You are on page 1of 307

GnlkSiyasiGazete.

AhmedCevdetPaa

BRNCCLD

bueserinsadeletirilmesiDndarGn
daytertibvetanzimiMmineviktarafndan
yaplmtr.[
HKMETGAZETECLKLTD.T.
(TanMatbaas)Tel:2242181ST.
TarhiCevdet'innerivesilesiyle

AhmedCevdetPaa,ondokuzuneu yzyl,Tanzimat
devriulemasndanmmtazbirsimadr.lm,siyas,edeb
olmakzerebirokmmeyyizvasflarnefsindetoplayan
bugzidedevletadammz,enziyadeilmiiletemayzet
midir.
27Mart1822tarihinde,Bulgaristan'nLofakasaba
sndadnyayagzleriniaanAhmedCevdetPaa,bura
dadareMeclisizasbulunanHacsmailaannolu
veHacAliefendiismindekibirztndatorunudur.
HacAliefendininpederiAhmedaa,onunpederi
(LofaMfts)smailefendi,onunpederide(Krkla
relikasabasndan)YularkranAhmedaadr.
Onsekizinciasrnevailinde,BaltacMehmedPaann
maiyetindebulunanAhmedaa1711tarihinerastlayan
PrutmuharebesindeBykPetro'yumalbedenordu
nunbandayd.Mezkrharbdensonra,artkKrklareli'ne
dnmeyerekLofakasabasnayerlemiti.
AhmedCevdetPaannvalidesi,Lofakasabasnda,
ma'ruf,TopuzailesindenAyeSnblhanmdr.
YularkranAhmedaaolusmailefendiyebyk
birservetbrakmt.Oullanvetorunlartarafndan,
mezkrservetinhsnidaresiiledirki,AhmedCevdet
PaannbabasolanHacsmailaannLofa'dakime
huriftliimeydanagelmidir.
Lofa,aynzamandabirkltrmerkeziidi.Mir
DerviPaailedevletricalindenMidhatPaada,bumem
lekettedomular,buradabymlerdi.
8
AHMEDCEVDETPAA
AhmedCevdetPaa,Lofa'dailktahsiliniikmlet
tiktensonra,burannmftsHafzmerefendidenSari
Nahiv,Belagat,Fkh,HaleMveMltekagibidersleri
okumudu.
Bilhare,HafzmerefendiyiistihlfedenHafz
Mehmedefendidendemantkvebeyantahsiletmidi.
Cevdetefendi,osralardaonaltyamagelmibulu
nuyordu.kmlitahsiliinstanbul'agnderilmesikarar
latrlmt.Buaradakasabadabirmddetdahakalm,
HafzMehmedefendidensonramftlkvazifesinidevr
alanveDeliMftdiyema'rufbirztdandaayrcafey
ziybolmudu.

Gnlkhayatndarerevesindemahsurkalmayami
zacmsaidbulunmayanveserzdbirtabiatemalikolan
buhocadan,bihakknistifadeninmkltkarsnda,Ha
cAliefendi,torunununmkemmelenyetimesinite'min
maksadiyleonu,geliniilebirlikde,stanbul'agndermiti.
1839da,stanbul'amuvasalatlaarambacivarnda
kiPapazolumedresesinegirenAhmedCevdetPaa,b
ykbirintizamladerslerinedevamediyor,yardmlarn
grdarkadalariinde,seveseve,sarfiyattabulunu
yordu.Gereklimasraf,babasvededesitarafndan,de
vamlolarakkarlanyordu.
Fatihcmiierifinde,devrininbykulemasndan
mamzadeEsadefendininerhiAkaid,AntakyalSaid
efendinindeMutavvelderslerinedevamsuretiyle,ilimsa
hasndabirhaylimesafekat'etmibulunanCevdetefen
diyaakendisindenokilerideolan,rfekasn,bir
hayligeridebrakm,ksabirzamandastadlarnnte
vecchnenazharolmudu.
Medresedetahsilettiima'nevilimlerinyansra
msbetilimlerideihmletmemi,MhendishneiBerrii
Hmayun'damuallimolanMiralayNuriBeydenRyaziy
ye,Heyet,Tabiiyye,TarihveCorafyaderslerialm,bu
TARHCEVDET
7
nakarlk,kendisideNuriBeyeMenivesairedenders
vermidir.
Temasettiidevletricalinin,konaklarndakimrebbi
vemrebbiyelerdenFranszcayrenmi,ilmkudreti
herkesebilinenMuradMolla'nmmehurtekkesinemda
vemeteFarscaydatahsiletmidi.
Vkel,vzeradadahilolmakzeredevletinileri
gelenricali,ulemas,debseyhMuradMollannhahi
kahmamuntazamandevamederler,feyzalrlard..Ayn
zamanda,SultanAhmedcmiierifininvaizlerindenolan
eyhefendi,herCuma,bizzatva'zagelir,mazeretihlin
deba'zenHafzTevfikefendiyiveyaAhmedCevdetefen
diyignderirdi.
Cevdetefendi,ayrca,mehurNedimefendidende
dersaSmdr.
BudevrintannmsimalarndanbirideairFehim
efendidir.Buztn,aynzamanda,siyasbirhviyetide
vard.Zamannierigelenlimleri,edibleriskskNedim
efendininkonandatoplanr,sohbetederlerdi..Nedim
efendinindelletilieCevdetefendi,bukonanmdavimi
olanricaliletand.Kendisineiiryazmazevkinitelkin
veCevdetmahlasntevcihedende,buzttr.
Tasavvuflimleriarasndahususbirmevkbulu
nan,Kuada'lbrahimefendidendemstefidolmuve
buarada,mehurlimHafzSeyyidefendidenfeyziyb
olmaydaihmletmemidir..eyhMuradMollaydallet
tekabuledenvetasavvufadamu'terizbulunanHafzSey
yidefendi,fakirbirzttilminiirfanntakdiredeneyh
Murad,lzumlueserlerite'minedervekendisinegnde
rirdi.
Tasavvufaidasarbergzideyiasihmletmeyen
AhmedCevdetefendi,MuhyiddiniArabi'ninbumev
zu'laalkalbtneserleriniokumudur.
DevrineyhlislmArifHikmetbey,kendisinisadr
8
AHMEDCEVDETPAA

a'zambykReidPaailetantrm,buarada,Emin
efendiismindekibirzattanFranszeasntammanasy
letekemmlettirmiti.lmiyesnfnamntesibbirkim
senin,Franszcailealkashogrlmediinden,bunu
saklolarakyapmd.
eyhlislmArifHikmetbey,MektibiUmumiyye
Nezaretimuavinliinikabulettirmekiin,Cevdetefendi
yizorlaypduruyordu.Bunabirtrlmuvafakatgster
meyenCevdetefendi,nihayet,vki'srarlaradayanama
yp,teklifikabuledince,ubeytisylemidi:
Hubnbvefagibidehridesisebz
Nzehlineniyazeder,ehliniyazanz.
BykReidPaa,stanbul'da,Franszlarnakade
misinemmasil,birEncmeniDnite'sisinidnyor
du.1850tarihinde,butasavvurunukuvvedenf'lekardu
Yerliveyabanclardanmrekkebolanzalarnnarasn
daAhmedCevdetefendidevard...
MsrValisiAbbasPaaileMehmedAliPaaaileleri
arasndatahaddsedenmirasihtilfnnhalliiin,vazi
feyleMsr'agnderilenFuadefendiAhmedCevdetefen
diyiderefakatinealmt..kiaysonrastanbul'adnen
Cevdetefendi,tekrarEncmeniDnidekivazifesineba
Iamd.
Osmanhtarihininyazlmasiin,encmeninehilaza
lararasndavazifetaksimiyaplm,1767/17681825/
1828ksmlar,AhmedCevdetefendiyeverilmidi.Krm
harbisrasnda(TarihiCevdet)incildinikalemeala
rakpadiahatakdimetmidi.Eser1854tarihindeintiar
etmivebuarada,Nailbeyinyerine,Vak'anvsolmu,
aynzamandaGalataMollaldauhdesineverilmidi.
(TarihiCevdet)inikincicildi1884deneredildiine
nazaran,bubykeserin,otuzsenedetamamlandanla
TARHCEVDET
9
r..Osmanhtarihinindierzamanlarnyazanakvazifesi
kendilerinetevdi'edilenazalarnhieservermemelerine
mukabil,CevdetPaamrnnotuzsenesinivererek
onikicildlik,bumehurtarihinivcudagetirmidir.
AhmedCevdetPaannbykmuvaffakiyetlerinden
biridemmtazFkhlimlerininitirakiyleMecelle'yi
vcudagetirmiolmasdr.Te'sisettii(MecelleiAhkm
Adliyye)Cemiyetininreisliikendisinetevcihvetevdi'
ohmmudur.
Abdlhamid'inifahiradesiilekalemealdMa'ru
zatisimlieseriokmhimdir.Bueserde,Mslmanln
genitesamhyanndaHristiyanlnnasldarbirsa
hadaskpkaldgayetvecizvebelibirlisanlaifade
edilmidir.Mslmanlkdadadinlimiolarakvasflandr
lanvetekiltnmuayyenkademelerindeHocaolarakvazi
feahp,umurudiniyyederehberolarakalanzevatn,Al
lah'lakularasnagirmeyiakllarndanbilegeirmedikle
rini,deruhdeettikleri:mamMi,Vaizlik,nikhkyma,ce
nazegasli,tedfingibivezaifilzumuhlindebumev
zu'dabilgisiolanherhangibirMslmanmdaifaedebile
ceihlbukidiertarafdan,birHristiyanocuunun,
dnyayagelmisaylmasancakpapaztarafndanvaftiz
edilmesiilemmknolduu,ibdetinicras,gnahlarn
ihraciin,yinepapazntavassutunaihtiyabulunduu,
evlenmesinde,lmbulunansevdiklerineithafedecei

dualarda,kendilmndedaimapapazntavassutuna
mracaatedildii,bueserdeetrafiyleanlatlmaktadr.
Buradaokuyucularmzatakdimilemftehibulun
duumuzTARHCEVDET,CevdetPaamerhumunen
apleseridir.
TarihiCevdethakkndakiszmzM.akirlk
10
AHMEDCEVDETPAA
tar'abrakyoruz:
TarihiCevdet(TarihiVekayiiDevletiAliyye),
CevdetPaannAvrupabilimlemindededeerlibirkay
nakolaraktanlanbubykeseri,OsmanlTarihinin1774
den1824ylna,yaniKaynarcaandlamasmdan"Vak'ai
Hayriye"inilnna(Yenierilerinilgasna)kadargeen
olaylarnihtivaedenayrntlbir"Vak'anvisTarihi"dir.
Onikicilttutanbutarih,vesikaitibariyledeerliveda
imabavurulanbiranakaynaktr.
18Temmuz1851dealan"EncmeniDni"eal
nanyelerinherbiritrlbilimkonularzerinebirer
eseryazmaderuhteetmilerdi.Buaradaencmenye
lerindenbazlarnatarih'intrlksmlartaksimedilerek
datldgibi,CevdetPaayadaOsmanlmparatorluk
tarihinin17741824yllarnaaitolaylarnyazmakdevi
verilmiti.Butarih,AvusturyaltarihiHammer'inbiril
vesimahiyetindeidi.CevdetPaa,hemeniebaladve
1854detarihininilkcildinibitirerekSultanAbdlme
cidesundu.te,vak'anvistarihleriarasnda"CevdetTu
rihi"diyeanlanonikiciltlikbubykeser,Encmeni
Dni'inkararzerinemeydanagelmitir.CevdetPaa
bueseriniyazarkeneldekivakanvistarihlerini,sefaret
nameleri,zeltarihleri,^tarihdeeriolantasarlar,ht
ralar,devletarivikaytlarn,resmtezkirelervedergiler
gibibtnilgilikaynaklarbirerbirergzdengeirmi,
bueit!!tarihbelgelerindengenildefaydalanmtr.
CevdetPaaTarih'ini,kendindenncekivak'anvislergi
bi,ylylyazmolmaklaberabermnasebetdtkeo
laylarlailgilibulunanAvrupadevletlerininahvalinden,
bizekargttkleripolitikadandabahsederektarihselol
gularniyznaydnlatmaaalmtr.
CevdetTarihi'nintrltertipvebaslarvardr.Ta
rihinsononikincicildi1884ylndayaynlandnagre,
TARHCEVDET
11
bununotuzyldabitirildiianlalmaktadruhesapa
CevdetTarihininotuzylgibigerektenciddvesrekli
biralmannverimiolduunureniyoruz.CevdetTa
rihininbirincicildindeusultahire,tarihfelsefesineve
saireyedairbirokfaydalardayazlm,bylelikleesere
dahanemlibirdeerverilmitir.CevdetPaa,buTari
hintrlzamanlardayaplanbaslarzerindebazekler
vedzeltmeleryapmtr.Nitekim1884ve1885deyap
lanveasl1891detamamlanmolanyenitertibindebir
haylidzletmelervedeitirmelervardr.Buyenitertibin
ikicildisadecebirgiri(methal)halinegelmitir.Kay
naklar,"Tertibicedid"desoncildinmehazlarilebir
letirilerek,ikicildinbatarafnakonulmutur.(Matbaai
Osmaniyebasks).
CevdetPaa,tarihini"selisvemnakkah"yazmaa
dadikkatetmitir.Ancakilkbecildindili"ruzmerret

biratileherkesinistifadeedebileceimeslekiifadeyegi
dilerek"yazldbeyanedilmesineramen,eskitarihi
leriepeyceandrr.Eserinaltnccildindenitibaren,slbu
oldukasadelemitir.
CevdetTarihi,birvak'anvistarihiolduundanesere,
ardl(halefi)Vak'anvisAhmetLtfiEfenditarafndan
birekyaplmtr.LtfiEfenditarafndanyaplanbuek,
1825ylndanbalaypikinciAbdlhamiddevrinekadar
gelir.
270
CevdetPaa1895senesi28/27Maysgecesiyetmi
drtyalarndaolduuhaldeBebek'tekiyalsndavefat
etti. CenazesiFatihTrbesiyanndakihususmezarla
gmld.
Buvesileile,merhumCevdetPaay,birkeredaha
12
AHMEDCEVDETPAA
rahmetleydederkenbubykeserintab'namuvaffak
klanCenabHakkasonsuzminnetvekranlarmz
mafiretinesnarakarzaictisareyleriz.
10Haziran1972
MMNEVK
Zeminvezaman,noksanszvebenzersizyaradann.
inhisarndabinlercedefabirarayagelmeyehakkazan
mnleeekinsantopluluunundieryaratklaras
tngrn(nincailnflardhalife)vesrrnaeri
ilmeyen(veailemeademelesmaekllehasmmeara
dahumalelmelaiketi)ilemazidenaldretici,dzenli
vehayrlgereklibilgilerilehayrlileribuiebakan
lardanileribirgrle,uyarsebebisaypdndenbu
gneeldekibilgilerlegelipolaylarnaslsebeplerinege
meyeteneineerienlerisaygdeerbilmitir.Herkese
bilinenvenlenaynzamandasonsuzluunhkm
dardayanamz(Kntenebiyyenveadembeynelmai
vettn)olanPeygamberimizinRavzaimutahharave*
trbeimnevveresineolsunkiDoru,aslnaenyakn
veuygunbilgilerleherkesieriatindoruyolunaarp
insanlkruhundatedenberiistenen(Elestbirabbi
km)iyisznsyleyipanlatarakyaklaanlar,var
lacakyerinbana,ilminyerineoturtmaktr.Allaharza
veduannayrntlaronunsahiplerineveyaknlerinear
maanolsunki,iyidavranlar,sonragelecekolanlara
uyarcvepayvericitvegeleneedayanakolsunve
sonradankyazlarmAhmetCevdetTarihininbelirli
sahifelerindeifadeedilerekduyduklarmzagrence
gelenlerinsonragelenlerednyagemiindebugneka
16
AHMEDCEVDETPAA
dargelenvetarihyazmadadnyaapndayaayanr
nekhatraveuygulamavesilesiileanlacakengzelar
maanvegemignlerevemuhtelifmilletlerinbirbi
rinenisbetlestnlkveilerideerdeolduununl
vemiyar,tariholduundan,tarihyazarlarasrnkita
beleriileellerinegeeneserlerimuhafazaederek,bulun
duklarzamannolaylarmfaziletvebilgileriylekaytla

rageirerek,kronolojiksrailetarihehizmetederlerse
veherdevletkendiolaylarnkaytlarageerse,herbiri
ninkendinegregayretiyletarihdekiolaylarOsmanl
Devletininolaylardaheralandabyksatvetiyleg
rndgnden,binyzseksensenesinegelinceyeka
darbirbirinebalvebirbirinitakibedenkaydlarveya
zlarlabaslmveyaynlanmken,ozamanngerei,
trlkarkoymaveengellemeleryapanlarnhayretedi
lecektutumlarilebuilkeleryersizsaylp,terkoluna
rak,olmyacakeylergibikabuledilerek,yaplmamve
tarihsahifelerinekaytveilenmemiolanmsvetteleri
veyazlardatarihvak'anvisleridzeltmelerinibileya
pamadanvekanolaylardurulmadanvekelerinee
kiliphibireyyapmadklarhalde,yanibireyyaplma
danyzstkalmt.Halbukiasltarihyapraklarna
yazlacakveherfkrasndanpekokuyanhissesive
ibretalnacaktarihproblemleribukaydageirilmemi,
boluktaiyivektgnlerinolaylaridi.Allahahamd
olsunkendindeadaletvemerhametinrneklerigrnen
hilftvesaltanatndeerlibtnlndebatasylenen
skenderdeyiminelykOsmanlgrnileiftiharedi
lecek,maarifiseven,ycehakan,byklkdeAllahm
yerdekiglgesi,vesonzamannesizyarat(essultan,
ibnssultan,ibnssultan,essnltanlgaziAbdlme
cdHin)efendimizhazretlerininherkeseistenenclu
su,buyzylnenmutluvegnldenistenengndr.
Osaadetgnndenbuyanaeitimyaynlarhakknda
TARHICEVDET17
esirgemedikleridnyadeerhizmetleri,onunkymetli
eserleriolmakjzere,ilmingelimesindevencelikka
panmasndaveasldeerlerinveunutulupbirkenarda
kalanbuncaeserlerinmeydanakarlmasndanclk
edenlere,buyenilikesintisindehakkiyleveaka,istek
levebeenirgrnerekniceeskieserleriyenilemek,cild
lemekvebirokipucumsveddeveyazlaryenibir
tasnifetabitutarak,toplanpyenidenmsveddelerya
plmasnavezamanndabuiyiliklerekendinihasreden
hazretihilfetpenhileri,hakikatengbtaedilecekyz
yllaryzeyindetoplananeserlerdenvebirbirinikovala
yandevletialiyyeolaylarnnbilinenognktarihinden
buyzylakadaryrtlmesi,UmumMaarifMeclisin
debirkadefakonuularakvePadiahdandncesi
soruluponayalnarakbinikiyzkrkbirsenesindeta
rihikitaplarverisaleler,devletialiyyecepatlamolan
Vak'aiHayriyeyekadar,bizdenncealanlarnna
mnyenidenortayakoyacakvebizlerdensonragelecek
olanlarnhayrdualarnalacak,bsbtnyenibirusul
ileeservcudagetirmeemdahalesizbuacizkulunu
memuriyetineseniyyeimlkaneceizinverilerek,ger
ekteyetersizliyakatimbaarlolmayakfideilken
halvezamanagrefeyizsaanhazretimlknesaye
sinde,MaarifMeclisiazasbulunduumsradaPadia
hmzntrlltuf,yksekhimayevedavranlarnabin
debirkarlkkranborcudemebykidenliiile
eldengeldiikadaralmannkanlmazfarizadanbu
lunduunaveMaarifseverdevletinebenimiiniftihar
edilecekmansublarlakatldmvekillerhey'etininba,
adaletverenvedatanbilinmiyendevletilerinikolay
cazphalleden,halkaeik,eibulunmazAristoted
birli,eskiSadrAzamveHariciyeNezaretinektu

tanveyolgsterenReidPaaYeserallahuMayea
F.2
8
AHMEDCEVDETPAA
hazretlerininhereydenncemaarifeeilimveisteide
evkvegayretimitazlediinden,Allannyardmveina"
yetiylegrldgibibinyzseksensekizsenesinden
binikiyzkrkbirsenesinekadar,birtarihyazmaa,
binikiyzyetmigsenesievailindebaladk.CenabHak
evketiahaneninmrnuzunmaarifsaan huzurla
rnaniceyenivedeerlieserlertakdiminemuvaffakola
cakilimvefaziletsahiplerinenmevemutlulukver
sin!
(vehazaduanlyraddlienehuduamal
kllilberiyetiamiln)
CEVDETTARHNNME'HAZLAKI
Bintarihlerinekadarehnamecivesonravak'an
visadiyleheryzyldaeshabmaarifdenbirivak'alar
zabtamemurbuyurulagelmiolduundanDevletialiy
yevak'alarbuyzyllarakadarbirbirinebalvede
vamlolarakgnlktutulansahifelerdeunutulupkal
mtr.Vak'anvislervak'alarceridelerineyazpgeir
meklearasratemizeekiptakdimetmekdevamedege
lenbirDevletialiyyeadetiolup,temizeekemedikleri
zabtnamelerdahikendilerindensonragelenleredevrolu
narakonlarntarafndantemizeekilmeedevamedil
mitir.
Birtarihyazar,kendiyzylmintarihiniktama
gtmedenolduugibihakikatenuygunyazmasmkl
dr.Vak'anvislerinkalemealdklartarihleriseiyig
rnmekvegstermekvegarazyolundayazlagelmi
olduucihetlebunlardorubirtariheklinekoymak
iinbazkarmalarvedeitirmeleryaplmasuygun
olacaktr.
(TuhfetlKibar)Ktipelebininmehureserle
rindenoluptarihindndadr.
(KoiBeyRisalesi)GriceliKoiBeyinmaarifis
TARHCEVDET
19
teyendrdncMurad'asunduulyihalariindetop
layanbirrisaledir.
aniZadeAsker'insebeplerinianlatmayolundaya
zlmtrki,GriceliKoiBeyDrdncMuradhazret
lerinebumeziyetleriolgunbiryallnifadesiilekork
madangndermitir.Eblneciprisalesinestndenme
yelyktr.
(Sefinetrresa),(Dhatlmeayih),(Hadika
tiilvzera)veeklerimarufolmaklatafsilehacetyoktur.
(MukaddemeiKavanmiTerifat)nailAptullah
paa,terifatikeniradeiSeniyyeileDevletiAliyye
terifatkanunlarntoplayarak,yaptmecmuayaerh
olmakzeretelifeylediirisaledirkiondabukanunla
rnsebeplerinianlatpterifatkanunubalangcdiye
isimlendirmitir.
(FaikEfendiMecmuas)Sefinetrresazeyliya
zarSleymanFaikEfendiningaripvak'alar,nadirbil
gileritoplayanmecmuasdr.Kendisininelyazsilens
hasngrdm.
(MonteKokolininfenniharbedirolankitab)
AvusturyaDevletindeBakumandanveBavekilolup

miladbinaltyzseksenbirsenesindelenmehurMon
teKokolininharffenninediryazmolduugzelbir
eserdirki,bahseayrlmtr.Birincibahisde,harbin
trlusulveinceliklerine,ikincibahisde,Nemeasker
lerininEngrsdiyarndauzunmddetOsmanlasker
leriileyaptmuharebeleredairolupbirincibahsik
kikincibahsibyksayarakncbahisdeOsmanl
larnezicikuvvetleriilemcadelevemsademeyekoyu
landevletlerin,uzagrerek,ncelikkazanmayveihti
yatlolmayvebyledavranlrsagalibiyetvezaferin
nesuretlednlptartlandurumunarkasnda,ne
kadarkestirilemeyenkukuvetehlikelerikendimeram
na greanlatpneticeyebalamtr.Dahancebukitap
20
AHMEDCEVDETPAA
Trke'yetercmeedilmiisedebaslmamtr.
(KaterinaTarihi)RusyamparatoriesiKatera'
nnhertrlhalinianlatanKastraadlyazarnkale
mealdmehurtarihedirki,Franszca'danTrkeye
tercmeedilmivebaslmtr.
(AyineiZrefa)vak'anvislerinhaltercmelerini
toplayanbirrisaledir.
(GlbnHanan),KrmHanlarnnhaltercmele
rinedairHalimGiray'nyazdtarihdir.
(bretnma^yDevlet),KrmHanlnnahvalinin
icmaliylebinyzseksenikiseferininbtnahvalinianla
tanvediersefervukuatlarniinealanketebeiaklm'<
danKisbadndakizatnikiyzontarihindeyazmol
duumecmuaklklbirtarihedir.
(Mir'attDevle)Seksenikiseferininalsebeple
rivehalkngiyimkuamadknlveDevletmemu
rununoalmas,rueyanmzaafvetel,hususlariylebu
yoldanegibinlemetedbirlerialnmaklzmgeldiini
anlatanNihalEfendininlyihaklklkalemealmol
duurisaledir.
(Hulasatlitibar)adgeenRusyaseferindevuku
bulannoksanvehatalaradairResmAhmetEfendinin
kalemealmolduumehurrisaledir.
(Derclvakay'i)binyzdoksandokuzsenesinden
ikiyzikisenesinekadarbazvak'alartoplammecmua
klklbirtarihedir.
(ehrEfendiTarihesi)SultanAbdlhamdHann
songnleriileSelimHannyzyllarnnilkgnlerine
dir,ehrsmailEfendininkalemealdtarihedir.
(Tarihiamdanzade)vak'anvisolmaypamda
nzadeninserbestlisanileyazmolduuDevletiAliyye
tarihidir.Onunyazdtarihinsonksmlartarihimizin
birinciveikincicildineme'hazolmutur.
TARHCEVDET
21
(TarihiEnver)cilddir.Birincicildibinyzsek
senikisenesinden,yzseksensekizsenesindeKaynarca
anlamasakdindensonraordununumnu'danhareke
tiylestanbul'ageliinekadarolanDevletiAliyyevak'
alarniinealmaktadr.VasfEfendibunudeitirip
bakalatrarakkenditarihininikincicildisaymtr.Ta
rihiEnver'ninikincicildiikiyzseksensekizsenesivak'
alannngerikalanndanyanievvelkibittiiyerdenba

layarakyzdoksanyedisenesisonlarnakadarolanvak'
alariinealr.Asltarihimizinbirincime'hazbudur.
nccildibinikiyzseksenaltsenesinekadarordu'ya
aitvak'alariinealr.
(TarihiEdip)stanbulvak'alaramayrntlarile
toplamtr.nkikiyzikisenesindeEnver Efendi
vak'anvisolaraktayinleorduilegidipikiyzaltsene
sinekadarorduvak'alarnyazmolduugibiEdip
EfendideozamanRikbhmayundaterifatvevak'a
nvisvekiliolarakdiervak'alartutmutur.
(OrduJurnali)binikiyzsenesindeordununDavut
PaasahrasndanhareketignndenbalayarakMuha
diyeveimuharebeleriniiinealanJurnalolupbuda
tarihimizinengzelme'hazlarndandr.
(RevafotlUkud)ZitoviveYakonumalarnda
vak'ayiktibibulunanGalipEfendinintopladkonu
mazabtlarmecmuasdr.
(TaihiNuriBey)binikiyzdokuzsenesibalang
cndanikiyzonsenesisonunakadarDevletiAliyye
vak'alarniinealanbirtarihdirki,vak'anvisHalil
NuriBeyinmeydanagetirdiieseridir.NurBeybunda
dokuzsenesindenbalamisede,dahanceyaplmka
nunvenizamlardaayrcayazdktanbakancSe
limHandevrindekonulanvebalatlanbirokkanunve
nizamlartoplaypbirmecmuatertipetmitir.
(TarihiVasf)binyzaltmsenesindenbalayarak
22
AHMEDCEVDETPAA
yzseksensekizsenesindeordununistanbul'adnve
varnakadarolanDevletialiyyevak'alanntoplayan
ikicildolmakzerebaslpyaynlanmtr.VasfEfen
dinindoksanaltsenesindenbalayanbirKt'aZeyliolup,
ikinshasvardr.BiriMabeyniHmayn'atakdimey
lediinshadrkiikiyzbirsenesievastmakadargelir.:
Dieriseksensekizsenesievastmda,Krmtasdiknamesi
mbadeleolunduusradasonbulup,balangHalilHa
mitpaaadnadr.Buikinshaarasndaicmal,tafsil
cerhvetdilcihetindenbazmertebefarkvardr.Aa
dadurumadretartmasyaplacaktr.
IkiyzsenesindeSelimHannclusundanbalayp
ikiyzsekizsenesisonunakadarVasfefendinindierbir
kt'aZeylivardr.BirdeVasfEfendibaslanbutarihi
ninarkasndanyzaltmalttarihindenikiyzonyedita
rihinekadarbiremirzerineDevletiAliyyevak'alann
yazmolduunuanlatmisedeyalnzikikt'aZeyli
meydanakmtr.
(AyineiZrefa)yazarevvelkizeylidegremedii
vebilemediiiinyalnzikincizeyliyaniikiyzdeniki
yzdokuzakadaraltsenelikvak'alariindetoplam
tr.Yazarelyazsilebirkt'atarihzeyligrnce,te
sininneredekalmolduununbilinemediiniaka
yazmtr.HalbukiCavidBeyinmntehebatndaaada
yazlzeyldenevvelcebaksedilmitir.
leridegrleceigibibinikiyzsekizsenesivak'ala
ranlatlacavehileVasfEfendinin,SelimHannc
lusundanbalaypikiyzbesenesinekadaryazdbir
kt'atarihiadgeensekizsenesibalangcndaHuzuru
Hmayn'aarziletamamlanmakzerekendisineiade
olunduumuhakkaktr. Fakirkulunuzbubabdahayli
aratrmaileuratmhaldeikikt'azeyl'denbakas

nelegeiripgremedim.SonralarVasf'mbinikiyzon
yedisenesibalangcndanondokuzsenesisonunakadar
TARHICEVDET
23
senelikvak'alariindetoplayanvekendielyazse
tashihleribulunannshasnaveikiyzdokuzsenesiyle
onikisenesindenonyedisenesinekadarkendisininelya
zsileolanmsveddelerindenounugrdm.Vasf
Efendibusenelerinvak'alanntakmtakmtertipve
takdimedip,bunlarnarzvetakdiminediryazmol
duuyazmalardankt'asnnmsveddeleridead
geenmsveddeleriindebulunmaklarneklericdinso
nunda(1)iaretiylegsterilmitir.
(HaanEfendiCeridesi)ikiyzbirsenesi,VasfEfen
dininspanya'yagidiinden,ikiyzikisenesindeordunun
hareketinekadarolanvak'alariinealr.nkVasf
Efendivak'anvisbulunduuhaldespanyaSefaretine
me'murolduundanvak'anvislikzerindekalmolup
donnceyekadarvekletleidareettirmekkararverilmi
vevekletiemrininkarlmasileterifataHasanEfendi
me'muredilmibulunduundanVasfEfendininikiyzbir
senesiortasndaspanya'yagidiindensonraHasan
Efendivak'alarzabtabalamtr.Lkinbununpein
den Rusyaseferiortayakncavak'anvislerinorduda
bulunmasDevlet'ingeleneiicabolduundan,Enver
efendignderilipvak'anvisolarakorduilegidipordu
vak'alannkalemealmveRikbHmynterifat
solanEdipEfendidahi,vak'anvisiRikbHmyn
olarakstanbul'dadiervk'alarmzabtageirilmesiyle
megulolmutur.
(MntehebatCavidBey)mecmuaklklbirtarih
tirki,CavidAhmetBeyonuDevletiAliyyeileRusya
DevletiarasndameydanagelenHarpveSulhhallerine
deinenmehurtarihlerdenseerek,ikicildolmakzere
toplaypdzenleyenvebirincicildindebinotuzalttari
hindenbinyzseksenyediZilkadesinekadarolanvak'a
laryazar.kincicildindeadgeentarihdenbalayp
binyzdoksanaltsenesinekadarEnvertarihiniveondan
24
AHMEDCEVDETPAA
binikiyzbirsenesinekadarVasfmaadasylenen.
zeylitarihiveondanordu'nunHurucunakadar,Vasf
zeyliolanaadayazlHasanEfendiCeridesiniveson
radaEdipEfenditarihininbalangcndanbirmiktarn
veEnvertarihiniveikiyzaitsenesinekadarkenditut
tuuzabtlarveVasfzeylininbirmiktarnhulasaola
rakyazmtr.
(HainiEfendiMecmuas)AnapaKalesininkurucu
suolanFerahAliPaa'nmktibiHaimEfendi'niner
kezistan'agidiporadauzunzamanvazifeliolarakmhim
evraksuretlerinikaydvenicegaribmaddelerizaptile
yapmolduumecmuadr.Grleceigibierkezistan
olaylarhakkndadoruvevesikalaradayananbirMe'
hazdr.
(DuhatlVzera)GlsenhlefanmzeyliolupBa
datvalilerinintercmeihalleriniveIrak'nmhimolay
larniindetoplayanmehurbirtarihdir.
(TarihiAbdekiir)MekkeiMkerremeemirleri
ninhaltercmelerinibildirir.MekkeiMkerremeulema
sndanAbdekrefendininArabcayazdbirtarih

dir.
(TarihiCezzar)CezzarAhmedPaannhalterc
mesinedairCebeliLbnantarihyazarlarndanMirHay
daramlan,ahabyeaitArabcayazlmbirtarihe
dir,
(TarihiCeberti)Msr'ngemiolaylarnvebun
larnekleriniiinealanMsrbilginlerindenApturrah
manCebertnammdakiyazarndrtcildolarakyazd
Arabcabirtarihedir.
(MazharttakdisBehurueutaifetlFransz)Fran
szlarnMsr'agiriindenklarnakadargnlkmey
danagelenolaylarnyukardaadgeenCebertefendi
ninkalemealdbirtarihedir.Vak'anvisAsmEfendi
onuarabca'dantrke'yenaklvetercmeetmitir.
TARHCEVDET
25
(TarihiNikola)FranszlarnMsr'istillaresna
sndaCebeliDrzhkimiMirBeirtarafndanMsr'a
gnderilmiolan(MuallimNikolaEttrk)adlkimsenin
kalemealdarabcatarihedir.NikolaFranszlarlabe
raberMsr'dabulunarakCebeliLbnan'adnndebu
tariheyikalemealmtr.Binsekizyzotuzdokuzmilad
senesindeFranszcatercmesiyleberaberParis'debasl
mveyaynlanmtr.
YusufAvra'yamensuparapayazldierbirkt'a
tarihedetarafndangrld.LkinbuayniileMuallim
Nikolanmtarihesioluppekazyerlerindecmleveta
birlerdefarkolupmaddevemnadaikisibireydir.
NikolaileYusufAvraHristiyanolduklariinFransz
iarpBonapart'invlmesindeikisinindearapai
irlerivardr.
(TezkereiBonaparte)Bonaparte'inSaintHelen
adasndasrgnikenkendihalteremesi'nedairyazm
olduurisaledir.Trkebaslmtercmesivardr.
(Zabitnameler)Binikiyzonsekizsenesindenyirmi
senesisonunakadarEnderunuHmayundayazlmbir
takmzabtveolaykdlarolupbunlardahiokunarak
tarihimizeme'hazolarakalnmtr.
(KaifEfendiZabtnamesi)Sadrlimektubh
lefasmdanBlktErbaaktibiAliRaifefendininor
duolaylarnadairzabtnamesidir.Binikiyzyirmisenesi
hillinden,VasfefendiReislkttapolduktayerine
AmeddivanHmynhulefasmdanPertevefendi
vak'anvisolmuisedeyirmkisenesihillindelnce,
yerinemirBeyvak'anvisolup,odabirkaaysonra
istifaetmiolduundanmderrislerdenAymtaplAsm
efendivak'anvisolmutur.
Ancakileridegrleceigibi,yirmkisenesiolay
larsrasndaanlatlacavehileAsmEfendiordu'ya
gitmeyipstanbul'daolaylarzabtageirmeklemegul
26
AHMEDCEVDETPAA
olduundanorduvak'anvisliindenuzakkalmtr.
AliRaifefendikendiliindenorduolaylarnzabt
eyleyipstanbul'adnndezabtnamesiniNecibefen
diyevermiodabuzabtnameniniindekileritarihesi
neilveeylemitir.
PertevefendiilemirBeyinyazdklarmsvedde
lerdeOrdu'danstanbul'agnderilerekAsmefendi'ye
teslimolunmutur.

(NecipEfendiTaresi)Selimiyeolaylarnadair
BabliricalindenNecipefendininkalemealdbirta
rihedir.RaifefendininyukardazapteylemiolduuOr
duolaylarniinealr.
(TarihiSadEfendi)KethdaSadefendidiyema
ruf,maarifseverbirzatnSelimiyeolaynadairkaleme
almolduubirtarihedir.Fakatbalangca,Rusya
anbykPetrozamanndanbalaypayrntlarilege
nibirbalangyazmtr.
(Ta<rihiAsm)vak'anvisAymtaplAsmefendinin
tarihiolupbinikiyzyirmisenesisonundaMuhibefendi
ninParisSefaretinetayinindenbalayarakSultankinci
Mahmudhazretlerininclusunakadarolanolaylariine
alr.Fakatnshalarpekmuhteliftir.ZiraAsmefendi
tarihinitemizeekiptakdimettiktensonralenbyk
lerden,onlarhayattaikenKrgnolduubazzevatk
tleyerek,kendindekinshayabirokfkralarilveet
mitir.Bazzevatdabufkralarsilipatarak,bakacabir
nshameydanagetirmitir.KethdaSadefenditarih
esibunakartrlnca,ikicildolmakzerebirnsha
meydanakmtr.Sadefenditarihesininbalangc
tamamiylevepekazeyilvesiylebunamukaddemeol
makzereyazlpbirincicildiSultanHannsaltanatnn
sonunakadarolupikincicildideSultanSelim'intahttan
indirilisi,balangolarakSultanMahmuddevribana
kadargelir.Ondansonraonikiseneolaylarzabtetmi
TARHCEVDET
27
isedetertipleyiptemizeekemediindenzabitnameleri
kendindensonragelenanzadeyedevredilmitir.
(TfekibaTarihi)TfekibadiyeanlanArif
efendininSelimiyeolaylarnadairkalemealdtarihe
dir.
(FezlekeiKuman)KusmanoluDehkanadlza
tnFezlekeiKumanadiyleikirisalesivardr.Birisi
ngilizdonanmasnnstanbul'ageliindenSultanSelim'in
tahttaniniinekadarolanolaylariinealr.DieriSul
tanSeliminehadetinianlatr.
(YaylamamBislesi)Yaylaimamdiyeanlanza
tnikiyzbirsenesisonundanyirmibesenesinekadar
olanstanbulolaylarniinealanbirtarihedir.
(TariheiAt)CennetmeknSultanSelimintaht
tanindiriliineveehadetinedironundevrindebalala
bulunanTayyarefendininmahdumuasrmzricalinden
AhmedAtBeyefendinin,babasndanvedierbilenler
denduyduuveyaptaratrmayiinealanbirtarih
edir.
(LyihaiTerciimnDvan)ZiyaPaannikincisa
daretindeDivanHmyntercmantarafndanrisale
klkltakdimklnmgenibirlyihaolupZiyaPaa'
nmbirincisadaretinden,ikincisadaretinegelinceyeka
darAvrupadevletlerininpolitikhallerinivedurumlarn
vebusradameydanagelennemliDevletiAliyyeolay
larntoplucaanlatr.
(SefaretnameiMuhibefendi)binikiyzsenesinde
elilikleParis'egidenMuhibefendininikisefaretnamesi
olupbirisiFransa,'yagidiivegeliiile,altsenelik,Pa
ris'dekiikametisrasnda,eliliebalnekadarzabt
lar,mektuplar,tezkerelervetakrirlervarsahepsinigeni
veayrmtanylegsterir.DieritoplucaFransa'yagidi
vegeliiileParis'ingidiateserleriveresimlerinigs

terirrisaleklklksabirsefaretnamedir.
28
AHMEDCEVDETPAA
(SefaretnameiVahidefendi)binikiyzyirmibirse
nesindehussdelegeolarakNapolyon,nezdinegnderi
lenVahidefendiningzelbirsefaretnamesidir.,
(Jurnaller)NapolyonBonaparte'inmttefikdevlet
lerlesavalarnadairolanjurnalleridir.
(LyihaiSebastiyani)FranszelisimehurSebas
tiyani'ninstanbuldanParis'ednndeNapolyon'atak
dimetmiolduuLyihasndadaoyzylngidiatna
dairbaztarihproblemlerivardr.
(TarihiBildSudam)dokuzyztarihindensonra
meydanagelenbazsudanolaylarveMsrvalisiMeh
medAliPaatarafndanSudannistilsnanlatanarab
cabirtarihdir.
YazarSudanahalisindenveikiyzlarktarihinde
MsrBabuummtekilettiidivannazasndanbirzt
tr.
(Tarihianizade)cilddir.Birinci cildibinikiyz
yirmihicrsenesindeMahmudHanntahtakola
yndanikiyzyirmibesenesisonunakadarveikincicil
diyirmialtsenesibalangcndanotuzsenesisonuna
kadar,nccdiotuzdrtsenesibalangcndanotuz
altsenesisonunakadarolanolaylariinealr.Otuzyedi
senesibalangcndankrkbirsenesiSaferinekadarvak'a
nvislikmemuriyetindebulunmuisedeyukardagste
rildiigibikendinedevredenonikisenelikolaylarter
tipile,megulolduundanuzamaniindekiolaylartop
layptsrtipleyemediindenzabtnamelerikendindenson
rayerinegelenEsatEfendiyedevrolunmutur.
(TarihiMriYmsuf)SilhoranHassa'danAhmed
PaazadeYusufBeyinKalemealdtarihedir.Rum
karklnnzuhurundakritikvarnoktasolanANA
BOLdebulunupyirmiikiayANABOLkalesindesarl
kaldktansonraKaleninekyayateslimindebirngiliz
gemisinebinerekzmir'eveoradanstanbul'agelerek
TARHCEVDET
29
hutariheyiyazmtr.
(TarihiMelek)Buikiyzotuzaltsenesindezuhu
ragelenYunanihtillinedairkendieseriolantarihe
dir.MelekBey,RumkarklilesonulananEterya'
nnilkkurucusuEksanto'nunihtillinaslmeydanage
tirdiinedairolanrisalesiniveYunantarihininnemli
yazlmksmlarntercmevekendigrg,aratrma
iledncelerinideekleyerekbylegzelbireservcu
dagetirmitir.
(TarihiFetret)adgeenYunankarklnadair
buyzylnyazarlarndan Mehmedefendininkalemeal
molduutarihedir.Yalnzbirincicz'baslmol
makla,alttarafmdahahenzokuyamadk.Uzunzaman
stanbul'daAvusturyaelisibulunanmehurBaron
Prok'indaRumkarklnadairbirtarihivarisede
henztrkeyeevrilmemitir.
(TarihiVak'aiCe^ireiSakz)sakzolaynadair
birtarihedir.Buterkibinharfnoktalamasolayatarih
dir.YaniMoravebazAkdenizadalarnnisyanveihti
lliilebinikiyzotuzyedihicrsenesindeVahidPaasa
kzmuhafzikenadadakanihtilledirozamanSa

kzdakalemealnmbirtarihedir.
(TarihiEsat)vak'anvisEsatefendininbinikiyz
otuzyedihicrsenesibalangcndankrkbirsenesineka
darolantarihidir.Kendindenncebulunduumemuri
yetegeleninzamanolmaklaEsatEfendibunubirinci
cildsaymtr.BundanbakaEsatEfendikrkbirsene
sindezuhuragelenvak'aiHayriye'yedairbalbana
birtarihyazp(ssZafer)diyeadlandrmtr.
SonraEsatefendiikincicildinekrkbirsenesiev
velindenbalayarakaynseneninsonunakadarbirse
nelikolmakzerebirincikt'asntertipvetemizeek
miisedeondansonrasntoparlamayavetertibegc
yetmemitir.
30
AHMEDCEVDETPAA
EsbakdahiliyektibimerhumBahirefendiMoraih
tillisrasndaMoraseraskeriSadrEsbakSeyidAli
Paa'ninKitabethizmetiyleMoraordusundabulunmu,
grdklerimiveduyduklarmzabtile,EsatEfenditari
hininevvelceadgeenbirincicildininbahisleriarasna
zeylveekleryaptgibiikincicildininbirincikt'asma
dahaiyelervesonunadabirzeylyazmtr.
(TevarihiFarisiyye)IrakVeranhdiselerine,dair
hakikateuygunaratrmalardan,veFarsayazlmolan
tarihlerdendemehazolarakistifadeolunmutur.
AvrupaolaylarnndorubilinmesiiinAvrupata
rihlerineelatlmtr.HalbukiBonaparte'mortayak
masndansonraDevletialiyye'ninAvrupadevletleriile
ilikiveilikiuygulamalarnnoalmasvebirokDev
letialiyyeolaylarnniyapsndakigelimelerinyeni
Avrupaolaylarnaaithaberlerinbilinipdeerlendirilme
sinebalolduunadayanarakAvrupaiinyazlmTa
rihverisaleleredahaziyadeeilmekzorunluuelver
mitir.Adgeenyazlmtelifeserlerdenokelegei
rilenmecliskonumaeletirmeveoturummazbatalar
vedierresmyazlarileDefterkaydlarnadaeilerek
tarihegeirilmeedeermaddelerbulunduisedetopla
npyazlmasnaveolaylarneletirilmesinemmknol
duukadareldengelenyazlmtr.
MUHTIRA
Tarihbilimindeaslaranlan,olaylarnolduugibi
yanlszgereksebepleriniderinliineeletirmeilee
kinmeveuyarmay gerektirenbilgilertoplamakdaniba
retolma,tarihyazarnnkendinedengrevi,fayda
lhabervermek,herkeseibretolabilecekolaylarnger
eksebepleriniokuyuparatrpherkesinanlayabilecei
gibiakveakcolarakanlatmaikdr.Yoksaar,adal
TARHCEVDET
31
cmlelerlebilgivehmergstermek,yahutjurnalyollu
gnlkolaylarsylemekdeildir.Amabazgelmige
miyazarlarnvnmeliyazzentileriveoyunlarher
kesinbeeneceieserlerinaslgayesi,tarihefaydalol
maypbelkigzelyazmayabirhizmetdir.Tarihlerdeo
kuyucununanlamayacatrdeyazmakistenenveara
nanolmadgibiyaratcekildeyazlanolaylardada
olayngrndveolduugibiaslnauygunoluuda
gznndetutulmaz.

Binaenaleyhgemiolaylaraaitkitablarnyazl
masndaveokunmasndaaslarananveistenilennedir?
onubilmeklzmdr.
Arabtarihyazarlarbuikiyoldadadierlerines
tnolupaslaranlanbirbirinekartrmadlar.Lkin
sonragelenlerdenbazlarmaksadnneolduunuayrp,
tayinetmeyerekvehangifennehizmeteylediklerinibil
meyerekoukaralamayazdklartarihlerdendoruve
faydalistifadebeklenmez.
teyazpbasmayabaladmz,kitapdaaranlan
tarihefaydalolmak,arifadeliyazmaygzdenuzak
tutarakfaydasdokunacakolaylarn,doruluunave
eletirilmesinegayretedilip,Devletialiyye'nineskiden
berisylentihalindeolanadolaylarnyazmakla,kara
lamayapmakdanekindik.
ylekihersenemevsimigelinceklkdanyazla
veyazlikdanklanakliHmayun(Sultanvesaray
mensuplarnnnakli)veDonanmannbahargelinceAk
denizekvegzgeldiizamanTersaneiAmire'yegi
riiveaskerlereaydabirKistmevacihiverilmekve
hersenevukubulanadtevcihatdefterisrasyleilerige
lenilimadamlarveherseneRamazanbalangsmdahu
zuruHmayundadersyaplmasveonbeindeHirkai
erifziyaretiveHarpgemisiindirmeduasgibiherza
manolagelenolaylarkarlarak,eertarihfennince
32
AHMEDCEVDETPAA
faydaverecekzellikvarsatarihegeirilir.
itebylecebutarihinyazlmasnabalanyorinsaf
vetaraftutmamakusulneuyularakbirahsveyabir
taraftutmakdanekinerekolaylarndoruluunave
doruluksebeplerininaratrlmasnagcmzyettii
kadargayretveihtimamgsterilmitir.
MUKADDEME
CevdetTarihininbalangsolanbinikiyzseksense
kizhicrsenesiDevletialiyyecekesintiyerigibiolup
ondansonraolaylarnrengideimitir.
Biryzylnolaylariseeskiyzyllarnnealman
vebobraklansebeplerbirbirinikovalayanneticelerve
sebeplerindayanaolacandan,yazlacaktariholayla
rnnnetrlsebeplerineserleriolduubilmeklzmdr.
Binaenaleyhmaksadagirmedennce,gelmigemi
eskiDevletlerinvezellikleDevletialiyye'nintmolay
larn,gemitekigeneldurumunuveMsr,Krmgibi
mhimkt'alarinmehurolaylarn,tarihokuyanlaral
zmolanbaznemlibilgileriileridegrleceigibi,top
luca,faslfaslanlatmakuygungrlmtr.
BRNCBLM
(Tarihilmininlzumvefaydasnanlatmaktadr.)
Tarihilmi,herkese,vkelvedevletadamlarnage
mitekigizlivesaklolaylarretipduyurmakvebtn
dnyayaaitmenfaatlerednkolarak,halknokuyup,
deerlendireceiveyneticidevletadamlarncadaels
tndetutulan,menfaatleriok,birfendir.
Zirainsanuygaryaamayvehayatseviyesiniyk
sektutmaybilen,yalnzbanayaamayptopluluklail
gilenenveyeryerbirarayagelerekcemi'yetkurmaa
vebiribirineyardmetmeiisterler.Buinsancemiyetle

rinin,derecedereceykselmivegerikalmlar,hatt
adrdayaayankabilelervardr.Bunlargnlkyiyecek
giyecekveyakacaklarnbulurlar,fakatuygarlknetice
siolaneitim,retimsan'atvesanayideinsanlnyk
sekhissesindenvepayndanmahrumolurlar.Kyller
bykehirlerhalknanisbetleuygarlkgelimeveso
nularndanksrlgrldklerigibi,kasabahalknanis
betledeuygarlkdanuzakkalrlar.Butopluluunen
yksekderecesideuygarlk,yanidevletvesaltanat
mertebesidirkibirdevletinkorumassayesindebirinin
dierinektlkvedmanlkkorkusundanuzakkalp,
birtarafdaninsancayaamaisteklerinieldeetmee,bir
taraftandainsancadeerlerleolgunlukveerginlieula
rlar.
ylekiktlkleriuzaklatrmakvemenfaatleriel
deetmekiininsannyaradlndaigd,olupbazen
F.3
34
AHMEDCEVDETPAA
birokkimseninemelvearzularnnbirlemesindeg
lkolduuzaman,balbanakalsalarbirbirlerinek
yp, acmayacaklarndanvebazendebirgeneldurum
karsndabirtoplulukilediertoplulukarasndatabii
olarakekimevemuharebemeydanageldiindenher
keszelvegenelhaklarnhkmetelineverip,onuno
torite,yardmvedavrannarazolarakinsancadeer
lerle,olgunlukveerginliielegeirmekfrsatnkaza
nrlar.Veomilletsnfsnfayrlarak,kimisiziraatve
ticaretvekimisidesivilmemuriyetyeaskerlikdehizmet
eder.limvesanayi'gcileyzkiininzarurihtiyac
nonkiieldeetmeeveuzunmddetiindetoplanacak
maddelerazzamandameydanagelmeyebalayncaomil
letinzarurihtiyalarndanfazlaeldeedileniilefazla
vakitlerinsanlnsosyaladaletgelimesitamamlanarak
konforveuygarlkgndengnebunisbetzereartpge
lierekgider.Ancakomilletteartksadelikveabukluk
kalmaypsistemlervezentilerartarakihtiyalaroa
lr.Bunagreahsmenfaatlerveahsdmanlklarar
tar,veoalr,gittikeomilletinidaresindezorluklar
meydanakarak,iyibiridareninoluuiledevletiniler
lemesivemilletinmutluluueldeedebilmesiyneticile
rindikkatveihtimamilemaharetlerinebaldr.Byle
nemlisiyasetilerindemaharetiseancaktecrbeilege
liip,hertecrbegrnedebiradamnmryetmeye
ceindenvebiryzydlintecrbesikfiolmadndan,
arifolanlar(Essaidmenittaazabigayrini)Hadisi
erifiuyarncahereyikendindetecrbeyekalkmya
rak,dierlerindenrnekvetgeldiklerinden,vkel
veilerigelenlerdetarihilmindendierkimselergibi
kendihallerinegreyararlanmakdaolduklarndan,ba
kadevletilerindeistifadelivekazanlolurlar.
Binaenaleyhvatanvememleketinisevenvedevletve
milletininayakdadurmasnistiyengelmigemimaa
TARHCEVDET
35
ifinhakknverenlerkendiyzyllarnnolayvehaber
lerinizabtilesonragelenlerearmaanederek,kendileri
dehayrldvalarndancgelmilerdir.Kaldkigemi
ilesonrasahvalinikavramakveokeskigemiiveok
ilerigeleceibilmekistei,insantabiatndavardr.By

lecegenelolarakinsannbufennemanevolarakihtiya
cvardr,(ltebeul ayninnnazarinveleemu
minHaberinveLelarduminmatarin)Devletnizamnn
korunmastarihilmieeskiusullerinbugnkhalegre
uygulamadaokfaydalangrleceindenbazilimadam
lar,tarihilminineitimveretiminemlegereklidir,
derler.
Anlatlrki:AbbasjHalifelerindenKimbiEmrul
lahzamannda,Hayberlilerdenbirkabilinenyahudki
i,hilfetmerkeziBadad'agelipCizye'denmuafolduk
larngsterirbirkatekendilerinceHazretiAl'nin
elyazsilehilfettarafndankendilerineverilmiveEs
habKiramaleyhimrrdvandanbirkazatnahid
olduklardayazlmolmakla,xellerindekisenedhalife
nezdindekabulolunarakmuafiyetleribabndafensur
karlmakzereiken,ReislResabulunanEblKasm
binMslimepheleninceadgeenseneduydurmabir
eyolmasnhelebirkeretarihiolanHatibiBadadye
gsterilmesiuygunolurdiyehalifeyehatrlatnca,sened
HatibiBadadyegsterildiizamantarihfennincese
nedinuydurmavesahteolduunuispatolunmutur.
yleki:BuseneddeyazlahidlerdenHazretiMu
aviye,HicretindokuzuncusenesiMekke'ninfethindeis
lmilemerrefolmudu,HayberinfethiiseHicretin
yedincisenesindevukubulmudu.Yineyazlahidler
denSaadbinMuazhazretlerihicretinbeincisenesinde,
Hendekmuharebesindelmkprsndengemioldu
undanHaybenfethindebulunamad,demeklesenedin
uydurmaolduusbutbularakyrtld.Byleceadge
entarihiislmBeytlMal'nefaydalolmutur.
KNCBLM
(Hkmetleringrnveksmlarnanlatr)
BuDnya,baklnca,gnlkyeniliklerdenibaretbir
hengmeolduugrlrvebuyenilemeninmns,gz
lerdeveetrafdagrlenktlklerdenanlalr.Buka
bildenolmakzeretekkiiningerekveuta,gerekhal
cebirzamaniindegelitiivebirzamaoiindegeriledi
igibi,herdevletbylecekhkuvvetbulurvekhzayf
dervekukuluhalegelir.Herdevletilkdouundasa
deveabukolupeergndengnekuvvetlenirisedein
sannyemedeimede,giyimkuamdaihtiyacarttgi
bidevletdahieskidikeyorucuzentileriartrageldiin
denevvelkisadeliikalmaypilervemasraflarartar.
Olaanstbirolaymeydanagelinceallanmasraflar
danziyadebirmasrafalncaparaskntsnaderve
idareciliktebazgnlerkusurdaolursabakmszlnve
kukununpenesineder.(Senetullahflalemeyn)
Velhaslhangidevletolursaolsunbirdurumdanbir
bakadurumageildiiiinherdevirdebirzeldurum
dabulunur.Herdurumdabirtrldavranmakveher
devringelimesinegreareveilaaranmaklzmge
lir.ylekiherkesdebirgelimeyarenipbilmeya
vealalmayaolduugibi,herdevlettedebunungibi
aamabulunupherkessalkorumahususundaya
magredavrandgibiDevletHey'etideinsanbenzeri
olduundanherdurumveaamadauygunhareketedik
katetmeklzmgelir.Alalmadurumubazenhissedil
meyecekkadargizliolur.Bazendeapakgrlpil/

TARHCEVDET
37
alalhzvekukubelirtilerigrlmkenbilgilited
birlerleyemleniptazelendiivardr.Fakatbylehaller
dedevletingeirdiitehlikebykolupbazdmna
sebetlerdedebozukluklargrnrsedeileriseviyeyeu
lamakpekzordur.Byleolanvarsabebykolaylar
vebykdevrimlerlegelSebilmitir.Nicedevletlergeli
meandoldurmadankendikusurlariyleyahutbeklen
medikbirolaylayokolupbatmtr.Bilinmelidirki,h
ristiyandevletlerinsiyasetteegemenlikleribirarayage
lip,bilginlerletertipolunmu,bilimedayanankanunlar
danibaretolduuhaldehkmetleriikiksmaayrlm
tr.Biridinselhkmet,dierimaddeileilgilihkmet
tir.DinselHkmetKatolikmezhebindepapa'nmhk
metidirkibtnkatolikrahiplerininmirivekiliseleri
ninreisioluponunHazretiisa'nnvekiliolduuinancn
dadrlar.BtnkatolikolandevletlerdeonunDinselH
kmetigeerlidir.VaktiyleAvrupaiindebuDinselH
kmetinpekoketkisiolupszgeerdi.LkinKrallar,
papalarnelindenokeziyetveskntektiklferinden,za
manlapapalarnetkisiniiyiceazalttlar.Rum,yaniOr
todoksmezhebindebulunanbtnhristiyanlarpapa'y
tanmayp,DinselHkmetleriistanbulPatriinetabi
dirler.Ermenilerinruhanreislerinekatogiksdenilirki,
tr.BirisiGrcistandaolanAMYAZlNvedieri
Kozandaolan"SlS,,vencsVantarafndayaplm
"AHTAMAR,,kiliselerininruhanreisleridir.Amapro
testanlarmbylebirumumreisleriyoktur.
MaddHkmetlerdeksmdr:MutlakHkmet,
MerutHkmetveCumhuriyetHkmetidir.
MerutHkmet,MilletMeclisininre'yineuyanh
kmdarnhkmetiolupbudaikiksmdr.
Birinciksmumummerutiyetolupbtnahali
eitlikzerebulunur.Almanyaveitalyadevletlerinden
bazlaragibikidevletinvekillerindenbakamilletein
38
AHMEDCEVDETPAA
tihabolunanazalardanmrekkepbirmilletmeclisleri
vardr.
kinciksm,Hasbmerutiyetdirkizadeganhalkdan
akasekinvestnolurlar.ngilteredevletigibi.Hal
kzadeganneristiklerinrtbelereveimtiyazlaraerie
mezler.Fakatherkazadanintihapilehkmetmerke
zinegnderdikleriazadanmrekkepmilletmeclisime
b'uslaradndabirmeclislerivardrki,biriveyames'e
leondagrldkdensonrazadeganmeclisindekarara
balanr.
Bumeclislerdaimaakolmaypbelkisenededrt
aykadaralpadna"Parlmento,,denir.Devletinvekil
lerikraltarafndantayinolumumemurlarolup,Devlet
ilerinigrdktensonrakrallarnaimzaettiripicra
ederler.LkinherhusustaParlmento'ya karsorum
ludurlar.
CumhuriyetHkmetindebirhkmdarolmayp
belkiounluklabirisiintihabolunarakkralgibiolmak
zeregeiciolarakMilletReisinasbolunur.Amerika
Cumhurreisigibi.
FransaDevletiilkncelerimutlakhkmetikenmil
letinyaptihtilllesonracumhuriyetolmulard.Ova

kitortayakanemperyalistNapoleonBonaparteimpa
ratoroluncageneMutlakHkmeteklinialmd.Vaka
devletinekliMerutHkmetzerekurulmutuama
aslgrnileMutlakHkmetidi.Bonaparte'dan
sonragenellikleMerutiHkmetolupLouisFilip'in
Krallgnlerindebuhalzeregitti.Binikiyzaltmbe
senesiortalarndaFransaihtilliolayndagenecumhu
riyetolupNapoleon'udrtsenelikolmakzereyineCum
hurreisinasbettiler.Lkinhalkarasndabirleme,birlik
olmaypkimisikrallktaraftar,kimisitekilolunmu
adcumhuriyettaraftaroldular.Btnbtngelenek
lerintetarafnagittiler.
TARHCEVDET
39
Birtakmdabyleadcumhuriyetekanaatetmeyip
ylekimlkiyethakkaveevlilikmessesesiniinkredip
herkeshertrlhusustaeitlikzereolmaldrdeyipbu
alaklardabunumizalarnadauygungrerekFransa
Cumhuriyetiniburengeboyamaagiridiler.Fransa
asillerivebilginlerininbundangzrkmekleCumhuri
yettenvebelkimeruthkmetserbestliindenyze
viripNapolyonunhenzdrtsenelikriyasetmddetiso
naermedenmparatorluuonaylayarakMutlakHk
met'ebaeip,kaydszbalandlar.tebuFranszih
tilliarasndaNeme(Avusturya)halkdaserbestlik
sevdasnadppekokkandkerekhkmetleriniMe
rutHkmeteevirmekistedilerisedemparatorlukh
kmetigalipgelerekgeneMutlakHkmeteklialtnda
kaldlar.Bunlarnherbirindenhergnbirerfenalkbek
lenir.
Amaislmhkmetihilfetvesaltanatiinealp
islamlarnimmolanislmPdiheriatkoruyucusu
olaraksaltanatyrtmektedir.Allahahamdolsunbu
gnekadarparalanmaveiddetgsterileriolmamtr.
EeraadaanlatlacagibiAbbasDevletininsonla
rndaislmmemleketlerindemeydanakanbykih
tillerdentrhilfetvesaltanatayrlarakhfetbir
Dnriyasetvesaltanatmaddriyasethalinegeldiysede
sonralarOsmanldevletininmeydanakileislm
milletiyenidenilerleyerekveeskiasalhaliniald.
v*
NCBLM
(slmDevletleriningemitekihalleriveDevleti
aliyyeninmeydanakmasbaklandadr.)
ArabveTrkmilletleribulunduklaryerlerincora
fdurumuicab,aralkaralkcouptaarak,selgibiher
tarafaakarak,birokdefadnyayistiletmiikibyk
milletolupArablarmenkuvvetliveensonrakihcumu
Allahkefimesiniykseltmek,islmmbtnsindiricikuv
vetiylekdrki,zamansaadetdearabkabileleri
"fan,,kelimesindeszlemivebirlemi,Peygamberin
islmlngeniletilmesiruhuenyksekseviyesinibu
luncanicekabilelerayaklanmaydnrlerken,byk
imametmakamnnbulunmazziynetiHazretiEbubekir
(idde)hertarafaaskergnderipzaferlerkazanncad
nekarayaklananlarbasdrpveyolagetirerekarabla
rbirlikveberaberlikiindetoplamvekazanmolduu
birlikveberaberliinverdiigc,hilfetminberineen

bykhasletleriilekanHz.merlFarukyerinesarf
etmidir.ylekiEshabkiramgazayaevkleisteklen
direrekhertarafaordulargnderipbtnEshbkiram
cihdemrineuyupayaklanarakdrtbirtarafaakmedip
gittiler.Gidenlerinoubirdahageridnmeyip,lnce
yekadarbuyoldahayatlarnadadar.Hattagazayagi
denEshbkiramnevlerindesutayacakkimselerikal
madndanyeryzndemslmanlannhalifesivem'
minlerinemiriHazretimer,Krbasrtndagazayagi
denmslmanlannhanelerinesutard.
ArablarnbuhcumuAllahmgsterdiidilbirha
reketolupbunauyanlarherkorkudanuzakkalmyal
TARHCEVDET
41
nizkafatutmayolunagidenlergazayagidenmslman
lannatlarnnayaklaraltndaezildiklerindenazzaman
iindekyaslamavedeerlendirmenindndabeldelerve
memleketlerfethimyesseroldu.Ondansonrahilfet
divannzevklendirenvemuzafferiyetdoluimametma
kamnagelenHz.OsmanveHz.Ali'ninhilfetgnlerin
dedehlbylegidinceislmmemleketlerigeniledi.s
lmdinininbudrtbykadam,HulefyRaidnHaz
retlerininhilfetgnlerindePeygamberimizinzamann
daolduugibiadaletiindegeti.HattHazretimerin
HilfetizamanndaPeygamberimizinevldlarmdanbiri
gelipdeihtiyacmvardeyince,BeytlMldenbinaltm
verilmesiniemretmionunarkasndankendioluAbdul
lahgelincebirdirhemvermi.Abdullahdaevvelkiak
elliliinebakarakbirdirhemipekazbulupitirazedince:
YaAbduEahPeygamberimizinevldlarmnistedikleri
hak,BeytlMl'denolupBeytlMliseAllahahamd
olsungeliriokfazladr.Amaseninhakknyalnzbaban
daolupbabannnesivarkiolmayacakeyumarsn
demiolduuveHazretiAli'ninbirhiristiyanileriat*
mahkemesindemrafaa'yadurduusylenir.
FakatHazretiOsmanveHazretiAli'ninhilfetgn
lerindeislmolanlariindebazufaktefekanlamazlk
larmeydanakarakHazretiAli'densonrahilfetbtn
btnmemleketteveynetenlerdedeiiklikolupErne
viyeDevletimeydanakt.EmeviyeDevletidevrindede
ehliislmgazayapmakdanvazgemeyereknicememle
ketlerfelholunmutu.HattadgeenDevlettarafn
danAfrikabakumandanbulunanMusabinNairAf
rika'nnbatsnfethedipAtlantiksahillerineinincede
nizeatsrpatgsnekadarsuyadalarakilpriyegi
demeyincemzrandikerekteyarabbitesiyokyok
sasenintertemizadndahaileriyegtrrdm!dinine
ballnifadeedenszleriylenamndnyadabrak
42
AHMEDCEVDETPAA
mistir.MusabinNasr'nidaresialtndakiaskerinbir
tmenininkumandanolanTarkbinZiyaddoksaniki
hicrsenesindebinyediyzaskerleEndlsynispanya
lut'asnageiphalkendiadnanispetle"CebeltTank,,
denilenyerekncaderhalkydakigemilteriniyakp
maiyetindekiaskere:tearkanzdenizdireerdayanr
vebeklemesinibilirdeharpdenizinindalgalarndayze
bilirsenizbumemleketlerdemuzafferolursunuz.Eerdi
renipdayanmazsanzhepinizbudenizdeboulursunuz
diyeaskerlerinimuharebeye,tevikederek,kendisinden

ikins,drtmislifazladmanlakarkaryabirka
defagirdiiyerlerdengeriekilereknihayetgapvemu
zafferolupbirokyerlerifethetmitir.TarkbinZiyad'm
bumuvaffakiyetleriniekemeyenMusabinNasronalt
binaskerlearkasndanspanya'yageipmemleketleri
fethederekAvrupaiinekadargitmitir.LkinEmev
halifelerininbazlar,eriathududunuapisyanettire
cekeziyetvezulmesrklendiklerindenvebilhassaikin
ciVelidgayetdknolduundanislmeriatnavee
riatadamlarnahakaretederekmslmanlarmnefretini
kazandndanAllanngayretiylehkmetlerioksr
meyipdarmadanoldular.slmmhilfetiyzotuziki
hicrsenesindeAbbashalifelerielinegeti.
ylekioesnadabirokmemleketlerfethedenEbu
MslimiHorasanmeydanakarakrandakiEmevku
mandanlarnyenipPeygamberimizinamcasHazretiAb
bas'ntorunlarndanmamSefah'abi'atedince,ksaza
mandaEmevlerinykseliyldzbatarakAbbasyldz
lardodu.SonralarbirayrntsAfrikabatsndamag
riptevespanya'dasaltanatsrdlersedehkmetleri
oradaayrcakald.Dierislmmemleketleri,er'hil
fet,Abbasilerinelindeidi.
SonralarAbbashalfelerirahatnadkn,trl
varlavegereksizparaharcamaadpdevletumuru
TARIHICEVDET
43
midareyekaydszlklarmdanykselivesaltanatlarna
gszlkvekukugelerekbtnidarumurvenfus
Trklerdenbazlarnnelinegeerek,ouzamanhalfe
lerinyalmzadkald.Hilfetmakamhemenbirruhan
kuvvetsaylacakhalegelmivebazzorbalarhutbede
deadnhlifeylebirtutmutur.
ylekiislmmilletlerimedeniyettenholanarak
zevkvesafayadalncamemleketidaresimaarifiayakta
tutmaksanayiveticaretilerinebakaD.olmadndann
celeriolduugibidmanlasavapmemleketalmafik
ridekalmadndan,askerilerdegeveklikvegrme
mezlikolupyalnzstanbulKayserliiilehududzerinde
bazatmaolaylaroluyordu.
HarunurRed'inoluMe'mun,halfe'ninuygarl
kolaylatranveilerleten,bilimvemaarifinayakda
durmasnalmalarlmeyedeereylerolduuhal
dememleketebykbirhatilemidirki,kardeiE
min'ildrddiyekatiliTahradlkimseyemkfatola
rakidaremerkeziNiaburolanHorasanvilyetinibaba
danoulamirasolacakekildetevciheylediindendier
valilerbunuemsalgrerekBadaddakiHkmetmerke
zindenekiniparkaarkayaistikllekalkmlardr.
SonraHalifeMu'tasmdamuhafzaskeriolmak
zerebirtakmgentrklerihizmetinealponlarlagittik
ekuvvetiniartrncatpkeskiRomamparatorununas
kerlerigibihalifeyeitaatetmediklerigibitrlkark
lklarasebepolmulardr.
BylecehalifelerinnfusvekuvvetikrlpAvrupa
dakifeodaliteusulnebazgrlebenzeyenbiridareek
livegidiiileblgeblgebirtakmtavaifimlkor
tayakncahalifelerinhkmetilftakald.
ylecetoparlayalm:Mildnsekizyzyetmive
hicretinikiyzelliyedisenesindeSararhanedankpaa
daadgeenTahrhanedannnelinegeenHorasanve

44
AHMEDCEVDETPAA
Taberistanvilayetleriyledierbirtakmeyletlerizapt
ederekNisaburveMervehirlerinipayitahtyaparakge
nibirdevletkurunca,Badad'mHarzemveMavera
nnehiryolukapalkaldndanbunupeindenotarafda
daSamanHanedanbamszbirdevletkurmutur.
YineHalifeninazdlstrkasllolanAhmedbin
TolondahibusradaMsrveSuriyevalisiolduuhalde
bamszlkiinayaklanpbirkasenesonralnceolu
am'dabamszbirhkmdarolmutu.tebuSafarve
TolonhanedanlarokzamanyerindekalmaypliSa
mandahlifelerdenziyadekuvvetleninceSafarhaneda
nnnbirokmemleketlerinizaptetmitir.
VeyzyirmihicrtarihindeliHamdanMusul'da
bamszbirhkmetkurduugibitrkasltolupMsr
ileSuriyevalisibulunanAhid'debamszlkisteyince
buikihanedanarasndabirokmuharebelervukuagel
miolduuhaldehalifeBadad'danseyircikalrveka
ramazd.YinebuzamanarastlayanHazerdeniziky
larndanliBuveyyekarakGerman,IrakveAcemgibi
birokeyletlerizaptederekbykhkmetlerkurmu
lardr.
Bunung:bidiertaraflardahattaBadathavalisin
dedahitavaifjmlk'ebenzerbamszemirliklerorta
yaknca,halfelerinelialtndayalnzBadatehrika
lporadadanfuzlarkalmadndandevletumuruhep
Trkaskervesubaylarnnellerindekald.
HalifeRzbillhbuhaldenkurtulmakiinBadat'a
Emirmeraadiylebirmemurtayinetmitiki,bako
mutanlkkendisindebulunduuhaldemlkvemali
lerdeonunidaresialtndaidi.VeyineoyzyldaEnd
lsdekiEmevdevletindedeHacipadiylebylebirmut
lakvekilvard.AncakBadat'dakiEmirlmerafev
kaladenfuzluolarakismidehutbelerdehalfeninismi
ilebiraradaokunurdu.Halifedehibirotoritekalmayp
TARlH1CEVDET
45
saraynmasraflarnabileEmirlmerabakard.Velha
slBadat'naslhkmdarEmirlmeraidi.Bu
Emirlmeralkmansabiinbazlararasndaortaya
kanmcadeledenBadatahalisininrahatkaarak
liBveyye'denyardmisteyerek334hicrsenesinde
liBveyye'denMaazzddevleBadat'agelerekbuman
sabzaptetmitir.VeliBveyye'ninBadatdndaok
kuvvetiolduundanyzsenekadarbumansabelindetut
mumutlakhkmetonlarnellerindekalmdr.
DnyannacaiphallerindenbirisideAbbasdevleti
bylekarklkveihtilliindeikenilimvefenninilerde
bulunmasna,hidurgunlukgelmeyipliBveyye'de
maarifinilerlemesineokgenildealmvehim
metetmitir.
ByleceAbbashalifelerininbiryerefermange
mezolupbununlaberaberEndlsEmevhlefasmaba
lolanyerlerdenbakahertaraftakiehliislmgznde
mlklmlksaylrlard.FakatAfrikadaortayaka
rakTunuseyletindeolanKirvanveMedhiyeehirlerin'
idaremerkeziyapanFatmhalifeleri358hicrsenesinde
Msr'veSuriyetaraflarnzaptebiry'adevletite
kilettiklerindenAbbashalifelerininRuhannfuzlarda
azalmtr.

Binaenaleyhbuasrdaislmmilletihalifelieya
nAbbas,Emev,Ftimhalifeliklerineayrlpancaksi
yasolarakbalcagzegelendrtdevletyaniEmev,
Ftimi,liBveyyeveSamandevletlerineayrlmve
blnmd.DrdndedeilimveSanayinplndaolup
ancakkendiaralarndabirlemeolmadndan Akdeniz
cihetindenmaadeyerlerdeehliislmtarafmdanAvrupa'
yataarruzvukuagelmezdi.
TersinestanbulKayserihicr350senesindensonra
slmmemleketlerioradanicekaleleriveBerramci
hetindeAntakyaehriniFratnehriniaarak defalarla
46
AHMEDCEVDETPAA
yaplantaarruzlaEleezirevilyetinitalanedipzabtetmi
ti.Ve387hicrsenesindeAfganistantarafndamehur
MahmuduGaznevbinSebktekinortayakmtrki
gahnameiTsonunadnanazmolunmutur.
tebuSebktekintaraftarlarliBveyye'yegalip
gelerekbykbirdevletkurmuolduuhaldeokge
meksizinyanihicr430tarihindensonraMavernne
hir'dengelenSeluklularonlaragalipgelince,bykbir
devletkurulmutur.
spanyatarafndakiEmevhalfelerideikiyzelli
senepekgzelhkmetidaresikuruphususiylenc
AbdurrahmanveikinciHakemileHssam'inHacibiolan
MehmetbinebmerlMansur'unmmetleriileEn
dlsllerinzenginlii,uygarlve maarifienyksek
dereceyeulamkenbuHacibinlmndensonraEmev
devletininhalifenalayorheryerdeparalanpayrlma
vebozgunkaranlarortayakpvaluer,bamszola
rak,Avrupaasilzadelerigibibamszhkmdarlart
reyip,ikavgalarlauraarakbtnspanyakt'asalt
stolmubundanHristiyanhkmdarlarepeycemey
danalmaabalamlard.Drtyzhicrsenesindenson
raEmevhalfelerininneslisnmolmaklabazkimse
lerhalifeunvannalmlarisedekendiaralarndaki
paralanmavebozumalardantrdrtyzellihicrse
nesindensonrabuunvandahibtnbtnterkedilmi
tir.BylecebunvanhfetteAbbasdevletinerakip^
olanyalnzMsr'dakiFatmiyeDevletinekalinistir.
HalbukiBadattapekziyadenizamszlkpeydaolup
eyletlerdeihtilllerbaladkdanbakaMsr'datahta
oturanFatmhalifesiileBerrsamkumandanlartek
durmadklarndanAbbashalfesiKaimbiEmrullahSel
ukkumandanlarndanyardmisteyerekbtnislm
memleketlerininotoritesinidrtyzkrkdokuzsenesinde
onatevciheylemiolmasile,SeluklulardaCeyhunneh^
TARHCEVDET
47
rinintesindeberisindedolaantrkleribirarayatop
layparablarvearablamolanlarilimvefenilemegul
iken,kendileridehereylerinimuharebelereharcayarak
gndengneSelukdevletininkuvvetiartmtr.Anado
luzerineyryerekstanbulKayseriinegalipgelip
hattaKayseresaretebiledmt.VeMekkeiMker
reme deFatimhalfelerininnamhutbelerdeokunurken,
AbbashalfesiileSelukSultannnisimlerianlmaa.
balamd.
465HicrtarihindeAlpArslanlnceyerinetahta.
geenoluCellettinMelikahbabasndandahaliyakatli

vehertrljmakbulvasflarasahibolmakla,kendisinin
NizamlMlkadndaokakllvetedbirlibirveziri
olupikisidedevletiiyiidareyealarak,devletingeni
lemesineihtimametmeleriyle,MelikahmismiMekkeve
Medine'deveKudserf,Badat,Buhara,Semerkand
veKgardahersenehutbelerdeokunduugibiakra
basndanSleymanadndakikumandannhimmetiyle
ANADOLU'yutastanbulboaznakadarelegeirmi
ti.PayitahtIsfahanolanbuDevlet,HindistanveSe
merkand'danstanbulboaznakadaruzanaraknamve
otoritesinihertarafaduyurmudu.Badat'tatahtaotu
ranABBAShalifesininhibirotoritesiolmayphalife
liidinselvesaygdanteyegemeyenvebirferman
geerliolmayanbirkeyfiyetolmaklaJVfeJikahoyzy
lnenbykhkmdaridi.BusuretleslmMilletinin
kuvvetveevketitazelenmioluyordu.
slmMilletlerininbyletrklereliyleyenidenoto
ritevekuvvetinigstermesibtnhiristiyanhkmdar
larnakorkuverdiihaldeEndls'dekiislmkuvvetin
deozamanyenilikiaretlerigrnrolmudu.ylek
Afrika'daadhretianlanMerabitinkabilesiEmirio
lanYusufadlahkmdarkuvvetlenince,Endlstarafna
geipHiristiyankrallarnagalipgelerek497hicrsene
48
AHMEDCEVDETPAA
sindespanyatarafndakiislmmemleketlerininou
elinegeince,ABBAShalifesinebalanarakehliisl
m'nbtnbtnbirbirlikveberaberlikhalinegirmek
zerebulunmasAvrupakrallarnapekdokunduundan
aadaaklanacagibibugidiatabazsebeplerdeek
leninceAvrupa'daumumbirheyecanaaktveEhli
Salipkurulularislmbeldelerinehcumetmeebala
dlar.Osradayani485HicrsenesindeAllahinhikmeti
ileMelikahlnce,yerinegeenlerbubyktoplumun
idaresinikoparmaagleriyetmediindenSeluklular
.arasndaortayakanayrcalkveekimedentrbir
kadevleteparalanarakonlarnyzndentazelenmi
olanislmkuvvetleriyineparalanpdalmvebukar
gaalkdaMsr'dakiFatmhalfesideKuds'zaptedi
vermitir.
tebusradaEhliSalipaadagenieaklana
cagibi,Avrupa'danAnadolu'yageerekniceislm
memleketlerinidatpbykzararlarvermiveKuds
erifielegeirmilerdir.
Byleoluncaehliislmkorkuyakaplmt.Fakat
ElceziredeAtabeylerdevletiortayakpGlistanSahi
bieyhSadi'nindAtabeymadettinZengiEhli
Salipilebykmuharebelerederekgalipgelipzafere
ulanca,Haleb'izaptederekselgibiakpgelenEhliSa
lib'esalambirduvargibiengellmtr.Ondansonra
oluNurettin,Dmk(am)zaptederekAtabeydevle
tibirstderecedahakuvvetbulmutur.
FatimDevletiahvlikarkikenEhliSalipMsr'a
dahcumedinceFatimhalifesiAditNurettin'denjfedad,
istedi.OdabakumandanolanirguhEsedettn'im
kemmelbirorduileMsr'agnderdi.EsedettinEkrad
taifesindenolupyeeniYusufSelhattinbinEypde
onunemrialtndakikumandanlardanbiriidi.
BuordusayesindeMsrFranszlarelindenkurtul
*

TARHCEVDET
49
du.VeEsedettinMsr'datambamszlklabakuman
danoldu.SonralnceyerineSelhattingeipdevletida
resinitamolarakelinealdvekendisiSmrimezhebin
denolmaklaehlisnnetkanunlarnyaymaabalad.
lkncei'mezhebindenolankadlaraitenelektirip
yerineafikadlarkoydu.
Ve567hicrsenesindeNurettintarafndankarlan
kesinbiremirlehutbelerdenhalifeAdit'inadnkaldrp
yerineBadat'dahilfetegetirilmesiuygungrlenAb
bashalfesiMustadibiEmrullah'madnokutturdu.
Aditiseozamanarhastaolupadnnhutbelerdenkal
drldnduymadanlnceMsrSaltanatSelhaddinin
elinegeti.MsrdahutbelerinAbbashalifesiadnaokun
duuBadat'agelince,olaanstbirsevinduyulduve
gnlerceenlikyapld.HlifeMustadtarafndanNuret
tin'eveSelhaddin'evehatiblerehil'atlerveAbbasha
lifelerininbelgesiolansiyahsancaklargnderildi.Busu
retleMsr'dakii'hkmetdalarakehlisnnetmez
hebigeerliolduveSelhaddinMsrSultanoldu.
LkinNurettinonunbamszlntanmaypkendi
bakumandanlarsrasndatutard.Vekendisigidipo
nunelindenMsr'almakisterdi.Halbukiarasokge
neyiplncememleketleriSelhaddininelinegetive
AtabeylerdevletininsnpbatmasileSelhaddin,Ey
ybiyeDevtetiadiylebykbirdevletkurdu.
Busuretleislmmkuvvetiartmveilerleyerek
EhliSalib'denBerriamtarafnayaylanFranszlarn
gczayfladvegalibiyetisonaerdi.Yine648senesinde
EyybiyeDevletibatpdalncaveMsrsaltanatonla
rnklelerindenolanTrkmenlere,sonraerkezlerein
tikletmisedebunlarnkullandklarMemlkleryani
Klemenlerozamanagreepeyceieyararaskeroldu
undanFrenkleri,Berram'dansrpkarmlardr.
F.4
50
AHMEDCEVDETPAA
Fakatoyzyldaslmmemleketleridahabyk
birktleduarolmudu.ylekiozamanlarMool
veTatarlarncouptaarakgettiklerizamandve
CengizortayakarakTuranveran'yakpykmt.
tebukargaalkarasndayani621Hicrsenesin
de,TrkistandiyarndanOsmanllarnceddialasolan
SleymanahdakendisinebalolanEllibinhanelik
TrkmenairetleriileDiyarRm'agetmiti.
Cengiz'inoullarndanHulgu656senesindeIrak'
elegeirip,halifeMutasamaarakAbbashalifeliini
ortadankaldrdktansonraHalebveHamataraflarnda
yamaettirmidir.Msrklemenleriyukardaanlatld
gibiehliSalibenaslgalipgeldilerseCengizlilerekar
dakuvvetlekarkoymulardr.
VelhaslarkveGarptaArabdevletleribatpsne
rekhertaraftatavaifimlkortayakarakislmmem
leketlerikardvearktaraftamamenTatarlarneline
geti,Garptarafndadakkkkhkmetlerbirta
raftanortayakpbirtaraftanbatmakdaidi.Ensono
larakEndlskt'asbtnbtnehliislmelinden
kmtr.Cengizmslmanolmadndanarkdabulunan
islmlaruzunzamanesaretzilletialtndakalmlar,son

ralarCengizsultanlarndanbazlarislmilemerref
oldularsadabirmddetsonraonlardabatnca,arkta
raflarTimurhannortayakmasnakadarmlkuta
vaifelindekalmtr.BuaradaAbbashalifelerisoyun
danolupdaHlgelindenkaanveMsr'agelenMus
tansr'a659senesindebi'atolunmudu.Ondansonrada
arkasndangelenAbbashalifelerindenbirinebi'atolun
mudur.LkinSaltanatnfuzveotoritesiMsrsultan
larnnellerindeolup,halfeninelindehkmetvemem
leketyoktu.Hilfetlfdakalp,geersizolupancakb
yktarikateyhlerigibikendileriilegrlrd.sim
leriMsrsultannnadiyleberaberokunurdu.Velhasl
TARHCEVDET
51
slmiyetinkuvvetiyokdenecekkadarazalm,beraber
liiyokolmuveehlislmmbirlemevedayanaknok
tasbsbtngrlmezolduundanslmmemleketleri
batanbaakargaalkveihtilldeveehlislmzn
tduyulacakhaldeidi.
Oyzyllardaislmhkmetlerininenkuvvetlisi
Konya'dahkmsrenSeluksultanlarolduklarhal
de,onlarbilebirtaraftaniigcMsr'lauramakve
birtaraftanaralklolarakarkdolaylarndanhcum
edenTatarlarnellerindenbezmilerdi.BiraralkTatar
la,Saliyanevererekbirzamandahabylegszlkve
kukuiindeyaadlarsadaennihayetdevletdzenleri
bozulunca699HicrsenesindeitebuSelukSaltanat
dasnpbitmitir.
teozamanAllahahamdveminnetlerolsunbuka
ranlkbalangcnhayrlsonucuvebuncakorkulud
leringnlalcyorumuolanOsmanlDevletininyldz
sarkdakianveevket'denortayakarakbtnislm
dnyasnvedolaylarnaydnlatt.
buDevletiliyyegerekdebalangtakkbir
hkmeteklindeidi.Fakattrklemahsusolandei
mezvnlecekkarakteriilekahramanlvearabdni
neballzerindetoplamnlecekbirtopluluk
olduundan,kendisindeslmMilletinebirlikveberaber
likdedayanakolacakistidatvekabiliyetivard.Dier
devletlergibigelimiileribirtoplulukdanortayak
mayphazrmlkveuygarlkbuknubirdevlettedeil
di.Belkiyenidenbeldelervememleketlerelegjpirerek
hayatsahasngenileterek,kendiyksekyerinibulmu
birsaltanatseniyyedir.
BirletiriptekiltnkurduuOsmanltopluluun
dabiroklisanlarkonuan,davran,grvedn
celerimuhtelifmilletlerinengzelini,szvedavranda
eniyisiniseen,yksekbirtoplulukdur.tebuDevleti
52
AHMEDCEVDETPAA
liyye'ninortayakmasileslmMilletiningctaze
lenerek,birzamandanberiehlislm'agelendknlk
vekuku,yerinicanllkvehuzuralmtr.Ortayak
nagelinceyukardaaklandzereCengizkark
lnda,Trkistan'danDiyarRm'agedenSleyman
ahAzerbaycanveElbistanyoluileHaleb'egeldikden
sonradneFratnehrinigeerkenbouluplnce
Ca'berkalesicivarndadefnolunmutur.Haloraya
"TrkMezar,,deniliyor.Bununzerineikioluilebir
likteairetinbtneskivatanlarnadnmisede,di

eroluErturulveonunkDndar,kendisine
balairethalkiileAnadolutarafnayrypgelirken
KonyadatahtndaoturanSultanSelukluAleddin,as
keriyleTatarlarnmuharebelerinetesadfedince,Aled
dinaskerineyardmileTatarlarnyenilmesinesebepol
duklarndanAleddinonahrmetveikramdabulunup
yerlemekzereStnahiyesiniayrpvermitir.Bu
rasiseozamanRmserhaddiolduundanTurulbey
SerhadbeylerindensaylpdaimaCihdveGazaileme
gulken680senesindeldzamanOsmanckdiyen
salanoluOsmanbeyonunyerinegeti.OsmanbeyRum
larileyaptmuharebelerdemuzafferolupbirokyer
lerialarakKonya'daoturanSelukPadiah'tarafndan
kendisinevilyetvegeimyeriiaretiolmakzereken
disineaksancak(Tu)vetablhane(Davul)ilebirkt'a
menurgnderilmivebumenurdaOsmanGazihaz
retleri(MerzebanaliahOsmanah)diyeadlandrl
yordu.
STDEAD
(Tuvesancaklarnerefveitibarnndairvasf
tarihindebiristidradmakaleyazlolduundanbalant
kurupksacaonusyleyelim.)
Tu,sancakveliva'nmortayakarlpkonulmasn
dagizlisebepudurbirieynelmibirokinsanbir
TARHCEVDET
53
bayranaltndatoplanncaaralarndabirlememeyda
nagelir.Yaniobayrakonlarnkalbveszlerindebirle
miolmalarnaiaretvearaolarakonunaltndatopla
npbirvcutgibitasavvurederlerveakrabaveyakn
larndanokbirbirlerinealkolurlar.Muharebesra
sndamademkibirbirliinbayradikilmitirtaarruzve
savunmaysonaerdirecekdeerlerdedemekolarakzafer
denkukulanmazlarvebayraalnpyokedilenbirlik
korkuveekinmeiindekalarakbozulupsarslr.Bay
raklarnboyuilemevessbileoradaolan,gemii
hatrlatpdmanakorkuvekukuverir.
Ziramuzikasesikulakdanruhaevkvekahraman
lkduyurduugibibayranalmasvegsterilmeside
arkasndangelenegayretvedmantarafmadakorku
vedehetverir.Gemitekimilletlerveardkesilmidev
letlertrltrldeiikmuzikaaralarkullandklar
gibibayraklarndatrleidiniyapmvekullanm
lardr.Peygamberimizinaleyhissaltvesselamzama
nndaalgyoktufakatbayrakvard.
Hicretinbirincisenesiamdangelenvebalarnda
EbuCehilolanKureykafilesiyzkiiidi.Bunlarn
niyetineotuznefermuhacirintayinbuyrularakResl
EkremSallallahaleyhiveSellemhazretlerimbarek
elleriylebirmzraabeyazbezdenbirlivabalaypEbu
MrsedelinevermiveHamzabinAbdulmuttaliphazret
lerinibusvaribirliininbanakumandantayinede
rekgndermidi.
slmdailkalanlivabubeyazlivadr.Veilkin
ganimetdncesiilegnderilensvaribirliibudur.
BinaenaleyhMrsed,bayrakdarlarmpiridirderler.Hay
bergazasnagelinceyekadartalanavegazayabumba
reklivagnderilmitir.Drtyzneferekadarsvariyo
luudenilir.VeNebilerinsultanvesonsuzfaziletliHaz
retiMuhammed'inSallallahaleyhivesellembirlikde

54
AHMEDCEVDETPAA
bulunduklarsefer'e(Gazve)vebulunmadklarsefere
de(Seriye) denilir.Velivaylebiralemdirkiaskerba
ndaolannyerinigstersindiyegtrlr.
Haybergazasndabykbirsiyahlivadabalanp
(Ryet)diyeadlandrld.LgatlimleriarasndaLiva
veRyetbirmnyadr.Fakatbugnsylendiinegre
LivabayrakveRyetsancakdiyetercmeolunur.
SonraHalfelerinzamanndabayrakvesancaklarn
nevilerioald.AbbashalfeleriKerbelehdleriiin
hznvematemalmetiolmakzeresiyahbayrakek
dilervesiyahelbisegiydiler.
Bylemsevvededenildiler.SonraAlevlerAbbasi
lerzerinetaarruzettiklerizamanonlaratersolsundiye
beyazbayraktadlarve[Mbeyyeze]diyemehurol
dular.SonraHalifeMe'munsiyahkaldrpyeilbayrak
veyeilkyafetkullanmadetetti.
BayrakveSancaklarnsaysbazdevletlerdeokba
zdevletlerdeazdr.EndlsdeBenAhmerdevletialay
larndayzdenfazlarenklialtnilemelivegaripekiller,
naklsancaklarbulunurdu.arkmemleketlerindeDest
veTrkistan'dakieskiTrkdevletlerinde,inveHind
devletlerindebirbyksancakzerineboyalverlm
atkuyruukllarndandankuzunsaabenzerbiral
metkoyulupaskerinnncegtrlrve[Hal]denilir
di.CengizveHlagordularndadabu[Hal]kullan
lrd.EyybDevletiveSelukKumandanlardabunu
kullandlar.FakattepesineFelek'eoturtupkllarnetra
fnakadnsagibidestedestebkpziynetlediler.te
Devletiliyyedetudedikleribudurveaadaadge
enarkdevletleriPadiahlarnnbazerindegtrlen
bykbiryetkullanlrdki,adna[Isabe],[atfa]ve
TSancak]denirdi.BunuPadiahdanbakaskullanamaz
d.HalfelerindevletlerindeLivavesancaklarn basmaay
eklindecillbakrdanlem,yahutparlak,ekildeher
TARHCEVDET
55
ikiortadanayryuvarlaksivridemirkonulurdu.Sonra
larbazkumandanlarveSultanlarHalifelerehkmedip
szlerinidinlettiklerizamanHalfeLivalarnkullanmay
istemiyerekkendiLivaveSancaklarna,Cilltoplardan
toparlakveuzundrtkenarlFeleke'lerkoydularveb
yksancaklarnaaltndanyahudcillsahifelerdenmev
zunkitabeleryaptrp,siyahveMineiinakilessledi
ler.Halfeleremahsuseskibiimbayraklarveaylemli
siyahveyeilsancaklargiderek,Softarikateyhlerine
kalpcamivetekkelerdebulunarakbyklerincenazeleri
nncegtrlrverevediermehurgnlerdea
lrd.Dnyanniibyledir.Hangimilletinkuvvetve
evket'ikaybolursaonunvesairhretiolanresimve
eserlerideterkedilirveitibarkalmaz.
lkdefabalananLivaibeyzayerineDevletiliyye
devezirlerinyrkbayrakullanp,Issabeveatfaye
rinebyksancakkullanlmtr.Vetuhususunafazla
deerverilipmerayaveBeylerbeyiolanlaraikiveVezir
lerevePadiah'adaDokuztutahsisklnmtr.
Ogn,bugnbylecebilindiigibikullanlr.
YaknvakitlerekadartuvelemhususundaDev
letinusulanlatldgibiVasfefendininakladgibi
olupsonralarNizamCedd'inkuruluundaadgeen

Tisullertoptankaldrlmtr.
ylekiPaalaratuverilmesibtnbtnkalkp
bayrakvesancakhususundaolagelenusliseherkesin
bildiigibidir,anlatmaademez.Bizyinesadedegele
lim.
GaziOsmanahhazretlerigidiatavegemiegre
metbuuolduuSelukDevleti'ninyakndasnpbatmas
yaklancaRumlararasndamezhebkavgalarkaraki
lerindeDevletidaresidnceleriatlp,birtarafabra
klmolduunagreistanbulmparatorluunundan
cedendnenbirgrlemeydankendisineakvem

)
56
AHMEDCEVDETPAA
saitgrmvesarslanbuikiDevletarasnda,birhakik
birliinkuruluunaetraftenegrmbirtaraftanda
alddorutedbirlerilebalayarakbuikidoruvesa
lamyolda,salambirsonueldeedilmesiniyanibam
szbirhkmetkurulmasnvebununlzumlusebeplerini
toplamaaeilmidi.
Yukardakigibi.699hicrsenesindeSelukDevleti
batncahereyletvesancak,valivebeyleribamszlk
sevdasnadtklerizaman,OsmanGazihazretlerinin
adnaBursaYeniehrindebirhkmdarlkhutbesiokun
mutur.
DRDNCBOLUM
(Devletiliyyenindeiikdurumumuanlatr)
OsmanleceresindeaslnaslOsmanGazihazret
leriyirmibirsenesrenhkmetimddetindekhkendisi
GazayagiderekvekholuGaziOrhanbeyiBakuman
danlklagndererek,mparatorlarnAnadolucanibindeki
memleketlerdenokyerlerald.Vebuyenimemleketlerde
SelukDevletininykntlarzerinekurulandevamebe
dDevletiliyyeyitesisedipgitti.
OrhanGazihazretleri, 726HicrtarihindeBursa'y
fethettiiesnadababasCennetyolunagirmekleonunye
rineOsmanltahtnageip.Bursa'ypayitahtyapt.Kar
deiAlaettinPaa'yveziryappkendisimemleketlerfet
hetmeeuramaktaikenodaaskernizamvesaire'yi
tesisilemeguloldu.OrhanGazihazretleri,Anadoluya
kasndannicememleketlerifethileOsmanlmemleketle
rinekattktanbakabykoluSleymanPaay,Rumeli
yakasnageirerekGelibolutaraflarnfethveAvrupayo
lunuamt.
SleymanPaa,RumeliyakasndaCihdvegazaile
megulkenld.ArkasndanOrhanGazihazretleride
DrBeka'yagedince,kkoluHdavendigr,yani
birinciMuradhazretleritahtagetiveAnadolununok
yerleriniveRumelindeEdirne,Filibe,veSilistiregibi
kalevememleketleriOsmanlmlknekatt.792Sene
sindeGaziHdavendigrhazretlerilnceoluYldrm
BayezidHantahtageincepekokftuhatamazharol
58
AHMEDCEVDETPAA

du.BabasnavecedlerineemirdenilirkenMsr'dabulu
nanAbbashalfesitarafmdankendisine,Sultaniklimi
rumunvanverildi.VezamanndaDevletiliyyepek
okgenileyipkuvvetbuldu.
teDevletiliyyeninbirincidevribudurki,birsan
cakbeyliieklindeikenyzseneiindekendinigste
rerekAllanntakdisinemazharolmu,islmnncln
yapanOsmanGazihazretlerilmdeindeoluOrhan
Gazihazretlerinevasiyetetmi.ylekievvel,her
hususdakanunlarauyarakitaatilemhimDevletilerini
ehilveerbabilekonuasm.
ikincisi,halkveyneticileremakamvertbelerine
greikramdabulunupnimetlerveresin,hususiyleslm
dnininduaclarolandeerliilimadamlarnahrmetede
rek(Hayrnnasimenyenfannase)srrnamazharolasn.
ncs,nkbendensonraemirlikmakamna
geeceksinbumakamnerknvelevazmndanolan
(Etta'zmliemrillhiveefkatalhalkillh)mukade
mesiyolundagitveAllahkelimesiniykseklerekarmak
iinaraypbularakfisebilullahcihdvegazayakendi
niveripalasm,demiolduundankendindensonrage
lenleridebuahanegzelvedoruyolututaraknceis
lmmemleketlerindeortayakanzulmvecusmusulle
rinikaldrpdindoruvedilhareketiuygulayaraktam
eriatnyksekemirlerineyakrekildeicraatadevam
veikdameylediklerinden,azvakitiindebylebnyesi
kuvvetlivesalamsuretteykselerekmuhkemvemetin
olarakkurulanerknilebirDevletiliyyevcudagel
mitir.
Veozamanbiryerdemuvazzafveeitimgrmas
keryokkenDevletialiyedemuntazamveoaragre
eitimgrmaskericadolunmudu.ylekiyenifetho
lunanyerlerinekserarazisitimarolarakGazayapanlara
taksimolunupgerikalan[Has]itibarolunarakbundan
TARHCEVDET
59
kumandanlarahissekarldktansonrakalanda[Hass
Hmynnamiyledevlethaznesinebraklrd.
BucihetleOsmanlmemleketleribydketmarl
svarisideoalarakartmakdasilhkullanmaktavebi
niciliinbtnhnerlerindemaharetkazanarakbirbirle
Tnebakarakatvesilhneniyisinikullanmayhevesle
isteyenadamlarolarakozamanagregereigibidisip
linliveieyararsvariolupsancakbeylerieliylesefer
ederlerdi.
OrhanGazizamanndaTrkocuklarndanmuvazzaf
yayaaskeridetertipolunmudu.SonraHristiyanocuk
larndandevirmeyenieritanzimolundukibunlark
kikenalnpterbiyeolundukdansonrayenieriortala
rnakatlrlar,muvazzafvedaimakladakalancesurve
harpi,itaatli,verilenemriyapar,sekinpiyadeaskeri
idiler.
Ve[Msellem]adiyleaskerevkindebaltaclkve
arabaclkedenvergidenmuafkyldenbirneviasker
dahatertipolunduki,icabedersebirsancakbeyininmai
yetiyleseferetmekzereteklifdenmuafolurlard.
Tmarlsvaritmarlarnnbulunduusancakdahi
lindekenditopraklarndayerlemekartolduundanye
nierilergibimuvazzafvedaimaemirehazrdurumdabir
nevisvariolmakzereHdvendigrGazihazretlerinin
zamanndaSipahblicadvesonradaSilhtarbl

ortayakarld.Kapkuludenilen,Ulfeli,askerinpiya
desiYenieriolduugibi,svarisideitebublklerdir.
tebusvariblklerideyenierilergibidevirmenefer
lerinsekinlerindenvemuharebelerdealnpSarayH
myndavemeraveVzeradirelerindeterbiyeolu
nanesirlerinocukolanlarndantertipolunurdu.Yldrm
Bayezidzamannda,askereitimuslicdolunarakge
rekpiyadevegereksvariaskerinineitimineihtimam
olunmutur.
60
AHMEDCEVDETPAA
OsmanGazihazretlerininzamanndanberistanbul'un
fethiOsmanllarntamahlagzndeolup,YldrmBaye
zidHanonakuvvetleyaklamt.teosradaTi
murlenkyediyzbinaskerleDevletiliyyezerine,ta
arruzageinceYldrmBayezidHandakarkdkda
Allannhikmeti,yenilipesirdmvekederindenhasta
lanarak805Hicrsenesindevslrahmetirahmanol
mutur.
Osmanllarnksazamandaykselipkuvvetlenmesi
AvrupadevletlerinikukuyadrdhaldeYldrm
Bayezid'inbylekazayauramasonlarsevindirdi.
HattFransaKralTimur'unmuzafferiyetinitebriket
miodaonaFarsayazlbircevapyazmdkiterc
mesiyleberabercildinsonunda(2)sayileaklan
mtr.
YldrmBayezid'densonraoullarbirbirleriyleu
raarakSaltanatSeniyyedebirsenekarklkvedur
maoldu.yleacbirdarbezerinebakadevletolsa
oktanmahvolurdu.LkinDevletiliyyeninesasku
ruluupekmetinolduundanayakdakaldveelebSul
tanMehmedHanHazretlerikardelerinegalebeileba
mszlakavuduveyenidendevletinsalamlsebep
lerinivenoksanlartamamlamaklaDevletiliyye,azza
mansonraeskiseviyevehalinegeldi.824Hicrsenesin
delnceyerineoluSultankinciMuradtahtageti.
OnunzamanndaDevletiliyyebirmertebedahakuv
vetlenipgeniledi.
855tarihindelnceyerineoluEblFethSultan
kinciMehmedHanHazretleritahtageti.OzamanRum
lararasndamezhebkavgalarkarakstanbulImpara
toraluunadknlkvekukugelmivemparatorluk
Devleti,birkurugsteriilegrnde,merasimvedet
lerdenibaretkalmd.HattSultankinciMehmedHaz
TARHICEVDET61
retleri(BoazKesen)Kalesiniyappstanbulboazn
tutuncaRumlargeleceklerindenkorkarak,neyapacak
larnbilemediklerisrada,Ayasofya'dayaptklarbyk
birtoplantdamerasimde,senileridebengeridedvsiy
lakavgaederekbirbirlerininbalarnasandalyavurduk
larsylenir.uhalegrestanbul'undahancefethi
mmknikenbaz,zamanaksaklndantrbuemel
bagecikipdmlemi,nihayetEblFethkinciMeh
medHanHazretlerininnlecekzaferveyksekhim
metleriilekaybolupgitmitir.ylekikinciMehmedHan
Hazretleri857Hicrsenesindebykbirorduvebyk
toplarlaEdirne'dengelipstanbul'ufethetmitir.te
DevletiliyyeimdiaslmerkezinibulmuveFatihhaz
retlerisaltanatnabylebirmemleketkatmaklahakika

tenmlklmlkoldu.Birmilletinmutluluubirlikve
beraberliiile,iyiahlkkurallarnnhayrlbirneticesi
olup,bumeseleilemspetdirki,OsmanllarAnadolu'nun
birkesinde,kkbirtoplulukolup,rumlargerekma
lkuvveti,gerekDevletbilgileriileonlarastnd.Hat
tstanbul'unfethindensonraAvrupa'yadalanrum
laroralardabunuanlatmlardr.Lkinilerinedman
lk,ayrlk,ahlkdklgirmiolduundanbilgin
oluu,malkuvvetikendilerinikurtaramaypOsmanl
larnmalubuvemahkmuoldular.stanbul'uncoraf
durumuilednyannkritikbirnoktasolarakburadabu
lunandevletindeerlerinestnlveonlaryenmesi
geerlidir.
NapolyonBonaparte'ndediigibi:Eerdnyabir
hkmetolsaidaremerkezistanbulolmaklzmgelir
BinaenaleyhstanbulfetholunduktansonraDevleti
liyye,aslmerkezindeyerleip oturmakla,ykselive
saltanatenyksekseviyeyekadargtrp,azzaman
iinde,dierdevletleregalipgelmeimknlarntamam
62
AHMEDCEVDETPAA
lamtr.EerstanbulfetholunmasaydDevletiliyye
bukuvvetvekudretieldeedemezdi.Osmanlsultanlarnn
buincenoktaybilmeleriveanlamalardikkatekicive
(LetiftehannelKostantiniyyeveleni'melemremrha
veleni'melceyizatfkecey)hadisierifibunkteye
iarettir.stanbulunfethindensonraDevletiliyyeaz
mandamkemmelbirdonanmayakavudu.Fatihhaz
retleriKrm'elegeirdiigibiAvrupaveAsyakt'ala
rndadahabirokkalelerivememleketleriOsmanlml
kiinekatt.
Bilimvemaariferbabnapekziyadebalanpsayg
duyduundanhertarafdanilimsahibiveyetikinkim
seleraknedipstanbul'ageldikleriiinstanbuloasrn
batagelendarlfnn'uoldu.
Fatihhazretleri886Hicrsenesindelnceyerine
oluSultanBayezidHanhazretleritahtageti.Onunza
manndadabazkaleveyerlerfethedildi.elebiSultan
Mehmed'inzamanndanbuzamanakadaryzseneiinde
.Devletiliyye'ninsindiricikuvvetiveparlakgeleceib
ykldeartt.Kapkuludenilenmuntazamveeitim
grmaskerinpiyadesiolanyenierilereyeniden(top
u,kumbaracvearabac,lamcvecebeci)blkleri
katldgibi,svarisiolansipahivesilhdarblkleri
nedahiUlfeciyaniyeminveyesrveGurebayyemin
veyesaradiyledrtblkilveedildi.Tmarleyletas
kerleriisegndengnebykbirintizamiindeoald.
BunlardanbakaDevlet'inRumeli'nde(Aknc)adiy
lebirnevihafifsvarisivardkiorduhududavarmadan
ncedmanmemleketlerinegiripyamaveapuledip
dmanhazrlnnleyipartrd.KsacasDevleti
liyyenintamamykseliveilerleyidevriidi.Lkinyz
seneinsanabiruzunmrolduugibidevletleriindebir
devirolup,ihtiyarlkvaktindeinsannasabnazaafgel

)
TARHCEVDET
63

diigibizamangetikehkmetleredeyorgunlukgel
mekbilineneylerdir.Veilkdevrinsonundadrdnc
PadiaholanYldrmBayezidzamanndadevletegevek
likgeldiigibiitebuikincidevrinsonundadrdncpa
diaholanikinciBayezidzamanndadaftuhatabiraz
durgunlukgelmiti.
(918)HicrsenesindeSultankinciBayezidHanhaz
retlerisaltanattanekilerekyerineoluSultanSelimHan
hazretleribadakahramangrnileftuhatfikirle
rinitazelediveslm'nanveevketinienyksekdere
ceyekard.
ylekiTimur'dansonrarandolayndabirmddet
onunevld,KaraKoyunlular,Akkoyunlularvezbek
lerhkmetedipbuesnadaSafeveyhliiniahlade
imekniyetiilemeihatveiradyolundagndengne
mrdlerivekendinebalolanlarartaraknihayetah
smailiafevbireyhinoluikenranaholupi'
mezhebiniyaymaamaciletoplumunugeniletmiveark
dolaylarnzaptedipelegeirdiktensonraTimurduru
mundaolduugibidavranarakkendinegreskdar'a
kadargelipbtnAnadolu'yuzaptetmeyidnmve
kurmu.HalbukiDevletiliyyekararlvekuvvetlibir
idareyekavumuveYavuzSultanSelimgibinadirye
tiirdevletadamnnheybetlizamanndabulunduunu
anlaypncedendurumukestirememiti.Onungelme
sinebakmadanYavuzSultanSelimHanordusuileva
rpahsmail'inordusunubozupdattverandiya
rn,GrcistanveKrdistan',ayaklaraltndaeziptalan
etti.ahsmaildebylebirsonsuzluuolandevletinya
nbandadierbirislmhkmetininyaayamyaca
ndnpanladktansonramezhebihtilfnaare
bularakrandiyarndaimezhebininesrpbuSa
fevdevletinikurmuveslmmilletiarasnabykbir
64
AHMEDCEVDETPAA
ayrlkbrakpgitmitir.
Adgeenolaydaerkezdevletleribayaahs
mailtarafdarbulunduundanMsrzerineorduileha
reketkararladsradaMsrSultanolanGavrdeah
smailgibiRumdiyarnayaylmadncesinekaplp
ancakonungibiskdarakanaatetmeyipdahavar
makgibiolmayacakhayallerlestanbul'unkuatlpezil
mesinelzmgelenmhimmatileparaydatoplamken
zaferyerininesizby,YavuzSultanSelimHanhaz
retleriordusuileHalebhavalisindeerkezlerinordusu
nukarlaypiddetlibirmuharebedensonraSultan
GavrmaktulveMsraskerleriatlarnaltndaezilince,
PadiahKlemenlerinpeinederek,am diyarnve
arkasndan(Fatihimemalikularab)Msrdolaylarn
vehicazfethileHdimulHaremeynerifeynunva
nnslmHalfesilkablarmOsmanlDevletiadna
ilveetti.HilfetinbelgesiolanPeygamberimizealey
hissalatvesselamaitmbarekeylerislm'nsalta
natmerkeziolanstanbulagetirdi.VeSaltanatvehil
fetitoplamaklaDevletiliyyegeleceienyksekseviy
yeyeulad.slmmilletitazelenerekyineberaberliini
kurdu.Birdevletingeniliivesalamlaslhalknn
byklkvekuvvetinegreolmakgerektir.
Devletiayyeninaslhamuruvemayasilkbalan

gtabirkabiledenibaretisedeSelukdevletininbat
massebebiileAnadoluyakasndabulunanTrklersoy
birliiilehepbuhamurakarpbumayayadnphep
siOsmanlolduundanDevletiliyyekatlanTrktop
lumlarileepeycekuvvetlenmiveOsmanlDevletib
ykbirTrkdevletiolmudu.Halbukionamslman
olanlardanokadarinsankatlmtki,hakikatebaklr
saTrk,Rumvedierkavimlerdenkarmakbykbir
devletolmudu.SonraYavuzSultanSelimHanHazet
TARHCEVDET
65
leriyukardakigibihilfetidezerindetoplayncab
tnmvahhidn,buslmdevletininayrtoplumlarndan
saylmaklzmgeldi.Fakatahsmailkarklkn
caslmmilletiarasnaayrlkderek,ranahalisibu
toplumlarndndakaldkdanbaka,Osmanlmpara
torluuileMaverannehirarasndaayrcbirhudud,o
taraftabulunanSnnler butarafakarmaktanuzak
vemahrumkaldlar.
uhaldeDevletiliyye'yegreyaplacakiDou'
da,Bat'daHind'deveSind'dehilfetinbirliigereke
siyleasltoplulukolabilecekkuvvetleribirarayagetir
meksuretiylekendibyk kuvvetleri*etkisindebulun
durmakeklindenibaretti.
teYavuzSultanSelimHanhazretlerininfikirleri
buidi.Hattarandahenzyerlemekdeolanimezhe
biveonunyneticisiolanSafevdevletiniyoketmek
zerebirkeredaharan'ataarruzetmekisterdi.Lkin
mrksaolup,sekizsenekadarbtnheybetligrn
ilesaltanatvehilfetindeiken,mutlulukverenza
manndaDouveGneyidarmadanedereknbethe
nzBatveKuzeyegelmiken926senesinde(Ircii)em
rineuyarakgitmiveoluKanunSultanSleymanHaz
retlerihilfetvesaltanattahtnagemitir.
SultanSleymanHazretlerideDouveBat'yaor
dulargndererekvebandagiderekyzaltmkalenin
fethinemuvaffakolmuveilimvemaarifinealarak
ilimyolununizamakoymu,malilerivedierileriin
mkemmelkanunlartertipvegerekKapkuludenilen
askerlerivegerekTmarleyletaskerlerinioalta
rakkanunvenizamlarndakanunhkmndetamam
laypbucihetlekanundiyehretbulmudur.
OzamanAvrupannpiyadesi,harbsan'atnbilmez
F.5
66
AHMEDCEVDETPAA
birtakmdirintiaskersvarisidehkmdarlareeit
likiddiaedenkumandanlarabalintizamszaskerlerol
duuhalde,Devletiliyyebyledisiplinveovakteg
reeitimgrmpiyadevesvariaskerlerounluuna
mlikolmakla,evketvesatvetibtndnyadolaylar
navelvelelidehetvekorkusalmt.GaziPadiahHaz
retleri(936)tarihindeAvusturyabaehriolan(Be)
yaniViyanaehrinikuatpiddetlimuharebelerdenson
rakmyaklamasndandolaykuatmaybrakp,dn
mtr.
DevletialiyyeninDenizKuvvetlerideodevirdeen
yksekmertebeyeermitiki,ayrfasldaanlatlacagi
bi,DevletiliyyedonanmasozamannbtnAvru
padonanmalarnastnolupveovakitkaptanDerya

olanmehurHayreddinPaabatanbaaAvrupaky
larnadehetvermi,gngrmdeerli,insanolarak
gelmigemidenizcilerinenmkemmelidenilmeel
ykt.BuvehileDevletialiyyedonanmasAkdenizde
mutlakgalipolduuhaldeKzldenizdeveUmmansu
larndabakacadonanmalardolapYemenveHindk
ylarndadanfuzugeerliidi.
teodevirdeAlmanya,mparatoruhertaraftan
Fransa'ykuatpbaskaltndabulundurduuiinFran
sakiralFransuvaonunlayaptmuharebedemalp
veesiroluncaSultanSleyman'dankendisineyardmet
mesiiin931senesindeortaelinvaniyle,CovaniFran
iyani,stanbul'agelipSultanSleyman'nverdiice
vaplageridnmdr.BunameiHmynsureticildin
sonunda(3)rakamiyleaklanmtr.
(933)senesindeSultanSleymanHazretleriordusu
ileMacaristan'agirmivesenesonraViyanazeri
neyrmsedeosradaFrancois,mparatorilesulh
akdetmiti.
TARHCEVDET
67
OndansonradaFrancoisgnderdiielilerleyardm
istemekdengerikalmamveaadaanlatlacagibi
HayrettinPaa950tarihindeDonanmayHmynile
Fransaimdadnagnderilmiti.SonrayineFransadev
letitarafndanSefirimahsusgnderilerekyardmisten
miSultanSleymanHazretleriiseoandaarkseferin
debulunmaklastanbulKaimimakam'olanVezir'i
brahimPaatarafndansefireyaplankonumann
saltanatseviyyeninozamangarpdolaylarndaolann
fuzVesatvetininderecesinianlatrolmaklasureticildin
sonunda(4)rakamileaklanmtr.
DurumSultanSleyman'abulunduuyerdebildi
rilinceordusuileTercansahrasndabulunduundanora
dankaptanderyaPiyalebeyeDonanmayHmyn
ileFransa'nnyardmnagitmekzerebirkt'aferman
liyazpgnderdi.Sureticildinsonunda(5)rakamiyle
aklanmtr.
VelhaslSultanSleymanHazretleribabasnnd
npyapmakistediklerindenounuyapmmutluve
gzelzamanDevletialiyyeninenparlakveanlza
manolarak,odevirdeprlprldoan bykolaylar
vemhimicraatsahifekelerinesmaz.
FakatyukardasylendiigibiYavuzSultanSeli
mintuttuuyolilknceslmmemleketlerininbirnok
tadatoplamakileslmkuvvetveevketinibyttk
densonra,BatveKuzey'eynelmekniyetindeiken,on
dansonrabuincenoktayalyikiyleuyulmayarak,ou
zamanMacaristantarafileurald.VakaDevleti
liyyeceivedtapekokanlilergrld.Niceye
nimemleketlerfetholunarakDevletialiyyehududlar
geniletildi.Lkinasltopluluklarnbuyenimemleket
lerikucaklayacakveeldetutacaktahammlolmad
iinazzamaniindehepsieldengiderekDevletiliyye
68
AHMEDCEVDETPAA
aslbulunduuyereyaniYavuzSultanSeliminyzy
lndaeldeettiikuvvetvegeniliednmtr.Ama
YavuzSultanSelimintuttuuyoldadevamedilmiol

saydDevletiliyyeninkuvvetivebyklpekba
kaolmaklzmgelirdidiyeyorumlanr.
YineDevletiliyyeninbalangcndanbuvaktege
lincehilfet,saltanatvememleketinziynetiolanOsman
lhkmdarlarnnherbiribulunduklaryzyldaeleri
azbulunuryektakimselerdivehibirdevlettebyleon
bykadamnbirbiripeindenhkmsrdolmam
tr.FakatYldrmBayezidHanhazretleribilindiigibi
kazayauraypdevletgemisiduraklamvekinciBa
yezidzamanndabirzamandurgungemiti.Birdegen
ileyatpglbahesigzelliindeherzamanbulunmakta
biatkaidesiileSultanSleymanasrndaoalanserve
tinsrklediidnyanimetlerindenistifadevesonud
nmedenlzumsuzyeremaln,parasnharcama,zevk
veelenceyedknlkozamanbagstermeebalayp,
devletgidiindektgelimelerortayakmveok
gemedenbuktgelimelerinsonundaekilencezag
rlmtr.
(974)HicrylndaKanunSultanSleymanHaz
retlerilnce,lmdevletvemilletebykzayiattan
olupyerineoluSultanikinciSelimgetifakatsadaret
makamndabulunanSokulluMehmedPaaokakllve
tedbirli,herkesiniyiliiniisteyenveherkesiiyigrmek
isteyen,vlmeyedeergrndeolmakla,SultanS
leymannlmnduyurmayacaksurettedevletigzel
idareetti.ByleceSultankinciSelimzamanzararszca
getj.
(982)tarihindeSultankinciSelimdelnceyerine
oluIII.Muradtahtageti.
SokulluMehmedPaaPadiahnSaltanatzama
TARHCEVDET
69
nndaonbeseneyevaransadaretinde,devletezararvere
cekbiridebulunmad.(987)senesindekanasusamdeli
ninbirikendisinidivanyerindeehdetti.Odaidamedil
di,amabucinayetikendiliindenmiyapt,yoksabunu
yapmaabirtarafdankandrlpaldatlarakcesaretbul
masileminedenibilinemedi.
Ondansonradivanndanemikalmayncakanun
venizamlarariayetolunmazveazoknfuzbu
lanPadiahyaknlarheriekarroldu.Devlet
ileriehilolmayanlarnelindekald.Devletinkuruluu
bozuldu.Yeryerihtilllerbagstermeebalad.Bo
yerebirdeNemeseferiald.VelhaslDevletiliyye
ninncdevribylekarkbirhaldesonbuldu.
STDRAD
(Divanlarnkonuvetertibindehkmetinyapaca
ilerinaltndakiaslnedenlerinneolduunadeinen
Vasftarihindebiryazksmburadaksacaaklanyor).
EskidenPeygamberlikvesaltanatbirarayatopla
yangemitekiPeygamberlervegelmigemibyk
hkmdarlardavalardinlemek, hkmleriyerinegetir
mek,verilenemirlerinyaplmasvehalkarasndakikav
galarayrmakvesonulandrmakiin,zelbirkapal
yerbulupoilerlekendileriurarlard.Ysufaleyhis
selmMsr'dakendisarayndatahtnaoturup,icrayi
hkmederdi.HazretiDavutaleyhisselmkudserifde
bilinenkubbealtndaoturuphalknnilerinigrrve
HazretiSleymanaleyhisselmdaokubbealtndayk

sekbirtahtzerindeoturuphkmleriyrtrd.Haz
retiMusaaleyhisselmTur'dangeldikdesraillilereem
reyledi,birkabinzr'kumatedarikedipgetirdiler.
BeytlNbvvet(Peygamberevi)namikikatb
ykotakdikdirdiivedolmakzereikitabakayap
70
AHMEDCEVDETPAA
trpiitezyinedilmidi.OradaHeronveHeronunocuk
larndanolankavminbyklerioturuphkmicraeder
lerdi.Dardakiksmdadadierbykleroturupbua
drDivanhanemakamndaolmakzerebtnyaplacak
ileroradagrlrd.TakiAllahavadettiiKudse
rifielegeirinceyekadararalarndahalbylecedevam
etti.
Tarihilereveolaylaryazanlaragreksaltanat
yerineoturandardabirbeldedebirkazadaoalnyuvar
lakekildeykseksofaeklindebirsofrazerinegnde
birkeregnedoarkenotururvehalkndvalarmora
dadinler,gemiteyazlmilhihkmlericabmagre
adaletivedostluuyayard.Banaarslanpostundanta
eklindebalkgiyipvealtnakaplanpostundanseccade
seripelindedediktuttuubirdenekileoturuphk
metederdi.Hademeleridekaplanpostundanelbiselergi
yipdestedenekleriilesiyasetetmekiinhizmetyerinde
elbalaypdururlard.Sonra,Hnekaholupokaya
yerinebirtahtkurupsttarafnasayebanabenzera
drkoyduvegndengneziynetlerlessledi.Sonralar
Hkmdarlartahtagetiklerivakittetahtveetrafnbir
oktuhafvenadirmcevherlerlesslerlerdi.Bugeni
tarihteyazldr.
TakiPeygamberefendimizsallallahaleyhivesel
lemmeydanakncaodabtnAshabkiramileMes
cdieriflerindeoturupmmetilerinigrrlerdi.Haz
retimerveHazretiOsmaniseDivan'abenzerekilde
toplantyapmlardr.HazretiMuaviyezelDivanhane
sindetahteklindekrsyaptrpkendisiotururveic
ryhkmederdi.Emevdevletininsonunakadarbyle
idi.Abbasdevletindedebukanunadahaziyaderiayet
olunup,devletlerizamanndaihtiamokfazlaolmakla,
Divanhanelerihkmdaragredenip,vezirler, (Kadi
TARHCEVDET
71
ylKuzzat)vediermertebeilerigelenleriinzel
krslervesandalyelerkonuluphalfeyeribokalrd.
Dvanilerinivezngrrvehalfeyksekbiryerden
kendisigrnmedenDivanabakard.Likinbayramlar
daaikroturupayan,erknvarp,kimikonuur,kimi
eliniperdi.HalfeMu'tasmgrltl,gsteritebtn
halifelerestngelirdi.Gsteriiartrp,zentilerleDi
vanyerine(DrlAdi)adnverdiler.Seferlerdeota
nne,merdivenileklr,tanabilenbirkkyaptrp,
adna(KasrAdi)dediler.Veherkesingrebeceiye
rineKbeimuazzamartsnebenzeraltnilemeli
kumadanperdeasp,etrafnapervazmhlanmd.Di
vangnmvekkillerperdeyikaldrrlard. Amapence
reninaltnparmaklklarndanhalifeninvcduhariten
grlmezdi.Bayramlardavediergrmezamanlarnda
gzlerikamadracakziyneteilenmitahtzerineotu
rupyanndayaryakadarknndankmklvebir

tarafndayayekmeyehazrmzrakllardururdu.Ar
kasndaolanhil'atinsiyaltnilemelieteineiliikuzun
biretek,zeminedorudenip,kendisiylegrmeye
gelenoyaylmeteinucunuperdi.Byleservetgs
teriindeMu'tasmkadarilerigidenyoktu.
Budivanpadiahlkvaktindesaraylideeskibir
usldr.Eer,vezirlerveimadamlarkendiilerini
kolaylatrmakveetrafmeguletmesindiyesarayla
rndaDivanederlerdi.
LkinbudivanlardanbakazelvakitlerdePadiah
sarayndadevletinvezirvevkels,saltanathuzurunda
zeldivanolmakdavegizlikonumalaryaplrd.Dier
Divanlar,ikinciderecede,olupbuDivanaslhkmnde
olmuolurdu.
ynsaltanat,esnaf'veasker,marufkyafetleri
ilekanunagreyerlerinegeipgsterilenvebildiren
72
AHMEDCEVDETPAA
halknileri,herkesinnndegrlphakhaklyaveri
lir,hakszolanyerilir,gyaognbayramgnimigi
bibilinenvegrnen,kendinevezamanagreherkesbi
linenyerindeoturupsaltanatahizmetvelzumunagre
yaknvesonrakendihzndadurupnicegizlihkm,
gizlilikiindeyaplmtr.
Bumerasimvekanunlarnkimiaslvetabiiolmak
lakadmdir.Vekimiilimadamlar,yetikindevletadam
larreyiileyaplmasndazaruretgrldiinkonul
mutur.
Devletiliyyedebutertiberiayetolunarakyakn
zamanakadarhaftadaikignDivanolup,padiahkafes
gerisindenbakarvevekilimutlakhkmeticraatnave
haklyahakverilmesineriayetettiinden,gayrikendi
zelsarayndadahergnDivanediphalkilerinigrr
gzetirolurlard.SarayHmyndaolanicabnda,
Bayramgnlerindeveelilergrmesineayrlarakh
kmicraatPaakapsnakalp,herahsndavasada
letvehakzereyrtlp,mazlumunhakkzalimden
alnarakbyleceadaleticraolunmaktayd.
Divansultan'ninfaidelerinedeinenhikyelerden
biribudurki,Nurettinehidimerhumundevletininilk
zamanlarndaenbykmeraolanEsadeddiniri,G
yavkelvemeradanvediermemleketayanndan
bazemlkveakarosebepdendiermeradahalkdan
zulmvegasbilebireyleralmaabalaynca,Nured
dininkulanagidipodabirDarladlbinasferman
eyledi.Resmolaraksultanyerivemerayeribaka
bakaolupdrtmezhebinkadvemftleriiin,zelyer
tayiniileer'ihkmlerinicrasnnbyleceDarlad
dabalayacanEsededdinduyuncadnceleredalp,
Nureddin'inadaletvesiyasetiDouveBat'daehlinema
lmvemeraileasker,onunkorkusunanmumolmular
TARHCEVDET
73
ken,Darladibinasnaihtiyayoktu.GalibabuDarl
adlbenimiinbinaolunuyordeyip,elialtndaolanme
raveigrenleritoplaypNureddin,Darl adibina
ediyor,galibabizimiindir,eerbendenyahutsizdenbir
kiiikyetedilirsesizleridnmedenldrrmdiye
birkakeresyledi.Onlardacanlarnyaktklarkimse

leribiryolunubuluprazettiripsusturarakanlatlar.
DarladltamamlanpNurettinvuzeravelimleriledi
vanaterifettiindenbirkimsegelipdeikyetivev
kelveadamlarndanadaletisteyenolmamaklaNured
din'inlmnekadaroDarladibokaldvekullanl
mad.Busuretleadlet'inicrasnatahsisedilenDivan
mlkneninbulunuu,ktlkedebilecekolanlarakor
kuvekukuverip,halknkalbinidoyurmakverahatet
mesinesebebolur.Eskidenpadiahlarnsenedenicebe
lirlignlerivard.Ozamanaikreoturup,kuvvetlizaif
veilerigelenkimolursaolsun,izinverilipbizzatpadiah
ilegrpahvaliniarzederdi.Buna(Ber'an)derlerdi.
Gitgidebazengellerkarakbuadetterkolunupher
devletdvalardinlemekvehasmlarayrmakiinbirer
davranilevakitleritayinettiklerimalm.Bizyinesa
dedegelelim.
(1003)HicrsenesindencMuradld.Manisa
valisibulunanoluncMehmedHantahtageti.
Zamanngidiatndaortayakanktgelimelerden
tr,sonralarehzadelerinvalilikvekumandanlkla
taralaragnderilmesiusulterkedildi.
NememuharebelerindeSerdarEkremlermuzaf
ferolamayp,slmtarafndanbozgunbelirtilerigrl
mekle,DevletiniyiliiniistiyenlerncMehmedHaz
retlerinibykcedleriSultanSleymanHanGazihazret
lerigibi,kendisininmuharebeyerindebyklngs
termeetevikedipgtrmekistediler.Odamuvafakat
74
AHMEDCEVDETPAA
ederek,orduilekendisiRumeliyakasnageince,Eri
kalesifethedildi.Erielegeincede,EriFatihidiye
hretbuldu.Bununpeindenbykbirmeydanmuha
rebesikazanld.ylekiherzamanzaferleberaberolan
eriatinbeyazleminiindirmek,IslmnAvrupadakigay
retlerinibtnbtnkrmakiinolmayacakdnce
lerleAlmanyamparatoruolanNemeesarileAvru
paDevletleribirarayagelerekandlamayapmlar,he
sabagelmezvesahralaralmaz,bykbirorduyuDev
letialiyyesnrlarnagnderir,Eri'yeyaknbiryere
gelince,OrduyuHmyunadehetverir,oturulupko
nuulur.MuharebeyiterketmekyahutmevkibiHmayun
geridekalporduileseraskeringitmesigibiolmayacak
sylentilerolmusada,HaceiehriyarSadeddinefen
diiledierbazbyklerPadiahgayretegetireceksz
lerlemevkibiHmyn,orduiledmanzerinevarp
gnsreniddetlimuharebelerdensonradmanga
lipgelince,ordudalmvedmanaskeriOrduyu.H
myn,adrlarnyamayayaylmvehattabazlar
PadiahnadriplerinesarlmikenHaceiehriyar
ilebazbyklerPadiahnnndedurupdirenmeyegay
retederekortadadururlaridi.Buhaldeatolanlarve
alarla,adrbekileri,gayretegelerek,yamayako
yulmudmanaskerini,balta,odun,ellerinenegetiise
vurmaaveyamaclarordudandarsrmeebala
yncadmanbozuldusedasniitenaskerler,gerid
nptehcumettiisradaCaalazadeSinanPaapusu
dankp,dmanzerinetaarruzedince,dmanordu
subozulmuveellibindenfazlaskltangeirilmitir.
Ovak'adakaakaskerhakkndaokiddetgste

