirmi
dakikalk deneyimi tamamen bir istisna (ya da placebo etkisi)
olabilir. Pek ok transkraniyal uyarm almas, zel
koullarda alan ok az sayda insanla yrtld ve uzun

dnemdeki etkileri ve zararlar hl bilinmiyor. Ne var ki bu


teknoloji gerekten de gelitiinde ya da beynin elektriksel
hareketlerini ynlendirebilecek baka bir yntem
kefedildiinde, kim bilir insan denilen varln ve insan
toplumlarnn bana neler gelecek?
nsanlar sadece terristleri vurmakta daha etkili olabilmek
iin beyinlerindeki elektrik devrelerini kurcalamakla
kalmayabilir, bu yntemler ok daha sradan gndelik
hedeflere ulamak iin de kullanabilir. Daha etkin almak,
hobilerinde derinlemek, matematik sorularn zebilmek,
futbol malarna ya da baka bir oyuna odaklanmak listenin
banda gelen eylerden yalnzca birka. Ancak bu
mdahaleler dzenli hle geldiinde, mterilerin szde zgr
olan iradesi satn alnabilecek baka bir rne dnecek.
Piyano almakta ustalamak istiyorsunuz ama ne zaman
almanz gerekse televizyon izlemeyi tercih ediyorsunuz.
zm var: Balnz takp doru uygulamay ykleyin ve
kendinizi bir anda piyano almak iin yanp tutuurken bulun.
Kafanzdaki sesleri susturma ya da ykseltme yetenei
gelitirilmesi sayesinde zgr iradenizin zayflamaktan ok
gleneceini ne srerek kar kabilirsiniz. En kymetli ve
zgn isteklerinizin farkna varamama nedeniniz d etmenler
deil mi zaten? Dikkatinizi toparlayan balklar ve benzer
cihazlar sayesinde ailenizin, rahiplerin, reklamclarn ve

komularn, kafanzda yanklanan seslerini susturabilir ve kendi


isteklerinize odaklanabilirsiniz. Ne var ki ilerleyen blmlerde
greceimiz gibi, tek bir benlie sahip olduumuz ve bylece
zgn isteklerimizi kafanzdaki yabanc seslerden
ayrabileceimiz iddias son dnemdeki bilimsel aratrmalar
tarafndan alaa edilmi, liberallerin uydurduu baka bir
mitten ibarettir.

Ben? Kimiz biz?


Bilim zgr iradeye duyulan liberal inanc rtmekle
kalmaz, bireyciliin de kuyusunu kazar. Liberaller, individual yani tek ve blnemez bir benlie sahip olduumuza
inanr. Yaklak 37 trilyon hcreden9 meydana gelen bedenim,
zihnimle beraber her gn saysz deiim geiriyor doru.
Ancak eer gerekten kendimi bulmak ister ve tm dikkatimi
buna verirsem, kendi zm meydana getiren, evrendeki tm
anlam ve otoritenin kayna olan tek, ak ve zgn sese
derinlerde ulaabilirim. Liberalizm ancak ve ancak insann tek
bir gerek benlii varsa anlam kazanr; eer birden fazla zgn
sese sahip olsaydm oy sandnda, spermarkette ya da e
seerken hangi sese kulak vermem gerektiini nasl
bilebilirdim?
Getiimiz yllarda yaambilimleri bu liberal hikayenin
tamamen uydurma olduu sonucuna vard. Tek bir zgn

benliin var olduu iddias, ebedi ruhlarn ya da Noel Bahann


var olduunu iddia etmekten teye daha gereki deil. Kendi
iime dnp derinlere baktmda, varln kabullendiim o
szde btnlk, hibiri gerek benliimi temsil etmeyen,
birbiriyle elien seslerle dalyor. nsanlar btnlkl
bireyler deil, tam tersine paral ve blnebilirlerdir.
nsan beyni tabiri caizse kaln bir sinir kablosuyla birbirine
bal iki yarkreden oluur. Her yarkre bedenin iki farkl
tarafn ynetir. Sa yarkre bedenin sol tarafn kontrol eder,
sol grme alanndan gelen verileri iler ve vcudun sa
tarafndaki uzuvlarn hareketlerinden sorumludur. Sol yarkre
iinse bu ileyiin tam tersi geerlidir. Bu nedenle beyinlerinin
sa yarkresinde fel geirenler zaman zaman bedenlerinin sol
tarafn grmezden gelirler (salarnn yalnzca sa tarafn
tarar ya da tabaktaki yemeklerin yalnzca sa tarafn yerler).10
ki yarkre arasnda ok keskin bir ayrm olmasa da
duygusal ve bilisel farklar bulunur. Pek ok bilisel etkinlik iki
yarkrede de gereklemesine ramen younluklar ayn
deildir, rnein sol yarkre konuma ve mantk yrtmede
ou zaman daha byk rol oynarken sa yarkre uzamsal
bilgiyi ilemede daha baskndr.
ki yarkre arasndaki ilikiyi anlamamz salayan kritik
aratrmalarn pek ou epilepsi hastalar zerinde
yrtlmtr. Zorlu epilepsi vakalarnda, beynin bir

kesinde patlayan elektrik frtnalar hzla dier alanlara


yaylr ve akut nbetlere yol aar. Bu tip nbetlerde hastalar
bedenlerini kontrol edemezken sk ve st ste gelen nbetler
gndelik hayatlarn devam ettirmelerine engel olacak hle
gelir. 20. yzyln ortasnda, onca baarsz tedavinin ardndan,
doktorlar iki yarkreyi balayan kaln sinir kablosunu keserek
bir yarkredeki elektrik frtnasnn dier tarafa gemesini
engelleyip sorunu bir nebze olsun hafifletmeyi baardlar.
Beyin aratrmaclar iin bu hastalar, nefes kesen sonular ve
muazzam veriler alabildikleri birer altn madeniydi.
Bu tedavinin uyguland ayrk-beyin hastalar zerinde
gerekletirilen en nemli almalar, 1981de fizyoloji ve tp
alannda r aan aratrmalar sonucu Nobel dlne layk
grlen Profesr Roger Wolcott Sperry ve rencisi Profesr
Michael S. Gazzaniga tarafndan yrtlmtr. Bu
aratrmalardan birinde byynce ne olmak istedii sorular
ayrk-beyin hastas gen bir ocuk, teknik izim yapmak
istediini syler. ocuk, mantk yrtme ve konuma
yetilerinde hayati nem tayan sol yarkreyle cevap vermitir.
Ayn zamanda sa yarkresinde, vokal dil kullanamayan ama
kelime bulmacalarndaki gibi harfleri birletirebilen ikinci aktif
bir konuma merkezi bulunur. Sa yarkrenin sesine kulak
vermek isteyen aratrmaclar, ocuun nne harfler koyar ve
bir kada, Byynce ne olmak istersin? diye yazarlar ve

kad ocuun sol grme alanna denk gelecek ekilde masaya


yerletirirler. Sol grme alanndan gelen veri sa yarkrede
ilenir ama sa yarkre vokal dili kullanamad iin ocuk
soruyu yantlamaz. Fakat sol eli hzla masada dolamaya
balamtr, dank harfleri toparlayarak bambaka bir isteini
dile getirir ve otomobil yar yazar. Sizin de tyleriniz diken
diken oldu mu?11
II. Dnya Sava gazisi WJ de bylesi tuhaf davranlardan
mustariptir. Elleri farkl yarkreler tarafndan kontrol edilen
WJin iki yarkresi iletiim kuramad iin bazen sa eli bir
kapy aarken dier eliyse araya girerek kapatmaya alyordu.
Gazzaniga ve alma arkadalar tarafndan yrtlen bir
baka deneyde beynin konumadan sorumlu sol tarafna bir
tavuk ayann resmi gsterilirken sa beyne bir kar
manzarasnn resmi yanstlr. Hasta PSye ne grd
sorulduunda tavuk aya diye yantlar. Daha sonra nne
serilen resimli kartlar arasndan, gsterilene en yakn olan
semesi istendiinde (sol beyin tarafndan kontrol edilen) sa
eli bir tavuk resmine uzanrken, sol eli ayn anda bir kar krei
resmine gider. Gazzaniga, PSye Neden hem tavuu hem de
krei setin? diye sorduunda PS yantlar: Tavuk ayana
yakn olduu iin tavuu setim, krekse kmesi temizlemek
iin gerekir.12

Bu deneyde gerekleen tam olarak nedir? Konumay


kontrol eden sol beyin kar manzaras hakknda hibir veriye
sahip deildir; bu nedenle sol elin neden kree doru
uzandna dair bilgi sahibi deildir. Bu yzden inanlabilecek
bir eyler uydurur. Bu deneyi pek ok kez tekrarlayan
Gazzaniga, sol beynin szl yetilerimizin yan sra yaammz
srekli anlamlandrmaya alan ve inandrc hikayeler
retebilmek iin dank ipularn bir araya getirerek
yorumlayan bir i tercman ilevi grdne kanaat getirir.
Baka bir deneyde szel olmayan sa beyne pornografik
resimler gsterilir. Hasta kzarp kkrdayarak tepki verir. Ne
grdn soran muzip aratrmaclara cevap veren sol
yarkre, Hi, sadece parlak bir k, diye yant verirken hasta
eliyle azn kapatarak kkrdamaya devam etmektedir. Peki
neden glyorsun? diye srar edildiinde, mantkl bir yant
bulamadndan akna dnen sol yarkredeki yorumcu,
odadaki makinelerin ok komik grndn syler.13
Bunun CIAin ABD Dileri Bakanlndan habersiz
Pakistana bir hava saldrs dzenlemesinden pek de bir fark
yoktur. Gazeteciler bir yant alabilmek iin Dileri
Bakanlnn kapsn andrdnda, bakanlktaki yetkililer de
inandrc bir aklama uydurmak zorunda kalacaktr.
Kamuoyunu ynlendirenlerin hava saldrlarnn neden
dzenlendiine dair bir fikri yoktur ve onlara cevap verebilmek

iin bir eyler uydururlar. Sadece ayrk-beyin hastalar deil


tm insanlar benzer bir mekanizma kullanr. Kendi
istihbaratm, dileri bakanlmn bilgisi dahilinde olmadan
trl ilere kalkp bakanlm da beni kurtaracak hikayeyi
uydurur ve genellikle Dileri Bakanl da kendi uydurduu
fantezilere inanmaya balar.14

nsanlarn ekonomik kararlar alrken neleri gzettiini
aratran davransal ekonomistler de benzer sonulara
vardlar. Daha dorusu bu kararlar kimin verdii sorusu
zerinde durdular. Kim Mercedes yerine Toyota almay tercih
ediyor kimler tatil iin Paris yerine Tayland seiyor ya da
angay borsas yerine Gney Kore hazine bonolarna yatrm
yapyor? Pek ok deney bu kararlar alan tek bir benlik
olmadna iaret ediyor. Aksine kararlarmz iimizde srekli
elien ve atan farkl oluumlardan douyor.
2002de Nobel Ekonomi dln kazanan Daniel
Kahnemann r aan almasnda gnlllerden aamal
bir deneye katlmalar istenir. Deneyin "ksa deneme olarak
adlandrlan etabnda katlmclar ellerini bir dakikalna 14 C
sda su dolu bir kaba sokarlar. Bu scaklk seviyesi deneklere
ac vermese de rahatsz edebilecek bir soukluktadr. Altm

saniye sonra deneklere ellerini karmalar sylenir. "Uzun


deneme etabna gelindiindeyse katlmclardan dier ellerini
ayn sda su dolu baka bir kaba yerletirmeleri istenir. Ancak
altm saniyenin sonunda kaba gizlice scak su ilave edilerek s
15 C seviyesine getirilir. Scak su ilave edildikten otuz saniye
sonra katlmclara ellerini sudan karmalar sylenir.
Kimi katlmclar deneye "uzun deneme etabyla
balamtr. Deneye hangi etaptan balam olurlarsa olsunlar,
katlmclar ilk iki etab tamamladktan tam yedi dakika sonra
deneyin nc ve en nemli ksmna geerler. Katlmclardan
ilk iki etaptan birini tercih ederek tekrarlamalar istendiinde
katlmclarn yzde 80i daha az acl olduunu ileri srerek
"uzun denemeyi tekrarlamay tercih eder.
Bu basit souk su deneyi, liberal dnya grn
temelinden sarsar. iimizde en az iki farkl benliin olduunu
ortaya karr: Deneyimleyen benliimiz ve anlatc benliimiz.
Deneyimleyen benliimiz anbean deien bilincimizdir.
Deneyimleyen benliimiz iin uzun denemenin daha kt
olduu aikardr. Ksa deneme etabnda katlmclar altm
saniye boyunca rahatsz edici bir s seviyesine sahip olan 14 C
scaklktaki suyu deneyimler, sonraki etaptaysa ayn rahatsz
edici deneyimi yaayp ok kk bir farkla biraz daha iyi
saylabilecek 15 C scaklktaki suya otuz saniye daha dayanr
ama bu kk iyiletirmeye ramen uzun deneme etab da

hl rahatsz edicidir. Deneyimleyen benliiniz asndan biraz


daha az rahatsz edici bir deneyimi ok rahatsz edici bir
deneyime ekleyerek, tm sreci daha katlanlabilir ve ekici
hle getirmek mmkn deildir.
Ne var ki deneyimleyen benliiniz hibir ey hatrlamaz.
Deneyimlenen benlik hikaye anlatamad gibi byk kararlar
alrken de nadiren ona danlr. Anlar hatrlamak, hikayeler
anlatmak ve byk kararlar vermek iimizdeki tamamen farkl
bir zn tekelindedir: Anlatc benlik. Tpk Gazzanigann sol
beyin yorumcusu misali, anlatc benlik de dur durak bilmeden
gemii yeniden kurgulamak ve gelecee dair planlar yapmakla
meguldr. Her gazeteci, air ve siyaseti gibi anlatc benlik de
pek ok kestirme yol kullanmay tercih eder. Her detay
anlatmad gibi sadece can alc noktalar ve sonular
kullanarak hikayeler uydurur. Bir deneyimin deeri, deneyimi
oluturan olaylarn iindeki dnm noktalarnn ortalamas
zerinden belirlenir, rnein souk su deneyindeki ksa
deneme etab deerlendirilirken, anlatc benlik kt ksm ile
(suyun ok souk olduu) en son nn (suyun ayn scaklkta
kald) ortalamasn hesaplayarak su ok souktu sonucuna
varr. Ayn ekilde uzun denemeyi deerlendiren anlatc
benlik, kt ksm ile (suyun ok souk olduu) son nn
(suyun scaklnn biraz artt) ortalamasn alr ve suyun
biraz daha lk olduu sonucuna varr. Anlatc benlik iki

denemenin srelerinin farkl olmasna hi dikkat etmez, srece


kar krdr. Sonuta iki denemeden birini tercih etmesi
gerektiinde suyun biraz daha lk olduuna kanaat getirdii
uzun denemeyi seer.
Anlatc benlik ne zaman deneyimlerimizi deerlendirse,
srelerini ihmal ederek doruk-son kuralm benimser; sadece
doruktaki ve sonraki anlar hatrlayarak tm deneyimi bu
ikisinin ortalamas zerinden deerlendirir. Bu yaklamn tm
kararlarmza geni etkileri vardr. 1990larn banda,
deneyimleyen ve anlatc benlikleri aratrmaya balayan
Kahneman ve Toronto niversitesinden Donald Redelmeier,
kolonoskopiye giren hastalarla almaya balarlar.
Kolonoskopi ansten kk bir kamera sokularak barsaklarn
incelendii, eitli barsak hastalklarnn tehisinde
kullanlan ve pek keyifli olmayan bir deneyimdir. Bu prosedr
olabildiince acsz uygulamak isteyen doktorlar, sizce ilemin
ve dolaysyla hastann rahatszlk sresini mi ksaltmaldr,
yoksa daha yava ve dikkatli mi almaldr?
Bu soruyu yantlamak amacyla Kahneman ve Redelmeier,
154 hastadan kolonoskopi prosedr srasnda birer dakika
arayla ac seviyelerini puanlamalarn ister. Acy lmek iin 0
ila 10 arasnda bir leklendirme kullanrlar; 0 puan hi ac
hissedilmedii anlamna gelirken, 10 puan acnn katlanlamaz
olduunu belirtmektedir. Kolonoskopi sonrasnda hastalara

ortalama ac puanlar sorulur. Ortalama deerlerin, dakika


dakika bildirilen ac seviyelerini yanstacan ve kolonoskopi
uzadka daha ok ac eken hastalarn ortalama ac puannn
ykseleceini tahmin ediyor olmalsnz. Ancak gerekte
sonular olduka farkldr.
Ayn souk su deneyinde olduu gibi ortalama ac sreyi
grmezden gelerek sadece doruk-son kuraln yanstr. Sekiz
dakika sren kolonoskopinin en kt nnda 8, son
dakikasnda 7 puan ac ektiini bildiren bir hasta, prosedrn
genelini puanlamas istendiinde 7,5 puan ac hissettiini
belirtir. Yirmi drt dakika sren bir kolonoskopi testinde en
yksek ac puan yine 8ken, hasta uygulamasnn son
dakikasndaki acy 1 puan olarak deerlendirir ve testin
ortalama ac puan sorulduunda 4,5 cevabn verir.
Kolonoskopinin kat daha uzun srerek toplamda ok daha
fazla acya neden olmas, hastann hafzasnda hibir iz
brakmaz. Anlatc benlik deneyimleri biriktirmez,
ortalamalarn alr.
Peki hastalarn tercihi daha ksa ve arl bir kolonoskopi mi,
yoksa daha uzun ve dikkatli bir uygulama mdr? Hastalarn iki
farkl benliinin farkl beklenti ve istekleri olduundan bu
soruya tek bir yant vermek mmkn deildir. Deneyimleyen
benlie sorduunuzda muhtemelen ksa sren kolonoskopiyi
tercih edecektir. Anlatc benlikse son anlarla en kt anlarn

ortalamasn alaca iin uzun kolonoskopiyi seecektir.


Anlatc benlie kulak verecek olursak doktorlar gerekmedii
hlde testin son etabn uzatp bilinli olarak hafife cannz
actrlarsa, deneyimin tmnn daha az travmatik geeceini
syleyecektir.15
Pediatristler ve veterinerler de bu ynteme bavurur.
Muayenehanelerinde bir kavanoz dolusu eker bulundurur ve
can yakan ineler ya da rahatsz edici muayenelerden sonra
ocuklara (ya da kpeklere) bir avu eker verirler. Anlatc
benlik doktor ziyaretini hatrladnda, son andaki on saniyelik
mutluluk tm muayenenin endie ve arsnn anlarn
gtrverir.
Evrim bu hileyi pediatristlerden ok nce kefetmiti.
Doum srasnda kadnlarn yaad dayanlmaz aclar
dnldnde akl yerinde hibir kadnn bir daha
dourmak istemeyecei varsaylabilir. Ancak doumun
sonunda ve takip eden gnlerde hormon sistemi ary azaltan
ve rahatlamayla beraber mutluluk hissi de yaratan kortizol ve
betaendorfin hormonlar salglar. Bunlarn yan sra bebee
duyulan sevgi ve arkadalar, aile yeleri, dini dogmalar ve
milliyeti propagandalar sayesinde doum travmas olumlu ve
mutlu bir anya dnr.
Tel Avivdeki Rabin Tp Merkezinde yrtlen bir alma,
doum ansnn genellikle doruk ve son anlardan olutuunu,

genel srecin doum ansnn olumasnda neredeyse hibir


etkisi olmadn gstermitir.16 Baka bir almada 2428
sveli kadndan doumun zerinden iki ay getikten sonra
doum anlarn anlatmalar istenir. Aktarlan deneyimlerden
yzde 90 ya olumlu ya da ok olumludur. Bu olumlu
bildirimler, kadnlarn ektikleri acy unuttuklar anlamna
gelmez elbette, yzde 28,5i yaadklarn hayal edilebilecek en
kt ac olarak aktarr. Ancak bu ac bile deneyimlerini olumlu
deerlendirmelerinin nne geemez. Anlatc benlik bir elinde
keskin bir makas, dierinde kaln ulu siyah bir kalemle
anlarmzla oynar. En korkun anlar sansrlerken mutlu
sonla biten hikayelerimizi arivler.17

Grsel 39: Meryemin bebek say kucaklad bir resim.


Pek ok kltrde doum bir travmadan ziyade benzersiz bir deneyim olarak
aktanlr.

E, kariyer, ev ya da tatil gibi hayati seimlerimiz anlatc


benlik tarafndan yaplr. ki tatil planndan birini semeniz
gerektiini dnn. Virginiada Jamestown ziyaret ederek
1607de Kuzey Amerikadaki ilk ngiliz yerleiminin kurulduu
tarihi kolonyal kasabay grebilirsiniz. Baka bir seenek olarak
ister Alaskada doa yrylerine katlr, ister Floridada
gne banyosu yapar, ister Las Vegasta seks, uyuturucu ve
kumarla dizginlenemez lemlere akarak hayalinizdeki tatili
gerekletirebilirsiniz. Tek bir artla: Hayalinizdeki tatili
setiinizde, eve dnmeden nce tm anlarnz silecek bir ila
almanz gerekmektedir Vegasta olan Vegasta kalmaldr.

Hangi tatili tercih ederdiniz? Pek ok insan anlatc benlii ne


alarak tarihi Jamestowna gitmeyi seer; nk sadece
hikayelerle ilgilenen anlatc benlik eer hatrlayamayacaksa
akln bandan alacak deneyimleri ciddiye bile almaz.
Dorusunu sylemek gerekirse deneyimleyen benlik ile
anlatc benlik, tamamen bamsz olmalar bir yana, sk skya
birbirlerinin iine gemilerdir Anlatc benlik hikayelerini
yazarken (tek kaynak olarak grmese de) deerli hammaddeler
olarak deneyimlerimizi kullanr Bu hikayeler de deneyimleyen
benliin hissettiklerini ekillendirir Ramazanda oru tutarken,
tbbi bir muayeneden nce ya da paramz olmad iin yemek
yiyemediimizde hissettiimiz alk duygular birbirinden
farkldr Anlatc benlik tarafndan almza yklenen farkl
anlamlar, gerek deneyimi bambaka yaamamz salar
stelik deneyimleyen benlik ou zaman anlatc benliin en
iyi hikayelerini bile sabote edebilecek kadar gldr. Diyelim
ki byk bir kararllkla diyet yapmaya ve her gn spor
salonuna gitmeye karar verdim. Bu tr byk kararlar anlatc
benliin kontrolndedir. Bir sonraki hafta spor salonuna gitme
vakti geldiindeyse deneyimleyen benlik geer direksiyona.
Bugn spora gidemeyeceim, der ve onun yerine pizza sipari
edip koltua kurulur televizyon izlerim.
Ne var ki pek oumuz kendimizi anlatc benlikle
tanmlarz. Ben dediimizde yaadmz onca deneyimin

yerine kafamzn iindeki hikayeyi kastederiz. Hayatn lgn


karmaasn evirip evirerek grnte mantkl ve tutarl
masallar uyduran bir i mekanizmayla kendimizi tanmlarz.
Hikayenin yalanlar ya da mantk hatalaryla dolu olmas,
defalarca batan yazlmas, bugnn hikayesinin yarnnkiyle
aka elimesinin hibir nemi yoktur nemli olan sadece
beikten mezara (hatta belki de sonrasnda bile) deimeyen
tek bir benlie sahip olduumuz hissini koruyabilmemizdir.
Sonu olarak bir birey olduuma ve tm evrene anlam
kazandran net ve tutarl bir i sese sahip olduuma duyulan
liberal inan sorgulanabilir hle gelir.18

Hayatn Anlam
Anlatc benlik, Jorge Juis Borgesin Bir Sorun isimli
hikayesinin yldzdr.19 Hikaye Miguel Cervantesin mehur
romanna adn baheden Don Quijote zerinedir Don Quijote
efsanevi bir kahraman olduu ve sevgilisi Dulcinea del
Tobosoyu kurtarmak iin devlerle savat hayali bir dnya
kurar kendisine. Gerekte krsalda yaayan yal bir adamdr
Don Quijote, ad da Senyr Kesadadr. Asil sevgilisi Dulcinea
yakndaki kasabada yaayan, grmemi irkin bir kyl kz,
kahraman valyenin savat devlerse yeldeirmenleridir.
Tm bu hayallere yrekten inanan Don Quijote bir gn gerek
bir insana saldrp onu ldrrse ne olur diye dnr Borges.

nsanlk hline dair temel bir soru yneltir: Anlatc benliimiz


tarafndan rlen tm bu masallar bir gn kendimize ya da
etrafmzdakilere korkun aclar ektirirse ne olur? Borgese
gre olaslk vardr.
lk ihtimalde gerek bir adam ldrmekten zerre rahatszlk
duymayan Don Quijotenin hayat ciddi bir deiime
uramakszn akp gider. Sanrlar o kadar gldr ki bir
cinayet ilemi olmakla yeldeirmenleriyle savamay
birbirinden ayramaz. kinci ihtimalde birinin canna kyan
Don Quijote ylesine korkar ki sanrlarndan syrlr. Tpk
lkesi iin cann vermeye hevesli gen bir er gibi savan
gerekleri karsnda hayal krklna urar ve gereklerin
farkna varr.
nc olaslksa daha karmaktr ama salam temellere
oturur. Hayalindeki devlerle savarken Don Quijote aslnda
sadece rol kesmektedir. Ne zaman ki birini ldrr,
fantezilerine daha da sk skya balanr; korkun gnahna
sadece onlar bir anlam kazandrabilir. elikili gelse de, hayali
hikayelerimiz iin ne kadar ok fedakarlk yaparsak onlara o
kadar tutunuruz. Yaptmz fedakarlklar ve ektirdiimiz
aclar anlamlandrabilmemizin tek yolu budur.
Bu durum siyasette ehitlerimizin Kan Boa Dklmedi
olarak karmza kar. talya 1915te tilaf Devletlerinin
yannda I. Dnya Savana katlr ve amacnn Avusturya-

Macaristan mparatorluu tarafndan hakszca alkonulmu


iki talyan blgesi olan Trento ve Triesteyi zgrletirmek
olduunu ilan eder. talyan siyasetiler parlamentoda ateli
konumalar yaparken, tarihi dzelteceklerine ve antik
Romann ihtiaml gnlerine dneceklerine ant ierler. Yz
binlerce talyan askeri cepheye Trento ve Trieste iin!
nidalaryla gider. Bu iin ocuk oyunca olduunu dnrler.
Ne var ki olaylar hi de bekledikleri gibi gelimez.
Avusturya-Macaristan ordusu Isonzo Nehri boyunca gl bir
savunma hatt kurar. On bir kanl arpma boyunca ataa
gemeye alan talyanlar en fazla birka kilometre ilerleyebilir
ve savunma hattn delemezler. lk karlamada 15 bin,
kincide 40 bin, ncdeyse tam 60 bin asker kaybederler. On
birinci arpmaya kadar dehet dolu iki yl geer. Caporreto
Muharebesi olarak da bilinen on ikinci karlamada
Avusturyallar kar saldrya geer ve rahata yendikleri
talyanlar neredeyse Venedikin kaplarna kadar srerler.
htiaml macera kann gvdeyi gtrd bir kyma dnr.
Savan sonunda neredeyse 700 bin talyan askeri hayatn
kaybetmi, bir milyondan fazlas yaralanmtr.20

Grsel 40: Isonzo Muharebelerinin kurbanlan.


Fakat fedakarlklar bouna myd?

lk Isonzo arpmasn kaybeden talyan siyasetilerin


nnde iki seenek vard. lki hatalarn kabul ederek bir bar
antlamas ne srmekti. talyadan bir talebi olmayan
Avusturya-Macaristan mparatorluu ok daha gl bir
rakibe, Ruslara kar hayatta kalma sava vermekle megul
olduundan bu teklifi memnuniyetle kabul ederdi. Nasl olur
da siyasetiler 15 bin askerin ailelerine, elerine ve
ocuklarna, ok zgnz, bir hata yaptk. Gen Giovanni de
Marco da bir hi uruna ld, umarz anlayla karlarsnz,
diyebilir? Bunu diyemezlerse baka bir seenek olarak:

Giovanni ve Marco kahramand! Triestenin talyan olabilmesi


iin canlarn verdiler biz de bu fedakarlklarnn boa
gitmemesini salayacaz. Zafer bizim olana dek arpacaz!
demeleri gerekirdi. Hi armayacanz gibi siyasetiler ikinci
seenei tercih ettiler ve ikinci karlamada 40 bin asker daha
kaybettiler. Siyasetiler ehitlerimizin kan boa dklmesin
diyerek tekrar tekrar savamann en iyi seenek olduuna karar
verdiler.
Ne var ki yalnzca siyasetileri sulamak yanl olur. Kitleler
de sava desteklemeye devam etti. Savatan sonra talya talep
ettii topraklarn tamamn elde edemeyince, talyan
demokrasisi talyanlarn tm fedakarlklarnn hak ettii
karl bulacana sz veren Benito Mussolini ve faistlerini
iktidara getirdi. Bir anne babaya oullarnn sebepsiz yere
ld sylemek siyasetiler iin zorken, ebeveynlerin bunu
kendilerine itiraf etmesi ok daha ac, kurbanlar iinse daha da
strap vericiydi. Bacan kaybeden sakat bir asker, Bacam
kendisinden baka kimseye hizmet etmeyen siyasetilere
inanacak kadar aptal olduum iin kaybettim, diye itiraf
edeceine, talyan ulusunun bekas iin kendimi feda ettim,
diyerek kendini telkin etmeyi tercih eder. Istraba anlam
verdii iin bir fanteziyle yaamak gereklikten ok daha
kolaydr.

Rahipler bu yntemi binlerce yl nce kefetmitir. Birok


dini trenin ve buyruun altnda da ayn mantk yatmaktadr.
nsanlar tanrlar ve uluslar gibi hayali oluumlara inandrmak
istiyorsanz kymetli bir eyler feda etmelerini salamanz
gerekir. Bu fedakarlk ne kadar ac verirse hayali oluumun
varl da o denli inandrc olur. Roma tanrs Jpitere bir
boa kurban eden yoksul bir kyl, Jpiterin varlna iyice
kani olur, aksi takdirde bu aptallna nasl bir aklama
getirebilir? Sonrasnda boalarn kurban etmeye devam eder
ki nceki tm hayvanlarn boa ldrdn itiraf etmek
zorunda kalmasn. talyan ulusunun an iin ocuumu ya da
komnist devrime bacaklarm feda ettiysem, tam da bu
sebepten, fanatik bir talyan milliyetisine ya da ateli bir
komniste dnebilirim. Milliyeti talyan mitleri ya da
komnist propagandalar uydurmaysa ocuumun lm ya da
kendi sakatlmn hibir anlam olmadn kabul etmek
zorunda kalrm. ok az insann bunu itiraf edebilecek yrei
vardr.
Ekonomi de ayn mantkla iler. 1999da sko hkmeti
yeni bir parlamento binas ina etmeye karar verir. Asl plana
gre inaat iki ylda tamamlanacak ve 40 milyon sterline mal
olacaktr; ancak almalar be yl srer ve inaatn maliyeti
400 milyon sterlini bulur. Mteahhitler her seferinde
ngrlemeyen zorluklarla karlar ve yeni masraflar karp

sko hkmetinden srekli daha fazla denek isterler.


Hkmetse her ek bte talebinde, Bu ie oktan on
milyonlar yatrdk, imdi brakrsak harcadklarmz boa
gidecei gibi elimizde yars tamamlanm bir iskelet kalacak.
40 milyon sterlin daha verelim, der. Ellerinde yars bitmi bir
yap kalsn istemediklerinden basklar giderek artar,
mteahhitlerin talepleri her ay tekrarlanr. Hikaye kendini
tekrar ederken masraflar ilk tahminlerin on katna oktan
ulamtr bile.

Grsel 41: skoya Parlamento binas. Sterlinlerimiz boa akp gitmedi.

Bu tuzaa sadece hkmetler deil zel irketler de der ve


baarsz yatrmlar yznden milyonlar batrrlar. Bireyler de
mutsuz evliliklere ya da amaza girmi kariyerlerine
tutunurlar. Anlatc benliimizin gemiteki aclarmzn

herhangi bir anlamdan yoksun olduunu itiraf etmektense


gelecekte de strapla kvranmay tercih eder. Gemiimizdeki
hatalarla eninde sonunda yzleirsek anlatc benliimiz bu
hatalara yeni anlamlar ykleyebilmek iin anlatnn rotasn
tam tersi yne krmas gerekir, rnein sava kart bir sava
gazisi kendine unu syleyebilir: "Evet, bir hata yaptm ve
bacaklarm kaybettim ama bu hata sayesinde savan kimseye
fayda getirmeyen bir cehennem olduunu grdm ve hayatm
bar iin savamaya adadm. Sakatlmn artk olumlu bir
anlam var, bana barn kymetini gsterdi.
Demek ki benlik de tpk uluslar, tanrlar ve para gibi hayali
bir kurgudur. Her birimizin nemli olmayan deneyimleri
buruturup bir kenara atan karmak ve gelikin bir i sistemi
vardr, nemli deneyimlerse izlediimiz filmler, okuduumuz
romanlar, dinlediimiz konumalar ve keyfini srmek
istediimiz birka hayalin birleiminden oluur. Bu hikaye bize
kimi seveceimizi, kimden nefret edeceimizi ve kendimizle
nasl ba edeceimizi syler. Bu hikaye uruna, gerekirse
canmz bile feda ederiz. Her birimizin kendine zg bir rol
vardr; kimi bir trajediyi yaar, kimileri sonu gelmeyen dini bir
dramada rol alr, bazlar hayat aksiyon filmi misali
srdrrken pek de azmsanmayacak bir grup da bir
komedideymiesine yaar gider. Sonuta hepsi birer
kurgudur.


Peki hayatn anlam nedir o zaman? Liberalizm dsal bir
varlktan medet umarak bize hazr bir anlam sunmasn
beklemememiz gerektiinde srar eden Onun yerine her
semen, mteri ve seyirci kendi zgr iradesini kullanarak
sadece kendi iin deil tm evren iin anlamlar yaratmaldr.
Ancak yaambilimleri zgr bireylerin bir dizi biyokimyasal
algoritmann uydurduu kurgulardan ibaret olduunu ne
srerek liberalizmin savlarn zayflatr. Her an, beynin
biyokimyasal mekanizmalar hzlca yanp snen deneyim
kvlcmlar yaratr. Daha sonra baka kvlcmlar yanp sner
ve bu bylece srer. Bu anlk deneyimlerin hibiri sonsuza
kadar baki kalacak bir z ortaya karamaz. Anlatc benlik hi
bitmeyen kurgular yaratp her deneyime ait olduu yeri
gstererek bir anlam kazanmasn salar ve bu karmaaya bir
dzen getirir. Ne kadar ikna edici ya da yoldan karc olursa
olsun, her hikaye kurgudur. Ortaada hallar hayatlarna
anlam veren Tanrya ve cennete inanyordu, modern
liberallerse zgr tercihlerin hayatlarn anlamlandracan
dnyor. Her iki taraf da hayal dnyasnda yayor.
zgr irade ve birey kavramlarnn sorgulanmas yeni bir ey
deil elbette. ki bin yldr Hindistan, in ve Yunanistandaki
dnrler bireysel benliin bir sanr olduunu iddia ediyor.

Ancak bu tr sorgulamalar ekonomi, siyaset ve gndelik


hayata dorudan etki etmedii srece tarihin seyrini
deitiremez. Bilisel uyumsuzluun piri olan biz insanlar,
laboratuvarlarda baka, mahkemelerde ya da parlamentolarda
bambaka eylere inanyoruz. Nasl ki Hristiyanlk Darwin
Trlerin Kkenini yaymlad gn yok olmadysa liberalizm de
biliminsanlar bireylerin zgr iradeye sahip olmad
sonucuna vardnda ortadan kalkmayacak.
Richard Dawkins, Steven Pinker ve yeni bilimsel grn
yeni kahramanlar bile liberalizmden vazgemiyor. Yzlerce
sayfay benlii ve zgr iradeyi yapbozumuna uratmak
uruna harcadktan sonra, sanki evrimsel biyoloji ve beyin
aratrmalar alanlarndaki tm akl almaz gelimelerin Locke,
Rousseau ve Jeffersonn etik ve siyasi dncelerinde hibir
etkisi yokmuasna entelektel taklalar atp yeniden mucizevi
bir ekilde 18. yzyla ayak basyorlar.
Ancak radikal bilimsel yaklamlar gndelik teknolojiye,
sradan davranlara ve ekonomik yaplara dntnde, bu
ikili oyunu srdrmek gittike zorlaacak. Biz ve
miraslarmz muhtemel dini inanlar ve siyasi kurumlarn
yenilendii bambaka bir doktrine ihtiya duyacaz. nc
binyln banda liberalizm yalnzca zgr birey yokturun
iaret ettii felsefi dnceyle deil, somut teknolojilerle de
tehdit ediliyor. Bireylerin zgr iradelerine geit vermeyecek

ok ynl aralarn ve yaplarn gelitii bir aknla karlamak


zereyiz. Peki demokrasi, serbest piyasalar ve insan haklar
zerimize yaacak bu gelimelerin karsnda durabilecek mi?

9 Byk Kopu

GETMZ SAYFALARDA liberal felsefeyi zayflatan


bilimsel keifler arasnda hzl bir tura ktk. imdi bu bilimsel
gelimelerin uygulamadaki etkilerini inceleyebiliriz. Liberaller
zgr iradeyi anlamn ve otoritenin en nemli kayna kabul
ettikleri ve her bireyinin zgn bir deer tadna inandklar
iin serbest piyasay ve demokratik seimleri el stnde tutar.
21. yzylda grlen uygulamal gelime, bu inanlar tarihe
gmebilir:
1. nsanlar ekonomik ve askeri deerlerini yitirecek,
bylelikle ekonomik ve siyasi sistem insanlara bu kadar
deer vermeyi brakacak.
2. Sistem kitlesel olarak insanlara deer vermeye devam
edecek ama bireyler nemsizleecek.
3. Sistem baz zgn bireylere deer vermeye devam
edecek ancak bu zgn insan topluluklar adelerden

farkl olarak srmleri ykseltilmi yeni bir sperinsan


eliti oluturacaklar.
imdi bu nermeyi detaylca inceleyelim, ncelikle
teknolojik gelimeler insanlar ekonomik ve askeri alanlarda
ie yaramaz hle getirdiinde, liberalizm felsefi adan boa
kmasa da demokrasinin, serbest piyasann ve dier liberal
kuramlarn bylesi bir sarsntdan nasl sa kacan
kestirmek zor olacaktr. Sonuta liberalizm yalnzca felsefi
nermelerinin doruluu sayesinde hakim ideoloji hline
gelmedi. Her insana deer yermek siyasi, ekonomik ve askeri
adan da en mantkl tercihti. Modern endstriyel savalarn
devasa meydanlarnda, modern endstriyel ekonominin toplu
retim sistemlerinde her insana ihtiya vard. Tfek
tutabilecek ya da alet kullanabilecek her el kymetliydi.
1793te Avrupa kraliyet hanedanlar Fransz Devrimi denilen
ylann ban daha kkken ezmek amacyla ordularn
yolladklarnda Paristeki ateli devrim taraftarlar buna karlk
leve en masse [genel seferberlik] ilan ederek topyekun sava
balattlar. 23 Austosta Milli Meclis kararn aklad: An
itibaryla Cumhuriyetin dmanlar topraklarmzdan atlana
dek btn Franszlar ordunun emri altndadr. Genler
savaacak, evli erkekler silah retip ordulara tayacak,
kadnlar adr ve niforma dikip hastanelerde alacak,

ocuklar ketenden sarg bezi dokuyacak, yal erkekler


meydanlara gidip savalar cesaretlendirerek krallara duyulan
fkeyi hatrlatacak ve Cumhuriyetin birliini duyuracaktr.1
Bu hkm Fransz Devriminin en nemli belgesi olan ve
tm vatandalarn eit siyasi haklara ve deere sahip olduunu
dile getiren nsan ve Yurtta Haklar Bildirisinin muhtevas
hakknda aydnlatc bilgiler ierir. Evrensel haklarn, evrensel
zorunlu askerlikle ayn tarihsel balamda ilan edilmesi sizce de
bir tesadf mdr? Aratrmaclar iki konu arasndaki ilikiyi
kaamak cevaplarla geitirmeye altlar. Takip eden iki
yzyl boyunca demokrasinin kendini savunma refleksi ak ve
netti: nsan haklarn savunmak gerekir nk demokratik
lkelerdeki iilerin ve askerlerin performans,
diktatrlklerdeki iilerin ve askerlerin performansndan daha
yksektir. nsanlara siyasi haklar tanmak motivasyonlarn
artrr ve yetkiyi ele almalar iin onlar tevik eder. Bu forml
hem meydanlarda hem de fabrikalarda sorunsuz ilemektedir.
1869-1909 yllar arasnda grev yapan Harvard rektr
Charles W. Eliot 5 Austos 1917de New York Timesa yle
yazmt: Demokratik ordular aristokrasinin komuta ettii,
zorbalkla ynetilen ordulardan daha iyi savar [...] kitlelerin
yasalar belirledii, kamu grevlilerini setii, bar ve sava
meselelerini zd uluslarn ordular, ulu Tanrnn emri

dorultusunda doutan gelen haklan sayesinde baa gemi


bir zorbann ordusundan daha iyi arpr.2
I. Dnya Savaann hemen sonrasnda kadnlara oy verme
hakknn tannmasnn ardnda da benzer bir mantk yatyordu.
Endstriyel savalarda kadnlarn hayati rolnn fark
edilmesinden sonra, lkeler bar dnemlerinde kadnlara
siyasi haklar verme ihtiyac duydu. 1918de kadnlara oy hakk
verilmesini destekleyen Bakan Woodrow Wilson ABD
Senatosuna I. Dnya Savanda kadnlarn yerini yle
anlatacakt: Kadnlarn altklar alanlarda canla bala
verdikleri mcadelenin yan sra muharebede erkeklerin grev
ald her yerde, her alandaki hizmetleri olmasayd ne ABD ne
de savaa dahil olan herhangi bir millet bu savata
arpabilirdi. Eer onlara oy hakk konusunda verilebilecek
tm ayrcalklar tanmazsak gvenilmez olmakla kalmaz bir
daha gvenlerini asla hak edemeyiz.3
21. yzylda hem kadnlar hem de erkekler askeri ve
ekonomik deerlerini yitirebilirler. ki dnya savann kitlelere
zorunlu kld askeri hizmetlere artk ihtiya yok. 21. yzyln
gelimi ordular en ileri teknolojilere gveniyor. Cephede
lmeye giden erler yerine, iyi eitimli az sayda asker, hatta
daha da az sayda spersava ve gelimi teknolojiler
retmeyi ve kullanmay bilen bir avu uzman yetiyor da artyor
bile. nsansz hava aralarn kuanm ileri teknolojiler ve

siber virsler 20. yzyln dev ordularnn yerine geerken


generaller her geen gn daha fazla kritik karar algoritmalara
devrediyor.

Grsel 42 - 42a: Somme Muharebesinde askerler 1916. nsansz hava arac.

Korku, alk ve yorgunluk karsndaki hassasiyetleri ve


ngrlemez olmalar bir yana, kanl canl askerler anlamsz
bir zaman leinde dnyor ve hareket ediyorlar.
Nebukadnezar dneminden Saddam Hseyininkine dek
gelien saysz teknolojiye ramen savalar gerek bir zaman
leinde yaanyordu. Tartmalar saatler, arpmalar gnler,
savalar yllarca sryordu. Buna karlk artk siber savalar
birka dakika iinde yaanp bitebiliyor. Tekinsiz bir durum
sezen siber kumanda nbetindeki bir temen, hemen Beyaz
Saraya haber verecek rtbeli stn arayacaktr. Bakan
krmz hatta ulaana kadarsa sava oktan kaybedilmi
olacaktr. Yeterince karmak bir siber saldr ABDnin g
an kertebilir, ABD uu kontrol merkezlerini databilir,
nkleer santrallerde saysz kazaya ve kimyasal szntlara yol

aabilir; polisin, ordunun ve istihbarat servislerinin iletiim


alarn bozabilir, mali kaytlar silerek trilyonlarca dolarn
kime gittiinin izini bile brakmadan buhar olup umasna
neden olabilir. Halkn panie kaplmasn engelleyecek tek
eyse internet, televizyon ve radyolara eriimin
engellenmesidir. Ancak eriim olmadnda insanlar felaketin
boyutlarndan bihaber olabilir.
rnei biraz daha daraltalm. nsansz hava aralarndan
ikisinin havada kaptn ve bu aralardan birinin insan bir
operatr emir vermeden ate edemezken dierininse tam
otomatik olduunu dnelim. Sizce hangisi kurtulacaktr?
2093te khne Avrupa Birlii insansz hava aralarn ve
siboglar yeni Fransz Devrimini bastrmak amacyla
yolladnda Paris Komn de sahip olduu tm bilgisayarlar,
akll telefonlar ve hackerlar devreye sokacak, elimizdeki
insan gcyse canl kalkan olmaktan fazla bir ie
yaramayacaktr. Bugn bile g dengesinin olmad
arpmalarda sradan vatandalarn byk bir ksm gelimi
silahlar karsnda sadece canl kalkan ilevi grmektedir.
Adalete zaferden daha ok nem verseniz bile askerlerinizi
ve pilotlarnz robotlar ve insansz hava aralaryla
deitirmeyi tercih etseniz iyi olur. nsan askerler ldrr,
tecavz eder ve yamalar, kendilerine mukayyet olmaya
altklarnda bile yanllkla masum sivillerin canlarn alrlar.

