You are on page 1of 51

PRMBAJTJA E TEMS

1. Hyrja dhe motivimi .................................................................... 1


1.1 Hyrja ....................................................................................................................... 1
1.2 Motivimi ................................................................................................................. 2
1.3 Objektivat................................................................................................................ 3

2. Arkitektura e ueb shrbimeve ................................................... 4


2.1 Hyrje n arkitekturn e ueb shrbimeve ................................................................. 4
Shtresat e ueb shrbimeve ...................................................................................................... 5

2.2 Komponentt kye t ueb shrbimeve - PLATFORMA......................................... 6


2.2.1
2.2.2
2.2.3
2.2.4
2.2.5
2.2.6

Definicioni i ueb shrbimeve ....................................................................................... 7


Gjuha XML.................................................................................................................. 8
HTTP (Hyper Text Transfer Protocol) ...................................................................... 12
SOAP (Simple Object Access Protocol) .................................................................... 14
WSDL (Web Services Description Language) .......................................................... 20
UDDI (Universal Discovery, Description and Integration) ...................................... 27

2.3 Prparsit e prdorimit t ueb shrbimeve .......................................................... 29

3. Ndrtimi i ueb shrbimeve ....................................................... 31


3.1 Krijimi i ueb shrbimeve me J2EE ....................................................................... 31
3.2 Krijimi i ueb shrbimeve me .NET...................................................................... 34

4. Konsumimi i ASP .NET ueb shrbimeve................................. 39


4.1 Ndrtimi i nj klienti - Web Based................................................................... 41
4.2 Ndrtimi i nj klienti Windows Based ........................................................... 43

5. Krahasimi i teknologjive t ueb shrbimeve ............................ 45


Microsoft .NET vs. Java ............................................................................................... 45

6. Tregu dhe e ardhmja e ueb shrbimeve.................................... 48


6.1 Tregu i ueb shrbimeve......................................................................................... 48
6.1 Periudhat e zhvillimit dhe e ardhmja e ueb shrbimeve ....................................... 49

7. Prfundimi................................................................................ 51
Lista e figurave ............................................................................................................. 52
Lista e shkurtesave........................................................................................................ 53
LITERATURA............................................................................................................ 54

________________________________________________________________________
viii

1. Hyrja dhe motivimi

1.2 Motivimi

Kapitulli 1
1. Hyrja dhe motivimi
Ueb shrbimet jan nj teknologji e re q shrbejn pr qasjen e funksioneve n largsi prmes
internetit. Ueb shrbimet jan aplikacione kye n komunikimin e bizneseve me biznese (B2B)
dhe biznesit me konsumator (B2C). Ueb shrbimet jan t bazuara n nj bashksi XMLstandardesh, t cilat jan: WSDL bn prshkrimin e ueb shrbimit dhe metodat e tij, SOAP
prmban nj bashksi rregullash q lejojn drgimin dhe pranimin e informatave, si dhe UDDI
sht nj regjistr ku ruhen ueb shrbimet e publikuara dhe informatat n lidhje me ato ueb
shrbime [BCG+01]. Prmes ktyre standardeve ueb shrbimet mundsojn integrimin e
aplikacioneve t ndryshme n aplikacione t ueb-it.

1.1 Hyrja
Teknologjia e ueb shrbimeve e prezanton nj rrug t rndsishme dhe t prshtatshme pr
bizneset q komunikojn ndrmjeti veti dhe me konsumator. Ky komunikim mundsohet me an
t HTTP protokollit. Ueb shrbimi identifikohet n baz t nj URL-je, ngjashm sikurse kur i
qasemi do ueb sajt n internet (p.sh www.uni-pr.edu). Ajo ka i bn ueb shrbimet t veanta
apo mund t them m ndryshe nga ueb sajtet, sht se ueb shrbimet kan tip te bashkveprimit
reciprok q ato vet e sigurojn, kjo do t thot se p.sh nj klient bn nj krkes prmes HTTPs, ndrsa prgjigja i kthehet si XML.
Shumica e ueb sajteve dizajnohen n at mnyre q klientit i cili bn krkes n at ueb sajt ti
sigurohen prgjigje apo informacione t knaqshme mbi krkesn e br. Kt krkes klienti e
bn ose duke shkruar nj URL n brouser 1 ose duke klikuar n ndonj lin 2 t ndonj ueb faqe
prkatse n internet. N Figurn 1 sht paraqitur komunikimi i klientit me
serverin.

Figura 1: Komunikimi i klientit me serverin

1
2

ang. Browser Shfletues i internetit


ang. Link - lin

________________________________________________________________________
1

1. Hyrja dhe motivimi

1.2 Motivimi

Nj ueb shrbim sht i ngjashm me nj ueb sajt vetm pr nga qasja, ka do t thot se edhe
ueb shrbimit edhe ueb sajtit ne i qasemi me an t nj URL-je. Mirpo diferenca qndron n
prmbajtjen e dokumentit se ka drgojm n krkesn e br prej klientit n ueb server prmes
nj ueb shrbimi apo ueb sajti. Klienti i ueb shrbimit drgon XML dokumente t formatuara n
mnyr te veant duke u prputhur me rregullat dhe specifikat e protokollit t SOAP-it. Pr
SOAP m gjersisht do t flasim n kapitullin e dyt.
Prparsia e SOAP it sht se drgohet prmes HTTP protokollit. Ueb shrbimet
veprojn n portin 80 q sht i dedikuar pr protokollin HTTP, dhe n portin 443 q sht i
dedikuar pr protokollin HTTPS q e bjn ueb shrbimin t sigurt gjat prdorimit n ueb.
Komunikimi i nj klienti me nj ueb shrbimin sht paraqitur n Figurn 2.