rilerekbinlerceaskerintmarlarkaldrld.Bukaaklar,
sonraAnadolutarafndatoplanpCelliadiyledevlete
isyanetmilerdir.Padiahayakndevletadamlarda
TARIHICEVDET
75
nfuzyarnadpAvusturyamuharebeleridevamet
tikeAnadoluyakasnabaklamadmdanCellero
alarak,Anadolu'yutahripvetalanetmilerdir.Padiah
yaknlarnnszgeerolmasveetekpenlerinyzbul
mashasebiyle,Devlet(innailaheye'mrkmenteddl
emantiilehliha)ehilolmayanlarnelindekald.R
vetvehrszlkkaplarald.Bykdevletmemurluu
"vediermemurluklarparailealnpsatlroldu.Herta
raftaiilerikardstanbul'dadaihtillvekargaalk
emareleribelirdi.SnrdaranhkmdarolanahAb
bas,bugidiifrsatbilerektecavzlerebalad.1012ta
rihindenc,Mehmedlnce,olubirinciAhmedtah
tageti.DouveBat'yaordulargnderdi.Uzunzaman
karmakarkolandevletilerinidzeltmekiinura
d.NihayetAvusturyaileSulhandlamasiyapldkdan
sonrabamszsadrzamolanKuyucuMuradPaa,
Anadolu'yageipCelliolanlarbastrpstnbirbaa
rileDevletiekiyadanfemizlemidir.BirinciSultanAh
med,1026senesindelncebirincidefaolarakkardei
SultanMustafatahtageirildiisedeuzunzamanhapis
hayatyaadndanhl vetavrlariyleadetlereuyama
dmdanayongnsonratahttanindiripSultan
Ahmed'inbykehzadesikinciSultanOsmanHanon
drtyandaolduuhaldetahtageirildi.Pekgenol
duuhaldeDevletilerinindzelmesinefevkaldegay
retetti.Nearekirndankarlmaskerinbana
geenzorbalarnalmvedrtsenesonrastanbul'daor
tayakanihtilldetahttanindirilipehdedilerek,sul
tanMustafatekrartahtageirildiisededurumuicab
Devletileriileuraamadmdan1032senesindetekrar
tahttanindirilipyerineSultanAhmed'inikinciehza
desionikiyandaki,drdncSultanMuradgeti.Bu
kargaalklariindeDevletinkanunlarzayflam,ilim
76
AHMEDCEVDETPAA
adamlarnndaeskinizambozulmudu.KsacaDevlet
ileriheryndensarsntiindeolduundanDevletiliy
yebalcaslahatamuhta,halbukiDevletislahedecek
Devletadamlar,ihtillvekargaalniindebulunduk
lariinbufesadevresiiindenkpDevletilerinid
zeltmekolmayacakbirihalinegelmidi.iteosralarda
ahAbbasfrsatbulupBadatvedierbaztopraklar
istil,eylemiti.stanbul'daiseaskeriine,ihtilld
erekzorbalarmeydanalmlarvesaltanatnnfuzuhi
kalmamd.Nihayetnnegeilmezkahramandrdn
cSultanMurad,yiitlikamageldi.Zorbalarbasd
rpyokederekDevletilerinielineald.Kahvevettn
iddetleyasakediptiryakiolanlarcezalandrmakba
hanesiilegeceleristanbuldatebdlikyafetdolap,
irretadamlarnounuldrtt.Halbukiaksinehalkn
ttnvekahveyehrsveisteiartt.
STDKAB
Ttnimekhakkndalimlerihtilfadp,baz
larhrmetine,bazlarkerahatinebazlarmubaholma

snainanpbazlarda,.birtaraftutmayarak,ienlerin
halinegredurumuizahettiler.ylekittnienlerin
bnyelerideiikolupbazlarnazararverirvebazhas
talklardaveteder.Byleoluncabnyelerizayfolan
larnttnimesi,zehirimekgibiolup,vcutazarar
muhakkakolaneyikullanmakdaharamolduundan,
bunlaragrettnimekharamdr.Bazlarnadatersi
nefaydalolupbazilletlereilvettnbrakanbaz
kimselerindebazhastalklaratutulduusylenir.Onla
ragrettnbirneviilolduundan,kullanmamak
hatadr.Bazkimselerettnnzararda,faydasda
olmaypancakbazkkfaydamlhazasileierler.
tebunlaragrettnimekmubahdr.Hkimbunlar
TARH1CEVDET
77
databihaddiap,israfderecesinevardrdklarzaman
yineharamolur.
bnibidin,(Zeb'ih)ksmsonunda,buyuruyorki,
(Habisdemek,Eshbkiramnbeenmediieydemek
tir.nkKur'nKerm,bunuonlarabildiriyor.On
lardansonrameydanakaneyler,onlarniyiveyaha
bisdediklerindenhangisinebenziyorsa,odayleolur).
Ttnhabsdeildir.Fkhkitblaruyuturucuotlara
bilehabsdemiyor.(Reddlmuhtr)beincicild295.
ncisahifede(okyiyince,sarhoedenkatmaddelerin,
otlarnasltbirdir,temizdir,mubahtr)diyor.
Birkimseyezararverenmubahey,onaharamolur.
Zararvermediikimselereharamolmaz.Ttnnzarar
vermediikimselerokdur.Arienbazkimselereza
rarverirse,bunlarnokimesiharamolur.Fakatbun
larnazimelerinevezarargrmeyenleredeharamolur
denilemez.ouzararvereneyinazdaharamolurde
mekpekyanldr.Dinbykleribylesylememitir.Her
eyinouzararverir.Ekmein,suyunoudazararve
rir.Bununiindirkidoyduktansonrayemekharamdr.
Fakatouzararveriyordiye,azyemek,imekharam
olurmu?Hattaibdetedecekkadaryiyipimekfarzdr.
Yukardayazlyanlsz,limlerin (ousarho
edeneyinazharamolur)szndenbirchilinanlad
eyolabilir.Sarhoedeneylerzararldr.Fakatherza
rarvereneysarhoedicideildir.Buinceliianlamak
lzmdr.
Bubahislerintafsiltdelilleriveispatlar Abdl
ganiNablus'ninttnhakkndayazdrisalesindeya
zlmveaklanmtr.Hernehalisetedenberittn,
imeyenlereirkingrnmkenbazkimseleronaal
mlardr.Semerkandlimlerindenttnealmgayet
kusursuzbirzatileyaptmkonumadaiittiimizeg
78
AHMEDCEVDETPAA
reMaverannehirtaraflarndattnimekkabahatsa
yldhaldesizinbunaalkanlnzanedemelidiye
sorusorunca,
DiyrRmailkgeldiimzamangzmeirking
rnmyordu.Lkin geipgeldiimvealtmdiyare
greistanbul'unrutubetiokolduundaniddetlinez
leyevebazhastalklarauradmvearesizilyerine
kullandm.Bazlarbunusalkverdiklerizamantecr
beettim.Hakikatenbuhastalklarakarkoruyucuve
hervehilevcudunafaydalbuldum.Veondansonra

kullanmayamecburoldumdiyecevapverdi.
MekkeiMkerremeilerigelenlerindenAbdkr
efendilatifeolsundiyetarihindebirfkrayazar.
yleki,Mekkemollalarndanbiritnbekiimee
alkolupbandakinaibidektgrrienlereier
lerlermi.BuNaibZilhicceninsekizincignmollaefen
diyeefendimyarnArifegninallahtnbekiimeyi
terkedersiniz,sizesalnziinyaknmolarakbunu
ihtaretmeyiiyilikdiyedndmder.Molladabelkiim
diihramagirdiimzamanterkederimdeyipbununla
tnbekininiyibireyolduunuvemahremolanlaraiyi
eylerinnev'ininhellolmadnkastederektahakkm
biimindenaibinisusturmak istemitir.
DrdncMuradhazretleriisettnimeiyasak
ederekbubahaneiletebdilengezerkennicezorbalaridam
eylemitir.
Padiahbugibivesilelerleekiyatopluluklarn
baspasmveDevletidaresinielegeirdikdensonraor
dusuDou'yagitmiveBadat'gerialarakintikamal
mtr.Fakatondansonrayineihtillgerigelmitir.
nkonundnyadolaylarnayaylankorkutucuseda
slmndensonrayavayavabakaldranlarnkula
ndankpkayboluncalemyineeskibildiiniyapma
TARlHICEVDET
79
avefesadyuvalarndaDevletiliyyeyievvelkindenbe
terbirhalegetirmilerdir.
DrdncSultanMurad1049tarihindelpyerine
tahtageenkardeiSultanibrahimiseamcasSultan
Mustafa'yabenzerhalvetavrdaolmakla,Devletileri
ununbununelindekald.Devletahvalikarmvesar
sntiindeAnadoluyakasndakarklklarveisyanlar
kmt.BukargaalklararasndabirdeGiritseferi
ald.VenedikliBhkesancahcumacesaretetti.
GemilerideMidilliadasnbasdktansonraanakkale
boaznkapatt.Akdenizeklamazoldu.Askerdeita
at,hazinedeparakalmamt.Bugidieherkeshayretle
bakyordu.nkaskerinihtilliveiilerininbozulma
sDevletnfuzununkalmamasDevletvaridatnnaka
cayoludeitirmi,halknbakarkdankandanolan
larafesadgirmiolduundanDevletindurumubatan
baaihtilllerebalanmd.
1058senesindehalkayakland.Szayaadd.
Sultanibrahimtahttanindirilip,yerineyediyanda
olanoludrdncSultanMehmedHantahtageti.On
dansonradaDevletsekizsenekadarpekokihtillve
kargaalkiindekald.
Nihayet1066senesindeKprlMehmedPaaba
mszsadrzamolup derhalmalileriveaskeriyolu
nakoyduveHastaDevletyenidenshhatinekavutu.
nkMehmedPaasadaretegeldiindeyadoksana
yakn,yryemiyecekhaldebirihtiyarikenazmikav
vegrgenolmaklaazzamandaDevlet'eyenidencan
vermiti.ylekibirtaraftanbilgilitedbirleralpce
saretlehareketilehkmetbahesinizararlotlardan
temizleyip,atmaauraarak,birtarafdanOrduyuH
mynilekhdmandanintikamalmakiinErdelda
larndavediersnrlarda,khAkdenizyolunuamak
80
AHMEDCEVDETPAA

iinanakkaleboazndadolaarakbeseneiinde
Devletilerinidzeltmeyemuvaffakolmutur.
lnceoluFazlAhmedPaasadrazamolupoda
babasnntersinegenisedealdtedbirlerlegr
yannokstndeveherbirhareketiakllcaolup
onbesenesrensadaretizamanndaDevletialiyyeye
pekbykhizmetleredip,yenidenGiritgibiyerlerve
kalelermemlekettopraklarnakatlmtr.
Ksaca,Kprllerinikdamvehimmetleriileevvelce
harabehalinegelmiolanDevletialiyyebirdereceye
kadaryenileniponarlm,eskihalinialrkengemiih
tilllersrasndaalaklaryzekarak,birokiinineh
liolmayanlaribanageerekDevletkkndenykma
aalmvemilletiniyiahlknbozacaklarndaneski
devrinne'esitamamengerigelmemivehattapolitikaca
lzumluvefaydalmuamelelerinnealnmamasusl
bilekalmamd.EzcmleSultanSleyman,Rodos'ufet
hediphkmdarbulunan,VilierdeLAdamshuzuruna
getirildiizaman,ihtiyarlnaacyarakgzleriyaile
dolduuhalde,bylebirihtiyaradamevindenkard
namteessirimdiyerekveenbykhrmetigsterip,
gemilerebindiripistediiyeregndermeklepolitikaca
iyirnekolmuiken,Giritinfethindemuhafzbulunan
generalinvemaiyetindebulunanVenediksubaylarnn
idamolunmalareskidevirleimdikiarasndakifarkn
kfidelilleridir.
FazlAhmedPaadansonrasadrzamolanKara
MustafaPaa,KprlMehmedPaanntalimveterbi
yesindenkmveuzunzamansadrzamkaymakaml
etmimehurvezirlerdenolupyedisenekadarsren
sadaretizamanndaDevletiiyiidareetmitir.
LkinsonralarNemezerineseferapViyana'
ykuatarakfethetmeyeiyiceyaklamisedeDevlet
TARHCEVDET
81
snrileViyanaarasndakidmanelindebulunanYa
xukkalesiniarkadabrakpilerivarmakdorudeilken
ncebukalevedolaylarnelegeirdiktensonrailerki
seneViyanafethinebalamakuyguniken,MustafaPaa
birsenesonraolabilecekemelibirsenencebitirmek
sevdasiyledorudandoruyaViyanazerinegitmive
Devletsnrboyundanepeyceuzaklamolduundanve
yanndadaokaskerolduundanordualkvektlk
ekerek,askerlerkukuyagelipbusradaLehlilerand
lamaybozaraktaarruzedince,ordubozulupdalarak
Devletiliyyepekbykykntyauramolduun
dan,hasmlarbuhususlarbatanesrerekonuidam
ettirdiler.
OvaktintarihyazarlareerKaraMustafaPaa
yerindekalsaydilefikisenelerdekayplargiderirve
yerinekorduderler.Hasmlarisekanadkrlanahin
birdahaykseklerekpuarakavyapamazhemenas
kerinkulanakpeolsunveibretiinkatlolunmahdr,
diyerekidamettirdiler.
Fakatylegayretlibirvezirinyerinikimintutabi
leceinidnmediler.Yahutkiiselmenfaatvegarazla
rmDevletiindenstntutaraksadakatyzndehiya
neteylediler.Buvezirininsanlkhali,abuklukistemesi
hatbileolsa,idamdahabykbirhataidi.
PrusyakralmehurFrederik'ingenerallerindenbi
risibirokdefabozulduuhaldedeitirilmesininken

disinehatrlattklarndaidenelektirmeyipbozula
bozulaelbettebozmannuslnrenmitir,yerine
hakasgelsebozmayreninceyekadarodabirok
defabozulurdemi.Hakikatenbugeneralsonundaga
lipgelmitir.
KaraMustafaPaadayerindekalsaydtarihyazar
larniddiasivehilemuzafferolmaskuvvetlebekleni
F.6
82
AHMEDCEVDETPAA
yordu.
OndansonraNememuharebelerinicesenelers
rnpmuzafferiyetineserigrlmedii,bykbozgun
larvehatrlaragelmedikfenalklarortayakt.nk
herseneNemeseferineordularkarlyoridi.Askerde
dayanmagcvemetanetkalmamt.BusradaAvrupa
askeriintizamakonulmuolduundan,serdarekremler
muvaffakolamadandnyorlard.DrdncSultan
MehmediseDevletileriilehimegulolmadankaydsz
caarztakdimedip,1099senesibandaSultanMehmedi
iineihtillderekzorbalarmeydanbulupordununRu
melindeklamasiinverilenmkerrerfermanlarakar
orduhalkayaklanpdnyorveistanbul'ayaklan
caarztakdimedip,1099senesibandaSultanMehmedi
tahtndaninmeyemecburettiklerinde,kardeikinciSul
tanSleymantahtageti,veordununstanbul'agiriin
desipahiler,Sultanahmedmeydanndaveyenierilerat
meydanndaadrlarkurup,hkmetilerinigrmeye,
istedikleriniidenelektirip,deitirdiklerini,srdk
leri,halknndecezalandrdklar,vezirlerikativeis
tedikleriparaydetmegibibintrlrezaletebaladlar.
VebirgnBabliyibaspsadrazamSiyavuPaa'y
ehdettiler.FakatAllanngayretiileortadankaldrl
dlar.
ylekibuolayesnasndabazekiyaBezazistanya
knndaerafdanbirisininhanesiniyamaettiklerinde
merhumerifbirsrnucunabirmendilaspmsl
manolansancakaltnagelsindiyebarncahalkba
natoplanpbakataraflardadaSancakerifkmba
rmalarduyuluncabtnahaliSarayHmayn'atop
lanpadamnmendilisancakerifdiyehalkbirikince
bubirgayretiilhidirdiyesancakierifkarlarake
kiyanmhakkndangelinmitir.
TARHCEVDET
83
LkinbuihtillolayarasndaVenedikliMoraeya
letiniald.NemeliiseBelgrad'akadargeldi.SonraVi
din,Fethlslm,NikalelerinialdveEflkdiyarn
istiletti.
Reayadanbiridebanabirazhaydudtoplaypve
NemelidentayerinebirkalpakgiyerekKomanova
Kralliddiasiyleortayakt.
Devletinvkelsbtnbuolaylardansonrabirtop
lantyapparalarndayaptklarkonumadabukt
olaylarndahafenasnnolabileceinidnpalman
tedbirlerinyanlveyetersizolduunuyzyzesyleyip
kararvererek,bunaareolmakzere,ileritedbirli,
gayretlicesurbirvezirevermeyekararlap,sadaret
mhrKprlzadeMustafaPaa'yaverildi.
Bazlarseferstvezireidenelektirilirinidiye

bunaitirazetmilerdi.Aslndasefersrasndavezirei
denelektirilmezamabylebirzaruretkncabirehli
aramaktanbakadaareyoktur.Fakatbyleibeen
mezveelindendeigelmezkimselerherasrdaoktur.
Adgeenfeciolaylardabyledargrldnen,yan
lilerinetrafndatoplananlarnmeydanbobulmala
rndanortayakm,korkunsonulardr.
MustafaPaasadaretegelinceiinbandamalis
kntdantrvaridatiingmrk,emanet,iltizam
kurullartarafndanihdasolunmufazlavergiistei
zlmu,vezirlerdenBayramhediyesigibiadetve mera
simikaldrp,adlusllereteebbsetti.Lkinhalkbu
nadakarkoyupresmgelirlerleidaredeskntekilir
kenbunlardakalkarsabuvezirakahususundaneted
biredecekimdibununsrasmyddediler.
HalbukiDevletilerindekiselmetiinDevletlerin
aslvaridattabaannhakikiservetiveahalizerinde
kurulaneylerolup,Devletgelirininartmasilereayas
84
AHMEDCEVDETPAA
nzenginliihslolabileceinden,yapldgibi,mme
tibaskaltndatutupziraat,ticaretvealveriiksalt
cteklifler,hernekadarbalangtabazmertebeDev
lethazinesinefaydalgrnrsedepekazzamanda
mlkvetabaazerindetesiriolacadarlkvezaruret
hazinenineskigelirimdeeksilteceinden,buvezirdeak
anlaylveDevletvehkmetileriniiyibilmesicihe
tiylebuincelikleribilmiolduundan,ilknceBeda
Zulmiyeninfaydalgrnndenvazgeerekbunlar
kaldrncazamanndakilerinkendiaralarndakiyanlg
rleri,hazinegelirizararauramd.Fakatbunakar
lkadlusllerleyaplanelkoymalarhazineyebununtam
semeresiolmakzere,btnaskerkendisiilecang
nldenseferetmeeistekliolmasvehalknkendisine
tevecchvehayrduasmuvaffakiyetvezafersermayesi
oldu.Lkinbuesnadaieyaramazkimselerintayinat
vemukannenatlarkesildiindeyinehalknsylenme
sindenkurtulamad.Amabyleszlerikulaarkasna
atarakhemendahildenizamkurduktansonradman
dancalmaabalad.ylekiozamanakadarsene
lerdenberiNemeveLehDevletleriyleuralagel
mikenRusyadevletinintedenberiKrmHanlarnaver
diicizye'denkurtulmasiinRusyaarolup,DeliPet
rodiyeanlanBykPetro'dabuseneandlamalarbo
zaraksnrlarataarruzedince,MustafaPaa,Tataras
kerinignderdi.Rusaskeribozulupdaldvebtntop
lanvemhimmatelegeirilerekordusutalanedildi.
Venedikzerinegnderdiiaskerkuvvetdemuzaf
feroluncaehlislm'nyzgld.Kendisideordusu
ileNemezerineyryerek,ilknceehirkynden
balaypNikalesininveBelgrad'avarncabirokyer
vekaleleriveSemenderekalesininvesonraBelgradKa
lesininfethiylezaferlerkazanmveTunazerindeter
TARHCEVDET
85
tiplediidonanmaileVidihKalesinigerialmvebus
radaErdeltaraflarnagnderdiiaskerkuvvetlerde
muzafferolmaklabuncayllardanberislmmilletinde
kikederlergndengnegnlholuunadnd.
BuesnadakinciSultanSleymanHazretleriEdir

nedeoturupetrafabakncabuncayldrDevletialiyye
yemusallatolanbozgunvekrgnlkzerineiekerek
zlrkensevindiricihaberlerlekvanduyarak,stan
bul'agelmibykholukvesevineiindeartkdma
nnkorktuutahtaoturmutu.SonraMustafaPaa'da
kazandgalibiyetvemuzafferiyetlerilestanbul'a
dnmt.
MustafaPaaokIstanbuldaadlusullerveer'
hkmleriyrtmeklevakitgeirdi.Lkinalmsatm,
gnlholuu,rzaileolur.Onamdahaleolmazdeyip
buncabykDevletileridururkenhalknyiyecekve
diernemliihtiyalarndnecekvaktiolmadn
danvebyleufakilerekaytszdavranndanhalkara
sndahakkndaktszlersylenirdi.Sbhanllh,bu
kadargeniilervebykfetihlerinaltndankalkpda
birseneiinderkavarmbirbinannayaakalkp,
salamyerlemesinesebebolan,bylenamlbirvezire
lahanavemercimeknarhnabakmyordiyetaatmak,
karlndabulunmaknebykinsafszlktr.
HernehaliseMustafaPaabugibidedikoduyakulak
vermeyerekokdaHkmet,tedbirleriveadlusuller
lehazineyebirokgelirbulupobaharyineSultanS
leymanEdirne'yevenamlSerdardaBelgradyakas
nayrdler.
FakatikinciSultanSleyman'nmrsonaerdi.
1102senesindeEdirne'devefatndansonrayerine
kardeikinciSultanAhmetgemitir.
OsradaMustafaPaadaBelgraddolaylarndabir
86
AHMEDCEVDETPAA
meydanmuharebesindebirkurunilevurulupehdd
t.
Ondansonrayinekederverecekolaylarortayak
maya,Saltanatyaknlarilevkelarasnasenlikben
likgirmeyebalad.Hatt, DefterdarCanibAhmed
efendimirmldenakasektirmezveaslayalan,aldat
maybilmezbirztolduundanbazsarayyaknlarn
gcendirmiolmasiyleidenelektirilip,yerineaykr
danbirigetirilipDefterdaryaplnca,hazinecelzmve
mutemedbirztolanAhmedefendiyi,Sadrzambulu
nanHasAliPaayerindekalmasiinepeyceurap
daarebulamayncahuzuruhmyndaszdebyk
makamolanSadarettenistifaetti.MhrHmynu
Oradateslimediptekadoldu.
kinciSultanAhmedde1106senesindelnceye
rinedrdncSultanMehmed'inolukinciSultanMus
tafatahtageince,ikiseneorduileRumeliyegeip
kendisibadaNemezerineSeferedipikidefasnda
dafetihleryapmvemuzafferiyetlereldeetmiti.
Birincisenesinde,RuslargelipAzakkalesiniku
atncazerineTatarHanmemurolarakRusyaaske
rinibozupdalmd.Lkinikincisenesindeyni1108
Hicrsenesinde,RusaskerigelipAzakkalesinielege
irdi.Birsenesonravezirlerlekumandanlarayrlkve
garazbelirtisi,Nememuharebesindebozgunlarvepar
alanmalaroldu.
BinaenaleyhKprllerdenamcazadeHseyinPaa
yaverildi.BugidiatabakarakbirzamanSulhiinde
kalpDevletilerinirahatyrtmekgzelbirtedbirdiye

dnlsede(Hazro!cengeeeristersenSulhuSalh)
sznebakarakilerikisenelerdedmandancalmaki
ingemisenelerdenfazlaaskertedariketmivege
misenelerdegeribizmalupolmuisek,deNemeli
TARHCEVDET
87
epeycekayplarauradndan,onbesenedirdevam
edenmuharebelerinuzamasiylekendisinezayflkveku
kugeldiimdenSulhisteindebulunmuikenSadrzam
HseyinPaaistemeyiporduileBelgrad'akadargitmi
ti.LkinsonralarngiltereveFelemenkDevletleriva
staolunca,buncasenelerdrttarafaordularyrtp
askeryorgun,hazineyibovememleketiharabedince
Devletialiyyedeyorgundt.Artkklcknnako
yupsakinkalmaaverahatigrmeyemuhtat.Sadra
zam,drtdevletileSulhandlamasyapt.Vebesene
aklltedbirlerleiyiidaresisayesindeDevletyenidenta
zehayatbuldu.
Lkinsadrazam'nduyulannvebahtakln
eyhlslmFeyzullahefendiekemeyipHseyin.Pa
ayzecekolaylarbulmaabalad.HseyinPaaise
gayetgayretlikahramanbirvezirolduundanbuhllere
dayanamyarakhastalanpbirmddetDivan'avarmayp
nihayetSadarettenistifaedince,Honudum lkinta
lebindetekad'emsaadeettimdiyehattHma
yungnderdi.
KprlMehmedPaa'nmtalimveterbiyeuslleri
bylecesonbulmuveondansonraDevletidaresifenni
tahsilibakayollarpeydaolmudur.
nkFeyzullahefendiPadiahnhocasidiveho
camdirdiyekendisinefazlatevecchveyaknlkgste
rirdi.FeyzullahefendiiseolunameihatPayesiver
mekbilcmleevldlrnvekendiakrabalarnDevle
tinyksekkademelerineyerletirmekhkmetnfuzunu
vebtnDevletmenfaatlerinikendineoullarnaveak
rabalariyleyaknlarnahasretmekgibigelmigemi
ulemdanhibirininilemediiiiyaptnveilim
adamlarnayakmayanfevkaldegsterileekilmez
hareketlerihalkhibirvakitekemiyeceindenbaka
^8
AHMEDCEVDETPAA
stelikHseyinPaayaelektirmesiDevletinvesal
tanatnileriyigrentedbirliiadamlarnnkendisinden
yzevirmesinesebebolmu,nihayet1115senesinde,
EdirneolaygibiDevletialiyyedegrlmedikveiitil
medikfecibirolaynortayakmasnasebepoldu.Eer
iyiliiniisteyenlertarafndankendinevezellikleolu
nancedenyaplanuyarmailebazmertebehllerinide
itirmeleriyoluncasylenmiisede,yksekmakamla
rafazlayanama,kendilerinialdattndan,hakseverve
iyilikistiyenkimselerinortayakoyupanlattklarma
klszleriyapmayp,bylektbirneticeilehemken
dilerineettilerhemdevelinimetlerininbanbelyau
ratpgittiler.CenabHakcmleyiifratikbalinveha
metmealindenvetefritiidbarmSuihlindenmasum
buyursun.
BubykkargaalkzerineikinciSultanMustafa
saltanatgailesindenekilipbirkenardayaamaykabul
edip,kardeincSultanAhmedtahtageti.Bir
mddetDevletisaranyabanc,ieyaramazotlardante

mizledivehkmetbnyesinisalamlatrptamirile
uraarak,Devletialiyyeyeepeykuvvetvenizamver
diktensonra,Rusyavesveolaylarortayakmaya
balad.
ylekiRusyaarBykPetro,evvelDevletialiy
yeileLeh,NemeveVenedikDevletleriarasndabir
kasenedenberidevamedenmuharebelerifrsatbi
lipbirsenencegnderdiiordu,bozgunauraypdal
mkenbusenegalipgelmiveAzakkalesinielegeir
mitir.
SonrasveDevletinin,DanimarkavelehistanDev
letleriyleharphlindebulunduunufrsatbilipsve'e
harbilnetti.svekralolupbizlerceDemirbaarl
diyeanlankinciKarlosgayettedbirlivekahramanbir
TARHICEVDET
89
hkmdarolduuiinbirokdefahasmnagalipgelmi
vePetro'yutahtndanindirmederecesinegetirmiisede
Petroaslakukuvekorkugetirmeyip,muharebeyede
vamedereknihayetLehistansnrndaDevletialiyye,
snrnayaknbirdolaydagalipolunca,svekralnesir
etmesineramakkaldsradaDevletialiyyeyesn
makiinBender'ekaptopraklarmzagirdi.sve'de
ihtilllerortayakncaBaltkkylarndaolansve
memleketininbykbirksmRuslarnelinegeti.Ad
geenmuharebesrasndasveaskerinitakipedenRus
askerleribizimsnrmzdabazyerleretaarruzettiin
denRuslar'mniyetininDevletiliyyeiinde zararl
olduunuDemirbaarlzamanzamanhatrlatncaDev
letialiyyedeRusya,yaharbilnedereksadrazamve
SerdarekremolanBaltacMehmedPaa,Tunaze
rinekprkurupsaktarafndanBesarabyaeyletine
geti.EerRusordusuncelikkazanpPrutnehrinige
inceBudantopranda,Prutkenarndanonugrme
mezliktengelipPrutkenarndanyukaryadoruyr
yphattaikiordubirhizayageldiklerihlde,durmayp,
taFalcgeidinevarncaRusordusunuarkasnaalmak
zerePrut'unsayakasnagemeyedevamedincegei
ininlemekzerePetrogeitbanabirtmengnde
ripeermen'emuktedirolmazisekprinasbirka
gnemuhtaolurvegeityerikendiordughnaalt
yedisaatkadaruzakolduundanorduyuHmyn
Prut'ugesebilebirkagnkendisinenizamverdikten
sonrakarlamayahazrolunurdiyednmt.slm
askeriderhalkendilerinisuyaatarakPrut'ugeipkar
yakadakiRustmeninikarmolmakladerhalogece
yerdenkprleryaplpsabahlaberaberbirokas
kergeirilerek,Rustmeninibsbtnbozupordular
nakadarsrmlerdi.Ertesignbtnordugeipuy
90
AHMEDCEVDETPAA
kusuzluaramenaltsaatyolyrypikindivaktiRus
ordusunaatncayolyorgunluunadahibakmayp,s
lmasker,hemayanntozuedmanzerinehcum
ettiklerindePetrobealtgnsonrayaplacantah
minettiibelyabirgniindeurayncaneyapacan
ard.Rusaskerbozulupdalarakkamaa karar
vermiisede,birtarafsuoluparkasndaKrmHan
almolduundanbulunduuyerdekuatlmveaman

dileyipsulhricasndabulunmuvehattbukuatlma
daRusaskeraakabuklaryemiolduklarsonradan
tesbtedilmidi.
Buhaldeherneistenilsekabuledeceinibildire
rekSerdarekremdenSulhistidaettiindeLehdevleti
nemdahaleetmemekveAzakkalesinigerivermekve
istanbul'daelisioturtulmaypunvandierkrallardan
aaitibarolunmakgibibirhkmdarnkabuledemi
yeeeiarartlarabalanpSerdarekremdeSulhe
rzaverincePetroaresizbuhaintekliflerikabulederek
ovehilemsalhaetmiveBaltacvezirinbuyruldusu
ilememleketiRusya'yagitmidir.Adgeenbuyruldu
nunsureticildinsonunda(6)rakkamileyazlmdr.
BaltacMehmedPaahiylevehurdacbirvezirolup
hattevvelcebirokdesiselerlesadrzamolmuiken,
SultanAhmedHanHazretlerihakikatinhlevakfolun
cakendisindenyzeviripidenelektirmiti,sonralar
sveveRusyaolaylarortayakncahakikatenie
yaramvePetrogibibirdesiseadammyenmitir.
Rusyaordusunubtnbtnortadankaldrabilecekiken
busulharzas,kukuludmannzerinegitmekuygun
olmayphazrbukadargalebesuretiyzgstermiken
bunakanaatdorureykaidesiicab,ihtiyatlzimesi,yi
itliksahibiolmakdncesinedayanr.
Lkinbaztarihyazarlarbunukendisiningafleti
TARHCEVDET
91
neverirler.Hernehalisestanbul'dabulunanDevlet
byklerivesaltanatyaknlarkendilerindeneminol
madklariinbylebirfrsatelegemiveRusyaordu
subtnbtnimhaolunabeceksuretegelmikensad
rzamRusya'danrvetalaraksulharzaverdidiyei
tenelektirilmesinealtlar.FakatSultanAhmedHan
Hazretleri,Bylegazadabulunmuvezirintaltifilzi
medeniken,azlimnasipdeildirdiyerededince,htra
haylegelmedikiftiralarilveederek,nihayetstanbul'a
gelmedenazledipsrdler.EerBaltacbuiftiralardan
uzakisebileevvelkiSadaretindekendisidebakalarna
nicedesiseleretmiolduundan(elcezaimincinsilamel)
srrortayakt.
Hernehaliseyukardaaklananveonbesenes
renmuharebelerdeDevletiliyyeepeycezedelenmiol
duuhaldebumuzafferiyetilenmveanyineyk
selmitir.
OndansonragelenSadrzamlarnbaarszlklar
yzndenskskitenelektirilereknihayetDamatAli
PaaSadaretmakamnagelipDevletegzelbirnizam
verdiktensonraKaradareayasisyanetmeklezerle
rineaskergnderipbastrpsindirmiti.
ArkasndanVenedikmuharebesikncaordunun
banageipstendil,Grdos,Anaboli,Kestelgibibir
okkaleveyerlerifethedipelegeirerek,tambirzafer
lestanbul'adnd.lerikiseneilkbaharndadabtn
btnVenedikDevletiniortadankaldrmakniyetiiles
tanbul'danhareketetmidi.Geensenekiftuhatnaba
karak,buseneVenediiimhaedebileceiniNemelin
cedensezerek,busuretleVenedikKrfezibtnbtn
Devletiliyyeelinegeerek,Nemezerinesefera
lnca,artkBelgradveTemivaryolundankolayca
ikmlyaplacandanbutakdirceNemehkmetib

92
AHMEDCEVDETPAA
tnbtntehlikeyeduarolacanbildi.VederhalVe
nedikseferindenvazgeilmesiniteklifvevazgeilmedii
hldeharbilnedeceiniyazarakNemelininbudav
ran,SerdarEkrem'eargelmekle,Venedikseferin
denvazgeipNemezerineyrmt.Hkimkethda
skthuyluvesznbilmezbiradamolupaskere
ktmuamelesindenvebazkumandanlarnfenagr
ilemetinolmaylarndantrNememuharebesin
deordubozulmuveAliPaadaalnndankurunilevu
rularakehdolmudur.
AliPaagayetakll,dilvebahadrolup,halkni
lerinibitirmee,Devletileriniyolunakoymaaelhak
pekgzelmuvaffakolmu,ksamddetiindevezirler
denhibirinenasbolmayanftht'amazharoldu.
Himmetidahayksekdi,amafelekmsaadeetme
di.LkinondanevvelDevlet'inuslvenizamsarslm,
hattilimadamlarnnnizamdadeiipbozulmutu,
helekadlklarbtnbtnehliyetsizelleregirmi,ol
duundanAliPaasoyavekayrmalarabakmaypher
hususdaztveliyaktabaktndan,diernizamlarara
sndaimadamlarnadanizamveripilimvekemleh
lininkaderiniykseltmi,hattmderrislerdenbirinin
yalnzfazlakemlindentrniancettirmiti.Rveti
vebunabenzerhediyekabulnyasaketmiti.Bylece
yalnzkendikarlarnadpteDevletilerinidn
meyenpekokkimseler,kendindenmemnundeillerdi.
Baztarihyazarlarderki:Ksazamandabyk
ftuhat,seltiniuzzamiindeYavuzSultanSelimHaz
retlerinenamlvezirleriindedeAliPaa'yamyesser
olmudur.
LkinpadiahdanherkesnasltitriyorsaAliPaa'
dandahalkemindeildi.lmnde,pekokkimseler
memnunluklarnaavurup:Vezirldordubozuldu
TARHCEVDET
93
isebizdekendimizdeneminolduk,zamangelinced
mandandaintikamalnrdiyorlarvelkinintikamala
cakhangivezirkaldndnmyorlard.
Devletnizamnasarsntvemilletintabiatnakesel
gelince,bylealkanstnyapdaDevletadamnnse
vilmemesigelenektir.
OndansonraNemezerinetyinolunanSerdar
ekremlerinmuvaffakiyetsizliklerislmaskeriningayret
vesebatgstermemesiileslmordusundagndengne
malubiyetlergrnmeeveoalmaabalad.Orduda
trl karklkveihtilllerortayakarak,niceyerler
hattTemivarbileNemeelinegeti.Askerinbyle
sebatszlmalmolup,byledisiplinsizaskerlemuha
rebemmknolamayacana,NemelideSulhatalipol
duunabinaen,imdisulhyaplsnaskerenizamve
rilsindesonradmandanintikamalnsndiyeRikb
HmynkaymakambulunanDamadbrahimPaa,
sulhyolunututmuisedeaskerlerkendikabahatlerini
rtmekiin:Kabahatundaidi,yokbundaidi,yoksa
bizyleederdik,hiogzelTemivardmanabrak
lrn?diyerekortalabarparnca,ilimadam
lardasulhabyleyanamaktabuisteimizidman

grdkezayfolduumuzayarardeyince,dierleride
bure'yeuydu.brahimPaayalnzkalpvesulhsz
ortadankaldrlarakyineharbebaland.Lkinbudefa
dahaokbozgunlarvukuagelerekBelgrad'daeldengit
ti.
OzamanTemivardmanelindeikensulhnede
mekdiyenlerBelgrad'bileNemeli'yebrakaraksulh
yaplsn diyebrahimPaayaeildiler.brahimPaahe
menSadrzamolduvebylecesulhyapld.Amanefay
da,hemBelgradeldengittivehemdeDevletbukadar
ziyanaurad.
94
AHMEDCEVDETPAA
Baztarihyazarlarbuhususta,brahimPaa'nn
tuttuuyolubeenirler.BazlardaDamadbrahimPa
ahemdamat,hemdeszgeerolduuhldesulhtara
fnaziydeyanap,fazlaistekgstermekle,dman
marttndan,NemeDevletbirnazveekimserlikede
rekbylefenabirandlamayaghllerazedilebildi.
Eerbizcearbaldavranpvemetanetgsterilse
idi,dahaehvenartlarlasulhyaplabilebilirdiderler.
Hernehaliseibumertebeyevarpdamalupolarak
sulhyaplncaelbettebazbykziyanlarauranaca
bilinir.BundabrahimPaa'nnazckhafifliiolsabile
pekbyksusaylmaz.Ancak,sulholunsun,askereni
zamverilsindiyeakasylediineidentutumuysa
veyaptileruygundseydibtnkusurlaraffedi
lirdi.Halbukionikisenedenfazlabamszolaraksada
rettebulunduuhldeaskerenizamvermekyledur
sun,devletineskiusulvenizamlarndasarst.sraf
vesefahattenbakabireydnmez,askervemu
harebeszonakfrgibigelirdi.Velhaslgelimeve
uygarlnldrcteferruatilezentileredpnem
liilerielealpaskerinnizamnyeonubesleyecekml
kidareyidnmedi.
Nitekimimdiaadayazdklarmzdananlala
caktr.Busulhzamannda,bazkrseyhleridat'za
mahrecindenokumaklzmdrdiyedvaedip,geribu
hususilmbahislerdensaylrbirkeyfiyetolup,halkile
hafzlararasndatartmavekavgalarbaladndan,
herkesingzkavgadanrkmolduundanbudvada
olaneyhefendilerinkimisisrlmkimisideazarlanp
datkavgasbastrlmtr.
YukardaadgeenmuharebeDevletiliyyenina
nnanakisegetirmivemuallemasker,tanzimetmek.
lzumugereigibianlalmtr.
TARHCEVDET
95
HalbukibrahimPaasadaretegeliptesulhandla
masmimzaladktansonra,harpdncesitamamenyok
edilipklkuanmgazilerbirkenardaunutulmuve
harplkrdsyasakveherkesbuiddialardanuzakve
klcnkadrkymetibilinmez,krk,birkenardaiken
sohbetvesafadalgalariltifatgrdveistenildi.
Silhimalthanesiyerini,minekrilerald.Aske
ritlimyerlerinekarlkyeryerelenceyerlerikurul
du.
Rusyaisebugidiimizidikkatleuzaktanizliyerek
renince,brahimPaa'nnveonabalricalinharp
szonlarmeraklandrrdiyednerekderhalelisini

stanbul'agnderipkabaveserttekliflerebalad.
YattrccevaplarverilmisedeDevletmeseleleri
keskinklilehlolunageldiinden,gsterilendeliller
birfaidevermeyip,elinihayetPrut'tabizmalupolduk
sulhamecburoldukkaderimizkrldvekralmznun
vanaalkoldu.Sulhyenilenmezseandlamayboza
cazdeyinceyalnzbubabelsnuzaklatrmakiin
stanbul'da,Ruselisininoturmasnakrallarnnnama
deerkrallarileeittutulmasnadierbtnisteklerine
evetdenilipyalnzLeh'emdahaleetmemesiiinbirpar
adayanlrgibiolduisedeRuselisibizimLeh'e
girmemizveilerinekarmamzyalnzDevletialiyye
ileolandostluumuziinyaplmtr.ZiraLehhalkhr
vekrallarolanNalkran'akardrlar.Lkinyalnz
balarnakalrlarsabaakamayp,adgeenkralis
temediklerihaldeonlarzorlaitaataltnaalpbaeme
yezorlayp,stikllkazandhaldeDevletiliyyesn
rnayaknlilezararlolur.VebizLehistan'agiripiyi
birnizamverdiktensonraokdurmaypkarzdedikde
birocuunbileinanmayacabugibieyleremsaade
edildi.Birokcanvekankaybnakarlkkazanlm
96
AHMEDCEVDETPAA
olanbirokbaarsalayacakmaddeleryalnzelence
dekadehlerdklmesindiyeterkvefedaedildi.Ruslar
bumaddelerinherbirisiiinbinlerceaskerkaybetmeye
muhtaiken,bukadarmaddeleriyalnzandlamaybo
zarmlfylekazand.Askerenizamveriliptesonrad
mandanintikamalmakkarlantoplantveayrmlara
dlp,halkntabiatndarahatnbozmamakgibie
lencevesefahatyollarnayatknlkileherkessefahat
algvecmbedt.Askerinnizamyledursun,
halkiindegeerlieskiusllerveterbiyeyegrekan
kocaarasndakitabiballklarbilebozuldu.
Vetrlmermereitlerindenbaheleryaplpher
gnL>reitJalelerlesslenip,gecelerikaadlleviledo
natlpkaplumbalarmsrtnamumlaryaklpllebah
elerinebraklarakkoyunlartertiplenirdi.brahim
PaaBeiktayaknndayaptrdraar.Yalsna
Padiahhersenedavetedip,Padiahdaehzadelerive
Saltanatmensuplarileberabergidip,bukoyunla
rmseyretmekiinhaftalarcakalrd.BazendeHelva
SohbetiiinPaakapsnagelipbealtgnelenirdi.
Kthane,DevletinilerigelenleriUezenginlerine
taksimolunarak,altm kadarkasrlarvebaelertan
zimolunupkrkaacakadarenvemamurolmuve
Sa'diAbadKasryaplpalayanveklarlass
lenmiti.GeriDevletialiyyeiinanveerefiniyk
seltmekiin,elilereveyabanclaragstermekzere,
Padiahabyleferahvegsterilibiryerlzmd.L
kin,elencelervesefahatlerdesnramt.
Trleitlleoalpmansgenilemi,airle
rebykbirsermayeolmu,iirveyazepeycerabet
bulmudu.Lkin,Llesoanbahayakarakhattamah
bupdenilenLlebeyzaltmasatlmaabalaypme
rakolupdaedinemiyenlereiyarasolduundanLle
TARHCEVDET
97
eidlerineNarhverilerekmahsubLlesoannnbin
kurudanfazlayasatlmasyasakedilmivebuNarh

maddesisatlaraesasolmakzerestanbulmahkeme
sindesicilekaydettirilmiolduu,tarihkitaplarndaya
zldr.Velhaslistanbul'unenbyklemi,zevkvee
lencedeenyksekdevriidi.LkinbuhlNizamDev
letesarsntmilletintabiatnadakeselveriyordu.
Odevirdeelilikleiran'agidipgelmiolanDrri
lerektiindenkendindenncegelenlerinakolsunde
meipekdecanistemezdi.
Odevirdeelikleiran'agidipgelmiolanDrri
efendininifadesincebazacembilginleriran'nhliya
mandr.Eeritimizdenigrr,tedbirliolanlardan
kimsemeydanbulamaz,fenalaryzbulduundanhal
bylegiderseikiseneyekadarSafevDevleti'nink
mesiortadankalkmasphesizdir,derlermi.Halbuki
ikisenobileolmadanEfganllarortayakpgalipgel
milervesfahan'istiletmilerdi.SafeviDevleti'nin
daldhaberalnmaklancedenDevletAliyyeeli:
deikensonraacemelinegemiolanbazyerlerinhe
nzbirsahibikmadanzabtedilmesimnasipgrlp
Hemedan,Gence,Revan,irvanveGrcistangibibir
okeyletlerzabtolunmuisedeVkeliindebuey
letlerinmuhafazasiinalnacakaskertedbirleribilen
vealanolmadndan sonraran'daNadirahortaya
karakgerekDevletialiyyetarafndangerekRuslar
tarafndanzabtolunanyerlergerialnmvebuyolda
harcanmaskervehaznelerbeyhudeyeregittikten
bakabuseferlerleAnadoludahadaharabolduundan,
brahimPaanadimveherkesacduydu.
BuseferlersrasndaRuslartarafndantahamml
olunmaztekliflervukuageliphattbirdefasndaRus
F.7
98
AHMEDCEVDETPAA
ya'yaharbilnolunmas zerineFatihaokunmuken
yinesulhtarafterciholunaraksonukt,arveteh
likeliolduusonradanbilinenniceirenmaddelerze
rineandlamayaplmvebyleceRuslarHazerdenizi
kylarnayerlemiti.Baztarihilerbuandlamadab
rahimPaa'yakarkoyupeerharpedilseidiDevleti
aliyyeceanlvefaideliolurduderler.
Lkinodevrinhalinevedurumunabaklrsaand
lamapekisabetliolmudur.Yoksabinyzseksenikise
nesimuharebelerindeortayakanbozgunlarndahaa
vakitolmasndankorkuluyordu.
Hakikatenbusefahatlerbraklptadorucavetam
olarakharbyolunagidilmiolsanealamayukarda
yazldvebelirtildiigibiDevletadamlarkurudeb
debevegsteriedalmvesefihkimselermeydanal
mvedmanisegndengneaskerinenizamvermek
tebulunmuikenharpetmekbykyanllkvetehli
keolurdu.
BylecebrahimPaa'nnovakitanlamayolunu
tutmasiinitirazetmekhaklvedorudeildiamabu
kadarzevkvesefahatadalmasiinhernedenilsekar
lcevapszkalr.
BirtaraftandaNadirahtekdurmaypzerineva
rlmakdurumuortadaiken,azckdavranileortadan
kaldrlacakbelolmaypbykharektyaplmasl
zmdamaDevletbyklerizevkvesafasofralarnda,
kafalarttslediklerinden,harektyapacakhalleriyok

tu.
ylekiyazldgibiEfganllarortayakpsfe
han'istilveahlarnsonuncusuolanahHseyinSa
fev'yitahtndanindirdiklerip^,BadatvalisiAhmed
PaatarafndanahHseyinistenilinceEfganllarda
ahnbankesipBadad'ayollayarakSafevHaneda
TARHCEVDET
99
mmsndrmlerdi.
LkinsfehanistilsndaahHseyin'inoluah
Tahmasp,Kazvinyaknlarndabulunduundanota
raflardasaltanatsrdsradaaskerlerindenveAf
arkabilesindenNadirAliortayakarakgitgiden
fuzunuarttrpkuvvetlenerekahTahmasib'inkap
clarkethdashizmetindebulunarakEfganllar'aga
lipgelmiveIsfehan'mkurtuluunasebepolduundan
nfuzunuarttrarakDevlet'intimadadiliradamola
rak,mutlakveklolarak,ran'Efganllardanbtnb
tntemizlemekzereEfganzerineyrdsrada
ahTahmaspRevanseraskeriHekimoluAliPaaile
yaptmuharebedebozgunauramvesonraHeme
danovasndadaBadatValisiAhmedPaaileyapt
muharebededeyineyenilmivebozgunauramolmak
la,SulhatalipolarakGence,Tiflis,Revan,veirvan
Devletialiyye'deveHemedan,GermanahTahmasib
dakalmakzereandlamayapld.LkinNadirAlibu
andamaybeenmeyerekvebiryolunubulup,ahTah
sb'tahttanindirmivesekizaylkAbbasadndakio
lunutahtageirmiokgemedenonudaindiripHil'ati
ahyikendisigiymivebtnran'avucununiine
almd.AdgeeneyletleriistilettiktensonradaDev
letialiyyesnrlarnataarruzetmeebalamtr.nk
sulhlkrdszerineotaraflarneldebulundurulmasn
danvazgeilmitiBuilerstanbul'dadatrlsylenti
lereveyermeleresebepoldu.
BuacklgidiigrenbazDevletinisevenlerbra
himPaa'nntutumunucerhetmeyebaladlar.Halk
isebumakuleeylerihazmedemeyiphakszyere hab
beyikubbeedegelmilerikenbyleipularelegeince
susmayacaklarbilindiiiin,eskivezirleraskereiti
miniarzuederkenbuvezirelenceveoyunlartertibinde
100
AHMEDCEVDETPAA
dtveSaltanattarafndazevkvesafayaaltrd.
BykDevletmemuriyetleri,bilhassavezirliklermuha
rebeyerindeigzarlklaliyakatiniispatedenlereveri
legelmikenbunlarHelvasohbetineanvehretkat
tlar.AcemdenbukadaryerleralnmkenyineNadir,
ahaverdivebunaislmehlinidmanendebrak
dgibiuygunsuzszlerlededikodularheryerdeak,
kapalibrahimPaa'nmyaptklarsylenirdi,ibrahim
PaadaherhalgidiebakpduyarakNadirahng
znkorkutmakiinskdar'daOtaHmyunkur
durupAcemzerinegidilecekdiyeyayld.Lkinkh
Padahacemseferinegidecek,khyalnzsadrzam
gidecekdiyevakitgeirilincebuduraklamahalkabs
btnbykzntveripbazfesatvektdnce
liolanlardakargaalateleyipiiilerlettiklerinden
(1143)ylbandaMevkibiHmyunskdar'daiken
istanbul'dafesadvekargaalkalevlenmeyebalad.

ibrahimPaa'nmbazsevenleriolayortayakma
dankendisiniuyarmlarsadabrahimPaatakmik
bl sarholuuiindeancakirinszleriMeclis'egtr
meyealkolduklarndanbyleyaknlarnnuyarmalar
kendilerineacgelirdi.Hattaolaydanbirazncebirisi
Kethdabeyevarportalndurumufenagrnyor.
Umumfikirlerideitirebilecekbaztedbirlerebavur
sanzdedikdebuzamandabyleeylerkonuulurve
hatragetirilirmidiyeazarlamt.
Bucihetleherkesbirtarafaekilipekiyasokak
laradncekolunuzakuvvetderleridi,bazDevletb
ykleriokncedenPadiahadurumuanlatmlarsada
PadiahnbrahimPaa'yatevecchsnrndndaol
maklaitenelektirilmesinemuvaffakolamadklarn
danzlpacnarakbirtarafaekilipolaylarnortaya
kmasnvekaderingeleceinibekleirlerdi.
TARHICEVDET
101
stelikfesadnnalnamaypgittike,iddetlen
meyebalayncaSancakerifdekarlmasadaherkes
brahimPaa'nmdavranlarndankrgnbulunduun
dn,halk.SancakerifaltnatoplanmamveSultan
AhmedHanHazretleriibrahimPaa'yvekendisine
balbazkimselerikatledipekiyyaverdiktenbaka
kendisideSaltanatiinibrakpSultanBirinciMah
mud'utahtageirmivebylecekargaalklarnby
mesinemniolmutu.TersineSancakerifdeil,bir
erifinbayraksahalknbirikipekiyannhakkndan
gelindiiyazlmd
KsacasahTahmasibileyaplansulhandlama
sahTahmasib'inzevanegtrdgibi,istanbul'
dadabuolaylarnortayakmasiylasonuland.
SultanMahmudHanHazretlerinintahtagemesi
ileortalkdurulmuisede,ifrattefritidoururs
z,tecrbesiolmaklaonlardamraarakhoagit
meyenhareketlerekoyulduklarndanDevletialiyyebir
zamandaonlarn yaptklarfenalklarkaldrmakiin
urad.Hattaekiyannbanageirdiistanbulka
dkendinibmezbirdivneolmaklaolaydansonra
verdiimnszbirilmileKthane'dekibahelerle
bykkasrlaryerlebiredipdosta,dmanakarb
ykbirrezaletgsterilmitir.
OasrdaDevletialiyyeceuygarlkyolunagidil
mekveeitimgrmaskeryetitirmekdnceleri
ortayakmt.Lkiniinbandanbalanmayp,kuy
ruundantutulmuvebinanntemelinebaklmaypbina
nnilemeliolmasnazenilmiyaniFrengistan'daolan
fenvesanayiinsaylmasnavetutunmasnahimmet
olunmaklzmgelirken,medeniyetokunungetirdiier
pisrafvesefahatealdanlmt.Ovakitistanbulhal
kdinvemezhebiniuslvehayattutmaktave
102
AHMEDCEVDETPAA
hibirilerlemeyikabuletmeyenkatlktaolduundan
yksektabakadaolanmemurlarnbugidiindennefret
ederekhertrlhdisedenrkmeyeveyaplanyenitarz
binalarktgrmeyebalamlard.
KsacabrahimPaa'nnSadaretgnlerindeasrn
icabuygarlkyolunagidilmivehattadericiliksan'at
daozamanstanbul'datesisedilmise,umumefkrn

hazmedemeyeceiseviyedesefahatyolututulmuoldu
undan,yukardagrldgibibykbirkargaalk
ortayakarak,stanbul'unaltstnegelipyenibiim
binalarbilebirtakmmutaasspkimselerinyolsuzve
hakszyereyklpyokedilerekstanbul'unodevirdeki
eserlerindenyalnzMatbaaclkSan'at'kalp,sonralar
biraralkonadadurgunlukgelmiti.Zirabuolaydan
sonra,btnbtnkurutaassupyolunagidilipDevlet
deaadaanlatlacagibiranveAvrupaseferleri
ilemegulolduundanepeycemddetbyleeylereba
klanamitr.
imdiMatbaaclkfennininicadzamanilestan
bul'dakuruluunuanlatalm.
STDKAD
(Matbaaclksan'athakkndadr)
Tab'san'atmedeniyetinanasdenilmeedeerve
insanicadnn enyksekvefaidelisidenilmeelyk,
kaderibyk,hakknvermemekimknszbirfendir.
ZamanmzdaAvrupaveAmerika'nngrlentrlsa
nayiivebykhzlailerlemesinindayanabirolduu
nuherkeskabuletmektedir.
Birkitabnelyazsilesuretinikarmakniceza
manlaravemasraflaramuhtaolduundanbakame
selbirkitabnbirnshasenbykabukluklaay
dayazlabildiihlde,bylebirkitabnnshasnyir
TARIHtCEVDET
103
migniindetemizvehataszolaraktamamlanpba
sldiininsanlafaydalilimancakbununlageli
midir.limlerinyaylmasniceniceeylerinyenidenke
fine,kavimlerinvemilletlerinbiribirinitanmasnak
sacainsanninsanolmasna,ynihasletlerinigeniletme
ye,sannokuyupyetimesinevemedeniyetibtntaraf
larilezerindetoplaypistidadkadarkemlderecesi
nibulmasnayardmcolmutur.
Dahanceleribilemedeniyetteilerigitmimillet
lerdefenvemaarifilerlemiiken eserleriyaynlanmad
ndankendilerininbatpkaybolmalarileogcnma
arifvebilgilerideberaberceyokolmutur.
Amaimdimatbaaclksan'atherkitabnbirok
nshasolduundanyaynlanncaherkedeherfenden
evrakvebirokeserlerbulunmaklamatbaaclkbundan
sonramaarifinilmaallahyaayacanakuvvetlimit
lervermitir.
Matbaaclksan'atmnilkolarakhangiehirdeicad
edildiiveicadedeninkimolduundatarihyazarlar
deiikdncededirler.
HeleilkolarakAlmanya'a(HessDarmstad)Gran
dukalnnehirlerinden(Mayans)da(Gtenberg)ile
(Fost)unberaberceyaptklarveatklarmatbaada
meydanakmolduumuhakkaktr.Gtenbefg'inbas
Tusan'atmevvelce(Strasburg)dabulmuolduuzan
vetahminolunduundan,hlbuikiAlmanehribu
san'atnkendisindeicadedildiiniiddiailebirbirinera
kipvekarolupancakikisidematbaayicadedeninG
tenbergoluunusylerlerbyleceikitaraftansylen
tilerdematbaafenniniicadedeninGtenbergolduun
daphebrakmaz.nkGtenberg'inailesiasilzade
lerdenolduuhaldebindrtyzmildsenesindeMa
yans'dadomuisede1425mildsenesindeStrazburg

104
AHMEDCEVDETPAA
ehrindebulunup1445senesinekadarismi,Strazburg
ahalisindenolmakzerekaytlsaylmtr.HattStraz
burg'daAndreDurayzenvedierkimselerlebazharf
vegizlisanayizerineirketkurduuveAndreDuray
zenlncekardeiJorjDurayzenvarisolarakirkete
dahilolmakiddiasnakalkmveyaplanmurafaaso
nundaAndre'ninirketteolanhaklarkardeiJorj'a,
verilmekzerehkmverilmiveilmolunmutu.te
matbaasan'atdazikrolunangizlisanayiedahilolmak
zerezanvetahminolunduundanbuhaldematbaac
lksekizyzkrkhicrtarihindeicdolunmuolmakl
zmgelir.
Fakatilkdefanetrlyaplmvenaslbaslm
olduunadairciddbilgilerbulunamamtr.Zannedil
diinegreGtenbergbalangdaaadanyaplm
harflerkullanrm,lkinbastkitaplarahibirvakit
teisminikoymadndantarihyazarlararasndapek
okekimelerolmutur.
(847)senesindeGtenberg,MayansehrindeMat
baaicadnabalaypvePostileirketkurduumuhak
kakolupkrkikisatradverilenvekiminbastvene
redebasldyazlmayanIncilierifinbumatbaada
basldumumsylentidir.Hele(855)senesindebera
berbulunduklarnahipheolmaypbirisitahtaze
rinehurufatoyupdieriufakufaktahtalardanharfler
yaparakncsdedkmeharflerileolmakzere
trlbaskicadetmilerdir.
AdgeenFost,Mayans'dadomukuyumculuk
san'atemegulolarakservetsahibiolmasyleaslicad
edeniGtenberg'ebazrivayetegreaka,bazsylen
tiyegresan'atvemahareteepeyceyardmolmutu.
Ancak(860)senesindearalarndaanlamazlkkarak
irketleridalmasFost'unvermiolduuaka'yamu
TARHCEVDET
105
kabilGtenbergirketteolanhissesinionaterketmeye
mecburolduundanbazilerigelenlerinyardme,di
erbirmatbaakurupbazkitaplarbasmve(873)se
nesindeMayans'dalmtr.
AmaFostmatbaaytamamenelegeirdiktensonra
Petrosofrileirketkurarakadgeenmatbaayilet
meyebalamlarve(862)hicrsenesinde,yani:(1457)
mdsenesindeZebur'ubasmlardr.Tarihliolarak
baslanilkkitabbudur.AdgeenofrDarmstadky
lerinden(Kerneshaym)adlkydedomuveyazclk
ileitigalederek(853)hicrsenesinekadarParis'te
oturmu,sonraMayans'agelipGtenbergileFost'un
matbaasndaalmsonradaFost'unortavedama
dolmutur.nkofrgayetzekivebululubiradam
olupGtenbergileFost'unmatbaasndaharfleridamga
gibiyappdabaskyaparlarkenorfodamgaykalp
yappdaonunlaharfdkmeyiicadetmekle,matbaasan'
tmdakinoksantamamlamolmaklabicadndanFost
ziyadesiylesevinerekkendisineortakedip,kznvererek
damadyapmtr.Buyeniharflerilebumatbaada(864)
deDurandiadlyazarnkitabnve(865)deKlemandis
nizamatnve(867)detarihliolmakzereilkdefaL

tinceolarakTevraterifibasmlardr.Sylentilere
grematbaannmucidiGtenbergiseonuntamamlay
csofrolup,lkinbaztarihyazarlarbusan'.atcad
eden,HollandaehirlerindenHarlemliLoranKosterad
lkimseninmatbaay,cadedenolduunuancakAmeri
ka'ykefedenKristofKolombadldenizseferleriya
pan,ynseyyahikenondansonraounluklaotara
faseferedenAmerik'everildiigibi,LoranKoster'in
debylecej,dunutulmuvebyleceGtenbergileFost
stadolmulardr.
yleki,LoranKosterbirgndadagezerkenaa
106AHMEDCEVDETPAA
kabuklarndanbirtakmharfekilleriyappbunlarla
baziirlerbasmvesonradamadilebirliktealarak
birnevisabitmrekkepdecadedipbirkitabbasmtr.
Sonraharfekillerinikurundanvesonradahadaya
nklolmakiinkalaydanyappvebirtakmameletop
laviDbasksan'atmmeydanakoymuvefakatbum/
ameledengizlitutarm.teFostbuamelelerdenbir*
ikenbusrrrenmisedegizlitutmasiin,yemineP
tirmisti.LkinbirgeceLoranKoster,kilisedekenFost
matbaaaletlerinialpkaarvebirzamanAmsterdamta
raflarndavesairyerlerdedolamnihayetMayansefe
rindeoturup(846)hicrsenesindebuyerdebirkakitap
basmtr.SonralarGutenbergveSofrileirketkura
rak(855)senesindebusan'atlaitigaletmilerdirBu
sylentiyegrematbaaclnaslmucidiLoranKoster
olarakGtenbergileFostiseyaylmaveyayndahiz
metetmilerdemekolup,ancakeskivakitlerde debas
mackalbgibibazaletlerbaskiinkullanlmtr.
Mhrkazmakbukabildeneskibirsanattr.Amamat
baaclkbudemekdeildir,belkicadedilenharfleribir
arayagetiripzmektenibaretolduunagre,Loran
Koster'inbulduudabunlardanhangisidirbilinemedi
inegre,matbaaclncadyineGtenberg'eisnad
olunmaklzmgelir.
Hernehlisefendematbaaclkherkestarafndan
kabuledildiktensonra,bunuilkdefainlilerveyaEn
dlsarablarbulmudiyebazsylentilerkmsada
doruluubellideildir.
Ancaktahtadanyaplmharfekilleriilebazmat
baaileriin'deveJaponya'da,binaltyzsenedenberi
yaplrmveYunan'llarileeskiRomallarzamannda
davarm.talyada,Napolicivarnda(Herklamim)
adlharabede,buyoldabaslmdavettezkereleribasl
mdiyebazlarmatbaaclkvebasksan'atnevvel
TARHCEVDET
107
dendevarmderlersededahancelerikalpveyzk
kabilindenolup,harfleritoplaypeletirmekdenibaret
baskfennininaslicadedeni,Gtenbergolmakgerekir.
Ksacabasksan'atMayans'dameydanakmve
(867)senesinekadar,belirtildiigibiyrtlmtr.
(867)de,Mayansyaplanbirmuharebesonucuigal
edilince,matbaalarharabolmuvebaskiibirmddet
askdakaldktansonradieryerlerdededuyulupher
kestarafndankullanlmaabalamtr.
BuolaydansonraFostileofrikisenekadarzaman
iindeghlilematbaalarnapondan sonradaiki
senekadarbazkitaplarbasmlardr.

(871)deFostParis'egidipbaslmTevratnsha
larnsatncabuadamsihirbazdrnshalardakrm
zileyaplmresimlerinsankanylayaplmtrdiye
birtakmgerikafallar,hakkndaiftiraediphapseat
trmlardr.OvakitFransakralolanonbirinciLouis
busanat'nzuhurunumerakedipsrrnkefetmekar
tiyleonuhapisdenkarmsadaokgemedenaynse
neiindeFostvebadanParis'teld.Mayans'dakimat
baabtnbtndamadolanofr'akalponuuzun
mddetaltrmtr(908)tarihinekadarbasmol
duukitaplardaismiyazlolup(909)senesindebumat
baadaHikmet'edairbaslmolanbirkitapdaoluolan
Jeanofrisnngrldnden(909)daldyorum
lanmtr.
Mayansolayndansonramatbaaclkbakayerle
redeyaylarakilkncetalya'da,sonraFransa'dag
rlmtr.Fakat,Fransa'daksazamaniindepekzi
yaderevabulmutur.ZiraonbirinciLouisoktitizve
gaddarbiradamd.FakatMayans'dankiigetirtip,
kitapbastrmaabalamaklamatbaaclnrevabul
masnaveyaylmasnahizmetetmitir.Matbaclkya
ylnca,elyazstutulmazoldu.Budurumunmenfaat
108
AHMEDCEVDETPAA
lerinikorumakiinherkesiveahaliyikandrpkar
lerfinikorumakiinherkesiveahaliyikandrpkar
trncabirtakmgeridncelilertoplanpbukiif
yidesihirbazlkilesulaypmatbaaclktanmenetmee
vecezalandrlmalarnistidaedermatbaavemallar
ellerindenalnsndiyeParlamento'dandabirilnaldk
larhalde,onbirinciLouisbusan'atyanmavehimaye
sinealarakbukiiyikurtardktanbakabirtakm
imtiyazlardavermi,ondansonragelenonikinciLouis
dematbaadabaskyapanlardanbakamcellidlereve
hizmetedenlerevedierlerinebilebirokimtiyazlar
vermidir.
OndansonraFransakralolanbirinciFrancoisde
kendindenncegelenlerinverdiiimtiyazlartasdik ve
belkidearttrmaksuretiylematbaaclkokabukiler
lemisede,Paris'teSorbonniversitesiProfesrlerinin
ikyetlerizerinebuimtiyazlardeitirilmi,bozul
muveovakitSansredilipncedengzdengeirile
rekbaskyaplmasiinmfettilertayinedilmiti.
Matbaaclkspanya'dada(876)tarihindeyaylm
Rusya'da,ondanyzsenesonrabalanlabilmitir.n
giltere'yede(876)tarihindebirisimatbaaharflerig
trmisedeyaplpkullanlmasngilterehkimleri
ilesubaylaryasaklamlardr.SonraNorveykehrinde
birmatbaakurulmasnanayakolanlarolmuamabir
takmkabadnceliheriflertoplanpbylefaidesi
yok,zararokbirsanatbuluuuygunkarlanrm ?
diyetoplumayararl,hayrlieParlamento'danyasak
lanmasiindilekeverirler.Amabusralardamatbaa
clkhertaraftameydanalpilerlemektebulunmuol
masyla,azarazarhertaraftaduyulup,sonragelenler
maharetlerinigstererekharflerekkveiyiceoku
nurekillervererekenyksekdereceyeerimivehu
TARHCEVDET
109

susiylebintarihlerindeFelemenk'debaslankitaplarpek
ziyademaarifsevenleriinmakbulegemitir.
inbretvericitarafvegrnudurki:
Halkocukgibimenfaatlerinigzetemeyipilerin
denilerivesekinyaayolankimseleringarazve
ahsmenfaatlerinehizmetettiklerinibilmeyerek,Fran
szhattatlarnntahriklerinekaplmlar,kendilerinin
demenfaatleneceibykkazanc,kendileriyasakla
mayaalmlardr.Oasrdahalknykselmesioku
masdnlrd.Bylecekimsebununnnegeeme
di.Matbaaclnortayakmasiledemaarifvebilgi
lerdalpgenileyerekbumakulegarazsahiplerinin
azckolsuntesirikalmamtr.arkmemleketlerinde
matbaaclastanbul'darabetgsterilir,amaokse
nelersonrailkadmatlmtr.Eeri(Helyestevil
Ya'iemunavellezineLya'lemn)ve(llubulninel
mehdiilelLhdi)gibi,buncayetlerhadislerveeserler
olduunagre,byleilminnurlarnnyaylmasnayara
yacakolanyardmclaraabucakelatmakfarzolanbir
borisede,vakitvehliktizasovakitlerhenzAvru
pallarileyaknlkolmadiin(MenarefeLisanekav
minemineminmekrihun)inceliinekimseeilmeyerek
ve(utlubulilmevelevknebissun)yolunagidilmeyip
byleyenikm,Avrupa'ynurakavuturanbuyld
rmarkavebizepekgulat.
stanbul'dayleortayakt.Yirmisekizelebide
nilenMehmedefendiParis'eeligidinceberaberindeo
luSadaretmektubhalifelerindensonraSadrzamolan
SadPaadavard.SadPaamatbaannmenfaatlerini
grpgzeterekdnlerindebazmaarifsevenlerleb
ykkimseler,aralarndakonuupkabulettiktenbaka
ovakitmetematikfenniniokiyibilenEngrsibrahim
AadenilenMacarhbrahimefendi,hnerli,hezarfen,
110
AHMEDCEVDETPAA
zekivestndeerdebirzatolupkendisininhizmetve
baarlarnamkfatolmakzereDerghAlmtefer
rkaliledoksandokuzakatmarihsanbuyrulmakla
brahimMteferrikadiyeanlmtr.
Matbaayadaironunlakonuulduuzamanbuii
banabraknszdekalmazortayakarrmder.Mat
baannyararlarnadairLyihaklklbirrisalekaleme
alrveDamadibrahimPaa'yatakdimeder.Tefsir,Ha
ds,fkhvekelmkitaplarndanbakalgat,tarih,tp,
kozmorafyafizikveRiyaziyekitaplarnnbaslmasna
izinistidaettiler.Bundanevvelmatbaaclnstanbul'
dacadkonuulurken,icrasndadncelertereddt
vehelecangelmi,Saidefendininsrarvetasarsbuie
elatptutmasile(1139)senesiarasmda,eyhlislm
bulunanAbdullahefendivesairasrnbilginleri,yazlan
risalezerineszlersyleyipyazdklarndanbakaAb
dullahefendimatbaaclnyaplmasiindebirkt'a
fetvayerfdevermiveistidagereinetefsir,hads,
vekelmkitblarmdanmadasnmbaslmasuygung
rlerekruhsatverilmiveSaidefendiilebrahimefen
diyeyukarsatrlarPadiahtarafndanyazlbir
fermnlikarlmt.
BununzerineartkbrahimEfendininazimvehim
metinemanibirmahzurkalmaypveSaidefendideser
mayeileyardmdabulununcabuikigayretlizatikise

nekadarzamanharcayarakbirmatbaakurmular,alet
lerinimalzemesiniyapmlaresizharfkalplaroyarak
kalplaryaptrmlard.Baslmkitaptashihiiinde
stanbuleskikadsshakefendiveSelanik'tenidenel
ektirilmiSahibefendiveGalata'daitenelektiril
miYanyalEsadefendiveKasmPaaMevlevhane
sieyhiMusaefendmemurolupilkdefa(1141)sene
sindetalebeyeenziyadelzmolup daalnmasndas
TARHCEVDET
111
kmtektiklerilgatkitaparndanVankululgati,iki
cildolmakzerebaslarakhernshas35'erkuruasa
tlmtrkiasrmzdakidrtyzkuruayaknparaeder.
Zikrolunanfermnlivefetvyerifesuretlerive
risleimezkrezerineyazlantakrizlerdebulgatin
evvelinebaslmolduundantafsiltisteyenleroraya
mracaatetsinler.
Yineaynseneiindetashihlersrasndatezghlar
tatiledilmedenTuhfetlkibaradlkitabnbaslmas
nabalanmtr.SonrabrahimefendininLtinlisann
dantercmeeylemiolduuEfgantarihive(1143)
tarihindeTarihiHindiGarbiveNazmizadeninTi
murtarihiveehyninTarihiMsrKadmveCe
didive(1143) tarihindeNazmizadeninGleniH
lefasvesonrabrahimefendininNizamlmem
veFyazatMknatisiyeadlkitaplarveKtbe
lebininCihannumasveTakvimtTevarihveTa
rihiNaimaveTarihiRidveZeylielebivemer
EfendininBosnaGazavatnadairolanTarihiveFer
henkiuurbaslmtr.
BunlardanbakabrahimefendiFranszharfleri
dekazdrarakFranszcaTrkesarfvebykebir
KaradenizharitasvebirdeBahriHazerharitasba
sp(1158)senesindelnceyerinegeenkadbrahim
efendiVankululgatinitekrarbasmvedahabaz
eserlermeydanakarmtr.Fakatharfleranmol
duundanbakayanllarveyanlyazlardaoktur.
KadbrahimefendidelnceDevletiliyyeidar
bazilerleoyalandndanbuiibirbakasnavereme
milerbylecematbaaclksan'atepeycezamanterk
edilipilemezhaldekalmdr.
Aadaanlatlacavehile(1198)senesindemat
baatekrarcanlandrlpbudefadaSuphiveGurrta
112
AHMEDCEVDETPAA
rihleriveUsullmaariffitertibiorduveAzabl
KifyeveMarealVebannamzatnyazlarndan
fennilaam,vefenniharbrsleleriyle,Trokead
lyazarnKavaninlmelhetercmeleriveUsull
maariffitasnifiSefinidonanmabaslmtr.Fakat
ilknceleribaslanibrahimmteferrikbasmalargibi
hataszvetemizbaslamamdr.
SonraSultanSelimdevrindehereydefaydaliler
nealndsradaAbdrrahimefendinezaretiyleyeni
denharfdklp,skdar'daveHumbarahanedetezgh
larkurularakkrkbekadarfaydalkitapbaslmtr.
Dahasonralaryenidenmatbaalaralarakstanbul'da
matbaaclkbugngrdmzdereceyibulmutur.
Yukardayazldgibi,geridnceliolanlarabir
itiraz,ipucuolmasndiyeSaidefendiilebrahimM

teferrikatarafndantefsir,hads,fkhvekelmkitap
larndanbakasbaslmasiinistidaolunmuvefetva
yerfdeonlarnistidaszerineyazlmolduundan
uzuner'kitaplarbaslmamtr.Halbukimatbaaclkta
ta'zimeaykrdenilervarsadamcellidinmutaile
vurmasvekitaplarcenderedeskmakfkhilmiusulle
rinegrebilinenbazmeselelerde(Elntmurbimekasd
ha)hkmnceKur'nKerim'inyapraklardalpora
deburadakalmaktansacildenmesicaizolduuhalde
er'ikitaplarn,oaltlmasniyetiHayriyesiileba
slmalarndamahzurgrlmeyereksonraisteklilerin
menfaatiiiner'kitaplardabaslarakbtnfensa
hibleriistifadeetmilerdir.
Bizyinesadedegelelim.
BirinciSultanMahmudhazretlerigayetalkanve
anlbirpadiaholupzamanndabirokbykolaylar
vebykftuhatolmutur.DouveBat'yaordular
gndererekstnbaarlarilebykilermeydana
TARHCEVDET
113
karmtr.
yleki:Nadirahilencevesonrapekokmu
harebeleretmivehatta,arkseraskeritayinetmiol
duutopalOsmanPaa,NadirahileKerkksahrasn
dadokuzsaatkadarmuharebedensonragalipgelince,
Nadirahbozulmuveyaralolarakfirarettiktenson
ra,randiyarndabirokyerleralnmvevranedil
miti.SonralardaNadirahilebirokdefalarmuha
rebelerolmubazengalipvebazendemalpolunarak
epeycemddetNadirahnortayakardbeincimez
hepileuralaraknihayetdrdncSultanMuradhaz
retlerizamanndakesinbirsnrandlamasyaplm,
andlamadansonradaNadirahnikblisnmve
ranHanlarkendisinebirerbireritaattenkpkar
^koymaabalamlard.Sonundaokgemedenyakn
larkendisinildrnce,gailesideortadankalkt.
BuranmuharebelerindeBadadvalisibulunanAh
medPaa'nmhayrl,deerlihizmetleritarihsahfeleri
nissler.
(1148)HicrsenesindeDevletialiyyeileAvustur
yaarasndayinemuharebekncaRusyaariesiAn
nadaAvusturyaileittifakederekMnihadlGeneral'
inkumandasaltndaDevletialiyyealeyhinebirordu
yollamidi.GeneralMnih,eskiRomamparatorluu
nuihyaedeceiniilnedinceRumlar'dabuamalaBu
dan'daRusaskerinimemleketlerinekabulettiler.Dev
letialiyye'nindisiplinibozukaskerleribueitimgr
maskerekarduramadndan,Osmanlordusunda
bozulmayzgstermiveGeneralMnihbayaTuna'
ygemeksevdasnadmt.FakatSultanMahmud
stnbirPadiaholupsoylarveyurtseverliklerihl
salamolanOsmanllarnkahramanlklarndanistifade
F.8
114
AHMEDCEVDETPAA
ederekAvusturya'daharbikazanmveBelgrad'geri
almtr.OsradasvelilerinRusyaaleyhineharekta
gemesizerineFransadevletiaraclile(1152)Hicr
senesindeandlamayaplmveBelgradDevletialiy
yedekalmveRusDevletidePrutandlamasndau

radmalbiyetinktnamveutancmdankurtulmu
tur.
BuseferlerdeHekimzadeAliPaailevazMehmed
Paanntarihdeanlacakdeerleri,lszhizmetleri
grlmtr.Fakatbumuharebelerdebileeitimgr
maskerinfaydasgrlmvebirinciSultanMah
mud,eitimgrmaskertertibinekalkmisedeo>
zamanniilerindekiglklerdenyrrlekonulma
mondansonradaaskerinizamkoymakbahsiuzun
zamandillerdedolapkalmtr.KsacaBirinciSultan
Mahmudhazretlerininyirmibesenesrensaltanatza
manndaDevletialiyyetazehayatbulupbykolay
lariyisonucabalamtr.LkinDevletizaifzamann
da,milletibkmvekukuluhalindebulmuolduun
danbykolaylarzorlaveyalnzonunstngayretle
riilemeydanakt,tarihebirbaktaanlalr.Hatta
Nadirahdansonrabirzamanrandiyarsahipsizkal
mt.OsradaAzerbaycanahalisihimayevebizeka
."Umakistemileriken,msaadeyecesaretolunamamtv
YoksaDevletialiyyeninzayfvekukuluzamanolma
saydrannpekokyerlerimemalikimahrusa'yaka
tlabilirdi.(1168)senesindebirinciSultanMahmudln
ce,yerinekardeincSultanOsmantahtagetive
(1170)senesindemehurRagpPaasadrazamolduve
(1171)deSultanOsmandalnce,ncSultanAh
med'inoluncSultanMustafatahtagetiveRagp
Paa'ySadarettetuttu.
RagpPaagerekDouvegerekRumeliseferle
TARHCEVDET
115
rindebizzatbulunupyaplanilerinesasnbildiinden
altsenesrensadaretizamanndasulhyolunututmu
veHarptenkanmtr.Hatt,SultanMustafabirok
\efamuharebeyekalkmveeerdndnzak
aiseEdirnekapdantaRusuk'akadarikikeeal
tndizerimdemikenRagpPaannegeip,byk
Devletimizzaferlerkazanmkenharbinvebirokbyk
olaylarngemiiyabanclarngzndekorkacaklarka
darvardr.Ancakimdikihaldezaferdenyoksunolup
muharebesrasmdaburasherkesebilindiindend
mananlarsahalmklvednlmezolur,hemenaske
renizamverilsindesonrabudavranlaradlsnde
diisylenir.BusuretleDevletialiyye'yebykhiz
meteylemiolduu(1182)senesindealanRusyamu
harebesindeanlalmtr.Lkinnaslsaadgeenaltn
laraskertanzimimhimmaddesineharcatmabaa
ramamtr.
anzadederki:(1100)tarihindensonrasonraPa
diah'aaklhocaledenler,seferikkgrmeyeba
ladlar.HattaRagpPaabilesadaretindedaimamu
harebedenekinirdi.
Ksacasozaman Devletialiyye'nineskiuslve
nizamlarsarslm,uzunzamanaskerinbaklmamas,
halknmuharebelerdenvazgeiprahatyaamayves
knetiistemesiilegeveklikvetembellikarzolmu,d
manise,eitimgrenaskercadederekveharpsan'a
tmdailerleterekkuvvetbulmuolduundan,birharp
olaykncailerizorlarvesulhuterchederlerdi.Bu
byleikenaskeryeniletirmeknealnacakilerden
biriolduubiliniyorsadabumhimiekimseyana

maz,bulduklardolabkrpdkmedenidareedipgider
lerdi.
BuesnadaRusya'dahkmetnbetiikinciKater
116
AHMEDCEVDETPAA
na'yagelir.KendisiRusyaDevletihanedanndanolma
yarakDeliPetro'nuntorunuolanncPetro'nunka
rsikentrldzenvealdatmailekocasndevirmi
yerinemparatorieolduktansonra,yerinisalamla
trmakiin,kocasnldrtmt.BuyaptklarRus
milletineargelincesuunurtmekdncesiyle,De
liPetro'nunyapmaytasarlaypdayapamadniyet
leriniyrrlekoyuphareketegeerek,Lehistanile
rinekarmaabalam,Devletialiyyetopraklarna
taarruzetmeikurmuveilknceLehistan'agirerekya
planandlamalaraaykrvebizimiinzararlolduun
dannnegeilmesigerekirken,Devletialiyye'ninan
latldgibiharbegirecekhaliolmadndanncemun
tazamaskeremuhtat.
Katerina'nnbuhareketininlemekpolitikaveDev
letlermuvazenesibakmndanAvrupadevletlerineba
lcagrevsaylrkenherbirizelmenfaatlerinikoru
makiinbirkenaraekilipyalnzFranszlarileKate
rinaarasndagizlibirsouklukolduundan,Fransz
lariinsonununnereyevaracandnerekkukula
narakstanbul'dakielisivastasileRuslaramuhare
beilekarkoymaktanbakaareyokturdiyerek,Dev
letialiyyeyiharbedecekhliolmadmbildiihal
dehiolmazsabirzamanoyalardiyednerekharbe
teviketti.stanbul'dadaRagpPaa'nmlmnden
sonraiktidardakidalkavukyaltakkimseler,muhare
beninmnasnlgatkitabndarenipdeyaplacakha
zrlklarlanelerinneredenaslolacandanhaberiolma
yanlarfrsatbularak,arzuedilmeyenzamanszbirhar
binyaplmasgelimiolunca,Rusyazerineharbil^
nikonuulmuvekararabalanmd.
FakatovakitSadaretmakamndabulunanMuh
sinbadeMehmedPaagenliindeRumelitaraflarn
TARHCEVDET
117
dedolamvemuharebelerdeRusaskerininaskerlik
deeriilenekadaraskerkaracanbdiivesnrla
rmznhaliniakolarakgrdiin,snrdakiaske
rinyiyecekvemhimmatyok5derhalharbilnedilir
seorduoralaravarncayakadarbirokfenalklardan
korkulur.Baribirzamanoyalansadahududagereika
darkuvvetylsaordumhimmattamamolunduktan
sonrainallahtelgelecekseneharbilnederizde
miti.
Lkinyneticilervebyklerkendilerininzelmen
faatleriniyrtmekzerencSultanMustafa'y
harbetevikedipSadrzamda korkaklkvegeveklik
ilesulayarak,idenelekdirdiktensonra(1182)sene
sindeRusya'yakarharbilnettirdiler.Onlarkendi
lerinindediiniyaptlaramaDevletinbnyesindebirb
ykyaraatlar.
Gerekteyervegkgtrmezaskerle.Rusyaze
rineyrnmisededisiplinsiz,eitimsizaskereitim
grmmuntazamvedisiplinliaskeredayanamadn
danbaka,dahaorduEdirne'deikenbalayanktlkve

alkortayakmaabalamveTunageildiktenson
raidareolunmazyiyecekskntsorduyuzayfdr
mvedalmayayztutarhlegetirmitir.Gerite
tarafdanKrmgrayhanRustopraklarnineyipta
lanetmibirtaraftanOsmanlordusundanbirazzi
suyunugeerekRusya'yepeyce sktrm,Serdar
EkremordusudaHotintarafnagelerekTurlarma
nakprkurupaskergeirerekilerlemeebalam
t.BuhaberlerPetersburgdakorkuvedehetuyand
rarakazkalsnihtillesebepolacakt.LkinKrmgiray
lnceyerinegeen,gevekeolmaklaonunyerinitu
tamadndanveosenemevsimsizyadannehirlerco
uptancaOsmanlordusubirkaksmaayrlppar
118
AHMEDCEVDETPAA
alanmvemhimmatkayplarauradndan,Rus
larbundanfaydalanarak OsmanlordusunuTuna'ya
doruepeycekovaladlar.BylecePrutylndanRus
larBaltacMehmedPaa'nmgafletiylenaslimhaolun
maktankurtulmularsabukeredezirmannbyle
vakitsiztamas,Katerinaytehlikedenkurtarddiye
bazAvrupatarihyazarlaryazmtr.HeleKrmgi
ray'mvefatndanRuslarokistifadeettiler.
ByleceOsmanlordusudald.Ondansonraher
senetertipolunanordular,bazenmuharebekazandlar
sadasonundayenikdpbozulduklarndanTna'nm
tetarafndanolanbtntopraklarvekalelerRusla
rnelinegeti.BaltkdenizindengelenRusdonanmas
Akdenizadalarnyakpyktve(1185)tarihindeK
rmdabtnbtneldengitti.
OrduyuhmynunahvlveharektnaveDev
letyneticilerininbuyoldayaptklarhatlaradir
(Adsz)nvaniylebirrisaleyazlmtr.Yazarnnkim
olduubiliinmiyor,fakatyazslbunabaklrsabu
ileriiyibilenbirzatolduuanlalyor.Burisalede
derki,tedenberiDevletiliyyeninsinirleri,yerinde
olanzeametsahibleri,tmarvedierulfeciaskerlerin
\arbekoyulmalar,diyanetilerininhimayeveemir
lerinden,yahutkendilerinehas,Padiahnvereceiak
ayalmaabtngleriylealrveyaonlarkar
klkkarrlardabastramayzkorkusuilerkerek
arlrlard.BuhaldedeDinicabcengegidenazn
azolupzeamet,tmar,ulufevedierPadiahdirlik
lerideakaya,iiningrlmesineyahutbiryerehiz
metkarlklfetsizherkestarafndanalndiin,
harbvecengebyleceokistekliolurbifeykalmad
ndan,askerin,iinedardangirenlerlenizambo
zulmutur.
TARHCEVDET
119
Bumuharebeyedairolangenibilglerleyaplan
batlarburisaledevesairtarihlerdevezellikleResm
AhmedEfendininHulasatltibaradlrisalesinde
yazlolup,ancakKrmahvalinedirbazsergzet
namelerdefazlabilgilerzldndenbuyoldaanla
tlmaabalanr.
ylekiRuslar,Tatarlara,hrriyetvaadederek
aldatmayabalayp,birzamandanberiKrmhanlar
daounluklaKrmiindeoturmaypKoan'dayer

letiklerindenveDevletiliyyetarafndanoyerlerin
gidiatgznndetutulamadndan,Ruscasuslar
meydanbobulupKrmiindeistediklerigibikar
klkkairarak,Krmnreisvemirzalarnaldatm
lard.Bylece,TatarlarKrmseraskeri,Silhdarib
rahimPaayaseniistemeyizdemeegelenorduula
drmailerindeveregeldikleriarabalarvermemeeve
bizeOsmanlaskerininlzumuyokturdemeebalad
lar.nk,TatarlarRuslarlayaptklargizlianlama
laraavuramadklarndanorducayaplacakyardm
danuzakdurduklargibiellerindengeldiikadarda
ordununbozulmasnagayretederlerdi.Orduemrial
tndabulunanTataraskeridebirkenaraekilipmuha
rebededmezdi.DenyalnzOsmanlaskeriolup
onlardaaznazidi.Birtaraftanordununmhimma
tyetersizdi.OlandaDefterdarveNzuleminlerinin
yolsuzidarelerindentryokedilipyitirilmekdeidi.
ByleceKrmordusuheryndenfenahaldeiken
seraskerbrahimPaa,yinegayretieldenbrakmazd.
Hatt(1184)senesindeRuslarOrkalesinetaarruz
edincePaabinbirglklebulabildiikadararabaile
ikidefaglkleorduyugtrpmuharebeyikazan
mzafergafletiveTatarhalknnhilesindenhaber
sizOrkalesinegittiizamanbirtaraftanhalkbrahim
120
AHMEDCEVDETPAA
Paayistikbalekm,dieryndenTatarlarkaleka
psnapRus.askeriniierialnca,Hankaleyegirme
denkamaamecburoldu.Vekaledekiaskerinou
ehdolupKrmnkilityeriolanOrkalesideRuslarn
elinegirdi.
RuslarbundansonradierkaleleredadanarakK
rmiindedalmabalad.SelimGirayHanKrm'da
daduramaypbirgemiyebinerekstanbul'ageldi.O
vakitRuslar,bazKrmahalisininseimiileikinciSa
hipGirayHanKrmhanyaptlar.BusuretleSahip
GirayHanvekilolarakhkmetegeincekardeia
hingiraySultanKalgayyapt.SeraskerPaayinegay
retgsterip,kahramancaRuslaradayanmsadaKal
gayolanahinGiraybirhayliTataraskeriilegelip
BizRuslarlaanladkordunuzuekinekmessenizya
maedeceizdeyinceaskergznndekayklarabine
rekkamaabalad.KefeValisiMehmedPaadaii
negelenhavaybuluncakat.SeraskerPaakendi
emrindekilerleyalnz kalncaurapesirderekPe
tersburg'agitti.
TatarlardabirokartlarlaRuslarlaandlama
yappancakbazmaddeleriKrmdahenzyaplmad
iinbumaddeleriyerinegetirmekzereahingiray
biraderitarafndanmurahhasolarakellialtmmirza
veTatarilePetersburg'agittiindeeerRusya,Dev
letiliyyeilesulhyaparsaKrmahalisiyineRuslara
tabiolalardiyebirsenedyapld.ahingiraymhrle
di,diermirzaveTatarlariinsonundakiktlar
laypsezerekmhrbasmadlar.ahingiray'danayr
lp,onuPetersburg'dabrakarakKrm'ageldiler.Ola
nbitenianlattklarzamanKrmahalisitmentmen
dalaraekildilerveaskertoplamaabaladlar.Rus
larhertarafelegeirmiolduundanarebulamayp
TARHCEVDET

121
anlamayaplncayakadarbukarklkdevametti.
BusradaahingiraydaKrmadorukpgeldiise
deKrm'agirmektenkorkarak,hattakardeiSahip
giraylabilegremedenanlamayaplanakadar
Baltovadlkaledeoturmakzorundakald.
teKrmbusuretleRuslarelinegeerekdier
yerleridetarihlerdeyazldgibiRuslaristilederek,
Tuna'nntetarafbtnbtnRuslarelinegirdikten
sonra,seksenaltsenesisonundaveMuhsinzadenin
ikincisadaretinde,Ruslarsulhisteindebulununca
orduefkndaanlamadanbakaareolmadngr
dklerinden,herikitarafnkararzerineBkre'de
mecliskurulduvekonuuldu.MurahhasAbdrrezzak
BahirEfendieliylebirandlamadzenlenipbirsureti
stanbul'agnderilmiti.
Ancakbuandlamada,Tatarlarnhrriyetekavu
masKerveYenikale'ninRuslarelindekalmasve
RustccargemilerininKaradenizveAkdeniz'deser
bestegezipticaretyapmalaryazlm,vebunlarsulh
andlamasmnesasolaraknesrlmt.zellikle
Tatarlarahrriyetverilmesi,Ruslarnbatagelenis
teklerindenolup,Ruslarbtnbunlareldeetmekiin
Klburunkalesiniykmay,belkidegeriveripyerinde
brakmay.KrmdaparabasmakveHutbeninyine
DevletialiyyeadnaolmasnaveDevletialiyyeK
rm'danbtnbtniliiinikesmemekzereyeni
kaleileTamanarasndabulunanadada birkalebina
etmesinerazolmakveellibinkeseaketazminatal
makisterkenondandavazgemekgibitrlkolaylk
largstermiti.
Orduerknozamanavegidiebakarakbuanla
mayahepbirlikterazolmularkenstanbul'daolupda
ordununhalindenhabersizolandevletbyklerivey
122
AHMEDCEVDETPAA
neticilerKrm'nhrriyetinevegemilerinseyrimad
delerinerazolmadklarndantekrarmuharebeyeba
land.OlacauidiRuslarnTatarlarahrriyetver
mekmaddesindebuderecesrar,Lehistandayapt
gibibuvesileileKrmiinekarklkvekargaalk
sokmak,ilerideKrmdiyarndaKazanveEjderhan
gibielegeiriporalarayaylmakmaksadndanibaret
olduundapheyoktu.Eerordununbirparahare
ketkabiliyetiolsa,hiolmazsaTunanmberiyakasn
eldetutupkorumayagcyetse,osradaRuslarnda
bazikarklklarortayaktndanbizeokkt
lolacakbuanlamadankurtulmakmmknd.
nkRusaskerlerihernekadarbuanagelinceyedek
galibiyetkazanmlarsada,seferlerdentrRuslar
damalskntlaradmlerbununiindehalkazu
lmvebaskbaladndan,sonraordudanoksanerle
rinyerinekoymakiinzamanzaman ahalidenasker
yazdndan,RushalkKaterina'yakrlmveRusya
nmheryeriyklmaayztutmutu.Parayardmiin,
ngilteretccarnagndengneakpazarolduundan,
bunundaidekendisinebalcaziyanolmudu.Kazan
taraflarndaTatarlardanbazlaritaattenkarakoha
valininharabolmasnasebepolmular,sonradabir
takmokmiktardaaskertoplayarak,Ruslarilemu

harebeyetutumularvekarkoymaabalamlard.
ByleceKaterinadeDevletialiyyeileanlamaya
buklatrmaamecburoldu.(1188)senesindeRusas
keriTuna'nmberitarafnageipumnu'daOsmanlor
dusunukuatmt.Orduiinetrlayrlklarvekar
gaalkgirdiinden,aresizsulharazolup,konuma
memurlardaii abuklatrpvehernaslolursaolsun
biryzeksndiyerekbukadaraskervemhimmat
kaybndansonrayineBkre'tekararlatrlanmadde
TARHCEVDET
123
leriziyadesiilekabuledip,Kaynarcaanlamasgibi
muzrbirmuahedeyaplmasnamecburiyethasloldu.
SabkKrmHanDrdncDevletgirayHanile
CanikliHacAPaa(1187)senesindeKrm'kurtar
mayamemuredilipTamandolaylarndaNogayveer
kekabilelerinitoplayp(1188)senesindeKrm'agir
miti.Krmahalisianlaarakberaberlikiinded
mandanintikamalmakiinayaklandlar.GalibiyetIs
lmlarayzngstermeebalamkenKaynarcamu
ahedesinde,Krmserbesttir,artolduundanaresiz
HacAliPaadaklamakzereKefe kalesinednd.
BuseferinDevletialiyyeyeyaptfenalklarsay
maklabitmez.HattOsmanltopraklarndaatneslinin
bundansonrakaybolduuvebattsylenir.
FEZLEKE
DevletialiyyeeceresinievvelahOsmanG***
Hazretleriekip,kendisindensonragelenlerinyenigeli
mehimmetleriyleterbiyeolunupKanunSleymanHaz
retlerininzamanndaykseliamaermivesonra
ihtilllerinkaranlkvekukulugnlerinikhmunta
zamvekudretlioluun,baharmgrmvebazsarsn
tlaraurayarakfenabirhalegelmiiken,kinciMah
mudHanHazretleri,elindetuttuuykselime'alesi
ilehkmeteceresinemusallatolankedervericimas
raflarkeserekDevletibuzararlsebeplerdentemizle
diktensonraonunhayrlhalefizamanndaadaletisa
yesindeeminverahatolduumuzveiyignlerinigr
dmzSultanAbdlmecdHanHazretleri,aldbil
gilitedbirlerleSaltanateceresineyenibirgelimeve
hayatsalamtr.
BENCBLM
(Devletialiyyekanunlarnnnevehilebozulduuma
dairdir).
Bizdenncegelenleregizliolmayanincelenmiha
berleregreDevletialiyyeKanunSultanSleyman
HanHazretlerininsaltanatzamannagelinceyekadar
sadebedevilerindurumunayaknbirhaldeoluptoprak
largeniledikeuslvekaidelerkonulmu,gereksal
tanattagerekhalkiindess,ziynetveihtiama,sefa
hatinkarksonlarnabirgnistekvearzuduyulma
mt.
SultanSleymanzamanndaiseksazamandabir
okmemleketlerdahaOsmanltopranakatlmdev
letinsnrlargenilemivememlekettestnderecede
artanzenginlik,tabiolarakdurumundeimesinese
bepoldu.Budadnyadatabiatingelimesiicaboldu
ucihetleniinoldu?Bedevilergibikalnmolsada
haiyiolmazmidi,denilmeklezamannzorunluhkm

veemirleriniinkrdemekolur.
Ziraherinsantopluluuzorlanarakbukprden
gemivezamanhkmnanlayptakdiretmeyerek
tabiatin gidiinekarkoyupdaeskidurumundakal
maktadirenenvesraredenkavimler,bolukveyok
lukdenizinedmtr.ukadardevletegreenb
yktehlikevekorkuvemillettopluluununbedeninde
okbyktehlikelihastalkbirdurumdandierduru
mageisrasndaolupbirhastalniyiliedn
zamanndaziyadedikkatveihtimamolunmazsa,hasta
TARHCEVDET
125
lkyenidenortayakarvezatenzaifolanvcdub
tnbtnberbatetmesi,nasltecrbeilebiliniyorsa,
devletlerindedurumdeiikliklerindeeskihaliylegir
meyemecburbulunduuyenidurumagei,dikkatle
incelenerek,akllcayaplmadvehemenuslleride
itirmekleeskidurumunsonugelmiolacandan,
bnyesizayfolandevlete,birdenbiresarsntverildii
haldekolaycaselmetekmakkolaylar.Aksihalde
buabukaknsuyollartkanmazsaetrafnbasp
harabeder.Zamannicabedendeiikliklerinekardu
rubdadeiiklikolmasndiyeabalamakbununbenze
riolupbylednenhkmetyneticileridevletbah
esiniselaltndabrakpdarmadanedecekleridelille
riUegrtenuzakdeildir.
KsacareformdanuzakkalmakAllahmnamushas
sasolupinsanlkkanunlarzamannhkmiledei
mekle,ikiyzseneevvelpekmkemmelvehayrldiye
kabulolunanbirkanunveusl,ovakittenberikavmin
mizacndavednyamilletleriningidiindemeydanage
lendeiikliklerdolaysiylebirieyaramazdereceye
gelmektabiatinemriolduundan,devletbakanlariin
asllzmolacak,kabullenilecekolaydnptart
makvedevletinbugnkihtiyalarnavezamannhk
mnegreincelemekveyorumlamaklaidareyionauy
durmakvemevcudnizamlargznnealp,inceyerin
dedurumaoturtmakmes'elesidir.
Buistenilenlereyaklamayollarnnbirivebelki
enkestirmesibalolduklardevletineskikanunlarve
eskidurumuilekabullenilecekgelimeyibilmekoldu
undan,gerektesaltanatseniyyenineskiuslveni
zamlar,tarihkitaplarndayazlisedevebizimbuta
rihimizdetekrarbazmertebesadettenhariisede
bunlarnaadaolduugibiyazlmasveadgeenni
126
AHMEDCEVDETPAA
zamlaravakitvakitacizolankargaalnsebeplerini
aklamakhemigrecek,gelecekkuaklarakkbir
hizmetvehemdeaadabildirilentarihimizdeadge
ecekolanNizamatCedideninicablarnanlamaa
kolaylkolurdiyednld.
Herdevletinesasvazifeleriikigerekeyedayanr.
Birimemleketiindesosyaladaletikurarakhalknhak
larnhukukerevesindekorumak.Dieri,snrlar
dmantaarruzundanmuhafazadr.Herdevletinn
erefiveilerininyolundagitmesiilerenkparlakyk
seliibuvazifeleringzelceyaplmasnaalmakve
gayretlestnbaargstermekleolur.Devletialiyye

deaslnabaklrsabugerekelerinyaplmasnayksek
birnemlebaklrvehibireygzdenkarlmazd.
ylekihalkarasndaadaletilehkmvermeeme
murbilginlergayettopluvemuntazamolduktanbaka,
gelmigemiliOsmanSultanlardapekziyadetitiz
davranarakozamanngereikendileridivanyerinde
hazrolupmemleketinivemeselelerinidinvedevlet
ilekaytaltndabulundururlard.HattYavuzSultan
SelimHanHazretlerinineskiDivanhanedebizzatdivan
eylediitarihsahifelerinissler.
Eyletlerinidaresinememurolanbeylerbeyilerni
cezamansancakbeyliietmi,scakvesoukrzgr
grmemektarzatlarvesancakbeyleriDinveDev
letiniyiliiniisteyen,ibitirir,tecrbegrmdurum
dakimselerolduklarhalde,suvegnahlarolmadk
aitenelektirilmeyip,uzunzamanmakamlarndas
rekliolarakkaldklarndan,gvekuvvetleristn
oluphazergnlerindeehirvekasabalarmarilezel
liklehalkmstnseviyedegeiminigzdenayrmaz
lard.Seferdeoktehizatlvesilhlaskerleriilese
ferekoyulurlard.
TARHICEVDET
127
OvakitAvrupadevletlerindemuvazzafvedaima
eitimgrenharbehazrlanmaskerolmaypgerekir
seetrafdanasker,arptoplamlariken,mevkibi
HmynazelKapkuluadlulufealandaimahazr,
emirvefermanbeklerocakbirliklerivardkibunlarn
yayayryenleriYenieriortalan,atllaraltblk
yaniEbnySipahiyanveSilhtarveGurebayyemin
veGurebayyesarveUlfeciyanyeminveUlfeci
yanyesarocaklarhalkdr.
Yenieriler,daimaklalarndaoturur,eitimve
harbsan'atndisipliniinderenir,SeferiHmyn
oluncahemenherortakazanveerlerinialarakbyk
biristeklemuharebeyegiderlerdi.Subaylarnnemirle
rinebaeipbastnederler,itaatleribuyksekse
viyedeolarakgittikleriyollardareayayaktdenilecek
zcolaylardankanrlard.Bylecemuharebeyeri
negeldiklerindecenkpazarndancanalp,canvermek
hlyasileklalarndabugnbeklemilervekk
lktenberi,canmfedaolsundncesiyleeitilmi,
cengeokisteklivehrslbirbirlikoluptehlikelerden
vecankorkusundanrkmeyerekdmankarsnda
gsgeripdurduklarnda,galibiyetvezaferkenderi
neayakdavearkadad.
Hepsibekrdfakatyahaddinidoldurupieya
ramaz(amelimande)olduklarndatekatulufesiih
sanolunduktansonraevlenirlerdi.Hazergnlerindeye
nieriocaiinyedisenedebirkereKapuolupyani
defteralpnekadarnoksanortayakarsaacemio
lanlarklalarndanokadarerekilirveyenieriya
zlrd.Cebecivetopuocaklarnnnizamlardabud
zendeidi.AcemiolanlarDevirmeocuklardanibaret
ti.BunlarkkyataalnpTrkdiliileeitilirve
slmterbiyesiileyetitirilir,birokzamankladaka
laraktamdeerdekuloldukdansonraEnderunuH
128
AHMEDCEVDETPAA
maynAalnauygunolanlarEnderunuHmyna
dierleridebrocaklarayazlr(tashiholunur)vebu

suretletopluolarakeitimgrrlerdi.Devirme,mut
lakaArnavut,Bonak,Bulgar,Ermenilerdenolup,ba
kamillettenvesoydanveehirocuklarndanolmazd.
Fakatyenierilerinoullarnacemiolanlark
lalarnaalmakcaizdi.Onlardadierdevirmelerlebir
likteeitimgrdkdensonraalmantertipleregre
ocaklarakarlard.EvvelceadgeenSvarocaklar
iindegeneyedisenedebirdefteralpnekadarnok
sanlarortayakarsaEnderunuHmayunaalarnn
eskilerindenyenieri,cebecivetopubirliklerindenya
rarlgemiolanlardanomiktaradamyazlrd.
YinesylersekKapkuludenilenocaklar,halkge
nelolarakArnavut,Bonak,Bulgar,Ermenidevirme
leriyleocakzadelerdengelimi,ahalininhibirsnf
ileilikisiolmayanbirtoplumolarak,hepsikklk
tenberigereigibieitimgrdktensonra,yoluyla
ocaklarakmvesayesindebyypgelitikleriDev
letialiyyeurunacanvebavermekkendilerineal
kanlkolmu,sekindisiplinliaskerlerolup,ilerine
dardanbirkimseningirmesimmkndeildi.
tebuocaklar,halkSaltanatSeniyyeninmuvaz
zafaskeriveOrduyuHmayn'unaslbirliiolup,
Devletialiyyeninenbykaskerkuvvetitmarve
zeameterbabidi.Bunlardan200.000'eyaknsvari
kard.Onlariyitehizveikmledilmi,disiplinlive
muntazamolduklarzamanounluklaKapkulunabi
leibrakmazlarvebunlarPadiahkuluolmalarile,
memleketiindeasvehaydutlarn,ekiyalarn,ortaya
kmasnaengelolurlard.BunlardanyalnzRumeli
eyletinintimarvezeameterbabbirDevleteyeterdi.
ZiranceleriyalnzRumelieyletindedefterege
TARHCEVDET
129
mi12.000klolup,herklcamutasarrifolantmar
l,her3.000okuiinbirertamtechizatlvesilhlce
belisiileSeferemekkanunolduundanRumelieyle
tininTimarvezeameterbabkanunzerecebelileriile
40.000kadarolurikenbazocakzadelerhasbetenlillh
kanundanfazlaolarakotuzar,krkar,elliercebelileri
ileAnadolueyletindededefterdeyazl1000klve
kanunzerecebelisiyle,17.000ervekanundanfazlaola
rakcebelisiyle30.000'denziyadeveDiyarbakrileKur
distanvediereyletlerinaskeridebunagreidi.3000
akadan20.000akayakadartmarvebundanyukars
zeametolup,terakkilerideyalnzmuharebedeliyakat
gstermeebalolarak, tmarerbabndancenklerde
enyksekderecedeyararlgrlenlere10Akada1
akaterakkiihsanolunur.FakatSeferiHmynda
olaanstbahadrlkveyararlkedenlerzeamet'ehak
kazanrlard.Sancakbeyleribunlarnmuharebeyerin
dekikumandanlarvebeylerbeyilerbabularmaka
mndaolupdisiplinilerinealaybeylermemuridiki,
heptevcihatonlarnarzlarzerineyrrvemahllat
(akvazifeler)beylerbeyilerhakedenlereveripfakat
tezkereleriDersaadet'etakdimileBeratolunurdu,
Dorudandoruyastanbul'danbirferdetimarverilir
venedeterakkiihsanolunurdunetmar,nezeametbir
kimseyearpalkvebamaklkolmazd.Zeametsahih
leri,timarmbykleridemekolupzeametindeerive
gzdoldurmasnederecedeolduubundananlalrki,

balangcdaderghlikapcbaslarsancakbeylii
nevebeylerbeyiliinemstahakrzgrgrmibiti
ren,istekliitenbalzatlarolduklarhaldearpalklar
19.999akaolupzeametderecesinevarmamakiinon
danziyadeolmaz.
F.9
130
AHMEDCEVDETPAA
VeHasekikadnlarabamaklkadiylemaatahsi
silzmgelinceHaskaryelerindenyine19,999akaya
kadarakatayinolunarak,yine20.000akayakarl
mazd.TmarvezeameterbabbabadanoulaPadiah
dirliineelkoymuhepkiizadeveherkesebilinen,
tecrbegrmzatlarolarakbirdeyimlemilletinen
ereflikimselerimakamndabirmmtaztabakaolup
dardanhikimseyetimarvezeamettevcihitamola
rakyasakolmakla,ilerinehaberleriolmadangirmek
mmknolmadndaneskidenolduugibiounluk
olduklargibigayetmazbutvestndeerli,Devlet
vemilletnedemekolduunutanrbirtoplumolduklar
halde,herbirikendisancaiindebulunmaklaistenil
diizamanhepsibirkagniindehazrveemribek
lerdurumageerlerdi.
Rumelitarafnda40.000yrknvemslman,
Anadolueyletinde30.000yayaolup,seferRumeli'de
olursayrknvemslmanlardan5.000 6.000er
Anadoluyakasndaolursayayalardan3.000 4.000er
SeferiHmynamemurolarak,bunlarMetrisvetop
hizmetleriniifaveormankesipyolamakgibiileri
yapmalariletimarvezeameterbabellerinekazmak
rekalmakgibibayailerdenuzaktutulmalarylayal
nzcengekenderiniverirlerveylealrlard.
BunlardanbakaRumeliyakasnda20.000defterli
AkncolupseferoluncaAkncBeyleri,takmveg
nllolmakzere40.00050.000kadareviksvari
ilemuharebesahasdmanmemleketiiindekurulup,
snrdakimslmanlarsalamveesenkalr.Dmann
byleoyalandsradaordudayetierekharbsonucu
kazanlrd.OvakitteTatarbirliklerineaslaihtiya
yoktu.Ad geenaskersnflaristenildiizaman,is
tenilenyerehareketedebilenbiryeresaplanpbalan
TARIHICEVDET
131
mamolarakbunlardanbakaHakankalelerininmu
hafazasnamemur,yerlivemuvazzafmustahfazasker
leriolup,onlardamemurolduklarkalevetopraklarn
muhafazasnacanlarmverirlerdi.Bahadrfedaiyiit
lerolmalarilesnrlarmztamemniyettebulunurdu.
OzamanDevletialiyyeninDenizKuvvetleridebunlar
kadarmkemmelveokmuntazamhaldeidi.
BunlardanbakazelkritikyerlerdeBeeliadnda
birsnfaskerdevard,istenildiizamanyevmiyeile
deaskertoplamakvekullanmakmmknd.
MonteKokoliharpfenniadlmehurkitabndader
ki:Osmanlaskeriulufeyeyahuttmarveyazeamete
mutasarrflardr.FakatihtiyaduyulursaLevend,Sa
nca,Sekbanadndapiyadevesvariaskeriyazarlar.
Bunlarnesamileriolmaypbizimdurumumuzdakigibi
seferdehizmetettiignlerdeyevmiyecretialrlar.
OsmanlsvarilerindenBeeluyankiatlMuhafzola

rakbirnevaskerdir.EngrsdekiHsarsvarisine
benzer.MademkiOsmanldankorkupkukuiindeyiz
ohaldedaimahazrveamadeaskeremuhtacz.Veyi
neMonteKokolibukitabndaDevletialiyyeninkuvvet
vekudretinivasfvetarifederkenderki:Osmanl
Devletiokadarkuvvetliveokadarkudretlibirsalta
nat!kahiredirki,gzpekkorkusuzcenki,harekta
veseferemeealkhesapszsaydaaskeridaimaei
timgrmveemirbeklerdurumdadr.stenildiiza
manyryegeervehareketihaberiduyulupdal
madansayszensekinaskeriyleistediiyerevarp
harpsahasnagirmitir.Mild(1660)senesindegemi
leremandavekzlerikoupTunayoluileBelgrad'a
sek'eveBudin'eektirdiklerigemilerveulatrdkla
ryiyecekvemhimmattarifsnrdndadr.Osmanl
uslvekaidesinegreyzekarpgsterdikleriteda
132
AHMEDCEVDETPAA
rikveyryntamtersiniyaparlar.Niyetvemak
satlarngizlemekiinikmalilerindeyryveha
rekattabintrlekildedurumgstermilerdir.Nice
senelerVenedikseferiiinaralkszalmagsterii
yappansznErdelkralRakoizerineseferettiler.
Vebirmddet Balatzerinetedarikgrpanszn
Giritzerinehcumettiler.Vaktiyletedarikgrmek
Romallarneskiuslvekaideleriolup,Osmanllarda
ortayaktklargndenbuyanaonlarntuttuuyolu
takipedegelmilerdir.Osmanlordularnda,Beldar.
Neecar,Sina,Binrveesnafameleninokluuala
cakderecededir.Klavuzvecasuslaroktur.Toplarve
mhimmatgayetokolduundanseferesnasndaet
rafdanbirniceameleveyardmclartoplaypieko
tururlar.stadlarvezellikletopularAvrupa'dan
kaandininideitiripmslmanolanlardr.Diermil
letlerintakatgetiremediklerigvemkliler,Os
manlyakolaygelir.Metrislerigayetsalamveiyitah
kimedilmitir.Metrisleriniveyrtmekdeabuklukla
rokbambakavehayretvericidir.Osmanhyaayak
kurundanveeldemirdengerekdemiler,darbmesel
dir.
tebununiinovakitlerOsmanltopraklarzu
lmden,baskdanuzakveserbestsnrlarndaufakhu
dudolaylarndanbilemasumolmaylasefervehazerde
ahaliasayivehuzuriindevememleketgndengne
envemamurolmaktaveDevletdaimakuvvetlenip
genilemekteidi.zellikleSultanSleymanHazretleri
ninyzylndaDevletinKaraveDenizkuvvetleripek
okolmakla,sindirenkuvvetlisesi,vesaltanatdnya
yyerindenoynatmt..AncakDevletingelimetepe
noktasonunzamanndaolduugibibirokihtillsebep
lerideovakitgelimeyebalamdr.Fakatkuvvetve
TARHCEVDET
133
kudretitepenoktasndaolduundanvekanunmaddeleri
ninkarklekseriyamklyzeyde,ayrntlarileba
laypyavayavabtnlkledarmadanvekark
hlegeldiinden,balangdahissolunmaypbirzaman
sonra,tepkileriortayakmdr.
ylekiSultanSleymanasrndaDevletinbyk
lkveparlakgrnkemlegelerekitibardanma

rpistenilenizelliklekabuletmeyipyalvarmaazorla
mak,saltanatbendegndanmemleketinilerigelenleri
bazhiyeraridegrnmemeyemeyiveistekbalam
bizzatdivanHmynahazrolmayterkedipancak
kafesarkasndandivanileriniduymaklayetinmiler
dir.Ordumuharebeyegidilerindevehazergnlerinde
bazenEdirneveYanboluehirvekasabalarndangelip
geerkenarackimsesiolmayanlarhalleriniarzedebil
diiiinbirokahvaliduyarakmemleketilerinebal
almalartepenoktasnaeritiindenzamanndamem
leketlerenveesenliklemamurveahaliOsmanlidare
sininglgesindekimsedenamandilemedenemniyetiin
deidi.
aslndavezirleriindelikayatvekifyetistn
vasfvemeziyetteolanvezatenzamanndadeersa
hibiolanlarsadrzamolupvezaretbilenicezamansan
cakbeyliive beylerbeyilikettiktensonraniha
yetAnadolu,sonraRumelibeylerbeyisiolarakrzg
ratecrbesinigrmgeirmidnyannscansou
nugrerekdnyailerinegereigibianlayedinmi
zevatatevcihedilirdivebtntevcihatmdaverilenbir
eyekarlkolmayprvetdealnmaypherhaldeehil
olanvehakkolangrpgzetiliriken,SultanSley
manbueskigeleneintersine,dnakarakhasoda
babrahimAaybirdensadaretmakamnagetirdi.
GerekdeSultanSleymanbizzatDevletilerini
134
AHMEDCEVDETPAA
grmeekendiniadam,ihtimamgsterirkimseidi.
Vezirlerikendineletedinmidi.Herkimveziriazam
olsaDevletilerinesarsntvekarklkgelmeyecei
akabilindiindenilerinbykbirkolaylkiindegn
lnceyrypakmasiin,byleelininaltndayetiti
rilmibirzatsadaretegetirmesi,kendizamanndaile
ringidiineaykrolmadysadabuyndekendindenson
ragelenlerektrnekgstermiolduundan,kendin
densonragelenlerdezatensevdiklerizelbendelerini
veziretmeebaladlar.Bugibilerisegenlik,tecrbe
sizlikandanailolduklarsevgiveiltifatamarurola
rakannismevegidiinibmediigibibilenerba
bndandasormayadatenezzletmedikleriiin,hemen
kendibanaigrpkanunvekaideyeuymadanhare
ketle,iartkzatiyataintikalederekhakikatenigr
mekaslmaksaddnlmezolduundan.Devletinni
zamveintizamdarmadanolmu,karm,kuvvetin
dezayflamayadnbalamt.
Nekadarsylense,kinciSelimtahtagetiinin
ilkgnndeyenieriaasnKaptanDeryayapm,o
dadenizciliktenhaberiolmadiin,aadaanlatlaca
zerenebahtlimanndaOsmanldonanmasnyak
mveiteovakitOsmanlDevletininDenizkuvvetleri,
seviyesindendmeeyztutmuidi.Obirdetmarsa
hiplerihaysiyetvenmusdanolanvemlzimlikhiz
metigrlenlerdenhakkolanlaratevciholuna gelir
ken,SultanSleymanasrndaanigirbalkdanbey
lerbeyiliekanHsrevPaarvetiletmarvermek
gibibirktlkortayakoydu.Sonralarbununpekok
zararveziyanlargrld.
MonteKokoliadgeenkitabndaOsmanlDevleti
Serdarekremlerininharpdehnervemaharetlerini,

durumahkimolupmuharebeemirveilerindeistekve
TARHCEVDET
135
abukluklar,Allah'nnndebinlercetahsinveaferine
deerdiyevdktensonrabununsebebinibylecean
latmdr.Osmanlvezirleribykilereistidatveliya
katkazanmakiindahakkyalarndaharphizmet
lerindekuUanp,bylecemhimDevletislerineaharak
melekeleriniarttrrlarvebasamakbasamakyavaya
vartbelerineeriirlerdi.Osmanlmemleketlerindege
nimemuriyetkanunlariinde,memlekettenmemlekete
gnderilerekveyaseferdenseferegidipgelerekgenlik
lerinden,yorgunyallkyllarnavarncatrlharpsi
lhlarnkullanmakda,emirvermekveemrinyaplma
sndadurumahkimolarakhkmetilebilgilenipenyk
sekseviyeyekarlard.Fakataklamadanyapamya
cazbuzamandaniceolaylardansonra,Osmanllarn
arasndadaharpfennininrenimveeitimiyle,idman
vetatbikatnizammahalelgelmibuhnervemari
fetingelimesinekorkuvebkknlkgelip,Serdarln
annavehretinekusurlargelmitir.ZiraPadiahsa
rayilerigelenlerindenbirnicesirakkarlpserdar
naspvetyinilehatrsaylrbuDevletii,harpbunun
yapamyacakudretlekendineyklenirdiyeyazlm
tr.
AslndaPadiahilevezirizamlararasnakimse
mdahaleedemezken,ncSultanMuradasrndane
dimleriveyaknlarDevletilerinesokulupsadrzam
laraniceaklermezilerinyaplmasnteklifeder,eer
"kabuletmezsehepsibirleiphuzurdafrsatdnptr
liftiralarlaPadiahkzdrpfkelendirerek,kimini
ldrtrkiminidesrdrrlerdi.Bylebirokzaman
sadrzamlaristeristemezenderunhalknauyarveha
valarnauygunigrmeyemecburolurlard.Onlarda
korkusuzcaherDevletiinemdahaleederlerveistedik
leriniyaptrrlard.
136
AHMEDCEVDETPAA
(900)Yil'ndaehzadeSultanMehmed'insnnet
dnolupbirikiayuzaymcaetrafvenahiyelerden
sayszhalktoplanmt.Dnenliklerisonundabu
kadarbaldrplanmemnunedilmeleriistendi.Hepsi
yenierilikisteyinceistedikleriyaplsndiyeyenieri
aasFerhatAayairadebuyuruldu.Halbukitedenbe
rieskiyenierierleriuslvenizamgereinceacemo
lanlarklalarndanalnmakkanunidi.FerhatAaocak
subaylarilegrtktensonrabusuretleocamzaye
tikinolmayanyabanerleringirmesiileocaktasrege
lenkanunvekaideeldengiderOsmanlDevletinebunun
bykzararvardrdedilervebirliktekararalmlarsa
daiinsonunudnemeyeribaznedimlerveyaknlar
biraradaistekvesrariletekrarPadiahdanirade
karmlar,FerhadAadabuitenekilip,yerinegeen
YusufAaraadiylebuadamlaryenieriocana
alarakbirfesadtohumunuekipgitmitir,ki,sonrage
lenlerdebylebirerhdiseyifrsatbiliptrladlave
sudansebeplerlesoyuveahlkilemesleivemez
hebibilinmezahslaryenieriiinealnm,bylece
Devletinkendieliyleterbiyeveeitimgsterdiiace
miklalarfidanlndayetitirdiimuntazamveitina

grenocaaincirdikilmitir.Ziraocankanunundabir
gedikalncabirdahanalnamaypaslndaPadiah
ulufesinemutasarrfolanlarvkelvevezirlervedier
memurdairelerindeistihdamolunmakelegemeziken,
veyenierilergenellikleklalarndaolmakartolarak
dardabirkimseninbulunmasveihtiyarieyaramaz
igremezolmadkatekatleritamolarakyasakiken,
ondansonrayenieriulufelerihademeyeverilmee,gen
vetuvanayiitlertekatolmaaveadmadmbufena
lklarartarakyenieriaalarveocaksubaylarveka
lemiilektiplerineferatesamiveterakkilerinidedik
TARHCEVDET137
lerinesatp,satakararakraklkveiradadiyle
bahedipvermeyevenihayetyenieriesamilerimukataa
veishamgibialnpsatlmaabalamakla,ekserisiEn
derunveBirunilerigelenleriveilimadamlardaireleri
ne,bunlarnkullarilehizmetkrgruhunageipve
bunlarakapuluadverilipklamtevellileribunlarn
mevacib'inibiraznoksanvermeealpyedikleriiin
yenieriesamisigndengneartmaktaolduuhlde,se
feregidecekerleriazalaraknihayetyenieriklalarnda
BaeskiveBayraktaradiylebirkaigrmezderbe
derlerileKarakullukuveAmakulesibazbiareler
denbakaskalmaypyenieriesamisievvelkindenbir
kakatartmolarakmevaciblerineDevlethazinesida
yanamazolmuken,mevacibkarlmasvaktindeglk
lebulunanbykmiktardaakay,seferegitmezkolluk
beklemezDevletinbiriineyaramazesnaftccarbirine
tbiolanlarvehizmetkrgruhundanyolunubulupte
katesamisinegeirilenleraldklarndan,seferiiny
ledursunkollukbeklemekiinlzmolanerler,klalar
tarafndancretiletutulurdu.Halbukistanbul'dabun
caesnafveaatabakadanbakataralardaniceyz
binkiibirerortadandemvurarakyenierilikiddiasmda
olduklarndanaskertahsisatyiyecekyeriarpalkedin
miolanbirtakmocakkokonoslar,birkarklk
karmakisteselerszayaadrpvenicedkin
sanlar yenieriadiylekazanlarnbanapisyan
edenbirtopluluktekiledebiliyorlard.
Aslndaiseyenierileritaatli,fermankabulederbir
askerolarakkrkbirklileyedilirtabirihaklarndage
erliolupayetilerindenocankanunveerknnaay
krhareketedeniolursa,ocaklskorumadktanbaka
kendileridavacolarakcezalandrlrvebakoparlr
kenkanunlarnnvenizamlarnnyukardabelirtildii
138AHMEDCEVDETPAA
bozulmasndansonraeleavucasmazbirgruhekiya
veortalarmttehimvecanereyatakyeriolarakmem
leketilerininiyisiniktsnayrpeletirmeden,biz
bumaddeyiistemeyizdiyerekDevleteveDinefaydalbir
oktedbirleringerikalmasnaveSultanakarkoymak
gibibirokezaletleresebebolup,asrgetikeihtillci
vekartrchlleridearttndanbunlarnyznden
OsmanlDevletiningrdfenalklarnmiktaranlat
makveyazmaklabitmez.Ksacaisyanveekiyalkiin
yoldayokmudenilseherkedenyenieriadiylesaysz
ekiyaortayakp,onlarnyenieriliklerihepcezadan
vebalarnnkesilmesimmknolmayanhertrly
kmllktenuzakolarakserbestvelaubaligezmekiin

olup,yoksaharpvecihdaslagrevbilmediklerinden,
seferiinaskerbulunmazolupveSeferiHmynor
tayakncayenieriistendiivakitortaadiylekazgan,
orbac,odaba,avebirkaneferkarakullukuve
yirmier,otuzarmiktartutmaneferkpsualsorulsa
neferlerimizAnadoluveRumeliyakalarndangelirdiye
cevapverirler,onlardaherkazannserdarmaiyetiyle
gelmeklzmkenserdarlarbeeronaradamilekarak
gerikalanbirmiktarserdengetibayraiylegelipon
lardaancakherbayrakyzyirmiefneferolmaliken
otuzarkrkarvenihayetellieraltmarrgatmakle
siyle,getikleriyerlerdemalalmakvenamusatecavz
ederekorduyageldiklerindededurmayphemenbirta
raftankaarlard.
Kalanharpmeydanndabirtopatldgibiorduda
bulduklarnyamaederekkap,ortalarorbaclar
vebirkasubaylarilekalrd.
OcaklarmevacibiadiyleDevlethazinesindenkan
bukadarbirkeseakaunabunayiyimyeriolduun
danneferlerinelinegirenazbireyolduundanicab
TARHCEVDET
139
edincesubaylarndanneferleriistenseyenidentashihede
limvedalklyazalmdiyecevapverirlerdi.Halbukiye
nidenyazlacakolanlarDirintimakalesiolmaklabirie
yaramaypbeyhudeyereasker,mevacibartarakhazineye
birkatdahaskntgetirilmiolur.Gerektebukabil
denilvelerinmahlultdantakasolunmas,kabilsede
mahlilatdaocaklelindeolmaklaistediklerikadarey
gsteripgerikalanngizlerlerdivebuyaptklarndaken
dilerinimazurvemecburgrrlerdizirayenieriaalar
nntyinisrasndakendilerindenakavegizlicaizeve
ubudiyetalnrdkiikisidervettir.
Onlardakulkethds,samsoncu,zaarcveturnac
baslarlaortaorbaclarnveserhadleryenierisubayla
rntyinederlerkenokbykrvetalp,bunlarda
madunlarndanrvetalrlarklamtevellileriveihtiyar
lanverdiklerinikarmakiinveyiyicilerindendk
olmamakiinmahlltsaklamaamecburolurlard.
tebusuretleserhaderlerimevacibininoustanbul'da
yamaedilipyokedilirgerisinideserhadaalaryiyim
yeriedinmekleDevletialiyyeninyerlikuluadnaolan
muvazzafmustahfazaskeridahiperianolurdu.Bosna
serhaderlerininnizamibirhaylivakitmuhafazaolun
muisedesonralargiderekbufesadorayadasirayet
ederek,oralandakalelervesairyerlerinhalideperian
olmudur.
KsacaDevletialiyyevaktiylekalemuhafzlarnak
fimiktardaulufetahsisetmikenbumevacibinounuyi
nestanbul'dabulunanocaksubaylarvesairlerialpye
diklerinden,yalnzserhadlerinkorunmasiinbykmik
tardaaskerkarlmasnaveokmiktardaakasarfna
ihtiyaduyulmutur.Cebecitopuvearabacocaklarnn
hlideyenieriocaklarndanbeterdi.Bunlarnkollukbek
liyecekbirerikalmaypfakatklalarndairidestarl
140
AHMEDCEVDETPAA
birmiktarkarakollukularvard.nkesamilerininan
cakondabirkadarocaklarnnolupgerisikapuluoldu

undanocaklarndaaa,kethda,avu,orbacolanlar
hllerinegreyzvebeyzbinakayemeklikpeyda
edipnefersorulsaomuzsilkerekvekendindenncege
lenleriilerisrerekununbununyaptklarngsterirler
di.Helemhimmataettikleriihanetinsonuyoktu.Zira
Seferoluncasrgnavgibibiralaydknadamtopla
yp,yollardamhimmatdkerekvearabalarnesnafve
sairekiralayarakstanbul'dankanmhimmatnancak
yarsnyerinegtrrleronudadmantarafndanbir
ayakpatrdsksayerindebrakpkaarlard.
Topularvearabaclardabeygirlerininkoumlarn
kesipzerlerinebinerek,toplararabalarilebrakpka
arlard.(992)tarihinegelinceyekadarsvariocaklar
iletmarvezeameterbabiinedeharidenkimsesokulup
kanunvenizamlarihllolunmamken(992)deran
SerdarbulunanzdemirOluOsmanPaayararlg
rlenlerdenbazlarnaiptida'dandokuzakaileblkve
rereksvariocaklarnasokupbazlarnadaerbinaka
tmariiniptidaemriverincehemsvariocaklarnave
hemdetmarvezeameterbabiinekanundhariden
adamkarmt.GerekteOsmanPaa'nmbusoktuu
kimselerdeerlizatlarolarakhakkazanpbumkfata
erimilersedenefaydakikanunukadimbylecesarsk
moluncaondansonragelenleriyifenademeyipbirta
kmneidbelirsizkimselereblkleresokaraksvari
ocaklarnkartrmlarvedahadailerigidilerekonlarn
ulufeleriyenierilerinulufelerigibiunabunayiyimyeri
olmutur.AslndabunlarnerleristanbulEdirneBursa
arasndakikasabalarvekaryelerdeoturmakkanungere
iiken,buhusustadahikanunauyulmaypsaasolada
lmolmalarileherbiribirerkedeyerleerekumuru
TARH1CEVDET
141
er'iyyevemlkiyememurlarnnilerinekarmaktan
geridurmazlard.
Seferoluncaouyerindenkprdamaypulufelerini,
kimisubaylarna,kimiyoldalarnasmarladklarndan
seferegelenleriaznazidi.nkaslndabunlarnerleri
niniptidalar,ynitevcihktlarellerindeolup,meva
cibktzamanstanbul'agelipulufelerinialrlarken,
bukadarbiradamulufelerinialpgidinceyekadartrl
ktlklerecesaretettikleriiindebuktlklerinnn
almakzereherblnerlerininiptidalaravularave
rilirdi.Ulufelerikncaavularellerindeolaniptida
laragreulufelerinikaldrpvilyetleregtrmekle,ge
nelolarakerlerinstanbul'agelmemesiuygungrlmve
buyoldanesamilertorbalaragirmivegiderekbirilse
avularesamisinisildirmeyipulufesinihayattymgibi
almalarduyulduunagre,herkimblkhalkndanbiri
ninlmnhaberverirseesamisininyarskendisineve
rilmekuslile,Beytimlkorunmakistenmiti.Halbuki
hermahllhaberverenesamiyemstahakolmadndan
bylecedebirokesamimstahakolmayanlarnelinege
mivesonramahlllerinibirerikierakazamlarveb
lndeitiripsaklayarak,bylecemahllleribuluna
mazolduundanBeytimlkorunamyordu.Mesel,torba
sahibisubaylarnlmndetorbalar,aalartarafndan
alnaraktorbaiindenekadariptidavarsamahllolsun
olmasnheriptidadangtrpazargibimiriiinikier
akaalpdierineverirdi.Ocakaalardaikieraka
caizezammederekherlenintorbasiindeortayakan

esamiye,drderakazamilesatlmaabalamt.Bu
haldeesamitorbasolanlardahenzverdiinikartama
danborluolaraklnce,ocaklarkuvvetindendt.Tor
basahihleriverdiiakayulufektndaerlerinulufe
lerindenalmaabalaypbyleceesamisitorbadaolan
142
AHMEDCEVDETPAA
neferatmelinebireygirmezoluncaseferegelmezoldu
lar.
Svariblkleriiinhazinedenbuncamevacibverilir
kenordudaancakbirikibinmevcudlaroluponlarda
stanbul'danolmaypSivas,Tokatvedierbirkayer
denidiler.
Yukardaakladmzgibiyenieriesamisigittike
arttgibiitebusvariblklerihalkdaartarakKa
nunSultanSleymanzamanndayenieri12.000kadarve
6blkhalk,7.000kadariken,ncSultanMuradza
manndayenieriler27.000'eveblkhalk13.000'ibul
muvencSultanMehmedzamannda(1004)tarihin
deyenieriler45.000veblkhalk2.000veBirinciSultan
Ahmedzamannda(1018)tarihindeyenieriler47.000ve
blkhalk21.000esamikadarolmutu.
BusuretleortayakanterakkileriniseDevlethazi
nesindekarlolmadndaneskitahsisat,bukadaras
kerinmasrafnayetmiyereksulhveasayignlerindebi
lemirihazinesiaskermevacibideyemediiiin,askerler
iindearasrafitnevefesatortayakard.Halbukivak
tiyleokazlkolduklarhldedisiplinlivemuntazamol
duklarndanpekbykilereyararlarkenbyleulufele
rinehazineleryetmeyecekkadaroaldklarndan,nizam
lansarslmseferdeieyaramadklarndanbakaor
dununiindebakaldrpisyanederek,orduyuparalaya
cakyoldabulunurlard.Hazergnlerindedebirokkar
gaalavektileresebepolurlard.lknceleriblk
halk,gemiazyaalpDevletiepeycebaskaltnaalp
rahatszlkverince,yenierilerelealnponlarnkuvvetiy
leSipahiblklerihalknn,yzegelenkarkoymalar
kesipatlmsada,ondansonradayenierilergemalmaz
olup,isyanveekiyalklargittikeartarak,Devletinba
nadahabykbeloldular.
TARHCEVDET
143
Byleceulfeli,askerleroaldgibiulfeiadamlar
daoalnca,Devlethazinesialtndankalklmaz,sknti
indekarlkbulmakiinmiriteklifiartrpmlkve
yerlemiinsanlarnimarileriileilerlemelerivezen
ginlemesiesasnadayanmayanvergiartise,halkazu
lmvebaskdanbakabireydeildi.Budamemleketle
rinharabveahalininbtapolmasnasebepoldu.
Bununzerine,sonralarulufealanlarnazaltlmasna
allphattkinciSultanMustafazamanndayenie
riler41.000'eveblkhalk4.700'ekadardrld.
Dierulfelikimselerdebusuretleepeyceazaltl
mt.UlfeliolanlarnoalmasDevlet'izararverdii
gibitmarvezeameterbabnndaazalmasnasebepola
rakzararlolmudur.ylekitmarvezeametsahipleri,
dirliklerininbulunduusancakiindeoturmalar,kanunla
rgereiiken,ncSultanMuradbukanunu,kadmn
tersine,vzeraemektarlarnatmarlartevciholunma
abalam,budaktrnekolarakgitgideehirhal

kndanvereayasnfndanbiroksoysuzveniceneid
belirsizahslaratabinipklkuanp,zeametvetmar
erbabiinekartlar.
Aslndabireyletbeylerbeyisi,birtmar,eholma
yanaversemstahaklarstanbul'agelerek ikyetlerini
arzettiklerinde,obeylerbeyiPadiahtarafndanazarla
nrmes'ulolur,belkideitenelekdirilirken,sonrat
marvezeametlerdorudandoruyastanbul'dantevcih
olunmaabalamasiyleistihkakerbabnnikyetiniarz
edeceiyerkalmamt.ncSultanMuradzamannda
eskidenolduugibinedimlerveyaknlarziyadesiyleyz
bulmuolduklarndanmslmangazilerinhakkolankar
yelervemezrealarn,biryolunubulup,kimisibervehi
arpalk,kimisinitemliksuretiyleellerinegeiripkendile
riiyicedoyduktansonradakendisinebalolanlarlahsm
144
AHMEDCEVDETPAA
larmapekoktmarvezeametlerverdirdiler.Devletv
telsdadenmahlltneniyilerinikendietrafveh
smlarnavermeebaladlar.Buyndenbalcatmarve
zeametlerinkimiarpalk,kimibamaklkvekimihavass
hmynamlhakvekimibedenisihhatteolanlarate
kadiyeolmutu.Birtakmdaekbirsepetinegirip
(BuradakiSepet:Sepettmarvardrodemektir)
Bakaadlatasarrufolunupdilsizler,cceler,dierne
dimlerveocakaalarnnbuiiyapanlar,vezirler,aa
lar,beylerbeyiler,sancakbeylerivebazktiplerelle
rindenicetmarlarbulunarak,kimihizmetkrlarkimi
klelerizerinetmarberatettirmiolduklarndanad
onlarnvemahsulkendilerininolurdu.Grldgibit
marvezeametlerinbazsdanedimlere,yaknlaravedi
ertaraftanbirerverilecekyerevakfolunmutu.Halbu
kibunlarcihadhakk,gazahakkolanmriarazolarak
bircihetevakfilekapatlphapsedilmelericaizdeildi.
FakatmriaraziyivakfetmekktldeSultanSley
manzamanndaortayakonmudurki,RstemPaay
kendisinedamadvesadrzamediphakkndaki,tevec
chveiyigrstnderecedeolmaklameramnam
saadeederek,ecdadzamanndafetholunmubirokkar
yelerikendisinetemlikveodabazcihetlerevakfetmi
ti,tebunlarnhakkndaKoibeyin,DrdncSul
tanMurad'atakdimettiilyihasndaderki:Oma
kulesultanlarnhaslarldklerizamanmiriyealnrken
sonragelenlerdevakfetmeebalayper'ierifeaykr
Beytlmlin,srfhakkolanbukadargeliryokoldu.
Sevabitikadilevebalegirdiler.yineKoibeyadgeen
lyihasndaderki:er'ierifeaykrbaztemliklerve
vakflarvardr.Gerektehayrmessesesigrnrama,
aratrlacakolsaBeytlmlinyokedilmesidir.ZiraOs
manlmemleketlerindeolankaryelervemezrealarmah
TARHCEVDET
145
sultBeytlmlgeliridir.nkmuharebevecanverme
hakkdr.
er'anmuayyenmasrafvardr.Byleeylerinvak
fedilmesi,nasldoruolur.er'ancaizolanvakflaron
lardrki,eskidengelensultanlarfethettiklerimemleket
lerdenmslmanolanhalkiinvakflarkoymulardr.
NeeskizamandagazbeylervebeylerbeyiliklerDevleti
liyyesayesindefetheylediklerimemleketlerdenDinve