Etik algoritmalarla programlanm bilgisayarlar uluslararas


ceza mahkemelerinin son hkmlerine ok daha kolay riayet
edecektir.
Ekonomik alanda da dmeye basma ya da cvata skma
yetenei eskiye gre deersizleerek liberalizmle kapitalizmin
pek deerli ittifakn tehlikeye atyor. 20. yzylda liberaller
etik ve ekonomi arasnda seim yapmak zorunda
kalmayacamz dnyordu. nsan hak ve zgrlklerini
korumak etik bir mecburiyet olduu kadar bymenin de
anahtaryd. ngiltere, Fransa ve ABD, ekonomilerini ve
toplumlarn liberalletirdikleri iin refaha kavumulard.
Trkiye, Brezilya ve in de ayn rahata kavumak istiyorsa bu
yolu takip etmeliydi. Her rnekte geerli olmasa da ounlukla
zorbalar ve cuntalar liberallemeye gtren nedenler etikten
ziyade ekonomikti.
21. yzylda liberalizm kendini pazarlamakta daha da
zorlanacak. Kitleler ekonomik deerlerini yitirirken, insan hak
ve zgrlklerini korumak etik meruluundan bir ey
kaybetmeyecek. Peki etik savlar tek balarna yeterli olacak m?
Elitler ve hkmetler ekonomik olarak fayda
salamadklarnda da insanlara deer vermeye devam edecekler
mi?
Gemite sadece insanlarn yapabildii pek ok i vard.
imdiyse robotlar ve bilgisayarlar aray kapatyor. Belki yakn

zamanda birok grevi laykyla ve insanlardan ok daha


baarl ekilde yerine getirecekler. Bilgisayarlarn insanlardan
ok farkl iledii ve ksa dnemde insanlara benzemeyecekleri
doru. Hassasiyet gelitirip hisler araclyla deneyimler elde
ederek bilin kazanmayacaklar. Getiimiz yllarda bilgisayar
zekasnda akl almaz gelimeler kaydedilmesine karn,
bilgisayar bilincinde hi ilerleme gsterilmedi. 2016da
bilgisayarlar 1950lerdeki prototiplerinden daha bilinli
deiller. Ancak ok nemli bir devrimin eiindeyiz. nsanlar
ekonomik deerlerini yitirmek zereler nk zeka bilinten
ayrlyor.
Bugne kadar yksek zeka her zaman gelimi bir bilinle
birlikte anld. Yalnzca bilince sahip varlklar satran
oynamak, otomobil kullanmak, hastalklara tehis koymak ya
da terristleri belirlemek gibi yksek zeka gerektiren ileri
yapabiliyordu. Artk bu tr grevleri insanlardan ok daha iyi
yapan ancak bilince sahip olmayan yeni zeka trleri
gelitirmeye baladk. Tm gelimeler ksa bir sre sonra
bilinci olmayan algoritmalarn bir an noktalarn birletirme
konusunda insan bilincini aabileceini gsteriyor.
Bilimkurgu filmleri genellikle insan zekasna yetiecek ya da
onu aacak bilgisayarlarn bilin gelitirmek zorunda olduunu
varsayar. Ancak gerek bilim bambaka bir ynde ilerliyor.
Sperzekaya doru ilerleyen birden fazla yoldan yalnzca

birka dorudan bilinten geiyor. norganik bilgisayarlarn


evrimi, bu dar boazlarn etrafndan dolanarak bambaka ve
ok daha kestirme bir yoldan sperzekaya varabilir.
Bu noktada karmza yeni bir soru kyor: Zeka m yoksa
bilin mi daha nemlidir? kisi bir arada olduu mddete,
hangisinin daha kymetli olduunu sorgulamak felsefeciler iin
ylesine bir megaleden ibaretti. Ancak 21. yzylda bu soru
siyasi ve ekonomik bir meseleye dnyor. Ordular ve
irketler asndan deerlendirildiinde cevabn ok net olmas
insann gereklikle yzlemesini salyor: Zeka olmazsa olmaz
hle gelirken bilin zorunlu olmayan bir tercih artk.
Ordular ve irketler akll yapay ajanlar olmadan
ileyemezken bilince ve znel deneyimlere ihtiya duymazlar.
Kanl canl taksi ofrlerinin bilinli deneyimleri, hibir ey
hissetmeden kendi kendine yol alan bir otomobilden daha
zengindir. Taksici, Seulun kalabalk sokaklarnda ilerlerken
dinledii mziin keyfini karabilir. Gkyzndeki yldzlara
hayranlkla bakarken zihni alabilir ve evrenin srlar zerine
kafa yorabilir. Kk kznn ilk admlar karsnda gzleri
mutluluktan dolabilir. Sistem bunlarla ilgilenmez, taksicinin
olabildiince ucuz, gvenli ve hzl ekilde yolcularn A
noktasndan B noktasna ulatrmasn ister. Srcsz
otomobiller mzikten keyif almasalar ya da varoluumuz

karsnda hayret duyamasalar da grevlerini pek ok ofrden


daha iyi yerine getirebilir.
Atlarn Sanayi Devrimiyle birlikte deien kaderini
kendimize hatrlatmalyz. Sradan bir iftlik at koku alabilip
insanlar tanyabilir, itlerden atlayabilir, herhangi bir Ford
modelinden ya da milyon dolarlk Lamborghiniden ok daha
fazlasn yapabilir. Buna ramen otomobiller hepi topu bir avu
eyi iyi yaptklar iin deil sistemin beklentilerini
karlayabildikleri iin atlarn yerini almay baardlar. Taksi
ofrleri de byk ihtimalle atlarn kaderini paylaacaktr.
nsanlarn taksi ve otomobil kullanmalarn yasaklayp
bilgisayarlara trafikte tam yetki verebilirsek, tm aralar tek
bir aa balayabilir ve fiilen tm kazalar ortadan kaldrabiliriz.
Austos 2015te Googlen srcsz arac kardan karya
gemek isteyen yayalar fark edip frene bastnda, o srada
dikkatini yola vermek yerine belki de evrenin srlarna kafa
yoran dikkatsiz bir srcnn kulland bir otomobil
Googlen aracna arkadan arpt. Eer aralarn her ikisi de
birbirine bal bilgisayarlar tarafndan kontrol ediliyor olsayd
bu kaza meydana gelmeyecekti. Algoritma kontrol ettii her
aracn konumunu ve muhtemel hareketlerini bileceinden, iki
aracnn arpmasna izin vermeyecekti. Bu tr bir sistem
ciddi bir zaman ve kaynak tasarrufu salayarak pek ok hayat

kurtarabilecei gibi otomobil kullanma deneyimini


anlamszlatrarak milyonlarca insan iinden edebilir.4
Baz ekonomistler gelimemi insanlarn er ya da ge
tamamen hurdaya kacan ngryor. Robotlar ve
boyutlu yazclar gmlek retimi gibi kol gcyle yaplan
ilerde iileri yerinden ederken, stn zekal algoritmalar da
beyaz yakal alanlarn pozisyonlarn dolduracak. Ksa sre
ncesine kadar otomasyon tehlikesinden korunabilen banka
memurluu ve turizm temsilcilii gibi meslek gruplar artk
nesli tehdit altnda olan trler. Uak biletlerimizi akll
telefonlarmzdaki algoritmalarla satn alrken ka turizm
temsilcisine ihtiya duyuyoruz artk?
Borsaclar da tehlike altnda. Pek ok alm ve satm ilemi,
bir insann bir ylda inceleyebilecei veriyi saniyeler iinde
ileyebilen ve gz ap kapayncaya kadar tepki verebilen
bilgisayarlar tarafndan yrtlyor. 23 Nisan 2013te Suriyeli
hackerlar Associated Pressin (AP) resmi Twitter hesabn ele
geirerek, saat 13.07de Beyaz Sarayn saldrya uradn ve
Bakan Obamann yaralandn yazd. Haberleri denetleyen
ilem algoritmalar duruma annda tepki verdi ve lgnca hisse
satmaya balad. ABDnin nemli borsa endeksi Dow Jones
serbest de geerek altm saniye iinde yz elli puan
birden dt ve 136 milyar dolar deer kaybetti! Saat 13.10da
Associated Press atlan tweetin sahte olduunu dorulad.

Algoritmalar dilileri ters yne evirdi ve saat 13.13 itibaryla


Dow Jones neredeyse tm kayplarn geri kazand.
Bu olaydan yl kadar nce, 6 Mays 2010da New York
borsas daha byk bir ok dalgas yaad. 14.42 ile 14.47
arasndaki be dakikada Dow Jones bin puan birden derek
kt ve bir trilyon dolar buharlap yok oldu. Takip eden
dakika iinde tekrar k yaparak k ncesi seviyelerine
dnd. Paramzn kontroln sperhzl makinelere teslim
ettiimizde bamza bunlar gelebiliyor. Uzmanlar hl Flash
Crash [Ani k] adn verdikleri olayn ne olduunu
anlamaya alyorlar. Sorunun algoritmalarda olduunu
biliyoruz ama neyin ters gittiinden emin deiliz. ABDde baz
borsaclar algoritmik ilemlerin insan karsnda adaletsiz bir
hz avantajna sahip olduunu, bu yzden de haksz rekabet
yarattn ne srerek mahkemeye bavurdular bile.
Algoritmik ilemlerin herhangi bir hak ihlali yapp yapmadn
aratrmak gibi deliye psteki saydracak trden bir i,
avukatlara fazla mesai ve ykl danma cretleri olarak geri
dnecektir tabii.5
te yandan bahsi geen avukatlar da insan olmak zorunda
deiller. Filmler ve diziler avukatlarn gnlerini mahkeme
salonlarnda tiraz ediyorum! diye barp etkileyici nutuklar
atarak geirdii izlenimini yaratr. Halbuki ou avukat
vaktinin ciddi bir ksmn bitmek bilmeyen dosyalarn arasnda,

emsaller ve yasalarda boluklar arayarak ya da ufack bir delilin


peinde koarak geirir. Kimileri kimlii belirsiz maktullerin
ld gece neler olduunu zmeye alrken, kimileri de
mvekkillerini akla gelebilecek her trl durumdan
koruyabilecek devasa szlemeler hazrlar. Karmak
algoritmalar bir insann mr hayatnda derleyebilecei
emsalleri bir gnde toplayabildii ya da beyin taramalar tm
yalanlar tek bir tula ortaya karabildii zaman bu avukatlara
ne olacak? Deneyimli avukatlar ve dedektifler bile insanlarn
yalanlarn yz ifadelerinden ya da ses tonlarndan hemen
anlayamaz. Yalan sylemek beyinde doruyu sylediimiz
zaman alan blgelerden farkl alanlar kullanmamza neden
olur. Henz bu noktaya varm olmasak da yakn bir gelecekte
fMRI taramalar hatasz yalan makineleri gibi ileyebilir. O
zaman milyonlarca avukat, hakim, polis ve dedektife ne
olacak? Belki de okullara geri dnp yeni meslekler edinmeleri
gerekecek.6
Yeni eitim hayatlarna balamak iin snfa girdiklerindeyse
algoritmalarn yine kendilerinden bir adm nde olduunu
grecekler Mindojo gibi irketler matematik, fizik ve tarih
retmekle kalmayp bir yandan da kullancy inceleyerek tam
olarak kim olduunu renebilen interaktif algoritmalar
gelitiriyor. Dijital retmenler verdiim her cevab ve ne
kadar srede verdiimi deerlendiriyor Zamanla kendime has

zayflklarmla beraber gl yanlarm da kefediyor. Beni


neyin heyecanlandrdn, ne zaman derste gzlerimin
kapandn belirleyebiliyor. Termodinamik ve geometriyi,
dier rencilerin yzde 99una uymasa bile benim seviyeme
zel yntemlerle retiyor. Sabrn kaybetmedii iin asla
renciye barmayan dijital retmenler greve de gitmiyor Bu
kadar zeki bilgisayar programlarnn olduu bir dnyada neden
termodinamik ve geometri renmeye ihtiya duyarm, oras
da mehul tabii.7
Doktorlar bile algoritmalarn ak hedefi hline gelmi
durumda. Doktorlarn ilk grevleri doru tehis koymak ve
ardndan en uygun tedaviyi nermektir. Yksek ate ve ishal
besin zehirlenmesinin iareti olabilecei gibi mide virs,
kolera, dizanteri, stma, kanser ya da bilinmeyen yeni bir
hastaln habercisi de olabilir. Doktorumun doru tehis
koyabilmek iin birka soru sorabilecei ve stnkr bir
genel muayeneden fazlasn sunamayaca be dakikas vardr
nk salk sigortam ancak bu kadarna imkan salar. Daha
sonra doktor benden ald azck bilgiyi kiisel hastalk
gemiim ve dnyadaki saysz illetle karlatrn Ne var ki en
titiz doktor bile gemiteki tm rahatszlklarm ve
kontrollerimi hatrlayamayaca gibi her hastalk ve ilac
tanyamaz, tp dergilerinde yaymlanm her akademik
makaleyi okumaya vakit bulamaz. Yetmezmi gibi doktorlar da

zaman zaman yorgun, a, hatta hasta olabilirler ve bu nedenle


deerlendirme sreleri etkilenebilir. Tehislerinde sk sk
yanlan, en uygun tedaviyi neremeyen doktorlarn varlna
amamak gerek.
imdi de 2011de Jeopardy! [Riziko] adndaki televizyon
yarmasnn tm ampiyonlarn yenen IBMin nl yapay
zeka sistemi Watson ele alalm. Watson bugnlerde hastalk
tehisleri gibi ciddi bir konuyla ilgileniyor. Watson gibi bir
yapay zeka, doktorlar karsnda muazzam avantajlara sahiptir,
ncelikle bir yapay zeka tp tarihinde bilinen her trl
hastala dair bilgiyi veritabannda saklayabilir. Veritabann
her gn yeni aratrmalarn sonularnn yan sra dnyadaki
her hastane ve klinikte toplanan tbbi istatistiklere gre
gncelleyebilir.
kinci olarak Watson benim tm genom haritam ve
gnbegn tbbi bilgilerimi kaydedebilecei gibi
ebeveynlerimin, kardelerimin, kuzenlerimin, komularmn ve
arkadalarmnkileri de yakndan takip edebilir. Watson yakn
zamanda tropik bir lkeye mi gittim, tekrarlayan mide
enfeksiyonlar m yayorum, ailemde barsak kanseri gemii
var m ya da ehirdeki herkes o sabah ishal ikayetiyle mi geldi,
annda bilebilir.

Grsel 43: 2011de IBMin Watson insan rakiplerini Jeopardy! yarmasnda


yenerken

nc olarak Watson asla yorulmad, ackmad ya da


hastalanmad gibi bana bolca zaman ayrabilir. Salonumdaki
koltuumda otururken yzlerce soruya cevap vererek Watsona
nasl hissettiimi anlatabilirim. Bu durum hastalk hastas
hipokondriyaklar dnda ou hasta iin mkemmel bir
gelime saylabilir. Bugn mezuniyetinizden yirmi yl sonra
hl aile doktoru olabileceiniz beklentisi iinde tp fakltesine
gidiyorsanz belki de tekrar dnmeniz iyi olabilir; boynuzun
kula geecei aikar. Watson gibileri etrafta olduu srece,
Sherlocklara ihtiya kalmayacak gibi duruyor.
Bu tehlike sadece pratisyen hekimlerin deil uzmanlarn da
ensesinde artk, yle ki kanser gibi grece spesifik bir konuda
uzmanlaan doktorlar yerinden etmek belki de ok daha kolay

olacak. Yakn zamanda yrtlm bir deneydeki bilgisayar


algoritmas, akcier kanseri vakalarndan yzde 90n doru
tehis ederken doktorlarn baar oran yzde 50lerde kald.8
Gelecek oktan kapmza dayanm durumda. Akcier
tomografisi ve mamografi gibi teknolojiler standart
algoritmalar tarafndan kontrol edilerek doktorlara ikinci bir
fikir sunuyor, zaman zaman doktorlarn kard tmrleri
yakalayabiliyor.9
Watson ve benzerleri, bir sr teknik aksaklk yznden
henz doktorlar bir gecede ilerinden edemiyor Ancak zor olsa
da bu teknik sorunlar elbet bir gn zlecek. Bir doktoru
eitmek yllar alan karmak ve pahal bir sretir. On yl
eitim ve asistanln ardndan elinizde sadece tek bir doktor
olur. kinci bir doktor iin ayn sreci batan tekrarlamanz
gerekir. Halbuki Watsona ket vuran teknik aksaklklar
zdnzde, dnyann her kesinde yedi gn yirmi drt
saat eriilebilir saysz doktorunuz olabilir. Toplam maliyet
yzlerce milyar dolara kacak olsa da bu yatrm uzun vadede
insan doktorlar eitmekten ok daha ucuza gelecektir.
Tabii tm bunlar doktorlarn ortadan kalkaca anlamna
gelmez. Yakn gelecekte insanlar, sradan tehisler koymaktan
ok yaratclk gerektiren ileri ellerinde tutmaya devam
edecekler. Tpk 21. yzyl ordularnn elit zel harekat
glerine devirilmesi gibi gelecekteki salk hizmetleri de

tbbi zel harekat timlerine yer amaya balayabilir. Ancak


ordularn milyonlarca ere ihtiya duymamas gibi, gelecekteki
salk servisleri de milyonlarca pratisyen hekime gerek
duymayabilir. Eczaclar doktorlardan ok daha nce bu duruma
decektir. 2011de San Franciscoda alan bir eczane tek bir
robotla iliyor. Robot, eczaneye gelen mterilerin tm
reetelerine, bu reetelerle alnan ilalarn ve phelenilen
alerjilerin detayl bir listesine saniyeler iinde ulayor. Yeni
reetede yazlm ilalarn birbiriyle tepkimeye girip yan etkiye
yol aabilme ihtimalini hesaplyor ya da alerjileri tetikteme
durumunu kontrol ediyor ve mteriye gerekli ilac veriyor.
Robot eczac ilk ylnda tek bir hata bile yapmadan iki
milyondan fazla reeteyi karlayabildi; kanl canl bir eczacysa
kendisine gelen reetelerin ortalama yzde 1.7sinde hata
yapyor. ABDde bu say ylda her yl 50 milyondan fazla hatal
reeteye tekabl ediyor!10
Kimileri algoritmalarn teknik konularda doktorlar ve
eczaclardan baarl olabileceine katlsa da insan dokunuuna
alternatif olamayacaklarn ne sryor. Eer akcier
tomografiniz kanser olduunuzu belirlediyse bunu size deer
veren ve empati kurabilen bir doktordan m yoksa bir
makineden mi duymak istersiniz? Peki bu haberi kelimelerini
kiiliinize gre seebilecek, size deer veren ve empati kuran
bir makineden duymaya ne dersiniz? Organizmalarn

algoritmalar olduunu ve Watsonn duygu durumunuzu


tmrlerinizi tespit ettii kadar doru belirleyebildiini
unuttunuz mu yoksa?
Watson tansiyonunuzu, beyin aktivitenizi ve biyometrik
verilerinizi inceleyerek duygu durumunuzu belirleyebilir.
Yaamnz boyunca kurduunuz sosyal iletiime dair
milyonlarca istatistiki veriyi analiz ederek ses tonunuzdan ne
duymak istediinizi saptayabilir. nsanlar vndkleri
duygusal zekalar yznden sklkla kendi duygularnda
boulur ve yapc olmayan tepkiler verir, fkeli bir karakter
karsnda barmaya balar, korkmu biri karsnda endieye
kaplrlar. Watsonn dikkati bunlarla dalmaz. Hislerden
yoksun olduundan istisnasz her duygusal hlimize en uygun
tepkiyi verebilir.
Chicago merkezli Mattersight gibi nc irketler, mteri
hizmetleri gibi alanlarda bu fikri ksmi olarak uygulamaya
balad bile, firma rnlerini artk u reklamlarla pazarlyor:
Biriyle ilk kez konutuunuz anda iyi anlaabildiinizi
hissettiniz mi hi? Bu byl his, kiisel bir balant
kurabilmenin sonucudur. Mattersight dnyann her
kesindeki ar merkezlerinde her gn bu duyguyu
yaratyor.11 Bir talep ya da ikayetle ar merkezini
aradnzda, arnz bir temsilciye ynlendirilmeden nce
genellikle birka saniye bekletilirsiniz. Mattersightn

kulland sistemler aramanz akll bir algoritmaya aktarr.


Algoritma talebinizi dinlerken kelime tercihlerinizi ve ses
tonunuzu incele o anki ruh hlinizi belirlerken kiiliinizi de
analiz eder; dadnk bir insan msnz yoksa ie kapank m?
syankar msnz yoksa yardma m ihtiya duyuyorsunuz? Bu
bilgiler nda algoritma sizi ruh hlinize ve kiiliinize en
uygun temsilciye aktarr. Algoritma, ikayetlerinizi sabrla
dinleyerek empati kurabilecek biri mi size yardmc olabilir
yoksa en hzl teknik zm sunacak rasyonel bir temsilciye
mi ihtiya duyuyorsunuz, bunun kararn verir. yi bir eleme
mutlu bir mteri ve mteri hizmetleri blmleri iin daha az
para ve zaman kayb anlamna gelir.12

levsiz Snf
levsiz bu kadar insanla ne yapacamz 21. yzyl
ekonomisinin en nemli sorusu hline geldi. Bilinci olmayan
ama alabildiine yetenekli algoritmalar neredeyse her eyi daha
iyi idare etmeye baladnda, bilin sahibi insanlar ne
yapacak?
Tarih boyunca insanlar temel sektrde istihdam
edilmitir: tarm, sanayi ve hizmet. 1800lere kadar nfusun
arlkl bir ksm tarmda istihdam olurken, sanayi ve hizmet
sektrnde yalnzca bir aznlk alyordu. Sanayi Devrimiyle
beraber gelimi lkelerde insanlar tarlalarn ve srlerini

brakt. Nfusun ou sanayide almaya balarken gitgide


daha fazla insan hizmet sektrne kayd. Getiimiz yllarda
sanayi alanndaki baz iler ortadan kalktka hizmet
sektrnn hacmi artt ve gelimi lkeler bir devrim daha
yaadlar. 2010da ABD nfusunun yalnzca yzde 2si tarmda,
yzde 20si sanayide alrken yzde 78iyse hizmet
sektrnde alyor doktorluk, retmenlik, tasarmclk gibi
meslekler icra ediyordu. Algoritmalar insanlardan daha iyi
tehis etmeye, retmeye ve tasarlamaya baladnda ne
yapacaz?
Hi de yeni saylmayacak bu soru, Sanayi Devriminden beri
makineleme nedeniyle kitleler hlinde isiz kalmaktan korkan
insanlarn kafasn kurcalyor. Baz meslekler zamanla lrken
yerine yenileri dodu ama bugne kadar insanlarn
makinelerden daha iyi yapabildii eyler her zaman vard.
Neticede bu doann bir kanunu deil ve bu dzenin gelecekte
de devam edeceine dair hibir bilgiye sahip deiliz, insanlar
fiziksel ve bilisel olmak zere iki temel yetenee sahiptin
Makineler bizimle yalnzca fiziksel yeteneklerini yartrsayd,
her zaman daha iyi yapabileceimiz bilisel iler yaratabildik.
Bylece makineler kol gc gerektiren ileri tamamen
stlenirken insanlar da bilisel yetenek isteyen alanlar
kapatrd. Peki algoritmalar bilisel ileri bizden daha iyi yapp

daha iyi hatrladnda, analiz edebildiinde ve rntleri


tanyabildiinde ne olacak?
Bilinci olmayan algoritmalarn asla eriemeyecei, kendi
trmze has bir yetenei koruyabileceimize inanmak hayal
dnyasnda yaamaktan baka bir ey deil. Bu hayali ykacak
bilimsel cevaplar maddede zetleyebiliriz.
1. Organizmalar birer algoritmadr. Her hayvan, Homo
sapiens de dahil olmak zere, milyonlarca yllk bir evrim
srecinde ekillenmi organik algoritmalarn bir araya
gelmesiyle oluur.
2. Algoritmik hesaplar, hesaplamay yaptmz aletin
malzemesinden etkilenmez. Tahta, metal ya da plastik
fark etmez; bir abakste iki boncuk iki boncuk daha her
zaman drt boncuk edecektir.
3. Bu nedenle organik olmayan algoritmalarn, organik
benzerlerini asla taklit edemeyeceklerini, hatta onlar
geemeyeceklerini iddia etmek iin ortada hibir sebep
yoktur. Hesaplar tuttuu srece algoritma karbon ya da
silikonmu ne fark eder?
Bugn organik algoritmalarn, organik olmayan
algoritmalardan daha iyi yapabildii eyler vardr, doru.
Uzmanlarn, organik olmayan algoritmalarn "asla

erimeyecei ancak insanlarn uzmanlaabilecei alanlarn


varln koruyacan belirttikleri de dorudur. Ancak grnen
o ki asla laf belki de otuz yla anlamn yitirecek. Ksa zaman
ncesine kadar yz tanmann bebeklerin bile yapabildii ama
yeryzndeki en gelimi bilgisayarlarn beceremedii bir
ilem olmas, karlatrmalarda verilen en popler rnekti.
Bugn yz tanma programlar, ehreleri insanlardan ok daha
hzl ve etkin ayrabiliyor. Polis gleri ve istihbarat servisleri
pheli ve sulular takip etmek amacyla yzlerce saatlik
gvenlik kameras grntlerini tararken buna benzer
programlar kullanyor.
1980lerde insanln kendine has doas tartlrken
insann koulsuz stnlne en iyi rnek olarak satran
gsterilir ve bilgisayarlarn bir insan asla yenemeyecei
dnlrd. 10 ubat 1996da IBMin Deep Blue isimli
bilgisayar dnya satran ampiyonu Garry Kasparovu alt
ederek insann stnl iddiasn tarihe gmd.

Grsel 44: Deep Blue, Garry Kasparov'u yenerken.

Deep Blue oyuna bir adm nde balamt, nk


yazlmclar satrancn yalnzca temel kurallarn deil stratejiyle
ilgili talimatlar da Deep Blueya aktarmt. Yeni nesil yapay
zeka programlarysa insan tavsiyeleri yerine makine renimini
tercih ediyor. 2015in ubat aynda Google tarafndan
gelitirilen DeepMind isimli program kendi kendine krk dokuz
klasik Atari oyununu oynamay rendi. Yazlmclarndan Dr.
Demi Hassabis almalarn, sisteme verdiimiz tek bilgi
piksellerin yapsal zelliklerinden ve yksek puan almas
gerektii fikrinden ibaretti, diyerek zetlemiti. Program, PacManden Space Invadersa, araba yarlarndan tenis oyunlarna
kadar tm oyunlarn kurallarn renmeyi baard. ou
oyunu insanlardan daha iyi oynad gibi insan oyuncularn
aklna hi gelmeyen stratejiler de gelitirdi.13

Bu inanlmaz baardan ksa sre sonra yine Google


tarafndan retilen AlphaGo yazlm, kendi kendine Go
oynamay rendi. Antik inde bir strateji oyunu olarak
gelien Go, satrantan katbekat daha karmaktr ve yapay zeka
programlarnn yanna bile yaklaamayaca bir hedef olarak
grlyordu.
2016nn Mart aynda AlphaGo ve Gney Kore Go
ampiyonu Lee Sedol, Seulde karlat. AlphaGo rakibi Leeyi
4-1 gibi ezici bir stnlkle yenmekle kalmad, grlmemi
hareketler ve zgn stratejiler kullanarak ustalar hayrete
drd. Karlamadan nce Leenin galibiyetinden phe
duymayan profesyonel Go oyuncularn ou, AlphaGonun
oyununu grdkten sonra pes ederek, bu program ve
gelecekteki st srm nesilleri karsnda insanlarn hibir
ans olmadna ikna oldular.
Bilgisayar algoritmalar son zamanlarda top oyunlarnda da
rtn ispatlad. Beyzbol takmlar oyuncu seerken yllar yl
profesyonel yetenek avclarnn ve menajerlerin aklna ve
deneyimine gvendi. En iyi oyuncular milyon dolarlar
kazandka zengin takmlar iyinin de iyisini seebilirken yoksul
takmlar geriye kalanlarla yetinmek zorunda kalyordu.
2002de dk bteli Oakland Athletics takmnn menajeri
Billy Beane bu sistemi alt etmeye karar verdi. Ekonomistler ve
bilgisayar mhendisleri tarafndan retilmi gizemli bir

bilgisayar algoritmasyla yetenek avclarnn gznden kaan ve


kymeti bilinmeyen oyunculardan, kazanan birtakm yaratt.
Ligin ar toplar Beanein algoritmasnn beyzbolun kutsal
kaplarndan vizesiz gemesine fkelenerek son derece rahatsz
oldu. Beyzbol oyuncusu semek yalnzca tecrbe ve derin bir
igr sahibi olan insanlarn icra edebilecei bir sanatt. Bu
sanat beyzbolun ruhunu ve srlarn zemeyecek bir
bilgisayar program icra edemezdi.
Tahmin edilecei gibi bu ar toplar ksa srede salarn
balarn yolmaya baladlar. Beanein mtevaz bteli
algoritmik takm (44 milyon dolar) New York Yankees gibi
beyzbol devlerinin karsna dimdik kmay baard gibi
ligde art arda yirmi ma kazanan ilk takm oldu. Maalesef
Beane ve Oakland baarlarnn keyfini sremedi. Pek ok
beyzbol takm benzer bir algoritmik yntemden faydaland.
Yankees ve Red Sox gibi takmlar beyzbol oyuncularna ve
bilgisayar yazlmlarna katbekat daha fazla yatrm
yapabildiinden Oakland Athletics gibi dk bteli
takmlarn sistemi yenmek iin artk neredeyse hi ans
kalmad.14
2004te MIT'den Profesr Frank Levy ve Harvarddan
Profesr Richard Murnane, yerini otomasyona brakacak olas
meslekleri listeledikleri eksiksiz bir alma yaynladlar. Yakn
gelecekte makineler tarafndan yaplmas ihtimal dahilinde

olmayan iler arasnda tr srcl de yer alyordu.


Algoritmalarn ilek yollarda gvenle tr srebildiini hayal
etmek pek mmkn deil, diye yazmlard. On yl kadar ksa
srede, Google ve Tesla bunu hayata geirdi bile.15
Zaman getike insanlarn yerine bilgisayarlar geirmek
daha da kolaylayor ancak bunun tek nedeni bilgisayarlarn
hzla akllanmas deil uzmanlama problemidir. Avc-toplayc
bir robot tasarlamak son derece zor olurdu nk gemite
avc-toplayclar hayatta kalabilmek iin saysz farkl beceriyi
renmek zorundayd. Byle bir robotun talardan mzrak
ular hazrlayabilmesi, ormanda yenilebilir mantarlar
ayrabilmesi, yaralar sarmak iin tbbi bitkileri kullanabilmesi,
bir mamutun izini srebilmesi ve srekli onlarca farkl avcyla
irtibat hlinde kalabilmesi gerekirdi.
Ancak birka bin yldr insanlar gittike uzmanlayor. Bir
taksi ofr ya da kardiyolog, avc-toplayc atalarna kyasla
ok daha kstl bir alanda zelleiyor bu sebeple yerlerini
yapay zekaya brakmalar daha kolay hle geliyor. Tekrar tekrar
vurguladm gibi yapay zeka hibir adan insans bir varlk
olmaya yakn deil. Ancak insan zelliklerinin ve
yeteneklerinin yzde 99u pek ok modern i iin lzumsuz
fazlalklardan ibaret. Yapay zekalarn bizi igc piyasasndan
atabilmesi iin mesleki ihtiyac karlayacak yeteneklerinin
bizden stn hle gelmesi yetecek hatta artacaktr.

En byk sorumluluklar omuzlayan yneticiler bile artk


yerlerinden olabilir. Uber adndaki ara bulma program
sayesinde milyonlarca taksi ofrn bir avu insan
ynetebiliyor. Pek ok talimat hibir insan denetimine ihtiya
duyulmadan algoritmalar tarafndan veriliyor.16 2014n Mays
aynda rejeneratif tp alannda uzmanlaan Hong Kong
merkezli giriim irketi Deep Knowledge Ventures, VITAL
isimli algoritmay ynetim kuruluna dahil ederek bir ilke imza
att. VITAL umut vaat eden irketlerin finansal durumlarn,
klinik almalar ve fikri mlkiyet haklarn gsteren verileri
inceleyerek yatrm nerilerinde bulunmaya balad. Kurulun
dier be yesi gibi algoritma da bir irkete yatrm karar
alnrken oy hakkna sahip oldu.
VITALn bir ynetim kusuru bulunduunu sylemek
mmkn: ltimas. VITALn algoritmalara arlk veren
irketlere yatrm yaplmasn nermesi nedeniyle Deep
Knowledge Ventures da kendi gibi algoritmalara yatrm yapan
Pathway Pharmaceuticals irketine yatrm yapt. Pathway
Pharmaceuticals en yeniliki kanser tedavilerini seen ve
deerlendiren OncoFinder adnda bir algoritma kullanan
yeniliki tp irketlerinden biriydi.17
Algoritmalar insanlar alma hayatnn dna iterken,
varlk ve g, algoritmalar avucunda tutan bir grup elitin
elinde toplanarak grlmemi bir sosyal ve siyasi eitsizlik

dourabilir. Bugn milyonlarca taksici, otobs ve kamyon


srcs ulam pazarnn kk bir payn kontrol eden ciddi
bir ekonomik ve siyasi nfuza sahipler. Eer karlar tehlikeye
derse sendikalaarak greve gidebilir, boykot edebilip oy
toplayabilirler. Ancak milyonlarca ofrn yerine tek bir
algoritma getiinde, tm bu varlk ve g algoritmaya sahip
olan irketin ve irket sahibi milyarderlerin elinde
toplanacaktr.
Bir baka ihtimal de algoritmalarn kendilerinin sahibi
olmasdr. Bugn yasalar, irketler ve milletler gibi zneleraras
varlklar tzel kiilikler olarak kabul ediyor. Toyota yada
Arjantin bir bedene ya da zihne sahip olmasa da uluslararas
yasalara tabidir, toprak ya da para sahibi olabilir,
mahkemelerde dava aabilir ve dava edilebilirler. Yaknda
algoritmalar da benzer bir konuma yerletirebiliriz. Bylece
bir algoritma da insan efendinin isteklerine boyun emeden bir
ulam a imparatorluuna ya da giriim sermayesi fonlarna
sahip olabilir.
Algoritma doru kararlar vermeyi baarrsa bir servet
kazanarak dilediine yatrm yapabilir, mesela bir ev alarak ev
sahibiniz olabilir. Algoritmann yasal haklarn, rnein
kiranz demeyerek ihlal ettiinizde, avukat tutup sizi dava
edebilir. Bylesi algoritmalar insan kapasitesini geride
brakmay baarrsa gezegenin ounu satn alm algoritmik

bir st snf ortaya kabilir. mkansz grnen bu fikri bir


kenara atmadan nce, gezegenimizin ciddi bir ksmnn hukuki
olarak irketler ve milletler gibi zneleraras varlklarn
mlkiyetinde olduunu unutmayn, tpk be bin yl kadar nce
Smerin tm varlklarnn hayali tanrlar Enki ve nannann
elinde olmas gibi. Eer tanrlar topraklar sahiplenebiliyorsa
algoritmalar neden yapamasn?
Peki insanlar ne yapacak? Sanat sklkla nihai kutsal
snamzdr. Bilgisayarlarn doktorlar, ofrleri,
retmenleri, hatta mlk sahiplerini yerinden ettii bir
dnyada herkes sanatya dnecektir. Ne var ki sanatsal
retimin algoritmalardan uzak ve gvende olacana dair
gsterilebilecek geerli bir neden yok. Bilgisayarlarn bizim
kadar iyi beste yapamayacandan nasl bu kadar emin
olabiliriz? Yaambilimlerine gre sanat byl bir ruhun ya da
metafiziksel tinin bir rn deil de organik algoritmalarn
matematiksel rntleri tanmasnn bir sonucuysa, organik
olmayan algoritmalarn bu konuda ustalaamamas iin hibir
sebep yok.
California Santa Cruz niversitesinde mzikoloji profesr
David Cope konertolar koraller senfoniler ve operalar
besteleyebilen bilgisayar programlar gelitirerek klasik mzik
dnyasndaki tartmal isimlerden biri olarak nlendi. EMI
(Experiments in Musical Intelligence) [Mzik Zekas zerine

Deneyler] adndaki ilk yazlm Johann Sebastian Bach taklit


etmekte uzmanlamt. Yedi ylda gelitirilen EMI
tamamlandnda bir gn iinde be bin Bach korali
besteleyebildi. Cope daha sonra Santa Cruzdaki bir mzik
festivalinde bu korallerden derledii bir sekiyi dinleyicilerle
buluturdu. Dinlediklerinin Bach olmadndan habersiz,
heyecan iindeki dinleyiciler bu mkemmel gsteriyi ve ve
bitiremezken mziin ne kadar dokunakl olduundan
bahsettiler. Dinlediklerinin Bach deil EMI besteleri olduunu
rendiklerindeyse kimileri sessizlie gmlrken, kimileri
fkeyle bard.
Buna ramen EMI gelimeye devam etti ve Beethoven,
Chopin, Rahmaninov ve Stravinskiyi taklit etmeyi rendi.
EMI iin bir szleme yapmay baaran Copeun, Bilgisayar
Tarafndan Bestelenmi Klasik Mzik Eserleri ad altnda piyasaya
srd ilk albm olduka iyi bir sat rakamna ulat.
Tantmlarn artmasyla beraber klasik mzik mdavimlerinin
fkesi de byyordu. Oregon niversitesinden Profesr Steve
Larson, meseleyi mzikal bir karlamada Copea meydan
okumaya kadar vardrd: Larson, profesyonel piyanistlerin
Bach, EMI ve kendi bestelerinden biri olmak zere besteyi
art arda almasn, dinleyicilerin de bestelerin sahiplerini
tahmin etmesini teklif etti. Larson bir insann ruh dolu
bestesiyle bir makinenin cansz yaratmnn arasndaki fark

ayrmann bir insan iin hi de zor olmayacandan emindi.


Copeun mcadeleyi kabul etmesi zerine yzlerce
akademisyen, renci ve mzik tutkunu belirlenen gnde
Oregon niversitesinin konser salonunda topland. Konserin
sonunda oylama yapld. Sonular m? Dinleyicinin nezdinde
EMInn paras gerek bir Bach eseri, Bachnki Larsonn
bestesi ve Larsonn yaptysa bir bilgisayarn retimi
olmalyd.
Eletirmenler EMInn teknik olarak kusursuz olduunu
ancak bir eylerin eksik olduunu ne srdler. Her ey ok
net ve doruydu, derinlii eksik, ruhu yoktu. Ne var ki insanlar
kaynan bilmeden EMInn bestelerini dinlediklerinde
bestelerin duygusal yansmalarn vmeye devam ettiler
EMInn baarsn takiben Cope daha karmak programlar
gelitirdi. En parlak baars Annie oldu. EMI nceden
belirlenmi kuradarla beste yaparken Annie makine renimi
kullanyordu. Mzik tarz ald geribildirimlerle srekli
deiebiliyor ve geliebiliyordu. Cope aslnda Annienin metin
retebileceini hayal bile etmemiti ancak kendini bestelerle
snrlamak istemeyen Annie, haiku iirleri gibi baka alanlar
de kefe kt. 2011de Cope, Comes the Fiery Night: 2,000 Haiku
by Man and Machine [Gelir Ateten Gece: nsan ve Makineden
2000 Haiku] balyla hangilerinin organik airler,
hangilerinin Annieye ait olduunu belirtmeden 2000 haiku

yaymlad. nsan yaratclyla makine retiminin arasndaki


fark anlayabileceinize inanyorsanz, iddianz dilediiniz gibi
snayabilirsiniz.18
Sanayi Devrimi 19. yzylda devasa bir ehirli proletarya
yaratt. Yeni ii snfnn benzeri grlmemi ihtiyalar,
umutlar ve korkular karsnda kimse bir zm bulamadka
sosyalizm yayld. Liberalizm sosyalist planlarn en iyi yanlarn
alarak sonunda sosyalizmi yenilgiye uratmay baard. 21.
yzylda biz de yeni ve devasa bir isiz snfnn douuna tank
olabiliriz. Bu snf ekonomik, siyasi, hatta sanatsal retimde
herhangi bir rol olmayan, toplumun refahna, gcne ve
anna hibir katk sunamayacak insanlardan oluacak. Bu "ie
yaramaz snf isiz olmakla kalmayacak, istihdam edilemez de
olacak.
2013n Eyll aynda Oxfordda, Cari Benedikt Frey ve
Michael A. Osborne adndaki iki aratrmac, The Future of
Employment [stihdamn Gelecei] adl bir alma yaynladlar.
alma, gelecekteki yirmi yl iinde bilgisayar algoritmalar
tarafndan devralnacak muhtemel meslekleri inceliyordu. Frey
ve Osborne tarafndan gelitirilen algoritma, ABDdeki
mesleklerin yzde 47sinin yksek riskli olduunu hesaplad,
rnein 2033te insanlar yzde 99 ihtimalle telepazarlama ve
sigortaclk ilerini algoritmalara kaptracak. Ayn durum
hakemlerin yzde 98inin, kasiyerlerin yzde 97sinin, eflerin

yzde 96snn, garsonlarn ve avukat asistanlarnn yzde


94nn, tur rehberlerinin yzde 91inin, frnclarn ve otobs
srclerinin yzde 89unun, inaat iilerinin yzde 88inin,
veteriner yardmclarnn yzde 86snn, gvenlik
grevlilerinin yzde 84nn, denizcilerin yzde 83nn,
barmenlerin yzde 77sinin, arivcilerin yzde 76snn,
marangozlarn yzde 72sinin, cankurtaranlarn yzde 67sinin
ve daha biroklarnn bana gelecek. Baz gvende meslekler
de olacak tabii. Bilgisayar algoritmalarnn, 2033 itibaryla
arkeologlarn yerine geme ihtimali yalnzca yzde 0.7 nk
ok kr getirmeyen bu i, ok karmak konularda yetkinlik ve
rntleri tanma becerisi gerektiriyor Bu yzden irketler ya
da hkmetlerin, nmzdeki yirmi ylda arkeolojiyi
makineletirme ihtimali ok dk.19
2033te pek ok yeni meslek de treyebilir tabii, rnein
sanal dnya tasarmclar. Sradan iinizden ok daha fazla
yaratclk ve esneklik gerektirecek bu yeni iler
dnldnde, nmzdeki krk ylda kasiyerlerin ya da
sigortaclarn kendilerini sanal dnya tasarmcs olarak
yeniden yaratp yaratamayacan kestirmek olduka zor (Bir
sigortac tarafndan yaratlm sanal bir dnya hayal etsenize!)
Yapabilseler bile, deiim bu hzda devam ettike her on ylda
bir kendilerini batan yaratmalar gerekecektir Sonuta
algoritmalar sanal dnyalar da insanlardan daha iyi

tasarlayabilir Bu nedenle aslnda yeni meslekler


tretebilmekten ok, bu meslekleri icra eden insanlarn
algoritmalardan daha iyi olabilmesini salamakta
zorlanacaz.20
Bu beklenmedik teknolojik bolluk iinde hi aba
gstermeseler bile ie yaramayan kitleleri beslemek ve
desteklemek mmkn olacaktr Peki hepsini nasl megul edip
memnun edeceiz? nsanlar bir ey yapmazlarsa delirirler Tm
gn ne yapacaklar? Sunulan zmlerden biri uyuturucu ve
bilgisayar oyunlar olabilir. Amasz ve ihtiya duyulmayan
insanlar zamanlarnn gitgide daha byk bir ksmn
dardaki donuk gereklikten daha heyecanl ve duygusal
balar kurmalarn salayan boyutlu sanal gereklik
dnyalarnda geirebilir. Bylesi bir gelime, liberalizmin insan
hayatnn ve deneyiminin kutsallna duyduu inancn
ahdamarna son darbe gibi inecektir Gnlerini La La Landde
sanal deneyimlerle harcayan bu ie yaramayan babo
aylaklarn nesi kutsal olabilir?
Nick Bostromun da aralarnda olduu baz uzman ve
dnrler, yapay zeka insan zekasn getiinde insan trn
zaten yok edeceinden insanevladnn bahsi geen d
yaamayaca konusunda uyarda bulunuyor. Yapay zeka ya
insan trnn kendisine dman kesilerek fiini ekecei
korkusuyla ya da bambaka akl ermez bir ama uruna bunu

yapabilecektir. nsanlar asndan da kendilerinden akll bir


sistemin isteklerini kontrol etmek olduka zor olacaktr.
Sistemi grnte iyi amalarla programlamak bile tahmin
edilemeyecek kadar ters tepebilir. Popler bir senaryoda, ilk
sper yapay zekay tasarlayan irket, program pi saysn
hesaplamak gibi masum bir teste tabi tutar. Kimse daha ne
olduunu anlamadan, yapay zeka gezegeni ele geirir, insan
rkn ortadan kaldrp galaksinin drt bir kesine igal
seferleri dzenler, bilinen tm evreni sper bir bilgisayara
dntrr ki milyarlarca yl boyunca pi saysn daha doru
hesaplamaya devam edebilsin. Sonuta Yaratcsnn kendisine
verdii ilahi grev budur.21