Figura 2: Komunikimi i klientit me ueb shrbimin prmes nj ueb serveri

1.2 Motivimi
Ueb shrbimet jan nj teknologji e re q bazohen n XML standardin. Teknologjia e ueb
shrbimeve bazohet n shum softuer t aplikacioneve t ndryshme q ekzekutohen n largsi
dhe n sisteme te ndryshme operative qe lidhen prmes internetit [BRX04].
Ueb shrbimet nuk jan shfaqur n mnyre t rastsishme, por ato jan rezultat i zhvillimit t
arkitekturs tri shtresore 3 dhe integrimit t platformave t aplikacioneve te ndrmarrjeve ku kan
provuar me e nxit WWW [AP04].
Pr ti kuptuar ueb shrbimet sht m rndsi ta kuptojm arkitekturn e ueb shrbimeve (SOAP,
WSDL, UDDI si dhe XML gjuhn), dhe zhvillimin e ueb shrbimeve deri m sot. Me rndsi t
kuptohet jan edhe raportet e ueb shrbimeve me teknologjit tjera ekzistuese. Ky raport sht i
paevitueshm nga ky aspekt q sht e mundur t kuptojm se ka po ndodh n botn e ueb
shrbimeve [AP04]. Ueb shrbimet jan njra ndr teknologjit q kan trheq vmendjen e
shum kompanive dhe shitsve. Ueb shrbimet luajn nj rol te rndsishm n kt drejtim sepse
jan aplikacione kye n komunikimin e bizneseve me biznese (B2B) dhe biznesit me
konsumator (B2C).
sht m rndsi t veant t ceket se pr ueb shrbime nuk sht e nevojshme t bhet rekonfigurimi i rrjets dhe po ashtu ueb shrbimet jan platforme e pavarur dhe nuk varen se n
far sistemi operativ dhe far gjuhe programuese ekzekutohen ose ndrtohen ueb shrbimet, pr
ket arsye kan gjetur zbatim t madh tek ndrmarrjet dhe kompanit m prestigjioze n bot. Ajo
3

Middleware softuer qe i lidh dy aplikacione te ndara dhe te ndryshme (p.sh bazn e te dhnave me
serverin)

________________________________________________________________________
2

1. Hyrja dhe motivimi

1.2 Motivimi

ka i bn edhe m t fuqishme ueb shrbimet sht se ato ekzekutohen prmes protokollit HTTP
n portin 80 dhe protokollit HTTPS n portin 443. Prdorimi i tyre sht n rritje e sipr dhe kjo
sht nj ndr arsyet pse un kam zgjedhur pikrisht ueb shrbimet.

1.3 Objektivat
Ueb shrbimet jan njra ndr teknologjit m t prhapura n ditt e sotme t cilat e prezantojn
nj rrug t rndsishme pr komunikim ndrmjet bizneseve me konsumator (B2C) dhe
bizneseve me biznese (B2B). Termi i ueb shrbimeve prshkruan nj rrug t standardizuar t
integrimit t aplikacioneve, duke i prdorur standardet XML, SOAP, WSDL dhe UDDI mbi
protokollin e hapur te internetit HTTP (portin 80).
Objektiv e ksaj teme sht kuptimi dhe prshkrimi detal i ueb shrbimeve dhe prdorimi i atyre
n situata t ndryshme. Gjat punimit t ksaj teme do t bjm analiza t ndryshme, do t
diskutohet se cila prej teknologjive q sot prdoren jan m t avancuara, cilat e kan tregun n
duart e tyre, cila sht dominonte etj. Gjithashtu do t krahasohet n hollsi arkitektura e ueb
shrbimeve .NET dhe J2EE.

________________________________________________________________________
3

2. Arkitektura e ueb shrbimeve

2.1 Hyrje n arkitekturn e ueb shrbimeve

Kapitulli 2
2. Arkitektura e ueb shrbimeve
N kt pjes t tems do t flasim pr arkitekturn e ueb shrbimeve si dhe protokollet q
prdor kjo teknologji.

2.1

Hyrje n arkitekturn e ueb shrbimeve

Ueb shrbimet sigurojn aftsi t komunikimit ndrmjet sistemeve t ndryshme t aplikacioneve


softuerike, t cilat ekzekutohen n platforma t ndryshme dhe n sisteme operative t ndryshme.
Arkitektura e ueb shrbimeve na tregon nj koncept gjeneral pr kuptimin e ueb shrbimeve si
dhe marrdhniet ndrmjet komponentve t ktij koncepti. M gjersisht pr komponentt e
arkitekturs do te flasim n vazhdim t ktij kapitulli.
Arkitektura e ueb shrbimeve sht e bazuar n drgimin e XML mesazheve. XML-ja mund
t prezantohet thjesht edhe m an t karaktereve ASCII e cila mund t transferohet n mnyr
m t thjesht prej nj kompjuteri n kompjuterin tjetr. Kuptimet e ksaj jan shum te
rndsishme [PK03].
Nuk ka rndsi se far lloj i kompjuterit e drgon SOAP mesazhin, ose n far
sistemi operativ po ekzekutohet.
Nuk sht m rndsi t dihet se nga cili vend i bots klienti po e drgon mesazhin.
Nuk ka nevoj q klienti ta dij se far tipi i SOAP procesorit po ekzekutohet n
server.
Pra ajo ka sht m rendsi tek ueb shrbimet sht se nuk ka ndonj platform dhe gjuh
programuese q nuk mund t komunikojn me ueb shrbime, kjo sht paraqitur n Figurn 3.

Figura 3: Modeli i integrimit e ueb shrbimi

________________________________________________________________________
4

2. Arkitektura e ueb shrbimeve

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

Shtresat e ueb shrbimeve


Arkitektura e ueb shrbimeve sht e implementuar prmes pes pjesve kryesore (shtresave), t
cilat jan t organizuara n shtresa njra pas tjetrs ashtu si jan ndrtuar [TK01]. N figurn 4

sht paraqitur steku i teknologjis se ueb shrbimeve.

Figura 4: Shtresat e teknologjis se ueb shrbimeve

Steku i ueb shrbimeve sht shum i ngjashm me stekun e TCP/IP modelit. N figurn 5 jan
paraqitur shtresat e TCP/IP modelit.

Figura 5: Steku i modelit TCP/IP

Tek ueb shrbimet shtresat themelore jan: Discovery , Description dhe Packaging. Shkurtimisht
ka paraqesin kto shtresa:
Discovering Kjo shtres mundson q konsumatori t njoftohet me prshkrimet q ka dhn
furnizuesit mbi ueb shrbimin e tij. Nj ndr mekanizmat m t njohur q kryen kt funksion
sht UDDI (Universal Description, Discovery and Integration).
Description Kjo shtres shrben pr t prshkruar ueb shrbimet. Kur dshirojm t ndrtojm
ueb shrbime, njra ndr gjuht m adekuate dhe m t famshme pr prshkrimin e ueb
shrbimeve sht WSDL (Web Services Description Language).