DevleteettiklerihizmetekarlkkendilerinePadiahta
rafndanbazkaryelervemezrealartemlikolunupon
.arda,buyerlerimslmanhalkafaydalolmakzere
yaptklarhayrlvegzelilere,sultannizninialarak
vakfeylemilerdir.Bumakle,vakflaradinadamlarda
cevazverir.Bunlardanmadas meru'deildir.Birada
mnyalnzPadiahyaknolmaklaniceyllarncefet
olunmumemleketlerdenBeytlmlinsarfhakkolan
karyelerlemezrealarmkendinetemlikettiripsonrada
dilediiyerevakfeylemesinasldoruolur?
Ksacascihadvegazahakkolanmirarazininvak
fedilmesineilknceRstempaabirkapapondan
sonragelenlerdekimigelmigemigazilerinevkafna
zenerekvekimievldnngeleceiiinvakffazlasn
daniradyapmakdncesiylepekokyerleri,busuret
levakfyappkapattklarndanbudatmarvezeamet
lerinazalmasna,sahiplerinintkenipyokolmasnase
bepolmutur.
tebuyzdenGazilerinhakkolantmarvezea
metlerunabunayiyimyeriolarakazzamaniinde
Devletiliyyeninbylebellibalvebabalmret
tepvemuntazam,bykbiraskertopluluueserikal
mayacakkadar,darmadanolmu,eyletlerinvevil
yetleringzelliikaybolmuvebusebepten,dmandevr
F.10
146
AHMEDCEVDETPAA
letlerekarkoymakyledursunmemleketiindeor
tayakansilervebakaldranlarnbastrlmasg
lemiti.Ziragitgideseferihmayundayedi sekiz.
bindenfazlatimarvezeameterbabbulunmazolupon
larndaounundirlikleriekimeliolduundanelleri
klcavarmazd.nk,tmarvezeametlerstanbul'dan.
tevciholunduundanbiridierinirtenbiroktev
cihatyaplmoluncabirokkimselerinellerindebirbi
rinitutmayanvebiribirinintersiberatlarvealnanka
rarkdndaPadiahhakbunundur.Hasmninyalan
syleyerektaarruzettiikulamageldibunazabtettirip
hasmnmenvedefedesindiyeyazar.Hasmnnelinde
kiemirdedeayneyleryazlolduundannicegaziler
Harpmeydanndacanalpcanvermekdeikentammah
sulzamanhasmsancanagiderektopransahibive
iindealmadamnelindenmahsulntamamnalp
biraznkendisibirazndaoyerinkadsalrd.Bu
yzdentimarvezeameterbabnnhalleriperianolduk
tanbaka,birmemleketebiremrierifgelseferman
Padiahgelmidiyeherkeskulaktutar,sadasolda
kndenbyneherkeskorkuyaderken,by
lebirbirinitutmayanemirleringeliiPadiahferman
nndatesiriniyoketti.
Bundanbakatedenberialaybeyilikdurumudos
dorunamuskorur,arbalztlaratevciholunagelmi
ikensonralarhimayekorumavervetiledkah
lkl,alakbazkimselereverilmeevebuhususvalile
reakaekmeyeyararmenfaatolarak,yalnzmenfaat
getirmesiiinbilsebepalaybeyileritenelektirilip
yerinebakasnasbolununcaonlardatrlbahaneve
vesilelerleununbunundirliinikaldrmayveyayerin
dekalsndemeyivebunlaryapmayadetedinmelerie

dahabirokfenalklarortayadkptimarvezeameter
TARHCEVDET147
babnaazlkveperianlksrldnden,ilerievvelkin
denokard.
Zirasonralaryrklervemslmankimselermukataa
yabalanpAnadolueyaletindekiPiyadelerdetimar
adnkaldrmolmalariylebunlardanseferekimsegel
mezolduundanmetriskazmakvetophizmetlerinigr
mekgibiarilerdetimarvezeameterbabzerine
yklenmiti.
Bunizamszlkaskerlerinhersnfnasirayetederek
aknclarbilekimiulfelikulnamnaolup,kimiside
aknclinkredince,aknclkneslidebuyzden,kay
boldu.OndansonraOsmanlDevletijaknyapacaza
manTataraskerinemuhtaolup,seferalncaKrm
hanlarotuzkrkbinkadarTataratlsiledmanmem
leketlerinegirerapulederlerdi.SonraRuslarKrms
tiledinceseferoluncaCengizsultanlarndanbiriKoban
hanadiyleOsmanlidaresindebulunanTatarlaraba
butayinedilerekeskidenolduugibikullanlmasnae
kilverilmiti.Lkindnyadeimi,harbsilhveusl
leribakahalegirmiveTatarlarneskitaarruzveharp
ciliikalmadndan,evvelkigibiieyaramamlardr.
Yazldgibi,Padiah,nedimveyaknlarkladam
larnndirliklerinikesmekledoymayp,rvetkapsn
apeyletlerlevilyetlervediernasplartevcihatma
daelattklarndanbirokehliyetsiz,meydanalpkimi
beylik,kimibeylerbeyikalrlar,haksahibiolanlarge
rikalrvektnamalrlard.Devletiliyyedebolmik
tardagenelliklebeylerbeyilerevebazsancakbeylerine
vezirlikveriliroldu.Dierrtbesahipleridebulye
greoald.Fakatrtbelerindeevvelkigibideerikal
mad.nkSultanSleymanHan,Devletinkuvvetini
veaskerinokluunugrpdebdebeanvehreted
tndenhalkdabuyolakoyularakssvegsteried
148
AHMEDCEVDETPAA
p,gitgidemanspsahipleriningelirlerivekultaifesi
ninvazifelerikendileriniidareetmezolduundanzulm
vebaskyabalamlard.Sonrartbesahiplerioal
dkazulmlervebasklardaoalpgeniledi.Adge
enRstemPaamirihaslat,oaltmazorunluud
ncesiyleiltizamuslnihdasederek,gerekPadiah
haslarn,gereksebtnmukataalariltizamaveripbu
iltizamdadindarveinsaflzatlarkabuletmediinden
ounlukladkverezilkimselerelinedp,buda
Padiahhassvemukataakaryelerininharabolmasna
sebepoldu.
Bylezulmlervebasklarilebtnmemleketha
rabveDevletinaslhazinesiyerindeolan,reayafuka
raladpacektiklerinden,Devletinvaridatd
mveazalmoldu.BuhaldeOsmanlDevletindens
nrlarnaeluzatandmankovmayayeterkuvvetkal
madndan,birokmemleketlereldengidipbirtaraftan
daikargaalkveykckarklklarileeldeolanmem
leketlerindeharabhaligrnmeyebalad.Gerekte
SultangalibiyetleriveiddetiDevletilerinibazmertebe
yolunakoyargibiolduisedeondansonradahafenahale
girdivesonraKprlMehmedPaannverdiinizam

ileDevletgereigibikuvvetlendiisedebirmddetsonra
yinekargaalayztuttu.
OyzyldaAvrupa'dadierfenlerdevesanayide
ilerlemebalam,yeniuslleregreaskerkurulular
veeitimyaylmaabalamolduuiin,OsmanlDev
letidekarmolannizamlardzenekoyupaynieyle
karkoymakaidesineuyularakyeniuslleregred
zenesokarakeitimyaptrmayaharpsilhvevastala
rnonagrenizamakoymaklzmgeldiizamanlarda
DamadbrahimPaannsefahatgnlerigelmive.Dev
leteodereceuyuukluk,milletinahlaknaokadarbo
TARHCEVDET
149
zuklukgeldiki,bunu,mteakipgelenSultanMahmud
gibibaarliyidnengayretlibirPadiaholmasayd
dahaovakitDevletinfenahaledeceinden,trlteh
likelergeireceindenkorkulurdu.
OysakieskiOsmanlSultanlarsefersrasndao
unluklaorduilektklarndanbakahazergnlerinde
deOsmanlidaremerkezindeuzunzamanoturup.kalma
yp,vezirlerdenbirisinistanbulkaymakamyapar,asa
yivezapturaptiinistanbul'dabirsekbanbatayin
ederek,kendileriDevletinmavirleriolankubbevezir
leri,ilimadamlarnnbykleriveDevletyneticileriri
calilekh,EdirneveYeniehirtaraflarndadolar,kh
harprneiolanavavlamakileyahudatclk,okuluk
gibiharbedeinenharektvedurumilevakitgeirdik
lerinden,Devletbyklerihey'eti,birgezicikuvvetha
lindeolmaklasaltanatilerigelenlerivedierDevletme
murlartabiatiyleayanaabukvehafiftedarikliveha
zermeguliyetlerindenuzakolarak^gelirlerigiderlerin
denartkt.
Denilirki,RstemPaa,damadAhmedPaakiZi
getvarseferindedrdncvezirolupsonraveziriazam
olmutu.lkveziroluundagsteriiinyalnzikikr
kolupbirinidivnhmynda,dierinideevindegi
yermi.Halbukikesesindenparadediibeyzkulu
veonasilhlarvarm.tevezirlerinkaplarhepbyle
sondereceyeterliolupherbiriiftliklerindeyzkatarka
trveyzkatardevebeslerlerdi.Vebirtarafamemur
olduklargibiasladeveveatsatnalmayalzumgrme
den,gniindeabukluklamemurolduklaryeregi
derlermi.SonraOsmanlDevleti,bedevdurumundan
hazerhalineveuygarlageince,bykhakanlarde
vamlolarakhalifeevindeoturupvakitgeirdiklerinden
hazerdinlenmeleriherkesdealkanlkhalinegeldi.Dev
150
TARHICEVDET
letricalivebykleristanbul'dabykbinalaryapp
onagreadamtoplamaa,herkesdemedayamaelbi
selervedierlzmolangeniaptaklfetedp,me
murlarnnormalgelirinenisbetlegiderlerikatenderkat
ziyadeolduundan,mansbsahiplerialmanneidine
vervetalmaya,mukataa,maliknevezeametleride
sahipleriarbedellerkarliltizamavermeebala
yp,mltezimleriseverdiklerinikardktansonra,men
faatkariinacizreayayadayanamyacaklarzulmve
cefayhergnartrmaklatarahalkndanouvatanla
rmbrakpgitmeemecburolarak,bazazimmetiolan

reayadierDevletlerinmemleketlerinegidiyor,birok
kimselerdeistanbul'agelipyerleiyordu.Busuretleis
tanbulnfusuokarttvebusebeptenhaliyerkalma
yp,birbirineyapkbinalaryapldndangyaistan
bultekoturulacakyermigibibykehiroldu.Ard
arkasgelmeyenyangnlarvenfusokluundanmey
danagelenpiskokularhavaykirletmekle,batpkan
trlhastalklarortayakdktanbakabuncaahliye
zahiretedarikidegletiinden,mirtarafndanzahire
satmalnmasnamecburiyethaslolunca,mubayaaclar
iseaadagsterildiigibitarahalknatrltrl
eziyetleredegeldiklerinden,bumbyaamaddesidebir
katdahamemleketleriharabveehaliyitakatsizhale
getirmitir.
HerdevletvemilletinzamangetikeBedevlikden
kurtulupyerlemee,medeniyetegeiivemedeniyetse
viyesiniartrmas,tabiatnemriolupancakherdurumda
Devletetedbirlerialnmakvehervaktinicabnagre
davranmaklzmgelmekle,Devletvkelsnahazerza
manndaDevletinyaamasnveartkuvvetindenicab
edecekfenvesan'atlarmoaltlmasna,ziraatvetica
retingeniletilmesinehimmetederek,askerlerininmede
TARHCEVDET
151
mmilletleraskerliiusulleriileeitimvedisiplinile
rinedikkatetmek,tekrarbirborvememuriyetvec
besijken,Devletintamamenbylebirdurumdayaama
snaiddetlelzmolansebeblerinkarlnnalnmas
nabaklacakzamanda,brahimPaayalnzsulhzaman
ilerininrededilmesilzmgelensefahatigznneal
m,kendikeyfinebakpvakitgeiriroluncaaskerlerin
bakaldrpbaskyapmalarveekiyalklanartp,id
detlenerekDevleteyararlilerinyaplmasnakuvvetle
karkoyaroldular.
zellikleyenierilercehaletvegeridnceliolu
larndanvekendilerinenizamkabuledervenedemun
tazamaskertekilinemeydanverirlerdi.Byleceasker
tahsisatunabunayiyimyeriolduundanaskertanzimi
maddesipekokkiileredokunacaiinlfbileaza
olunmazd.CavidAhmedbeyderkieskidenOsmanlas
keriiyiceorduyabaldisipliniindebulunduklarhalde
iken,incevekahramandurumlarherkeseteslimedi
lirdi.ncSultanAhmetasrndasru hmynda
tulumbaclarnisteizerinerahatbulmasn,maktulib
rahimPaaizniylekuldefterinekatlpbirkerenizama
halelgelincedierlerinedesirayetederekOcaamire
dkinsanlarladolduruldu(1143)vak'asmdakanun
bilir,nizamtanr,zevattarastlanmayacakkadarazald
ndanBirinciSultanMahmud'untahtakndasonu
gelmezekiyanmidamsrasndanicegnahszveyarar
kimselerdeonlarlaberabersrklenmiveIranseferinde
dedoruolarakyenieriolanlarnbirouaslpkesil
diindenocaklarnkanununariayetnedirbilenlereb
tnbtnrastlanmazolunca,herkesinbildiivegr
dyzekt.Aslndaserhadlerdeeteadetolmakla
harbealkkimselerpekokolup,maktulbrahimPa
aSaadiabadzevkinetutularak,bugibiserhadlerde
152AHMEDCEVDETPAA
oturanyiitlerildrterekdmanadostlukettiktenba

ka,stanbul'dadadahaalakabahanelerleniceyarar
kimseleriidamettireceketrafmdakilerinhepsikadngi
bikimselerdi.eriadamkalmamt.
Sonrayenieriaalarrvetlenaspolunuponlarda
subaylarakailenasbedip,esameleriseDuagvazifesi
gibialnpsatlmaabaladndan,aslndayediaka
esameyemalikolanyenieriyanldnle vezirlerden
hohalgeinerekaralarndayediakadanbykiyilik
olurmudiyeinanrlarken,istihkakyokkenrvetile
aaolanlarkapuricalinevenfuzuolanyerleremeva
cibktkaonaryirmiervedahaziyadeyevmiyegn
dererekgzelhimmetleriniyalvarroldular.Buyzden
hakikatenyenieridenecekyiitlerkalmaypiftiharey
ledikleriesamelerisericaluhadarlarndavekazasker
hizmetkrlarndagmrkulufesinednpitibarnyitir
di.
Aslndadmankarsndametrisbekleyerekyara
laryiyipayandonduruptaaldyevmiyeninkatr
hizmetkrmakalelerindegrlnce,askerlerebezginlik
gelerek,kekebizdehizmetkrolaydkdemeebalad
lar.Busurtlearesamelerbtntekatyevmiyesiolup
EKNCgayetazolduundanseferalncayeniden
esameverilmeeihtiyaduyulupzamanndaulufever
mekdemiryeggelirolduveHristiyanmemleketleri,
Osmanlehadetarzusuilelmerioluncaonlarakar
koymakenzoreydir,diyekahramanlklarnakdil
lesyledikleriyenieriaskeriolup,acemseferlerindebile,
Osmanllarndizkeraskeriokmu,ilknceyenieriyi
aratrrlarikenocaklarnnizambozuluncaieyaramaz
oldular.Ksacaocakveblklerhalkdnyannbirinci
snfaskeriiken,askeritahsislerinyolsuzcayiyimyeri
yaplmas,disiplinveintizamlarnnbozulmasndant
TARHICEVDET
153
dmanlaharbiinhalkarasndantekilolunanas
kerdenfenabirhalegeldiler.
ncSultanAhmeddevrindelzumlunizamlara
ynelenolmamveBirinciSultanMahmudzamannda
arkaarkayaortayakanivedbaderdizntl
ilerdenkurtulamayp,askerinhaliisegndengnefe
nalamakta,AvrupaDevletlerifenvesan'attailerlemek
teolduundan,Devletinhalideiikbakatrlbozul
muvegndengnegcazalmolupncSultan
Mustafamuntazamaskerkuruluvetekiltnabyk
biristeklesarlmhattaFranszsubaylarndanMacar
TotbeyzadeeliyleabukatelitoplaryaptrmveTop
hanedebirokileregirimiti.AskerEitimilenizama
koymakiidedncedekalpyaplmasmmknol
mad.OvakitDevletricalivebyklerisaltanaterkn
iindeDevletinnehaldeolduuveneyaplmakgerek
tiinibilenlerazkaldndanvakitsizseksenikiseferi
alnca,kanunvenizamlarbozulupsarslmaskeri
tahsisatlaraskerlieyaramayanlarayiyimyeriolmu,
askerlerinyerineifti,esnafmaklesibarutkokusual
mam,topvehumbarasesiduymam,birtakmhaa
rat,birokmasraflarveglklerlegetiriptoplam,
bunlaraskerdiyemuharebeyegndermi,byledirinti
askerdemuntazamaskerkarsndahibirieyarama
mt.ArkaarkayagrlenbozgunlarkarsndaNi
zamcedd'inlzmvefaydalolacan,herkesanla

mvegrmsedekargeliiveisyanlartepenokta
sndadiersnfaskerlerideihtilliindeolduundan
askerintanzimiyaplamazglkteidi.ZiraeskiOsman
lsultanlaraltblkhalknyenierilerileteyenieri
leriblkhalkileveikisinidetimarvezeameterbab
ilezaptederlerdi.Bilindiigibi,timarvezeameterbab
nnhaliperianolup,gittikeyokolmamertebesinevar
154
AHMEDCEVDETPAA
molmalaryleyokmugibisayldklarndanocaklyce
zalandrpbastracakitaatettirecekvebaskaltndaba
edirecekbirkuvvetkalmamt.Yukardasylendii
zere,askervemlkkanunlarna,ilemedii,bozukol
duusrada,ilimadamlarnnkanunvenizamlardabo
zulmuolduundan,byleceilimadamlarnngemiini
vegeleceinianlatalm.
EskiOsmanlsultanlarilimvemaarifinnealnma
snapekziyadeinceliklealrlard.Bursaehrilim
ler,fazllar,iirerbabvezararlarladoluidi.stanbul'un
fethindensonraPytahtolmasileFtihSultanMeh
medHanniseilimvemaarifinilerlemesinestndere
cedehimmetedegeldiinden,stanbul'dailimvemaarif
pekziyaderevabuldu.Dnyannhertarafndanpar^
maklagsterilenmehurdeerlibilimadamlarstan
bul'agelmeebaladlar.Ksazamandabirokilimmed
reseleriyapldvestanbulilimerbabvemarifetsahip
leriiledoldu.Mderrislikrtbesimevleviyetevekazas
kerliebalolduundanitibaredilir,saygduyulur,bir
rtbeolupburtbeyeyaklamakpekokbilgivekl
tredayandktanbaka,giritemlzemetintahsiliiin
nicezamandanimendolarakmedreselerdealmaa
balidi.Talebedenbiridanimendolmakistese,ilkn
ceulemadanbirinevarphariderslerini,yaniilmin
balangcnrenipeitildiktensonraozatnaracl
ilemderrislerdenbirinevarpdahilderslerinigrp
sahnderslerineliyakatkazanrd.Sahnmedreselerine
girebilmekiinonlarnlisesihkmndebulunanmedre
selerdeilmimertebeleriamaklzmgelirdiki,bunlara
(muvasslaisahn)denilirdi.SahnmedreseleriFatihca
miminikitarafndakikargirvekurunlusekizmedrese
dirki(sahniSeman)denilir.BunlardaHcresahibiolan
talebelimvefazlzatlarolupoununyazlmeserleri
TARHCEVDET
155
vardr.Bunlarneskilerine(nuid)denilirkimedresele
rindemzakereciolup,bumedreselerinarkalarndalise*
leryerindesekiz(tetmne)derslerindekitalebeyebile
ilmderslerverirlerdi.KoiBeyDrdncSultanMu
rad'atakdimeylediirisalesindederki,(1000)tarihine
gelinceyekadarsahnmuidlerininimdikimderrislerka
dar,kadirveitibarlarvaridi.tetalebeiulmbylebir
birininidadiyesiolanmedresedenmedreseyegeerekilim
vefennitamamrenerek,harivedahilvesahnrad
delerindenicezamandanimendolmakyoluilemulazim
olduklarnda,isimleriRuznemeihmayn'akaydolu
nurdu.
Ksacamlzmlarnhepsiilimvemaarifsahibiola
rak,ilerindepimemi,tecrbesizveahvalivegidiibi
linmezkimsebulunmazd.lerindekltrvebilgideke
malmertebedeolanakranlararasndasekinilimadam

larnnnndegidenvegereiaratrandenildiiza
manvebylebirgelimegrlnce,ptidaiharirad
desindeolanmedreselerdenbirininmderrislii,Ruusuile
erefkazanrhrmetgrrvebumertebeyeeriemiyen
Danisahipleriveirfanadamlardakazayoluilemansab
larmaeriirlerdi.Vehepsiilimvemaarifsahipleriola
rakhakikatenhrmetedilmeedeerzatlard.Helem
derrislerhalkgzndebirayetikerimevehadisierif
denhkmlerkarmaayeterlikimsediyebilinirlerdi.
nkdoktormhendisgibiilimvemaariferbabdabu
talebeiulmiindeyetimeklemedreselerbtneitimin
merkeziolupinsantopluluuiinnceliklekesinliklel
zmolanhkimhekimvediergzelmaarifadamlaron
lardankarlard.Bylenemlibiriekendiniadam
mderrisefendilerinartkdeerivehaysiyetlerineka
darbykolduuanlatmayademez.zelliklesekizsahn
mderrisleribtnilimadamlarnnensekinvebada
156
AHMEDCEVDETPAA
geleniolmaklahalkiindeveyksekseviyedekikimse
lergzndepekbykykseklikdeanlrlard,Veky
metlerininbilindiine,tartlmazdeerdeolduklarma
delilolarakdaAliCemaliefendiyemeihatiIslmiye
mesneditevciholunduuzamankendisiHicazdaidi.Ge
linceyekadarfetvailerisahnmderrislerinehavale
edilmidi.Genelliklemderrislermularndayazlolan,
kudretlulemailmuhakkikinunvannauygundeerli
kimselerolup,mdderrisolduklarmedreselerindersha
nelerindeilim,vefenretirlerdi.Mderrislikruusuyu
kardabelirtildiigibiyoluilemlazemetkdnaldk
dansonraniceseneleryksekseviyedeilimikmline,
mesaisarfederekemsaleriarasndastnlkveyk
sekbaargsterenzatlaraverilirdi.Bunlarilknceaa
derecedebulunanbirmedresemderrisliinenailolup
sonratalebedenikenmedresedenmedreseyeyerdei
tirdiklerigibimderrislikdedebyleceterakkiederler
di.BirdeKadylKuzzatmakamolankazaskerlikve
stanbul,Edirnegibibykehirlerinkadlrtbe
tedrisihaizolanzatlaratevcihbuyufulurdu.Kadlarve
mollalarahibirekildeitenelektirmeyaplmayp
uzunmddetmemuriyetlerindesrekligrevdeolduk
largibikazaskerbileononbesenemansabmdadurur
du.Ayrldklarndamusta'fimaailetekatolurlard.
Bazendebirmedresevazifesiiletekatlihtiyareder
lerdi.
BirinciSultanSleymanHaizamanndaorduya
ziyadetabipveoperatreihtiyagrlpovaktinicab
vehalinegremhendislerindenemiartmolduun
danSleymaniyecamiiyanndaayrcabirTpmedresesi
yaplpEtibbasnfayrld.Vecivarndabirdedari
fayapld.OzamanAvrupa'dahenzdarifayapmak
dncesibileyokdu.YineSleymaniyecamiicivarnda
TARHCEVDET
157
drtbykmedresekurulduveharpsan'atmnbalan
gcolanmatematikilmininyaylmasnavestntutul
masnafazlasiyledeerverilirdi.Sleymaniyeninetein
debirbakaDarlhadisyapldvebirtakmmedreseler
itebuSleymaniyemedreselerininidadisiitibarolunup
onlaradamuvassilaiSleymaniyedenmitir.Sonra

anlatlanbumedreselereayrlanvazifelerinmiktarna
gremderrislikrtbesionikidereceitibarolunmutur
kibunlar:
ptidaiHari,HareketiHari,Itidaidahil,Ha
Teketidahil,muvasslaisahn,sahniseman,ptidai
eletmili,Hareketieletmili,MuvasslaSleymaniye,
HamisiSleymaniye,Sleymaniye,veDarlHads
medreseleridir.
MuvasslaiSleymaniyesttarafndabulunanlara
kibarmderrislerdenirki,mevlevyetdesonbulurlar.
Alttaraftakilerdeikisnftr.Ziramlazemetgnlerin
deyanihaftannPerembegnlerimderrislereyhlis
lamefendiilegrmeegittiklerindesahnisemanile
ondanyukarderecedeolanlarazelbirodadaotururlar,
amamuvasslaisahnileondanaaderecelerdebulu
nanlarsofadabeklerlerdi.Hey'etetertipliolarakeyhl
islamnyanmagirdiklerindeDarlhadismderrisihep
sinereisolurdu.
Darlhadisdemek,Sleymaniyecamiipighmda
vaki'olanevvelceadgeenDarlhadismedresesidirki
bununmderrisibtnmderrislerineskisiveenkdem
liolandr.Sleymaniyedediimiz,yukardasylenendrt
?medresedirkihldkmecilermevcutolankargirmed
reselerdir.Bunlarndrtmderrisioluptariktedrisin
onbirincimerhalesidir.HamisiSleymaniyedemezkr
drtSleymaniyemedresesiileMuvasssjaiSleymaniye
?arasndabakacabirderecesaylabilecekbemedrese
158
AHMEDCEVDETPAA
vardrki,yaknzamanakadarburadabemderrisbu
lunupziyadeolmazd.Sonralaritibaredilerekartrlm
lardr.Hamitabiri,Hamiseyedeitirilmekleeskim
derrisdefterlerindeH^misSleymaniyediyeyazliken
yenidefterlerdebudereceyeHamisiSleymaniyead
verilmitir.Sahnsemanmderrislerideyukardaan
latldgibisekizolupartar,azalmazamadierradde
lerdeolanmedreselermteadditveartmlolupzaman
zamanyaplanmedreselertahsisatnnmiktarnagre
adgeenderecelerdenbirinekatlmdr.
temevlevyetveKazaskerlikevsafanlatlaniyi
bilinenfazlztlaratevciholunupuzunzamanmansab
larndaparlakyerlerinitutarakadaletvesevgiilehak
larnalmakiinyaydklargibiistanbulkadlndave
AnadoluveRumelikazaskerliklerindemeveretegirerek
DevletinmahremsrlarnvehalinibilenlerolarakDin
veDevleteyararilereeriirlerveayrldklargnde
tahsisolunantekatmaaiylegeinerekmrlerinin
Padiahahayrdaederekvebognlerindedeniceeser
leryazarakgeirirlerdi.Taralardaer'ahkmyrt
meememurkadlardaonlargibimaariferbabDani,
venicesenelermedreselerdeeitimveretimileter
biyegrm,halleribilmen,durumlartecrbeedilmi
zatlarhalkiindeadaletlehkmverdiklerindenbaka
hernearzetselerDevletnndeetkiliolmakla,taralar
dazulmedenlerdenbirihalkazulmedecekolsannege
erekherbiriAllahiingznurudkerveilerinher
yerdedzenligitmesinesebepolurlard.limadamlars
nfbylecedoruvetemizolmaklaherhangimaddede
limleremrihakbudurdeselerherkesenufakbirmu

halefetgstermedendinlerveitaatederdi.
KoiBeyevvelceanlatlanrisalesindederki:lkde
fastanbul'ageldiimdegereklimkimselergimdiki
TARHCEVDET
15^
gibihizmetkrlarolangsterilikimselerdeildi.Lakin
birmderrisyoldangeseherkesonukararbyksay
ggsterisiilehrmetederlerdi.Genigrlerivear
ballklarenyksekseviyedeidi.1000tarihlerinden
sonrailim adamlarnnkanunvenizamlarbozulmaa
yztutup,giderekheriehatrkarmaklaveheremir
demsamahaolunmaklamstahakolmayanlarahadden
ziyademansablarverilmekgerekdiinden,kazaskerleraz.
vakittesebebsizyereiteneletirdiklerinden,ilerinde
hrslvedoymakbilinmezolanlartamtayinifrsatve
frsatdaganimetbilipmansablarmounuehliyetsiz
olanlaravermeebaladlar.Mollalarbilemlazemetk
dlarnsatmaabaladlarvemlazemetlerartkyolu
ileverilmezvekanunvenizamndanfazlaverilirdi.M
lazemetisegerekretimyolunun,gerekkadlkyolu
nungirikapsolduundanonunnizamndakikarklk
ileikisidesarslncavoyvoda,Subaktiplerihalkiin
denbirokkimseakaemlazimolup,ksazaman
dakadvemderrisolmaabalamalarilesahniilim
cahilkimselerledoldu.
Artklimvecahilbelirsizoldu.ylekimderrisler
medreselerindeilimretirlerkensonralarflihizmet
artkaldrilpbirmedreseninmderrisliibulunduu
snfnderecesinde,birdeervehmidemekolarakadm
admbudeerlenmearttvemderrislermedreselerine
gitmezvebelkinesemtteolduusorulmazd.Harbol
muyanparsaskalmmadreselerdetevciholunduun
danismivarcismiyokbirtakmhavadanmedreseler
gsteriliroldu.Vemedreselerinsaysoaldgibi
medreselerinvazifesiolanretimunutuldu.Mderrislik
mucerredbirsaygpayesivebirmedresedendierine
nakildepayeterfiindenibaret kald.Gerekte,ehilol
mayanlarnbuyolagirmemesiiinvaktiylekonulanim
180
AHMEDCEVDETPAA
tihanuslyinevarsadaimtihanartmedresedeyatp
kalkantalebeyezelolupyoksasoylukimselerleBaz
kimselereintisabolanlariinimtihanszruusalmakka
psakt.Sadarettebulunanlarnvemlksahiplerinin
oullargenikenmderrisoluparasrayksektenatp
tutarakyukarlarakpsakallargelirgelmezzenginol
ananbetlerigelirdi.
lerindegerekten,ovaktekadarilimtahsiliileok
ykselmiolanlarbulunurdu.Lkinou,rtbelerilm
mansablaramirasbabanazariylebakpveeitimklfeti
saymaahacetgrmezvecahilkalrd.VezirlerveDev
letricalindenbazlardaoullarnveekseriyaieyara
mayanlarnilimyolunasokaroldular.Buyndenilim
yolucahillerledoldu.Veilerlemehususundalimveca
hilbiroldu.vemevleviyetlerdedahihizmetifiiliyearan
mazolupekserinaipileidareolunmaabalad.Ve
birsenemddeti rfiyekanunhkmnegirdi.Mevlev
yetrtbevepayealmakdankinaye,mderrislikgibi
derecelereayrld.ylekiherseneilerindendrdne

yinebirsenelikolmakzereMsr,am,EdirneveBur
sakazalarvebunlarnmazullerindenikisine bugrle
MekkeveMedineveonlarnidenelektirilenleriyerine
AnadolusadaretiyanikazaskerliiveAnadolumazul
lerindenbirineRumeliKazaskerliiverilmekresmenadet
oldu.
Busuretlebehersenesttarafdansekizmderris
mevleviyetlekpyerlerinealttarafdansekizmderris
geerekyolundabasamaklardanyukardanaahareket
ederektaptidaiHarirtbesinekadarsirayetetmek
le,herseneyoluncabirterakkitabiiortayakpancak
sttaraftankanlaranisbetlealttarafdanptidaiHa
rirtbesiylegirenlerdahaokolduundansahniseman
mderrislerindedeimezsekizmiktarbulunduundan
TARHCEVDET16
nuvasslaisahndabirokmderrislerbirikipzahmet
ektikleriburaddeyeBATAKtabirolunur.
Artkilmiyeyolundaehliyet,istihkakilimvefazi
leteakranveemsalinenispetleyksekbirhalvemev
kidebulununcavestnlkbahsiterkedilmive(El
akdemfil akdem)usulvemeslekisaylrve katlan
oldu.Fakaterefduyarakyahutzorlanmbirefaati
vastasiylebirdefadabirokeskilerinsttarafnaat
lamakdabiristisnaveimtiyazkaidesiolduki,buna
mderrislerinterimiileTAFRAdenilir.Buadetgze
tilirpaye tabiri.ilemevleviyetvesadaretrtbelerindede
geerliolup,meselmderrislerdenbirinemahrepayesi
verilerekmahredenelektirilmihkmndebulunmak
vemahredenelektirilenlerdenbirineMekkepayesi
verilerekHAREMEYNdenelektirilenlersrasnda
uyarlklnmasgeerliuslyolututularakbusuretle
mderris,mevlvesudur,nvaniylebirokrtbelizat
laryetiti.RumeliPayelilerindenmehurTatarckAb
dullahefendininnizamDevletedairyazdlyihasn
daanlattgibi,bylezatenistihkak,ehliyet,vekabi
liyetleriolmadhaldeyolunubulupmderrislieal
nanlargiderekmevleviyeteeriipvesonraenyksek
rtbesiolankazaskerliegeldiklerizamanDevletialiy
yeninbiriineyaramaypgeerlihakdiyeeldeettikleri
arpalklarn,yalnzbanavekkgrerekvekazas
keroldukdiyeitaatsizlikvecelallanmailekibirlenerek,
vebirbirlerininaleyhindeszsyleyipekitirerekkt
lklerlezamangeirmektengayrikrlarolmazisede
mademkibylertbelereerimilerdiburtbelerinar
lkveitibarnkorumakSaltanatSeniyyeanndanve
icabndanolmaklaaresizbunlarnyaptklarilerbey
hudeyereDevleteykolurdu.
F.11
162
AHMEDCEVDETPAA
Rtbesahiplerininidareilerinitertiphkmetbor
cuolduundanmderrisleremaiet,mevlvesudur'aar
palkadlarylabirerkazatevciholunmaklazmgeldi.
OnlardabukazalarbirerNABileidareyemecburol
duklarndanmaietvearpalkolankazalargelirlerinin
birmiktarileNaiblergeinipgerikalanmansabsahih
lerineaitolurdu.Sudurvemevlbuyoldageinipailesi
ileyanlarndaalanlaradabirerkazatevcihettirdik
lerindenonlardakazadaigrrkimselerolmadiin

efendilerigibimansaplarolankazalarbirerNaibile
idareyemecburolduklarndangenelliklekazalardaNi
yabetuslrnekkaideolarak,kazalarnbirtakmu
dur,mevlvemderrisleredierbirtakmdaukadar
vedierhizmetkrgruhunayiyimyerioldu.Haklar
savunmakvebilimyaymakcrtayakonanilmiyemesleki
ehilolmayanbirtakmkimselerinkarnndoyurmakiin
mlke,topramzavemilletebykktlkleryapl
masnagirivebalangoldu.Kaldki,mderrislero
alpartncabuartneolacak?sorusunaeilincem
derrisrtbelerininerefsaygdanzilletedndnden
bakaaslndamansabkyerleriKuds,Halep,zmir,
Selanik,Yeniehir,FenereGalatakazalarnamnhasr
ikenmderrislerinbyleoalpartmalarilemeydana
gelenmemuriyetdarlndansonralarEypveskdar
kazalardaeklenincebusuretleyukardasylendiigibi
hersenesekizermahredenidenelektirmeortaya
kncamevlartmvebunlarnidarelerineyetecekar
palkbulunanbirtakmformalitelerebal"vegolup
geimlerindedahadarlkgrldndenaresizkendi
lerineazokBervechiarpalkbirerkazatevciholunup
onlardaer'ihkmleriyrtmekiindeerli,lim,ve
DindarNaibleristihdamndanvazgeerekhementutul
duklarbykmasraflarkarlasndiyecahvedk
TARHICEVDET
163
kimselerdenvoyvodabenzeritahsilatyapangaddarna
iblerikullanmaabaladlar.Byleortalyakpykan
Naiblervardklarkazalardahalkmalmellerindenal
makiinmaksadlhareketleregeeceklerzulmyapan
birsrinsanlabirleerekAllannacizkullarnzulmve
baskaltndatutarakbulunduklaryerleriharabeder
lerdi.
Hakszyerebireryolunubulupellerinemlazemet
kdgeirmidierbirtakmdkkimselerder
vet,birininadamolmak,yardmyollariylailimadamlar
dairelerindeisminiokuyamaz,sansolunubilmezonun
bununadam,hizmetigruhu,hattraklkyoluile
korkusuzcakadlarniinegirmeleriylekadlarruzna
mesibylekendilerinehibirsuretlekadhareketvee
killerinivebenzeriniyapmassakncal,belkidebyle
birtaklideyetecekgrgsbileolmayanuhadarlarve
dierhademevedkinsanlariledolu,bugibikimseler
dekendilerihkmetileriniyrtmeyeyeterliolmadk
larndanmansablarnarpalklaragidenNaiblerdenda
hapekirkinvenefretvericibirtakmcahillerverezil
lerLTZAMmisulluihaleetmeleriyleenbykinsan
haklardayanaolaner'ilerbtnbtnkarklk
vesarsntiinegirdi.
Byledkvecahilkimselerinilimmesleinegir
mesilimlerinnamusduygularnincitmekdevehalk
gzndedeerveitibarlarnbrakmadgibiDevlet
nndedenamuslarnaitibarolunmaypmltezimveha
ragibilerininimhalarileideneLektiriliroldukla
rndanilerindedoruolarakulemavesulehabulunan
kimselerderzvenamuslarnkoruyabilmekiinzalim
lereboyunemeyevededikleriniyapmayamecburolur
lard.
Ksacasmlazemetnizamnnkarmasilegerek
eitimgerekseadlilerindzenibozularakilimmansab

164
AHMEDCEVDETPAA
lanbilfiilhizmetednkvebalikenhepsipayeveiti
bardanibaretkalpancakadlilerebaklarakeitim
ileridahaiyiceidi.Ziramderrislermertebelerinden
danimendliknizamhernekadarbozulduisedevelevki
resmdeolsaBayezidmedresesidanimendliivemla
zemetverusimtihanlarusldevamediyordu.
ylekiilimyapanrencilerdenTarikitedris'egir
mekistiyenlerevvelmlazemetimtihannagiripliya
katiniispatedenlerdeniyiderecedebulunanlaraelden
mlazemetverilir,yanihemenmlazimlerzmresineka
tlr,gerisideBayezidmedresesidanimendliineyazla
rakimtihandaaldklardereceleregreBayezidmedre
sesindeyatrlrveheraltaydaikisikarlarakellerine
mlazemetkdlarverilirdi.Bunlardanmlazemetiyedi
seneyibulanlarRusimtihannagirmeehakkazanr
larbundadaliykatgsterenlereTarikitedris'inbirinci
merhalesivemderrisliinilkbasamavepayesiolan
HariMedresesirus'uverilirdi.Mlazemetiyediseneye
varmayanlarrusimtihannasokulmazd.Bayezidmed
resesinintedrisilerinieyhlislmbulunanzatlaryr
tpsonralareyhlislmlarzamannhalvegidiineuya
rakkendileritedrisileriniyrtemedikleriveyapamadk
lariinbugreviifaiinhocaefendileriniindezamann
haysiyetlivebilgisiiletemayzedenvemderrislerinen
kdemlisiolarakDersvekilinasbvetayinettiklerizatlar
dabtnmedresedekalantalebeninamirvedisiplinku
rucusuolmalariyledersvekilliifetva kapsndabalca
birmemuriyetolupounlukladerslerderesmsurette
camileriindeokunurolduundansonralardersvekili
efendilerinhaftadabirkereBeyazdmedresesinegiderek
dersokutmalarkesinartolupbylecebirresmveitiba
rgrnolduisedebukadarckolsunuuslnyapl
masndevamettirmekilimtahsilineevkverirrabeti
TARHCEVDET
165
artrrd.Fakatbuimtihanuslanlatldgibiyalnz
medreselerdeyetienilimtalebelerinezelolupyoksam
derrislikrtbesininelegeirilmesiimtihana,ilimalannda
ilimveirfanyolundailerlemeebaldeildi.Ziraimti
hansonuhaklargrlenlimlererusverildiisrada
ulemaocuklarnadabirhayliruslarverildiindenve
eyhlislamlartaltifingrlenlereistediklerivakitde
rustedriseikrameylediklerindenbakahnkrimam
larilehekimbalaradazelbirbalatedrisrus'uve
rilmekadetolmudu.nkmderrisolanlareskidenol
duugibimevleviyetevekazaskerlieerierekhibirey
bilmeselerveieyaramasalarbilebuilimrtbesikendi
lerinirahatgeindirdiiiinDevlethizmetindeliykatve
baars,ilimtahsilivemaarifeyaknlolmayankibar
ocuklardaTarikitedrisesokulurdu.Vzeravevkel
danbazlardayalnzTarikiilmiyyeeshabnnkative
msaderedenkorunurolduklarndantroullarnbu
yolasokarlard.Bylebirokkibarocuklarsylendii
genyalarndabelkideocukkenilimtedrisinebalama
mkentedrisrus'uilegeimyolunusalarvekudretl
ulemailmuhakkikinolurlard.ouokumaypcahilka
lrlarveimtihanolupdamderrisolanlarnmrleriise
medreselerdegemi,tahsillerifenvemuteberkitablarm

reniminebalbulunmuolmasileekseriyamedrese
basamaklarnkarkenyatyoldakalpnadirolarak
mevleviyetrtbesineykselenlerdeDevletilerindenve
memleketahvalindenhabersizolurlard.
Ksacaonlarpekgenvebunlarpekgemderrisol
duklarndansadaret ilerigelenleriiindeliyakatsahibi
vemalmatlkimselerolarakDevletsrrngizlersiyaset
ilerindeyeterlimhimvegizliDevletilerindeieyara
yacakzatlarpekenderbulunurdu.
Ksacailmiyesnfnnaslesasokadarbozulduki
yalnzismiveresmikald.Halbukiismibuismiverenle
164
AHMEDCEVDETPAA
lanbilfiilhizmetednkvebalikenhepsipayeveiti
bardanibaretkalpancakadlilerebaklarakeitim
ileridahaiyiceidi.Ziramderrislermertebelerinden
danimendliknizamhernekadarbozulduisedevelevki
resmdeolsaBayezidmedresesidanimendliivemla
zemetverusimtihanlarusldevamediyordu.
ylekiilimyapanrencilerdenTarikitedris'egir
mekistiyenlerevvelmlazemet imtihannagiripliya
katiniispatedenlerdeniyiderecedebulunanlaraelden
mlazemetverilir,yanihemenmlazimlerzmresineka
tlr,gerisideBayezidmedresesidanimendliineyazla
rakimtihandaaldklardereceleregreBayezidmedre
sesindeyatrlrveheraltaydaikisikarlarakellerine
mlazemetkdlanverilirdi.Bunlardanmlazemetiyedi
seneyibulanlarRusimtihannagirmeehakkazanr
larbundadaliykatgsterenlereTarikitedris'inbirinci
merhalesivemderrisliin ilkbasamavepayesiolan
HariMedresesirus'uverilirdi.Mlazemetiyediseneye
varmayanlarrusimtihannasokulmazd.Bayezidmed
resesinintedrisilerinieyhlislmbulunanzatlaryr
tpsonralareyhlislmlarzamannhalvegidiineuya
rakkendileritedrisileriniyrtemedikleriveyapamadk
lariinbugreviifaiinhocaefendileriniindezamann
haysiyetlivebilgisiiletemayzedenvemderrislerinen
kdemlisiolarakDersvekilinasbvetayinettiklerizatlar
dabtnmedresedekalantalebeninamirvedisiplinku
rucusuolmalariyledersvekilliifetvakapsndabalca
birmemuriyetolupounlukladerslerderesmsurette
camileriindeokunurolduundansonralardersvekili
efendilerinhaftadabirkereBeyazdmedresesinegiderek
dersokutmalarkesinartolupbylecebirresmveitiba
rgrnolduisedebukadarckolsunuuslnyapl
masndevamettirmekilimtahsilineevkverirrabeti
TARHCEVDET
165
artrrd.Fakatbuimtihanuslanlatldgibiyalnz
medreselerdeyetienilimtalebelerinezelolupyoksam
derrislikrtbesininelegeirilmesiimtihana,ilimalannda
ilimveirfanyolundailerlemeebaldeildi.Ziraimti
hansonuhaklargrlenlimlererusverildiisrada
ulemaocuklarnadabirhayliruslarverildiindenve
eyhlislamlartaltifingrlenlereistediklerivakitde
rustedriseikrameylediklerindenbakahnkrimam
larilehekimbalaradazelbirbalatedrisrus'uve
rilmekadetolmudu.nkmderrisolanlareskidenol
duugibimevleviyetevekazaskerlieerierekhibirey

bilmeselerveieyaramasalarbilebuilimrtbesikendi
lerinirahatgeindirdiiiinDevlethizmetindeliykatve
baars,ilimtahsilivemaarifeyaknlolmayankibar
ocuklardaTarikitedrisesokulurdu.Vzeravevkel
danbazlardayalnzTarikiilmiyyeeshabnnkative
msaderedenkorunurolduklarndantroullarnbu
yolasokarlard.Bylebirokkibarocuklarsylendii
genyalarndabelkideocukkenilimtedrisinebalama
mkentedrisrus'uilegeimyolunusalarvekudretl
ulemailmuhakkikinolurlard.ouokumaypcahilka
lrlarveimtihanolupdamderrisolanlarnmrleriise
medreselerdegemi,tahsillerifenvemuteberkitablarm
reniminebalbulunmuolmasileekseriyamedrese
basamaklarnkarkenyariyoldakalpnadirolarak
mevleviyetrtbesineykselenlerdeDevletilerindenve
memleketahvalindenhabersizolurlard.
Ksacaonlarpekgenvebunlarpekgemderrisol
duklarndansadaretilerigelenleriiindeliyakatsahibi
vemalmatlkimselerolarakDevletsrrngizlersiyaset
ilerindeyeterlimhimvegizliDevletilerindeieyara
yacakzatlarpekenderbulunurdu.
Ksacailmiyesnfnnaslesasokadarbozulduki
yalnzismiveresmikald.Halbukiismibuismiverenle
166
AHMEDCEVDETPAA
reveresmigemilimleringttklerigzelusllereay
krdmesiyledursunmrndeokuyup,yazmamu
hadarvekaykmakulelerinemansabtevcihedilmesigi
biirkingsterilergaripmerasimveadetlerkarpTa
rikiilmiyyeninbatlvecahillikiindeyolalmasna,mhim
olaninsanhaklarnkorumailerindehatrahayalegel
medikfenalklarortayakmasnasebepolupartkTa
rikiilmiyyeninslah(reform)uyaplacakndegelen
ilerdengrlmisede,hemenbuncartbelerin,veta
yinyerlerininnasblarnkaldrpsilmekkabilolmadn
danreformunyavaderecedeyaplmasistenilmekdeidi.
ALTNCBLM
(Harpfenninedairdir)
HerDevletvemlettopraklarnkorumakiinasker
besleyegelmitir.AncakBykskenderinbabasFilip
zamannagelinceyekadar,askerinmuharebedekullanl
masbiruslvekaideyedayanmazd.lkinbunukuralal
tnaalanFilipolupkrkbinkadareitimgrmmunta
zamaskericadetmidiki,oluskenderbuaskerleYu
nanistan'dankalkpHindistan'akadarbirokmemleket
lerifethederekotoritesialtnaalmtr.BusuretleYu
nanllariindelmiHarpadiylebirilimkpdiermil
letleredeonlardanyaylmdr.BuUimsayesindeeskiRo
mallarpekokgalibiyetlereerierekhemenbtndn
yayelegeirmekderecesinevarmlard.Fakataskerin
harbiinyetitirilmesinedairolankaidelerovakittekul
lanlansilhlaragreolmaklzmgeldiindenibuharp
kurallarimdiyekadartrlekildeyzekmolupge
rekYunanllarngerekRomallarnsilhlarkl,mz
rakveokilesapandanibaretolmaklaonlarnharpkural
larimdikilereuymazsadakullandklarsilhlaragre
harpilmindeenyksekseviyeyekmlard.Arablar
muharebedegeriekilmegsterisiyappyenidentaarruza
gemekuralnuygularlard.FakatPeygamberimizinSal

lallahaleyhivesellemzamanndaEshabKiramaley
himrridvansaftutupharpetterveharpfennindepek
okilerlediler.Azvakitiindearalarndanstnderecede
mahirkumandanlaryetiipbtndnyayagalipgelder.
SonraslmDevletlerindeeitimveretimleberaberas
168
AHMEDCEVDETPAA
kersporlaradaitinaedilirdi.Ancakekseriyasvarikul
lanrlard.Bundandolayslmolanlariindepekmahir
Cundi(*)yetimitir.BilhassaMsrklemenleridnya
nnbirincisvarisisaylrd.
YukardaanlatldgibiOsmanlDevletisvariye
nemvermekleberabermuntazamocaklarkurarakyaya
eitimedestnderecedeihtimametmidi.
RomallarnkndensonraAvrupa'nnhaliba
kalaarakyledaimiveaylklaskerbeslemekterkedil
miveihtiyaduyuluncamuvakkatzamaniingnll
askertoplaypkullanmaakararverilmitir.Byleceharp
ilmi,harpsan'athalinegelmidir.Ozamanhalk,asilza
delerinesirigibiolmakla,asilzadeleraslsilhlarolan
mzrakdanbaka,zrhlarveatlarolupkendileriebera
berseferegidenhalknisesapanileokdanbakasilhlar
veatlarolmadndanbylenizamszveuygunsuzpiya
deaskeriyleyksekatlyadayanamayarakhangitara
fnsvarisioksaotarafngalipgeldiineveharpkurul
lardabilinmediinegrehakikattegalibiyetsvarias
kerinenemverilmeyip,herkesinnndeaslaskerkuv
vetatlsnfsvaridenibaretti.Epeyzamanbugidide
vametti.Avrupa'nnhalioldukanizambularakhicr
tarihin(860)senelerindeilknceFransa'daaylklolmak
zere16.000yayaile9.000kiiliksvaribirliikurulmu
veyayalarnounamzrakverilerekarpiyadeveger
kalanlarnsilahokvesapanoluphafifpiyadegibikul
lanlrd.ylekidmankarsmdamzraklpiyadeler
sekizveenazaltsafzerinedizilip,hafifpiyadelerde
onlarnnlerineveyanlarnadalrvesvarilerinhepsi
mzrakvezrhiletehizederekbunlardasradakulla
nlparsvarihizmetinigrrlerveyavayavaAv
rupadakidiermemleketlerdebylemuntazamaskerter
(*)Cundi:okmahiratterbiyecisiveustabinici
TARHCEVDET
169
tibinebalanlmsada,yayaaskerinmuharebedesvari
denokieyaradnpekokkimselerteslimvekabul
lemediklerindenbaka,svarininpiyadeyegalipvestn
olmaseskibirgroluphenzoinandangemedikle
rindenyineeskidenolduugibiyayayanispetlelzumun
danfazlasvarikullanlrd.Gerektesvariaskeripiya
deilekarkaryageldikdegereigibiigrdklerine
szolmaypancakkendizerlerindevegerekatlarnn
zerindezrhvedierartehizattandolay,muharebe
delzmolanyerlerdehareketkabiliyetiiledolapyok
lamakvedmanaskerinikovalamakgibisratveabuk
luamuhtaolangrevlereelveriliolmadklaranlal
maklabylevazifeleregnderilmekiinklveokkul
lananhafifsvariaskeritertipolunmudu.
Topunicadyediyzseksensenesinedoruisedese
kizyztarihinekadartoplaryalnzmuhasaralardakulla

nlpsonralaradetmuharebelerdedekullanlmaaba
lad.
HattaovakitlerFranszlartarafndanbirkadefa
talya'yagnderilenaskerleberaberbiroktopvard.
Dokuzyzonsenelerindeimdikitfeklerintaslaolmak
zereeldetanrufakvehafiftopeklindetfeklerya
plncahafifpiyadeaskerininbiraznabutfeklerdenve
rilerekbirzamandaokvesapanatanlarlatfeklilerbir
liktekullanlmvetfeiniyiliitecrbeilemeydana
knca,birzamangetiktensonraokvesapanbtnkald
rlp,hafifpiyadeaskerininhepsitfekliolarak,tfekile
mzrakdanbakasilhkalmamtr.Vebuhafifpiyade
yineevvelceolduugibiavckarlagelipancaktfekle
rinbyleoalmasvemuharebedeenziyadezorgren
arpiyadeaskeriikenbunlaryalnzmzrakldanibaret
olarakateedayanamamas,dolaysiyledahasonralar
arpiyadeaskerininbirazmatfekverilerekilerideolan
170
AHMEDCEVDETPAA
ikisaftfeklivegeridebulunandrtsafnyinemz
raklolmasnakararverilmivebusuretletfeklilermz
rakllarkoruduklargibimzraktfekdenuzunolmak
dolaysiylemzrakllardatfeklilerikoruduklarndanbir
zamandabundaniyinizamolmazdiyeinanlmkenar
piyadeaskerininmzrakllarbealtsafzerinetertip
olunaraktfeklileri,onlarnyanbamayerledirmekuy
gungrlmve(1110)tarihinedorusngicadolu
nuncagerekpiyadevegereksvaridenmzrakkalkarak
mzrakllarasngltfekvetfekleresngverilip
saflarnceleridrdevesonradrdncsafnhibirfaide
sigrlmeyerekdrtteneindirildiindenbakahafif
piyadeilearpiyadelerinsahlarbirolduundanikisi
debirbiimdeeitimetabitutularakherbiriicabnag
rekhsafda.vekhavchizmetindekullanlmtr.Bir
birindenfarklarsadeceszdekalmvebyleceaskerge
reksilhavegereknizamcaimdikihalibulurgibiol
musada,harpusulvekurallarbireydemekolmayp
dahasonralarbazAvrupamuharebelerindeharpsan'a
tmnylecebirkabasalmmdr.
EitimegelincenceleriNemegenerallerindenme
hurMonteKokoli,Osmanlordularnnnizamnagzata
rakaymtertipvesilhlakarkoymakuralnauyarak
byledaimaeitimileurarveherzamanhareketeha
zrhaldebulunurbireidaskertanzimetmedikehalk
dantoplamaaskerleOsmanlyakarkonulamyacan
kestirerekbirnevimuntazamveeitimgrmaskerku
ruphattaharpteminedairolankitabndaOsmanlDev
letiilekendiDevletiarasndaortayakanmuharebeleri
saypdkerekhermuharebeyiaklyarakveanlatarak,
Osmanllarnmuvazzafocaklarnveaskererlerinin,ba
tagelenlerineolanballkveitaatlerinigbtaederekdi
lidndkadaranlatp,bylemuvazzafvemuntazam
TARHCEVDET
171
askeremukabelekabilolmayacanaratrarakispatet
mivekendiDevletiileOsmanllarakarkoymaavebu
kukuyadenleriaalkveahmaklkilesulaypkendi
DevletiOsmanlaskerininnizamnauymaateviket
mitir.VeOsmanlaskerinebenzeterekkendisiyepyeni
birsnfaskerkuruptertipleyipnizamasokarakbuasker

le(1070)deKprloluFazlAhmedPaannbirt
menaskeriniRABEnehrikarsndabozupSulhilikisi
nikurduununmeveuyarmakabilindenanlatarakda
vasnispatetmitir.LkinMonteKokoli'ninbugalibiye
tiyalnzkendisininkurduudisiplinvenizamkuvvetiese
rolmaypbundaOsmanlaskerindeyenibalamolanni
zamszlndasebeboluuvardr.
Ziraovakit,Osmanlaskeriyenibalamolannizam
kargaalvedisiplinsizlikvesarsntgeiripdzeldii
zamanolup,MonteKokoliyenierikuruluunusonzama
nilekmeeveerimeebaladzamanyetidiinden
ncegrpbildiiOsmanlaskeriilebukerrebozgunau
rattaskerinarasndafarkvard.
SonraPrensOjendeortayakpaskereitimingeli
mesineokalmtr.OsralardaFransa'dadaFonde,
Foren,Vobangibiharbfennindeustazatlarortayaka
rak,harpkurallarnngelitirilmesinealp(tezaydl
ulmbetelahiklefkr)kaidesinceharpuslvekuralla
rbirbyksan'atvefenolarakAvrupa'dageniledive
yayld.Fransa'daProtestanlarnkovulmasndaherfen
vesan'attamahirkimseleretrafabirerikierayrlpbun
larnounuozamandaPrusyakralolanFrederikGuil
laumarptoplayarak,zamanndaPrusyamaarifvesa
nayiinmenbaoldu.Frederik'inolukinciFrederikki
bykFrederikdiyeanlanmehurzattritebumal
matlkimseleriindegelierekharpsan'atmdastdolup
stratejivetaktikfenlerindepekokinceliklerirenerek
172
AHMEDCEVDETPAA
harpilminibirhayliilerletti.Vesvaritopusuieadetti.
(1200)Hicrtarihindensonraadmadmbuilim
birmertebedahailerleyipzellikleNapolyonBonaparte
karakbufenninsrlarnmeydanakoymuveaskerlik
asrmzdagrlenderecelereulamdr.
Ancaktecrbelerinartmasiyleharpsan'atgnden
gneilerlemekdebulunmutur.
Hattabugnlerdeyeniicadihaneleryaplpms
takiltaburlarkuruluponlarabuihanelerverilerekha
fifpiyadetertibolunmuve(1270)hicrsenesindeorta
yakanRuslarlayaplanmuharebedeokiyiolduug
rlmtr.ncelerihafifpiyadeilearpiyadeninbirbi
rindenbayafarkkalmamkenshvetehizattafark
lhalegelmitir.Sonralareskitfeklerortadankaldn^
larakbtnaskereihaneverilmitir.tebusuretle
harpilmiSsvklcey(strateji)vetabiye(tactique)adiyle
ikiitinagsterilmesilzmbirbyksan'atolmuturki
ordukumandanveerknolanlar birokbalangilmi
rendiktensonrabufenlerdemahirolmalarbugn
farzdr.
Stratejifennigerektaarruz,gereksavurmaiinm
himolanyerlerinseilmesindenvetaktik(tactique)fenni
dearpmadazafereeridirecekhareketvetedbirlerin
yaplmasndanibarettir.
AslndaOsmanlDevletiserdarveseraskerleribugi
biharntedbirvehareketlerdetecrbeilemaharetkaza
nrlard.NitekimyukardaanlattmzgibiRusarPet
roBUDANiindenTuna'yahareketegeinceBaltac
MehmetPaadaonunekilmeyolunukesmekzereBa

sarabyaiindenileriyehareketedipFalcgeidinitut
masilesevklceydegzelbirhareketetmisonraora
dayolukapayanRusaskerinikarpsuyugeincehemen
Rusordusuzerinebeklemedentaarruzetmesiyledesev
TARHCEVDET
173
klceymaharetigstermitir.
Sonra(1282)senesiseferindeUMNUmevkiininkilit
yeriolduununemlibularakharekatssyaplmassev
klceyfennineuygunveozamanngereisavunmaya
yeteristihkmverilmesi,tabiyefennineuygundm
dr.Ancakdahasonralarbunungibiharpkurallareski
denolduugibiikinemlifenneayrlarakharpfenni
adiylebirbykilimolupbununrenimidencebirok
fenlerinbilinmesinebalolduundanimdiseraskerler
vedieraskerimerahareketharbininnazariyatveame
liyatndamelekevemaharetleriniartrmadkaAvrupa
uslzeremuntazamolanordularakumandaedemezler.
HalbukiharpfennineaklandgibiAvrupa'dailerle
dikeOsmanlaskeri(Elfazmaehdetbeela'da')gr
ilebelirenkuruluvedisipliniadmadmgerileyerek
tersinedurumortayakarak(1100)tarihlerindensonra
seferharektOsmanlordusunaykcvekzgnlkol
duuanlaldndanartkharpdavasbirtarafaatlarak
sulhveanlamayolunagidilmidierDevletlerilebirlik
veberaberlikyolundabulunmakgerekligrlpbuyz
deniseuzunzamanaskerinbirkenaraitilmesiileOsman
lordusununaskerlikalkanlilemelekesizayflam
vekukuilesonraalanseferlerdebykzayiatverilmi
vebuhallerdenenokistifadeedendeRusyaolmutur.
OsmanlDevletininaskerdzendeiikliinemuh
taolduuncAhmetzamanndanberibumevzug
rlmeebalamvehelencMustafaHazretleri
bunupekokarzuetmisedeYenierilerdenkorkusundan
trbunemliiinakakonuulmasbileyaplamyor
du.HattaSultanMustafamaltoplamayaaristekgs
terdiindenDefterdarlkmansabnemkazanarakokde
faDefterdarlarileilerikonuurmu.BirgnDefterdar
HalimEfendiye(Yenieriyinizamaltnasokalm,)de
174
AHMEDCEVDETPAA
mesizerine(Onlarnizamkabuledermi?)buyurmakla
(Evetkabuleder)ve (Sensenedverirmisin?)diyebu
yuruncatereddtsz(Veririm)deyinceyenierilerilebir
olmasabylesenedverecekderecedekaviszveremezdi
diyeHalimEfendihakkndapheyekaplpayetbusr
ryenierilerduyarsadiyekorkusundanHalimEfendiyi
Musul'amutasarrifyappuzaklatraraksrgnetmi
sonradaidamettirmitir.
kinciMahmudricalindenHaletEfendiyeyenieriler
tarafndaneltutsanzdiyebaznedimleritarafndan
sylenince(adamHalimyedndrrler)diye buhik
yeyiitimadedilirbirkimseninanlatmolduusylenir.
OvakitnizamceddaskeritertibetmekmutlakaAv
rupa'danretmenvemhendisgetirmeyebalidi.Yok
sayenierinekadardisiplinaltnaalnsayineeskiyeni
eriolupistenilenyenierimeydanagelmezdi.Lkinbu
rasnanlayabilmekdeyineoyoldazelbilgiyedayand

ndanHalimEfendininDefterdarlkdaolanmahareti
kendineyetmediire'yindenbelliolur.Dierricalino
undaasrnmklatnhaledecekkfibilgiyoktu.Ba
zlardaAvrupallarnOsmanltopraklarnagelipgitme
leriniistemezlerdi.HattaResmAhmedEfendiPrusyael
iliindendnndeyinencMustafagnnderical
denmehurKelYusufEfendiilekonumassrasndaAv
rupamedeniyetindenbahislebazmaddelerinyaplmasn
sylediisradakarantinauslkonulmasndasyledik
tensonraYusufEfendionacevapvererek:Benseniuza
grrbirkimsesanrdm,bukadafckeyisayamyor
sunki,Avrupallarnburalaragelipoalmamalarbili
nenmahutilletkorkusundandr.Karantinakonulduu
gibiburayagelecekvetaarruzedecekyabanclarnasl
idareederiz.Burastereddtveendieverir,yoksakaran
TARHCEVDET
175
tinanmiyiliklerinibizdebilirizdediisylenir.Ksacao
zamanlarOsmanlDevletindeaskertanzimiarzusuoldu
uhaldehenzneyoldatanzimineteebbsolunmakl
zmgeleceinekararverilememidi.Halbyleikenharbin
ktyegideceiniDevleterkncahilgayretlerivefikirde
heyecanlvektveyanldncelerineuyularak(1182)
seferialpbykldeykntyauranlmtr.Bumu
harebeOsmanlDevletinebirbykdersolupeitimgr
maskertertibininmuhakkakyaplmaslzmgeldiini
herkesanlamsadabirtrlicraatageilemeyipfakat
ncMustafaHazretleritophanecebazslahatateeb
bsetmisedeadgeenseferesnasndalmtr.Kendi
sindensonratahtageenSultanAbdlhamd'inihtiyar
lkdangelendermanszlDevletialiyyecefarzaynolan
NizamCeddaskerinintertibinekifayetsizliilmnden
ncebazyaknlarilesyletiivekendisindensonrao
luSultanSelim'inclusunakadarbuidehibirteebbs
grlmemitir.EerSultanAbdlhamdHanzamannda
HalilHamidPaasadaretindetophanecevetersaneceba
zslahatateebbsolunduisedeovakitstanbul'dageri
dncelilerounluktaolupnizamcedd'eeilipistek
gsterenSultanMustafapolitikasnayanioluehzade
Selimintaraftarlnatemayl mansnayorumlandn
danbununmzakeresibilesaltanatyaknlarnnemniye
tinikaranbireydi.HalilHamidPaanndmanlar
buvadideyolbulupaleyhindeileyerekhakkndaPadia
hnemniyetiniyoketmilerdir.
YEDNCBLM
(Bahriyeahvalihakkndadr)
Eskidenkayklarkrekleyrtlpaifte,beif
tediyebycekgemileryaplmaabalaypdmenve
yelkendeicadedilerekyavayavagemicilikfenvesan'a
tiilerlemitir.Ancakncelerigemilerherhaldekysula
rnkollaypakdenizlerealamazlard.Denizcilikn
betiSuriyelilerleVenediklileregeldiizamanmatemaitk
ilmindetrlincelikler,keifvebulularlahzlanmafen
nindeilerleyerekgzetlemekuvvetiyledenizden Yunanis
tan'aveSepteboaznavebazsylentileregredaha
uzakyerlereseyirveseferederek,ticaretediponlarnbu
halvehareketlerinediermilletlersihirvekehanetg
zylebakarlard.

HazretimerlFaruk(radyallahanh)Msr'fet
heylediizaman,Amrbnls'a(radyallahanh)mek
tbyazpDeniznebiimeydir,hallerinivevasflarn
banabildirdiyeemretti.Amribnls'm(radyallah
anh)emrlm'minninderghnayazdyazdansonra
mmetiMuhammedikorumakiingemilerebinmekden
meneylediiiinKureykabilesivedierkabilelerdeniz
deseferetmekdenekindilerisedeMsrhalkvemuhte
lifmilletlerdenMsrtopraklarndaolantccardenizhar
bivedenizticaretinealkolup,kendilerindenncegelen
Devletlerinzamanndadamrlerideniz.seferlerindege
<ipbabadanoulabildikleriyararlsan'atlarolmaklaon
arvazgemiyerekDemyat,Reid,skenderiyevedier
TARHCEVDET
177
iylardagemileriniiletipveSveyHalicindenYemen
veHindtaraflarnaseyrseferedipticarettenkalmazlar
?veMsrkylarndabulunanArabkabilelerizenatave
Maripilerigelenlerinigazalaravedenizticaretineitip
hareketegeirmektenhlikalmazlard.LkinAmrBin
AsilegelenEshbkiram(aleyhimrrdvan)veonlarn
emsaliArabkimselerHz.merlFaruk'un(radiyallah
anh)tenbihineuymuvebalangdakargelmeecesa
retedemeyipancakmal,kuvveti,vericaliolanNuhayle
eyhiveMeskethkimi Mslim'ingazavecihddanve
menfaateldeetmektenyasaklamakdorudeildirdiye
karkoyupgemilerebindiler.Ummanvedierkylar
naveCezayiregazaettikleriniHazretimer(radyalla
Janh)iitinceNuhayleeyhineazarlama gnderip
AmrbinAs(radyallahanh)tarafndanelegeirilip
cezalandrld.ZiraaslmayasslmolanArablarhenz
elegeenyerlerdegereigibiyerlemedenounungemi
lerebinipuzaksnrdyerleredankveparapara
hilfetmerkezindenuzaklamalarhkmetkaidelerine
uygundeildi.SonralarMsrllardankudretligemisa
hipleriileslmbykleridebirleerekadmadmgemi
lerebinipkhgaza,khticaretiindenizealdklarn
Hazretimer(radyallahanh)duyuncayasakullan
maypsusarakkendihallerinebrakptaHz.Muaviye(ra
dyallahanh)zamannagelinceyekadarehlislmaz
ckgemilerlekhgazavekhticareteylediler.Lkinbu
sefinelerinkaptanvetayfalarnnouhristiyanlardan
denizcilikdeustakimselerdi.Bunlarbykcretlerlekul
lanlrd.Ehlislmdabudenizcilikfenninebalbilgi
leryokdu.
HazretiMuaviyezamanndaAmrbinstekrarM
sr'avalioluncaHazretiMuaviyenin(radyallahan
hm)fermaniledenizyzndegazaiinmslmanlara
F.12
178
AHMEDCEVDETPAA
genelizinkd.Hazretimerin(radyallahiianh)nce
yasaklamas,sonrasusmas,sonragenelizinkmasve
dnceyedayanrdiyehakikatiaratranulema,yle
dnerekdemilerki:Arablarbalangdadenizrilikden
bireybilmediklerindeniinbalangcndaHazretimer
(radyallahanh)onlarkorumakiinyasaketmi,takm
takmoieatlpgemitehizatvelevazmilekullanma
yrendiklerinigrncesusupgzyummu,sonraislm

milletlerigemiciliirenerekdenizahvalindenepeyce
bilgilerioluncadenizgazavecihadnagenelizinkd.
Yukardaanlatldgibigenelizinkdktansonra
denizharbinegidenmslmanlar,uygungemileryappve
hristiyanlardanrzgrnhalinivedenizilerinipekiyi
bilenveanlayankaptanlarcretletutarakkendilerici
had,tehizatveharpsilhlarilegidipkhgaza,khti
caretederoldular.HattaMsrEmiriAkabetbinAmir
HicretinkrkyedincisenesindeRodosadasnagazaedip,
bolmiktardaganimetalmtr.KrksekizsenesmsjeHaz
retiMuaviye(radyallahanh)Kbrsadasnagazaey
ledidiyeHamitarihindemamVakid'denrivayetolun
mutur.
VasftarihindeyazlolduunagreAbdlmelikbin
Mervan'nsaltanatsrasndaAfrikaamiliHsambinNu
man'ahabersalpTunustarafndagemiinasiinsan'at
okuluyaptrmasnemredip,iteslmmilletlerindeilk
nceyaplansan'atokulubudur.Haldilimizdedolaan
tersanesznnaslDrsSinaa'dr.OvakitDarssinaa
(san'atokulu)dabeyzdenfazlafirkateyebenzeraz
masraflgemileryaplphazroluncaTUNUShavalisi
eyhiZiyadetBinbrahimzamanndakihicretinseksen
ikincisenesiidiAtabinRabi'abdlmeliktarafndanemir
olarakodonanmailevarpbugnSicilyadediimizbyk
adayfethetti.DoksanbirsenesindeAfrikahakimiolan
TARHCEVDET
179
MusabinNairtarafndanTarkbinZiyad,Endls(s
panya)tarafnagazaedipEndlstopraklarvesonra
SardunyaAdasnfethettiler.Doksanikitarihindeyine
TarkbinZiyad,hemkaptan,hemserdarolarakbyk
birdonanmaileSepteboazndankpOkyanusDenizi
nealm,spanyollarlauzunzamanmuharebelerederek
bykyerlerelegeirmitir.teilkdefaSepteBoazn
dandarkanslmdonanmas,budonanmadr.Ku
mandanlarnanispetleboazaCebeltTarkadveril
mitir.Ovakitspanya'daGotlarhkmetederdi,ves
panyollarreayagibikullanppaytahtlarTulaytlaeh
riidi.
OzamanAvrupa'nndiertaraflarndaolduugibi
spanya'dadazenginolanlarpekokmalvelszde
erdeeyavakfedegeldiklericihetlebykmanastrlar
yappbusuretleTulaytla'dapekbykbirmanastrya
plarakzkymetmallarveeyailedoluidi.Bazzayfih
timalileanlatlanagreTulaytla'daovakitylema'mur
Beytilhikemevarddiyesylenir.TarifettikleriBeytl
Hikemeitebumanastrdr.Yoksaozamanspanya'da
ilimvehikmettenhenzeseryokdu.Hernehalise,byle
ceruhbantaifesiotarafdapekkuvvetliveszgeen
olup,bazehirlerdebayabamszlkiddiaedecekde
receyegelmiolduklarndan,sonralarGotkavmindenn
betlehkmdarsandalyesineoturanRodrieadlkralken
dicesaretivegenliininyardmilerahiblerinbukadar
nfuzunuekemeyipToledomanastrnvurupyamaet
tirmiolduundanilerigelenlerleahalidenbirtakmken
disinegcenmivebununzerinespanya'nngneyinde
muhafzbulunanJulyanusadlkumandannkznamu
sallatoluncaodakendisinecandmanolarakkinvefe
nalkolsundiyeArabianspanyayaarm,byleces

panyatopraklarbiristilyahazrhalegelmiti.Ozaman
180
AHMEDCEVDETPAA
Islmiyetingenlik,gsterilienyksekseviyedekiyk
selizamanolmaklaspanyatopraklarnaayakbastk
largibiksabirzamandahertarafnelegeiripistilede
rekbykganimetlereldeedildi.HeleTulaytlaalnd
zamanEhlislm'nelinegeenmallarvezikiymeteya
saymaklabitmez.tebuncafetihlerancakdenizkuvvet
lerisayesindemeydanagelmitir.Vemslmangaziler
anlatldgibidenizkuvvetlerinesahipolduktansonra
herseneMsr'danTunusveAfrikataraflarnadonanma
karp,kylarveadalardapekokFransamemleketleri
nimuzafferolupelegeirmilerdir.Sosaspanyadonan
masikiyzveAfrikadonanmasyzelligemiyekadar
kpdenizyzndenkhslmdonanmaskhhristiyan
galipolarakadalarvekyvilyetlerinibirbirindenalp
elegeirmekledenizyzndekavgavemuharebeeksikol
mamtr.
Sonralarpusulacadolunmakla,gemicilikfennipek
ziyadeilerleyerekArablarHinddiyarna,dierkylara,
uzakadalaraAvrupallardaOkyanusDenizineseyrise
feretmeebalayp,busuretleAmerikavebirokada
larkefolundu.Avrupa'danmitBurnuyoluileHindis
tan'agidiliroldu.
DenizkylarndabulunanslmDevletleriharpve
ticaretiingemilerebinmeyevedenizlerdeseferemuhta
olduundantedenberigemiinasfenniiledenizcilikile
uraanvebuhususdamelekevemaharetkazananlarla
denizciliksanaygndengneilerlemitir.Vegittike
fenvesanayimilerlemesiylegemilerinbyklartm
zamanmzdagrlenkapak,anbarlgibibykgemi
leryaplmtr.
Dahasonralarvapurlarvezrhllarcadolununca
denizahvalibtnbtnbakalap,dnyailikileri,Dev
letler,bakadillerlekonuanlarniyaplarbakaekle
girdi.
TARHCEVDET
181
OsmanlDevletininilkgnlerindeharpvemuharebe
lerikaradaolmakladonanmailerinehideilgilenmeyip
SultanOrhanGazininoluSleymanPaaRumkaykla
riyleGeliboluyakasnageerekoyerlerielegeirmekle,
Rumelikt'asndabirokyerleriOsmanltopraklarna
kattktansonra,Gelibolugeidindebirazkayklartedarik
olunmutu.Sonrastanbul'unfethineyalnzkaratarafn
dankuatmakfigelmeyincedenizdendetaarruziinye
terikadargemitertipolunup,ancakozamanistanbulile
Galataarasnaekilenzincirlimanagemigirmesineengel
olduundanBaltaoluSleymanBeyeliylebirsylentiye
gre,Stlceardndayenigemileryaplarak,oradanve
birsylentiyegredeRumeliHisarardndadonanma
tertipolunupimdiDolmabahedenilenyerdenarlkla
rekmeyiiyibilenlerinaklahayretverecektedbirleriile
yalkzaklarzerindegemilerikaradayrtereklimana
indirilinceilerinemetrislerkurularakotaraftantaarruz
edilincebugnlaantedbirlestanbulfethedilipelege
irildi.teOsmanlDevletindeilkncenasbolunanDer
yabeyiBaltaoluSleymanBeyolupRumeliHisarnn
sttarafndakiBaltalimanonunadylaanlmakdadr.

stanbul'unfethindensonratersaneilerinenemve
rilerekbirokgemileryaplpksazamandaoasrdab
tnAkdenizibenimsemiolanVenediklileritehditedecek
kadardonanmakurulmuvehemenFatihSultanMehmed
Hanzamanndadenizkuvvetleriilenicetopraklarveka
lelerelegeirilmiti.BusuretleOsmanlDevletinindeniz
kuvvetleriepeyceilerleyerekmahirkaptanlarortayak
t.BunlardanKemlReisdostdmannndeliyakatve
maharetiniispatetmidi.HattaikinciSultanBayezidas
rnda(892)hicrsenesinde(spanya'ya,Sicilyaadasna
spanyollarmusallatolduundanElAhmerDevletinden
aydnbirszcgelipspanyaistilsndanikyetetmi
182
AHMEDCEVDETPAA
veEndlstopraklarndmanbasknlarndankurtar
makiinimdatdiyerekyardmricasndabulunmuveKe
mlReisbirkakt'agemiileimdatlarnagnderilmive
fakatosralardadenizmuharebeleriArnavutlukveMora
taraflarndayapldiinEndlsbiryanabraklmd.
VeozamanbirhaylibykgemileryaplphattKtip
elebi'ninLtintarihlerindensylediinegreAvrupah
kmdarlarndanAlfonsadlkral(4000)tonlukbirgemi
yapdrmt.Sonraikigemidahayaptrdkihibirzaman
okadarbykgemiyaplmamd.Lkinonlarkullana
madlar,iskeledeatpbozdular.Venediklilerdeosrada
bykgemileryapmayabaladlar,iteozamanFatih
SultanMehmedHanda(3000)tonlukbirgemiyaptrd.
Fakatindirirkeniskeledebatt.Toniltofmansna
gelipbizlerdekiletabirigemilerinbyne,kne
lolarakukadarkilelikgemidiyesylendiigibiAv
rupallararasndadatoniltodeyimi,gemilerinhacmini
anlatmakiinlolup,birtoniltootuzkilesaylr.An
cakbudakalyontrndendir.Kalyondeyimibugn
anbarllarilekapaklaramahsusolarakaramzdadeyim
olmusadaaslndakalyonyalnzyelkenilekullanlanb
ykgemilerolupKraka,Barca,Polikagibitrleidi
vard.VeKrakaKalyonunbydemekolupozamanda
bunlarounluklaspanyollarkullanrd.DierAvrupa
DevletlerininharpKalyonlarounluklaBarcaidiama
ektirinev'indengemilerhemyelkenilehemdekrekile
kullanlrgemilerdir.Bunlarndabirokksmlarolup
bunlardalOturaktabiriolupksmlardabylece
birbirindenayrlr.yleki:Onoturakdanonyediyeva
rncaFirkatedenilir.Herkreiniikiereradame
ker.VeonsekizondokuzoturakolursaBergeddederler.
Ondokuzdan,yirmidrdevarncaKalitadir.Veyirmibe
oturaklolursaKadrgaderlerki,herkreinidrt
TARHICEVDET
183
adameker.Veyirmialtoturakdanotuzaltoturaava
rncaBastardaderler,herkreinibeer,altar,yedi
eradameker.Gemisinegreyksekvegeniolursa
Mavnadenir.kikatolupaltmavna,stkalyonolur
saKkederler.
Kadrgalarnikibodoslamasnnarasellibeveelli
altzira'uzunluundaveanbarazyirmikargenilik
deolarak,kyksekliionsekizkarvebaykseklii
onbirkarolurvekuakyksekliialtkarbirparmak

olur.Herbirkadrgadaharitavepusulayabakarbirer
kaptanTrenkete kullanr.Yirmihalatnnbiriodaba
olup,dmenci,yelkenci,neccar,kalafatlarilebirkadr
gannotuzbirkadargemicisiveyirmibeoturakdanbir
krekmahalliocakyerinegitmeklekrkdokuzkrek,dr
derkattanyzdoksanaltkrekisivecenkisiolmaklabir
kadrgahalkenazndanyzotuzubulurdu.Yirmialt
oturakldiBastardannuzunluu,elliyedizira'olupge
niliivehalkdaonagreidi.BunaPaaBastardasnn
uzunluuyetmiveyetmiikiarnkadarolurveotuzalt
oturakolup,herkreiniyedieradamekervehalken
azndansekizyzneferdi.Altmbezira'uzunluuolan
Mavnannyirmikarkyksekliiveonikibuukkar,
bayksekliiveyedibuukkarkuakyksekliiolup,
iineyirmidrtpare(adet)topkonulurveyirmialtotu
ranherkreiniyedieradamekipbtniindekiler
altyzneferibulurdu.Bugemileriekserkreekonulan
esirlereektiriponlaraforsaadnverirlerdi.yleki
bunlarzincirebalolduklarhaldeoturakyerindeakl
olarakkrekekerlerdi.Mamafihmuharebeiindebun
laraemniyetolunamadndan,kaptanlarnounleme
tedbiriolarakkrekilerinyarsuforsa,yarsndaTrk
olarakkullanrlard.
184
AHMEDCEVDETPAA
kinciSultanBayezidzamanndaMorakylarnnele
geirilmesiiradesiilebykgemileryapldsradaiki
kt'adaKkeyaplmtki,herbirininuzunluuyetmi
ervegenilikleriotuzarzira'olarak,ilerinebyktop
larveherbirineikierbincenkivekrekikonulupbiri
ninriyasetimehurKemlReisevedierininriyasetiBu
rakReiseverilipdiergemieidlerindenbykkk
yzkt'agemitehizattamamlanarakhazrlanptertip
lendiktensonra,nebahtyakasnagnderilmiti.Burak
adasnavardklarndadmandonanmaskargelerek
cengebalaypdmannikikkesiylebirmavnavebirde
barasBurakReisinkkesinetaarruzettiklerindeilkn
ceBurakReisomavnailebaraytopileparalaypba
trdkdansonraokkelerikisibirdenBurakReisinkke
sinesarldklarndaBurakReisdmankkelerineneft
yaileatebrakpikisinideyakmsadakendikkesi
nionlardanayramaypodabileyanmvekendisiilebe
raberbeyzkadarlevendehdolmu,denizedendier
gazilerkayklaraalnarakkurtarlmvedmangemi
lerindebulunanlarngelenbirkalyondazabtedilipelege
irilmitir.VebumuharebeyerineyaknolanadaBurak
Adasdiyeanlmdr.
Ondansonraortayakanmuharebelerdededonan
maVenedikdonanmasnagalipgelereknebahtveMu
tonveKronkalelerininfethimyesserolmutur.
EskidenberiOsmanlDevletinindenizkuvvetleri
ilerleyerekVenedikdonanmasnagalipgelmikensonra
SultanBayezid'inihtiyarldolaysiylekeyeekilip
vkelnnilereboveripsavsaklamas,grmezliege
lipgeivermeleriDevlethalininzayflamasnaveku
kuluolmasnasebepolarakdenizseferleriihmledilerek
terkedilmiolupsonraYavuzSultanSelimHanHazret
leride(Takademlehemalelmhim)kaidesineriayet
TARHCEVDET
185

leranveArabistanseferlerinegittiiiindonanmai
lerinebaklamadmdanbaka,oaralkAkdeniz'deb
ykilerkarlmamakiinOsmanlkorsanlardasefer
denmenolunmudu.GeriDevletindenizkuvvetlerial
almaayztutmuisedeovakitOsmanllarnykseli
vegelimesiilerihamlelerindekisertdavranlaroldu
undancihadabakoymugnllkaptanlarnpekou
korsanlbrakmamakzereAfrikaGarpKylarnaya
ylpAvrupallarilemuharebedengerikalmaldr.Bun
larnenilerigelenimehurHayreddinPaadr.tebu
haldeSultanSleymanHanhazretleritahtageerekdo
nanmailerinefazlasiyleilgilenerekkaydveihtimam
buyurmalariledenizkuvvetleriOsmanlDevletineye
nidenhayatvermitir.nkYavuzSultanSelimHan
HazretleritersaneilerinebalamFatihzamannda
AynalKavak,semtindeyaplmolangzlerdenart
gzlervemahzenleryaptrm vebykbirdonanmaya
ppAkdenizekmak,adalarvekymemleketlerinita
mamenzaptedipelegeirmekniyetiileileryaplmt.
HattaIdrisiBitlisivedierbazmahremleriylebilhassa
yaptkonumasrasndaSepteboaznavarncaAk
denizbirhalicdir,ondabukadardeiikmilletlertopla
nptamamenbirOsmanlDevletiidenizihkmndeol
mamakuygundur.Buhususagenildeeilipgayret
gstermemeksaltanatnannakklkdrecekhim
metkusurudur.Allahteal eceldenamanverirsebu
maksadiinyeterikadardonanmatedarikedipAkdeniz
deolanmemleketleriklcmnemrialtnaalmadkara
hatmvegnlerimiharametmeeahdimolsunderler
imivetersanebinasngeniletipartrmaklabukahra
mancayolabalamoldular.
LkinMsr,erkezdevletiHaremeynierifeynin
hizmetierefiylehalkgzndeitibarlveMsr'nKahi
186
AHMEDCEVDETPAA
reehriAbbashalifelerininevigibiolduundanerkez
hkmdarlarbuerefideberaberlerindebulundurduk
larhaldebazhadiselerdendolayOsmanlDevletiile
aralarnasouklukveaykrlkortayakp,geriTu
nusmelikiOsmanHafsaaracliledostlukanlamas
tekrarlanarak,gelipgitmelerleberaberelilergnderil
diysedeDevletetamistiklllerigereklemediigibi
kabuldeedilmediinden,Msrerkeslerinekhrana
khArabekiyashagizlidenyardmdangeridurmadk
lariinilknceMsr'fethetti.BuyolileArabky
larnelegeirmeknemkazannca,nceliklenemliha
zrlklarahimmetedipdndkleriniyapabilmekiin
denizyznedonanmaindirmektedarikindeikenistan
bul'ateriflerininikincisenesioldu.
OluSultanSleymanHanhazretleritahtageince
tersaneilerinebykbirdikkatleeiliyordu.nkRo
dosvalyelerikorsanlklaAkdenizikesip,rastgeldik
leritccargemilerinizaptedipelegeiriyorlard.Buhal
deMsryolununemniyetaltnaalnmasiinRodos'un
fethinemkazandndan ilkncebykdonanmaile
(929)daRodosadasnfetheyledi.Ve(932)deSveyde
nizineKaptanveSerdaredip20pareKadrgaileSvey
BoazndanYemendiyarnagnderdiler.OdavarpYe
menveAdenkylarnzaptetti.OndansonraHayreddin

Paastanbul'agelmekleOsmanlDevletinindenizkuv
vetleritepenoktasnaeriti.
HayreddinPaannismiHzrolupancakAvrupal
lararasndaBarbarosdiyeanlrkikrmzsakalde
mektir.Denizdeokbykilerivemuharebeleriolup
anlarunutulmayacak,yalkendindenyalnzkeramet
umulurbirkahramandr.SultanSleymanhazretlerinin
emriylehaltercemesiniyazdrpbirkitapederekSultan
Sleyman'atakdimetmitir.Btnhayatayrntlarile
TARHICEVDET
187
ondanbilinir.Buyazdmznoayrntlaranlatmaa
tahammlyoktur.FakatonunkaptanlzamanOs
manldenizkuvvetlerininenparlakgzegelir,galibiyet
lerzamanolduundan,ksacahaltercmesinianlatmak
uygunolur.yleki:HayreddinReis'inaslMidilliadas
yerlilerindenolupSelnieiler,aabeyiOrudaTrab
lusveamseferlerinegiderdi.OruReisbirdefaTrab
lus'agiderkenesirdmd.KurtuldukdansonraSul
tanKorkudAntalya'daikenondanizinalponsekizotu
rakbirgemiilekorsanlakpbirmddetRodosetra
fndavedierkylardabirokhristiyangemileriniele
geirdikdesonraGarptarafnagitmiti.nkSultan
SelimHanntahtageiiyleSultanKorkudgizlenipAk
denizgemilerinebileseferyasakedilincebuOsmanl
korsanlarGarpkylarnasnp,barnakyeriettikle
rindenHayreddinReisbilegemisinialpGarptarafna
yelkenapgiderekaabeyiOruReisileTrablustara
fndabulunanCERBEadasndakonudukdansonra
muharebeyekararvererekTunusavarp,Tunushki
mindenbiryeristemilerdi.OzamanTunusHafsalla
rnelindeolupalacaklarganimetinbedebirininTunvs
hazinesinevermelerisariyleonlaraHalklvaadka
lesiniyerleri olarakgstermiti.Busuretleikikarde
denizealprastgeldikleriFranszgemilerinielegeirp
gittikegemilerinoaltyorvehretveseslerinigit
tikleriheryerdeduyurarakAkdenizivelveleyeverdiler.
OsradaCezayirkylarnnpek okyerleriFranszlar
elinegemiolduundanuzunmddetFransailemuha
rebeettiler.TunustarafndabulunanBecayeHisar
daanlatldgibiFranszlarelindebulunmaklaonunze
rinehcumettiklerinde,zerlerinegelenspanyadonan
masnagalipgeldilerAncakbumuharebedeOrureis
MrkoluyaraalncakardeiHayreddinonuTunus'ag
188
AHMEDCEVDETPAA
trpkendisiMayorkaadalarnvurupbirkakulefet
hederekbirokkaryeleriniapuledipbykldea
pulmalalpdnerkendenizdeKorsikadonanmasnate
sadfedinceonadagalebeederekmuzafferolarakTu
nus'adnd.Sontakntekrarkorsanlkladenizekp
birayiinde(3800)esirveyirmiparegemivebunca
apulmalilegeriekildikdensonrabahardayedikt'a
gnllgemisineserdarolarakbazAvrupakylarn
baspokganimetaldkdanbaka,denizdedebekt'g
gemialpbunlardanbirinimehurKemlReisinkzkar
deioluolanMuhittinReisileOsmanlDevletinegn
deriptakdimeylemivekarlndadaOsmanlDevleti
tarafndankendisineikikadrgaileHil'atgnderilmiti*
BundansonraHayreddinReisedenizdekardururol

mayp,BarbarosadndanbtnAkdenibtitrer,kylar,.
adalarveAvrupahalkkorkusundanbeikdekiocukla
rnBarbarosadiylekorkutup,susdururoldular.Onun
byleortayakmasAvrupaDevletlerinikukuyad
rd.Franszlarhazrlanp,(30)kt'adonanmaileTu
nusyakasnataarruzeylemisedeonlardabozgunau
raypumudlarkrlarakdnmlerdi.SonraOruReis
CezayirielegeirdiveoradayerleerekCezayirveBe
caye'yebalolankalelerikardeiHayreddinReisile
aralarndablpCezayir'inbatsndaolanlaraOruy
ReisvedousundaolanlaraHayreddinReisgstermi
olmaklaTelemsanhakimibunlarCezayir'denkovmak
zerespanyollarileanlaarakkaradan,kendisivede
nizdenspanyadonanmasCezayirzerinetaarruzage
ecekleriniOruReishaberalncabirmiktaraskerile
TelemsanzerinegittiizamanTelemsanHkiminind
manlabirlemesiileTelemsanhalkdakendisineyze
virmiulemsdakatlinefetvavermeleriyleOruReis
ehreyaklatgibihalkkarlaypbuyruundayzde
TARHICEVDET
189
yinceTelemsanhkimi,Telemsanmiskelesiolupnceleri
spanyaelinegemiolanVehran'akapspanyolar
danyardmistemi,malvereceizdiyetoplananbirok
ArabaskerinebirmikdardaFranszaskerikoulupn
ceKal'atlkla'vesonraTelemsan'kuattklarnda
birsenedenberimuharebeedilmi,sonundaOruReis
ehdolupbukalelerdeistilyauradkdansonraspan
yollar(171)paregemiilegelipkarayabirokasker
karpCezayiretaarruzettiklerinde,HayreddinReisin
kendiadamlaraznazkadarisede(20.000)kadarArab
askerikendinebalolduundansavunmadadayanarak
spanyollarabykzayiatverdirdiktensonraonlarka
rd.Telemsan'veTeneshisarnelegeiripdndkden
sonragemileriCezayirlimanndayatarken(130)pare
gemiilespanyollargeliplimanbastklarndayineboz
gunauraypdnmancakbukerebazgemilerikuma
oturmakladonanmannkaptanvebiroksubaylarve
binkadarlevendleriCezayirdeesirkaldlar.Buolay
dansonraCezayirlilerHayreddinReisdenCezayirima
retinikabuletmesinidemilerodahutbevesikkeli
OsmanadnaolmakartkoupkabuletmiolupancakTu
nusveTelemsanHkimleribuyzdenkrlarakHayred
dinReisekarbirleerekCezayirhalkndanie yarar
beylerialdatpkenditaraflarnavebirtarafdandamal
vadederekbirtakmArabianCezayiregnderdikden
bakaTelemsanmelikocuklarndanbazsFasHki
minden,bazsspanya'danyardmalarakmuharebeden
geridurmamalarileHayreddinReisbunlarnyaptklar
fenalklarortadankaldrmakiinurarken,karadanve
denizdenaskergndererekVehranyaknndaMusganim
Hisar'nelegeirdiktensonradonanmasileEndls
yakasnageipyallardanbirokganimetleraldktan
baka,girdiiyerdeyanispanyollarelindeesirkalpk
190
AHMEDCEVDETPAA
kdenOsmanllardandabulduklarnCezayiregeti
ripyerletirmitir.Lkinbirtaraftanspanyollarvebir
taraftanTunusHkimininayartmasiyleArablar Hay
reddinReiszerinetaarruzdangerikalmaypbusuretle

elindekihisarlarnoudmanelinegemiveCeza
yirhalknnpekoudmantarafntuttuundanHay
reddinReisnihayetCezayiriterkederekyineokylar
caCecithisarnahicretedipsnaraksenekadar,
birtarafdanAvrupakylarnyamabirtaraftanda
kendinekarkoyanTunusgemileriniyakarakvakitge
irdiktensonratekrarCezayirizaptileondakararkld.
BirmddettenberiHutbeyikendiadnaokutturan
TelemsanHkimiAbdullah'anasihatyolluyazgnder
diindeAbdullahdediiniyerinegetirmemistelik
ArabaskeriileCezayirzerinehareketedipmuharebe
demalpolduundanhutbeyiliOsman'aokutmakve
senedeyirmibinaltnvermekartiylecannkurtarm
t.BundansonradaHayreddinBeymuharebelerdenge
rikalmaypAkdenizdeAvrupagemilerinigezdirmezol
duundanspanyakralveAlmanyamparatoruolan
mehurarelkenbunabirarearaypovakitAvrupakap
tanlariindemaharetvecesaretianlpmehurolanAn
deyaDoryaadlkaptannemrialtnamkemmelbirdo
nanmavererekHayreddinReisekarAkdeniz'ekar
mt.
LkinAvrupallarBarbarosadndantitrediklerin
denAnderyaDoryaHayreddinReisileatmakdane
kinipkendisiniaradrpsorarakAkdenizdedolard.
OdafrsatdrdkebazOsmanlkylarnazararve
rirdi.Tambusradaspanyollarmslmanlaratede
yakmakgibinedinenedeinsanlasarveyakrsu
retteezavecefayabaladklarndabirslmfrkasa
resizbiryeretoplanarakbirdaaarkaveripHayreddin
TARHlCEVDET
191
ReisdenyardmistemelerizerineEhllslmolanlarEn
dlskt'asndanCezayiregetirmiveisknettiktenba
kabirokFranszgemileriniyamaetmiti.SonraHay
reddinReis,KanunSultanSleymanHanhazretlerini!?
davetizerineyararadamlarndanHasanbeyiCezayir
muhafzasmdabrakpkendisistanbul'agidiyorgibiCe
zayirdenkalkpmkemmeldonanmaileAvrupakylar
naynelmi,Cenovayaknndabirhisartalanedipyk
msonraMesinatarafndatesadfettii(18)Barayj
elegeirdiktensonraAnderyaDoryaysoruparatra
rakPrevezeyaknlarnagelipozamanAnderyaDorya
dahakikatenoralardaikenBarbarosseniarargafilol
madiyedahancekendisinehaberuladrlmveihtar
edilmidi.
OdasavuuptalyakylarndaBrendizidenilenyere
kapanmolmasiyleHayrettinReisonunlakarlaama
yp(940)senesievastmdastanbul'ageliindeCezayir
beylerbeyiSleyman'nemriylealtmbinkt'aBastarda
veKadrgainaettiripCezayirdende(18)paregemige
tirmidi.Beidegnllgemisiolmaklaosene(84)pa
remuharebegemileriileAkdenizeseferederek,Malta,
Sardunya,MinorkaveMayorkaadalarnbaspniceka
levetopraklartahripvebirokdmangemisiniyaka
rakstanbul'adnndetalya'dabulunanPolyatara
fnnelegeirilmesiiinSultanSleymannfermanile
ikiyzparegemikurduruptamamlanmasnaalmakda
ikendokuzyzkrkrebilahrndaotuzparesratli
gemiilePolyayakasnavarpvebirkaleyitahripedip
geldi.BusradaSultanSleymanPolyatarafndanvaz

geipKorfoseferinegetiklerindenkendileriorduile
AvlonyatarafnahareketbuyurupLtfiPaadadonan
maserdarolarakdokuzyzkrkzilhiccesindeHay
reddinPaaikiyzseksenkt'agemiileAkdenizek
192
AHMEDCEVDETPAA
mtkibunlarn(135)kt'asBastardaveKadrgaolup
buzamanakadarstanbul'danbylebirmkemmeldo
nanmakmdeildi.ByleceOsmanlDonanmasAk
denizekarakilkncePolyayakasndabazkalelerba
slpyamavetahripolundukdansonraKorfoadasnn
btnkaryeleriyamavegaretolunduisedekalesinin
kuatlmasuzunsrdndenkmevsimideyaklatn
danvazgeildiveSultanSleymankaradanorduile
LtfPaadonanmailedenizdenstanbul'adnpan
cakHayreddinPaadonanmadanaltmKadrgaseip
denizdekalarakuka,Ene,Mrted,Bareadalarile
birokadalarfethedipelegeirerekbirokdaganimet
olarakhattganimetmalndancanibimiriinherza
manalmanbetebirdenikibinbeyzesirvedrtyzbin
altntoplaypukavediereyadabunagreidi.Byle
bykbirzaferlestanbul'avarndaSultanSleyman'a
gsterdiihediyelervetakdimettiieylerozamanda
hibirkaptandangrlmeyolmadndanfahirhil'
atlergiyipbykiltifatlaramazharolmutu.
(945)Muharremindeyine(138)kt'agemiileAk
denizeseferedipEskiri,stendilgibibazadalarelege
irdiktensonraGirit'evarpbirokkaryeleriniapulile
(15.000)denfazlaesralpsonraKerpeadasnnka
lesinide ongniindefetihle,ahalisiniharacabalad.
KsacayirmibepareVenedikadalarndabirerikier
erkalevard.Busenehepsialnpadalarnonikisiha
racakesildiveontahripedildi.
SonraRumelitarafnasaldrpAriboza'vardkla
rndaaryryengemeriAribozlimanndabraka
rakyrkgemerledenizealdlar.tebusradaMt
tefikDevletlerdonanmasKorfo'datoplanporadanPre
vezekalesinehcumettikleriniHayrettinPaahaber
alpncedenotarafagndermiolduu(20)kt'ag
TARHCEVDET
193
nllgemisideLaklesesularndakrkpareekdirirge
milerinigrpekildiklerigibionlardaBarbarosaya
knyerlerdedirdiyevarpdonanmalarnahaberverince,
PrevezekalesinibrakpKefalonyaadasnavarpkaraya
askerkartarakkaryeleriyamaettirdiktensonraPre
?veze'yevarpkuatmasrasndatoplayklanyerlerini
askereyaptrd.OesnadaspanyavePapaPortekizve
VenedikdonanmalarnnKorfoadasndatoplandklarn
haberald.nkHayreddinPaannortayakmas
AvrupaDevletlerininrahatnkarpsonraKaptanPa
aolarakstanbultersanesikendikumandasaltnagir
mekleistediikadardonanmatedarikiileartkherta
rafistiledeceiakagrldndenonakarAvru
paDevletleribirbirinedayanarakbirleipbirliktedonan
malarnbiryeretoplaypOsmanldonanmaszerine
taarruziinfrsatkollaypbundanevvelyaptklargibi
HayreddinPaaPrevezelimanndaiken(945) senesi
cumadelulasgurresindePreveze'yeikimilyaknyere
dekgelerekOsmanlDonanmasnkuatarakdemirb

raktlar.BakumandanAnderyaDorya,emrialtnda
(52)pareKadrgailegayetbykbirKalyonu,Venedik
kaptannn(70)pareKadrgasoldukdanbaka(10)
kt'adaKrakaadlbykkalyonlarve(40)parePapa
veMaltaKadrgalarve(80)kt'aspanyavePortekizBar
calarvediertarafdanbirazBarcalarolmaklatoplam
(162)pareKadrgave(140)kt'aKalyonolarakyz
denfazlabykharpgemileriolupsairhurdagnll
gemilerle(600)denziyadeyelkengrnrd.
HayreddinPaannemrialtndakidonanmaise(122)
pareektirirgemidenibaretolduuhaldeaskerimuha
xebeyetevikederekcenktedarikinekoyulduvegemile
rindireklerinialdrphareketvesessizlikdebanabak
nzdiyeaskeretlerveriptenbihdebulundu.Gnll
F.13
194:
AHMEDCEVDETPAA
gemileribileolaydanddatutarakgerekinceyandantop
ileateetmeleriiinkaptanlarnayletalimatverdiki
mehurTurguteadlkorsandaonlarniindeidi.De
nizmerasdardadmandonanmasnnokluunu
grpkarayatopveadamkarmaktedbiriniPaaya
arzettiklerindePaauygungrmeyipancakdmange
celeyinPrevezeboazndanierigirmekistediihaber
alnmaklakenarabyktoplarlabirmiktaraskerka
rlarakmuhafazatedbirlerialnmt.kignsonrad
mannbirkapareyrkkadrgalarPrevezeboazna
gelipOsmanlgemilerizerinetoplaratlncadmann
buncazanandanberiAkdenizbenimbakasyokdiyen
HayreddinPaayabylemeydanokumalarGaziPaaya
acgelereksabrvekararnyitirmeklehemenbtn
Osmanldonanmasileboazdandarkarak(122)pa
reOsmanlgemerihepsibirdentoplaraateveripyr
dklerindedmankorkudantitreerekakamdayakla
molduundandmandonanmasduramaypkat.
CumadelulnmncgnPrevezelimanaklarnda
ikidonanmabirbirinigrpharbehazrveamadeol
duklarndarzgrdmaniinuygunolmaklaOsman
lyakorkudt.
nkAvrupaDevletleridonanmaskalyonveek
tirirenvamdanmrekkepolupOsmanlDevletindedege
rekFatihzamanndavegereksonralarkalyonlaryapl
msadaonlarekseriyaeyanaklivemhimmatiin
kullanlarakncelerivesonralaryaplanmuharebeler
deektirirtrkullanlrd.Ozamannnektirirleriise
asrmzdakiharpgemerimesabesindeolup, korsanla
yararvedurgunhavadakalyonlarastnlolupy
leki,uzakdankalyonlartopatutarakyaralaradkda
sonraatupelegeirirlerdi.Amarzgrolduuvakit
ekdirirlerkalyonzerinevaramaypBarcalarkadrga
larinerdi.Byleoluncarzgrndmanamsaitol
TARHCEVDET
195
masOsmanldonanmasnakaygverdi.Bunugidermek
iinHayreddinPaaKuran'ndeerindenyardmistergi
biikiyetikerme'yiyazpgemisinindireineasm
yceAllah'nhikmetirzgrderhaldurgunhalalnca
Barcalarharekettenkalmvehemensafbalayptop
ateinebalamd.Kalyonlardantopgllelerigerek

yamurgibiyaarfakatonlarntoplanksaolduundan
Osmanlgemilerineerimeyipberitarafnglleleriise
Kalyonlartutarm.ByleceuzakdandverekBarcala
rkuvvettendrpzayflatncaAnderyaDoryave
Venedikkaptankadrgalariyleyetiipsavunmayage
inceHayreddinPaaonlarzerineekdiriptopatei
netutuncadayanamaypBarcalarmarkasnadolanm
larvebirkadefaOsmanldonanmasnBarcalariyleek
dirirleriarasnaalmaaalmlarsadabaaramam
lardr.
HayreddinPaadazerlerinetaarruzettikeBar
calarmnberitarafnageipBarcalardakalegibibirbi
rineatlmolduundanayrmakgd.Osmanlnnzo
rundandmannektirirleribarcalarmdokuzdolandk
dansonraHayrettinPaatekbirgetiriphemenBarcalar
zerinetaarruzlaberaberiddetliateambirounu
batnparalarndanyoledipdmannkadrgalarnage
mesihepsinebykbirkorkuvekukuverinceartk
ekdirirleriduramaypkamaayztuttuklarndatopla
derekBarcalarmkimisibatmkimisiyaraalmak
amolupsularkararmbulunduundanAnderyaDr
yabuhaligrncesakalnyolarakekdirirlerinarkas^
nadpkamOsmanlaskeripeinibrakmaypbir
ikiKadrgasnalkoymuvemuharebeyerindebatan
Barcalardadmankendileriyakmaklasabahakadar
karsndaOsmanldonanmas bedavadenizenliiet
miti.Muharebebalangckulukvaktindeolarakgnein
196
AHMEDCEVDETPAA
batndansonralarakadaruzayarakozamanakadarde
nizyzndebylebykvegaripmuharebeolaybilin
miyor.
DmandonanmasOsmanldonanmasnanisbetle
birkakatfazlavebtnAvrupallararasndacesaret
vemaharetibilinenAnderyaDoryakumandanikenOs
manldonanmasnnbylezaferkazanmasHayreddin
Paannveemirlerialtndakimeranndenizmuhare
belerindemaharetleriileOsmanlaskerininstndere
cedecesaretlebaargstermelerininhayrlmeyvesidir.
BubozgununzerineAnderyaDoryaKorfoadasnas
nr.HayreddinPaadabirkagngedikdensonra
KefalonyaadasntalanettiktensonraPargahisarn
yakpKorfoboaznagelincebykbirfrtnakmt.
OdaAvlonyayavarphavaalncayakadaroradakal
msonradakgelmeklestanbul'adnmtr.Ancak
ofrtnasrasndaAnderyaDoryaNovakalesinivurup
istileylemiolduundanilkbahardaHayrettinPaayz
elliparegemiileAkdenizekncaNovakalesinikurtar
midr.
tebusradaMsrEmirlmerasHadmSley
manPaadaHindistan'agitmitir.yleki,(900)tarih
lerindespanyollarAmerika'dazaferler kazandklar
gibiPortekizlilerdemitBurnuyoluileHindtarafna
dolapbazHindistangeityerleriniveboazlarele
geirirlerdi.HindistanmeliklerikarkoyamadYklarm
danSultanSleyman'danyardmistemeleriyleSleyman
Paayyardmlarnagndermidi.OdadonanmaileS
veytenhareketlevarpAden'ielegeirmi,muhafazas
iinbirmiktaraskerbrakdktansonraHindistan'ava

rpPortekizlilerelindeolanbazkaleleritopateiile
dverekelegeirmitir.nceHayreddinPaannCeza
yirmuhafazasndabraktHasanbeydeotuzpareka
TARHCEVDET
197
drgavekalitedonatpspanyakylarnyamaetmeden
durmazd.(948)tarihindeSultanSleymanHanHazret
leriEngrsseferineynelincemparatorarlkenAvus
turyakralbulunankardeiFerdinand'ayardmolsundi
yeRumelikylarnyakptahripetmekiinbykdo
nanmaileVenedikkylarnagelipancakHayreddinPa^
annotaraflarageldiinihaberalncaodolaylardabir
igremiyeceinianlayarakhemendemiralmveBa
tCezayir'ebirokaskerdkerekCezayiretaarruzetti
indeHasanbeyiyicesavunarskbirounuldrdk.
tenbakakaniddetlifrtnalaryzndengemilerinin
biroukazayadtndenpekktbozgunaurayp
dnmeemecburolmutur.
FransakralnnncelerivesonralarAlmanyam
paratorualeyhineistediiyardmveistirhamzerine
(949)tarihindearlkenaleyhineolmakzereFransa
kralSultanSleymandanimdatistemekle(950)senesi
baharndaHayreddinPaadonanmaileFransa'yayar
dmagidipilkMeineehrinevardzamanbuehirtes
limemecburolmaklaelegeirildikdensonraMarsilya'ya
varndamuhteembirekildehrmetlekabulolunarak
FransadonanmasilebirliktevarpNisehrinielege
irmivekalesisavunmadadayandndanokyardm
geleceihaberialnncaNisehriyaklpgeridnlm
tr.
SonrabirikisenedahaAkdenizegidipgeldikden
sonra(953)senesiCumadelulasnmaltncgnya
sekseniamolduuhaldedarbekayagmdr.
(Matreislbahr)ibaresivefattarihidir.
Yerinde,vezirlerdenSokulluMehmedPaaKaptan
olupbirkaseneAkdenizikorumaaalmsadason
raSadrazamRstemPaakardeiSinanPaakaptan
deryaolupoda(961)senesindevefatedincekapcba
198
AHMEDCEVDETPAA
lklaHaremiHmyndankmmehurPiyaleBey
kaptanolmudur.nkHayrettinPaagibibykde
erdebirzatnkaptanlkyerindebulunmasbumansaba
erefvenemverdiindenDevletinvkelsnndeg
venilir,sekinveyahudPadiahntevcihedilmesiniuy
gungreceienyksekdeerdeveherkesinhrmet
edeceibirzatnKaptanDeryabulunmasuygung
rlmdr.YoksaovakitHayreddinPaayerinekay
makamolacakTurguteBeydediklerimehurkorsan
vardkiaslndadenizlevendiikenbykcesaretiile
levendlerinkaptanlneldeetmiHayreddinPaaile
berabercenklerebulunupHayreddinPaaonunhakkn
daBendendahayarardrdiyedivanndaakasyle
yerekpsznettiisylenir.OdatpkHayreddin
Paagibigarbtarafndabirokgazalarederekveken
dimalgemileriniartrarak(25)paregemiilegezmee
balamt.KapudTurgute,islmiyetiinklkuan
molupFranszlarlapekokmuharebelerivebykfe
tihlerivardr.HayreddinPaagibiodaAvrupaytit
retmiveondansonraAkdenizdeonunyerinitutmu

tur.Hatta,SinanPaakaptanDeryaikenbirdefaTur
guteilehaberleipdonanmaileAkdenizekpoda
Garptarafndangelipkonuduklarndayaplantopen
liindeTurguteningemilerininatestnlng
rnceeerbiraralkterslikedecekolursastesindengel
mekgolurdiyegnlnelipPadiahagtrdnde
namlyoldalarndanyedinefermehurkaptanlarda
kendisiilebilegelmilerdikionlardanbirisideUluAli
adlmehurkorsand.BusuretlePadiahageldiindeken
disineKarlelisancavearkadalarnadayetmier,sek
senerakaulufeihsanbuyurulmudu.LkinRstemPa
aTurguteyikendikardeinerakipvekarkoyargr
meklesevmezdi.OdaRstemPaannkendihakknda
TARHCEVDET
199
ldrteceinibilmekleonagvenmezdi.Byleikenbir
davannhalliiinkendisinistanbul'aarmakzere
RstemPaaavugnderdiizamanstanbul'agitme
yegvenemeyipkendigemileriileGarptarafnafirar
ileikisenekadaroradakald.Ozamandaisebenihafsa
Devletizayflamkuvvetsizdi,ispanyollarmarpky
larnnpekokyerleriniistilettiklerisradaTrablus
garpkalesinibilealmlard.
Trablus'unfethiSultanSleyman'nistediieyolup
ancakbylebykbiriinbaarlmasTurgutegibiha
kikatendenizmuharebeleriniiyibilenbirzatnOsmanl
donanmasndabulunmasnabalolduundanSultan
SleymanyinegarptarafnafirarndandolayTurgute
yegcenmiiken,yalnzbuiinyerinegetirilmesiiin
amanvererek,TrablusfetholunduutaktirdeBeylerbeyi
ikaydhayatilekendisineverilmekva'diyledavet
edipderyabeylerideonauyarakmemurolmulard.
DokuzyzellisekizsenesineSinanPaa(120)parekadr
gaileohavaliyevarpTurgute'ninmarifetvedelaletiy
leTrablusfetholununcaeyleti,SinanPaatarafndan
bakasnaverilmekle,Turgute'ninhuzurukatndan
hemenmagribeyelkenatndadierkaptanlardaona
balolduklarndanardnaderekSinanPaayalnz
kalp,ancakTurgute'ninemriyleyinedndklerigibi
onudabazkaptanlarbinminnetveyalvarmailegeriye
deriDevlet'egtrmlerdir.Sonra(960)senesindeOs
manldonanmasserdarolarak(120)pareKadrgaile
Akdenizegittiibaztarihlerdeyazldr.Veyine(961)
senesindeFranszkralnnistidaszerineAkdenize
kpispanyannitalyakylarndaolanBasniyeadlhi
sarnkuatpelegeirdive(7000)kadarislmesirini
kurtarmakgibiokbykilergrdktensonrabirok
ganimetleistanbul'adnmolduundankadirbilirPa
200
AHMEDCEVDETPAA
diahmkfatolarakonakaptanlkileCezayirBeyler
beyiliiniihsanetmikenRstemPaaengelolarakta
radayetimidir,Derghmuallhizmetindebulunmay
istemezdiyearzedipyineKarlelisancandakalnca
Turgutebeybuyzdenkrlpkabuletmeyipsonra
yoldaPadiahakpaktanszlolarakTrablusey
letiniricaetmekleSultanSleymandaistediigibiTrab
lus'uveripbyleceMaltadaehdoluncayakadarorada
kalmtr.
KsacaHayreddinPaa'dansonraKaptanlkitebu

TurgutPaa'nnhakkikenRstemPaanngarazkr
lbunaengelolmutur.tekiiselgarazlardaima
byleyaplacakileriehlinevermeiengelleyerekbirok
bykDevletileridoalyolundankarlmtr.Os
radaSveydonanmasdaHindistandenizlerindedola
makdaolupanlatldgibiSleymanPaaAdenielege
iripiinekoymukenahalisiPortekizlilerlebirleerek
kaleyiPortekizlilereteslimettiklerindeAkdeniz'inah
valinedairyazlan mehurdenizcilikkitabnnyazar
PirReisdonanmaileSveydenhareketederekvarp
Aden'ikurtarmt.Sonra(950)tarihinde30kt'aKa
drgaBastardaveKalyonileSveytenhareketleYe
menkylarndolaarakvarpMesketkalesinialp,
HrmzveDrahtadalarmtalanettiktensonraBasra'
yavardndaPortekizdonanmasnnorayagelmek
zereolduuvebyleceHrmzboazndangemek
gleeceikendisinehaberverilincebtndonanmay
karpkullanamadndanhemenbirikiKadrgaek
tiripMsr'avarmveMsrKaptannasbolunanMurad
BeyBasra'dakalandonanmadanikiBarcavebeKa
drgavebirKalitayBasra'dabrakpgerikalannS
vey'egndermeememurolmaklaMuradBeyonbe
KadrgaveikiBarcaileBasra'dankpHrmzkar
TARHCEVDET
201
smageldiizamanPortekizdonanmasnarastlaynca
bykbirmuharebeolmubirokaskerilemuteberkap
tanlarehdvegemileryaraalarakBasra'yadnncebu
nuzerineeydiAliKaptankidenizcilikilmindeveFe
lekiyatta(Kozmorafya,)mahirbirkimseolarakHindde
nizihakknda(Muhit)adlkitabyazmveHayreddin
Paailemuharebelerdebulunmudeerlibirztidi.(960)
senesisonlarndaMsrKaptannasbolunarakBasra'da
kalangemeriSvey'egtrmeyememurolmaklaBas
ra'yavarpmevcutgemileridonatarakkpHrmzve
MeskettaraflarndaPortekiz'lilerileyaptmuharebe
lerdePortekizdonanmasOsmanldonanmasnniki
misliolmasnarameneydiAliKaptannbykzaferi
oldu.Ancakondansonraiddetlifrtnalarkncaare
sizrgrauyupUmmandenizinealarakvegaripvarta
laraderekHindistankylarnaeriipofrtnalarda,da
gemilerinbazlarbattndanvedonanmahalknnMu
hitDenizifrtnalarndangzlerirkpGeceratkyla
rndakarayakarakperianolmalarilegerikalange.
milerdebokaldndan,eydiAliKaptanaresizgeri
kalanaltgemiyiSertkalesindebrakpyanndakalan el
likadaryoldalarilekaradanHindveran'dolaarak
ghalileOsmanltopraklarnagirmivekendindenson
ragelenlerearmaanolmakzeremacerasnyazarakbir
kitapyapportayakoymudur.tebanaeydiAlihal
lerigeldiszbundankalmadr.KsacaSultanSleyman
HanHazretleriAkdeniz'dekidenizhakimiyetindenba
kaHindDenizindededonanmalardolatrarakoasrda
DenizkuvvetleriDevletlerestnvegalipolanPorte
kizlilerekhgalipkhmalupolarakmuharebelerdenge
ridurmaypgerekteondansonraOsmanlDevletininDe
nizkuvvetleriHinddenizindensrekliveparlakolama
misedeomuharebelerilePortekizdonanmasdakuv
202
AHMEDCEVDETPAA

vettendpbylecespanyollarotaraflardadonanma
gezdirmeefrsatbuldular.Portekizlilerinzerineta
arruzederekgalipgelincePortekizlilerindenizhakimiye
tizamansonbulmuveondansonradenizhakimiyeti
Felemenkvengilterehalknagemitir.Bizyineanlatt
tmzadnelim.SinanPaasonradan(961)dekaptan
DeryaolanPiyaleBeygerileventliktenyetimedeildir.
Ancakokcesurhereyiiyidnrftratenuzakgr
lnlryetenekleriolanbirzatolarak,Donanmai
lerinepekgzelihtimamveykseliverip,Bahriyeme
rasnvezellikleTurgutPaayyoluilehonudederek
kullanmaklaOsmanlDevletinepekgzelhizmetetmive
pekbykDevletilerigrmtr.ylekikaptanoldu
usradaFransaKralyinezeleligndererekmpara
toraleyhineSultanSleyman'danyardmistemidi.O
vakitSultanSleymanHazretleriAcemSeferindeol
duundanbuhususunicrasstanbulmuhafazasndabu
lunankinciVezirbrahimPaa'yabraklmveordu
TercanSahrasndaikendrdncfasldaanlatldgi
bioradanPiyaleBeyebirkt'afermankpgelerekDo
nanmayalpTurguteilebirlikteFransaimdadnagit
mesiemrolunmutu.
PiyaleBeydefermangereincedonanmailedenize
karakilkncePolyataraflarntalanedipelegeirmi
iyiceganimetaldktansonraspanyadonanmasileAn
deryaDorya'nnAnabalisularndaolduunuhabera
larakzerinevarlmsadaAnderyadancehaberalp
savumuolduundanPiyaleBeydeOsmanlDonanmas
ilevarpspanyaelindebulunanbirhisarfethedipele
geirdiktensonraFransadonanmasiylebirleerekKal
biyekalesinikuattlar.AncakdonanmahalkileFran
szaskerianlaamadndandonanmannberaberceiyi
idaresikabilolamayphemenkgelincedonanmastan
bul'adnmtr.Buseferdekaptanveresmenkuman
TARH1CEVDET
203
danPiyaleBeyolduunaTercanyurdundanyazlansy
lediimizfermanahittir.
FakatdonanmannyardmckumandanHayrettin
PaadansonraonunyokluunubildirmeyenTurguteidi.
Telemsan'niskelesiolanVehran'ilknceHayrettin
Paaalmkensonralarspanyollaristilaetmiolduun
danPiyaleBey(960)tarihindeOsmanlDonanmasile
varyokurtarmve(964)deTunusyaknndaolanBi
zertkalesinielegeirmive(965)degene(150)pareKa
drgailegidipspanyaadalarndanMayorkaadasnta
lanedipdnndemkfatolarakkaptanlnaCezayir
eyletiBeylerbeyiliipayesiilvebuyrulmudur.
TurgutePaaileArabilegelenleriarasndasoukluk
karak,meraveArabeyhlerideFranszlarlabirleip
buvesileedeFranszlarnTrablusGarbistilistein
deolduklarveFranszdonanmasCerbearasndaolup,
koradageirip,bahardaTrablus'ataarruzedecekle
riniTurgutPaatarafndan(967)senesindevazgeilip
gnderilmitir.CerbeadasTrablus'dan200mildouya
der.KenarayaknbiradaolarakaslndaOsmanle
lindeikenspanyollarnistilsnauramt.Trablusha
valisininemniyetaltnaalnmasisebuadann fethedil
mesinebalidi.Durumbyleolunca(967)senesindePi
yalePaa(120)pareKadrgaileotarafaynelipyolda
ikenRodosBeyiKurdoluAhmedBeygibibazdeniz

merasdadonanmayakatldlar.YoldaMaltaadasna
varpbirokyerleritalanvetahripettiktensonraCer
betarafnagidipFranszdonanmasdaotaraftabu
lunmaklakarlancayaplanmuharebedeFransz.do
nanmasbtnbtneriyipyokolmamertebesindeboz
gunauraypCerbe'nin(80)gnkuatlmas srasnda
pekiddetlimuharebelerolupnihayettaarruzlaalnd.s
panyollarngerekdonanmacagerekaskercebumuhare
belerdezayiattrihvetavsifinizgisidndaidi.
204
AHMEDCEVDETPAA
PiyalePaabumuzafferiyetle(968)senesinde s
tanbul'adndndedrtbinesirvenefermehur
kaptanlarberabergtrmeklemkfatolarakkendisine
vezaretrtbesitevcihiuygungrnisedeBeylerbe
yikpayesiverilelihenzikiyldr,bukerrevezaretde
verilsetezolmuolupmertebelerinTepenoktasolanve
zaretindeeriderdiyeSultanSleymanHanHaz
retleriuygungrmeyipancakbireyleryapmaklzm
geldiindenbirokinsanlarveterakkilerilearladktan
bakaehzadeleriSultanSeliminGevherHanadlkzn
evlendirmiti.
Ktipelebiderkibupayelerindeeriveitibaro
zamanbyleceidi.Buzamandaoalpitibarkalmamak
laKtipelebiasrmzdaolaydanediyecekvemerte
belerindeerininduruuileitibarnnaslanlatacakd
bilmem.
(972)tarihinde(150)kt'agemiilePiyalePaa
MaltaseferinekpdrdncvezirMustafaPaada
Serdartyinbuyrulmutu.AncakbylenemliDenizi
lerindeSultanSleyman'nemniyetveitimadozamann
BarbarosudeerindeolanTrablusgarbValisi,adgeen
TurgutPaaolduundangerekserdaragerekkaptanazin
haronunreyindenkmayasnzdiyeiradebuyurmutu.
OsmanlDonanmasMalta'yageldiindeTurgutehenz
gelmemiolduundanogelinceyekadarbirigrelimdi
yelimannmuhafazasiinbinaolunmuolanSanremo
nunmuharebeilealnmasmhimgrlerektopiled
meyebaladlar.BukuatmannyedincignTurgutPa
adonanmasiylegelipMalta'yaktzamanMalta'nm
herbiryannelegeirmedenbununileuramakbouna
uratrdiyeSanremokuatmasnabaladklarnatees
sfederekSanremo'nunfaydasnedir?Maltanmasl
hisaralnmadkazaptmmknmdr?diyebirok
sylenmiti.Nefaydakibirkereiebalanmolduun
TARHCEVDET205
danvazgeilemeyipadgeenBercekmuhasarasnade
vamolunarakonyedincigntaarruzlaalnmsadaok
kimselerehdolarakieyararaskerinklasbozulduk
tanbakaOsmanldonanmasnnruhurevandeerinde
olanTurgutPaa'damuharebeiindeyaralanarakadge
enBercekalndgnlmdenizinegmlmolup,Pi
yalePaaonabenzerbirmerdikenserdaronuntarafna
yanamayarakveonunkolundabulunangazilerevele
ventlerebakmayarakdieraskerterekkilervebahi
lerlehonudettiindenvekaptanPaadabirkakiii
inilgilenmiounluklaonasorupdanpuymadndan
aralarnasouklukderekMalta'ybrakpdnmeleriyle
yokyerebuncamasrafvebukadaradamtelefolmutu.