Yzde 87 Olaslk
Bu blmn banda liberalizmin kar karya olduu belli
bal tehditleri belirlemitik. lk olarak insanlar askeri ve
ekonomik adan lzumsuz hle gelebilir; bu yalnzca bir
ihtimal, bir kehanet deil. Teknik skntlar ya da siyasi
itirazlar dorultusunda algoritmalarn igc piyasasn istila
etmesi de yavalayabilir tabii, te yandan insan zihninin
derinlerinden ne gibi yetenekler kabileceini, kaybedilenlerin
yerine ne gibi yeni meslekler koyabileceimizi de kestiremeyiz.
Ancak liberalizm yalnzca insana deer vermekle yetinmeyip
bireycilie de sonsuz bir inanla bal olduundan, bu

ihtimaller bile liberalizmi kurtarmaya yetmeyebilir. Gelecekte


liberalizmin karsnda ykselecek ikinci byk tehdit, sistem
insanlara gereksinim duysa bile, bireylere ihtiyacn kalmayacak
olmasdr. nsanlar bestelemeye, fizik retmeye veya yatrm
yapmaya devam edecek ama sistem insanlar onlarn
kendilerini anladklarndan ok daha iyi anlayarak nemli
kararlar onlar adna alabilecek, dolaysyla bireyleri
otoritelerinden ve zgrlklerinden mahrum brakacak.
Bireycilie duyulan liberal inan, kitabn bianda da
tarttmz
nemli varsayma dayanyor:
1. Ben bir bireyim, yani paralara ya da alt sistemlere
blnemeyecek tek bir zden meydana geliyorum.
imdeki z pek ok d katmanla sarp sarmalanm olsa
da bu katmanlar tek tek soyduumda iimde, derinlerde
bir yerde tek ve net bir i sese, kendi zgn benliimin
sesine ulaabilirim.
2. zgn benliim tamamen zgrdr.
3. lk iki varsaymdan yola karak kendim hakknda
baka kimsenin kefedemeyecei bilgilere sahip
olabilirim. imdeki zgr alana sadece ben
eriebildiime gre zgn benliimin fsltlarn da
yalnzca ben duyabilirim. Kimse nasl biri olduumu,

nasl hissettiimi ve neler istediimi tam anlamyla


bilemeyeceinden, karar alrken kendimden baka
kimseye gvenemem. te bu yzden semen en iyisini
bilir, mteri her zaman hakldr ve gzellik grenin
gzlerindedir.
Ne var ki yaambilimleri tm bu varsaymlara kar kar.
Yaam bilimlerine gre:
1. Organizmalar birer algoritmadr ve insanlar
blnemez bireyler deildir. Pek ok farkl algoritmann
bir araya gelmesiyle ortaya kan insanlarn tek bir i
sesi ve tek bir benlii yoktur.
2. nsan meydana getiren algoritmalar zgr deildir.
Genler ve evresel basklarla ekillenir, deterministik ya
da rastlantsal kararlar verirler ancak zgr deildirler.
3. Buradan yola kacak olursak, teoride benim dmda
bir algoritmann beni benden daha iyi bilmesi ve
anlamas mmkn olabilir. Bedenimi ve beynimi
oluturan her sistemi denetleyen bir algoritma tam
olarak kim olduumu, ne hissettiimi ve ne istediimi
bilebilir. Bylesi bir algoritma gelitirildiinde
semenlerin, mterilerin ve tm seyircilerin yerine
geebilir. O zaman en iyiyi algoritma bilecek, her zaman

hakl kacak ve gzellik algoritmann hesaplarnda var


olacaktr.
19. ve 20. yzyllarda bireyleri etkin bir ekilde takip
edebilecek algoritmalar olmadndan bireycilie duyulan
inancn mantkl gerekeleri vard. Devtetin ve piyasalarn tek
istedii bireyi takip etmek olsa da bunu yapabilecek
teknolojiye sahip deillerdi. KGB ya da FBIn biyokimyam,
genom haritam ya da beynim hakknda kabaca bir fikri olduu
bile sylenemezdi. Gizli ajanlar tm telefonlar dinlese ve
sokaktaki her karlamay kaydetse bile tm bu veriyi
inceleyecek beceriden yoksunlard. Hl byle olunca 20.
yzyln teknolojik koullarnda liberaller beni benden iyi
tanyan biri olamayacan iddia etmekte haklydlar. nsanlar
da kendilerini Byk Biraderin emirlerini dinlemek yerine
kendi i seslerini dinlemeyi tercih eden otonom sistemler
olarak grmeye baladlar.
Ancak 21. yzylda teknoloji algoritmalarn insanl
hacklemesini ve beni benden daha iyi bilmesini mmkn
klabilir. Eer bu gerekleirse bireycilie duyulan inan
kebilir ve bireylerin elindeki otorite, algoritmalarn meydana
getirdii alara kayabilir. nsanlar kendilerini bireysel istekleri
dorultusunda hareket eden otonom varlklar olarak
grmekten kp, elektronik algoritmalardan oluan bir a

iinde srekli takip edilen biyokimyasal bir mekanizma btn


olarak grmeye balayabilirler. Bunun olmas iin beni tam
anlamyla bilen, hibir hataya dmeyen dsal bir algoritmaya
ihtiyacm olmayacaktr; aksine beni en azndan benden daha iyi
bilen ve benden daha az hata yapan bir algoritma yeter de artar
bile. Byle bir durumda kendi tercihlerim ve kararlarmdansa
algoritmaya gvenmem daha mantkl olacaktr.
Tp alannda bu izgiyi oktan atk. Hastaneler bizi artk
bireyler olarak deerlendirmiyor. Bedeniniz ve salnzla ilgili
en mhim kararlar kim alacak sanyorsunuz? IBMin Watson
gibi bilgisayar algoritmalar byk ihtimalle bu seimlerin
ounda rol oynayacak. eker hastalar bir sredir kanlarndaki
eker seviyesini gnde birka kez otomatik olarak lerek, kan
tehlikeli bir snra yaklatnda uyan veren alglayclar
kullanyor. 2014te Yale niversitesindeki aratrmaclar
iPhonela idare edilen ilk yapay pankreas denemesinin
baaryla sonulandn aklad. Aratrmaya katlan 52 eker
hastasnn midesine kk bir alc ve pompa yerletirildi ve
pompaya kandaki eker seviyesini dzenleyen inslin ve
glukagon hormonlar ieren kk tpler baland. Kandaki
eker seviyesini srekli len alglayclar verileri iPhonea
aktard. Telefondaki uygulama hibir insan mdahalesine
gerek kalmadan bu verileri inceleyerek kana inslin ya da
glukagon enjekte etmesi iin pompaya talimat verdi.22

Herhangi bir ciddi hastal olmayan insanlar da bilgisayarlar


salklarn ve hareketlerini izlesin diye dardan taklabilir
alclar kullanmaya balad. Akll telefonlara, kol saatlerine,
kol bantlarna ya da i amarlara yerletirilebilen bu
cihazlarla tansiyon gibi pek ok biyometrik veri kaydediliyor.
Daha sonra gelimi bilgisayar programlarna aktarlan veriler
zerinden beslenmenize, gnlk alkanlklarnza dair
tavsiyeler alyor daha uzun ve retken bir hayatn tadn
karabiliyorsunuz.23 la devi Novartis ve Google, gzyandan
kandaki glukoz seviyesini birka saniyede len kontakt lensler
gelitiriyor.24 Pixie Scientific bebek kakasn inceleyerek
bebeinizin salk durumu hakknda bilgi verebilen akll
bezler satyor. Kasm 2014te Microsoft Bandi piyasaya sren
Microsoft, akll kol band sayesinde nabznz, uyku kaliteniz,
gnde ka adm attnz gibi kiisel bilgilerinizi birka
saniyede takip edebiliyor. Deadline isimli uygulama bir adm
teye giderek sahip olduunuz alkanlklar zerinden ne kadar
mrnz kaldn sylyor.
Kimileri bu uygulamalar pek kafa yormadan kullanrken,
kimileri de algoritmalarn sunduu bu yeni hayat tarzn henz
bir dine dntrmeseler de en azndan bir ideoloji olarak
benimsenmi durumda. The Quantified Self [llebilir
Benlik] isimli grup, benliin matematiksel rntlerden ibaret
olduunu savunuyor. Onlara gre rntler ylesine karmak

ve gelikin ki insan zihninin bu karmak yapy


kavrayabilmesine imkan yok. Ancak o eski sze kulak verip
kendinizi bilmek istiyorsanz, zamannz felsefe, meditasyon ya
da psikanalizle harcamak yerine sistematik olarak biyometrik
verilerinizi toplamal ve kim olduunuzu, ne yapmanz
gerektiini syleyebilmesi iin algoritmalarn verilerinizi analiz
etmesine izin vermelisiniz. Hareketin slogannda zetlendii
gibi, Kendinizi saylarla tanyn.25
srailli arkc Shlomi Shavan, 2000 ylnda lkedeki listeleri
altst eden Arik parasnda eski sevgilisine kafay takm
Arik isimli bir adamdan bahseder. Arikin tek istei kendisinin
mi yoksa yeni sevgilinin mi yatakta daha iyi olduunu
renmektir. Eski sevgilisi ikisinin de farkl olduunu
syleyerek sorudan kamaya alsa da Arik tatmin olmaz ve
srar eder: Saylarla konualm sevgilim. Tam da bu tip
erkekler iin Bedpost isimli irket seviirken takabileceiniz;
nabznz, terleme seviyenizi lebileceiniz, cinsel birlemenin
ve orgazmn sresini ya da yaktnz kalorinin miktarn
kaydeden kol bantlar gelitiriyor. Daha sonra bilgisayarda
incelenen veriler, performansnz net saylarla lyor. Szn
ksas, orgazm taklitlerinin ve Nasld sorusunun devri sona
erdi.26
Kendilerini bu tr cihazlarn acmasz aynasndan gren
insanlar, zamanla kendilerini bireyden ok biyokimyasal bir

sistemler toplam olarak grmeye balayp kararlarnn eitli


sistemlerin elikili taleplerini yansttna kani olabilirler.27
Haftada iki saat bo vaktiniz olduunu dnn, bu zaman
tenis mi yoksa satran m oynayarak deerlendireceinize karar
veremiyorsunuz. Bir dostunuz, Cann ne yapmak istiyor?
diye sorduunda kendinizden emin, Canm tenis oynamak
istiyor, deseniz de aklnza baka eyler taklabilir:
Kolesterolm ve tansiyonum iin tenis gerekten daha iyi bir
seim ama fMRI taramalar sol prefrontal korteksimi
glendirmem gerektiini sylyor. Ailemde bunama olduka
yaygn, amcamda ok erken balad. Son aratrmalara gre
haftada bir satran oynamak erken bunamay
engelleyebiliyormu.
Hastanelerin geriatri servislerinde buna benzer pek ok
rnee rastlamak mmkn. Hmanizm yalln bilgelikle
dolu ve bilinli bir dnem olacana dair hayaller kuruyor.
deal bir yallkta bedensel rahatszlklar ve dknlkler
yaansa da zihnin hl berrak kalarak seksen yllk deneyimi
kullanabileceini ve neyin ne olduunun farknda olarak
torunlarna nasihatler ve tavsiyeler verebileceini dnyor.
Biliyoruz ki 21. yzyln seksenlikleri her zaman bu kadar iyi
durumda deil. Tp, biyoloji bilgimizin artmasna paralel olarak
zihinlerimiz ve zgn benliklerimiz zlp yok olana dek

bizi hayatta tutuyor ve ekrana, bilgisayara ya da pompalara


bal biyolojik sistemler olarak kalyoruz.
Genetik teknolojiler gnlk hayatmza szdka ve insanlar
DNAlaryla daha yakn bir iliki kurduka, tek benlik fikri
daha da silikleecek ve otantik i sesimiz genlerin grltl
kalabalnda kaybolacak. Belki de zor ikilemler ve karar verme
sreleri karsnda i sesimizi aramay brakp genetik
meclisimize bavuracaz, kim bilir?
14 Mays 2013te oyuncu Angelina Jolienin New York
Timesda iki memesini de aldrmaya karar verme srecini ve
mastektomi operasyonunu anlatt bir yazs yaymland.
Erken yata annesini ve anneannesini meme kanserinden
kaybeden Jolie, yllarca bu hastaln glgesinde yaamt.
Genetik bir test yaptrarak tehlikeli BRCA1 genini tadn
rendi. statistiksel verilere gre bu mutasyona sahip
kadnlarn yzde 87si meme kanserine yakalanyor. O srada
kansere yakalanmam olmasna ramen Jolie iki memesini de
aldrarak bu korkun hastal engellemeye karar verdi.
Yazsnda, "Hikayemi paylamak istedim nk kanserin
glgesinde yaadn bilmeyen pek ok kadn olabilir. Onlarn
da bu genetik testi yaptrabilmesini umuyor ve yksek risk
altndalarsa bu seenee sahip olduklarn hatrlatmak
istiyorum.28

Mastektomi olduka zor ve lmcl riskleri olabilecek bir


seimdir. Ameliyatn verdii rahatszlk, alnan risk ve yksek
maliyet bir yana, bu kararn insann d grnnde, duygu
dnyasnda ve ilikilerinde de ciddi etkileri olabilir. Jolienin
karar ve sreci paylamaktaki cesareti uluslararas dzeyde
takdir kazanrken, birok insan bu tantmn genetik tp ve
muhtemel faydalar konusunda farkndal artracan
umuyor.
Bu olay tarihsel bir bak asyla ele aldmzda, bir kez
daha algoritmalarn rolnn ne denli nemli olduu gereiyle
karlarz. Jolie hayatyla ilgili bu zor karar verirken,
okyanusa bakan bir daa trmanp gnein batndan
etkilenerek en derindeki duygularn bulmaya almad.
Aksine kendini duygularla deil saylarla ifade eden genlerini
dinlemeyi tercih etti. Hibir ac ve rahatszlk duymuyordu.
Duygular ona, Merak etme, her ey yolunda, diyordu.
Doktorlarn kulland bilgisayar algoritmalar baka bir
tabloyu gzler nne serdi: Henz bir ey hissetmiyorsun
ama DNAnda saatli bir bomba var. Bu konuda harekete
gemen gerekiyor. Hemen, imdi!
Jolienin duygularnn ve zgn karakterinin de hayati bir
rol var tabii. Farkl bir kiilie sahip baka bir kadn ayn
genetik mutasyonu tadn rense de mastektomi
yaptrmamay tercih edebilirdi. Peki bu kadn tehlikeli BRCA1

mutasyonunun yan sra beynin ihtimalleri deerlendiren


ksmn kontrol eden baka bir gen mutasyonuna, ad ABCD3
olsun, sahip olduu iin tehlikeleri doru tartamasayd ne
olurdu? te imdi bulank sularda ilerlemeye balyoruz. Bir
istatistiki bu kadna annesinin, anneannesinin ve baz
akrabalarnn eitli salk risklerini hafife alarak, gerekli
tedbirleri almadklar iin erken ldn sylediinde ne
olacak?
Muhtemelen Angelina Jolienin yapt gibi siz de
salnzla ilgili nemli kararlar vereceksiniz. Genetik testler,
kan testleri ya da bir fMRI taramas yaptracaksnz,
algoritmalar sonularnz devasa istatistiksel veritabanlarnda
karlatracak ve algoritmann size sunduu tavsiyelerden
birini kabul edeceksiniz. Bu bir kyamet senaryosu deil.
Algoritmalar isyan ederek bizi esirleri hline getirmeyecekler.
Aksine algoritmalar bizim iin doru kararlar vermekte bu
kadar isabetliyken tavsiyelerine kulak vermemek delilik olur

Angelina Jolie ilk baroln 1993 yapm Cyborg 2 adl
bilimkurgu aksiyon filminde, Pinwheel Robotics tarafndan
2074 ylnda casusluk ve tetikilik iin tasarlanm bir siborg
olan Casella Reese rolnde oynad. Casella hedefine

yaklarken daha iyi gizlenebilmesi iin insan duygularyla


programlanmt. Castella, Pinvvheel Roboticsin kendisini
kontrol etmekle kalmayp ayn zamanda yok edeceini de fark
edince, hayat ve zgrl iin savamak zere kat. Cyborg 2
bireyin kresel irketlerin ahtapot misali kollarndan kaarak
zgrl ve mahremiyeti iin savat liberal bir fanteziydi.
Gerek hayatta Jolie saln mahremiyetine ve zerkliine
tercih etti. Pek oumuz saln iyiletirmek adna benzer bir
istek duyarak zel alanlarmz koruyan snrlar kaldrabilir
devlet brokrasisi ve uluslararas irketlerin en gizli
snaklarmza kadar girmesine izin verebiliriz, rnein
Googlen elektronik postalarmz okuyup, davranlarmz
takip etmesine izin vererek geleneksel salk hizmetleri
durumun farkna varmadan nce algoritmann bir salgn
konusunda bizi uyarmasn salayabiliriz.
ngiltere Ulusal Salk Hizmetleri (NHS) Londrada balayan
grip salgnn nasl belirler? Yzlerce klinikteki binlerce
doktorun raporlarn inceleyerek. Peki doktorlar bu bilgilere
nasl ular? Mary sabah uyandnda hafif bir krgnlk
hisseder, dorudan doktora gitmek yerine birka saat bekler,
bir iki gn kendine daha iyi bakmaya alr, bir fincan ball
ayla toparlanmay umar. Daha iyi hissetmeyince randevu
alarak klinie gider ve belirtilerini sralar. Doktor verileri
bilgisayara girdike NHS merkezinde alan birileri binlerce

doktordan gelen ve hzla akan bu verileri inceler, bylelikle


grip vakalarnn ykseldii fark edilir. Ancak tm bu sre ok
zaman alr.
Google bu zahmetli sreci dakikalar iinde sonulandrabilir.
Yapmas gereken tek ey Londrallarn elektronik postalarnda
ve arama motorunda kullandklar kelimeleri, hastalk
belirtilerinin bulunduu veritabanyla karlatrmaktr. Ba
ars, ate, mide bulants ve haprma kelimelerinin
Londradaki elektronik posta yazmalarnda ve aramalarda
gnde ortalama 100 bin defa tekrarladn varsayalm. Google
saynn 300 bine yaklatn fark ettii anda tehisi koyacaktr:
Bingo! te size grip salgn. Artk Marynin doktora gitmesini
beklemeye ne gerek var. Halsiz hissettii sabah i
arkadalarna yazd elektronik postada, Bam aryor ama
geleceim, kelimeleri yeter de artar bile. Google baka bir
eye ihtiya duymayacaktr.
Ancak Googlen bysnn ie yaramas iin Marynin
yalnzca elektronik postalarn okumas iin deil, bu bilgiyi
salk yetkilileriyle paylamas iin de Googlea izin vermesi
gerekir. Angelina Jolie meme kanserine dikkat ekmek iin
mahremiyetinden dn veriyorsa grip salgnlarna kar neden
Mary de benzer bir fedakarlkta bulunmasn?
Bu rnek bir teoriden ibaret deil. 2008de Google grip
salgnlarn Google aramalaryla takip eden Google Flu Trendsi

uygulamaya soktu. Hl gelitirilme aamasnda olan servis,


gizlilik kurallar snrlamalar nedeniyle yalnzca aratlan
kelimeleri takip ediyor ve iddiaya gre zel elektronik postalar
okumuyor. Bu servis, geleneksel salk hizmetleri fark
etmeden on gn nce grip salgn iin alarm vermeyi yine de
baaryor.29
Daha da hrsl ve iddial projelerse yolda. Google Baseline
Study adl almasyla devasa bir salk veritaban yaratmaya
alan Google, "mkemmel salk profili karabilmeyi
amalyor. Esas alnan deerlerden en ufak bir sapmay bile
belirleyerek insanlar kanser gibi salk sorunlar henz
kuluka aamasndayken bilgilendirebilmeyi umuyor. Bu
alma Google Fit ad verilen bir dizi rn de beraberinde
getiriyor. Bu rnlerle kyafet, bileklik, ayakkab ve gzlk gibi
giyilebilir eyalar zerinden durmadan biyometrik veri
toplanmas ve bu verilerin almaya aktarlmas planlanyor.30
Google gibi irketlerin giyilebilir eyalardan ok daha
fazlasn hedeflediini sylemek gerek. DNA testi pazar byk
bir hzla ilerlemeye devam ediyor. Googlen kurucusu Sergey
Brinin eski ei Anne Wojcicki tarafndan kurulan 23andMe
irketi bu byyen pazarn liderlerinden. 23andMe adn
sahip olduumuz yirmi ift kromozomdan alyor ve
kromozomlarmzla zel bir ilikimiz olduu mesajn veriyor.

Kromozomlarn dilini zebilenlerin, size ait en ufak detaylar


dahi bilebileceini belirtiyor.
23andMe irketine 99 dolarck demeyi kabul ettiinizde,
size kk bir paket yolluyor. Paketteki test tpnn iine
tkryor ve Mountain View, Californiadaki adreslerine geri
postalyorsunuz. Tkrnzden DNAnza ulalyor ve
sonulara internet zerinden eriebiliyorsunuz.
Karlaabileceiniz muhtemel salk sorunlarn ve kellikten
krle doksandan fazla genetik yatknlnz sralayan bir
listeye sahip oluyorsunuz. Kendinizi bilmek daha nce hi
bu kadar ucuz ve kolay olmamt. Her ey istatistiklere
dayandndan, irketin veritaban hacmi doru tahminde kilit
rol oynuyor. Bu yzden devasa bir veritaban oluturan ilk
irket, mterilerine en doru ngrleri salayacak ve
muhtemelen pazar ele geirecektir. ABDdeki biyoteknoloji
irketleri bir yandan lkedeki kat gizlilik kurallaryla
bouurken, dier yandan indeki bireysel mahremiyet
ihmalleri yznden genetik pazardaki tm pastay inin ele
geirmesinden endieleniyor.
Noktalar birletirerek Google ve rakiplerine biyometrik
cihazlarmza, DNA taramalarmza ya da tbbi kaytlarmza
erimeleri iin tam izin verirsek salgnlarla savamann yan
sra bizi kanserden, kalp krizinden ve Alzheimerdan
koruyabilen bir salk sistemimiz olabilir. Bu izinler dahilinde

devasa boyuta eriecek bir veritabanyla Google ok daha


fazlasn yapabilir. Her an ensenizde hissettiiniz bir sistem
hayal edin, banka hesabnzdan nabznza, kandaki eker
seviyenizden cinsel kaamaklarnza kadar her eyinizi takip
ediyor. phesiz sizi, sizden daha iyi tanyacaktr. nsanlar
kt ilikilere, yanl kariyerlere ya da zararl alkanlklara
ynlendiren kendini kandrma hlleri ve hezeyanlar Google
kandramayacaktr. Bizi bugn kontrol eden anlatc benlikten
farkl olarak, Google uydurulmu hikayelere dayanarak kararlar
vermeyecek, bilisel ksayollar ya da doruk-son kural
sayesinde yanl yola girmeyecektir. Google kelimenin gerek
anlamyla attnz her adm hatrlayacaktr.
Pek ok kii karar verme srelerini bylesi bir sisteme
teslim etmekten memnuniyet duyacak, ya da en azndan
nemli bir tercihle kar karya kaldnda sisteme
danacaktr. Google hangi filmi izleyeceimize, nerede tatil
yapacamza, hangi okula gideceimize dair tavsiyeler verecek,
i tekliflerini bizim admza deerlendirecek, hatta kiminle
flrt edip evleneceimiz konusunda bile fikir beyan
edebilecektir. Google baksana, diyeceiz, John da, Paul da
benimle flrt ediyor. kisini de farkl alardan ok seviyorum,
nasl karar vereceimi bilmiyorum. Elindeki tm bilgiler
nda bana tavsiye verebilir misin?

Google cevaplayacaktr: Doduun gnden beri seni


tanyorum. Tm elektronik postalarn okudum, telefon
konumalarn kaydettim, en sevdiin filmleri, DNAn, tm
gemiini biliyorum. Gittiin tm randevularla ilgili tm
verilere sahibim, istersen John ya da Paulla her bulutuunda
nabznn, tansiyonunun ve eker seviyenin dzeyini saniye
saniye gsteren grafikleri gnderebilirim. Gerekirse cinsel
birlikteliklerinin matematiksel deerlendirmesini yapabilirim.
Doal olarak onlar da seni bildiim kadar iyi tanyorum. Tm
bu bilgiye, stn algoritmalarma ve milyonlarca ilikinin
onlarca yllk verilerine dayanarak, yzde 87 ihtimalle Johnla
mutlu olacan syleyebilir, bu yzden onunla beraber olmam
tavsiye edebilirim.
Hatta seni yle iyi tanyorum ki bu yanttan holanmadn
biliyorum. Paul, Johna kyasla ok daha yakkl, d grne
ok nem verdiinden iten ie Paul dememi istiyorsun.
Grn tabii ki de nemlidir, ama senin deer verdiin kadar
deil. On binlerce yl nce Afrika savanalarnda evrimlemi
biyokimyasal algoritmalarn, e ihtimallerini deerlendirirken
d grne yzde 35 arlk verdiini sylyor. En gncel
almalara ve istatistiksel verilere dayanan benim
algoritmalarmsa d grnn romantik ilikilerde uzun
vadede yalnzca yzde 14 etkisi olduunu gsteriyor. Paulun

yakklln gz nnde bulundurarak yine de Johnla devam


etmenin daha iyi olacan dnyorum.31
Bylesi zverili bir rehberlik hizmeti alabilmek iin
yapmamz gereken tek ey, her insann bir birey olarak iyiyi,
gzeli ve anlamly ayracak bir zgr iradeye sahip olduu
fikrini terk etmektir. nsanlar anlatc benliklerinin yaratt
yklerle ynlendirilen otonom varlklar olmaktan karak
devasa bir kresel an ayrlmaz paralar hline gelecektir.

Liberalizm anlatc benlii kutsar ve benliin seim
sandklarnda, spermarketlerde ve e seiminde seenekleri
oylayarak tercih yapmasna izin verir. Yzlerce yldr anlatc
benlik trl kurguya ve fanteziye inandndan baka hibir
sistemin beni daha iyi tanyamayacan dnmek
mantklyd. Beni daha iyi tanyabilen bir sistem ortaya
ktktan sonra, otoriteyi hl anlatc benliin ellerine
brakmak delilikten baka bir ey olmayacaktr.
Google benim siyasi fikirlerimi benden daha iyi temsil
edebileceinden, demokratik seimler gibi liberal
alkanlklarn modas zamanla geecek. Liberalizm semen
kabininde oy verirken i benliime danmam, en derindeki
isteklerimi yanstan partiye ya da adaya oy vermemi salk verir.

Yaambilimleriyse oy kullanrken bir nceki seimlerden beri


yaadm ve hissettiim ou eyi hatrlamadma dikkat
eker hatta bir adm ileri giderek rasgele anlarn ve seim
kampanyalarnn apraz ateinde kaldm, bunun da
tercihlerimi saptrarak deitirebildiini hatrlatr.
Kahnemann souk su deneyindeki gibi siyasette de anlatc
benlik doruk-son kuraln takip eder. Yaananlarn ounu
unutarak yalnzca u rnekleri hatrlar ve son zamanlarda
olanlara orantsz bir arlk verir.
Geen seimden beri babakann politikalarndan ikayet
etmi, yakaladm herkese bu adam sonumuzu getirecek
diye yaknm olabilirim. Gel gr ki seimden aylar nce vergi
indirimine giden hkmet cmerte para harcar, etkin
kampanya srecinde beynimdeki korku merkezlerine tehdit ve
vaadin dengeli bir bileimiyle hitap edebilecek en iyi metin
yazarlaryla alr. Seim sabah keyfimi kararak zihinsel
srelerimi etkileyen bir nezleyle uyanrm ve bu yzden tm
seenekleri bir kenara brakarak gvenlik ve istikrara
tutunmay tercih ederim. Buyurun ite, hepimizin sonunu
getirecek adam kendi ellerimle makamna geri oturturum.
Benim yerime oy kullanmas iin Googlea izin vererek
kendimi bu kaderden azat edebilirdim. Google da dnk ocuk
deil, haksz mym? Yakn zamandaki vergi indirimlerini ve
seim vaatlerini deerlendirebildii gibi, getiimiz yllarda

neler olduunu da gn gnne hatrlayabilir. Her sabah


gazete okuduumda deien tansiyonumu, akam haberleri
karsnda den dopamin seviyemi raporlayabilir. Google
hkmet yanls kalemlerin bo sloganlarn szgeten
geirebilir. Ayrca fiziksel hastalklarn semenlerin
muhafazakar eilimlerini tetiklediini de bilecek ve nezlenin
yaratt hissi telafi edecektir. Bylece zihnimin o anki
durumundan ya da anlatc benliimin hayallerinden yola
karak deil, aksine ben diye bilinen biyokimyasal
algoritmalarn bir btn olarak karlar dorultusunda hareket
edecektir.
Doal olarak Google da hata yapacaktr. Sonuta bunlarn
hepsi olaslklardan ibaret. Ancak Google yeterince doru
tercih yapabilirse, insanlar da ona daha ok otorite
salayacaktr. Zamanla veritaban genileyecek, istatistikler
daha hassaslaacak, algoritma gelitirilecek ve tercihler daha
da iyiye gidecektir. Sistem beni hibir zaman tam anlamyla
tanyamayacaktr ve sfr hata pay imkanszdr ama ihtiyacmz
olan sistemin hatasz almas deildir zaten. Liberalizm,
sistem beni benden daha iyi tand gn kecektir. ou
insann kendini gerekten tanmadn dnnce, bu
zannettiiniz kadar zor olmayacaktr.
Ksa sre nce Googlen ezeli rakibi Facebook tarafndan
balatlan bir alma, bugn bile Facebook algoritmasnn

insanlarn kiiliklerini ve eilimlerini kendi arkadalarndan,


ebeveynlerinden ve elerinden daha iyi tarttn ortaya
koyuyor. Facebook hesab olan 86.220 gnllden yz
maddelik bir kiilik anketi doldurmalar istendi. Facebook
algoritmas gnlllerin been ikonuna tklayarak beendikleri
web siteleri, resimler ve videolar zerinden gnlllerin
anketteki yantlarn tahmin etmeye alt. Beeni says
arttka algoritmann hata pay azalyordu. Algoritmann
tahminleri gnlllerin i arkadalar, yakn arkadalar,
aileleri ve eleriyle karlatrldnda inanlmaz sonular
ortaya kt. Algoritma yalnz on beeniyle i arkadalarndan
daha iyi tahminler yapabilir, yakn arkadalarn tahminlerini
geebilmek iin yetmi, aileden daha doru tahminlerde
bulunmak iin yz elli, eleri yenmek iinse yalnzca yz
beeni yeterlidir. Baka bir ifadeyle Facebookta yz kez
been ikonuna tklamsanz algoritma fikirlerinizi ve
isteklerinizi einizden bile daha iyi tanyabilir.
Baz alanlarda Facebook algoritmas insann kendisini bile
alt edebiliyor. Katlmclardan madde kullanma sklklar ya da
sosyal alarnn genilii hakkndaki deerlendirmeleri
istendiinde algoritmann tahminlerinin kiilerin kendi
hkmlerinden daha isabetli sonular verdii grld.
Aratrmann sonularnn zetlendii (Facebook algoritmas
deil bir insan tarafndan yazlan) makalede u tahminde

bulunuluyor: nsanlar kendi psikolojik muhakeme srelerini


brakp etkinlik semek, kariyer planlamak, hatta duygusal
ilikileri hakknda tercih yapmak gibi nemli kararlar verirken
bilgisayarlara gvenebilirler. Veri zerinden yola klarak
alnan kararlarn insanlarn yaamlarn iyiletirmesi
mmkndr.32
Daha netameli bir yorum yapacak olursak; ayn alma
nmzdeki bakanlk seimleri iin ABDde yaplrsa,
Facebook yalnzca milyonlarca ABDlinin siyasi grn
tahmin etmekle kalmayacak, sonucu etkileyebilecek kararsz
oylar tespit ederek bunlarn nasl deitirilebileceinin
bilgisine de sahip olacak. Facebook Oklahomada
Cumhuriyetiler ile Demokratlar arasndaki yarn gittike
kztn syleyip 32.417 semenin henz karar vermediini
belirleyebiliyor, stelik her birinin dengeyi deitirecek karar
almak iin adaylardan neler duymak istediini de biliyor. Peki
Facebook bu paha biilemez siyasi bilgiyi nasl elde ediyor? Bu
deerli bilgiyi biz kullanclar bedava sunuyoruz.
Emperyalizmin altn anda Avrupal igalciler ve tccarlar
renkli boncuklar karlnda bir adann ya da bir lkenin
tamamn satn alabiliyordu. 21. yzylda kiisel bilgilerimiz
belki de hl sahip olduumuz en kymetli kaynamz ve biz
de elektronik posta hizmeti ve komik kedi videolar
karlnda bu kayna teknoloji devlerine veriyoruz.

Kahinden Hkmdara
Google, Facebook ve benzeri algoritmalar her eyi bilen
kahinler hline geldiklerinde, nce vekile sonra da hakimlere
dnebilirler.33 Bu sreci anlamak adna, srclerin
bugnlerde yaygn olarak kulland GPS temelli navigasyon
uygulamas Wazei ele alabiliriz. Waze sadece bir haritadan
ibaret deil, milyonlarca kullancs trafik skkl, kazalar ve
polis aralar hakknda srekli gncelleme yapyor. Uygulama
bu sayede sizi skan trafikten kurtararak varmak istediiniz
hedefe olabilecek en hzl yoldan gtryor. Bir yol ayrmna
geldiinizde iinizden bir his size saa dnmenizi sylerken
Waze sizi sola ynlendiriyor ve kullanclar er ya da ge kendi
hislerindense Wazee gvenmeleri gerektiini reniyor.34
Waze algoritmas ilk bakta yalnzca bir kahin gibi hizmet
sunuyor. Sorulan soruyu kahin yantlyor ama karar vermek
bize kalyor. Ancak kahin gvenimizi kazandka bir sonraki
admda kahini bir vekile dntrmek mantkl hle geliyor.
Algoritmaya nihai hedefi veriyoruz ve o da denetimimize tabi
olmakszn, hedefe ulamak zere harekete geiyor. Waze
uygulamasn srcsz bir arala eletirdiimizde eve en
hzl yoldan git, ya da en gzel manzaral yolu se, veya en
az evre kirliliine neden olacak yolu tercih et, gibi taleplerde
bulunabiliriz. Kararlar biz verir, uygulamasn Wazee
brakrz.

Sonunda Waze hkmdara dnebilir. Sahip olduu


bylesi bir gle, ne yapacan bizden daha iyi bilirken bizi
ynlendirmeye balayabilir ve isteklerimizi ekillendirerek
admza kararlar verebilir. Wazein ok gelitiini, herkesin
Waze kullanmaya baladn varsayalm. Diyelim ki birinci
gzergahta trafik skk, ikinci gzergahta grece daha akc.
Eer Waze durumu herkese aklarsa tm srcler ikinci
gzergaha ynelecek ve oras da tkanacaktr Herkes ayn
kahine gider ve ona inanrsa, kahin hkmdara dnr ve
bizim yerimize dnecek duruma gelir Belki bu bilgiyi
srclerin yarsndan saklarken yalnzca dier yarsna ikinci
gzergahn ak olduunu bildirerek birinci gzergahtaki
skkl kinciyi tkamadan hafifletebilir
Microsoft, adn nl video oyunu serisi Halodaki bir
karakterden alan Cortana isimli ok daha karmak bir sistem
gelitiriyor. Kiisel bir asistan olarak tasarlanm bir yapay
zeka program olan Cortanann Windowsun gelecekteki
srmlerine eklenmesi planlanyor. Kullanclarn tm
dosyalara, elektronik postalara ve uygulamalara eriim izni
vermesi tevik edilerek, Cortanann onlar tanma olana elde
etmesi amalanyor. Bylece programn saysz konuda tavsiye
verebilmesi ve kullancnn karlarn gzeten sanal bir vekil
hline gelmesi hedefleniyor. Cortana einize doumgnnz
iin hediye almasn hatrlatabilir, bir hediye seebilip bir

restoranda yer ayrtabilir, yemekten bir saat nce ilacnz


almanz iin sizi uyarabilir. Ayn zamanda ekrann bandan
ayrlmazsanz toplantnza gecikeceinizi syleyebilir. Tam
toplantya girecekken tansiyonunuzun yksek, dopamin
seviyenizin ok dk olduu konusunda sizi uyarabilir ve
gemi deerlerinize bakarak byle durumlarda hatal kararlar
vermeye yatkn olduunuzu belirtebilir. Bu nedenle her eyi
deneme aamasnda tutarak hibir szlemeye onay
vermemenize dair tavsiyeler verebilir.
Cortanalar kahinden vekile dnerken, her bireyin Cortanas
sahipleri adna birbiriyle konumaya balayabilir. Sre son
derece masumane balasa da bir sre sonra benim Cortanam
sizinkiyle randevulaabilir. in rndan kmas son derece
olas. Bir bakmsnz muhterem Cortananz i grmesi iin
zgemiinizi isteyeceine muhtemel ivereninizin Cortanas
tarafndan sorguya ekiliyor. Ya da Cortananzn, ruhunuz bile
duymadan belirledii bir sevgili adaynn Cortanasyla fikir
alveriinde bulunup ne kadar uyumlu bir birlikteliiniz
olabilecei konusunda deerlendirmeler yaptn bir
dnsenize.
Cortanalar otorite kazandka sahiplerinin karlar
dorultusunda birbirlerini ynlendirmeye balayabilir, i
dnyasndaki baar ya da evlilikteki istikrar Cortanann
kalitesine gre ekillenebilir. Varlktlar en gelikin

Cortanalara sahip olarak eski srmleri kullanan yoksul


insanlar karsnda belirleyici bir avantaj kazanabilirler.
En zorlu konuysa Cortanann iplerinin kimin elinde
olacadr, nceki blmlerde ele aldmz zere insanlar
bireyler olmadklar gibi tek bir benlie de sahip deildir. O
zaman Cortana kimin isteklerini yerine getirmeli ve kimin
karlarn gzetmelidir? Anlatc benliimin yeni ylda diyet
yapmaya balayp her gn spora gitmeye karar verdiini
varsayalm. Bir hafta sonra spora gitme zaman geldiinde,
deneyimleyen benlik Cortanadan televizyonu amasn ve
pizza sipari etmesini ister. Cortana bu durumda ne
yapmaldr? Deneyimleyen benlie mi itaat etmeli, yoksa
anlatc benliin bir hafta nce verdii karara m uymaldr?
Cortana, anlatc benliin deneyimleyen benlii sabah
uyandrmak iin kurduu alar saat ilevi mi grmektedir?
Hayr. Cortana ok daha gldr. Deneyimleyen benliin tek
istei dmeye basp alarm susturmaktr, Cortana ise beni o
kadar iyi tanr ki tavsiyesini dinlemem iin iimdeki
dmelere ne zaman basmas gerekeceini ok iyi bilecektir.
Microsoftun Cortanas bu oyunda yalnz deil. Google Now
ve Applen rettii Siri de ayn kulvarda kouyor. Amazon bile
dur durak bilmeden zerinizde alan ve elindeki bilgiyle size
rn neren algoritmalar kullanyor. Bir kitapya girdiinizde
doru kitab semek iin raflarn arasnda dolaarak hislerinize

gvenirsiniz. Amazonun sanal maazasnda karnza kan


algoritmaysa: Gemite hangi kitaplar sevdiini biliyorum.
Benzer zevkleri olan insanlar bunu ya da u yeni kitab
seviyor, der.
stelik bu daha balang. ABDde giderek daha ok insan
basl kitaplar yerine e-kitaplar tercih ediyor. Amazon, Kindle
gibi cihazlar kullanan okurlar sayesinde veri toplayabiliyor,
rnein kitabn hangi ksmlarn hzl, hangi ksmlarn yava
okuduunuzu, hangi blmde ara verdiinizi, hangi cmlede
kitab bir daha elinize almamak zere braktnz takip
edebiliyor (yazara o ksm yeniden yazmasn da sylese bari.)
Eer Kindle yz tanma sistemleri ve biyometrik alglayclarla
yeniden gncellenirse hangi cmlenin kalbinizi hzlandrp
tansiyonunuzu ykselttiini, nerede gldnz,
zldnz ya da fkelendiinizi bilebilir. Yakn gelecekte
siz kitap okurken kitaplar da sizi okuyabilir, Ancak siz
okuduklarnzn ounu hzla unuturken, Amazon tek bir
detay bile unutmayacaktr. Bylesi bilgiler Amazonun sizin
iin hi amadan doru kitab semesini salayabilir. Tabii bir
yandan da tam anlamyla kim olduunuzu bilmesini ve diledii
zaman sizi ap kapatabilmesini mmkn klar.35
Sonunda bu her eyi bilen adan bir an olsun bile
kamayacamz bir noktaya gelebiliriz. Balantnn kesilmesi
bir nevi lm anlamna gelebilir. Gelecekte tbbi hedeflere

ulalrsa insanlar bedenlerine kalplerini izleyecek,


enfeksiyonlar, hastalklar kayt altna alacak ve onlar
hasarlardan koruyacak biyometrik cihazlar, biyonik organlar ve
nanorobotlar ekleyebilir. Ancak bu cihazlarn en son tbbi
gelimelerden haberdar olabilmesi ve siber lemin illetlerinden
korunmas iin yedi gn yirmi drt saat aktif balantda
olmalar gerekebilir. Evdeki bilgisayarn srekli virs ve
trojanlarn saldrsna uramas gibi ritim cihaznn, iitme
cihaznn, nanoteknoloji baklk sisteminin de benzer bir
tehdit altnda bulunmas olasdr. Bedenimin antivirs
programlarn gncelleyemezsem bir sabah uyandmda
damarlarmda dolaan milyonlarca nanorobotu Kuzey Koreli
hackerlarn kontrolnde bulabilirim.
21. yzyln yeni teknolojileri, insan sahip olduu
otoriteden mahrum brakp algoritmalar yetkilendirerek
hmanist devrimin arklarn geriye evirebilir. Bu gidiat sizi
dehete dryorsa bilgisayar kurtlarn sulamamalsnz. Bu
iin asl sorumlusunun biyologlar olduunu, tm bu gidiatn
bilgisayar bilimi yerine biyolojik ngrlerden g alarak
ilerlediini anlamak ok nemli, nk organizmalarn birer
algoritma olduuna kanaat getiren yaambilimleridir. Eer
organizmalar algoritmalar gibi ilemiyorsa, bilgisayarlar her
alanda harikalar yaratsa dahi, bizi anlamalar ve hayatmz
ynetmeleri imkanszlar ve bizimle btnleme ihtimalleri de

ortadan kalkar. Biyologlar organizmalarn birer algoritma


olduu sonucuna vardklar an, organik ve inorganik yaam
arasndaki duvar ykld, bilgisayar devrimi tamamen mekanik
bir meseleden biyolojik bir tufana dnt ve bireylerin
otoritesi algoritma alarnn eline geti.
Baz insanlar gelimeler karsnda endie duysa da
milyonlar bu gidiat benimsemeye dnden raz. Bugn bile
pek oumuz mahremiyetimizden ve bireyselliimizden
vazgemeye, her yaptmz kaydetmeye, hayatlarmz
internette yaamaya, hatta internet balants birka
dakikalna kesildiinde histeriklemeye baladk. Otoritenin
el deitirerek algoritmalarn eline gemesi hkmetlerin ciddi
kararlarnn bir sonucu olarak ortaya kmad, bu deiim
insanlarn rasgele tercihlerine bal olarak gerekleti.
Eer dikkatli ilerlemezsek kendimizi Onvell'in nl polis
devletindeki gibi her hareketimizin, hatta bedenimizin ve
aklmzn iindekilerinin bile izlenip kontrol edildii bir
dnyada bulabiliriz. Stalinin her eye gc yeten biyometrik
alglayclar kefettiini dnn, Putin bu teknolojiyle neler
yapard kim bilir? Bireycilii savunanlar 20. yzyln
kabuslarn tekrar yaamaktan korkarak Orwellci dmanlara
kendilerini hazrlarken, bireycilik bambaka ve ok daha ciddi
bir tehlikeyle kar karya. 21. yzylda bireyin kendi kendine

yavaa yok olma ihtimali Byk Birader tarafndan ezilme


riskinden ok daha yksek.
Bugn irketler ve hkmetler bireysellie sayg
duyduklarn beyan ederken, isteklerim ve ihtiyalarm
dorultusunda tbbi yardm, eitim ve elence salayacaklarn
vaat ediyorlar. Ama bunu yapabilmek iin nce bedenimi
biyokimyasal alt sistemlere ayrmalar, sonra bu alt sistemleri
her yere uzanan alglayclarla izlemeleri ve gelimi, gl
algoritmalarmn nasl altnn srrn zmeleri gerekiyor.
Bu yolun sonunda birey dini bir fantezi olup karken gereklik
de bireysel merkezleri olmayan, snrlar belirsiz biyokimyasal
ve elektronik algoritmalardan oluan bir aa dnecektir.