________________________________________________________________________
5

2. Arkitektura e ueb shrbimeve

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

Packaging Q t dhnat e aplikacioneve t udhtojn npr rrjet nga shtresa e transportit ato
duhet t jen t paketuara packaged n asi lloj formati q t jet i kuptueshm pr do pjes
[TK01]. XML sht format bazik n shumicn e ueb shrbimeve aktuale, sepse mund t prdoret
pr ta treguar kuptimin e t dhnave para se t transmetohen ato t dhna. Edhe SOAP sht
format shum i njohur i paketimit te t dhnave dhe sht e bazuar n gjuhn XML.
Transport Shtresa e transportit prfshin teknologji t ndryshme t cilat mundsojn q n
mnyr t drejtprdrejte t lejojn komunikimin e aplikacioneve me aplikacione. Kto teknologji
prdorin protokollet si TCP, HTTP, SMTP [TK01]. Parsore pr shtresn e transportit sht
bartja e t dhnave ndrmjet dy apo m shum lokacioneve n rrjet. Ueb shrbimet prdorin
HTTP protokollin (porti 80) sepse sht gjithnj n disponim, dhe e prkrah murin mbrojts 4 .
Network Kjo shtres sht po e njjta shtres me TCP/IP modelin e rrjets. Kjo shtres siguron
komunikimin themelor, adresimin dhe aftsit e rrugtimit.

2.2

Komponentt kye t ueb shrbimeve - PLATFORMA

Si e cekm edhe m lart se thelbsore pr ueb shrbimet sht XML me standardet tjera SOAP,
WSDL dhe UDDI, n ket pjes do t shpjegohen mnyrat e prdorimit te ktyre komponentve
nj nga nj duke filluar me platformn bazike t ueb shrbimeve e cila sht:
XML + HTTP
HTTP sht nj protokoll q sht prezent kudo, q praktikisht ekzekutohet kudo n Internet
ndrsa XML gjuha markuese prshkruan strukturn dhe kuptimin e dokumentit mirpo nuk
prshkruan formatizimin e elementeve n dokument.
Uebi ka nevoj q t rritet me disa platforma tjera t shrbimeve, te cilat prmbajn prezencn n
do koh dhe vend si dhe thjeshtsin e uebit, n mnyr q t krijohet nj platforme funksionale
dhe mjaft e prdorshme. Funksioni m komplet i ueb shrbimeve do t mendohej si[VV01]:
XML + HTTP + SOAP + WSDL + UDDI
N vazhdim do t flasim gjersisht pr seciln nga elementet e platforms s ueb shrbimeve.

Eng. Firewall

________________________________________________________________________
6

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

2.2.1 Definicioni

2.2.1 Definicioni i ueb shrbimeve


ka kuptojm me ueb shrbime?
Definicion: Ueb shrbimet (Web Services) jan nj teknologji e re q mundsojn qasjen e
funksioneve n largsi prmes internetit. Ueb shrbimet jan aplikacione kye n komunikimin e
bizneseve me biznese (B2B) dhe biznesit me konsumator (B2C). Ueb shrbimet jan t bazuara
n nj bashksi XML-standardesh, t cilat jan SOAP (Simple Objekt Access Protocol), WSDL
(Web Services Descritpion Language) si dhe UDDI (Universal Descripption, Discovery and
Integration).

MICROSOFT
N vitet e fundit nevoja pr ti lidhur njerzit, informacionet, dhe proceset ka ndryshuar rrugn e
softuerit q ka filluar me u zhvillu. Me sukses sistemet e IT-ve n mnyr t rritshme kan nevoj
pr bashkveprim (interoperability 5 ) prmes platformave dhe shrbimeve fleksibil q munden n
mnyr t leht me u zhvillu mbi kohn. Kjo e ka shty prhapjen e XML-it si gjuh universale pr
interpretimin dhe transmetimin e t dhnave t organizuara q jan t pavarura nga gjuha
programuese, platforma softuerike, dhe hardueri.
Duke pasur pranim te gjer t XML-it, ueb shrbimet jan aplikacione q prdorin
standarde t transportit, enkodimit 6 , si dhe protokolle pr shkmbimin e informacioneve. Me
mbshtetjen e gjer prmes shitsve dhe biznesmenve, ueb shrbimet i lejojn sistemet
kompjuterike q t komunikojn n do platform si n intranet t prbashkt, ekstranet dhe
prmes internetit me mbshtetje pr end-to-end sigurin, drgimin e besueshm t mesazheve,
transaksionet e shprndara etj.
Ueb Shrbimet jan bazuar n qendr t nj bashksie standardesh q e prshkruajn
sintaksn dhe semantiken e komunikimit t softuerit: XML siguron sintaksn e prbashkt pr
prfaqsimin e t dhnave, SOAP 7 siguron semantikn pr shkmbimin e t dhnave, dhe
WSDL 8 siguron nj mekanizm pr prshkrimin dhe aftsit e nj ueb shrbimi.[MC06].

W3C
Ueb shrbimi sht sistem softuerik i cili sht dizajnuar pr t mbshtetur komunikimin
ndrmjet dy sistemeve t ndryshme pra bashkveprimin makin-makin n nj rrjet. Ka nj
interface t dizajnuar n nj makine-procesueshme t formatit (veanrisht WSDL-s). Sistemet
tjera bashkveprojn me ueb shrbime n nj mnyr t komanduar nga prshkrimi i vet duke
prdorur SOAP mesazhet, n mnyr tipike t transportuara duke prdorur HTTP dhe nj XML
serializim n bashkveprim me standarde tjera t Ueb-it. [W3C04]

Interoperability d.m.th aftsia e dy kompjuterve qe te komunikojn dhe te punojn se bashku


Ang. Encoding
7
SOAP - Simple Object Access Protocol
8
WSDL - Web Services Description Language
6

________________________________________________________________________
7

2.2 Komponentt kye t ueb shrbimeve

2.2.2 XML gjuha

IBM
Ueb shrbimi sht nj interface q prshkruan nj koleksion t operacioneve q jan pr rrjetn
t pranueshme dhe t standardizuara prmes XML mesazheve. Nj ueb shrbim kryen nj detyr
t veant ose nj bashksi detyrash. Ueb shrbimi prshkruhet duke prdorur standardin formal
XML-it, te njohur si prshkrim i shrbimit (service descritpion), q siguron t gjitha detajet e
nevojshme pr bashkveprim me shrbimin, duke prfshir formatin e mesazheve, protokollet e
transportit dhe lokacionin. Prshkrimet e ueb shrbimeve jan folur n WSDL. [GGK+02].