Utanarakstanbul'adndklerindeikitarafbirbirinisu
layarakancakdonanmahalknnsztesirlineticeve
rinceSerdarMustafaPaayavezirliktenelektirildi.
(973)SenesindePiyalePaaSakjzadasn Osmanl
topraklarnakatpPolyayakasnageerekbazkaleve
yerlerivarptalanettiktensonra(974)deistanbul'a
dnposradaSultanSleyman'nvefatolayndaolu
SultanSelimtahtageerekOsmanldonanmasnntersa
negiriindenbirkagnsonraorduileistanbul'ageli
indePiyalePaahemkaptan,hemde,anlbykda
madbulunmasiylehizmetikarlkubbevezirliiihsan
olunupkaptanlkmesnedideZigetvar'dahizmetigeen
YenieriaasmezzinzadeAliaayatevcihbuyurul
mutu.
PiyalePaavezareteveAliPaannbirsuretlem
kfatahakkazanmalarakgrlpancakyenieriaa
snakaptanlktevcihiilemkfatetmekzamanngaribe
sindenbireyolarakSultanSleyman'dansonraDevlet
gemisininevvelkigibidenizzaferleriiindeyzemezo
luunasebepolanbalcadn,esasbalangcndan
birisidir.PiyalePaagayetdeerli,dirayetlivebaha
206AHMEDCEVDETPAA
drbirztolduuhaldebykdeniz ilerindeSultan
SleymanHanHazretlerimerhumTurgutPaannre
yindendarhareketetmemesiniiradeeylerodaTur
gute'ninreyindenkmazvedaimaehilveerbabiyleko
numaktangeridurmazd.Bylecedenizileriniyeteri
kadarrenmivekranlaanlacakhizmetlerdebulun
mutur.
MezzinzadeAliPaa'dabahadrbirzatolupancak
iddetlivefkelihlivekendireyiilehareketikiilikte
olduuhldedenizislerin.deaslabilgisiolmadndana
adaanlatlacagibiOsmanlDonanmasnnbtnb
tnyokolmasnasebepolmutur.ylekiKbrsfethii
in(180)pareKadrga,(10)Mavna,(170)Barcave
Karamrselenvaiolmakzeretoplamyzaltmpare
gemieKbrszerinehareketedipbeincivezirolan
LalaMustafaPaabtnaskereserdartyinolunmu
vedeniztarafnnmuhafazasiinncvezirolanPa
diahndamadPiyalePaayaverilmiti.
(978)Senesibalangcndavechimeruhzeredo
nanmaUeKbrs'aklpbirhayliyerlerfetihveelege
irildi.KnPiyalePaaUeKaptanPaastanbul'ad
npSerdarMustafaPaaKbns'daklamt.Baharge
linceikincivezirPertevPaadonanmaserdartyinedi
lerekikiyzellipareKadrgaveMavnaileKbrs'a
varp,mhimmatserdarMustafaPaa'yateslimettiler.
VebtnLevendgemileriyleOsmanlDonanmashe
men(300)kadaroluporadanhareketledmangemile
rininyolunukapamakzereRodostarafnagittiler.(979)
senesibalangcndabtnKbrsadastamamenelege
irildi.
Gelelimdonanmaahaline:PertevPaailekaptan
paaevvelcebilindiigibiRodos'ageldiklerindebirka
gngetiktensonraGiritadasnasaldrpkylarntalan
ederkenCezayirBeylerbeyiUluAliPaa yirmikt'a
TARHCEVDET
207
harpgemisiilegelipdonanmayakatlncaKefalonyave
Korfoadalarnavarlarakbirokyerleriapulediliptah

ripedildi.SonraRumelikenarndaolanVenedikkalele
rindenubat,lgnveBaradlhisarlarelegeirilipbir
mddetdolatktansonradmandonanmasylakar
lamadankgelincedonanmaaskerininbirksmda
lpgeridnmolduklarndangerikalanaskerleOs
manlDonanmasgelipnebahtlimannademiratts
radabtnyazbirtaraftanbagstermeyipOsmanl
Donanmasnatamnebahtlimannagirdiiyazsonunda
mttefikDevletlerAvrupaDonanmasgeliptaarruziin
tersaneyednvaktinibeklemivenihayetOsmanl
donanmasnnebahtlimanndakuatmt.Mttefik
DevletlerDonanmas(200)pareektirirveyedikt'a
Mavnaveyirmikt'aBarcaveikikt'abykKalyon
lardanmrekkepolarak,ektirirlerinouAnderya
Doryanmzelkumandasaltndaidi.
SerdarPertevPaaveKaptanAliPaaveCezayir
BeylerbeiUluAliPaaveTrablusgarbBeylerbeyiCa
ferPaavemerhumHayrettinPaannOluHasanA
aveonbesancakbeyivesairaskerilerigelenleri
biryeregelipmavereettiler.UluAliPaamuhare
beyerazolmad.Donanmamzeksikdirvealtay
drderyadagezmeklegemileryorgundur,venebaht'ya
gelincedndrdiyeSipahiveyenieriicazetliveica
zetsizdaldlar.Boazhisarlarndandmandonanma
sieriyegiremezkmakoktehlikelidirdedikde
PertevPaadaonatbiolmusada,KaptanPaaid
detveabukkzarbirzatolduuhldedenizmuharebe
lerineaitbilgisideolmadndannekendinegelenemir
dedmandonanmasneredeisezerinevarpkar
koyunuzveillmuhatapolursunuzdiyeyazlbu
lunduundanslmgayretivePadiahnrzyokmudur?
Hergemidenbeeronaradameksikolmaklanelzmge
208
AHMEDCEVDETPAA
lirdiyesairlerininreyinibilekenditarafnatoplamakla
aresizklpcengekararverildiiniUluAliPaag
rnce,mademkicengekararverdinizbarideryatara
fnaalalmdediKaptanPaakenartutmakdoru
olurdiyemuarazaetmesizerineUluAliPaa:Ha
niHayreddinPaailedmanveTurguteilecenkg
renleriinsylemezler.Birgemiyetopdokunduugibi
batacakdiyekarayadnse,bylesibozgunauratrdiye
grdfaydasolmad,barigemilerdenfeneneri,byk
bayrakveflandrelerigiderindiyetedbirarzedecekol
duundan,kaptanolayyolunututuncaodavazgeti.a
resiz(979)senesicemaziyelevvelininonyedinciPazar
gnnebahtboazndanktlar.PertevPaasolkola
UluAliPaasakolaveKaptanPaaortayagiripcm
leyzseksenparegemiileolaybaladlar.Adgeenbo
azayaknMorayakasndabirburunyard,Mttefik
DevletlerDonanmasonunardndayatyordu.UluAli
PaadmannBarcaveMavnalarnndensavuarak
yaardndanyabarndangirelimdiyeKaptanPaaya
habergnderdikdebenPadiahndonanmasnakatn
mnverememdiyehemenyrypkarvardkta
derhaldmandonanmasndanelligemiseilerekkar
koyupdiergemileriburunardndagrnmezdi.Os
manlgemilerioelligemiyeatpsndrmekilemukay
yetikensairgemileriburunardndankarakOsmanl
DonanmasnkuataraktopatuttuklarndaKaptanPaa

Bastardaileolaydanseilipevvelbirgemiyeatarak
sndrmekilemukayyetikenfenerlerindenKaptanPa
aBastardasolduunudmanbiliphemenzerinen
dettiler.VeikiparaBastardayortayaalpKaptan
Paayehdettiler.Veikioluileiindekalandierle
riniesirettiler.PertevPaanngemisinidetopileha
trdlar.KendisidenizdeyzerkenHasanPaaOlu
MahmudBeyetesadfederekkancailegemisineald.
T
TARHCEVDET
209
Bagidinceayakyaamazmeselincebundansonra
"herkeskendibakaygsnadtveOsmanlDonanma
snnbazstoplabatrld,bazskarayaoturduvealtm
pareKadrgaaltveedevatiyledmanakaldvebucenk
denicebeylerkaptanlarvepekokTrkehdoldu.By
lebuna(Sngn)donanmaseferidenildi.
UluAliPaaaslndaHayrettinPaayanndaye
timelerdenolmakladeryaahvaliniondantahsiledip
renmitiveTurguteilepekokmuharebelerdebulunmu
eskibirkorsanolupderyatarafnaalmt.KaptanPa
abastardasnnbatrldngrnceMaltaKaptanze
rinegelerekatpaldvekaptanidametti.Vebirkad
mangemisinibitirdiktensonraCezayirgemileribirbiri
nekafadarolupmuharebeederekMutontarafnagittiler.
UluAliPaabiradamilebuachaberirikbhma
yn'aarzeyledi.Kaptanlkkendisinetevciholunupl
kabKlc'adeitirilereklkabndabukelimeyazlmak
laondansonraherkesKlAliPaademilerdir,ttebu
kerrekaptanlkmesnediehlinibulmusadanefaydaelde
donanmakalmamt.FakatsadrazambulunanSokullu
MehmedPaahayretverenalmalariletersaneyeya
knolanPadiahbahesindenbirmiktaryerleriayrpse
kizkemerlitersaneyappokyzellipareKadrgavese
kizMavnakurdurmuvevarkuvvetibazuyagetirip
kaybolandonanmannbirkatnbaharaeritirmidir.Av
rupaDevletleribuseneOsmanlDevletiDonanmakara
mazinanndaikendokuzyzseksensenesindeKl
AliPaa(234)pareKadrgave(8)mavrailedenizea
ldfakatgeensenekibozgundadonanmannruhume
sabesindeolanyararadamlarnouzayiolmutu.Geri
kalanaskerindegzlerirkmolduundanbusened
mandonanmasiylekarlamakdankanarakkorumai
leriileyetinmidir.
F:14
210
AHMEDCEVDETPAA
(981)SenesindePiyalePaaserdarolduuhldeiki
yzellisekizKadrgaveonikiMavnaileKlAliPa
adenizekptalyakylarndabazkaleveyerlerita
lanetmilerdir.
SonraKlAliPaaikiyzaltmsekizKadrgave
KalitaveonbeMavnaveonbeKalyondonatp Yemen
FatihiSinanPaaserdarolduuhlde(982)senesinde
Akdenizekarakmesinahavalisinitalanettiktensonra
TunuseteindeolanvespanyollarelindebulunanHalkl
Vadkalesinielegeiripykdktansonra,Tunusvilyeti
OsmanltopraklarnakatlmveRamazanPaaValinas
bedilmiti.

OndansonraGiritseferlerininalnakadarAkde
nizemuharebeiindonanmakarlmaypounluksa
vunmaileyetinildi.FakatncSultanMuradven
cMehmedzamanndaCaaloluSinanPaaveHalil
PaannkaptanlklarndabazDenizzaferlerikazanld.
(1054)SenesindeGiritseferialdktansonraOs
manlDonanmasndaKalyonlarkullanlmaabalaypl
kinovakitteilkncelerikullanlanancakBortennev'
idi.Sonralaradmadmkalyonlaroaltlmdr.
ylekiOsmanlDonanmasilebykksmaskerve
mhimmatgerideyrtlerekknceHanyaelegeiril
miti.AncakbununardndanVenedikgemileriGirityol
larnkesmeebalayphattstanbul'danGirit'easker
gtrmeememurolankt'agemidenikisibaztelefat
verdiktensonrakurtulupdierbirisikikrkikiparetop
ekerdi iindekiaskerlerehdolduvegemidebatt.
OzamanakadarOsmanliindeDenizcilikbgisipek
ziydegelierekOsmanlDonanmasAvrupadonanma
snagalipikenOsmanllardaadmadmbubilgilikimse
lerazalarakAvrupallardaiseozamanakadarharpge
misinieskisindendahaileriyegtrpbilhassayelkenci
likdebugnekadarbirhayliilerleyipbyleceKalyon
TARHCEVDET211
culukdailerlemiolduundan,Franszdonanmalarna
Osmanldonanmaskarkoyamazolmutu.140parege
midenibaretOsmanldonanmasmuhafazaiiiinHan
yaeteindedemirlemiken,limannikitarafnatoplar
koyarakmuhafazayadikkatedildiihldeVenedik'in
Sde'yeyardmiingelmiolanyzpareekdirirveBur
tenveMavnalarmeydanokuyaraketraftadolapdu
rurdu.
BirmddetsonraHanyadndabulunanCezayir
gemileriylediergemilerzerineVenedikdonanmasge
lipgemilerevekaleyebirhaylitopattktansonra,Os
manlgemileriniyakmakiinbekt'agemisinisalver
miti.LkinhenzOsmanlgemilerineatmadan,atege
misiolduklarbilinerekkancalariledndrlpzararve
remedenkendikendilerinebatmlardr.VeSdeKalesi
ninfethikabilolamadndanGirid'inkarataraflarna
taarruzolunarakbirhayliyerlerelegeti.
KgnlerindefrtnakncaHanyanndebir
okOsmanlgemisibatpparalandktansonraosenenin
baharndadaVenedikdonanmasGirityollarnkeserek
istenildiigibiGirit'emhimmatgetirilemeyipileri
kisenelerdedeOsmanldonanmasBoazdankaca
mevsimdeVenedikdonanmasBoazdnagelerekdemir
atardveOsmanldonanmasAkdenizekamazoldu.a
resizdardanderyabeylerigemileriyleGirit'ebiraz
eygnderiliroldu.
teGirit'intamamenelegeiremeyipGiritSeferle
rininbuncaseneleruzamasbundandr.YoksaVenedik
donanmasnakarkoyacakdonanmaolsaydGiritadas
senebiledayanamazd.
Dmankalyonlariledenizdegezipmuharebesra
sndarzgrilekullanarakkadrgalarinetmeklehi
bireyyapamayanOsmanldonanmassavulmaklzm
geldiindenbakaBoazdadenizaltklarndaKadrgalar
212
AHMEDCEVDETPAA
ilekarkoyulamadndanberitaraftandaKalyonlarya

plmasveKalyonaKalyonilekarkoymaklzmdrdi
yeDrdncSultanMehmedtahtageincemircanib
denKalyonlarinasnakararverilip,hatt(1061)senesin
deSadrazamMelekAhmedPaabahekapsnda(60)ar
nuzunluundabirKalyonkurdurmudu.Ancakyapl
ndabaznoksanlarolduundanindirirkenbatmtr.
Sonraallarakyaplangerekliektirirlerileberaberye
terikadarBurtendeyaplmveadmadmkalyonlarn
arttrlmasnaallarakayrcaKalyonlarKaptannas
bolunmudu.Hatt(1064)senesindeOsmanldonanmas
BoazavardzamanherzamanolduugibiVenedik
donanmasboazdndademirlemiti.lknceKalyonlar
ardlarmcaMavnalaronlarnardndanekdirirlertertipi
lekptaarruzedilincebykbirmuharebeolup,Vene
diklilerBoazterketmeemecburolmulard.BuKal
yonlarepeyceieyarayp,zellikleKalyonlarKaptan
olanemirkaptanpekokkahramanlkvemertliketmi
ti.BuyzleOsmanldonanmasBoazdankpardndan
TunusveMslrKalyonlarvesonraonbirkt'aCezayir
Kalyonudonanmayakatldktansonravarpstendila
dasmtalanedipyktlar.SonraDeirmenlikdolaylarn
daVenedikdonanmasileyinebykbirmuharebeyap
mlard.
(1065)TarihindeyinedonanmaBoazavardkda,her
zamanolduugibiVenedikdonanmasilebykbirmu
harebeedipOsmanldonanmasndanbirkagemibatt
isedeVenediklilerindebealtgemisibatrlpgerisikrk
yaralolduundandenizealpekilipgitmeemecbur
oldular.LkinbucenkdelykiyleigrenbirkaKal
yondanibaretolupdierleribireryaylmateverdikten
sonrakurtuluyeriarayarakMidilliadasnakadargit
tiler.SonraOsmanldonanmasSakz'datoplanarakMav
naveKalyonlarnhibirfaidesiyokturdiyeiadeolunuyo
TARHCEVDET
213
ekdirirnev'indenolanOsmanldonanmasayrlpderya
yaklmd.nkKalyonlarniyikullanlmasyel
kenciliksan'atndamaharetebalolupovakitiseter*
sanehalkhenzyeterikadareitimgrpmaharetka
zanmamlard.DenizdeKalyonlargereigibikullana
maypbyleceekdirirnev'indengemilereitibarolunur
du.KalyonlaryalnzherseneBoazkuatanVenedikdo
nanmasnboazdanatmaayarardveOsmanldonan
masnayardmcbirkuvvetgibibulunurdu.LkinVe
nediklilerinovakitdenizcilikdemaharetleridahafazla
olduundanBoazamakfaslbileherseneifaoluna
mazd.yleki(1066)senesindekrkpareKadrgaveon
MavnaveotuzKalyonveyirmikt'aBeygemileriolduu
haldedonanmalevazmathenztamamlanmadanacele
kalkpBoazavardklarndaVenediinekdirir,Mavna
veBurtenolmakzereBoazdndayolukapatmyet
miparegemilerinekarkarak,yaplanmuharebede
Osmanldonanmasbtnbtnyokolmamertebesinde
yenilgiyeuraypbozulmudalpnebahtndakiSngn
donanmabozgununabenzerbirbozgunolayoldu.
OseneKprlMehmedPaaSadrazamolupBoaza
Franszdonanmasgelmedenncedardabirdenizkuv
vetiolmakiintamamlanabilenkrkpareekdirirgemi
ileKaptanPaaykgnleritstankyveRodostaraf
larnakarmd.
SonrabahargelinceKprlMehmedPaaSerdarola

rakBoazagittiindededokuzKalyon,onMavna,veo
tuzKadrgaileBastardaveyzellikadarFilikavesair
kayklaristanbul'dankpBoazavarmlard.Bukere
deBoazdaVenedikdonanmasiyleyaplanmuharebede
Osmanldonanmasbozuldu.KsacaVenediklilerGirit'e
yeterikadaraskervemhimmatgnderilmesindiyeher
seneBoazkuatarakFatihzamanndaBoaznmuha
fazasiinyaplmolanikikalenindndaolarakikita
214
AHMEDCEVDETPAA
raftayatpdaryagemikartmadklarndanbakad
ardanstanbul'agelengemilerideavlarlardvebiriki
defaKalyonlarkuvvetiyleBoazalmsadaOsmanl
tersanesindehenzmahirKalyoncularyetimediinden
nihayeteskidenolduubozgunlaroluncayineBoazka^
palkaldndanKprlMehmedPaaadgeenkale
lerdenyirmimilkadarGneydeBoazndenizealacak
yerindeikiyakayakarkaryaikikaleyaptrdveKal
yonlarninasbykmasraflarabalolduuhlde
iyicebilinmeyeneitimiveretimiyaplmambirde
erolupnizamahvalineyeterikadarnemverilemedii
iinvegereigibiieyaramakmyesserolmadnave
OsmanlDevletitersanesindeaslndakullanlanekdirir
nevilerindenbakatertipleriilebirocakolmasuygunken
KaptanPaaDeryabeylerivesairtersanehalkks
kandklarndanKalyoncularkkdrpbunlarson
radanolmatayfadr.Eertertiplerinizmavehllerige
reitertipliolursadenizdeyararligrpnmkazanr
larvetersanericalvemerasnastnlkleigrerek
Padiahgznegirerekstntutulurlarvegarpocaklar
gibibamszbakagruholurlardiyeKalyonilerinde
durgunveisteksizdavrandklarndanKalyonculuaiyi
birdzenverilemedi.
FazlAhmedPaannsadretindeKalyoninaasm
danbtnbtnvazgeilipAkdenizinkorunmasiinkrk
paretersanegemisiilekrkadetderyabeylerigemileriol
makzerenizamverildi.
Birmddetitebugemilerle Akdenizikorumayaa
lpancakzahirevemhimmatnakliiintccarKalyon
larkullanlrd.FakatMsr,TunusveCezayirtarafla
rndaKalyonlarterkolunmaypburalarncenkgemileri
kalyonileantiyedenibaretolarakoralardaderyafen
nindemahiradamlarbulunurdu.Osmanldonanmasge
mileriVenedikdonanmasiylemeydanmuharebesiedemez
TARHCEVDET215
olmukenonlaryineAvrupadonanmalarnameydanoku
yupgezerlerdi.Yine(1079)tarihindeGiritsularndaCe
zayirveTunusKalyonlarVenedikKalyonlariylemuha
rebeettiklerindegalipgelerekVenediklininyetmierpare
topekerikikalyonunudaelegeirmilerdi.
OsmanlDevletinindenizkuvvetleriazalmaabala
yncaHindistankylarndakiYemenHabe'dekideniz
zaferleriyokolup,Akdeniz'dekigeerligcveetkisiazal
molduugibiyenidenyeniyeyaplanfetihlerleilerleme
dedahihzkesilmidi.Budevirdeyukardaanlatld
gibiGiritvebazadalarnfethiyleyetinilmi,eldekiniko
rumayolunagidilmitir.BudaKprllergibiSadrzam
larnhimmetveigrrlklerinineseriidi.
KaraMustafaPaannsadaretindeVenediklilerile

arasndasouklukknca,Venediklidencalmakiinse
denizdegalibiyetebalolduundan(1093)tarihindeKa
raMustafaPaayineKalyonlarinasiiniradeka
rarakTersaneiAmirededrtkt'asanbarlolarak
seksenervealtkt'asaltmartuntopluolmakzere
onkt'aKalyonyaplmasnabaland.Bukalyonlarnba
csellier,bazs,krkbeerzira'uzunluundaidi.Be
lut'asbakaptanolmakzeredenizmerasndanM
srlzadeibrahimPaannidaresinevebekt'asikinci
kaptanolmakzereCezayirliBabaHasanBeyinidaresi
neverilerekveherbirineSalyaneolmakzerebazsan
caklartahsisvetevcihedilerekRodos'tanReid'evarn
cayadektccarmuhafazaetmelerifermanbuyruldu.
Garbocaklargibitersanedebirbakaocakolmakzere
kaptanlarna,aalarna,avularnavehocalarna,tahsis
edildi.GarpocaklarndanvesairtaraflardanKalyoncu
lukilerinibilirkiilertoplaypKalyonumurunagerei
gibiintizamverildi.(1096)TarhindeDeryaKaptano
lanMuhasipMustafaPaaaltmparegemiileAkdeniz'e
kpSisamBoazndangeip,Rodos'avard.Ogneka
216
AHMEDCEVDETPAA
darOsmanldonanmasSisamBoazndanileriyegee
memiti.BukeredonanmannoradankpdaRodos'a
varmasdenizciliktebirnevmuzafferiyetsayld.Halbu
ki(1097)tarihindeadgeenMsrlzadebrahimPaa
vezaretrtbesiyleKaptanDeryaolduundanBabaHasan
beyKalyonlarbakaptanveonunyerineBenefeliAh
beyikincikaptanolduklarnda,(1097)senesiiindeVe
nedikKalyonlarilebykbirdenizmuharebesiolmu
vegalipgelmilerdi.AncakBabaHasanPaayaralana
rakldndenmutasarrfolduuKbrseyaletiikitu
ilebakaptanolmakzereAliBeyeveonunmutasarrf"
olduuskenderiyesancabirtuileikincikaptanlkol
makzerememikaptanaverilmidi.BusuretleKalyon
kaptanlarnkadrinibilerekykselttikleriiinveadma
dmKalyonlaroalpehilveerbabdaoalarakOsmanl
DevletiTersanesindeKalyonculukumuruepeyceilerledi.
Hatt(1106)tarihindeVenediklilerbiraragelipSakz'
istilettiklerindeAmcazadeHseyinPaaKaptanDerya
veMezamortaHseyinPaaKalyonlarKaptanolarak
mrettepolan20kt'aKalyonve24pareekdirirgemiile
denizealpKoyunadalardolaylarndaVenedikdonan
masileyaplandenizmuharebesindegalipvemuzaffer
olmalarileVenediklininbirkagemisibatpgerikalan
yaraalpSakztarafnaekilmeyevekamayamecbur
oldu.Birkagnsonrayineikidonanmakarlanca
yaplanmuharebedeVenedikdonanmasyineyenilgiye
urayarakbundadaellibeparetopekerbirkalyonlar
yaklmvedrtmavnalarparalanm,birekdirirler
debatmgerikalangemileribozgunauraypkamakla
SakzAdaskurtulmutur.BumuzafferiyetleryalnzKal
yonlarlakazanlmolduundanAmcazadeHseyinPaa
SakzmuhafazasnamemurolarakMezamortaHseyin
Paannbumuharebedemehurolanbykhizmetlerine
mkfatolarakderyakaptanltevciholunupodaKal
TARHCEVDET
217
yonlarmoaltlmasnaveumurununilen,ipmuntazam
yaplmasnahimmetederek(1109)ve(1110)senelerinde

Venediklilerileyaplandenizmuharebelerindeardard
naVenedikdonanmalarnagalipgelmitir.
BusuretleOsmanlDevletinindenizkuvvetleriepey
cebyyerek(1114)tarihindeAkdenizeyirmikt'aKal
yonvealtparederyabeyleriektirileriilebirmiktarfir
kateveKaradeniz'ebekt'aKalyonveonbepareder
yabeyleriektirirleriileyirmibirpareKaliteveyirmibe
kt'aaykakardndanbakaTunanehrindedeFir
kateKaliteveaykavestakadverilengemilerle
200pareyeyaknincedonanmatertipolunmudu.
ncSultanAhmedzamannnbalangcndada
yenidenbirkt'abykKalyoninaileDenizumurunun
ikmalineallmakdaolup(1119)tarihindeKalyonlar
kaptanolanCanmHocadenmekleanlrMehmetKaptan
yirmikt'aKalyonilebazspanyakyveadalarnta
lanveikikalelerinitahripilednerekMaltaadasnnya
knndademiratpkorkusatsrada,Patronakapta
nolanMustafakaptandahiikiKalyonileslmadala
rarasndadolaanMaltaKalyonlarnyakmdr.Busu
retleOsmanlDevletitersanesindeKalyonculukilerii
lerleyipaslOsmanldonanmasKalyonlardanibareto
larakekdirirenvamdanibaretolanmirgemilerondan
sonradonanmayayardmiinkullanlrolduundanKap
tanPaabulunanzatlarBatardaiHmayn'abinerek
nceleriOsmanldonanmassrdanmakamndabulunup
^sldonanmakumandanKalyonlarkaptandemekola
rakonunbindiiKalyonaKapudaneiHmayunveonun
ikincisinePatronaadverilirdi.DahasonralarBastarda
btnbtnterkilekaptanKalyonunaPaagemiside
nilipKapudaneBeybirunvanolarak,onunikincisine
PatronabeyvencsnePiyalebeydenildi.
218
AHMEDCEVDETPAA
Kalyonlariinlzmgelenyetmiseksenkantarlk
demirleraslndastanbul'dayaptrlamaypIngiltereden
getirtilirkenj(1120)tarihlerinde Humbaracocandaki
UstaAliadlbirhezarfenortayakponuneitimiile
tersanegzleriardndayepyenibiriyerialpazza
maniindeyeterlikalyonzincirleriveapasyaplarak
OsmanlDevletibuhususdadaryaihtiyaduymam
veyineosradabirkt'aBastardaileellibirzira'uzun
luundabirkt'akalyonyaplmd.OesnadaKapuda
neiHmynkaptanolarakadgeenCanmHocaMeh
medKaptanmiriKalyonlariyleAkdenizmuhafazasna
gkpbirikisenezarfndanicebykkorsanKalyonla
rnelegeiripmuzafferolaraktersaneyednlerinden
"bakaKapdanDeryaolduunda(1128)ve(1129)se
nelerindedefalarcayaplandenizmuharebelerindeVe
nedikdonanmasnagalipgelmidir.SonralarkinciAh
med Handevrindealtmbirbuukzira'uzunluunda
birkt'aanbarlileikikt'aKaraveledenilir.Kalyon
veyinedierbiranbarlvesonrabirinciSultanMah
mudzamanndaevvelaikikt'akalyonyapldktanson
raTuhtetlmlk, Muradiye,FtihiBahr,Nsr
Bahr,PeriBahr,BeridzzaferveZiveriBahr,adl
kalyonlarilebirkt'aanbarlvencMustafa
HanzamanndaHsmbahradlKalyoninaklnpad
geenPeriBahradlKalyonekdirme gibigerekirse
krekiledeyrtlmekzereozamanagreyenibir

buluolanvebtnyeniliklerizerindebirsan'ateseri
Kalyonimi.BusuretleOsmanlDevletinindenizkuv
vetleriyineyenilenmivegenilemisedeuzunzaman
denizseferleribiryanabraklarakOsmanldonanmas
yalnzmuhafazakasdiyleilkbahardaadetolduuzere
Akdenizekarlrvegzzamantersaneyegetirilirol
mudu.ByleceOsmanltersanesindemaharetvebilgi
sahibikalmaypaskervedenizresasAkdenizektk
TARHICEVDET219
aderdliadalarreayasnsoymakdanbakabirieya
ramazolduklarndanovakitteiseAvrupadamaarifve
sanayiinilerlemesiiledenizfennidepekokilerledi
indenKaptanDerya bulunanzatlarDevletveSalta
naterknndansaylarakounlukladenizilerindenha
bersizolupdenizmansablartevcihatndadaenazndan
ehyetaranmazvebelkidenizseferlerininpekokilim
vemaarifebalolduubilinmezolduundanAvrupa
Devletleridenizkuvvetlerinekarkoymayledursun
Akdeniz'dedolaankorsanlarnkovulmasnabilegc
yetmeyipMsrtarafnagidipgelenmslmanhaclar
veOsmanltccarlarkorsankorkusundanemniyetge
misinemuhtadurumagelmiti.Tersaneileribozuk
vekarmakarkikenyinebitmeztkenmezmasraflar
labirkasenedebirKalyonindirilirodaDevleteonkat
hahasnaktkdanbaka,kerestebahanesivesairor
mantecavzleriilebuyoldatersaneyehizmetedenka
zalardatahribatauramakdaolduuhaldeyaplankal
yonlarnktaraflarnabirokodalaryaplphide
muharebeyeyaramazvekeresteleriyaikenmhlan
maklabirkaseneiindesuekipalrd.Ksacaster
sanegeliri,veekdiripaalklarnatahsisolunanyerle
rinhaslatveyineSalyanekaptanlklarricalvedier
resayayiyimyeriolupkalyoncuadiylebulunanasker
dekenditicaretiylemegulbirtakmarszvememleket
sevgisindenyitikkiilerdenolarak,halknrznataarruz
danbakabirieyaramazlarkenkaptanlklarrvetile
ehilolmayanlaraverilmekledenizahvalinibilmezkim
selerkaptanlksatnalarakkalyonduulufesiadiylemir
"tarafndanverilenbykmiktardaparayaralarnda
taksimederlerdi.
tebylece(1182)senesiseferiortayakt.(1184)
?senesindeRusya'nnonbekapakvealtfirkateynvebir
miktarkkgemilerdenibaretBaltkdenizidonanmas,
220
AHMEDCEVDETPAA
AleksiOrlof'unidaresialtndaveamiralspridofmaiye
tindeolduuhaldeSepteboazndanAkdeniz'edolaa
rakMorasularndaortayakncaOsmanldonanmas
ileKaptanDeryaHsameddinpaaderhalAkdenize
karlpOsmanldonanmasoklukveadetbakmndan
RusdonanmasndanfazlaisedeRusdonanmasndan
giliz,DanimarkalvedierAvrupallardandenizcikde
mahiradamlarolduklarndanbakabirokingiliz
amiralleridemevcutolupOsmanldonanmasndabulu
nanresaisedenizcikdegafilveharbhilelerindenha
bersizolduklargibiaskerinousadansoldanzorla
toplanmrgatveiftimakulesidevirmekimseler
olduklarndangemikullanmakvemuharebedeiseyara
makyledursunskbirdalgaksaayakstndedu
ramazlard.FakatdoksanparetopekerKapudanei

hmynsvarisiolandenizdekahramanlklarylade
nenmiCezayirliHasanBeykisonralarHamitHan
devrindeuzunzamankaptanlkedenGaziHasanPaa
drCezayirocandaeitimveretimgrerekmu
harebeleregirmivebyleyetimimerdbirkahraman
d.KoyunadalardolayndamuharebebalayncaHa
sanbeyadgeenispridofadlRusamiralininKalyonuna
atpokadarkandkerekbirmuharebeyaptkidost
dmanbeendi.Lkinsonundagemilerinikisibirden
atealarakhavayautu.HasanBeyyataanaznda
olduuhaldeyzerekcannkurtardgibiRusamirali
debyleghalilekurtulmudur.Budehetverenolay
srasndadierikitarafgemilerimuharebeyidurdurup
sonrayinemuharebeyebalamlarsadaakamerimek
leikitarafbirbirindenayrlaraksonraKaptanPaade
nizcilikdekibilgisizliindentrOsmanlDonanmasn
emelimannasokupbelykendisidavetettiinden
dmandonanmaslimanaznagelipharbbalaynca
ngilizamirallerindzeniilebirkakt'aatekayklar
TARH1CEVDET
221
limaniinesokulduveOsmanlDonanmastamamenya
kld.
ByleceAkdenizboazkapanpzahirektlile
trlskntlarauradlar.Derhalmuhafazaiinigre
cekgemiinaskabilolmadnagreVenedikcumhu
riyetigibibazAvrupadevletlerindenIstanbuldaoturan
elilerivastasiylefazlapahalolarak,kzpgemiisten
diysedevakitgeirdilergibisonrabyleikibykdevle
tinharphalindebulunduklar sradagemisatnalnma
sihtiyatlolmamzaaykrolduuyolundagelenzrdi
lemeyazlarndabizlerekseriyaedevatvemalzemeyige
miinasiindiermemleketlerdentedarikemecburken
limanlarmzdabirkatakmdonanmayayetecekbirok
gemilerimizmevcutolupOsmanlDevletiisegemiina
edecekolduuhaldebtnlevazmkendimlkndevar
kenbylehareketedipdeihtiyatenbirkatakmdo
nanmayayetecekkadargemiyapmaddiyebazitiraz
lardahiyazlanyazlardavard.Bubyleikenyukarda
adgeenCezayirliHasanbeyKaptanDeryaolupk
rkdkkeldenevarsaogemilerleAkdenizinmuhafa
zasnakalkpsonrayanandonanmadaniyibirdonanma
donanmatehizineihtimameylemisedeyalnzgemite
darikiileibitmeyipaslmeselegemilerikullanacakma
Tradamlartedarikiidi.SonseferOsmanlDevletine
dersolmukenDevletnizamileriyalnzszdekalyor
du.Rvetisesairilerdegeerliolduugibigemilere
svarinasbmdadageerliolarakbyleceehliyetveis
tihkakaranmazolmudu.Denizcidevletlerdedenizciol
makmesleibirykselivertbeleribykigrrlk
dr.GarpveEndlsarablardenizcikdeseferlerleu
rapdenizfennindeokilerlemiolduklarndandonan
mababularnaEmirlBahrdeniliparalarndaDe
nizciolmakbirbykmansabidi.HalFranszcada
kullanlanamiralszemirlbahrveEmrlma'dan
222AHMEDCEVDETPAA
alnmabirazdeiikeklidir.LisanmzdaKaptanDer
yadenilmektedir.Kaptanszdetalyanlisanndanaln
ma,olupaslndaBabudemekdir.
OsmanlDevletidonanmasnartrmak,fenilerini

tamamlamakdagayretgsterdiizamanekserigemis
tadlarnvedenizretmenleriniVenediklilerdengetirir
vekullanrdnkVenediklilergemicilikfenvesan'atn
damahirvehattabirzamandanberidenizinyznde
nfuzyelkenleriniamolanCenevizlileredegalebeleri
akagrlmekdeidi.Dnyaylpgezenhikmetise
biryerdenyeregidipgeldiketercmanyerindeolansz
veterimlerinbirounuberaberinealdndanispanya
daEndlsarablarndanbirokarabcakelimelerkal
d,EyybDevletininkuvvetlivekudretlizamannda
skenderiyetersanesiokmamurvemkemmelolduu
iinVenediklilerpekokterimlerionlardanrenipdil
lerinegetirdiklerigibieskidenOsmanlDevleti,donanma
ilerinigelitirmeyegiriincebirhaylitalyankelimeleri
lisanmzagirerek,oudenizcilikterimlerimiztalyanca
dangelmeolup,bylecekaptanszbilealnpkullanla
rakOsmanlDevletindeenbykamiralolanlaraevvela
deryabeyisonralarkaptanderyavesonrakaptanla
paalkeklenerekkaptanpaadenilmidir.
tegemilerdekitfekiaskerineverilenLevend
adbileovakittalyanca'danalnp,Levanti'dendei
tirilerekkullanlmtr.
LevanttalyancadaarkmanasnagelipVenedikli
lerkendilerinegrearkdabulunanHrvat,veArnavut
lukkylarnelegeirinceoyerlerhalkndangemilerine
yazptopladklarmuhariplerineLevantidemilerdiki
Doulu demektir.Dilimizdekonumasdeitirilerek
donanmatfekerineLevenddenilmitir.OsmanlDev
letibalangdakaptanlaraekseriyaSancakbeyipayesi
ileGelibolusancaverilipbazengerekirsebazvezir
TARHCEVDET223
lerearpalkolarakGelibolulivasile,kantanhkmansab
tevciholunurdu.AadagenieanlatlacagibiHay
reddinPaaCezayirden gelincekaptanlaCezayirbey
lerbeyliieklendi.SonralarPiyalebeysancakbeyliipa
yesiileKapudanDeryaolmukensenesonrageer
lihizmetlerinemkfatolarakonadaCezayireyleti
Beylerbeyiliipayesiverilmidi.
SonralarGelibolulivas,Paasancaolmakzere
GelibolulivasileAriboz,Inebaht,Midilli,Sackve
KocaeliveKarl,Rodos,Biga,MoraveMizistre,Sakz,
NakeveMehdiyesancaklarbirletirilerekKaptanPa
aeyaletikurulupadgeenlivamutasarrflarnaDer
yabeyleridenilerekbirerikiergemiileseferederlerdi.
ByleceOsmanlDevletikarada(kapukulu)adiyleme
vacibalrkladayatarkrk,ellibinkadaraskerinden
bakaeyaletlerdeikiyzbineyakn'*marlsipahi)si
olduugibi,denizaskeridebkeceikisnfolmutu.Bir
snftersanehalkdi*Kikibinbeyzkadarmevacib
alanazeptaifedir.Diersnfkaptanpaaeyleti
iindebulunansancaklarnmera,zeametvetmarer
baboluponlardaonbinkadardenizaskeriidi.Sonralar
denizkuvvetlerinioaltmakiindiereyaletlerinky
yayaknbazvilyetleridekaptanpaaeyletineba
lanarak,Anadolueyletindeolanyayavemsellemocak
larderyakaleminegeirilerek,deryakalemigittike
byypbazeyletlerbeylerbeyilerinevekaptanpaa
maiyetindeolmakzerekaptanlkverilerekkolkoldo
nanmalartertipolunmakla,biraralk'mirsefinelerinden
bakaadgeensancaklardakrkellikt'aharpgemisi
mevcutbulunurdu.Bunlarkendileriyaparlard.

SonralarOsmanlDevletindedonanmailerikarp
sarsntyaurayncaadgeensancaklarnaskeribirie
yaramazolduklarndanbakaAnadoluilerineyaylarak
Pekokzararveriptrledepsizliklerecesaretederol
224
AHMEDCEVDETPAA
dular.Biraralkbuvilyetlerinlevendlerinibirocakek
linekoyupaskerlikhizmetindekullanmaaresiaranl
msada,neyapldisedisiplinvenizamaltnagirme
diklerindenuzunzamanhalkgrltvepatrdlarndan
incinmivezarargrmolduklarndan,nihayetaada
anlatlacagibiSultanAbdlhamdhan,zamanndale
vendlikadbtnbtnkaldrlpsnfyokdenmive
elegeenleriidamedilipyokedilerekklartetrafa
tekrardalpperianoldu.teAsya'nnbaztarafla
rndaIevendadnnarsznamussuz,veekiyayerine
kullanlanlevendlerinekavetleribtnAsya'yadal
dmdandr.
Rodos'unfethindensonraoradabulunanvalyeler
Maltayageip oradaeskidenolduugibikorsanlade
vamederekslmgemilerinetaarruzedegeldiklerinden,
beritaraftandaazepocaklarhakkndagzyumulup
AvrupaDevletleriyleyaplanandlamalardadaonlaray
rtutulurdu.Byleceonlardakorsanladevamederlerdi.
ncelerivesonralardenizcilikdebilgivemaharetedin
mipekokadamlarbulunupdenizseferlerindeOsmanl
donanmasnakatlpieyararlard.Eskidenolduugibi
buseferdedeCezayirveTunusgemileriokieyarad
lar.Fakatbunlarbaboveserbesttaifelerolupidare
lerizor,zerlerindedisiplinkurmakgt.ByleceOs
manlmemleketlerindebulunduklarzamantrledep
sizliklerecesaretettiklerindenzahmetlerihizmetlerine
kargelirdi.
lknceleribykseferleroluncavezirlerdenbiri
donanmazerineserdarolupKaptanpaabileonunemri
altndabulunurdu.LkinKaptanpaayapacaiteba
mszolmadkagereigibiigrmekmklolup,
zellikleKaptanpaadaVezaretrtbesivarken, Vezirler
denbirbakasnnserdarolmas,kumandailerinika
TARHCEVDET
225
rtrdmdanbundanbirokdefalarzarargrlm
tr.
SonralarKaptanPaalaraziyadebamszlkveri
lerekDevleterknndanveokkerepadiahnkendisi
ninitimadveemniyeteylediiilerigelenbykkiiler
denintihabvetayinbuyrulagelmidir.Sadrazamlarn
mutlakvekletlerigereinceTersaneimireyidegz
altndabulundurmalargerekliisedesonralarkaptan
paalarziyadecebaims^ikkazanpbazsadrazamlarla
nfuzyarmagiriphiolmazsadenizilerinibamsz
idareetmeebaladlar.
F:15
SEKZNCBLM
(Avrupanngemidevegelecektekiahvalihakkndadr)
GelmigemislmDevletleri,olaylar,gemiteki
AvrupaolaylarnabalantsolduugibiOsmanlDev
letinindeAvrupaylailikisiolanolaylarlapekokba

lantsvardr.
zellikleyaknvakitteortayakanFransaihti
lliAvrupadabykgelimeleresebepolarak Devletler
vemilletlerarasilikiveyaplacakileriinyenibir
ratndanAvrupacayenibirasrnbalangcve
buahvalindorudandoruyaOsmanlDevletinedepek
oketkisiolduundanAvrupaDevletleriyleilikileriar
trmannbalangcolmutur.BuyndenarasraAvru
paolaylarndanszetmekuygunvelzmolupAvru
panmbylecegelienbtnolaylarisepekeskidenberi
ardardnavebirbirinebalolarakortayakanbirta
kmbalangveadmatmalarndoalsonucudur.
Halbukimucipsebepleranlatlmadanyalnzolayla
rnhikyesiilehakikatanlalamaz.Byleoluncailki
olarakaadaolduugibiAvrupanngemiinivege
leceinitoplucaanlatmakuygungrlmtr.
MedeniyetinbeiiolanAsyanmhertarafndaMsr
kt'asmdasaAleyhisselmndouutarihindenbunca
kuakncenicebykdevletlerveuygarmilletlervar
kenAvrupamemleketlerihertrluygarlktanmah
rumdu.nktufandansonrailknceFratveDiclene
hirleriarasndaolanveElceziredenilenyerlermes
TARtHICEVDET
227
kndu.Buyerlerimarveuygarlaokuygunolduun
danksazamandamamurolarakburadanasyannsair
taraflarnadauygarlkeserleriyaylmdr.ylekiNuh
AleyhisselmnocuklarElcezirekt'asnnFratta
rafnmrileikinehrinbirleiiyereyakmBabeh
rinikurupHmbinNuhtorunlarndanNemrudburada
birhkmetkurdukdansonraSmbinNuh'unevldla
rndanolupNemrud'unBabildenkovduusurdaKu
zeyedorugiderekkarlkolmakzereDiclenehrize
rindeNinova,ehrinikurup,byleceElceziredeiki
Devletmeydanaktsylenir.Ancakbunlarnahva
lineaitgereigibibilgimizolmaypbueskikavimlerin
ahvalitariheaydnlanmdeildir.Rivayetlerle,eskieser
lerdenukadaranlalyorkiIsaAleyhisselmdouun
danikibinylnceAsurlerdenNinsnamndabirh
kmdarortayakarakBabil'ielegeirerekAsyadab
ykbirsaltanatkurar.
PytahtolanNinovaehrinigeniletipondanson
raBabilvilyetinibirvaliileidareedermi,Oasrda
Msr'damamurbirhaldeidi.Helemilttanikibinbe
yzsenenceMsrmedeniyetienyksekseviyesinde
imi,sonralardoudanbiryabanc milletgelerekMsr
istilaedipyerlihkmdarhanedannyoketmi.Yine
milttanbindokuzyzsenenceHazretibrahim,Babil
tarafndanSuriyetarafnagetmilerbiraralkMsr'a
geldiklerinde,ibuyabanchkmdarhanedannnzama
nnarastlam.OvakitbuyabanclarAsyanmsahibi
olanAsurDevletindenkorkupekinirlermi.Yzdoksan
drtsenesonraHazretiYusuf'un,sonrababasvekar
deleriningeliindedehkmdarbuyabanclardanimi
Bunlarsraillilerehemehrigzylebakpriayetedegel
diklerihaldemiltdanbinaltyzsenenceyerlilerden
ortayakanFiravunlargalipgelerekbuyabanclarko
vupMsrhkmetinielegeirdiktensonra.sraillilere
228AHMEDCEVDETPAA
yabancgzilebakpesirmuamelesiettiklerinde,Haz

retiMusamilttanbindrtyzdoksanbirsenences
raillileriMsr'dankarphakarettenkurtarmveon
dansonraFilistintopraklarndasraillilerDevletiorta
yakmdr.
OsradaFinikeler deBerrSamdamedeniyette
ilerleyipticareterbabnanclkederlerdi.lkhkmet
idaremerkezleriSayda,milttanbinbeyzsenence
mehurbirehirolduuhaldebeyzsenesonraikinci
idaremerkezleriolanSurahalisininSaydahlarakars
tnlkeldeettikleri,ncelerivesonralarFinikelilerin
Babiiilebykticaretyaptklarbilinir.Ksacaovakit
Asya'daenbykdevletAsurDevletiimi.Ancakran
dakurulmuMedyaehri,valisiyle,Babilvalisibirleip
AsurDevletinekarisyanedipAsurlularmidaremer
keziolanNinovaehrinikuatmlarvehkmdaraga
lipgelmiler.Diervalilerdebamszlklarnisteyince
AsurDevletikpyokolmu.
SonralarNinovadakurulanikinciAsurDevletiBa
bilivediereyaletlerielegeiripyinekuvvetlibirdev
letolmuisedeMedyayvedoudakidiereyaletleri
alamadndangenilikvekuvveteevvelkiAsurDev
letiderecesinevaramamd.Medyahkmetiisegnden
gnekudretinitantt,snrlarngeniletipkendisine
idaremerkeziolarakHemedanehrinikurmutu.
ByleceeskiAsurmemleketleriikiyeayrlpbiri
kinciAsurDevletielindekalmtkiDiclenehrinden
Akdenizekadarolanyerlerdir dierksmMedyadev
letindeimikiSindnehrindenKzlIrmaakaarhkme
dermi.SonralarMedyahkmdarNinovazerineha
reketedipBabilvalisideonunlabirleerekoluBuhtn
nasrgnderipikiorduikiseneNinova'ykuattkdan
sonrafethedipyakmveElceziredeyineBabilDevleti
ortayakmkibunaGeldanDevletidedenir.Veoes
TARHCEVDET
229
esnadayanimilttanaltyzbesenenceBuhtunnasr
babasnnvefatzerine,Babil'detahtagemiveran
memleketlerindenbakabtnAsurmemleketleriniele
geiripAsyamnenbykpayitahtolmakzereBabil'i
geniletmiti.Suriyezerinehareketedereksraillileri
esaretaltmaalmveKuds'erf'iyakpMsr'daGel
dandevletinekatarakokgenileyipkuvvetlendiysede
buBabildevletipekokyaamamtr.ZiraKiyanyan
ahlarndanKeyhsrevortayakarakrandevletiMed
yallardanFarsllaragemivemilddanbeyzotuzse
kizsenenceKeyhsrevBabil'ifethettikdenbakaAzer
baycanveKrdistan'daelegeirereksaltanatveSat
vetienyksekdereceyeulamaklaIranDevletienb
ykveenkuvvetlibirdevletolmutu.Ozamanenbyk
veenmamurolanBabilehrinielegeirincesesiduyul
mu,anziyadesiyleilerlemiti.
imdiElceziredeHalepKrdistanveBadatvil
yetlerininbirazmamuryerlerivarsadapekokyerleri
arablarmdolatyerlerolmutur.Vahlekasabasnn
yanndaBabilharabesigrlrveMusul'unkartara'
fmdakiyerlerkazldkaNinova'mnbazeserleribulu
nur.
Asyadainsanoaldkayerlerinesamamlarya
hutzulmvebaskdanvakitvakitgetmeemecbur
olmulardr.Serserigezenmilletvekavimlerinou

Kafkaslardangeerek,yahutHazerdenizinidolaarak
Karadenizkuzeykylarndanyahutbakayollarileazar
azarAvrupa'yayaylmlardr.AncakKuzeyblgenin
marmdaglkolduundanvemilletlerdebiridieri
ardndangiderkenndebulunanlardahailerileregemi
durmaypgettiklerinden,uygarlaeriememilerdi.
ByleceAvrupadoalolarakpekokzamanuygarla
uzakvekapankkalmtr.
230
AHMEDCEVDETPAA
BuyoldanAvrupayagedenkavimlerinbalcalar
drtkavimolup,bunlarouAvrupamilletlerininecda
dsaylr.
BirincisiAnadoluyoluileYunanistanvetalyaya
gedenPlskikavmidirkiYunaniletalyanlarnecda
ddr.kincisiGalkavmidirkiFransa,spanyaverlan
daahalisininecdaddr.ncsCermenyaniAlman
dediimizkavimdirki,balcalarAlman,Frank,Got,
Lombard,veSakson,Vangel,veVandalmilletleridir.
DrdncsslmkavmidirkiMoskof,Leh,SrpveHr
vatgibimilletlerdenibarettir.
Asyainsannbeiiolduugibiuygarlndaba
langyeridir.limvemaariforadanbatyadoruyayl
mtr.Avrupadaenncebilgidegelienuygarlkdayk
selenYunaniletalyandediimizLtinkavimleridir.lk
nceYunanllargeipkuvvetlenerekrandevletinera
kipolupFarshkmdarKiyanyanilekavgavemuhare
beyebalamlard.
Latinlermilttanyediyzelliylnceyaplanve
hlRimpapa'nnpaytahtoluparabkitaplarndaRum,
veTrklisanndakzlelmadenilenRomaehrindebir
devletkurmulard.
Gallervahveputperestbirhalkolup,gebege
zerlerveaskerlikhizmetiaramakzeretalyavedier
yerlerdedolarlard.
imdiFransadenilenyerlereovakitGalyadenirdi.
FakatGalyaimdikiFransatopraklarndandahab
ykolupRennehrininbatsndaolanAlmanmemleket
lerininounuvetalyanmkuzeyksmniinealrd.O
vakitGalyadavezelliklekuzeytarafndaGallerdenba
kakavimlerdevard.BugnFransannkuzeyhalkile
gneyiarasndafarkveayrcalkoluparalarndakiay
krlkhlbtnbtnkaybolmamtr.
TARHCEVDET
231
YukardaanlatldgibiranllarileYunanllarara
sndakandmanlkveekimelerdenmeydanagelen
birokmuharebelerdenherikitarafokzayflads
radaMakedonyahkmdarFilip'inoluskenderyani
BykskenderbtnYunanistanelegeirdiktenson
ra,randevletizerineseferederekukurova'yagelip,
DarailePayasovasndamuharebeederekgalipgeldi.
ranmemleketleriniveHindistan'nbirmiktarnelege
iripcihangirbirhkmdarolduuhaldemilttan
yzyirmisenenceaniolarakBabehrindelnce
kendisininkumandanlararasndapaylalpMsr,Suri
yeveMakedonyadevletleriortayakt.Gerekdekuv
vetlivebykdevletleridiisedehkmdarlaradm
admzevkvesefahatatutulunca,kuvvetlerizayfla

dnd.Romadevletibalanghalindegerektenpekkuv
vetliolmayp,hattamilddanbeyzsenenceGallerbu
devletzerinehcumveondanyzotuzbesenesonra
gelipRomaehriniyakmlard.
LkinRomallarbusuretleonuharabeyealarak
admadmherkavmingznrktmolanGallerega
lipgelerekkuvvetvesalamlndnyanngzneser*
midi.Gallerineskidenberibamszhkmdarlarvar
kenbamszhkmetusulnkaldrarakcumhuriyet
zerememleketiidareyekarrverdiklerindenaralarna
ayrlkderekbirbirleriyleittifakedemeyipheryerde
ncelerivesonralarcumhuriyetusulnnfenalneti
cesiolageldiigibiGallerindeperianlneskilkege
niliivekuvvetininyokolmasnasebepolmutur.Ve
Romallardevletleriurundabykfedakrlklarakat
landklarhaldetedenberiYunandevletininzaifhalini
grerekmeydannkendilerinekaldnanlamlar,ci
hangirliksevdasiylekpnicedevletvememleketleride
geirmilerdir.
232
AHMEDCEVDETPAA
EskidenAfrikadaTunusehricivarndabulunan
KartacaadndakibykehirBerrSamdaolanFeni
ketccarhimmetiylekurulmutu.Buehirahalisiova
kitbtnAkdenizinticaretiniellerindebulundurdukla
rndanpekziyadezenginolmulard.Romallarileara
larndakanrekabetvegerginlikdentrolanmuha
rebelerdeGallerKartacallarayardimettiinden,yeni
denRomallarileGallerarasndazuhuragelenmuhare
belerepeyceuzayarak,milttanyzdoksansenence
GallerbtnlklemalupolduktansonraartkRomal
larzerinetaarruzdanekinirolmulard.
Ancakmilddanyaknlklaaltyzylncezmir
tarafndanGalyayagetmiolanYunantccarlarbu
gnkMarsilyaehrinikurup,ticaretilerinipekok
ilerletmilerdi.BuilikilerlebtnGalyakylarndati
caretyerleripazarlarkurulup,ovakitbayadnyann
ticaretiKartacahlarileitebuMarsilyallarelindeidi.
MarsilyallarGalyadadahabazehirlerkurmakis
teyinceonlarnbylehkmetsnrlarngeniletmesini
ekemeyenGallerzerlerinehcumileMarsilya'yku
atncaRomacumhuriyetindenyardmistemilerveRo
maaskerigelipmilttanyzellidrtsenenceMarsilya'
ykurtarmd.
okgemedenRomallarKartacaehrinielegeirip
tamamenyktklariinMarsilyaticaretidahaoknem
kazand.GallermilttanyzyirmisenencetekrarMar
silyazerinetaarruzedince,Romallaryineyardmedip
Galleriyenilgiyeuratnca,bukereartkMarsilya'y
veetrafnelegeiripbirsancakkurarak,Romahk
metinebalamlardr.KsacaRomallarGallerive
diermilletleriyenerekYunanmemleketlerinideelege
irince,pekokgveservetkazanmd.AncakRoma
devletiortayaknnbalangcndakrallklaidareolu
nurkenkrallarnzulmvektlklerindennefreteden
TARHCEVDET
233
halkcumhuriyetidareeklinekararvermilervecum
huriyetinicabayrlmalarveblnmeleredtklerihal
deeskideneldeettiklerizenginlikveservetleRomaya

hertaraftanbirokmalgelerekhalkzevkvesefahata
daldlar.Umumahlkbozulmayaveilerigelenlerinmal
hrs,gsterideilerigitmesisnramaklaRoma'da
trlkargaalklarvebirokyaplanzulmlerduyulun
ca,Romacumhuriyetiovaktindnyadaenbykveen
kuvvetlibirhkmetiikenmilddanaltmbesenence
pekziyadekarkbirhalegirdi.OsradaRomadaasil
zadelerdenSezaradndabirgeneralharbilerindeve
siyasettegelimibirmaharetesahipti.Romannbuk
tgidiindenirenerekRoma'yterketmeyekararver
mivebakumandanolarakGalya'yagitmidi.Orada
yaplanbykmuharebelersonundaGallertamamenye
nilgiyeurayncamilddankrkdokuzsenenceGal
memleketininbtnRomacumhuriyetinekatlmdr.
BununzerineRomaKayseri(Sezar)Romasenato
sundanyanimilletmeclisindenbazzelliklertannmas
isteindebulununcaredcevabald.Odabenisteklerimi
klcmileyerinegetiririmdiyeRomayagiripaskerg
ciecumhurreisiolarakmparatorunvannald.m
paratorszLtincedeaslndakumandanikensonralar
zafervegalibiyetlereeriankumandanlaramahsusola
rakkullanlrd.SezarmrboyuncaRomacumhuriye
tininenbykmansabvemertebesinihaizolarakkral
gibibamszmemleketiidareyekoyulmutu.Muhtelif
unvanlarndanmparatorunvanozamann dncesi
nevegrnegreenmhimolanaskeriilereaitol
masiylebuunvanSezarnbtngrevleriniiinealan
durumuileenokitibaravehretekavumudu.Ger
ekdeRomahalkkrallkdannefretederdi.Buynden
Sezarkraladnalmamsadabamszhkmdargibi
hkmetederek,kendiresmiileparabasmakgibih
234
AHMEDCEVDETPAA
kmdarlkbelirtilerigsterdiiiinkralolmasndanhalk
korkarolmudu.Byleoluncabazdmanlarkendisini
SenatodaMilddankrkdrtsenencegznnekatle
dipldrdler.Amahalktarafndanseviliiiinhalkda
katillerininevleriniyakmlardr.
Sezarkendiemlkiniveunvanlarnkzkardeinin
oluOktavys'evasiyetettiindenyukardaanlatld
gibikatledildiindeOktavysonsekizyandaikenhalk
tarafndaniyikabulgrerekMilddanyirmidokuzsene
nceresmenimparatordiyebamszolarakhkmete
Tmlamd.kisenesonraRomaSenatosuverasetleken
dineintikaledenKayserisminidekendiadnaekledik
lerindenbakahkmetinmeru,kanunlarauyarloldu
unugstermekiinenbyksaygdeeranlamnage
lenOgstsunvanndakatmdr.Senatodabirinci
makamkendisineverildiindenbirincimanasnagelen
Prensszbundangelmedir.OktavysOgstsiyimua
meleilehalkakendisinisevdirmivekendisineekmive
zamanndaRomadevletiasayiiindemamurolmuve
mutlakhkmetinibirtakmunvanlarilerterekkral
unvannalmamolduundan,Romahalkhalcumhu
riyetvarzannederlerdi.Oiseaslgrntsvegidiiile
bamszbirhkmdaraaitileriyapard.Kaysersz
kendinehas,veimparatorkelimesimuzafferbakuman
danmanasnaikenikisibirleincedehkmdaranlam
nakullanlmdr.
Hazretisa,itebuOgstszamanndadnyaya

gelmidir.VeGalya'dahenzelegememiolanyerler
deonunzamanndatamamenRomatasarrufunakatl
mdr.Gallefzerinearvergilerkarlpzulmva
haskaltndaeilmidir.Fakatovakitekadarayrlkve
karklkiindebulunanGallilerdebirtekidarealtna
konulmudu.Butoplumlarbirgvdegibibirleinceson
TARHCEVDET
235
raGalya'nnbykbirdevletolmasnasebepitebu
davranoldudenilebilir.
YineOgsts'nhkmetizamanndaGalya'yabir
okRomalgelipmektepler,tiyatrolarvedierbinalar
inaederekGalyadauygarlkeserleriniyaymlard.Fa
katRomauygarlmaddeyedayanrolduundaninsan
ahlknssleyipgelitirmekyledursuntrlktlk
lerealkanlklaryzndengallilerbilebuRomauygar
liledoalolaniyiahlklarnkaybetmilerdir.Roma
llarbylecegzdikdiklerimemleketlerinounuelege
iripmedeniyetleriniyaymalariylebirokmilletlerinve
kavimlerinahlknbozmulardr.FakatArabyarmadas
ileCermenlerekarzaferkazanamadklariinArabve
CermenkavimlerininahlkiRomamedeniyetiileleke
lenmemivedoalhalilekalmdr.Vesonradadnyay
buikiDevletyeniliekavuturmudur.nkOgsts'
nKayserliindesvire,DalmayaveHrvatistan,Ru
meliveMsrmemleketlerielegeirilipRoma'yakatlm
olduuRennehritarafndaRomallarmalupolupCer
manya'yakarmuzafferolamambudaOgstsiin
bykzntolmudu.Milddanondrtsenegeince
Ogsts'nlmileyerinehalefiTiberysgemidi.
Pekfenavezalimbirinsand.Yatandaboularakl
drlmdr.OnunkayserliisrasndaKudsvalisibu
lunanPltzamanndaHazretisa'nnarmhageril^
aslmasngryoruz.Ondansonragelenimparatorlar
hepsibirbirindenfenavetoplucaktahlklvetrl
sefahatealkolduklariingndengnekarklkve
kargaalklarkarak ouzehirlenerekveyabakasu
retleidamedilmidir.
Katolikmezhebindebulunanhristiyanlarminancna
greRimpapalarHazretisa'nnyeryzndehalifesive
Havariyun'danBatras'mhalefidirki,HazretiIsanmme
lekolupgekndan sonraHazretisa'nndintel
236AHMEDCEVDETPAA
kinleriiinBatrasRomayagelmisede,ozamanHazreti
sadiniakaicraolunamadmdanheryerdeolduu
gibiRomadadahristiyanlargizlendikleriyerlerdeBat
rasileonabalolanlardanbirokkimseler,Romada
armhagerilmidir.VeKonstantin'inzamannakadar
Hazretisadininekatlanlarhakkndapekokktlkler
yaplmdr.
mparatorlarnktdavran,fazlailerigidenzul
mndentrGalyavespanyataraflarndaihtilaller
ortayakpbirtafafdanFilistintopraklarndaYahudiler
muharebeyekalkmlarsada,oaralkRomamilletiken
disinitoplaypbugibiihtillleriortadankaldrpBritan
yaadasntamamenelegeirmivearasraTunasnr
larnnbozulanemniyetinesebepolanEflkkt'asmaRo
mallardanbirazmuhacirgetiripyerletirmidir.By
leceTunaemniyetinisaladkdansonraosradaran'
dabulunanEknyandevletizerineseferederekta

Basrakrfezinekadarolanyerlerielegeiripistilet
miolduuhaldeArabyarmadasndanbirkaryerala
mamid.BuieRomallarngururunadokunduundan
SuriyeyaniBerramvalisiovakitam'danLtde
nizinekadarolanyerleriArabistandansaylmadhalde
buralaraArabistan(Arabya)adnvermidi.Kayserler
bamszhkmdargibihkmetedegeldiklerihalde
verasetuslgeerliolmaypintihapkaidesigelenekol
duundanCumhuriyeteklindenkurtulamamd.Hal
bukianlatldgibimparatorlarskskidamolunagel
diindenseimiidkkimselerelindekalpaskerler
paraileKayserseerolmulard.
GenellikleRomahalkzevkvesefahataveokpaha
lvegsterilihayatadalmlard.Bylecemilddanyz
seksenylsonrasRomaDevletiyzyirmimilyonahaliye
hkmederekheryerdebayndrlkiadeolunmukenyok
olmayayztutarakgndengnednnayrntlse
TARHCEVDET
237
hepleriartmaabalamd.Mildikiyzsenesinedoru
CermenlerGalyayataarruzabalaypRomannsavunma
gcnnazaldnanladklargibincekilerdenfazla
tecavzederolmulard.MildikiyzyirmiylndaE
knyanDevletininkmesiileranDevletiSasanlers
llesinegeipDevletiyenidenkuranArdiir,IranDev
letisnrlarnDarannzamanndaolduugibi,Akdeniz
veMarmaradenizinekadargeniletip,Romadanbirok
yerlerigerialmakistemesizerineRomaimparatoru
Aleksandr(skender)adlKayserdouyagelerekmuha
(rebeyemecburolmudu.Bumuharebeleryapldsrada
batdaCermenlertekrarGalya'yagirmiolduundan
AleksandrRennehrisnrsavunmasnsalamakiino
tarafageridnmeyemecburolmudu.
CermenlefdenRennehritarafndahayvanf/rlerini
heslemekiindolaanbirkakkgurupdakendilerini
RomallardankorumakiinbirleipkendilerineFrank
yanibamszadntakmlard,buittifaklakuvvetlenin
ceReislerineitaatederekzerinegittikleriheriins
tesindengelipCermanyadaSalnehrikysndayerleen
lerSalikFrankdiyeadaldlar.Bunlarenokhret
kazananlarolupdierbalCermenlergibiGalya'yate
cavzebalamlard.
KsacaRomasnrlarndakimilletlerbilhassaCer
menlerardardnasnratecavzleyanldzeltiyorlar
d.RomaDevletiiseiihtilllerleskskKayserleriye
rindenatyorveyaldryordu.Birkayserkatledilince
birokkimsekayserlikiddiasiyleayaakalkard.Yne
mildiikiyzyetmisenesinde,AvrelyansRoma'daim
paratorilnedildiizamanGalya'daveam'dadaimpa
ratorlukiddiasndabirerkiivard.amtarafndaki
lncehkmetiZenogyaadlzevcesinekald.Avrelya
nsbukadnzerinehareketederekidaremerkeziolan
(Palmir)TedmrehriniykdktansonraGalya'yagidip
238
AHMEDCEVDETPAA
oradadamuzafferolmusadaranseferialmaklaota
rafagiderkenhiylevekarklkdaldrlmdr.On
dansonragelenimparatorlarkaysertahtndaokdura
maypeerAlmanya'danGalya'yagirengruplargeri
atabilmilersedesonralarsnrlarnkorunmasiintr

leidmillettenyabancaskerkullanmaamecburolup,.
budaRomaDevletininglkleriniarttrmdr.
SonralarKayserolanmehurKostantingidiink
tlnanlayarakHazretisa'nndinininyaylmas
nakabulnekararvermi,mddan(313)senesonra
italyakurulmu,MilnehrindeHazretisa'nndininin
serbestolduunuilnetmidir.Birmddetkarduran
larileurapyerinegzdikenlerinhepsiniyenmive
tambamszolmufakatHristiyandiniyzndenRo
mahalkndankukulanarakRomaehrindendenefretet
tiiiinPaytahtvedmanolanranDevletineya
knyerdebulunmasbahanesiylePaytahtnyerinide
itirmeekararvermiveRomaehrininkurucusupek
eskivakitlerdeAkdenizBoazdndaBababurnuciva
varindaolanTruvaehriahalisindenimidiyeRoma'l
lararasndabiritikatolduundanKostantindebuna
uyarakTruvaehriharabesiniimaraniyeteylemisede
sonralarbundanvazgeerekBizantiyonkasabasnage
liporadastanbulehrinikurarakPaytahtilnetmi
tir.YalnzhalkyeniolmaklaYunanllaradaRomaniya
niRomaldenilmidirkibundandoanRumtabirihl
sylenmektedir.
OvaktekadarHazretisa'nndiniGalya'dagizlice
icraolunurkenstanbul'aballdolaysiyleGalahali
sidesevolmulardr.FakatRomailestanbularasn
dakiekememezliklerdenDevletidaresindeglklerar
tarakartkstanbul'danbtnAvrupa'nnidaresig
leinceKostantininoluveHalefiolanKostantiystr
lihtilllerleuramdr.OaralkadgeenFranklarRen
TARH1CEVDET
239
nehrindengeerekGalyayagirip,tecavzeylemioldu
undanKostantiyskendiakrabasndanJlyansadlza
taskerlikleGalya'yagnderiponabuFranklarnbiraz
nRennehrininkaryakasnaatpdierlerinedeRo
ma'yatabiolmakartiyleBelika'dayervermeemec
burolmudu.OsradaJlyansaskeritarafndankay
serlieseilerekardndanKostantiysdelnceJlya
nsyzaltmbirsenesindestanbul'agelerekPutpe
restayinininiadesinealmisedegcyetmeyipon
dansonragelenkayserlerde hepHazretisa'nndinin
debulumulardr.
yzyetmidokuzsenesindekayseroluponalt
senehkmetedenTeodosyszamanndadaBatmem
leketlerindekarkanlarolmusadahepsiniuzakla
drpstanbul'daBamszolarakKayserlikedipancak
RomadevletiniikiolunaayrarakbirineGarbDevleti
dierinedeDouDevletidenilmitir.Buikidevletinara
sndakisnrskodraehriidi.DouDevletFatihSul
tanMehmedHanhazretlerininzamannakadardurmu
dur.AmaBatRomadevletihemenkmeyeyztutup
pekokhkmetlereparalanarakAvrupakt'asbaka
bireklegirmidir.nkosralardaRomadevletinde
kmebelirtileribagsteripikiyeblnmesidekn
tsebeplerindenbirioldukdanbakadsebeplerdende
etkiolmudur.ylekiRomaKayseriRomaehriniterk
edipRuanehrindeoturuyordubusradaGermenlerRo
madevletininzayfladngrerektalyaveGalya'nm
gzeltopraklarnagzdikmeyebalamlard.Fakatbu
sradaTatarlarnHunadlbirkavmiAvrupa'yadoru
hareketetmekdeolduuduyuluncaCermencinsindenKa

radenizinKuzeyindeoturanGotlarHunlar'dankorkarak
Tuna'yadoruhareketegemilerveaslCermanya'da
bulunanlardabunuiiterekyerlerinden oynayptakm
takmdolamaabalamlard.GotlarnhepsiHunlar'
240
AHMEDCEVDETPAA
dankurtulamaypbirtakmonlaratabiolmubirtak
mDouRomadevletinesnmlard.FakatGotlarvah
ibir.halkolduundanDouRomamparatorluu bun
lardanokzahmetekerekkimitehditlekimianlaarak
kullanpdierCermenkavimlerigibibunlardaGarbad
npynelinceDouDevletigaileyihafifgeirmidirama
GarbDevletitopraklarndavebylebirokmilletlerCer
menya'yagirincehazalardevletinaskerlikhizmetinde
kullanlmsadaRomaKayserliindeglklerdourup
talya'ytahripvebiraralkaylklarnalamadklarn
danRomaehriniyamaetmilerdi.SonraGalya'yage
iporasndatalanetmilerdir.BununzerineBritanya
valisiaskeriileGalya'yageipbuCermenkavimlerini
bastrarakounuspanyatarafnasrmdr.lerin
denBurgon'larGalya'daoturmaizinialmlardr.Sonra
GotlardaGalya'yagidiporadankarlmalarimknsz
lkarsndaRomaKayserikendilerinearazigsteril
midir.DrtyzonmilditarihindeBurgonlaradost
milletadverilerekbazartlarlaanlaarakilerindenbir
kralsemelerineRomamparatorluutarafndanmuva
fakatolunmudur.
GemidespanyatarafnakovulanCermenlerden
Vandallar(kiEndlsbununuydurmasdr)Afrikakt'
asmdaTunustarafnageerekoradaBamszbirhk
metkurdular.SonralarstanbulKayseribunlarnze
rineseferaarakburalarnelegeiripardndanslm
milletlerigelipburalarelegeirinceVandallardaneser
kalmad.FakatEndlsvilyetionlaragreadlanm
tr.YazldgibiGalya'nmbirtarafBurgonbirtaraf
daGotlarelindebulunupgerikalanyerleriRomaGarb
Devletielindekalmsadabuikikavimgittikemeydan
almakdaidi.OsradaFranklarGarbRomadevletinesa
dakatlehizmetederekdierCermenkavimlerininGalya'
yagirmelerininlemeyealmlarsadagleriyetme
TARIICEVDET
241
yipGotlarlaBurgonlarmftuhatngrerekonlardaga
nimetlerdenhissealmakarzusunaderekRennehrik
ysndatoplanmayabalayptahminenmilddandrtyz
yirmisenesonraonlardaBelikayakasnagiderekkk
birhkmetkurupGalyasnrndabulunanTorinoeh
rinihkmetmerkeziyapmlardr.Cermenlerakland
gibitalyaveGalyakt'alarmnaltnstnegetirdik
lerihaldeartkBritanyaadasnneldebulundurulupba
ltutmakkabilolmayacaanlaldndanoradakiRo
maaskeriekilipgeriverilmesizerinehalkkendileri
niIskoyallardankorumakiinCermanyamnKuzeyle
rindengelenAnglveSaksonlardanyardmisteyinceon
lardagelipdrtyzkrkMildisenesindeBritanya'y
elegeirmilerdir.Terkelimesimemleketmnsnagelip
AnglkavmineuyardilleBritanyaadasdangilteread
nalmdr.
BuesnadaiseHunhakanolanAtillabealtiyzbin
askerlebatyadoruhareketlerastgeldiiyerleritalan

ederekgelipRumelininbazyerlerinitahripettikdenson
raDouRomadevletindenharaalarakyetergrpora
danBatyadoruharekethikarkoyanolmadant
Galya'nmortasnakadargitmidi.BununzerineRoma'
llarlaCermenlerittifakederekvehertarafdannt
edereksavunmayagemeleriyleGalya'daolanbykmu
harebedeherikitarafdanhesapszinsankaybolmudur.
ErtesiseneHunhakanAtillatalya'yayrypRimpa
pa'nmyaniRomaPiskoposununricaszerineverilenga
nimetlerleyetinmivebirsenesonradaAtillvefatedip
HunlardaKaradeniztarafnadalpgitmidir.talya
halkyazldgibiAtillayaklancaetrafadaldkla
rndabazlarkorunmakiinyanidrtyzelliikimildi
senesindeVenedikehrinikurmulard.
HuylarnkorkusugeinceardndanGalya'dabulu
nanCermenlerinyenidenRomallarilekavgayabalama
F:16
242
AHMEDCEVDETPAA
siylebatRomadevletininhalibirazdahafenalam
dr.BilhassaGotlarbbrlenipbyklkgsterileriyleb
tnspanya'yistilileGalya'nmGneytarafndaelle
rinegeirdikleritopraklarakatmlardr.
Sonraslmmilletlerigelipteispanya'yagetikle
rindegalibiyetkazandklarDevletitebuGotdevleti
idi.Yineanlatldgibiher tarafkargaalkiindeiken.
DrtyzaltmbirmildtarihindeRoma'dakanbirka
rklkdaRomaKayserininldrlmesiolayndanson
raonuntarafdarGalyakumandanolanEkidysRoma'ya
itaatetmeyerekGaller'inRomaelindebulunanKuzeyta
rafndabamszhkmetetmeebalamd.Drtyz^
altmdrtmildtarihindeoturduuSuvasonehrinde
zehirleniplnceyerineolugeipbabasgibibamsz
hkmetetmeeveGalya'nmDouveGneyksmlar
daanlatldgibiGotveBurgonhkmetlerielindebu
lunmaklaGalyabtnbtnRoma'danayrlmolduve
BatRomadevletielindeyalnztalyaktaskalmol
duuhaldemparatorlarkendihizmetlerindebulunanya
bancaskergenerallerinotoritesialtndakalaraksz
lerihibiryerdegemezdi.
Bugenerallerden(Odakr)adndabirtrlAlman
kavmindenmrekkepkumandasaltndabulunanbiror
duilegelipdrtyzyetmialtmildsenesindeRoma
Kayserinitahtndanindiripkendisinikralilnetmidir.
teBatRomamparatorluununsonubuoluponunyeri
nebirAlmankraliyetigemitir.FakatCermenkavim
lerindenTunatarafndanbulunanGotkavmibukralze
rineseferaarakonagalipgelincedrtyzdoksan
mildsenesindetalyakrallnelegeirerekRAVENA
ehrinihkmetmerkeziyapmidr.
AnlatldgibiBatRomadevletikkndenyk
lncannrktemellerizerinekurulanhkmetler
deyaamam,olmalardoalilerdenolduunagre
RomallarnkralunvanilehkmetedenEkidyso
TARIHCEVDET
243
lunun,gerekGotveBurgonlarinhkmetleriTemelsiz
olduklariinbuncasenelerdenberiyabanchkmnde
olarakhimmetlerinekukugelmiveDoalahlaklar
Romamaddeuygarlebozulupvatansevgisi diye

kendilerindeeserkalmamolangallerinmeydanakp*
dahkmetkurmalardakabilolmadndanartkbu
ralardaRomallarnfenaahlkvedurumlarnabulam
birkavminsonubelliolacakd.NitekimGalyanmbuha
linigrenveBelikadabulunanFranklarnreisiMerov
tinhanedanndanKlovisbykfetihlerlkesiyledrt
yzseksenaltmildisenesindebirgnbebinadamile
EkidsolununhkmetmerkeziolanSoisonehrine
varpelegeirmesizerinehertaraftanFranklartopla
narakazzamandakuvvetiniarttrarakbusuretleGalya
daFrankdevletikuruldu.Ovakitkaydlarvesenedler
LatinceyazldndanFrankkelimesiFransyaolmu
sonradaFranasdenilmitir.KlovisPutperestolupan
cakBurgonkralhanedanndan evlendiikzsevdinin
debulunduundanonunuyarmasiyleKlovissadinini
kabulederekvesevolduugnbinaskeridesadi
ninibirlikdekabulettikleriiinHristiyanlararasnda
sacemaatininbykoluunvannamazharolmutur.
OndansonrabuunvanFransakrallarnnlkablarna
eklejnmidir.FranklarnPutperestlikSamanndayapl
mbirkanunnameleriolupbudefaKlovisinalmasiy
lesadinizeredzenekonulmudu.Galyanmaslfa
tihiFranklarnSalikkavmiolmaklabylecekalemeal
nankanunnameyedeSalikkanunnamesidenilmidirki
epeycezamanRomakanunlarileberaberyrtlm
dr.VeyzsenesonraFrankkralarlmanbukanun
nameninbirokmaddeleriniRomaknunlariyledei
tirerekuygulamsadayineSalikkanunuFransaka
nunlarnnilkesasdr.
CrmlerinispathakkndaFranklarngaripusul
leriolupylekikimseAllahtarafndankorunur,byle
244:
AHMEDCEVDETPAA
cehaklolangalipgeliritikadndaolduklarndandavac
vedavalmeydanakpklilebirbirlerini
ldrmeyealrlard.Avrupa'dadellonunyaplmas
ondankalmdr.Salikkanununagrezorlaalmanyer
leraskerlikhizmetinebalanpyalnzerkekleriinolup
kadnlarageerliolmadnaveFransahkmetidefet
hedilmiyerlerdensayldnagreFransadakadnla
rntahtaktyoktur.KlovisdierFranklarnreisle
rineaityerleribirersuretleelegeiripazvakittepek
okyerleralarakhkmetsnrlarngeniletmiRen
nehrinekadaruzatmd.BirtarafdanBurgonkraln
harbederekharavermeemecburetmiveGalyadah
kmetedenGotkralileyaptmuharebedeGotlarb
ykbirbozgunaveyenilgiyeuratpoasrdabykan
vehretkazanmdr.Kendisininfetihlerinikolayla
dranbirsebepde,GallilerveRomallarkatokGotlar
veBurgonlarEryanmezhebindeidi.Katolikgenelanla
milesamezhebidemekolupbabaileoul'uncevheri
birolduunainanpsanmAllahayaklatmbirler.
yzmildtarihindeskenderiyedeAryusadlpapas
tarafndanyaylmaabalanmbirmezhepdir.Buna
inananlarAllahyaratandr.VeAllahmruhumahlukdur.
VeAllahmruhuAllahkelimesidir.Hazretisa'nnruhu
demekolanbedenidierinsanlarnbedenigibidir.Ve
RuhlKudsdebakabircevherdirderler.Ksacavah
detyolunagiderlerdi.yzyirmibesenesindeznik
ehrindetoplananPiskoposmezhepmeclisindeArys'n

bumezhebiounluklaredolunmusadayinestanbul'
dabirokkimselerbumezhebeinandklarndanBatda
dabirokPiskoposlarbunabalidiler.Sonrabumez
hebHristiyanlararasndaterkedilerekbabaoulve
RuhlKudshertarafdakabuledilmidir.GotveBur
gonlarGalyayavardklarndaEryanmezhebindeolup
GallervetalyanlarkatolikolduklargibiKlovis
TARHCEVDET
245
dekatolikolduundanhertarafdaonungalip
gelmesiistenilirdi.Olaylargsterdikiheryerde
zaferkazanarakazzamandakk birkavimden
hkmetiniepiycegeniletipidaremerkeziniParis
ehrinegetirerekbeyzonbirmildtarihindeoradal
mdr.Ondansonraoullardababalarnnyolunda
giderekGermenlerdenbirokyerlerveBurgonlannmem
leketlerinielegeirdiktenbakatalyadahkmeteden
Gotlardabeyzkrkmildsenesindeellerialtndabu
lunanProvensvyetiniyaniMarsilyacihetinionlara
vazgeipbrakncabtnGalmemleketleriveCerman
ya'nnbirkt'asFrankdevletielinegemidir.
stanbulKayseriveAyasofyannkurucusuolanJs
tinyansdaoesnadatalya'dabulunanGotkralilemu
harebeyetutumuolduundanFranklarkenditarafna
ekmekzereGalya'dakihaklarnFrankkrallarnaver
midir.Bumuharebeepiyceuzamnihayetkaysergalip
gelerekbeyzellibemildsenesindetalyayelege
irerekstanbul'abalamdJstinyansRomakay
serlerininkanunlarnbirarayatoplayarakbirkitap
yaptrdktansonrabtnhukukmaddelerinedairmehur
Romadakmyazvekitaplarbirarayatoplayphu
lsakararakgayetnefisbirkitaphalinekoymudur
vebuikikitapDouRomamparatorluundageerliol
mudur.AncakbunlarLtinlisanileyazlmolupDo
udevletiahalisininouYunancabildiklerindensonra
yanidokuzyzaltmtarihindebukitaplardanYunanca
birhlsayaplpondansonraRumlararasndabuhu
lsailerindeyrrlkdeidi.
Jstinyansbunungibiieyarareserlerortayakoy
dukdanbakaanlatldgibieskiRomakayserlerinin
vatanolantalyaydaelegeirmekletopraklarnakat
mtr.O'rayaExarkadiylebirvalitayinetmitir.Be
yzaltmsekizmildsenesindeGermenlerinLombard
246
AHMEDCEVDETPAA
kavmitalyayagelipExark'iyenincetalyadaLombard
hkmetiortayakmdr.HkmetmerkezleriPadova
ehriidi.LkintalyakylarndakiExarkeyletiniele
geiremediklerindenbueyaletileVenedik,Roma,Napo
li,veSicilyaadasstanbulkayserinintasarrufundakal
mdr.FakatRomaPiskoposununRuhannfuzugn
dengneilerleyipartmaktadr.nksadinininilk
kndahidegenelbirRuhanreisolmaypekseriya
gizliolarakuradaburadatoplanancemaatlerindinii
lerinebakmakzereihtiyarlararasndabiriseilirsonra
kktoplumlargzetmekzerebyktoplumlartara
fndanbirisiseilirdi.BunanazrmnsnaolanPisko
posadverilirdi.ukadarvarkiRomaPiskopos'ues
kidenberiHavariyundanBatras'mhalefiolduuiin
dierPiskoposlardanfazlaitibargrrd.Fakatgerek

imparatorlarasrndavegerekcermenhkmdarlarza
manndaPeskopos'uhkmetilerinekardrmazlard.
zellikleKonstantin'densonramparatorlarRomaPis
koposununbamszolmadncelerinianlaypsnna
masyledursundintoplantlarbilemparatoruniz
ninebalidi.FakatsonralarimparatorlarekseriyaRo
maehrindeoturmaypMilangibibazehirleriidare
merkeziyaptklargibisonratalyakt'asnnstanbul
kayserliinebalanmasileExarkadiyleatanantalya
valilerideRavennaehrindeoturdular.
Romadabulunanmlkiyememurlarhalkngzn
dekkgrnerekRomaehrindeenbykveeniti
barlRomapiskoposubulunmaklaherhususdaonam
racaatolunurdu.Ksacastanbulkayserlerininmsa
mahasndanvegittikeDouRomaDevletininkuvveti
azaldndanRomannahvalinedebakamadndanRo
maehrihemenkendikendineidareolunurbirhalegel
midirvePapaszbabamnsnaolanPapasYunanca
kelimesindengelmedir.BtnPiskoposlaradenilirken
TARHCEVDET
247
sonradanRomaPiskoposunamahsusolmudur.
AltyzmildsenesinedoruPiskoposlarnbaz
larRimpapaAllannhalifesidirdiyeilnetmeeba
lamlard.Vebeyzdoksanmildsenesindenaltyz
drtsenesinekadarRomaPiskoposluuyerindebulunan
mehurPapaGreguvaryortugnlerinikiliseayinve
merasimleriledualar,elbiseleritertipvetanzimetmi
tir.OnunzamanndasadinigereigibikkleerekAv
rupadapekziyadeyaylarakPapalkmesnediepiycepar
lamveitibarbulmudu.KayserinPaytahtvesa
dininindoduuveilnedildiiyerolanstanbul'unpat
rikipapayastnlkgderekonunbylehalknmra
caatyeriolmasnekemezdiLkinbuesnadaDouDev
letininpekokgailesiolduundanRomailerinebakma
avaktiyokdu.zellikleranhkmdarKisrilekay
serarasndaaltyzonbirmildsenesindensonraorta
yakanmuharebelerdefersaskerlerigalipgelipAntak
ya,Dmk(am),KudsehirleriniistilaederekKisra
buhavalidebtnbtnsadininiyokederekonunye
rinemecusdinininkonulmasniyetinedmd.Bu
asriseasrsaadetiMuhammediyeolupKur'anKerim
ayetbeayetnazilolarakdnyannAllahdanbakayara
tcyainanandkntinsanlarntemizlenmesibtnci
hanahamdedilecekeriataklnaararakadyorve
bugzelhaberiduyuruyordu.Rumlardabudaveteda
niliselerdeEhliKitbolmalaryanibalolduklardin
deolmalariylemilletolarakslamayaknd.Fersdevleti
mriklerinyaniAllahtanmayanlarnyeriolmaklabe
raber.FerslerinArabsnrndakitbehliolanRomaya
galibiyetindenAllahtanmayanlarngruhumemnun
olarakslmolanlarakarHristiyanlarlasizlerinkita
"bvar,bizlermmyizhalbukibizebalolanlarsize
'balolanlaryendi.DemelerinekarRoma Arabhu
dudundamalupolduamasonundaonlaragalipgeline
248
AHMEDCEVDETPAA
ektir.ncevesonraemirAllahmdrveognmmin
lernusretiilhiyeileferahlkduyacaklardr.Allahsizi
gzdenayrmaz.Rumlarelbettebirgnfersegalipge

lecektirdiyeayetikerimeindiiniresul'umuzsyleyince
EbubinHalefuyalansyledinbirvakittayinetonde
vezerinebahisdeyinceHazretiSddkdasenemd
dettayinederekondevezerinebahsedipdurumuPey
gamberimizearzedincePeygamberiledokuzarasn
dadrdedi.HazretiSddkdaDeveyiyzeveseneyido
kuzakararakbahsiyeniledi.
Hakikatenmildnaltyzyirmiikisenesindestan
bulkayseriHerakldenizdenukurovayaaskergnde
ripPayastarafndaFersegalipgeldiigibiertesisene
yineTrabzon'a ordukarpTebrizzerinehareketleora
dadabykmuzafferiyeteerimivesonraammem
leketleriniyenidengerialdkdanbakaMusultarafnda
dakkbirmuharebekazanpRomaaskeriksranm
paytahtnayaklamd.RomannmuzafferiyetiHu
deybiyeanlamasnarastlayarakadgeenayetikerime
devaadvetebirbuyurulmuolanAllannyardmde
nilensenelerdeortayakt.EbubinHalefdedahan
celdiinHazretiEbubekirmukavelealtndaolan
yzdeveyiveresesindenalpPeygamberimizearzedince
sadakaolarakverilmekzereemirbuyurulmudu.
YukardayazldgibiRomaveFersdevletleribir
birininmemleketleriniharabederekherikisidmd
bylecedahaabukyenibirbakakuvveteyardmetmi
oluyorlard.kisidebirbirininkuvvetinihesabvetartp
yaknlarnagelmiolanyenibirmuhataraikisideakl
nagetirmiyordu.FrankdevletiKlovis'inoullarzama
nndadaeskidenolduugibiilerlemekdeisedetorun
larzamanpekziyadeihtillvekargaalklaraurad.
Franklarbuhalinnnalmakiin613mildsenesinde
toplanpyineMerovniHanedanndanbiriniFransakral
TARHCEVDET
249
lnasedilersedebusoydangelenlerhibirieyarama
ypDevletileriasilzadebirisiolanvesaraymdr
nasbolunanDevletvekilielindekalmd.Bundandolay
asilzadelersnfpekziyadeyzekmvebumansab
iinaralarndakavgalarbagstermiti.Frankdevleti
yenidenfenahalederekFranklarabalolanbazCer
menkavimleriisyanetmidi.
BuandaIsadiniyeryergenileyipyaylarakAvru
pakit'asmdanicePutperestkavimlerputlarbrakp
sadininegediler.BukktenPutperestlikdenvazge
mekolduuhaldesakiliselerindeinsanekilleriputlara
hrmetveonlarbtltmekpekgaripgrnyordu.Bu
naslmlaritirazedincestanbulkayseriLeonutana
rak726mildsenesindebirkanunlabyleinsanekil
leriyleputlaratapnmakusulnyasaklad.Vebtn
heykellerinkrlmasntenbihetmidi.Bukanununtal
ya'dadauygulanmassrasndaPapakargeldi.Roma
veRavennaahalisibukanununicrasnakarkoyarak
talyavalisiniidamedipdierkaysermemurlarnda
kovduklargibiRavennaahalisiLombardlarehrekabul
ettiler.Romaahalisidecumhuriyetidaresinikabullene
rekRomadabulunanmlkiyememuruyerinePapaym
drtayinetmilerdi.
tePapanncismanhkmetibylebalar.Fakat
PapaLombardlardankorkusundankayserinitaatinden
kmayuygungrmedikdenbakaVenedikcumhuriye
tinideLombardlarakartahrikederekonlarnyardm
ileRavennaehrinikurtarmvekayserinyenivalisine

teslimetmidir.SonundaPapalkyerialncaPapada
kendisiniRavennavalisineonaylattkdansonrakaysere
ballnbildirerekaynizamandaadgeenkanunhak
kndakayseresertbirmektupyazmhalkdabukanu
nunkaldrlmasnistidaetmidi.Kayserbunagcene
rekRavennazerinebirdonanmagndermiisedehalk
250
AHMEDCEVDETPAA
budonanmaykovmudu.Ondansonrabakabirasker
kuvvetignderilmediindenkavgannsonundabtnRo
maehrivedolaylarPapaidaresialtndakalmdr.Ama
DouRomadevletindebuekimeokzamansrnp
halkaadetlerinibrakdrmakpekzorbiriolduundan
nihayetadgeenkanuniptaledilerekkiliselerdeeskiden
olduugibiekilveputlaratapnmayaruhsatvermi
dir.tebunabenzervesilelerlePapannnfuzuartm
dr.
BuzamandaiseIslmmyldzklarnykselte
rekdnceufuklarnaydnlatyordu.HlefayRai
dinEmevDevletizamanndaEhlislmazzamaniin
dednceninalmayacakadarmemleketlerelegei
rirler.
AyrlanbirksmAvrupakt'asmageerekstan
bul'ukuatmvegerekdenfethedememidi.
AfrikadabirkoldaCibralta(Cebelttarik)boa
zndangeerekEndls'egeipotarafdanAvrupakt'a
sndabykfetihleremazharolmudu.VeHicretiNebe
vyyenin120senesinedoruAnadoludanbakaHindve
SemerkanddantaMsra,MsrdantaOkyanusdenizine
kadarolanmemleketlervebtnspanya,Portekizmem
leketleriileFransannbirkaeyaletiehlislmtasar
rufunageipslmdevletleribykskender'dendaha
fazlasnrlarngeniletmidi.Seksenseneiindeseksen
kuakdaRomallarnelegeirdiklerindenfazlamemle
ketelegeirilmidi.
FranklareskidenberiisyanedenCermenlerinbasd
rlmasmamecburolduklarzamandaslmaskeriFran
samemleketisnrlarnambulunuyordu.
ByleceFrankDevletibirFromaylardanarlMar
teladndabirisaraymdrlmansabmelegeirip
isyanedenGermenleriitaatialtnaaldgibiFransa
nntaortasnakadarinipslmaskerinideekilmeye
TARHCEVDET
251
mecburederekdevletininhududlarmkorumudur.
yleki114hicrsenesindeFransaehirlerindenPu
vatyeadlehireteklerindeArabkumandanlarndanAb
durahmanilearlMartelarasndabykbirmuharebe
olmuveherikitarafdan120000adamtelefolmudur
denir.
Bumuharebedeslmlarmalupoluncabattara
fndakislmkuvvetlerininilerlemesininlemidir.
DoudakislmkuvvetleriiseosradaRumdiya
rnadoruilerlemeebalamd.
SonraMarsilyayaniProvenseyaletihalkFrank
larabalolmamakzereslmlarilebirletiklerinden
bylecedeslmlarMarsilyadanTulonehrinekadarele
geirmilerdi.arlMartelburalarngerialarakhalkn
dacezalandrmdr.VeArtkFrankkralnnelindebir
^eykalmaypDevletileribamszolarakonunelinde

idi.
Fakatkralunvannalmaypburasnevldnab
rakmd.lncePependebabasnnyolundagidipovak
tekadarbazCermenlerPutperestlikdencaymadklar
iinonlarsadininedavetyolundabirokkkhk
metleriimhaederekmemleketleriniFrankdevletinekat
md.Kendisindehkmdarlaaitbtnvazifelermev
cudikenyalnzbirkralunvannakskalmolduuhal
deasilzadelerePiskoposlarnrzalarnvemuvaffa
katlerinialarakgizliceRimpapailemuhabereyebalayp
Papayakrallkvazifeleriniyapankralolmaldeilmidir
diyesorduruncauygunkarlarzcevabnalnca752mi
ldtarihvehicr134senesindekrallnilnederek
Merovinhanedanndanresmkralbulunanzatbirma
nastragnderilmiveFransadabusuretleKarlovin
adiyleikincibirkraliyethanedanortayakmdr.
BusradaEmevhalifelerininsonbulmasileAbba
sihalifeleriortayakmdoudavebatdaaynzaman
252
AHMEDCEVDETPAA
dabirerbykdevletinortayakmasbirleengaribe
lerdensaylmdr.
BuzamandaadgeenLombardiyadevletistanbul
kayseritarafndabulunanExarkeyaletiniistiledipRo
madabueyaletiniindedirdiyeiddiaederekelegeir
mekiinielealdndanRimpapaovakitbalolduu
stanbulkayserindenyardmistemisedeDouRoma
devletiovakitikavgalarladardangelenglkiin
deyardmedememidi.PapadaFransayagiderekPe
pendenyardmistemidi.Pependehenzkraloluuiin
tahtelegeirdigzylebakldndanhkmetinihal
knngzndemerugsterecekbuiinimetvesilesisa
ypPapayayardmiinegnldenmuvafakatetti.Pa
padaonunkrallnsalamakiinkendisi ilekarsn
veoullarnndinmerasimleriniyappPepen'eayrca,
Romaehrininkoruyucusuunvannverdiveherkimona
sadkolmazsaaforoz(yanilanet)olunacanilnetti.
Pependeppaslaramkfatolmakzerebirgrup
olarakDevletmeclisindebulunmalarusulnortaya
koydu.
ArdndanPepentalya'yaaskersrpExarkeya
letiniLombardlardangeriald.stanbulkayseriExark
eyaletiileberaberRomaehriniPapayaihsanetmitir.
tebusuretlePapahkmdarlarsrasnagemiveson
radakendinfuzunuAvrupanmmutaasspdncele
rinigelitirmekdebulmudur.
Ondansonratalyagittikeparalanpkkkk
hkmetlereayrlmdr.
AdgeenLombardiyamuharebesindensonraCer
manyadakiBavyera DukasdaPepeninhimayesialtna
girerekFrankdevletininnfuzuartmd.OvakitFran
sagneyindebulunanbazyerleriistilaedenslmlar
daspanya'yaekilmeyezorlayarakbtnFransay
avucuiinealmdr.CermenlerinveRomallarn enka
TARHCEVDET
253
zindankurulandevletlerinoununsonugelmiti.Mey
dandakalanlarniindeenkuvvetlisiFrankdevletiidi.
Fakatodaabucaknizamagirememidi.Pepen'inzama
nndabykvemuntazamdevletlerslmdevletiiles

tanbulkayserliiidi.
AncakEmevhalifelerininidaremerkeziolanam
erif.slmmemleketlerininortasndaolarakoradan
hertarafnnkolaylakikenAbbashalifelerioray
brakpBadadiidaremerkeziyapncaspanyavema
riphalkidaremerkezindenuzakkalncakukuyad
tklerihaldeEmevsoyundanAbdurrahman'mmarip'e
yaklatnhaberalncaonuararakmild757ve
hicr138senesindeHalifediyekabulettiler.Byleces
lmdnyasikiyeayrlpbatdaAbbasihalifelerinekar
gelenbirhalifelikortayakd.AbbasihalifeleriAfrika
halknayumuakyoldabirpolitikauygulamaatatllk
laigrmeyemecburoluncabunugrenAfrikallarspan
yadakislamazenerekAglepvedrishanedanlargibi
birkabamszhkmetortayakd.Bunlarnbaz
larAbbasihalifelerinebalandlarsadaazzamaniin
debamszkaldlarbugidileslmmilletleriarasnda
ayrlksebeplerigrlmsedeyinedeAbbasidevleti
ozamannbirincidevletiidi.
(768)mildsenesindePepenld,yerineoluarl
mangeti.Lombardiyadevletiniortadansilerekstan
bulkayseriileaynsnragirdiveLombardiyakrallar
nazelDemirtacpapaeliylegiydirmidi.BabasnnPa
payaihsaneylediiyerleritasdikettikdenbakabiraz
yerlerdahakatmdr.DahasonraPapalarabazh
kmdarlartarafndanbirazyerlerverildi.Birazdaken
dilerisatmalarakbylecepapalncismanhkmeti
geniledi.
CermanyadabulunanSaksonlarPutperestlikdede
vamettiklerindenSalmanonlarsadinineararak
254
AHMEDCEVDETPAA
otuzsenedenfazlauramadmadmonlaritaateal
mdr.arlmanSaksonlarlaurarkenspanya'dabu
lunanslmlararasndaekimekd.Bazlararlman
danyardmisteyincezerlerineordusuilespanyayagi
rerekoradagalipgelmisedeSaksongailesindengeriye
dnmeyemecburolmudu.FakatslmlaroCermanya
daikenFransayagirerekmemleketitalanetmeyeba
layncaspanyadabulunanEmevDevletimemleketlerin
denbazyerlerinelegemesiylesnrsalamaynemli
grmoluLui'yiotarafagnderipspanyadabulunan
Ebrunehrinekadaruzanantopraklaristettirdiigi
bi184hicrsenesindeBarselonaehrinideelegeirmi
tir.
arlmandouslmmemleketlerindebulunanse
vlerivezellikleKudserifiziyaretedenlerikoru
makiinAbbashalifelerindenhemzamanolanHarn
rupa'dataraftarpeydaetmekHarunrReid'inpolitika
gndermidi.AklandgibiEndlsdeortayakp
abbashlifelerinerakipolanEmevdevletinekarAv
KayserinegalebesindenokmemnunolmuikincidefaH
snauygunoluncaodaarlman'aeliilehediyelergnder
midi.BununzerinearlmananlatldgibiEndlsde
kifthatiyleHrunrReid'ecemilegndermioldu.
vedaimadevletinistanbulKayseriliindenstntutmak
lksndeolduundanodaHarnrReid'instanbul
KayserinegalesindenokmemnunolmuikincidefaH
rnrReid'ingnderdiieliyepekziydeikrametmi
di.OzamanhenzAvusturya,PrusyaveRusyadevletle

rikurulmamd.ngilterekkbirtakmhkmetlere
ayrlm,Felemenk,Belikavesvirememleketleri
Frankdevletinineyletindensaylrd.Korsanlkilege
menDanimarkasve,Norve,VenedikveLehvilyet
lerigibibazkkhkmetlervarsadamedeniyetzere
bulunandevletlerslmveFrankvestanbuldevletleri
TARHCEVDET
255
idi.vearlmanbabasndanmiraskalanmemleketlerebir
okadardahaekleyerekFrankdevletistanbulKayserli
indendahaziydekuvvetlendivegeniledi.
ByleceFranklardierAvrupakavimlerindenziyde
nsalarakFrankkelimesiLtinceFransdiyekonuul
maklaArablarevvelineelifsonunadacimdiyerekefrene
demilerdir.HalaramzdabtnAvrupallaraFrenkve
Avrupa'yadaFrenkistandenilioradankalmadr.
KsacaarlmanAvrupa'daenbykhkmdarolup
ancakstanbuldevletininunvanbykd.nkteden
beriKayser,mparatorunvanlarbirmandavebirkuv
vetteolarakPadiahvemlklmlkmakamndaidi.
FakatCermanyatarafndaKayservedierAvrupadille
rindemparatorterimimehurolmudu.Bunvanmte
denberihalknndeitibarbykolduuhldeoasrda
yalnzstanbulKayserliinezeldi.arlmaneskiRoma
mparatorlarnnenmhimtopraklarnasahipolduun
dandoalolarakbunualmakemelindeidi.
BugnlerdePapannbazdmanlarbirolaygnn
dePapayahakaretedipbirmanastrahapsetmilerdi.
BiraralkPapahapistenkurtulupbizzatosradaCer
manya'dabulunanarlmannyannavarpsulularnce
zalandrmasnricaedincekoruyucuolarakRoma'
yagidenarlman800mildsenesindePapa
nndedizktodabanabirtakoyduugibihazr
bulunanhalkokyaaRomamparatorudiyearrken
PapadaarlmannndedizkerekbusuretleGarbRo
mamparatorluuyenilendi.
arlmanbtnsevilerinkoruyucusuolmakzereen
bykCismanhkmdarsaylmvePapa'daenbyk
RuhanReisolarakhkmdarlaratagiydirmekhakkn
eldeetmidi.BununzerineRomabtnstanbulKay
serliindenaynlmd.
256AHMEDCEVDETPAA
Garpmparatorluununbyleceyenidenihyasstan
bulKayserininnfusununazalmasnasebepolduugibi
PapannnfusunuveannarttrmasstanbulPatriine
pekziydedokunarakRomavestanbulehirleriarasn
daCismanhkmetolarakayrlkolduugibimezhep
edeayrlkkd.Sonradanakideleriynndendee
kimelerolmunihayetsevlerinDouveBatkiliseleri
adiyleikimezhebeayrlngerekdirmivegarbkilise
sinebalolanlaraKatolikveDoukilisesinebalolan
laraOrtodoksdenilmitir.
PapalarnceleriRomaPapazlarolupveahalisita
rafndanseilerekmparatortarafndanonayalmasge
rekirdi.Hattbuonaym?/idesiiinstanbulKayseri
Jstiyans'nPapa'danbirmikdarakaaldsyle
nir.
AnlatldgibiPapa,Pepeninzorlaelegeirdii
KrallnmeruolduugibitannmassebepolmuPepen

dePapayhkmdarsrasnageirmidi.Papaarlman'a
mparatorluktacgiydiripevvelcePapalnnonayiin
Kaysereakaverirkenimdiarlmanonlarmparatorla
ratagiydirmekderecesinegetirmitir.VesonraPapalar
Hristiyankrallartehditedecekmertebenfusveiktidara
erierekbazmparatorlarmparatoronaylamakiin
nazederveekimserdavranrolmulardr.Bazendem
paratorlarnkrallarnveilerigelenleriniindenkendide
diineuymayanlaraforozedipaforozolanlarisemezhep
eokeydenmahrumveitibarnyitiripkimseyanna
varamazoluncabazennicerzvenamusehliolanlarga
razyzndenhalkgzndelekelenirdi.Bununiinkrallar
veilerigelenleristeristemezPapanngaraznahizmet
etmeyemecburolurdu.
FrankkavmininortayakOsmanlnnortaya
knavearlmandevletiningelimesiOsmanldevletinin
gelimesinebenzerolupukadarki,arlmanGarbRoma
TARHCEVDET
257
devletininmhimtopraklarnelindetuttuuhldepay
tahtRomaehriolamad.
FatihSultanMehmedHaniseDouRomadevletinin
btntopraklarnaelkoyarakpaytahtndapaytaht
yapt.VeFrankdevletininomertebeyeerimekiin
yzsenelikbirvakteihtiyavarkenOsmanlyzellise
nedemaksadnaeriti.BirdeSeltiniOsmaniye'deSal
tanatveHilfetbirleipKarlovinHanedanisehilfete
benzerbirruhanreislikilekartrarakPapayavermi
yniAvrupannkrallarnnsakalnonunelinevermis
ciir.
BirdeFrankkavmiCermanyadangelipGalya'yele
geirdiklerizamantopraklarkrallarnelindekald.Kalan
daaskerlerinarasndakur'aekilippayedildi.Byleta
sarrufolunupamakrallaraaityerlermirtopraklardan
saylpbirmikdarbazzevatamkfatolarakkaydha
yatartylavedierartlarlazerineyaplr.Vesahiple
rininlmndemiryeaitolurkensonralarkhkrallar
ilekhzorbalkileintikalettirilmeebalamd.Builer
Fransapheli,kiminarasndakalrbilinmezbirmesele
olupPepenisekendiyaptnrtmekiinbugibitop
raksahipleriningetirtipanlamalarnamuhtaolduun
danonlarnhakszyereelegeirdikleribazimtiyazlara
gzyummaamecburolmaklaasilzadesnfdahada
kuvvetlenmidi,nfuslarndagittikearttrrlard.
HrnurRed'inzamanndaslmhkmetimave
rannehirdeTataristan,veHindistantaraflarnayayl
maktaikenarm*andabtnFransa,talyaveAlmanya
topraklarntaLehistan,Macaristanvezlanda'yakadar
elegeiripAvrupacabykbirdevletkurupRomatacn
dagiyipmparatorluunuyenilediktensonraslmta
arruzundankorkarakbirtaraftanEndlsdehkmeti
yenilemiEmevlerlemuharebeedipbirtarafdanrakibio
lanAbbasiHalifeleriHrnrReidilemnasebetkur
F:17
258
AHMEDCEVDETPAA
maaalrd.
OsralardaBatveDouMilletleriarasndavahet
venefrettepenoktasndaidi.Avrupa'dailimvemaarif
bsbtnsnmd.nkRomallarnkmesiveyokol

masiyleAvrupa'dailimvemaarifkaybolupCermenlerde
hlbedevihldebulunduklarndanAvrupatoptanbilgi
sizvekaranlkiineidi.AbbasiHalifeleriisebilimyay
makvemaarifestnhizmetgsterdiklerigibiEndls
dekiEmevHalifeleridebuhususdabykgayrethar
carlard.
arlmanDevletininusulvekanunlarnyenileyipb
tndurumlariyleHrnrReid'itakdirealrAvru'
padailimvemaarifinilerlemesinealmsadabunamu
vaffakolamaypaadaanlatlacakSalipmuharebeleri
zamannakadarAvrupacihaletiindeidi.
ByleoluncaozamanlarAvrupa'datpilmislm
memleketlerindetahsiliniyappFranklkesinegidenYa
hudilerelindeidi.arlmaniteosnftanIshakadnda
biriniseipbirmektupvehediyelerleHrnrReid'e
yollad.Drtsenesonraarlmanozamanntalya'da
paytahtolanRavennaehrindeikenIshakHrnr
Reid'inilerigelenkumandanlarndankiiilebirlikte
dndklerizamanhediyeolarakgetirdiklerisaatveErge
nekon,fil,nefiskumalargibieylereFrankcahilleriara
sndasihirlieylergzilebaklarakhayretveaknlk
larndanhattsaatikrmakistediklerindemparatorm
niolmudur.OtarihdeKudserifziyaretinegiden
Hristiyanlarnkorunmasiinbazanlamalaryaplm
dr.
arlman'mdevletiAvrupa'nnyarsniinealarak
kuvvetvekudretitepenoktasnaerdiihldeozaman
korkanhkilegeinennehirvedenizlerdegezipdolaarak
Norman,yniimaladamlardiyeanlanvensalan
Danimarka,sveveNorveahalisiFranktopraklarna
TARHlCEVDET
259
gireryakpykarlard.Buncaglkveileilehertara
fsalamemniyettebulundurmaaalanarlmanbunla
rapekziydegcenerekaladsylenir.
81mildsenesindearlmanld.OluLuiyerine
geerek26senegzelcehkmetettiktensonraodave
fatedinceoluarasndabykbirmuharebezuhur
eyzbinkadarinsantelefolmudur.Bununzerine
asilzadeleringayretiylekurulanmeclisinkararileFrank
Devletikardearasndapayedilmidir.Almanyay
niCermanyailetalyaveFransadevletleribylebirbi
rindenayrlptamamenbellioldu.
BuvaktekadarMevendolanFrankdevletihakikatte
birCermendevletioluphanedanvememurlartakm
CermendiliilekonuurlarveCermenahlkveadetleri
zeregiderlerdi.CermendiliylekonuanFrankasilzade
leriveaskerpeahalininoububykmuharebedel
dkleriiinFransa'nnhertarafndaGallerinlisanve
detleristegelipGallerinovakitkonuageldiklerilisan
iseGaldiliveCermenkelimeleriylekarkkabaRoma
yniLtindilindenibaretti.Sonralarzamangetike
dzelerekdeiiklerlebugnbildiimizFranszdiliortaya
kmveFranszdediimizhalkdaondansonravc
dagelmidir.GallerbirzamandanberiGalya'yagelen
muhtelifkavimlerleFranklardantoplanmvekarm
olduuhldehepsibirkavimhlinegelmidir.
Frankdevletianlatldgibikardearasndapay
edilincemparatorunvantalyakralLuterdekald.Fa
katdierkardeleridebamszkralolduklariinm

paratorunvannndadeeridmd.
Bukardearasndadmanlkdevamlyd.De
nizdevenehirlerdegezipdolaanKuzeylikorsanlarAl
manyaveFransatopraklarnagirerekzararverdikleri
iinbudevletinderahatgrmemidir.
260
AHMEDCEVDETPAA
BuesnadaEhlislmdenizdentalya'ybaskal
tndatutuyordu.HattAfrikadahkmetedenalebiler
Romaehrininvarolarnharapetmilerdi.
SekizyzellibemildsenesindeLuterbirmanas
traekilerekhkmetiniolunapayetmitir.Fakat
ikisibilvrislnceonlaraaittopraklarRomampara
torluupayesiyleikinciLuiadiyletalyakralolankar
delerinekalmaklzmgelirkenbirokyeriniamcalar
olanAlmanyaveFransakrallararalarndataksimetti
ler.BupaylamadaRennehrininsolyakasndabulunan
yerlerGalya'dansaylrkenovakitCermenlerinsaylan
biryerAlmanya'yagemidirki,hlPrusyadevletie
lindeikenFranszlarburalardaiddiaederekRennehri
ninsnrolmasnisterler.
BusradaDenizdengelenArablaryeryertalya'ya
taarruzageincekinciLuiamcalarndanyardmiste
misedeyardmetmediklerindenodastanbulKayse
riyleandlamayappbirazyardmistemisedegerie
kilinceLuiyalnzkalpslmlarilemuharebeleriii
lerindekiglklerleuraarakokgemeksizinlnce
PapamparatortacnFransakralKelarli'yegiydir
mekleberabertalya'yaarkaskesilmedentaarruzede
reksataanslmlarakarkendisineyardmetmek
zerezorlaypyardmetmezsekmparatorunvannba
kasnaveririmdiyetehditedipbirtaraftandaKuzeyli
korsanlarFransatopraklarnagiripyakpyktklariin
arliziyadeaskerveakayamuhtad.Byleceasilza
delerefazlamsaitdavranarakfeodaliteusulyleelde
bulunanarazininverasetleintiklihakkndabirkanun
ortayakoymudur.
RomallarzamanndaeyaletalilerineDukavesan
cakmutasarrflarnakontedenilipFranklarGalyay
fethettiklerindebuikimemuriyetbraklarakDkve
Kontlarkraltarafndannasbvetyinvemaalariinba
TARHICEVDET
261
zmlkveiftliklerincadntahsisederdi.HududKont
larnamarkidenilirdiki,merziban,yniSerhadmuhafz
vehududbeylerbeyisidemektir.Bumemuriyetlerinve
rasetyoluileintikalinearlitarafndanmsaadeolun
maklamemuriyetunvanolanDk,Kont,vemarkisz
leriverasetleintiklederrtbevepayelerolmudur.Bun
danbakakralsemekdeasilzadelerinhukukundandr.
diyekanunyapmdr.Busuretlehkmetbtnbtn
asilzadelerinelindekalmvefeodaliteusultepenok
tasnavarmdr.FeodaliteusulbiryndenOsmanlida
resindegeerliolanmalikne,zeamet,tmarveiftlikler
muamelesinebenzersedebirokynlerdenikisiarasnda
ayrlkvardr.Ziratopraksahibiolanmalikne,zeamet
vetmarsahipleriyalnzarazininriletapugelirinive
ifliksahiplerideicaznyahutortaklgereihakkn
almakdanbakaahalizerindehibirgnhkmetleri
yokdur.iftilergerektopraksahibiilegerekiftlik

aalariylehkimhuzurundamurafaayaglerivard.
Amafeodaliteusulndetopraksahibiolanlarbamsz
birerkralgibimalikneleridolayndavergitoplamaa
davalargrmeehattparabasmaa,birbirleriylemuha
rebeetmekdeserbestolduklariinsebepsizyerebirbir
lerininiftliklerinitalanetmeegiderlerdi.Kendileriniko
rumakiiniftliklerindeatolarvekalelerinaederler
di.BunlardanouAvrupa'dahlgrlr.Topraksa
hibininarazisiniicarlatutaniftilerbask,zulmvepek
arvergiilemkellefolduklarhldedalaavakmak
topraksahibininhakkolduundanbakasbirtavanya
hutgvercinvursaidamedilirdi.
AnlatldgibiKelarltarafndanarazininvera
setleintikalinemsaadeedincehkmetelindekalanbi
raztopradaolutarafdarkazanmakiinunabuna
geirmitir.Vememleketteemniyetolmdmdanherkes
birerkoruyucubulmaamuhtaolupmlksahibiolan
262
AHMEDCEVDETPAA
lardakhkendirzalariylekhzorlaemlkininfuslu
birtopraksahibineveripgerifeodaliteyoluileicarlaya
rakonunhimayesinieldeetmeemecburolurlard.
BykhimayegrenleryniDklerveKontlardo
rudandoruyakralnhimayesindeolupeskiarazisahip
lerideonlarnhimayesindeolduugibibykhimaye
grenlerarazilerindenbirksmnbazartlarladier
adamlara,onlardaicaravererekbykhimayegrenler
onlarnkoruyucusuolurdu.
Busuretlekralbirinciderecedekoruyucuveifti
lerhimayealtndaveoradakiafazisahibibirynden
koruyucubiryndendehimayealtndaolarakFransa
birbirineeklibirhimayeyebalidi.Fakatdevletelinde
arazikalmadndantebaaszkalponlaradorudando
ruyatebaaolanbirkabykDkveKontilePiskopos
larkalmd.OvakitbufeodaliteusulAvrupa'nndier
taraflarndadavard.
OzamanAvrupahalkdrtsnfaayrlmolupbiri
topraksahibiolankoruyucular,ikincisikendiemlkiolan
hrbamszlar,ncstopraksahiplerinecretde
mekdenbakabirkaydabalolmayanhriftilerdr
dncstopraklaberaberalnpsatlandemirbakleler
di.
Romallarzamanndainsaneyagibialnpsatlrken
Franklarzamanndabylebaolaraksatlmasyasakla
narakyalnzaraziyebalanpsatlabildiindenesaret
maddesibirazckdeiiklievedemirbalkderecesine
dmd.ByleceeskizamanagreAvrupamedeniyet
vadisindebiradmilerlemidenebilirsedebufeodalite
usulnnbalolduutrlykvezulmdorusuhide
insanlasareydeildir.Koruyucularnhimayeettik
lerihakkmdakiaklermezhkmetlerizelliklehiac
mas olmayanlarnnilkgecehakk,yniiftilerdenbiri
kznkocayaverecekolsancekoruyucusutarafndanbe
TARHCEVDET
263
kretiizaleolunupsonrazifafedilmekgibibizlerceina
nlmazveislmmemleketlerindehatrvehayalegelmez,
bunakatlananlarayaplanmuameleaklveinsafnha
ricindedir.
BusonuktyevaranusulnKelarltarafndanta

mamlanmasiylebirtaraftanKuzeykorsanlarbirtaraftan
asilzadelertakmFransayharabetmekletarihdeok
fenarnekolmulardr.
Kelarlbanamparatorluktacngiydirmekiin
Papayavadettiiyardmnyaplmasurundamuhtaol
duuaskerveakeyitoplamakzereasilzadelerhakknda
byleolaanstizinlervererekdevletinifenayolakoy
du.HalbukiPapayaslmlaraleyhineverdiisznde
faydasgrlmedi.AfrikadahkmetedenAlebilerin
taarruzlarartarakPapayharavermeyemecburet
milerdir.
BuasrlardamparatortacngiydirmekPapalarn
hakksaylphangihkmdartalyanmGneykt'asna
taarruzedipsataanislmlarakaryardmcolursa
mparatorunvannkimseyetevciholunmaypseneka
darmahllhkmndekalmdr.NihayetAlmankral
nnoluimanarlmild880vehicretin267senesinde
talya'yagelerektalyakralltacngiyipbirseneson
radaRomamparatorluupayesinialmdr.Bununar
dndanAlmankralldasoyundankendisinegemekle
ikidevletbirlemidir.
Fransadevletigndengnekerekasilzadelerinn
fusufevkaldeartmDkveKontlarbulunduklaryerin
krallarhkmnegirmi,Provens,yniMarsilyatarafn
dakiDkbamszlnilnilekralunvannalmd.
Kuzeylilerintaarruzlargndengnearttndan
Fransadevletininidaresiimanarli'yeteklifolupoda
kabuletmeklearlman'mbtndevleti887mildsene
sindekamilenonunelinegemitir.
264
AHMEDCEVDETPAA
LkinFransa'yataarruzedenKuzeylilerzerineha
reketteardavranpParisahalisiikisenekuatmada
kaldndannihayetordusuilegelmisedemuharebeden
ekinerekKuzeylilereakavererekfevkaldemsaadeler
leuzaklatrabildiindenbtntabaasmnnefretinikazan
di.Asilzadelertarafndankrallkdanekilipatld.
Bylecetekbirhkmdarelindeikisenekadarkalan
FrankdevletigeneksmaayrlarakartkFransa,Al
manyavetalyadevletleriognkdurumlarkesinlee
rekkurulmudur.
ylekiAlmanyakralLui'nintorunuasilzadelerta
rafndanAlmanyakrallnaseildi.GeneKuzeylilermu
harebelerindestnderecedekahramanlkgsterenPa
riseyletiDkDberoludaFransakrallnaseildi.
Kelarlitarafndanasilzadelereverilenkralsemehak
knnsenegeincekendihanedanaleyhinekullanlmas
ibretalmaygerektirenbirolaydr.BuyndenFransa'da.
KarlovihanedanisnmveyerinegeenDberoullar
ncFranszkraliyethanedannmeydanakarpKa
pethanedandenmidir.Buhanedangelenkrallarnhi
birisimparatoradnaolmaypancakFransaCumhuriyet
oluncayakadarzamanzamanFransatahtnageipkral
olmulardr.
talya'dakrallkiinhaylimuharebelerolupnihayet
dklerdenbirigalipgelerekmparatorunvaniletalya
hkmdarolmudur.ByleceKarlovinhanedanyalnz
Almanya'dakalmd.Yirmisenesonradasoylarkuruya
rakbuhanedannbirtarafdahukmetlerikalmamdr.