Eitsizliin Srmn Ykseltmek


imdiye kadar liberalizmin kar karya olduu tehditten
ikisini inceledik. lk tehdit insanlarn deerlerini tamamen
kaybetmesi zerine kuruluydu. kinci tehditse, insanlarn
topluluk halinde deerlerini koruyacaklarn ancak bireysel
otoritelerini yitirerek d algoritmalar tarafndan
ynetileceklerini sylyordu. Sistem senfoniler bestelemenizi,
tarih retmenizi ya da bilgisayar kodlar yazmanz isteyecek,
ancak bu alanlarda her zaman sizden daha yetkin olacak ve
yine sizin iin en nemli kararlar verirken siz de bu durumdan
honut olacaksnz. Bizi mutlaka kt bir gelecein beklediini

sylemiyorum, ama nihayetinde liberalizm-sonras bir dnyada


yaayacaz.
Gelelim liberalizm karsnda ykselen nc tehdide. Baz
insanlar vazgeilmez olmaya ve srlar zlemez kalmaya
devam edecek ve bu insanlar srmleri ykseltilmi dar bir
sperinsan eliti oluturacak. Bu sperinsanlar duyulmam
yeteneklerin ve grlmemi bir yaratcln keyfini srerken,
bu sayede dnyadaki en nemli kararlarn ounu almaya
devam edecekler. Onlar sistemin hayati gerekliliklerini yerine
getirirken, sistem onlar anlayamayacak ve ynetemeyecek.
ou insann srm ykseltilemediinden ounluk
bilgisayar algoritmalar ve sperinsanlar tarafndan ynetilecek
ve giderek daha alt bir snfa mensup olacaklar.
nsanevladn biyolojik kastlara ayrmak liberal ideolojiyi
kklerinden sarsacaktr. Liberalizm sosyoekonomik farklarla
var olabilir, yle ki eitlikten nce zgrlk diyen liberalizm
bu farklar zaten batan kabul eder. Tm insanlarn eit
deerde ve otoritede olduu varsaymn koruyan liberalizm,
bir milyarder atafatl bir atoda yaarken yoksul bir kylnn
derme atma bir kulbede idare etmeye almasn sorun
etmez. Liberalizme gre kyllerin zgn deneyimleri
milyarderinki kadar deerlidir. O yzdendir ki liberal yazarlar
yoksul kyllerin deneyimlerine dair uzun romanlar yazarken
milyarderler bile bu romanlar hevesle okurlar. Broadway ya da

Covent Gardenda Sefiller mzikalini izlemeye gittiinizde,


biletleri yzlerce dolara satlan n koltuklardaki seyircilerin
toplam varlnn milyar dolarlara vardn bilirsiniz ve ayn
insanlar oyunu izlerken, alktan lmek zere olan yeenlerine
bir somun ekmek ald iin on dokuz yl hapis yatan Jean
Valjeana yaknlk duyarlar.
Ayn mantk milyarderlerle yoksul kyllerin oylarnn
birebir ayn sayld seim gnlerinde de iler. Sosyal
eitsizliin liberal zm herkese ayn deneyimi salamaya
almaz, farkl insan deneyimlerini bir tutmay tercih eder.
Peki zenginle yoksul artk sadece varlklaryla orantl olarak
deil, biyolojik uurumlarla da ayrlrsa bu zm ileyebilir
mi?
Angelina Jolie New York Times'daki yazsnda genetik testlerin
pahallna dikkat ekmiti. Jolienin yaptrd nl test,
bugn 3 bin dolara ml oluyor (ve buna meme ameliyat,
estetik ameliyat ve yan tedaviler dahil deil). Bugn 1 milyara
yakn insan gnde 1 dolardan az, 1.5 milyar kadar insan da 1
ila 2 dolar arasnda kazanyor.36 Her geen gn artan
ekonomik uurum bir yana, hayatlar boyunca alsalar bile
asla 3 bin dolarlk bir test yaptramayacak milyonlarca insan
var. 2016nn ba itibaryla dnyadaki en zengin altm iki
insann varl en yoksul 3.6 milyarnkine tekabl ediyor!
Dnya nfusunun 7.2 milyar olduu dnldnde, altm

iki milyarderin, toplam nfusun yarsnn varlna sahip


olduu anlamna geliyor bu.37
DNA testinin maliyetleri zamanla decek gibi grnyor
ancak bir yandan yeni ve daha pahal prosedrler gelitirilmeye
devam ediliyor. Eski tedaviler zamanla kitleler iin daha
ulalabilir hle gelecek olsa bile elitler birka adm nde
olmaya devam edecek. Tarih boyunca varlkl kesim sosyal ve
siyasi avantajlara sahipti ama hibir zaman zenginleri
yoksullardan ayran biyolojik bir ayrm olmamt. Ortaa
aristokratlar damarlarnda stn mavi kann aktna ya da
Hindu Brahminleri herkesten daha zeki olduklarna inanrd
ama bunlarn hepsi kurmacayd. Gelecekte st snflarla
toplumun geri kalan arasnda alan fiziksel ve bilisel yetenek
uurumlarna rastlayabiliriz.
Biliminsanlar bu senaryo karsnda, 20. yzyldaki pek ok
tbbi gelimenin de nce zenginlere hizmet ederek baladn
ama bir sre sonra bu gelimelerin tm nfusa hizmet ettiini
ve sosyal ayrmlarn kapanmasna yardmc olduunu
tekrarlayp duruyor. A ve antibiyotikler ilk bata sadece Bat
lkelerinin st snflarna hizmet ederken bugn her yerde,
herkesin hayatn iyiletiriyor.
Bu srecin 21. yzylda da ayn ekilde seyredeceini
beklemek iki adan hayalperestlik olabilir, ncelikle tp byk
bir kavramsal devrim yayor. 20. yzylda tbbn hedefi hastay

iyiletirmekken, 21. yzylda bu hedef salkly gelitirmeye


dnm durumda. Herkesin standart bir fiziksel ve zihinsel
salk seviyesine sahip olabilecei ve olmas gerektii
varsayld iin hastay iyiletirmek eitliki bir projeydi.
Doktorun grevi normun altna denlerin sorunlarna are
bulmak, onlarn da herkes gibi olmasn salamakt.
Salkly gelitirmekse aksine elitist bir projedir. Herkese uyan
evrensel bir standart olduu fikrini reddederek bireylere
dierlerinden daha iyi olmalarn salayacak ayrcalklar
vermeyi amalyor. nsanlar daha iyi bir hafza, ortalamann
stnde bir zeka, birinci snf cinsel yetenekler istiyor. Eer
srm ykseltme herkesin eriebilecei kadar ucuzlayp
yaygnlarsa hzla yeni standartlar oluacak ve yeni nesil
tedaviler bu yeni standartlar amaya alacaktr.
Sonu olarak 2070te yoksul bir insan, belki bugn
olduundan ok daha iyi salk hizmetlerine ulaabilecek ama
zengini ayran ta ok daha ykselmi olacak. nsanlar
kendilerini bahtsz atalar yerine ansl adalaryla
karlatrr. Baltimoreun varolarnda siyahi bir Amerikalya,
Afrika ormanlarndaki atalarndan ya da Virginiadaki
plantasyonlarda alan bykbykannesinden daha iyi salk
hizmeti aldn sylediinizde pek de sevinmeyecektir. Aksine
bylesi bir yorum son derece kendini beenmi ve kmseyici
karlanacaktr. Neden kendimi 19. yzyl kleleri ya da

ortaa kabileleriyle karlatraym? diye tersleyecektir sizi,


Televizyonlardaki zenginler gibi, olmad kalburst
mahallelerdeki insanlar gibi yaamak istiyorum. Ayn ekilde
2070te alt snflara 2017den ok daha iyi salk hizmetlerine
ulaabildiklerini sylemeye kalktnzda, rahatlamaktan ok
kendilerini dnyaya hkmeden, srm ykseltimi
sperinsanlarla karlatracaklardr.
Dahas tm tbbi gelimelere ramen 2070te muhta
insanlarn bugnden daha iyi salk hizmeti alacann
garantisini veremeyiz nk devletin ve elitlerin gznde
yoksullara salk hizmeti sunmak nemini yitirebilir. 20. yzyl
kitlelerin ayd, bu nedenle tp kitlelere hizmet ediyordu. 20.
yzyl ordular milyonlarca salkl askere, ekonomisiyse
milyonlarca zmba gibi iiye muhtat. Sonuta devletler
herkesin gl kuvvetli olduunu garantileyebilmek adna halk
sal hizmeti sunmaya baladlar. En byk tbbi
baarlarmz kitle anda hijyen standartlarn ykseltmek, a
kampanyalar dzenlemek ve salgnlarn nne gemek oldu.
1914te Japon st snflar yoksullar alamak, kenar
mahallelere hastaneler kurmak ve kanalizasyon sistemleri
yaptrmakla ilgilenmeye balad; sonuta Japonyann gl bir
orduya ve gl bir ekonomiye sahip olabilmesi iin
milyonlarca salkl askere ve iiye ihtiyac vard.

Kitle ann sonuyla beraber kitleler iin tbbn da miad


dolmak zere. Askerlerin ve iilerin yerini algoritmalar
almaya baladka, en azndan baz elitler, ie yaramayan
insanlardan oluan kitlelerin durumunu iyiletirmenin, onlara
standart salk koullar salamann bir anlam olmadnda
karar klabilir, bunun yerine bir grup sperinsan normun
zerine karmaya odaklanmann daha akl kr olduunu
savunabilirler.
ocuklarn eitimine ve yetitirilmesine olaanst aba
harcayan ve ocuklardan hep daha fazlasn bekleyen Japonya
ve Gney Kore gibi teknolojik adan gelimi lkelerde doum
oranlar hzla dyor. Hindistan, Brezilya ya da Nijerya gibi
gelimekte olan lkeler Japonyayla nasl rekabet edebilir? Bu
lkeleri uzun bir tren gibi dnecek olursak, birinci snf
vagonlardaki elitler gelimi lkelerle ayn seviyede salk
hizmeti ve eitim alabiliyor, o lkelerin vatandalar gibi
yksek gelire ulaabiliyor. Ne var ki nc snf vagonlar
dolduran yz milyonlarca sradan vatanda hl yaygn
hastalklar, cehalet ve yoksullukla bouuyor, Hintli, Brezilyal
ya da Nijeryal elitler gelecek yzylda ne yapacaklar? Yz
milyonlarca ihtiya sahibinin sorunlarn m zmeye, yoksa
birka milyon zengini daha da gelitirmeye mi yatrm yapmay
tercih edecekler?

Elitlerin askeri ve ekonomik adan vazgeilmez olan


yoksullarn sorunlarn kendi karlar iin zd 20.
yzyln aksine, 21. yzylda (acmasz olmasna ramen) en
etkin yaklam, ie yaramayan nc snf vagonlar geride
brakmak ve birinci snfla gelecee ilerlemek olabilir.
Japonyayla boy lebilmek isteyen Brezilya, milyonlarca
salkl ama sradan ii yerine belki de yalnzca bir avu
sperinsanla yoluna devam edecektir.
stisnai fiziksel, duygusal ve entelektel yetenekleri olan
sperinsanlarn ykselmesiyle liberal inanlar nasl hayatta
kalabilir? Bylesi sperinsanlarn sradan Sapienslerden ok
farkl deneyimleri olduu ortaya ktnda neler olacak? Peki
ya sperinsanlar yoksul Sapienslerin deneyimleriyle ilgili
romanlar okumaktan skldnda ve sradan insanlar da
sperinsanlarn ak hayatlarn konu alan pembe dizileri
anlalmaz bulduunda ne yapacaz?
20. yzyln ktl, salgnlar ve savalar alt etmek gibi
byk hedefleri, istisnasz herkese bolluk, salk ve bar gibi
evrensel deerler kazandrmay amalyordu. 21. yzyln
lmszlk ve mutluluk kazanarak tanr mertebesine
ykselmek gibi yeni hedefleri de tm insanla hizmet etmeyi
umuyor. Ancak arada nemli bir fark var. Bu yeni hedefler
normu salamaktan ok amay amalyor. Liberal kklerini
geride brakm olan 21. yzyl idealleri, sradan insanlara 19.

yzylda Avrupallarn Afrikallara davrand gibi davranacak


yeni bir sperinsan snfnn domasna neden olabilir
Eer bilimsel keifler ve teknolojik gelimeler insanl ie
yaramayan kitleler ve bir grup gelimi sperinsan eliti olarak
ikiye ayrr, ya da otorite insanlarn elinden zeki algoritmalara
geerse liberalizm kecektir. Oluan bolukta hangi yeni
dinler ya da ideolojiler doacaktr? Tanr misali kutsal
nesillerimizin evrimine rehberlik edecek yeni sylem ne
olabilir?

10
Bilin Okyanusu

YEN DNLERN Afganistan maaralar ya da Ortadou


medreselerinden domas pek mmkn grnmyor. Yeni
dinler aratrma laboratuvarlarnda byyp serpilecekler.
Sosyalizm nasl buhardan ve elektrikten mteekkil bir
kurtulu vaadiyle dnyay ele geirdiyse, tekno-dinler de
algoritmalara ve genlere dayal bir kurtulu vaadiyle dnyay
fethedebilir.
Radikal slam ve fanatik Hristiyanlk zerinde dnen tm
tartmalara ramen, dini adan dnyadaki en ilgi ekici yer
IIDin kontrol ettii blgeler ya da ABDnin ncil Kua
olarak adlandrlan muhafazakar gneyi deil, Silikon
Vadisidir. Yksek teknoloji gurularnn teknoloji odakl,
tanrsz bu yeni cesur dini ite burada mayalyorlar. Mutluluk,
bar, refah, hatta ebedi yaam gibi kadim szleri, ilahi
varlklar deil teknoloji araclyla sunuyorlar. stelik tm
bunlar lmden sonra yerine bu dnyada vaat ediyorlar.

Yeni tekno-dinler temelde ikiye ayrlabilir: Teknohmanizm ve veri dini. Veri dini insanlarn kozmik grevlerini
tamamladn ve artk mealeyi yeni oluumlara devretmesi
gerektiini ne srer. Veri dininin hayallerini ve korkularnysa
bir sonraki blmde tartacaz. Bu blm, insan hl
yaratln zirvesi olarak gren ve pek ok geleneksel hmanist
deere balln koruyan tekno-hmanizmin nispeten
muhafazakar retilerine odaklanacak. Tekno-hmanizm Homo
sapiensin tarihsel grevini yerine getirdiini ve gelecekte bir
yeri olmadn onaylarken, daha stn bir insan modeli olan
Homo deusu yaratmak iin teknolojiyi kullanmamz gerektii
sonucuna varr. Homo deus insani zelliklerinin bir ksmn
koruyacak ve en karmak algoritmalara kar kalesini
koruyabilmesini salayacak, srm ykseltilmi fiziksel ve
zihinsel yetilerin de keyfini srecektir. Zeka bilinten ayrld
ve bilinci olmayan zeka tehlikeli bir hzla ilerledii iin
insanlarn oyunda kalabilmelerinin yolu, yorulmadan kendi
zihinlerinin srmn de ykseltmelerinden geiyor.
Bilisel Devrim 70 bin yl nce Sapiensin zihinsel yapsn
deitirerek nemsiz bir Afrika maymununu dnyann
hkmdar hline getirdi. Gelien Sapiens zihni tanrlar ve
irketler yaratmamz, ehirler ve imparatorluklar kurmamz,
yazy ve paray icat etmemizi ve sonunda atomu paralayp
Aya kmamz salayarak usuz bucaksz zneleraras bir

lemin kaplarn aralad. Dnyann gidiatn deitiren bu


devrim, bildiimiz kadaryla Sapiens DNAsndaki kk
birka deiim ve Sapiens beynindeki kk balantlarn
yeniden kurulmas sonucu ortaya kt. Teknohmanizme gre,
genlerimizde deiiklik yaparak ve beynimizdeki balantlar
yeniden yaplandrarak ikinci bir bilisel devrimi atelemek
mmkn olabilir. Birinci Bilisel Devrimin zihinsel yenilikleri
Homo sapiense zneleraras leme giri izni verdi ve bizi
gezegenin hakimi yapt. kinci bilisel devrim de Homo deus'a
hayal bile edilemeyecek yeni lemlerin anahtarn teslim
ederken bizi de galaksinin lordlarna dntrebilir.
Bu gr yzyl kadar nce sperinsanlar yaratma ars
yapan evrimsel hmanizmin kllenmi hayallerini yeniden
alevlendirdi. Hitler ve benzerleri sperinsanlar seici reme ve
etnik temizlik yntemleriyle yaratmay planlarken, 21. yzyln
tekno-hmanizmi amacna genetik mhendislii,
nanoteknoloji ve dnce gcyle kontrol edilen bilgisayarlar
gibi ok daha barl yntemlerle ulamay hedefliyor.

Zihnin Ayrlklar
Tekno-hmanizm insan zihninin srmn ykselterek
bilinmeyen deneyimler yaamamz ve alkn olmadmz
bilin seviyelerine ulamamz amalyor. Ancak insan zihnini
yenilemek akl almayacak kadar karmak ve tehlikeli bir

giriimdir. nc Blmde grdmz gibi aslnda zihni


tam olarak anlayabilmi deiliz. Zihnin nasl olutuunu ya da
ilevinin tam olarak ne olduunu bilmiyoruz. Deneme yanlma
yntemiyle eitli zihinsel faaliyetleri nasl planlayp
ynetebileceimizi rendik ama bu tr mdahalelerin
etkilerini ve snrlarn kavramakta hl glk ekiyoruz.
Daha da beteri, zihinsel faaliyetlerin ulaabilecei en geni
spektruma sahip olmadmz iin kendimize nasl zihinsel
hedefler belirlememiz gerektiini de tam olarak
kestiremiyoruz.
cra bir adann sakinleri gibiyiz. Sandalmz hazr ama
denize ne bir harita ne de bir hedef olmadan alyoruz.
Aslnda hlimiz bundan bile beter. Hayali adamzn sakinleri,
usuz bucaksz bu gizemli denizde minicik de olsa en azndan
bir yere sahip olduklarn biliyorlar. Bizler farkl zihinsel
durumlarn okyanusunda minicik bir bilin adasna snm
olduumuza kredemiyoruz bile.
Ses ve k spektrumunun insanlarn duyularn aacak kadar
geni olmas gibi, zihinsel durumlarn spektrumu da ortalama
bir insann farknda olduundan ok daha genitir. Grnr
n dalga boyu 400 ila 700 nanometre arasndadr. nsan
grnn bu dar aralnn tesinde kzltesi, mikrodalga ve
radyo dalga nlar yer alr. Bu k tiplerinin grlemeyen
muazzam enginlikteki lemlerinin dnda ultraviyole, x-ray ve

gama nlarnn karanlk krallklar yer alr. Benzer ekilde,


zihinsel durumlarn spektrumu da sonsuz olabilecekken, bilim
henz sadece iki kck kesiti inceleyebilmitir: norm-alt ve
WEIRD.18

Grsel: 45. nsanlar elektromanyetik spektrumun ok snrl bir ksmn


alglayabiliyor. Spektrumun tamam, grlebilen k aralndan tam on trilyon kat
daha genitir.1 Ya zihinsel spektrum da bu denli genise?

Bir asrdan daha uzun bir sredir psikologlar ve biyologlar


otizmden izofreniye eitli psikiyatrik bozukluk ve zihinsel
hastala sahip insanlar zerinde detayl aratrmalar yrtt.
Sonu olarak bugn, detayl ama mkemmelden ok uzak
norm-alt bir zihinsel spektrum haritasna sahibiz: Bir yandan

insan varlnn hissetme, dnme ve iletiim kurma becerisi


bakmndan normalin altnda addedildii bir alan zerinde
almalar yrtrken dier yandan, salkl ve normal kabul
edilen insanlarn zihinsel durumlar zerine aratrmalar
yapmaya devam ediyoruz. Ancak insan zihni ve deneyimleri
zerine yaplan bu bilimsel aratrmalarn ou Batl, Eitimli,
Sanayilemi, Varlkl ve Demokratik (WEIRD) toplumlarda
yrtlyor. Bu snrl grup, insanl temsil edemez. nsan
zihni aratrmalar yakn zamana dek Homo sapiens Homer
Simpson olduunu varsayyordu.
Joseph Henrich, Steven J. Heine ve Ara Norenzayan 2003'le
2007 yllar arasnda nc bilimsel dergilerde psikolojinin alt
farkl alt alannda yaymlanm tm makaleleri incelediler ve
2010 ylnda ezber bozan bir alma yaymladlar. Sonular
makalelerin sklkla insan zihni zerine geni iddialarda
bulunduunu ancak almalarn sadece WEIRD rneklere
dayandn ortaya koyuyordu, rnein sosyal psikoloji
alannda en iddial dergilerden biri olan Journal of Personality and
Social Psychologyde [Kiilik ve Sosyal Psikoloji Dergisi]
rneklenen bireylerin yzde 96s WEIRD grubuna girerken
yzde 68i de ABDliydi. stelik ABDli rneklerin yzde 67si
ve ABDli olmayanlarnsa yzde 80i psikoloji rencileriydi!
Ksaca belirtecek olursak, bu prestijli dergideki makalelerde
rneklenen bireylerin te ikisi Batdaki niversitelerde

okuyan psikoloji rencileridir. Henrich, Heine ve Norenzayan


nktedan bir sylemde bulunarak derginin adnn The Journal of
Personality and Social Psychology of American Psychology Students
[ABDli Psikoloji rencilerinin Kiilii ve Sosyal Psikolojisi
Dergisi] olarak deitirilmesini nerdi.2
Psikoloji rencileri pek ok almann yldz olabilir,
nk profesrleri deneylere katlmalarn art koar.
Harvardda psikoloji profesr olsaydm, New Yorkta su
orannn yksek olduu kenar mahallelerin sakinleri yerine
kendi rencilerim zerinde deneyler yrtmem ok daha
kolay olurdu. Kalahari lndeki avc-toplayclarla bir deney
yapmak uruna Namibyaya seyahat etmeyi nermiyorum bile!
New Yorkun kenar mahalle sakinleri ve Kalaharinin avctoplayclar, Harvard psikoloji rencilerinin anketlerini
doldurup kafalarn MRI tarayclarna sokmakla asla
renemeyeceimiz zihinsel durumlar deneyimliyor olabilirler.
Tek tek her toplumu incelemek iin dnyay dolasak bile,
Sapiensin zihinsel spektrumunun sadece snrl bir ksmn
ortaya karabiliriz. Modernitenin eli hepimize dokundu, artk
hepimiz tek bir kresel kasabann sakinleriyiz. Kalaharideki
avclar Harvard psikoloji rencilerinden daha az modern olsa
da gnmze uzak bir gemiten zaman makinesiyle gelmi
deiller. Onlar da Hristiyan misyonerler, Avrupal tccarlar,
varlkl evreci turistler ve merakl antropologlardan

etkilendiler (Kalahari lnde tipik bir avc-toplayc grubun


yirmi avc, yirmi toplayc ve elli antropologdan olutuunu
sylerler).
Gezegenimiz, kresel bir kasabaya dnmeden nce
gnmzde en ufak bir izine dahi rastlayamayacamz farkl
zihinsel durumlara girebilen yalnz insan kltrlerine ev
sahiplii yapyordu. Farkl sosyoekonomik gereklikler ve
gnlk alkanlklar eitli bilin seviyelerini besliyordu. Ta
Devrindeki mamut avclarnn, Neolitik iftilerin ya da
Kamakura samuraylarnn zihinlerini kim nasl lebilir ki?
Dahas, modernite ncesi kltrlerin birou insanlarn
meditasyon, uyuturucu ya da ayinler araclyla gei
yapabilecei st bilin seviyelerinin varlna inanyordu.
amanlar, rahipler ve mnzeviler dzenli olarak zihnin gizemli
deryalarn kefe kyor bu keiflerden nefes kesen hikayelerle
geri dnyorlard. Sonsuz huzurun, akl almaz netliin ve
benzersiz bir hassasln allmadk evrelerini tecrbe
ettiklerinden bahsediyor, zihnin sonsuzlua uzandn ve
bolukta yok olduunu anlatyorlard.
Hmanist devrim Bat kltrlerinin st zihinsel durumlara
duyduklar inanc ve ilgiyi ortadan kaldrarak sradan
vatandan gndelik deneyimlerinin yceltilmesine sebep oldu.
Bu yzden modern Bat kltr olaand zihinsel durumlar
deneyimleyen zel bir snftan yoksun. Buna girien herkesin

uyuturucu bamls, akl hastas ya da dpedz arlatan


olduuna inanlyor. Sonu olarak Harvard psikoloji
rencilerinin zihin haritalarn detaylandrabilmi olsak da
Kzlderili amanlarnn, Budist keilerin ya da Suf
mistiklerin zihinleri hakknda ok daha az bilgiye sahibiz.3
Ayrca sadece Sapiens zihninden bahsediyoruz. Yaklak 50
bin yl kadar nce gezegeni Neandertal kuzenlerimizle
paylayorduk. Uzay gemileri yollamam, piramitler
dikmemi, imparatorluklar kurmamlard. phesiz
yeteneklerimizin biroundan mahrum ve ok daha farkl
zihinsel yetilere sahiplerdi. Beyinlerinin biz Sapienslerinkinden
daha byk olduunu biliyoruz. O nronlarla kim bilir neler
yapyorlard? Hibir fikrimiz yok. Muhtemelen Sapiensin hi
bilmedii ok farkl zihinsel durumlar deneyimliyorlard.
Yeryznde var olmu her insan trn deerlendirmeyi
baarabilsek bile yine de zihinsel spektrumu batan sona
kavrayabilmemiz mmkn olamayacakt. Dier hayvanlar biz
insanlarn hayal bile edemeyecei eyler deneyimliyor olabilir
rnein yarasalar dnyay ekolokasyon araclyla alglar.
nsan kulann duyma aralnn tesinde, yksek frekansl
lklar atar, sonrasndaysa dnen yansmalar alglayp
yorumlayarak kendilerine bir dnya resmederler Resim o kadar
detayldr ki yarasalar izdikleri tabloya bakarak aalarn ya da
binalarn etrafnda hzla uabilip gece kelebeklerini ve

sivrisinekleri avlayabilir, ayn zamanda bayku gibi eitli


yrtclardan da saklanabilirler
Yarasalar yansmalar dnyasnda yaar Tpk insan
dnyasnda her nesnenin belirli bir ekli ve rengi olmas gibi
onlarnkinde de her nesne kendi eko-izine sahiptir Bir yarasa,
bir gece kelebeinin incecik kanatlarndan yansyan sesleri
dinleyerek onun zehirli mi yoksa lezzetli mi olduunu ayrt
edebilir
Baz yenilebilir gve trleri kendilerini korumak amacyla
eko-izlerini zehirli trlerinkine benzeterek evrimleir.
Bazlarysa yarasa radarnn dalgalarn saptrabilecek etkileyici
yetilere sahiptir, hayalet uaklar misali yarasalara hi belli
etmeden etraflarnda uarlar Ekolokasyon dnyas, bizim ses
ve ktan ibaret dnyamz kadar karmak ve kemeke iinde
olabilir ancak biz insanlar o dnyadan bir o kadar bihaberiz.
1974te felsefeci Thomas Nagel, Yarasa olmak nasl bir
deneyimdir?4 balkl zihin felsefesi alanndaki en nl
makalesinde Sapiens zihninin yarasa dnyasn idrak
edemeyeceinin altn izer Yarasa bedeni, ekolokasyonu ve
nronlar zerine dilediimiz algoritmay yazabiliriz ama bu
algoritma bize bir yarasa gibi hissetmenin ne anlama geldiini
aktaramaz. Bir gece kelebeinin birbirine arpan kanatlarn
ekolokasyonla belirlemek nasl bir histir? Acaba grmek gibi
midir, yoksa tamamen farkl mdr?

Bir Sapiense bir kelebein yerini ekolokasyonla belirlemeyi


anlatmaya almak, kr bir gece kelebeine bir Caravaggio
tablosunu grmenin nasl bir his olduunu aktarmaya almak
kadar anlamszdr. Yarasalarn hislerinin ekolokasyon
duyularyla etkileniyor olmas muhtemeldir Sapiens iin ak
krmz, kskanlk yeil, bunalm mavidir. Dii bir yarasann
yavrusuna duyduu sevginin ya da erkek yarasann dmanlar
karsndaki hislerinin ekolokasyon rengini kim bilebilir?
Bu durum yalnzca yarasalara zg deil elbette, onlar
verilebilecek saysz rnekten sadece biri. Sapiensin yarasa
olmann duygusunu anlayamamas gibi bir balina, kaplan ya da
pelikan olmann duygusunu anlama ihtimali de yoktur.
Mutlaka bir eylerle benzerlik gsteriyordur ama bu
benzerliin ne olduuna dair hibir fikrimiz yok. Balinalar ve
insanlar, duygular beynin limbik sistem ad verilen blgesinde
iler ancak balina limbik sisteminde insan limbik sisteminde
olmayan belli bal alanlar bulunur. Belki de bu alanlar
sayesinde balinalar bizim yabanc olduumuz inanlmaz derin
ve karmak duygularla bouuyordur, kim bilir? Balinalar
Bach ya da Mozartn bile alglayamayaca artc mzikal
deneyimler de yayor olabilirler. Birbirlerini yzlerce
kilometre uzaktan duyabilen bu hayvanlarn bazen saatlerce
sren ve olduka girift yaplara sahip zgn ark
repertuvarlar vardr. Ne zaman bir balina yeni bir hit para

bestelese, okyanustaki dier balinalar arkdan etkilenir ve onu


benimser. Biliminsanlar dzenli olarak bu hit arklar
kaydeder ve bilgisayarlar yardmyla incelerler. Peki hangi
insan bu mzikal deneyimleri dinleyerek bir balina Beethoven
ile balina Justin Bieber arasndaki fark syleyebilir?5

Grsel 46: Bir Grnland balinas arksnn spektrogram. Bir balina bu arky nasl
duyar? 1977de uzaya gnderilen Voyager uzay aracndaki gramofon kaytlarnda
Beethoven, Bach ve Chuck Berry arklarnn yan sra bir de balina arks
bulunuyordu; onun da iyi bir para olduunu dilemekten baka elimizden ne gelir?

Bunlarn hibiri bizi artmamal. Sapiens dier hayvanlara


kyasla daha derin duygular ve daha karmak mzikal yetileri
olduu iin dnyay ynetmiyor. Baz duygular ve deneyimler
asndan balinalardan, yarasalardan, kaplanlardan ve
pelikanlardan ok daha niteliksiz bile olabiliriz.
nsanlar, yarasalar, balinalar ve dier tm hayvanlarn
zihinsel spektrumlarnn tesinde de bilinmeyen usuz

bucaksz evrenler uzanyor olabilir Gerekli zihinsel yetilere


sahip olmadklar iin yeryzndeki drt milyar yllk evrimsel
srete hibir Sapiensin, yarasann ya da dinozorun yanna
bile yaklaamad sonsuz eitlilikte zihinsel durum
bulunmas olduka muhtemeldir. Gelecekte gl ilalar,
genetik mhendislii, elektronik balklar ve dorudan
dnce gcyle kontrol edilen bilgisayarlar bu bilinmez
diyarlara kap aralayabilir. Tpk Kolomb ve Macellann yeni
adalarn ve bilinmeyen ktalarn peinde ufkun tesine yelken
amas gibi bir gn biz de zihnin bir ucundan dierine seferlere
kabiliriz.

Grsel 47: Bilin spektrumu.

Korkunun Kokusunu Alyorum

Korkunun Kokusunu Alyorum


Doktorlar, mhendisler ve mteriler zihinsel hastalklar
tedavi etmeye ve WEIRD toplumlarda hayatlarn keyifle
srdrmeye odaklandklar srece, normalt zihinsel durumlar
ve WEIRD zihinsel yapy aratrmak yksek ihtimalle
ihtiyalarmz karlayacaktr. Normatif psikoloji sk sk
normalden uzaklaan her farklla kt muamelesi yapmakla
sulansa da getiimiz yzylda saysz insana yardm etmi,
milyonlarn yaamn ve ruh saln kurtarmtr.
Ancak nc binyln banda bambaka bir mcadeleyle
kar karyayz. Liberal hmanizm tekno-hmanizme doru
adm adm ilerlerken tp, hastalar iyiletirmenin yan sra
salkl olanlarn srmn ykseltmeye odaklanyor.
Doktorlar, mhendisler ve mteriler sadece zihinsel
sorunlarnn dzeltilmesini deil, zihinlerinin srmlerinin
ykseltilmesini de talep ediyor. Yeni bilin seviyeleri
retebilecek teknik becerileri kazanmaya balyoruz ancak
elimizde bu olas yeni alanlarn haritalar henz mevcut deil.
Yalnzca WEIRD insanlarn normatif ve normalt zihinsel
spektrumlarna aina olduumuz iin hangi istikamette
ilerlediimizin farknda bile deiliz.
Pek artc olmamakla birlikte pozitif psikoloji bu sayede
psikoloji disiplininin en popler alt dal hline geldi.
1990larda Martin Seligman, Ed Dinner ve Mihaly

Csikszentmihalyi gibi alann nc uzmanlar, psikolojinin


zihinsel hastalklarn yan sra zihnimizin gl yanlarn da
aratrmas gerektiini ne srd. Nasl olur da hasta bir
zihnin akllara durgunluk verecek kadar detayl bir haritasna
sahipken, verimli bir zihnin bilimsel bir haritasna sahip
deildik? Getiimiz yirmi yl iinde, psikoloji norm-st
zihinsel durumlarn aratrmalarnda aama kaydetmi
olmasna ramen, 2016 itibaryla bilim normst alann byk
ksmn kefetmi deil.
Bu artlar altnda, elimizde bir yol haritas bile yokken,
mevcut zihinsel yetilerimizin srmlerini gnmz ekonomik
ve siyasi sisteminin ihtiyalar dorultusunda ykseltmeye
odaklanp dier yetilerimizi geri plana atabilir hatta
srmlerini drebiliriz. Bunlar da hi duyulmam eyler
deiller elbette; binlerce yldr sistem zihinlerimizi
ihtiyalarna gre ekillendiriyor ve yeniden dzenliyor.
Aslnda kk topluluklarn yeleri olarak evrimlemi
Sapiensin zihinsel yetileri, devasa bir makinenin dilileri gibi
yaamaya uygun gelimemiti. Ne var ki ehirlerin, krallklarn
ve imparatorluklarn douuyla sistem byk apta ibirlii
iin gereken yeterlilikleri beslerken, teki beceri ve yetilerin
nemini kaybetmesine izin verdi.
rnein arkaik insanlar koku alma duyusunu yksek
ihtimalle son derece iyi kullanabiliyordu. Avc-toplayclar ok

uzaktan farkl hayvan trlerinin, insanlarn hatta eitli


duygularn kokusunu alabiliyordu. Korkunun kokusu
cesaretinkinden farkldr rnein. Bir insann korku
hissettiinde salglad kimyasallarla cesaretle aslan
kesildiinde salglad hormonlar birbirinden tamamen
farkldr. Komu gruba sava amak zerine tartan arkaik bir
toplulukta hakim dncenin kokusunu almanz mmkndr.
Kk bir nfusla muhatap olurken ie yarayan burnumuz,
Sapiens daha byk gruplarla yaamaya balaynca nemini
kaybetti, rnein ABDnin ine duyduu korkuyu
koklayamazsnz; insanlarn koku duyular byle byle
etkinliini yitirdi. On binlerce yldr kokuya odaklanan beyin
blgeleri, yerini okuma, matematik ya da soyut dnme gibi
grevlere devretti. Sistem, sorunlarn stesinden gelmek iin
nronlarmza komularmz koklamasn deil onlar
diferansiyel denklemler olarak ele almamz nermektedir.6
nce duyularmz, akabinde duyularmz dinleyebilme
yeteneimiz ayn sreten geti. Gemite avclar dikkat kesilir
ve gzlerini drt aarlard. Ormanda mantar aramak iin
dolanrken rzgar dikkatle ilerine eker, yerdeki izleri takip
ederlerdi. Mantar bulduklarnda pr dikkat kesilir, tadndaki
her ince detayn farkna varmaya alarak yenilebilir trleri
zehirli olanlardan ayrmaya alrlard. Bugnn varlkl
toplumlarnn bu kadar yksek bir farkndala ihtiyalar yok.

Spermarketlere giderek hepsi yetkililer tarafndan kontrol


edilmi binlerce farkl yiyecek arasndan dilediimizi satn
alabiliyoruz. Televizyon karsnda midemize indirdiimiz
talyan pizzasnn ya da noodlen tadna pek de dikkat
etmiyoruz (gda reticileri bu kaytszl krabilme ihtimalinin
peinde koarak srekli yeni tatlar yaratmaya alyor).
Gelimi ulam sistemleri sayesinde ehrin br ucunda
yaayan arkadamzla grebiliyoruz. Akll telefonlarmz
araclyla srekli Facebook hesaplarmz kontrol
ettiimizden arkadalklarmza tam olarak odaklanamyor
heyecan verici her eyin baka yerlerde olup bittiini
dnyoruz. Modern insanlk bitmek tkenmek bilmeyen bir
Frsat Karma Korkusu (FOMO, Fearing to Miss Out)
tarafndan esir alnm durumda. Hi olmad kadar ok
seeneimiz olmasna ramen, tercihlerimize odaklanma
yeteneimizi kaybetmi hldeyiz.7
Korku ve odaklanma dnda zaman iinde rya grme
yeteneimizi de yitirmeye baladk. ou kltr insanlarn
ryalarnda grdklerinin ve yapabildiklerinin, en az
uyankken yaadklar kadar nemli olduuna inanr nsanlar
yeniden rya grebilmek, ryalarn hatrlamak ve hatta ryalar
leminde davranlarn kontrol edebilmek iin lucid
dreaming teknikleri zerine alyorlar. Kontrol edilebilir
ryalar anlamna gelen lucid dreaming aktivitesinde

ustalam kiiler, ryalar leminde kendi iradeleriyle hareket


edebileceklerini, hatta varoluun daha st dzlemlerine
seyahat edebildiklerini ya da baka dnyalardan ziyaretilerle
buluabileceklerini iddia ederler Buna karn modern dnya
ryalar en iyi ihtimalle bilinaltndan gelen mesajlar olarak bir
kenara atarken, genellikle ryalara zihinsel p muamelesi
yapar. Sonu olarak ryalar hayatmzda ok daha mtevaz bir
rol oynar ok az insan rya grme yeteneklerini gelitirip ou
insan rya grmez ya da ryalarn hatrlamaz.8
Koku alma, odaklanma ya da rya grme yetilerimizin
azalmas hayatlarmz daha renksiz ve skc hle getirmi
olabilir mi? Belki de. Ancak yle olsa bile, ekonomik ve siyasi
sistemin karlar bu bedeli demeye deerdi. Patronunuz iek
koklamanz ya da perileri dlemenizdense elektronik
postalarnz kontrol etmenizi bekler. nsan zihninin gelecekte
ykseltilecei srmler de benzer sebeplerle siyasi ihtiyalar
ve piyasann dengelerini yanstacaktr.
ABD ordusunun dikkat odaklayc miferleri insanlarn
belli grevlere odaklanmasna yardm etme ve karar verme
srelerini hzlandrma amac gdyor Bu ama dorultusunda
empati yapma, phe ve ikilemleri ho grme yetileri
zayflayabilir. Hmanist psikologlar stres altndaki insanlarn
genellikle hzl zmler istediklerinin, kendilerini dinleyen,
korku ve endielerini anlayan insanlara ihtiya duyduklarnn

altn iziyor. yerinizde yeni patronunuzun fikirlerinizi


dikkate almadn ve her eyin kendi bildii gibi yaplmasn
istediini ve bu yzden sorunlar yaadnz varsayalm. Kt
bir gnden sonra telefona sarlp arkadanz ararsnz. Size
ayracak pek vakti ve hli olmayan arkadanz sohbeti ksa
keserek sorununuza zm retmeye alacaktr: Tamam.
Anlyorum, nnde iki seenek var. Ya istifa et ya da kal ve
patronun ne diyorsa onu yap. Ben senin yerinde olsam istifa
ederdim. Sylediklerinin hibir anlam, hibir kymeti yoktur.
Gerekten iyi bir arkada zm bulmak iin aceleci
davranmaz, size sabr gsterir. Sorunlarnz dinler, elikili
duygularnz ve iinizi kemiren skntlarnz dkmeniz iin
size zaman ve alan tanr.
Dikkat odaklayc mifer sabrsz bir arkada gibi alyor.
Tabii ki zaman zaman, rnein bir sava alannda, hzl ve net
kararlar vermek gerekebilir ama hayat daha karmaktr. Bu tip
aygtlar git gide daha fazla alanda kullanmaya balarsak
karmaay, ikilemleri ve pheleri ortadan kaldrabilecek
sabrmz yava yava yitirebiliriz; tpk koku alma, rya grme
ve dikkat verme yetilerimizi kaybettiimiz gibi. Sistem bizi
phelerimizden ok kararlarmzla dllendirdii iin buna
ynlendirebilir. Ancak keskin kararlar ve hzl zmlerle dolu
bir hayat, karmaa ve phelerle sren bir gnden ok daha
tekdze ve s geebilir.

Zihinlerimizi tasarlama fikriyle zihinsel spektrum


hakkndaki cahilliimizi birletirip yanna bir de hkmetlerin,
ordularn ve irketlerin karlarn ekleyince, belann tarifini
elde edebilirsiniz. Beden ve zihinlerimizin srmlerini
ykseltmek uruna zihnimizin tm iletim sistemini
bozabiliriz. Hatta tekno-hmanizm en sonunda insanlarn
srmlerini drebilir. Sistem, sper-insan meziyetlerine sahip
olmalarndan korktuu iin deil, sistemin ayana dolanarak
onu yavalatacak rahatsz edici insan zelliklerinden
kurtulmas iin srmleri dm insanlar tercih edebilir. Her
iftinin de bildii gibi srde sorun karan genelde en akll
keidir, bu nedenledir ki Tarm Devrimi de hayvanlarn
zihinsel yetilerinin dk olduuna inanlmasn bu kadar
nemser. Tekno-hmanistler tarafndan hayal edilen ikinci
bilisel devrim bize aynsn yaparak, hi grlmemi bir hzda
veri aktarp ileyebilen, rya ve pheden yoksun, dikkatini
toplayamayan insan dilileri retebilir. Milyonlarca yldr
gelimi empanzelerdik. Gelecekteyse haddinden byk,
battal boy karncalara dnebiliriz.

Pamuk pliine Bal Evren


Tekno-hmanizmi bekleyen uursuz bir bela daha var.
Hmanizmin her mezhebi gibi tekno-hmanizm de insan
iradesini kutsar ve iradeyi tm evrenin bal olduu bir pamuk

iplii olarak grr. Tekno-hmanizm hangi zihinsel yetileri


gelitireceimize ve zihnimizin nasl ekilleneceine
tutkularmzn yn verecei beklentisini tar. Peki ya
teknolojik gelimeler tutkularmz da yeniden yaratmay ve
ekillendirmeyi mmkn klarsa?
Hmanizm zgn iradeye ulamann zorluklarndan
bahsedip durur. Kendimizi dinlemeye altmzda, birbiriyle
atan seslerin kakafonisi altnda ezildiimizi hissederiz, yle
ki zaman zaman kendi zgn sesimizi duymak bile istemeyiz;
ya o ses istenmeyen srlar, huzursuz talepleri ortaya dkerse
diye dnrz. Pek ok insan kendisini derinlemesine
irdelememek iin ciddi bir aba harcar. Hzla ykselen baarl
bir avukat, bir ara verip ocuk sahibi olmasn syleyen i
sesini dizginler. Mutsuz bir evlilie hapsolmu bir kadn,
evliliin verdii gvenlik hissini kaybetmekten korkar.
Sululuk duygusuyla tutuan bir asker, kabuslarnda
gaddarlklarnn glgesi tarafndan kovalanr. Kendi cinselliine
gvenmeyen gen bir adam ne sen sor ne ben syleyeyim
kuralyla hayatna devam eder. Bu durumlarn hibirini
derinlemesine deerlendirmeyen hmanizm herkese ayn
kalptan km belli bal zmler sunar. Hmanizm biraz
cesaret etmemizi, bizi korkutsa da iimizdeki sesi dinlememizi,
kendimize zg sesimizi bulmamz tler ve bu srecin tm
zorluklarna katlanarak talimatlarn dinlememizi syler.

Teknolojik gelimenin izlei tamamen farkldr iimizdeki


sesi dinlemek deil, kontrol etmek ister. Tm bu sesleri
yaratan biyokimyasal sistemi anladmz anda butonlar ve
alterlerle oynayabilip sesi biraz ap isteyince ksabilir, hayat
ok daha rahat ve kolay hle getirebiliriz. Dikkati dalan
avukata bir konsantrasyon hap, sululuk hisseden askere ve
mutsuz ee birer antidepresan verebiliriz ki bu mdahaleler
daha balang.
Hmanistler bu yaklam karsnda sklkla dehete dse
de pein hkml olmamalyz. Kendimizi dinlememizi
tleyen hmanist tavsiye pek ok insann hayatn
karartrken, doru kimyasaln doru dozda kullanm
milyonlarca insann ruh hlini ve ilikilerini dzeltmi
durumda. Baz insanlarn kendini dinleyebilmesi, ancak iinde
barp duran sesleri susturmasyla mmkn olabilir. Modern
psikiyatriye gre pek ok i ses ve zgn arzu nrolojik
hastalklar ve biyokimyasal dengesizliklerin bir yan rn
olmaktan ibarettir. Klinik depresyondan mustarip insanlar,
biyokimyasal bir bozukluk yznden her eyi karanlk camlar
ardnda grdkleri iin umut vaat eden kariyerlerden ya da
salkl ilikilerden vazgeiyorlar Bu ykc sesleri
dinlemektense susturmak daha hayrl olabilir. Sally Adee i
seslerini susturmak iin dikkat odaklayc bal kafasna

taktnda usta bir nianc olmakla kalmam, kendisini ok


daha iyi hissetmeye balamt.
Bu durumu ok farkl ekillerde yorumlayabiliriz. Ancak
tarihsel bir dnm noktasna yaklatmza phe yok. En
nemli hmanist emir olan kendini dinle artk tartmaya
kapal deil. imizdeki sesleri ksp amay rendike,
zgnle olan inancmz da kaybediyoruz nk artk
kumandann kimin elinde olduunu kestirmek ok daha zor.
Kafanzdaki rahatsz edici sesleri susturmak, zgn benliinize
ulamanz salayacaksa iyi bir fikir olabilir. Peki ortada zgn
bir benlik yoksa, hangi sesleri susturup hangisini aacanza
nasl karar vereceksiniz?
Tartmay bir adm ileri tayalm ve birka on yl iinde
biliminsanlarnn iimizdeki sesleri kolaylkla kontrol
edebileceini varsayalm, znemiz tutucu, koyu Hristiyan,
Mormon bir aileye mensup gen bir ecinsel erkek olsun. Gen
adam yllarca kapal kaplar ardnda yaadktan sonra
tutkularndan kurtulma operasyonuna yetecek paray biriktirin
Cebinde 100 bin dolar, heteroseksel Joseph Smith olarak
kapdan kmaya kararl vaziyette bir kliniin yolunu tutar.
Kliniin kapsnda doktora syleyeceklerini iinden tekrar eder:
Doktor, al sana 100 bin dolar. Ltfen beni dzelt ki artk
erkeklere ilgi duymayaym. Kliniin kapsn alar ve kapy
bildiiniz George Clooney aan Gen adam zorlukla mrldanp

Doktor, ite 100 bin dolan Ltfen beni dzelt de bir daha asla
heteroseksel olmak istemeyeyim.
Gen adamn zgn benlii yllarca maruz kald dini beyin
ykamay alt edebildi mi? Yoksa bir anlna eytana uyup
kendine ihanet mi etti? Hepsi bir yana, yoksa peine
dlebilecek ya da ihanet edilebilecek zgn bir benlik yok
mu? nsanlar iradelerini yeniden yaratmay ve ekillendirmeyi
baardklar anda, iradeyi anlamn ve otoritenin kayna olarak
grmeyi brakacaz. rademiz ne sylerse sylesin, bizim her
zaman syleyecek baka eylerimiz de olacak.
Hmanizme gre dnyaya bir anlam kazandrabilecek tek
ey insani arzulardr Peki arzularmz arasnda seim yapma
ansna sahip olduumuzda bu tercihlerimizin temelinde ne
yatacak? Romeo ve Julietin al sahnesinde Romeonun kime
k olacana karar verdiini dnn ve bu karardan sonra
Romeonun her an fikrini deitirebileceini, farkl bir karar
verebileceini varsayn. Nasl bir oyun olurdu bu? Teknolojik
gelimenin bize sunmaya alt senaryo bu. Arzularmz bizi
tedirgin ettiinde, teknoloji imdadmza yetieceini sylyor.
Teknoloji, ucunda evrenin bal olduu pamuk iplii
gevemeye baladnda, bizi yeni bir yere balayabileceini
iddia ediyor Peki tam olarak nereye? Kainatta herhangi bir yere
balanma ansm varsa, o yeri neden ve nasl semeliyim?