SUN
Nj ueb shrbim sht thjesht nj aplikacion funksional i cili sht br i realizueshm n ueb
(WWW 9 ). Ueb shrbimi prbhet nga shrbimi i qasjes n rrjete, plus nga nj prshkrim formal
se si ti qasemi dhe si ta prdorim shrbimin. Gjuha q prdoret pr prshkrim formal tek ueb
shrbimet sht XML gjuha [BRX04].

2.2.2 Gjuha XML


Kuptimi i XML
XML eXtensible Markup Language sht gjuha m e prhapur dhe m e prdorur e cila njihet
si gjuh e prbashkt n llogaritjet biznesore. Kjo gjuh pr nga natyra na duket sikurse HTML
mirpo n mes t XML dhe HTML ka shum dallime, sepse dallojn njra me tjetrn pr nga
qllimi. HTML sht i dizajnuar pr t prshkruar rrugn e nj dokumenti se si duket kur t
dhnat shfaqen n shfletues t internetit ndrsa XML sht nj gjuh markuese e cila shrben pr
t ruajtur, bartur dhe shkmbyer te dhnat.
N botn reale sistemet e kompjuterve dhe bazat e t dhnave prmbajn t dhna n formate t
pa paprshtatshme. Konvertimi i t dhnave me an t XML e ul kompleksitetin e kohs dhe
krijon t dhna q mund t lexohen dhe kuptohen nga far do lloj aplikacioni [SchX06].

XML prshkruan strukturn mirpo jo formatimin


XML gjuha markuese prshkruan strukturn dhe kuptimin e dokumentit mirpo nuk prshkruan
formatizimin e elementeve n dokument. Formatizimin e nj dokumenti tek XML mund ta bni
duke integruar nj style faqe 10 . XML Dokumenti prmban vetm tagjet q tregojn prmbajtjen e
dokumentit, mirpo nuk tregon se si duket ai dokument, ndrsa HTML bn formatimin e
dokumentit.

WWW - World Wide Web


Style Sheet me ane te se cils mundesh me e dizajnua dokumentin (CSS)

10

________________________________________________________________________
8

2.2 Komponentt kye t ueb shrbimeve

2.2.2 XML gjuha

Tagjet q prdoren n HTML 11 dokumentet dhe n strukturn e HTML dokumenteve jan t


definuara m hert, ndrsa tek XML, tagjet nuk jan t para definuara, mirpo vet n duhet ti
caktojm dhe definojm tagjet e XML s [SchX06]. Tek HTML mund t prdorim vetm tagjet
t cilat na i ofron HTML standardi, ku disa nga tagjet q prfshihen jan: p.sh <p>, <li>,
<body>, <ul>, <h1> etj. Ndrsa n XML gjuhn autori i definon tagjet sipas dshirs p.sh
<Emri>, <Mbiemri>, <Mosha>, <Gjinia> etj.
Pr shembull informatat e nj puntori q sht i punsuar n nj kompani (p.sh. CSE) me an t
HTML dokumenti sht paraqitur ne Figurn 6.

HTML kodi:
<td>Puntori-CSE</td>
<td>Haxhi</td>
<td>Lajqi</td>
<td>07091984</td>
<td>Prishtine </td>
<td>1450000329990</td>
Figura 6: Pjes e HTML kodit

N XML t dhnat e njjta mund t interpretohen n kt mnyr:


XML Kodi:
<Puntori-CSE>
<Emri>Haxhi</Emri>
<Mbiemri>Lajqi</Mbiemri>
<ID>07091984</ID>
<Vendi>Prishtine</Vendi>
<IDBanks>1450000329990</IDBanks>
</Puntori-CSE>
Figura 7: Pjes e XML kodit

sht m rndsi t cekt se tek HTML standardi nuk ka dallim se si e shkruajm tagun, me
shkronja te mdha, apo te vogla ajo pranohet p.sh Njjt sht sikur <td> , <TD>, <tD> ose
<Td>. T gjitha pranohen nga HTML standardi, ndrsa tek XML nuk sht e lejueshme kjo
mundsi. Nse e hapin tagun <Emri> dhe e mbyllim tagun me <emri> kjo nuk do t na pranohet,
sepse XML standardi sht Case Sensitive.

11

HTML Hyper Text Markup Language sht gjuhe markuese qe shrben pr krijimin e ueb faqeve t
internetit.

________________________________________________________________________
9

2.2 Komponentt kye t ueb shrbimeve

2.2.2 XML gjuha

Komponentt e XML-it
Deri ktu pam kuptimin e XML-it ndrsa n vazhdim n pika t shkurtra do ti prshkruajm
komponentt e gjuhs markuese XML.

DTD (Document Type Definition)


DTD i definon tagjet q jan t lejuara n nj XML dokument dhe marrdhniet n mes tyre. Pra
kjo e tregon strukturn e dokumentit me nj list legale t elementeve dhe atributeve t atij
dokumenti. Nj DTD mund t deklarohet brenda XML dokumentit, ose jasht XML
dokumentit.[SchX06].
Shembulli i paraqitur n Figurn 8 e paraqet nj DTD t brendshm. Kjo duhet t prmbaj
gjithsesi elementin rrnj: <!ELEMENT Puntori-CSE (Emri, Mbiemri, ID, Vendi, IDBanks)>

<?xml version="1.0"?>
<!DOCTYPE Puntori-CSE [
<!ELEMENT Puntori-CSE (Emri,Mbiemri,ID,Vendi,IDBanks)>
<!ELEMENT Emri (#PCDATA)>
<!ELEMENT Mbiemri (#PCDATA)>
<!ELEMENT ID (#PCDATA)>
<!ELEMENT Vendi (#PCDATA)>
<!ELEMENT IDBanks (#PCDATA)>
]>
<Puntori-CSE>
<Emri>Haxhi</Emri>
<Mbiemri>Lajqi</Mbiemri>
<ID>07091984</ID>
<Vendi>Prishtine</Vendi>
<IDBanks>1450000329990</IDBanks>
</Puntori-CSE>

Figura 8: Shembulli me an te nj DTD t brendshm

Ndrsa nse prdorim DTD t jashtm ather gjithsesi duhet t deklarohet nj fajll nga jasht
dhe t thirret n DOCTYPE.
Ndrsa shembulli i njjt si n Figurn 8, mirpo n t sht thirrur DTD nga jasht sht
paraqitur n Figurn 9.