BusuretleFrankdevletiksmaayrlmd.Ancak
Marsilya'dabirkrallkortayakmbirdeisviretara
fndaBurgonkrallkurulduundanbedevletpeydaol
mudur.Fransadevletipekfenahlegiripyzseneka
daryklmgibihavadakalmdr.arlmandiriliptebu
TARHCEVDET265
hligrsebuncaemeklerininksazamandahebaedildiine
acypalamakdanbakayapacakeyiyokdu.
arlman'dansonraikibykdevletdahakurulmu
du.Birisingilteredevletidir.ngiltereadaskkkk
krallarnidaresindeikenilerindenbirisigalipgelipbir
devletkurarakgittikekuvvetvekudretiniarttrmdr.
DieriRusyadevletidirki,birtakmKuzeylilerBaltkde
nizindengeerek860mildtarihindeRusya'dabirhk
metkurmularveKiyefehrinipaytahtyapmlardr.
Halkndanbazlarstanbul'akadargelmisevidininika
bullenippapaslaralpdnmlervestanbulKayseriile
aralarndaanlamalaryaplarakbtnhalkOrtodokslar
nnmezhebinegirmilerdir.Budevlettegittikeyerle
rekkuvvetlenmivegenilemidi.Moskovaehrinipay
tahtyaptklargibiPetersburgehrinidekurmulardr.
LehDevletiRusdevletindendahaeskiolupLehliler
biraralkRusyavePrusya'yataarruzederbirokyerler
almlarsadabuyerlerazarazarellerindengitmidir.
eklerdeslavkavmindenolupbiraralkbirhk
metkurarakbealtyzsenekrallklaidareolunmu
dur.
HunlarnbakiyesiolanveHongurunadenilenMacar
lardaCermanya'nmhertarafndolaa'rakgirdikleri
memleketleritalanetmeklemeguldler.Nihayet900mi
ldsenesindekrallklaidareolunurhkmetkurdular.
arlmandevletininsnmesiyleevldlardayokol
du.AlmanyahkmdarlnaHerseklerdenynidklerden
biribazenkontlardanuygungrleniseildi.
ounluklabirmilletmeclisitoplanpasilzadelerta
rafndanseilerekmeclistarafndanonaylanrd,nfuslu
birhanedandaAlmanyahkmdarlbirzamankaldise
deverasetgeerlideildi.Fransa'daolduugibiAlmanya
dadafeodaliteyoluileelegeirilentopraklariinveraset
kaidesiuygulanarakasilzadelerinkuvvetiartpimparator
266
AHMEDCEVDETPAA
seimibazaPiskoposlarileberaberonlarnelinegemi
lerdi.VeAlmanyaHersekleriynidkleriovakitvalide
mekolduugibiAlmanya'nnslvveMacarlardankorun
masiinbazlarnaziydenfsverilerekbamszkral
largibiolmulardr.
talyakt'asisebuasrdatrlkarklklarad
erekpapalarnktdavranlarndandolayRoma'da
trlhiylelergeerliikenhalkdacumhuriyetsevdas
nadmd'
Gariptirkiarlman'mvefatsrasndaBadatha
lifesiHarnrReddevefatetmidi.TpkFrankDev
letigibiAbbasDevletidedmeyeyztutmuveyu
kardaanlatldgibiyeryerbirtakmmeliklerkp
halifelerinhkmetiFrankhkmdarlarnnhkmeti
gibiszdekalmt.YukardasylendiigibiFrankDev
letindesaraymdrnaspolunduugibiAbbasDev
letindedebirEmirlmeravard.BuikiDevletbiribi
rinitaklitedercesinebenzerlikgsteripyalnzyukarda

anlatldgibimaarifiyaymakdabirbirinebenzemez
lerdi.
slmmilletleriilkkndabtndnyanngz
nrktmveAvrupaytitretmiskenbuzamanday
legaripayrlklaradpparalandlarkiartkAvru
pallarnslmdankorkusukalmamd.Fakatkendile
rideayndurumdaolduklariintaarruzagleriyet
mezdi.HattabuzamandaFransannhalipekperian
olupbiralksryordu.ylekiovakitcahilvegeri
kafalFranszhalk1000senesiyakladdnyannsonu
geldidiyegnahlarndantvbeile elinegeenivemal
nkiliseyebalarvevakfederdi,kimideKudserifi
ziyaretegiderdi.teFranszkiliselerininzenginliibun
dandr.
VeFerberadlbirFranszEndls'egidipidaremer
keziKurtabaehrindeArabmekteplerindebirazrakam
TARHCEVDET
26T
vehendese,hey'et,kimyafenleritahsilileFransa'yad
nndekendisinesihirbazgzylebaklmd.Ferber
ArablardanrendiibilimlePapalkmakamnaerie
rek1300mildsenesindeRomadaPapaikenvefatet
mitir.
KsacabuasrdaAvrupanmhercihetlefenaolup
yalnzAlmanyaimparatorluuepiycekuvvetlenmidi.
BuasrtaassupasrolmaklaPapalarnRuhannfuzu
?dailerlemidi.
ylekiidaresigayetiyiolanAlmanyahkmdar
Hanri936mildsenesindelncebirmilletmeclisita
rafndanolubykOttonAlmanyakrallnaseildi.
OdababasgibiaklldavranpAlmanyadahadakuv
vetleninceeklerizorlaDkleriylesevdininesokupAl
manyayabalamveMacarlardayeniponlarnteca
vzlerindenkurtarmd.AlmanyaileMacaristanara
sndabirmarkilikkurularakadnaOstermakdenilmi
dikiMacaristansnrarasndaDouMarkiliidemek
olupAvusturyakelimesideondangelmedir.
teAlmanya'yatabidevletlerdenolupdasnrlar
birolanAvusturyadevletininkkbukksancaktr.
LnerasnmoturduuyerViyanaehridir.slavlarara
sndaViyanayaBedenildiindentarihlerimizdedeBe
ehridiyegeer.
VeAlmanyaBaltkdeniiLehistan,Macaristan,Hr
vat,talya,FransaveHollandayiinealangeniimpa
ratorlukolupahalisineAlmanveyaNemedenir.Fakat
bizimdilimizdeNemeterimiAvusturyaliinkullanlr
olmudur.
AklandgibiOttonkuvvetlenerektalyaydaele
geirerekRoma'yagidipmparatortacngiymiveolu
"dastanbulkayserininkziyleevlenipkendiimparator
luukaysertarafndandaonaylanmtr.
268
AHMEDCEVDETPAA
Birzamandanberiimparatorlukunvankhtalya.
khAlmanyakrallarndadolarkenbundansonraAlman
ya'dakalmdr.VeCermentacngiymekyalnzAlman
yakraldemekolarakAlmanyakrallarimparatorun
vannekseriyaRoma'datagiydikdensonraalrlard.
AncakCermentacngiydiklerigibiRomahkmetinin
yanikatoliklerinenbykhkmdarolmakdierkral

larastnsaylmakgereideberabereldeedilirdi.(974)
mildsenesindeOttonlpoludatorunudatahtaotur
dukdansonraakrabasndanBavyeraDkikinciHan
riAlmankrallnaseildi.Romayagidipdeimparator
tacngiydiivakitPapatarafndankendisinehare
simlibiraltmelmatakdimolununcamemnunolmudu.
HalbukiPapannbunuvermekdekiarddncesisana
dnyayverenbenimmanasndaidi.BuikinciHanri'ye
anlatmakvebudnceyiherkesinkafasnayerletir
mekdi.Hanrisa'nncemaatinikoruyacanaPapann
deyeminettiisradabenPapayasadkkalacamsz
lerinidekendisinededirtmilerdir.Bunlarsahepatall
szlerdi.ButrdenoyunlarlaPapalargn,gnkuvvet
almlardr.HanriSakshanedanndanolup1024mild
tarihindevefatederekbuhanedandankimsekalmad
iinasilzadevepiskoposlarvehalktoplanarakdier
CermenprenslerindenKonradadlPrensiseipMayans
ehrinde,CermanyaveMilanehrindetalyaveRoma'da
imparatortalarngiymidi.SonralarBurgonkralbila
vrislncehkmetiniKonradzaptetmidir.tebu
mnasebetlesvire'deAlmanyaDevletinegemidir.
KonradasilzadelerinnfuzlarnkrmakiinPisko
poslarlaehirlerhalknapekokmsaadeveimtiyazlar
verdi.Bylece15senehkmetettiktensonravefatnda
oluncHanritahtageti.
teSalipmuharebeleriaadaanlatlacagibi
bununzamanndadr.tebuHanriAlmanyaitalyave
TARHCEVDET
269
Burgonkralolupodaboalandukalklarelegeirip
bizzatdevlettarafndanidareedilmekzereyerlerine
BalatinleryaniVoyvodalaryollamdr.Oesnadatalya
daPapatoplandsradaorayagidereknde
birPapasmeclisitarafndanehrindenatpyerinebirba
kasnsedirmikendisideimparatortacngiymidi.
Lakinolu4ncHanri'ninimparatorluuzamannda
asilzadesnfyinekuvvetlenereknfuzlarnartrm
lard.SonraPapalarseilirimparatordaonaylard.Ge
lenekbuikenPapayedinciGreguvarbundansonraPa
paRomaahalisininrzasilevekiliseninenbykrt
belikimselerikardinallertarafndanseilerekimparato
runonaynalzumyokdurdiyebirpapasmeclisinekarar
verdirmidi.AyrcaPapasolanlarnevlenmeleriniyasak
lamakgibibazileregiritiigibiPiskoposlarnhk
metlerdentamamenayrivebamszolmalarnkapsar
yaynladtenbihlerivard.Buzeldavranlarndando
layHanriilearalarndapekokkavgalarkmdr.Bir
aralkHanrionunpapalkdanekilmesiiinbirpiskopos
meclisinehkmettirmisedeodaHanri'yihalileaforoz
etmiveasilzadelerinkuvvetiyleDklerdenbirisiHenri
yerineseilipgetirilmidi.AncakHanrionagalipgele
rektalya'yagitmiveseneRomaehrinikuatm
d.SonragalipgelipyenidenintihabettirdiiPapatara
fndandaimparatorluktacngiymidir.SonralarPa
pasemekhakknkardinallerbtnbtnelegeirip
hlyleceyrtlmektedir.Vepeskposekimesiuza
yaraknihayetpeskoposlaryalnzellerindekitopraklarn
sahibiolarakimparatorlarnhimayesindeolmakzere
bamszPapannhkmetialtndakalmalaruygung
rlpkararabalanmtr.
Salipmuharebelerinegelincebumuharebeleradge

enncHanri'ninzamanndayani(1096mild
(490)hicrisenesindeortayakmdr.ylekiteden
270
AHMEDCEVDETPAA
beriziyaretiinKudserif'egelipgidenhristiyan
laraiyidavramlrkenAbbasidevletininkuvvetiotoritesi
azaldkaIrakveamtaraflarnagelenTatarveTrk
menkabileairetlerininhristiyanlarakarhaindavra
nlarhalkndncelerinideitiripasldinigayret
taassuba,byklkvemisafirperverlikgibiiyidavra
nlarnzlmvebaskaltndabulunmayaevrilmidi.
Reayavekendilerineamanverilmiyabanctabaa
allarnhalleriperiand.385hicrsenesiiindeKudsa
erifziyaretileriarasndabulunarakKudsegelmi
Jerbenilmi,hneri,vebahtaklilePapalkmakam
naykselinceAvrupahalknslmolanlaraleyhinek
krtarakuyarmayaistekdebulunmaabalamd.
KudserifSeluklularelinegeedikdensonraora
dahkmetedenTrkmenlertarafndanziyaretihris
tiyanlaraeza,cefaedildiinioradandnenhristiyanlar
ikyetedipyaygaraybasyorlard.Halbukiyukarda
anlatldgibiSeluklularnstanbul'ayaklamasndan
okkorkanKayserstanbul'unTrklerelinegemekze
reolduundanbahisleAvrupa'ymuharebeyesrkle
mekistiyor,Avrupa'dakihkmdarlardaAvrupay
uzakdaolsabirkaygdankorumakiinSeluklularn
durmadanilerlemesinidurduracaknlemeareleriniara
makdakendilerinizorunlubuluyorlard.
BirdeFransaasilzadelerimemleketipekziyadera
hatszettiklerindebirseferalpdaasilzadelermuha
rebeyesrlrsehalkdabiraznefesalrdiyeFransa
kralbylednrd.
PapaisekendindenncegelenlerinAlebiyelilere
verdiiharachatrndanbirtrlkaramyorves
lmmilletlerininbyleabukilerlemelerindenkukula
narakbakaruhanreisibulunanhristiyanziyaretyeri
Kudserifinsevlerelindebulunmasnarzuetmesi
ileMelikah'mtahtagetiindenberiAvrupahalkns
TARHCEVDET
271
lamlarilemuharebeyeteviketmekdeidi.Yukardaki
sebeplerdentrAvrupa'dabirheyecanortalsard.
HemenKudserifialmakzerehareketekararve
rildive ilknceFransa'dafedaibayraklarald.Bu
bayraklarnaltnapekokhalktopland.spanyollarEn
dlsArablarmdankorkularndanekinerekkatlmayp
yerlerindenayrlmamlarsadadierAvrupamemleket
lerindebulunansilahortakmlarayakland.Onlarnar
kasnabirokhalkkatld.
Bubayraklarnaltnagelipyazanlargslerine
haresmiyaptklarndanonlaraEhliSalibdenildi.By
lecetalya,FransaveAlmanya'dansayszHallarKu
dsKudsdiyerekyolarevanoldular.ncfasldaan
latldgibiAvrupallarnkorktuuSeluklularacaipbir
karkladmlerdi.AmaEhliSalibdemuntazam
biridarealtndaolmadiinouMacaristanveBul
garistandangeerkenhastalkdan,yorgunlukdantelef
olarakgerikalanznik'ekadarvarmsadahemenhep
sioradayaplanbirmuharebedeimhaedilmidi.
AncakoakitAlmanya'yabalolanBelikadk

ilebirtakmFranszdkvekontlardaarazilerinisatp
buSalibmuharebeleriiinbirokaka tedaikederek
tertipledikleriordularepiycemuntazamolduklarhalde
birtakmMacaristanbirtakmDalmayayoluilehare
ketettiler.Geribunlarndaouyollardaazalmsa
dayineartanbykbirkuvvetolarakstanbul'avarn
castanbulkayserirkpacelebunlarskdarageir
mislamlarnonlardanncekendisindenaldklartop
raklarkendilerinebrakpteslimedeceinivaadetmi
dir.
Bunlarskdar'danhareketleKlarslan'nPay
tahtolanznk*i1097mild491hicrsenesindeelege
irmilerveAnadolu'dailerleyerekAntakyaehrinegel
milerdi.DokuzaykuattkdansonraistiledipbirD
272
AHMEDCEVDETPAA
kalkkurmulard.BuesnadaHazretibrahim'indo
duuyervemakamerifiolanUrfaehrinialporada
dabirkontlukkurdular.Buralardabirermikdarkuvvet
brakarakgerikalankuvvetleriyleKudserifevarp
biraydanfazlakuadpnihayetistilederekiindekis
lmveYahudilerikativeidametmilerdir.SonraBey
rutveAkkayelegeirmiler,Sveydenizinekadar
olanyerlerideistilederekKudserifkraliyetadiy
lebirkraliyetkurmulard.
BuesnadaElceziredeAtabeylerdevletiortaya
kpAtabeymadettinZengiHalepehrinielegeirip
UrfayEhliSalibdenkurtarporadabulunanhristiyan
larnidamolunduklarhaberiPrenkistandaduyulunca
tekrarAvrupaahalisicouptaarakgelmiolduuhalde
FransakralyedinciLuiyiPapaaforozettiindentv
besinitamamlamakiinmuharebeetmeyiarzuvekarar
latrarak100binkiiileSalibordusunakatldgibi
Almanimparatorudabirordukurupbuordular541hic
rsenesindeistanbul'dangemidi.Ancakimparatoror
dusunun idaresiyolsuzolduundanbazrivayetegre
RumklavuzlaraaldandklarmdanAnadoluiindekiya
planmuharebedebtnbtnbatmveklartLui'
ninordusunakatlmd.LuideAydntarafndaslrn
askeriileyaplanmuharebedeaskerininyarsnkaybe
derekelindeyeterkuvvetkalmadndanartkkavgadan
vazgeipAnadolukylarndadenizdenAntakya'ya
kporadanodaimparatorgibiziyaretyolluKudse
rifegitmidir.
SonraimparatorveLuiKudserifkralilebir
leerekamerifzerinetaarruzetmilerisedebir
eyyapamaypUrfa'dandavazgeerekimparatorveLui
beonadamileAvrupayadnmlerdir.Vesonrama
dettin'inoluNurettinam'elegeiripAtabeyDevleti
TARHCEVDET273
kuvvetiniartrarakgndengnegalibiyetlervezaferler
JslmlardagrnmeyebalaypsonraNurettin'inme
rasndanYusufSelhaddinbinEypMsr'daortaya
kpFatimiyeDevletibatpyerineEyybDevletigein
ceIslmngalibiyetvesatvetiartarakbuyerlerdeFrenk
lerinkuvvetvegalebesidiyebireykalmamdr.'Bu
muharebelersrasndaasilzadelerinakayaihtiyalar
vard.Bununiinehirlerhalknahrriyet'isatarlard
veehirhalknahkmetlerdenfazlamsaitdavranlr
d.tebylevesilelerleasilzadelerinnfuzlarnkrma

,aveazaltmaaallrd.FakatPapalarnnfuzuart
tkaartyordu.Hattabuasrdapekziyadekuvvetlene
rekBarbarosadiyeanlanAlmanimparatoruPapavetal
yaahalisiilemuharebeleryapmnihayettalya'daPa
jpailegrmesindePapaatabinerkenzengisinitut
makderecesindederekbyleceimparatortacngiy
midi.OvakitPapayRoma'dankarpcumhuriyetkur
makistiyenkimseyiateeatpyakmdr.tebusrada
yani(583)hicrsenesindeSelhaddin'inKudserifi
zaptettiihaberiAvrupa'yadehetleyaylncaPapake
derindenldgibibtnAvrupaasilzadelerimuha
rebeyegitmekiinandiipyeminettiler.Almanimpara
toruFrederik,FransakralFilipvengilterekralRiar
daHalarntaknmlard.BusuretleFrederikbirordu
31eSalipmuharebelerinekpancakKonyatarafndabir
nehirdeboulmudur.FilipileRiarMarsilyaveCeno
vaiskelelerindendenizdendorucaBerram'akp
ancakaralarrakipolmakvekskanlkgibihallerle
akdvekavgaetmilerdi.Filipdekendiaskerinibir
dk'eteslimederekFransa'yadnd.
RiarcesurhareketleriilekretkazanmsadaKu
dserifialamaypSelhaddinilemtarekeyaparak
Yafa'danAkka'yakadarolansahillersevlerelindekal
F:18
274
AHMEDCEVDETPAA
makzereKudserifevedierziyaretyerlerinegidip
gelmelerineizinverilmesinimtarekeartlaniineal
mdr.
BununzerinePapatekrarbykhkmdarlarSa
libmuharebelerineteviketmisefaydavermedi.An
cakFransavedierAvrupamemleketleriasilzadelerin
denounugetirmidi.LkinonlardaKuds'ndoru
yoludenizdenolduunurenipveMsrelegeirilme
dikeBerram'daigrmekkabilolmayacanan
laypnceMsr'elegeirelimdediler.Venediklilerden
birmikdardonanmakiralaypancakbusradastanbul
kayseritahtndanindirilmiolmaklaolubuEhliSalib
donanmasnabavurarakonlarstanbul'adavetveka
tolikmezhebiileOrtodoksmezhebinibirletirmekgibi
bazayrntlardataahhdederekstanbul'agetirdi.
1204mildsenesindebirazkuattkdansonraele
geirdiler.Kayserinolusznyerinegetiremediigibi
ahalitarafndanidamedildi.Babasdakederindenld.
Salipordusudastanbul'uyamaveyarsnyakpyk
dlarbirokeskieserleritahripettilerveortadankal
drdlar.
outopraklarnaralarndablerekilerinden
biriniimparatorluasemilerdi.Venediklilerkyve
adalarnounuelegeirmidi.testanbul'daLtin
imparatorluudediklerikayserlikbudur.
BirmarkideSelanikdolaylaneYunanistanmbir
mikdarnbirletiripyinebuimparatorluaekolmakze
rebamszbirhkmetkurmudu.Tahttanindirilen
kayserhanedanznik'debirkayserlikkurduklangibi
nceleristanbul'dakitahttaoturanbirhanedandaTrab
zondaayrbirkayserlikkurmudu.BuLtinimparator
luuelliyedisenesrdkdensonraznik'dekayserbu
nanMiselPaleologCenevizlilerinyardmilestanbul'u

TARHlCEVDET
275
gerialncaLtinimparatorluudayokolmudur.
Mezhepayrlklarveekimeleriilestanbul'un
FranklarelinegemesidePapa'yabirneviyardmisede
buseferinaslmaksadolanKudserifhakkndabir
eyneticelenmediindenPapakendidnyasntekrarSa
lpmuharebelerinetevikediyordu.Buesnadangiltere
halkhrdncelereeilerekmeruthkmetekline
girmiveFransakralFipdememleketininimarile
ilimvefendeilerlemefikrinekoyulmudu.Cermanya
dadapekokihtilflarkarakbazenbirasrdamtead
ditimparatorlarbulunur.BazenimparatorlarePapave
ahlkarasndakavgavaeekimelerkar.mparatorlar
Papatarafndanafarozolunurdu.KsacaAvrupa'nnha
ligngnfenalayorPapannszlerinehkmdarlar
kulakasmyorlard.GerekdebirtakmdelikanllarMar
silya'dangemilerebinipKuds'almakiinyolakm
larsadabazlarbatpyokolmugerikalandadolan
drclartarafndanskenderiye'yegtrlerekesirdiye
satlmlardr.BusradaAlmanya'danyirmibinkadar
delikanlKuds'egitmekzerehareketetmilersedeo
ubuyoldangeridnmbiroudaalkdanlerek
dalmdr.
Kudserifhernekadarehlislmelindeisede
krallunvanFransaasilzadelerindenbirinin zerine
olmaklaodaPapa'nmeklenenyardmilebirorduter
tipederekdoruMsr'agemiDemyatelegeirmise
deksazamaniindeburasnterkederekAvrupa'yage
ridnebilmidi.
PapanncebirvezoruileAlmanyakayserikinci
Frederik620hicrsenesindebirorduileAkka'yavar
movakitEyybSultanlarndanMsr'dahkmet
edenMelikKmililebirmtarekeakdileonabirkaka
leveripmukabilindebirazaraziileKudsehriniala
rakkendikendineKuds'detagiydikdensonraAvru
pa'yadnmdr.Lkinbylemuharebesizkalelerve
276
AHMEDCEVDETPAA
ripkarlndayalnzKuds'alaraktagiymesinden
papamemnunolmamdr.
SonralarKudserifEhlislmtarafndantek
rarelegeirilipertesiseneyinehristiyanlarmelinege
diisedeardndanMoollardankapbutaraflaragelen
HarzemlilerinelinegemekleKuds'tekrarelegeir
mekiinFransakraldokuzuncuLuibirorduileKbrs
adasnagidiporadan647hicrsenesindeMsrageip
DemyadkasabasnelegeiripMsr,Kahirezerineta
arruzetmisedeaskerikrlpkendisitutsakolupDem
yadgerivermivebirokdaakadedikdensonra
esarettenkurtularakDou'dagrpdeibretaldbir
okmedenieserlerdenvebilimdenfaydalanarakFran
sa'yadnndegzelkanunlartanziminegayretederek
pekdindarolduuhaldePapanntecavzleriniyasakla
yanmezhepileriidaresihakkndadakanunlartanzim
etmitir.
SonraMsrKlemenleriehlisalibelindekalmolan
Antakya,Yafa,Akkavedierbazyerlerigerialmlar
dr.AntakyaileYafa'nmKlemenlerelinegetiiha

beriFrenkdiyarnaulancaFransakralDokuzuncu
LuiasilzadeleriniParis'edavetedipmuharebeyekarar
verdiisradaTunushkmdarsevdininegirmekni
yetindeimidiyeduyuncailknceotarafagitmisede
ordusuzerineEhlislmnarslanlargibisaldrdn
grnceohaberinyalanolduunuanlayporadaneki
lerekvarpKartacaehrinielegeirirveoradalnce
ordusubirikiaykalpTunushkmdarilesevdini
ninveAvrupaticaretininserbesteyaplmasartiyle
andlamalaryaparakFransa'yadnd.Geringiltere
kralnnoluolupLuiileberaberbulunanEdvardFran
szordusuilebirlikdednmeyip12000askerleBer r
am'aazimetetmisedeMsrSultanBaybars'akar
TARHCEVDET
277:
bireyyapmaypodangiltereyednmtr.
sevlerinensonellerindekalanSaydakysnda
mildn1291veHicretin690senesindeMsrmemlkle
rielegeirmekleartkFrenkleringayretikesilmiveSa
lipmuharebeleridesonbulmudur.
BusuretleslmmemleketleriFrenktaarruzlarn
dankurtulmusadaMooltaarruzlariyleharabvevi
ranolmudu.VeMsrsultanlarMoollarlaepicezaman
megulolduklargibiSeluklularnAnadolu'dakalanbir
ubesidebugibimuharebelerlezaifdpnihayet(699)
hicrsenesindesnpOsmanldevletiortayakarakb
ykabukluklabyypslmmilletlerininkuvvetini
yenilemiveayaklandrmveovaktegremuntazam
askericadederekAvrupallarngznrktmd.
Avrupaaskeriiseicabedincetoplanrdirintimakulesi
olduundanOsmanlDevletiazvakitzarfndabyk
zaferleremazharolmudu^.
UyanpibretalnacakudurAvrupallarnkork
duklarSelukTrkleriSalibmuharebelerininbalang
cndanncearalarndakargaalkkararakbykbir
iemuktedirolamadklarndanilknceleriehliSalibko
laylklazaferlerkazanpeermadettinZengiileNuret
tinehidvemteakibenYusufSelhaddinortayakma
molsaydslmmilletlerininhalipekfenaolurdu.Bun
larFrenklerinzaferkazanpgenilemelerinikesmiol*
duklarhaldeokgemedendevletleriortadankalkm
veslmmemleketleritatarlarnistilsiyleharabolmu
veFrankdevletleriepiycenizambulmukenOsmanl
devletiortayakarakehlislmyenidenhayatakavu
mudu.Avrupanmengzelyerlerinielegeirmeeve
Avrupaykorkutmaybaarmtr.FakatbuSalibmu
harebeleriFrenklerstanbul'unfethinibirkayzsene
geciktirdilerdenebilir.
278
AHMEDCEVDETPAA
BumuharebelerolmasaydbelkibtnAvrupaehli
islmelinegeerdidenilebilir.
SalibmuharebelerininaslamacKudserifin
Avrupallarelindekalmasidi.Frenklerbuneticeyeula
amamlarsadabuseferlerAvrupanmncelikleFran
sa'nnbykmenfaatlerinidourmudur.
ZiraoasrdailimvefenstanbulileMsr'dayk
sekderecedeidi.BuralardaFrenklerokeylerren

milervehayliRum,Sryani,Arabkitaplarsatnala
rakAvrupa'yagtrpokuyaraknceleritaklidederek
iirsylemeevehikyeleryazanaabalamlard.On
dansonraEskiYunanveLtinkitaplarokunmaaba
ladgibiArabistan'danspanya'yageerekehlislm
arasndaduyulanilimvefendenEndlsdeEmevlerin
paytahtolanKurtaba'yagidipgelenAvrupallarn
rendikleritp,kimya,biyoloji,matematikvegeometri,
felsefeveastronomigibifenlerdeAvrupa'nnhertara
fndayaylmaabalaypovaktekadarAvrupallarn
bilmediitrlnebatlarveyiyecekveeyahepsonradan
meydanakmtr.
SonraAvrupannhertarafndamektepleralarak
ilimvesan'attahlhayretlebakdmzyksekderece
yeerimilerdir.AvrupallarilknceArabveRumun
medeniyetinigrerektaklidedipsonrayksekseviyeye
gelmilerdir.BuSalibmuharebelerisrasndaharpusul
lerinirenmilerdi.Avrupadagemiinassan'atda
oasrdansonrailerlemidir.Veseferarkadalyakn
lileAvrupallarbirbirlerinitanypanlaarakarala
rndayardmlamafikriyerlemivekendilerinibirmil
letgibitanmlard.Buyzdenyardmfikrigelierek
fkaravehastalarabakmakzerebirkatarikatpeyda
olupyalnzinsanlahizmetiinherdinvemezhepden
adamkabuledilerekAvrupa'dahlitibardaolanMa
TARHCEVDET
279
sonlukdaotarihdensonraortayakmdr.Sahipleri
arasndakemankesrrgibibirsrolarak birbirlerini
tanmakiinaralarndabirtakmiaretvealmetler
vardr.MedenimemleketlerdeseyahatedenAvrupallarn
gzlerialpondansonraaklvemantayerverippa
paslarmaladkorkulardansyrlpmutaasspdn
celerdenvazgeerekaklyolunagirmilerdir.Salibsefer
lerindeRoma'yagidiporadageendesisevekiiseld
manlklargrpiinaslnrenipmezhepilerindehay
lifikirdeitirder.ByleceSalibmuharebelerisrasn
daPapalarnnfuzuokilerlemikensonralardme
yeyztutupaforozkeyfiyetibileherkesingzndeve
dncesindedeerindendncePapalarserinkanlyu
muakdavranmaabaladlar.HattaFransaKralLui
pekgeridncelifazladinebalikenikidefaSalib
muharebelerinegitmikenFransadevletineyalnzAllah
karr.Papannhibiryndenilerinekarmaahak
kyokturdiyeilnetmidi.OndansonragelenFransa
krallardaPapalarnnfuzunuazaltpFransakrallnn
nfuzunugeniletmeye almlardr.HattaLui'den
sonraPapa'yakarkoyabilecekekildetmhalknkal
binikazanmakiinPapas,asilzadelervehalkdanku
Tulmubirlemiolarakhertarafdanmeb'uslargetirip
genelmecliskurmud.SonraFransamhimmes'eleler
karsndakalncabumeclisbirkadefakurulmudurve
ensonrakikuruluuFransacumhuriyetininilkiveba
langcdr.
SairyerlerdedePapannnfuzubylecedmdr.
Hatta1338mildsenesindeimparatorseimindebulu
nanPrensve PiskoposlarFrankfurtehrindetoplanp
bundansonraCermanyakayserligineseilecekzatbtn
toplumunkararilevePapannonayngerektirmeden
seildiklerigibiRomaimparatoruvazifeleriylehaklarna

280AHMEDCEVDETPAA
Allahtarafndanmutasarrfolmakkararnveripbir
zelkanunkoymulardr.
BununlaPapanfuzunuepiycekaybetmidi.Ondaa
sonrada,PapalarartkbirCermanyaimparatorunuafo
rozedememilerdir.
Fransakrallarimparatorunvanndanmahrumol
duklariinPapayakarboyunlareriolmadgibi
Papayagzelcekarkoyarakdevletlerindeistediklerini
yapabilmidi.DahaovakitFransaahidiolduumuz
toplumbirliikurmayabalamd.
AlmanyahkmdarlariseRomaimparatoruunva
nnzerlerindetadklarnagreRomayeldetutmak
iddiasiledaimaaskerveakayaihtiyacvard.Byle
vedkvekontlarladierasilzadelerefazlahrriyetver
dikleriiindaimatalyailerinekararakAlmanyai
lerinebakmayavakitbulamadklarndanAlmanyaasil
zadelerioknfuzvekuvvetkazanpbyleoluncaayr
lklarAlmanyadaekimelerhalinialmd.Gerisvi
re'debulunanHabsburgkontuaynzamandakayserlie
seilenRudolfepiycekuvvetlenerekasilzadelerinteca
vzlerininlemiveoluRoberdeAvusturyadkol
duuhaldeondansonrakayserlieseilerek1308mild
senesindehkmetetmisedeondansonraimparatorluk
bakahanedanagemidir.Onunzamanndasvireliler
isyanederekAlmandevletiilearalarndauzunzama
muharebelersrdrlpsonundasvireAlmanya'dan
ayrlmvebamszbircumhuriyetolmudur.
Anlatldgibiasilzadelerfazlakuvvetlendikleri
iinAlmanya'daherkesvehalkkendiniemniyettegr
meyiphattabazehirlerhalkkendiniasilzadeleriner
rindenkorumakiinaralarndabirlemilerveandla
malaryapmlard.teVillesnitiatignestabiribundan*
gelmidir.
TARHCEVDET
281
mparatorlukintihabolupdabundaverasetusul
cariolmadhaldedk,kont,vesairseilenprensler
malikaneleriolanmemleketlereverasetleelkoyarakher
biribirerbamszhkmdarolduklarndanbazpisko
poslarileberaberkayserseilmesihakknadaelkoyup
kendilerineaitsaydklarndanimparatorlukszdekalp
Almandkleriimparatorluukabuletmezolmulard.
vebuverasetusulnnkaldrlmasileimparatorluun
nfuzununyenilemesiartkkabilolamiyacaanlalp
kayserintihabmeselesiiseAlmanyaiinmhimbirey
olduundanayngelenekdebirusulbirkaidedeyoktu.
1350mildtarihindekaysersemehakkolanPrensve
Peskoposartayinvesnrlandrarakkayserinlmnde
bunlarayiindeFrankfurtehrindetoplanarako
unluk ilekaysersemelerikanunolmudur.Budk,
prensvepiskoposlarsemenunvannalmlarondan
sonraimparatorsemekkanunileonlarnhaklarndan
saylmdr.ekkralveGrandeburgmarkisidebuse
menlerdendi.tebyleilkelerdendolayAlmandevleti
birleikbirtoplumolamayncanihayettalyagibikk
hkmetlereparalanmtr.
SalibmuharebelerindenAvrupa'nnbirkazancda
udur:EhliSalibinmaksadbirdi.Fikirdebirlemeve
beraberlikleeitlikfeodaliteusulnkrmaabalam

d.nsanonuruvedeeriasilzadelerekalmaypyarar
lk,yiitlikkahramanlklakendiniesirgemeyendebun
dannasibinialrd,byleceasilzadelernndeinsandan
saylmayanhalkdanbirinindeeribilinmeebalad.
Ayrcaasilzadelerakayaihtiyaduyuncaellerinde
kiimtiyazlarbulunduklarehirhalknasatarlard.Di
erehirlerdebunlargrerekzorlahrriyetlerinive
topraklarnkazanrlard.
Busuretlebirokyerlerasilzadelerelindeacek
282
AHMEDCEVDETPAA
mektenveonlarnbasksndankurtulupsanayivetica
retlerinigeniletipartrncaortayamutlubiryaant
kncauygarlkdailerlemeyolunagirmidir.
zellikleFranszasilzadeleriDouyagittikleriza
manFransadarahatlkduyularakhalkkralnkralda
halkndeerinigereigibibilincekraliyetinnfuzuge
nileyipkuvvetlenmidir.Birtakmyenikanunlartanzim
ileyaynlanmaklaberabereskiRomakanunlardadeer
lenipasilzadelersnfnnbylebilgilerieldeetmeik
klksaymalarndanhalkiindenkanunlarbilenkiiler
yetierekmahkemelerdevemeclislerdekullanlmaaba
lamlard.Fransadabuyoldahalkkorumaklaberaber
asilzadeleriterbiyeedenkrallarolduundanovakit
Fransadevletimutlakhkmeteklinialmd.
ngilizlerdierlerindenncehrriyetvednceser
bestliineeilipasilzadesnfbilgilihareketederekel
deettikleriimtiyazlarzamanndaveyerindedeitire
bildikleriiinngiltereDevletimerutihkmetekline
girerekasilzadelerinerefveitibarbakikalmdr.
Almanyaasilzadeleriimparatorakarbamszlk
iddiasnadmlerhalkabaskyapmlarsadaonlarda
bugibiimtiyazlardadeiiklikyapabilmilerdir.
KsacaSalibmuharebelerindensonraAvrupaba
kabirlemolmudu.Hertarafdazulmkalkmkald
rlmhalkuygarlkyolunagirmidi.Fakatbuncaasr
lardanberiyerlemivahethalininbirdenortadankalk
maskabilolmadndanbirokzamanyeniuygard
ncelerleeskiningeridnlevahetvecahillikyan
yanaberabergitmidir.Mesela716hicrsenesindenson
raFransa'daortayakanktlkdaYahudilerinkuyulara
sihiratmolmalarnayorumlanpbirouikenceedi
lerekldrlmdr.Bununlaberaberokdefaumum
mecliskurularakgzelkanunlaryaplrd.ngilterekra
TARHICEVDET
283
minannesiFransakraliyetaesindenolduuiinvera
setiddiaedincebuDevletlerarasmdamuharebekm
veyzseneuzamdr. Fransakralbumuharebelerde
yalnzasilzadeleringstereceigayretedayanpaskeri
kuvvetideyalnzsvariidi.ngilterekralisebtnta
basnkendiistediiyoldakullanpbirhaylicesuryaya
askeridevard.BirdengilizlerbirneviHavantopukul
lanyordukidahaozamanFransadabylesilhlarkul
lanlmaabalanmamdBylecengilizlerheryerdega
lipgelerekFransanmbirokmemleketlerinielegeir
milerdi.
HarpharekelerindeBedeviler,gebelermedenolan
laragalipgelirkenBarut'unkullanlmasyaylncamu
Tarebebalbanabirfenoluncaideierekatelisi

lhlarmedeniyetinkoruyucusuolmudu.Oasrdaba
rutunicadbtndnyadagenideiikliigetirenbir
insanbuluuidi.Ozamanmedeniyethenzlykiyeiler
lemediigibiBarut'unkullanlmasndagereigibibi
lenyokdu.ngilizleradgeentopuicadetmilervepek
okfaydasngrmlerdir.Buasrdakolerakmd.
BudaAvrupadaYahudilereisnadolunmubukerrede
Yahudilerpekokbaskgrmlerdir.Buhastalkn
giltereileFransaarasndakimuharebelerearavermi
vearkasndanHarpyenipatlamyinengilizlergalip
gelmilervemuzafferolmulardr.Harpiinskskak
ayaihtiyagrlrd.ngilizparlamentosuhertopla
nndabuvesileilekralabirtakmtekliflerarzederler
byleceparlamentomeclisinfuzunuartrpgeniletirdi.
Yinebuasrdangizparlamentosuasilzadevepis
koposlarmeclisiilemilletinsetiimeb'uslafmmeclisi
olmakzereikiyeayrlmd.Milletmeclisininhereyde
nfuzkazanmasbugibigidiattandomudurveFran
szasilzadelerininkimitelefkimiesiroluncaasilzade
284
AHMEDCEVDETPAA1
lerinnfuzukrlmParishalkserbestdavranmaa
baladgibiFranszmilletmeclisideepiycenfuzka
zanmdr.FakatbukargaalkdaFranszkylsve
iftisizorbalklannegelenildrmeyebalayncabu
nunnnalmakiinasilzadelerdeonlardanvahibir
ekildeintikamalrlard.
Fransa'damaliknelerinouhkmetelinegein
cebykasilzadelerazalmsadaonlarnyerinekral
hanedanndanbirtakmprenslergeipbunlarisevera
setlebykafaziyesahipolduklarndankuvvetlerikra
lnnfuzunakarveglkkarcolduklarndan
Fransahalkyinepekokzulmvebaskaltndakal
mdveFransakralnnkardeiOrleandkileamca
solanBurbondkarasndaortayakanekememez
likdenikigrubaayrlanFransadayaplaniharpden
cekilerdenokskntlvebellgnlerolmudu.
BurbonlarngilterekralileanlaarakngilizlerPa
ris'egirerekngilterekraladnahkmetetmeyeba
laypFransadevletielindeyalnzbirkaeyaletkalm
olduusradaharikadenilecekbirkzortayakaraka
tbayranbanatopladFranszaskerleriniFran
sakraladnakumandaederekngilizleregalipgeldi
GerekdenBurbonlarbukztutupngilizleresatmlar
onlardabiareyisihirbazlklaitham ederekateeatp
yakmlard.AncakBurbonlardaFransa'nngidiine
acmaaveParis'dehkmetedenngilizlerinarbas
klarndanutanarakFransakraliyleanlapngilizleri
Paris'denkovmaaveellerindekiFransztopraklarn
yavayavagerialmaabalamdr.Busradangiltere
debykbiriharbortayakarakotuzseneuzamid.
ByleceFransangilizlerinsatamyacamdaneminola
rakFransatoplumurahatlaefmidir.Fakatdman
lkngiltereveFransaarasndauzunzamansrmdr.
TARHCEVDET
285
SultanSelhattin'inKuds'kurtarmasvebirmddet
jsonraFrankhkmetinininkirazsebepleriyle652hicr
senesinekadarAnadoluveBerramveMsrtarafla
rnsekizkeredahabykordularhcumedip Kuds

vedolaylarnnbirkadefaehliislmveehliSaUpel
lerinegemesiDouveBatmemleketlerininilikilerinin
artmasnasebepolmudu.
OndansonraAvrupadevletlerininbirokhkmet
lereblnmesikkvebamszhkmetlerin ortaya
kmasBatDevletleriniuzunzamanyle.bykiler
denalkoymudu.tebusradaOsmanlDevletiortaya
karakbirdenbirebymeeveRumeliyakasndageni
topraklardayaylmayabalayncaPapa,Venedikve,Al
manyahkmetleriniveKostantaniyekayserlerinitel
adrerekCengizhkmetiveAkkoyunlularveM
srsultanlarileilikikuruponlarntarafndanglk
lerkartlarakilerlemeyidurdurmaaalrlard.Yu
iardaanlatldgibi1208HicrsenesindeOsmanldev
letitopraklarngeniletipstanbul'ufethedecekhalege
linceTimurlenkolayzerineileraksaypOsmanlh
kmetinedurgunlukgelmidir.
DrdncfasldaanlatldgibiFransakralaltn
cKarlosTimur'unmuzafferiyetinitebrikedipodace
yapolarakgnderdiimektupdaYldrmBayezdegalip
geldiinianlattkdansonraKarlos'uticaretilerinde
teviketmidi.OzamanAvrupahalkkendigaileleriile
megulolarakDoulkelerininvarlnbileunutmu
larveuygarlnveilerlemeninsebebiolanhaberleme
veticarilikilerdenuzakkalmlard.Timur'unkaranlk
aldrdaselgibigelipgedikdensonraOsmanldev
letinindalbudaksalpRumelindebirokyerlerielege
tirincestanbulkayseriPoleologilestanbulPatrikiOs
manlaleyhinebirleipanlaarakOrtodoksvekatolik
286
AHMEDCEVDETPAA
mezheblerinibirledirmekzeretalya'yagitmilerdi..
Lkinbiriberemeyipsonualmadandndler.Zira
SalipharblerizamanndanberiFranklarilimvesanayie
gzdikerekdncelerdeimibakayollaragirmidi.
Papaverahipleraleyhinengilteredebazserbestdn
celeryaylmvebuserbestmezhebdnceleriAvrupa
nnheryerineyaylmd.Byleevvelkigibidinileri
ruhanireislerelindekalmaypAvrupadevletlerizel
karlarngzetmeebalamlard.
FakatOsmanllarAlmanyasnrlarnayaklamaya
balayncaOsmanlyakarkuvvetlibirhkamdara
lzumgrld.HabsburghanedanndanAvusturyadk
olupsonraMacarkrallnaseilenAlber842hicrsene
sindeimparatorluaseilmidi.Birsenesonralnceak
rabasndanFredrikimparatorluaseilerekPapatara
fndandatagiydirildi.
OndansonraimparatorlukHabsburghanedannda
kalmveAvusturyamnpaytaht'olanViyanaehrio
vakittenberiidaremerkeziolmudur.
BuFredrikRoma'daensontagiyenimparatordur.
Sonralarpapalarnnfuzukrlmvedmd.Artk
Roma'yagitmeyekimseninihtiyacyokdu.HemenAl
manya'datagiymemerasimiyaplpimparatoroluveri
yorlard.GeriimparatorlukAvusturyahanedanndan
bakasnageeceksebuseimgereininifasyinebu
hanedanaaidolurdu.Bakasnsokmazlard.yleki
AvusturyaDevletiyukardaanlatldgibiAlmanyad
ndaMacarkrallnvediermemleketleriveeyalet

lerielialtndabuluduraraktopraklarngeniletmive
kuvvetlenmidi..Byleoluncadaimayolunubulupveli
ahdnimparatorsemeemuvaffakolmudu.Halby
leoluncaAlmanyaimparatorluuyzlerceseneAvustur
yadkleriolanHabsburghanedanzerindekalmve'
TARHCEVDET
287
NapoleonBonaparte'akadarbugididevametmidir.
AslndaAlmanimparatorlarnnerefianvenfuzu
pekyksekikenyukardaanlatldgibiAlmanbyk
lerihersek,dk,yahutmarkiadlariyleverasetyoluile
herbiribamszbirhkmdarolduklariinimparator,
lukieyaramazolmudu.
Almanhkmdarlarnnhepsibirlemidevletler
gibisaylpilerindenbirisiseilirdi.Onubtnkralla
rnstndebilereknizamvegidilerinibozacakbird
mankncahepsibellimiktardaaskervererekdman
dankorumakartvekaydileimparatorlukandeeri
hretisayldndanAlmanyayayakdatutmakiin
peksaygdeerveeriilmezbykbirrtbeidi.Ksaca
OsmanlDevletininRumelikt'asmdagndengnetop
raklarngeniletmesiveteyeberiyesaldrmasAvru
payakukuverereknlemetedbirlerialmaabalam
lard.FakatovaktekadarmaalaskerkullanlmasOs
manllarnzelliiidibunakarlkAvrupa'yalzmolan
askeriasilzadelerverirdi.
(849)hicrsenesindeFransa'damuvazzafaskerusu
lkonularakkrallnkuvvetiartpaslzadegannnfu
zubirkadereceazalmveFransa'daPapannnfuzu
dierlerindenfazlakrlmolduundanFransaDevleti
vakitmuntazambirdevlethalinegirmeevegerei
gibimenfaatpolitikasnaramaabalamdr.Bunun
zerinedierAvrupadevletlerideisteristemezmuvaz
zafaskerkullanmakzorundakalmdr.Bundansonra
Fransakrallartrlpolitikatedbirleriylebirokmali
knelerimiryegeiripasilzadelerinbtnbtnnfuz
larnkrdklarndaneskidenberiFransamnbanbel
sfeodalitegailesihemenozamanbtnbtnortadan
kalkmaaheryerdeDevletvemillettabirlerisaygyla
karlanmaabalamd.
288
AHMEDCEVDETPAA
OzamanOsmanlaskeridierdevletlerinaskeri
negrepekokmuntazamvedisiplinliolduuhalde
ikinciSultanMehmedatelisilhkullanmaanemve
rerekbyktoplardktrmaskerlieveaskerlikfaz
lasiyleilgigstermekleaskertopluluuhertarafadeh
etsayordu.857hicrsenesindestanbul'ukuatm
taarruzederekfethetmidi.OsmanllarDouRomam
paratorluununpaytahtndaoturarakAvrupakt'asm
dageerliolanhkmetinisrdrnceFranklarnpoli
tikdnceleribtnbtndeiiklieuraypyenilen
di,stanbul'dakiilimadamlarFranktopraklarnagide
rekilimvemaarifiyaymaaalmlard.Franktop
raklarndaevvelkindenokmaarifvesanayiiilerletmek
iintrlbulularortayakmbyleceAvrupaimdi
kihalinedahaozamangirmeebalamd.Byleces
tanbul'unfethiAvrupaiinnemli olaylardanbiridir.
Avrupallariinonbeinciasr(kimildnbindrt

yzsenesindenbinbeyzsenesinekadarolanzaman
dr)buasrntarihipeknemlisaylr.Ziraanlatld
gibiFransa'damuvazzafaskerkuruluu,stanbul'unfet
hiveheryerdememleketiiyiidareetmekiingerekli
tedbirlerinalnmasgibigeneldurumdadeiiklikveye
niliklerinortayakhepbuasrnolaylardr.
Amerikakt'asilemitburnuyoludabuasrda
kefolundu.ylekiVenediklilerinmsryoluileyapt
HindistanticretinispanyolvePortekizlilerkskana
rakDouyadenizdenbiryolbulmakzerespanyolge
mileriKolombadlCenevizlibirkaptannkumandasnda
BatyadoruynalmlarveAmerika'ybulmulard.
PortekizlilerdeAfrika^kysndangiderekmit
burnuyolunukefettiler.
AmerikannkefiAvrupa'yagerekticaretgerekdi
ereylerdepekbykkazansaladgibimitburnu
TARHCEVDET
289
yoluileAfrikamndousunaArabyarmadasnaveHindis
tantaraflarmdapekokmemleketleregidilirdi.Artk
hertrlteebbshakkndaAvrupallarnhevesvegay
retleriepiyceilerlemiti.
Drdncfasldaanlatldgibiyineozamankitap
basmakicadolununcatrlilimvemaarifpekkolaylk
layaylmaavemedeniyetbykbirsr'atleilerleme
balamd.
Ksaca15incimildasrAvrupaiinbiryenilik
asrolduunagreAvrupatarihyazarlarAdemaley
hisselmmdevrindenRomaDevletininknekadar
geenasrlarn tarihineyani1453stanbul'unfethiza
mannakadareskiayine1453stanbul'unfethitari
hindenAmerikanmkefitarihiolan1492senesinekadar
geenzamanaortaa.1492senesindeAmerika'nnke
findenimdiyekadargeenzamanntarihineyenia
derler.
HakikatteRomaDevletininkmesimhimmes'ele
isedeslmdinininortayakilekisevdiniAvru
pamemleketlerindetesirlerinitamamenbuzamandags
termidi.Bylecednyannbtnbtnbakabirdu
rumagirmesinesbepolmutur.
Budurumhernekadardeiikliklereuradisede
genelolarakesaslarduruyorveeserleridevamediyor.
Bunungenelolarakneminebaklrsatarihinikiksma
ayrlmasAdemaleyhisselmndevrindenasrsaadeti
Muhammedyesallallahaleyhivesellemkadarolan
eskiavebundansonrasnadayeniadenilmesiuy
gunolur.
Fakatbuyeniatarihininbirksmolan65inci
mildasrnzelnemiuradadr.Maarifvesanayuyk
sekseviyeyekaranAvrupabuasrdamedeniyetyolu
F:19
290
AHMEDCEVDETPAA
nagirmidir.Oasrdayanistanbul'unfethindensonra
OsmanlDevletiDenizKuvvetlerinehevesveistekgs
termidi.
stanbul'unyukardaanlatldgibiOsmanlDev
letielinegemesizerineAvrupahalknndncelerini
yeniDousevdassarmisedearalarndaanlamaol

madndanbukeredeieyarayacakbirhareketgste
remediler.Osmanldevletigndengnegenileyipby
yerekbtndevletleregalipgelmesinikabulettirerek
nihayetOsmanlordularViyanakapsnakadargitmi
veFransaKralFransuvaSultanSleymanyardmnas
mmdr.
210hicrsenesibalangcndaYavuzSultanSelim
AsyaveAfrikakt'alarmdabyktopraklarelegeir
mivehalifeoluncaOsmanldevletininanveykselii
birderecedahaartncakendindensonraoluSultanS
leymanasker,mlkkanunvenizamlarveDenizKuv
vetlerinitamamlayarakkaradavedenizde OsmanlDev
letininbyklnveanngstererekniceftuhata
mazharolmudur.
OzamanFransaKralFransuvapekkuvvetlibir
hkmdaroluptalyadakiMilnDukalnelegeire
reksnrlarngeniletmeiddiasnadmd.Halbuki
ozamanspanyabilebykdevletolaraktalyannNa
polikt'asm,Sicilya,SardunyaadalarnveAfrikada
birokyerleriAmerikadayenikefedilenyerlerhep
spanyaKrallnabalandgibiHabsburghanedann
danAlmanmparatoruFrederik'inoluveyerinegee
cekMaksimilyen,spanyaKralnnkznalponlardan
doanarlkenverasetyoluilespanyaKralolup1519
mildsenesindeMaksimilyenlnceFransuvaPapaya,
PrensvePiskoposlaramracaatederekimparatorluk
arzusundabulunmusadafaydasolmadvesemenler
TARHCEVDET
291
tarafndanarlkenseilerekAlmanyavespanyadev
letleribirlemivebykbirdevletolmudu.arlken
dearlmangibibtnAvrupaybirhkmetyapmak
fikrinekalkmd.ByleceokgemedenFransuvaile
arlkenarasndamuharebekapsalmdr.Fransuva
malpolarakarlken'eesirolmudur.Sonratalyaya
taarruzetmemekartiyleesarettenkurtulmudu.Sonra
dangiltereveVenediklilerleanlaarakarlken'etaar
ruzetmisedeyinemalpolaraksulhyapmayamec
burolmudur.tebusradaarlkentalyakt'asnda
bulunarakPapatarafndanRomamparatorluuve
LombardiyaKraliyesitalarmgiymidir.Bundanson
radahibirimparatortalya'datagiymemidir.
uhalegreAlmanya,talyavespanyaarasnda
kalanFransadevletiimparatorunpenesinedmgibi
oldu.FransaKralFransuvamlknbubaskdankur
tarmakiinkendisinihapseattracakkadarabalayp
bakakurtuluyolubulamadndanSultanSleyman
hazretlerininmparatorlukaleyhindeolanmuzafferha
reketlerini,Macaristan,Rodos,TrablusveTunusveCe
zairtaraflarndagrnensaldrlarileykselenilerle
yiinidnerekAvrupahalknntepenoktasndaolan
taassupvecehaletinevedinekimelerinebakmadan
kendiDevletininselmetekmasiinyardmisteyerek
SultanSleymanileilikikurmayamecburolduunu
DrdncveYedincifasllardaanlatldgibitekrar
tekrarSultanSleymanayardmisteindebulunmu,o
dakaradanvedenizdenyardmetmidi.
BusradaAvrupadaProtestanlkortayakarakPa
pazmruhanvemaddhkmetinitanmaypkiiselerde

kiputlarkaldrmaabalamlard.Yalnzncildeyazl
zellikleresayggsteriyorlard.sanndininezamanza
mansonradanekleneneyleriinkrederekpekgsteri
292
AHMEDCEVDETPAA
siz,karkolmayanbirmezhepkurmulard.
KatoliklerinisePapayahereyinmalmolduubili
niyor,syleniyorve gnahlaraffediyordu.nanlar
byleidi.kitarafbirbirineaykrinanyzndend
manolarakaralarndamezhepmuharebeleribalamd.
BirtarafdanSultanSleymankorkusu,birtarafdan
Fransuva'nmkardkarklkilearlkendinileriile
uraamadmdanProtestanlkAlmanya'nnbirokyer
lerindeyaylarakFransa'yabilegemidi.Fransuvapek
ziyademutlakhkmeteyilimliidi.Protestanlkisebir
nevidindnceserbestliidemekoluncabunumutlak
hkmetdncesineaykrgrmekyahutdaarlken'e
karPapaytutmakgibipolitikdncelerlebumezhe
binFransa'dayaylpduyulmasnaengelolarakAvrupa
nmhertarafndaProtestanlkduyulmuveyaylmken,
Fransa'daProtestanolanlaraazapektirilir,ikenceya
plrd.BununlaberaberAlmanyadabulunanProtestanla
rarlken'ekarayaklandrmayaalrd.
BumezhebkavgalarndanfaydalanmakzereSultan
Sleyman939hicrsenesindetekrarMacaristan'agirmi
sedeOsmanlaskerinekarProtestanlardaarlken'e
yardmcoluncageridnmd.BirkasenesonraFran
suvatekrararlkenzerineseferamveSultanSley
manileittifaketmidi,birneticealamayncamtareke
yapmsonrayineseferebalamkensulhyaparakOs
manlDevletialeyhinearlkenilebirolupmuharebeede
ceinebileszvermidi.
954HicrsenesindeFransuvalnce,yerinegeen
oluKralkinciHanri,FransadakiProtestanlaridam
ettirmekleberaber,AlmanyadakiProtestanPrensleriile
arlkenaleyhinebirleipyaplanmuharebelerdekazan
mvebabasgibiSultanSleyman'amracaatederek
OsmanldonanmasyineFransaimdadnagnderilmidi.
TARHCEVDET
293
ByleLuiAlmanyaelindeolanbaztopraklartamamen
elegeirdikdensonraikiyzsenedirngiltereelindeka
lanKaleehrinidetekrarelegeirerekngilizlereFran
samnkapsnbylecekapatmtr.
arlkenOsmanlDevletiileyaptmuharebelerde
malpolduugibiFranszlarnellerinegeenyerleride
gerialamadndan,KatolikveProtestanmezheplerinide
birletiremediindenfeleeksp964Hicrsenesindes
panya'yoluna,tacileMacarveekKrallnveA
vusturya'ydakardeineveripbrakarakbirmanastra
ekiimidir.
FakatHabsburgHanedanileFransaDevletarasn
dakandmanlkbakikalmdr.Ondansonrampara
torlarbirtarafdanbumezhebkavgalarile,birtarafdan
daOsmanlDevletimuharebeleriylemegulolmudur.
Yukardaanlatldgibi,Protestanmezhebininorta
yakndandolayalevlenentaassupmuharebelerinden
sonraFransa,ngiltereveRusya,Almanhkmdarlarn

danbazlarmkoruyupsahipkmalariyleAlmanyaiin
denfuzkazanmakendilerineiedinmilerdi.Bylece
Almanbirlikveberaberliiyavayavadalpparalan
mayayztutmutur.
BumezhepkavgalarzerineoasrdaKatolikmez
hebinikorumakiinspanya'yaCizvitadldinbiryoltu
tulmuduki,bununanakurallarndanbiri,iyibirey
yapmakiinhertrlaremakbuldridi.Buszhl
Avrupadaikiyzlkimseleriinbirataszgibikulla
nlr.SonrabuCizvitpapaslarnmpolitikailerinefazla
giriindeAvrupaDevletleridebunlarkovmudur.
Fransuvazamanndailimvemaarifepeyceilerlemi
di.FakatFranszlarnceleriasilzadelerinzulmndenya
knrken,buseferhkmetinuygunsuzkrc,acmasol
mayandavranndanhonutdeillerdi.FransaKral
294
AHMEDCEVDETPAA
Fransuva,halknhertrlserbestdnce,politikiler,
mezhebhrriyetindenyoksuntutuyordu.
Halbukihalknveumumdncelerinbudereces
klmasFransaDevletininilerisiiiniyibelirtideildi.
Fransuvailearlkeninbirbiriileekimeved
manlklarndandoanmuharebelerniceseneleruzaya
rakAvrupapekokyaantglneuradfakatbun
danyinenemlivegznndebulundurmayadeerso
nularortayakmdr.
arlken'leFransuvaoasrdaAvrupannenbyk
hkmdarlaridi.ikisindedehkmetsevdas,an ve
hrethrsziyadeolduundanarlmangibiyaparakAv
rupaybirhkmetyapmakistemelerineozamannci
hangirbirPadiahSultanSleymanileingiltereveVe
nedikdekuvvetlidevletlerolarakbubirliinkurulmas
narazolmadklarndanarlkenileFransuvaarasnda
srpgidenmuharebeler,ilikilerekarma,khonunla
vekhbununlabirleipanlamaveandlamalarladaha
nceleribilinmeyenbirittifakvebirlemeusullerimey
danakmdrvebuyaklamalardaDevletlerarasiliki
lerhakkndabirtakmkaideler,detlervemerasim,baz
tarihyazarlartarafndanesasolarakkullanlpakllave
gereklekarlatrpzararlolanayrpatmakvegere
euyan,hayrlvefaydalolannkabulleniponaylaya
rakiyibazdnceleridekatarakDevletlerhukukunu
iinealanbirfenmeydanakm,MilletlerHukuku
(Droitdesgens)adiyleanlagelmekdedir.
iteuluslarhukukuilkncebylemuharebelerin
yardmyladeerianlalpsonralarAvrupaygereky
netenlertarafndaniyiliklerigrlp,doruyumeydana
kovmavegerekletirmeileyazdklarkitaplarniindeki
usulvekaidelerdevletlerinrahatnveemniyetinigerek
direnhayrlmaddelerolduunuhkmdarlaranlay
TARHCEVDET
295
gstererekbuyazlankitaplargyaaralarndayaplm
andlamalargibisaymlardr,hlhibirdevletomil
letlerhukukunundnakamaz.Mamafih(Elhkm
dimengalep)kaidesininhereyekargeldiiniunutma
maldr.
AklananahvaldolaysiyleFransuva942senesinde
SultanSleymandanylebirandlamakoparmdki,

OsmanlDevletiileAvrupaDevletleriarasndailknce
yapanandlamaolupbirtakmimtiyazvemsaadeleri
iinealdhaldesonrabirkakerebireylereklenipOs
manlDevletiileAvrupaDevletleriarasndayaplanand
lamalaraesasolmudur.
nkozamanOsmanlDevletitopraklarndapek
azAvrupatccarvard,onlardanihayetbirsenelikmi
safirvemste'menolduklarhaldeyenierilikzamann
daserbestiyetzereticaretedebilmeleribazzelmsa
adelerebalidi.FrankdiyarndaiseOsmanltccarhi
bulunmadndanOsmanlDevletiAvrupahlarageicio
larakverdiiizinveimtiyazlarnkarlnistemeel
zumgrmediigibi,kuvvetinedeokgvendiindenand
lamahkmlerinedayanmaazorunlukduymazd.By
leoluncaAvrupaDevletleriileyaplanandlamalarada
geerlikarlklusullerleuyulmamtr.uhalegre,ve
rilenandlamalarbirtrizinartnamesiveimtiyazka
bilindenolduuhaldeAvrupaDevletleriisebylekar
lkszmsaadelerideimezandlamalarolaraktutmu
lardr.SonralarisehalbakalaarakOsmanlDevleti
topraklarndaasayiveemniyetenyksek seviyedeol
duuiinAvrupallardanokgelenveyerleenolup,pek
okyerlilerdeonlarakard.Bylebinlerceimtiyazl
halknmemleketidaresindeglkkartpzrdileme
denyaamalarvebuhalindevammilletlerhukukunauy
gun deilken,andlamalarhenzdzeltilipdeimeden
296
AHMEDCEVDETPAA1
eskidenolduugibidevamedipgidiyordu.
AvrupaDevletleriarlkenileFransuva'nmhrsve
agzllngrnceAvrupadabirdevletdierdev
letlerenispetlefazlakuvvetlenseumumbirkorkuhasl
olacananlayarakbirmuvazenepolitikasusulnnge
reiakagrldndenozamandanberiilerindenbi
rininylefazlakuvvetlenmesininlemeyealrlard.Bu
gnbilebumuvazeneusulgeerliolup,deerverilirdi.
BununOsmanlDevletiiinyararakagrlmekdedir.
Bunabenzerincefikirlerinsaplandortamnmeydana
karlmasbilinlidavranlarabalolduundankonu
masan'atveDileriidaresindenibaretolanfen(Dip
lomasi)domudur.
KsacasarlkenileFransuva'nmhkmetlerizama
nAvrupamedeniyetiiinbiryeniasrnbalangcolup,
ondansonraAvrupadailim,maarif,vemedeniyetgnden
gneilerlemeebalamdr.
Fakathemenyaylamaypkemlegelmesiepeyceza
manamuhtaolmudur.
HattaSultanSleymanHanhazretleriIstanbulda
paraveremeyenleriindarifainaederkenAvrupada
birkimseldrsaiineeytangirmidiyeateeatlpya
klmakgibivahbirdetinhenzterkolunmadsyle
nir.
AnlatldgibiarlkenileFransuvanmilikivemu
harebeleridolaysiyleBatdaakagrlennemiile
SultanSleymandaotarafaynelmidi.Dierynlere
bukadarnemverilmezdi,ozamandaiseKuzeydeRus
yagndengnekuvvetlenerekbiraraKazanveEjderhan
vilyetlerinialveriporalardakuvvetlenipsnrlarnge
niletmiveondansonradagndengnebymeeba

lamdr.BuzamandaspanyaDevletideanlatldgibi
bykbirdevletidiysedespanyollarpekmutaasspola
TARH1CEVDET
297
rakyalnzKatolikpapaslarnmszilekandkmekdeidi
ler.BuyndenEndlsehliislm'hakkndainsanlkve
insafndndakalarakkanasusamainsankymna
girimeklekalmamlar,nicegnahszMslmanlartr
likencelerleldrlm,ouperianolmudu.Bunca
ev,barkykdkdansonranihayetspanyatopraklarnda
hibirMslmankalmamakzerespanyaDevletibir
milyonayaknehliislmEndlsdenkarmdr.
Bunlarise,eskidenmeden,namuslu,alkaninsan
lard.ou,maarifvesanayidenkimselerolduklarndan
spanyamnbuyaptnebirdayanaolanbilince,nede
hkmetusullerinetersdavranileovakittenberis
panyaDevletidtzaifdurumdankendinikurtara
mamvedierAvrupaDevletleriderecesinemedeniyette
eriememidir.
AnlatldgibiFransadaProtestanlkskyasakol
duuhaldeokgemeden967Hicrsenesinedorumezheb
dncesiserbestliiorayadasrayarakbirhayliFrans
zmProtestanolmasylaKatoliklerileProtestanlarara
sndamuharebeolmu,herikitarafvahiceileregiri
milerdi.KralHanedanndanolanPrenslerdenbazlarda
Protestanolarakmezhepmuharebelerigittikeiddetini
artrmdr.BirgeceParis'deKatoliklerinayaklanpPro
testanlarnevlerinegirerekhepsinildrdklerisrada
dierbazeyaletlerdedeProtestanlarabylebirusulle
katlimyaplm,bylecesaysznfustelefolmudu.
BuelemvericiolayzerineFransaKralDokuzuncuar!
dakederindenvefatetmidi.YerinegeenncHenri,
ProtestanlaraokaycdavranndanKatoliklerkendisi
cedarlm,Papadaafarozetmidi.OdaaresizKral
HanedannnBurbonkolundanPirenedalartarafnda
bulunanNavarKralveProtestanlarnbaHenriileit
tifakakararverdiisradabirkeiyanmavarpkendi
298
AHMEDCEVDETPAA
sinihanerleldrmdr.HalbukiNavarKralHenri'
denbakaKralHanedanndankimsekalmamd.Onu
daKatoliklerkabuletmemi,Papaafarozetmi,niver
sitehocalarbiletahtagemesinerazolmadklariin
FransaUmumMeclisiParisdetoplanarakaknlkiin
deKralaradklarsradakargaaluzaklatrmakiin
benzeyenisimlerkartrlyor,HenriKatolikdirdiyeya
ylpduyuruluncahalktarafndanmemnunluklakabul
olunarakParis'egirmidi.Birkasenegeincedeyin
leriniserbesteyapsnlardiyeProtestanlaraizinkarm
d.
Otuz,krkseneyekadaruzayankavga,ekimeve
muharebelerleharabolanFransa,bylecerahatakavua
rakheriyolunagirmeyebalamken,itebuDrdnc
Henri'yidesokakdaseyredenlerdenbirisiarabaiinde
baklaypldrmdr.
YerineKralolanoluocukolduuiinannesivsi
olmudu.Bukadndaktahlklolduuiinhazineye
doldurulmumevcudparayboyereharcaypziyanet

miveyoketmidi.ByleceFransa'nnileriveidaresife
nalamd.1023HicrsenesindeUmumMeclisazalan
toplanmsadabirtakmboyerenutuklarvetartma
larla vakitgeirilmiveneticealamadandalmlardr.
BundansonradaFransabykihtillinekadarUmum
Meclistoplanmamtr.
BusuretleFransayinefenahaledmolduus
radaPiskopossnfndanikensonraBavekilolanKardi
nalRiliy'nnahmasvegayretiileazvakitiinde
dzenegirerekevvelkindenoknfuzvekuvvetkazan
mdr.BuKardinalProtestanveasilzadelerle,Has
burgHanedannnnfuzlarnkrmakdanibaretolan
balbirpolitikayrtpnekar stngelmidir.
yleki,karsnakanasilzadeyildrtmveondan
TARHCEVDET
299
sonradaFransa'daFeodaliteusulbtnbtnkrlm
dr.Fransa'dakiProtestanlartehditedereksindiripve
AlmanyaProtestanlarnAvusturyaaleyhinekkrtarak
Fransa'yasmdrmd.FransaDevletiKatolikolduu
haldemparatornvaniyleKatolikmezhebininbakoru
yucusuolanAvusturyaileProtestanmezhebiniilerisr
meealanAlmanPrensleriarasndacereyanedenmu
harebeleremaddvemanevyardmdangerikalmazd.
BunabenzerDiplomatiktedbirlerleDileriniok
gzelidareederekFransaDevletinibirincidevletlerara
snagetirdiigibi,Fransa'dabimadamlarniindetop
layanAkademiyikurduveilimvemaarifinilerlemesine
degayretetti.
1052Hicrsenesindeld.BirsenesonraKral<:'
lnceoluOndrdncLuiFransaKraloldu.Ancak
beyandaocukolduuiinannesivsisiveDevletve
kiliolmudur.Kral'nannesiHasburgHanedanndans
panyaKralnnkzolup,odaRiliy'nndostuMazaren
adltalyalbirkardinaliBavekyapmd.Mazarende
HasburgHanedannndmesiiinRiliy'nnkurduu
politikdzenikullanmveyalnzmparatoruzararasok
makAlmanyadakimezhebmuharebelerinekarmaya
devametmidi.BumuhareblerdeProtestanlaraenok
yardmedensveDevletiileAvusturyavespanyaDev
letlerialeyhinebirittifakyapmd.VeFransaaskeribir
okdefaAvusturyavespanyaordularnagalipgelmi
di.Bununzerine1058Hicrsenesindeyaplananlama
yagre,Fransa'yabirazyerbraklacak,Protestanlarn
haklaronaylanacakd.BuyndenAlmanPrenslerihe
menbtnilebamszoluncamparatorunnfuzuazal
mveAlmanyaasilzadetopluluunabenzerbirdurum
vegrnegirmidi.
OzamandanberiAlmanDevleti,yahutbakabirad
300
AHMEDCEVDETPAA
laCermenMilletiMeclisi240prens,papas,veehirmil
letvekilleriniiinealarakBavyera'dakiRatsbonehrinde
toplanrd.FakatmparatorvePrenslerkendilerigit
mez,vekilgnderirlerdi.NapoleonBonaparte'mzaman
nakadarAlmanya'nnhlivegidiibuidi.
BusuretleAvusturyaDevletiotuz*senedenberiuza
yanmezhepmuharebelerindenkurtulmusada,Osmanl

DevletiilemuharebeyikesemediiiinFranszlarAvus
turyamnbuzayftarafngrnce,onunyerineAvrupa
dabirincidevletolurumdncesiyleAvusturyallar
Franszlarlamuharebedenkurtulamamlardr.
FransaDevletinindileribyleceilerlemisede,
malilerebaklamadmdanhazinedeakakalmamd.
Avusturyavespanyaeyaplacakmuharebeleriinye
nivergilerlehalknelindekilerisaldrpalmaakararve
renLuiKatorz,annesiveMazaret1060senesindekan
isyanzerineParis'denkamlardr.
Gariptirki,aynsenengtere'dedeihtillkm,
KralnidamnahkmedilmivengiltereDevletibirge
neralileidareolunurcumhuriyeteklinegirmidi.Fran
sa'dadabirokisavalarkdkdansonrahalk,Kral
kabuledipbirmddetsonraMazarendeParis'egelerek
evvelkindenoknfuzkazanmtr.FakatFranszlarbu
nabenzerilerlekargaalaveihtillealarakFransa
dafenagelimelergrlmekdeidi.
Fransailespanyaarasndakimuharebelerdevam
ediyordu.ngiltereDevletiniynetengeneraldeFransa
yayardmedince,spanyaDevletimalpolarakFran
sa'yabirokyerlerbrakarakanlamayaplmveLui
KatorzspanyaKralnnkziyleevenmidir.
ngiltere'dedeKrallkgerigelmiisede.artkser
bestlikyerleiptammeruthkmethalindekararkl
mdr.AmaOndrdncLuiParis'edndgibimut
TARHCEVDET
301
lakhkmetinedahaokkuvvetvermiveReidPaage
lincenasyiitedavranlacamgstermidi.Bakarsak
elliyldanfazlabylecesurvebelkizalimbirdurumla
.hkmetetmidir.
nceParis'devebazbykehirlerdeParlmanadiy
lebykmeclisleralmd.BunlarngtereParlamento
sugibidevletinynetilmesinevekanunlaryapmasnaka
rmaypeyaletdivanlarlsndevemahkemelerins
tndegrlendvalarabakmakaslgrevleriidi.Fakat
Kraltarafndandzenlenenkanunlarveverilenemirler
demahkemetarafndanyaplanaruyulmakzeresi
cilekaydetmeememuridiler.Gndengnekendilerine
nemvererkKraltarafndankaydiingnderilenbaz
kanunveemirleribeenmeyerekitirazeder,kargelir
olmulard.ParisParlman',balangcdaLuiKatorz'a
dabuilemiuygulamakistemilersede,Luioralardaol
maypherkesemutlakhkmetinitantmveParlman'a
grevsnrnbildirmidir.FransaDevletininovakitma
lskntsokolduuiinBavekilMazarenlncekan
ikiyzmilyonFranklkmalgrlnceLuiKatorzartk
Bavekilnasbvetayindenvazgeipherieyalnzkendisi
bakmaabalayarakvekillerdenherbirininvazifelerini
tayinileherbiriayrayrgelipyaplacakileriarzedip,
sormalarnusulolarakuygulamdr.Veheriiiinye
terliveykselecekmemurlarseiptoplayarakmlkile
ridzenekoymak,sanayiveticaretenemverilincedev
letinborcuok,hazinesindeparasyokikenmalilerde
yolunakonulmudur.Fransa'nnaskerimuntazamd.
Mehurbirmareali,ileistihkmfennindeeserlerihl
makbulvedeerverilenVobanadndakimhendisde
mevcutolduundanozamanFransa'nnaskerlikynn
denhermalzemesitamamd.uhaldeLuiKatorz'unka

ynpederiolanspanyaKrallnce,zevcesininmiras
302
AHMEDCEVDETPAA
olmakzerespanya'nnelindebulunanBelika'dakibaz
yerlerinkendisinebraklmasnistedi.spanyaDevleti
muvafakatetmediindenLuiharpilnederekbirokyer
lerielegeirmisedeAvrupapolitikmuvazenesininko
runmasiinFelemenkCumhuriyeti.svevengiltere
DevletleriarasndayaplanittifaklaLuielegeirdiiyer
lerinbirazmgeriveripanlamayazorlanmtr.Fakato
vakitgayetzenginvekibirliolup,dierdevletleriayak
landrarakFransa'mnmeramnaengelolanFelemenk
Cumhuriyetinegcenmidi.HemenharbilnederekFe
lemenktopraklarnasr'atletaarruzetti.Bayabtn
btnFelemenktopraklarmelegeirmiken,Felemenk
lilerAmsterdamehrineekilipdenizrhtmlarnap
dahertarafdansularyrtnceFranszlarekilmilerdi.
VeFelemenkCumhuriyetidierdevletleriayaklandra
rakhemenbtnAvrupaDevletleriFransaaleyhindebu
lunmaabalaynca,Luibirkaordukurarakyeryersa
vaagirimiveFranszlarhemenheryerdezafereula
mt.Sicilyadolayndayaplanbirdenizsavandada
epeyceFelemenkvespanyagemileribatrpparalayarak
Franszdonanmastambirgalibiyeteerimiti.
Franszlarnbyleekinmedensaldrmas,savaya
pandevletlerisulhanlamasnayanatrd.1089Hicr
senesindeyaplansulhanlamasndaFransaDevletibir
okyerlerkazand.OvakitFransa,ilimvemaarifdepek
okilerleyipherfenvesan'attaenmehuradamlaroza
mandagelmiveFransa'nnhereyibtndnyayar
nekveibretolmudu.zellikleFranszedebiyatoza
mansnrlarnamveenmehurFranszair,yazarve
tarihilerihepozamannilerigelenleriolmuvedier
Avrupatopraklarndadakabulveitibargrdkleriiin
heryerdeFranszlisaneitimiyaplrd.LuiKatorz'un
dabtnAvrupailerinekarmasdolaysiyleozaman
TARHCEVDET
303.
danberiFranszdilidiplomasiilerindehemengenellikle
kullamlagelmidir.
Lui'ninilimvemaarifesaygvesevgisiolduugibi,
gzeyaplaradarabetivard.Fransa'daVersaySaray
gibibtngzelliiilegzlerialanbinalarheponuneser
leridir.Zamanndagzelkanunlarvenizamlarkurmu
dur.ByleceFransa'daidarilerdeiierlemidir.
OsmanlDevletiheryndendierdevletlerestn
durumdaiken,zamanngidiineuyarakaskervemlk
ilerebirderecedahaitinaedeceine,ilerigevetmi
maarifvesanayiiilerletecekyerdeihmlveisteksizlik
yolunututmudu.Admadmdevletinmlkveaskeri
lerindenizamszlkbalamd.1000Hicrtarihindenson
raalalmabalamd.BuasrdaKprlOullarnn.
himmetiylebazyerlerelegeirilmisede,Avrupanmiler
lemesinegregerikalnmt.MarealMonteKokolieliy
leAvusturya'dabilemuntazamaskerkurulunca,Osman
lDevletininaslabozulmakyegeridnmekbilmeyenul
feliaskeriAvusturyamuharebelerindeyzevirmeye
balamd.OsmanlDevletidahaozamanyenibirduru

maveusulegirmeemuhtaolmudu.Ksacabuasrda
Avrupabakabirhalvegrndeidi.BilhassaFransa
olaansterlemidi.
VeLuiKatorzpekokanvehretkazanarakken
disiniherkestenstngrpkurumlanmayabalamt.
DilerindebtnAvrupaytehditedercesinekendini
beenmieesinevekibirlidavrandgibiiilerindede
byiedavranarakProtestanmezhebininserbestliihak
kndayzsenenceyaplankanunudakaldrmd.
Halbukiyzbindenfazlaaile,mezhepleriniterkede
medikleriiindmemleketleregitmeleriyasakland
haldebirtakmgizliceFransa'dankp,diermemleket
lerdeyerlemi,biroudaFransadalarndakalpkar
304
AHMEDCEVDETPAA
koymayagiriinceherikitarafdanbiroknfustelef
olmudu.
Grldgibi,Fransa'dailimvemaarifolaanst
ilerlemiken,buhalvehareketinmeydanakhayret
veriyor.ufarklaki,budefadabirokProtestanidam
olunmusadamedeniyetinilerlemiolmassonucuyz
seneevvelolduugibi,Protestanlarkatlimaurama
mt
YukardaanlatldspanyaDevletiukadaryz
binmedeniyetgrm,alkanMslmamspanyatop
raklarndankovduise,bylebiraklnalmayacadavra
nladanaslzaifbirhaledmekdenkendinikurtarama
msa,FransaDevletideProtestanlarbyleperianet
meklealkan,maarifadamvesanayiadamolantaba
sneldenkarmd.lim,sanayivefabrikalarladolu
olanFransabirderecedmvebusuretleFransaDev
letideazokzaifdt.
Lui,aklandgibiProtestanlengelleyinceKato
likmezhebihakkndabirgayretgsteriiyaparkenPapa
nfuzunudapolitikasnaaykrgrdndenFransa'da
birGenelPapasMeclisinikurarakPapa'nmruhaniler
dndadierdevletlerinivedilerinekarmayacak
veGenelPapasMeclisikararlarPapa'nmreyvekara
rndanstntutulacaktr,diyebirnizamnametanzimet
tirdi.
Avrupaise,Lui'ninhrsveagzllndenemin
olamadklariinFelemenk Cumhuriyetinintevikiile
Fransaaleyhinebirlemilerdi.Lui,bunurenincePro
testangailesindenFransa'nngyaetkilenmediinigs
termekiinonlardanncesavaagirmiveAlmanya'ya
taarruzetmidi.
OsradaAvusturyaDevletiOsmanlDevletiileura
yordu.EkseriyaFransaaskerigalipgelmisede,os
TARHCEVDET
305
radangiltereKral,Fransa'nntersinengiltere'deya
saklananKatolikmezhebinikaldrmakabasndaidi.n
gilteredenkaanlarndurmadanFransa'yageliiniLui
memnunluklakarlamd.1100Hicrsenesindengilte
reParlamentosutarafndanKrallkdanuzaklatrlanve
yerinedamadveFelemenkCumhuriyetininBakanolan
Giyyomseildi.GiyyomisetedenberiLui'ninhasd
manolduusrensavalardahadabyyerekFransa
askerigerikaradagalipgelmisede,donanmasFele

menkvengilteredonanmalariylekarlancapekfena
malpoldukdanbakabusavalardaFransapekok
cankaybnauramd.Mehurgeneralleribilekalmad
gibikuraklkvektlkkm,askerarasndaitaatsiz
likbelirtilerigrlpdesanayiveticarettededmeba
laynca,Lui,ettiinenadimolup,onsenesrensavalar
daelinegeirdiitopraklarbrakarak1109Hicrsene
sindeAvusturya,ingilterevediermttefikdevletlerle
sulhandlamasyapmayamecburolmuvebylecenfu
zudaepeycekrlmtr.
OsradaOsmanlDevletideAvusturya,Venedik,Le
histanveRusyailesavadaolduuhalde,ingiltereve
FelemenkDevletleriarayagiriphemensonrabudrt
devletilesulhandlamasyaparakonbesenedenberi
kendinikaptrdseferzorluklarndankurtulmudur.Fa
katAzakKalesiRusyaelindekalmvebuyndenRus
ya'yabirticaretkapsalmd.BusavalardaRusa
rBykPetro,eitimgrmaskerinfaydasngre
rek,klalaryapp.askerinioaltpyetidiriyordu.Dev
letinideAvrupaDevletleribenzeridzenekoyuppekge
nibirilerlemeyolubulmudur.
Ovakit,Fransa'nnmalskntsodereceyegelmi
diki,asilzadertbeleriiledevletmemuriyetleriparaile
F:2G
306
AHMEDCEVDETPAA
satlrd.Mttefikdevletlerinandlamasaslndamtare
kekabilindendi.ZiraspanyaKralnnevldolmayp,o
zamanNapoliMiln,Sicilya,Meksiko.Perugibibyk
memleketlerispanya'yabalolduundanAvusturyave
Fransatarafndanverasethakkistendiihaldespanya
Kralvasiyetnamesindeikincitorununuvrisolarakta
yinile1700Mildsenesindelnce,Lui'nintorunutahta
geirilmidi.AvusturyaDevletiise,ounKrallnonay
lamayp,ngiltereveFelemenkilebirlemidi.Portekiz,
svevedierAvrupaDevletleridespanyaileFransa
birleirkorkusuilebuittifakagirmidi.
Bununlaberabermparator,btnAlmanmeras
nnyardmnamuhtad.Byleolunca,AlmanyaHersek
ierindenBrandeburgmarkisiBirinciFrederik'ingetirilip
Kralunvanalmasnarazoldu.OdaBrandeburg'abal
BaltkDenizikysndaolanPrusyamemleketineizafetle
PrusyaKralnvaniylebusavaagirmidir.tebyle
abucakPrusyaKrallortayakm,sonraAvusturya
Devletinebykrakipolmudur.Vebusavaabaland
ndabazenFransaveounluklamttefikdevletleras
kerlerigalipgelirdi.Busradangilizlerdnyannenme
tinkalesiOlanCibralta'yzaptettiki,hlngiltere'nin
elindedir.
OzamanFransa'nnbykgeneralleriolmayp,ter
sinengilizKumandanMariburgveAvusturyaKuman
danPrensOjengibimehurgenerallerivard.Bunlar
birkabykmuharebekazandklariinFransa'nn
kuvvetitkenmidi.AyrcaFransa'nnhertarafndakt
lkvekuraklkdanskntodereceyevardki,Luisofra
takmndanbireylersatmaamecburolmudu.
BununzerineLui,sulhyapalmdemisede,mtte
fikdevletlerbirokarartlardanbaka,torunununs

panya'dankarlmasiinkendisindenaskergndermesi
TARHCEVDET
307
artilerisrlnceyinesavabalamd.Ancak,Fran
szlaryineyenilmiveLui,aresizmttefikdevletlerin
herdediineevetdemeyemecburolmuken,spanya'da
Franszlarmttefikdevletleraskerinegalipgelince,fikir
lerdeimidir.
AadagenieanlatlacazerebusradaRusa
rBykPetro,sve'iyenmi,BaltkDenizikysnda
birokyerlerielegeirerekAvrupayabirticaretkaps
amdr.Prutmuharebesindebykbirtehlikeyed
msede,BaltacMehmedPaa'danafisteyip,amandi
leyerekkurtulupyineiinedevametmidir.
Btnbuolanlardansonrapolitikarlnbirucu
daKuzeydearamaklzmgelmidir.
Osradangilizlersulhayanayor,diermttefik
devletlerdespanya'nnFransailebirlemesindenkork
tuklar gibiAvusturya'yailtihakigerekleirsepolitik
muvazenebozulacakdiyednpspanyahalkKralla
rndanhonudolduuhaldeyalnzAvusturya'nnzel
menfaatleriiinkarlpatlmasmilletlerhukukunaay
krolmakla,politikmuvazeneyi korumakiinbirsulh
anlamasnaevetdiyecekleroalncaLuiKatorzilkn
cengiltereilegizligrmelerebalayp,mtarekeyap
mve1125HicrsenesindengiltereveFelemenkle,er
tesiseneAvusturyailesulhandlamasyapmdr.
GerispanyaDevletiFransaHanedanzerindekal
msada,hibirvakitbuikidevletinbirledirilmemesive
CibraltaileAmerika'dakibirokmemleketinngiltereye
braklmasartkoulmudu.ByleceingiltereDevleti
byyerekzellikle"denizkuvvetleriniiyicebytmha
liylesanayiveticaretinideartrarakbirincidevletlerden
birisiolmudur.
Buandlamamnbirgaripfkrasda,spanyannA
merika'dakiyerlerinesenede5000kadarzenciklesokup
308
AHMEDCEVDETPAA
satmasiinbirngilizirketineimtiyazverilmesiniart
komulard.BuandlamadaBelika,Napoli,Milan,Sar
?"unyadaAvusturya'yaterkedilmidir.FakatsonraSar
dunyaSicilyaAdaskarlndaSavvaDkneverilmi
dir.FransaDevletidebykbirkorkudankurtulmudur.
FakatbusavadansonraartkLuiKatorz'unanveh
retidm,Fransa'nngenilemesaldrsdurmudur.
Fransa'nnsavaabalamasilebirmilyondanfazlain
sanlmveheryerdektlkvekuraklkortayakm
d.Vergivediermkellefiyetlerdetepenoktasnavar
dndanahalidenbazlarbalarnngelirindenfayda
grmezoluncakendielleriylebalarmtahripetmilerdi.
bazlardavergiyekarlkhayvanlarellerindenalnnca
kendielleriilehayvanlarnldryorlard.Byleceb
tnziraatilerindedzentamamenbozulmudu.Fransa'
mnhalibykihtillzamannakadarbylesrp
gitmidir.
LuiKatorz,ankazanmakiinhrethrsiyleb
tnbuktilerinbylesonucavarmasndantrb
ykbirkederedd.Birdeoluiletorunu kiTelemak

kitabnnyazarJenelononunhocasidi Bunlarsair
prenslergibihepkendisihayattaikenlmlerdir.Yal
nzbutorunununbeyandabirolukalmd.lmn
dennceonu yanmaarp:Benbiroksavalaragir
dim,saknbenimgibiyapma,okparasarfetme,halk
nnmutluolmasnaal,diyenasihatetmi,yanlyola
gittiinianlayarak1128Hicrsenesindevefatedince,ye
rinetorunu15'inciLuiadiylegemitir,veLuiKatorz'un
vasiyetineaykrolarakkardeininoluOrleanDk
parlamentotarafndanDevletvekilitayinolunmutur.As
rmzdaFransaihtilliknca,Krallkdanatlanmehur
LuiFilip'indedesidir.LuiKatorzmutlakahkmetister,
devletilerinikendibildiivedndgibiyapar,hi
TARHCEVDET
309
bireydeserbestliisevmezdi.Halkdamizacnagreha
reketediyorgrnerekaldatrlard.Bylealdatmalarn
sonukthuyluluavedinsizlieylattecrbeedi
nerekbilindiindenlmndensonrakimsebireyden
korkmayarakfenabiryolagidilmeebaland.Bylece
Lui,Fransahalknnahlknnbozulmasnasebepolduu
gibi,zevke,safayavektkadnlarapekokparahar
cadkdanbaka,atsavalardadabuncahazineyiyok
etmiolduuiinlmndeFransayamilyarFrank
borbrakmid.Denilebilirki,Fransabykihtillinin
sebeplerionunzamanndahazrlanmd.
YukardaadgeenOrleanDk,zevkvesafaya
dkn,dargrlvektdavranlolup,dahahenz
LuiKatorz'unbaskvepenesindenkurtulanhalk,onun
yaptklarnauyarakhepbirdenzevkvesafahatadm
lerdi.BusuretlebealtseneiindeFransaDevletinines
kiborcuzerineyarmmilyarbordahaeklendi.Bunun
denmesiaresiaranldsrada,Lavadndabirsko
yalgelipDkebirtakmacaipvegariptedbirlerarzede
rekbirbanka,birdebykticaretirketikurmakizini
alp,Dkleanlaarakvehesapszbankaevraksrerek
ikiseneiindeFransahalknnbtnparasntoplam
d.Bubankaveirketesaslbirkuruluolmadklarhal
desehimvehissesenedlerininkymetleribirsretrl
yalanvealdatmailehaylticaretilerinegirme,sarraf
garantileriileaslkymetlerininyirmikatmakadark
md.
Buise,dolandrclkkabilindenbiralveriolup,
iingizliliinianlayanlarkumarbazlkyolundahaylipa
rakazandlarveazzamaniindekolaycazenginolmu
lard.VeLavdapekokhretkazanarakhalkngzn
deenbykadamoluvermiti.Bunaaldananhalkdanbi
risiabukzenginolmakiinnakidparasneldenkar
310
AHMEDCEVDETPAA
dkdanbakaoumaln,mlknsatp,karglpara
ileeshamvehissealrd.Buyollasatlaneshamvehis
selerinitibarkymetiFransa'datedavldeolanparann
seksenkatmaktzamanbirdenbireitibardandm
vebu,eshamvehisseler,hayallerortadankalkncaFran
sahalkbirandafakiroldu.LavdaFransa'dankat.
BylebykbirdolandrclkileFrnsa,borlarnn
bykbirksmndemise,halkpekfakirdm,ac
lariindeidi.Bununlaberaberosradavebahastal

km,yabancdevletlerdeFranszgemilerinilimanla
rnasokmamlard.Byleolunca,Fransa:sanayiveti
caretinebyksarsntgelmidi.
FakatbusradaDklm,Kraldareidolmu,
Fransadabirazrahatakavumudu.
TambuzamandaAlmanmparatorubulunanAltn
carl'nerkekevldyokdu.HabsburgHanedannndi
erkollarndadaerkekkalmadndanAvusturyaDevle
tininbirkadnaintikaletmesihakkndabirkanunorta
yakoydu.UzunzamandanberimparatorluunHabsburg
hanedanndabulunmasnaalmAlmanPrenslerinin
hepsibukanunukabulileberaber,yabancdevletlerira
zetmeyealmlard.
Ancak,1153senesindearl'nvefatzerinekzMar
yaTerezaAvusturya,ekveMacaristanKrallklartah
tnagetiigibi,BavyeraPrensisoylarnnAvusturya
tahtnayaknlvardrbahanesiyleverasethakkiddia
etmi,FransaileispanyaDevletlerideonuhaklbulur
du.arl,Frankfurt'damparatortacngiymisede.Mar
yaTerezaMacarlarkendineektiigibi,ngilteredeona
yardmiinikiordukurmudu.Fransa'nnmuharebe
edecekdurumuolmadhalde,ukargaalkdaAvustur
ya'nnRennehritarafndakimemleketlerindenbirazn
alvermekeme'iylenaslsasavaagirmidi.Karadabaz
TARHCEVDET
311
savalardagalipolmusada,denizdebtnbtnyenil
mi,arlvefated'nce,oludabuiddiadanvazgemidi.
MaryaTerezakocasToskanaDkFransuva,Alman
Krallklarnnoutarafndanmparatorluaseilmesiy
leMaryaTereza1162senesindeFransa'yagalipgelerek,
sulhandlamasyapmvekocasylabirlikdehkmete
koyulmulardr.
Busavalardangilteredonanmasevvelkindenziya
dehretkazanmd.Fransabeyhudebirokmasrafla
rakatlanarakmalilerinidahadafenayagtrm,do
nanmastamamenharabolarakticaretinedesarsntgel
medir.FransaKralolan15'inciLu,gayretlibirhkm
darolmaypvaktinielence,zevkvesafadageirirdi.
Kendisinibirfahieyetesimetmiveonunreyiiledev
letileriyrrd.BunugrenFranszhalknngzleri
eseflebakyordu.Kralhakkndasevgiveilgihepyokol
mudu.
KralnbylektdurumlariyleKraliyetinanveiti
barnyitirdiigrlyordu.OasrnfilozoflarndanMon
teskiyoadlyazareserindedevletkuruluunedir,ada
letnedir,eitliknedemekdir?diyerekbunlarnasln,
esasmanlatyordu.Volterdehereyialayaalarak
geridncelerleinanlaritibardandrmd.Russo
adlyazardagayetgzelyazdkitaplardadevlet,din
7emezhebintemelesaslarndanakaanlatnca,teden
berigerekpo'itikfikirvegereksedinvemezhebdn
celeriherserbestlikdenyoksuntutulanFransahalk,he
menbuyazarlarauyarakbtndncelerdeimeye
balad.Halbukibuhalknognekadareitilmemibo
kafalarnabirdenbirebudeerdefelsefdncelera
landgibi,anlayvekavraynasmayphalkdanbi
tibunabenzerderinbahisleribirdenanlayamayphayret
tenhayretederekouzelkonulardayanlanlam

312
AHMEDCEVDETPAA
verdikleriiinbtndnceleryanlyolasapmd.Di
erbazyazarlardadnyayaaslanemvermeyenkalen
deryaayanDiyojengibibirtutumladnya,hoayaa
makdnibarettir.Bakacaiyiahlk,iffetVenamus,ar
szlk,utanmadiyebireyyoktur,szntemelsayarak
halkbtnbtndinsizlikyolunaektiklerindenFran
sa'dagndengnedinsizlikdnceleriartarakhrriyet
sevdasardereceyekmd.Kral'mdurumufenala
dkahalknbuyndendnceleribakaladiinFran
saacaipbirdurumagirerken,Amerika'dakibazyerler
iinngiltereilebazkavgaveekimelersrmekteidi.
YukardaanlatldgibiyakndaKrallkunvannalm
olanPrusyaDevletiHerseklikunvannzerindebulun
durduuiinAlmanyamparatorluunabalsaylrsa
dakuvvetvekudretiniartrdndanProtestanmezhebi
negirmiolanhkmetlerenderlikederekmparatorlu
uelindetutanAvusturyaDevletinekarkoyarolmu
du.
BykFrederikdiyeanlanPrusyaKralikinciFre
derikiseadgeenAvusturyaverasetisavasonucuSi
lezyakt'asnkazanptopraklarngeniletrrr'askerve
mlkilerestnderecedebirlikvenizamvermeeb
tngcnharcamd.Kuvvetvesalamidaresiyleola
anstilerleyii dierdevletlerinvezelliklebyk
dmanolanMaryaTereza'nndikkatnazarnekmidi.
BykFrederikozamannbykfilozoflarndanolduu
iingayetalaycolupbazhkmdarlaAvrupailerige
lenvekileriniyerecekszlersylemeklegcendirmiol
duundanvePrusya'nnProtestanladnpProtestan
merkeziolmasnekemeyiponukraliyetrtbesinden
soylarnneskihalineyaniBrandeburgseilmiunvann
indirmeyitasarlamlard.RusyadevletideartkDou
veBatilerinekarrhalegeldiindenPrusyaaleyhine.
TARHCEVDET
313
AvusturyaileittifakyaparakLehistankrallnnelin
debulunanSaksonyadkdebuittifakasokulmudu.
Frederikbunuhaberaldgibionlardanncedavranp
1170senesindeansznSaksonyatopraklarnagirmiSak
sonyaPrensidavranmadanteslimolmudu.HemenAvus
turyadevletiyledierAlmanmerasittifakyaparakFre
derikseferilnetmi,RusyadabirkoldanPrusyaze
rheaskergndermiti.
FransadevletibundanncekiseferdeAvusturyadan
biryeralamamdbaribusavadaPrusya'danbirey
kapmakisteinekaplarakbuncasenelerdenberiyerevur
maaaldHabsburghanedaniyleittifakyaparak
Prusyaaleyhineharpat.ngiltereiseFransa'nnte
denberidmanolanAvusturyailebirlemesinitaraf
kazanpngilterealeyhinednecekdiyednerekPrus
yaileittifaketti.tebusuretleyedisenesrensava
larabaland.Fransadevletibuseferdekaradamuzaf
ferolamadgibidenizdedeyenilgiyeurayarakAme
rika,daelinegeirdiibirokyeriverdiktenbakaAme
rikaBirleikDevletlerininKuzey'indebulunanbykKa
:xdaKt'asndangilizlerekaptrmt.
Bukt'ahalngilteredevletielindedir.Frederik ek
seriyaBykSavalardagalipgelmisedeyeryeryap

lanbuncasrpgidensavalardaokaskerkaybederek
hemenbilmederecesinegelmikenPrusyausulveeiti
mineveFrederik'iniyiahlkvebilgisinehayranolan
ncPetroRusyadatahtageinceFrederikilebyk
birabukluki:esulhyaparakPrusya'yagirnrRusas
kerinindekumandanlnonavermidi.ArdndanPetro
tahttanindirilinceyerinegeenmehurikinciKaterina
dabuanlamayonaylamd.
Almanhakibusavalardaskntyadm,Alman
PrenslerideFrederik'denkorkduklariinbirerbirere
314
AHMEDCEVDETPAA
kiimilerdi.Avusturyadevletinindemecalikalmadiin
hementopluhaldesulhandlamasyaparakyediylse
ferigailesindenkurtulmulardr.BuandlamadaAvustur
yaSilezyavilyetinigerialamaypbutopraklaryine
PrusyaelindekalmPrusyadaartkbirincidevletler
srasnageerekozamandanberibebykdevlette
"birisiolmudur.AncakAvusturyallardankukulanarak
eitimgrmmrettepaskeriniikiyzbinekar
maklayetinmeyipdurumugzetedekkhFransa,kh
ngilterevebazenRusyailebirleerekvebirtaraftauda
Almanhkmdarlariindetaraftartoplamakiinbazla
rntutmuvekonuyagelmidir.Fransadevletiteden
beriAvusturyaDevletinerakipolupkarkoyarkenPrus
yadevletibylekuvvetkazanncaAvusturyadevletiFran
sailebirleerekPrusyadevletindenkorkarakRusyadev
letinindedostluunuusuldensaymdr.Yukardasy
lenensavadaFransadevletibireykazanamadkdan
bakaaklandgibiAmerikadabirokyerlerinikay
betmivemalskntsdahadaartmt,l.'nciLuide
fahielerleelenincehazinedeharcanacakparabulama
m,nihayetgmsofratakmndarphaneyegnder
meyemecburolmudur.Fransadevletibylefenabirha
ledmkenkatoliklerarasndaradeicziyemesele
sindendolayeskidensrncemedekalanbirmezhepkav
gastekrarCizvitlera'eyhinebrcebriyeme'ti^bi
ortayaktsradamutaassplardanbirisiKralhaner
leyaralamd.BudaJisvitlerintevikineyorularakJis
vitmezhebiyasaklanmd:Protestanlnortayak
ilekatolikmezhebinebsbtnzaafgelmiveFransada
umumfikirlerbakabakayolalpdinilerindeipu
larnnbylemezhebincelemesinibirgai'ehalinegetir
melerigariptir.
HalkdagenellikleKral'naleyhindeidi.Fikirlerde
TARlHCEVDET
315
serbestkalmaisteipekileriderecelerevardrlamam
olduundangerekasilzadelervegerekruhanreislerbu
naareararlarkenParisParlamentosuumumunkendine
nemverdirmekvenfuzunakuvvetkazandrmakiin
balknounukendineekerekKral'nbazemirlerine
karkoymayabalamd.
STlDKAD
OsradaAvrupadaiekasbulunduundanbunu
akaanlatalm:
iekkarmayanpekgrlmezsedeounluklaher

kesbirerkerekarmsdr.Bununnedeninivebilincini
aklayanbazyksekseviyetpadamlarocukkannda
alvekrmzyuvarlardanfazlaolandayankszveyeni
gelienleritabiatatarbilinciylebirdefaolsuninsanlarn
vcudundabukabarcklarkpsnerekkantemizlenirve
kuvvetlenirdediler.
AncakArnavudlukileSudan'nbazyerlerindebu
hastalkbulunmuyorhattaahalisibakabirdiyaragi
derseiekkarrlarm.Bunabakncabundaiklimin
etkisivardemeklzmgelirsedezamanmzdakibaztp
adamlarnnsylediinegreSudanveArnavudlukgibi
yerlerdebulunmamasoyerlerdetoplulukvemahalle
olmadndansirayetolmuyordncesinedayanr.n
kbuhastalkhavadayaylp,etrafageer.Bylecetop
luluakarncaiekkarmalarbundandr.Bylecebu
hastalkgenellikleocuklardaolanbirhastalkolduuna
gredoudabiristidatolupyaylbuistidadorcnya
kor.Hernehalisebyleilerinaslnedeniohereyibi
lenAllah'ngenibilgisinebalolupinsanaklbura'ar
dahayretdenizinebatmaktanbakabireyyapamam.
300hicrtarihinegelincegerekYunantpadamlar
gerekArabtpadamlarndanbirisiiekhastalnada
318AHMEDCEVDETPAA
irbireyyazmamd.slmtpadamlarnnenyetikini
ve300tarihindeilimadamlarnnbadageleniveenyk
seiMehmedbinZekeriyaEbubekirRzikiReyyeson
raBadathastahanelerinikurantrlfenvebilimiin
yazdyzdenfazlakitabverisalelerinoutpilmin
denolupbukitaplarnbirisideiekhastalnadairdir.
Bubykhekm320senesindevefatetmidir.teilk
nceiekhastalnadairyazanitebuhekmF.zi'dir.
OndansonraEbuAlibniSinadabunadairpekokya
zlaryazmdr.
Hekimlerinilerigelenleripekkthastalklariin
bukadaryazlaryazmkenbuhastaladairbirey
yazmamalargaripbiridir.
Bununzerinebaztpadamlar900yahut1000se
nencebuhastalkyokdudasonraortayaktdiyebir
dnceyekapldlar.Aslndamevcudolmaypdasonra
dantreyennicehastalklarvarvebilinirolduundan
iekhastaldabukabildenolarakotarihlerdensonra
tremesiumulurolmaklabuszdenkamlamaz.inhal
knnszleridebudayanpekletirirkibundansekiz
yzbukadarsenencein'deiekhastalyokken
KantonehrinegelipgidenBasratccarndangedidiye
iddiaediyorlar.Amerika'danceleriiekhastalyok
kenKolomb'unkefindensonraAvrupallarlakar.'ma
sonundaoradadahibiryerdegrlmedikdurumdaid
detliiekhastalortayakarakpekoknfuseksil
diisylenir.
Hernehalisebilinenyllardanberibuhastalk
danpekoklmolmakdaikenaortayakncaocuk
lardabubeldankurtuldu.
AnnilkortayakOsmanldevletindeolupy
lekihafifiekkarmolanocuklarnkabarmve
dolmuolanieklerininsuyunualphenzkarmam
TARHICEVDET317
birocuunkolunuiziposuyasrerekayaplyorya
planyerdebirkabarckkyorbununlaoocuknbeti

savudurarakiekhastalndankurtuluyordu.
OsmanlDevletindeeliolarakbulunanngiltereel
isininzevcesiolanLeydiMontegEdirne'debununiyi
liklerinigrphattakendiocuundadatecrbeetmi
di.Bunadair1130hicrsenesindengiltere'yebirmektup
yazmvengilterededetecrbeedilerekiyiliklerigr
lerekolayhertarafayaylarakAvrupatpadamlarta
rafndankabuledilerekonaylanmisedebyleAllahta
rafndangelenumumbirilyapmakAllah'nemrine
kargelmekdirdiyePapaslartarafndankarkonulun
canceleriAvrupahalknnouaykabuletmeyip
olurdiyenlerededinsizgzylebakarlarbelkikatimiva
cibgrrlerdi.BununzerineAvrupadevletleriherkim
evldnalatrsabirmiktarpa?avererekgzelbirdav
randabulunmulardLkinsonraherkesanniyilik
lerinigrerekveiekhasalmakarAllah'nifa
hanesindenltufveihsanbuyrulmubirdevaolduunu
itirafederekhepsikabuledipkendileriparasarfileo
cuklarnalatmaabalamlardr.
lknceFranszlardayaplmasndaduraklamlar
dVoltergibibazyazarlarbununyaplmasnuygun
buluptecrbesiyaplarakiyiliigrlerek1172senesin
deFranszmekteplerindedeonaylanarakherkeseyapma
abalamlardr.BunaTelhikicedrdenilipimdiher
taraftakullanlmakdaolantelkihiBakarngiltereta
biblerindenGener,adltabbnbuluudurki,1190hicrta
rihindedevletitarafndanbazkylerinhalkmalama
amemurolupsamalclkageinenbirtakmkyl
lereadanszamakisteyincebuhalkiekhastal
nasleydirdemeleriyletabibdeonlaraieitarifet
meyebaladsradailerindenbazlarbunundediibi
318AHMEDCEVDETPAA
zimineklerinmemesindeortayakptaobanlarnpar
maklarnageerekkanbanlarolmasndemiler.Busz
doktorundikkatiniekinceiinaratrmasnagirimi
bakncagrmkihalknparmaklarndabireriekleke
sivar.Meerineklerinmemesindezuhuredeniekka
barcklarsalrkensrtmedendeilipsularsaan
kimselerinparmaklarndakiizgilerineveyabirsuretle
derisisyrlmyeriniisabetleetkisinigsteripbirnevi
bankarmsonraDoktorGenertecrbeilegrmki
onlaraadatesiretmiyor.Bununzerineyirmiseneyi
aantecrbelerleuraarakinekasnortayakarp
1213senesindedebunadairbirrisaleyazmvesonra
Londra'yageliptecrbelergstererekinekasnmey
dana,koymuolduundanngilteretarafndanpekok
hediyelerverilmiverisalesiherlisanatercmeoluna
rakinekasyaygnhalegelinceencmenlertarafndan
dakendisinenianlarverilmidir.
Fenerbabnnaradrmaveanlattklarnagrei
ekhastalinsanlarnaltdabirinildrdndena
nnbulunmaspekhayrlbiritir.Ancaktelkihiced
rdeyzdebirtelefatolduundanbtnbtnhatrdan
uzaktutmamd,telkihiBakardeaslahatrvetehlike
olayolmayncatelkihiBakartpbuluununenfayda
lsolanmaddedir.OrtayakbalangcndaTelkihi
cedrkryoluyapanveonunlageinenlerdenbaztabib
1ertelkihiBakar'yifedveinkrakalkmisedefa
katadgeenahertarafdayaylarakogibiinkreden

lerinszlerideetkiyapamamtr.
KsacaailknceOsmanldevletindebilinenbir
nevidameliyatgibibireykenAvrupa'datababeteka
tlarakdeerkazanmdr.Amailkncekimbulmuve
naslbulmubunadairdorubilgilerbulunamamdr.
BazlarbununilknceArablarbulmudiyesylersede
TARHCEVDET
319
busylentiispatedilememidir.BazlardailknceAna
doluyrklerikarmdrder.Onlardanbiristanbul'a.
geldiindeieksalgnnarastlarbuhastalnbizdeza
rarolmazzirabizineklerimizinmemelerindensirayetle
obanlarnparmaklarndakaniekdenaalpherse
neocuklaralarzonunzerinebirdahakarmazlar
deyincebazkimselerindenemeyekalkmolduklarn
duyanmadamMontegdengiltere'yeyazmdr,diyeri
vayetederler.Lkininekasyazldgibi1210tarihn
densonrayaygnhalegelipondanncelkrdsyoktu.
Bazlardaannerkezabazagrcmilletindenbi
rindektnsylerfakatbunlardanhangisininbulduu
bellideildir.nkbukabilelerleklevecariyeal
veriiyaplrdiekseinsannyzndegzelliibozar
ticaretiaksard.Bunaarearaypbulmaamecburol
malariylearadrarakaybulmulardrdiyesylerler.
Lkinbunlardahalbyleadiyebireyyokhalbuki
bylebirdnmeesasnadayananbiraratrmaile
bulduuayksazamandaterkedipbtnbtnunut
masuzakbirihtimaldir.
Onlarngereko7amankigerekbugnkhallerine
grebumakulesanayiiinzihinyoranlarpekdememul
olmadndanburivayetedorudenemez.
Kaldkibumevzudabizevesikaolacakeyancak
LeydiMonteg'nnLondra'yayazdmektupdur.Ley
diMontegisebumektubu(1717)mildsenesiNisan.1
tarihiyleEdirne'denyazmolduuyazdananlaldna
SereannEdirne'dekullanldnahkmolunur.ATa
babetegeipteAvrupa'nnOsmanldevletinegelmeden
Edirnedebuhususunmevcutolduubazihtiyarlardan
duyulmutur.Fakatbulannzamannaslyapldbi
linmiyor.spatveizahiinLeydiMonteg'nnadge
enmektubuntercmesicildinsonunda(7)rakamile
gsterilmitir.
320
AHMEDCEVDETPAA
GariptirkiitebuayukardaanlatldgibiEdir
ne'denAvrupayagittiizamanPapazlarniddeOkar
koymalarnauraypgehalilekabulolunaraktamam
landkdansonradnptpadamlareliylestanbul'agel
diizamandamutaasspgruhutarafndanpekokiti
razlarauramdr.LkinSultanMahmudHan'nirade
siyleayaplmaabalanmdr.HalepKrdistanveLo
ristantaraflarndagenellikleherkesdekpbirsenezar
fndageenmarufbanarandaSalikvetrkehurma
bandenilirbannasnadateebbsolunmusada
asilekanngerekmddetegerekiddetvehafiflii
doalalandanfarkgrlmeyinceterkedilmitir.Geri
mezkurbanekseriyayzdekplekebraktndana
san'atylagrnmiyecekyerindenalnpyzdefaydalan
maklzmgelirsedetecrbeolunupolunmadbizcebi
linmiyor.Bizyinesadedegelelim.

YukardaanlatldzereTylseferindeFransadev
letizaifderekideaclarbykddanfuzkrlm
birhaldebulunupRusyavePrusyadevletleriFransa'nn
budknlndenistifadeetmekzerekatolikmezhe
bindebulunanLehdevletinintopraklarndabulunanOrto
doksveProtestanmezhebindekihristiyanlaramezhepe
hukukmsavativeserbestisiverilmekbahanesiy!eLeh
devletininilerinekart.BudavranFransa'nnpekg
cnegitmisedebirtaraftanLehlilerivediertaraftan
OsmanldevletiniRusyaaleyhineyrtmekistemidi.
Bundanbakaiseyazarbirdavrantabulunamamtr.
Osmanldevletiozamanaskerinidzenekoymaa
muhtaolupmuharebeedecekhaldedeilkendrdnc
vealtncfasllardabeyanolunduuzere82senesiuur
suzseferiald.LehlilersavunmayakalkdlarsadaAvus
turyadevletideikidevletlebirleerekLehistandevlet
arasndabirincipaylamasyapld.teosradaFransa
TARHCEVDET
321
Kral15'nciLuivefatedipyerinetorunu16'ncLuiaa
daaklanacagibibabasnnveatalarnnettiiniek
mekezereyirmiyandaFransatahtnagetiveAl
manyamparatoriesiMaryaTereza'nmbedbahtolank
zMariAntuvanet'leevlenmidir.
Luiniyetigzelbiradamd.Ancakoasrdauygun
dmeyecekkadarkatdingrnekaplmnecesa
retinededirayetizamannilerinihalleyetersizdi.Bu
nunzerineceddininzamanndaoalmolandinsiz
kimselerinnfuzuazaldgibibirzamandanberiherdin
vemezhebedebveterbiyeileiyiahlkndndayazaimi
kitaplardaitibardmumumdncelerdebakaek
legirmeyebalamt.Faziletvemerhametyolunagiril
mivekilleriniekseriyanamuslutakmndanseerekg
zelbirdzenkurmaaveuyguntedbirlerkullanarakcedl
dininyaptktlkleri,LuiKatorz'unyaptsavalar
danFransa'yadeinenfenahallerinyenidenelealnp
dzelmesineahalininmutlulukiindeilerlemesineahd
mdanbalangcdahkmetinerekgibiidi.Yaknla
rvekendinesokulanlarcanamusluadamlarmakbulol
madndanhergngzeltedbirlerekarkoyanlarolur
du.Lui'delzumludzendeiikliiiinduraklard,her
trluydurmaszlerekulakasard.Bavekilliegetirdi
imurpaihtiyarveaklszbiradamd.Fransa'nnkt
gidiinigrpdururkenyenibirieatlmannuygunola
cankavraypanlayamadndandevletinidinlendirmek
lebugibiengellerinortadankalkacamidindeolarak
Luibazslahatyaplmassylenincegrevindenayrl
maakalkarilerigitmekyledursuneskiyednmee
alrd.Yeniliklerveusulileilerindzelmesinekar
koyanimtiyazlkimselereyenidengayretgetirirdi.
Ozamandabyleeskidncelerdesraredenbir
ahsnBavekilolmasbykhataidi.ZiraovakitFran
sadoymakveservethepasilzadelerilePapassnflarm
F.21
322
AHMEDCEVDETPAA
davetopraklarndebirionlarnelindeikenbunlardev
lethazinesinegyahediyeveyardmsuretilepekazey
verirlersnrnaanvrgiveteklifihephalkdanolanlar

verirdi.BundanbakahalkPapasvePeskoposlarazr
verirlerasilzadelerindebirokangaryalarndaalt
rld.
Ksacashalkalphemkendinihemdevletiidare
etsinbunakarlkasilzadeleryorulmadanaldklargeli
rihepzevkvesafayasefahataharcamakdaidi.Papass
nfdahalksrtndangeinerektenbellikilevakitgeir
mekdeidi.KaldkDinhizmetyapanpapaslarngrev
leriadilerdenolupklievemanastrlarabalolange
lirinoupayeunvansahibiolanPiskoposlaragiyimye
riomudu.Devletinbykgeliriirketlerelzmolduk
averildiindenbiraykiibuyoldankolaylklazengin
oluphalkgittikefkaralayordu.Byleceyolsuztahsil
olunanbykparadandevlethifaydegrmezdi.Paray
toplayanlarveekenlerinounfuzlukimselerleortak
olupkimsedenkorkmadannizamlarndndamallarm
paralarntoplarlard.Devletdevaridataeklegelmemek
iinmltezinlerepekfazlamsaadeederekcz'imalka
ranlarhakkndabykcezalarverirlerdi.Bununlabe
raberhersan'atveticaretinhisaraltndaolupmeselok
yerlerdezahireticaretibirkaadamamnhasrolduu
haldedeirmenlervedeirmenezahiregtrenhamallar
damahdutvesaylolarakartmd.
Lui'nin,maliyenazrnasbeylediiTurgoalkan
iinibileneconomiepolitigneilmineainabirzatolup
maliyecelzmgelenreformlaragzelcebalayarakbir
oksuistimalleriortadankaldrarakdevletinmasrafge
liriniaarkenvergivekefaletiarttrmadanveborlan
makszmyalnzaldgzeltedbirlerlemuvazenean
gndengneazaltmaklaberaberhazineborcufaiziniya
vayavadyordu.Ziraat,ticaretvesanayiinartpiler
TARHCEVDET
323
lemesineengelolaninhisarusulnkaldrmdveten
belyerihalinialanmanastrlarnoununkapattrpge
nelolarakmaarifinilerlemesiiinyenimekteplerv
maabalamd.
Devletinidarilerinidzeltipimtiyazlarkaldrm
vehermaddehakkndayenikanunlaryaparakgerekli
tedbirlerbalad.BunlarKraltarafndankabuledilerek
biraznyrrlekoymusadayaplanteebbslerasil
zadelerlePapassnfnnkarlarnadokunduundanon
larnilerinegelmemiveParlmentodakarkoymu
lard.Turgodatrlglklerlekarlaarakyapaca
ilerinbirounuyrtemeyereksonundaistifayamec
burolmudur.OnaltncLuitebaasnpeksevdiinden
TurgoileonunreyineuygunolanMalerb'indncelerini
beenmiveonaylamsadauygulamadakorkuvegev
eklikgstermesivebyktedbirlerianlamayp,kk
tedbirlerleyasaksavmaaalarakyaraykapatmak
dncesindebulununcaTurgo'nunayrmasyleyaplan
birokilerhemenyrrlkdenkaldrlmalmbunca
yarartedbirlerdensonualnamamdr.iniinegirin
ceLui'ninFransa'nngidiiniiyicekavradanlalyor.
ylekiTurgoayrlrkenonahitabederek(Senbenden
bahtlsnkimemuriyetiniterkedebiliyorsun)demiol
duusylenir.
Busuretlemalileryineeskihalinednpazza
mandafenalamcaTurgo'yaidenelektirilmesininhata
vegidilenyolunyanlolduumeydanakmaklamali
lerdebilgisiiletannanNekker'inMaliyeBakanlnage

tirilmesihususunakararverildi.Ancakasilzadeolmad
gibiProtestanolduundanozamanngereiBakanun
vanverilemeyerekMaliyeMfettiiadiylememuredil
raidi.Nekkeraslndasarrafolupiinibilirvezenginbir
adamolaraksarrafvetccarlariindeitibarvard.Fran
sadevletininmalitibarnyenilemekiinnasbiuygun
324
AHMEDCEVDETPAA
olmudu.AncakNekker'inyalnzsarafhvardbunun
yanndailgilimlkincelikleribilmediiiinkendibildi
iniyapankimseolarakTurgo'nunyaptilerintersi
neveaykrsarraflkyolunagiderekaiyibiryolda
kapamakkabilkenhemenborlanmasevdasndabulunur
du.Vememuriyetmddetiolandrtseneiindeborlan
mayolunupekgzelkullanarakgerekdendevletdolab
nevirmidir.LkintedbirleriAhmed'LnklahnMeh
med'e,Mehmed'inklahnHasan'agiydirmekgibiher
gnortayakanmklleribiryanaitmekgibigeici
eylerdi.
BizgelelimimdiRusya'nngenilemeveilerleme
olayna.
Ruslaraslndakuvvetlivehretlibirdevletdeil
kenbugnDnya'nmdokuzdabirinielindebulunduran
bykbirtoplulukdur.Bubykheykelinkurucusuad
geenBykPetro'dur.FakatRuslarnkuvvetlenipdeya
vayavaOsmanlhududlarmataarruzedecekkadarge
limesiKazanveEjderhaneyletleriniistililebala
mdr.ylekiCengizlilerinbirkoluHazerDenizinido
laarakKazandahkmetettiklerisradaRuslarha
racabalaypiilerinebilekarrkenKrmHanl
kkbirhkmetti.
SonralarKazanhkmetizayflaypalalmaayz
tutmuvehanlarnnsoydankuaklaryokoluncaKrm'a
tabi'gibikalphattaKazanhanlnaKrmSultanlarn
danbirinaspilegnderilecekolsakendileriarasndak
kderdinkgzdikilenyerKrmHanlidi.L
kintatarlariindekibukarldklardan Ruslarfaydala
narakadmadmkuvvetlenerekKanunSultanSleyman
nsongnlerindeKazanveEjderhaneyletlerinielege
iripistilettiler.OndansonraKrmHanlarbirkade
faMoskova'yakadarRustopraklarntalanedipyak
mlarsadaKrmHanlarnnkuvvetiokmiktardatatar
TARHCEVDET
325
svarisindenibaretolarakbykkuvvetleriilebylebir
tarafvurupgeerlerdi.Amavurupgetikleriyerleriel
debulundurmakhalikendilerindenbeklenemezdifakat
Ruslardatatarlarnbutaarruzlarndankurtulmakiin
KrmHanlarnasenedeharabedeliolmakzerebirmik
tarvergiverirlerdi.AdgeenRusya'ybyleceelegei
riptopraklarngeniletmioldular.GerekdeKrmHan
larnnhersenevergialdklarbueyletleritekrargeri
almaagleriyetmezdi.Osmanldevletininyardmile
bununyaplmasmmknikenCengizsoyundangelenle
rinDoalolankarklkkarmavefesadeylemiKazan
veKpaktaraflarndaonlarnkuvvetlenmesiOsmanl
Devletininiinegelmiyordu.OsmanlDevletinceonaylan
mayanbugidiegrebiridareyolututulmu,dierne
denlerledebueyaletleringerialnmasiinegirimemi
di.Ruslarovakitbireyyerinekonulmayarakoyne

nemverilmiyordu.ByleceNemetarafndayenifetih
leredncelerbalanmd.HalbukiMacaristan,Hrva
tistanfetihleriileuramakdanisebuikieyletielege
iripeldetutmakOsmanlDevletiiindahafaydalola
cakveYavuzSultanSelim'inyukardaanlatlanveak
lananisteklerineuygunolacakd.nkKafkas,Ejder
hanveKazanahalisinielealdtakdirdeTrksoyunda
yaklama,birlik,dinvemezhebberaberliiilehilfetin
hkmneveOsmanlDevletinekatlmolacaklard.Ozan
KrmbilediereyletlergibiOsmanlDevletiekne
girerdi.EjderhanveKazanelileByktataristantaraf
larndaOsmanlDevletininnfuzugeerliolurdu.Buyn
denotaraflardakazanlansermayeileMacaristangibi
nicetopraklarelegeervekorunurdu.Hernehaliseby
lebirdurumtartmasndandoanhatadanRuslaris
tifadeederekobykikeyletielegeirmidir.Ejder
haneyletiHacTurhanlkesidir.DestiKpcak'danay
rlmbykbirsahradr.HacTurhanilerigelensoylu
326
AHMEDCEVDETPAA
kiilerdenolupkurduumescidinyanndazamaniledo
laylarndanbirikenkyllerdebinalaryapmlarbyle
HacTurhankaryesikurulmudu,zerindenzamange
incebirikenkyllertoplanarakKaryebykbirehir
olmuHalkdiliyleEjderhandiyehretbulmudur. Ej
derhaneyletiGney'deDastan'nKuzeysmrKuzey'
indekikzlar,KabartaylarsnrnauladndanRuslar
bueyletielegerimekleKafkaslarataarruzedebmeye
teneinesahipolmulard.Fakatozamankendisiiinden
karkt.Ruslar'neskiaskersterliocaarasraka
rklkkarpihtillekalkdmdanoyerlerdeRuslar
uzunzamanbireyyapamadlar.
SonraPetroortayakncadevletininkuvvetvekud
retinigeniletmeemelinedd.Rusyakarklkiinde
oldukdanbaka,ticarettebamszgenilemenedenleri,
devletlerarasndahreteerimekvenfuzunugeirmek
iinenbykyardmcolanDenizKuvvetleriolmadka
emelineeriemeyeceiniyakmdananlamkensnrkom
usuolandevletlerintopraklarnatecavz ederekme
leketinigeniletmeyikurmuveRusyaAvrupausulze
reordukurmakistediisradabirblkeitimgrm
askertertipederekkendisi,desraerigibiaralarnagir
midisonrabublyavayavaarttrarakbykbir
taburyapmd.
YukardaanlatldgibiOsmanlDevletieVenedik
Neme,veLehdevletleriarasndasenelerdenberisre
lensavalarfrsatbilerekbudevletlerleanlaarakK
rm'ayrttordusubozulmuken1108senesindeyeni
birordugndererekkendisi taburuilebirlikdegitmive
azakkalesiniistiletmidir.gidiivednsrasmda
hemdevletileriniyrtmhemdetaburdahizmetgre
cekMoskova'yavarncabinbartbesinialmd.tebu
seferdeeitimgrmaskerinfaydasngzleriylegre
rekoaltmayaalmveonikibinekarmdr.1112
TARHCEVDET
327
senesindeyaplansulhandlamasgereinceOsmanlDev
letiAzakKalesiyleonabalbtneskiveyeniKestel'
ieriveAzak'danKobanynnedoruonsaatliktoprak
Rusya'yabrakmdr.

PetrobusuretleAzakKalesinesahipolarakRus
lar'ndenizticaretinealanbirkapvebuticaretemer
kezolmakzereTanKalesiniyapmdr.
SonraadnvekyafetinideitiripFelemenk'egi
dipsanayirenmekiinbizzatmarangozlukveyevmi
yeileamelelikettikdensonraLondra'yagidiporadaki
sanayiveimaltabakarakmatematikfenniniarttrma
avememleketinedncesterliocanyokedipkal
drarakhkmetitambamszelealpistediigibidev
letilerininizamabaladsradaisve,Danimarkave
LehdevletleriyleanlapbirleereksveDevletineharp
LehdevleriyleanlapbirleereksveDevletineharp
ilnederekilknceleriyenilgiyeuramsadanihayet
PoltavaolayndagalipgelereksveKralBudan'aka
mvesmmd.PetrosvelerinBahkdeniziykla
rmdakikalevetopraklarnnounuistiletmidir.
DrdncblmdeanlatldgibisveKralnnOs
manlDevletimuyarmaszerineseferalmveyap
lanPrutsavandaPetrobykbiryenilgiyedm
ken1123senesindeBaltacMehmedPaaileyenilerek
yaptSulhandlamasmdaAzakveTankalelerini
OsmanlDevletinegeriveripteslimedecekvedierka
ulanartlarkabulederekkendinikurtarmveBalta
cnnaffveamanvezaferikazandzamanyazd
buyrulduilememleketednebilmikenkdankany
lanarabbimGnegstermesindeyimincebaselmete
erdiigibiszndendnmAzakveTanKalelerinin
geriveriliptesliminvgnvazgeerekAzakdenizindegemi
yapmaabalamd.Isve'denaldarazininimarnave
halRusya'nnBaehriolanPetersburg'unkurulmas
328
AHMEDCEVDETPAA
nabalyaraktedenberiRuskrallararadylaanlr
kenPetromparatorunvanndadierlkablarnaekle
midir.
Petro'nuntasavvurlarpekgeniolupyerinegeti
rilmesinemrnnyetmeyeceiakagrldnden
kendisindensonrailerisiiinolandncelerininyapl
masgereinitorunlarnabirvasiyetnameyazarak1138
ylndaaldatcdnyasnbrakpgitmidir.Gerekden
Petrodnceleriniherkesdenizlerdi.lmdeanol
mudu.Byleoluncakendikalemiileylebirtalimname
yazmaavaktiolmadbaztarihyazarlartarafndan
iddiaolunmusadaevvelceyazpbrakmolmasmuh
temelolduuhaldePetro'nunvasiyetnamesiadylaepi
zamandanberimeydanakpyaylanyazlkdogn
denbugnekadarRusDevletininbtnresmdavran
ndavesavaharektndabalanarakgdldgr
lr.Buvasiyetnameninbirsureticildinsonunda(8)
sayilegsterilmitir.
NevakitOsmanlDevletiAlmanyailesavaagirse
Ruslar'inyardmndanistifadeyekalkmaspolitikas
gereiolmaklabirinciSultanMahmudzamanndaalan
NemeseferindedeRuslarmparator'ayardmolsundi
yeOsmanlDevletineharpnedip1152senesmdeyap
lanandlamagereinceAzakKalesiRuslar'abrakli"
vazgeilmidir.RusyaiseAzakKalesinialmcakendisi
iinKaradeniz'einmekveKobannehriboyuncahare
ketleKafkastopraklarnataarruzetmekiinyollaral
md.OsmanlDevletisnrlarnkorumakiindenizden

yenikaleyikarandandaAcoveTemrekKaleleriniina
veimaretmidir.
nkKobannehriikikolaayrlarakveherkoluda
kollaraayrlarakbiriKzltaUmannadieriAzakdeni
zinedklerekoralardameydanagetirdiiTamanve
MentnaadalarndaveKobanboyundaKrm'abalta
TARHICEVDET
329
tarlarlaRuslarakartolanbircinsKazaklarotururdu.
Tamanadasnaadaihdedenilirdi.
DoudanihayetdeTemrekKalesibulunupvaktiyle
gerekKzltaKalesivegerekbuTemrekKalesierkez
kabileleriveabazaekiyasmmktlkyapmalarnakar
koymakiinyaplmsadaanlatldgibiRuslarAzak
KalesinielegeirinceTemrekKalesionakarolarakge
ilmezbirengeldiyekullanldkdanbakaTaman'mte
tarafndaKoban'mAzakdenizinedkldyerdeki
MentnaadasndadaOsmanlDevletitarafndanRuslar'a
karAcokalesiyaplmd.
SylendiinegrePetroAzakKalesinialpdaTan
KalesiniyaptkdansonraAcoKalesininyapldngrn
ceTanKalesininyaplmasileuramakdansaAcoKa
lesininyerinielegeiripdeoradabirkaleyapmadna
pimanolmudur.ZiraoradanKobannehriyleKzlta
limannayineoradanYeniKaleboaznauramadanka
radenizekmakkabilolmaklaoraselegeirildiihakle
aslmeramolankaradenizdegemiiletmekzelliine
kavuacakd.Budameramnakesdirmeyoldan varacak
hemdebuyollaKzltalimannaayakbasacakTaman
adasnkolaycaelegeirecekdi.
RuslarKrmdolaylarelegeirerek,Krmhal
mdansaylankabartaylarataarruzabaladlar.kidev
letarasndakavgaveekimeyesebeboluyorlardiyeiki
devletarasndasahipsizvemevkufkalmasnvebirta
rafdanilerinekarlmamasmvebylecetambamsz
lklarnOsmanldevletinekabulettirmidi.Buhaldeyi
neAzakKalesininRuslardangerialnmasisteiOsman
lDevletiilerigelenlerininaklndankmazd.Halbuki
AcoveTemrekkalelerininistihkmlarRuslartamn
leyecekdeerdeolmadndanilkncebunlarntahkima
tnsalamlatrmakvetamamlamakiiniveAzakKa
lesiningerialnarakkurtarlmasn aklayanveanla
330AHMEDCEVDETPAA
tanlyihaklklkalemealnmbircorafyarisalesita
rafndangrlmdr.VeTemrekKalesionarpgeni
letilecekolsagerekentalarnbirmikdarncivarndaki
harabehalinegelmiAnapaKalesindenalnpgerikala
ndagemilerleYeniKaletarafndangetirilmelidirdiye
adgeenrisaledeyazldr.Lkinbuprojelerinbiriy
rrlekonulmamd.Ruslarisebirkerekabartaylar,
Osmanldevletihimayesindenayrncaokgemeden
KkKabartaykendinetabikldkdansonraByk
Kabartay'atecavzediponlarpenesininaltndaezme
ebalambirtarafdandaAzakDenizindendenizkuv
vetleriniartrmaaveKaraDenizdedonanma.kurmak
emelinedmd.
1175 tarihindeRusya'damparatorluktahtnage
enKaterinadnyayelegeirmeksevdasiylePetronun
gerikalanvasiyetigereiniyapmaakalkpilknce

Lehistan'ataarruzedinceOsmanldevletiondansonra
taaruzunkendineyaplacananlaypyukardaanlatl
dgibiFranszlartarafndantevikgrerek1182yln
daRuslaraharpilnedildi.Altsenesrensavalarda
OsmanlDevletibykykmaltndakalmveKaynar
cakaryesindeimzalananandlamailedeyzkzartcbir
ykaltnagirmidir.
KsacasbuseferdeAvrupaDevletlerimeseleye
nemvermeyipAvusturyaliseRusyaaleyhinebizimle
birlemikenyetidirdiikuvvetleriRuslaraleyhinekul
lanacakkenLehistaniineharcamveLehistan'ntak
siminde yeterikadaryerleyetinmidir.Franszlarda
yalnzlfilevakitgeirmilerdir.
Kaynarcaandlamasyirmisekizakbilinenmad
deileikigizmaddeyiiinealpbenzericildinsonda
da(9)rakamileyazlmtr.
OsmanlDevletininbusavaveandlamadamadd
vemanevortayakanzararlarsaymaklabitmez.Ka
TARHCEVDET
331
terinaiseumduundandafazlafaydaland.EvvelAzak
veTganRuslarelindekaldkdanbakaYeniKale,Ker,
KlburunkaleleriveDonNehriilezirNehriarasnda
loirokyerlerRuslardakald.VeOsmanlDevletiKa
bartaylardanvazgeti.kincisiKrm'dahrriyetveba
mszlkusulyrrlekonuluncaRuslarnTatarlar
zerindekazandkorumahakkndantrKrm'ma
nenistetmidi.ncskoullargereinceEflk
veBudandaveAkdenizAdalarndaOsmanlDevletini
zararlarasokacakniceipularelegeirdi.Drdncs
Rusya,Prusya,veAvusturyaarasndaLehistan'nyap
lanilktaksimindeRuslarnelinegeenyerlerTunak
ylarnaaskergndermesinikolaylatryor,zamange
tikeOsmanlDevletinizararasokmakiinyoladkdan
"baka,LehDevletininbsbtnyokolmasndayakla
tryordu.KsacaPetro'nunvasiyetlerindenbirounu
yerinegetirenRuslarAvrupa'danfuzveankazand.O
vakittaksimedilenLehistan'nnemivebyklAv
rupacagereigibibilinmediindenAvrupaDevletleri
Lehistan'nbutaksiminepeknemvermemilerdi.Kate
rineisePrusyaKralilebirleerekFransa'nnSoltaire
gibimehurfilzoflarnelealponlarnaraclileken
derinmbyleyersizhareketlerinikabulettirir,onayla
trd.BunungibiKaterinaOsmanlDevletiileolaniliki
lerindedeAvrupagzndekendinihaklveinsafldav
randagsterirdi.
ylekibukadarsavakazanmkenukadarckla
yetinmemiveistilettiibuncatopraklarkendisineis
tiyerekbolbolverilmidi.AmasonralarAvrupaDevlet
leriningznebykbirdikenoluncaonlardabuhusus
laOsmanlDevletiileberaberalmadklarndahata
etmibulunduklarnanlamlardr.
KaynarcaandlamasmdaTatarlarnmezhebilerini
"dzenekoyma,slmeriatgereinceslmPadiahnn
332
AHMEDCEVDETPAA
hakkdiyeyazlikenbusatrlarhutbeveparalarnn.
OsmanllaradnaolmasiyleyorumlanmbunaRuslarda
muvafakatetmikenKrmHanlartarafndanbunaria
yetedilmeyerekondansonraKrm'dabaslanparalarda

AbdlhamidHan'nnamgrlmiyerek SelimGirayile
DevletGiray'mbastparalarnbiryzndekendiisim
leribiryzndede(DarabefiBaheSaray)diyeyazld.
ahinGiray'mdabazgmparalarndavegmpa
ralarnnoundakendiadntulaekliiinealmdr.
STDEAD
VasfEfenditahindeeskiparalaradairksabirara
drmayazsvardr.Ancakparabasmaiiimdibirzel
san'atolarakbuiibilenlereskiparaybulmakvegel
migemimilletlerinparalarntakmtakmtertipleyip,
busuretletarihbakmndanbirokbilinmeyenmaddeler
kesifvehalolunmaktadr.Bugnbilestanbul'dabuie
paraharcayanlarvardr.Vasfmbubahisdeyazdey
lernekadarkonudisedebuadanyapabildiiince
lemeyegretarihimiziokuyanzevatabirbilimtoplam
aklamasvermesiuygungrlmdr.
Bufennbilenlerinincelemesinegre,parabasmak
ikibinaltyzbukadarylnceYunanllarnicadolup
ondanevvelkleveeridilipparaeklindeveyabenzeri
eylerdemalmbadelesiyaplrd.Veokeskimilletler
zildzdanbirerilhyappherbirinedebirerdavran
gctanyarakonlarnadnabirtakmrnekveibadet
ettikleriheykelleryaparlardCenklh,Sulhlhgibi
birokilhlarispatederlerdi ki,ozamannbuesatirve
hurafeleridahiimdiantikaclararasndabirzelfenol
mudur.tegelmigemimilletlerbutapmaklarng
rnekilleriniparalarnadailemilerdir.
TARHCEVDET
333
Yunanllarparalarnabazenbyleheykellerininre
simlerinibazenaavenebatlar,tepeler,putantlarve
kaleburcubenzeribinaresimlerinivebazenbamsz
hkmdarolanlarkendimodelresimleriniveCumhuri
,yetleidareolunanlardahkmetedilenyerinyakutpa
rabasanbeldeninadnilerlerdi.Romaparalardabu
yapdadr.Yahuddinindeinsanbenzeriniyapmakyasak
olduundanparalarnadaimaiekler,aalarveben
zerieylerilerlerdi.Kiyanyanparalarnnbazsnnbir
yzndeikitekerlekliarabazerindeahlarnnkabart
maresmivebazsnnbiryzndeBayku,dieryznde
kanadlvekuyruklubalabenzerbiratzerindeahve
elindeok,yaykabartmaresmibazsyukardanaave
yumurtayayaknvebiryzukurolupbiryzndede
yalnzahnelindeokyayolarakkabartmailenmidir.
Dahabunlarabenzerparalarvardr.
EknyanDevletiran'dakurulmuolanYunanh
kmetininkalntlarzerinekurulmubirhkmetol
duundanonlarnparalarYunanparalarbenzeriveYu
nanharfleriiledir.
Sasanyanparalarnnbiryzndeahlarnnkabart
maresmiilelkabveaddieryzndedetegederes
miveikitarafndabirerinsankabartmaresmiilen
midir.nkSasanyanhanedannnkurucusuolanAr
diirKiyanyansllesindenolduunuiddiaederekYu
nanllaratabiolupgirdikleridiniveputperestliikald
rarakeskiFersdiniolanateetapmayyenidenortaya
koyup,yaydndanparalarndategederesmivePeh
leviyazsileFarsaszlerikabartmailemeyingr
mvekendindensonragelenlerdeonauymudur.