Hmanist dramalar insanlar huzursuz edici isteklerde


bulunduunda ortaya kar rnein Montague ailesinden
Romeonun gnl Capuletlerden Juliete kaynca her ey
herkes iin huzursuz bir hl alr nk bu iki aile ezeli
dmanlardr. Bu dramann teknolojik zm huzursuz edici
istekleri bir daha hi hissetmememizden gemektedir.
Romeoyla Juliet zehri ieceklerine iki hap alsalar ya da dikkat
odaklayc bir balk taksalar ve bylelikle talihsiz aklarn
baka insanlara yneltseler, kim bilir ne ok acnn ve kederin
nne geilebilirdi.
Tekno-hmanizm bu noktada zmsz bir ikileme
dyor. nsan iradesini evrendeki en nemli konuma koyarak,
insanl irademizi kontrol edecek ve yeniden ekillendirecek
teknolojiler gelitirmeye ynlendiriyor. Sonuta dnyadaki en
nemli eyin kontroln ele almak olduka cezbedici, deil
mi? Ne var ki bylesi bir kontrol elde ettiimizde teknohmanizm onunla ne yapacan bilemeyecek ve bu da kutsal
insan tarafndan yaratlm rnlerden biri olacak. nsan
iradesi ve deneyiminin en yce anlam ve otorite kayna
olduuna inandmz srece, bu tr teknolojilerle asla ba
edemeyeceiz.
Sonunda daha cretkar bir tekno-din hmanizmin ban
kkten koparmaya kalkacak. Bu yeni tekno-din, hibir
insann istekleri ya da deneyimleri etrafnda dnmeyen bir

dnya ngryor. Anlamn ve otoritenin kayna olarak


konumlanan isteklerin ve deneyimlerin yerini ne alabilir?
Tarihin bekleme odasnda 2016 itibaryla bu pozisyonu
hedefleyerek mlakat bekleyen tek bir aday var. Bu aday
bilginin ta kendisi. Ykselen en ilgin din, ne tanrlara ne de
insana hrmet ediyor sadece veriye tapyor: Dataizm dini.

11
Veri Dini

DATAZM, EVRENN VER AKIINDAN meydana geldiini


ve her olgunun ya da varln deerinin veri ileme srecine
yapt katkyla belirlendiini ne srer.1 Bu sylem kulaa ilk
etapta ok iddial, hatta delice gelse de bilimsel evreleri
oktan etkisi altna alm bir yaklamdan bahsediyoruz.
Dataizm iki farkl bilimsel akmn yaratt byk sarsntnn
kesiiminden dodu. Charles Darwinin Trlerin Kkeni'ni
yaymlamasndan yz elli yl sonra; yaambilimleri,
organizmalar biyokimyasal algoritmalar olarak
deerlendirmeye balad. Bu byk gelimeyle e zamanl
olarak, Turing Makinesinin zerinden geen seksen yln
ardndan, bilgisayar bilimciler gittike karmaklaan
algoritmalar yaratmay baard. Bu iki nemli gelimeyi
birletiren Dataizm, ayn matematik kanunlarnn hem
biyokimyasal hem de elektronik algoritmalara
uygulanabildiini gsterdi. Sonu olarak hayvanlarla makineler

arasndaki duvar ykan Dataizm, elektronik algoritmalarn bir


noktada biyokimyasal algoritmalarn srrn zeceine inand,
dahas elektronik algoritmalarn biyokimyasal algoritmalarn
tm srlarn zerek onlardan stn hle gelecei gn
beklemeye balad.
Dataizm siyasetilere, i dnyasna ve tketicilere r aan
teknolojiler ve inanlmaz yeni gler salarken
akademisyenlere ve entelektellereyse yzlerce yldr kayp
olan bilimin kutsal kasesini geri vermeyi vaat ediyor:
Mzikolojiden ekonomiye ve biyolojiye dek tm bilimsel
disiplinleri birletirip tek bir emsiye altna toplayabilecek
kapsayc bir teori neriyor. Beethovenin Beinci Senfonisi,
borsada speklatrlerin iirdii bir balon ya da grip virs;
Dataizm tm bunlar ayn kavramsal ereveyi ve aralar
kullanarak inceleyebileceimiz veri aklar olarak ele alr.
Olduka ekici grnen bu gr, tm biliminsanlarna ortak
bir dil bahederken, akademik uurumlar arasnda kprler
kuruyor ve disiplinlerin snrlarn kolayca aan ngrler
sunabiliyor. Mzikologlar, ekonomistler ve hcre biyologlar
nihayet birbirlerini anlayabiliyor.
Dataizm kendi geliim sreci iinde geleneksel renme
piramidini tersyz ediyor. Veri yakn zamana kadar zihinsel
faaliyetin uzun zincirindeki ilk halka olarak kabul gryordu.
nsanlar veriyi damtarak bilgiye, bilgiyi kavraya, kavray

bilgelie evirmekle ykmlyd. Ancak insanlarn devasa veri


akyla artk ba edemediine inanan Dataistler bu izlein
takip edilemediini, datann bilgiye dnmediini, kavrayn
ve bilgeliinse ortada kaldn dndler. Bylece veri ileme
grevinin insan beyninden katbekat stn kapasiteli elektronik
algoritmalara devredilmesi gerektii sonucuna vardlar.
Aslnda bu durum, Dataistlerin insann kavrayna ve
bilgeliine pheyle yaklamasnn, Byk Veri ve bilgisayar
algoritmalarn daha gvenilir bulmasnn sonucuydu.
Dataizm iki temel disiplinle kkl ilikiler kurar: bilgisayar
bilimleri ve biyoloji. Bu iki disiplinden biyolojinin daha n
planda olduunu syleyebiliriz. Dataizmin biyolojiyle
kucaklamas, bu kucaklamaya dek etkileri snrl olan
bilgisayar biliminin, yaam derinden sarsan bir afete
dnmesine neden oldu. Organizmalarn algoritmalardan
ibaret olduunu kabul etmeyebilir, zrafalarn, domateslerin ya
da insanlarn sadece farkl biliim sistemlerinden ibaret olduu
fikrine kar kabilirsiniz. Ancak hakim bilimsel retinin bu
olduunu ve bu grlerin dnyay tanyamayacanz kadar
deitirdiini bilmeniz gerekiyor.
Bugn bireysel organizmalarn yan sra ar kovanlar, bakteri
kolonileri, ormanlar ve ehirler de veri ileme sistemleri olarak
deerlendiriliyor. Ekonomistler de iktisad bir eit veri ileme
sistemi olarak yorumluyor. Sradan insanlar ekonomiyi

iftilerin buday yetitirdii, iilerin kyafet rettii,


mterilerin ekmek ve giysi ald bir btn olarak
deerlendirirken uzmanlar ekonomiyi istekler ve yetenekler
zerine veri toplayan ve bu veriyi kararlara dntrebilen bir
mekanizma olarak gryor.
Bu bak as, serbest piyasa kapitalizmiyle devlet
kontrolndeki komnizmi birbiriyle elien ideolojiler etik
retiler ya da siyasi kurumlar olarak ele almaz, farkl veri
ileme sistemleri olarak birbirleriyle yartklarn iddia eder.
Kapitalizm datlm ilem [distributed processing]
kullanrken, komnizm merkezi veri ilem [centralized
processing] yntemleri kullanr. Kapitalizm reticilerle
tketicileri birbirine balayarak verileri iler, zgrce iletiime
gemelerini ve bamsz karar vermelerini mmkn klar.
Mesela ekmein fiyatn serbest piyasada nasl belirlersiniz?
Aslnda bir frn istedii miktarda ekmei diledii gibi
retebilir ve kendi belirledii fiyattan satabilir. Mteriler de
btelerine uygun ekmei almakta ya da rakip frn tercih
etmekte eit derece zgrdr. Bir ekmek iin 1000 dolar
istemek yasalara aykr deildir ama muhtemelen ekmeinize
alc bulamazsnz.
Daha byk bir lekte deerlendirecek olursak, yatrmclar
ekmee gsterilen talepte art olduunu ngrrlerse genetik
mhendisliinden faydalanarak en verimli buday trn

gelitirmeye alan biyoteknoloji firmalarndan hisse


alabilirler. Scak para ak, irketlerin aratrmalarn
hzlandrmasn, bylece daha fazla buday retebilmesini
salar ve ekmek tedarik ederken yaanan skntlarn nne
geilmesini mmkn klar. Bir biyoteknoloji irketi yanl bir
teorinin peine dp kmaza girse bile, baarl rakiplerinden
biri beklenen atlm gerekletirecektir. Serbest piyasa
kapitalizmi bu yntemle veri ileme ve karar verme grevlerini
bamsz ancak birbiriyle ilikili ilemcilere datr.
Avustralyal ekonomi gurusu Friedrich Hayekin de belirttii
gibi, Bilginin kiiler arasnda datld bir sistemde, fiyatlar
farkl kiilerin farkl davranlarn koordine etme ilevi
grebilir2
Bu gre gre borsa insanevladnn bugne kadar yaratt
en hzl ve etkin veri ileme sistemidir. Sistem herkesi kucaklar
ve herkes katlmakta zgrdr. Dorudan katlm
salanamyorsa bankalar ya da emeklilik fonlar zerinden
dahil olmak mmkndr. Borsa kresel ekonomiyi ynetir,
gezegende olan her eyi hesaba katar; hatta bunun bile tesine
geer Borsadaki deerler baarya ulaan bilimsel deneylerden,
Japonyadaki siyasi skandallardan, zlandadaki volkanik
patlamalardan, hatta Gne yzeyindeki patlamalardan bile
etkilenir. Sistemin sorunsuz ilemesi iin bilgi mmkn
olduunca serbest hareket edebilmeli, herkes bilgiye eriim

salayabilmelidir. Dnyann drt bir kesinde milyonlarca


insan gerekli bilgiye ularsa petrole, Hyundai hisselerine ya da
sve devlet tahvillerine doru deeri biebilir, yle ki New York
Times'n manetinin pek ok hissenin deerini belirlemesinin,
borsann yalnzca on be dakikasn ald tahmin
edilmektedir.3
Veri ileme yaklamlar, kapitalistlerin neden vergilerin
dk tutulmasndan yana olduklarn da aklar. Ar
vergilendirme, kullanlabilir sermayenin ciddi bir ksmnn tek
bir yere, devlet hzinesine ynlendirilmesi anlamna gelir ve bu
da kararlarn git gide tek bir ilemci zerinden, yani
hkmetten yrmesi anlamna gelir. Sonu olarak merkezi
bir veri ileme sistemi ortaya kacaktr. Vergilendirmenin son
derece yksek olduu u rnekleri incelediimizde, neredeyse
tm sermayenin hkmetin elinde biriktiini, dolaysyla
hkmetin tek yetkili merci konumunda olduunu grrz.
Bu merci ekmein fiyatn, frnlarn nerede konumlanacan
ve tm aratrma btesini belirleme yetkisine sahip olur.
Serbest piyasa ekonomisinde bir ilemci hatal bir karar
verdiinde, dierleri hzla bu hatay faydaya evirmeye
alacaktr. Ne var ki eer tm kararlar tek bir ilemci
veriyorsa, hatalarn bedelleri de ar olabilir.
Btn kararlarn tek bir merkezden verildii ve tm verinin
tek bir merkezi ilemcide topland bu u duruma komnizm

denir. Komnist ekonomi, herkesin yeteneine gre alp


ihtiyac kadar kazanacan iddia eder. Baka bir ifadeyle,
ynetim kazancnzn tamamn alr, neye ihtiya duyduunuza
karar verir ve bu ihtiyalar karlar. Hibir lke bu dzeni tam
anlamyla uygulamay baaramasa da, Sovyetler Birlii ve uydu
devletlerini en yakn rnekler olarak sunabiliriz. Bu devletler
datlm veri ileme yaklamn terk ederek merkezi veri
ileme modeline gemiti. Sovyetler Birliinin drt bir
tarafndan toplanan tm veriler, Moskovada nemli kararlarn
alnd tek bir merkezde toplanrd. reticiler ve tketiciler
dorudan iletiim kuramadklar gibi ynetimin emirlerine
harfiyen uymak zorundayd.
Sovyetler Birlii ekonomi bakanl ekmein fiyatn her
yerde ve her koulda iki ruble drt kapie sabitleme yetkisine,
Odesa oblastnda[19] bir kolhozun buday yetitirmek yerine
tavukuluk yapmasna karar verme iradesine, Moskovadaki
mehur Red October fabrikasnn gnlk retimini 3,5
milyon somun ekmek olarak belirleme gcne sahipti. Tam 3,5
milyon, ne eksik ne fazla. Dier yandan Sovyetler Birlii bilim
ve teknoloji bakanl tm biyoteknoloji laboratuvarlarn
Lenin Ziraat Bilimleri Akademisinin kt hretli bakan
Trofim Lysenkonun teorilerini benimsemeye ve kullanmaya
zorlad. ann hakim genetik teorilerini reddeden Lysenko,
bir organizmann yaarken kazand zelliklerini dorudan bir

sonraki nesle de aktarabileceine inanyordu. Darwinizmi hie


sayan bu fikir, komnist eitim ilkeleri arasnda yer edinmeyi
baarmt. Yani Lysenko buday soua dayankl hle
getirdiinizde ondan reyecek yeni budaylarn da soua
dayankl olacana inanyordu. Milyarlarca kar devrimci
buday tohumunu yeniden eitilmeleri iin Sibiryaya yollayan
Lysenkonun bu dhiyane projesi yznden Sovyetler
Birliinin ABDden ithal ettii un miktar katlanarak
artyordu.4

Grsel 48: Moskovada Sovyetler ynetimi, 1963.


Merkezi veri ileme.

Kapitalizmin komnizm karsndaki galibiyetinin nedeni


daha ahlakl olmas, bireysel zgrlkleri kutsamas ya da
dinsiz komnistleri lanetlemesi deildi. Datlm veri ileme
modelleri, en azndan teknolojik ilerlemenin hz kazand
dnemlerde, merkezi veri ileme modelinden daha ilevsel
olduu iin kapitalizm Souk Savatan galip kmay baard.

Komnist Partinin merkez komitesi 20. yzyln hzla deien


dnyasna ayak uyduramad. Tm veri tek bir gizli merkezde
toplanr, tm yetki yan ban alm bir grup aparatikin
[Komunizt Parti mensubu] iki dudann arasna sdrlrsa,
bu zihniyetle nkleer bomba retebilirsiniz, ama Apple ya da
Wikipedia yaratamazsnz.
Bir rivayete gre (her iyi hikaye gibi muhtemelen uydurma)
Mihail Gorbaov can ekien Sovyet ekonomisini diriltebilmek
iin yardmclarndan birini Thatcherizmin inceliklerini
aratrmas ve kapitalizmin nasl ilediini incelemesi iin
Londraya gnderir. Ev sahibi kapitalistler, Sovyetlerden gelen
misafirlerini bir ehir turuna kararak Londra borsas ve
London School of Economicste [ Londra Ekonomi Okulu]
banka yneticileriyle, giriimcilerle ve profesrlerle
grtrrler. Birka saat sonra bunalan Sovyet uzman: Bir
dakika ltfen. Bu karmak ekonomi teorilerini bir kenara
brakalm. Btn gn Londrada oradan oraya dolatk ama bir
eyi hl anlayamyorum. Moskovada ekmek tedarik
sisteminde alan birbirinden akll bir sr insan var, her
eye ramen her frnn, her bakkaln nnde uzun kuyruklar
oluyor. Londrada milyonlarca insan yayor, o kadar dkkan ve
spermarketin nnden getik, bir tane bile ekmek kuyruu
grmedim. Ltfen beni Londrann ekmek tedarikinin
sorumlusuyla grtrn. Bu baarnn srrn renmeliyim.

Ev sahipleri dnr tanr ve cevaplar: Hi kimse


Londrann ekmek tedarikinden sorumlu deil.

Grsel 49: New York borsasnda tela. Datlm veri ileme.

Kapitalistlerin srr ite budur. Londrann ekmek retimine


ilikin tm veriyi tekeline alan merkezi bir veri ileme nitesi
yoktur. Bilgi, milyonlarca retici ve tketici, frnc ve
kodaman, ifti ve biliminsan arasnda serbeste dolar.
Ekmein fiyatn, her gn ne kadar ekmek yaplmas
gerektiini, aratrma ve gelitirmenin nceliklerini piyasann
g dengeleri belirler. Ola ki piyasa gleri yanl bir karar
verirse ksa zamanda kendini dzeltir, en azndan kapitalistler
buna can gnlden inanr. Burada bizi imdilik ilgilendiren bu
teorinin doru olup olmad deil, teorinin ekonomiyi veri
ileme mantyla yorumlamasdr.

Tm Bu G Nereye Kayboldu?

Siyaset bilimciler de siyasi yaplar veri ileme sistemleri


olarak yorumlamaya balad. Kapitalizm ve komnizm gibi
demokrasiler ve diktatrlkler de znde birbiriyle yaran veri
toplama ve analiz etme mekanizmalardr. Diktatrlkler
merkezi veri ileme yntemlerine bavururken, demokrasiler
datlm veri ileme yntemlerini tercih eder. 20. yzyln
sonunda ortaya kan zel koullar, datlm veri ileme
sistemini avantajl kld iin demokrasi geride braktmz on
ylda byk g kazand. Tarihin farkl dnemlerinde, rnein
Roma mparatorluunun zel koullarnda, merkezi veri
ileme sistemleri stnl elinde tutuyordu. Roma
Cumhuriyeti yklm, Senato ve halk meclislerinin sahip
olduu idari g tek bir otokrat imparatorun eline gemiti.
Bu bir anlamda 21. yzylda veri ileme sistemlerinin yine
deiim geirebilecei, demokrasinin zayflayarak yok
olabilecei anlamna gelebilir. Verinin hacmi ve hz arttka
seimler, siyasal partiler ve meclis gibi saygn kurumlar, etik
d olduklar iin deil, veriyi yeterince hzl ileyemedikleri
iin khneleir. Bu kurumlar, siyasetin teknolojiden daha hzl
deitii bir dnemde domutur. Sanayi Devrimi 19. ve 20.
yzyllarda, siyaseti ve semenlerin kendi rotalarn
belirleyerek teknolojik gelimenin bir adm nnde olmalarn
salayacak kadar yava gelime gstermitir. Siyasetin ritmi,
buhar gcnn revata olduu gnlerden bu yana pek

deimezken, teknoloji birinci vitesten drdnc vitese geti


bile. Teknolojik devrimler siyasi ilerlemeyi hzla geride
brakrken, hem milletvekillerinin hem de semenlerin
kontrol kaybetmesine neden oluyor.
nternetin ykselii bundan sonra karmza kacak eyler
hakknda bize ipular verebilir. Sanal gereklik artk gnlk
hayatmzn, ekonomimizin ve gvenliimizin bir paras
hline geldi, te yandan egemenlik, snrlar, mahremiyet,
gvenlik gibi geleneksel siyasi konular hakknda izlenecek
yollar demokratik bir srecin ardndan belirlenirken, alternatif
web kurgular arasnda yaplan kritik seimler byle bir srece
tabi olmad. Sanal gerekliin biiminin nasl olmas
gerektiiyle ilgili bir oylamaya katldnz m? Web
tasarmclarn ald kararlarn kamunun ilgi odandan uzak
olmas, internetin bedava ve kanunsuz bir alan olmas
anlamna gelmekle kalmyor, bu durum ayn zamanda
interneti, devlet egemenliini ypratan, snrlar nemsemeyen,
mahremiyeti hkmsz klan ve kresel gvenlik tehdidini en
st boyuta tayan bir yap hline de getiriyor. On yl kadar
nce ngrlmesi ok zorken bugn kendini kaybetmi
yetkililer, olas bir siber 11 Eyll ihtimali zerine kafa
patlatyor.
Hkmetler ve sivil toplum kurulular interneti yeniden
yaplandrmak iin ard arkas kesilmeyen ateli tartmalar

yrtyor. Halbuki var olan bir sistemi deitirmek,


balangta mdahale etmekten ok daha zordur. stelik
hantal devlet brokrasileri siber dzenlemeler konusunda
karar verene kadar internet kendini defalarca yeniledi ve
yenilemeye devam ediyor. Brokrasi nndeki veri dann
altnda ezilen devlet kaplumbaasnn, teknoloji tavann
yakalamasnn imkan yok. ABD Ulusal Gvenlik Ajans (NSA)
her kelimenizi takibe alm olabilir. Ancak lkenin d
politikasndaki baarszlklardan anlayacamz zere,
Washingtondakiler ellerindeki tm bu veriyle ne yapacan
bilmiyor. ABDnin durumu rakibinin elindeki tm kartlar
bilmesine ramen, her turda kaybeden bir poker oyuncusuna
benziyor. Tarihte ilk kez bir devlet, dnyada neler olup
bittiine dair bu kadar ok bilgiye sahip olduu hlde bu kadar
beceriksizce her eyi eline yzne bulatrmay baarmtr.
nmzdeki yllarda teknolojinin hzl davranarak
siyasetten rol alaca internet benzeri devrimlere imza
atmasn bekleyebiliriz. Yapay zeka ve biyoteknoloji, hl
siyaset radarmzda minik bir sinyalden ibaret olsa da, yaknda
toplumlarmz, ekonomilerimizi (ve tabii bedenlerimizi ve
zihinlerimizi de) elden geirecek. Gnmzdeki demokratik
yaplarn yeterince hzl veri toplama ve ileme kabiliyetine
sahip olmamas bir yana, ou semen biyoloji ve sibernetik
alanlarnda fikir retebilecek bilgiye sahip deil. Bu yzden

geleneksel demokratik siyaset, olaylar zerindeki kontroln


kaybediyor ve gelecee dair anlaml planlar yapamyor.
Sradan semen demokratik mekanizmann artk onlar
yetkin klmadm hissetmeye balyor. Dnya, semenlerin
gz nnde epeevre deiiyor ve onlar bu deiimin neden
ve nasl gerekletiini anlayamyor. G ellerinden kayp
giderken bu gcn nereye gittiini bilmiyor. ngiliz semen bu
gcn kendi ellerinden kayp Avrupa Birliine g ettiini
dndnden Brexit lehine oy kulland. ABD semenleri
tm gcn kurulu dzenin tekelinde olduuna inand iin
yerleik dzene farkl alardan kar kan Bemie Sanders ve
Donald Trump gibi adaylar destekledi. zc olan u ki kimse
tm bu gcn nereye gittiini bilmiyor. ngiltere Avrupa
Birliinden ktnda ya da Trump Beyaz Saray aldnda,
sonuta g sradan semenin eline geri dnmeyecek.
Tm bunlar 20. yzyl tipi diktatrlklere geri dneceimiz
anlamna gelmiyor. Muhtemelen otoriter rejimler de teknolojik
gelimelerin ve veri aknn hz ve bykl karsnda bu
kadar eziliyordu. Fakat 20. yzyl liderlerinin gelecee dair
byk tasavvurlar vard. Komnistler de faistler de eski
dzeni kknden ykarak yerine yepyeni bir dnya kurmay
hayal ediyordu. Yiidi ldrsek de hakkn vermek gerek;
Lenin, Hitler ya da Mao hakknda ne dnrseniz dnn,
ileri grl olmadklarn syleyemezsiniz. Bugn liderlerin

ok daha byk hayallerin peinde koma imkanlar var.


Komnistler ve Naziler buhar makinelerinin ve daktilolarn
yardmyla yeni bir toplum ve yeni bir insan yaratmay
amalarken bugnn peygamberleri srtlarn biyoteknolojiye
ve sperbilgisayarlara yaslama lksne sahipler.
Bilimkurgu filmlerinde, Hitler benzeri merhametsiz politik
karakterler, yeni teknolojilerin zerine hzla atlayp bu
olanaklar megaloman siyasi emellerine alet eder. Ancak 21.
yzyln siyasetileri, Rusya ve Kuzey Koredeki gibi en baskc
ynetimler sz konusu olduunda bile, Hollyvvooddaki
emsalleriyle benzerlik gstermiyor. Hibiri Cesur Yeni Dnya
peinde deil. Kim Jongun ve Ali Hamaneyin en lgn
hayalleri bile, 1945teki bomba ve balistik fze lgnlnn
tesine geemiyor. Putinin emelleri eski Sovyet topraklarn ya
da daha da eski arlk snrlarn yeniden ele geirmekle snrl
kalyor. Dier taraftan ABDde paranoyak Cumhuriyetiler art
arda komplo teorileri yumurtlayarak Barak Obamay gaddar
bir despot olmakla suluyor. Oysa sekiz yllk bakanlk
dneminde sadece mtevaz bir salk reformunu gbela
uygulamaya geirmeyi baaran Obamann gndeminde ne yeni
dnyalar ne de yeni insanlar yaratmak oldu.
Parlamentolar da diktatrler de teknolojinin hzna
yetiemeyince veri ynlarnn altnda eziliyor ve siyasetiler
de olaylara yzyl nceki seleflerinden ok daha dar bir

pencereden bakyor. 21. yzyln banda siyaset byk


tasavvurlar rafa kaldrd. Hkmetler idari mekanizmalardan
ibaret artk, lkeyi idare etseler de gidiata yn veremiyorlar
retmenlerin maann denmesini, kanalizasyon
sistemlerinin dzgn almasn salyor ama lkelerinin
yirmi yl iinde nerede olacan kestiremiyorlar.
Farkl bir bak asyla bu gelimelerin olumlu taraflarn da
grmek mmkn tabii. Getiimiz yzyln byk siyasi
tasavvurlarnn Auschwitz, Hiroima ve Byk Atlm gibi
olaylara yol atn dnrsek, dar vizyonlu brokratlarn
himayesinde olmak belki de daha hayrldr. Tanrsal
stnlklere sahip teknolojileri, megalomanyak siyasetle bir
arada kullanmak felaketin ta kendisi olabilir Pek ok neoliberal
ekonomist ve siyaset bilimci, nemli kararlar serbest
piyasann eline brakmann en iyi yntem olduunu iddia
ediyor. Fakat bu iddiayla ayn zamanda bilgelik olarak
yorumlanan siyaseti atllna ve cehaletine mkemmel bir
bahane retmi de oluyorlar. Sonuta siyasetiler dnyay
yorumlayamamalarn, dnyann yorumlanmaya ihtiya
duymadn ne srerek merulatryor.
Distopik Nazi dnya gr, 20. yzylda birdenbire
kendiliinden yok olmad. En az onun kadar heybetli olan
sosyalizm ve liberalizm tarafndan yenilgiye uratld.
Geleceimizi piyasa glerine emanet etmek tehlikelidir nk

bu gler insanln ortak karlar yerine piyasann karlarn


savunacaktn Piyasann eli, grnmez olduu kadar krdr,
eer denetimden muaf olursa kresel snma tehdidi ya da
yapay zekann tehlike potansiyeli karsnda baarsz olur.
Tm bu ileyiin ardnda ipleri elinde tutan birileri olduuna
dair genel bir inan var. Demokrat politikaclarn ya da otokrat
despotlarn yerine dnyay gizlice yneten bir milyarderler
zmresinin her eyi kontrol ettiini dnyorlar. Sistemin
karmakln hafife alan bu tip komplo teorileri hibir yere
varmaz. Gizli odalarda purolarn tttrp viskilerini
yudumlayan birka milyarderin, brakn dnyay kontrol
etmeyi, olup biten her eyi anlamasna bile imkan yoktur.
Acmasz milyarderlerin ve dar menfaat gruplarnn bugnn
kaotik dnyasnda tutunabilmeleri, olan biteni herkesten daha
iyi okumalaryla deil snrl hedeflere sahip olmalaryla
ilgilidir. Kaotik dar bir bak asyla hedefe odaklanmann
birok avantaj vardr ve milyarderlerin gc de hedefleriyle
doru orantldr. Dnyann en zengin adam servetine bir
milyar dolar daha katmay kafasna koyduunda amacna
ulamak iin sistemi oyuna getirebilir. Fakat sz konusu
milyarder kresel eitsizlie son vermeye ya da kresel
snmay durdurmaya kalktnda baarl olamayacaktr, zira
sistem fazlasyla karmaktr.

Dier yandan, iktidar boluklar uzun srmez. Eer 21.


yzyln geleneksel siyasi yaplar veriyi anlaml bir vizyon elde
etmek iin yeterince hzl ileyemezse, yerini yeni ve daha
etkin yaplara devredecektir. Bu yeni yaplarn, ister
demokratik ister otoriter olsun, bundan nceki siyasi
kurumlardan tamamen farkl olmas kuvvetle muhtemeldir. Bu
noktada nemli olan tek soru, bu yaplar ina ve kontrol
edenin kim olacadr. nsan tr artk bu i iin yetkin
deilse, belki de bu grevi bakalar stlenecektir.

Tarihin Ksa Bir zeti


Dataist bir bak asyla yorumladmzda, insan trnn
tamamn, bireylerin kk birer ip vazifesi grd tek bir
bilisel sistem olarak deerlendirebiliriz. Buradan yola karak
tm tarihi bu sistemin verimini artrmak iin bavurulan drt
temel yntemin geliim sreci olarak okuyabiliriz:
1. lemci saysn artrmak: 100 bin nfuslu bir ehrin
bin nfuslu bir kasabadan daha ok hesaplama gc
vardr.
2. lemci eidini artrmak: Farkl ilemciler veri
hesaplamak ve analiz etmek iin eitli yntemler
kullanabilir. Tek bir sistem bnyesinde birden fazla
ilemci eidi kullanmak, hareketlilii ve yaratcl

artracaktr. Bir kyl, bir rahip ve bir doktor arasnda


kurulan diyalog, avc-toplayc arasndan asla ortaya
kamayacak yeni fikirler dourur.
3. lemciler arasndaki balar artrmak: lemciler
birbirine bal deilse ilemci eidini artrmann bir
anlam olmayacaktr. On ehri birbirine balayan bir
ticari a, birbirinden bamsz on ehrin rettiinden
ok daha fazla ekonomik, teknolojik ve toplumsal yenilik
retebilir.
4. Mevcut balantlarn hareket serbestisini artrmak:
Veri serbeste dolaamyorsa ilemcileri birbirine
balamak bir fayda salamaz. Tpk haydutlarn yol
kestii, ya da zorba tccarlarn ve idarecilerin seyahat
zgrln kstlad ehirler arasnda balant yollar
ina etmenin bir anlam olmad gibi.
Bu drt yntem sk sk birbiriyle eliir. lemcilerin says
ve eidi arttka onlar serbeste birbirine balamak da o
kadar zorlar. Sapiens biliim sisteminin altyaps da bu drt
farkl yntemin zellikleriyle karakterize olmu drt temel
aamadan gemitir.
lk aama saysz Sapiensi tek bir biliim ana balayan
Bilisel Devrimle balar Dier insan ve hayvan trleri
karsnda Sapiense hayati bir stnlk salayan bu admla

beraber Sapienslerin bir aa balanmas nnde hibir engel


kalmazken Neandertaller, empanzeler ya da filler hl
snrlamalarla kar karyadr.
Sapiens bu bilisel stnln, yaylarak dnyay istila
etmek iin kulland. Sapiens trnn mensuplar eitli
blgelere ve iklimlere yayldka birbirleriyle kurduklar ba
kaybederek farkl kltrel deiimler geirdi. Sonuta her biri
kendine has bir yaam tarz srdren, farkl davran
biimlerine ve dnya grlerine sahip insan kltrleri ortaya
kt. Bylece insanlar tarihin ilk evresinde balantlar feda
ederek ilemcilerinin saysn ve eitlilii artrmay tercih
etmi oldu: 70 bin yl ncesiyle kyasladmzda, 20 bin yl
nce Sapiens ailesinin nfusu ok daha kalabalkt ve
Avrupadaki Sapiens veriyi indeki akrabalarndan ok daha
farkl iliyordu. Ancak Avrupa ve indeki insanlar arasnda bir
ba bulunmadndan, tm Sapiens trnn bir gn tek bir
biliim ana dahil olabilmesi son derece imkansz
grnyordu.
kinci aama Tarm Devrimiyle balad ve 5 bin yl ncesine,
parann ve yaznn icadna dek devam etti. Tarmn demografik
bymeyi hzlandrmasnn bir sonucu olarak insan
ilemcilerin says da hzla art gsterdi. Ezamanl olarak
tarm insanlarn ayn yerde yaamasn mmkn kld. Bu da
ilk kez bu kadar ok ilemcinin ayn at altnda toplanarak

birbirine skca bal yerel alar oluturmasna neden oldu.


Tarm ayrca farkl alarn birbiriyle iletiime geerek ticaret
yapmasna da n ayak oldu. Yine de ikinci evrenin hakim gc
merkezka kuvvetiydi. nsanlarn yaz ve para olmakszn
ehirler, krallklar, imparatorluklar kurmas mmkn deildi.
nsanevlad her biri kendine has bir yaam tarz srdren ve
farkl dnya grlerine sahip saysz kk kabileye
ayrlmt. nsan trn tek bir at altnda toplamak hayal bile
edilemezdi.
nc evre, 5 bin yl kadar nce yaz ve parann icadyla
balayp Bilimsel Devrimin balangcna dek devam etti.
Nihayet insan ibirliinin yaz ve para sayesinde oluturduu
ekim gc, merkezka kuvvetlerine boyun edirdi. nsan
topluluklar ehirler ve krallklar kurmak zere birleti. Farkl
ehirler ve krallklar arasndaki siyasi ve ticari balar da
glendi. Madeni paralarn, imparatorluklarn ve evrensel
dinlerin ortaya kt birinci binylla beraber, insanlar bilinli
olarak tm yerkreyi saracak tek bir a rmenin hayalini
kurmaya balad.
Bu rya, tarihin drdnc ve son aamasnda, 1492 yl
civarnda geree dnt. Erken modern dnem kaifleri,
istilaclar ve tccarlar tm dnyay saracak an dmlerini
ince ince dokumaya balad. Modern dnemin sonunda bu
dm daha da sklatrlp glendirildi. Nihayetinde

Kolombun dneminde rlmeye balanan rmcek a, 21.


yzyln elik ve asfalttan mamul kafesi hline geldi. Ve en
nemlisi, bilginin bu kresel yapnn her parasnda giderek
daha da serbeste dolamasna izin verildi. Kolomb, Avrasya ve
Amerika an ilk kez birbirine baladnda ok az miktarda
veri kltrel nyarglarn, kat sansrn ve siyasi basknn
barikatlarn aarak okyanusun teki tarafna ulaabilmiti.
Yllar getike serbest piyasa, bilim, hukukun egemenlii ve
demokrasinin yaylmas, bu barikatlarn kaldrlmasna
yardmc oldu. Genellikle demokrasinin ve serbest piyasann,
iyi olduu iin bu yar kazand dnlr, halbuki
baarlarn kresel veri ileme sistemini gelitirmelerine
borlular.
Sonu olarak insanevlad getiimiz 70 bin ylda nce
yayld, daha sonra farkl gruplara ayrld ve nihayetinde
yeniden birleti. Gelgelelim bu birleme sreci bizi
baladmz noktaya geri gtrmedi. nsan topluluklar
bugnn kasabasnda bir araya geldiinde, yol boyunca
toplayp gelitirdikleri aralarn, dncelerin ve davranlarn
esiz miras da onlara elik ediyordu. Bugn modern
kilerlerimiz Ortadounun buday, And Dalarnn patatesi,
Yeni Ginenin ekeri ve Etiyopyann kahvesiyle dolup tayor.
Ayn ekilde dilimiz, dinimiz, mziimiz ve siyasetimiz de

gezegenin her kesinden toplanm mirasla zenginlemi


durumda.5
Eer insan tr sahiden tek bir biliim sisteminden ibaretse,
bunun son kts ne olabilir? Dataistler bunun, Nesnelerin
nterneti ad verilen, yeni ve ok daha etkin bir biliim sistemi
olduunu ne sryor. Homo sapiensin sonu bu sistem
tamamlandktan sonra gelecek.

Bilgi zgr Kalmak stiyor


Tpk kapitalizm gibi Dataizm de yoluna tarafsz bir bilimsel
teori olarak balam olsa da, giderek doruyu ve yanl
belirleme iddias tayan bir din olma yolunda ilerliyor. Bu
dinin en yce deeriyse bilgi ak. Eer yaam bilginin
devinimiyse ve biz yaamn iyi olduuna inanyorsak, o halde
evrendeki bilgi akn artrmamz, derinletirmemiz ve
yaymamz gerekir. Dataizme gre insan deneyimleri kutsal
deildir ve Homo sapiens yaratln zirvesi olmad gibi Homo
deus'un ncs de olamaz. nsanlar zamanla gezegenimizin
snrlarm ap galaksiye hatta tm evrene yaylacak
Nesnelerin nternetini[20] yaratma amacyla kullanlan
aralardan ibarettir. Bu kozmik biliim sistemi, adeta Tanr
gibi her yerde olacak ve her eyi kontrol edecek, insanlarnsa
sisteme dahil olup onunla kaynamaktan baka ans
kalmayacaktr.

Bu tutum baz geleneksel dini inanlarn vizyonunu


anmsatr, rnein Hindular insanlarn kainatn ruhu atman ile
kaynap onun bir paras hline gelebileceklerine ama bunun
iin abalamalar gerektiine inanr. Hristiyanlar lmden
sonra azizlerin ruhunun Tanrnn rahmetiyle dolacan, buna
karn gnahkarlarn onun varlyla tm balarnn
kopacana inanr. Silikon Vadisindeki Dataist peygamberler
de bilinli olarak bu geleneksel mesihi dile bavuruyor,
rnein Ray Kurzweilin insanlk adl kehanetler kitabnda,
Vaftizci Yahyann yakarlarnn yanklandn duyabilirsiniz:
Gklerin hkmranl yakndr (Matta, 3:2).
Dataistler; lml insanevladna hl tapanlara, miad
dolmu bir teknolojiye srarla tutunmaya altklarn
anlatyor. Onlara gre Homo sapiens khne bir algoritmadan
ibaret. Nihayetinde insanlarn tavuklardan ne gibi bir
stnl var ki? Sadece, bilgi aklar tavuklarnkine gre ok
daha karmak bir rnt zerinden salanyor. nsanlar daha
ok veriyi absorbe edip, daha iyi algoritmalarla ileyebiliyor.
(Bu ifade gndelik dilde, insanlarn szde daha derin hisler ve
daha stn dnsel yetilere sahip olduu eklinde karlk
bulur. Ancak hatrlayacanz zere, hakim biyolojik dogma,
duygularn ve zekann da algoritmalardan ibaret olduunu
sylyordu.) Pekala, o zaman insana kyasla daha fazla veriyi
absorbe edip daha etkin ileyebilen bir biliim sistemi

oluturduumuzda, tpk insann tavuktan stn olmas gibi,


bu sistem de insandan stn olmayacak m?
Dataizm ii bo kehanetlerden ibaret deildir. Her din gibi
uygulanabilir buyruklar vardr. Bir Dataist her eyden nce
daha fazla kitle iletiim aracna balanarak veri akn
olabildiince artrmal, ve bunun sonucu olarak olabildiince
ok bilgi retmeli ve tketmelidir. Tpk dier baarl dinler
gibi, Dataizm de misyonerdir. Dataizmin ikinci buyruu her
eyin, hatta bu devasa aa balanmak istemeyen kafirlerin bile
sisteme balanmasn emreder. Her ey ile kastedilen
yalnzca insanlar deildir, bunun da tesinde akla gelebilecek
tm nesneler kastedilmektedir. Bedenimle beraber,
sokaktaki aralar, mutfaktaki buzdolaplar, kmeslerdeki
tavuklar ve ormandaki aalar dahil, hepsi ama hepsi
Nesnelerin ntemetine balanmaldr. Buzdolab kalan
yumurtalarn saysn tespit ederek kmesteki tavua ne zaman
yeni yumurta tedarik edilmesi gerektiini bildirmelidir. Aralar
birbiriyle iletiim hlinde olmal, ormandaki aalar da hava
durumu ve karbondioksit seviyelerini bildirmelidir. Evrenin,
yaam ana balanmayan ve dahil olmayan hibir paras
kalmamaldr Veri akn engellemek gnahlarn en
bydr. lm, veri aknn kesilmesinin tesinde nedir ki?
Nitekim Dataizm bilgi edinme zgrln her eyden stn
tutar

nsanlar nadiren daha nce grlmemi, yepyeni bir deer


retir En son 18. yzylda karmza kan bu durum,
hmanist devrim araclyla zgrlk, eitlik ve kardeliin
cokulu ilkelerini vaaz etmiti. 1789dan beri saysz savaa,
devrime ve ayaklanmaya ramen insanevlad yeni bir deer
yaratabilmeyi baaramad. Takip eden tm atmalar ve
mcadelelerse ya bu hmanist deer adna ya da Tanrya
itaat etmek, ulusa hizmet etmek gibi ok daha eski inanlar
uruna veriliyordu. Dataizm 1789dan beri yeni bir deer
yaratabilmi ilk harekettir: Bu deer bilgi edinme
zgrldr.
Bilgi edinme zgrln eski bir liberal deer olan ifade
zgrlyle kartrmamamz gerekir. fade zgrl
insanlara dilediklerini dnp syleme ve arzu ettiklerinde
susup dncelerini kendilerine saklama hakkn vermitir.
Bilgi edinme zgrlyse insanlara deil, bilgiye tannmtr.
Dahas bu yeni deer, bilginin serbest dolam hakkna
insanlarn veriye sahip olma ve bu verinin hareketini kstlama
hakkndan fazla imtiyaz tanyarak geleneksel ifade
zgrln boyunduruu altna alabilir. Dataizm 11 Ocak
2013te, yirmi alt yandaki ABDli hacker Aaron Swartzn
evinde kendi canna kymasyla ilk ehidini verdi. Ender bir
dhi olan Swartz henz on drt yandayken RSS iletiim
protokolnn[21] gelitirilmesine katkda bulundu. Bilgi

edinme hakknn ateli bir savunucusu olan Swartz, 2008de


bilginin serbest ve snrsz dolamn talep eden Gerilla Ak
Eriim Manifestosu'nu yaynlad. Manifestosunda yle diyordu:
Nerede depolanm olursa olsun bilgiyi almal, kendi
kopyalarmz karmal ve dnyayla paylamalyz. Telif hakk
biten eyleri alp arive eklemeliyiz. Gizli veritabanlarn satn
alp internete koymalyz. Bilimsel dergileri indirip dosya
paylam alarna yklemeliyiz. Gerilla Ak Eriim iin
savamalyz.
Sznn eri olan Swartz, JSTOR dijital ktphanesinin
mterilerinden ald paradan rahatszd. Milyonlarca bilimsel
makaleyi ve almay elinde bulunduran JSTOR,
biliminsanlarnn ve dergi editrlerinin ifade zgrlne
inand gibi, ifadeleri ieren makalelere erimek iin bir cret
demek gerektiine de inanyordu. JSTOR insanlarn
rettikleri fikirler karlnda bir deme alma haklar
olduunu iddia ederken, Swartz tam tersini dnyordu.
Bilginin zgr olmak istediini, fikirlerin onlar reten
insanlara ait olmadn ve veriyi duvarlarn arkasna
hapsederek ona ulamak iin bir cret beklenmesinin yanl
olduuna inanyordu. JSTORa erimek iin MIT'nin bilgisayar
an kulland ve herkesin internet zerinden zgrce
okuyabilmesi iin yz binlerce bilimsel makaleyi indirip
kullanma at.

Swartz bu eylemden sonra tutukland ve mahkemeye


karld. Muhtemelen hkm giyerek hapse yollanacan fark
edince de kendini ast. Hackerlar imza kampanyalar
dzenlediler, bilgi edinme zgrln kstlayp Swartz
hedef hline getiren akademi ve devlet kurumlarna ynelik
siber saldrlar dzenleyerek tepkilerini gsterdiler. Basklar
karsnda, bu trajedinin bir paras olduu iin zr dileyen
JSTOR, bugn elindeki verinin (hepsine deilse de) bir
ksmna serbest eriim hakk tanmaktadr.6

Dataist misyonerler, phecileri ikna etmek iin bilgi
edinme zgrlnn muazzam faydalarn her frsatta
vurgular. Tpk kapitalistlerin her baary ekonomik
bymeyle ilikilendirmesi gibi Dataistler de ekonomik
byme dahil tm iyi ve faydal eyleri bilgi edinme
zgrlne balar. ABD neden Sovyetler Birliinden daha
hzl byd? nk bilgi ABDde daha serbest dolayordu.
Peki ABDliler Nijeryallara ya da ranllara gre neden daha
salkl, daha varlkl ve daha mutlu? Tabii ki bilginin
zgrl sayesinde. Yani daha iyi bir dnya yaratmak
istiyorsak, veriyi zgr klmalyz.

Googlen, yeni salgnlar geleneksel salk kurulularndan


daha hzl tespit edebildiine nceki blmlerde deinmitik,
ancak biliyoruz ki bu sadece rettiimiz verilere eriim izni
verdiimiz mddete mmkn. Verinin serbest dolam,
ulam sistemlerinin yeniden dzenlenmesi gibi uygulamalarla
evre kirliliini nleyebilir ve atklar azaltmamz salayabilir.
2010 itibaryla dnyadaki zel aralarn says bir milyar geti
ve bu say her geen gn artyor.7 Bu aralar daha geni yollara
ve daha fazla park yerine duyulan ihtiyac artrmakla kalmyor,
gezegeni kirleterek muazzam kaynaklar da tketiyor, zel
aralarla ulamn rahatna varan insanlarn tren ve otobsle
yetinmesiyse pek mmkn grnmyor. Ancak Dataistler
insanlarn zel aralardan ziyade hareket zgrlne nem
verdiklerini sylyor ve iyi bir biliim sisteminin ok daha
ucuz ve etkin bir hareket zgrl salayabileceini ne
sryor.
Benim de bir zel aracm var ama ou zaman otoparkta atl
duruyor. Sradan bir gnde sabah 8.04te aracma biniyor,
yarm saatte niversiteye varyor ve arac park yerine
brakyorum. Akamst 18.11de tekrar yarm saatlik bir
yolculukla evime varyorum, bu kadar. Aracm gnde yalnzca
bir saat kullanyorsam, neden geri kalan yirmi saatte de
elimde tutuyorum? Bilgisayar algoritmalar tarafndan iletilen
bir ara paylama sistemi yaratabiliriz. Bilgisayar evden 8.04te

kmam gerektiini bilir ve en yakndaki otonom arabay beni


almas iin tam o vakitte evime ynlendirebilir. Otonom ara
beni niversite kampsne braktktan sonra otoparkta
beklemek yerine baka yerlerde ie yarayabilir. Yine saat tam
18.11de niversitenin kapsndan karken bir baka ara beni
eve gtrmek iin nmde durabilir. Bylece bir milyar zel
aracn yerini elli milyon ortak ara alabilir, bylelikle ok daha
az sayda yol, kpr ve tnel ina etmek zorunda kalr ve park
yeri sorununa da kalc bir zm bulabiliriz. Tabii ki tm
bunlar mahremiyetimizden feragat ederek algoritmalara nerede
olduumuzu ve nereye gitmek istediimizi sylediimizde
gerekleebilir.