________________________________________________________________________
10

2.2 Komponentt kye t ueb shrbimeve

2.2.2 XML gjuha

<?xml version="1.0"?>
<!DOCTYPE Puntori-CSE SYSTEM Puntori-CSE.dtd>
<Puntori-CSE>
<Emri>Haxhi</Emri>
<Mbiemri>Lajqi</Mbiemri>
<ID>07091984</ID>
<Vendi>Prishtine</Vendi>
<IDBanks>1450000329990</IDBanks>
</Puntori-CSE>
Figura 9: Shembulli me an t nj DTD t jashtm

N dokumentin Puntori-CSE.dtd sht prmbajtja :


<Puntori-CSE>
<Emri>Haxhi</Emri>
<Mbiemri>Lajqi</Mbiemri>
<ID>07091984</ID>
<Vendi>Prishtine</Vendi>
<IDBanks>1450000329990</IDBanks>
</Puntori-CSE>

XML Schema
XML Schema e bn prshkrimin e strukturs s XML dokumentit. XML skems po ashtu mund ti
referohemi edhe si XML Schema Definition (XSD) [SchS06]. Sikurse DTD edhe XML Schema i
definon tagjet q jan t lejuara n nj XML dokument. Pra nj XML Schema definon elementet
dhe atributet q shfaqen n dokument, definon cilat elemente jan elemente fmij, tregon
renditjen e elementeve fmij, tregon ku nj dokument sht i zbrazt ose jo i zbrazt, definon
tipin e t dhnave pr elemente dhe atribute si dhe definon vlera t nnkuptuara dhe t sakta pr
elemente dhe atribute.
Shembulli i krijuar me DTD n Figurn 8, tani me XML Schema n fajllin Puntori-CSE.xsd
sht paraqitur n Figurn 10.
<?xml version="1.0"?>
<xs:schema xmlns:xs="http://www.w3.org/2001/XMLSchema"
targetNamespace="http://www.w3schools.com"
xmlns="http://www.w3schools.com"
elementFormDefault="qualified">
<xs:element name=" Puntori-CSE ">
<xs:complexType>
<xs:sequence>
<xs:element name="Emri" type="xs:string"/>

________________________________________________________________________
11

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

2.2.3 HTTP

<xs:element name="Mbiemri" type="xs:string"/>


<xs:element name="ID" type="xs:string"/>
<xs:element name="Vendi" type="xs:string"/>
<xs:element name="IDBanks" type="xs:string"/>
</xs:sequence>
</xs:complexType>
</xs:element>
</xs:schema>
Figura 10: Shembulli i nj XML Schema

Elementi Puntori CSE sht i tipit kompleks, sepse prmban n vete edhe elemente fmij.
Elementet tjera nn elementin kompleks njihen si elemente te thjeshta.

XML Namespaces
Namespace unik sht nj metod q mund ti shmang konfliktet ndrmjet emrave t tagjeve n
nj XML dokument. Pasi q XML dokumenti mund t prmbaj edhe XML dokumente tjera n
vete, ather duhet q t jemi t sigurt se asnjri nga dokumentet prezent t mos ket tagj t
njjt n t njjtin dokument. Q t ju ikim konflikteve pr secilin dokument prdorim
Namespace t veant pr secilin tagj.

2.2.3 HTTP (Hyper Text Transfer Protocol)


Kuptimi i HTTP-s
HTTP Hyper Text Transfer Protocol sht protokolli m i popullarizuar dhe m i prdoruri n
internet. HTTP kryesisht sht krijuar n fillimin e viteve 1990, ky protokoll sht krijuar pr t
ju ndihmuar shkenctareve pr t br gjetjen dhe ndarjen e informatave duke ju lejuar q prmes
disa lineve t thjeshta t bhet kalimi nga nj dokument n dokumentin tjetr. Prdorimi dhe
zhvillimi i HTTP sht rritur me nj vrull shum t shpejt. Kshtu q ueb sajtet prdorin HTTP
si mekanizm komunikimi, por kjo nuk do t thot se HTTP sht e kufizuar vetm n WWW,
mirpo n fakt uebi sht vetm nj aplikacion q prdor HTTP pr ti bartur informacionet
ndrmjet serverit dhe klientit.
HTTP lidhja krijohet me an t nj pajtimi t thjesht n mes t klientit dhe serverit
(handshaking) 12 . M rndsi t cekt sht se inicimin pr krijimin e ksaj lidhje n mes t
Klientit/Serverit e bn kompjuteri (PC) i klientit. Klienti krkesat i bn me an t HTTP
protokollit. Komunikimi i klienti me serverin sht paraqitur n Figurn 11, me rast jan
paraqitur disa hapa t komunikimit n mes t klientit dhe serverit.

12

Ang. Handshaking Kjo tregon se n mes t klientit dhe serverit bhet pajtimi pr t komunikuar se
bashku. Kjo n gjuhn angleze sht handshaking, ne gjuhn shqipe nse e prkthejm sht sikur m
thn kur dy njerz ja japin dorn njeri tjetrit dhe pajtohen pr nj gj q kan pr ta kryer n mnyr t
prbashkt.

________________________________________________________________________
12

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

2.2.3 HTTP

Figura 11: Komunikimi i klientit dhe serverit prmes HTTP protokollit

HTTP sht nj standard q paraprin hyrjen e ueb shrbimeve, i cili sht zhvilluar pr ta
lehtsuar transferimin e krkesave prej brouserit n ueb server. Trafiku i HTTP s sht
jashtzakonisht i mir, shumica e mureve mbrojts 13 e lejojn trafikun pa ndonj problem dhe pa
ndonj konfiguracion t veant.
Shkmbimi i SOAP mesazheve dhe WSDL dokumenteve prej nj kompjuteri n kompjuterin
tjetr bhet prmes HTTP protokollit (portit 80). Deri m tani shumica e Ueb shrbimeve jan
ndrtuar me HTTP.