Vasftarihindederkituf,andannceleriparaile
riyolundadeildiama,tufandansonrabulunandefinler
detoparlakvekbaltnvegmkarsalarveRiyal
eklindeparalarvehurmaekirdeigibiyukardanaa
334
AHMEDCEVDETPAA
ubuklarbulunupzerindedoalkalndedikleriia
retlervebitkikabartmalarhayvanatbenzerikabartma
larvesairekillerleilenmiolduusylenir.Tufandan
sonraPidadyanveKiyanyanbilekimiarslan,kimibay
kuveyrtckukabartmaresimleriyleparayaptlar,
kahramanvezorlu,elegeirmevebamszlkvegalibi
yetiddiasndaolanlararslanbenzerim,herkeleanla
mayvesulhuistiyenlerbaykuvebenzeridmeyen
hayvanlarn,ykseklerdeolmayvekimseyeyalvarma
makiddiasndaolanlaryrtckularilerdi,bunlardan
bazlar,HristiyanhkmdarlarMecusilerinouPadi
ahlarnnkabartmaresminiyahudsaltanatyerivebir
bykbeldenineklini,bazlartacvetaht,bazlarkl
vedeiikeyakabartmaresimlerezenerekparasr
dler.EkanyanDevletindehemkabartmaresimhem
dedilleriylehkmdarlarnisimlerinivetarihleriniya
zarlard.SasanerDevletiYezdiCrddeinkrazblunca
onunsoyundanNurevanFarsamevzunbeyitler,iek
lervemuhtelifilemelerleisimleriniyazdlar.
Vasfmbuyoldagidiisalamolmayp,delileride
olmadbukadaranlattklarmzlamalmoluyor.Ev
velPidadyan'mveonlarnasrndaolankavimvemil
letlerinparalaryokdu,anlatldgibiparabasmakbun
danikibinaltyzbukadarsenenceicadolunmuid
femenispatolunmudur.kincisikabartmainsanresim
leriaalarbitkilerveyaplarvedierkabartmaresim
leriounluklaYunanveRomaparalarndailenmiolup
bunlarhalveyeriledinebalkavraylarzerineku
rulmudu.Yahudiparalarndamutlakaiekveaa
benzerieylerinresimleriilenmiolupbudayalnzdin
icabolduu,buiibilenlerinarasndabelliolmudur.
ncsYunanveRomaparalarnnbazsndabinala
rnvedalarnresmiveyaehrinadolupamatamam
birehrinresmiparalardagrlmemidir.Drdncs
TARHICEVDET
335
EkanyanparalarYunanharfleriileasanyanparalar
yukardaanlattmzgibiolupparalardamevzunbeyit
leryazlmasslmiyetinortayakndanoksonraSa
fevDevletindeveHisdistan'dakislmDevletlerinde
detolmudur.
Peygamberimizinsallallahaleyiivesellemza
banmdabedeviArablarkktopluluklarhalindeyaa
yanmletolduuiinparailerinenemverilmemive
halkelindegeerliparabulunduuhaldebirlyeve
tartyagrerayimikdarayarlanrd.BtnArabtop
raklarndageerliolandirhemvedinarFershkmdar
larMecusveHindveRomaparalarndageerlidi.Pey
gamberimizaleyhissalatvesselamzamanveyine
EmevDevletininbalangcndacihadvegazayabakl
diinparabasmaanemverilmemidi.FakatDou
dakibazvilyetlerdegmzerinekenarlarkesikPeh
levharfleriyleSasanlar'nparasnabenzerparabasp
ArabharfleriyledebirkenarnakendiisimleriniDevrin

deBesmeleveTehlilyazarlard.Bunlarnbirounuben
grdm.BunlardangrdmzParalarneneskisi(28)
HicrsenesindeTaberistan'daHertekkasabasndaba
slmparadrkikfyaziledevresindeBismillahi
RabbdiyeyazldrveHazretiAU'ninradyallah
anhhilfetizamannda(37)senesindekesilmiparann
devresindeyineKfyazileVeliyullahdiyeyazlol
duu(38)ve(39)senelerindekesilmiolanlarndevre
sindeanlatldgibiBismillhiRabbyazldgrl
mdr.(60)tarihindeDarEbkrd'deve(81)tarihin
deYezddekesilmiolanlarndevresindeyineKfyaz
ileyalnzBismillahdiyeyazlolupbirkenardada
PeluevyazileAbdullahbinZbeyrEmirlMminin
diyeyazlbulunmudur.Yinebuparalardan(78)sene
sindeBisa'deHaceacadmakesilmiolanparalarnKf
yazilekenarndaElHaccacbinYusufvedevresinde
336
AHMEDCEVDETPAA
Bismillah,ilaheillallahvahdehuMuhammedenKes
lllahdiyeyazlmdr.Veyinebuparalardanenyeni
tarihligrdmzpara(137)senesindeTaberitan
merasndanSleymanadlzatnkesdiiparadayineK
fyazilekenarndaSleymanadyazlmdr.Bupara
larstanbul'dabufenneenziyadetitizlikgsterenve
antikaeviarkparalariindeengelimivebadage
leniahbabmzSuphiBeyefendidekieskiparalarbirer
birergrpKfyazileyazlolangemizamandeyim
leriniokudum.FakattarihlerivebeldeisimleriPehlev
yazsileolupbuyazdabizcebilinmediindenbuynden
yazdklarmzancakbuyazyokuyanveokuduunuher
kesinbildiiveteslimettiibazzatlarnifadelerivein
celemeleridir.YineAbdullahbinZbeyradnakesilens
zgeenparalarnkenarndaikisatirolarakPehlev
harfleriylebir yazgrdkancakbuyaznnAbdullah
binZbeyremirlm'mininibaresiolduuortadakal
mbirsylentikabilindendir.
Adgeenparalarslmmilletininresmparasol
maypyalnzilerdekolaylkolsundiyeeskidenolduu
gugibibazmerannkesdikleriparalardr.Buiibilen
lerinanlattklarnagreslmmilletindeilkresmpara
yaniDevleteliyleveArabharfleriylekesilenparalar
EmevparalarortayakoyanHaccac'dr.AbdlMelk
onuIrakValisiyaparkenparabasmasmdatenbiher
midi.OdasylentiyegreHicretin75'inciveyineriva
yetegre76'ncsenesindeparabasmaabalamveon
dansonradierslmmemleketlerindedeEmevparala
rbaslmdr.AncakherikitarihdedekesenEmev
paralargrlmeyipEmevparalarndaneneskitarihli
olarakbenimgrdmpara(78)tarihindekesilmibir
altnparadr.BununKfyazilebiryznde(lilahe
illallahvahdehulaeriklehu)vedevresinde(Muham
medreslullahrsilebilhdavedinlhaklizahrealed
TARIHICEVDET
337
dinkllhu)vedieryznde(AllahahadAllahssamed
lemyelidvelemyled)vedevresinde(Bismillahdarabe
hazeddinarfisenetsemaniyetvesebain)diyeyazldr.
AncakFloransaMzesinde(77)senesindekesilmialtn
birslmparasgrldbuiibilenlertarafndansy
leniyor.teenekialtnslmparasbuparadrondan

ncekitarihtealtnolarakslmparasgrlmemidir.
Emevparalarndan(78)tarihindekesilmigm
paralarbuiibilenlertarafndangrlmverivayet
olunmudur.Fakatbengrmedim.Bunlardaneneski
tarihligrdmzpara(79)senesindeBasra'dakesil
mibirparadrki,yineKfyazilebiryznde(lila
heillallahvahdehlerikleh)vedevresinde(Bismillah
darabehazaeddirhembilBasrafisenettis'avesebain)
vedieryznde(Allahahadallhssamedlemyelid
velemyledvelemyeknlehukfvenahad)vedev
resinde(Muhammedenresulullahrsilebilhdavedin
lhaklizahrealeddinkllhuvelevkerhlmrikin)
diyeyazlmdr.teEmevDevletininaltnvegm
paralarhepbuyazvetarzzereoluphattortadan
kalkd(132)senesindekesiJmiolanparalarmdagr
dmhepbutarzdadr.FakatMervanHmazmtahta
getii(127)senesindebazarkmeraskendisinden
yzeviripliBeytemeyleriniyaynlamakiinkesdik
lerigmparalardasonbirtarzkullanmlardr.Bun
lardanbazlarngrdm.BunlardanCeykasabasnda
kesdikleriparannbiryznde(lilaheillallahvahdehu
lerikleh)veetrafnda(kulles'lekmaleyhicra
ilelmuveddetfilkurb)veetrafndakiemberinddev
resinde(BismillahdarabBecasenetsefoa'veirinve
miet.)vedieryznde(AllahehadAllahssamed
lemyelidvelemyledvelemyeknlehkfvenehad)
diyeyazlolduugrld.(128)senesindeNumeyre
F.22
338
AHMEDCEVDETPAA
nambeldedeayniylebutarzzerekesilmibirparayda,
grdm.
VasfEfendimaribSultanlarnanlatanbazta
rihlerdennakilverivayetileHicretin18'incisenesinde
HazretimerRadyalalhtelanhkesikilemlerle'
(LilaheillallahMuhammeden reslullah)vebazsna
(Lilaheillallahvemer)diyeyazpAbdullahbinZ
beyrdeMekkeiMkerreme'degizlicedinarkeserekbir
yzne(Muhammedenreslullah)vedierine(Emrul
lahbilvefa'veladl)vedevresine(Abdullah)szni
ledi,diyeyazlmsadaHazretimer'inradyallah
anhadnaparakesilmediifenadorulamadr.Buri
vayetTaberistanmerasndanmeradlzatnkesdii
paralardangalatolsagerekdir.ZannederimkiPehlev
yazsileolantarihleriokumamolduundandevrelerin
deArabharfleriileyazlanmerismigrlnceHaz
retimer'eradyallahanhisnadolunuvermidir.Ve
AbdullahbinZbeyrHazretlerineakaanlatldgibi
anlatlanveyorumlananparabileimdiyekadarbufen
nibilenlertarafndangrlpsylenilmemidir.Kaldki
ilknceArabtarzzereparabasmakanlatldgibi
yetmibeyahutyetmialtsenesindeHaccac'micadol
duubuiibilenlernndekabuledilmidir.Fakatbin
ikiyzyetmialthillindefenceyenibuluolayilemes'
eleninesasdeimidir,ylekiCevadadlbirran'l
stanbul'aHicrt'in40tarihindeBasradaArabtarz
zekesilmibirgmparagetirmidir.BenyineSuphi
Beyefendinineskislmparalartakmiindebunugr
dm.Kfyazilebiryznde(Allahssamedemyelid
veemyuledveiemyeknlehkfvenehad)vedevre

zerekesilmibirgmparaetirmidir.BenyineSuphi
lhaklizahraaleddinklluhvelevkerhmrikn)
vedieryznde(Lilaheillallahvahdehulerikleh)
vedevresinde(DarabehazaeddirhembilBasrafisenet
TARHICEVDET
33&
erbain)diyeyazlmdr.HazretiMuaviyeninyahudH
lidbinVelid'inradiyallahanhumklekmibenze
rininparayabasldmbaztarihilersylerveyazar
lar.VasfEfendideonlarauyarakMuaviyebinEbuSf
yanbenzeriniklekmiolarakparayailettidiyeta
rihinegeirmiveyazmsadayazlanlarvesylentiler
neispatedilebilminedeshhatevarmdr.
YineVasftarihindeHicretin75'incisenesindeHaccac
Irak'daparakazdrpparannbiryzndeKfyazile
(HvallahehadAllahssamed)vebiryznde(Ab
dlMelik)yazddiyerivayeteylemidir.Ancakbilindii
gibi(78)tarihindentaEmevdevletininsonbuluuolan
(132)Hicrsenesinekadarherseneninaltnvegm
olarakdeiikdarbhanelerdekesilmiEmevparalarn
srasylegrdm.HibirisindeHalifeadyokdur.VeAb
basHalifelerindenMehd'yegelinceyekadarbaslans
lmparalarndahalifenamyazlmadfencetamamen
bilinmektedir.FakatBerrsam'daRoma'llarmAbdl
MelikadnabenzeterekkestikleribakrparalardaAbdul
Meiknamgrlmdr.
Abbasparalarndandabirounugrdm.lknce
(132)senesindeAbbaseklizereparakesilmidirki
biryznde(Lilaheillallahvahdehulerikeleh)
veetrafnda(BismiUhidarabehazaeddirhembilkfe
fisenetseneteynveselsinvemie)vedieryznde
(MuhammedReslullah) veetrafndakienberind
devresinde(Muhammedenreslllahrsebilhdave
dinlhaklizahraaledinkullunuvelevkerhlmri
kn)diyeyazlmdr.teAbbaslerinilkgnlerinde
kesilenparalarbutarzdaolupsonraCaferiMansurza
manndaMuhammediyedenilenyerinValisiolanolu
Mehd'ninkesdiigmparalarmbiryznde(Lila
heillallahvahdehulerikeleh)veetrafnda(Bismil
lahdarabehazeeddirhem.BilMehdiyeseneisneynve
340
AHMEDCEVDETPAA
hamsinvemie)diyeryznde(MimmaemribilMehd
Muhammedbinemirlm'mini)veetrafnda(Muham
medenreslullahrsilebilhdailahara)diyeyazl
mdr.Ve(155)senesindekestiiyinebirgmparada
dakendiismindensonraveziriolan(EiHasan)adg
rlmdr.FakatovakithilfetmakamBadad'dave
onadorudandoruyabalolanyerlerdekesilenpara
lardayineadveunvanyazlmazd.
slmhalifelerindenadnilkncegmparalara
iletenitebuMehd'dir.Kendisi(158)tarihindeclus
etmive(159)senesindeBadaddarsselmdakesdi
iparalarnbiryznde(Li'heillallahvahdehl
erikeleh)veetrafnda(Bismillahidarabehazaeddir
hemfimednetlslmsenettis'avehamsnvemie)ve
dieryznde(MuhammedreslullahSallallahaley
hivesellemelhalifetMehd)veetrafnda(Muham
medenreslullahrsilebilhdaah)diyeyazldr.
OluHarunrReddeHarunabad'daValiiken

(169)senesindekestiiparalarnbiryznde(Elhalife
tlMehdimimmaemribiHarunbinemrlm'mimn)
diyeyazlmdr.HarunrReid(170)tarihindeHil
fettahtnageincekesdiigmparalarda(Elhalife
tlMehdimimmaemribiHarunbinemrlm'minn)
ynde(Lilaheillallahvahdehulaerikeleh)veetra
fnda(Muhammedreslullahrsilebilhdaal)vedi
eryznde(Muhammedreslullah)vedevresinde
(Bismillahidarabehazaeddinarsenetsebainvemie)
diyeyazpadmyazdrmamdr.Fakatyukardaanlat
tmzgibiparaayarnazarvezirCaferbuilerievir
diiiinodanezaretihasebiyleadnparayailetmive
bylece(171)tarihindekesilenaltnparalardaCafer
adgrlmdr.
HalfelerdenilkncealtnparalaraadmiletenHa
runrFed'inoluEmn'dirki(195)tarihindekesdii
TARHCEVDET
341
altnparalarda(ElhalifetlEmn)diyeyazlmdr.
Sonrabakaldranlarhalfeadilebilekendiadlarn
paralarailetiroldular.SonrahalifeAhmedEnNasr
ddinullahzamanndahilfetinkuvvetiyerinegelince
ondansonrahalifeliinyksekliivekuvvetiolmakze
reparalardayalnzHalifeadyazlroldu.Vasftarihin
deHarunrRed'inoluMuhammedEmna'layparaya
(RabbiyaKahveEsfelnehuMuhammedEmnbinHa
runrRed)yazd.MuhammedEmnoluMusaiin
ahdalnca(NatikbilhakelMuzafferbillh)ilelkab
verdi.
Adnadinarlarbastrpparasna(kllizznefhar
limusaelMuzaffer)yazddiyeyazlolup,ancakbyle
birparagr'memidir.
MusafkrasnasldabuyndensylenirkiMe'
munkardeiEminlekavgalvekaridi.
OnaramenhilfetiAbbasilerdenAlevlereevir
mekzereHazretiAli'ninevldlarmdan MusaKzm
HazretleriniVeliahdyapmd.SonrakardeiEmn'ega
lipgelerekEmrihilfettebamszoluncaMusaKzm
hazretlerinizehirlemidir.BuhalegrM'mun'unMu
saadnaparabasmolmasmuhtemelisedencebilin
diigibibyleparagrlmemidir.
EndlsdeSaltanatsrenEmevlerinparalarnn
biryznde(BismillahidarabehazaeddinarbilEnd
lsvetarih)dieryzndeHalifeninadveunvanve
Fatmiyyunparalarnnbiryznde(Lilaheillallah
vahdehulerikelehMuhammedenreslullahalve
liyullah)vedieryzndehalifeninadveunvanyazl
dr.bniHammadtarihindederki:MaribdeMuvahi
dinDevletininortayakndaMehdemriylealtnve
gmparaydrtkenekildekesilipbiryzndeBes
melevehamdilehvebiryzndeMuvahidinsoyundan
gelenHalifelerinzamannHalifesinegelinceyekadar
342
AHMEDCEVDETPAA
seymCevherlktipssaklaMaazLideynullahaskeriy
isimleriyazld.Timur'unhkmetizamannagelinceye
kadarbuyaradanokbulunurdu.358senesindeEblH
leMsr'agiripKahireiMaazziyeyiyaptrncaMaazad
naparabastrpbireryznesatryazpbalangcn
da(MaazlitevhidlehadsSamed)vealtna(Lideynul

lahemirlmi'minin)veonunaltna(Darabhazaedrdi
narfinsnsenetsemaniyyetevehamsinveselsemie)
arkayzne(LailaheillallahMuhammedreslullah
silebilhdaah)diyeyazmdr.MelikZahirBeypers
yaniParsBeydedirhemlerzerinePars resminiilet
midir.
OsmanlDevletininortayaktilkgnlerdeou
SelukdirhemleriHindIrakeyn,Maribe(veFrankpa
ralargeerliolup,fakatSultanOrhanGazizamannda
gmparakesilmidir.
VasfEfendiderkiSultanOrhanGaziyediyzyirmi
alttarihindeBursa'yifethedipkuvvetiniarttrncaikin
cisenekanunlarkoyupelbisevedeiigiysilertayinede
cekhalknelindekiparayaeluzatmad.drisiBitlisiel
yazsylayazlbirdergidegrdmSultanOrhan'npa
rasbiryznde(ElncahidifisebilullahEsSultanOr
han)vebiryznde(DarabebiBursavehicrettarihi)
yazlmd,diyesylenir.
VasftarihindedeaynenbyleyazlisedeSultan
OrhanzamanndaAleddinPaa'nmaskerinizamakoy
duusradaparadabasttarihemspettir.VeSul
tanOrhan'ngmvebakrparalarhalmevcutolup
hattSuphiBey'inOsmanlparalartakmndaon
gmvebiribakrolmakzereondrtadetparasn
grdm.Biryznde (LilaheillallahMuhammeden
reslullah)vedieryznde(Orhanhaledallahnlke
hu)diyeyazldr.
TARHCEVDET
343
BirinciSultanMuradhanparalarnnyinebiry
:zndeKelimeiehadetvebiryznde(MuradbinOr
hanhaledallahmlkehu)yazlmdr.YineYldrm
BayezidHannparalarnnbiryznde(Haledemlkehu
vetarih)dieryznde(BayezidbinMurad)yazlpe
lebiSultanMehmedhanile2'nciSultanMurad'mparala
rdabutarzzeredir.OsmanldevletindestanbulFati
hi2nciSultanMehmedHanzamannagelinceyekadar
altnparakesilmemidi.Onunzamanndaaltnparaba
slarakbiryznde(DaribnnazarSahiblizven
nasarfilbervelbahr)vedieryznde(SultanMeh
medHanbnsSultanMuradHandarabefiKonstantk
niyevetarih)yazlmidi.Ondansonrauzunsreken
dindensonragelenlerbubiimdeparabastrdlar.Fa
katTebriz'infethindensonrabaslanparalardaSelim
ahunvandagrlmdr.
RivayetegrekinciSelimzamanndabazyaknlar
mnszileceddimSultanSelimHanhazretleriMsr,
Arabistan,ArabIraki,veAeemiileKaradenizveAkde
nizdevelhaslRumeliveAnadoludagzelyerlerelinde
olduuiinparalarnda(SultanlberreynveHakan
lbahreyn)unvannyazmakgerekirdidiyekendisiKbrs
fethindensonraounvanileparabaslmasnafermaney
ledidiyeVasftarihindeyazlisedegerekstanbul'dave
gerektaradakidarbhanelerdekesilenparalarOsmanl
Devletininkuruluundantazamanmzakadarsraileta
rafmdangrld.ncSultanMehmedzamanna
kadarkesilenparalarhepFatihSultanMehmedHann
paralartarzndaoluponunzamanndadastanbul'da
oueyletdarbhanelerindealtnparalarnFatih'inpara
lartarzndakesilipfakatHalebveMsrvebazgarb
darbhanelerindekesilenaltnparalarda(Sultanlber

'reynvehakanlbahreyn)unvanyazlmdr.Yine
ncSultanMehmedzamannakadarkesilengm
344
AHMEDCEVDETPAA
paralarnbiryzndeKonstantniyeyahudparannba
sldbeldeismivedieryzndeadvepadiahunvan
yazlagelmikenonunvaktindegmparalardapadiah
adturaiinealmmdr.Gerekdemhrhmayunlar
daturaeskidendetolmusadaparalarailenmezdi.
Onunzamanndagmparalarnbiryzneturailen
midir.Fakatekliasrmzdakituralargibimuntazam
baskdeildi
BirinciSultanAhmed'ingmparalarnnbazs
turalbazsturaszolupaltnparalarnndabazsn
da(SultanlberreynveHakanlbahreyn)bazsnda
eskibiimde(daribnnazrsahiblizzevennasr)diye
yazlmdr.BirinciSultanMustafa'nnbulunangm
paralarndahep(Sultanlberreyn)unvanyazlpbaz
gmparalarndadaturaeklibaslmdr.Sultanb
rahim'inaltnvegmparalardabunabenzer.Drdn
cSultanMehmed'inaltnparalarndayine(Sultanl
berreyn)unvanyazlolupancakonunzamanndabaz
garbdarbhanelerindekesilenaltnparalardaeskibiimde
(daribnnazr)unvandagrlmdr.Gmparalar
nndabazlarturalbazlardaturaszdr.kinciSul
tanSleymanzamanndaaltdirhemarlndakuru
kesilipSultan lberreynunvanyazlmdr.kinciSul
tanAhmed'inkurularvealtnparalardabutarzdadr.
kinciSultanMustafazamanndaturaeklinegzel
birnizamverilerekaltnparalarnbazsnadabask
eklindemuntazamturabaslmvesairaltnvegm
paralarnzerine(Sultanlberreyn)unvanyazlmdr
ncSultanAhmedzamanndaturalaradahazi
yadenemvenizamverilerekbykvekkgayetmun
tazambaskolarakeidliparalarbasld.Gmparala
rnvealtnparalarnbazlarnnbiryzndeSultanl
berreynunvanyazlpdieryznedeturabasld.Al
tnparalarndanbazsnnbiryzndeturavebiry
TARHCEVDET
34?
zndeKonstantniyeyahuddarbhaneyeriolanbeldeve
bazsdaKonstantniyeyerinestanbulyazld.yleki
stanbul'dakesilenfindikaltnilezerimahbublarnbir
yzndeturavebiryzndedarabafislambolveek
seriyeeyaletlerdarbhanelerindekesilenlerdendarabefire
vanvedarabefitiflisdiyeyazlrd.Msrdakesilenfndk
altnlarndadabubiimdedarabefiMsrvedieryzn
deSultanlberreynveHakanlbahreynunvanveiki.
,drt,be,yedi,veonfndkarlndaolarakkesilen
bykfndkaltnlarnnbiryzndeturavealtnda
(zzenasaradarabfiKonstantniye)vedieryznde
yineSultanlberreyn)unvanilemitir.Sonranc
SultanSelimzamannakadarkesileneidliparalarhep
ncSultanAhmed'inparalartarzndaolarakstan
bul'dabaslmolanlarnnbazsndaKonstantniyeve
bazsndaslamboldiyeyazldr.Fakatayrlkveayarca
aralarndatrlfarklarvardr.VeSultanAbdlmecid
Hanzamanndabaskeklipekgzelbirnevialtnpara
baslpbiryzndeyalnzturavedieryznde(darabe
ridarssaltanatlaliyye)ve(clustarihi)yazldr.

Birfindikaltnnbirdirhembebudayveyzguru
lukbirmecidiyealtnikidirhemonaltbudayolup,an
cakfindikaltnyirmiayarndavemecidiyealtnyir
miikiayarndaolduundanikifndkaltntamambir
yzlkmecidiyeyedenkgelir.Zerimahbub'unbolukda
igalettiiyeringeniliifndkaltnnnkalnlnadenk
olarakarlklarbireitlikdeolduugibiayarlardabir
olduundanikisidebirdeerdeidi.Ancaksonralarky
metedahadkolarakzerimahbublarkesilmidir.
BylecebinyzyetmisekizsenesiMuharremininyirmi
birindedarbhaneeminismailRaifbeyefendininSultan
Mustafahazretlerinetakdimeylemiolduuellibinzeri
mahbubunkendielyazsiletakdimeylemiolduupus
lastarihyazarbenimdegzmegrnd(Cedidzeri
346AHMEDCEVDETPAA
mahbubadet50000,kuru137500,kese275)diyeyazl
olduunagrezerimahbub'unherbiriyzonarparaya
hesabolunmudur.Veyukardaanlattmzgibi202ta
rihindefndkveMacaraltnlarbeerkuruarayiol
makzerenizamverilincezerimahbubunbuukku
ruarayiolmasiradebuyrulmudu.
DOKUZUNCUBLM
(KrmveKafkasdolaylarahvalinedairdir.)
TarihimizinbalangcndaounluklaKrmolaylar
TtonuolupyazlacandanKrmnOsmanlDevletiile
olanilikilerinaslnntopluolarakanlatlmasuygun
grlmekleHalimGiray'mGlbnHannadltarihe
denvesairtarihlerdenbuadangerekliolanbelgezet
lenerekbumakaledeyazlmdr.
ledeyazlmdr.
HepimizbilelimkiKrmdolaylarndatedenberi
CengizsultanlarileyaniCengizsoyundanolanHan
larsoycalhanllartahtnageipbamszhkmetede
gelmilerkenFatihSultanMehmedHanHazretlerininza
manndaOsmanlDevletihimayesinegirerekyavayava
ilikiveballklarnartrarakKrmtopraklarOsmanl
Devletinekatlmdr.
Bunundoruluunaveayrntlarnderinliine
renmekvebilmekKrmhanlarndanbazlarnhalterc
melerinbilmeebalolduundanilerideanlatlacagibi
Krmhanedannnncegelenmehurlarndanbazlarnn
haltercmelerindenbalyoruz.
KrmhanlarnnisimlerineGirayszcnneklen
mesinceleriadetdeilken841tarihindeKrmhanolup
otuzsenekadarhkmetedenHacGirayhandansonra
gelenekolmudur.nkhanlar,sultanlar,veTataraya
limineskigeleneklerinegresttekiocuklarndelikanl
olmayadekkabilelerdenbirininistenilenterbiyesineteslim
ileeitimveterbiyegrdklerindenHacGiray'mbabas
olupyedikuakdasoyuCengizHanavaranGiyaseddin
348AHMEDCEVDETPAA
SultandaGiraykabilesininistenilenterbiyeveeitim
kucandagelimiolduuhaldeGiraykabilesininileri
gelenlerindendevletgeldi.Sovf'ninHaceerifdendn
gnoludnyayagelmiolduundanyetidiricisinin
hacvekabilesinianmakvekutlamakanlamndaoluna
HacGirayadnkoydu.

ZamangeipteHacGirayKrmHanoluncaken
disinedevletgeldi.Sovfhenzhayattaolduuiinbaba
larhakkndagemiolanrzahakkndanszederekken
disinenecek,anacakveunutmayacabirizlemolsun
diyebundanbylekabilesininadolanGirayszcnn
CengizSultalarisimlerineeklenmesinidileyincebudilei
gnlbirliiylekabulolununcaondansonrabuzellie
aralarndaherzamanrnekveuyulmasgerekenbirtre
gibiuyuldu.
STDRAD
Kabilelerarasndarzaileakrabalapekziyadeuyu
larakbirocukhangikabiledenstemmiseonaveonun
soyunabalanrveokabiledeonuarkalard.Krmhan
larvesultanlarnnocuklarnbeslensindiyeerkez
kabilelerindenbirineverilmesieskidetleriidi.Bunun
naslolduunubretnnumayiDevletadltariheyle
yazyor:KrmHannnocuuolduunuerkezkabile
leriduyuncazamangelincencedenkararlatrdklarbir
sahradatoplanpihtiyarlarnhuzurundabirhatunutayal
aseerekonasahiplenirlersipahvezdenvesairlerden
birkayzsvariKrm'ageerekgnkrmhanna
konukolurlar.
LkinHannaevindenbireyyemeyipberaberge
tirmiolduklarbudayunu,bal,gomul,vebozailehem
kendileriniidarevehemdeHan'avedairesihalknazi
yafetekerlerdi.SonrailerindenbirinieliyappHan'a
gnderirlervebylebirtopluluklaKrm'agelmelerinin
TARIHICEVDET
349
HanHazretlerininolunubeslemealmakamacnadayan
dnalmadkageriyeevrilmelerikabilolmayacan
akabildirinceeskibirgeleneegreisteristemezoo
cuukendianasndanayrptayaolmakzereseilmi
olanhatunateslimettiklerindeerkezlersevinerekkendi
yurdlarmadnerlerdi.
Vebeslemeyizevldlarzerindesayarakterbiye
sindeaslaenufakkusuretmezlerdi.Yediyamagelince
atabinipinmeivekapkovmaysavabilgisivesava
dadmedeeitilirlerdi.Stanasvestbabasazar
lamadanveocuabireysylemedenyaradlndanas
saylegeliirdi.Onbeyamagelipteblaerinceba
basnateslimetmezamangelirdinezamanistenilirsehe
menyenielbiselervebtnsilhlariledonadpokziy
netliatabindirerekstbabasalpnceelialtndaka
yzkiiberaberbulunmuisetoplucayineevvelceolduu
gibiKrmdagnidarelerinevehandairesininziyafe
tineyetecekkadaryiyecekveiecektedarikileberaber
Krm'agirerveBaheSarayageldiklerindeyinekazan
larnkaynadpgnHandairesineziyafetekerekbu
suretleHan'ateslimettiklerindeHantarafndandabtn
btntopluluabolbolyetecekkadarmein,tfek,sah
tiyan,yayveklapdan,ukahediyeleripaylamameyda
nnakoyuponlardaaralarndapaylanca yerliyerlerine
giderlerdi.
Kabilegeleneizereadlaranldkadmanakor
kuversindiyeouCengizevladlarmadayrtchayvan
isimlerikoyarlard.Krmhanlarvesultanlarbilindii
kabilelerelindeyetidikleriilkelyaantlarylaarzen
tilerdenuzakolaraksrtlarndayalnzbirerkatelbise
bulunupypranmcayakadarelbiselerinideitirmezlerdi.

Nezamansoyunacakolurlarsama'iyetindebulunanadam
larndanbirininelbisesinialpgiyerlerdi.kardklarel
biseyidebirdahagiymezlerdi.
350
AHMEDCEVDETPAA
Tatarhalkndanbiriisebtnbtnilkelyaantve
sadelik,iindebulunduklarndanyiyecek,iecek,elbiseve
atabinipinmedebykabuklukgsterirlerdi.Herneva
kitHantarafndanapuliradesiylefilngnfilnyerde
buunasnzdiyekabilemirzaveihtiyarlarnayerliya
zlsahanlarnabykballklarolanTatarlarabucak
vezamanndaistenildiikadarsvariiletayinolunanyer
dehazrbulunupgrevlendirildikleritarafnapulveta
lannakoarlarveapulakmadanbirkagnncebi
nipidmangidecekleribnekadarhayvansrtndaninmez
lerdi.HerTatarkendiyedeindedrtbeygirlesefer
eyler.VeHayvanlarekseriyakarlarvebuzlareerek
bulduklarotvekklerleyetindiklerigibikendileride
darunuilebeygiryreiyandanyaplmtalgande
nilirhamurdandaarcklarnaaldklarmikdarileka>
naatedegeldiklerindenTataraskeribakaordulargibi
mhimmatvebakaklfetleremuhtaolmadan hemen
iradeolunanblgeyialparparlard,vesulardonupda
hertarafaapuletmeikolaylkolsundiyeknokid
detliolmasiinocuklaraduaettirirlerdi.Topyeknhep
siuanbirtoplulukolmaklabylecegecevegndzlgar
ederekksazamandauzayaknedipbeldeleritalanede
reksonugelmeyenmallar,eyaveesirlergetirirlrdi.
Esirlerhakkndamerhametveefkatleriolmayp
pekziyadeezavecefailekullanrlard.ByleoluncaRus
yahalkTatarlardankorkarvetitrerlerdi.
RuslarKazan'elegeirdikdensonrabileTatarlarn
yakpykmmasndanvetalanndankurtulmakiinKrm
hazinesinesenelikbirvergivermeemecburolurdu.
Tatarhanlarer'ihkmlerinicrasndadaihtimam
lardaziyadeidi.ilerigelenilimadamlarndanbirinidol
gunmaaveboltayinatlakazaskernasbedipodaresmi
ksmetvedierrsumlardanalmaksznhalkniinig
rrvekabileleriindefikhilmiileuraanlaracretsiz
TARHICEVDET
351
resmimektupyazmaNiyabet'iverirdi.SonralarHanlar
veSultanlarbueskiokgzelgelenekleriniterkederekni
hayetkabilelerinmektublarnaNiyabetibezirganlarnil
tizamnavefaizieklenerektalipolanlarasatlrd.'
iltizambaladkdansonraadlilerdarmadanol
duugibirahatyaamaanavearelenceyedkn
lkvebuyoldavarnyounuharcamakdanhareketleri
netambiryavalkgelmidi.Bylecezararverendman
bilekovmayagleriyetmezoldu.teKrmhkmeti
ninbusuretlezamanzamandeiikolupgelenahvaline
toplucabilgiedinmekiinhanlarnnbazfarklsnfla
rndanilerideaklamayaplacakdr.
MENGLGRAYHANINOSMANLIDEVLETNE
LTCASI
Cengizordularselgibietrafaakpherdiyaraakm
etmeebaladsradabunlarnbykbirtmenide
HazerdenizinidolaarakKazanveEjderhan'elegeire

rekRusya'yharacabalamKazan'dahkmetmer
keziyapmlard.
BunlarnbirkoludaKrm'elegeirerekbilindii
gibiKrmdahkmetederdi.YavayavaKazanhk
metinedknlkgelinceKrm'abalvetabiolmular
d.Ancaksonralarkrmhanlarnadabudknlkve
kukuhaligelinceOsmanlDevletininhimayesinesnma
amecburoldular.yleki871tarihindeadgeenHac
GirayHanvefatedinceyerineoluMengiliGirayHan
KrmHanolupaykadarhkmetettikdensonraze
rineamcaocuklaraskerekerekbirkadefayaplansa
valardaMengiliGirayHanyenilgiyeuram,nihayeto
vakitCenevizlilerelindebulunanMenkbkalesinekap
cannkurtarmd.Sonrakendinitutanlartoplanarak,yi
neKrmiinegirmi,yenidensavalarolmu,bukere
352
AHMEDCEVDETPAA
MengiliGirayHangalipgelincetambamszlklaKrm
Hanoldu.Lkinamcaocuklarnnyinetekdurmaya
caklarbilindiindenkendinedmanolanlaruzaklat
rpyoketmekiindevletilerigelenleriyleyaplanak
oturumdakikonumalardansonraognlerdednyannen
byktacntayanFatihSultan MehmedHanHazret
lerininhimayesinesnarak,btnglklerdenkurtul
makkararnaralarndaalncaderhalKaradenizkyla
rndabulunanKefe,Taman,veMenkbkalelerininelege
irilmesinepadiahtarafndanhimmetbuyurulduuhalde
MengiliGiraydabuyndecannverircesinealaraki
grmbitirmidi.OsmanldevletinitutacanFatihSul
tanMehmedHanhazretlerinebildiriparzedinceFatihde
kendisinetuvelemvesairterifatlailgilieylergn
derilmidi.Sonralaradgeenkalelerinelegeirilmesihu
susundagsterdiihareketlerdekihonudlukveokiyi
karlananuygunhizmetlerindenolaykendisinezeloka
ycveseviniricibirnameihmyngnderilmidi.
SonralarSultanBayezidiVelihazretleriAkgerman
veKilikalelerinielegeirdiisradaMengiliGirayHan
daonunbirlikveberaberliklehizmettebulunmuveosa
valardayiitlikvebahadrlklahizmetinemkfatolmak
zeretarafhmayundankendisinebeyazkadifelisem
murkalpak,altnilemeliskfvetrltuhafvedeiik
hediyelerleturlanehrikylarndaTataraskerininelege
irdiiBalta,Tombasar,Foan,Krayvebakacayerleri
iinealanaraziyikendisinemlkolarakvermidir.
KALGAYLIKRTBESNNHDASI
AdgeenMengiliHandmantopraklarnaaknedip
savaagidinceKrm'akimikaymakambrakrsnzdiye
soruluncaolumMehmetGiraykalsndiyecekyerde
TatardiliyleolumMehmetGiraykalgaydiyeisteinibe
lirtmidi.
TARHCEVDET
353
Savadansaolaraktalanedileneylerlednnceye
icadaroluMehmedGirayeidlihkmetilerinintadn
alpbabasnncehkmetettiizamanaldlezzetten
acduymasndiyeKalgaySultannvaniylememlehave
.gmrklerdenmuayyeniradayrlarakKrmkasabalarn
danAkMescidadlkasabaykendinehkmetmerkezi

tahsisiKarasuveonabalyerlerdebutopraklarakatla
rakveliahdolmakzeretarafiahanedendeelineBerat
lianverilmidir.
OndansonrakalgaylkbirmansabolupherKrm
Hanolanabylebirkalgaynasbigelenekolmudur.
BununzerineMengiliGirayHanvefatedipdead
geenoluMehmetGirayKrmHanoluncakardeiBa
hadrGiraySultanyeniortayakankalgaylklasevin
*dirmidir.
SAADETGRAYHAN'INHALTERCMES
AdgeenMehmetGiray10senekadarKrmdayer
liigeerliHanolupvefatndayerinekardeiSaadetGi
rayHanKrmHannasbolundu.Oda9senekadarHan
lkettikdensonraHanlkdanekilipstanbul'daoturmu
udur.
Hayatnanlatacakolursakylegeer:
ehzadeYavuzSultanHanHazretleriTrabzonvalisi
ikenbaznedenlerleKefekalesineteriflerindeMengiliGi
rayHan'nsaraynaineroradandaRumelitaraflarnagi
dilerindeMengiliGirayHan'noluSaadetGirayHanda
yanmaalr.BuilikiileSaadetGirayHanepiycezaman
sefervehazerdeehzadeSelimHannhizmetindebulun
duundanbyklkverenyksekOsmanltahtnagein
ceSaadetGiray'maavekfitayinatilerefahakavu
durupsevindirmilerdi.
930MuharremindeMehmetGiray'nvefathaberiis
tanbul'agelinceoseneninRecepayndaKrmHanl
F.23
354
AHMEDCEVDETPAA
SaadetGiray'atevcihbuyrulmuvedonanmayhmyn
ileKrm'avarncaHanlkmesnedinegeipkendikendine?
HanlkiddiasndabulunanMehmedGiraynoluGaziGi
raysultanKalgaynasbeyledi.Lkinbirmddetsonra.
kardeocuklarayaklanphareketegeincebeseneka
dararalarndasavasrmvesonundaHanlkdan938
evvalindestanbul'agelipEbuEyybEnsarcivarn
daaltsenekadaroturdukdansonraakibetyerineg
edinceHazretiHalidradyallahanhcivarnda,
defnolunmudur.
SAHBGRAYINHANLII
MengiliGirayHanzadeSahibGirayMehmedHan'n:
kardeiMehmetGirayHannHanlzamanndabazne
denleredayanaraklnceyekadarhapisedilmikenota
rihdeKazanHanimHanocuuolmadanlnceyeri
neCengizsultanlarndanbirininnasbolunmasmvilyet
halkarzveistidaettiiiinSahibGirayHanovakitKa
zanHannasbolunmudu.Besenekadargeliriolmayan
bumansabdavakitgeirdiktensonraBeytlHaram'i
tavafetmekbahanesiyleKazanhkmetinekardeiMah
mutGiray'noluSafaGiraySultankaymakamnasbe
dipkendisimemleketinednpstanbul'ageldiizaman
KanunSultanSleymanHanHazretlerininsayesindeSal
yane,tayinat,vezeametileskntyatpihtiyalarngi
derincerefahakavuduusradaSaadetGirayHannfe
ragatindensonrabeaykadarkendikendinehkmet
makamnageenslmGiraySultansonunudnerek
tsuolanidenvazgeerekstanbul'aarizayazmakla

939rebi'levvelindeHanlkmenuruSahibGirayHann
adnayazlpPadiah'abalkalacanayeminettiiiin
semmurkalpakeikisorguvemcevhertirkevegnl
alanpekgzelyrkbiratileDevletbyklerinemah
TARHCEVDET
355
yaptsuolanidenvazgerekstanbulaarizayazmakla
k,beyazsemmur, okkymetlitalarladonanmkl
ihsanedeeriniartrparlamaveikramklmdkdan
bakaulufevevezaifihalifekesesindenolmakzerealt
mnefertopuve300nefercebecivebinnefersekban
vekrknefermteferrikaveotuzneferavuvealtm
nefererhlitabirieerbabtmarvezeametmayetine
tayinyaplarakKrmtopraklarnagnderilmidi.
KrmtopraklarRuslarnelinegirinceyedekKrm
hanlarnaOsmanlDevletitarafndanSekbanakasady
laverilegelenparazikrolunanneferlerinulufeleriolarak
SultanSleymanmerhumungzeleserlerindendir.
SultanSleymanhazretleriordusuileBudan'avar
dklarndaSahibGirayHandasayszTataraskeriyle
beraberPadiahahizmettebulunmakerefineermive
sonranemceseferlerindeoluKalgayEminGiraySultan
iftiharedeceibuhizmettebulunmudur.
DEVLETGRAYINHANOLDUUVE
RUSLARIHARACABALADII
DevletGirayHanMengiliGirayHanzadembarek
GiraySultannoluolupbabasmbarekGiraySultan,
YavuzSultanSelimzamanndaMsr'nelegeirilmesis
rasndasavayerindelnceamcalarMehmetGirayHan
veSaadetGirayHannellerindeterbiyegrmveyeti
miveSaadetGiray'nHanlndakalgaylkrtbesine
erimiikenslmGirayolayndaSaadetGirayilebera
berstanbul'agelerekzamannKanunSultanSleyman'
nayoldaolmulard.BuilikiileseferdevehazerdeS
leymanHan'ahizmetleerefuyarveondangleryzg
rrd.KrmHanbulunanSahibGirayHanbunlarks
kanarakSleyman'nevresindenayrpuzaklatrmak
iinbirbahanearard.(Beyt)(EzaTmmeemriBeda'i
356
AHMEDCEVDETPAA
nakse.TerekkpzevalmutakylTemme)HalbukiSahib
GirayHannbahtakiiyolundaikenyukardakibeyit
deyimince(yanibirinsanniindeeksiklikbaladmso
nuyaklapTamambiter)deyimincesonuyaklapken
dinebildirilenbazmaddelerdentrSultanSleyman'n
Tevecchazalmd.BusradaKazanHanSafaGiray
HanlnceSahibGirayHanDevletGiray'mKazanHan
nasbolunmasmstanbul'aarzveimhaederektasarlad
gibibubahaneileDevletGiraysaltanatevresinden
uzakladrmadvasnadncebukstahdavranPa
diahgcendirincekendisineidenelektirilipyerineDev
letGirayHannasbolundu.DevletGirayKrm'avarnca
SahibGiray'veevladlarmldrpbamszHanoldu..
tebuDevletGirayHansavameydanlarndaatoy
natmaehliolupdaimagazavecihaddangerikalmazd.
HattaRuslarnozamankihkmetmerkeziolanMosko
vaehrini40gnkuattkdansonraklkuvvetiyleele
geirdikdensonrahazinelerindemevcutsayszparaal

dkdanbakatatardiliyleDdenilencizyebedeliniher
seneHanhazinesinegetirmeleriniartkoupsulhand
lamasyapmolduuKrmtarihlerindeakayazl
dr.Bundanbakasairtabiatliolupbubeyitonunyazdk
larndandr.(Beyit)(Yakesinsadakedenherbirgln.
Glsenirenalesidirblbln)yirmisenesrehkme
tindensonra985tarihindeyaralanaraklnceyerineo
lusemizMehmedGirayHannasbolunmudur.
NUREDDtN'LKRTBESNNORTAYAIKII
YazldgibisemizMehmedGirayHanbabasDev
letGirayHanyerineKrmHanoluncaoluAdilGiray
Kalgaynasbetti.OsradadoduseferindeAdilGiray'n
esirolupdadmanelindelrlduyulunca,oluSa
adetGiray'Kalgaynasbetmeitasarlamsadakarde
TARHCEVDET
357
lerindenAlpGiraySultan,yaabykolduundanbu
nauyularakKalgaylkiinisteklioluncaKalgayllAlp
GiraySultan'atevcihedipSaadetGirayHanteselliolsun
diyekendieliyleyetitirdiivegelidirdiiNureddin
Mirza'yanispetlekendisineNureddinSultanunvanveri.
lerekyeniortayakonanveicaolunanbumansabiin
hanlarnkendizelgelirlerindenyetecekkadarbelliirad
karlppadiaharafdanikinciveliahdolmakzereeli
neBeratlianverilmesiylekutland.Ondansonrabu
rtbeyeykselenlereNureddinSultandenmekleyaknla
rndanstntutuldular.
HUTBELERDEPADAHADININNEALINMASI
VEKIRIMHANADLARININGERBIRAKILMASI
slmGirayHanbabasDevletGirayHannhanl
zamanndarehinlikmansabiylestanbul'agnderilmidi.
GerekSultanSleymanHanHazretlerininvegerekkin
ciSultanSelimHazretlerininsaltanatlarzamanndag
leryzlekarlanrkenncMuradtahtagetiisra
daeskiitibarndanderekKonya'daoturmangrm
d.
AdgeensemizMehmedGirayHanyedisenehanlk
ettikdensonrabaznedenlerlegereigrlnceidenel
ektirilipkardeislmGirayHanKonya'dangetirilerek
KrmHan'nasbolunca992senesiKrm'avarpeskikal
gayAlpGiraymansabmdabrakpoluMbarekGiray
SultanNureddinlikyenimansabiylesevindirdi.
LkinokgemedenMehmedGiray'moluSaadet
GirayNogaymerasndanEsenibeyvesaireninyard
myletertipvetehizettiiTataraskeriyleKrm'agirip
BaheSaray'ataarruzedinceslmGirayzorluklaKefe
kalesinefirarederekasker tehizinebalarvedurumu
stanbul'abildirmekleKefemirmirankendiemrineveri
358
AHMEDCEVDETPAA
lipAndaladlyerdesavaabalayncagalibiyetgrnt
lerislmGiraytarafndabelirinceSaadetGiraykama
amecburolduuolaya(slmbiavnillhi.KaviSul
tanRum.)msraolaytarihiolmudur.
BusuretleslmGirayHanbamszmesnedinde
ikenBucakdolaylarndaoturanNogaylarBudanreaya
snnmallarnvesrlerinielegeiripzararverdikleri

duyuluncaalmanmallargerialmasiinHattHm
ynsadroluncabuemriyerinegetirmekslmGirayHan
Bucakyresineyolakoyulupbuiitamamladkdanson
raKrmdavedieradgrnenvegeenyerlerdebulu
nancamivemescidlerinminbervemahfellerindePadia
hnDevletinePadiahadnealnaraksylenmesiniK
rmHanlarnnsonraokunmasiinemirveripuyarmak
laKrm'dabileKrmHalarminadlarPadiahlarilehut
beleressveaydnlkverilmesislmGirayHannhayr
leserlerindendir.
senedenfazlaHanlkettikdensonra966cumdel
lsmdavefateyledi.Akll,ileriyigrrstnbilgisa
hibiyetimikimseidi.ouvaktistanbul'dagemekle
daneanbykPadiahnkendineiyigzlebakma
larnaerimibirmutlulukdeerizatidi.
HANAALIIHZMETNNORTAYAIKII
AdgeenbuhizmetBoraGaziGirayHanzamann
daihdasolunmaklaHannhaltercmesindenbalamak
uygunolur.yleki:BoraGaziGirayHanevvelceadge
enDevletGiraynoludur.Yksekyaradllkardei
SemizMehmedGiraymaiyetiyledouseferindeikenAcem*
lerinelineesirderekKahkahakalesindeyediylsre
ileesirkalmd.KorkusuzkahramanlnaAcembyk
lerinindetankolduklarkendisinebazkurallaraveka
ytlarabalanarakserbestbraklmasteklifedilipsy
TARHCEVDET
359
lenincebirrubaiyazarakarddncesiniaklarhapis
kelerindekalmasetiiniahAbbasnkitapsSa
dk'nintezkeretuarasmdayazldr.Adgeenru
baininbirbenzeriaadayazldr.
NabuduGamveSadiHrnanbude
ZenignagzetetakiDevranbude
Matecrbekerdimkidermelekema
RahathemederkaleveZindanbude
KsacaMehmedGirayyediylhapisdekaldkdan
sonrabintrleziyetveglklekaleninhapisolduu
yerindenyolunubulupkaarakkalenderdurumuileErzu
rumvalisidairesinegelerekoradakalmd.Birsreson
rayenidenDevletbanagemesislmGirayHannve
fatgnlerinedenkgelmekle996ylkendisineKrm
Hanltevcihbuyuruldu.
Krm'agelincekardeiFetihGiray'akalgaylkve
dierkardeiAdilGiraynoluBahtGiraySultan'anu
reddinliktevcihiyleberaberemekdarlarmdanAhmedAa
ykethdavevekilmanasnaBaAalkunvanilese
vindirdi.
ZamangeinceBaAalkhizmetindekullanlanlar
HanAasunvanileadlandrldlar.HanAashtisap
Nazrmakamndaolupnarhilerinevebazbelediyeza
btasilerineyeterikadarbakard.
SultanMehmedHanEriseferinegeinceFetihGi
raySultanTataraskeriilePadiahnyanndavehizme
tindeidi.
BoraGaziGirayHangayetyiitvebahadroldduu
haldebtnfenlerdemahirveudildesrveyazyazma
yaglklcnavekaleminesahipmuhterembirvezir
olupPadiahnHocasSaadettinefendiyemanzummek

tuplarvesadaretteGanizadeNadirefendiyedzgnve
360
AHMEDCEVDETPAA
san'atlayazdyazlarvardr.tebugazelillerin
dndaveherkesinyazamayacaesizeserlrindndir
GAZEL
Rayetemeylederizkametidilcyerine
TuadilbalamzkklHobuyerine
Hevesitirkemankmaddildenasla
NavekiGamzeidilduzileebruyerine
Sreriztmznzevksarasnherdem
SimtenlerleolanlezzetiPehluyerine
Gerdenitsnzabadakatasdmendi
Baladgnlmzzlfilegeysuyerine
SrerizEsbihmermendiSabareftar
Birperiekli Sanembirgzahuyerine
Gnlmzahidizibiycihadaverdik
Dilberimahrehveyarperisuyerine
Seferinevriokmidivefaileveli
Oldukaftesibiruhucefacuyerine
OlmuuzcanilebillhGazayTene
Kanndmenideyninierizsuyerine
aldtalanmahileGaziGermanadmddabirkaleyapp
buyndendeadnmkalmasnsalayanBoraGaziGi
ray1016senesiabanndatacndanvefatetti.Bahe
Saraydadefnolunmudur.
SONRAGELENKIRIMHANLARININTOPLUCA
HALTERCMELER
AdgeenKrmHanlareskiCengizHansoyundan"
olupherbiriHanlkmesnedlerinirenklendirmiveher
birininadlhanllarsoyunagzelliiniartranyksek:
yaradllstnzevattr.
OnlarndevrigedikdensonraounluklaKrm
Hanolanlarrahatnsevip,sse,zevke,veelenceyed
TARHCEVDET
361
dklerinden,bazendericavekayrmaileCengizSultan
larndanyetersizolanKrmHannasbolunduundan
CengizHanlarnneskiadveaneksilmeyevetatarla
rntabiatlarnadurgunlukvegeveklikbulamaklan
celerigrlenglatlmlarndadveazalmag
rlmeebalad.
BundanbakaTatarlariineayrlk,gayrdkgirip
blnpparalanmabalayncabirlikveberaberlikbo
zulmu,dmanagalibiyetyledursun,kendimemle
ketleriniidarevemuhafazayaglerikalmad.
RuslarbuhallerifrsatbilerekKrmHanlarnaan
lamailevermeemecburolduklarcizyebedeliniver
mekdenekinerekayrcadilnehridolaylarndakiKa
zanveEjderhaneyaletlerinigereigibiavucununiine
alaraksonundaKrmddaskdrmayabaladlar.Hat
taRusyanceleriaralarndailikioluncaKrm,aHanla
rnabavururlarken1088senesindeKrmnasbolunan
MuradGirayHandncesizvesrekliserhoolduun
danRusElisineyersizvegereksizhakaretettiinden
artkRuselileriKrm'agelmeyipRusDevletidnecek
ileriniBendervalileriaraclilegrmeebaladve

yavayavastanbul'aeligndermeegcyeterol
du.1148senesiarasndaRusordusuKrm'ataarruz
ederOrgapsmdanKrm'agirerekhkmetidareyeri
olanBaheSaray'kasabalarkylereyakpgitti.
GerekdebuzamansrasndaRemziBahadrGiray
Han,kincislmGirayHan,HacSelimGirayHan,ve
kinciDevletGirayHanortayakarakyeterikadar
gaybedilenlerigerialmaaalmlarsadaonla?mve
fatlarileyineeskihallervencekikarklklaradnl
d.tebudrtHanCengizHansoyunukahramanlk
guddensonuncudrtbamszlkveegemenlikrnei
olupbuanvebyklklerineyzsrlsedeeranlatl
dgibiBoraGaziGirayHanile1185senesindeKrm
362
AHMEDCEVDETPAA
HanolanSahibGirayHanarasndageenyirmisekiz
kadarKrmHaniindebykhreteermiveyeti
miolduklarndanherbirinintoplucahaltercmelerine
aadaolduugibibalanlmoluyor.
REZMtBAHADIRGRAYHANIN
HALTERCMES
DrdncSultanMuradHazretlerininhkmdarl
zamanndaTatarlariindetrlihtillolaylar,adam
ldrmeler,rzvenamusatecavzgibibirokktlkler
duyulduusrada1047ylMuharremindedrdncSul
tanMurad'mnasbetmiolduuKrmHanRezmiBa
hadrGirayHanadnayarardurumuvehareketleriyle
drdncMurad'mtutumunauygunbirHanolduundan
Krm'avarncaekiyayortadankaldrpKrm'temiz
ledikdensonracizyebeddelinideyipgndermekdetu
tuklukgsterenRuslarasertyazlaryazpgnderince
RuslarbuHan'niddetlisaldrsndanrkpkorkarak
bazhediyelerekleyerekcizyegndermeyemecburoldu
lar.LkinmrsrmedidrtbuukseneHanlkettik
densonra1050ylortasndavefatetti.
BuyetikinvebykHanntemizveesizirve
yazlarolupaadakigazelonunkaleminineseridir.
GAZEL
Hattserisebzininstndeederyerzlfn
emenstndebitensnblebenzerzlfn
EbriSeyrabsfatperdefigenhuride
AfitabRahnesayesalarterizlfn
Bakaldrdyzekdsipahhattr
Fitnevehmiyledpra'eyetitrerzlfn
Saknrolglruhsaresenyellerden
Sanmatahrikisabadanyznrterzlfn
NicemmkngireRezmigedanneline
Genhsnnseniejdergibibeklerzlfn
TARHCEVDET
363
KtNCSLMGRAYHANIN
HALTERCMES
AdgeenBahadrGirayHan'nvefatndansonra
Rusdevletiharaverdiicizyebedelindenkurtulupok
gemedenvermemiisede1054senesiortasndaKrm
HannasbolunanslmGiraynceisyanyolunagirmi
bazkabileleribasdrpcezalandrdkdansonraNured
din'iolanAdilGiraySultancizyebedelinitahsiliinTa
taraskeriileRuslarnovakitidaremerkeziolanMos

kovaehrinekadarRustopraklarntalanedipyakp
ykdkdansonraRuslarsulhbedeliolmakzerealtm
binaltndeerindekrkveenvaituhafeylerlekrk
binaltnparatakdimettikdensonrahersenedeyegel
ddiklericizyebedelinignderipteslimetmekartyle
sulhandlamasyaptlar.
BundanbakaikincislmGirayileLehlilerara
sndaiddedtlisavalarolmusonundaLehlileryenil
giyeuraypbekt'atop,200binaltmveseksenbin
gurulukRiyalverdikdensonrahersenecizyebedelign
dermekzeresulhandlamasyapmolduklarbaz
kurumtarihlerindeyazldr.
kincislmGirayHancesaretgsterengayetba
yetbahadrvetedbirlibirhanolupkimikendisigide
rek,kimiKalgaySultan,yahudNureddinSultangn
dererekgazadangerikalmamaklaKrmiinetrlga
nimetlerledoldurduumehurdur.
lkgnlerindestanbul'agelerekBoaziindeotu
rurkenkendindennceHanolandrdncMehmetGi
ray'mekemeyiiileRodos'asrlmesiisteineuyula
rakorayasrlmdd.Sonrabazbyklerinarayagir
meleriyleRodos'danstanbul'agetirilmidi.okgeme
denKrmHannasbolunuponsenekadarhanlnb
yklneyarardederlihizmetlerdebulunddukdan
sonra1064ylndavefatetti.
364
AHMEDCEVDETPAA
HACISELMGRAYHANIN
HALTERCMES
HacSelimGirayHanDrdncSultanMehmed,.
kinciSultanSleyman,kinciSultanAhmed,kinci
SultanMustafavencSultanAhmedgibipadiah
larnzamanndadevletilerindesrdaolarakkendig
rlerinedadnlmakll gvenilirunvankadarb
ykbirhandr.DrtdefaKrmHanolupherdefade
erlibykhizmetlerdebulunmudur.
zellikleikincihanlndaKrm'ataarruzeden
Rusordusuilegnsreilesavadansonratamamen
galibiyeteeridikdensonraotuzkt'atopvebindenfaz
laesiraldkdanbakaRusaskerinisnrlarnakadar
kovaladkdansonra1100evvalindeNemeseferineme
muroluporadadaskpdolaylarndaolangzelsava
lartarihimizissler.Hattabuhizmetleripadiahnn
demakbulolduundangelecekseneninilkbaharnaka
darklamakvedinlenmekzereEdirne'yiarlmve
davetolunmudu.teairSabitefendininHacSelim
GirayHan'ngelmigemisavalarnanlatrmanzum
medhiyelerkendileriEdirne'debulunduusradaipu
lareldeedilipaklanarakyazlmdr.Drdnckez
Krmhaniken1116ylabanndavefatetmidir.Ka
pudanvekaymakamolankkOsmanPaaHacSe
limGiray'mklelerindenolupbununrakettiibir
okkleleri,bununilediideerleyksekmevkilerde
kullanlmlardr.Krm'davestanbulcivarndavebir
okyerlerdeolaniyilikleriveeserlerivegzellikleride
gzellikleriniartranbirarayagelmieserleridir.
KNCDEVLETGRAY'INHALTERCMES
VEKIRIMINSONAHVAL
kinciDevletGiraydostunuokayan,dmannhr
palayanarderecedecesurvekahraman,akranns

TARHCEVDET
365
tndeerdebaedilmezbirvezirolup,ikikezKrmHa
niolmudur.ikincikezdememuriyetigereizerek
ortasndaRustopraklarnalgaredipbirkaadetPa
lankalarnelegeiripnicebinnfusunuesirettikden
sonra1123senesiPrutnehriyaknndaDeliPetroile
BaltacarasndakisavadaDevletGiraynnlecek
deerdehizmetizamannnsahifelerinissler.Ondan
sonraKrm'ndzeniveddurumugndengnebozulma
aveTatarlarnsaldrvedirenileribtnbtnkesil
meebalayp,dmanisegndengnebyyp,kuv
vetlenmekdeidi.Nihayet1185senesindeRuslarKrm
btnbtnistiletti.
GerekdeKaynarcasulhandlamasmdankurtul
musadaandlamaartlargereinceKrmvedolayla
ryineRuslarnezicivestnmanevbasksveetkisi
altndakalmdr.Ondansonraneyzegeldiiyerinde
genieaklanmakgerekir.
Krmhanlnnbirblmsaylanerkezistan
Kafkasdalarnnnemlibirblgesiolduundanbudu
rumdaKafkasdalarnncorafidurumundanileride
birazaklamayapmakuygungrlmr.
KAFKASTOPRAKLARININBLGELER
KafdadadenilenKafkasdaKaradenizky
sndabulunanAnapakalesindenbalaypKuzeybatdan
GneydouyadoruuzanpHazerdenizikysndabulu
nanBakukalesindesonbulanbyksradalardaniba
rettir.Birucundanbrucunadekikiyzdoksansaat
likmesafeolupdpedzellseikiyzonikisaatlik
uzunluugrlr.
Buralardayerleentrlmillettenbazserke,
Lezgi,Grcgibileribudalarnaslyerlileriolupbunlar
Yunancumhuriyetiilebalaypsonragelenyazarlarn
bildiklerigrlr.BazsdaPeygamberimizinaleyhissa
lhivesselamhicretindenikiyzylnceByk
366
AHMEDCEVDETPAA
Asya'danGneyveBatynndentaarruzedenGot,,
Hun,Alan,Hazer,eenKomuk,veAvarmilletlerinin
artklarvedieryndenKuzeyeveBatyageenSel
uklularnzamanndasnrlarkorumakiinyerlediril
miolanTrklerdir.
Kafkasdalardoublgesidastanvebatdaer
kezistanolmakzereikiparaoluportasndabulunan
enyksekyerlerineElbrzdaderlerkiDastanile
erkezistanayrr.Budalarnkuzeyindeerkezcinsin
denKafkasyanmeskiveaslyerlisindenolanKabartay
halkvegneytarafndaGrclervardr.Byleolunca
Kafkastopraklarndandrtlgeortayakyor.Bun
lardaerkezistan,Kabartay,DastanveGrcistandr.
erkezistanblgesibatdaKaradenizkysilesnrla
npgneyksmGrcistanabitiikdir.KuzeyiKoban
nehriilesnrlanp,dousuKafkasdannenyksek
tepesiolanElbrzdanayaniDastanmbatsnrna
dayanr.Bumemleketinaayukaryzbinhaneyiaan
halkabs,Batra,ekit,Obih,Belini,Nakogayve
Sibilde adlsancaklardaoturarakayroymilletlerden
olduklarhaldebalcaikitarifeyeayrlrlar.Birier
kezlerkibunlarbuyerlerinkuzeyksmndaoturupKo

anboyunayaylmlardr.DieriAbazalarkioug
neydeyaniGrcistandayerlemilerdir.Bukavimler
yaknzamanakadarDinveDevletnedirbilmezlerdi.
SultanAbdlhamidHanHazretlerininsaltanatgnle
rindeFerahAliPaaerkezistanvalisinasbolununcas
lmdinioralaragereigibiyaylmdr.Bununakla
masyerinde yaplacakdr.
KafkasdalarnnikinciblgesiolanKabartaybl
gesikiKabartveKabartadayazlr.Karadenizedk
lenKobannehriileHazerdenizinedklenterekrma
arasndaKafkasdalarnnkuzeyynndeDastan
ileerkezistanarasndabaklavabiimindebiryerolup
TARHCEVDET
367
erkezlerinbykvesekinkabilesiolanKabartayile
Nogay,Karabulak,Us,Taaluradlkavimlerdenibaret
olarakaltmbinhaneyeeriir.Hepsiehlisnnettirve
BykKabartayKkKabartaydiyeikiksmaayrlr.
OsmanlDevletiKaynarcaandlamasmdabuyerler
denvazgemisededinvemezhepbirliiilemanenOs
manlDevletineballklarkesilmemidir.Bumemle
ketteKazbekadverilenkuleiamhayanndaKafkas
dannberitarafnageilir.Yollarsarparazidedar
boazlardanbiryololupRuslarnkuzeydenGrcistan'a
geiyoluyalnzbuyoldur.Ancakbirtarafdanerkez
veirtarafdaneenhalknntaarruzlarndankorkarak
birtakmsvarikazakaskerinibulundurmayamecbur
olurlard.KazbeKazbeyinyanlsylemidir.erkezler,
GazbeyveGazibeyderler.
KafkasdannncblgesiDastantoprakla
rdr.KafkasdalarnnHazerdenizitarafndakiparas
olupDakkavmininbazairetlerinebarnakyerioldu
undanDastanadverilmidir.Dastanmherke
sindebiribirineaykrkavimleroturduugibihertara
fndabakabakadillerlekonuulduundanAraplarbu
rayaCebiliElsineadnvermilerdir.
DastanksmaayrlarakKuzeyDastan,Orta
Dastan,GneyDastandenilir.
OrtaDastandenilenyerbamszveserbestge
zentrlmilletlerinbarnakyeriolupAvar,eenAnd
lal,Kobsoboy,Ankratel,AnkratveGala,Bakkal,e
mala,Senide,Sunda,Slato,Vandi,Knbetadverilen
bykvekksancaklardanibaretolarakhalkyle
byleyzbinhaneyeular.HepsiehliSnnettir.Etraf
daput'atapanbazkktaifelervardr.Haltercmesi
aadaaklanacakMansurburadaortayakmdr.
DastankuzeyiHazerDenizikysndaveKafkasda
nneteindebulunupKoba,Tebristan,DerbendveGazi
368AHMEDCEVDETPAA
Komuk,Ksak,Akoe,Tarhu,Gre,Endar,Yahsayad
lsancaklariinealarakahalisiTrkvebezgikavim
lerindenolduklarhaldehepsiehlisnnettir.Yzbinha
neyeulaannfusuvardr.Hazerkysndakiovalarda
ziraatlaveyollarnmuhafzlilegeinirler.Derbend,
KaplarKaps,DenizKap,TimurKapdediklerika
lelerdir.ButopraklardabulunanBonyakHakiminean
haldenilir.
Dastan,gneyiKafkasdanngneyindekietek
lerdeolup,ar,Pelegan,Ilsu,Seki,Ersi,Kable,irvan,
Baku,Seiyanadlsancaklardanibaretolarakbtnhal

kyetmibineular.BunlardanSeiyanveBakuehir
lerindeonbinhanekadari',irvanveSekitarafla
rndaonbinhanekadarErmenibulunupgerikalanelli
binhanesiTrkveLezgi'lerdenibaretolarakhepsiehli
snnettir.BakuveSeiyanehirleriHazerkysndabu
lunupAcemistanileDastanarasndayaplandenizti
caretininiskeleleriolduuiinbuehirlerdeAcemler
yerlemiersedeDastanaslyerlilerimanevbasksna
ba3milerdir.
KafkasdalarnndrdncblgesiolanGrcistan
topraklarbudalarngneyynndeolupDoudaDa
stan'ngneybatsnrnizenKanknehriilegney
deYoraldenilenveehlislmolankazakairetleri,
Gmr,Ahshasancaklar,AcaradailebatdaKa
radenizkysvekuzeydekafkasdannerkeztoprak
larnabitiikolanKalelamhasilehududubelliolup
ahalisiGrc,Us,Asvan,veErmenilerdenibaretola
raksonralarbirmikdarRus,Avusturyaldayerlemi
dir.Adgeenmilletlerinhepsiyzbinhaneyeyeter
olur.BunlardansekizbinkadarputperestolanUs,As
vanlardanolupyerlerisarpolduundanvebirtarafdan
Dastanavebiryndenerkezistan'abitiikbulunduk
TARHCEVDET369
ehlisnnetolupgerikalanseksenaltbineyaknhane
sihristiyandinindedir.
GrcistanveDastan'ngneyynErmenistan
olupikiyeayrlr,birblgesiErzurumveVanblgesi
olupOsmanldevletindedir.Dierblgesi,Gence,Kara
ba,HoyveRevansancaklaroluprantopraklarnda
saylr.AncakAceminihtillisrasndaherbiribam
szbirerhanelindekalarak1190senesindeOsmanlDev
letineyanamaamecburolmulard.
teGrcistandabyleceikiyeayrlarakbirblge
siaslGrcistandenilenTiflisHanldrkihkmet
idaremerkeziTiflisolupbirblgesiounluklaran
topraklarnabalanmsadaTiflisHanolanErkliHan
luyoluolanOsmanlDevletihimayesiniterkileRusya
Ruslarnoyunvedolabnaaldanarakkendisininkurtu
himayesinegirmidir.DierblgesiakBa,Mekril,
GryldadyanlklaryanibeylikleriolupKaradenizky
snakadaruzanr,Ktayis,Badadkvezerktehir
leribublgededir.BudolaylartedenberiOsmanldev
letitopraklarndansaylrd.
KsacaKafkashalknnouEhlislmolupg
neyvekuzeydentaarruzedenAcemveRuslardanbazen
etkilenmilersedeounluklaOsmanldevletininhimaye
sindehilfetitanmlarvebyleceOsmanldevletine
balanmlardr.
KAFKASLARINGEMTEKBAZIOLAYLARI
Hazretimer'inhilfetinde(22)senesindeArablar
rantopraklarneldeettiklerisradaEhlislmordu
suserdarolanSerakabinAmruAzefbaycanfetheyle
yinceBekirbinAbdullahileApturrahmanbinRebia'y
Elbanyafethinememuretmidi.OvakitDaistantara
fnaErbanyadenilirdi.BekirbinAmrudaApturrah
F.24
370
AHMEDCEVDETPAA
mandannceharektageipkendiynndenElbanya

yresinehareketedipirvan'ayakladklarzamanFars
hkmdarlarsoyundanirvanHkimiolanehriyar
gelipKafkasdalarnnkuzeyindeolanAlanveHazer
Trklerinindurdurulmasnartkoarakamandilediini
Sarakayaarzetmiler.OdabunumakulgrpHazreti
merbildirinceodauygunolduunubuyurancabuart
laehriyar'aamanverilmiveSefakanmlmndeye
rineApturrahmanbin.Rebianasbvetayinolunmakla
Dastannbirokyerlerinielegeirerekahalisinesl
mtelkinveGrcistanhkmdarlarndancizyealarak
sulhyapmd.
Dastantarafndanbuyeniftuhatduyuldu.Der
bend'inmbarekbiryerolduunadairbazhadislerri
vayetolundukdanbakaorannelegeirilmesigney
topraklarmemniyetveasayialtnaalacandaneshabi
KiramHazretlerisavaiinoyneakpgiderlerdi.Ci
hannumadayazdgibiBenimeyyezamanndaMs
limebinAbdlmelikodiyardagazaediphalkslm'a
geldiler.VeDerbend'ialporadankuzeyedoubirok
yerlerielegeirdi.HattaBehramupinsoyundanMeh
medbinYezidirvanveDemirKapvalisiolupbiraylk
kadarmesafeyehkmederdi.
FakathicretinyzseksensenesindeHazerTrkleri
DerbendialpehliIslmbozdu.Busavadayzkrkbin
kadarMslimehidolupslmdamisligrlmemibir
olayortayakd.HazerHozar'mkolaykonuulanben
zeriolupbykTrkkabilelerindenbiridir.Uzunsre
kendileriyleUikisiolanHazerdenizikysndaoturan
birkabileninadnailikiyleanlarakKasbdeniziBulgar
deniziDilemdenizidenilipnihayetyazldgibiHazer
TrklerinenispetleHazerdenizidenilmidif.Amabu,ta
raflardaHazer'inoktalayarakHazaryanlsylemivar
dr.
TARHCEVDET
371
tebuHazerTrkleribykbirkavimolupikiyz
seneyiaanzamanAraplarlasavamlarsadasonunda
Araplargalipvemuzafferolmulardr.ylekiHicretin
ikiyzncsenesindeKureyskabilesindenveHazreti
HamzasoyundaneyhMehmedkendievldveakraba
larndanikibinnefeskimseileHaremeynierifeynden
kpbirmddetamveMsrtaraflarndagelipgeip
sonraosradasavayeriolanerkezdiyarnagelerek
biroksavadansonraerkezlerinbeyiolanEmirAdal'
ldrerektopraklarnelegeiripailesiniveocuklarn
esiretmidi.SonraDastandakiKtaktopraklarnn
emiriolanGazanfer'ildrerekhalknaslmdininika
bulettirmilerdi.tebugazilerKomuktopraklarnda
elegeiripDastanngneyvekuzeyindeolanHazer
Trklerininoununkyvekasabalarndarmadanet
milerdi.
ByleceKabartayveBesmigibierkezkabilelerin
denpekouslmolmulardr.
Arablarmbylece420senekadarKafkastoprakla
rndahkmetlerigeerliolupAbbasHalifelerizama
nndabublgelereAzerbaycan,Ermenistanvalilerihk
mederdi.Sonra454HicrylndaSeluklularbirok
memleketlerielegeirerekhkmetinigeniletipby
tenMelikahbabasnnveceddininizindeyryerekele
geirdiiyerlerdeisyanveihtillkmasnnlemekiin
gerekAnadolutopraklarndagerekGrcistandasnrdan

balayarakHazerdenizikysnakadarDastantop
raklarndabirokTrkboylarmyerletifmidi.
kiyzyldanartkAnadolu,am,rantaraflarnda
bylecehkmetetmiolanbuSeluklularezipdatan
MoollarnyanitatarlarnmeydanakndanHicr260
ylnda100ylnceyeyaknCenucehrahortayakp
Dastangneyindebulunanirvantopraklarnnkrs
solanamahehrinihkmetmerkeziyaparaktu
372
AHMEDCEVDETPAA
karpbamszolmuvebyktatarhanlarnazenip
BykHakannvaniylensalmd.OndansonraSel
uklularnbirkoluirvanahlardiyeanlanirvanSul
tanlarortayakpErmenistamnbazyerlerinideDa
istan'aekleyerekhkmetetmilerdir.Ozamanirvan
deyimindeDaistannkuzeydousuvegneyiniiine
alpDaistanortasvekuzeybatsolantopraklarnda
Avarveeenleryerlemidi.irvanahlaragerekde
itaatetmezlerdi.AncakslmolmakveIslmiyetikoru
makiindaimasavalardaberaberbulunurlard.Ova
kitGrcistanhkmdarlardabazenirvanahlara,ba
zendeKonyaSultanlarnabalgibigeinirlerdi.
MoolvetatarlarnkuzeyvegneydenTrklerze
rineaknlarsrasnda,TrkmenlerinAzerbaycanveEr
menistan'datuekipbamszolduklarsradagerek
irvanahlarvegerekGrcistanhkmdarlarbunlarile
kimisavaarak,kimiKonyaSultanlargibibazhediye
lergnderipvererekikitaraflsavabrakmayavesulh
yapmayaalarakballklarngsterirlerdi.Hatta800
tarihindeirvanSultanbulunaneyhbrahimbinSul
tanMehmedbirokmuharebelerdeTimurileberaber
bulunmudur.Byleceirvanahlar400seneyeyaknh
kmetettikdensonra942hicrsenesindeahrahbin
SultanFerahbineyhahTflergenlikanagelme
denirvanahtahtnaktzamanAkkoyunluTrk
menlerinineyhiolupAzerbaycandabulunanErdebil
ehrindeiy'imezhebiniyaym,kendisivemuridlerion
ikimam'miy'ileriolduklarnbildiripanlatmakiin
balarnaonikiterkilikrmzaldanyaplmdervita
cgiyipkzlbaisminikazanmolaneyhHaydarSa
fev'ninocuklarndanbirinciahtahmasdpirvantah
tnnbylebirocukelindekaldnfrsatbilerekbu
topraklaraskergndermiveDastanahalisiileepiy
cezamansavayaptkdansonranihayetgalipgelerek
TARHCEVDET
373
ahrah'veirvanilerigelenlerinikatlveidamileb
ykhazinelerelegeirmiveirvanSultanlarbundason
bulmudu.GerekdeirvanahsoyundanbazlarDas
tanortavekuzeyindebamszhkmetedenKtak,
Alan,AvarveKomukTrklerihanlarndanyardmisti
yerekbirsresavasrdrmlersedebirfaydasol
mayp41senekadarDastangneyiKzlbalarmhk
maltndakalmd.
TatarlarnaknlarsrasndaDastankuzeyide
darmadanolmusadasonundahalkbamszlklarn
gerialmlardr.ylekiCengizHanDetiKpakve
Moskovavilyetinivesonraranntamamnelegeir
dikdensonraDestiKpakveMoskof'undzeniTunur
KapununelegeirilmesinebalolduundanCengizHan

orasnnelegeirilmesinekoyuluncaTimurKaphalk
karkoymayabalamlarveayaklanmlarsadaCen
gizHanbykoluaatayvesaysztataraskerini
zerlerinegnderipbayahalkkldangeiripyerleri
nebiroktataryerlediripaatayzerlerinehannasb
vetayineylemidi.100senesonraTimurortayakpda
TimurKapderbendinielegeirincekendisinehavadar
vebalgeinenToktamHan'ateslimeyledi.
ZamangeinceToktamisyanettiisradaTimur
Tebriz,irvansavadabulunuyordu.Timurkapzerine
birkakezgnderdiitataraskeridebozgunauram
d.
TimurTebrizveirvangailesinisavmveGrcis
tanhkmdarlariyledesavaarakmuzafferoldukdan
sonragelipToktam'elegeirdi.Hanlkdanatpyerine
gvendiinihannasbvetayinetti.TebrizveGeylanve
bazrantopraklarmMirzaMiranah'averipTimurka
ptaraflarnonakatt.
Miranahmhalefleribirsrebudolaylardahkmet
ettikdensonrabilindiigibiAkkoyunlulannortayak
374
AHMEDCEVDETPAA
siyleDastantarafndaistilettiklerindeTimurevld
larnmburadakihkmetleriortadankalkm,Dastan
kuzeyihalkbamszlnkazanpCengizsoyundan
kendilerinebirhannasbedipamhaladmalmlard.
ncSultanMuradzamanndaacemzerinese
feralpdasadrazamolanMustafaPaaOsmanlordu
suileranzerinehareketettiizamanmaiyetindebu
lunanzdemirOsmanPaaybirmikdaraskerileDas
tantarafnatayinedipgndermidi.OsmanPaadagi
dipamahiveBakutaraflarnelegeiripdrvanahlar
soyundanSultanBurhanirvanahnasbolunmudu.Fa
katnfuzuvebamszlolmaypOsmanldevletine
dayanrveherdenileniyapard.OsmanPaakuzeyde
denfuzunuartrpancakamhal'inkznalncaDer
bend'iyineamhal'abrakmd.OsmanPaannoyer
lerdekinfuzunuLezgilefekemeyiparalarndasavalar
olmu,sonundaHutbe'yiliOsmanadnaokunmalar,
AcemseferiortayakncaKrmdangeerekotuzbin.
kadartataraskerinitopraklarndangeirerekOsmanPa
atarafnayollamalarvekendileridezahirevesilhla
rOsmanldevletitarafndanverilmekzereitebyle
ceOsmanlaskerineyoldalkedipyardmetmelerive
eskiadetlerizerenasbedegeldikleriamhallarmakim
sekanmayacakd.Padiahnbiristediiolursakendisi
netu,alan,klvekaftangnderilmesiveOsmanltop
raklarnagelipgidentccarlarndanbac,gmrk,vedi
errsumlarnalnmamasartlarkoulupOsmanPa
aileamhalarasndabirsulhanlamasyapld.Ova
kitbuartlaraherikitarafuyarakhattaAbdlgiray
Hanotuzbintataraskeriileamhaltopraklarndange
erekDastanllardaberabergelerekOsmanPaata
rafnagemilerdi.
SonraadgeenSultanBurhan'mvefatndayerine
oluEbubekirgeiptambusradadaAnadoludacelli
TARHICEVDET
375
isyanlarkpOsmanldevletibugaileilemegulbulun
mayanranaholanAbbasbunufrsatbilerekDas

tanllaraldatpyanlyolakoyduundantrOsmanl
askerioblgedenbirtarafaekilmeemecburolmular
dr.OndansonraahAbbasDastankuzeyihalkne
kiphersenehanlarnavebeylerinekymetlielbiseve
hediyelergnderipbusuretleAcemlerDastanbenim
seyipkendilkelerindensayaroldular.Dastanllarise
onlarnbuhediyelerinebirsaygdavranbirtrvergi
gzylebakpeerbirengelkardagnderilemediiza
manlarrantopraklarmtalanederlerdi. HattaEfganl
larmortayakileAcemleringidiisallanmayaba
layncaDastanllarkuzeydenirvanveRevaneyalet
lerineaknilebizbusenesramzalmadkdiyebirok
Rustccarnnmallarntalanetmilerdi.Aceminbukar
gaalsrasndaRuslardaTimurkaptaraflarnabas
knlaryapyordu.SonralarTahmasahileyaptklar
sulhanlamasndaDerbendkalesi,Baku,Geyln,Zazen
dran,EsterabadRuslaraterkedilmionlarntopraklar
nakatlmdRuslarnbutaraflarayerlemeleriOsman
ldevletialeyhineolduundan(lcvakapiyezvuku'
bayedgerd)deyiminceSultanAhmedzamanndaGr
cistantopraklarnndayanakyeriolanTifliskalesinin
Osmanldevletitarafndanelegeirilmesinekalklm
veirvanlkesininelegeirilmesinekalklmveir
vanlkesininidaremerkeziolanamahiehrinebileOs
manldevletitarafndanhkimnasbolupoblgeyey
lebirdzenverilmidivebyleceKaradenizkysnn
kefinemahsusmemurvemhendislergnderilerekbaz
kylardakalelerbinasuygungrlphususiyleTaka
lesiyaplporadanTiflis'eyolaldiindonanmaile
Fas'agidenmhimmatnTiflis'eveDastanagnderil
mesikolaylamd.LkinsonraNadirahortayakp
gerekRuslarngerekOsmanllarnaldyerlerigeriak
376
AHMEDCEVDETPAA
di.FakatDastanhalkKafkasiindecesurvekahra
manlarolmaklaNadirahbileburalardaistediigibi
hkmeteszngeiremyeipbutarafdafenabirbozgu
nabileuramd.
NadirahdansonraAceminkargaalikimisliar
tncabutarafnhalkOsmanldevletineilticaedipBi
rinciSultanMahmudzamanndaDastanmelegeiril
mesidnlmvedavranlarHamidHanzamanna
kadarzihinlerdedolamd.ErgeKafkaskabilelerini
getiripRuslarakarbirkuvvettoplamakistenilmise
dezamanbunafrsatvermemidir.
ERKKEZSTAN'INBAZIZELAHVAL
Yukardaerkezistancorafkurallaragresnr
landysadaFerahAliPaaileerkezistan'agidipepiy
cesreoradabulunanveerkezistanagidipepiycesre
ordabulunanveerkezistanolaylarncamehazmzolan
HaimEfendimecmuasndayazlandeyimlerledeer
kezistannbilinensnrlarnanlatmakuygungrlm
dr.ylekiAnadoluyakasndabulunanSohumkalesi
iskelesindendenizdenslmsnrnkesenKobannehri
ninAnadoluyakasndabulunanCemetisahrasaltnda
KzltaBoaznadekyzsaatveoradanKobanNehri
ileyukardorugidildikdeElbrzeteklerindeKoban'm
kaynakyeriveBesnikabilesininbaehrivebarna
olupKabartay'mkarsndaHaclarkalesidenilenyere
varmasyzsaatveondanLerzitopraklarileAbaza

vilyetininarasnaekilmiduvargibibykdalarn
eteiileSohumkalesinegelinceyekadaryzsaatki
keneklindeyzsaatibulur.tebuhududlarbelli
gzelarazierkezistanolupkuzeyindeerkezkabileleri
vegneyindeAbazakabilelerivebazerkezleroturup
buiki kolbilebakabakakabilelerledoludur.Buyer
lerdeoturanerkezlerinbalcalar,Besmi,Kmrky,
TARHCEVDET
377
Bezaduh,Netha,apihveAbazholupbunlarnbilebir
okayrntlarvardr.
Adgeenkabilelerkendilerinisairhalkdanayrmak
iinbirbirineadigaderlekihemehrivebirmilletteniz
demekolur.Bukabilelerinbazadetleriyahudiadetleri
nebenzemeklevaktiylebenisraildenbutarafakol
gediperkezkabilelerionlardanremidirdiyecihan
numadayazldr.LkinHaimEfendininyazlarndabu
nadeinenbireygrlmeyippekuzakbirgerekoldu
uakbellidir.Zirayahudilerhertarafayaylpbiryer
demaliyetlerinikaybetmemiolduklarhaldebutarafa
gelenkollarnbtnbtnhangikavimdenolduklar
haldebutarafagelenkollarnbtnbtnhangikavim
denolduklarnunutmalarnaklalmaz.KaldkiLezgi,
Grcveerkezlerinpekeskikavimlerolduklaryuka
rdaanlatlmd.Bublgedeoturankavimlerinhepsine
erkezdenilirsedeaslndaikisnfolupbilindiigibi
Abazalar,erkezdenayrlrveElbrzdandayaban
adamvarmdiyeHaimEfendirivayeteder.VeAnapa
nehriilePoceagaznehriarasndahaydutkaynaklarolup
ancakonlarerkezlertalanetmekdenveeleriniveo
cuklarnesiretmekdengrikalmazlard.RuslarKrmve
Tamantaraflarnabasknlaryapmaabalayncaota
rafdbirokTatarlardagederekbukabilelerhalkna
katlpbuyerlerdeyerlemilerdir.
FerahAliPaa'nmotarafamemuriyetindennce
gerekdeSoucakkalesivard.Ancakiindebulunan
muhafzlaraznazolupkaledendarkamazlard.O
vakitlerdeSohumdaKelebeyadndabirmuhafzvard
kiaslndaorannmerasmdandr.AmaAnapanmyerio
vakitleryazlmolanazrisalelerindenyzekananla
magreenlikbelirtisiolupfakatyklmkaleduvar
larnnkalanbelirtilerivarm.
378
AHMEDCEVDETPAA
tebukabileleriindemertebehalkolupyksek
olannaBeiyaniBey,ortasna zden,ayaktakmna
Tokavdenilir.FakatAbazaveAbazhidebeylikolmaz.
Onlarnyksekderecesizdensnfndandr.erkezlerin
zdenleritedenberihanedanlarolanbeylerinhizmetin
desipahitakmolupamaAbazazdenlerimeradee
rindedirvehersnfevleneceizamandenginigzedip
aasnatenezzletmezhattaabazaveabazlzdenle
rindenbirisidiererkezkabilelerindenkzalacakolsa
Beylerdenkolmadndanonlarnkznalamaypz
denlerdenalabilir,bylebusnflarbirbirlerinekarm
yaraksoylarilevnmeivekorumaybaarabilmiler
dirvemeraileTokavllaryzleriveleheleriileayr
lrlar.
STDRAD

nsanlartohumdankolsalphersnfbirtakm
zelnitelikleriyle birbirindenayrlrlar.BirincisnfKaf
kaslkikafastoparlak,yzyumurtabiimi,burnuuzun
veazdarvesasiyahyahudkzlolur.teinsannen
gzelsnfbudur.erkez,Grc,Ermeni,Hindu,Arab
veeskiDiyarbakrllar,Irakl,Suriyeli,Habeyahudes
kiMsrllarbusnfdandr.Busnfdnyannpekok
yerlerineyaylmolupedepli,maarifvesanayieyatkn
olurlar.Avrupainsanbusnfdandr.Ancaksafolmayp
lerdeanlatacamzdiersnflarlakarmbulunmak
dadr.
kincisnfMoollardr.Balardrtke,yzyas
sveyanaklarnnzerikkveyumruvegzlerikk
vesiyahvahiaklyanigzkuyruklaryukarekik,
burunlarkkvebatk,salarsiyah,cildlerisarve
esmerarasndaolupylekidoalrenklerikakvealk
gibigrnr.Birincisnfdagerekdesarbenizlikimse
TARHCEVDET
379
lerolursadaosarlkkanszlkdanvecanszlkdanolup,
yinebeyazdansaylr.Amabusnfnsarlcildindoal
birnitelikdir.Busnfnokluudnyannyars,,dou
nunoklukyerlerinidoldurmudur.KuzeyAsya,in,
HindveSindadalarhalkbusnfdandr.
Busnfndeerliyaradlhkmetkurmaave
idareyevebunabalolankuvvetveetkisiolupancak
inhalksanayidedeilerlemidir.
ncsnfZencilerdir.Baskk,dar,yanaklar
geni,zerlerikkveyumruveburnubatkveenele
riuzunyanihortumgibi,azilerikm,dudaklarka
lnvekvrk,dileribeyazvecildleridoalkaravesa
laryngibiincevesiyahksakvrckolupbusmfdan
olanlarGine,Sudan,KafurveHotantogibiekvatoral
tndaolanyerlerdeveMadagaskarkysndaveAtlas
Okyanusununbazadalarndabulunurlar.Gneinyakc
scabunlarnaklcagelimelerineengelolduundanbu
gnekadarbilgisizvevahetiindekalpkendihallerini
dzenekoymaagleriyetmemidir.Bazlaryaradl
larileinsanlkdanoksanolduklarnispatederler.
lksnfndoduuyerKafkasdalarolupaslnda
erkezveGrclerdenibaretolduuhaldedierkollar
onlardanayrlmdr.kincisnfnaslRuslarnAsyaile
snfntekedenAltayDalarndanbazkitaplarda
yazlisedebusalambirbelirtiolmaypdnyadoa
tarihininbizeverdiibilgileryalnzinsanlarnsoydan
remivepekokyerlerdebirinciveikincisnfbirbirine
karmdr.
YukardaanlatldgibiDastantaraflarnta
tarlarelegeiriporadayaylncabayaikincisnfn
yerlediiyerolmudur.
meraerkezlerdenisedeTokavlarikincismfdan
yaniTatarsoyundandr.
380
AHMEDCEVDETPAA
ERKEZKABLELERNNESKGELENEKLER
arkmemleketleridenilenAsyakt'asdinnurlar
saangn dousutarafolup,douuileeraberAllann
eriatleriileaydnlandveotarafninsanlar
Ademolunudoru,olarakinsanyapanveAllahmbir
oluunainanlarilebakahayvanlardanstnoldukla

rvakitdnyanndierblgeleribilgisizliinveinansz
lkaranlndakalmd.nkinsannsekinnitelii
kendisiniyaratanbirtapmakaradndanbilgisizkalm
kavimlerbukaranlkdaellerinegeeneyiAllahyerine
koyup,kimisinehirlere,kimisiaalara,karncavey
lanlarataparakherbiribirtrldoruyoldankpbir
kmaasapmlard.
teerkezkabileleriileAbazalardabakavahika
vimlergibiaranlsabulunabilecekgerekdndabone
denleredayanpkodoaacdedikleriaactapmakya
pponatapndklarsylenir.AklanrsaSoumileSo
ucakarasndagoyaadverilendadameeaaccinsin
denbirokaalarnbiryerdebitipdeyetimesiylege
limibykveacaipbiraavardr.Onakododerler.
Yldabirkezdalardanbykvekorkunbirboagele
rekbankodoaacnadayaypkurbanolmasnbek
lerveaslakarkoymazm.Hazrolantoplulukhemen
zerinevarpkurbanederlerbanavegzneboza
dkpEyulutanrmbukullarnaverdiklerinins
nrvehesabyokdurdiyekalpaklarnellerinealpba
larakolduuhaldeoaacataparakboannetinive
derisiniaralarndablpteekkrederlerdi.Denizden
Haabakayilekorsanlayahudbirhrszlagittik
lerindeeergalipgelirsemtfenk,zrhveyamurdan
yokolmayacakbireyineniyisinikodo'agtreyimdi
yeadaypgtrdklerindedallarnaasarlard.Bylece
TARHCEVDET
381
kodoaacnnzerindebunabenzerpekokeyaslp
kalmdr.Kimsedealmazd.Dncelerinegrebirhr
szbunlardanbirinialsabirtrlkurtuluuolmayphe
menlrdderlermi.
Sairyerlerdekodovekillerioluptegalkadverilen
evlerininnndeeyendikleriengzelvebiimlibiraa
ckodovekiliedipetrafnparmaklkilerterlertepe
siniotveipileimamegibibalayptgalkderler.Ek
diklerizahireninkorumasnaemanetedip,kendimizinve
konuumuzunyiyeceimizdir,geenseneazoldu,kerem
eylebuylokolsun,ricaederim,diyekalpaklarn
karpgndousutarafnadoruaaaltndatapnrlar
birkoyunyahudkeikurbanedipbanabozaserper
lerdi.
teekinbimezamannakadarbylecerica
edip,yalvarpeereerdilekleriyerinegelirseTgalk'e
teekkrederler.Eerdileininveumduununtersi
olursaTgalk'ekzpniinbenimszmtutmadndiye
yapranyemiinivekkngvdesinikesipyakarak
birdieraaconunyerinenasbederektamamsayggs
terisindensonrabuyeniTgalk'ednpeybenimyeni
tapdmsendenncetapdmTgalkszdinlemeyip
kargeldiindenateeveaevirdim.Senikendime
yenidenTgalkediptapdimsendeszmdinlemezsen
senideyakarmdiyeuyarmakeskiadetlerindenmi.
AncakCengizSultanlarevldnastemdirmeve
terbiyeiinerkezkabilereisindenbirineverdiklerinden
bunlaralmakvesonrayerlerinegtrmekzereKrm'a
gidipgldikeerefislm'anailolanTatarlarilekar
malarndandoanilikiileslmdininemeyletmeeba
layarakerkezkabilelerindenbazlarsenedebirayoru
tutmakvesonradrdncaydaaurepiirmekvebiray
sonraTamandangetirdikleridilebilenhocalaramevld

okutmakgibislmlazenipbazlardaahmerdan
382
AHMEDCEVDETPAA
olanPeygamberimizindamadHazretiAliylMurtaza'
yaPeyetadnvererekonuniinyldabirkezdostlarn
toplaypziyafetvererekalevilikyzndegrnrlerdi.
FakatKur'an'mdediklerinibilirlernedeslmadetve
dnceleriniokumurenmilerdi.Halbukivahika
bilelernndeAllahdinininortayakbalangcnda
eskidenyerlemiolandoruluavesadnceyeay
krgelenekleriileyenidinilekardmdanveerkez
lerdebuhaldebulunduundantatarlardangrerekettik
leriibadetleriCenabHakkaibadetetmek,ResulEk
yceltmekselmveduaiinolmaypgrlk,bollukge
tirirumuduileydi.
teFerahAliPaannerkezistan'amemuriyetis
rasndaerkezlerinbirtakmeskiinanlarolanaaca
tapmayadevamediyor,birksmdabyleyalanyanl.
mslmanlkdabulunuyorlard.Bazlardahiristiyanl
azenerekAllannrahmetindenmahrumkrmzyu
murtayasaygduyarlard.Engaribibilmemneaklla
(savsuruk)yaniktEbuCehilinruhuiinbirkkpas
kalyackyaparlarm.erkezkabileleribykkavimolup
yukardaanlatldgibiAraplarndinedavetiilebuta
raflarataarruzlarndabukabilelerinDastanblgesin
deolanlarndanbirhaylisimslmanolmularsada
Araplarnkilebuhzkesilipbunlarndabirokla
rbylecedinekarvebilgisizbilinsizkalmlardr.
FakatbunlardanMsrdadevletkurupuzunsre
erkezkumandanlarnnvemerasnnnfuzlargeerli
ikenbunlarkendiasilvatanlarnanarakzeladamlar
vebilimadamlargnderipdehemehrilerinierefis
lmileyceltmeyegharcamamalarbirgaribidir.
BuralaraHiristiyanlkfikirleriningirmesinesebep
deCenevizlilerdir.OrtaadaKaradenizkylarnagelip
yerletiklerindeHiristiyanlkdininioblgedeyaymak
nedenlerinebavurmulard.FakatOsmanldevletinin
TARHICEVDET
383
ortayakpyerlerinialmasbuatlmlarnengelledi.
AadaayrntlariyleanlatlacazereFerahAli
Paannuyarmalaryladoruyolagirenerkezkabile
lerinbirouerefislm'anailoldular.Hattakendile
rineTgalksylendikeutanrlard.Amakodoaacnn
bulunduuGoyablgesininelegeirilmesinevakitolma
dndanohavaliolduugibikalddiyeHaimEfendiri
vayeteder.
Lkinsonraslmdiniyavayavaokylarayay
lncabunabenzerbilindinanlarterkedilmitir.o
unluklavahetiindebulunankavimlernndegele
nekleridndaolarakbazhikyelerbulunupocuklarn
umacvekarkoncolozainanptahereyiiyiktayra
bilecekaagelincebyleolaanstuydurmakulak
asmadklargibiinsanmanevdenileninsantopluluu
nundagenlikandakibalangbylemasallarn
inanlarolupsonragelimeaolanuyarlkhlinegir
diklerizamangerekbirhalkneitimlsn,gerekbir
adamnterbiyesinianlamakiinbirlolduundan
erkezistan'dabizekadargelenveanlatlanbazgarip
hikyelerinbuyerdeaklanpyazlmasuygungrl

mdr.
yleki,ElbrzdandaHaclarKalesitarafnda
bulunanbirdadabirmaaraolup,DahakiMaridiye
iindehapsedilenbiradamolduunurivayetederler.Hat
taocivardabirkyoluphalkndanbiriavavlamakiin
dadagezerkenomaaraygrpacabakoyunklas
olabilirmi?diyehayalkurarakiinegirincekorkunbir
sesduyarakduruncamaarannkaranlnagzaln
cadikkatlebakpgrrki,adam'abenzeralacakbir
eyolup,boynu,beli,veayazincirlebaloldukdanba
kaikielleridebirbirinebalanmvehapsolmu.Yakn
dangrnceilkncekorkupekinmisedebirazdurun
ca,korkusugeipmahbus'useyrederken,Biraderkork
384AHMEDCEVDETPAA
ma,bizrehinvaktinibekliyoruzvememuruz.Vargitba
naamarsrgibibirsrkgetir.ukarmdaasl
klcyerindenindirebilirsembuzincirvebalardankur
tulurumvesanaokbamolurdeyincevarpistedii
gibibirsrkkeserekmahpus'averince,elleribaliken
srkarsndaolanklcauzadpindirmeealp,ne
kadarzorladysadagcyetmeyince,kurtuluvaktimiz
gelmemi,diyerekelindekisrkrdanpgibipara
paraettikdensonrabuavckynednpbuolayo
luunaocuunaanlattkdandrtgniindehastaol
madanldngrendostlar,kabilehalklmdenok
korkduklariinekindiklerindenAvcnnbabasveced
diyzyldanfazlayaamlard.Budamaaradakimah
pusugrmeseydi,babaskadaryaarddiyebundanson
ramaarablgesineelbirliiylebirlikdearalarndaanla
pkyllerehabersalphududvesnrkazmlar.Bugn
bilebusnriindehernekadartilki,zerdova,vaak,
kunduzhayvanlarolupturna,toy.angud,yabantavuu,
slngibikularpekoksada,aralarndaavyapmakya
sakolduundanadgeenhayvanatnoalptehlikeden
uzakveemniyetlegezindiklerigrlr.
ocuklaralasakendidilleriylemaaradakimah
pusgeliyor,diyekorkuturlard.Bazgecelermahpusun
zincirlerininsesiduyulurdu,diyebuhikyeyirivayetet
tiklerindeAliPaannktibiHasanefendibulunduu
toplantdainanmadnakdansylemeyip,tccarlardan
bukyegelmi,gitmiolanyedisekizkiiyihemenar
tpsorunca,anlattklarbirbirinitutuncaolayispatlad
lar.RivayetedeninkendindendirdiyeHasmEfendiriva
yetetmidir.Buhikyeyibenbileoralargezmiolan
bazerkezmerasndansorduumzaman,byleolduu
nuonlardaonayladlar.Fakatbazszckveayrntla
rndafarkbulunduundanbuyoldabenimdinlediime
gre,aadakigibisylenir.yleki,Elbrzdanda
TARHCEVDET
385
birmaaraolup,iindeyazdgibiadameklindezin
cirlerevurulmubirmahpusvekarsndaaslbirkl
varm.Yldabirkezsilkinipdaylesarsarmki,da
zerindekivahikuvehayvanlarrkpkaarmve
mahpusunyanmagirenlereyanab[erkezistandabiter
birneviot]okbitermi?Veocuklarmektebegidermi?
diyesorarvekarsndakiklcalmakiinennceiek
apdaensonrayemiverenaacdan[kzlck]banabir
engelverin,dermi.Lkinkabilelerhalkeerkleli
negeersebirzararolurdiyekorkupekindiklerinden,

yahutistediiaacaraypbulmadklarndandierbir
cinsaadanbirengelverseler,kzpgetirenlerinarka
ssraatarm,diyerivayetederler.
Yineotarafaseyahatedenlerdenduyulmudurki,
bumaarayaknndabirkaynakolup,avclaravvur
duklarzamansuyadpderhalyenidencanlanpuar
vekaarm,fakatbusuyayaklamakistenilincefrtna
veborakmakla,yaklapvarmakmmknolamazm,
derler.Bunabenzerinanlmayacakhikyelersyleyipri
vayetederler.
ERKEZLERNAHLKVEADETLER
AdgeenHaimEfendininyazlarndananlald
nagre,abazaveerkezkabileleriakll,reidveher
eyeyatkn,cesurvebahadrtiynetleritemiz,temizg
rnl,szndedururvedirenir,aslayalansylemez
ler.Yalanyereyeminetmezler.
yleki,erkez,abazaveabazhidenbirkleherne
kadarkafatutar,baemezolsa,onudisiplinaltnaal
makveemniyetedebilmekiinyeminverdilirise,tersine
birdavranaslaolmaz.Fakatyeminverdirilirken,b
tnayrntlaraklamakgerekir.Ziraherkamadde
zerineyeminetmise,unutmazsonrabirmaddeyekar
F.25
386
AHMEDCEVDETPAA
gelirdeazarlanrsabumaddeyemindndadrdiye
aklarveyalansylemez.
Hepsieliak,misafirseverolup,yleki,evsahi
bibeyvemisafiribayaadamolsa,evsahibiyinemisa
firinhuzurundaoturmaypayakzerindehizmetederve
sabahakadaruyumaypsilhlolarakmisafirinikorur.
Misafiriinpiirilenyemekdenevsahibiyemezve
tavuunbanbedenindenayrmayarakkesip,piiripde
baiyleberabermisafirinnnekoyarak,bavecanm
yolunafedadr,deyiminianlatmakgelenekleridir.Elbise
leritekrenkolup,zengini,fakiriayrdedilemez.Fakir
lerizengin,zenginlerifakirolmaz.Zirakardelikiddia
sndaolduklarndanbirinelzmolanneise,dierinden
isterodaolmazdemeyipverirvebeparalkbireyahp
dasonrakendisindenbekurulukbireyistenilsehe
menverip,azaldm,okverdimdiyehesabhatrnage
tirmez.Eerpekcansklrsavezlrse,Rushududu
nugeipesirvehayvannebulursaalrveRuslardanasla
korkmazlar.GayetbahadrsaylanNogaytatarlarnnon
neferiniabazaveerkezdenbirtanesiyakalaypesir
eder.
nkaralarndabirbirlerinidvmek,smek,ldr
mekgeleneiolmadndanelegeirdikleriesirlerid
meden,incitmedenhrolarakkullanpyiyeceine,iece
inedikkatlivetitizdavranrlar.Kendidncelerineg
realmakvetalanetmekaypolmayp,yiitliksaylr
vebunagcyetmeyenlergzlerindemakbulolmazve
insandansaylmaz.Gerekdearalarndatambirbirlikol
madndandankkabilelerdir.
Lkingenleri,ihtiyarlarnaitaateder,kulgibihiz
metederlerveherkabilesavadzenindekendibeyine
vebyneitaatlebaeipbalanr.yleki,herka
biledetedenberisoylubykhanedanlarolup,kabileler
iindeszlerigeervekendilerindenaabirsnfdan

TARHCEVDET
387
kzalp,kzvermezler.Vebuhanedanlariindebileen
bykherkimse,kabileninkumandanveyneticisiolur.
Hatrsaylrveszgeerlidir.yleki,mahallevetop
lanularolmaypevleridabalarndaayryerlerdeda
lmisede,nemliolaykncatatardilinde(ikrk)
deniirseslenmeedadandaahaberuladrarakdile
diklerinianlatrlar,gerektiindeazvakitiindebiryere
toplanpkonuarakileriyolunakoyarlar.Dmanzeri
negidilmeklzmgelirse,ilerindenbirinibabunasbe
dipheryndenonaitaatedipdediiniyaparlar.Lkingi
dipgeldiklerindeyineherbiribalbasmakalphepsinin
ileriniynetensrelibirreisleriolmadndanbiriin
sonunukazanamazlard.
Ksaca,OsmanlDevletininhizmetinedeeralacak
insanlardr.Fakatlisanlarharflerdenkmakdanuzak,
kendilerivahvedal,kfrveiman,iyilii,ktl
farkedipayrmakdanuzakolup,ilerindegaripvebig
nekimsekendikendinezdi.Birkabileniniindengeer
kenzararlardokunmasndiyehududavarncaokabile
denbirklavuzalmaklzmgelirki,buna(Sayr)derler.
Vesayrhatrsaylrkimseolmaldrki,herkesszn
dinlesin.
icabkabilelerilekonumak,anlamakveilerin
degezmeklzmgelsesoylukiilerdenbirinebeslemeol
maklzmgelir.yleki,ikitopbez,birmein,birsah
tiyan,ine,iplik,tarak,ykskalptedarikedipvebir
klavuzbuluponadabirtopbezverdikdensonraistedii
kabilebeyininevinevarrlar.Hediyelerinievsahibinin
eineverir,eerevsahibievdedeilse,eiogecegerdee
girmikzolsabile,hemevineinipkadnnzerineatla
rakmemesiniaznaalpemervebabasmakonakvesa
nabeslemeoldumdiye,dilbilmiyorsatercmanyardm
leanlatncakuralgereikadnbeslemeyikabulettiini
akasyleyiparkasnsvarveayaakalkmasnaizin
388
AHMEDCEVDETPAA
verir.Kocasgelincedebubenimbeslememdir,deyipeli
niptrr,odakabuledipgerekliziyafetinhazrlna
geer,hemyiyecekveiecektoplayp,bulupkendikabi
lesiylecivarolanlardavetederek,birbayramhavasedip
sonundaodabubenimbeslememdir diyebulunanlarn
hepsinegsterir.Ondansonraherkesyerliyerineda
lr,bunlardababaoulolupbirbirlerinemuhabbetlerini
artrrlar.
Beslemeolanbundansonrahrolmakzerediledii
yeregidipgelmekdevetccardanisemalnkorumakda
kimseyemuhtaolmayp,hertrlkorkuvesakncadan
eminvegvenliolur.Tektenhayolundagiderkenbire
kyayaraslardaelindenmalnalmaakalkarsa,benfil
nnbeslemesiyim,deyiverince,tekieleker.Kabileka
nunlarnauymazdamalnalr,yahudkendiniesireder
se,babalduyupiimeydanakarnca,kurtardkdan
bakaadgeenveanlatlaneyadanhernev'inindokuz
katayplk,yaniceremealmakresmikadimolup,eer
ekyannvermeegcyetmiyorsa,kendisiniesiralp
satar.
nkkanuncagerekencezadankamakda,gele
neklerinegreenziyadenamusadokunursayldndan

ekiyadakaamayphementeslimolur.Fakatkzlar
varsavebeslemeninbabaldamsaadeederseekya
nnyerineikikznbedelalmakkanunlarncageerli
olupbuyzdenikikznalrvesatar.
Amaadamldrmekilerindepekbyksuolmak
la,onuistemeyipkorkarveekinirler.
Eerkazarailerindenbirisibirinivurupldrse,
anlatldgibihalkmertebeolduugibidiyetleride
mertebeolarakkesilir.BoyileTokav'indiyetlerinde
akvebykfarkolup,zden'lerindiyetibileikisiorta
dr.yleki,ortamertebedeolanlardanbirisildrl
se,diyetiyirmitoptbirolunurki,betopukardan
TARHICEVDET
389
km,bebaesirvebetopubireresirdeerindeol
makzerebebaatvebetopuyinebireresirbahasn
daolmakzerebeadetzrhvegerikalanbetopu(u
ka)yanikltfekveyayverilmekzerekanunolup,
herneolursaolsuntahsilolunur.
Esirhakkndakartbirininanlamudur:Arala
rndanakidvesikkeolmadndanbahatakdirikarhe
sabiyledir.yleki,esiringzelliiveirkinliideeriy
learalarndabirfiatolmayp,ancakkardeeriilehe
sapgrrler.Meseltamesiraltkarolmakzerede
erlenipaaseksiksaylarakbirisidierinetamam
esirvermeklzmgelince,drtkarboyundabiresirve
recekolsa,sttarafnbirbakaeyletamamlamakl
zmgelir,iteerkezistan'danbolsaydaesirkmas
yzekanbunedenlerledomudur.
Birde(elka)adveriliralacakgeleneklerivardr
ki,esirettikleriRuskazanellerindekicariyelerleif
lediripdulederler.Vegyamahsulsaydklarocuklar
nnezamanistersesatarvetatarkabilelerinden(can
buyluk)adverilenkabilecariyelerindenolanzocukla
rmbilesatar.Yetim,bakacakkimsesiolmayankzve
kadnlarmirzalarbubenimksmetimdir,yanimirma
ldrdiyerekelegeirirveRuskazaileifledirip(tok
ma)adiylesatarlar.Amaerkezkendievldnsatmaz,
meerkikarszinaedecekolursaovakitevldlariyle
berabersatarlar.
yleki,birisikarsnaveyakzmayaklapzinaet
tiiduyulursaderhalkadnnkocaskaynbabasmave
kaymvaldesinegidip,ylebiriortayakd,evldnz
haramzadeimi,benkabuletmem.nce,nikhkylrken
verdiimbahayverinizvekznzalnz,diyehaberve
rirveanlatr.Babasdakabuletmezse,damadlaronlar
danruhsataldkdansonrakarsnveondankaevld
olmusa,bunlardabyledir,pidir,diyehepsinibirara
390
AHMEDCEVDETPAA
bayaykleyipesirciyegtrpsatarvebahasnkendi
alrken,kadn,benbuadamnnikhlkarsidim,bana
iftiraettiler,diyefahiekaidesizereferyadetmekdet
olmayphemensuunusyleyipaklayarakkanunabo
yuneipsessizsedasz,ksmetimbenimleberaberdirdiye
avunarakavusundursun,kocasesircidenbedelald
malevinegelinceyekadardostlarvearkadalarnada
trvebirgnsonrabirkaihtiyarlarilezanparamnol
duuyerevarp,benkaryukadarbedelkarlsat
tm,kabilelergeleneinihepimizbiliriz.Hakkmisterim,

diyeiddiailebirelignderirvekarhernebedelilesa
tlmsa,birbenzerinidezanparaverdikdenbaka,dokuz
katndaayplkolmakzerevermeemecburolur.Eer
zanparamngcyetmiyorsavekimsedeyardmetmezse,
kendianasvebabasonututup,iplebalayp,itehak
knbudurdiyeherifeteslimederler.Odazanparayalp,
aralarndasmek,fenaszsylemekaypolduundan
dpsvmeden,incitmedenveyleettin,byleettin
diyesulamadanhotutupsoyarakpazaragtrpher
kaakarsasatarveeerfazlakzmsaomezadyerin
denedenilirsedeerinbuduranlamndahemenverirve
aldbedelidehemenesiringznndebulunanlara
dadpekilirgider.Gerikalanhakkndacinayetiile
yeninkabilesider.
Veyinelivatadaaralarndagayetaypolduundan,
enderrastlanr.yleki,kabileyeyenigirenlerdenbir
byiefenaiileyipdebirisigrecekolursa,hemenher
kesesylerveherkesolanmaskaraetmeebalayp,a
resizkalp,utancmdansaklanacakbirkebulamayp,
hemenkyyainer.Reisvegemicilerdenherkimerastlar
saelinipp,amanbenistanbul'a,yahudMsr'asat
makzeregemiyealn,diyeyalvarpyakarrvekendini
sattrr,lutinindekimseyznebakmazvehakaretede
TARHtCEVDET
391
rekterkidiyaretmekzorundadr.Yahudolannkabile
sielindeldrlr.
tebunedenlerlekabileleriindezinavelivataga
yetg,akbetikorkunolduundanhepsikorkupeki
nirlerdi.
GerekdenFerahAliPaazamannakadararalarn
daeriatzerinenikhyoksada,karkocaarasndask
biranlamaolupbirbirlerineolanballklarnkendiakl
veyeterlidavranlariylearalarndabilinenartlariine
alankanunkoyuphepsionauyarlard.Bunundndaka
lanlarzanparasaylrveokanungereincevebahanesiy
lehermletekzverirlerdi.
Nikhilemlerideyledir:Olankznevinegele
rek,konuurvebirbirinibeenipdekabulettikdenson
rabirgnakrabavearkadalariylekaynbabasmnevi
negelipdiyetmaddesigibirtbeleregrebellilde
topzereeliyardmilebahaskesildikdensonradama
dndostlarndanbiribirzrhdieribirklvebiratve
ripalelhesapkaymbabayaverirler.Gerikalanndamad
tedarikedince,vermekzeretoplantyasonveripyerli
yerinegiderler.Sonradamadaralkaralkkaymbabas
nnevinegelipeiolacakkzilekonuupanlarlarve
babannolmadbirvakittekzileolanaralarndaan
lap,yleki,bensenibuyenidoacakayn,mesel
ncyahudbeincigngecesiilkhorozttndefi
lnaacnaltndabulaym,diyeiyicesyler.
Kararlatrlanzamandabahadrvealmakdaok
iyiyetimi,glsvarilerdenyirmiotuzkadarkafa
darlariyleoaacnaltnagelir,kzdababasndangizli
beklerken,svarilerdenilkncehangisikzgrrsehe
menterkisinealpkaarvekendievinegtrpdnyave
ahretkzolmuolur.ylekiyedigbeevarncaolan
ocuklarnnbirbirineolannikhcaizolmazd.
392AHMEDCEVDETPAA

Eerkzaalpdafireredeceklerisradakznbabas
vesairkabilesiduyupbilecekolurlarsaderhalonlarda
atlanpikitarafsavapvemcadeleederekbirbirinil
drenldrenebirhengmeolur.Gerekdencebabas
nngzelcerazolmasiylekznbahaskesilmitutarndan.
birazeydeverilmisedegzgregrekzndamada
teslimetmekkabiledoageleneineaykrolduundan
bj'iekararakalmakgeerligelenekleridir.nkge
linolankzaannesivebabastarafndanbireyveril
mekgelenekolmadndandamaddalariindeobanku
lbesigibibiryervebirkazanilebirkova,biraaa
naktedarikedinceyedekikisideanlatldgibikzka
panadamnevindemisafirolurlarveoradayerlerier
ler.
FerahAliPaadansonraislmdinioblgeyeyayla
rakimdigelenekzereimamarpmerusuretteni
khakdiyaparlarm.Lkineskigeleneklerinidebtn
btnterketmemilerdir.yleki,hlolan,kzaldk
dansonrabirdahakaymbabasmmevinevarmamakve
kaymbabasvekaymvaldesiilegrememekveolan,
kzaalncailkncebirzelyerekoyup,beongnsonra
gerekdekendibabasnnevinegetirebilirsede,kzdaka
ynbabasnmvekaymvaldesininyanndaoturamaypbe
raberyemekyememekgelenekleridevamediyormu.
erkezistanmhavas,suyu,ltifdrtbiryan,gzel
topraklarverimliolup,hertrlsebzeyetiir.Fakatge
rekerkezkabileleri,gerektatarkabilelerisebzeyiinsan
yemezdeyipyalnzetyerler.Herneekilsebiter.Hatt
evleriyanndattnfidanyetidiripbazeyailedei
tirirlerki,akahesabiyleokkasyirmibeparayagelir.
AncakkabilehalkyalvetabiatlarArablarabenzedi
indenkendilerineyetecekkadarziraatyapar,ziyadesiy
leuramazlar.nkbirbirinivurmakldrmek,aldat
mak,svmekgelenekolmadndanbirbirlerindenkork
TARH1CEVDET
393
mazlarvebirbirlerinedalkavukluketmezlervebirbirle
rindenekinecek,utanacak,kukulanacakbiimdeneza
ketvemedenolanaklaryokdur.Byleceyzylbilebu
haldekalsalar,mademkimahallekurulupdatoplumha
linegelemiyorlar,eskigeleneklerinidebrakmazlar.Ama
onbeer,yirmierevbiryeregtrlerekcami,mektep
yaplsa,gzelvetemiztabiatvegeleneklerigereiyaan
tlardeierekazzamandagzelceeitilebilirlerdiye
HaimEfendiyazmdr.
AnapacivarndasinamekiRavendiin(tpdakul
lanlankk),birnevikuvvetverensa'lepkar.Sohum'a
gelince,okydatrlsebzevemeyvedenbakaCupsin,
Goya,Suaadlyerlerdezeytin,kestane,gayetgzelHa
tayayyetidikdenbakapekokimirlikbilevardr.
Veimirkesmekiinoblgeyedengemilerdefinebul
mugibiolur.LkinkabilelerinHaaaadverilenkor
sangemilerindenkorkuluramabuiibilenlerohavali
beylerinerehinveriprehinalarakgidipserbesteimir
keserler.
erkezistan'datuzolmadndanonlarnbakmndan
dagayetdeerliolduundangidengemilertuzgtrp
balvebalmumutilkivezerdova,vaakderilerindenbir
mikdarnterazininbirgznekoyupikikattuzladei
irler.

erkezistan'dahertrlavveavclkolupvefakat
vaakavlamakkadnlaravergigaripbiridir.yleki.
biratalaacnatalarasnabirparaetasarlar,vaak
geUpetialmakiinsrayncaayaatalageerektutu
lur.Derisiniderhaluzunboylubiradamasoydururlar.
yleki,boyuvaanboyukadarolmakalacak
geleeklerindendir.Ohavalidekiddetliolduuiin
KasmayndasakalbrakpNisanayndakeserlerdi.Ve
hlgyaki,farzvesnnetibilmilerikensreliolarak
sakaluzatmazlardiyeHaimEfendirivayetedipsyle
midir.
EK
(EflkveBudanHakkndadr)
KpakOvasblgesindenHazerDenizihavalisinein
miolantopluluklardanbirideDAKkavmiolup,otaraf
daolansaldrbelirtisiDastanmemleketininadolarak
calmdr.
Dak'larmbirkoludaKpak'danKrmlleriyolu
ileAksu,Turla,TunablgelerineyaylmveRomallar
lauzunsresavaaakbulunduklartopraklarRAKYA
veRACYAadlariylenkazanmdr.
BunlarnRomaDevletieyaletlerinetaarruzlarnnar
darkaskesilemediindenKayserlerinenmehurlarm
ranTrayanadlmparatorbyksaydaaskerlebutop
luluklarelaltnaalp,yerlerinielegeirmeevaktiniay
rpsrelialarakvilyetlerinikuvvetliRomaDevletine
balanrhalegetirince,aralarnabirkaalayaskeryer
letiripoaskerinherblnebiryeriyurdlukolarak
vermidi.Bunlardagngedikehalkakarmd.Bu
gnEflk,Budan,Basarabya,BukovinaveErdeleya
letleriyerlilerinindilindendeanlalacagibi,Romenler
Dak'lararasndaikisiortasbirortayakarakRoman
yaadiyleanlmtr.
UzunsreRomamparatorluununidaremerkezi
Konstantaniyeehrinenaklolundukdansonrabirkayz
seneAsyaKuzeyindentaarruzlarnsrdrenbukavim,
Hazer,Avar,Bulgar,Engurus(Macar)vedierTrk
tatarlarndatpzorlaaldklar,yakpykdklargibibu
vahkabilelerinkaranlkgnlerigeidirildikdensonra
KarpatdalarnnenyksekyelrerinesnmolanRo
menhalkyineyavayavaovalarainip200ylkadarda
MacarveBulgarlarnhereyikusurgrenbasklarna,
zulmvetecavzlerinekarkoymaaalrlard.
TARHICEVDET
395
Hicretin600senesinedoruRumenlerinnlreisle
rinden(RadoNegro)CengizsllesindenBatuHanordu
sunubozgunauratphattaobyksavayerindeBatu
Han'nadanlsndiyeyaplmolanBatusanikasabas
bugnbilevardr.
Buolaydansonra(RadoNegro)TunailePrutne
hirleriaralarndaolanbtnyerlereVoyvodayanih
kmdarolup,Turgoviehrinikuruphkmetidareye
riyapmvePrutlaKaradenizveTunaarasndaolanRu
menlerinreisibulunanMihalBasarabedekendinetbi
olmudu.
Mihaladndabirbakareisde(Romanac)adveri
lenlkede(Bano)yaniserdarunvanilehkmnyr
tp(Krayova)ehrinikurmudur.BugnbileoralarBa

natveKkEflkdiyeanlmaktaolupbaztopraklar
Nemelielindedir.
iteoeyaletlerindzenvekanunlarnbuRadoNeg
rokoymuvememleketininhkmdarlnaseimgeli
neceinikaydettiindentrondansonrayerineyukar
daadgeenMihalBasarabeseilmidir.
Birsrebudzendegittikdensonra700Hicryl
ortalarndadlerinceAllahnihsananlamnagelenBu
danadndareislerdenbiriDakmilletininyerlediiDa
larmnasnaMoldavya,yaniBudanvilyetihalknba
smatoplaypTuruhuyehrinikurarakayrcahkmete
balamdr.Bureislerinhepsiimarettik'eritopraklarda
halkvahetvecahillikdenkurtarmakamacylakiseve
manastrlaryapnca,Konstantiniyepatrikleriiletam
ilikikurmaabalamlardr.EflkHkmdarNikola,
SrpKralnayardmolarakaskergnderirdi.Onlarda
Kosova,yaniKosovasavandansonraSultanMurad
Hdavendigrmklcnnzoruiledmanezdiklerisyle
nir.
396
AHMEDCEVDETPAA
BulgarKralSizman,GaziAhmedPaasavanda
malpolduusradaEflkVoyvodasolanMircede
kendisinibirtarafdanvurarakSilistire,ZitoviveDob
rovietopraklarnelegeirmidir.
OzamanBudan'daVoyvodaPetroMiree'ninbyle
kuvvetiniartrmasndankukulanaraktopraklarnonun
saldrsndankorumakiinLehKralnabi'atetmidir.
(795)HicrylMartndaMirceZitovi'denhareketleOs
manlaskerizerinetaarruzedipyenilgiilednnde
MacarKralnatbiolanErdelVoyvodasLadislasdaar
kasndandmancahareketlerebalaypilerleyinceMir
cearesizkalpNibolu'daamandemekiinSultan
YldrmBayezid'eadamlargnderincekendisinebirkt'a
Beratliankarpgnderilmidirki,Eflkhlarbu
nunadnaOsmanlDevletimemleketininballnart
altnakoyanandlamadrdiyektlerler.Buise,kendi
lerinebazelveriliizinlerivetbiolandevletleritarafn
danykmlolduklarbazmaddeleriiinealanbirfer
manolupksacaanlambudur:
Avatfliyeimlukanemiziktizasmcamuahharan
KuvveiKahiremizledaireiinkiyadvetebaiyetegetr
lenEflkvilyetininyinekendinizamatiyleidareolun
masnavevoyvodasnnilnharbeveakdisulhevesi
yasetitebaayamezunolmasnamsaadeederiz.Dini
Muhammedyikabuledenhristiyanlarsonra,memaliki
mizdenEflk'ageerektekrartanassurettiklerindeistir
dadmasrarolunmaya.Voyvodalarisevmilletindenol
maklametropolidveboyaran'marifetiyleintihaboluna.
itebuasarliyyeeltafsultaniyemizicabmcasairte
baamzdefterinebumemleketinvoyvodasdahraiyye
kaydolunduundanbeherseneHazineihassamzakendi
sikkemizlebeyzguruedetmesimerutola.Hurrire
fiehrirebilevvelsene795.
TARHCEVDET
397
Adgeenbeyzkuruarslankurudemekolup
elliakaya,veovakityaldzaltnaltmakayarayi

olduundanadgeenbeyzkurubugnkgnde416
yaldzaltunuveksurakaolupsaakahesabiyleiki
binksurkurueder.Fakatovakitmadenolanlarnaz
lndanparanneyaileolannispdeeriAmerika'nn
kefindensonraAmerikadabykmadenleralpda
bolmiktardaaltnvegmgeldiizamanatatbiklebe
kattanartolduundanadgeenparaakagrlrse
hugndeyzyirmibinkuruunyerinitutar.Eflkeya
letininOsmanldevletinebalants,dzenibusuretle
kararlamisedeyukardaanlatldgibiEflkhlarbu
nabirittifakmukavelesigzilebaktklarndanMirce
bir aralkSilistirekalesinigeniletmeyebalaypdabu
yoldadayatncazerineaskergndermeklzmgeldii
veibolusavandaMacarlarnmahiyetindeEflkaskeri
"bulunduuveMusaeleb'yielebiSultanMehmedaley
hineyrmeeitelediklerivegerekBelgradkuatmasn
davgerekVarnabyksavandaveikinciKosovasa
vandaSultankinciMurad'mdmanlarsrasndabu
lunduklarnltarihlerdeyazlpsylenir.
Ognlerdeyani820hicrylmadoruMireninh
kmetininsonzamanndaSindiRumi,MltaniveRumi
adlariyleanlaningeneler,KpakovasveKrmtaraf
larndanTunakylarnainip,ouovalardavezellikle
BkredolaylarndayerletiklerindenMircebunlarde
mircilikvearabaclkgibisan'atilerinitutturupelleri
nihrszlkdanekmeyealponlarnouisezaman
geinceEflkyerlilerinekarmdr.Vebirazdada
largeerekErdelveAlmanyavezellikleek,yaniBo
hemyatopraklarnayaylpAvrupa'nnbat memleket
lerinedeoradangittiklerihaldehalbazyerlerdeonla
raBohemyaldenir.BunlarnbirkoludaBelhveMazen
?diran,ErmenistanveKrdistandalarnda,Berr
398
AHMEDCEVDETPAA
am'a,ondansonraMsr'ainipbirsreoradaelendik
densonraAfrika'nnkuzeytopraklarndolaaraks
panyavetalyayaondangemiolduklarndanotaraf
lardadabunlarakptdenirlir.Yoksahepsinindilleribir
birineyaknvebenzerbugnbileHind'deRumdilideni
lendilinbenzeridir.KiptileriseMsr'neskiyerlisiolup
yzbenzerliindenbunlaraaykrvebakadr.Bunlarn
Hindistandankpyaylmalarnnnedeniylesylenir:
BunlarHind'deaalksan'atlarlauraarakbakain
sanlarnnndeirenistenilmeyeninsanlarnbirkolu
olduklarhaldeTimurordularnnnveardsradola
arakozamanmemleketlerindenkpyukardaanlatl
dgibiyeryerayrlpEflkveBudantaraflarnad
enlerolabildiigibisan'atnyaptkdansonragiderek
kimlerinyurdundaveeiflikarazisindebulunmularsa
onlarnklesisaylptabuvaktekadarbabadanoula
kullukdakalarakhalsrilealnpsatlmaktadrlar.
Fakatbukadarbinyllkdncevegeleneklerindede
iiklikolmaypokumayazmarenmedenvehibir
dinegirmedenhangiyerdebulunsalardinbakmndan
hrriyetekavuamadklarhaldegrndeoranndin
veayinlerinekatlarakyinekendibildiklerindenamaz
lard.Bizyinekonuyagelelim:
Eflkllaranlatldgibibirrdadurmadklarn
danFatihSultanMehmedHanzerlerineordugnderin
ce165tarihindeVoyvodabulunan(ViladDrakol)kar

koyamayacananlaypyenidentabaalkgsteripbukez
yldaonbinyaldzaltncizyevermeekatlanmd.O
gnlerdeMoldavyavoyvodasBudanvoyvodalarvil
yetlerininbtnbtnsancakklnagirerdehkmet
ilerielimizdenkarkukusunakaplpotarafdanOs
manldevletineyaplandmantaarruzlarndabunlarn
payolupdmanlkveekiyalkdanhibirzamanvaz
gememilerdir.
TARHCEVDET
39^
Byleoluncaaradasradacezalandrmakiinfer
mankar,askergnderilirsonrabalanrveaman
fermanlaryenilenirolagelmidir.itebufermanlardan
biridedrdncSultanMehmedzamanndaverilmiolan
bykbuyruklavesonraonunzerinegidilmidir.
(923)hicrylndanisanayortasndaadgeen
BudanlnceyerineoluIstefanvoyvodaolup(927)
ylmaysnnsonundaEflk'agirmiolanOsmanlas
kerininzaferleriniveAvrupahkmdarlarnnekimser
veyavadavranlarngrptetabaaolmaisteyince
mkfatolarakPadiahtarafndankendisinebeyazke
edenbeyaztylyenieriustaskukasgiydirilip,Ef
lkbeylerisiyahtylkukaileboynubkkvezgn
kalpstnlkleriniyitirerekBudanbeylerindenaa
sayldlar.ByleoluncabugnekadarBudanbeyleri
merasimyerindeeflkbeylerinestegelmilerdir.Ksa
caEflkvoyvodalarkhtabaaolmu,khisyanakal
kmtr.NihayetKantagzenailesinden(erbanvoy
voda)Viyana'nmikincikuatmasndaNemeliveLehli
ilehaberleipOsmanlordusuekilirseBosna,Srbistan,
veBulgaristanlkelerinineklenipTuna'nmkaryaka
snbsbtnNemeli'yevePrutsuyundanKrm'aka
darLehli'yevermeikendisinindeKostantiniyedekayser
olmakhayallerinikurmudu.Yerinegeen(Brankovano
Basarabe)demeklenl(KostantiPrada)daAlmanya
mparatorunatabaaolmaresmenbildirerekkendiad
naparabastrpkrallarazelmehterhanetakm,tugi
bieylertertibiylebtnbtnbamszlktaslamve
yineBudandavoyvodabulunanKantemirHanneslinden
DimitriRusyaimparatoruPetroyakaplarakonunlaand
lamayappmemleketinionunhimayesinesokmudu,ni
hayet(1120)hicrylndaRusaskeriileberabereyalet
tenkpkamaamecburolmudu.VeartkyerliBo
yarlarnagvenvedayanmakalmamolduundanEf
400
AHMEDCEVDETPAA
lkveBudan'nyaantlarngelitirmekvesalam
biridaredzenikurmakgerektiiiinSultanAhmed
olaybastrldkdansonraNemezerineseferalmak
zereiken(128)ylortasndaDivanHmynterc
man(Nikolakimavrokordato)EflkvoyvodasveRum
milletiilerigelenlerinden(MihalRakovie)Budanvoy
vodasnasbolunarakvoyvodalkbuyoldayerliboyarla
rndanfenerlilere,yaniIstanbuldabulunanRummilleti
ilerigelenlerinezellikledivantercmanlhizmetinde
bulunanlaragemidir.
VoyvodalarnfenerliramlardanolmasOsmanldev
letincehkmethaklarngeniletmekgibigrnmse
deRuslarbudavranidandaziyadeistifadeetmilerdir.
Zirabusradayenierilerinbakaldrmasnedeniile

devletilerisarslmvkelavedevletbykleriteztez
idenelektirilipdeitirildiklerindenveyenideniba
nagelenlerdemenfaatlerinikorumakiinvoyvodalarn
deitirilmesinebaladklarndanonlardastanbul'da
sarfettikleriparalarhalksrtndankarmakiinhak
szadaletdtecavzlerebaladlar.
Osmanldevletidebuhallerinigrncebylevoy
vodalarnhakkmdangelipcezalandryordu.Bylecevoy
vodalarnkimisibirsenegemedenidenelektiripde
itiriliyorkimisitrlakibeteuraypyolagetiriliyor
vebastrlyordu.Bunedenleilkncekendilerinebarna
cakyerbulmakiinkendimilletlerindenstanbul'dabu
lunanhasmverakiplerialeyhinekuvvetlenmekzere
gndengneotaraftagenilemekdeolanRuslarnnfu
zundanistifadebakmndanRuslarabazgizlihizmetler
debulunurlard.
KsacafenerlilerRusyayayaknhkgstermeyiileri
icabsaypfakatbunubazlaritenlikle,bazlardais
teristemezyaparlard.Busuretlevoyvodalarnseilip
kullanlmasndazellikledikkatgstermekdevletinileri
TARHCEVDET
401
.gelenlerinefarzsaylanboroluprvetvealmabel
sndanbuhususdapekbykhatrvehatalarilerlerdi.
Eflk,Budanahalisiisefenerlilerekendilerinden
olmayankimsevemltezimgzylebakpadaletd
tecavzolaylarndanikyetedegeldiklerindenbaka,bu
zamandaEflkBudanagidipgelenmemurlarla,Osman
ldevletiaskeridekendilerineacmadanhakszdavran
larndanhalkbtnbtnbkpusanmvekukuiin
deRuslarntarafnayanaponukendilerinekoruyucu
saymlardr.
KsacavoyvodalklarnfenerliRumlarnelinege
mesiEflkBudanmharabolmasnavehalknnefret
duymasnavesonundadmankucanadmeleriyle
sonulanmdr.
(1182)ylseferindeRuslarMoraveArnavudluk
taraflarndareayaykendineekmeye,altnvegm
parasaptarafdarkazanmaaaltsradaEflk,
Budan'arahipklndabirhey'etteDirmanosadnda
bircasusgrevlendirmidi.Odametrepolid,Piskopos
vesairpapazlarkandrarakkimiRumbeylerininzulmn
den,kimiRuslarnkendilerinevereceieylerlehimaye
sindenszaarakaldatmaaalrd.RusamiraliOr
lof'undonanmasAkdenizkylarnyakpykarken bu
tarafdadaEflkBudanhalkayaklanpbayaeki
yalargibikasabalar,iftlikleriyakpEflk'ageenOs
manlordusununetrafnevirircesinezararveziyanve
rirdi.BundansonraHotinkalesiRuslarnelinegeince
EflkBudanhalk fakirhallerindenzordurumlarndan
yaknarakRusyamparatoriesiKaterina'yaarzvedi
lekeleryazdlar.Katerinaiseburalardanfuzunuarttr
makiinEflkBudanilerinemdahaleetmeetambir
bahaneararkendinkardeleridediiEflkBudanaha
lisivezelliklegizliveakkendisinitutanlarnfesad
F.26
402AHMEDCEVDETPAA
saanlarntutupKaynarcaandlamasmdabazfkralar
yazdrmdr.