Kaydet, Ykle, Payla!


Tabii yirmi yan altndaysanz, muhtemelen ikna edilmeye
bile ihtiyacnz yoktur. Mahremiyetlerinden, zerkliklerinden
ve bireyselliklerinden vazgemek pahasna da olsa, insanlar
veri aknn bir paras olmak istiyor. Hmanist sanat bireysel
dehay kutsar, bu sayede Picassonun bir peeteye karaladklar
Sothebys tarafndan milyonlarca dolara satn alnabilir.
Hmanist bilim bireysel aratrmacy yceltir, bu yzden her
aratrmac isminin Science ya da Nature'da yaymlanacak bir
makalenin tepesinde yer almasn ister. Oysa giderek daha

fazla sanatsal ve bilimsel retim herkesin ibirliiyle ortaya


kyor. Wikipediann yazar kim? Hepimiziz.
Birey devasa bir sistemin iinde kimsenin tam olarak
anlayamad minicik bir ipe dnyor. Her gn elektronik
postalar, telefon konumalar ve makalelerden oluan saysz
veri bitini absorbe ediyor, tm bu veriyi iliyor ve daha fazla
elektronik posta, telefon konumas ve makaleyle yeni kk
veri bitleri hlinde geri aktaryorum. Byk resimdeki yerimi
ya da benim veri bitlerimin dnyadaki milyarlarca insan ve
bilgisayar tarafndan retilen dier veri bitleriyle nasl
balandn bilmiyorum. Bu ilikiyi zecek vakte sahip
deilim nk elektronik postalarm yantlamakla megulm.
Daha ok elektronik posta yantladka, daha ok telefon
grmesi yaptka ve daha fazla makale yazdka, yani etkin
bir biimde veri iledike, etrafmdaki insanlar daha da fazla
veri ynna gmlyor.
Dur durak bilmeyen veri ak, kimsenin aklna bile
gelmemi, kontrol edilemeyen ya da kavranamayan yeni
keifleri ve sorunlar beraberinde getiriyor. Kimse kresel
ekonominin nasl ilediini ya da kresel siyasetin nereye
gittiini anlayamyor. Zaten kimsenin anlamasna da gerek
yok. Yapmamz gereken tek ey elektronik postalar daha hzl
yantlamak ve sistemin tm yazmalarmz okumasna izin
vermekten ibaret. Serbest piyasa kapitalistlerinin piyasann

grnmez eline yrekten inanmas gibi, Dataistler de veri


aknn grnmez eline gveniyor.
Kresel biliim sistemi her eyi bilen ve her eye kadir bir
hle brndke, sisteme balanmak anlamn tek kayna
hline geliyor. nsanlar veri akyla kaynamak istiyorlar
nk bu akn bir paras olduklarnda kendilerini ok daha
byk bir eyin paras gibi hissediyorlar. Geleneksel dinler
bireylerin her eyleminin byk kozmik bir plann paras
olduunu, Tanrnn her an hepimizi izlediini ve duygu ve
dncelerimizle tek tek ilgilendiini sylyordu. imdi de
veri dini her szn ve her eylemin devasa veri aknn bir
paras olduunu, algoritmalarn bizi aralksz izlediini, her
trl duygu ve dncemizle tek tek ilgilendiini buyuruyor.
ou insan bu durumdan honut. Veri akyla balantnn
kopmas, inanc tam olanlar iin yaamn anlamn kaybetmeyi
gze almak demek.
Kimse bunun hakknda bilgi sahibi olmayacaksa ve kresel
bilgi alveriine bir katk sunmayacaksa, bir eyleri
deneyimlemenin ya da gerekletirmenin ne anlam olabilir?
Hmanizm deneyimlerimizin kendi iimizde ortaya ktn,
olup bitenin farkna varmamz iin kendimizi kefetmemiz
gerektiini, bylece evrene bir anlam katabileceimizi
tlyordu. Dataistlerse deneyimlerin paylaamadklar
takdirde deersiz olduuna, kendi iimizde bir anlam bulmaya

ihtiyacmz olmadna, hatta istesek de bir anlam


bulamayacamza inanyor. Deneyimlerimizi kaydedip devasa
veri akna aktarmamz yeterli; algoritmalar deneyimlerimizin
anlamn kavrayacak ve bize ne yapmamz gerektiini
syleyecektir. Yirmi yl nce Japon turistler yanlarndan
ayrmadklar fotoraf makineleriyle etraftaki her eyin
fotorafn ektikleri iin tm dnyada alay konusu hline
gelmilerdi. imdiyse herkes onlar gibi davranyor. Hindistana
gidip bir fil grdnzde bir an durup, Ne hissediyorum?
diye sormuyorsunuz bile. Alelacele telefonunuzu bulmaya
alyor, filin fotorafn ekip Facebooka yklyor sonra da
iki dakikada bir ka beeni aldnz kontrol ediyorsunuz.
Nesiller boyu yaygn olarak srdrlm hmanist bir
uygulama olan gnlk tutmak, bugn pek ok gen insana son
derece anlamsz grnyor. nsan kimsenin okuyamayaca bir
eyi neden yazar? Artk sloganmz deiti: Bir ey
deneyimliyorsanz, kaydedin. Bir ey kaydettiyseniz, ykleyin.
Bir ey yklediyseniz, paylan.
Bu kitap boyunca tekrar tekrar insanlar hayvanlardan stn
klan eyin ne olduunu sorguladk. Dataizmin bu soruya
verdii yeni ve basit bir cevap var. Kendi iinde
deerlendirildiinde, insan deneyimlerinin kurtlarn ya da
fillerinkinden stn hibir yan yoktur. Her bir veri en az bir
dieri kadar deerlidir. nsanlar bu deneyim hakknda bir iir

yazp bunu internette paylaarak kresel biliim sistemini


zenginletirebilir. Bu da insanlarn rettii veriyi daha deerli
klar. Kurt bunu yapamayaca iin, deneyimleri ne kadar derin
ve karmak olursa olsun, tek kelimeyle deersizdir.
Deneyimlerimizi bkp usanmadan veriye evirme abamza
amamak gerek. Bu popler olmakla deil hayatta kalmakla
ilgili bir mesele. Hem sisteme hem de kendimize hl bir deer
tadmz kantlamamz gerekiyor. Kymetimiz deneyim
sahibi olmakla deil, bu deneyimleri serbest hareket edebilen
verilere dntrebilme kapasitemizle belirleniyor.
(Bu arada kurtlar, daha dorusu akrabalar kpekler de
sistem iin umutsuz vaka deil. "No More Woof [Artk
Havlamak Yok] adl irket, kpek deneyimlerini okumak iin
kpeklere zel bir balk gelitiriyor. Kpein beyin dalgalarn
izleyen bu elektronik balk, bilgisayar algoritmalaryla basit
mesajlar, fkeliyim gibi ifadelerle insan diline eviriyor.8
Byle giderse kpeiniz de kendine ait bir Facebook ya da
Twitter hesab aabilir, ki muhtemelen sizden daha ok
takipisi olur.)

Kendini Bilmek
Dataizm ne liberal ne de hmanisttir, ancak hmanizm
kart olmadnn da altn izmek gerekir. nsan deneyimine

kar olumsuz bir tavr yoktur, sadece deneyimlerin isel bir


deeri olmadna inanr.
Hmanizmin ana mezhebini incelerken en yce
deneyimin ne olduunu sormutuk: Beethovenin Beinci
Senfonisi mi, Chuck Berry mi, pigme kabul treni arks m,
yoksa kzma dnemindeki bir kurdun ulumas m? Bir
Dataist, mziin rettii deneyimden ok sahip olduu
verilerle deerlendirilmesi gerektiini ne srerek tm bu
dnce deneyinin yanltc olduunu iddia edecektir. Bir
rnek zerinden aklamaya alalm. Bir Dataist Beinci
Senfonide daha fazla dizi ve akort kullanldn, bu yzden
eitli mzik tarzlar arasnda bir diyalog yaratabilme
ihtimalinin daha yksek olduunu syler ve buna dayanarak
Beinci Senfoninin pigme kabul treni arksndan ok daha
fazla veri tadn ne srer. Beinci Senfoniyi zmek daha
fazla ilem gc gerektirir ve bu zmleme daha fazla
mzikal bilgi salar.
Bu yaklam mzii matematiksel rntler olarak
deerlendirir. Matematik her mzikal paray tanmlayabilecei
gibi iki para arasndaki ilikiyi de aklayabilir. Bylece her
senfoninin, arknn ve ulumann net deerini lebilir ve en
zengin olann hangisi olduunu belirleyebilirsiniz. nsanlar ya
da kurtlarda neden olduklar deneyimlerin hibir nemi
kalmayacaktr. Getiimiz 70 bin yl boyunca insan

deneyiminin evrendeki en etkin biliim algoritmas olmas,


deneyimin bu denli yceltilmesini anlalr klabilir. Ancak ok
yaknda bu algoritmalarn misyonunu tamamlayaca, hatta bir
yke dnecei gnler grebiliriz.
Afrika savanalarnda on binlerce yl nce evrimleen Sapiens
ve algoritmalar, 21. yzylda eritiimiz veri akna
yetiebilecek kapasitede deil. nsan biliim sistemini
gelitirmeyi deneyebiliriz ancak srm ykseltilmi insanlar
bile bu noktada yetersiz kalabilir. Yakn gelecekte Nesnelerin
nterneti, srm ykseltilmi insan algoritmalarnn bile baa
kamayaca hzda ve boyutlarda veri ak retebilir. Motorlu
tatlar at arabalarnn yerini aldnda atlarn srmn
ykseltmedik, onlar emekliye ayrdk. Homo sapiens'in
emeklilik gnleri de muhtemelen yaklayor.
Dataizm insan deneyimine veri ileme mekanizmalarndaki
ilevi zerinden deer bien kat bir ilevsel yaklam
benimser. Dolaysyla ayn ilevi yerine getirebilecek bir
algoritma gelitirildiinde insan deneyimi de nemini yitirir.
Eer taksi ofrleri ve doktorlarla yetinmeyip avukatlarn,
airlerin ve mzisyenlerin yerine de stn bilgisayar
programlar koyabileceksek, bu programlarn bilinci ya da
znel deneyimleri varm yokmu, ne fark eder? Hmanistler
insan deneyiminin kutsallna methiyeler dzmeye balarsa
Dataistler bylesi bir duygusal arlatanl balarndan

savacaktr. Deneyim diye vdkleriniz devri gemi


biyokimyasal algoritmalardan ibaret. 70 bin yl nce Afrika
savanasnda bu algoritmalar son model kabul ediliyordu. 20.
yzylda bile ordu ve ekonominin olmazsa olmazlaryd ama
artk ok daha iyi algoritmalara sahibiz.
Hollywooddaki bilimkurgu filmlerinin en heyecanl
sahnelerinde insanlar istilac uzayllarn filolaryla arpr,
isyankar robot ordularna ya da insanl imha etmeyi
amalayan bir sperbilgisayara direnin nsanln sonu yakn
grnr. Ancak son anda, tm zorluklara ramen insanlk
uzayllarn, robotlarn ve sperbilgisayarlarn aklna gelmeyen,
asla idrak edemeyecekleri bir ey sayesinde tm savalardan
muzaffer kar: sevgi. Son na dek sperbilgisayar tarafndan
kolaylkla kontrol edilmi, kt robotlarn kurunlaryla delik
deik olmu kahramanmz, sevgilisi sayesinde durumu tersine
evirerek Matrix,te hi beklenemedik bir k yapar. Dataizm
bu tr senaryolar dpedz aptalca bulur. Hadi oradan, der
Hollywood senaristlerine, Bula bula bunu mu buldunuz?
Sevgi mi? Platonik kozmik bir ak bile deil hem de, iki
memeli arasndaki bedensel, ehvete dayal bir ekim mi
zm diye bulduunuz? Her eyi bilen bir sperbilgisayarn
ya da tm galaksiyi ele geirmeyi baarm uzayllarn bu
hormonal heyecan karsnda aracan m
dnyorsunuz?


Dataizm insan deneyimlerini veri rntlerine e tutarak,
anlam ve otoritemizin temel kaynan sarsyor ve belki de 18.
yzyldan beri benzeri grlmemi dini bir devrimi mjdeliyor.
Locke, Hume ve Voltaire gibi dnrlerin dneminde
hmanistler, Tanr insann hayal gcnn bir rnd
diyordu. Dataizm, hmanizmi kendi silahyla vuruyor:
Tanrnn insann hayal gcnn bir rn olduu doru,
ancak insann hayal gc de biyokimyasal algoritmalarn bir
rn. 18. yzylda hmanizm tanrmerkezci dnya grn
insanmerkezci bir yaklama dntrerek Tanry dlad. 21.
yzyla geldiimizdeyse Dataizm insanlar dlayarak
insanmerkezci yaklam verimerkezci bir gre dntrecek
gibi duruyor.
Dataist devrim birka yzyl sonra deilse bile nmzdeki
yetmi seksen yl iinde gerekleebilir. Sonuta hmanist
devrim de bir gecede gereklemedi. nsanlar uzun sre iman
etmeye devam ederek insanevladnn Tanr tarafndan bir tr
ilahi ama iin yaratldn ne srdler ve bu yzden insan
kutsaldr dediler. Uzunca bir zaman sonra insanla kendi
varlklarnn bal bana kutsal olduunu ve Tanrnn aslnda
var olmadn dile getirme cesaretini gsterebildi. Benzer
ekilde bugnn Dataistleri Nesnelerin nternetinin

kutsalln, insanlarn ihtiyalarna hizmet etmek iin insanlar


tarafndan yaratlm olmasna dayandryor. Zamanla
Nesnelerin nterneti de kendi bana kutsalln ilan edecektir.
nsanmerkezci dnya grnn yerini verimerkezci bir
yaklama devretmesi, tpk tm nemli devrimler gibi, sadece
felsefi deil uygulamaya dnk bir devrimle gerekleecek.
nsann Tanriy icat ettiini syleyen hmanist gr
nemliydi nk uygulamaya dnk geni kapsaml imalar
tayordu. Organizmalar birer algoritmadr diyen Dataist
gr de ayn lde nemli nk gnden gne uygulamada
karlk bulmaya balyor. Fikirler dnyay davranlar
etkileyebildii lde deitirebilir.
Antik Babilde insanlar zmsz kmazlarla
karlatklarnda gkyzn izlemek iin gecenin karanlnda
tapnan tepesine kard. Babiller yldzlarn kaderimizi
ynlendirdiine ve gelecei ngrebildiklerine inanyordu.
Yldzlar izleyerek kiminle evleneceklerine, tarlay ekip
ekmeyeceklerine, savaa girip girmeyeceklerine karar
verirlerdi. Bylelikle felsefi inanlar gndelik uygulamalara
dnrd.
Yahudilik ve Hristiyanlk gibi semavi dinler bambaka bir
hikaye anlatmaya balad: Yldzlar yalan sylyor. Yldzlar
yaratan Tanr, tm dorular ncirde akla kavuturmutur.
Yldzlara bakmay brakn ve ncil okuyun! Bu da uygulamaya

dnk bir tavsiyeydi. nsanlar kiminle evleneceklerini, ne i


yapacaklarn, savaa girip girmeyeceklerini belirleyebilmek
iin ncil okuyup nasihatlerine uydu.
Hmanistlerse yepyeni bir hikayeyle kageldi: nsanlar
Tanry icat etti, ncili yazd ve binlerce farkl ekilde
yorumlad. Demek ki insanlar tm dorularn asl kaynadr.
ncili ilham verici bir insan yaratm olarak okuyabilirsiniz
ama buna mecbur deilsiniz. Bir kmazda hissediyorsanz,
kendinizi dinleyin ve iinizdeki sese kulak verin. Bylece
Hmanizm kendinizi nasl dinleyeceinize dair uygulanabilir
talimatlar vererek gnbatmn izlemenizi, Goethe okumanz,
gnlk tutmanz, yakn arkadalarnzla iten sohbetler
etmenizi ve demokratik seimler dzenlemenizi salk verdi.
Yzyllar boyunca biliminsanlar hmanizmin rehberliini
benimsedi. Fizikiler evlenip evlenmeme karar alrken
gnbatmn izleyip isel benlikleriyle iliki kurmaya alt.
Kimyagerler zorlu bir i teklifi zerine dnrken bu durumu
gnlklerine yazd, yakn dostlaryla dertleti. Biyologlar
savaa girme ya da bar anlamas imzalama ikileminden
kurtulmak iin demokratik seimlerde oy kulland.
Beyin aratrmaclar sansasyonel keiflerini anlattklar
kitaplarnn giriine ou zaman Goethe alntlar ekledi.
Bilimle hmanizm arasndaki modern ittifakn temeli de
buydu; mantkla duygunun, laboratuvarla mzenin, retim

bandyla spermarketin arasndaki hassas dengeyi salayarak


modern yin ve yang oluturuyorlard.
Biliminsanlar sadece insan duygularm kutsamakla kalmad,
duygular aklamak iin mkemmel bir evrimsel gereke de
buldu. Darwinden sonra biyologlar, duygularn evrim
tarafndan bilenmi karmak algoritmalar olduunu ve
hayvanlarn doru kararlar almasnda kilit rol stlendiini ne
srd. Sevgi, korku ve tutku yalnzca iir yazmaya yarayan ne
olduu belirsiz ruhani kavramlar deildi artk, bilakis
milyonlarca ylda deneyimlenmi uygulanabilir bir bilgelik
barndryordu. ncili okuduunuzda kadim Kudste yaayan
birka rahip ve hahamn tavsiyelerini dinliyordunuz.
Duygularnza kulak verdiinizdeyse evrimin milyonlarca ylda
gelitirdii ve doal seilimin en sert kalite kontrol
testlerinden gemi algoritmalarnn peinden gitmeniz
gerekiyordu. Duygularnz, hata kabul etmeyen koullarda
hayatta kalmay ve remeyi baarm milyonlarca atanzn
sesidir. Duygularn da hata pay vardr elbette ama nnzdeki
pek ok seenekten daha tercih edilebilirdir. Milyonlarca yl
boyunca duygular dnya zerindeki en gelimi algoritmalar
olarak vazife grd. Dolaysyla Konfysn, Muhammedin
ya da Stalinin yaad alarda insanlar Konfyslk,
slam ya da komnizmin retileri yerine kendi duygularn
dinlemeyi tercih ettiler.

Ne var ki duygular 21. yzylda dnyadaki en gelimi


algoritmalar olma vasfn yitirdi. Artk devasa veritabanlarn
ileyebilecek, esiz hesaplama gcne sahip algoritmalar
gelitiriyoruz. Google ve Facebook algoritmalar tam olarak
nasl hissettiinizi bilmekle kalmyor, kukuyla yaklatnz
milyonlarca baka eyden de emin olabiliyor. Tam da bu
yzden duygularnz dinlemeye bir son verip dsal
algoritmalara kulak vermeye balamalsnz. Algoritmalar
kimin kime oy vereceini, tam olarak hangi nrolojik nedenler
yznden kimin Demokratlar, kimin Cumhuriyetileri
destekleyeceini biliyorsa, demokratik seimlerin ne anlam
olabilir? Hmanizm, Duygularnza kulak verin! diye
buyuruyordu, Dataizm ise Algoritmalar dinleyin! diye
emrediyor.
Dataizm kiminle evlenmeniz gerektiini, hangi kariyeri
seeceinizi ya da ne zaman savaa gireceinizi dnmek iin
dalara trmanmann ya da dalgalarn arasndan batan gnei
izlemenin tamamen zaman kayb olduunu syleyecektir. Bir
mzeye gitmek, gnlk tutmak ya da arkadalarnzla sohbet
etmek de ayn derece anlamszdr. Evet, doru kararlar vermek
iin kendinizi daha iyi anlamanz gerekir. Ne var ki 21.
yzylda kendinizi anlamak iin dalar arnlamaktan, mze
gezmekten ya da gnlk doldurmaktan ok daha iyi yntemler
var. Dataistlerin uygulanabilir talimatlarna bir gz atalm:

Kim olduunu mu bilmek istiyorsun? diye sorar Dataizm.


O zaman da tepe dolamay brak. DNA dizilimini analiz
ettirdin mi? Hayr m? Daha ne bekliyorsun? Hemen git ve
yaptr. Bykanneni, anneni, baban ve kardelerini de gtr,
onlarn verileri de son derece deerli. Peki giyilebilir
biyometrik cihazlar duydun mu, hani tansiyonunu ve nabzn
gnde yirmi drt saat len u giyilebilir biyometrik cihazlar?
Gzel, hemen bir tane edin ve akll telefonuna bala. Alveri
yaparken yaptn her eyi kaydetmek iin bir kamera ve
mikrofon al, ektiklerini internete ykle. Google ve
Facebookun elektronik postalarn okumasna, grme ve
mesajlarn takip etmesine, tkladn ve beendiin her eyi
kaydetmesine izin ver. Tm bunlar yaparsan, Nesnelerin
nternetinin harikulade algoritmalar, kimle evlenmen
gerektiini, hangi kariyeri seeceini ve ne zaman sava
balatabileceini syleyecek.
Peki tm bu harikulade algoritmalarn kayna ne? te
Dataizmin gizemi de buradadr. Tpk Hristiyanlk
retisinin, insanlarn Tanry ve planlarn anlayamayacan
iddia etmesi gibi, Dataizm de insan beyninin yeni stn
algoritmalar kavrayamayacan iddia ediyor. Bugn bu
algoritmalarn ou, bir yandan hackerlar tarafndan
gelitiriliyor tabii. Ancak Googlen arama algoritmalar gibi
kritik olanlarsa byk bir ekip almasyla gelitiriliyor.

Takmn her bir yesi yapbozun bir parasna hakimken kimse


algoritmay bir btn olarak anlayamyor. Dahas, makine
renimi ve yapay nral alar gelitike daha fazla algoritma
bamsz ekilde evriliyor ve kendi kendine gelierek hatalarn
dzeltiyor. Hibir insann stesinden gelemeyecei devasa veri
ynlarn analiz edebilen bu algoritmalar, insan akln aan
rnt tanma becerileri gelitiriyor ve stratejiler benimsiyor.
Algoritmann ilk admlar insanlar tarafndan atlm olsa da,
algoritmalar gelitike hibir insann daha nce yrmedii ve
takip edemeyecei bir yolu kendi kendine admlamaya balyor.

Veri Akndaki Dalgalanma


Dataizmin de doal olarak kendine has muhalifleri ve bu
doktrini iddetle reddeden kafirleri var. nc blmde
grdmz gibi, yaamn tamamen veri akna indirgenmesi
mmkn grnmyor, rnein veri aknn, bilinci ve kiisel
deneyimi nasl ve niin yaratabileceini bilmiyoruz. Belki yirmi
yl iinde bu soruyu yantlayabiliriz ama o vakte kadar belki de
organizmalarn aslnda algoritmalar olmadn kefederiz.
Hayat tamamen karar alma yetilerine indirgemek de bir o
kadar kuku uyandran bir yaklam. Dataist etki hem
yaambilimlerini hem de sosyal bilimleri, sanki yaam bundan
ibaretmiesine, karar verme srelerine takntl hle getirdi.
Peki gerekten de hayat bundan m ibaret? Hislen duyumlar ve

dnceler tercihlerimizde phesiz nemli bir yere sahip ama


tek ilevleri bu mu? Dataizm karar verme srelerini srekli
gelitiriyor olabilir ama bu alandaki yetkinlii arttka hayata
bak as da arpklama eilimi gsteriyor.
Dataist retinin eletirel bir deerlendirmesi 21. yzyldaki
en nemi bilimsel mcadelelerden biri olduu gibi, ayn
zamanda amzn en acil siyasi ve ekonomik projesi olarak
karmza kyor. Yaambilimleri ve sosyal bilimler alannda
alma yrtenler, kendilerini daima sorgulamal, yaam veri
ileme ve karar verme srelerine indirgerken bir eyleri
gzden karma ihtimallerini gz nnde bulundurmallar.
Evrende veriye indirgenemeyecek bir eyler olabilir mi? Bilinci
olmayan algoritmalarn bilinci olan zekay her trl veri ileme
alannda alt ettiini varsayn; bilinci olan zekann yerine bilinci
olmayan algoritmalar geirsek ne kaybederiz, ya da bir ey
kaybeder miyiz?
Dataizm yanlyorsa ve organizmalar algoritmalardan ibaret
deilse bile, bu Dataizmin dnyaya hkmetmesinin nne
geilebilecei anlamna gelmiyor. Gemite pek ok din,
belirgin yanlglarna ramen muazzam bir g ve poplarite
kazanabilmiti. Hristiyanlk ve komnizm bunu
baarabildiine gre, Dataizm neden baaramasn? Dataizm
tm bilimsel disiplinlerle iliki kurduu iin potansiyeli ok
daha yksek. Tmleik bir bilimsel paradigma kolayca

sorgulanamaz bir reti hline gelebilir Bilimsel bir


paradigmay eletirmek her zaman zor olmutur ancak bu
zamana dek bilimsel evrelerin tamam tarafndan kabul gren
bir paradigma olmamt. Bu nedenle aratrmaclar hakim
paradigmay eletiren grlerle daima temas halindeydi.
Mzikologlardan biyologlara kadar herkes ayn Dataist
paradigmay benimserse, disiplinleraras seyir hakim
paradigmann daha da glenmesine hizmet edecektir
Paradigmada bir sorun varsa bile, bunu dile getirmek ve
paradigmaya direnmek olduka zorlaacaktr
Peki Dataizm dnyay fethetmeyi baarrsa insanlara ne
olacak? lk etapta salk, mutluluk ve g elde etme gibi
hmanist alanlarda hz kazanacaktr. Dataizm hmanist
istekleri yerine getirmeyi vaat ederek yaylr, lmszlk,
mutluluk ve ilahi bir yaratma gc edinmek iin devasa verileri
insan beyninin kapasitesini aan bir gle ilemek
durumundayz. Algoritmalarn ilevi tam da budur. Ancak
otorite insanlardan algoritmalara getiinde hmanist hedefler
anlamszlaabilir. Verimerkezci yaklam insanmerkezci dnya
grnn yerine koyduumuz anda, insan sal ve
mutluluu gzmze ok daha nemsiz grnecektir.
Elimizde ok daha iyi modeller varken khnemi veri ileme
makinelerini neden umursayalm? Nesnelerin nternetini
yaplandrmaya alyoruz nk bizi daha salkl, mutlu ve

gl yapmasn umuyoruz. Nesnelerin nterneti sorunsuz


ilemeye baladnda mhendisten ipe, ipten veriye
indirgenerek, grleyerek akan bir nehirdeki toprak paras
misali, veri selinde eriyip gidebiliriz.
Dataizm Honto sapiens'i, Honto sapiens'in dier hayvanlara
yaptn yapmakla tehdit ediyor. nsanlar tarih boyunca
kresel bir a oluturdu ve her eyin deerini bu adaki
ilevine gre deerlendirdi. nsann gururu ve nyarglar bu
adaki kritik konumu sayesinde perinlendi. nsanlar bu
adaki en nemli ileri yerine getirdike, an tm
kazanmlarn kendimize ml etmeye baladk ve kendimizi
yaratln doruk noktasna yerletirdik. Tm dier hayvanlarn
yaam ve deneyimleri deersizleti nk insanlardan daha
ilevsizlerdi ve ilevsiz hle gelen hayvanlarn zamanla soyu
tkendi. Gelgelelim insanlar ilevsel konumlarn
kaybettiinde, biz de yaratln zirvesinde olmadmz fark
edeceiz. Kutsadmz deerler bizi unutulmaya yz tutmu
mamutlarn ve in nehir yunuslarnn kaderine mahkum
edecek. Geriye dnp bakldnda insanlk kozmik veri
aknn iinde minik bir dalgalanmadan ibaret kalacak.

Gelecei ngremeyiz nk teknoloji deterministik


deildir. Ayn teknoloji farkl trlerde toplumlar yaratabilir,
rnein Sanayi Devriminin tren, elektrik ve radyo gibi
teknolojileri komnist diktatrlkler, faist rejimler ya da
liberal demokrasiler kurmak iin kullanld. Gney Kore ve
Kuzey Koreyi ele alalm: ki lkenin de ayn teknolojiye eriim
imkan bulunsa da teknolojiyi tamamen farkl ekillerde
kullanmay tercih ettiler.
Yapay zekann ve biyoteknolojinin geliimi dnyay
kesinlikle deitirecek, ancak ortaya tek bir deterministik
sonu kmayacak. Bu kitapta zetlenen tm senaryolar da
kehanetlerden ziyade ihtimaller olarak okunmaldr.
Bu ihtimallerin bazlar hounuza gitmiyorsa,
gereklemesini nleyecek yeni fikirler retmekte ve bunlara
uygun davranmakta tamamen zgrsnz.
Gelin grn ki yeni fikirler retmek ve buna uygun
davranmak hi de kolay deildir nk dncelerimiz ve
davranlarmz gnmz ideolojileri ve sosyal sistemleri
tarafndan snrlanyor. Bu kitap, geleceimiz hakknda daha
yaratc dnebilmemizi ve farkl davranabilmemizi salamak
adna gnmz koullarnn kklerine iniyor. Tek bir nihai
senaryo ngrerek ufkumuzu snrlamak yerine geniletmeyi
ve ok daha geni bir seenek yelpazesinden haberdar
olmamz amalyor. Tekrar tekrar altn izdiim gibi, kimse

2050 ylnda igc piyasasnn, ailenin ya da ekolojinin ne


vaziyette olacan, hangi dinlerin, ekonomik sistemlerin ve
siyasi yaplarn dnyaya hkmedeceini bilmiyor.
Bununla birlikte, ufkumuzu geniletmek bizi daha kafas
kark hle getirip eskisinden daha pasif klarak istenmeyen
sonular beraberinde getirebilir. Bu kadar ok senaryo ve
ihtimal karsnda dikkatimizi neye odaklamalyz? Dnya ei
benzeri grlmemi bir hzla deiiyor ve biz ba edilmesi
mmkn olmayan bir veri, fikir; vaat ve tehdit seline kaplm
gidiyoruz.
nsanlar veri saanayla ba edemeyince, sahip olduu
otoriteyi serbest piyasaya, kitlelerin ortak aklna ve dsal
algoritmalara brakt. Gemite sansr bilginin akn
engelleyerek iliyordu. 21. yzyldaysa insanlar gereksiz veriye
boarak iliyor. Dikkatimizi neye odaklayacamz bilmiyor ve
zamanmzn ounu tali konular aratrarak ve tartarak
geiriyoruz. Kadim zamanlarda g sahibi olmak, veriye eriim
yetkisine sahip olmak demekti. Bugnse g, neyi grmezden
geleceini bilmek demek. Kaotik dnyamzda olup biten tm
bu olaylar gz nnde bulundurarak ayn soruyu bir kez daha
sormalyz; dikkatimizi neye odaklayacaz?
Ksa vadede muhtemelen Ortadoudaki karmaa,
Avrupadaki mlteci sorunu ve yavalayan in ekonomisi gibi
acil sorunlara ncelik tanyacaz. Uzun vadedeyse kresel

snma, artan eitsizlik ve igc piyasasnn paralanmas


nem kazanacak. Nihayet yaama gerekten geni bir
pencereden bakabilirsek tm sorunlar ve gelimeler birbirine
bal srecin glgesinde kalacak:
1. Bilim tm toplumu, organizmalarn algoritmalar ve
yaamn veri ileme sreci olduuna ikna eden bir
dogma olma yolunda ilerliyor.
2. Zeka bilinle yollarn ayryor.
3. Bilinci olmayan ama yksek zekal algoritmalar
yaknda bizi bizden daha iyi bilecek.
Bu srese bu kitab okuduktan ok sonra bile aklnzda
kalmasn umduum soruyu beraberinde getiriyor:
1. Organizmalar birer algoritmadan, yaam da veri
ilemeden mi ibarettir?
2. Zeka m daha deerlidir yoksa bilin mi?
3. Bilinci olmayan ama yksek zekal algoritmalar bizi
bizden daha iyi bilecek duruma geldiinde toplum,
siyaset ve gndelik hayat ne olacak, neye benzeyecek?

NOTLAR
Birinci Blm
1. Tim Blanning, The Pursuit of Glory (New York: Penguin
Books, 2008), s. 52.
2. Age, s. 53. Ayrca bkz: J. Neumann ve S. Lindgren, Great
Historical Events That Were Significantly Affected by the
Weather: 4, The Great Famines in Finland and Estonia, 169597, Bulletin of the American Society 60 (1979), s. 775-87;
Andrew B. Appleby, Epidemics and Famine in the Little Ice
Age, Journal of lnterdisciplinary History 10:4 (1980): s. 64363; Cormac Grda ve Jean-Michel Chevet, Famine and
Market in Ancien Regime France, Journal of Economic History
62:3 (2002), s. 706-73.
3. Nicole Darmon ve di. Linscurit alimentaire pour raisons
financieres en France, Ohservatoire National de la et de Sociale,
https://www.onpes.gouv.fr/IMG/pdf/Darmon.pdf, 3 Mart
2015te eriilmitir; Rapport Annuel 2013, Banques
Alimetaires,
http://en.calameo.com/read/001358178ec47d2018425 ,4
Mart 2015te eriilmitir.

4. Richard Dobbs ve di. How the World Could Better Fight


Obesity, Mc-Kinseys & Company, Ekim, 2014, 11 Aralk
2014te eriilmitir,
http://www.mckinsey.com/industries/healthcare-systemsand-services/our-insights/how-the-world-could-betterfight-obesity .
5. Global Burden of Disease, Injuries and Risk Factors Study
2013, Lancet, 18 Aralk 2014, 18 Aralk 2014te
eriilmitir, http://www.thelancet.com/themed/globalburden-of-disease; Stephen Adams, Obesity Killing Three
Times As Many As Malnutrition, Telegraph, 13 Aralk 2012,
18 Aralk 2014te eriilmiti,
http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/9742960/Obesity
killing-three-times-as-many-as-malnutrition.html.
6. Robert S. Lopez, The Birth of Europe [branice] (Tel Aviv:
Dvir, 1990), s. 427.
7.
https://upload.wikimedia.Org/wikipedia/commons/d/d0/Yersinia
8. Alfred W. Crosby, The Columbian Exchange: Biological
and Cultural Consequences of 1492 (Westport: Greenwood
Press, 1972); William H. McNeill, Plagues and Peoples
(Oxford: Basil Blackwell, 1977).
9. Hugh Thomas, Conquest: Cortes, Montezuma and t he
Fail of Ol d Mexico (New York: Simon C Schuster, 1993),

443-6; Rodolfo Acuna-Soto ve di., Megadrought and


Megadeath in 16th Century Mexico, Historical Review 8:4
(2002), 360-2; Sherbume F. Cook ve Lesley Byrd Simpson, The
Population of Central Mexico in the Sixteenth Century
(Berkeley: University of Califronia Press, 1948).
10. Jared Diamond, Guns, Germs and Steel: The Fates of
Human Societies [branice] (Tel Aviv: Am Oved, 2002), 167.
[Trkesi: Jared Diamond, Mikrop ve elik, ev. lker nce
(Ankara: Tbitak Yaynlar, 26. Bask, 2016)]
11. Jeffery K. Taubenberger ve David M. Morens, 1918 Inf
luenza: The Mother of Ali Pandemics, Emerging Infectious
Diseases 12:1 (2006), 15-22; Niall P. A. S. Johnson ve
Juergen Mueller, Updating the Accounts: Global Mortality of
the 1918-1920 Spanish Inf luenza Pandemic, Bulletin of
the History ofMedicine 76:1 (2002), 105-15; Stacey L.
Knoblec, Alison Mack, Adel Mahmoud ve di., The Threat of
Pandemic nfluenza: Ar e We Workshop Summary
(Washington DC: National Academies Press 2005), 57-110;
David van Reybrouck, Congo: The Epic History of a People
(New York: HarperCollins, 2014), 164; Siddharth Chandra,
Goran Kuljanin ve Jennifer Wray, Mortality from the influenza
Pandemic of 1918-1919: The Case of India, Demography
49:3 (2012), 857-65; George C. Kohn, Encyclopedia of

Plagueand Pestilence: FromAncient Times to the , 3. ed.


(New York: Facts on File, 2008), 363.
12. 2005 ile 2010 arasndaki kresel ortalama yzde 4,6
olmakla beraber Afrikada yzde 7,9 ve Avrupa ve Kuzey
Amerikada yzde 0,7dir. Bkz: Infant Mortality Rate (Both
Sexes Combined) by Majr Area, Region and Country, 19502010 (Infant Deaths for 1000 Live Births), estimates, World
Population Prospects: the 2010 Revision, BM Ekonomik ve
Sosyal ler Dairesi, Nisan 2011, 26 Mays 2012de eriilmitir.
http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/mortality.htm .
Ayrca bkz: Alain Bideau, Bertrand Desjardins ve Hector PerezBrignoli, Infant Child Mortality in Post (Oxford: Clarendon
Press, 1997); Edward Anthony Wrigley ve di., English
Population History from Family Reconstitution, 15801837 (Cambridge: Cambridge University Press, 1997), 295-6,
303.
13. David A. Koplow, Smallpox: The Fight Eradicate a
Global Scourge (Berkeley: University of California Press,
2004); Abdel R. Omran, The Epidemiological Transition: A
Theory of Population Change, Milbank Memorial Fund
Quarterly 83:4 (2005), 731-57; Thomas McKeown, The
Modern Rise of Populations (New York: Academic Press,
1976); Simon Szreter, Health and Wealth: Studies in
History and Policy (Rochester: University of Rochester Press,

2005); Roderick Floud, Robert W. Fogel, Bernard Harris ve Sok


Chul Hong, The Changing Body: Health, Nutrition and
Human Development in the bestem World since 1700
(New York: Cambridge University Press, 2011); James C. Riley,
Rising Life Global History (New York: Cambridge University
Press, 2001).
14. Cholera, Dnya Salk rgt (WHO), ubat 2014, 18
Aralk 2014te eriilmitir
http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs107/en/index.htm
15. Experimental Therapies: Growing Interest in the Use of
Whole Blood or Plasma from Recovered Ebola Patients, Dnya
Salk rgt (WHO), 26 Eyll 2014,23 Nisan 2015te
eriilmitir
http://www.who.int/mediacentre/news/ebola/26september-2014/en/ .
16. Hung Y. Fan, Ross F. Conner ve Luis P. Villarreal, AIDS:
Science and Society, 6. ed. (Sudbury: Jones and Bartlett
Publishers, 2011).
17. Peter Piot ve Thomas C. Quinn, Response to the AIDS
Pandemic - A Global Health Model, New England Journal of
Medicine 368:23 (2013): 2210-18.
18. Yallk resmi istatistiklerde hibir zaman lm sebebi
olarak deerlendirilmez. elimsiz yal bir kadn o ya da bu
enfeksiyona yenilerek hayatn kaybetse de, lm sebebi olarak

bu enfeksiyon gsterilecektir. Bu nedenle resmi olarak lmlerin


yzde 20den fazlas enfeksiyon hastalklardan kaynaklanr.
Ancak bu getiimiz yzyllarda enfeksiyonlar yznden kitleler
hlinde len ocuk ve salkl yetikinlerin durumundan
tamamen farkldr.
19. David M. Livermore, Bacterial Resistance: Origins,
Epidemiology, and Impact, Clinical Infectious Diseases 36:
sl (2005), s 11-23; Richards G. Wax ve di., der., Bacterial
Resistance to , 2. ed. (Boca Raton: CRC Press, 2008); Maja
Babic ve Robert A. Bonomo, Mutations as a Basis of
Antimicrobial Resistance, Antimicrobial Drug Resistance:
Mechanisms of Drug Resistance, der* Douglas Mayers, c. 1
(New York: Humana Press, 2009), 65-74; Julian Davies ve
Dorothy Davies, Origins and Evolution of Antibiotic
Resistance, Microbiology Molecular Biology 74:3 (2010),
417-33; Richard J. Fair ve Yitzhak Tor, Antibiotics and
Bacterial Resistance in the 2st Century, Perspectives in
Medicinal Chemistry 6 (2014), 25-64.
20. Alfonso J. Alanis, Resistance to Antibiotics: Ar e We in the
Post-Antibiotic Era?, Archives of Medical Research 36:6
(2005), 697-705; Stephan Harbarth ve Matthew H. Samore,
Antimicrobial Resistance Determinants and Future Control,
Emerging Infectious Diseases 11:6 (2005), 794-801;
Hiroshi Yoneyama ve Ryoichi Katsumata, Antibiotic Resistance

in Bacteria and Its Future for Novel Antibiotic Development,


Bioscience, - Biotechnology and Biochemistry 70:5
(2006), 1060-75; Cesar A. Arias ve Barbara E. Murray,
Antibiotic-Resistant Bugs in the 21st Century - A Clinical
Super-Challenge, New EnglandJournal 360 (2009), 43943; Brad Spellberg, John G. Bartlett ve David N. Gilbert, The
Future of Antibiotics and Resistance, New England Journal
of Medicine 368 (2013), 299-302.
21. Losee L. Ling ve di., A New Antibiotic Kilis Pathogens
without Detectable Resistance, Noture517 (2015), 455-9;
Gerard Wright, Antibiotics: An Irresistible Newcomer,
Nature 517 (2015), 442-4.
22. Roey Tzezana, The Guide to the Future [branice]
(Haifa: Roey Tzezana, 2013), 209-33.
23. Azar Gat, War in Human Civilization (Oxford: Oxford
University Press, 2006), 130-1; Steven Pinke, The Better
Angels of Our Nature: Why Violence HasDeclined (New
York: Viking, 2011); Joshua S. Goldstein, Winning the War
on War: The Decline Conflict Worldwide (New York:
Dutton, 2011); Robert S. Walker ve Drew H. Bailey, Body
Counts in Lowland South American Violence, Evolution and
Human Behavior 34:1 (2013), 29-34; I. J. N. Thorpe,
Anthropology, Archaeology, and the Origin of Warfare,
World Archaology 35:1 (2003), 145-65; Raymond C. Kelly,

Warless Societies and the Origin of War (Ann Arbor:


University of Michigan Press, 2000); Lawrence H. Keeley, War
before Civilization: The Myth of the Peaceful Savage
(Oxford: Oxford University Press, 1996); Slavomil Vencl,
Stone Age Warfare, Ancient Warfare: Archaeological,
der. John Carman ve Anthony Harding (Stroud: Sutton
Publishing, 1999), 57-73.
24. Global Health Observatory Data Repository, 2012,
Dnya Salk rgt (WHO), 16 Austos 2015te eriilmitir,
http://apps.who.int/gho/data/node.main.RCODWORLD?
lang=en Global Study on Homicide, 2013, UN-DOC, 16
Austos 2015te eriilmitir,
http://www.unodc.org/documents/gsh/pdfs/2014_GLOBAL_HOM
http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates/
25. Van Reybrouck, Congo, 456-7.
26. Obezite kaynakl lmler: Global Burden of Disease,
Injuries and Risk Factors Study 2013, Lancet, 18 Aralk
2014, 18 Aralk 2014te eriilmitir,
http://www.thelancet.com/themed/global-burden-ofdisease; Stephen Adams, Obesity KillingThree Times As Many
As Malnutrition, Telegraph, 13 Aralk 2012,18 Aralk
2014te eriilmitir,
http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/9742960/Obesity
killing-three-times-as-many-as-mal-nutrition.html . Terr

kaynakl lmler: Global Terrorism,


http://www.start.umd.edu/gtd/, 16 Ocak 2016da
eriilmitir.
27. Arion McNicoll, How Googles Calico Aims to Fight Aging
and Solve Death, CNN, 3 Ekim 2013, 19 Aralk 2014te
eriilmitir. http://edition.
cnn.com/2013/10/03/tech/innovation/googlecalicoagingdeath/.
28. Katrina Brooker, Google Ventures and the Search for
Immortality, Bloombergy 9 Mart 2015,15 Nisan 2015*te
eriilmitir,
http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-0309/google-ventures-bill-maris-investing-in-idea-of-livingto-500 .
29.Mick Brown, Peter Thiel: The Billionaire Tech Entrepreneur
on a Mission to Cheat Death, Telegraph, 19 Eyll 2014, 19
Aralk 2014te eriilmitir.
http://www.telegraph.co.uk/technology/11098971/PeterThiel-the-billionaire-tech-entrepreneur-on-a-mission-tocheat-death.html.
30. Kim Hill ve di., Mortality Rates among Wild
Chimpanzees, Journal of Humar Evolution 40:5 (2001):
437-50; James G. Herndon, Brain Weight Throughout the Life
Span of the Chimpanzee, Journal of Comparative
Neurology 409 (1999): 567-72.