13

Eng. Firewalls

________________________________________________________________________
13

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

2.2.4 SOAP

2.2.4 SOAP (Simple Object Access Protocol)


Kuptimi i SOAP it
SOAP - Simple Object Access Protocol - sht protokoll komunikimi q specifikon dhe e definon
XML gjuhn pr drgimin dhe pranimin e mesazheve. SOAP shrben pr komunikim ndrmjet
aplikacioneve dhe sht e dizajnuar pr komunikim prgjat internetit, po ashtu SOAP sht
platform apo komponent e pavarur e cila bazohet n XML gjuhn. Qllimi i SOAP-it sht
prshkrimi dhe formatimi i mesazhit q nuk sht i lidhur me ndonj arkitekture harduerike apo
softuerike, por me nj q e bart mesazhin prej nj platforme n ndonj platforme tjetr[PK03].
SOAP sht XML i thjesht me protokoll t bazuar q bn lejimin dhe shkmbimin e
informacioneve prmes HTTP (potit 80), ose me thjesht mund t themi se SOAP sht protokoll
i cili na shrben pr qasje t ueb shrbimit. SOAP do t zhvillohet si nj W3C standard [WSI06].
SOAP siguron nj rrug t thjesht dhe nj mekanizm shum t leht pr shkmbimin e
informatave ndrmjet ambienteve t shprndara duke prdorur XML. SOAP siguron nj
mekanizm ku nga ai mekanizm secili shrbim mund ti shfaq karakteristikat dhe mund t
komunikoj me shrbime tjera 14 .
SOAP ka disa karakteristika t veanta, t cilat jan:

SOAP nuk varet nga prapavija e protokolleve te komunikimit, sepse gjithmon


prdor HTTP. Ku me an t ksaj mund t komunikojm me ueb shrbime q jan t
mbrojtura edhe nga muri mbrojts. Kt proces e tregon Figura 12.

15

Figura 12: Deprtimi i mesazheve SOAP nprmjet murit mbrojts.

14
15

Inder Nandrajog, CIS 679 Management of IS , Spring 2001


http://www.w3.org/TR/2000/Note-SOAP-20000508/

________________________________________________________________________
14

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

2.2.4 SOAP

SOAP ka struktur t thjesht. SOAP envelope prmban kokn (header) dhe trupin
(body). Informatat e SOAP mesazhit q merren (nga RPC, XML ose error mesazhe)
shkruhen n trupin e envelopes. N kok t SOAP mesazhit prmbahen informacione
shtes, p.sh informacione mbi nnshkrimet digjitale, informacione mbi transaksionet
si dhe informacione mbi rrugtimin. Struktura e SOAP it sht paraqitur ne Figurn
13.

Figura 13: Struktura e SOAP mesazhit

Ndrsa n Figurn 14 sht paraqitur skeleti i nj SOAP mesazhi.

<? Xml version="1.0"?>


<soap: Envelope
xmlns:soap="http://www.w3.org/2001/12/soap-envelope"
soap:encodingStyle="http://www.w3.org/2001/12/soap-encoding">
<soap: Header>
...
</soap: Header>
<soap: Body>
...
<soap: Fault>
...
</soap: Fault>
</soap: Body>
</soap: Envelope>
Figura 14: Skeleti i SOAP mesazhit

________________________________________________________________________
15

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

2.2.4 SOAP

Nga Figura 14 shihet standardi i SOAP-it q prmban kto pjes:

SOAP Envelope
SOAP Envelope sht element i obligueshm i cili paraqet elementin rrnje t nj SOAP
mesazhi. Ky element e definon XML dokumentin si nj SOAP mesazh. 16
do SOAP envelope duhet t prmbaj saktsisht nj element Body. Elementi Body mund t
prmbaj elemente fmij sipas nevojs, prmbajtja e SOAP Body - it sht mesazh. Nse SOAP
envelope elementi n vete prmban SOAP header, ather maksimumi i hederave q mund ti ket
sht numri nj (1), dhe duhet q SOAP hederin ta shfaq si elementin fmij t parin m radh,
pra edhe para SOAP Body it.[TK01]. do element q prmbahet n SOAP Header quhet heder
bllok element 17 . Qllimi i nj bllok hederi sht q t komunikoj n prmbajtjen e
informacioneve relevante pr procedimin e SOAP mesazhit.

SOAP Header
SOAP heder nuk sht element i obligueshm pr nj SOAP mesazh. Ky element prmban
informacionet e veanta te aplikacionit (p.sh si autentifikimin, nnshkrime digjitale, pagesat etj.)
rreth SOAP mesazhit [Sch06]. Nse elementi SOAP header sht prezent n SOAP mesazh,
ather ai duhet t jet elementi i par fmij i SOAP envelope.

SOAP Body
SOAP Body sht element i detyrueshm pr nj SOAP mesazh, ku n vete prmban mesazhet
aktuale q jan vendimtare n fund t SOAP mesazhit [Sch06].
Mesazhet prbrenda SOAP Body elementit duhet t ken Namespaces. SOAP e definon nj
element prbrenda SAOP Body elementit me Namespace t nnkuptuar (ang. default)
(p.sh."http://www.w3.org/2001/12/soap-envelope"). Ky element sht SOAP Fault elementi i cili
prdoret pr t treguar gabimet (ang. error) e mesazheve. Payload Paraqet prmbajtjen e
dokumentit q ne dshirojm ta drgojm.

SOAP Fault
SOAP Fault mesazhi sht nj mekanizm i cili bn raportimin e gabimeve q ndodhin gjat
drgimit te SOAP mesazhit. Kthimin e mesazhit si gabim e bn n nyjn e mparshme t atij
shtegu t dokumentit. sht detyr e ktij seksioni me e prcaktu nj mesazh komplet dhe me
detaje, ku n t shpjegohet gabimi (SOAP Fault), kshtu q n mnyr t rastsishme mund t
hasni n to n ueb shrbimin tuaj [ADW03].