Buolaylaragreozamanfenerlibeylerinzulmve
basklaraltndafkaraveacizinsanlarnhaliyaman
olup,EflkeyaletininyllkgeliriyirmiikiyzveBu
daneyaletininkideondrtykbulmukenouparann
neyoldaharcandaada(y)iaretiylekarlanMos
kofdefterlerindenortayakar.
ONUNCUBLM
(ArabistanveHavalisiHakkndadr)
AadayazacamzolaylarnbirouArabistan'a
dairvetedenberibiribiriardndanvebirbirinebal
olarakgelmiolantarihnedenlerindendomaklaobl
genintoplucagelmivegemivesonzamankihalini
aklamakveolaylarnbalcalarndandnyannanas
denilenbtnkarklklardouranMsr,Kahirenin
meydanagetirdiitariholaylarndandolaygemiM
srolaylarndanbalamakuygungrlmsdr.Gerek
deaslArabistanArabyarmadasdr.Ancaknlecek
ArabmilletiIslmlkdaberaberlikvegnlbirliiile
ilykelimetullahiinArabyarmadasndandarta
arruzedinceMsr,am,IrakgibibirokyerleriAra
bistanetmilerdir.tebumemleketlerededilimizdeAra
bistandenilir.
BALANGIDAMISIR'INAHVAIJ
MsrneneskiyerlisiKiptimilletioluphkmdarla
rnafiravundenilirdi.HazretiMusa'nnfiravunudabun
lardandr.AncakondansonraKiptiDevletioksrmeyip
mnkarizolmuveovakittenberiKiptimletiyabanc
devletlerinboyunduruualtnagiripyakndan,uzakdan
yabancbirkavminbasksvehkmetineboyunemi
lerdir.
Hazretimer zamanndafetholundukdansonra
uzunsreHilfetmerkezindenvekletleidareolunupso
404
AHMEDCEVDETPAA
nundabamszdevletlerortayakmdr.Bunlardanbi
riRafiziyyeDevletidir.BirsreMsr'daRafzmezhebi
yayldkdansonraEyyubDevletiortayakpbalang
daRafzmezhebiniimhaileyaylmasnnlemi,Ehli
snnetuuruileslmtopluluunuyinekurupyaattk
danbakaamkylarnistiletmiolanEhliSalibide
kaldrpyoketmidir.Budevletindesresiseksenbirse
neolup,ilkkuranMelikSelhattinvesonundaecert
dradlMelikSalih'ineidir.EyybDevletinink
onlarnelindenolmudur.yleki,MelikSalihlnceo
luTuranahMsrSultanolmudu.Babasnntertibet
miolduuKlemenaskerinitutmad,onlardabundan
kukulanarakonuldrp,annesiecertdr'yerine
geirdiler.aysonraonudayerindenattlarveMsr'
daTrkDevletiortayakd.
VebirsrebumemleketlerdenortayakanMsr
Sultanlarhkmetetmiler,678senesindeyineonlardan
KlavunadlzatortayakarakMsrHkmetinielege
irerekkendiniMelikMansuradiyleadlandrarakKlavun
Devletinikurmudur.
tebuKlavunDevletiyzylaansreMsr'dah
kmetedip,odayinebumemleketinkarmasiyleykl
mdr.yleki,KlavunSultanlarndanMelikErefza

manndamemleketindeekyalnoalmasvetamas
nedeniyleMsr'danbunlarkovmakiinemirverince,on
lardatoplanpisyanederekSultanErefilesavaako
yuldular.LkinbozgunauraypyenikdmeleriyleSul
tanErefkimisinildrtm,kimisinisrm,klart
bazlar,bazkumandanlarasnarakMsr'dakald
larki,bunlargerekdeeidlirkdand.
Ancakouerkezolup,buolaydagzdendp,
gvenilmezvedeersizsayldlar.Bunakarlkonlarda
KlavunDevletihakkndailerindenkzp,kinbesleyerek
frsatkollamlardr.
TARHCEVDET
405
Gerekdebyledarmadanolduklarhalde unun
bununevresinesnmlard.Fakatmanenbirlikolarak
ilerindenbazlarsultannsohbetlerindebulunarakve
hernaslsabirkolaynbularakMelikErefildrnce
okknananvedkgrlenerkezlerbtnmeradan
fazlaszsahibi,bykgrlen,arlanpikramedilen
kiileriolupMsr'nbtnilerinekarp,kazanve
karlarndankendilerinepayayrdlar.LkinMsr'nhali
karkolupisavalarbyyereknihayeterkezBer
kok'unortayakilekavgabasld.yleki,Berkok
hepsiniyenipileridzeltipdevletilerinedeelkoyduk
dansonraMelikErefinolunudayerindenatpsalta
natelegeirdi.teerkezmeliklerininncsitebu
Berkok'dur.130senekadarMsrsaltanatonunevldve
torunlarndakalmd.SonuncusuolanGavriSultanSe
limHazretleriyleyaplansavadalnceerkezDevleti
yklp,ondansonraMsrHkmetiHlefayRaidin
zamanndaolduugibihilfetmerkezindenvekletleida
reolunagelmikenyinebumemleketindvalarortadan
kalkmaypbutarihedeinmemleketlerdeortayakan
Msrmerasnnsavaveuralarbitmemidir.
nkSultanSelim'densonrakumandanlarveMsr
askeriFkariyeveKasimiyediyeikiayrtoplumolmak
cahilgeleneiveeytanauyulmasortayakmcabuiki
topluluksavapuramakdanvebirbirinikrpgeir
mekdengerikalmamlardr.
BununnedenibazMsrtarihlerindeyazldnag
rebuimikiYavuzSultanSelimHazretleriMsr'ele
geirinceerkezlerinilerigelenlerininkknkazdkdan
sonrabirgnDivanHmyunlarndaacabaerkezler
dengrmediimizbirikaldmdeyincepadiahnhuzu
rundabulunanHayriBeyEvetefendim,Msr'daSdn
Beyadndaokyalbirivar,ancakbirsredirevinee
kiliptoplumdanuzak,yalnzyaantsmsrer.Zlfikr
406
AHMEDCEVDETPAA
veKasmadndaikioluolup,kahraman,cesurvebini
cilikdeeibulunmaznsalmlardr.Onlardaevinehap
sedip,halklaUikikurmalarnyasaklamdr.Deyince
SultanSelimHazretleri,VallahHayriBeybuokuza
grenkukudainsaniinibilirbiradamolmaldr.He
menayanagidiptlerinidinleyipyararlanalmde
yipdoruSdnBeyinevinevarmlar.Grmlerki,
KelmiKadmokuyor.Kendinebalolanlarlamaiyet
halkvehizmetgrenlerietrafndadolarlar.SdnBey
SultanSelimolduunuanladandaderhalayaakal
kpteliindeballkmerasimikaydnadm.Sul

tanSelimkendisinegzelszlerleiltifatedip,amanve
emniyetverdikdensonrahuzurundaoturdupNedenby
leyalnzyaarsn?deyipdenedeninisoruncaSdnBey
demiki:DevletimiziniibozulduSultanmzbileakl
ereninszndinlemeyipoudevletilerigelenlerini
idameyledivebyklerinmansabnkkkumandanla^
raverdi.Onlardayzbulupfakirhalkkrmaya,kar
klkkarmaavekarkoymaabaladlar.Buneden
lefakirhalkveraySultandanyzeviripAllahadnp
yalvarpyakardar.Buhallerigrnce,elbettedevleti
mizinAllahtarafndanazarlanmaklaberaberadaletve
Allahmcnalacanngrdmveekilipgelecekbe
ldankorkarakoullarmadahalkakarmalarmyasak
ettimdiyecevapvermi.SonraSultan SelimEmir
Sdn'noullarngetirdip,olduugibi,grmve
yzlerindeyiitlik,bahadrlkilecesaretgrnce,ziyade
gzelszlerkonumuveikramdabulunmuvekendile
rinebazakarvevaridatihsanetmidir.Ertesignsah
rayakpbtnkumandanlarveaskeridavetetmi,
EmrSdnveoullardagelmidi.SultanSelim,Kasm
ilekardeiZlfikrmatabinipbirazatzerindesan'atla
rmgstermeleriniemredinceonlardaatlarnabinipo
kadarhnergstermilerki,gzlerkamapherkesalk
TARHtCEVDET
407
tutupbeenmivezellikleOsmanllarbubinicilikhner
lerinepekokamlarveSultanSelimtarafndaniki
sinedehil'atlargiydirilipsaygyzgsterilmidir.
BirgnsonraSultanSelimHazretleriyinebylebir
Divankurupaskeriikiyeayrm,birineZlfikrBeyi,
dierinedeKasmBeyibayapp,Osmanlsvarisinin
ouZlfikrBeytarafndaMsratlsnnbykksm
KasmBeytarafndabulunmudur.Buikiayrblmden
ZifikrmkilerebeyazveKasmlaberaberolanlarakr
mzelbiselergiydirilerekbirbirindenayrlmalarsalan
m.
Savagibibirbirlerinekpsaldrmalarferman
olunduuiinonlardakartarafdiyetaarruzgstetle
riyapptozlarkaldrarakmzraklarnbirbirinetokudu
raraksaldrlaryapnca,savanbenzerisahrayyeryer
izilmisahifeyeevirdiler.Ancak,ikitarafhrslannca
,azkalsnsavavemcadelelmyeriolayazm,budu
xumdaikitarafayrlsndiyemnadilerbararakg
?hallebuikibelldalgaybirbirindenayrabmiler.L
kinikitarafdadabuhrssrelikalmdr.Bundansonra
meraveMsraskeriFekariyeveKasimiyediyeikiye
ayrlpFekariyebeyazveKasimiyekrmzytutarakher
birikendirenginisevervetekirenktennefretederlerdi.
FekariyeOsmanly,veKasimiyeMsrlytutarol
mular,bubilinsizdavranlararalarndadeimezge
lenekhkmnegiripyiyecekvegiyecekdehertarafken
direngineuyard.FekariyeninbayraklarbeyazveKasi
miye'ninbayraklarkrmzolarakkullanlrd.Buayr
gayrlknedeniylebirokcanlarlmesrklenmibir
okkimselerdebeloklarnahedefolmudur.,
nkMsrmansablarbuikitoplulukarasnda
paylalrd.MeselEmirlHacFekariyedenveDef
terdarKasimiyeden,MteferrikabaFekariyedena
vulakethdasKasmiyedenolurdu.Lkinbazenbir
408

AHMEDCEVDETPAA
birlerinestnlklebaskyapmakistediklerizamanara
larmdalenlenesavaolurdu.1142ylmakadarvakit
leribuikilikvekargaalklagedi.1142ylndaSultan
AhmedtahttanindirilmiMsrdabuikitoplumarasn
dabyksavalarolaraknihayetFekariyetarafgalip
gelipKasmyeyikkndenkazdlarovakitKasmye
ninoulm,ldrlmveklartkimisiRum'a
kimisiam'akapsnmlarkimisidesaidilerinde
gizlenmilerdir.FekariyebusuretleMsrimaretiniba
mszolarakkimseninkarmayacaekildeelegeir
midir.Sonralarkendileridebakaadvekukuileay
rlarakbirbiriyleyinesavapsaldrmayakalkdlar.n
kFekariyelikadiylebirbirinebalveanlamolanla
rnKasmiyeyekardavranbilinsizbirgayreteseri
olup,Ksimiyeninortadankalkmasiyleyokolmaskendi
aralarndakibirliinhkmkalmamd.Bundansonra
nfuzsahibiolmakistiyenvebamszlktasarlayanlar
yineblpparalambirbirlerinesaldrpldrmeye
balamlardr.HattamehurRagpPaaMsrValisi
ikenbunlarnaralarnbulupdzenesokmaaald
haldebaedemeyip1161ylndaonadavalilikdenelek
tirmilerdrmlerdi.1180ylmakadarhalbugidi
deakpgitmiMsrmeras birbirlerinildrpidam
etmekdengerikalmamlardr.Osradameradan
BulupkapandiyensalmolanAliBeyhasmlarna
galipgelerekMsrmansablarnkendiadamlarnagze
derekadamlarndanmehurEbzZehepMehmedBeyin
eliylepekokdmannidamederekMsrdolaylarn
daBamszlkkazanmdr.yleki,Memlklersatn,
alpveherbiriniTerbiyeileyetidiripmerasrasna
geirmiveHazinedarolanBykismailBeyema
rettevcihedinceadgeenEbzZeheb'ionunyerine
HazinedarnasbedipMehmedBeyisegayetBahadr,ve
tedbirliolduundanokgemedenonadaimaretverip
TARHCEVDET409
btnumera'yatakdimetmidi.EbzZehepdiyeanl
masnnbiryzbudurki,kaledemarethil'atinigiy
diktensonrabahiolaraketrafabtnbtnaltnda
tm,sokakdabilefukarayaaltnsamolduundan
zateneliakvegztokbirzatolupdaimabylealtn
veripihsanetmekdengerikalmazd.Herherhususda.
bahtaktlyaveroluphibirsavadayenilgiyeu
ramamdr.Bununzerineherkesingzndeanlg
rndndenbakaAliBeyinindindedenegeirilmi
iyikarlanmvendetutulmudu.
MehurCezarAhmedPaadabusradaMsrku
mandanlarnnilerigelenlerindenolupAliBeypeknem
liileriniEbzZehepileonagrdrrd.Veonlarn
eliylekarkoyanlaridamettirirdi.HattMsrku
mandanlarndanHasanBeyyaadkaAliBeytamba
mszlnakavuamayacananlad.iinonu.daEb
zZehep'leCezar'aldrtmd.Fakatmeraiinde
AliBeyinsaknacabirSalihBeykalmonunladabir
birlerinektlkveihanetetmemekzerearalarnda
andlap,yeminetmilerveiymanederekondandae
minolmudu.Lkinnfusveidaredegereindeortak
olduundanonundaldrlmesiylebtnbtntamba
mszlkvehalkazulmyolunadncemerannen
cesurvebahadrCezar'aEbzZehet'leberaberSalih

BeyiniinibitirmeleriniemredincenceleriSalihBeyin
yanndabulunduuiinbunuyapmamd.AliBeyinCe
zarhakkndakisevgisibylecedmanladnnceCe
zarMsr'danfiraretmeemecburolmudur.Bununbir
dereceyekadarakabilinmesiiinilerideCezarmhl
tercmesinebalanacaktr.
CEZAR'INLKGNLER*
CezaraslBosna'ldr.Onsekizyandaikens
tanbul'agelerekberberolduuiinHekimOluAliPaa
410AHMEDCEVDETPAA
dairesinegelipgidermi.1169ylndaAliPaaMsrVa
lisioluncaodaberabergidipbirzamandairesindekul
lanldktansonraMsrkumandanlarndanadgeenSa
lihBeyinadamolmuberaberHaccagidipgelmive
kendisimemlklerdendeilsedeRumelininencesurve
bahadrlarolanBonaklardand.Zatencesurvegzepek
olduktanbakayksekbinicilikfemrindedehnerka
zanmolmaklaSalihBeykendisindenholanpziyde
sayggstermiveMsrmemlukuelbisesigiydirmidi.
ByleceBonakAhmeddiyeanlrd.Birmddetsonra
meradanAbdullahBeyeintisapetti.OsradaAbdullah
BeyBehiredeolanHindArabianzerinehareketedin
ceBonakAhmeddeberabergitmilkinAbdullahBey
savadalmd.
BonakAhmedZlfikrKiftarafmdanBehire
debirkyemmellimnasbolunmudu.Bununzerine
HindArablarngzedipbulduunuldrpidameder
mi.Hatt,byklerindendrttanesinildrnceite
efendininintikamdrdiyekesikbalarnMsr'agnde
rincekasapanlamnaCezarlkabtaklmveCezar
AhmeddiyensalmveAliBeykendisininbuhretini
duyuncaMsr'aarpMsr'aValiyapm.
OzamanndeyimiyleValiMsr'ninzibatilerine
memurdemekolupbumemuriyettebulunankimsegece
gndzehiriindedolaarakedebsizlikedenlerihapis
vecezalandrmak,dmekonunvazifesigereidir.
Cezar'mbuyoldayapthizmetvealmadaAli
Beygzndekabuledilipuygungrlncekendisine
marettevcihedereksancakbeyiyapmvekendisine
AhmedBeyElcezardemeebalamd.BusuretleCe
zarMsrmerasnnilerigelenlerindensaylrolmudu.
KsacaCezarusturakullanrkenklkullanmaa
balayncabudeiiklikleMsrmerasiindestnlk
cazanmcaAliBeyyaplacakileriniEbzZeheb'leona
TARH1CEVDET
411
brakarakrakiplerinildrtmekibirliiyaptklarnu
zakladrmakistediinionlaraldrtpidamettirmidi.
HerzamanolduugibiSalihBeyinidamndaonlarai
haleedinceCezarSalihBeyinyedirdiiekmeenankr
lkedemeyeceinibyleceonasuikasdyapamayacan
syleyipzrdileyinceAliBeylkrdydeitiripAllah
seniyaatsnyaCezarmeramnsenitecrbeveimtihan
d.tesadakatinimdiindimdebelirdidemisedeCe
zar'aemniyetgelmeyipAliBeyinyanndankdktan
sonraSalihBeyinKonanagiderekgizliceolanbiteni
anlatncaSalihBeyolamazdediinAliBeykardeimile
ilkgnlerdenberiaramzdakisalamanlamalarbunlarn
bugnekadargrdmbelgeleriilehakkndasuikasd

edeceinehiaklmkesmezdemidi.AliBeydeertesisa
bahAliBeyinKonanagelipszarasndaEbzZe
hebileCezanseninhakkndanasltecrbeettim.Anlata
ymmi?diyerekveyzbinderedensugetirerekbenna
slbunlartecrbeettimsesizdeadamlarnzbenim
hakkmdatecrbeetmelisinizdiyeolaynhlinibaka
rengekoyupSalihBeyiinandrmveondansonraEbz
Zeheb'iarpartkbizelzmolanSalihBeyileCeza
rnilerinibitirmekdirdiyerekldrpidamlannag
revlendirmidi.
EbzZehepfrsatkolladsradabirgnfrsatd
npbiraraklcnekipSalipBeyildrnceSalih
Beyinmemlkleridalmlard.BuolayCezardabera
berbulunuyordu.Kendisininarcesaretiveataklna
greherkesdenncedavranmasdnlrkenbuolay
datarafszdavranndanAliBeyinadamlarkendisiyle
eekimilerdir.BusradaEbzZehebklcnsilerken
Cezar'aGetirseneklcnbakaymbenimklcmgibi
midirdeyipancakbundangizlimaksadmnbiryolunu
bulupCezarnklcnalpdabankesmekolduunu
hissedipanlayncaBiraderbenimklcmdmanyz
412
AHMEDCEVDETPAA
nekardiyerekbozulupbir kenaraekilinceEbz
ZehebglerekakayabomusadaCezar'mgvenikal
madndanhemenogeceevindenkpmaribkyafe
tiyleskenderiye'yeyolakar.Ancakdmanbiriki
gnoyalamakvekatanlalmcayakadaryolalmak
iinsoranlarkeyifsizdirdemesinikarsnasalkver
midi.Bylecegelenegidenekeyifsizliiniyayncabir
ikigndekatanlalarakarkasndanadamsalmi
sedebusreiindeCezarskenderiye'yevarpbirge
miyebindiindenozamann geerlidenizcilikgeleneine
gregemidenkarlamaypstanbul'agelmidi.Buolay
1182ylndaolupondansonraCezarbeyokskntlare
kerek,AnadoluilerindedolapHaleb'eveoradanam'a
gitti.Aadaaklanacagibioblgedeserseridolaa
dursun.BizgelelimgeneMsr'nahvaline.
ALBEY'NSONU
YazldgibiSalihBeyldrlpCezar'dakatkdan.
sonraAliBeyinMsr'daekineceibirkimsekalnam
d.Msrtopraklarntamamenelegeirinceilerikeyfine
greyrtmeeveerkezhkmdarlarntarihlerinidin
leyiponlardabizlergibimemlkikenmulkolmular
demeyebalaypkendisinibykBerkoksayard.Ger
ekdedolapevirmekdeBerkok'laeittisayalmama
OsmanlDevletiningcnveannKlavmDevletiile
birtutulmayacan,onungibiniceekiyalkpeindeko
anlarnOsmanlDevletineisyanediplykolancezay
bulageldiiniidrakedemiyerekMsr'daerkezDevletini
yenidenkurmakgibiolmayacakhayalekapldsrada
OsmanlDevletiRusyailemegulolduundanmeydan
bobulupveRuslar'dakendisiyanltpaldadarakbune
denleOsmanlDevletineisyanileMsrValisiMehmed
Paaydrpiindenuzakladrmsonradazehirlemi
TARH1CEVDET
413
di.BundansonradrtseneMsr'aValignderilmidi.
Bu.sradagittikeekiyalmarttrp(1184)senesinde

birokaskerleEbzZeheb'iveCeddavHasanBeyi
gnderipHicazblgesiniistiledipelegeirmivesmail
Beyidebyksaydaaskerleamblgesinielegeirmek
iingndermidi.EbzZehebHicazdandnndeona
dabyksaydaaskervererektamkuvvetiyle1185y
lndaonudaam'agnderipozamanBerramda
BamszlkkazanphalkazulmedenTahirmerkendisine
boyuneerekepiyceaskerleoullarnEbzZehebmai
yetinegndermidi.TafasahrasndaEbzZehebkonu
upanlaarakamzerineyrdler.amValisiGr
cOsmanPaabunuduyuncakarkoyamayacanan
laypzorlaam'brakpHama'yagelmiveaskertop
lamaabalamd.
EbzZehebvesmailBeygelipam'elegeirdik
lerindeAliBeytarafndankendilerineyazlbiremirge
lipMhimmatveaskerlerdenherneisterlersegnderil
mekdekusurolunmayacananlatarakilerlemelerinibil
dirdi.
smailBeyiseDevletesdkileriyigrrbirztol
duundanveEbzZeheb'inbuderecedehretvean'a
kavuuncaherkesikkgrerekstnlktaslayacan
dankukulanpam'agirdiklerizamanEbzZeheb'in
dncesinideitirmeeilerlemekiinvereceikesinka
rarbozmaabalamd.yleki:OsmanlDevletibu
sefergailesinibertarafeyler.Ozamangazabnbizlere
yneltir.Halimizmklolur.kaldki,Mslmanbir
Sultan'aisyanetmekeytan'akarmademekdir.Ali
BeydoruolmayanbuyolaMslmangeleneindenay
rlpRusmparatoriesiKaterina'yataboldu.Halbuki
Ruslarbizimdndmanmzolupbugnherm'minve
slmbirliindeolanaonlarlasavafarzolmudur.
414
AHMEDCEVDETPAA
Tahirmer'inadamlarnasennebakarsnonlarzin
dankaknortalkkardransarhogurubudur.Olu
eyhAliTahir'igrmyormusunsizinhuzurunuzdabi
leedebdenuzakkstahvelbloturupannzayak
mayacakdavramiyleihtiramdabulunmuyor.Adamlar
ortalkkaridrmakdangerikalmyorlargibitlerle
EbzZehebindncesinielmidi.Hattbusrada
am'agirenSurreEminiegrtklerindeherikiside
Osmanldevletineisyanetmedikleriniancakzorlaam'a
geldiklerini,durmaypgideceklerinisyleyiponunyar
dmeliyleOsmanldevletinebildiklerisylenir.
Msr'askerideyorulmuvatanhasretiilednmek
isterkenAliBeydengelenemirlergereibundansonrada
uzunsreBatdiyarndagezmeklzmgeleceinid
nerekkukulanmlard.
BuhaleEbzZehebkumandanlarnvesubaylarn
toplaypAliBeydengelenemirikendilerineanlatarake
fendimizinmeramoluncayakadarbizimBatdiyarnda
dolamamzgerekiyor,bizisezerimizefarzolanborcu
muzudedik,yerimizeyurdumuzadnmeliidik.Sizbu
yoldanedersinizgibiMsr'adnmeecanatankuman
danlarndnmehrsveisteklerinikamlayacakszlerle
durumubildirinceEbzZeheb'dendnvarsznii
dincehepsican'gnldenvatanarzusueemrisizindir
diyeheryndenEbzZeheb'inemrineuydular.Ebz
Zeheb'debtnMsraskerinesahipolarakMsr'adn

d.OsmanPaadakolaycaam'agirmidi.nkbeni
ahap'danyirmidrtsenedenberiCebeliLbnanemiri
olanEmirMansur'unihtiyarlndantrkendiisteiile
kardeininoluYusuf'aterkilevazgeipEmirYusuf'da.
am'ageliindeOsmanPaailegrd.OsmanPaazi
yadeiltifatvesayggstererekCebelhkmetiniken
disinemukarrerklmd.
TARHCEVDET
415.
AliBeyiseEbzZeZheb'inilerleyipdetopraklarn
geniletmesinidnrkenbirdenkpgelmesineaa
rakiinaslnrenmekisteyinceEbzZehebTahir
meroullarnndavranlarndanveaskerlerininktdav
TanlarndanikyetedinceAliBeyingnlkrlpder
halTahirmer'iazarlamaklklbirmektupyazd.Ta
hirmeremektupgelinceodabununaslyokdur.Ebz
Zehebam'agirdiizamanbtnhalkbyk
korkudandehetedmkensebebsizgeridnmdr
diyemektuplacevapyazdkdanbakaszledurumuanlat
makiinolueyhOsman'Msr'agndermidi.Bundan
dolayAliBeyileEbsZehebilearasndaidenbirso
uklukmeydanageldi.
AliBeyEbzZeheb'ildrmeyekararvermidi.
EbzZehebisezatenherkestarafndantutulanve
tarafdarokolankimseolduktanbakabukezetraf
narttrmd.HalktamamenEbzZeheb'itutuyorve
AliBeydennefretediyordu.BuhldeAhBeybirgece
EbzZeheb'ildrmekiinaskerlekonamsardrmsa.
daEbzZeheb'dekendisinerefakatettikdenbakaKa
simiyebekayasmdanveAliBeyinkovduukimselerlen
askertoplaypkuvvetleninceAliBeytelaadpsma
ilBeyiBabunasbederekordueEbzZehebzeri
negndermisedesmailBeySaittaraflarnayaklanca
EbzZehepilebirleerekbirlikdeMsrzerineyryn
ceAliBeybunuduymuveaskertoplamaabalamsada.
EbzZeheb'inaskerinekarkoyamayacananlaynca
AliBeyeyhOsman'daberaberalphemenAkka'yaka
d.EbzZeheb'degelipMsr'elegeirerekolayOs
manlDevletineyazd.Buhaber1186ybandaSuni
mi'daOsmanlordusunavarncapekziydememnuniye
timucifolmudu.
OndansonraAliBeyBerram'daaskertoplayp
geneMsr'elegeirmekistedibumaksadiinRuslarn.
416
AHMEDCEVDETPAA
AkdenizdonanmasndaAkktarafnaarpgetirtmi
di(1187)ylndaTahirmer'inoullarndaemrinea
larakbyksaydaaskerleMsrzerineyrynceEb
zZehebdeyeterikadarkuvvetleMsrdankpSalihi
yedeikitarafkarlancaEbzZehebtarafyenmiA
liBeydeyaralolaraktutulmudur.EbzZehebyanna
gtrldzamanefendisiolmaknedeniilekendisine
reayetveihtiramgstermiyaralarnsarmalariint
bibiertyinettikdensonrazehirleyinceAliBeynceMsr
ValisiMehmedPaa'yaettiinincezasnbulmudur.
BundansonraEbzZehebbtnbtnMsrtop
raklarnelegeiripOsmanlDevletinebalkalm,Ha
remeyngelirleriniyerlerineyollayprsaliyeHazinesini
degndererekOsmanlDevletigzndemakbulolmudu.
BununzerineHalilPaaMsrValisiolupvegidip

eskidenolduugibiMsr'dahkmetinbanagemise
deelindebireyolmaypnfusvebamszlkbtn
ileEbzZehebelindeidi.
BudurumdaMsrsknetzereolupherkesinbu
refahveasayidenmemnunveseviniindeyzgl
yordu.Halbukiinsanlkdnyasgeliirkenbirokkar
klaraitilmekdeidi.GenedebuolaylardaBerr
amolaylariylekartndanilkncebublgenintop
lucaanlatlmasuygungrlmdr.
CEBEL'LBNANINGEMDEK
DARESYLEBUGNKDARE
DURUMUVEHKMETEDENLERN
USULVEESKRSUMLARIVE
AHALSNNMKDARVEBLMLER.
Berramdenilensaydaeyaletibiroksancakla
raayrlpiteCebeliLbnanbueyaletiinde olduu
hldebirokmukataalara,yninahiyelerevekazalara
ayrlyor,vehermukataabirokkasabavekyleriii
TARHCEVDET
417
3iealmaktadr.Hermukataayabirhanedanelindeolup
hepsibirdenCebelemiriolanbirHkimiumumninhk
maltndabulunurlard.
BuHkimiumummaanoullarHanedanndano
luponlarnbatndansonraBeniahaportayakarak
CebeliLbnanhkmetinielegeirmilerdir.yleki,
EmirFahredddinMaan'ninKardeocuuvemaano
ullarnmsonferdolanEmirAhmed'inlmndentim
VadisiHkimiolanBeniahap'danbirininnikhaltn
dabirkzalpondandoanEminHaydarBinMusa
CebcliDuruzhkmetinevarisolmudur.Budurum
1117ylndaolmudur.UzunsrebuCebel'dehkmet
edenahabkumandanlarnnenilericeddiitebuemir
Haydar'dr.OnunelindeYemeniyyePartisioluparala
rndaiddetlidmanlkolduundankavgavesavalabir
birlerinildrmekdengeridurmazlard.BeniahabEmir
HaydarBinMusa'nnimaretindebuikiPartiarasnda
AynDaresavadiyenlkanlmuharebeolupYeme
niyyetarafbozgunaurayncaCebelHkmetiyalnz
banaKaysiyeelinegeti.VeEmirHaydarCebelhk
metindenfusunuarttrpbamszlkkazand.Lkinson
raBeniCanbulat,yaniCanpolatoullarileBenllmad
arasndabirkavgakmveCebelhalkndanbazlar
CanpolatlarbazlardabunlartutuncaCebeltoprak
larndaikiPartiyeayrld.BiriCanbulatdieriYezbeki
yeolupBenlmad'tutanlarkicedleriolanYezbek'e
nispetolunurlar.BuikiPartiarasndadadmanlksa
lanp,meyvesiniverinceyeniCebelahalisisavavekav
gadangerikalmadlar,fakatNekediyyeeyhleribuyolda
tarafszkalpgerektiindeistedikleritarafayakladlar.
BuhldehepsiCebelHkimiEmirahab'yeboyune
milerdir.
AdgeenHaydarBey1140tarihinde,lnceyerme
oluEmirMelhamgeipancakzamanmdamukataalarn
F.27
418
AHMEDCEVDETPAA
mutasarflaritaatetmediklerindenlmnekadarsava
vekavgaeksikolmamdr.

Gerekdehepsinegalipgelmisedezamanndahalk
rahatyzgrmemidir.OlmndeyerinekardeiEmir
Mansurgemidir.YirmidrtseneCebel'debtnnfusu
ilehkmsrdktensonraihtiyarlndantrhkmet
tenekilmiyerinekardeininoluEmirYusufbinilE
mirlMelhamCebelHkimiolmudur.
AslndaCebelhkmetiCebePiufsancandaniba
retyedimukataayiinealanuf,Menasf,Arkub,Cirid,
Meten,ahhar,veGarbmukataalardr.ufikiyeayrla
rakufuSuveyeanveufuhabtdenir.GeneArkubile
Garb'daA'lveEdndiyeikiyeayrlrlar.VeLbnanbu
dantepesinelemolupsonunda btnCebeleadve
rilmidir.
BumukataalarmherbirindebirerHanedanolupy
lekiufdaBeniCanbuladveMenasfdaBeniEbiNe
kedveArkubuA'lBenlAbdveArkubuEdnadaBen
lmadveCiriddeBeniAbdlmlkveMetendeBenl
m'eGarbA'ldaBeniTelhukveGarbEdna'daBe
niReslnoturupherbirikendimukataasmamutasarrf
olur,vefakatBeniEblnekedahharedehkmeder
lerdi.
Buhanedanlarnhepsidrzolupbuyerlereyayl
molduklarndanBlddrzveCebelidrzdenilmi
dir.FakatBenilmasonralar,Hristiyanolmudur,ve
bunlardanbazlarmeravebazlareyhlerolupmera
nmderecesieyhlerdenyksekdir.Gerekmuameltta
vegerekyazmadamerasimveihtiramlkablarbak
mndanbirbirlerindenfarklarveayrcalklarvardr.
Beniahab'dansonramera'nmyksekderecesiBeni
Eblma'olupsonraBeniResln'dr.tekilereyhlerdir.
FakatmeraileeyhlerarasndaBeniMezherara
clkederkionlaramukaddemindenilipmerasimdeme
TARHCEVDET
419
ranmalttarafndaveeyhlerinsttarafmdabulunur
lar,meraveeyhlerbiriCebelHkimiilekonumakis
tesegelenekmerasimiyledirEerEmir'inkendiHa
nedanndan,yniBeniahab'daniseodakapsndanie
rigirdiiandaHkimhemenyerindenkalkpoturduu
yerdeniner,odagelipselmverir,veHkiminomuzunu
perveeersairmeraveeyhlerdeniseselmverme
dikeayaakalkmazveselmverdiktensonraayaa
kalkpancakeerBeniEblmadeniseHkiminbazu
sunueerBeniResln'danisebileiniveeermukad
demlerdenyahuteyhlerdeniseavucununbaparma
nperamahalkdanbiriisebazsnaelpmeekounca
ayaakalkarbazsnahikalkmaz,bazsdaaslaHki
minhuzurunagiremezdi.Buemirlerleeyhlerinhepsi
Hkimahab'kendimektubundaAhAzizdiyelkab
yazar,amaeerBeniEbUlmadenemirlerindenise
(CenabHazretiAhlAzizlemirfilnlMker
remhafazanAilah'uTaalevvelMezid'lEvakLim
ahidetkmFikllHayrveSaniyenkezavekeza)diye
yazarvemektupkdnnyarsdolar.EerBeniRes
ln'daniseonadabunungibiyazar.Fakatkdndrt
tebirineyazar,veyazdsradadavesaniyenszn
kaldrr,veimzayerindeahvebelkiMuhibbiMuhlisdi
yeszngeliikullanlr.eyhlerdenbeniReslnayaz
dgibiyazarfakatevvelindenCenapsznkaldrr.
HristiyanlardanayranMetendeyerleenBeniBleyb
leveDeyrlkamerdeolanBeniEbiahidevebtn

CebeldebazilerigelenlereHazret'iAzzenayazp,fa
katHafazanallahyerineSellemehullahveLimusahedet
kmyerineLiru'yakmkullanr,veDeyrUlKamer
halkiylekendiHasKariyeleriolanKariyelerhalknave
sairyerlerinnlkimselerineyalnzazizenavedierin
sanlaraEazzaElmuhibbindiyeyazlrd.
420
AHMEDCEVDETPAA
Emirlerdenveyaeyhlerdenbiribirkabahatilerse
Hkiminemriylehapis,dayakcezasldrmekolmayp
maalngelirinielindenalrlard.Fakatsrlr,gurbet'e
gnderilirdi.YahutbylesulanyorsaHkim'inyanma
geldiklerizamanrtbelerinegreicabedenhrmetme
rasimininhepsiniHkimyaparvebuyoldagazaba
geldiigibimektubundadalkablarmdaveunvanlarnda
asladeiiklikyapmaz,fakatsevgiyedelletedenszle
rikaldrrd.Bakazamandamektubudndamhr
lemekdetkenbyletekdirnameyazdzamanmhrn
sahifeninyznebasmakeskigelenekleriydi.
Bumukataalarmsahiplerikendimukataalarmda
mutasarrfolupemirleriniveyasaklarnkullanrlard.
HaravevergilerinitoplaypmuayyenbirmikdarHki
meverirlerdi.Gerikalankendilerindekalrd.Fakatre
ayadanbirinindvasolurdausulnegremukataasa
hibinemracaatederdedilbirekildezmyolubul
mazsaHkim'evarpikyetedince,Hkimtarafndan
birkereyazlr.Genehakknalamazsatekrarikyet
edersebirmbairtyinvegnderilipgeneahaliilemu
kataasahipleriarasndakavgakarsabilenceHkim
tarafndangelenyazavesonradambairgnderip,m
bairoradakaldsregerekkendisiningerekatnn
masraflardavaltarafndandendiktenbakamuba
ir'ehizmetikarbirmikdarakadaverir.Mu
kataasahiplerigerekdehapsevedayakcezasnaizinli
olupancakbykilerinyaplmasumumHkimin
zerinevazifeolduundanlmmaddesigibimhimmad
delerinicrasHkimtarafndangrevlinasbiyaplm
millereliyleolmaslzmgelir.
Hermukataadageneomukataasahiplerindenbiri
siolmakartiylebiriHkimtarafndanmukataamd
rnasbolunurki,onamildenilirveohanedannsair
ilerigelenleridedierhalkgibionunidaresivehkm
TARHCEVDET
421
altndabulunur.FakatDeyrlkamerveonabalolan
Hassakylerindehkimindorudandoruyahkmge
erliolupistemediiniiindenataristediininasbederdi.
iteCebelhkmetieskidenberibuyedimukataay
iinealanufsancandanibaretti.Ancakzamanza
manbunapekokmukataalareklenmivebiraralkba
zlargeneayrlmd.nkCebelbirtakmbirbirine
baldalardanibaretolupbazakt'alarbiraralkSay^
dayahudamValileritarafndanidareolunmuvebir
aralkdaCebelidaresialtndabulunmudur.
ahabemirlerizamanndaCebelhkmetinedahil
olupkalanmukataalarBattarafndaiklimiHarupve
iklimiTffahveiklimiCezinGneytarafndaReydan
Dailetopraklar,DoutarafndaKisrevanve Ftuh,
CebelBlgesi,Beterunblgesi,CbbetlMnaytara
CbbetBeeri,KreveZaviyemukataalardr.Bat

taraflarnaCanbuladeyhlerimutasarrfolup,amaG
neyveDoutarafndanCebeyiveBeterundadorudan
doruyaHkimahabi'ninhkmetigeerlioluponun
tarafndanmemurlarnasbedilirvegnderilirdi.Kisrevan
daBenlHazineyhleriveCbbetlmnaytarada
eyhlerBeniHamadaveKreifevkadaBenlAzar
veZaviyedeBenlZahireyhleritasarrufvehkmet
ederlerdi.
LkinsonralarDoutarafnnbudzenibozulup
vehususiyleBeniHamadaeyhlerininmukataalarb
tnbtnellerindengidipHkimahabtarafndanida
reolunmaabalamd.
BueyhlerinhepsiufBlgesieyhleriderecesin
deolup,fakatBeniHamadamerayLimuayyendere
cesindedirveBenUlAzarsaireyhlerdenbirderece
aadr.BunlardanbakaKisrevandaBeniCeyvebu
topraklardaBeniHaymureyhlerivarsadabiryereh
kmvetasarruflaryokdu.BunlarniindenBeniHay
422
AHMEDCEVDETPAA
mureyhlerisunnveBeniHamadaiy'iolupartaka
lanHristiyandr,veCebel'iBetermdaEyybKrdleri
tersdavranlkarkoyarbirkavimolupvaktiyleser
vetsahibiikenhkmetdeellerindeimi,sonrahlleri
deiipbakatrloluncahalknenaaderecesine
inerekziraatgibiilerleurarolmular,bazlarkt
lkyapmaamecburolmulardr.
Lkinyaradllarndaerefduygusukendilerinin
deerivekymetieseribakkalmd
Herkesdenkzalpvermezlervebirisiktyolad
rlsehalkdansorupdinlemeyipEmirlerdenveya
eyhlerdensayggsterileninesorarlard,vemareta
dmaziydehrslaroluphernekadarhibireyleri
kalmasavemuhtadurumadselergeneEmirdiye
arlmazlarsacevapvermezlerveEmirunvanndan
bakabirdeyimleselmverilse,selmalmazlar.Vebun
larbugnRes'iNehaadlkaryedebulunupuzuns
reseskarmaypaalklaryzndeneskilkablan
unudulupRes'iNehaemirleridiyemehurolmular
dr.
BatdaCezinilerigelenleridebunlargibianlve
bykkimselerdensonralarmertebevepayelerinden
dmeleriylebulunduklarkariyekendilerineCezinmu
kaddeminidiyenlemilerdir.
AdgeenRes'iNehaemirlerisnnolupama
bunlari'mezhebininmtviledenilenPartisindenolup
BeniAliSagr'ebalanrlar.BeniAliSarHanedan
BeniMtavileyhlerindenolupSaydaeyletininbam
szbirblgesiolanBldBearesahihleriidiler.Aa
daanlatlacagibionlarnevinibarknCezarAh
medPaayakpykmdr.ahabemirlerininidaremer
kezleriDeyrlKamerolupancakokzamanBeyrutda
otururlardveCebel'desindiricikuvvetleriiletamba
mszolduklarzamandapekokgzeleserlerevehal
TARHCEVDET
423
kaiyiveyumuakdavranarakgzelmuameleyibaar
dklariininsanlardaonlarayaknlkgstermidi.By
leceyzelliseneyiaanzamanCebel'detambamsz
hkmsrptasarruflargeerliolmudu.FakatSayda

ValilerineSalyaneolarakyzotuzkeseakamlimi
siverirlerdi.BazenSaydaeyaletindebazgeicikar
klklarksaamValisinetabolduklarnresmen
bildirirlerdi.Fakatiilerindetambamszolmalariy
leValileriilerinekaramazlard.HattValilerinkor
kusundankaanlarvesnanlarCebelHkimininsa
hiplenipkorumasgeerliusullerindenolmanValiler
gerialamazlard.Dierhususlardadabunungibiken
dilerinetannmhaklarvard.nkCebelHkimi
tedenberioblgedebulunanemirlerveeyhlerinhepsi
itebuahab'lerebaeipbyklerindenhibirision
larakardurmaypne derlerseaynenyaparlard.
zellikleBldBesare,Hasbiya,RasyadenilenVadi
yttimveBaalbekeyhleriileFenniyeeyhleriCebel
HkimiolanEmirahab'yebyksayarakbyki
lerdeherzamanonamracaattabulunmulardr.
ahab'lileraslndaslmolupsoykuaklarEsha
bKiram'adayanr.Fakatsonralarilerindenbazlar
Hristiyanolmudur.nkCebelLbnandeehlis
lmileYahudipekazolupoudrzveHristiyandr.
DurzlerebaklrsaHristiyanlardahaokisedeDrzi
lerCebel'inencessurvebahadrinsanlarolarakou
silhlolupsavadaoumtavileonlarlabulundukla
rndanvenfusounluuileCebel'dehepsindenstn
olanMarun'lerdealtdabirshlkarsamtavile
dedrttebirindenziydesisilhlanmolduundanemir
lerinveeyhlerinouDurzolupCebelhalkarasnda
enufakuygunsuzlukolmazd.Birlikleriveanlamazlk
lartitizdavranlaradayandndantedenberiDurz
424
AHMEDCEVDETPAA
lerdierlerinegalipgelerekCebel'denfuzveidareye
manevnfuzlargeerdi.
ahabemirleriCebel'detambamszlkkazanmak
iinbuhanedanlarnnfuslarmkrmaadavranm
lard.AncakgerekdiindenfusastnolanHristi
yanlarkendilerineyardmcyapmakzerePapazlar
kenditaraflarnaekerekbusuretlebazlardaHristi
yanolmudur.FakatbuhareketleriCebelhalkarasn
dabazenartaniyikarlanmayandindnceleri b
rakd.
BudayakngelecekdeCebel'inikikaymakamla
ayrlmasnaveahabhkmetininsonbulmasnedeni
olmudur.
BugnCebel'iLbnanikikaymakamlkolupbiri
Durzkaymakamldrki:
LvayufveCebeliDurzdenilipyukardabelir
tilenyedimukataa,yniufmukataalariyleHarub,
TuffahveCezinmukataalarmdanibarettir.Dieriise
Hristiyankaymakamldrki:LivayCebilveEebeli
NisardenipBldcebil,Kisrevan,FtuhvesairDo
udakimukataalariinealr.
Veitebuikisancakdandaahabhkmetiyk
selmidir.Bylecetopraklardaameyaletinekatlm
dr.VeDeyrlKamerikikaymakamlkdndabrak
larakSaydaValisitarafndanbirkaymakamileidareo
lunmaktadr.KsacaCebeliLbnan'dartbelerefazlaca
uyularakberaberliklerinedeniiledeervesoylar
kaybolmaypvehidoyuncayakadarservetekavumaz
sartbelereldeedemiyeceiveherkesinhaysiyetive

aslpayesikorunduuhldeahabemirleriCebel'de
kieskihanedanlaryokederekhkmethaklarngeni
letmesevdasnadpkendibabalarndankalanhk
metleriniyitirmilerdir.LivaiNisara'dadabirmikdar
DrzvarsadaouLivaiuf'dadr.
TARHCEVDET
425
Bukaymakamlklarnikisideimdionikiermukataa
yablnphepsininyzeyidikdrtkenolarak150saat
olup900kadarkasabakyvemezreasvardr.Mezrea
bealthanedenibaretolankkkyleredenir.B
tnhalk217000nfusaeriip6.500'Snn11,500'
Mtavilediyeanlani've30.000'iDrz,121.000'iMaru
n,47.000iRumveyerlerinebalolanlarve1000kadar
daYahuddir,ancakbukaymakamlklarndndaveam
taraflarndada39.000kadarMarun,28.000kadarDr
z,4500MtavilemevcudolupbunlardaaslndaCebeli
LbnanhalkndanolmalariylebtnCebelahalisiyz
bukadarbinnfusaeriir.VebuhesaplaMarunilerin
hepsi260000olupilerinden42000silhlkarveM
tavile12000'eeriip4000silhlsbulunur.
Drziler58000olup17000'isilhldrkidrttebi
rindenfazlassilhtutardemektir.Hibirmilletbu
kadarsilhlkaramaz.
Drzlerinouiftiolupilerindesan'atlaura
annadirbulunur. AmaDiertopluluklarousana
yiveticaretlemegulolurlarveDrzkadnlarnng
zellikleridiertopluluklaragredktr.
CebeliLbnan'nsuvehavasnntemizliiveg
zelliiinkredilmez.Halkdaoudeiikgdaalma
dklarndanvcudlarshhatlidir.Marun'lerKatolik
(mezhebindeolupPeygamberimizinhicretinden390se
neoblgedesadininialayanMarunadlrahibemen
subdurlar.MlkideRumKatoliidemekdir.Drziler
akdanMuslanzderleramahepsislmakidelerinive
belkibtndinleriinkrettiklerindenonlarndetve
akideleriaadaayrcavegeniolarakanlatlacaktr.
DRZLERNGELENEKVE,
NANLARI
Drzlerinyurdlarn,ailesinebalolanlarsald
rvehakarettenkorumakdakigururludavranlarile
426
AHMEDCEVDETPAA
riderecedeolupsabrlvedayanklinsanlardabyle
cedilleriktszlerdenmuhafazaederekkzdklarza
manbilebirbirlerinefenaszsylemezlerdi.Anlama
veyazlvesikalarlayaptklarkavillemelereziyaderi
ayeteder.Dosttandklarvesandklarkimselerartk
birballkgsteriponlarnurundalmevehertr
ltehlikeyeatlmakdanekinmezlerdi.ouzamanken
diaralarndabirdmanlkksabykolaylarasebep
olurhattagalipvemuzafferolanpartidiertarafyur
dunuterketmeemecburettiiokdur.Bylekavgalar
daherpartiyionasadkolanlarvetutanlarbirtoplum
olaraksahiplenirlerbirbirleriurunakendilerinitehli
kelereatarlard.Byleikipartiarasndageliensert
tutumvedavranlarevldevldnasrpgidervebu
nadinvemezhepayrlbilenleyemezdi.Nasranler
leDrzilerarasndatitizbirbirlikmevcudolduuhal
debirbirlerihakkndalzmgeldiiserttutumvedav

ranlardabulunurlard.Fakatbyledmanlkkn
cabileeniyidavraneldenbrakmazlarveyalnzMer
dieelegeirmekleyetinirlerfenadavranlardanuzak
kalrlard.
Nitekim Drzlerdenbiridmannnevineurayp
karsnbirileurargrnceonayardmederken
kocasgelincebirdostugibiselmlamveyemekge
tiripyedirmigiderkendeyolavurupuurlarkenveda
srasndaBizyineeskidurumdayzyanidmanlkba
kidirdemiolduusylenir.
YineArkubBeniGazebanileHseynyePartisiara
sndadmanlkolduundanHseyniyegalipgelince
sndadmanlkolduundanHseyniyegalipgelince
mlard.Birsregetikdensonraonukarlamada
Hseyniyedenbirkydenuzakbiryerdeiftsrerken
BeniGazebanyerindeyurdundakalamaypetrafaka
edincehemenkoupkaarkenayanduvarakoyunca
TARIHCEVDET
427
dokunduutakendizerinedncekmldyamaziki
Gazebanlbirden sraypyannageldiklerigibihaya
tndanumudunukesmiaresizgrnceyetiiptakal
drmlar.imdisenibudurumdaldrmemizherkesin
iyikarlayacaeydeildir.Fakatbundansonraken
dinibizdensakndeyipsalvermiler.
YinebunabenzerolmakzeredenilirkiDrzler
denbrahimNekedadndabirikendikarshakknda
beniGazeban'danikikiibirdenkpzerinehcum
yakarmakiinbirakamst,imvardeyrika
xner'egideceimdiyeatnabinipgitmivehattayolda
birkonaainipgeceyekadaroradakaldktansonra
dnmveevineyaknbiryerdeatnbiraacabala
ypsessizceevinegelincekapykilidlibulur.Amaie
ridesesvesziittiiiinkarsnaseslenir,karsda
iapyamakyledursuncevapbevermeyinceIbra
Jimkapygsleyipzorlaierigirinceiriyanvece
surbrahimkarsndazamparacankorkusuyleneya
pacanarmkenkorkusunuyatdrmakiinelin
dentutupGleglegitvelkinbuyaptngizlitut.
Eerduyulursalmnesebepolurdemi.Buhalde
karsdacanndanmidinikesmikengyahibirey
olmamgibionabireydemezvektmuameleyap
mazfakatbirsregeincebirbakaeyibahaneederek
"vegerekolaykimseyesezdirmedenboar.
BugibieylerDrzlerinindindeadbveedebiyat
tanbakaeydeildi.er'ihkmleriinkadlarvar
d.er'islmmuameltveilemiyaparlard.Fakat
ibadet,nikhveboanmabazilerdekendilerinezel
usullerivardr.Evlenmeilerideyledir:Birkzal
makisteseilkncekznevinebiraracyanigrc
gnderipkznailesieerkzvereceksehemenbirpar
atatlgetiripberaberyerlerkibunano'maniyedenir.
Veno'maniyeyenilinceerkekkza(szl)adayolmu
428AHMEDCEVDETPAA
olur.Bylecegrcoradandnpevlenecekolanaha
berverinceordakendibildiklerindenbirkakiiyign
deripmhrmuayyenzeresenedyazlncakzartk
onuneiolmudurnevakitistersekzalpgtrr.
Eerbununzerinekzistemezsehemenboanr

vebakasiyleevlenir.Eerodabyleistemezseonuda
bylebrakr.Tkibirevetdiyenkncayakadarbu
bylegider.Kendikatlarndaikikarnmbirarayage
tirilmesiuygungrlmez.Biriniboamadkadierini
alamazvekarlarpekazkkeyleboolurdu.Me
selkarsbiryeregitmekiinizinisteyipdeyalnzgit
deyiptegittegeldemeseboolur.Dinitrenlerinegre
boadkarsngerialmasuygungrlmezvelevki
birbakasnavarpdaboansabilebirdahaeskikoca
snavaramaz.
Bazilerdedeslmeriatineaykrgelenekleri
vardr.Meselusullerincebiradambtnmalnevl
dndanbirinevasiyetedipdedierlerinemahrumede
biliyor.Amabudakendielininemeiilekazanlmmal
olursa.nkbabaveceddindenintikletmiolanmal
kendikazancolmaypHanedannaaittir.Bundausul
frueitolduundanvrisolanlaronupaylamaahak
kazanrderler.Kadnnbabaevindenbireyvrisola
mamasDrzhanedanlarnneskiusullerindenolupbu
geleneketrafayaylarakbtncebeldegeerliolmudur
DrzlerinbatlinanlardayledirMsrdahk
metedenFatmhkmdarlarndanHkimbiemrenia
Allahlmainanponaibadetederler.Hkimbiemrebe
inciyzylbalangcndaortayakanMansur'Ubey
dbinAbdlazizbinAbdlmaazelFatmderkiIlmi
Nucum,Remil,vetlsmlararabetettiiiinDrziler
deonauyupbubilgilerirenmekiinurarlarbaka
ilimlerekarhiilgiduymazlar.nkFatmhkm
darlari'partisindenRfizlerdenolmaklaHkimbi
TARHCEVDET
429
mredeaslndaRfizoluplkabHakimbiemrullah'
d.AllahlkiddiaederekkendisiniHkimbiemrediye
adlandrdveminberlerdeBismillhirrahmanirrahim
yerineBismillahilHkmlmuhibbielmeytdiyeoku
masnHatb'lereemretti.Birtakmer'i,aklasmaz,
birbirineuymazdavranvehareketlerinihayetkendi
sininlmnedeniolmudur.ldrlmesiiindetarih
yazarlarayrcaladmlerdir.AmaDrzilergya
HkimbiemrebirgeceyalnzbamalHilvankasabas
denilenBrkeiZerka'yavarporadangeudu diye
inanrlar.Aslbudur:HkimbiemreBeyazeeebi
nipdolamakadetiimibirgnyinebyleMsr'dan
kpBrketzZerkanahiyesineyrmeyekoyuldukda
ehlislmonukollayanbirkakiigrdklerigibi
zerinehcumedipldrrlervebirkuyuyagtrp
atarlar.Elbiselerini.dmeleriilikliolduuhaldeee
inyanndabrakpgiderlerveehregelipbekleyipso
ranehliislm'adaolaynnaslolduunuanlatmlar
amaHkim'inkendisinebalolanlarlainananlarkiBa
tanyunadnalrlar.Hkimingeliigecikinceiziilegi
dipelbisesiileeeindenbakabireygrmediklerin
dengeutuunainanmlarHkim'indvasnilkn
ceonaylayaneyhMehmedDrzi'dir.HkiminAllah
olduunuyaymazerinehalkhcumedipldrrler.
Hkimilkncebunagzyumarsadabirsresonraka
atillerildrtmtr.teDrzadburadangelmekte
dir.SonraHamzabinAlikarakinsanlarbileMsr
dagizliceMabedlerapHkimbiemreyeibadetetmee
balamlardr.DrzilerHakim'iAllahyaptklargibi
itebuHamzabinAli'yedeonunPeygamberidiyeina

narakonaHadiylmstecibinveHccetlKaimdiye
bykhrmettebulunurlar.AmaMuhammedDrzi'yi
sevmezdibirdenbiredavetebalaypdaHamza'nmn
negeinceonunmansabmelegeirmekistemididiye
430
AHMEDCEVDETPAA
arkasndasylerler.NitekimDrzlerinElgayeteven
nasihateadlrisaleleriokunursaanlalr.
YazldHamza'yabalolanlarHkiminAllahol
duunainanponaibadetvetapmakzereMsr'dagiz
liMabedleryapmlard.AncakEhlislmgalipve
muzafferolarakonlarMsrdankovupuzakladrmaya
muvaffakoluncaamblgesinekatlar.BirazHaleb'
debulunanCebeliA'lyabirazHavranavarpsonra
ayrlarakbirmikdarivadiTim'evebirmikdarCebel
ufageldilervegittikeoalpylebirsayyavard
larkiDrzdenilenpartiitebunlarnsaysndangel
medir.
BunlargrndeslmgibidavranrlarfakatPey
gamberleritanmazlar,gerekehlislmgerekYahudi
veHristiyanktsylervedavranrlar.VeHakdini
Hkimindinindenibarettirtekidinlergeerlideildir
kaldrmdrderler.Kendilerinegreoruvenamaz
yerineszndedurmakdostkorumakfarzolupancak
gerekszndedurmakgerekdostukorumakkendileri
nezelolupbakalariinbunlaruygulamazlar.Geri
Kur'anKerim'iokurlarsadaaklnveer'intersineyo
rumlarlakendibatlinanlarnagrehatrvehayale
gelmezmnlarverirler.nkbazfilozofiyebald
nlerleevrenin(eskiliineinanaraktakmszn
diyerekruhuninsandanhayvanahayvandandainsana
getiineinanpfilnzamanfnikenfilnkalbagir
midiyearalarndabirtakmmasallarsylerler.Ve
Allahgrnileherzamanbirkalbagirerekou
buevrendeortayakpsonundaHkimdekendinigs
terdiderler.Doulanesillerbirolduundanbirzaman
maaz,birzamanaziz,vebirzamanHkimonunvahda
niyetineaykrdmezdiyebiemre'denncebabasnda
veceddindebilekendinigstermidif,inancile(Kll
TARHlCEVDET
431
yevmhvefieenne)ayetikerimesineherzamanbir
grndebulunurdiyemnverirler.
UyduklarimamolanHamzabileherzamanbirka
lbdabulunupbirzamanHakknMesihibirzamanS
leymanbinDavudvebirzamanuaypvefisagorsol
mudur.VeKerimPeygamberimizbileodurveMuham
medzam.inininHamzasSelmnFarisdir.Kur'anas
lndaSelmanFarisyevahyoluponunKelmdu M~
hammedondanalmdrdiyeinanrlar.(Yabeniekam
msslavatveemribilma'rufveinneanilmnkir)
ayetikerimesiLokman'nkendiolunavasiyetedairken
Selman'inMuhammedesylediidir.Veoulszeit
Selman'mMuhammedesylediidir.Veoulszeit
nlarkendiaralarndasrgibisaklaypgizliliinepek
ziyadetmaederlerbmeyenebunlarsylemedikden
bakapekziyadeemniyetveitimadlarolmadkaken
dimilletlerinebeamazlar.
Bununzerinekendileriniikipartisaypbirparti

sineaklllarvedierinecaherdiyerekkadnlarnbi
leakillervecahillerdiyeikiyeayrrlar.Akilolankad
naGveydecahilolankadnadaGayrigveydeder.
Akillieakeklerdeikiyeayrlrbirihassaderkihakkiyle
herkesebiliniremniyetlikiiolupdinitamolarak
renmiolanlardr.DieriAminederkihakkndaiyid
nlenazokDrzdininirenmikimsedemcte
hidsaylramacahilolanlarnkendidinindenveayn
leridenaslahaberleriolmaypyalnzDrzismialtn
dabulunmaktanbakaduygularvepaylaryoktur.
Akllolanlarneredebulunurlarsaoradabadetyeri
olmakzereHalvethanelerkullanpylekiDareiinde
Dairelerizipcumagecelerindehertabakanntakm
ddairedetoplanrlarbirmiktarvaazvenasihatlar
dansonrakuruzmgibibirparatatlyenipAmme
tabakasdarkpgittikdensonraHassatabakas
432
AHMEDCEVDETPAA
ilerigelenleriidaireyegiripkaplarkaparlardinis
lamaaykrkonulardakonuarakaynlarnaarveya
parlar.AklllarnbirdetabakaiEtkiyasvardrkim
tenezzihinderler.Bunlarpekskibadetederler.yle
kibazlarlnceyekadarevlenmezbazlarmrbo
yuncaetyemez.Bazlarhergnorututar,aralarnda
enmarufvemutebereyhCebeliufdaaklllareyhi
eyhHseyinidiaslayemiyemezmi.Fakatnezaman
yemiksailkinbirerkeztadpertesiylakadarbirda
haaznakoymazm.Eshabmdanbazlarbuhususda
kendisineitirazettiklerizamaneerhitatmazsamba
nakibirgelirdiyecevapverdiisylenirvebtnakl
llarcahilzamanlarndanekadarikiyealkolsad
kndeolsaaklllararasnagirinceikiimezlervek
teylerkonumazlar.Yiyecekveiecekdeisrafeyle
mezler.Ziraonlaragreisrafdineinananlarnbirliine
byknoksanlkverir.Hkimlerinveemirlerinmaln
haramsayphakiminveonahizmetedenlerinevlerinde
yemekyemezler.Hattahkimmalilealnanbirhay
vanayklenipnaklolunaneyibileyemezlervemtenez
zihintabakasnnilerigelenleridahaokihtiyalolup
aklllardanbakasnnevindeyiyipimezler.Fakat
hepsitccarmalnneredengelirsegelsinhellsayp
bylecepheliakayaldklarzamantccaravarp
deidirirler.
AnlatldgibiDrzlerihinanlarileayinleri
aralarndagizlitutulagelmiolmasyledinlerininay
rntlarbilinmezken1251senesindeMsrseraskeribu
lunanbrahimPaaVadittndeonlarvurduuvakit
MsraskeriDurzmabedleriniyakpykncavetalan
edinceovakitbeniahab'danHkimiCebelbulunan
EmirBeir'inMsrllarileberaberbulunanaskerleri
birokDrzkitaplarnelegeirmiolmalariylebuki
taplarbtnevreyeyaylphepsiArabcayazlmol
TARH1CEVDET
433
duuiinbazlarFranszvengilizdillerineevrilmive
bunlardanalpDrzdinlerinedairsonraArabcaya
zlmbazrisalelerbiletelifedilmisedeDrzi'lerinsr
larngizlenmekhususundaolandikkatveitinalarna
dayananmeramlarnrumuzvekinayetlerleyazdk
larndanveesasdinleriakeriatvebatndnceleri

ortadankaldrlmasyleBatlinanlarilmikelm
konumalartasavvufdapekilerivarancokuntakm
nnbazmailelerineveRafzilerveHad'mvezellikle
i'lerintaknlarndanIsmailiyePartisininuydurmala
rnakargelirkenhikyeedergibisylediklerinden
dinlerindekakdurumpekdeayrntlarilemeydana
iikarlamamdr.
AdgeensmailiyePartisininreisleriAliKulu
AbdullahbinMeymunlKaddahveAliKuluHamdan
KarmutolmaklakaramutaveKur'an'maklntan
maypBatm'mainanmalariyleBatmyyeadnalmlar
dr.Veyineseb'iyyededenilir.Zira,eriatiinkonu
anlarPeybamber'intuttuudur.DerlerkiAdem,Nuh,
brahim,Musa,saveMuhammedaleyhisselm.ilemam
Muhammeddoruyoldadr.Bunlarnherikisiarasnda
eriattamamlandn7imamsalarlar.Dncelerine
greherzamanda7doruyolagirmeHidayet'eermek,
birinirnektutuponauymamevcudolupncekidini
yoldaileriyidnenzamannimamdr.kincisima
mnilminiiindetoplayandelildir.ncsdelillerden
ilimrenenkimselerdirkiZumassaderler.Drdn
csaranlarnenbydrkiM'mindedikleribu
buiegnlilebalolanlarnderecelerinitertipeder.
Beincisideisteklilerdenszalpdaonlarmamnce
maatinekatmayayetkiliolandr.AltncsMeklebdirki
mezheblerindederecesiyksekisedemezhebedavete
F.28
434
AHMEDCEVDETPAA
yetkilideildir.Fakatavcularnkpeklerigibidavete"
yetkiliolanaistekliiinyolgsterir.Yedincisidavet
iyeuyan,gnahlarnbrakphakkdnenveimamn:
cemaatinekatlandr.teIsmailiye'ninesasinanlar
budenliyalancdinlerdenkalmasarfedilengariphik
yelerolupbununzerinebirokuydurmalarlabat'
kurarlar.Meselabdestimamasevgidenibarettir.Te
yemmmmamyokkendaveteyetkiliolandangnah
ilemekdentvbeileHakkadndr.Drzilerdebu
denlidncelerikonumakonusuyappgerekHakge
rekbatlhepsinirtphibirmezhebebenzemiyen
tutumuileCenabHakkaortakkabuletmevedoru,yol
dansapmakgibidncelerindenbatlinanlarnab
tnilegirmekvearadrmakbugibiyanlyoldaolan
larnkarkkukularnbilmekleolur.lmikelm'da
almalarm,bilgimveilikinolduuiinDrzi'lerin
dekendikitaplarndanbazlarvegerekonlaradeinen
yazlrisaleleriokudumanlayabildiimkadarileinan
larmazokaklamakuygungrlmdr.
Drzi'lerkendiBatlinanlarnylzlarhesaplaya
rak,harflerinekillerigibibirtakmkukuvesama
hikyelerzerinekurmulardr.MeselHamza'nnes
habkendisineyardmeden Dervileri,peindengelen
lerleDrzliinyaylmasiinyadmcolanlar(164)
olupSaddakkelimesibileyldzhesabile164'euygun
dndndeinsaddakmaddesiniSadiledeildeSin
ileyazpSadkveErdakderler.BirdeMuhammedinsal
lallahaleyhivesellemailesiylebtneleriniveocuk
larnDlimhimileHurufugedepderlerkiyldzhe
sabiyle(26)oluponaHlefayRaidin'insayseklene
rekortayakan(30)saysSad'nyldzhesabiyleuygun

dd(90)saysndandncegerikalan(60)olurki
Sinharfineuygunger.Dncelerinegrebuhesabda
TARHCEVDET435
Saddak'mSaddakyazlmasngerektirir.
Yineanlatldgibitenash'einanpkendilerinin
evliyasaydklarilerigelenikaldenbirilseruhuin'e
gidiporadabirkalbagirermibunedenleindalarn
dakendileriningyaokvelilerivarmdiyednr
ler.Vebugnkinsanlkdnyasmdanncein'lerdn
yasveyeraltdnyasgibibirdnyalarnolduunu
sylerler.Hkimbiemre'dennceyetmigemiolayza
manDevirsaypherdevridrtmilyondokuzyzbin
seneolmaklauzaydadnyanngelimegnlerindenHa
kimzamannakadaryzkrkmilyonsenegemidir.
Hakim'indevrikyametzamandrdiyeiniindenYe'
ccMe'ccngelmesinibeklerler.VeYeccMecc'esay
ggsteripderlerkibusaygdierkavimikibuukmil
yonaskerleMekkeyegelirler.ErtesignsabahH
kimbiemreonlaraBeytierifinerkanndankarve
elindekialtnilemeliileinsanlarkorkutupsonrak
lcHamza'nnelineverir,odakpekedomuzuld
rpsonraKabe'yiykarakbtndnynnhakimiyeti
niDrzlereverirgerikalaninsanlarreayagibikulla
nlrlar.yleinsanlarozamanhalkdrtpartiolupilki
klidruzoluponlarSultanlar,VezirlerveHakan
olurlar.kincisiEhliZahirdirkiEhlislmileYahu
di'lerdir.ncEhliBatnderkiNisarileSiy'a'dr,
drdncsMttedlerdirkiDurzlerincahilleridir.Ve
HamzabirliikuranDrziaklllarndanbakasnnaln
larnadamgavurupcizyekoardahabunungibihaka
retlereder.AmaDurzlerinaklllaraklandgibiser
vetvesaltanatsahiplerivecahilleridierpartilerden
ziyadeazapveskntlarakatlanrlar.Ziraonlarehli
mnikenvahdetyolunagirmemilerdir,derler.Kpek
iledomuzdanszleriunuanlatr:Bunlarikigrn*
denibaretvedncelerinceeytaniblisdenbakaola
436
AHMEDCEVDETPAA
raksylenenblis'inveesaseytannhalidirderlerve
NatkilknceAdem'dekpsonraNuh'a,sonrabra
ime,sonraMusa'ya,sonrasa'ya,sonraMuhammed'a
vesonraSaidbinAhmedlMehdiyegetideyipitebu
Mehd'yibileuluveazizpeygamberlerimizarasndasa
yarlarveyedisinedeNatkadverilipbunlarnherbi
rininzamanndabireresaskuruluolmasilebylece
lknce,itbinAdemde,ktkiAdeminesasdrve
am'a,sonrasmail'e,sonraHarun'a,sonraem'un'a,
sonraAlibinEbaTalibeveSaidzamanndaKaddah'a
gediderler.
DncelerinegreNatkeriatadamnazahireve
esaseriatadamnnBatnademekolupHkimbiemre
ninhuzurundaikieriatibileayrmaklayerinekendisi
nintevhid'ivebadetigeldidiyeinandklariinkul
landklarszlklerigereinceEhlizahirolanSnnle
remnkir,kfirveehlibatnolani'leremrikder
ler.ByleceZahirvebatnmkellefiyetlerbirkenara
atlpmsel RafzveElhad'inbatlinanlarncaSalt
yaninamazHazretiAliileonadostvebalolanlar
arasndabirslaveballkkurmakiinbirandolupbu

naerienlereyhininsevgisindenuzakolmalarlzm
gelirve(nnessaltetenhaanilfaha'ivelmnkir)
ayetikerimesindefahailemnkir'denEbubekirile
meranlalmaldrderler.Vekezazekatalpvermek
denibaretoluptecelliHazretiAliyeveevldnamuhab
betveteberra,Ebubekir,merveOsman'aveonlarla
balantsolandierEshab'ardvanullahitelaleyhim
ecmandmanlkvekindirderler.teuydurucularm
esasinanlarbuktdncedir.
AmaDrzilerSalatveZekter'iyye'yin
krettiklerigibiRaflzlerinbudenligeersizinanlar
bileinkrederekHkimbiemreeriatZahireveBa
TARHCEVDET437
tna'yortadankaldrptanmamaklahakikatennamaz
klanlarkendisininAllaholduunuonaylayponaiba
detvetazimdenibarettir.Zekatbile ikimandayani
Zahirvebatndankalbitemizlemekksacabsbtn
gemidekiinanlardangemekdirdiyednrler.Yo
rumlarlar,yineKur'anlakesinlemiolanbtndinmec^
buriyetleriinkrettiklerigibiRafzvelhad'mkfir
oluunu,dindensapmasn,vesairdinleriinkrederler.
Herbirinindndavehepsindenahlkveinsanlkd
tutumuilesapkbirtoplumvelhad'agiderler.Buda
nakzhafiadlrisaleleriniokuyuncabelliolur.veHaz
retiAdem'inKerimPeygamberolduunainanrlar.An
cakinsannekildeitirdiinidednebildikleriiin
topraktanhalkolduunuinkrederekademdr
nndedierinsanlargibianasvebabasvardr.lki
AdemiSaf'drkiKerimPeygamberolanAdembudur.
kincisiAdemiArivencsAdemiNasolupbun
lardaAdemiSaf'nnsonragelenleridirvebunlardan
bakaAshab,ilerigelenKabilereisiveyavekili,davet
ileriolupiteMelikeikirambunlardanibarettirve
Adem'ezdolanblisolup eytanbileblis'ineshabn.
dandrdiyeHazretiAdemhakkndaolanKur'anayet
lerininhepsinekendibatlinanlarzerinehaya
legelmedikanlamlarverirvederlerkiAdemiSafabun
danncekidevirlerdeAllannbirliinedavethizmetini
etmidikiovakitdahahenzAdemdiyeadlandrlma
md.Veortayakcindnyasdevrindeidikionlar
Adem'eibadetederlerdi.VeovakitHkimbiebre'nin
insanolmasnedeniyleyaniinsankalbndabulunmas
ileadYaradanidi.teehliFers'inBarihda(Yara
danAllah)szbundankmadr.Vebuadamnasl
doduuyerHindistan'daAdeminiyyedenilenehir
olupadatnilvebabasnnadDanielidvegrn
438AHMEDCEVDETPAA
detabibiecsam oluphakikatteulumutevhidiyeileta
bibiErvahidi.BuhaldebeldesindenkpYgKenbel
desindeSrnaadlbeldeyegeldi.SrnaArabca(mucize)
demektir.
BublgeyegirinceahalisiniAllahmortaolduu
nainananinsanlarolduunugrnceolaraAllahmbir
olduunuanlatptevhidiBari'yedaveteyledi.Onlarn
dabirpartisiuyarakmuvahidoldubirpartisidem
rikkalncamemleketikipartiolduatnilmvahidd
nrlerini(binuanilmrikin)yanimriklerdenya
knveuzakolundiyinceonlardaemrineuyarakmrik
lerdenuzaklapbuikipartiarasndaBeynunetortaya

kncakendilerine,BendenilerekBendevriortayak
t.indnyasndablisdeinsanlarAllahmbirliineda
vetedipkendiismi,HarisvebabasnniiniTermahidi.
AslndasfehanlolupodaSrnaBlgesindeotururdu,
zamangelinceAllahatnilanlatldtevhiddavetig
reviileortayakardisedemeleklereyanitevhidiBa
ridavetcilerinehitabedipatnil'ebaeyipitaatvesec
deetmeleriniemretti.Onlardabuemreuyarakatnil'
ineshabvemaiyetierkn,hududvenakibleridavet
olundular.
illsfehanlHarisbinTermahkendisinindavette
kdemindeszaarakbeniNarhalisyaniyalnzhaki
kiilimledavetnurundanhalkettinveatn'itopraksa
ylankonumadanhalkeyledin.Yanishapvetabi
olanlarylakonumadanmeydanakardndiyipkibir*
lenmeeveemreuymakdanekindiindenAynCennet
gibisaylanDaireiDavet'denkarp,Hudud'unhepsi,
veerkntevhiddendrld.Amaatnilbylecehu
dud,erknvenakiblerinitamamlayptertibletevhid'e
davetebalayncakendisineAdemdenildikidavetyapan
larnimam'demekdir.
TARHCEVDET
439
nkbudaveteuyanmstecibinAdem'lebildiril
miolunduundanBeeradnaldlar.Onlarntevhid'i
kabuletmeleriyleAdem'dedinemrindeonlarnbabas
olmuolduundanEblBeerdenildiveeiHuym
minlerihakikiilimruhuilerazedipterbiyeettiinden
tjmmlBeeroldu.VeAdemEshapveErkamolanda
vetilerinietrafayaypDavetemrinebalayncasfehan
lHarisonuntersdavrannakarkoymaklablisde
nilipbuyzdenmemleketikipartiolmaklzmgeldi.
VeAdemkendisinebalolanlarnblis'denveonun
kavmiolanin'denuzakdurmalarnemredinceonlar
dabirbirleriylekarlanca(hcrvehizbehu)yan1b
lis'iveonunkavminiterkediponlardanuzakladerler
di.BuyzdenSrnaBlgesineHeceradnvermilerdir
VeAdem'ineriatyalnz,gzeltevhideriatolupon
dansonrapekokeriatortayakarlmdr.Veniha
yetbuzamannadamolanHamzabinAhmedlSafa
zuhureyledikionuneriatidebylecesadeTevhid'eda
vettenibaretdavetemrieskihalinednmoldu.te
AdemiSafaitebuatnildirkiyazldgibidavetle
grevlendirilincekendisininEshapveNakib'leri12olup
hepsionuneriatHudud'u,davetmelekleriidiler.Bun
larnbirincisiBasraileAhnuh,ikincisiSeremnablge
sindenerhadlzatidiki,itdiyeadlanr.kisidebu
Adem'inhalifeleridiramaikinciAdemkiKur'anda(as
sarabbeh)diyeadgeer.tebuAhnuh'dur.(fene
siyyevelemnecidlehazmen)diyencAdem'inad
geer.itdiyeadlandrlangeenaklamadaAdemi
Safaeshabvenakibleriiindenbuikisiniseipdnn
cekendimakamnageirdiindenikisinedeAdemde
nilmidirikisinideDavetcennetindeoturtupancakAh
nuhtertiptenceliiileerkekveerhdiiolarakgrn
mdr.VeAllahdanbakasnaibadetetmemekve
440AHMEDCEVDETPAA
marnlarolanatnil'indediindenkmamakzereif
denyenidenszalnmveAhnuh'adabununbyleaz
danvasiyetolunmudu.VeAllahagereksenvegerek.

arkadanolanitDavetcennetindekalpfaziletlerey
reitok,kanmolunuzfakatbuaalarayaklamaynz.
Yaniatnilikykselivemertebesiniiddiayakalkma
ynzkizulmileyenlerdenyaniszntutmayanlar
danolmayasnzdemikenonlareytanaldatarakrt
belerindendrd.ylekibliseytantarafndanDa
vaamaaizinlioldu.AdHABLidi.VahyedeAhnuh'
undavetilerindenAniladlkimseidi.VeTilusdeyine
AhnuhtarafndanDavayaizinliolup,adTabuhidi
HabildaimaAnilveTabuh'agelipgiderdi.Birgn.
Ahnuhefendimizilekardeiit'ekendihayrlariinbir
nasihatimvardrBeniyanmakoysanzdiyeANLve
tabuh'ayalvarncaonlardaHabil'iAhnuhile,ithu
zurunagetirdiler.AhnuhHabil'igrnceanlyorsunki:
dinekargelmekden,karklkkarmaktanartkvaz
getindeyinceHabil(LvehaklBar)yalnzsizena
sihatiingeldimiittiimegreMevlnaElBarmamet
Ahnuh'undurveerh'deonunhalifesidirvebuyzden
atnilsizefenalkediyorder.Bunusylemekdengara
zmyalnzhepimiziniyiliimiziistiyerekbunuhatrlat
makdrdedi.Ahnuh daeytannsznealdanmca.
mamlakalkpit'ihalifenaspetti.Odaahdiniunu
dupkabuletti.VeAhnuhhakkolmayanbirrtbeyiid
diaveit'dedavasnonaylamaklaAhnuhHabil'ins
znealdanpmamnaasoldu,diyemstecibinarasnda
barldveayplarmeydanakmaklaikisideyaptklar
iinkekeyapmasaydkdiyerekepiycealadkdanson
raYenatmil'inkayrmasilesularnAllahaffedip
eskidurumlarnagetirdi.te(fetelekkAdemiimit
Rabbihikelimatfeteabealeyh),ayetindekelimatbe
TARIHICEVDET
441
tarafdanibaretolupatnildebeharfolmaklaonaia
rettirdiyeyorumlarlar.
Dnyaadamdediimizitebuzamanadamdr.Ce
nabbaribuzamannhalknaltfvemerhametedegel
mioluptakionlarniyetlerinideitiripdoruyolaters
gittilersedeovakitodanimetveltuflarnonlardan
alpekipkopardvekendieriatleridndabireriat
ileonlaraNuh'ugteripgnderdikionlaryokluaiba
detleputlardabirlemeedavetedipiymanedenlereZa
firetmeyenlerekfirdedi.Odaerknvenakiblerinas
bmdaAdemiSafayabenzeiponikieshabvehalifeleri
vard.VeesasSamidi.SonrabrahimbinAzerkd.
Azer'inismiAhnuhderkiolubrahimzuhuredipken
dieriatiyleNuhun,eriatinideitiripsmail'iesas
naspvetayineylediVeonundaonikihududveerkn
davetiveotuzdavetcisivardkihalkyokluaibadetle
putlardabirlemeevebrahim'eiaatedavetederlerdi
vekabuledenleremminveetmeynlerkfirdenirdison
raMusaortayakncabrahim'ineriatinideitirdi.
VeHarun'uesasnaspetti.Onundaonikieshabvard
kiHavaryun'dur.Onlardahalkyokluaibadetleput
birliinesa'nnitaatineveayakdadurandelilbykve
kkgkdekiyldzlardourannmanevievldoldu
uinancnadavetederlerdi.Lkinounluklaonunsz
veiaretlerinianlayamadklarndankabuledenlerem'
minveetmeyenlerekfirdenildi.SonraMuhammedbin
Abdullahklileortayakpbtneriatlerikaldrd

bueriatsahiblerineCizyekoyupAli'yiesasnasbett
O'nundaonikieriaierknvardkidrthalifeiledi
erbyklersekinkimselerdir.BunlardanbirisideMu
aviyeoluptertipdeOsman'dansonraidi.VeAliesas
oluncaonaidenelektirdi.FakatMuaviyedesenin
nasbmdannceHazretiMuhammedbeninasbeyledi
442
AHMEDCEVDETPAA
diyekarkoymayakalkd.Osman'dansonraHilfet
davasyapt.VeMuhammed'ineriatinikabuledenlere
mminvemslimdenipetmeyenleredekfirveaki
adverilerekesirsaylpcizye'yebalanmlardr.Hal
bukiklkalkpdadierbtndinlereyledinolamaz
yokturdeyipayaktadurandelilveayaakalknzata
zeleriatteklifsahihlerikararlarnbirbirleriyleanla
araktbiolanlarnktlkyaplmasndankorumak
lzmgelirdi.Bylebirbirinitutmayanhallerdenhaki
kattegrntepekazdeiikolduklarhaldebtn
buideszsahibiolanlarkyametebenzetip,taklidet
miolduklarbellidir.
Bundansonradabirszsyleyenkt.BudaSa
idiMehdiolupesaskaddahidi.Veonunlaasrlarta
mamolupkyametzamangeldive(YevmeYeda'dda'
iley'inekir)ayetindeolaney'nekirarzuedileney
budevirdedavetolunanibadetiHkimdirkionubtn
szsahipleri,esaslarvekendilerinebalolanlarinkr
ederlerdeyipbuayetedesairayetlergibikendibatl
grlerinegrebyleesasvemesasiyokbirmnver
milerdir.teDrzlerinbatlinanlarbyleolupbu
inanlarbirtakmacaipsamasapanszleryalanctap
makhikyeleriolarakbirazdnceveanlayolan
larbunlarnHakdininetersddnanlayacandan
byleeyyokturolamazdemeeihtiyayoktur.Fakat
bunlarnzararverengrnleri(Minyedalleliillahfe
maaleminHad)ayetikerimesiylekarlatrlarakoku
nurvednlrseAllah'ntedenberiveregeldiiiyi
liklerleelegeennimetDinimbiniMuhammediiin
bykgnlrahatlile(Elhamdlilhaldinls
lm)diyefarzolanteekkrnedasnaveHatemlen
biyaaleyhiekmeltTahayaHazretlerinenamazlarda
duaetmekondanolanlarlaeshabmavebalolanlarna
TARHCEVDET
443
teslimetveturziyeninkarlkszverilmesineyeniden
istekduyulur.
nanlarkitabndabaztemelsizvedoruolmayan
mezhebleriyaypbakadinyokdurdiyebalanmasyle
hakdinine tersolduubiliniptesaknmakmaksadna
dayanr.Amabyleaslfaslyokinanlarnhakdinine
aykrddakagrldndenbunlarnyaylma
sveanlatlmasyalnzgaripeylerolduunugstermek
veeshabmnpekbeyhudeyerekaranlkvezararld
nceleriindekaldklarnakveuzakgrlplan
laraarzedipuyarmakbirkatdahaAllah'nbizeverdii
gzeleylereteekkrezorlamakiinanlatpsyledik
densonraBerRusamtarafndaDrzayinlerineya
kmvedahagaripbirdeNasirmezhebivard.Buyn
deonundatoplucaanlatlmasuygungrlmdr.
Nasir'lerBerram'daLzikiyeveTrablus

blgesidalarndaoturupyerlemilerdir.amileSa
lihiyyedebilebulunurlar.Bunlar daBatmlerdenbir
partiolupDrzi'lergibikorkupekindiklerieylervar
dr.Yanimezhebvedinlerinisaklaypslmgibig
rnrler.Bunlarnakllvecahillerivardr.Ruhunbir
cisimdendierinebazeninsandanhayvanatersinehay
vandaninsanagetiineinandklariingerekdenDr
zilerebenzerler.Amainanlarnizahveaklama
snagiriildiizamanaralarndageniayrlkgrlr.
ylekiDrzi'leriniffetiolupzinadansaknrlar.Ama
Nasir'lerzinaydinlerinceyasakolmayanbireyinan
cndadrlar.Birerkeinkendimezhebindeolan
larabirkadnnmahremiyetinikirletipherkesinkulla
nacahaldebrakmasiylevebuilkalveriiyapma
siylederecesiykselir.Fakat bunlarnNasir'lerinikal
denilenakllolanlardanolmalarartolduundanbu
nubilmiyenlerlecahillerinekinmesilzmgelirderler
444
AHMEDCEVDETPAA
veNasiryyebirokpartilereayrlmolduundanba
zlarkadnlarhayvanatderecesindesaypinanarak
kendileriniszsylerilfkhakkndanuzakolduklarna
inanrlar.OnlarnerkeklergibiAllahtarafndanm
kfatlandrlmyacamaileridedeiyignleriolmayp
lmesiylebtnbtnyokolduklarnainanrlar.
Drzilerinsanlarnruhlarnnyalnzinsanavebel
kihangimilletteniseyineomillettenbirkalbayerde
itirmesineinanpDrzruhununyineDrzi'yeve
MslimMslimeveyinehangidindeiseyineodinden
bircesed'eyerdeitirirvemesel birDrztanassur
etseyahudSnnolsavebuhaldeikenlseelbettean
nesizinaetmidir.Zirahkim'inortayakilekap
kapand.manedenettivekalankaldvemitkesildi
veartkkimseninbirbakasnndininegirmesineor
tam kalmadderler.
AmaNasir'lerinsanruhunundrtayaklhayvan,
haaratvebelkimadenleregeiinebileinanrlarv&
dncelerinegrelmnfarkloluudinlerinceya
sakolmayaneylereinanlarndavekarkoyanha
veanolupmisafirsevervegariblerikoruyankimsele
rinruhlarmertebelerinegreinsancesedlerinegeer
Meseltemizekm,dinlerineinancolanhayrsahi
bigzelileriyapaniyiinsanlarnenykseindenolan
hkmdarevldlarvesultanlaraveeerkendilerinden
aatabakadaiseonagreonlarnalttabakasnave
eerpekktkiiiselncekpekvedomuzabenze
yenhayvanlarnhangisininzamannarastlarsaonun
cesedinegeer.
Hattapekbykazabamstahakiseatedeyan
makiindemirgibibazmadenleregeer.Fakatruhun
budevricezavermekleuyarmakiinveterbiyeetmek
iindir.Temizleninceyekadarbylecetekrarlanrveni
TARHCEVDET
445
hayetolguniamcagkdebiryldzolurderler.Allah
lkvePeygamberlikhakkndakibatldncehibir
milletininancnabenzemez.ylekiAllahlkHabil'e
veondanit'egetiveAdemKerimPeygamberdi,son
raAllahlksmail'evePeygamberlikbrahim'egeti,
sonraPeygamberlikMusa'ya veondansa'ya,ondan

sonraHazretiMuhammedbinAbdullah'agetiigibi
AllahlkdaHarunaveondanNasrlerarasndaBatras
diyeanlanem'unaveondanAlibinEbuTalib'egeip
takiCennetegidilenakmavielbiseyebrnpteg
ekncagneykselinceyedekoradakaldnave
halgnedeolduunaaldanarakgkdekibykyl
dzlarnNasirikalnnruhlardrdiyeinandklarndan
gne'edoarkenvebatarkensecdeedipyldzlarada
hrmetederlervedualarndaisteklerivarsagrnen
ylddarhrmetineeniyisindenisterlerveEshabKi
ramdanMikdadbinEbilEsved'eRabbinnasdeyipAli
Muhammed'iveodaSelman',odaMikdadveMikdad
sairinsanlarhalkeylediderler.Camivekiliselergibi
zelmabedleriolmadiinhervakitevlerindetopla
npiklveeyhlerigelipbirazksashurafeveahbar
okuyupbunabayramderlervebugibibayramtoplan
tlariinherzamanevlerindezelmahfuzmahalleri
olup,onayabancgiremezveneyaptklarnbilemez
veeerkazaragirecekolsahidurmadanonugizlice
ldrpyoketmeealrlar.IydiMildveylba
gibikendilerinezelbayramgnleribilevardrveen
bykbayramlar4nisangnNeyruzbayramdr.
KsacaeidliynlerdenDrzi'lerebenzediklerigi
bigneleyldzlaratapmalariylemecus'adabenzerler
veBatras'saygylaykseltmekvedintoplantlarn
daarabkullanmakveiilmesinihellsaymakveNisa
raileberaberbayrametmekgibieylerledeNisara'ya
446
AHMEDCEVDETPAA
yaniseviyetveHristiyanlabenzerler.HazretiAli'
yeveonikiimamasayggsteriponlaryksekgr
dkL,iinRafizlerebenzerler.yzilehepsineay
krolup,btnmilletlerindurumudmdadrlar.Kt
inanlarasahipolanlardanAllahkorusun.(Hafazn
Allahminurruakidhm).
TAHRMER'NORTAYAIKIIVECESAR'IN
BERRAM'DANAMVEANININORTAYA
IKIIVEBERRAM'INBAZIHARBOLAYLARI
eyhTahirmerin Berram'dabamszln
venfuzunuartrmasyleanlatlr:Zeydanadlkim
seMedine'denSafedblgesinegelmivemeradndan
itebuTahirmerdouncaZahirdiyeadverilipArab
geleneinegreisimbabasnnadnaldndanZahi'"
merdenilmidir.FakatZahiradnTahirsylemesini
orahalkdillerineyakdrdmdanTahirmerdiyen
salmdr.MaanoullarnnsonraSafedblgesiBeni
ahabelinegemekleTahirmerilknceonlarnta
rafndanHkimnasbolunmudu.
Ancakgndengne
servetiniartrarakkuvvetlenmiAkk,Sayda,Yafa,
Hayfa,Remle,NablusveSafedtopraklarnntamam
naelkoymudur.
KendisininidaremerkeziAkkolupoullarndan
herbiribirernahiyedehkmetederdi.SaydaveSafed
blgeleriolueyhAliZahir'inelindeolupBladiBe
areeshablolanBeniMetvaleyhleronunemrialtnda
idi.BilindiigibisabkAliBeydevleteisyanettiiza
manTahirmerdeonatabiolmuvesonraAliBey
malpolup,Msr'dankncaonasnarakAkk'ya
geldiizamanMsr'tekrarelegeirmekiinRuslar'

danyardmistiyerekovakitAkdenizdebulunanRus
donanmasndaAkkyagetirtmiti.
TARHCEVDET
44T
BusradaTahirmerOullariyleBeniahabara
sndadmanlkkncaamtarafndandaTahirmer
zerineaskersevkolunduundanAliBeygerekmaiye
tindebulunanMsraskerlerivegerekgetirttiiRus
donanmasnTahirmer'eyardimiinberitarafagn
dermeemecburolmudu.
lerbuyoldaikenyukardaanlattmzgibiCe
zarMsr'dankaarakstanbul'ageldikdensonraHa
leb'eveoradanamagidipgeinecekbiribulamad
ndan(184)senesindeBeyrutaoradanDeyrilkamer'e
gelipovakitBeniahab'danCebel'iDuruzhkimibu
lunanEmirYusufkendisineokahrmetetmeklebir
mddetonunyanndaoturdukdansonraam'adnp
birzamandaoradabirakaszsefaletekdikdenson
rabiraralkermenikyafetinegirerekkiyafetdeiti
ripMsr'agiderekgecekadarevindekaldkdanson
raevindekimalnalptekraramagelmidi.(185)Se
nesiortasndaam'daotururkenanlatldgibiDr
zi'lerleTahirmer'inoullararasndakandman
lnfrsatbilerekMsrlvekilOsmanPaaamSe
raskerinasbolunupDrzlerlebirleerekSayda'nnTa
hirmer'denkurtarlmasnagrevlendirilinceOsman
PaadafazlacaaskertoplaypeskiKudsmtesellimi
HalliPaa'yiBabunasbvetayinederekyanmaCe
zarAhmedbeyidekatpSaydazerinegndermekle
beraberam'danhareketedipSaydayaknndaDrz
askeriylebirleerekSaydazerinehareketegemiler
di.
Tahirmer'inolueyhAliTahirdekendiaske
riniveoesnadaAliBeyleberaberMsr'dangelmiolan
MsraskerinialpkarlkkncaSaydayaknnda
SehlilGaziyeadlyerdeikiksmarpncaekiyata
rafgalipgelinceDrzilerdaavedevletaskeride
448AHMEDCEVDETPAA
am'aekildiler.BusradaRusdonanmas daherkes
uyurkenBeyrutyaknmagelipDemiratmd.Aklan
dgibiAliBeyMsr'tekrarelegeirmekRusdonan
masnSayda'nnkorumasiinoblgeyegndermiken
yazldamaskeriileDrzilermalupoluncaRus
donanmasherkesuykudaikenafaklaberaberBeyrut
ilehkmetiEmirYusuf'abrakanamcasEmirMansur
rpbazhanveevleritalanettikdensonrayinegemile
rinednmlerdir.
24SeneCebelemiriolupdakendiisteivearzusu
ilehkmetiEmirYusuf'abrakanamcasEmirMansur
dabuesnadaBeyrut'daoturduusradaRusdonanma
snnbylebirdenBeyrutyaknmageldiinigrncebe
niahab'danbazlarnyanmaalarakBeyrut'tanka
md.FakatTahirmerlearalarndaeskibirhukuk,
dostlukolduuiindonanmaamiraline25binRiyalve
ripgzndoyurmuveinandrarakgerievirmidir.
FakatEmirYusufdonanmanngelipdebylezararver
diiniOsmanPaa'yahaberverinceBeyrut'unkorun
masiinbirmikdaraskerleCezarAhmedBeyrut'a

gnderilmesiniistidaeylemiolduundanOsmanPaa
dabirMaribaskeriylekethdasnveCezanBeyrut'a
gnderdi.nkovakitBeyrutBeniahabelindeidi.
EmirYusufBeyrutkalesiniCezar'ateslimedipbrak
m vekalemuhafzlar,sairgrevlileriarpCe
zar'nemrineitaatetmeleriniemirvetenbihedipken
disidebusradaCebelblgesindeisyanetmiolanBe
niHamadeeyhlerinibasdrmakzereCezar'laberaber
gelenmariplileri alpotarafayrmd.ibitirip
Beyrut'adnnceCezar'mveKethdabeyinBeyrut'da
oturmalarnaihtiyakalmadndanKethdaBeyam'a
dneceisradaEmirYusufCezar'mBeyrutmdafas
iinkalmasgereiiinamcasEmirMansurilekonu
TARHCEVDET
449
upEmirMansur,Cezar'mdurumvedavrannbeen
miyerekbunapekemniyetdoruolmazbirkereBey
rut'dayerleirsesonrakaramazsndiyeCezar'nda
am'agnderilmesiniuygungrerektavsiyeetmiise
deEmirYusufamcasnnbunasihatinidinlemediveCe
zanyineBeyrutmuhafazasndaalkoydu.Kethdaam'a
dnncebileCezarBeyrutmuhafazasndakalpyinemem
leketilerininbasmagemidi.
AncakbusradaCezar'mnmeydanakpanla
tldgibiEbzZeheb'learalarndaolanolaydant
rEbuzZeheboblgedeonunbulunduunuistemedi
inden(1186)ylortasndaEmirYusuf'agizlibirmek
tupyazpCezar'nMsr'daikenortayakanhainlik
lerindenszaarakonunldrlmesinivebanngn
derilmesihalindekendisine200.000Riyalvadetmidi.
LkinbuortamdaCezarOsmanlDevletigzndede
1inkazandndanOsmanlDevletininazarndan,kt
davranndankorkarmdiyezrdileyipEmirYusuf
tarafndanEbzZeheb'ecevapyazlmidr.
BundansonraCezarBeyrutkale'sininyklanyer
lerinionarp,hkmetetmeebalaypbuyoldaolan
hrsveeiliminigrenEmirYusufphelendi.yleki
kaleninonarlptahkimibittiihaldeCezanburadan
karmakzorolurdncesiylekaleninmuhafazasnben
OsmanlDevletinetaahhdederim,diyeCezar'ayazyaz
msadaCezartanmaypdediiniyapmamveevvel
kindenokkalenintahkiminenemverdiindenbaka
Cebelhalknnsilhlolarakkaleyegirmesiniyasakla
md.
EmirYusufaskeriileBeyrutzerineyrdn
CezarEmirYusuf'ahabergnderip,kendisibazadam
larileEmirYusufbirokadarazadamiylebiryerde
F.29
450
AHMEDCEVDETPAA
konuulupkavgakarlmamasnisteyinceEmirYusuf
dabyleceazadamlaBeyrutyaknndaCezar'lakonu
tular.GezarEmirYusuf'ukurnazbirdilleinandrp40
gnmehilalmd.Bu40gniindeBeyrut'uterkedip,
am'agideceinedairaralarndamukaveleyaplm,
EmirYusufdaCebel'egeridnmd.CezardaBey
rut'agelipgeceyigndzekatarak40gniindekale
ninbtnlevazmvemhimmatntamamladkdanson
ramukavelegereinceamaekilsindiyeEmirYusuf
tarafndangelenhaberekarkoydukdanbakakale

dekiMaribi'leridezamanzamankaledenkarp,bl
geyivekyleriyamaetmeyebalad.Bununzerine
EmirYusufbyksaydaaskerlegelipBeyrut'ukara
dansardkdanbakaTahirmer'emracaatedip,onun
araclileovakitKbrsdolaylarndabulunanRus
donanmasngetirtmekistemivebununiindonanma
kumandannaaltyzkeseakavadetmidi.Rusdonan
masdadenizdenBeyrut'udmeebalamt.
DrtaykadarkaradanvedenizdenBeyrutkua
tld.NihayetyiyecekdeneserkalmayncaCezarvireile
kaleyiteslimetmeemecburoldu.BuyoldaTabirmer'i
aracyaparakkendineveadamlarnabirzarareridi
rilmemekartiylekaleyiTahirmertarafndangelen
adamaveodaEmirYusuf'ateslimetti,sonraCezar
adamlariyleAkka'yagelinceTahirmerkendisiniho
tutup,sayggsterdi.Hayvanatveykhayvan,stve
ethayvanveripuurlayarakam'agnderdi.Fakat
Cezaram'agelinceTahirmer'inhayvanlarnelege
irmi,gerivermekdenvazgemidir.VeEmirYusuf
Beyrut'agirincehalkaaltyzkesecezayklemi,yap
tanlamayagredonanmakumandannateslimet
midir.
Tahirmer'leEmirYusuf'unarasndabirzaman
TARHICEVDET
451
danberiakagrlendmanlkbylecekonuup,an
lamayadnmvebuortamdaTahirmeryaptkla
rmaffetdirmekkaygsnadmd.amvalisiOsman
PaadaSaydaeyaletininbinakagerikalannverdik
densonrahersenedrderyzellierkesemukataama
lnvermekartiylesuunuOsmanldevletineaffetdi
receineszvermivehattabusradaSultanMustafa
Hazretlerininlmndendolaysaasolayaplanyayn
srasndaamvalisitarafndanEmirYusuf'agnderi
lenyazdamer'inOsmanldevletinebaediini,ken
disidekeyfiyetiOsmanldevletinebildiripaffettirmei
salayacanyazmdr.Tahirmerdestanbul'agn
derdiimektubundavekilOsmanPaa'nmoblgeye
seraskernasboluncayakadararadasouklukdevam
etmiisedebugnbylebireykalmadnanlatarak,
kusurlarngidermeebalam,budayazldgibiOs
manPaatarafndanstanbul'abildirilinceOsmanl
Devletitarafndandaimhaskabulolununcahertaraf
birleerekamdolaylarndadostlukveanlamageli
erekgailebertarafolmudu.
Lkinbukarlklmuhabbetvebirlikoksrme
di.OsmanPaaileEmirYusufarasndadmanlk
kncaOsmanPaa15000'denfazlaaskerlekpBuka'
toprandaadrkuruncaikitarafsavaabalad.Emir
YusufBeniMuteval'inenbykeyhieyhNasfNi
sar'danyardmisteyinceeyhNasifdaaskeriileder
halBuka'blgesinegelmidi.BuhaberlerOsmanPaa'
yagelincegeceam'akat.Drzilerdegepadrlar
vetoplarelegeiriptalanettiler.tebundandolay
OsmanPaa'nnvezaretikaldrlpamilerininyne
timiAzimzadeMehmetPaa'yaverildi.
IRAK'DAOLUPBTENLER
Badat ehriAbbasiHalifelerininkurduubire
452

AHMEDCEVDETPAA
hirdi,tedenberikargaalkveblnmelerinkayna
olduveeskidenberiidaremerkeziolarakkullanld.Bu
durumuileOsmanldevletinegirinceKrdistantaraf
Badatvaliliinezaretindebulundu.merasnaiden
elekdirmekvenasbilerigerekdeBadatvalilerinin
buyruldusuileolurisedeocaklkolaraksaylhanedan
laraayrcalkvezelliktanmd.BunlardanBabanha
nedanokzorluve kuvvetliolduklarndanBabansan
canaelkoyduklarndanbakaouKrdistanmbaka
yerlerindedenfuzvehkmlerigeerliidi.Zamanza
manbirbirlerinedilerinigcrdatpkllarnekerler
bazendeBadatvalilerinekarisyanederlerpekde
balarskyagelirserantarafnageiverirlerdi.By
lecebublgekarklkveihtilldengerikalmad.Bir
tarafdandaArablartekdurmayparadabirisyanet
tiklerindenBasraValisibilekarklkvegailedenkur
tulamazd.OsmanlDevletmerkezindenuzakbulunma
siyleBadateyaletininidaresindetedenberiglkg
rlrd.
HemedanfatihidiyensalanHasanPaa'ninolu
AhmedPaauzunsreburannynetimindebaarlol
mudu.1160tarihindelncekendindensonragelenva
lilervezirlerinsekinlerindenikenbirisiidaredebaarl
olamamd.Oralardayetiip,ilerlemi,Badad'nive
dilerindebilgiliolanbirineverilmesilzmgeliyordu.
AslndaAhmedPaa'nin klelerindenolupuzunsre
kethdalkhizmetindebulunmuvesonradamadolmu
bulunanMirmiran'danSleymanPaa'ya1163ylnda
vezirlikrtbesiyleBadateyaletitevcihedildi.
Birokklelersatnalmonlarabinicilikvesilh
kullanmayretmidi.Dairesigediklerindeyetidirdi
ibuadamlarkullanrd.Gereklidevletinnemliile
rindedeonlarkullanarakodolaylardabulunanhane
TARHCEVDET
453
danlarnkaplarnkapatpbakaldranlarnzerine
yrrd.GerekArablara,gerekKrdmerasnagza
drmaz,geceyarlarndailgaredipgecebasknlaral'
kanlolduundanArablararasndaEbuLeylediyen.
salmd.12ylBadad'dadzenkurmaabaarmsa
datopraaveyeredinmeefazladknlBadat'
daklemenocannortayakmasnabirkapam
oldu.yleki1175ylndalmhaberistanbulaula
mcaBadateyaletiderhalRakkavalisibulunanSadet
tinPaa'yatevciholunmudu.BununardndanBa
dat'danarzvemahzargelipSleymanPaa'ninBa
datdabelliahslarndan7kethdanbirininBadatva
liliinetayiniistidailebildirilinceilerindenAliKeth
daseerekvezirlikrtbesiyleBadateyaletibunatev
cihklnmd.Odadeerli,hertrlvlmeedeer
durumuilebirsregzelidareyibaarmsadaks
kanlkverekabetdavranlariledierkethdalar
BadatyamaklarnvebazbeyinsizbokafallarAli
Paaaleyhinekkrtmayabaladlar.Odabunuhisse
dinceekiyannbasdrlmasmdaabuklukgsterince
kethdalarkargaalkateinitutudurdular.lerinden
kethdamer'ibayappetrafndatoplandlar.1177
ylndagyaAliPaaaslndakzlbad.BadadiAce
meverecekdidiyetutupasdlar.stanbul'adabylece

yazacaklard,fakatiuzardiyehemenldrlpgailesi
kalkd.
Kethdamer'dekil,redvememleketiidareye
gldrdiyeOsmanlDevletinebildirinceozamann
davrangereiistidalarnauyguncevapverilerekKet
hdamer'evezirlikrtbesiyleBadateyaletitevcih
olundu.tebylekethdalarnistedikleriniyaptrtma
laronlarbirklemenocaeklinekoydu.OnlardaM
srmerasnazenerekaynekildeistedikleriniyapma
454
AHMEDCEVDETPAA
yakalktklarndanbundansonraBadat'damemleket
gailelerikmayabalamdr.Valilerdeonlarnileri
gelenlerinikendilerinedamadvekethdaederekmem
leketinidaresinionlaraveripgndengneBadat'lail
giilerinhepsionlarnelinegemidir.temerPa
abyleceBadatvaliliineeriipancakzndebaha
drvedzenkurmadaglkiiolduundanbalang
daisyanyolunututanbazairetleribastrp,korkudan
sindirmidi.Herkesiddetvesaldrsndantitreyipd
klrlerdi.Byleceougnleriasayiiindegemi
oldu.Hatta1182ylndayaplanseferdeheryerdeka
rklkvarkenBadat'dahibirgnrahatszlkdu
yulmazd.Hakikatselmetyeidenilmeedeerdi.
Fakat1186ylndakankoleraeilerdzenden
kmd.ylekiksasreiindebykinsanounlu
ubakadiyarlaragitmivepekokkimselerbunun
dehetindenbakayerlerekapgnceniceevlerka
panp,nicehancvanlarsnm,irinehirBadatha
rabezar'adnmd.
Altaysonrabubelateikalkm,kesilmi,hal
knkorkuvekukusudaazalmaabalamd.Busu
retleherkesyerliyerinednmd.Badatyenidenya
plmaaveeskihalinekoymaaaldisedezaman
gerekiyordu.
Ayrcaibandabulunanlaryarar,ilerikovala
yan,ivedmeselelerinibilentecrbelideillerdi.mer
Paa,ArabveKrtlerdenbirtakmnobrancahilleri
kullanmaamecburkalncaibilmeyenlerinelindemem
lekethibirsuretlezenginleipdzenegiremedi.Mhim
devletilerideyzstbraklncafrsatkollayanArab
larveairetler,yeryerbakaldrmaabalamlard.Bu
ortamdaBabanmerasarasndagrlenkavgalardan
dolayKrdistanbekarklkveihtilliindeidi.
TARHCEVDET
455
EANTOPRAKLARINDAOLUPBTENLER
YukardaanlatldgibiNadirahbirsrecihan
girlikleatptuttukdansonraldrlncehanlardanba
zlaryerineaholdularisede birisibaedemeyipher
biribamszlkhevesinekaplmd.nkNadirah
askerolduuhaldecihangirliekalkp,ranahol
masbtnAcemhanlarnbuolmayacakyoladr
md.Herbiribamszlkistiyor,kimisideahlkhe
vesiyle,kimisiSafev'lerdenyahutNadir'lerdenbireh
zadeyirantahtnageirmekiddiasiylerantoprakla
rndayeryerkarklkveihtilllerkardlar.
FakatilerindeZendKerimHanadaletvecmerd

likyolunututupranhalkn kendineekerekadamla
rnoaltmvebakalarnagalipgelerek,rantoprak
larndafaris,veAcemIrak'blgeleriniveHorasandi
yarnnbirokyerlerinielegeirmidi.
GerekdeAzerbaycanblgesibamszhanlarelin
deisedeonlarKerimHan'abaemiler,hediyelergn
deriphizmetederlerdi.
BusuretleKerimHanrantopraklarndabamsz
hkmsreroldu.Ancakahlkiddiasetmeyipmamiye
mezhebiyolundamerasimeuyarakkendineahvekiliad
nverdi.
nkrivayetolunduunagre,irazblgesinde
yerlemikonargerkrdlerdenolupi'leringara
"biyemezhebinebalZendiyeairetindenkrktarihle
rindeNadirah'nistemiyerekaldneferlerdenbiri
deitebuKerimHan'd.BirsreNadirah'a,sonraNa
dirahnkardeininoluolandilah'avebakalar
naaskerlikederek,onbalk,sonrabinbalkrtbesini
kazandkdansonraaltmbetarihlerindeaceminkar
klklarnfrsatbilipkendikendinehanlkpayesive
rerekvebakalarnagalebeetti.Aayukar1173se
456
AHMEDCEVDETPAA
nesiortasndaoralardaherkesintandvebavurdu
ubamszolarakran'dahkmsrerolmudu.L
kinkendisininsoydanaslolmay,ranllarndasoy
suzolanahlnhokarlamayacaklariin,ahlk
iddiaetse,sonundabakalarnnahlkiddiaedipdeba>
akamayanlargibifenaolacangrp,dnd
nden,Nadirahbileokadarkuvvettoplamkenaki
betininfenaolmaskendinebykbirdersalnacakr
nekolduundanahlkunvanndanvazgeipIranvekili
adiylebamsziraz'hkmetmerkeziyappran'da
bilinenhanlarnevldveyaknlarndandeerlivesay
lrkefillerolarakkendilerinemansabveeyalettevcih
edincehkmetinikuvvetlendirmivebusuretlegerek
kendisivegerekgendindensonragelenlerikrkseneden
fazlaran'dahkmsrmlerdikibunlaraZendiyede
nir.
Lor,Bahtiyari,Gran,LekveKrtlerinhepsibir
asldankolsaldklarhaldeherbiribirokairetlere
ayrlmdr.Bunlarranveeskiyerlileriolduklarhal
debykgemiolaylargereiveetkisiiledalarae
kilerekiraztopraklarndabulunanHrmzDiyarn
dantaMalatyaveMarablgesinekadaryaylmlar
d.Kendilerinincahilvebedeviolularileaslnvesoy
larnunutmamlarbazeskiusulvegeleneklerindebir
leipanlaarakkenderininbirkavimolduunainanp
birbirleriningayretinigderler.teKerimHan'nka
bilesiZendairetidebuKrdkabilelerindenbirkolola
rakKerimHankabacabirKrdkocasolduuhaldeNa
dirah'mdevletiyklncarandevletininbukargaal
srasndaIrantahtnagemesinekendisideam
ikenibirbirkimseolduundanrantopraklarnda
bamszlkkazanmd.Yukardayazlairetlerbirka
vimolarakbirleipilerindenbylebirhkmdarkm
TARHCEVDET
457
caonunlanerekhepsiKerimHan'ayanapbalan

mlard.OsmanldevletitopraklarndanolanKrdista
nmkorunmasbykkuvvetlerebalolupbunabaka
cakBadatidaresidesarslmvekarkolduundan
oblgekarkhaliylekorkuyadmd.
KerimHan'nhkmdarlOsmanlDevletitara
fndandaonaylanmd.HattaozamannpadiahAb
dlhamidHanhazretlerininilktahtageiindeName
ResgnderiptahtageiinsevincimektubunuPadiah
yollamd.
AceminkarkliinderanHanlarbirbirleriyle
uradklarsradaranhalkdabezmidi.Azerbaycan
halkOsmanldevletindenhimayesiniisteyip,bazyer
lerinelegeirilmesinebirkadefauyarpkkrtmd.
Ozamankkbirdavranlaran'npekokyerleri
Osmanlmlknekatlabilirdi,fakatNadirahzama
nndaranllarlayaplanandlamayauyularakaykr
davrandanekinerekOsmanlDevletitopraklarnn
geniliiyetergrndndenran'ataarruzolunma
md.Snrdaoturanvalivekumandanlaradaandla
maveblgecivarnnhaklarnatecavzdenkanmala
riintenbihlerdebulunulmudu.ByleceKerimHanda
OsmanlDevletitarafndanemindi.FakatsonralarKur
distanilerindendolayOsmanlDevletiileranarasna
souklukgirmidir.
BABANOCAKLII
PonderkazasndaFakihAhmedadndabirisikk
salpBabanocaklnmeydanakarcmdr.OluMav
duehirPazarvedahabaka oyerlerdekikazalarele
geirmidi.OnunoluSleymanbeye1080ylndaKa
raulansancaadiyleoyerlerinhkmetiverilmidi.
itebuSleymanBeyOsmanlordusuileberaberd
458AHMEDCEVDETPAA
..ti
ndebutarafagelipEdirnedelncetasarrufundaolan
yerlerinbirazoluBekirBey'de,gerikalaneskiden
sahipleriolanZengeneairetindekalpbirsresonra
yaplanranseferindeErdelanyaniSimneve Souk
BulaktopraklardakatlarakKaraulansancaS
leymanBeyindieroluHanekPaa'yaverilmidi.On
dansonrakardeiHalidPaaveonunoluSleyman
PaahkmetegeipbununzamanndaGuyveHarir
sancadaKaraulan'akatlmd.Vebuikisininza
manlarndaNadirgahotarafdabyypgenileyemez,
HalidPaa'nmkardeocuuSemBeyadndabiri
ranllartarafndanoblgeyesaldrlmsadasancan
elegeirenleriarasndasaylmaz.ranzoruilebirka
kii idarenindizginlerineeluzatmakistemisedeonla
rnhkmetleritarihehibirzamanonaylanmaz.
SleymanPaa'dansonramutasarrflkkardeleri
olanMehmed,AhmedveMahmudPaalararasnday
rtlm,herbirisrailesancaamutasarrfolmular
dr.tebuBabanhanedanndanmutasarrflaaday
bulunanlarounluklakendilerinetarafdarpeydaetmek
iinBadat'daotururlard.Bazendeilerindenbirisii
icabarlpgelincebirlemekiinBadat'dabuha
nedanazeldaimabirkonakbulunurdu.Buhanedan
hangisimutasarrfolursayerineadayolanherneolur
saolsunonarakipolarakOsmanlDevletinesnpge

inirsebrtarafranllarayanamdr.BusuretleAh
medveMahmudPaalarbirleipBadatvalisineitaat
lebalanpbykkardeleriolanMehmedPaada
ran'asrtndayamd.Aralarndaortayakansava
vekavgalarbirokgailelereyolamsonundailerde
kicildlerdeanlatlacagibiranSeferialmasylaso
nuvermidir.
SonraMehmedPaaBadad'a,AhmedPaadater
TARHCEVDET
459
sineran'tutmular,yanamlarbundandabirok
gailelerortayakaraknihayetBabanmutasarrfl
MahmudPaa'dakararklmve1197ylmakadarMah
mudPaamutasarrflkdakalmdr.OndansonraAh
medPaa'nmoullarOsmanPaaveApturrahman
PaaveonlardansonrabrahimPaannoluSleyman
PaaveHalidPaa'nmoluMehmedPaasrasiylesan
caamutasarrfolmulardr.
Babanmerasnnaralarndarekabetvekargaa
lkdandaimaranllaristifadeetmiveBadatvilyeti
gailedenuzakkalmamnihayetbuocakkaldrlpBa
banmerasdalmlardr.Zamanmzdaisimleriduyu
lanvebilinenSleymanPaa,MahmudPaaveAziz
BeyApturrahmanPaannoullardrveSleymanPa
a'nmoullarolanAhmedPaa,AptullahPaaveKa
dirBeyveMehmedBeybugnhayattadrlar.Busanca
nmerkeziKaraulanikensonrabrahimPaannye
nidenkurduuSleymaniyekasabaslivamerkeziol
mudur.Ayrntlarnccilddegelecektir.
SON
(1188)YlndaOsmanlDevletininolaylarblm
lerivebakadevletlerleolanilikilerigeenfasllarda
anlatldgibiolupondansonraortayakanOsmanl
devletiolaylarbimenuehtelbundansonrakicildler
deanlatlacakdr.
Kitapiindeadgeenveokunulunmasistenilen
belgebenzerleri
VASIFEFENDTARAFINDANTOPLADII
OLAYCERDELERNNSUNULMASINA
DENENYAZILAR...VESUNULAN
TAKRRLERNBENZERLER
Ma'rzukullardrki.
kiyzsekizsenesievahirindenonsenesirama
460AHMEDCEVDETPAA
zanmagelincemukaddemaNuriBeyinaltcilddeyaz
dvekayimevzuufennitarihzeremceddetenkale
mealnpmnasebetgeldikefevaidimlkiyedereve
hikmetiameliyekesesindennakdiBizaehareolunup
memuriyetiakeranemdenbugnegelincemir'atik
inattaTenumayhudsolanvekayiidivaniyeveha
vadisiyevmiyezamveilhakolunupclusuhmyn
meyaminmakrunuhmayndenilyvmenahaza
irazebendizuhurolanvekayiincmlesikalemiaciza
nemlearayiilevhaisuturvebuabdikemterebais
fahrinamahsurolupzikrolunancezaycedidemukad
demanakihariritahrireylediimcildievvelesn
olmakzeretezhipveteclidveatikvekayiinikicildi
mukaddemaarzolunmuolmaklabakidrtcildilehu
zurumekrimmahsuruhazretiehniahiyerefolun

makiintakdimipighasfaneleriklnd.akr
kadimlerifenniinavete'lifilfzvemandaracilve
belkicayyminbiekalolupsebkkelmveifadeime
ramdamingayriihtiyarvakiolankusurumdameniafv
ilemesturveasaracizanemaynrzailemanzurbuy
rulmakbabndaemrifermanmenlehlltufvelih
sanhazretlerinindir.
Takrir'inbugnkdileevirisi:
ikiyzsenesisonundanonsenesiramazanna
kadarnceleriNuribeyinaltcilddeyazdolaylarta
rihigzileyenidenkalemealnpilikigrldke
memleketmenfaatleriyazlmdr.Gereklerdenserma
yeyappkullukgrevindebugnegelinceyekadardn
yannaynasndagrlenleriDivanolaylarnvegnlk
eylemleriekleyerekclsuhmayndenbugnekadar
derlenipmeydanakonanolaylarnhepsiyetersizkale
mimlesslenmisatrlarhalindebanayorumlanacakif
tiharvesilesiolupadgeenyeniblmlerincezene
TARHCEVDET
461
rekyazdmbirincicildeikincisinidetezhiblicildleyip
byleceeskiolaylarnikicildiarzolunduundangeri
kalandrtcildipadiahnhuzurunakarlmakzere
asafkalemineverildi.Kulumuzyazarlksan'atmda,sz
leriderlemedevemandayetikindoimbelkienazn
danszbalamadaveanlatmadaelimdeolmadanile
diimkusurlaraffederekrtpyetersizeserlerimeis
tenildiigibibaklmasiinemirvefermanltufveih
sansahibihazretlerinindir.
BAKATAKER
Binikiyzonbesenesimuharremindenonaltsenesi
saferlhayrgayetinedekiDevletialiyyeiebedylis
timrardavakiolanhavadisveahvlveahvlikalem
abdikeiblbliletafsilveicmalolunupka'betlik
baljerbabamalolanhuzurumevahibmahsurhazreti
ehniahiyearzvetakdimolunmakiinmerfuupigh
maaliittisalleriklndimidiyedekhakkaciznemdecl
vegerimcellyzuhurolaninayetibigayetievliyay
na'maisti'tafmrvvetveihsan'ayzkomayupakeri
kemterlerinmstaraklceiedebvehayaettiibedi
hiyattanecelliisedahimekrimveeltafevliyayna'
madanizharsuretgnaresmiubudiyyettenharibir
mnolupalelhususbermuktezaytakdiriseccandu
arolduumkazainagihaniher haldebubendeinatu
vanmstahakkre'fetveefkatihsrevanediphane
berdulukmezelletindenrehyabolmakiinevldayal
setrolulanacakkadarbirmahalbinasnamudarabeher
sleczayvakay,arzndamiritarafndanihsanolunan
Atyyeihmynabirmikdarzamveilveolunmak
re'yizerinisabetkarniasfanelerinemuvafkgelirse
emrferman.
Takririnbugnkdileevirisi
BinikiyzonbesenesiMuharremindenonaltse^
462
AHMEDCEVDETPAA
nesisaferlhayrsonunakadardnyadurdukadevam
edecekOsmanlDevletindekiolaylareldengeldiikadar
ayrntlariletoplaypiinibilirKabeyceliindepadi

ahmzaarzvetakdimolunmakiinilgilendikleriveril
di.imdiyedekhakkndahayatmdeitirecekokb
ykdavranlariyleihsanvenimetleriveparayverdiler.
Bendeedebvehayaiindebunimetleredoyduumukul
luumugstererekzellikleengintakdirlerigereinian
latmayaadm.Uradmumulmadkkazadanbitki
nimbanaherhaldeefkatiniziesirgemeyipolukocuu
munsnacabirbinayapmakileevsizlikdenkurtara
caksnzhersenemirtarafndanyeterikadarverilenpa
rayazamolunmasisabetlireylerineuygunbulunursa
emrferman.
BAKATAKRR
Devletialiyyeiebediylistimrardasurfurzgr
ileserzedeizuhurolanhavadisatyevmiyeverusumu
divaniyekalemiikesterakamfakirilenakhaziri
tahrirklnpsenedebirkerearzhuzurulmilnuru
hidivneklnridi.Onaltsenesisaferindenonyedisafe
rinegelincebirsenezarfndameimeilemdentevelld
edenkeyfiyatilekemlidikkatvetaharriilecemve
tanzimevebudefaatebeigerdnmertebeiahadeneye
refolunmakiinpigh sfanelerinetakdimolundu.
Sabkzereeczaymezkreninarznairadeimirane
leriTaallkeylerseemrferman.
MenkabetziybecemmesnedkemterinbendeiVa
sfAhmed.
Takririnbugnkdileevirisi:
DnyadurdukayaayacakOsmanldevletindeza
manngeiiilebagsterengnlkveresmidivanolay
larkrkkalemimdenkpyldabirpadiahnnurlarsa
TARH1CEVDET
463
anhuzurunagtrlrd.Onaltsenseisaferindenonye
dizaferinegelincebusenezarfndadnyadadoandu
rumubykdikkatilearadraraktoplaypdzenlendi
Padiahasunulmakzereasfanelerinneserildi.Evvel
ceolduugibiarznairadeimuranelerininilgilerine^
emrferman.
(2)
TMRLENG'NFRANSAKRALIALTINCI
KARLOS'AMEKTUBU
EmirikebirTimurGrgngiydemrehu.
Bumuhibbininyzbinselmvehayrhahlmve
dnyalarkadarokbuluunuFransakralkabulbuyur
sun.Ed'iyeitebliindensonrasizemirikebirinre'yiali
lerinearzolunurkifererifranceskosnamvaizrahipta
rafnzageldivemlkimektuplargetirdivesizemiri
kebirinebedyeniveazametannbizebildirdi.ok
mesruroldukudahibey'anolunurkiLekeranbuhile
gidipYaveriibaritealebizimvesizindmanlarm
zmzmahileyledimbundansonraSultaniyeehrininmu
rahassasfrerievvanihuzurumuzagnderdimherneki
vakiolduysaarzvetekrarederimdisizemirikebirden
ricaederimkidaimanameihumaynlarmzrslklnp
bizehaberiSelmetveafiyetinizilmolunatakihatr
asuceliihusulegeleveudahilsamdrkisizinbazr
ganlarnizbizimtarafmzagnderilipnaskionlarmu
azzezvemutayyepeyleyesizzerlerine kimesnenin
zecrtaaddisiolmayaziradnyabazrganlarlaabadan

olurbakinediyelimnicesenelerDevletveKmuranola
szvesselm.
Mektubunbugnkdileevirisi:
EmirTimurGrgnmrokolsun.
Budostununyzbinselmilebykbirdorulukla
464
AHMEDCEVDETPAA
iyiliiniFransakralkabuletsin.Dualarnbildirilmesin
densonrasizbykemirinyksekre'ylerinearzolunur
kiFreriFranseskosadlvaizrahipbizimtarafageldi.Ve
sizinmektuplarnzgetirdivesizbykemir'iniyiadn
byknnbizebildirdioksevindikunudabilinizki
cenkazmaaskerlegidiptanrnnyardmilebizimnesi
zindmanlarmzdarmadanettim.Bundansonrasul
taniyeehrinindelegesiFereriCovanni'yihuzurunuza
gnderdim.Olanbitnisizeanlatparzeder.imdisiz
bykemr'denricamdaimaNameihumaynlarmzgn
deripbizesalkveesenliinizbildirilsintakignlho
luuduyalmveudanemlidir:Sizintccarlarnzbi
zimtarafnzagnderildiizamanbizonlarnaslseverek
arlyorsakbizimtccarlarmzotarafagidincesizde
onlarseverekhotutupzerlerinekimseninkanunsuz
satamasvbasksolmasn.nkdnyatccarlarile
envemamurolurdahanediyelimnicesenelerdevletin
bandakalpdilediinizgnlnzceolsunselmlar.
(3)
SULTANSLEYMANTARAFINDANFRANSA
KRALIFRANESKO'YAGNDERLMOLAN
NAMEHMYNBENZER:
HvelaliylGanelme'tiylmuin.
Hazretiizzetcelletkudretehuvealletkelimetihu
mminayetivemihriSipihrinbvvetahterBurcuf
tvvetPiuvayzumreienbiyamuktedayfrkaiasfiya
MuhammedMustafanmSallallahtelaleyhivesellem
mucizatkesiretlBerektvedrtyareynininkiEbu
bekirvemerveOsmanveAli'dirRdvanullahiteala
aleyhimecmainonlarnvecemievliyaullahunervah
mukaddeselerimurafakatiilebenkiSultanSeltinve
TARHCEVDET
465
Brhanlhavakintacbahhsrevanruyuzeminzl
lullahfarzeynAkdenizinveKaradenizinveRumeli'
ninveAnadolu'nunveKaramann,veRumunvevilyeti
?zlkadriye'ninveDiyarbakr'nveKrdistan'm,veAzer
baycan'nveAcem'inveam'nveHalebin'inMsr'nve
Mekke'ninveMedine'ninveKuds'nveKlliyendiyar
arabmveYemeninvedahinicememleketlerinkiabay
"kiramveecdadizammenareallahferahmhmkuv
vetiKahireleriylefetheyledikleriveCenabCelletMe
abmdahitatebarveimirizafernigrunilefet
heylediininicediyarnSultanvePadiahSultanBaye
zidHanoluSultanSelimHanoluSultanSleyman
Hanm.SenkiFrancevilyetininKralFranesko'sunder
ghseltinpenahmayararadamnFrankpanilemek
tupgnderipvebazazhaberidahismarlaypmemle
tetinizedmanmstevliolupel'anhapisdeidnz
ilmediphalsnzhususundabucanibdeninayetime

dedistidaeylemisizhernekidemisenizbenumpayei
seririlemmasirimearzolunupalsebilltafsililmi
erifinmuhitoluptamammalumolduimdipadiahlar
sunmakolhapsolunmakacepdeildirgnlmzhotu
tupazerdehatrolmayaszyleolsabizimAbaykiram
veecdadizammznurullahmerakdihmdaimadefi
dmanvefethimemalikiinseferdenhaliolmaypbiz
dahionlarntarihinesalikolupherzamandamemleket
lervesaabhasmkalelerfetheyleypgecevegndz
atmzeerlenmiveklcmzkuanlmdr.Hakksp
hanevetealhayrlarmyessereyleyipgelebakiahvalve
datniyemtaallikolmusavcudagelebakiahvalve
ahbarneisemezkuradammzdanistintakolunupmalu
munuzolaylebesiztahrirenfievailiehriaharrr
F.30
466
AHMEDCEVDETPAA
rebiinliseneisnetinvselasinvetisamie.
BimakamDarssaltaaatlaliyye
KostantianiyetlMahmiyetl
mahruse
Mektubunbugnkdileevirisi:
YardmlarnesirgemeyenbykAllahhereyins
tndecelilveazizolanhakvedininykseltecekkudret
'iyardmveHazretiNbvvetsevgivebahtburcunda
cmerdlikveyiitliinbauyulanPeygamberlerinen
halisvetemiziMuhammedMustafa'nnSallallahteal
aleyhivesellembereketiokmucizelerivar.DrtYa
reyninkiEbuBekir,merOsman,Ali'dir.Rdvanullahi
tealaleyhimecmainonlarnveAllahnbtnevliya
larnnmukaddesruhlarberaberliiilebenkiSultanla
rmSultantaverenhakanlarnenahanesiveyery
zndeAllahnglgesiAkdenizinveKaradenizinveRu
melhinveAnadolu'nunveKaraman'nveRum'unveZl
kakadriyevilyetininveDiyarbekir'inveKrdistan'm
veAzerbeycan'nveAcem'nveam'nveHaleb'inveM
sr'nveMekke'ninveMedine'ninveKuds'nveKlli
yendiyararabnveYemen'invedahinicememleketle
rinkisoylubabalarnvebyksoyunAllahnnuriyeay
dnlattezicikuvvetiningcilefetheyledikleribendeki
esizbyklnileatesaanklcnnyerinibulanza
feroklarmilefetheylediimnicediyarnSultanvePa
diahSultanBayezidHanoluSultanSemHanolu
SultanSleymanHan'm.SenkiFrancevilyetininKral
Franesko'sun.Smansultanlarnyeribenimkapmaya
raradamnFrankpanmektupilegeldi,vebazazhabe
ride smarlaypmemleketimizidmannelegeiripher
yeregirdiinisizinognbugnhapisdeolduunuzuan
latt.Kurtarlmanzgereiiinburadayardmdabulunul
masnistemisinizhernedemisenizbenimyksekkat
TARHCEVDET
467
maarzolunupbtnayrntlarileiyicedurumutamola
rakkavradm.imdipadiahlarnbozgunaurayphap
solunmastedenberiolaaneydirgnlnzhotutup
duygularnzincitmeyesizyleolsaAllah'nnuruileay
dnlattsoylubabalarmvebyksoyumdmankov
makvememleketlerfethetmekiinseferdengeridurmaz
lard.Bizdeonlarntuttuuyoldayzherzamandamemle
ketleretinveyklmyacaksalamhkdakalelerfethey

lerizgecevegndzatmzeerlenmiveklcmzkua
mlmdr.
BykkoruyucuAllahdanhayrlardileriz.Bunun
nereyevaracamAllahbir.Neyeilikiniseyzek
sn.Gerikalanolaylarvehaberherneiseadgeenada
mnzdansoruprenesizsylebilesiz.923ylrebilev
velaynnbandayazlmdr.
Bimakamdansaltanataliyye
Kostantimyetlmahmiyetlmahrusa
(4)
SULTANSLEYMANZAMANINDABRAHM
PAATARAFINDANDVANILDEFRANSA
ELSNESYLENENRESMNUTUKDUR,
ibudivnilidehergnvukelydevletialiy
yeilemctemiolduumuzunhikmetievketlerkudretlu
Padiahalempenahefendimizintarafahanelerinden
memurenmahsusumurumuazzamaimlkiyelerinim
zakerevemavereetmekKaziyyesinemebnidir.Herkes
divnAli'yeerefyabkudmveduhuloldukaagraz
veilelimahsusasmterkbirlezihinvehatrnatebadr
edenhulsaifikirvetedbiriniurutuserbestiyetve
hakguyiyeriayetederekbeyinveifadeederiz.Budefe
Sdkuhakknenisihakikivekarimisahibiolanserbes
468
AHMEDCEVDETPAA
tiyetilecenabnzaherneifadeedersekmuberlhatr
olmayacamzmemulederiz.MetbuunuzolanFransa
kralsaltanatseniyyeileakdiittifakedelidenberu
FransamilletihakkndadergrolanhsnTevecch
ahaneniniktizasdannasia'danzmmazarratvezevalini
iltizamvebnyandevletimizitakviyeveistihkmzm
nndaKuvvetiKahireisaltanatseniyye'yemenutve
mutavakkfolancemierbabvevesailihimemkrbildi
riveme'mulvemtemennamzolanmesaiivemilemeb
zulvemes'ultmztevsibuyurulmakdatarafdevleti
aliyye'denkat'entecvizikusurolunmamkenFransata
rafndanzuhuredenmddeatarikihakk insafdanbaid
verzvenamusadahimnafiveyindostuveittihad'm
feshinimuciboluretvarksthanenizenazaranbelki
merasimihayaveedeb'edahimuhilolduunubizden
gayrisizisevmiyenayardiyebilir.
Mttefikolanikidevlethulsutaviyyetvesdk
niyyetiletarafeynineraciolanmehalikvemuzaraveme
akvemesarifemarikolarakittifaknbekasnasa'y
olunuriseittifaktabiatiylemlgavemnfesiholur.
SizFransaludostlarmzisedevletialiyyebirtehli
keveizdrabaduaroldukadaimatezaflvetesamhve
milletinizbircenkvemuhatarayagiriftarolursazhar
kemliteyakkuzvetalebiianetdetacilveibramederek
vaktenminelevkafmuavenetilykailedevletialiyye'ye
mededresoluphemensadevaadlervebifaidesefaretlerUe
dostlukizharedegelursz.Almanyamparatoruves
panyaKralolanKarlosdevletialiyyealeyhinemema
likiGarbiyyebilcmleasakiriniAvusturyaveMacaris
tan'acelpvecemvecezireimorabldzerineveTunus

muhasarasnasevkvetaslitetmiikenmterekolan
dmanmznigalinemtaallikhangieserimuhabbet
veianetinizzuhuretti.Eeridostluamnafibugne
TARHCEVDET469
vukuyafteolankusurve msamahanzdansarfenzar
mrvvetederekafilemuameleetmekmltezimimizolup
ancakoleyyamdamzayakavezdrabhalinizerikkat
veefkatetmemenizvedmannolhengmdaizhareyle
diihakaretveihanettenaslamteessirolmamanzy
ledursundmanmzatebrikyolluarzhulusdahietti
inizenicetahammledebiliriztalya'yagemekvesize
ianetvehizmetetmekmemuriyetiyleseraskerimizAvlon
ya'yadekkatmesafevesevkiasakrislmiyeetmii
kenitalyasevahilindeasakrinizemuinolacaktaraftar
lardanvetefahuranevaadvehaberverdiinizdostlar
danhibirisigrnmedivetarafnzdandahiyekdem
debittifaktalya'yaliccililigaltayiniaskeretmek
mktezayrutudostidenikensizlerdenbirhareketrev
nmaolmaypylekibizlerhernekadarmukaddema
vemuahharnreyitedbirimizdenveianetvehimmeti
nizdenmstanioldukisedesizlernebizevenekendini
zeyarayacaktavrdabulunupdaimaeylkvedostluk
etmekfrsatnfevtedegeldiniz.
Venedikcumhurusaltanatseniyye'ningerekkuvveti
Kahiresinivegerekiarvefadarvehulusunugereigi
bibilfiiltecrbeedipsizlerdmanmteresinizile
akdimtarekevememalkmahrusahakkndamuzmar
olansuikasdmbilruyetterviederkenbizleryinebiz
zataharntavassutveianesihululetmeksizindman
mzdanahziintikameyledik.Tarafmzdanbirimdatzu
huretmeksizinbizlera'damzmsavletinidefemuvaffar.
ve.HayrettinPaa'nnhimmetiyledmannkuvveti
bahriyesinitarmarvespanyakorsanlarnmahvveiza
lememalikiniziba'delihtilsmceddetenmemalikimu
taaddidedahifetihveteshiredestresoldukmalmunuz
olsunkibu!ftuhattasizinmedhlvehimmetinizolma
makhasebiylesizeispatetmekarzusundayz.Lkinkuv
470
AHMEDCEVDETPAA
vetnikbahtvetalicbtnbtnitimadveitinaetmek
krakibetendieolmadndanmuktezayvaktihle
vemehalkimuhtemeleyevemevsimihavayanazarve
mlahazaederiz.SizdostumuzderAliyye'yebudefapek
gegelipbizdenmatlupeylediinizdonanmaybumevsim
deruyuderyadaihraveimlettirsincesaretkabilin
dendir.Mevsimisayfgzaredipruzukasmtakarrp
etmekletehizveihradonanmayavakitveimknm
saadeetme^hususabaidvemedidolanseferideryaile
m'lufolmayanneferatilelveemrazamptelolageldik
lerimuhtacbeyandeildir.AustostaHayreddinPaa'
mnduarolduukazavesakatlbumevsimdederyada
getigzretmekhataolduunadelikfideilmi
dir.Olkadarserbestiyetvehulusilecenabnzaifadei
mafiyuzzamireylediindengvenmeyeceinizima'ml
ederimbakiarzeylediinizmes'ulatveteklifatmzhu
susuiradeiahane'yeta'likolunupnegnaemrfer
manPadiahzuhurederisecenabnzaifadeolunur.
*
Bugnkdileevirisi:

Budurumli'dehergnOsmanldevletivkels
iletoplantyapmamznanlamevketlivekudretlib
ykpadiahmzefendimizintarafahanelerindenzel
grevlebykdevletilerinikonuuptartmagereiiin
dir.
Herkesbykerefleayakbaspgirincezelkar
larnbiryanabrakarakzihnvehatrnagelendnce
lerzetinivetedbiriniserbestartlariindehakgzede
rekakvebelirlianlatrzbukezilikilerimizlegiliola
rakhakknaslveyakndostuolanserbestlikiindesize
hernediyecekolsakhatrmznkrlmayacanumanz.
TabaasolduumuzFransakralOsmanlDevletiileitti
TARHCEVDET471
fakyaptndanberiFransamilletihakkmdaPadiah'm
bilineniyidavrangereisizleridmanzararlarndan
korumakveonlaryoketmekdevletimizinbtnln
koruyupkuvvetlendirmekzereOsmanlDevletikuvvet
lerikendilerinedenbtnilerdeveyardmgereinde
gerikalmamumduumuzdanfazlasngenildeye
rinegetirmekdekusuretmemiikenFransadevletitara
fndanilerisrlenisteklerhakveinsafdanuzakdevlet
rzvenamusunaaykrittifaknvebirliinortadankalk
masngerektirecekkstahlkdaolduunagrebelkiha
yaveedebresmuygulamalarndasarsacakdurumumu
zubizdengayrsizisevmeyendmanlarmzbilesyler.
ttifakyapmikidevletiyiniyyetveilikilerleheriki
tarafauygulanacaktehlikevezararlara,glkvemas
raflaraberabercekatlarakittifaknyaamasnaal
maknemlidir.
Aksihaldeyaptnzdanartkarkoymakyardm
dabirtarafkusuriliyecekolsaittifakbugelimeileor
tadankalkar.SizFranszdostlarmziseOsmanlDevleti
birtehlikeveskntyadsegrmemezlikdengelipald
retmeksinizvemletinizkorkulacakdurumadnce
alnacakenkktedbiriveyardmbykbirabukluk
laistersiniz.YerindevezamanndagerekliyardmeOs
manlDevletineyardmcolmayphemenstnkrdi
leklervefaydaszsaferetleriledostluumuzundeerini
aavurursunuz.AlmanyaimparatoruvespanyaKra
lolanKarlosOsmanlDevletialeyhineBatlkelerinin
btnaskeriniAvusturyaveMacaristan'agetirerektop
laypMorayarmadaszerineveTunuskuatmasna
gnderipsaldrrkenikinizdedmanolanlarnbutop
raklarigalineseyircikaldnzyaknlkgsteripyardm
dambulundunuz.Gerektendostluaaykrbugneka
dargelenkusurlarmzdanvegrmemezlikdengeliiniz
472
AHMEDCEVDETPAA
denbireygrpkarlkbeklemedenafilemuamele
yapmakbizimuyguladmzdavranolupancakskn
tlveypranmgnlerimizdehalimizebakpduygulanp
yaknlkgstermeyiinizvedmannosradasizeyap
thakaretveihanetlerdenaslamteessirolmaynz
yledursundmanmzatebrikyolluyaknlkgster
menzenaslkatlanaziliriz.talya'yagemekvesizeyar
dmvehizmetetmekiingrevlendirilenseraskerimizor
dusueAvlonya'yakadaryolalmikentalyakyla
rndaaskerlerimizeyardmcolacaknerekvaadveha
berverdiinizdostlarmzdanhibirisigrnmedivesi

zindeiltifakgereibirandatalya'yabirlikdeasker
karmakdostlukartlarnngereiikensizlerdekprda
mabilegrlmedi.
Ancakbizlerhernekadarbalangcdavesonralar
alacanztedbirveyardmlarlagstereceinizyararl
davrandanekindikisedesizlernebizevenedekendi
nizeyararldurumdadaimaiyilikvedostluketmekfr
satlarnyokettiniz.VenedikCumhuriyetiOsmanlDev
letininsavagcnvegereksevefaltutumunubilirdi.
Sizeyaknlkgsteripsizegereigrlenilerdeonusa
ypmterekdmanmzilemtarekeyaptnz.VeOs
manldevletiiinzararvericisaldrlarbaeviripuy
gungrrkenbizleryinedmanlakarkaryabaka
etkisiolmayacandanzamanngereine,gelecektehlike
leredurumvedavranlaragredurumuincelertart
rz.SizdostumuzbukezOsmanlDevletineokgegel
diniz.stediinizdonanmaybumevsimdedenizekar
makveigrdrmekyiitedavranabenzer.Yazgelir
geerKasmaygelirsedonanmaydonadpdenizekar
mannzamangemidir.zellikleuzakvedevamlolan
denizseferlerinealkolmayanferlerintrlhastalkla
ratutulduklarnsizdebilirsiniz.
TARHCEVDET
473
Okadaridenve akadncelerininardndane
varsaanlattmgcenmeyeceiniziumarm.Gerikalanbil
dirdiinizmes'uliyetlerveteklifleriradeiahaneyiilgi
lendirir.NegibiemirvefermanPadiahkarsasizean
latlr.

(5)
KAPUDANIDERYAPYALEBEYESAHRAYI
TERCANDANGNDERLMOLANEMRt
ERFRNEDR
Jftiharlumeralkirammhtarlkuberalfaham
zilkadrvelihtiramlmuhtasbi'inayetlmlklilm
GeliboluSancabeyivekapdaninPiyaledameizzehu
tevki'irefi'ihmynraslolacakmalnnolakibun
danakdanhiikmhmayunungnderilipinayetihakla
budefaderyayakmakemrolunandonanmagemilerine
srdantayinolunduklevazmvemhimmatntedarikedip
gemileriihzareyleyesizveTurgutdameizzehubilebu
yurulmudur.Hsnittifakveittihadeyleyipdevleti
hmynsaadetpeyvendimemtaallikolanumurda
bezlimakdureyleyesizdeyubuyurulmuidiolemrie
rifingerimukarrerklnpderyayakmakemrolunan
altmkt'agemilerebavebutayinolunduunetil
dengemilerimuaccelaitmamaeridiripkrekilerinte
darikediplevazmvemhimmatnta'clagrmekiin
dsturuMkerremMiriMufahhamNizamllem
vezirinbrahimPaaadamllaheikbalevedefterdara
hkmerifingnderilipveyenierilerinaasnatayin
olunmaskullarnnveresindeyuemirgnderilipderyayp
seninlebiletayinolunanKocaeliveMidillbeylerineda
hiahkmerifegnderildi.yleolsabyrdmkider
gh?MuallavularndanMahmudziydekadrehuvar
474

AHMEDCEVDETPAA
cakaslate'hirveferahietmeyipseninlekacakaltm
gemilerigecevegndzzerineolupitmamaeridirip
krekilerintekmileyleyiptayinolunanyenierikulla
rnalupvesancakbeylerindahisancaaskeriylegemi
yeajpvaktivemevsimiilederyayakpmnasipolan
mahaldeFrancePadiahnndonanmalarylecem'olup
devletihmynamutaallikolanmsalhahsnitti
hadilembaerekeyleyesinbuhususmecebiihtimamdr
ihmletmeyipgemilerimacelitmamaeridiripmukad
demkarmakbabndadakikafevtetmeyesizmarim
ileyhkulumTurgutdameizzehuderyanncmleahval
veumurunavakfdr.Annlamaveredenhaliolmayp
hsnzdegnivekemliittihadedipyekdilveyekci
hetolupsylekizimeigayrettirzuhuragetiripsuite
dabirilerzvenamususaltanatamugayir,vaz'olmamak
babndaenvaimesaiicemilezuhuragetiresizvegnll
levendgemileridahibegitmekbuyurulmudurma
rnleyhkulunuziydekadrefuanlarnahvalinevakfdr
annmarifetiilegnllreisleridahibilealpherbirine
olvechzereistimaletedipPeksimatlzmolanaPeksi
matveripannmarifetivemaveresiyledevletihm
ynamtaa'likmusalahavedinyolunaistihdameyleyip
inayetihaklayzaklklarntahsiletmeesay'icemil
eyleyesiz
Hergemiyeadetzereyirmineferaltckoyupve
onlardangayrGalataazeblerindendahiyaraklarveya
saklareotuzneferazebtayinedipgemilereyerledi
ripbilelupgidipistihdameyleyesizvetersanemuhafaza
syimveondakalanonkt'agemilermhimminedahi
kifayetmikdaradamalkoyaszsylebilesizalmetie
rifemeitimadklasztahrirenfevahiriehrirebilahr
seneisninvesittinvetis'amie.
BeyurdberiyeiTercan
TARHCEVDET
475
Emrinbugnkdileevirisi:
KAPUDANIDERYAPYALEBEYE
TERCANSAHRASINDANGNDERLEN
EMRBENZERDR
Hereyibilenpadiahnltfilenpsaygduy
duumuzibilirsekinbyklerimizdenbilgivekudre
tinlesaygduyduumuzvendmzGeliboluSancak
beyivekapudanmpiyadekaderinyksekolmakdade
vametsinbunianeyihaviberathmynunusanava
rncabilesinkibundanncehkmhmynumgnde
rilipAllannyardmiylebukezakdenizekarlmas
emrolunandonanmagemilerineserdartayinolundanle
vazmvemhimmatntedarikedipgemilerihazrlyasuz
kaderiyksekolmakdadevametsinTurgut'abilebuyu
ruldugzelceanlapbirlikolupmutluluaulamDev
letihmayununlailgiliilerdebtngcnzortaya
koyupgayretgsteresizdiyebuyurudu.
Oemrierifinilerialndakdenizekmakiin
emrolunanaltmgemiyebavebutayinolunduuniin
gemilerabucaktamamaeridiripkrekilerinitedarik
ediplevazmvemhimmatnabuklukgrmekiinh
kmvenfuzugeerliaskerlikdeenbykrtbeyeula

mdnyadzenininkurucusubykldnyadasre
lidursunvezirinbrahimPaa'yaveDefterdar'ahkm
erifingnderildi.Yenierilerinaasnatayinolunan
kullarmveresindiyeemirgnderildiakdenizesenin
lebiletayinolunankocaeliveMidilliBeylerinedehkm
eriflerimgnderildiyleoluncabyrdmkiDergh
MuallavularndanMahmudkaderiakolsunvarn
caaslasavsaklamavegecikmeolmaadanseninlekacak
altmgemiyigecevegndzzerinealptamamnaeri
476
AHMEDCEVDETPAA
diripkrekileriniTekmileylersin.TayinolunanYenie
rikullarmalpvesancakbeylerinidesancaaskeriile
gemiyealpvaktivemevsimiileakdenizekpuygun
grlenyerdeFrancePadiahnndonanmalariyletopla
npdevletihmayun'ailikinolanileregzelcebirleip
giriesinbuzellikdikkatlidavranmagerekdiririhml
etmeyipgemileriabucaktamamaeridiripncelikle
karmakiindakikageirmeyinMarnleyhkulumTur
gutbykkaderisreliolsunakdenizlerinbtnince
liineveilerinebilgisivardronunladanmakdangeri
kalmayngnlbirliivegzelliklebirleerekbirynde
gayretgsterivekttedbirlerleOsmanlDevletininrz
venamusunatersdecekdurumdaolmamakiinn
lecekalmalarnzortayakoyun.
GnllLevendgemileribilesizinlebirlikdegitme
leribuyuruldu.Turgutkulunonlarnahvalinibilir,onun
gsterdiiyoldagnllreisleridealpherbirineonun
grnegrevaadlerlegnllerinialpPeksimetlzm
olanapeksimetyeriponadanpgsterdiiyoldaOsman
ldevletiniilgilendirenilerdevedinyolundakullanp
Hakknyardmileyzaklilekmaanlecekgay
retgsterin.Hergemiyegelenecekgerei20neferalt
koyuponlardanbakaGalataAzeblerindendeieyara
yanlarveyasaklarileotuzneferAzebtayinedipgemi
lereyerledirerekalpgidipkullanasnzvetersanemu
hafazasiinveoradakalanonkt'agemininmhimmat
nayetecekldeadamalkoyaszsylebilesiz.Almeti
erifemeitimadklasz.
926senesirebiahirsonundayazlmdr.
Tercantoprandabuyrukta
FRUTOLAYIZERNEBALTACI
MEHMEDPAATARAFINDAN
YAZILANBUYRULDUBENZERDR.
TARHtCEVDET
477
BaisiTahririKitapshhatnisabbudurkiBitev
fikUllahlMeliklAllmAsakirislmNusret
EncamilePrutkenarndaMoskovarbilcmleaskeriy
lemuhasamavemukateleiletazyikolunduktanBilt
flkerimveFazlahlAminMusalhayamracaatedip
vearmerkumtarafndansulhatlibolduklarndan
sulhuSalahnKuyudveurutubuvechzeremakud
vemerbutolmudurki,AzakkalesiyineKeelevvel
arazivesairTetmatiyleTarfDevletiAliyyeyeteslim
olunaveTiganve Kamanke,veamardimandayeni
kalesiKilitilehedmolunarakveKamanke'niniindetop
vecephanesibilklliyyeDevlet'ialiyyetarafnateslim
olunavefimaba'dmahallimerkumtarafndakalebina

olunmamakzereveLehluyaveanatbiberayave
portakalveKrmHanolansaadetludevletgirayHan
HazretleritarafnatbiKazaklaraarmerkumtara
fndanminbaadmdahaleolunmayptedenberinice
isebtnolyerlerdenelekipveBa'delyevmKazadan
MemalikiMahruse'yeticaretlegelipgidenbezirganlarn
danmdastanbul'daelinmndataraflarmdankimes
neikametetmeyipbundanakdenvehlolanMslman
esirlerihernekadarisegerudevletialiyyetarafnates
limolunmakzerevesveKralDevlet'ialiyye'nin
ziricenahinayetineilticaetmekleBa'delyevmsve
Kralnnkendimemleketineemnselmetegitmesine
kafataraflarndanmmanaatvetaarruzolunmaypma
beynlerindetevfikverizaveiltihadbulunurisemsal
haeyleyeler.
PimabaaddevletiAliyyetarafndandahimema
likiMahruse'yemensubolanreayavesairlerinebirtr
ltaaddivetecavzolunmamakurutveuhuduileseb
katedenkstahanehareketlerindenimaziaynbuyu^
rulmakevketl,inayetlu,azametluefendimizpadiah
478
AHMEDCEVDETPAA
mznkemalifazlvekeremimlknelerindenricaolu
nur.Menvalimeruhzereasitaneisaadetteina Al
lahuTaalahdvemisakbalanmakvetarafnasuret
verilmekzerevekletimutlakahasebiyleibu temes
sktahrirolunuptaraflarnaverilmidir.Vearmer
kumtarafndantemesskalnpverildiktensonraasker
leridoruyollarylamemleketinegitmesinegerekasa
kirimansurevegerektavaifitatarvesairlerindenbir
ferdmmanaatvemdahaleetmeyipvezikrolunanmad
delerteslimolunuptarafndanahidnameleralnpve
rildiktensonraarmerkumtarafndanme'murarehin
olmakzereordu'yuhmynnusretmakrunagelen
arnmahrem'iesrarkudvetiA'yanlmilletlme
sihiyekaparonkanlrPetroSaferozveeremetolunun
oluGeneralMihaOldborsiHatemetavakibihimBil
HayrEtmamhizmeteylediktensonrabilte'hirmem
leketlerinegitmelerinedevletialiyyetarafndanizinve
ruhsatverilmekzereibumahalleerhverilditahrire
filyevmisadismincumadelaharalisneselaseve
irinvemietveElf.
BuyrulduiSahraiHogedi
Buyruldubenzerininbugnkdileevirisi:
Yazlmasnedenindeaslgerekbudurki,Allah'n
yardmilegalebealanslmaskeriilePrutkenarnda
Moskofarbtnaskeriilekanlsavadansonrask
trlncaAllah'nkerimolanartkltfilesulhanlama
snayanapadgeenartarafndansulhistenince
kurtulmannvesulhunartlarbyleceyaplpbalan
mdirki,Azakkalesievveldenolduugibiaraziveay
rntlarileOsmanldevletineteslimolunacak.
Tan,Kamankeveamarbandayenikalesikilit
ileyklarakveKamanke'niniindetopvecephanesinin
btnileOsmanldevletineteslimolunacak,bundan
TARlHCEVDET
479
sonrabublgedekalebinaolunmayacakLehliyeveo
nabalBiayavePortkalveKrmHanolanSaadet
luDevletgirayHanHazretleritopraklarnaveonaba

lKazaklaraPetrotarafndanbundansonrakarmayp
tedenberinaslsabtnoyerlerdenelekipbundanson
raKrmdanOsmanltopraklarnaticaretlegehpgiden
tccarlarndanbakaistanbul'daeliadaltndakim
seoturmaypbundanncevehlvarsaislmesirleri
nekadarvarsaOsmanldevletinegeriteslimolunacak
sveKralOsmanlDevletininkanadaltnasndn
danbundansonrasveKralnnmemleketineeminve
salimolarakgitmesinekesinolarakRuslartarafndan
engelolunmayacakvesaldrlmayacakaralarndaanla
marzavebirlemeolursasulheyleyelervebundanson
raOsmanlDevletitarafndandakenditopraklarndan
reayavesairlerinehibirsuretlebaskvetecavzolun
mamakartveszUeimdiyekadargrlenkstah
davranlarnagzyumulmasbuyurulmakevketliina
yetliazametluefendimizPadiahmznkeruuvebilgide
stnmlknelerindenricaolunur.Anlatldzere
stanbul'danaallahtelszlemeanlamaya
balanmakvetarafnasuretverilmekzerekesinvek
letnedeniyleibutemesskyazptaraflarnaveril
midir.
Merhumartarafndantemesskolunupverildik
densonraaskerleridoruyollariylememleketinegitme
sinegerekaskerlerimizvegerekTatarlarvedierleri
hikimseengelolmaypvekarmaypadgeenmadde^
lerteslimolunuptarafndanahidnameleralnpveril
diktensonraartarafndangrevlerehinolmakzere
ordu'yuhmynagelenar'ngizliilerinibilipevi
renHristiyanmilletininilerigelenlerindenKaparon
KanlerPetroSaferofveeremetolununoluceneral
480
AHMEDCEVDETPAA
MihailOldborsiHatmetavakibihimbilhayritmam
hizmeteylediktensonrabiltehirmemleketlerinegit
melerinedevletialiyetarafndanizinveruhsatverilmek
zereibumahalleerhverilditahrirafilyevmissadis
ninCumadelahraliseneselaseveirinvemieveelf.
(7)
EKAISINADARMADAM
MONTEG'NNNGDLTERE'YE
YAZDIIMEKTUBUNBENZER
leliemrazbahsindesizebireysyleyeyimkibiz
zatburadabulunmaklmzarzuvetemenniettirir,bi
zimbeynimizdegayetvahimlakibeveumumolani
ekilletiburadaataberolunur.Biriihtiraileb
tnbtnzararszbireyolmuduf.Buradabirtakm
kadnlarvarki,bunusan'atittihazedipyazniddetli
scaklargediktensonragzfaslndaEyllayndaicra
ederler.yleki,niceadamlarahbabnahabergnderip
alanmakistermisindeyuistifsareder.Vecemiyetedip
teferrcegiderler,tamamonbegnaltkiibiryere
itimaettiklerindebirihtiyarkarbircevizkabuuiin
deeniyiiekkarmolanlardanbirininieicera
hatinigetiripkangidamarndanalanmakistersindeyu
herkesdensualederveonagreoldamardelerki,a
sancakbirtrmkaskadarolabilir,orayainenin
alabildiikadarcerahetilkaedervezerinebiryarm
cevizkabuukapatrvebusuretledrtbedamaraar
Rumlarekseriyamutaasipolduklarndanbiralnlarnn
ortasndanvebirerkollarndanvebirergslerinden

adrpHavarialanmaitiyadetmilerdir.
Amabualarnbirerparaeserikaldndansonu
pekfenaoluyorbucihetlemutaasipolmayanlardizlerin
denveyahutkollarnngrnmezyerlerindenaladr
lar.Gerekocuklargereksairlerialandktansonraak
amakadaroynaypelenirlerveakamdansonraken
TARHCEVDET
481
dilerinihummaolupikignvenadirengnkadarya
takdadurmaamecburolurlar,yzlerindeyirmiotuz
kadarBertamgelir,ieklertamamolduklarvakita
vurulanyerlerdenbirsulumaddeakarhipheetmem
kitahfifimarazabununokmedhalivardr.Nicebuki
ilerhersenebuameliyaticraettiriyorlar. FransaEl
isidiyorki,bizlerdeelenceiinlcalaragidildiigibi
buradadahiherkesiekkarmabirteferrittihaz
ediyor.Alanpdatelefolanhiyokdurvetecrbelerin
neticesindenbananederecelerdeemniyetgelmiolduu
kendisevgiliocuunayaptracamdediindesizindahi
malmvemeczumunuzolur.
MadamMonteg'nnMektubununBugnk
Dileevirisi
Hastalklarbahsindesizebireysyleyeyimki,size
buradabulunmanztemennivearzuettirir.Bizimara
mzdalmegtrenveyaygnolaniekhastalbu
radaaadverilir,birbululayaplr,btnbtnza
rarszbireyolmudur.Buradabirtakmkadnlarvar
ki,bunusan'athlinegetirmilerdir.Yazniddetliscak
largeipdegznEyllayndayaparlarylekinice
adamlarahbabnahabergnderipalanmakistermisin
diyesorarlar,toplanpkrgezintisinekarlar,tamam
onbeonaltbiryeretoplanncabirihtiyarkarbirce
vizkabuuiindeeniyiiekkarmolanlardanbiri
ninieinincerahatinigetiriphangidamarndanalan
makistersindiyeherkesdensorarveonagreodama
rdelerikacsancakbirtrmkaskadarolabilir,ora
yaineninalabildiikadarcerahatikardrirvezerine
biryarmcevizkabuukapatrvebusuretledrtbe
damaraar.Rumlarekseriyamutaasspolduklarndan
biralnlarnnortasndanvebirerkollarndanvebirer
F.31
482AHMEDCEVDETPAA
gslerindenadrpHavarialamadethlinege
tirmilerdir,amabualarnbirerparaizikaldndan
sonupekfenaoluyor.Bubakmdanmutaasspolmayan
lardizlerindenveyahutkollarnngrnmezyerlerinden
alatrlar.Gerekocuklarvegereksairlerialandkdan
sonraakamakadaroynaypelenirlerveakamdan
sonrakendilerininateikarikignvenadirengn
kadaryatakdayatmaamecburolurlar.Yzlerindeyir
miotuzkadariekktpekgrlmez,onlarndaas
lalekesikalmazvesekizgniindeeskihlinegelir.i
eklertamamolduklarvakitavurulanyerlerdenbir
sulumadddeakar.Hipheetmemki,hastalnha
fifgemesinebununoketkisivardr,nicebinkiiler
hersenebuilemiyaparlar.FransaElisidiyorki,biz
lerdeelenceiinlcalaragidildiigibiburadadaher
kesiekkarmabirgezintisayyorlar.Alanpda
lenhiyokdur.Vebutecrbelerinneticesindenbanane
dereceemniyetgeldiinianlatmakiinkendisevgilio

cuumabuayyaptracansizbildiririm.
RUSYAAR'IPETRO'NUN
VASYATNAMES
1inciBendAskeridaimaharbealdrpcengaver
tutmakiinRusyamilletininbirmuharebe'imtemadiye
hlindebulunmasfakatumur'umaliyeninslhzamn
dabiraralkaskeremeydanistirahatgsterilirsede
genemteakipenordularntanzimiyleanbeanhcuma
vaktimsaidgzedilmesiveusuretleRusyanmteza
ydkuvvetvetevsimenafizmmmdavaktisulhve
asayiiharbeveemriharbisulhabirvesileikaviyye
ittihazeylemesi.
2inciBendHengmmuharebedeAvrupa'nnme
yanndanzabitanaskeriyeninveesna'ysulhdadahi
erbabilimvemaarifincelbvedavetinehergnaes
TARHCEVDET483
babmmkuneninsarfveicrasiylememalikisairemin
menafi'vemuhassenatmdanRusyamilletiniistifadeet
tirmekleberaberkendimemleketinemahsusolanmuhas
senatmdandahinesnezayiettirilmemeksuretlerineitina
olunmas.
3ncBend+Avrupa'dacereyanedenkaffeiu
murvemesaliheveihtilfvemnazaatvehususiyleid
dettakarrbsebebiylebilvastaistifadeolunabilen
Almanyamemalikivukuatnafrsatddkemdahale
vevaz'yedeylemesi.
4ncBendLehmemalikineihtilftidahiliye
vemahasideidaimiyyeilkasiyletefrikaisalolunmakve
kibarimilletiakakuvvetiylecelbetmekvehkmet
meclislerindekesbinfusedipKralintihabhususuna
mdahaleedebilmekiinrvetusulnkullanmakve
Rusyataraftarolanlarintihabveiclas'adestreolun
duktansonradahihimayetvesahabetleriyunderunu
memalikeRusyaasakiriniidhalilebtnbtntemek
knveikametevesilevefrsatdnceyekadararalarda
asakirimezkreyimudddetimedideikameyesayolun
makvebuhaldehemecivarbulunandevletlertarafndan
muhalefetgsterildikdebunlarnmuvakkatenisknlary
inLehmemalikinimukasemeedereksonradvelisaire
yeverilenhisselerigerialmaafrsatgzedilmekhusus
lar.
5nciBendsve'lnnmemalikindenmmkno
labildiimertebeziydebirzabtolunupistikmlimalu
biyetinebirbahanetedarikiiinRusyadevletialeyhine
iptidasve'lnnilnharbilehcumeylemesiniicab
ettirmeesayvebununiinsvelu'yuDanimarkalu'dan
veDanimarkaluyusvelu'dantebridveteb'idilebeyin
lerindemayeiihtilfverekabetindevamvebekasesba
bnasarfmesaiveihtimamolunmas.
484
AHMEDCEVDETPAA
6ncBendRusyaHanedanmparatoriyesinin
daimaAlmanyahkmdarhanedanmeyanndankza
lpfamilyacateksirirevabtizdivaveittihadveiti
rkimenafieylemelerivebusuretleAlmanyaderumu
daicraynfusederekzatenmemalikimezkureninda
hikendinefvemaslahatnzazabtolunmas.
7nciBendngilteredevletiumurubahriyesinde

bizeenziydemuhtaolduumisullubizimkuvveibah
riyemizintezaydnedahidevletimarnleyhamupek
okfaidesiolabileceindenemriticaretteittifaknsair
leretercihilememalikimizmahsulndenkerestevesair
eyannngiltere'yebiy'iylealtnlarnderunmemaliki
mizecelbeylemekvetarafeyntccarvegemicilermeya
nmdarevabtvemnasebatmtemadiyepeydaederek
buvesilememalikimizdeticaretveseyrisefainmaddele
ritevs'iolunmas.
8nciBendimalenbahriBalknvecenuben
bahrisiyahnsevahilinegnbegnRusyallarnyayl
malar.
9uncuBendstanbul'aveHindistan'ammkn
olabildiimertebetakarrpolunupstanbul'ahkmeden
btncihannhkmdarsahibiolabileceiKaziyyei
msellemesinebinaenghdevletiOsmaniye'yevegh
randevletinemuharebatmtemadiyeihdasolunarak
karadenizdetersanelerpeydaolunmasiinrefterefte
bahrimezkuruvekezalikmaksadnhsnhusluneel
zembirmevkolmashasebiylebahriBaltkdahizabt
veBasraKrfezinekadargidilebilmekzmnndaIran
devletininzevalveintihatnta'cililemmknolduu
haldememalikisarkiyenineskiticaretiniberran
tarikiyleiadeederekcihannanbarmesabesindeolan
Hindistanakadargidilmesivebuareileartkngiltere
ninaltnlarndanistinahasledilmesi.
TARHCEVDET
485
10uncuBendAvusturyadevletininittifakve
ittihadnistihsalileibkasmaihtimamolunupdevleti
marnleyhanmilerudaAlmanyamemalikizerinde
hkmdarlkicrasnadairolanefkrnzahirdetervi
ederekelaltndanaleyhindesairhkmdaranmuruku
muhasedelerinintahrikinesaayveherbirerleriniRusya
devletindenistimdatveistianeyetahrikileilerudame
malikimezkure'yehkmetmekliimizimntecolacaksu^
rettebirnevhunayeticraolunmas.
11nciBendTrkleriRumelikt'asndantardve
teb'ideAvusturyahanedanntahriedipstanbul'unzab
tndadahiyaaleyhindeAvrupa'nneskidevletlerihar
bentaslitolunmakveyahudalmanyerlerdenkendisine
birhissecikgsterilmeksuretleriylehasedverekabeti
teskinolunaraksonrabunundahielindennezolunmas.
12nciBendPapannhkmetiruhaniyesinimn
kirveMacaristandavememalikiOsmaniye'deveLeh
memalikinincanibicemibisindemnteirolupRummez
hebindebulunanHristiyanlarmcmlesinietrafmza
celbilekendulereRusyadevletimerci'muayyenittihaz
ettirilipbunlaraalelumurubirnevnfusuhkmeti
Ruhbaniyeicrasynevveldeevvelmezhebcebirriya
setihdasnaallmasvebutarikiledmanlarmzn
herbirivilyetlerindegayretkevemuavinbirokdost
larkazanlmas.
13ncBendBusuretlerilesveluPerianve
ranlumalupveLehlumahkmolupmemalikiOsma
niyedahizabtolundukdaordularmzbiryerecemolu
narakKaradenizileBahriBaltkdahikuveibahriyemiz
ilemuhafazaolunacandaniteolvakitbtndnyann
hkmdarlnbeynimizdetaksimetmeksuretiiptida
FransadevletinevebadehuAvusturyadevletinemnfe
ridenvegayethafiolarakarzveteklifolunmakvebusu

486
AHMEDCEVDETPAA
retiikisindenbiribehemehalkabuledeceindenherbi
rerlerininhrsveistikbarbirhoabeslenilereksureti
mezkureyikabuledenetmeyecekolanntenkiliiinaley
hindeimlolunmakvenkRusyadevletibtnbtn
memalikiarkiyeyihasrenzabtetmibulunduumisill
Avrupanmkt'aiuzmsmdahihenzyeditasarrufuna
geirmibulunacandanuikidevlettenmeydandaka
lacakolanherhangisiiseandahibUaharasuhuletle
kahrutenkiledebilecei.
14ncBendFarzmuhalolarakdevleteynden
hibiriRusyadevletininibuteklifiniayedkabulet
medikleritakdirdedahibeyinlerindeniza'veihtilfih
dasnasarfefkrolunmakmuktaziyattanolarakusu
retinistihsaliylebirbirleriyleikisinidahiit'abeyledikden
sonraiteolvakitRusyadevletibirfrsatkay'yeg
zedphemenmtemiolanordularnevvelbeevvelAl
manyazerinesevkileolhavaliyehcumetmesiylebe
raberbirtarafdandahiAnadolu'nunakvammtenev
viasndanmrekkeplekefifiravanilememlubahri
AzakdanvebahrimncemidiimaldeknArhangel
limanndanihraedeceiikitakmklliyetlugemikafile
sinibahrisiyahvebahriBaltkdanmrettepdonan
malarrefakatiyleAkdenizvebahrimuhitiimaliden
izamveimrarederekFransasevahiliniselgibibasaca
sradaAlmanyadahihenzbuhlegiriftarolmubulu
nurvebuikimemalikivasiabuvehilemalupvemn
hezimolacandanAvrupa'nnkt'aibakiyesibissuhule
vebilmuharebegerdendadeiinkiyadolacanetayici
tabiyedenolmalaitebutarikilebtnAvrupakt'
asfethveteshirolunmakkabilolur.
Vasiyetnameninbugnkdileevrisi:
InciBlmAskerisresizsavaaaldrpsava
aeitilmitutmakiinRusmilletininsresizsavah
TARHCEVDET
487
lindebulunmaldr.Fakatmalilerinyolunakonulmas
steleyincebiraraaskereistirahatalangsterilirsede
geneardndanordularndzenlenmesiylezamanndave
yerindetaarruzauygunvaktingzedilmesivebusuret
leRusyakuvvetiniarttrpgenimenfaatlerekavuma
sndasulhzamanndaasayiiindesavaavesava
karmasulheelverilibirdurumolarakkullanlmas.
2nciBlmSavaiindeAvrupa'nnenbilgili
bulunanmilletvekavimleriarasndansubaykitlesinin
vesulhsrasndadailimvemaarifinarlpdavete
dilerekbulunaneldekiimknlarnharcanpyaplmasiyle
bakamemleketlerinmenfaatveiyiliklerindendeRus
milletiniistifadeettirmekleberaberkendimemleketine
zeliyiliklerindendeenufakbireygaybettirilmemesi
eklinenemverilmesi.
3ncBlmAvrupa'dasrpgidenbtniler
sulhanlamalar,anlamazlklar,vekavgalarvezellik
leiddetyolununtutulmasnedeniylevastaszistifade
olunabilenAlmanyamemleketleriolaylarnafrsatd
tkemdahaleveelkonulmas.
4ncBlmLehmemleketlerineikargaalkve
srelikskanlkekememezlikleralaypblnmelere
gtrmekvemilletinilerigelenleriniparakuvvetiyleele

geiripRusya'yaevirmekvehkmetparlmentolarn
danfuskazanpKralseimlerinekarabilmekiin
rvetusulnkullanmakveRusya'ytutanlarseip
baagetirdikdensonradakoruyuponlarasahipkabil
mekiinbumemleketleriniineRusaskerinisokupb
tnbtnyerlediripkalmasnafrsatdnceyekadar
oralardabuaskeruzunsrebrakmayaalmakvebu
bldeJcomudevletlertarafndankardavrangste
rilirsebunlarnksasresusturulmasiinLehtoprak
larnparalaypvermeli,sonrabakadevletlereverilen
488
AHMEDCEVDETPAA
hisselerigerialmaafrsatgzlemelidir.
5nciBlmsvelilerintopraklarndangcnz
yettiikadaryerelegeiripyenilgisinitamamlamayave
gelitirmeyegerekdbirnedenaraypRusdevletinin
aleyhinebalangdasve'iminsavaaptaarruzeyle
mesinihazrlamayavegerekdirmeealpbununiin.
desveli'yiDanimarkaldanveDanimarkal'yIsve'
lidensoutmakveuzakladrmaklaaralarndaanlamaz
lkveekememezlikmayasnsrdrpayakdatutma
nedenlerinealpnemverilmelidir.
6nciBlmRusmparatorhanedannndaima
Almanhkmdarhanedaniindenkzalpailecebala
rgelidiripevlenme,birlik veberaberliklemenfaatleri
paylamalarvebusuretleAlmanyaiindenfuskazana
rakbyleceadgeenmemleketlerininkendiilerineve
menfaatlerimizeuyguneklebalanmas.
7nciBlmngilteredevletidenizkuvvetlerinde
bizeenfazlamuhtaolduugereiylebizimDenizkuv
vetlerimizinartmasndadapekokfaydasolabilece
indenticaretilerindeibirliidiermemleketleren
celikletopraklarmzdakikerestevesaireyannngil
tere'yesatlpaltnlarnmemleketimizeekmekveiki
taraftccarvegemicileriarasndailikivebalarsre
sizdevamettirmeksuretiylememleketimizinticaretini
veticaretfilomuzugeniletmek.
8nciBlmKuzeydeBaltkdeniziGneydeKa
radenizkylarnagndengneRuslarnyaylmas.
9ncuBlmstanbul'aveHindistan'ayeterika
daryaklapstanbul'ahkmedenbtndnyayahk
mederherkesebilinenKaziyyemsellemesinegregah
Osmanldevletineghrandevletinesresizsavalaraa
rakKaradenizdetersanelerpeydaolunmasiingnden
gneKaradeniziveyinemaksadngelimesindenemli
TARHCEVDET489
biryerolmasgereiyleBaltkdenizinideelegeirip
BasraDenizinekadargidilebilmesiiinrandevletinin
dzeninibozupkmesiniabuklatrmakilemmkn
olduuhldedorumemleketlerinineskiticaretiniBer
Ramyoluilegerivererekdnyannanbardeerin
deolanHindistan'akadargidilmesivebuareilear
tkngiltereninaltnlarnaboverilmesi.
10ncuBlmAvusturyadevletininittifakvebir
liinenemverilerekAvusturyanmayakdadurmasna
alpAvusturya'nnilerdeAlmantopraklarzerinde
hkmsrmekisteyendncelerineakdanuyarakel
altndanbakahkmdarlarnrkekimeleriniarttrma

aalarakherbiriniRusya'danyardmistemeeiterek
ilerdebumemleketlerdehkmsrmemizisonulayan
durumdabirbiimkoruyuculukyaplmas.
11nciBlmTrkleriRumelikt'asndantardve
teb'ideAvusturyahanedanntahriedipstanbul'un
zabtndadahiyaaleyhindeAvrupa'nneskidevletlerihar
bentaslitolunmakveyahudalmanyerlerdenkendisine
birhissecikgsterilmeksuretiylekskanlkekimeleri
uyudurulduktansonrabunudaelindenalnmas.
12nciBlm Papannruhanhkmetiniinkr
edipMacaristan'davememalikiOsmaniyedevelehtop
raklarnnGneyblgesindeyaplpRummezhebindebu
lunanHristiyanlarmhepsiniyremizeekipkendilerine
RusyaDevletiba vurulacakyerolarakgsterilipbun
laragenelliklebirbakmanfusveruhanihkmetet
kisiyapmakiinilkncemezhepebirbakanlkihda
smaallmasvebuyoldandmanlarmznherbirinin
vilyetlerindegayretkevemuavinbirokdostlarka
zanlmas.
13ncBlmBusuretlesveliperianveranl
malupveLehlimahkmolupOsmanltopraklardaele
490
AHMEDCEVDETPAA
geirildiktensonraordularmzbiryeretoplanarakKa
radenizileBaltkDenizidedenizkuvvetlerimizlekoru
nacandaniteovakitbtndnyannhkimiyetinia
ramzdablmekeklievvelFransadevletinevesonra
Avusturyadevletiniayrayrvegayetgizlitutularak
arzveteklifolunacak,budurumdaikisindenbirikesin
liklekabuledeceindenherbirinibirbirlerinetututura
rakhrslarnvekibirlerinibirhoabesleyerekiinek
linikabuledeniuymayannyolagetirilmesiiinaley
hindekullanmakdr.nkRusyadevletibtnbtn
DoumemleketlerininaslelegeirdiyseAvrupa'nnb
ykbirkt'asndahenzelinegeirmibulunacandan
buikidevlettenmeydandakalacakolanhangisiolursa
onudasonralarkolaylklaezerveyokeder.
14ncBlm lerbyleolmaypdaikidevletten
hibiriRusya'nnbuteklifinieerkabuletmezlerse
bilearalarndakavgaveekimeyaratlmasnakafayor
makgerekliolarakiinbuekledklmesiylebirbirlerini
suladklarveyorduklarzamanRusyadevletikesin
birelverilidurumgzediphementoplananordularn
ilknceAlmanyazerineyrterekoblgeyetaarruz
laberaberbirtarafdandaAnadolununtrlmilletten
gelmebirokaskerledoluAzakDenizindenveKuzey
BuzDenizindebulunanArkanjelslimanndandarya
karacaikitakmbyksaydafilosunaKaradenizve
BaltkDenizindetertiplediidonanmalarberaberce
AkdenizveOkyanusKuzeyindengnderipgeirerek
FransakylarnselgibibasacasradaAlmanyabile
budurumahemender.Vebuikibykmemleketby
leceyenilerekbozgunaurayacandanAvrupanngeri
kalanksmkolaycavesavayapmadanboyuneipdize
gelecekleritabibirsonuolmaklaitebuyollabtn
Avrupatopraklarnelegeirmekmmknolabilir.
TARHCEVDET491
KAYNARCAANDLAMASI
1nciMaddekidevletbeynindesebkatedenher

trlmuadatvemuhasamaimdidenilel'ebedmahvve
izaleolunupgerekaltharbiyevegereksairtakripile
tarafeyndenamelvetebadrveicraolunanzararve
taaddiyatnisyanmebbediileferamuolunupbubab
davcuhileveaslabirvakitteahziintikamolunmaya
dmanlkyerineberrenvebahrenmebbedvekavive
tagayyrdenmnezzehmusalhayaraayetveharaset
olunagerektarafhmyumumolanvegerekahlf
emcadmtaraflarndanvekezalkRusyaPadiahma
rnleyhaveahlfbeyinlerindetemhidolunanittifakile
safivemebbedvetagayyrdenberimevalthfzveha
rasetolunupibumaddelerkemaldikkatveihtimami
leicravemuteberklmalarveikidevletveemlkve
memalikivereayaveahaliitarafeynmeyanelerindeibu
mevaltmaddesibylereayetolunakifimabaadcanibeyn
denbirininaleyhinesrrenvealaniyyetenbirtrla
melibuuzveizrarolunmayavetecridolunanmevalt
vemusafatmuktezasncabilistisnaikitarafaherne
gnthmetedencmlereayalarntarafeyndennisyen
mnsiyencerayimleriklliyenafolunupekdirivesair
mahbeslerdebulunanlarazadvesebilleritahliyevemen
fvemeksettirilenkesanaavdete,ruhsatverilipmukad
demakamiyabolduklarhertrlpayeveemvallerimu
salahadansonraredveircaolunupvesairlerineherne
ukubetemstahakoldularisedahihaklarnaaslabiril
letvebahaneiletaarruzveziyanvezararvetedibolun
mayalarveaharlartarafndanmezburumabirtrlza
rarveziyanvetaarruzolunmaktecvizolunmaypvez
rarvetaarruzlarnakasdedenlertedibolmalarvemer
sumundanherbirizirihimayetvemuhafazaikavanin
vevilyetlerinindetlerizeresairhemvilyetlerineki
492
AHMEDCEVDETPAA
yasenmuaerekedeler.
2nciMadde buahidnameimbarekeninini
kadvetasdiknamelerinmbadelesindensonraikidev
letinreayasndanbazlaraharbirthmetveademiita
atveyahudhiyanetedipDevleteyninbirineintifaveya
hutilticakasdndaolurisedevletiayyemdedinis
lmikabulveRusyadevletindetanassuredenlerdenma
daaslabirbahaneilekabulvehimayetolunmaypder
abadredveyahudhiolmazsailticaeyledikleridevletin
memalikindentardolunalarkibumisillyaramazlarnse
bebiileikidevletbeyninemurisiburudetveyahudba
isibahsabesoluraslabirmanvakiolmaya kezalik
tarafeynreayasndanolupgerekehlislmvegerek
Hristiyanzmresindenbirkimesnebirtrltaksirate
diphernemlhazailebirdevlettenolbirdevleteiltica
ederlerisebumislulartalepolundukabilte'hirred
olunalar.
3ncmaddeKrmveBucak,Koban,Yedisan,
Sanboyluk,Yedicegl,KabailveTavaifiTatarvebil
cmlebieyyihalbilistisnaDevletintarafndanser
bestiyetvebigayritaallukmstakilvcuhlaecnebibir
devletetabiolmamakzereitirafvekabulolmalarve
tavaifiTatarbilcmlere'yveittifaklariyleliCengiz
soyundanintihabvenasbolunankenduhanelerims
takilolantahthkmlerindeolmalavebirzamanda
duveliaharadanbirdevletevehibirmaddeyemu
hasebeverilmemekartiyleatikkanunveadetlerize

remerkumlarahkmvegerekhanmumaileyhinin
tihabvenasbihususundavegerekumurumahsusa
'vurudunaveumurudevletlerinedairbirdrldev
letialiyyemizleRusyadevletimdahaleeylemeyiph
kmetihariciyevedevletlerinedairmstakildevlet
sairmstakildvelkendikendiylememleketlerinitah?>
TARHCEVDET
493
kimederlergibiveCenabiBaridengayrikimseyetabi
olmamakzeretaifeimerkumeitirafvekabulvelkin
mezhebleriehlislmdanolupzatma'deletsmat
ehriyaranemimamlm'mininvehalifetlmuvahidin
olduunabinaentaifeimerkumeakdolunanserbesti
yetidevletvememleketlerinehalelgetirmiyerekumuru
mezhebiyelerinitarafhumayumunhalknaeriats
lmiyemuktezasmcatanzimederlerveRusyaDevletine
tahsisolunanKerveyenikalearazisivelimanlarndan
madaKrmveKobancaniblerindevakiistilolunan
kasabavekilvemesakinvearaziveBerdaKonskivoy
zisuyunehirlerininaksuveturlanehirlerininbeyninde
olancemi'araziLehmemleketihududunavarncata
vaifimerkumeyeistirdadvezikalesikadimilkesiile
keelevvelDevletialiyyenintahttasarrufundabakika
lavemusalaha ahidnamesinintekmmbadelesinden
sonramemalikiTatariyledenRusyaDevleticmleaske
riniihraeylemseinetaahhdede.Krmceziresininve
KobanveTamanceziresindevaki'kila'vekasabaveme
sakinvesairlerihakkndacz'ivekllihertrlistih
kakndandevletialiyyemizinkezalikkefiyedinetaah
hdedevemahallimerkumafimabaadmuhafzaskeri
veyahudbakaaskerirsaleylemeyememalikimezkureyi
tavaifiTatarabuvehzeredevletialiyyemizistirdad
edipvekimseyetabiolmaksznhkmetidevletlerine
RusyaDevletimerkumlarnhakikatenmstakilentaht
hkmetlerindeveserbestiyetimutlakavechimamulu
bihzereeylediigibikezalikdevletialiyyemiztaahhd
edekikasabavearazivemeskenimezkurlarndafima
baadmuhafzaskeriveyahudbakabirneviaskerba
kasekbanveyahudaskerzmresindenherneisimdeve
negunaisebaasvetesyireylemeyipcmletavaifimer
kumeyeRusyaDevletitarafndanterkolunanserbesti
494
AHMEDCEVDETPAA
yetivekimseyetabiolmaksznistiklllerizeredevleti
aliyyemizdahiterkede.
4ncMaddeCmledvelemahsusolanistih
kakaslsmuktezasmcakendumemleketindemnasip
greceknizamicraetmekherdevletecaizolmalaiki
devleteruhsatkmileinamahsuraverilirkikendi
memleketlerindevehududlarndamnasipgrdkleri
yerlerdekila'veehirler,kasabatveEbniyevemesakini
binaveatikkila'veehirvekasabatvesairleritamirve
tecdidedeler.
5nciMadde ibumsalhaimubarekeninin'i
kadiyletecdidimevaltvemusfathemciyarimyesser
oldukdansonraRusyaDevleticanibindenpayeisaniye
yaniEnopyatotabirolunuportaelisiveyahudmurah
haselisinasbiiledevletialiyyemizdealeddevambir
Rusyaelisiikmetedipziyademuteberolanduvalinel
ilerihakkndaifaolunanmerasimitibarveraayetimu

maileyhRusyaelisininrtbesinedahidevletialiyye
mizcanibindenifaolunaumumenresmiammevukuun
daAlmanimparatorununelisipayeirefiaveyahudsa
giradaolduutakdirdederakabNiderlad'mbykeli
sindensonrataakkpeyleyeNiderland'nbykelisi
bulunmazsaVenedikbykelisindensonrataakkpey
leye.
RusyaDevletielisininbilfiilhizmettebulunan
lardanbirkimesnesirkavethmetiazimeveyahuda
yesteita'zizbirfiinaayesteettikdensonrabadet
takriresyaymesrukaelitarafndanbeyanolunacak
vechzeretamamenistirdadolunavehalisekrinden
sonrahaliaslilerinerica'tedipakllarbalarnageldik
densonraikrarveitiraflarelitarafndangnderilecek
adamnmuvacehesindedahivebazbigarazmslman
larnkarsndabeyanettirilipbylekabulolunalar.
TARHCEVDET
495
7nciMaddeDevletialiyyemiztaahhdederki
Hristiyandiyanetininhakknavekinisalerinekaviyyen
siyanetedeveRusyaDevletininelilerineruhsatverekiher
ihtiyadagerek14cmaddedezikrolunupmahrusai
Konstantaniyedebeyanolunankinisaymezkurevege
rekhademesininsiyanetineibraztefhimatmtenevvia
eyleyeveeliimumaeyhinbirgnaaruzudevletialiy
yemizarazisindeikametedelerkendilerinebirdrldahl
mutemeditarafndanarzvetebliolunmakladevleti
aliyyemiztarafndankabuleylemeleriniDevletialiyye
miztaahhdeder.
8inciMaddeRusyaDevletiningerekruhabinzm
resindenvegereksairreayasndanolanlaratamamen
ruhsatverilekiKudserifveayesteiziyaretolan
sairmahallelereseyyahatedelerbugnayolcuvesey
yahlardangerekKudsierifdevegereksairmahal
lerdeesnaytarikdedahibutrliziyeveharavever
giaslabirtekliftalebolununmayasairdvelinreaya
larnaverilenfermanlarveyolemirlerimersumunadahi
vechilykzereedaolunavemadamkidevletialiy
yemizarazisindeikametedelerkendilerinebirdrldah
taarruzohmmaypkuvvetiahkmieriatmuktezasmca
tamamenhimayetvesiyanetolunalar.
9nenMaddeMahrusaikonstantaniyedemukim
Rusyaelilerininhizmetindebulunantercmanlarherne
millettenolurisedevletumurunahizmeteylediklerinebi
naenhizmetleriikidevleteraci'olmaklakemlimrv
vetilemuameleveitibarolunalarvemahdumlartara
fndankendilerinesipariolunanmevadiinsayesteimu
ahazaolmakcaizolmaya.
10nuncuMadde bumusalahaimbarekeim
zaolunuptarafeynaskerininserdarlartaraflarndanl
zmolantenbihatiktizaedenmahallereisalolununcaol
496AHMEDCEVDETPAA
aralkdaeerbirmahaldebirdrlfiilimuhasamah
dsederseirastaarruzolunmakzereadolunmaypbu
takribilevakiolacakftuhatveistillardahima'duml
zuhurolmakzeremutebertutulmaypbylevakadan
birkimsefaidemendolmaya.
11nciMaddeMenfaatidevleteyniinmemalikini
terauhedencmlederyalarndaikidevletemteallik
gemivetccarsefaininebigayrmmanaatserbestiyet

zerekestgzreylemeleriakdtemhidolunupveis
kelelerinevehermahallemutlakasairdevletlerinicra
ettikleriticaretlerindeKmyabolduklarvechzereibu
Rusyagemilerivetccarsefainininedahidevletialiy
yemcanibindenruhsatverileKaradenizdenAkdenizeve
AkdenizdenKaradenizeveammeisevahilvekylarnn
limanlarndamazezzikrderyalarittisalindeolanmemur
veboazlarndameksedelerveibumaddeyedairbalada
izaholunduuzeredevletiayyemizinmemalikinde
emriticaretedairbiaynFrancevengilteremisilli'
dostuehabolupziyademsaadebuyurulanmesalimat
vemaafiyetleticaretimizahmisillberrenticaretet
mekRusyadevletininreayalarnadevletialiyyemizca
nibindenruhsatverilipbermenvalimuharrernehritama
dadahiketgzaredelergerekemriticaretvegerek
Rusyatccarnnhakkndaibumaddedelafzbilfaa
tahrirolunduugibihertrlihtiyazuhurundamaz?7.
zikrikimilletin vesairlerinsurutlarmerivemuteber
tutulamillelimezburunverdiklerirsumatmsakelesi
niveaynnedaettiklerindensonraRusyatacirleriher
trlemteamakulesininaklveihraedipKaradenizve
sairderyalarnsevahilveUmanlarnavemahrusaiKons
tantaniyeyevarmalarcaizolavechimeruhzerebil
istisnaumumensularnnemriticaretveseyrisefain
maddesinitarafeynreayalarnatecvizbirlekenduta
TARHCEVDET
497
birlerineikidevletcanibindenruhsatverilirkiruiyeti
mesalihveidareiticaretlerinelzm,olanmddetdeta
rafeynmemalikindeikametedelerbubabdatarafeynoku
taahhdolunurkidostolansairdevletlerinreayalarna
erzaniklmanserbestiyetvemsalemetRusyatccar
na dahierzaniklmaveherasetinizammaddesicmle
keyfiyatdamevaddielzemdenalmalaRusyadevletita
rafndanlzmgrlecekammeimevaki'dekonsoloslar
vekonsolosvekillerineruhsatverilekiberatlatabirolu
nurberatpadiahanemilemslimtercmanlarma'yet
lerindetutupngiltereveFranavesairmilletlerinhiz
metlerindebulunanemsallerikmyapolduklarmuafi
yatabunlardahinailvekmyabolalarveRusyadevleti
nindostuehabbolanmilletinimtiyazatvemuafiyatile
berrenvebahrenRusyamemalikindeticaretetmeeve
rusumumutadeyiedaettikdensonradevletialiyyem
reayalarnaRusyadevleticanibindenruhsatverilipve
seyrideryaesnasndakazayaduarolansefainetarafeyn
denvcuhlaianetvebugnakazalarzuhurundadostu
ehabolanmilelinhakkndaicraolunanmzaheretile
muavenetolmalarkendilerinelzmolaneyanarhca
rilekendilerinealverile.
12nciMadde AfrikallaryaniTrablusGarbve
TunusveCezayiriGarbocaklariyleRusyaDevletiakdi
eraititicareterabetettiklerihaldedevletialiyyemiz
taahhdederkiDevletiRusyanmbugnarabetipezi
rayhusulnekendiitibarveruhsatmbezivemilede
uhudatmersumehifzuharasetolunmakemrindedahi
marezzikrocaklarnhakkndadevletialiyyemizzmin
ola.
13ncMaddeCmlesenedatvemektibim
medeveherhususdatamamenRusyallarnimparatori
F.32

498
AHMEDCEVDETPAA
esilkabmuteberinedairdevletialiyyemizcanibinden
tfklisaniletamamenRusyallarnpadiahtabiriis
timalolma.
14ncMadde Dvelisaireyekyasenkilisay
mahsusadanmadaGalatatarafndaBeyolunammahal
leninyolundatarikiamdaRusyaDevletibirkinisabina
ettirmekcaizolaibukinisakinisayavamolupDusog
refekinisasitabiriyletesmiyeveilelebedRusyaDevle
tininelisisiyanetindeolupherdrltaarruzvemda
haledeneminveberiveharasetoluna.
15iaciMaddekidevletinhududlartayinvetah
didolunduklarnizammuktezasmcatarafeynreayalarna
mucibimubahasabaisiniza'cesimolacakbirmadde
olmadeerimlahazadanbaidolmayplkinavarz
gayrimemuledenzuhurumuhtemelolanesbabma
zarratveziyanlarndefineikidevletbilittifakkarar
vermilerdirkibugnanesnelerinzuhurundare'sihu
duddaolanhakimzuhuragelenmaddeyiteftiveyahud
mahsusentayinolunanmemurlarnmarifetiyletefahhus
edelervepaktaahhdolunurkiibuahidnameimba
rekein'ikadiylemeddetentemhidolunanmevaltve
Hsnnizammaddesibugnakazayanmzuhuruileas
latayirolunmaya.
16ncMaddeCmleBucakmemleketiAkkerman,
Kili,smailkaleleriylesairkasabatvekurraderumla
rndamevcudbulunanammeieyaileRusyaDevlet
tarafndandevletialiyyemereddohmupvebendenkale
sinidahidevletialiyyemerededervekezlikEflkve
Budanmemleketlerinicmleikla'veehirlervekasa
bat,vekurralar derumlarmdamevcudbulunancmle
eyalariylekezalikdevletialiyyemeredederdevleti
aliyyemdahiatiylbeyaneraitilememalikimerkime
yikabuledipibueraititamamenvekamilenhfzuha
TARHCEVDET
499
raseteylemesinivaadimamulbihiletciahhudeyleye
(evvela)ibuyenivoyvodalklarnahalisihernepaye
vekeyfiyatvehalveisimveayandaniselerbilistisna
haklarndatamamenvekniennisyenmimsiyenaffo
lunupherdrlthmetleriveyahuddevletialiyyemin
umurunamuhalifhareketeylediklerineisnadvemuzanna
olunancmleia'malleriilelebedferamuolunupevvelki
maddeninmazmunuzeremansabvepayeleriveemlk
ahikalarmuceddetenhalleritekmilolunupibumuha
rebedenmukaddemmalikolduklaremlkleryineiade
olunalar.(Saniyen)keeleevvelhristiyandiyanetiv
cuhlaserbesiyetolupicrasnabirtrlmmanaatolun
mayupkinisalarnmuceddetenbinasnaveatiklerininta
mirinemmanaatolunmaya(Salisen)ezkadimmanas*
trlarmavesairahsamtaallikolupba'dehubigayri
hakkendulerdenahzolunupIbrailveHotinvesairyer
lerindairesindemevcudbulunanaraziveemlkkiel'an
reayaismiyletesmiyeolunurmersumunaistirdatoluna
lar(Rabian)RahibinzmresinemnasibolanimtiyazUe
itibaroluna(Hamisen)terkivatanedipaharmahallere
varmakrabetindeolanhanedanlareyalariylenaklet
meeserbestiyetzeremezunolalarveibuhanedanlara
kendimesalihinintanzimiynvaktikfileriolmakiin

serbestiyetzerevatanlarndannakleylemelerinebirse
nemddetimhalolunupibumddetimhlettasrikna
meimbareke'ninmbadelesitarihindenma'dutvemah
suboluna(Sadisen)atikmuhasebeleriinhernegna
isegereknukudakavegereksairtarikilebirnesne
tahsilolununmaya(Sabian)ibumuharebenintamamen
mddetiiinbirdrlteklifveyahudaharbirdrlta
lepolununmaypmaharebeimtidadmdapazdeolduklar
mazarratvetahribatmteaddidelerinenazaranmer
sununabundansonradahiikisenelikmhletverilipibu
500AHMEDCEVDETPAA
mhletmbadeleitasdiknameihmayuntarihinden
addoiuna(saminen)ibumhletmrurettikdensonra
devletialiyyemiztaahhdederkicizyelerininakasn
tayinemrvvetiklliyeemuamelevehayzimk
rtbesindesahaveticelilesininharasetedeikisenedebir
keremeb'uslarnnvesatetiylecizyeleriedaolunaveta
yinolunanibucizyelerinintamamenedasndansonra
aslabirpaaveyahudhakimveherkimolursao'^un
mersumanaaslabirvakittetaarruzetmeyipaharbir
drlverbiveyahudteklifhernegnaisimvebahane
ilekendilerindentalepolunmaypceddiemcedimSultan
MehmedHanrabi'zamansaadetlerindemutemetti'ol
duklarimtiyazatilekmiyabolalar(asien)mlkumur
larmruiyetedenkapukethdalarnnyerindeibuvoyvo
dalklarnbeylerinedahiruhsatverilekidevletialiyye
deherbirinintarafndanRummezhebindehristiyanol
makzeremaslahatgzarlartayineyleyelerkiibu
memleketemtevakkfolanmesalihiniruiyetederler.
Devletialiyyemcanibindendahihaklarnakemlim
rvvetilemuameleolunuphaliacizanelerindekavaidi
milelistihkaknamstahakolupyaniherdrltaarruz
daneminveberolmakzereitibarolmalar(airen)dev
etialiyyecanibindenRusyaimparatorluununelilerine
ruhsatvemuvafakatverilirkiibuikivoyvodalklarnik
tizasnagresiyanetvemsaadeolunmalarnamzake
reedeler.Devleteyn'elykolanitibardostanemukte
zasmcaelilerininarzettiklerikelimatlarnariayetey
lemesinedevletialiyyetaahhdeder.
17nciMaddeEl'anRusyaDevletininzirizabtn
dabulunanAkdenizadalarnRusyaDevletidevletialiy
yemizeistirdadeder.Devletialiyyemdahitaahhdeder
kievvelkimaddesindemusarraholanherdrlkabahat
lannvedevletaliyyeminumurunamuhalifolmakmuzan
TARHCEVDET501
nasiyleicraolunanammeiefa'linnisyenmimsiyeaff
klliilemahvveafolunmakmaddesiniCezayirimezku
reninahalisihakkndadahikemliistikametileriayet
eder(saniyen)hristiyandiyanetineaslaednabirtarruz
ileisalitazyikolunmaypkiliselerintamirvetecdidine
vueuhlammanaatolununmayamazezzikrkiliselerine
hizmetedenehasaslabirtakripiletaarruzvemdaha^
leolununmaya(salisen)ibumuharebesebebiylekendi
lerineirasolunantekdifatvetahribatsebebiileRusya
devletininzirihkmetindebulunduklartarihdenvebun
dansonraikisenemddetinedeiibuCezairimerkume
indevletialiyyemeistirdadtarihindenadolunmakge
rekdir.DevletialiyyemcanibindenCezairimezkureaha^
lisindenaslabirdrlresmisenevitahsilolunmayan(ra

bian)terkivatanedipaharmahallerevarmakrabetin
deolanlartamamenmalveeyalariylenakletmekdev
letialiyyemcanibindenmerkumunaruhsatverilipve
tanzimimesalihleriylevaktikfiolmakiinibutasdik
nameimubarekeninmubadeolunacaktarihindenbirse
nemhletmddetikendilerineimhloluna(hamisen)
Rusyadonanmasnnavdverica'tindekiiaallahutaala
ibutasdikameimubarekeninmbadelesindensonraay
mddetindevakiolmakgerekdir.Bunesneyeihtiyac
vakiolurisedevletialiyyemcanibindenvus'uimkn
mertebesindemzaheretoluna.
18inciMaddezisuyuboazndavakiKuburun
hisarimehrimezburunsoltarafsahilindekifayetedecek
araziileveaksuilezsuyubeynindevakisahrayha
liyeminvemuarazadanerimustakilenaleddevanRusya
Devletinintahttasarrufundakala.
19uncuMaddeKrmceziresindevakiYenikale
kalesivekerlimanlarderunlarmdamevcudbulunan
arazileriylebahrisiyahdanbalayptulenker'inatik
502AHMEDCEVDETPAA
hududlarnavararakBuhacenamimahallevarncave
Buhacemahallindenhattmstakimilebaldanazak
denizinevarncamuarazdanarmustakilenaleddevam
RusyaDevletinintahttasarrufundakala.
20nciMaddeMdisamn1700senesiyanita
rihihicretinebevinin 1003senesiTolstoynamhkimi
ileAcomuhafzHasanPaabeynindeakditemhidolu
nansenedamefhumundabeyanolunduuzereazakka
lesievvelkihududueilelebedRusyadevletinetahsis
oluna.
21inciMaddekikabartalaryanibykkabarta
vekkkabartatartartaifesiylevakicivariyetlerinden
naiKrmhanlariyletaallukleriolmalaRusyadevleti
netahsisolunmalarmaddesiKrmhanlarnnvemeve
retininveTatarbalarnniradesineihaleoluna.
22nciMaddekiDevletbeynindeinikadvuku
bulancmleuhudnameveeraitisabikayveBelgradka
lesindevaki'ahidnameyiveondansonravcudagelen
ammeieraitimahvveizaleveilel'ebedferamuetmek
ikidevletmeyanesindebilittifakkararverilipyleki
mersumuhudatinhakknafinabaadbirdrldaiyema
kulesinibinaetmeyelervelkinhazretisann1700se
nesindeTolstoynamhkimiileAcokalesininHasanPa
anammuhafzlkesihududuveKobansnrnntayin
vetahdidinedairvaki'erait ibuistisnadanbiriolup
keelevvelbiltayirkala.
23ncMaddeGrcveMekrilhavalisindevaki
BadatckveKtanisveehribankalelerikiRusyaas
keritarafndanzabtolunmulardr.Kadimdenberum
taallikolduklaraslsahiplerinemtevakkfolmakze
reRusyadevletitarafndankabulolunupylekieer
tahkikatkadimdenberuyahudmddetimedidedenmu
kaddemdevletialiyyemklaimezkureyemlikolmu
TARHCEVDET
503
isededevletialiyyemeraciolmakzerekabulolunup
ibutasdiknameimubarekeninmbadelesindensonra

vaktima'huddaRusyaaskerikala'imezkureyitahliye
eyleyedevletialiyyemdahikenditarafndantaahhd
ederkievvelkimaddeninmazmunumuktezasncahava
liimezburedeibumuharebeintidadndaDevletialiy
yeminaleyhinehernemenvalzerehareketetmiolan
larnisynmnsiyenafeyleyevevechimamulbihzere
veelebedolanvekzvergisindenvehergnacizyei
sairetalebindenebavekefiyededer.tedenberimtaal
likleriolanlardanma'datavaifimezkurarasndakendi
reayasolmakzereferdivahidinhakknadaiyeetme
meedevletialiyyemtaahhdeder.VeGrcvemekril
lertarafndantedenberizabtolunanarazivesairms
tahkemyerleritekrarmersumununhkmetvemuhafa
zaimutlakalarnaterkeyleyevediyanetimanastrve
kinisalarhakknabirtrltaarruzvetazyiketmeyip
atikolanlarntamirinevecedidlerinbinasnammanaat
olunmataveldrpaasvesairsergerdevezabitanta
rafndanoirdrldaiyyetahtndaemvalleriniizaatile
taarruzolunmalarndevletialiyyemmeneyleyeveta
vaifimezburedevletialiyyeminreayasndanolmala
Rusyadevletiaslamersumunamdahaleetmeyiptaarruz
eylemeye.
24ncMadde Ba'delimzavetasdiklmevad
derakabnehriTunannsatarafndamevcudbulunan
cmleRusyaaskeriavdetveric'atemtevecciholupim
zaitarihdenbirayzarfndaTunannsolkysnamrur
edelerveaskerimezburtamamenTunannsolkysna
gedikdensonraHrsovahisarboaldrpaskerislm'a
teslimolunaveba'dehuEflkveBucakmemleketlerinin
tahliyesinebirdenvenvahiddembaderetolunupi
butahliyemaddesineikiaymhlettayinolunurvecm
504AHMEDCEVDETPAA
leRusyaaskerimemleketeynimezbureteyndenekildik
lerindensonrabirtarafdanYergkalesinivebadehu
brail'ivetarafidierdensmailkasabasnveKilive
AkkermankaleleriyleRusyaaskeriterkedipasakirisai
relerinemlhakolmaamtevecciholdukdansonraasa
kirislmiyeyeklamezkureyiterkedeler.buiki
memleketintamamentahliyesineaymddettevkit
olunurbaldazikrolunankeyfiyettensonraRusyaas
keriBudanmemleketiniterkedipnehriturtannsolta
rafnamruredecekdirbutakribemarezzikrmevazi'
vememalikintahliyesiikidevletinmsalemetvemsala
haimebbedelerininimzasndansonrabeayzarfnda
vaki'olupcmleRusyaaskerinehriTurtannsolkysna
mrureyledikdeolzamanHotinveBenderkaleleriasa
kirislmiyeyeteslimolunur.Ancakmcerredbuurut
ilekiyenevaktimezburdaKlburunhisartasriholu
nanarazisimusalahaimebbedenin18incimaddesinde
izaholunduuzereAksuezisuyubeynindevaki'sah
rayhaliyeninzaviyesiyleel'ebedmuarazadanberi
RusyadevletineteslimolunaveAkdenizadalarnadair
Rusyadonanmasnnmesalihivetanznatderuniyele
rinekabilolduusur'atleCezair'imezkreolhavalide
bulunanRusyaaskeritarafndankeelevvelmuarazadan
beriDevletiayyeninzabtmaredolunalarnkBuud
mesafesebebiekabdeildirkitevkitivaktolunave
devletialiyyemtaahhdederkidostbirdevletolduu
cihetledonanmaymezkreninisticliazimetimlaha
zasiyedevletialiyyemifaylevazmnaianetedipvus'

imknmertebedeiktizaedennesneleriverilipolbabda
dvletialiyyemereddolunanmemleketlerdemademkiRus
yaaskrimevcudbulunuriseibumemleketlerinhk
metivenizamRusyalnnzabmdabulunduuzereka>
lpcmleRusyaaskerininklliyenhurularvaktinede
TARHCEVDET
505
indevletialiyyemcanibindenmemalikimezkrenin
hkmetinemdahaleolunmayavebumemleketlerdebu
lunanRusyaaskerininiktitafme'kltvetedarikile
vazmsairesineel'anamelolunduuzerekezalikta
mamenhurularnakadaramelolunaveRusyaaskerinin
baseraskeribubabdamahsusentayinolunandevleti
aliyyeminmemurlarnamemalikimezbureninherbiri
tahliyeolunduunuhaberetmedikedevletialiyyenin
redolunanibukalelereayakbacmaypbinnefisdevleti
aliyyemdahiredolunanibumemleketlerindekendih
kmetiniidhaletmeyekla'vekasabatdamevcudolan
RusyalnnzahirevemhimmatmuradlarzereRusya
askeritarafndantahliyeolunupdevletialiyyemered
olunankalelerdemcerredbuesnadamevcudbulunan
devletialiyyemtoplarmterkedelervedevletialiyye
mereddolunanammeivilyetlerinahlisihernecinsve
halkeyfiyetteniselerkiRusyadevletininhizmetinde
mstahdemolmulardr.Akdolunanmhletiseneviyede
ehlayalveamvalleribirleRusyaaskeriilemaaneki
lipnakletmekrabetindeolanlarmen'olununmayps
rutumezkuremuktezasmcagerekozamanvegerekta
mamenbirsenemddetindevcuhlamen'olunmasma
devletialiyyemtaahhdeder.
25inciMadde Gerekinasvegerekzkurcinsin
denolanbilcmleuseraymuharebevesairesirlerher
nepayevertbedeniseleriki devletinarazilerindebulun
dukaRusyadevletindekenduiradetleriyletanassureden
mslimnvedevletialiyyemdehsniradetleriyledin
muhammedyikabuledenhristiyanlardanmadabilcm
leibuahidnameimbarekenintasdiknamelerimbade
lesindensonraderakabveaslabirdrlbahaneiletara
feyndenbilivazvebigayrsmnazadveistirdatve
teslimolunalarkezalikgiriftarbendiistirkakolanbil
506
AHMEDCEVDETPAA
cmlehristiyanlaryaniLehluveBugdanluveEflaklu
veMoraluveahaliiCezairveGrclervesairbcmle
vebilaistisnabilsmnvebayriivazazadolunalar.
Kezalikibumsalahaimbarekenininikadindansonra
birtakribegiriftarbendiistirkakolanRusyareaya
lardevletialiyyemdebulundukaredveteslimolunalar
vekezakdevletialiyyeminreayalarhakkndabiay
nihibumuameleimteabihezerehareketetmeeRus
yataahhdeder.
26nciMaddeibumaddelerimzaolunduuha
beriKrm'aveziyeresideolduugibiderakabKrm
daolanRusyaseraskerizimuhafzilemuhabereedip
ibuimzaytarihdenikiayzarfndamutemedadam
largnderilerekKuburunhisarnmazerzikronsekizin
cimaddedetasriholunansahralarileteslimvetesellm
kabulederler.Veibumutemedadamlarmlakatlar
gnndenikiayzarfndamazerzikrmaddeyitekmil
edeler.ylekibieyyihalibuahidnameimzaolunduu

gndendrtaymddettevekabilsemddetiekallika
lildemaddeimeruhhitampezirolupklliyenicraolu
navememuriyetleritekmilolunduunusadra'zamcani
binevefeldmarealtarafnabilte'hirihbaredeler.
27nciMaddeBumusalahaimubarakeyeveme
valtvemusafatbeynedduveleteynziyadete'kidiletem
hidvetakviyezunnundatarafeynrzasiyletevkitoluna
cakmiykatdaibumusalahayhayriyeyitasdikentas
diknamelerilefevkal'debykelilerbaasvetesyirve
ikielilerreesihududdamuameleimteabiheilemu
kabeleolunupdevletialiyyeminindindeziyademutaber
olanAvrupadevletininelilerihaklarndadaayetolunan
resmimtadezermumaliyhimadahimer'iklnpdel
letisaffeticanibeynolmakzereeliyanmumaileyh
mavesatetiyleandevletlerinelykhedayairsaloluna.
TARHICEVDET
507
28nciMaddeDevletialiyyemmurahhaslarmu
maileyhunatevkiiresmahmedveReislKttapibra
himmnipdamemecdhmavedevletiRusyannLegon
taCeneraliPrenRibninHatmetavakibebilhayrtaraf
larndanibumsalahaimebbedenin maddeleriunza
olundukdansonrasadrazamveRusyadevletininfeldma
realinintenbihatisaliyleberrenvebahrenkulliyetluve
sairyerlerdevaki'asakiricanibeynmeyanelerindeher
drlmuameleihasmanamenolunmaklzmgelmele
derakebsadrazamveceneralfeldmarealcaniblerin
denAkdenizveKaradeniz,Krmkarsndavakidonan
mayavemevaziisaireimuharebeyeulaklargnderilir
kibaadiinikadlmusalhaheryerdemeadetvemeka
teltdefoluna.Vebirgnaulaklarsadrazamnvece
neralfeldmarealintenbihnameleriylemasumveme'
munolalarkiRusyaulaRusyaaskeritarafnatesabuk
ederiseibuRusyaseraskerininvesatetiylesadraza
mntenbihnamesinidevletialiyyemseraskerinetesyin
eyleyevesadrazamnulatebadrvetekaddimederise
seraskeriDevletialiyyevesatetiylefeldmareanten
bihnamesiniRusyaseraskerinebaasvetesyireyleyeve
akdolunanmslahaimbarekeninukdveuhdutem
hidigerektarafhmaynuhsrevanemdenvegerek
Rusyapadiahmarinleyhatarafndansadrazamve
devletiRusyafeldmarealiPetroKonteRomanoftef
vizveihaleolunmalaahidnamedemesturolanmsal
haimebbedenincmlemaddeleriikisininhuzurvemu
vacehelerindeakdolunmugibisadfazamvefeldma
realcaniblerindendevleteyntaraflarndankendulereve
rilenruhsatkmilemuktezasmcamevadmezkre'yi
imzavehatemleriyletasdikedpibumevadmefhumun
daakdvetemhidvevaadolunanmaddelerkaviyenve
bilatayirmer'ivedikkatleicraolunuphilfnaaslabir
508
AHMEDCEVDETPAA
nesneamelolunmaypferdivahidedahiettirilmeyeve
biaynihimutabklma'nasuretleriimzavehatemleriy
letakrirvetasdikolunupsadrazamnsenediTrkve
talyanlisaniylefeldmarealinsenediRusyavetalyan
lisaniyledevleteyncaniblerindenkedulereverileruhsat
amelerdahimurahaslartaraflarndanvedevletiahyyem
canibindenolmakzerefeldmarealeisalvemevaddm
imzasndansonrabegnveyahudkabilolursamddeti

ekldedahimbadeleolunupsadrazamnsenedatm
teslimettikleriandafeldmarealkonteRomanof'unse
nedleriniahzedeler.
HATEMEHU
ndifimabaadmeveddimerknezeretecdidve
temhidolunansulhusalhreflharbvelkefahmukar
rervemutebertutulupiymeikerimeiehriyaransa
dakatmtadvekaideimeriyyeitacidaranvefaitiyad
zereahdmisakvetamamentasdikederizkigerekzikr
olunanyirmisekizmevaddinurutvekudunavesulh
salhinmevasikvebudunavegerekdierikikt'aita
olunannianhmayunumdamuharervemasturma
deteyninsuratlarnakemaliriayetolunupmademki
olcanibdendahimurahhaslartarafndanteyidvetasdik
olunanmevadihilfnavaz'uhareketsadrolmayata
rafhmayunupadiahanemizdenveahlfnisfatitti
safmzdanvkelylimakamvemirmiransahibl
ihtiamvemeraizevilihtiramveumumenaakir
nusretirtisamimizvebcmleubudiyetimizileerefyab
olan tavaifihuddamdanbirferdhilfnamtallikvaz'
vehareketeylemeye.
TMMET
Hatimeiahidnamedemezkurikimaddedenbirisi
mesarifiharbiyetazminidirkiDevletialiyyetaksit
TARH1CEVDET
509
ilebehersenebeerbinkeseakevermekzerese
nezarfndaRusyalyaonbebinkeseakete'diyeetmei
taahhdetmidi.kincisiAkdenizadalarnnsr'atitah
liyesidirkizikrolunanahidnameninonyedincimaddesin
deAkdenizdebulunanRusyadonanmasnnaymd
detdeekilmesimerutisedemmknmertebebiran
akdemhareketetmesiniRusyadevletitaahhdeylemi
di.
KAYNAKAANLAMASININEVtRSt:
1nciMaddekiDevletarasndageenhertr
lsavavedmanlklarortadankaldrlpgerekharp
aralarvegerekbakayollardanikitarafnyrtecei
veyapacazararvedmanlklartamamenunutulup
rtbasolunupbuadanyzekphibirzamaninti
kamolunmuya.Dmanlkerinekaradavedenizdes
resizvekuvvetlideimekdenuzakanlamayauyupuy
gulamayapla.Gerekbendenncegelenbyklerinta
rafndanveyineRusyaimparatoriesiveondanncege
lenbykleriarasndayaplanittifakilebozulmadan
sresizvedeimekdenuzakdostlukmuhafazavekoru
nupbumaddelerbykdikkatvenemleyrtlpy
rrlkdetutula.Veikidevlettopraklarvememleketleri
vereayasveikitarafhalkarasndabudostlukmad
desineyleuyulakibundansonraikitarafdanbirinin
aleyhinegizlidenveakahibirdavrandmanlk
vezararyaplmya.Yenenendostlukvesamimiyetge
reinceayrntszikitarafaneekildeolursaolsunsu
layanreayalarnikitarafdagemiiunudaraksulanta
mamenaffolunupekdiriveyabakahapishanelerdebu
lunanlarazadveboaltlpyolakoymakvesrgnve
biryerdeoturmaamecburedilenkimselerednizni
karlpnceleriyaantlarneisehertrlrtbeve

510
AHMEDCEVDETPAA
mallarsulhanlamasndansonrageriverilipktlk
lerevecezalarauramlar.Varsaonlarndahaklarna
hibirnedenvebahaneiletaarruzvezararveziyanve
rilipcezalandrlmayalar.Bakalartarafndanbunlara
hibirekildetaarruzvezarar,ziyanverilmesinegz
yummamakvezararveriptaarruzedenlerindecezalan
drlmas.Bugibilerdenherbirikanunlakorunarakhi
mayeedilmelivevilyetleriningeleneigereincebaka,
vilyetlerdekigibidavranlmaldr.
2nciMaddeBumbarekkarlklanlamann
yaplvekarlklonaylanmasndansonraikidevletin
reayasndanbazlarbakabirsulamaveyabakaldr
mayahuthainlikedipikidevlettenbirinegizlenecekve
yasnacakolsaOsmanlDevletindedinislmkabul
veRusyaDevletindehristiyanolanlardanbakaaslabir
bahaneilekayrlmayphemengerieviripyahuthiol
mazsasndklardevletintopraklarndankovulsunlarki
bugibiyaramazlarnnedeniileikidevletarasnasouk
lukgirmesinveyahudgereksizbirdavranortayak
masnyineikitarafreayasndanolupgerekslmge
rekHristiyantoplumundanbirkimsekusurlarnd
npbirdevlettenbirdevletesnmakisteselerbugibi
isteklergecikmedengerievrilir.
3ncMaddeKrm,Bucak,Koban,Yedisan,
Canboyluk,yedicglkabileleriveTatarlarnhepsiayrn
tszikidevlettarafndanhrvebamszhibirbyk
devleteuyduolmamakzerekarlanpkabuledilecekler.
Tatarlarbirleiptoplucare'yveripCengizHansoyundan
seilipbalarnagetirdikleriekildehkmetetmelerive
bakahibirdevletiniilerinekarmamasnavehi
birdevleteyaptnnhesabnvermemeeveeskikanun
vegeleneklerizeregerekhanseimindegereknasbnda
gerekzeliilerindevekendidevletilerindehibir
TARHICEVDET
511
suretleneOsmanldevletinedeRusyadevletikarma
yacakonlarivedilerindebakabamszdevletler
kendikendinetopraklarndahkmederler.Allahdanba
kakimseyebalolmamakzeretatarlarbunubylece
karlarvekabulederler.Lkinmezheblerislm'dan
olupOsmanlPadiahdaHalifevem'minlerinimam
olduunagretatarlarDevletlerininhrvebamszl
nasarsntgetirmiyerekmezhebilerinitarafhma
yununhalknaislmeriatgereinceuygular.Rusya
DevletineverilenKerveYenikalearazisivelimanla
rndanbakaKrmveKobantaraflarndayaplani
galdekasabakaleler,evlervetopraklar,Berda,Konski,
Voy,zisuyunehirlerininAksu,veTurlanehirlerin^
arasndaolan btntopraklarLehistansnrnavarn
cayakadartatarlarageriverilecekzikalesitedenberi
bulunduuOsmanltopraklariindebulunacakvesulh
anlamasileyaplanmbadeledensonraRusyaDevleti,
Tatartopraklarndabulunanbtnaskerinikarmaya
szverir.KrmyarmadasnnveKobanveTamancezi
resindebulunankasabalar,kalelerveevlerdenvebaka
hereydenOsmanlDevletivazgediszverir.Buyer
lerebundansonramuhafzaskeriveyahudbakaasker
gndermeyecekdir.ButopraklartatarlarabyleceOs

manlDevletikurtarpvererekbamszdevletkurup
hkmsrmeleriniRuslarnbamszdevletkurupken
dihkmetleriniidarelerinitandgibiOsmanlDev
letimiztaahhdeder.Vebundansonrakalelerindekasa
balarndaoturduklaryerlerdevetopraklarndamuha
fzaskeriyahudbakabirneviasker,bakasekbanveya
hudaskerikurulularlailgilineolursaolsungnderilme
yip,btnTatarlarRusyaDevletitarafndanverilen
bamszlvekimseyeuyduolmaksznistiklallerizere
OsmanlDevletideterkede.
512
AHMEDCEVDETPAA
4ncMaddeDevletlerhukukuaslgereikendi
topraklarndauygungreceidzenikuracakveher
devleteuygungrlecekdavrandakendi toprakve
snrlarndauygungrdkleriyerdekalelerehirlerka
sabalarbinalarevleryappeskikaleehirvekasabalar
yenileyiponaracaklardr.
5nciMadde Bumbareksulhanlamasnnya
plmasylayenidendostlukvekomuluksamimiyetige
lidikdensonraRusyaDevletitarafndanikincipayeya
nienopyatotabirolunur.Ortaelisiveyahudmurahhas
elisinasbiileOsmanlDevletindesresizbirRuselisi
ikametedipilerigelenvedeerverilendevletlerineli
lerihakkndayaplanmerasim,saygvesaygilemi
RuselisininrtbesinedeOsmanlDevletitarafndanya
placakgenellikleumummerasimalayndaAlmanim
paratorununelisiyksekpayeveyahudkkpayede
olduutakdirdehemenNiderlan'mbykelisindenson
xapeindengelenNiderlan'mbykelisibulunmazise
Venedikbykelisindensonrapeindengele.
6nciMaddeRusyaDevletielisininbilflhizme
tindebulunanlardanbirkimsehrszlkvebyksulama
veyahudzrdilenecekistenmeyenbiriiledikdenson
rayazlpelitarafndanaklanacakekdetamamen
gerialmaveikiliikenHz.Muhammedinaleyhissalat
vesselamdininikabuletmeksevdasndaolanlarbudine
kabulolunmaypikidurumugedikdensonraikisiz
durumunadnndeakllarbalarnageldikdensonra
kararlarveszlaklamalarelitarafndangnderi
lecekadamnnndedevebazgarazszMslmanlarn
karlarndasyletilipbylekabulolunalar.
7nciMaddeOsmanlDevletiHristiyandininin
haklarnvekiliselerinisalamcakorumaytaahhdede.
Herihtiyacdaistanbul'daadgeen14ncmaddedekiki
TARIHICEVDET
513
liselerRuselisineverilecekyetkiilekilisedehizmet
edenlerikorumasnaeidlibildirilerleelkoyanveelinin
bildirisiOsmanlDevletimizindostluksamimiyetineya
knvebalmutemeditarafndanbildiriliparzolunma
laOsmanlDevletitarafndankabuledilmelerinitaahhd
eder.
8nciMaddeKudserifveziyaretedeerba
kayerlereseyahatediphibirzamanbuyolcuveturist
lerdengerekKudserifdevegerekbakayerlerde
yoldaikenbilecizye,hara,vergigibibirteklifdebulun
mamaRusDevletiningerekrahiblerzmresineveRus
yareayasnaakizinlebakadevletlerinreayalarnave

rilenfermanlaryolemirleribunlaradaonlarauygulan
dzereyerinegetirilecekeerOsmanlDevletitop
raklarndayerleirlersekendilerineveyaptklariesata
lmayptaarruzolunmayacakvekanunkuvvetiileko
runacaklar.
9uncuMaddestanbul'daoturanRuselilerinin
hizmetindebulunantercmanlarhernemillettenolursa
olsunDevletilerinehizmeteylediklerinegrehizmetleri
ikidevletedegetiiiinhotutulupiyimuameleve
saygldavramlmasveocuklar1,tarafndanismarlanan
maddeleriinakasulamayaplmaya.
10uncuMaddeBu,sulhanlamasimzaolunup
ikitarafaskerininbakumandanlartarafndanlzm
gelenuyarmalaryerlerineulancayakadarbuaralkbir
yerdesavakarsataarruzyaplddenilmeyipbunaya
knolaylarmthatveistillardaortayakylaay
nzamandatannmayarakbyleolaylardanhikimse
faydagrmeye.
11nciMaddekidevletinmenfaatiiintoprakla
rnevirenbtndenizlerindeikidevletebalgemive
F.33
514
AHMEDCEVDETPAA
tccargemilerineengelkarlmaypserbestegidive
gelilerianlamailetaahhdolunupiskelelerineveher
yerebakadevletlerinyaptklarticaretkolaylklarn
RusticaretgemileriiinOsmanlDevletitarafndanizin.
verilerekKaradenizdenAkdenizeveAkdenizdenKara
denizevebtnkylarndavelimanlarndabudenizle
rebitiikolanticaretyoluveBoazlarndakalmalarna.
izinverile.BumaddeyedairyukardaanlatlanOsman
lDevletitoprandaticaretilerinitpkFransaven
gilteregibidostsaylpfazlamsaadebuyurulankar
lklbarklkveayrcalklanehiryoluticaretigibika
radadaticaretetmekiinRusreayalarnadevletimiz.
tarafndanakizinverilipanlatldgibiTunanehrin
debilegeipgidelergerekticaretilerivegerekRus
tccarhakkndabumaddedekelimesikelimesineyazl
dgibihertrlihtiyaortayakncaikimilletinve
bakalarnartlar geerlisaylanbumilletlerinverdik
lerirsumatglnvedenenparayverdiklerinden
sonraRustccarlarhereidmalnakilveihraedip
Karadenizvebakadenizlerinkyvelimanlarnaves
tanbul'avarmalarcaizola.Bilindiigibiayrcalkol
madanbtnsularnnticaretilerivedenizyollarnda
gidigelimaddesiniherikitarafreayalarnauygula
yarakkenditccarlarnaherikideletteilerinigrmek
veticaretiniyrtmekiingerekensredeherikitaraf
topraklarndaoturmalarnaizinvere.Buadanheriki
tarafaTaahhdolunurkidostolanbakadevletlerin
reayalarnauygulananserbestlikveselmetlegidige
liRusyatccarnadauygulana.Vekorumadzeni
maddesibtnyaplanilerdegerekliolmaklaRusyata
rafndanlzumgsterilecekumumyerlerdekonsolos
larvekonsolosveklerinintayinineOsmanlDevletita
rafndanizinveripdostolanbakadevletlerinkonsolos
TARHCEVDET
515
larnmgrdsaygneisebunlaradaayngsterile.
BukonsolosvekonsolosvekilerineBeratldenilenpa

diahberatilegvendikleritercmanlarinayetlerinde
tutupngiltereveFransavebakamletlerinhizmetle
rindebulunanemsallerinineldeettiklerimuafiyetlere
bunlardaeriiponlargibiyararlanalarveRusya'nndos
tuolanmilletlerinigrmekdeeldeettikleriayrlkve
balakaradanvedenizdenRustopraklarndaticaret
etmeevebilinenrsumudedikdensonraOsmanlDev
letireayalarnaRusyatarafndanizinveripvedeniz
yolculuusrasndakazayaurayangemilereherikita
rafnaslolacaksayleyardmvebylekazalarolunca
samimidostsaylanmilletlerhakkndauygulananyar
dmveyaknlkilekendilerinegereklieyaognkge
erlinarhilekendilerinealverile.
12HciMadde AfrikallaryaniTrablusgarb
veTunusveCezairiGarbocaklariyleRusyaDevletiti
caretanlamalaryapmakisterseRusyanmiyikarlan
masiinkendiitibarnveizniniRusyaiindekullan
mataahhdederekbuanlamaykorumakvemuha
fazaiiniocaklarhakkndaosmanlDevletizerinealr.
13ncMadde Btnumumsenedlervemek
tuplardaveherhususdatamamenRusimparatoriesi
geerlilkabnaOsmanlDevletitarafndanTrkdiliile
tamamenRusyallarnpadiahtabirikullanla.
14ncMadde BakaDevletlergibizelkilise
lerdenbakaGalatatarafndaBeyoluadlmahallenin
yolzerindebirkiliseyaptrmasuygunkarlanacakve
bukilisehalkkilisesiolupDusogrofekilisesiadiylesre
sizRuselisitarafndankorunuphertrltaarruzve
satamadanuzakveeminolarakkoruna.
15nciMaddekidevletinhududlartayinvepa
yeleriveeskimlkleriyenidenyeni haliiletekmilolu
516
AHMEDCEVDETPAA
nupbusavadanncekisahibiolduklartopraklarnad
neler(2incisi)bilindiigibihristiyandinilerinaslsa
yleserbestolupyaplnaengelolunmaypkiliselerin
yenidenyaplmasnaveeskilerininonarlmasnaengel
olumaya(3.ncs)tedenberimanastrlaravebaka
ahslarlailgilisonrahakszyerekendilerindenalnp
brailveHotinvebakayerlerindolaylarndabulunan
yerlerleemlkbugnbilereayaadiyleanlankimselere
geriverile.(4ncs)Rahiblefzmresineuygungr
lecekayrcalklasayggsterile.(5incisi)vatannterk
ederekbakayerlerevarmakisteindeolanhanedanlar
serbesteeyalariylenakletmeeizinliolalar.tebuha
nedanlarakendiilerinidzenekoymakdayeterzaman
serbestliiiindevatanlarndannakleylemelerinebirse
nemehilverilipbumehilmddetideanlamanntasdiki
vembadelesitarihindensaylmasvehesaplanmas.(6
ncs)eskihesaplariinhernezamandanisegerekaka
paralarvegerekbakayoldanhibireytahsilolun
maya.(7ncisi)Busavantamsresiiinbirtrltek
lifveyahudbakadrlbiristekdebulunulmaypsava
sresindeetkisialtndakaldklarzararlarvebiroktah
ribatagrebundansonra2ylmhletverilipbumh
letanlamanntasdikitarihindensayla.(8incisi)Bu
mhletgedikdensonracizyelerininakasniyibirdav
ranlatayindemuameleveiehzvermekdekolaylk
gstererekkorumakve2yldabirkere meb'uslarnm

araclilecziyelerinivermekvetayinolunanbucizye
lerinintamolarakdenmesindensonraaslanebirpaa
nehkimnedekimolursaolsunsnrlandklardzenge
reinceikitarafreayalarnabykkavgavekonuma
laradeinenbirmaddeolmadgereidnlrsebek
lenmedikarizalarnortayakmasnedenleriylezarar
veziyanlarnkaldrlmasnaikidevletelbirliiylekarar
i
TARHICEVDET517
vermilerdir.Byleolaylarkarsasnrbandaolan
hkmetadamkanolaygrpgzedipyahudtayin
memurlargereigibimaddeyiteftiettikdensonrage
ciktirmedenhakkolankiininhakknvereler.Temizce
olunanzelmemurlarmarifetiylearadralar.Bylece
taahhdolunurkiitebuanlamaileyenidentaahhd
edilengeerlieylervedzenekoymamaddesibugnden
sonrakazayauratlpdeitirilmeye.
16ncMaddeBtnBucaktopraklar,Akgerman,
Kilivesamailkaleleriylebakakasabavekylerieri
sindebulunanbtneyaileRusyaDevletitarafndan
OsmanlDevletinegeriverilip,Benderkalesidegerive
rilecekdir.YineEflkveBudantopraklarmbtnka
leleriehirlerivekasabalarvekyleriyleiindebulunan
btneyalariyleyineOsmanlDevletinegeriverir.Os
manlDevletideyukardaaklananartlarlaadgeen
memleketlerikabuledipbuartlartamamenvebtniy
lekoruyacakvemuhafazaeyleyereknaslvadettiysey
lecetaahhdeyleye(1incisi)buyenivoyvodalklarn
ahalisihernepayei,hal,isimvegrndeiselerayr
madanhaklarndatamameneldengeldiikadargemii
unudarakhertrlsulamalarveyahutOsmanlDev
letininilerineaykrhareketlerinedayananvekukulu
btnilerinisresizrtbasolunupevvelkimaddeninge
reizeremansabcizyesahiplerinehibirzamantaarruz
etmeyipbakabirdrlvergiveyahudteklifherhangi
isimvebahaneilekendilerindenistenilmeyipbykb
ykatamdrdncSultanMehmedHanzamanndaele
geirdikleriimiyazlarlayaayalar.(9uncusu)Mlk
ilerinigrenkapukethdalarnnyerindebuvoyvodalk
larnbeylerinedeherbirinintarafndanRummezhebin
dehristiyanolmakzereibitirirkiilerinbumemlekete
deinenilerinigrmeleriiiiizinverile.OsmanlDevle
51S
AHMEDCEVDETPAA
titarafndandahaklarndahogrrlkleilemyaplp,
insanhaklarkaidelerindenyararlanacak,buacizhalle
rindehertrlsaldryakarnlemetedbirlerialnm
veuzaksaylalaf.(10uncusu)OsmanlDevletitarafn
danRusyamparatorluuelilerinebuikivoyvodalkla
rngereinegrekoruyupserbestdolamalarnaizin
verilipuygunkarlarlarveikidevletelykolandostluk
gereielileriningsterdiklerikonumalarasaygldav
ranmaOsmanlDevletitaahhdeder.
17nciMaddeBugnRusdevletininelegeirdii
AkdenizadalarnRusyaDevleti,OsmanlDevletinegeri
verir.OsmanlDevletidetaahhdederkibundannceki
maddede akabelirtilenhertrlkabahatlerinveOs
manlDevletininilerinetersgrvedavranlayaplan

btnilerdegemiiunutuptamamenaffederekolma
mgibiaffetmei,buadalarhalkhakknda,tambir
doruluklataahhdeder.(2ncisi)Hristiyandinlerine
asladmancataarruzileyklenilmeyipkiliselerinona
rmveyenilenmesinenaslolursaolsunengelolunmaya
vebukiliselerehizmetedenahslaraaslabiryolunu
bulupsataptaarruzolunmya(3ncs)busavane
deniylekendilerineyaplankedervericitahribatlaRus
yadevletininhakimiyetialtndabulunduklartarihden
vebundansonrageenikiylbuadalarnOsmanlDev
letinegeriveriliitarihindensaylmakgerekdir.Osman
lDevletitarafndanadgeenadalarhalkndanhibir
trlyllkrsumalmmya.(4ncs)Vatannterkedip
bakayerlerevarmakistiyenlertamamenmalveeya
lariylenakletmekiinOsmanlDevletitarafndanbugi
bilereruhsatverilipilerinidzenekoyacakyetervakit
debuanlamanntasdikimbadeleolunaraktarihinden
birsenemddetmehilverile(5ncisi)Rusdonanmasnn
geridnpekilmesidebuanlamatasdikitarihinden
TARHCEVDET
519
sonraayiindeyaplmakgerekdir.Bireyeihtiyac
olursaOsmanlDevletitarafndaneldengeldiikadar
yardmyapla.
18nciMaddezsuyuboazndabulunanKl
fourunhisarbunehrinsoltarafkysndayeterarazi
ileveAksuilezisuyuarasndabulunanbotopraklar
kavgadanuzak,ekimesiz,bamsz,sresizRusya'nn
elialtndakala.
18nciMaddezisuyuboazndabulunanKl
nikaleKalesivekervelimanlarilerindebulunanve
topraklariyleKaradenizdenbalaypyukardankerin
eskisnrnavararakBuhacaadlyerevarncaveBuha
ca'dandoruizgiileAzakdenizinevarncaekimeden
uzak,bamsz,sresizRusDevletindekala.
20nciMaddeMiladsa1700senesiyaniHic
r1003senesiTolstoyadlhakimiileAcomuhafzHa
sanPaaarasndayaplananlamasenedlerindenanla
ldnagreAzakkalesievvelkisnrilesresizRus
Devletineverile.
21nciMaddekikabartalaryanibykkabarta
"vekkkabartaTatarlarlaolankomuluklarndando
layKrmHanlarileilikileriolmalaRusyaDevletine
tahsisolunmalarmaddesiKrmHanlarnnvemeve
retininyetatarbalarnniradesinebraklsn.
22nciMaddekiDevletarasndayaplananla
mabtneskianlamaveartlarveBelgradkalesinde
olananlamayveondansonraortayakangenelart
larortadankaldrpsresizrtbasetmekikidevlet
arasndaittifaklakararverilipylekiresmanlamala
rnhakknabundansonrabirdrliddialardabulunm
yalar.Mild1700senesindeTolstoyadlhkimileAco
ikalesimuhafzHasanPaalkesisnrveKobansnr
nntayinvetahdidinedeinenortayakmartlarbu
520
AHMEDCEVDETPAA
ayrcalkdanuzakolupevveldennaslsadeimeksizin
ylecekala.
23ncMaddeGrcveMekrilblgesindebu

lunanBadatckveKtanisveehribankaleleriRusas
kerininelinegenidir.tedenberibalolduklarasl
sahiblerindekalmakzereRusyaDevletitarafndanya
planaratrmavesoruturmaileuzunzamannceOs
manlDevletiadgeenkaleleresahibolmusadaOs
manlDevletinegeriverilmekzerekabulolundu.Buan
lamannmbadelesindensonraanlamazamanndaRus.
askeriadgeenkaleleriboalta.OsmanlDevletideev
velkimaddeningereiadgeenblgedebusavasre
sindeOsmanlDevletialeyhinealanlarvegemii
unutarakbilindiizereolankzvergisindenvecizye
talebindenvazgeeceinitaahhudeder.tedenberiya
knlklarolanlardanbakaadgeentopluluklararasn
dakendireayasolmakzerekimseninhakknelinden
almayacanveiddiaettiklerihaklarnvereceiniOs
manlDevletitaahhdeder.GrcveMekrilertarafn
dantedenberielegeirilentopraklarvetahkimedilmi
yerleritekrarkendihkmetvekesinmuhafazalarna
brakt.Vemanastrdinilerivekiliselerihakknahibir
ekildetaarruzvebaskyaplmaypeskilerinonarlmas
naveyenilerinyaplmasnaengelolunmaya.Veldr
Paasvebakaekiyavesubaylartarafndaneidli
iddiailemallarnyokediptaarruzauramalarnaOs
manlDevletiengelolacak.VebunlarOsmanlDevleti
rgayusundanolmalaRusyaDevletibugibiGrcve
Mekrileremdahaleetmeyiptaarruzeylemeye.
24nciMaddemzadanvemaddelerinonayndan
hemensonraTunanehrininsatarafndabulunanbtn
Rusaskerigeridnpekilecekveanlamaimzatarihin
denbirayiindeTuna'nnsolkysnageeceklerveRus
TARIHCEVDET
521
askeriTunannsolkysnagedikdensonraHrovahi
sarnboaldpOsmanlaskerineteslimolmavesonra
EflkveBucaktopraklarnnboaltlmasnabirdenba
lanpbuboaltmamaddesineikiaymhletverilir.Ve
RusaskeriEflkveBudan'danekildikdensonrabir
tarafdanyergoukalesinivesonrabrailveteyandan
smailkasabasnveKili,AkkermankaleleriyleRusas
keriterkedipbakayerdekiaskerlerinkatlmaabala
dzamanOsmanlaskerinebukaleleribrakrlarbu
EflkveBudan'ntamamenboaltlmasnaaysre
anlr.YukardaadgeenileryapldkdansonraRus
askeriBudantopraklarndankpTurlanehrininsol
tarafnageecekdir.Byleceadgeenyerlerinvetoprak
larnboaltlmasikidevletinselmetiindeanlamam
eyyidelerininonayndansonrabeayiindeolupdaRus
askeriTurlanehrininsolkysnageinceozamanHotin
veBenderkaleleriOsmanlaskerineteslimolunur.An
cakKlburunhisarbelirtilenarazisisresizanlamann
18ncimaddesindeaklandgibiAksuilezisuyuara
sndakalanboarazikesisresizveekimedenRus
yadevletineteslimolunmasartveayrcalvardr.
AkdenizadalarnadairRusdonanmasnnileriveid
zenleriabuklatrlarakbuadalarblgesindebulunan
RusaskeriatmaolmadanOsmanldevletinegeriveri
lir.nkmesafeuzakoluncavaktindedavranmaldr.
BunadadostbirdevletolduuiinRusdonanmasnn
gidiiniabukladrmadaOsmanldevletilevazmnifade
elindengeldiikadaryardmetmeitaahdeder.Gere
keneyleriverilipdeOsmanldevletinegeriverilenyer

lerdeRusaskerikalrsabumemleketlerindzeniRusla
rnelegeirdiizamankidzendekalpbtnRusaske
rinintamamenkacaklarvaktedeinOsmanldevlet
tarafndanbumemleketlerinhkmetinemdahaleolun
522
AHMEDCEVDETPAA
mayavebumemleketlerdebulunanRusaskerininaraya
cayiyecekvetedarikedeceilevazmyardmiibu
memleketlerdenkncayakadardevamederveRusas
kerininbakumandanbuyoldazelolaraktayinolunan
Osmanldevletimemurlarnabutopraklarnherbirini
boalttnbildirmedikeOsmanldevletiningeriverilen
bukalelereayakbasmaypyalnzOsmanldevletibilege
riverilenbutopraklarakendihkmetinisokmya,kale
lerdevekasabalardabulunanRuslarnzahirevemhim
matlarndilediklerigibiboaldpgeriverilenkalelerde
ayrcabuesnadabulunantoplarterkederler.Osmanl
devletinebraklanbtnvilyetlerinhalklar,cinslerive
yaptklarilerleRuslarnhizmetindebulunanlarolmu
dur.Anlamagereibirsenelikmhletiindeoluko
cukvemallariylebirlikdeRusaskeriileberabergiste
yenlereengelolunmayacanadgeenartlargerei
gerekozamanvegerektambiryliindeiaretlenipen
gelolunmamasnaOsmanldevletitaahhdeder.
25nciMaddeGerekerkekvegerekkadnolansa
vaesirlerivebakaesirlerhernepayeve
rtbedeniselerikidevletintopraklarndabulunduk
aRusyadevletindekendiistekleriylehristiyanolan
mslimlerveOsmanldevletindekendiistekleriyleMu
hammed'inSallallahtelaleyhivesellemdi
ninikabuledenhristiyanlardanbakasbuan
lamatasdikindenvembadelesindensonrahemenve
hibirbahanearamadanherikitarafakarsndabir
eyistemeden,paraszazadedilipgeriyeteslimolunanlar.
Yineesaretedenbtnhristiyanlar,yaniLehli,
Budanl,Eflkl,Morali,Adalarhalk,Grclerveba
kalarayrmadanparaszvekarlndabireyistemeden
azadolunanlar.Yenibiranlamannyaplndansonra
naslsaesiralmanRusreayalarOsmanldevletindebu
lundukageriyeteslimolunmalarveyeniOsmanldevle
TARHCEVDET523
tireayasndanRuslaraesirdenleriinaynilemuy
gulanarakhareketetmeiRusdevletitaahhdeder.
26ncMaddeBuanlamamaddelerininimzalan
dhaberiKrm'azi'yebildirildiigibiKrm'daolan
RusaskerihemenzimuhafzilehaberleipLunzata
rihindenikiayiindegvenilirkiilergnderilerekKu
burunhisarnadgeen18ncimaddedebelirtilenyerler
leberaberteslimalpteslimederler.Bugvenilirkimse
lerikarlklkonumagnndenikigeinceyekadarad
geenmaddeyitamamlayalar.ylekibuanlamaimza
olunduugndenbuyanadrtayiindevekolayvarsa
dahaksasredesonulandrmakgereiyaplaveme
muriyetleriiibittiini sadrazamtarafmaveFeld
marealtarafnageikdirmedenhaberibildireler.
27nciMaddeBuanlamaolanaklarylebalar
herikidevlettarafndankarlklistekiletaahdleri
yerinegetirmeveanlamaykuvvetlendirmegereini
herikitarafisteizerinebelirlizamandabuhayrlan

lamayonaylayaraktasdiknamelerilefevkaladebyk
elileralnpgnderilereksnrbandabenzeriilemuy
gulanarakOsmanldevletigzndesaygdeergrlen
Avrupadevletlerielileriiinuygulananherzamanya
planmerasimRuselisiiinbilegeerliklnpikitara
fnsamimyardmlarolmakzerebuelileraraclile
devletlerinannalykhediyelergtreler.
28nciMaddeOsmanldevletimurahhaslartevkii
ResmAhmedveReislKttapbrahimMnib
byklerimizveRusyadevletininkontgeneralprensRib
enintaraflarndanbusresizanlamannmaddeleriimza
OlundukdansonraSadrzamveRusyadevletininfeld
marealininuyarmalariyle karadavedenizdeveheryer
deokabulunanikitarafaskeriarasndahertrla
tmannnnegeilmesilzmolmaklasadrzamve
524
AHMEDCEVDETPAA
feldmarealtarafndanhemenAkdeniz,Karadenizve
Krmkarsndabulunandonanmayavebazsavayer
lerineulaklargnderilereksulhanlamasndansonraher
yerdedmanlkvebirbirlerinildrmelerkaldrlsn.
Sadrzam'mvefeldmarealinuyarcyazlariyleulak
larherzamankorunupeminolsunlarkiRusyaulaRus
bakumandantarafnageersebuRusbakumandan
yardmiylesadrzaminuyarcyazsnOsmanlseras
kerineyolakarakveSadrzam'mulancelikaluv
ssaOsmanlseraskeriyardmiylefeldmarealinyazsn
Rusbakumandannayolavurupgndereveyaplar*an
lamannyerinegetirilmesitaahhdolanlarnyaplmas
gerekOsmanldevletiPadiahvegerekRusyampara
toriesitarafndanSadrazamnveRusfeldmareali
PetroKontRomanofulaperilmiolmaklaanlamada.
kapaltutulananlamannbtnmaddeleriikisininhu
zurvekarlklgrmelerindeakdolunmugibisadrl
zamvefeldmarealtarafdanikidevleteverilentam
yetkigereincebuanlamamaddeleriniimzavemhr
leriyleonaylayaraktaahhdedilenvevaadolunanmad
delersalamcavedeitirilmeksizingeerliolupdikkat
leilenmesigerekir.Tersinebiriaslailenmeyiphibir
kimsedekardavrandabulunmaya,anlambilebiridi
erinebenzersuretleriimzavemhrleriylekararaba
landkdansonraonaylanpsadrzaminsenediTrke,
talyancadillefeldmarealinsenediRusavetalyanca
dilleikidevlettarafdankendilereverilenbelgeveyetki
lerlemurahhaslartarafndanOsmanldevletitarafndan
olmakzerefeldmarealegnderilipmaddelerinimza
sndansonrabegnveyahudkabulolursaenksaza
mandada!\ideitirmeyaplpsadrzaminsenedlerini
teslimettikleviandafeldmarealkontRomanofunse
nedlerinialalar.
TARHCEVDET
525
HATME
Bundansonrasayfanmaddelerzereyenilenenve
anlamailetaahhdolunansulhvesalhavesavakal
drpengelolmaxararaltnaalnpsayggsterilerek
uygulanpherzamansamimiyetinegveniliraslyarad
ldakiPadiahlartasahipleriningeerlikurallarnag
reszdedurmakalkanlileszleipandlaaraktam
olarakonaylarzkigerekadgeen28maddeninartve

kaydlarma,sulhvesalh'mszveandlamalannave
gerekdierikikt'averilennianhmayunundasatr
larayazlmaddelerintersinedavrandurumuna,veha
reketegeiimeyiptarafpadiahanemizden,bizdensonra
yerimizegeecekolanlarlayksekmakamsahibiveihti
amlmirmiranlarmvesaygdeerkumandanlarmzve
zafergetirenaskerlerimizvebtnkullarmzlahizmet
edenlerdenhikimseanlamayakardavrandabulu
nuphareketegemeye.
BTNLEME
Anlamahatimesindeszgeenikimaddedenbi
risisavagiderleritazminidirkiOsmanldevletitak
sitteherylbeerbinkeseakavermekzeresene
iindeRuslaraonbebinkeseakademeitaahhdet
midi.
kincisiAkdenizadalarnnsr'atleboaltlmasdr
kiadgeenanlamannon yedincimaddesindeAkdeniz'
debulunanRusdonanmasnnayiindeekilmesiaru
koulmuisedebiranncehareketetmesiniRusyadev
letitaahhdeylemidi.
(9)
FENERLBEYLERZAMANINDAEYALET
BUDANINDEFTERMESARFATI
Kuru
500.000Cizye
526
AHMEDCEVDETPAA
000Bayramhediyesi
(](DersaadeteHedayayHafiye
000Makamsadaretetakaddme
200Krmhannnmemurumukimine
000Hotinkalesininmustahfazlartayinatma
000Krmhanna
000 Eyaletcivarnamemuriyetlegeleapaalara
000Beyindersaadetegidipgelenadamlarna
500Yadabulunanslmaskerinelydiye
000Hastahanelerine
000Beyeamediye
000Dersaadetevesairmahallereiliyentatarlara
.000BeyinTrkeveKumcakatiplerininkrtasiye
mesarifi
000Sarayntamiratvemefruatna
000Saraykademesininelbisesine
000Mesarifatmatbahvesaire
00Sarayhalknapaskalyabahii
000Papaslaravekilisemesarifine
000Beyinhizmetindebulunansekbanaskerinin
mesarifi
000Arnavuttfekilerininmesarifi
000Mehterhane
000Beyinkarsnayamakbahavemesarifisairesi
1413.700
Evveltarihdecariolankuruimdikisaakahe
sabiyleonbirkuruabaliolduundanbugnkgnde
meblamezkrotuzbukadarbinkesedemekoluphay*
libargiranolduumustanbeyandr.Eflk'nhalida
hibunakyasemolmolur.
?

NDEKLEB
TarihiCevdet'innerivesilesiyle...,................5
CevdetTarihininMe'hazlar.........................18
Mukaddeme.............................................32
BRCBLM
Tarihilmininlzumvefaydas......,.............33
KNCBLM
Hkmetleringrnveksmlar............36
NCBLM
islmDevletleriningemitekihalleriveDevleti
aliyye'ninmeydanakmas.................,t...,40
DRDNCBLM
Devletialiyye'nindeiikdurumlar............57
Matbaaclksan'atnmdouuvestanbul'daor
tayakmas...................................102:
BENCBLM
Devletialiyyekanunlarnnbozulmas.........124
ALTINCIBLM
HarpFenni......................................167
YEDNCBLM
Bahriyeahvali.................................176
S.KZNCBLM
vrupamngemitevegelecektekiahvali...226
Avrupadaiekasnnbulunmas...............315
Baslparalar...............................,...332
DOKUZUNCUBLM
KrmveKafkasolaylar.........................347
MengiliGirayHannOsmanlDevletinelticas351
Kagaylikrtbesininihdas.....................352
SaadetGirayHannhaltercmesi................353
SahibGirayHanl...........................354
DevletGiray'nHanolmasveRuslarharaca
balamas.......................................355
Nureddin'likrtbesininortayak.............356
HutbelerdePadiahadnnnealnmasveKrm
Hanadlarnngeribraklmas...........,...357
HanAalhizmetininortayak............358'
SonragelenKrmHanlarnntoplucahalterc
meleri..........................................360
RezmiBahadrGirayHannhaltercmesi......362
kincislamGirayHannhaltercmesi...,:...j...363
HacSelimGirayHannhaltercmesi.........364
kinciDevletGiray'mhaltercmesiveKrmn
sonahvali.....................................364
Kafkastopraklarnnblgeleri..................365
Kafkaslarngemitekibazolaylar............369
erkezistan'mbazzelahvali..............,...376
erkezKabilelerinineskigelenekleri............380
erkezlerinahlkvedetleri..................385
EflkveBudan...............................394
ONUNCUBLM
Arabistanvehavalisi...........................403
BalangdaMsr'nahvali.....................403
Cezar'milkgnleri...........................409
AliBey'insonu.................................412
CebeliLbnan'ngemitekiidaresiylebugnk
idaredurumuvehkmetedenlerinusulveeski
rsumlarveahalisininmiktarveblmleri...416
DrzlerinGelenekvenanlar...............425
Tahirmer'inortayakveBerram'm

bazharpolaylar..............................446
Irak'taolupbitenler...........................451
rantopraklarndaolupbitenler...............455
BabanOcakl..................................457
Vasfefenditarafmdantoplananolaycerideleri
ninsunulmasnadeinenyazlar.Vesunulantak
rirlerinbenzerleri..............................459
Sabah
GnlkSiyasiGazete
TARHCEVDETAH
MEDCEVDETPAA'NIN
ENBYKESERDR.
12CLTOLANBUB
YKKLLYAT,ARV
MALZEMESNEVEVAKA
NVSLEREDAYANIR.
METODBAKIMINDAN
BNHALDUNLEB
YKFRANSIZ,NGLZ.AL
MANTARHLERNNBA
LLARINDAN
FAYDALA
NILMITIR.
TARHCEVDET,ANLA
TIVEGRYNN
DENKENDNEHASZEL
LKTAIR.
ESERDEBRETM
GAYESGZEARPAR.