31. Beatrice Scheubel, Bismarcks InstitutionHistorical


Perspective on the Social Security Hypothesis (Tubingen:
Mohr Siebeck, 2013); E. P. Hannock, The Origin of the
Welfare State in England and 1850-1914 (Cambridge:
Cambridge University Press, 2007).
32. Mental Health: Age Standardized Suicide Rates (per
100,000 Population), 2012, Dnya Salk rgt (WHO),
28 Aralk 2014te eriilmitir;
http://gamapserver.who.int/gho/interactive_charts/mental_health
33. lan Morris, Wby the West Rules - For Now (Toronto:
McClelland &c Stewart, 2010), 626-9.
34. David G. Myers, The Funds, Friends, and Faith of Happy
People, American Psychologist 55:1 (2000), 61; Ronald
Inglehart ve di., Development, Freedom, and Rising
Happiness: A Global Perspective (1981-2007), pectives on
Psychological Science 3:4 (2008), 264-85. Ayrca bkz:
Mihaly Csikszentmihalyi, If We Are So Rich, Why Arent We
Happy?, American Psychologist 54:10 (1999), 821-7;
Gregg Easterbrook, The Progress -dox: How Life Gets
Better W hile People Feel Worse (New York: Random
House, 2003).
35. Kenji Suzuki, Are They Frigid to the Economic
Development? Reconsideration of the Economic Effect on
Subjective Wellbeing in Japan, Social ndicators Research

92:1 (2009), 81-9; Richard A. Easterlin, Will Raising the


Incomes of ali Increase the Happiness of AH?, Journal of
Economic Bheavior and Organization 27:1 (1995), 35-47;
Richard A. Easterlin, Diminishing Marginal Utility of Income?
Caveat Emptor, Social ndicators Research 70:3 (2005),
243-55.
36. Linda C. Raede; John Stuart Mili and the Reltgion of
Humanity (Columbia: University of Missouri Press, 2002).
37. Oliver Tumbull ve Mark Solms, The Brain and the Inner
World [branice] (Tel Aviv: Hakibbutz Hameuchad, 2005),
92-6; Kent C. Berridge ve Morten L. Kringelbach, Affective
Neuroscience of Pleasure: Reward in Humans and Animals,
Psychopharmacology 199 (2008), 457-80; Morten L.
Kringelbach, The Pleasure enter: Trust Your Animal
Instincts (Oxford: Oxford University Press, 2009).
38. M. Csikszentmihalyi, Finding Flow: The Psychology of
Engagement with Everyday Life (New York: Basic Books,
1997).
39. Centers for Disease Control and Prevention, AttentionDeficit / Hyperactivity Disorder (ADHD),
http://www.cdc.gov/ncbddd/adhd/data.html , 4 Ocak
2016da eriilmitir; Sarah Harris, Number of Children Given
Drugs for ADHD Up Ninefold with Patients As Young As Three
Being Prescribed Ritalin, Daily Mail, 28 Haziran 2013,

http://www.dailymail.co.uk/health/article2351427/Number-children-given-drugs-ADHD-ninefoldpatients-young-THREE-prescribed-Ritalin.html , 4 Ocak
2016da eriilmitir; International Narcotics Control Board
(UN), Psychotropics Statistics for 2013, Assessments of
Annual Medical and Scientific Requirements 2014,3940.
40. Bu tip uyaranlarn okul andaki ocuklarnda kullanmlar
zerinde yeterince kant yoktur, ancak 2013 tarihli bir
aratrma ABDdeki niversite rencilerinin yzde 5 ila 15
aralnda bir ksmnn en azndan bir kez yasad uyaranlar
kullandn gstermitir: C. lan Ragan, Imre Bard and Uina
Singh, What Should We Do about Student Use of Cognitive
Enhancers? An Analysis of Current Evidence, 64 (2013), 589.
41. Bradley J. Partridge, Smart Dngs As Common as
Coffee: Media Hype about Neuroenhancement, PLoS O 6:11
(2011), e28416.
42. Office of the Chief of Public Affairs Press Release, Army,
Health Promotion Risk Reducdon Suicide Prevention Report,
2010, 23 Aralk 2014te eriilmitir,
http://csf2.army.mil/downloads/HP-RRSPReport2010.pdf Mark Thompson, Americas Medicated
Army, Time, 5 Haziran 2008, 19 Aralk 2014te eriilmitir;
http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1812055,

Office of the Surgeon Muld-National Force-I-raq and Office of


the Command Surgeon, Mental Health Advisory Team
(MHAT) V Operation Iraqi Freedom 06-08: Iraq Operation
Enduring Freedom 8: Afghanistan, 14 ubat 2008,23 Aralk
2014te eriilmitir
http://www.careforthetroops.org/reports/Report-MHATV4-FEB-2008-Over-view.pdf .
43. Tna L. Dorsey, Drugs and Crime Facts, US Department
of Jusdce, 20 ubat 2015te eriilmitir;
http://www.bjs.gov/content/pub/pdf/dcf.pdf; H. C. West,
W. J. Sabol ve S. J. Greenman, Prisoners in 2009, US
Department of Justice, Bureau of Justice Statistics Bulletin
(Aralk 2010), 1-38; Drugs And Crime Facts: Drug use and
Crime, US Department of Jusdce, 19 Aralk 2014te
eriilmitir;
https://www.gov.uk/government/statistics/offendermanagement-statistics-quarterly-july-to-september-2014 ;
Offender Management Statistics Bulletin, July to September
2014, UK Ministry of Jusdce, 29 Ocak 2015, 20 ubat
2015te eriilmitir; https://
www.gov.uk/government/statistics/offendermanagementstatistics
2014.; Mirian Lights ve di., Gender Differences in Substance
Misuse and Mental Health amongst Prisoners, UK Ministry of
Justice, 2013, 20 ubat 2015te eriilmitir;

https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachm
Jason Payne ve Antonette Gaffney, How Much Crime is Drug
or Alcohol Related? Self-Reported Attributions of Polie
Detainees, Trends & Issues in Crime and Criminal
Justice 439 (2012),
http://www.aic.gov.au/media_library/publications/tandi_pdfZtan
11 Mart 2015te eriilmitir; Philippe Robert, The French
Criminal Justice System, Punishment in Europe: Critical
tomy of Penal Systems, der. Vincenzo Ruggiero ve Mick Ryan
(Houndmills: Palgrave Macmillan, 2013), 116.
44. Betsy Isaacson, Mind Control: How EEG Devices Will
Read Your Brain Waves And Change Your World, Huffington
, 20 Kasm 2014, 20 Aralk 2014te eriilmitir,
http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/mindcontrol-how-eeg-devices-readbrainwaves_n_2001431.html; EPOC Headset, Emotiv,
http://emodv.com/store/epocdetail/; Biosensor Innovation
to Power Breakthrough Wearabte Technologies Today and
Tomorrow, NeuroSky, http://neurosky.com/.
45. Samantha Payne, "Stockholm: Members of Epicenter
Workspace Are Using Microchip Implants to pen Doors,
International Business , 31 Ocak 2015, 9 Austos 2015te
eriilmitir, http://www.ibtimes.co.uk/stockholm-office-

workers-epicenter-implanted-microchips-pay-their-lunch1486045.
46. Meika Loe, The Rise of Viagra: How t he Little Blue
Pili Changed Sex in America (New York: New York
University Press, 2004).
47. Brian Morgan, Saints and Sinners: Sir Harold Gillies,
Bulletin of t he yal College of Surgeonsof England, 95:6
(2013), 204-5; Donald W. Buck II, A Link to Gillies: One
Surgeons Quest to Uncover His Surgical Roots, Annals
ofPlastic Surgery 68:1 (2012), 1-4.
48. Paolo Santoni-Rugio, A History of Plastic Surgery
(Berlin, Heidelberg: Springe; 2007); P. Niclas Broer, Steven M.
Levine ve Sabrina Juran, Plastic Surgery: Quo Vadis? Current
Trends and Future Projections of Aesthetic Plastic Surgical
Procedures in the United States, Plastic and ve Surgery
133:3 (2014): 293e-302e.
49. Holly Firfe; How Far Will Couples Go to Conceive?,
CNN, 17 Haziran 2004, 3 Mays 2015te eriilmitir,
http://edition.cnn.com/2004/HEALTH/03/12/infertility.treatment/index.html?
iref=allsearch.
50. Rowena Mason ve Hannah Devlin, MPs Vote in Favour of
Three-Person Embryo Law, Guardian, 3 ubat 2015,3

Mays 2015te eriilmiti^ http://


www.theguardian.com/science/2015/feb/03/mpsvotefavourthreep
51. Lionel S. Smith ve Mark D. E. Fellowes, Towards a Lawn
without Grass: The Journey of the Imperfect Lawn and Its
Analogues, Studies in the History of Gardens &
Designed Landscape 33:3 (2013), 158-9; John Dixon Hunt
ve Peter Willis, der., The Genius of the Place: The English
Landscape Garden 1620-1820,5. ed. (Cambridge, MA: MIT
Press, 2000), 1-45; Anne Helmriech, T he English Garden
and National Identity: T he Competing les of Garden
Design 1870-1914 (Cambridge: Cambridge University Press,
2002), 1-6.
52. Robert J. Lake, Social Class, Etiquette and Behavioral
Restraint in British Lawn Tennis, International Journal of
the History 28:6 (2011), 876-94; Beatriz Colomina, The
Lawn at War: 1941-1961, The American Lawn, der.
Georges Teyssot (New York: Princeton Architectural Press,
1999), 135-53; Virginia Scott Jenkins, The Laum: History
American Obsession (Washington: Smithsonian Institution,
1994).

kinci Blm

1. Canis lupus, IUCN Red List of Threatened Species, 20


Aralk 2014te eriilmitir;
http://www.iucnredlist.Org/details/3746/l; Fact Sheet:
Gray Wolf, Defenders of Wildlife, 20 Aralk 2014te
eriilmitir; http://www.defenders.org/gray-wolf/basic-facts
; Companion Animals, , accssed 20 Aralk 2014te
eriilmitir;
http://www.ifaheurope.org/companionanimals/aboutpets.html
Global Review 2013, World Animal Protection, 20 Aralk
2014te eriilmitir;
https://www.worldanimalprotection.us.org/sites/default/files/us_
2. Anthony D. Bamosky, Megafauna Biomass Tradeoff as a
Driver of Quatemary and Future Exdnctions, PNAS 105:1
(2008), 11543-8; kurtlar ve aslanlar iin: William J. Ripple ve
di., Status and Ecological Effects of the Worlds Largest
Camivores, Science 343:6167 (2014), 151; Dr, Stanley
Corene gre dnyada yaklak 500 milyon kpek vardr:
Stanley Coren, How Many Dogs Are There in the World, , 19
Eyll 2012, 20 Aralk 2014te eriilmitir;
http://www.psychologytoday.com/blog/caninecorner/201209/how-many-dogs-are-there-in-the-wor-ld ;
kedilerin says iin, bkz: Nicholas Wade, DNA Traces 5

Matriarchs of 600 Million Domestic Cats, New York , 29


Haziran 2007, 20 Aralk 2014te eriilmitir;
http://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29ihtcats.1.640602
Afrika Mandas iin, bkz: Syncerus caffer, IUCN Red List of
Threatened Species, 20 Aralk 2014te eriilmitir;
http://www.iucnredlist.Org/details/15933/0 ; inek nfusu
iin, bkz: David Cottle ve Lewis Kahn, der., BeefCattle
Production and Trade (Collingwood: Csiro, 2014), 66;
tavuklarn says iin, bkz: Live Animals, Food and
Agriculture Organization of the United Nations:
Statistical Division, 20 Aralk 2014te eriilmitir;
http://faostat3.fao.org/browse/Q/QA/E ; empanzelerin
says iin, bkz: Pan troglodytes, IUCN Red List of Threatened
Species, 20 Aralk 2014te eriilmitir;
http://www.iucnredlist.Org/details/15933/0.
3. LivingPlanet Report 2014 , WWF Global, 20 Aralk
2014te eriilmitir,
http://wwf.panda.org/about_our_earth/all_publications/living_pl
4. Richard Inger ve di., Common European Birds are
Declining Rapidly While Less Abundant Species Numbers Are
Rising, Ecology Letters 18:1 (2014), 28-36; Live
Animals, Food and Agriculture Organization of the United
Nations, 20 Aralk 2014te eriilmitir,
http://faostat.fao.org/site/573/default.aspx#ancor.

5. Simon L. Lewis ve Mark A. Maslin, Defining the


Anthropocene, Nature 519 (2015), 171-80.
6. Timothy F. Flannery, The Future Eaters of the Austks
Australia, 1994); Anthony D. Barnosky ve di., Assessing the
Causes of Late Pleistocene xtinctions on the Continents,
Science 306:5693 (2004), 70-5; Bary W. Brook ve David M.
J. S. Bowman, The Uncertain Blitzkrieg of Pleistocene
Megafauna, Journal of Biogeograpby 31:4 (2004), 517-23;
Gifford H. Miller ve di., Ecosystem Collapse in Pleistocene
Australia and a Human Role in Megafaunal Extinction,
Science 309:5732 (2005), 287-90; Richard G. Roberts ve
di., New Ages for the Last Australian Megafauna: Continent
Wide Extinction about 46,000 Years Ago, Science 292:5523
(2001), 1888-92; Stephen Wroe ve Judith Field, A Review of
Evidence for a Human Role in the Extinction of Australian
Megafauna and an Altemative Explanation, Quatemary
Science Reviews 25:21-2 (2006), 2692-703; Barry W.
Brooks ve di., Would the Australian Megafauna Have Become
Extinct If Humans Had Never Colonised the Continent?
Comments on A Review of the Evidence for a Human Role in
the Extinction of Australian Megafauna and an Altemative
Explanation S. Wroe and J. Field, Quatemary Science
Revietvs 26:3-4 (2007), 560-4; Chris S. M. Turney ve di.,
Late-Surviving Megafauna in Tasmania, Australia, Implicate

Human Involvement in their Extinction, PNAS 105:34


(2008), 12150-3; John Alroy, A Multispecies Overkill
Simulation of the End-Pleistocene Mega* faunal Mass
Extinction, Science 292:5523 (2001), 1893-6; J. F.
OConnel ve J. Ailen, Pre-LGM Sahul (Australia-New Guinea)
and the Archaeology of Early Modern Humans, Rethinking
the Human Evolution: New Behavioral and Biological
Perspectives on the Origin and Dispersal of Modem
HumanSy der. Paul Mellars (Cambridge: McDonald Institute
for Archaeological Research, 2007), 400-1.
7. Graham Harvey, Animism:Respecting the Living World
(Kent Town: Wakefield Press, 2005); Rane Willerslev, Soul
Hunters: Hunting, Animism and Personhood Among the
Siberian Yukaghirs (Berkeley: University of California Press,
2007); Elina Helander-Renvall, Animism, Personhood and the
Nature of Reality: Sami Perspectives, Polar Record 46:1
(2010), 44-56; Istvan Praet, Animal Conceptions in Animism
and Conservation, Routledge Handbook of HumanAnimal der. Susan McHaugh ve Garry Marvin (New York:
Routledge, 2014), 15467; Nurit Bird-David, Animism
Revisited: Personhood, Environment, and Relational
Epistemology, Current Anthropology40 (1999): s67-91; N.
Bird-David, Animistic Epistemology: Why Some Hunter-

Gatherers Do Not Depict Animals, Ethnos 71:1 (2006): 3350.


8. Danny Naveh, Changes in the Perception of Animals and
Plants with the Shift to Agricultural Life: What Can Be Leamt
from the Nayaka Case, A Hunter-Gatherer Society from the
Rain Forests of Southern India? [branice], Animals and
Society, 52 (2015): 7-8.
9. Howard N. Wallace, The Eden Narrative, Harvard
Semitic 32 (1985), 147-81.
10. David Adams Leeming ve Margaret Adams Leeming,
Encyclopedia of Creation Myths (Santa Barbara: ABCCLIO, 1994), 18; Sam D. Gill, cking: Texts, Stories, and
Histories in Central Australia (Oxford: Oxford University
Press, 1998); Emily Miller Bonney., Disarming the Snake
Goddess: A Reconsideration of the Faience Figures from the
Temple Repositories at Knossos, Journal of Mediterranean
Archaeology 24:2 (2011), 171-90; David Leeming, The
Oxford Companion to World Mythology (Oxford ve New
York: Oxford University Press, 2005), 350.
11. Jerome H. Barkow, Leda Cosmides ve John Tooby, den, The
Adapted Mind: Evolutionary Psychology and the
Generation of Culture (Oxford: Oxford University Press,
1992); Richard W. Bloom ve Nancy Dess, der., Evolutionary
Psychology and Violence: A Primer for Policymakers and

Public Policy Advocates (Westport: Praegec, 2003); Charles


Crawford ve Catherine Salmon, den, Evolutionary ; Public
Policy and Personal Decisions (New Jersey: Lawrence
Erlbaum Associates, 2008); Patrick McNamara ve David
Trumbull, An Evolutionary Psychology of -Follower
Relations (New York: Nova Science, 2007); Joseph P. Forgas,
Martie G. Haselton ve William von Hippel, den, Evolution and
the Social Mind: Evolutionary Psychology and Social
Cognition (New York: Psychology Press, 2011).
12. Marc Bekoff ve John A. Byers, den, Animals Play: rative
and Ecological Perspective (Cambridge: Cambridge
University Press, 1998); Marek Spnika, Ruth C. Newberry ve
Mark Bekoff, Mammalian Play: Training for the Unexpected,
The Quarterly of Biology 76:2 (2001): 141-68; Gordon M.
Burghardt, The Genesis of Animal Play: Testing the
Limits (Cambridge: MT Press, 2005); Wojciech Pisula, Play
and Exploration in Animals - A Comparative Analysis, Polish
Psychological Bulletin 39:2 (2008): 104-7; Ana Flora Sarti
Oliveira ve di.,Play Behavior in Nonhuman Animal and the
Animal Welfare Issue, Journal of Ethology 28:1 (2010): 15. Evcilletirilmi ineklerin sosyal ve bilisel yetenekleri
hakknda daha fazlas iin ltfen bkz: D. W. Bailey ve di.,
Characteristics of spatial memory in cattle. Applied Animal
Behaviour Science 23:4 (1989), 331-340; T. Ksiksi ve E.A.

Laca, Cattle do remember locations of preferred food ver


extended periods. Asian Australasian Journal of Animal
Sciences 15:6 (2002), 900-904; R. Kilgour, Use of the HebbWilliams closedfield test to study the leaming ability of Jersey
cows. Animal Behaviour 29 (1981), 850-860; A. M. de
Passille ve di., Dairy calves discrimination of people based on
previous handling. Journal of Animal Science 74 (1996),
969-974; C. H. Barfield, Z. Tang-Martinez ve J. M. Trainer,
Domestic calves (Bos taurus) recognize their own mothers by
auditory cues. Ethology 97:4 (1994), 257-264; M. Coulon ve
di., Social cognition and welfare in cattle: capacides of visual
species discrimination, 14 emes Recontres autour des
recherches sur les Paris, les 5 et 6 Decembre 2007 (Paris:
Insdtut National de la Recherche Agronomique (INRA), 2007),
297-300; K. Hagen ve D.M. Broom, Cattle discriminate
between individual familiar herd members in a learning
experiment, Applied Animal Behaviour Science 82:1
(2003), 13-28; C.J.C. Phillips ve di., Lateralization of
behavior in dairy cows in response to conspecifics and novel
persons. Journal of Dairy Science 98:4 (2015), 2389-2400;
A. Boissy ve P. Le Neindre, Behavioral, cardiac and cortisol
responses to brief peer separation and reunion in cattle,
Physiology & 61:5 (1997), 693-699.
13. Tumbull ve Solms, Brain and the lnner World9 90-2.

14. David Harel, Algorithmics: The Spirit of Computer s,


3. ed. [branice] (Tel Aviv: pen University of Israel, 2001), 46; David Berlinski, The Advent of the Algorithm: The 300Year Joumey from an dea to the Computer (San Diego:
Harcourt, 2000); Hartley Rogers Jr., Theory of Recursive
Functions and Effective Computability, 3. ed. (Cambridge,
MA ve Londra: MIT Press, 1992), 1-5; Andreas Blass ve Yuri
Gurevich, Algorithms: A Quest for Absolute Definitions,
Bulletin of European Association for Theoretical
Computer Science 81 (2003), 195-225; Donald E, Knuth,
The Art of Computer Programming, 2. ed. (New Jersey:
Addison-Wesley Publishing Company, 1973).
15. Daniel Kahneman, Thinking, Fastand Slow (New York:
Farrar, Straus fic Giroux, 2011) [Trkesi: Daniel Kahneman,
Hzl ve Yava Dnme, (stanbul: Varlk Yaynlar,
2016)]; Dan Ariely, Predictably Irrational (New York:
Harper, 2009) [Trkesi: Dan Ariely, A kld ama
ngrlebilir, (stanbul: Optimist Yaynlar, 2013)].
16. Justin Gregg, Are Dolphins Realty S Mammal Behind
the Myth (Oxford: Oxford University Press, 2013), 81-7;
Jaak Panksepp, Affective Consciousness: Core Emotional
Feelings in Animals and Humans, ciousness and Cognition
14:1 (2005), 30-80.

17. A. S. Fleming, D. H. ODay and G. W. Kraeme,


Neurobiology of Mother-Infant Interactions: Experience and
Central Nervous System Plasticity Across Development and
Generations, Neuroscience and Biobehavioral Revietvs
23:5 (1999), 673-85; K. D. Broad, J. P. Curley ve E. B.
Keveme, Mother-Infant Bonding and the Evolution of
Mammalian Relationship, Philosophical Transactions of
the Royal Society B 361:1476 (2006), 2199-214; Kazutaka
Mogi, Miho Nagasawa ve Takefumi Kikusui, Developmental
Consequences and Biological Significance of Mother-Infant
Bonding, Progress in Neuro-Psychopharmacology and
Biological Psychiatry 35:5 (2011), 1232-41; Shota Okabe ve
di., The Importance of Mother-Infant Communication for
Social Bond Formation in Mammals , Antmal Science
Journal 83:6 (2012), 446-52.
18. Jean OMalley Halley, Boundaries ofTouch:
Parentingand Adult-Child ntimacy (Urbana: University of
Illinois Press, 2007), 50-1; Ann Taylor Ailen, Feminism and
Motherhood in Westem 1890-1970: The Matemal
Dilemma (New York: Palgrave Macmillan, 2005), 190.
19. Lucille C. Bimbaum, Behaviorism in the 1920 s,
American Quarterly 7:1 (1955), 18.
20. US Department of Labor (1929), Infant are,
Washington: United States Government Printing Office,

http://www.mchlibrary.info/history/chbu/31211929.PDF.
21. Harry Harlow ve Robert Zimmermann, Affectional
Responses in the Infant Monkey, Science 130:3373 (1959),
421-32; Harry Harlow, The Nature of Love, American
Psychologist 13 (1958), 673-85; Laurens D. Young ve di.,
Early Stress and Later Response to Sepration in Rhesus
Monkeys, American Journal of Psychiatry 130:4 (1973),
400-5; K. D. Broad, J. P. Curley ve E. B. Keveme, MotherInfant Bonding and the Evolution of Mammalian Social
Relationships, Philosophical Transactions of the Royal
Soceity B 361:1476 (2006), 2199-214; Florent Pittet ve di.,
Effects of Matemal Experience on Fearfulness and Matemal
Behavior in a Precocial Bird, Antmal Behavior 85:4 (2013),
797-805.
22. Jacques Cauvin, The Birth of the Gods and the Origins
of Agriculture (Cambridge: Cambridge University Press,
2000); Tim Ingord, From Trust to Domination: An Altemative
History of Human-Animals Relations, Animals and Human
Society: Changing , den Aubrey Manning ve James Serpeli
(New York: Routledge, 2002), 1-22; Roberta Kalechofsky,
Hierarchy, Kinship and Responsibility, Communion of
Subjects: mals in Religion, Science and Ethics, der.
Kimberley Patton ve Paul Waldau (New York: Columbia

University Press, 2006), 91-102; Nerissa Russell, Social


Zooarchaeology: Humans and Animals in Prehistory
(Cambridge: Cambridge University Press, 2012), 207-58;
Margo DeMello, Animals and Society:An Introduction to
Human-Animal Studies (New York: University of Columbia
Press, 2012).
23. Olivia Lang, Hindu Sacrifice of 250,000 Animals Begins,
, 24 Kasm 2009, 21 Aralk 2014te eriilmitir,
http://www.theguardian.com/
world/2009/nov/24/hindusacrificegadhimaifestivalnepal.
24. Benjamin R. Foste^ der., The Epic of Gilgamesh (New
York, Londra: W. W. Norton, 2001), 90.
25. Noah J. Cohen, Tsafar Ba'ale Hayim: Prevention
ofCruelty to Animals: ItsbBases,Development and
Legislation in Hebrew Literatre (Kuds, New York:
Feldheim Publishers, 1976); Roberta Kalechofsky, and mal
Rights: Classical and Contemporary Responses
(Marblehead: Micah Publications, 1992); Dan Cohen-Sherbok,
Hope for the Animal Kingdom: A Jewish Vision, A
Communion of Subjects: Animals in Religion, Science
and Ethics, der. Kimberley Patton ve Paul Waldau (New York:
Columbia University Press, 2006), 81-90; Zeev Levi, Ethical
Issues of Animal Welfare in Jewish Thought, Judaism and
Environmental Ethics: A , der. Martin D. Yaffe (Plymouth:

Lexington, 2001), 321-32; Norm Phelps, The Dominion of


Love:Animal Rights According to the Bible (New York:
Lantem Books, 2002); Dovid Sears, The Vision of Eden:
Animal Welfare and Vegetarianism in Jewish
LawMysticism (Spring Valley: Orot, 2003); Nosson Slifkin,
Man and Beast: Our Relationships with Animals in
Jewish Law and Thought (New York: Lambda, 2006).
26. Talmud Bavli, Bava Metzia, 85:71.
27. Christopher Chapple, Nonviolence t o Animals, Earth
and Self in Asian Traditions (New York: State University of
New York Press, 1993); Panchor Prime, Hinduism and
Ecology: Seeds ofTruth (Londra: Cassell, 1992); Christopher
Key Chapple, The Living Cosmos of Jainism: A Traditional
Science Grounded in Environmental Ethics, Daedalus 130:4
(2001), 207-24; Norm Phelps, The Great Compassion:
Buddhism and Animal Rights (New York: Lantem Books,
2004); Damien Keown, Buddhist Ethics: A Very Short
Introduction (Oxford: Oxford University Press, 2005), ch. 3;
Kimberley Patton ve Paul Waldau, der., A Communion of
Subjects: Animals in Religion, Science and Ethics (New
York: Columbia University Press, 2006), esp. 179-250; Pragati
Sahni, Environmental Ethics in Buddhism: A Approach
(New York: Routledge, 2008); Lisa Kemmerer ve Anthony J.
Nocella II, der., Cali to Compassion:Refle on Animal

Advocacy from Worlds Religions (New York: Lantern,


2011), esp. 15-103; Lisa Kemmerer, Animals and World
Religions (Oxford: Oxford University Press, 2012), esp. 56126; Irina Aristarkhova, Thou Shall Not Harm Ali Living
Beings: Feminism, Jainism and Animals, Hypatia 27:3
(2012): 636-50; Eva de Clercq, "Karman and Compassion:
Animals in the Jain Universal History, Religions of South
Asia 7 (2013): 141-57.
28. Naveh, Changes in the Perception of Animals and Plants,
11.

nc Blm
1. Evolution, Creationism, Intelligent Design, Gallup, 20
Aralk 2014te eriilmitir,
http://www.gallup.com/poll/21814/evolution-creationismintelligent-design.aspx; Frank Newport, In US, 46 per ent
Hold Creationist View of Human Origins, Gallup, 1 Haziran
2012, 21 Aralk 2014te
eriilmitir;http://www.gallup.com/poll/155003/holdcreationist-view-human-origins.aspx .
2. Gregg, Ar e Dolphins Really Smart?, 82-3.
3. Stanislas Dehaene, Consciousness and the Brain:
Deciphering How the Brain CodesOur Thoughts (New
York: Viking, 2014); Steven Pinke; How the Mind Works
(New York: W. W. Norton, 1997).
4. Dehaene, Consciousness and the Brain.
5. Uzmanlar Gdelin hibir matematiksel aksiyom sisteminin
tm aritmetik dorular kantlayamayacan ne sren eksiklik
teoremine iaret eder. Sistemin iinde her zaman
kantlanamayacak baz doru nermeler kalacaktr. Popler
literatrde bu teorem zaman zaman zihnin varlna kant
sunmak iin alnmaktadr. Szde zihinler bu tr kantlanamaz
dorular iin gereklidir. Ancak yaayan varlklarn hayatta
kalabilmek ve reyebilmek iin neden bylesi sr dolu

matematiksel dorularla ilgilenmesi gerektii pek de ak deil,


yle ki bilinli kararlarmzn ciddi bir ksm byle meselelerin
yanndan bile gemiyor.
6. Christopher Steine; Automate This: Algorithms Came
to Rule Our World (New York: Penguin, 2012), 215; Tom
Vanderbilt, Let the Robot Drive: The Autonomous Car of the
Future is Here, Wred, 20 Ocak 2012, 21 Aralk 2014te
eriilmitir;
http://www.wired.com/2012/01/ff_autonomouscars/all/ ;
Chris Urmson, "The Self-Driving Car Logs More Miles on New
Wheels, Google Offcial Blog, 7 Austos 2012,23 Aralk
2014te eriilmitir,
http://googleblog.blogspot.hu/2012/08/theselfdrivingcarlogsmore
; Matt Richtel ve Conor Dougherty, Googles Driverless Cars
Run Into Problem: Cars With Drivers, New York Times, 1
Eyll 2015, 2 Eyll 2015te eriilmitir.
http://www.nytimes.com/2015/09/02/technology/personaltech/go
says-its-not-the-driverless-cars-fault-its-otherdrivers.html?_r=l
7. Dehaene, Consciousnessand the Brain.
8. Age, 7. blm.
9. The Cambridge Declaration on Consciousness, 7 Temmuz
2012, 21 Aralk 2014te eriilmitir;
https://web.archive.org/web/20131109230457/,

http://fcmconference.org/img/CambridgeDeclarationOnConscious
. Trke evirisi iin ltfen bkz:
http://www.zulalkalkandelen.com/2012/09/7-temmuz2012.html , 11 Austos 2016da eriilmitir.
10. John E Cyran, Rita J. Valentino ve Irwin Lucki, Assessing
Substrates Underlying the Behavioral Effects of Antidepressants
Using the Modifed Rat Forced Swimming Test, Neuroscience
and Behavioral , 29:45 (2005), 569-74; Benoit PetitDemouliere, Frank Chenu ve Michel Bourin, Forced Swimming
Test in Mice: A Review of Antidepressant Activity,
Psychopharmacology 177:3 (2005), 245-55; Leda S. B.
Garcia ve di., Acute Administration of Ketamine Induces
Antidepressantlike Effects in the Forced Swimming Test and
Increases BDNF Levels in the Rat Hippocampus, Progress in
Neuro~Psychopharmacology and Biological Psycbiatry
32:1 (2008), 140-4; John F. Cryan, Cedric Mombereau ve
Annick Vassout, The Tail Suspension Test as a Model for
Assessing Antidepressant Activity: Review of Pharmacological
and Genetic Studies in Mice, Neuroscience and Behavioral
Revietvs 29:4-5 (2005), 571-625; James J. Crowley, Julie A.
Blendy ve lrwin Lucki, Straindependent Antidepressantlike
Effects of Citalopram in the Mouse Tail Suspension Test,
Psychophamtacology 183:2 (2005) , 257-64; Juan C.
Brenes, Michael Padilla ve Jaime Fomaguera, A Detailed

Analysis of Open-Field Habituation and Behavioral and


Neurochemical Antidepressantlike Effects in Postweaning
Enriched Rats, Behavioral Brain Research 197:1 (2009),
125-37; Juan Carlos Brenes Senz, Odir Rodrguez Villagra ve
Jaime Fomaguera Tras, Factor Analysis of Forced Swimming
Test, Sucrose Preference Test and pen Field Test on Enriched,
Social and Isolated Reared Rats, Behavioral Brain Research
169:1 (2006) , 57-65.
11. Marc Bekoff, Observations of Scent-Marking and
Discriminating Self from Others by a Domesdc Dog (G m ):
Tales of Displaced Yellow Snow, Behavioral Processes 55:2
(2011), 75-9.
12. Farkl zbilin seviyeleri iin ltfen bkz.: Gregg, Dolphirts
Really Smartf, 59-66.
13. Carolyn R. Raby ve di., Planning for the Future by
Westem Scrub Jays, Nature445:7130 (2007), 919-21.
14. Michael Baker, Stone-Throwing Chimp is Back - And This
Time Its Personal, Science, 9 Mays 2012, 21 Aralk 2014te
eriilmiti!; http://new9.sciencemag.org/2012/05/stonethrowing-chimp-back-and-time-its-personal ; Sara J.
Shettleworth, Clever Animals and Killjoy Explanations in
Comparative Psychology, Trends in Coginitive Sciences
14:11 (2010), 477-81.

15. Gregg, Ar e Dolphins Really Smartf; Nicola S. Clayton,


Tmothy J. Bussey, ve Anthony Dickinson, Can Animals Recall
the Past and Plan for the Future?, Nature Reviews
Neuroscience 4:8 (2003), 685-91; William A. Roberts, Are
Animals Stuck in Time?, Psychological Bulletin 128:3
(2002), 473-89; Endel Tulving, Episodic Memory and
Autonoesis: Uniquely Human?, The Missing Link in
Cognition: Evolution ConsciousnesSj der. Herbert S.
Terrace ve Janet Metcalfe (Oxford: Oxford University Press), 356; Mariam Naqshbandi ve William A. Roberts, Anticipation
of Future Events in Squirrel Monkeys (Saimiri sciureus) and
Rats (Rattus norvegicus): Tests of the Bischof-Kohler
Hypothesis, Journal of Comparative Psychology 120:4
(2006), 345-57.
16. 1. B. A. Bartal, J. Decety ve P. Mason, Empathy and ProSocial Behavior in Rats, Science 334: 6061 (2011), 142730; Gregg, Ar e Dolphins Really Smartf, 89.
17. Kari Krall, Denken deTiere: Beitrge zur
Tierseelenkunde auf Grund eigener Versuche (Leipzig: F.
Engelmann, 1912).
18. Christopher B. Ruff, Erik Trinkaus veTrenton W. Holliday,
Body Mass and Encephalization in Pleistocene Homo, Nature
387:6629 (1997), 173-6; Maciej Henneberg ve Maryna Steyn,
Trends in Cranial Capacity and Cranial Index in Subsaharan

Africa During the Holocene, American Journal of Human


Biology 5:4 (1993), 473-9; Drew H. Bailey ve David C.
Geary, Hominid Brain Evolution: Testing Climatic, Ecological,
and Social Competition Models, Human Nature 20:1
(2009), 67-79; Daniel J. Wescott ve Richard L. Jantz,
Assessing Craniofacial Secular Change in American Blacks and
Whites Using Geometric Morphometry, Modem
Morphometrics in Physical Anthropology: Developments
in Primatology: Progress and , der. Dennis E. Slice (New
York: Plenum Publishers, 2005), 231-45.
19. Ayrca bkz: Edward O. Wilson, The Social Conquest of
the Earth (New York: Liveright, 2012).
20. Cyril Edwin Black, det., The Transformation of Russian
Society: Aspects of Social Change since 1861 (Cambridge,
MA: Harvard University Press, 1970), 279.
21. NAEMI09, Nicolae Ceauescu LAST SPEECH (ngilizce
altyazl) (1/2), 22 Nisan 2010, 21 Aralk 2014te
eriilmitir. http://www.youtube.com/watch?
v=wWIbCtz__Xwk .
22. Tom Gallaghec, Theftof a Nation: since Communism
(Londra: Hurst, 2005).
23. Robin Dunbar, Grooming, Gossip, and the Evolution
ofLanguage (Cambridge, MA: Harvard University Press,
1998).

24. TVP University, Capuchin monkeys reject unequal pay,


15 Aralk 2012, 21 Aralk 2014te eriilmiti^
http://www.youtube.com/watchPv3lKhAdOT-ynyO. Trke
altyazl video iin bkz: Frans de Waal: Hayvanlarda Ahlaki
Davran (2/2), 12 Nisan 2012, 9 Austos 2016da
eriilmitir, https://www.youtube.com/watch?
v=rPIlWqKELow.
25. Christopher Duffy, Military Experience in the Age of
Reason (Londra: Routledge, 2005), 98-9.
26. Serhii Ploghy, The Last Empire:The Final Days of the
Soviet Union (Londra: Oneworld, 2014), 309.
27. RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate
the USSR and establish the Commonwealth of Independent
States RIA Novosti archive, image #848095 / U. Ivanov / CCBY-SA 3.0. Lisans: CC BY-SA 3.0 via Commons,
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:RLAN_archive_848095

Drdnc Blm
1. Fekri A. Hassan, Holocene Lakes and Prehistoric
Settlements of the Western Fayum, Egypt, Journal of
Archaeological Science 13:5 (1986), 393-504; Gunther
Garbrecht, Water Storage (Lake Moeris) in the Fayum
Depression, Legend or Reality?, Irrigation and Drainage
Systems 1:3 (1987), 143-57; Gunther Garbrecht, Historical

Water Storage for Irrigation in the Fayum Depression (Egypt),


Irrigation and Drainage Systems 10:1 (1996), 47-76.
2. Yehuda Bauer, A History of the Holocaust (Danbur:
Franklin Watts, 2001), 249.
3. Jean C. Oi, State and Peasant in Contemporary China:
The Political Economy of Village Government (Berkeley:
University of California Press, 1989), 91; Jasper Becke
\HungryGhosts: China's Secret Famine (Londra: John
Murray, 1996); Frank Dikkote; Mao*s Great Famine: The
History of China*s Most Devastating Catastrophe, 195862 (Londra: Bloomsbury, 2010).
4. Martin Meredith, The Fate of Africa: From t he Hopes t
o t he Heart of Despair: A History of Fifty Years of
Independence (New York: Public Affairs, 2006); Sven
Rydenfelt, Lessons from Socialist Tanzania, The Freeman
36:9 (1986); David Blai; Africa in a NutshelP, Telegram, 10
Mays 2006, 22 Aralk 2014te eriilmitir,
http://blogs.telegraph.co.uk/news/davidblair/3631941/Africa_in
5. Roland Anthony Oliver, Africa since 800, 5. ed.
(Cambridge: Cambridge University Press, 2005), 100-23;
David van Reybrouck, Congo: The Epic History of a People
(New York: HarperCollins, 2014), 58-9.
6. Ben Wilbrink, Assessment in Historical Perspective,
Studies in nal Evaluation 23:1 (1997), 31-48.

7. M. C. Lemon, Philosophy of History (Londra ve New York:


Routledge, 2003), 28-44; Siep Stuurman, Herodotus and
Sima Qian: History and the Anthropological Turn in Ancient
Greece and Han China, of World History 19:1 (2008), 140.
8. William Kelly Simpson, The Literatre of Ancient Egypt
(Yale: Yale University Press, 1973), 332-3.

Beinci Blm

1. C. Scott Dixon, Protestants: A History from Wittenberg


to 1517-1740 (Chicheste; UK: Wiley-Blackwell, 2010), 15;
PeterW.Williams, American's Religions: From Their
Origins to the Ttventy-First Century (Urbana: University
of Illinois Press, 2008), 82.
2. Antichristl, Lucas Cranach the Elder. lk ekleyen,
Epiphyllumlover, en.wikipedia - en.wikipedia alnmtr
(Metnin asl: Google Books). Lisans: Public Domain via
Commons,
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Antichrist1.jpg#/media
3. Glenn Hausfater and Sarah Blaffer, der., nfanticide:
Comparative and Evolutionary Perspectives (New York:
Aidine, 1984), 449; Valeria Alia, Names and Nunavut:
Culture and Identity in the lnuit Homeland (New York:
Berghahn Books, 2007), 23; Lewis Petrinovich, Human ,

Action and Morality (Cambridge, MA: MIT Press, 1998),


256; Richard A. Posne; Sex and Reason (Cambridge, MA:
Harvard University Press, 1992), 289.
4. Ronald K. Delph, Valla Grammaticus, Agostino Steuco, and
the Donation of Constantine, Journal of the History of
Ideas 57:1 (1996), 55-77; Joseph M. Levine, Reginald Pecock
and Lorenzo Valla on the Donation of Constantine, Studies in
the Renaissance 20 (1973), 118-43.
5. Gabriele Boccaccini, Roots of Rabbinic Judaism
(Cambridge: Eerdmans, 2002); Shaye J. D. Cohen, From the
to the Mishnah, 2. ed. (Louisville: Westminster John Knox
Press, 2006), 153-7; Lee M. McDonald ve James A. Sanders,
den, The Canon Debate (Peabody: Hendrickson, 2002), 4.
6. Sam Harris, The Moral Landscape: How Science Can
Det ermine Human Values (New York: Free Press, 2010).

Altnc blm
1. Gerald S. Wilkinson, The Social Organization of the
Common Vampire Bat II, Behavioral Ecology and So 17:2
(1985), 123-34; Gerald S. Wilkinson, Reciprocal Food
Sharing in the Vampire Bat, Nature 308:5955 (1984), 1814; Raul Flores Crespo ve di., Foraging Behavior of the
Common Vampire Bat Related to Moonlight, 53:2 (1972),
366-8.

2. Goh Chin Lian, Admin Service Pay: Pensions Removed,


National Bonus to Replace GDP Bonus, Straits Tim, 8 Nisan
2013, 9 ubat 2016da alnmtr,
http://www.straitstimes.com/singapore/adminservicepaypensions
3. Edward Wong, In China, Breathing Becomes a Childhood
Risk, New York Times, 22 Nisan 2013, 22 Aralk 2014te
eriilmitir;
http://www.nytimes.com/2013/04/23/world/asia/pollutionis-radically-changing-childhood-in-chinas-cities.html?
pagewanted=all&_r=0 ; Barbara Demick, China
Entrepreneurs Cash in on Air Pollution, Los Angeles , 2
ubat 2013, 22 Aralk 2014te eriilmitir,
http://articles.latimes.com/2013/feb/02/world/la-fgchina-pollution-20130203 .
4. IPCC, Climate Change 2014: Mitigation of Climate
Change - Summery for PolicymakerSj Ottmar Edenhofer ve
di., den, (Cambridge ve New York: Cambridge University
Press, 2014), 6.
5. UNEP, TheEmissions Gap Report 2012 (Nairobi:
UNEP, 2012); IEA, Energy Policies of IEA Countries: The
United States (Paris: IEA, 2008).
6. Daha detayl bir tartma iin bkz: Ha-Joon Chang, 23
Things They Don*t Teli You About Capitalism (New
York: Bloomsbury Press, 2010).

Yedinci Blm
1. Jean-Jacques Rousseau, mile, ou de l'ducation (Paris,
1967), 348. [Trkesi: Jean-Jacques Rousseau, Emile ya da
Eitim zerine, (stanbul: Bankas Yaynlan, 2009)]
2. Joumalists Syndicate Say s Charlie Hebdo Cartoons Hurt
Feelings, Washington Okays, Egypt Independent, 14 Ocak
2015, 12 Austos 2015te eriilmiti.
http://www.egyptindependent.com/news/joumalistssyndicate-says-charlie-hebdo-cartoonspercentE2percent80percent98hurt-feelings-washingtonokays.
3. Naomi Daron, Evolution on Steroids, , 13 Haziran 2014 .
4. Walter Horace Bruford, The German Tradition of SelfCultivation: - dung from Humboldt to Thomas Mann
(Londra, New York: Cambridge University Press, 1975), 24,25.
5. All-Time 100 TV Shows: Survivor, , 6 Eyll 2007, 12
Austos 2 01 5te dzenlenmitir,
http://time.eom/3103831/survivor/.
6. Phil Klay, Redeployment (Londra: Canongate, 2015),
170.
7. Yuval Noah Harari, The Ultimate Experience:
Battlefield Revelations and the Making of Modern War
Culture, 1450-2000 (Houndmills: Palgrave Macmillan,
2008); Yuval Noah Harari, Armchairs, Coffee and Authority:

Eyewitnesses and Fleshwitnesses Speak about Wa^ 11002000, Journal of Military History 74:1 (Ocak 2010), 5378.
8. Angela Merkel Attacked ver Crying Refugee Girl, BBC,
17 Temmuz 2015, 12 Austos 2015te eriilmitir,
http://www.bbc.com/news/worldeurope-33555619.
9. Laurence Housman, War Letters of Fallen Englishmen
(Philadelphia: University of Pennsylvania State, 2002), 159.
10. Mark Bowden, Black Hawk Down: The Story of
Modern Warfare (New York: New American Library, 2001),
301-2.
11. Adolf Hitle; Mein Kampf, ev. Ralph Manheim (Boston:
Houghton Mifflin, 1943), 165. [Tkesi: Adolf Hitle^ , ev.
Basad Kocaolu, (stanbul: lgi Yaynlan, 2016)]
12. Evan Osnos, Age of Ambition: Chasing Fortune, Truth
and Faith in the New China (Londra: Vintage, 2014), 95.
13. Mark Harrison, der., The Economics ofWorld War II:
Six Great Potvers in International Comparison
(Cambridge: Cambridge University Press, 1998), 3-10; John
Ellis, World War II: A Statistical Survey (New York: Facts
on File, 1993); I. C. B Dear, der., The Oxford Companion to
the Second World War (Oxford: Oxford University Press,
1995).