16
17

http://www.w3.org/2001/12/soap-envelope
ang. Header block

________________________________________________________________________
16

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

2.2.4 SOAP

Ilustrimi i nj SOAP mesazhi


N shembullin e mposhtm, ShfaqKombinimin sht funksioni i cili sht drguar n nj server.
Krkesa ka tre parametra _kufiriIPoshtem, _kufiriISiperm dhe _numri. Namespace pr ket
funksion sht definuar http://localhost/ adres.
N Figurn 15 dhe Figurn 16 sht paraqitur pjesa e SOAP mesazhit versioni 1.1 e shembullit
Llotoraia, ktu sht paraqitur krkesa/prgjigja e atij SOAP mesazhi.
SOAP krkesa:
POST /Llotaria/Service.asmx HTTP/1.1
Host: localhost
Content-Type: text/xml; charset=utf-8
Content-Length: length
SOAPAction: "http://localhost/ShfaqKombinimin"
<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<soap:Envelope xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance"
xmlns:xsd="http://www.w3.org/2001/XMLSchema"
xmlns:soap="http://schemas.xmlsoap.org/soap/envelope/">
<soap:Body>
<ShfaqKombinimin xmlns="http://localhost/">
<_kufiriIPoshtem>int</_kufiriIPoshtem>
<_kufiriISiperm>int</_kufiriISiperm>
<_numri>int</_numri>
</ShfaqKombinimin>
</soap:Body>
</soap:Envelope>
Figura 15: SOAP krkesa

SOAP prgjigja:
HTTP/1.1 200 OK
Content-Type: text/xml; charset=utf-8
Content-Length: length
<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<soap:Envelope xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance"
xmlns:xsd="http://www.w3.org/2001/XMLSchema"
xmlns:soap="http://schemas.xmlsoap.org/soap/envelope/">
<soap:Body>
<ShfaqKombiniminResponse xmlns="http://localhost/">
<ShfaqKombiniminResult>int</ShfaqKombiniminResult>
</ShfaqKombiniminResponse>
</soap:Body>
</soap:Envelope>
Figura 16: SOAP prgjigja

________________________________________________________________________
17

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve


Ku si prgjigje na kthehet nj numr i tipit intexher, ky numr gjenerohet
rastsishme.

2.2.4 SOAP
n mnyre t

HTTP Protokolli - POST


HTTP komunikon prmes TCP/IP protokollit. Nj HTTP klient lidhet me nj HTTP server duke
e prdorur TCP. Pasi q t krijohet lidhja , klienti mund t drgoj nj HTTP krkes pr mesazh
n server 18 .
HTTP POST
POST /Llotaria/Service.asmx HTTP/1.1
Host: localhost
Content-Type: text/xml; charset=utf-8
Content-Length: length
SOAPAction: http://localhost/ShfaqKombinimin

Pastaj serveri e proceson krkesn e klientit dhe ia kthen nj HTTP prgjigje klientit. Krkesa
prmban nj status kod qe tregon statusin e krkess se br me hert.

HTTP/1.1 200 OK
Content-Type: text/xml; charset=utf-8
Content-Length: length

Pra ka na tregon se krkesa ka pasur sukses, sepse serveri na ka kthyer status kodin me numr
200, d.m.th 200-shi sht standardi i HTTP, kur HTTP ka sukses.
E nse serveri nuk mund ta dekodoj krkesn e shfrytzuesit ather serveri do t na kthej si
prgjigje dika t ngjashme si me posht.

HTTP/1.1 400 OK
Content-Type: text/xml; charset=utf-8
Content-Length: length

Pra ka na tregon se krkesa nuk ka pasur sukses, sepse serveri na ka kthyer status kodin me
numr 400, ka d.m.th se 400-shi sht standardi i HTTP, kur HTTP nuk arrin sukses.

18

www.w3school.com

________________________________________________________________________
18

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

2.2.4 SOAP

SOAP prmes HTTP


SOAP metoda sht nj HTTP krkes/prgjigje. SOAP mesazhi sht:

HTTP + XML = SOAP


Nj SOAP mesazh mund ta bj krkesn si HTTP POST ose HTTP GET. Ku HTTP POST
krkesa bn specifikimin e s paku dy HTTP hederave: Content-Type dhe Content-Length.
Content-Type: text/xml; charset=utf-8
&
Content-Length: Content-Length: length
Content-Length hederi pr nj SOAP krkes apo prgjigje specifikon gjatsin n trupin e
krkess apo prgjigjes.
Komunikimi i klientit me serverin prmes HTTP protokollit dhe SOAP mesazhit, sht paraqitur
n Figurn 17.

Figura 17: Komunikimi i klientit me serverin prmes mesazheve SOAP.

Prparsit e prdorimit t SOAP it


Disa prparsi pr ta prdorur SOAP jan:

SOAP sht standard i hapur i cili ndrtohet n teknologji t hapura si jan HTTP,
HTTPS (portet 80 dhe 443) dhe XML.

SOAP siguron aftsi komunikimi t prbashkta interoperability n sisteme t


ndryshme operative. SOAP mesazhi mund t integrohet dhe ndrtohet nga cili do sistem
operativ.

SOAP mund t prdoret edhe nga cilido protokoll tjetr, jo vetm nga HTTP. SOAP nuk
sht i autorizuar t prdor protokoll t caktuar t transportit, ku kjo i jep mundsin q t
bashkoj protokolle t ndryshme n nj specifikacion t vetm si jan IIOP dhe RMI , ku
kto
e
prvetsojn
prdorimin
dhe
komunikimin
e
prbashkt.

________________________________________________________________________
19

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

2.2.5 WSDL

Kur prdoret HTTP protokolli, SOAP paketat munden m leht ti shmangen murit
mbrojts, nse prmbajtja e tyre nuk sht keqdashse. Kjo paraqet limitin kryesore pr
konkurrenc n sistemet e shprndara te cilat nuk e prkrahin murin mbrojts.