14. Saigonhubertvanes, Source. Lisans: Wikipedia,


https://en.wikipedia.org/wiki/File:Saigon-hubert-vanes.jpg#/media/File:Saigon-hubert-van-es.jpg .
15. Donna Haraway, A Cyborg Manifesto: Science,
Technology, and Socialist-Feminism in the Late Twentieth
Century, Simians, Cyborgs and Women: The
Reinvention of Natureder. Donna Haraway (New York:
Routledge, 1991), 149-81. [Trkesi: Donna Haraway, Sihorg
Manifestosu, ev. Osman Aknhay (stanbul: Agora Kitapl,
2006)]

Sekizinci Blm
1. Detayl bir tartma iin bkz. Michael S. Gazzaniga, Whos
in Chargef: Free Willand the Science of the Brain (New
York: Ecco, 2011).
2. Chun Siong Soon ve di., Unconscious Determinants of Free
Decisions in the Human Brain, Nature Neuroscience 11:5
(2008), 543-5. Ayrca bkz. Daniel Wegner, The Ulusion of
Conscious Will (Cambridge, MA: MIT Press, 2002); Benjamin
Libet, Unconscious Cerebral Initiative and the Role of
Conscious Will in Voluntary Action, Behavioral and Brain
Sciences 8 (1985), 529-66.
3. Sanjiv K. Talwar ve di., MRat Navigation Guided by Remote
Control, Nature 417:6884 (2002), 37-8; Ben Harde;

Scientists Drive* Rats by Remote Control, National


Geographic, 1 Mays 2012,22 Aralk 2014te eriilmiti^
http://news.nationalgeographic.eom/news/2002/05/0501_02050
Tom Clarle, Here Come the Ratbots: Desire Drives RemoteControlled Rodents, Nature, 2 Mays 2002, 22 Aralk
2014te eriilmitir,
http://www.nature.com/news/1998/020429/full/news0204299.h
; Duncan Graham-Rowe, Roborat Controlled by Brain
Electrodes, New Scientist, 1 Mays 2002, 22 Aralk 2014te
eriilmitir; http://www.newscientist.com/article/dn2237roborat-controlled-by-brainelectrodes.html#.UwOPiNrNtkQ. .
4. http://fusion.net/story/204316/darpa-is-implantingchips-in-soldiers-brains/;
http://www.theverge.com/2014/5/28/5758018/darpateams-beginwork-on-tiny-brain-implant-to-treat-ptsd
5. Smadar Reisfeld, Outside of the Cuckoos Nest, Haaretz, 6
Mart 2015.
6. Dan Hurley, US Military Leads Quest for Futuristic Ways t
o Boost IQ, Netvstueeky5 Mart 2014,
http://www.newsweek.com/2014/03/14/usmilitaryleadsquestfutu
247945.html, 9 Ocak 2015te eriilmitir; Human
Effectiveness Directorate,
http://www.wpafb.af.mil/afrl/rh/index.asp; R. Andy

McKinley ve di., Acceleration of Image Analyst Training with


Transcranial Direct Current Stimulation, Behavioral
Neuroscience 127:6 (2013): 936-46; Jeremy T. Nelson ve
di., Enhancing Vigilance in Operators with Prefrontal Cortex
Transcranial Direct Current Stimulation (TDCS),
Neurolmage 85 (2014): 909-17; Melissa Scheldrup ve di.,
Transcranial Direct Current Stimulation Facilities Cognitive
Multi-Task Performance Differentially Depending on Anode
Location and Subtask, Frontiers in Human Neuroscience
8 (2014); Oliver Burkeman, Can I Increase my Brain Power?,
, 4 Ocak 2014,
http://www.theguardian.com/science/2014/jan/04/can-iincrease-my-brain-power, 9 Ocak 2016da eriilmitir;
Heather Kelly, Wearable Tech to Hack Your Brain, CNN, 23
Ekim 2014,
http://www.cnn.eom/2014/10/22/tech/innovation/brainstimulation-tech/. 9 Ocak 2016da eriilmitir.
7. Sally Adee, Zap Your Brain into the Zone: Fast Track to
Pre Focus, Netu Scientisty 6 ubat 2012, 22 Aralk
2014te eriilmitir,
http://www.newscientist.com/article/mg21328501.600zap-your-brain-into-the-zone-fast-track-to-purefocus.html.. Ayrca bkz: R. Douglas Fields, Amping Up Brain
Function: Transcranial Stimulation Shows Promise in Speeding

Up Learning, Scientific American, 25 Kasm 2011, 22


Aralk 2014te eriilmitir;
http://www.scientificamerican.com/article/amping-upbrain-function.
8. Sally Adee, How Electrical Brain Stimulation Can Change
the Way We Think, The Weekt 30 Mart 2012, 22 Aralk
2014te eriilmitir,
http://theweek.com/article/index/226196/how-electricalbrain-stimulation-can-change-the-way-we-think/2.
9. E. Bianconi ve di., An Estimation of the Number of Cells in
the Human Body., Annalsof Human Biology40:6 (2013):
463-71.
10. Oliver Sacks, The Man Who Mistook His Wife for a
Hat (Londra: Picado; 1985), 73-5. [Trkesi: Oliver Sacks, Ka
apka Sanan Adam, ev. idem alkl (stanbul: Yap Kredi
Yaynlar, 10. Bask, 2016)]
11. Joseph E. LeDoux, Donald H. Wilson, Michael S.
Gazzaniga, A Divided Mind: Observations on the Conscious
Properties of the Separated Hemispheres, Annals of
Neurology 2:5 (1977), 417-21. Ayrca bkz: D. Galin,
Implications for Psychiatry of Left and Right Cerebral
Specialization: A Neurophysiological Context for Unconscious
Processes, Archives of General Psychiatry, 31:4 (1974),
572-83; R. W. Sperry, M. S. Gazzaniga ve J. E. Bogen,

Interhemispheric relationships: The Neocortical Commisures:


Syndromes of Hemisphere Disconnection, Handbook of
Clinical Neurology, der. P. J. Vinken ve G. W. Bruyn
(Amsterdam: North Holland Publishing Co., 1969), c: 4.
12. Michael S. Gazzaniga, The Bisected Brain (New York:
Appleton-Century-Crofts, 1970); Gazzaniga, Whos in ; Cari
Senior, Tamara Russell, ve Michael S. Gazzaniga, MetMind
(Cambridge, MA: MIT Press, 2006); David Wolman, The
Split Brain: A Tale of Two Halves, Nature483 (14 Mart
2012): 260-3.
13. Galin, Implications for Psychiatry of Left and Right
Cerebral Specialization, 573-4.
14. Springer ve Deutsch, Left Brain, Right Brain, 3rd edn
(New York: W. H. Freeman, 1989), 32-6.
15. Kahneman, Thinking, Fastand Slow, 377410.
[Trkesi: Daniel Kahneman, Hzl ve Yava Dnme,
(stanbul: Varlk Yaynlar, 2016)]; Ayrca bkz. Gazzaniga,
Whos in Chargef, 3. Blm.
16. Eran Chajut ve di., In Pain Thou Shalt Bring Forth
Children: The Peakand-End Rule in Recall of Labor Pain,
Fsychological Science 25:12 (2014), 2266-71.
17. Ulla Waldenstrm, Womens Memory of Childbirth at Two
Months and One Year after the Birth, Birth 30:4 (2003),
248-54; Ulla Waldenstrm, Why Do Some Women Change

Their Opinion about Childbirth ver Time?, Birth 31:2


(2004), 102-7.
18. Gazzaniga, Who's in Chargef, ch. 3.
19. Jorge Luis Borges, Collected Fiti ons, ev. Andrew Hurley
(New York: Penguin Books, 1999), 308-9. spanyolcas iin
bkz: Jorge Luis Borges, Un problema, Obras completas, c. 3
(Buenos Aires: Emece Editores, 1968-9), 29-30.
20. Mark Thompson, The White War: Life and Death on
the Italian Front, 1915-1919 (New York: Basic Books,
2009).

Dokuzuncu Blm
1. F. M. Anderson, der., The Constitutions and Ot her
Select Documents lustmtive of the History of France:
1789-1 , 2. ed. (Minneapolis: H. W. Wilson, 1908), 184-5;
Alan Forrest, Larmee de Pan U: la levee en masse et la creation
dun mythe republicain, Annales historiques de la francais
335 (2004), 111-30.
2. Morris Edmund Spears, der., World War Issues and
Ideals: Readings in Contemporary History and Literatre
(Boston and New York: Ginn and Company, 1918), 242. Hem
lehte hem de alehte en sk atfta bulunulan nemli bir alma
demokrasinin askerlerinin daha iyi savatn kantlamaya

alr: Dan Reiter ve Allan C. Stam, at War (Princeton:


Princeton University Press, 2002).
3. Doris Stevens, Jailed for Freedom (New York: Boni and
Liveright, 1920), 290. Ayrca bkz. Susan R. Grayzel, First
World (Harlow: Longman, 2002), 101-6; Christine Bolt, The
Movements in the United States and Britain from the
1790s to the 1920s (Amherst: University of Massachusetts
Press, 1993), 236-76; Birgitta Bader-Zaar, Womens Suffrage
and War: World War I and Political Reform in a Comparative
Perspective, Suffrage, Genderand Citizenship:
International pectives on Parliamentary Reforms, der.
Irma Sulkunen, Seija-Leena Nevala-Nurmi ve Pirjo Markkola
(Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, 2009),
193-218.
4. Matt Richtel ve Conor Dougherty, Googles Driverless Cars
Run Into Problem: Cars With Drivers, New York , 1 Eyll
2015, 2 Eyll 2015te eriilmitir.
http://www.nytimes.com/2015/09/02/technology/personaltech/google-says-its-not-the-driverless-cars-fault-itsother-drivers.html?_r=l; Shawn DuBravac, Digital
Destirry: How the New Age of Data Will Transform the
Way We Work, Live and Communicate (Washington DC:
Regnery Publishing, 2015), 127-56.

5. Bradley Hope, Lawsuit Against Exchanges ver Unfair


Advantage for High-Frequency Traders Dismissed, Wall
Street , 29 Nisan 2015, 6 Ekim 2015te eriilmitir.
http://www.wsj.com/articles/lawsuitagainstexchangesoverunfaira
1430326045; David Levine, High-Frequency Trading
Machines Favored ver Humans by CME Group, Lawsuit
Claims, Huffington , 26 Haziran 2012, 6 Ekim 2015te
eriilmitir;
http://www.huffingtonpost.com/2012/06/26/highfrequency-trading-lawsuit_n_l625648.html ; Lu Wang,
Whitney Kisling ve Eric Lam, Fake Post Erasing $136 Billion
Shows Markets Need Humans, Bloomberg, 23 Nisan 2013, 22
Aralk 2014te eriilmitir.
http://www.bloomberg.com/news/2013-04-23/fakereport-erasing-136-billion-shows-market-s-fragility.html;
Matthew Philips, How the Robots Lost: High-Frequency
Tradings Rise and Fail, Bloomberg Businessweekj 6
Haziran 2013, 22 Aralk 2014te eriilmitir.
http://www.businessweek.com/printer/articles/123468how-the-robots-lost-high-frequency-tradings-rise-and-fall;
Steiner, Automate This, 2-5,11-52; Luke Dormehl, The
Formula: How Algorithms Solve Ali Our Problems - And
Create Mo re (Londra: Penguin, 2014), 223.

6. Jordan Weissmann, iLawyer: What Happens when


Computers Replace Attorneys?, Atlantic, 19 Haziran 2012,
22 Aralk 2014te eriilmitir,
http://www.theatlantic.com/business/archive/2012/06/ilawyerwhat-happens-when-computers-replace-attorneys/258688;
John Markoff, Armies of Expensive Lawyers, Replaced by
Cheaper Software, New York Times, 4 Mart 2011, 22
Aralk 2014te eriilmitir,
http://www.nytimes.com/2011/03/05/science/051egal.html?
pagewanted=allfic_r=0; Adi Narayan, The fMRI Brain
Scan: A Better Lie Detector?, 20 Temmuz 2009, 22 Aralk
2014te eriilmitir,
http://content.time.com/time/health/artide/0,8599,19115462,00.html; Elena Rusconi and Timothy Mitchener-Nissen,
Prospects of Functional Magnetic Resonance Imaging as Lie
Detector, Frontiers in Human Neuroscience 7:54 (2013);
Steiner; Automate This,217; Dormehl, The Formula, 229.
7. B. P. Woolf, Building Intelligent Interactive Tutors:
Studentcentered tegies for Revolutionizing E-leaming
(Burlington: Morgan Kaufmann, 2010); Annie Murphy Paul,
The Machines are Taking ver, New York Times, 14 Eyll
2012, 22 Aralk 2014te eriilmitir; http://www.nytimes.
com/2012/09/16/magazine/ho
wcomputerizedtutorsarelearningt oteachhumans.html?_r=0; P.

J. Munoz-Merino, C. D. Kloos and M. Munoz-Organero,


Enhancement of Student Leaming Through the Use of a Hinting
Computer e-Learning System and Comparison With Human
Teachers, IEEE Transactions on Education 54:1 (2011),
164-7; Mindojo, 14 Temmuz 2015te eriilmitir,
http://mindojo.com/.
8. Steiner, Automate T his, 146-62; lan Steadman, IBMs
Watson Is Better at Diagnosing Cancer than Human Doctors,
Wired, 11 ubat 2013,22 Aralk 2014te eriilmitir;
http://www.wired.co.uk/news/archive/201302/ll/ibmwatson-medical-doctor; Watson Is Helping
Doctors Fight Cancer, IBM, 22 Aralk 2014te eriilmitir;
http://www03.ibm.com/innovation/us/watson/watson_in_healthcare.shtml
Vinod Khosla, Technology Will Replace 80 per ent of What
Doctors Do, , 4 Aralk 2012, 22 Aralk 2014te eriilmitir,
http://tech.fortune.cnn.com/2012/12/04/technologydoctors-khosla; Ezra Klein, How Robots Will Replace
Doctors, Washington Post, 10 Ocak 2011,22 Aralk
2014te eriilmitir,
http://washingtonpost.com/blogs/wonkblog/post/howrobots-will-replacedoctors/2011/08/25/gIQASA17AL_blog.html.
9. Tzezana, The Guide to the Future, 62-4.

10. Steiner, Automate T his, 155.


11. http://www.mattersight.com.
12. Steiner; Automate This, 178-82; Dormehl, The
Formula, 21-4; Shana Lebowitz, Every Time You Dial into
These Cali Centers, Your Personality Is Being Silently Assessed,
Business Insider, 3 Eyll 2015, 31 Ocak 2016 da
dzenlenmitir;
http://www.businessinsider.com/howmattersightusespersonalitys
2015-9.
13. Rebecca Morelle, Google Machine Leams t o Master Video
Games, BBC, 25 ubat 2015,12 Austos 2015te eriilmitir,
http://www.bbc.com/news/science-environment31623427; Elizabeth Lopatto, Googles Al Can Learn to Play
Video Games, The Verge, 25 ubat 2015, 12 Austos
2015te eriilmitir.
http://www.theverge.com/2015/2/25/8108399/googleaideepmind
Volodymyr Mnih ve di., Human-Level Control through Deep
Reinforcement Leaming, Katur e, 26 ubat 2015,12 Austos
2015te eriilmitir,
http://www.nature.com/nature/journal/v518/n7540/full/nature1
14. Michael Lewis, Moneyball: The Art of Winning An
Unfair Game (New York: W. W. Norton, 2003). Ayrca bkz.
Kazanma , ynetmen Bennett Miller ve barolde Billy Beane
rolnde Brad Pitt.

15. Frank Levy ve Richard Mumane, The New of Lahor:


How Com puter s are Creating the Next Job Market
(Princeton: Princeton University Press, 2004); Dormehl, The
Formula, 225-6.
16. Tom Simonite, When Your Boss is an Uber Algoritm,
MIT Technology Reviewy 1 Aralk 2015,4 ubat 2016 da
dzenlenmitir.
https://www.technologyreview.eom/s/543946/whenyourbossisanu
17. Simon Sharwood, Software Appointed to Board of
Venture Capital Firm, TheRegistery18 Mays 2014,12
Austos 2015te eriilmitir.
http://www.theregister.co.uk/2014/05/18/software_appointed_to
John Bates, Fm the Chairman of the Board, Huffington
Post, 6 Nisan 2014, 12 Austos 2015te eriilmitir.
http://www.huffingtonpost.com/john-bates/im-thechairman-of-the-bo_b_5440591.html; Colm Gorey, Fm
Afraid I Cant Invest in That, Dave: Al Appointed to VC
Funding Board, Silicon Republic, 15 Mays 2014, 12
Austos 2015te eriilmitir.
https://www.siliconrepublic.eom/discovery/2014/05/15/imafraidi-cant-invest-in-that-dave-ai-appointed-to-vcfunding-board.
18. Steiner, Automate This, 89-101; D. H. Cope, Comes
the Fiery Night: 2,000 Haiku by Man and Machine

(Santa Cruz: Create Space, 2011). Ayrca bkz: Dormehl, The


Formula, 174-80,195-8,200-2,216-20; Steiner, Automate
This, 75-89.
19. Carl Benedikt Frey ve Michael A. Osborne, The Future of
Employment: How Susceptible Are Jobs to Computerisation?,
17 Eyll 2013, 12 Austos 2015te eriilmitir,
http://www.oxfordmartin.ox.ac.uk/downloads/academic/The_Fut
20. E. Brynjolfsson ve A. McAffee, Race Againt the
Machine: How the Digital Revolution is Accelerating
InnovatioDriving Productivity, and Irreversibly
Transforming Employment and the Economy (Lexington:
Digital Frontier Press, 2011).
21. Nick Bostrom, Superintelli gence:Paths, Dangers,
Strategies (Oxford: Oxford University Press, 2014).
22. Ido Efrati, Researchers Conducted a Successful Experiment
with an Artificial Pancreas Connected to an iPhone
[branice], , 17 Haziran 2014, 23 Aralk 2014te eriilmitir,
http://www.haaretz.co.il/news/health/1.2350956. Moshe
Phillip ve di., Nocnmal. Glucose Control with an Artificial
Pancreas at a Diabetis Canip, England Journal of Medicine
368:9 (2013), 82433; Artificial Pancreas Controlled by
iPhone Shows Promise in Diabetes Trial, , 17 Haziran 2014,
22 Aralk 2014te eriilmitir;

http://www.todayonline.com/world/artificialpancreascontrolledip
singlepage=true
23. Dormehl, The Formula, 7-16.
24. Martha Mendoza, Google Develops Contact Lens Glucose
Monitor, Yahoo News, 17 Ocak 2014, 12 Austos 2015te
eriilmitir, http://news.yahoo.com/google-developscontact-lens-glucose-monitor-000147894.html; Mark
Scott, Novartis Joins with Google to Develop Contact Lens
That Monitors Blood Sugar, New York , 15 Temmuz 2014,
12 Austos 2015te eriilmitir.
http://www.nytimes.com/2014/07/16/business/international/nov
joins-with-google-to-develop-contact-lens-to-moni-torblood-sugar.html?_r=0; Rachel Barclay, Google Scientists
Create Contact Lens to Measure Blood Sugar Level in'lears,
Healthline, 23 Ocak 2014, 12 Austos 2015te eriilmitir,
http://www.healthline.com/healthnews/diabetesgoogledevelopsglu
012314.
25. Quantified Self, http://quantifiedself.com/; Dormehl,
The , 11-16.
26. Dormehl, The Formula, 91-5; Bedpost,
http://bedposted.com.
27. Dormehl, The Formula, 53-9.
28. Angelina Jolie, My Medical Choice, New York , 14
Mays 2013, 22 Aralk 2014te eriilmitir,

http://www.nytimes.com/2013/05/14/opinion/mymedicalchoice.h
29. Google Flu Trends,
http://www.google.org/flutrends/about/how.html; Jeremy
Ginsberg ve di., Detecting Influenza Epidemics Using Search
Engine Query Data, Nature, 457:7232 (2008), 1012-14;
Declan Butler, When Google Got Flu Wrong, Nature, 13
ubat 2013, 22 Aralk 2014te eriilmitir.
http://www.nature.com/news/when-google-got-flu-wrong1.12413; Miguel Helft, Google Uses Searches t o Track Flus
Spread, New York Times, 11 Kasm 2008, 22 Aralk
2014te eriilmitir.
http://msl1.mit.edu/furdlog/docs/nytimes/2008-1111_nytimes_google_influenza.pdf; Samanth Cook ve di.,
Assessing Google Flu Trends Performance in the Uni-ted States
during the 2009 Influenza Virs A (H1N1) Pandemic,PLOS
One, 19 Austos 2011, 22 Aralk 2014te eriilmitir,
http://www.plosone.org/articIe/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjou
Jeffrey Shaman ve di., Real-Time Inluenza Forecasts during
the 2012-2013 Season, Nature, 23 Nisan 2013, 24 Aralk
2014te eriilmitir;
http://www.nature.com/ncomms/2013/131203/ncomms3837/ful
30. Alistair Bar; Googles New Moonshot Project: The Human
Body, Wall Street Journal, 24 Temmuz 2014, 22 Aralk
2014te eriilmitir;http://www.wsj.com/articles/google-to-

collect-data-to-define-healthy-human-1406246214; Nick
Summers, Google Announces Google Fit Platform Preview for
Developers, Next Web, 25 Haziran 2014, 22 Aralk 2014te
eriilmitir,
http://thenextweb.com/insider/2014/06/25/googlelaunches-google-fit-platform-preview-developers/.
31. Dormehl, The Formula, 72-80.
32. Wu Youyou, Michal Kosinski ve David Stillwell,
Computer-Based Personality Judgements Are More Accurate
Than Those Made by Humans, PNAS 112:4 (2015), 103640.
33. Kahinler, vekiller ve hkmdarlar iin bkz: Bostrom, .
34. https://www.waze.com/.
35. Dormehl, The Formula 206.
36. World Bank, World Development Indicators 2012
(Washington DC: World Bank, 2012), 72,
http://data.worldbank.org/sites/default/files/wdi-2012ebook.pdf.
37. Larry Elliott, Richest 62 People as Wealthy as Half of
Worldls Population, Says Oxfam, Guardian, 18 Ocak 2016,
9 ubat 2016da dzenlenmitir;
http://www.theguardian.com/business/2016/jan/18/richest62-billionaires-wealthy-half-world-population-combined;
Tami Luhby, The 62 Richest People Have As Much Wealth As

Half the World, CNN Money, 18 Ocak 2016, 9 ubat


2016da dzenlenmitir;
http://money.cnn.com/2016/01/17/news/economy/oxfamwealth/.

Onuncu Blm

1. EM speetrum. Lisans: CC BY-SA 3.0,


https://commons.wikimedia.org/wiki/File:EM_spectrum.svg#/med
2. Joseph Henrich, Steven J. Heine ve Ara Norenzayan, The
Weirdest People in the World, Behavioral and Brain
Sciences 33 (2010), 61-135.
3. Benny Shanon, Antipodes of the Mind: Charting the
Phenomenology of the Ayahuasca Experience (Oxford:
Oxford University Press, 2002).
4. Thomas Nagel, What Is It Like to Be a Bat?,
Philosophical Reviev 83:4 (1974), 435-50. [Trkesi:
Thomas Nagel, Yarasa Olmak Nasl Bir eydir?, Zihin ve
Evren, ev. zge alar Aksoy (stanbul: Jaguar Kitap, 2015)]
5. Michael J. Noad ve di., Cultural Revolution in Whale
Songs, Nature 408:6812 (2000), 537; Nina Eriksen ve di.,
Cultural Change in the Songs of Humpback Whales
(Megaptera novaeangliae) from Tonga, Behavior 142:3
(2005), 305-28; E. C. M. Parsons, A. J. Wright ve M. A. Gre,
The Nature of Humpback Whale (Megaptera novaeangliae)

Song, Journal of Marine Animals and Their Ecology 1:1


(2008), 22-31.
6. C. Bushdid ve di., Human can Discriminate More than 1
Trillion Olfactory Stimuli , Science 343:6177 (2014),13702; Peter A. Brennan ve Frank Zufall, Pheromonal
Communication in Vertebrates, Nature 444:7117 (2006),
308-15; Jianzhi Zhang ve David M. Webb, Evolutionary
Deterioration of the Vomeronasal Pheromone Transduction
Pathway in Catarrhine Primates, Proceedings of the
National Academy of Sciences 100:14 (2003), 8337-41;
Bettina Beer^ Smell, Person, Space and Memory,
Experiencing New Worlds, der. Jurg Wassmann ve Kathrina
Stockhaus (New York: Berghahn Books, 2007), 187-200;
Niclas Burenhult ve Majid Asifa, Olfaction in Aslian Ideology
and Language, Sense and Society 6:1 (2011), 19-29;
Constance Classen, David Howes ve Anthony Synnott, Aroma:
The Cultural History of Smell (Londra: Routledge, 1994);
Amy Peijung Lee, Reduplication and Odor in Four Formosan
Languages, Language and Linguistics 11:1 (2010): 99126; Walter E. A. van Beek, The Dirty Smith: Smell as a
Social Frontier among the Kapsiki/Higi of North Cameroon and
North-Eastern Nigeria, Africa 62:1 (1992), 38-58; Ewelina
Wnuk ve Asifa Majid, Revisiting the Limits of Language: The
Odor Lexicon of Maniq, Cognition 131 (2014), 125-38.

Ancak baz aratrmaclar insanlarn koku yetilerinin


azalmasn ok daha eski evrimsel srelere dayandryor. Bkz:
Yoav Gilad ve di., Human Specifc Loss of Olfactory Receptor
Genes, Proceedings of the National Academy of Sciences
100:6 (2003), 3324-7; Atushi Matsui, Yasuhiro Go ve
Yoshihito Niimura, Degeneration of Olfactory Receptor Gene
Repertories in Primates: No Direct Link to Full Trichromatic
Vision, Molecular Biology and Evolution 27:5 (2010),
1192-200.
7. Matthew Crawford, The World Beyond Your Head:
How t o Flourish in an Age of Distraction (Londra:
Viking, 2015).
8. Tumbull ve Solms, The Brain and the Inner World9 13659; Kelly Bulkeley, Visions of the Night: Dreams, Religion
and Psychology (New York: State University of New York
Press, 1999); Andreas Mavrematis, Hypttogogia: The
Utique State of Consciousness Betveen Wakefulness
and Sleep (Londra: Routledge, 1987); Brigitte Holzingec,
Stephen LaBerge ve Lynn Levitan, Psychophysiological
Correlates of Lucid Dreaming, American Psychological
Association 16:2 (2006): 88-95; Watanabe Tsuneo, Lucid
Dreaming: Its Experimental Proof and Psychological
Conditions, Journal of International Society of Uf e
Information Science 21:1 (2003): 159-62; Victor I.

Spoormaker ve Jan van den Bout, Lucid Dreaming Treatment


for Nightmares: A Pilot Study, Psychotherapy and
Psychosomatics 75:6 (2006): 389-94.

On Birinci Blm
1. rnein bkz. Kevin Kelly, What Technology Wants (New
York: Viking Press, 2010); Cesar Hidalgo, Why Information
Grows: The Evolution of Order, From Atoms to
Economies (New York: Basic Books, 2015); Howard Bloom,
Global Brain: The Evolution of Mass from t he Big Bang
to the 21 st Century (Hoboken: Wiley, 2001); DuBravac,
Digital Destiny.
2. Friedrich Hayek, The Use of Knowledge in Society,
American Economic Reviev 35:4 (1945): 519-30.
3. Kiyohiko G. Nishimura, Imperfect Competition
Differential Information and the Macrofoundations of
Macroeconomy (Oxford: Oxford University Press, 1992);
Frank M. Machovec, Perfect Competition and the formation of Economies (Londra: Routledge, 2002); Frank
V. Mastrianna, Basic Economies, 16. ed. (Mason: SouthWestem, 2010), 78-89; Zhiwu Chen, Freedom of Information
and the Economic Future of Hong Kong, Hong Kong Centre
for Economic Research 74 (2003); Randall Morck, Bernard
Yeung ve Wayne Yu, The Information Content of Stock

Markets: Why Do Emerging Markets Have Synchronous Stock


Price Movements?, Journal of Financial Economies 58:1
(2000), 215-60; Louis H. Ederington ve Jae Ha Lee, How
Markets Process Information: News Releases and Volatility
"JournalofFinance 48:4 (1993), 1161-91; Mark L. Mitchell
and J. Harold Mulherin, The Impact of Public Information on
the Stock Market, Journal ofFinance 49:3 (1994): 923-50;
Jean-Jacques Laf font ve Eric S. Maskin, The Efficient Market
Hypothesis and Insider Trading on the Stock Market, Journal
of PoliticalEconomy 98:1 (1990), 70-93; Steven R. Salbu,
Differentiated Perspectives on Insider Trading: The Effect of
Paradigm Selection on Policy, St Johris Law Reviev 66:2
(1992), 373-405.
4. Valery N. Soyfer, Ne w Light on the Lysenko Era, Katur e
339:6224 (1989), 415-20; Nils Roll-Hansen, Wishful
Science: The Persistence of T. D. Lysenkos Agrobiology in che
Politics of Science, O 23:1 (2008), 166-88.
5. William H. McNeill and J. R. McNeill, The Humar Web:
A Birds-Eye View ofWorld History (New York: W. W.
Norton, 2003).
6. Aaron Swartz, Guerilla pen Access Manifesto, Temmuz
2008, 22 Aralk 2014te eriilmitir;
https://ia700808.us.archive.org/17/items/GuerillaOpenAccessMa
[Trkesi: Aaron Swartz "Gerilla Ak Eriim Manifestosu, 1

Kasm 2016da eriilmitir;


https://openaccessmanifesto.wordpress.com/gerilla-acikerisim-manifestosu/]; Sam Gustin, "Aaron Swartz, Tech
Prodigy and Internet Activist, Is Dead at 26, Time, 13 Ocak
2013, 22 Aralk 2014te eriilmitir;
http://business.time.com/2013/01/13/tech-prodigy-andinternet-activist-aaron-swartz-commits-suicide; Todd
Leopold, How Aaron Swartz Helped Build the Internet, CNN,
15 Ocak 2013, 22 Aralk 2014,
http://edition.cnn.com/2013/01/15/tech/web/aaronswartz-intemet/; Declan McCullagh, Swartz Didnt Face
Prison until Feds Took ver Case, Report Says, CNET, 25
Ocak 2013, 22 Aralk 2014te eriilmitir;
http://news.cnet.com/8301-13578_3-5756592738/swartz-didnt-face-prison-until-feds-took-over-casereport-says/.
7. John Sousanis, World Vehide Population Tops 1 Billion
Units, WardsautOy 15 Austos 2011, 3 Aralk 2015te
eriilmitir; http://wardsauto.com/news-analysis/worldvehide-population-tops-l-billion-units.
8. No More Woof,
https://www.indiegogo.com/projects/no-more-woof.

Teekkr
Aada ad geen insan, hayvan ve kuramlara teekkrlerimi
sunmak isterim: Hocam Satya Narayan Goenkaya (19242013), Vipassana medicasyon tekniini rettii, gereklii
olduu hliyle gzlemlememe, zihni ve dnyay daha iyi
grmeme yardm ettii iin minnettarm. On be yldr
Vipassana ile kazandm odaklanma gc, huzur ve ngrler
olmasayd bu kitab kaleme alamazdm.
Bu aratrma projesini destekleyen (hibe no. 26/09) srail Bilim
Vakfna, brani niversitesi ve akademik evim olan tarih
blmne; yllar iinde sorular, yantlar ve sessizlikleriyle bana
ok ey reten tm rencilerime, ster empanzeler ister
Neandertaller ya da siborglar olsun, nne koyduum her eyin
stesinden gelen aratrma grevlisi asistanm Idan Sherere;
zaman zaman yardmlarn esirgemeyen dier asistanlarm Ram
Liran, Eyal Miller ve Omri Shefer Ravive,
Benimle bir risk alarak kumar oynayan, yllar yl baln ve
desteini esirgemeyen ngilteredeki yayncm Penguin Random
Housedaki Michal Shavit bata olmak zere, Ellie Steel,
Suzanne Dean, Bethan Jones, Maria Garbutt-Lucero ve tm i
arkadalarna,

Taslaklar eksiksiz dzelten ve beni pek ok utan verici hatadan


kurtararak sil tuunun klavyedeki en nemli tu olduunu
hatrlatan David Milnera, Etkin bir ekilde duymayann
kalmadndan emin olan Riot Communications alanlar
Preena Gadher ve Lija Kresowatyye,
Bana duyduklar inan, verdikleri cesaret ve esirgemedikleri
ngrleri iin New Yorkta HarperCollinsdeki yaymam
Jonathan Joe ve yine oradaki eski yayncm Claire Wachtel'e,
Deerli geribildirimleri ve tavsiyeleri iin Shmuel Rosner ve Eran
Zmoraya, Yazarlk yolculuumda desteini esirgemeyen
Deborah Harrise,
Tasla dikkatle okuyan, zaman ayrarak hatalarm dzelten ve
baka alardan bakmam salayan Amos Avisar, Shilo de Ber,
Tirza Eisenberg, Luke Matthews, Rami Rotholz ve ren
Shrikiye,
Tanrya daha anlayl davranmam konusunda beni ikna eden
Yigal Borochovskyye,
Eshtaol Ormanndaki yrylerimiz ve grleri iin Yoram
Yovell'e, Kapitalist sistemi daha iyi anlamam salayan Ori Katz
ve Jay Pomeranza, Beyin ve zihin konusundaki grleri iin
Carmel Weismann, Joaqun Keller ve Antoine Mazierese,
Tohumlar eken ve sulayan Benjamin Z. Kedara,
Yllar yl sren dostluu ve sakin rehberlii iin Diego Olsteina,

Taslan seilmi paralarn okuyan ve fikirlerini paylaan Ehud


Amir, Shuki Bruck, Miri Worzel, Guy Zaslavaki, Michal Cohen,
Yossi Maurey, Amir Sumakai-Fink, Sarai Aharoni ve Adi
Ezraya,
Heyecanla dolup tat ve her zaman salam bir smak olduu
iin Eilona Ariele,
Finansal tm ileri ekip eviren kaynvalidem Hannah Yahava,
Destekleri ve dostluklar iin bykannem Fannyye, annem
Pninaya, kardelerim Liat ve Einata ve tm aileme,
Bu kitaptaki baz fikirler ve teorilere kpek bak as salayan
Chamba, Pengo ve Chiliye,
Ve oktan Nesnelerimin nterneti olan eim ve menajerim Itzike,
Teekkrlerimi bor bilirim.

Grsel Listesi
1. In vitro fertilizasyon (suni dllenme) Kts I
Dreamstime.com
2. lmn Zaferi (The Triumph of Death) tablosundan
kesit, Pieter Bruegel (1525-1569).
3. Yersinia pestis bakterisi Rocky Mountain Laboratories,
NIAID, NIH 4 Soviet R-12.
4. Orta menzilli nkleer balistik fze Moskovada geit
treninde, 1961.
5. lm temal bir ortaa illstrasyonu Art Media/Print
Collector/Getty Images.
6. Loire Vadisindeki Chambord atosu Christophe
Amerijckx I Dreamstime. com.
7. Kralie U. Elizabethin onuruna Beyaz Saray imlerinde
dzenlenen karlama treni American
Spirit/Shutterstock.com.
8. Mario Gtzenin, Almanyaya 2014 Dnya Kupasm
kazandran gol Imagebank/Chris Brunskill/Getty
Images/Bridgeman Images.
9. Evinin nndeki imleri bien bir adam Katja Kodba I
Dreamstime.com

10. Nui77111 Dreamstime.com.


11. Byk hayvanlarn kresel biyoktlesi grafii.
12. lk Gnah ve Cenneften Kovulu, Michelangelo, istine
apeli Lessinglmages.
13. Bir tavuskuu Michael Vlasaty, George Clooneynin bir
portresi Jatin Sindhu, Wikimedia Commons.
14. Googlem srcsz arac.
15. Cam tpten kmaya alan fareler. Kaynak: Weiss, J.M.,
Cierpial, M.A. 6c West, C.H., Selective breeding of rats for
high and low motor activity in a swim test: toward a new animal
model of depression, Pharmacology, Biochemistry and Behavior
61:49-66 (1998).
16. Akll Hans. Fotoraf: Kari Krall.
17. avuesku gzlerine inanamyor
www.youtube.com/watch?v=wWIbCtz_Xwk TVR.
18. Belavezha Mutabakat imzalanrken
NOVOSTI/AFP/Getty mages.
19. Jackson Pollock bir ilham n yaarken. Fotoraf: Rudy
Burckhardt The Pollock-Krasner Foundation ARS, NY and
DACS, Londra, 2016.
20. Elvis Presleynin bir portresi Ollie Atkins Tutankamonun Altn Maskesi Jon Bodsworth, Wikimedia
Commons.

21. Sousa Mendesin Haziran 1940ta onaylad, hayat


kurtaran binlerce vizeden biri Sousa Mendes Foundationn
izniyle kullanlmtr.
22. Aristides de Sousa Mendes Sousa Mendes Foundationn
izniyle kullanlmtr.
23. 19. yzyldan kalma, Avrupada yaplm bir Afrika
haritas Antiqua Print Gallery/Alamy Stock Photo.
24. Papa, para iin endljanslar satarken, Lucas Cranach
(1472-1553).
25. Kresel karbondioksit emisyon deerleri tablosu. Kaynak:
Emission Database for Global Atmospheric Research (EDGAR),
Avrupa Komisyonu.
26. Frank krallnn kurucusu Kral Clovisin vaftiz treni
illstrasyonu Bibliotheque nationale de France, RC-A-02764,
Grandes Chroniques de France de Charles V, folio 12v.
27. Papa Byk Gregorius illstrasyonu Archiv
Gerstenberg/ullstein bild, Getty mages.
28. Sandk banda bir semen Sadk Gle I
Dreamstime.com.
29. Kendine televizyon beenen bir ift ClassicStock / Alamy
Stock Photo.
30. Marcel Duchampn Fountain isimli eseri Jeff J
Mitchell/Getty images.
31. Yeni evli lezbiyen ift Ahavelaar I Dreamstime.com.

32. Rodinin Dnen Adam heykeli Eric Honeycutt I


Dreamstime.com.
33. Jean-Jacques Walterm sve Kral Gustav Breitenfeld
Muharebesinde tablosu DeAgostini Picture Library/Scala,
Florence.
34. Pieter Snayersn Beyaz Da Muharebesi tablosu
Bpk/Bayerische Staatsgemaldesammlungen.
35. Otto Dixin Sava tablosu Lessing images.
36. Thomas Leann 2000 Yarda Bak tablosu Courtesy of
the Tom Lea Institute, El Paso, Teksas.
37. Saygondaki ABD Bykelilii boaltlrken
Bettmann/Getty images.
38. Dijital beyin illstrasyonu Vladgrin I Dreamstime.com.
39. Meryemin bebek say kucaklad bir resim, Giovanni
Battista Salvi (1609-1685).
40. Isonzo Muharebelerinin kurbanlar Bettmann/Getty
images.
41. skoya Parlamento Binas, Edinburgh David Monniaux Wikimedia Commons.
42. Somme Muharebesinde askerler, 1916 Fototeca
Gilardi/Getty Images. nsansz hava arac Ajtooley I
Dreamstime.com.
43. IBMin Watson insan rakiplerini Jeopardy! yarmasnda
yenerken Sony Pictures Television.

44. Deep Blue, Garry Kasparovu yenerken STAN


HONDA/AFP/Getty Images.
45. Elektromanyetik spektrum Wikimedia Commons.
46. Bir Grnland balinas arksnn spektrogram Cornell
Bioacoustics Research Program at the Lab of Omithology.
47. Bilin spektrumu.
48. Moskovada Sovyetler ynetimi, 1963 ITAR-TASS Photo
Agency/Alamy Stock Photo.
49. New York borsasnda tela Zhuangmu I Dreamstime.com.

[1] (Lat.) Deus. Tanr, ilah. Yazar insan trnn bilimsel ad Homo sapiens ile bir
kelime oyunu yaparak Homo deus (tanr insan) terimini tretiyor, -n
[2] (ng.) Life Sciences. Yaambilimleri. Yaayan organizmalar aratran bilim
dallarnn yan sra biyoetik gibi konularla da ilgilenen disiplinleraras bir alandr.
Biyoloji bilimleri merkezde olmak zere, molekler biyoloji ve biyoteknoloji gibi
balklarn gelimesiyle zellemi ve eitli niversitelerde ayr krsler
kurulmutur, -n
[3] (ng.) Anthropocene. Jeolojik zaman cetvelinde, insan trnn yerkreye etki
etmesiyle balad dnlen devredir. Devreler (epoklar) jeokronolojik birimler
arasnda alardan uzun devirlerden ksa, on milyonlarca yl ifade edebilen
srelerdir. Nobel dll kimyac Paul Crutzen tarafndan ortaya atlan Antroposen
terimi, balang tarihi tartmal olduu iin halihazrda tanmlanm otuz drt
devrenin sonuncusu olarak henz kesin kabul grmemitir, -n
[4] (ng.) Synapse.Nronlarn dier nronlara ya da kas veya salg bezleri gibi
nron olmayan hcrelere mesaj iletmesine olanak tanyan zellemi balant
noktalar, -n
[5] Yazarn metnin orijinalinde verdii ngilizce altyazl, daha uzun videonun
linkine kitabn sonundaki notlarda ya da YouTube'da "Ceauescus last speech"
kelimelerini aratarak ulaabilirsiniz, -n
[6] (ng.) Indulgence. Ortaada halktan para toplamak amacyla Papa tarafndan
gnah karma ve lmden sonra cennete gitme vaadiyle satlan belgelerdir. Katolik
retisinde kiinin "gnahtan iin ekmesi gereken cezay azaltmann bir yolu"
anlamna gelir. Kii gnah balandktan sonra rahibe demesi gereken kefareti
indirebilecei gibi, lmden sonra Araf'taki gnahlardan arnma srecinde ekecei
cezalardan da bu belgeyle kurtulabilir, -n
[7] (ng.) Robber-baron. Ortaada arazilerinden geen yollarda hara kesen
feodal lordlar iin kullanlan Almanca Raubritter kelimesinden gelen robber-baron,
19. yzylda zenginliklerine zenginlik katmak iin trl trl yola bavurmaktan

kanmayan Amerikal iadamlarn eletirmek iin kullanlmaya balanm ve daha


sonra Sovyetler iin bir propaganda malzemesi hline gelmitir, -n
[8] Japon lider Abe'nin adyla ngilizcede ekonomi anlamna gelen economics
arasnda bir kelime oyunu yaplarak tretilen terim, Abe'nin benimsedii Keynesi
ekonomik byme politikalarn tanmlamak iin kullanlr. Economics kelimesinin
kkeni ev idaresi anlamna gelirken, Abe ngilizce argoda ereksiyon olarak da
kullanlmaktadr, -n
[9] Stalin'in liderliinde 1928-1940 yllar arasnda tanm sektrnn kolhoz ve
sovhaz ad altnda iki farkl tr kolektif iftliklere dntrlmesi projesine verilen
addr. Kolhoz sklkla bireysel arazilerin birletirilerek kooperatif yaps altnda
toplanmasyken, sovhoz kamulatrmayla el konulmu, daha gelimi "tarm
fabrikalar niteliinde ileyen devasa devlet arazileriydi. -n
[10] (Rus.) Kulak. Rusya'da arlk dneminde arazi sahibi varlkl iftilerdir.
Ekim Devrimi'yle smrgeci olarak adlandrlp, Stalin dneminde kolektivizasyon
hareketi iinde datlmlardr. -n
[11] (ng.) Kt olma. Rivayete gre 2000'lerin banda bir toplant srasnda,
Googlen ilk mhendislerinden Amit Patel ya da Paul Buchheit tarafndan, irketin
deerlerini zetlemek amacyla sylenmi ve Googlen gayriresmi slogan hline
gelmitir. irket getiimiz yllarda bu slogann temsil ettii deerlerden sapt
iddiasyla eletirilmitir, -n
[12] Formln unsurlar birbirlerinin yerine geebildikleri iin bir arpma
ilemiyle ifade edilmektedir. En azndan ortaa eitimine gre ncili mantn
yardm olmadan anlamak mmkn deildi. Eer mantk deeriniz sfrsa ncil'deki
her sayfay okusanz bile elinizdeki bilgi de sfrd, te yandan kutsal metinler
hakkndaki bilginiz sfrsa, mantn size hibir faydas olmazd. Eer forml
toplama ilemiyle ifade etseydik, mant yksek biri kutsal metinler hakknda
hibir ey bilmese de hl birtakm bilgilere sahip diyebilirdik. Bize uygun gelen bu
yaklam ortaa eitiminde kabul grmezdi.

[13] ABD siyasetinde, liberalizm olduka dar bir tanmla yorumlanr ve


"muhafazakarlkla karlatrlr. Liberalizm teriminin geni anlamna bakldnda
ABDli muhafazakarlarn ou aslnda liberal de saylr.
[14] ABD'de California eyaletindeki liberal Berkeley ehrinin takma ad. -n
[15] (ng. ksaltma) Mutually Assured Destruction: Karlkl garantili yok olma,
olarak bu askeri doktrin, nkleer silahlar kullanma tehdidiyle iki taraf da byk
risk altnda brakarak bir savunma stratejisi gelitirmeyi amalar. Souk Sava'n
seyrini belirledii dnlen teori, fikren II. Dnya Sava'na dayansa da 1960'larda
ABD Savunma Bakan Robert McNamara tarafndan resmi olarak ilan edilmitir, -n
[16] (Alm.) Yldrm sava, II. Dnya Sava'nda hzl saldrp dmann
savunma gelitiremeden yok edilmesini ngren Alman sava doktrini, -n
[17] (ng.) "Polly wants a cracker." Bu deyimin kkenine dair farkl rivayetler olsa
da, genel kan Robert Lewis Stevenson'n Hazine Adas'ndaki papaannn
tekrarlad replik olarak poplerletiidir. Papaan Polly'nin her koulda kraker
istemesi gibi, koullardan bamsz olarak talebinde srara olma anlamna gelen bir
deyim olarak kullanlmtr. "Crack" kelimesi ngilizcede krakerin yan sra bir
uyuturucunun da ad olduundan deyim zamanla farkl yan anlamlar kazanmtr.
[18] (ng.) Tuhaf. Takip eden iki paragraf iinde detayl olarak aklanaca gibi
yazar kelime oyunuyla oluturulmu bir terim kullanmaktadr. WEIRD, yani tuhaf
anlamna da gelen ksaltma Western [Batl], Educated [Eitimli], Industrialised
[Sanayilemi], Rich [Zengin] ve Democratic [Demoktratik] kelimelerinin ba
harflerinden oluur. Bu terim, psikoloji deneylerinde denekleri oluturan gruplarn
ortak zelliklerini nitelemektedir, -n
[19] Eyalet, blge anlamlarna gelen ve SSCB dneminde nemli bir yere sahip
olan bu yerleim birimleri zerk cumhuriyet kavramndan sonra gelirdi.
[20] (ng.) Internet of Things. Gndelik hayatta kullanlan her trl fiziki
nesnenin eitli elektronik dzeneklerle internete balanmasyla yaratlan iletiim
adr. Bahsi geen nesnelerin tekil anahtar ad verilen zgn bir kimlikle internete

balanabilmesi ve birsensre sahip olmas gerekir, bylece nesne dnyann herhangi


bir noktasndan eriilebilir hle gelir, -n
[21] Dzenli olarak gncellenen haber siteleri ve bloglar gibi kanallarn yeni
bilgiler yaymlamak iin kullandktan iletiim protokoldr. Kaynaklardaki her
gncellemeyi kullanclara ileterek bir nevi abonelik sistemi salar, -n