2.2.5 WSDL (Web Services Description Language)


Kuptimi i WSDL - s
WSDL - Web Services Description Language edhe WSDL sht e bazuar n XML gjuhn e
cila shrben pr prshkrimin e ueb shrbimeve dhe shrben pr t na treguar se si ti qasemi atij
ueb shrbimi. Kur dshirojm t ndrtojm ueb shrbime, WSDL sht gjuha m adekuate dhe
m e famshme pr prshkrimin e ueb shrbimeve [KBW03]. Kjo gjuh sht dizajnuar pr t
prshkruar metodat e nj ueb shrbimi. Ku n nj WSDL dokument t gjith parametrat dhe
metodat jan t specifikuara. Duke prfshir edhe lokacionin e vet t atij ueb shrbimi. Prparsia
me e madhe e WSDL-s sht se edhe kjo sht protokoll i standizuar sikurse SOAP, kshtu q
secili sistem mund ti shfaq metodat e ueb shrbimeve dhe t kuptoj se ka SOAP mesazhet
gjenerojn dhe drgojn.
Shum teknologji q bjn implementimin e ueb shrbimeve prfshir edhe .NET, prdorin
WSDL dokumente t publikuar pr t krijuar nj Proxy objekt q komunikon me ueb shrbimet e
jashtme. .NET siguron vegln wsdl.exe pr t krijuar Proxy objekt duke i dhn WSDL
lokacionin. Visual Studio .NET po ashtu siguron aftsin e komunikimit n mnyr t
drejtprdrejte prmes IDE. Microsoft SOAP Toolkit po ashtu bn lejimin e ueb shrbimeve q ti
qasemi prmes nj objekti lokal n mnyr dinamike. Ka edhe shum vegla t tjera t cilat
mundsojn krijimin e WSDL dokumentit. ASP .NET siguron mundsin q n mnyr
automatike ta gjeneroj WSDL dokumentin [BCG+01]. P.sh n rastin ton ueb shrbimit t
krijuar i qasemi n kt mnyre duke i shtuar n fund t linkut ?wsdl dhe n mnyr automatike
do t na gjenerohet WSDL dokumenti.
http://localhost/Llotaria/Service.asmx?wsdl
Qllimet kryesore t WSDL jan mundsia e zgjerimit (extensibility), abstraksioni, dhe struktura.
Mundsia e zgjerimit sht njra ndr arsyet kryesore pr ti prdorur elementet n vend t
atributeve kur dizajnojm XML skema, sa m shtrenjt q sht aq m shum elemente mund t
prdorim. Mundemi m prdor atribute t cilat prmbajn ekstra te dhna. Abstraksioni WSDL
nuk prcjell shembuj real q ju i pritni nga prshkrimi i ueb shrbimit. N vend t ksaj, n
mnyre abstrakte i definon termet si tipe te t dhnave dhe si operacione t mesazheve. Struktura
e ueb shrbimeve bazohet n XML gjuhn. Ueb shrbimet n prgjithsi prfshihen n nj nivel
t strukturuar lart t mesazheve dhe shembujve t mesazheve. WSDL siguron nj rrug t mir si
model pr kt kompleksitet t operacioneve t mesazheve, shembujve t mesazheve dhe
operacionet e tyre[KBW03].

________________________________________________________________________
20

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

2.2.5 WSDL

Struktura e WSDL dokumentit


Standardi i WSDL sht interesant ne at se e bn lejimin e cilitdo shrbim te rrjets, jo vetm te
ueb shrbimeve. ka do t thot se pos SOAP mesazhit, cili do shrbim i rrjets qe krkon
formatimin e t dhnave pr drgim dhe kthim mund ta prdor WSDL-n.
WSDL dokumenti sht XML dokument i cili prbehet nga disa seksione kryesore t cilat
ndahen n abstrakte dhe konkrete.

Elementet abstrakte prmbajn pikat e fundme (end points) dhe mesazhet. N abstrakt
bjn pjes:

<wsdl: types>
<wsdl: message>
<wsdl: operation>
<wsdl: portType>

Konkrete Lidh pikat e fundme dhe mesazhet n nj rrjet reale dhe bn specifikimin e
formatit te t dhnave. N konkrete bjn pjes kto elemente:

<wsdl: binding>
<wsdl: port>
<wsdl: service>

N Figurn 18 sht paraqitur struktura e WSDL dokumentit.

Figura 18: Struktura e WSDL dokumentit

________________________________________________________________________
21

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

2.2.5 WSDL

Skeleti i nj WSDL dokumenti sht paraqitur ne Figurn 19.

<definitions>
<types>
Definicioni i tipit...
</types>
<message>
Definicioni i mesazhit...
</message>
<portType>
<operation>
Definicioni i portit...
</operation>
</portType>
<binding>
Definicioni i lidhjeve...
</binding>
<service>
<port>
Definicioni i shrbimeve...
</port>
</service>
</definitions>
Figura 19: Skeleti i WSDL dokumentit

N t gjitha WSDL dokumentet duhet q prmbajtja e dokumentit t jet n mes t tagjeve


<definitions> </definitions>. Kjo na e bn t qart se WSDL sht nj bashksi e definicioneve
pr nj ueb shrbim:

<?xml version="1.0" encoding="utf-8?>


<wsdl:definitions xmlns:soap="http://schemas.xmlsoap.org/wsdl/soap/"
xmlns:tm="http://microsoft.com/wsdl/mime/textMatching/"
xmlns:soapenc="http://schemas.xmlsoap.org/soap/encoding/"
xmlns:mime="http://schemas.xmlsoap.org/wsdl/mime/"
xmlns:tns="http://localhost/"
xmlns:s="http://www.w3.org/2001/XMLSchema"
xmlns:soap12="http://schemas.xmlsoap.org/wsdl/soap12/"
xmlns:http="http://schemas.xmlsoap.org/wsdl/http/"
targetNamespace="http://localhost/"
xmlns:wsdl="http://schemas.xmlsoap.org/wsdl/">

Nga figura shohim se elementi definitions prmban disa deklarime t Namespaces. Ato
prdoren pr me e marr secilin element unik n dokument, kshtu q do element sht i kushtuar
ti referohet Namespaces n mnyr korrekte.

________________________________________________________________________
22

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

2.2.5 WSDL

Elementi Types
WSDL elementi types definon tipin e t dhnave q prdor ai ueb shrbim. Pa dallim platforme
WSDL prdor XML skemat pr ti definuar tipet. Tipet e t dhnave dhe elementet e definuara n
elementin types prdoren nga definicionet e mesazheve ku deklarohet pjesa (prmbajtja) e
mesazhit.
Seksioni i types i shembullit Llotaria sht paraqitur n Figurn 20.

<wsdl:types>
<s:schema elementFormDefault="qualified"
targetNamespace="http://localhost/">
<s:element name="ShfaqKombinimin">
<s:complexType>
<s:sequence>
<s:element minOccurs="1" maxOccurs="1" name="_kufiriIPoshtem"
type="s:int" />
<s:element minOccurs="1" maxOccurs="1" name="_kufiriISiperm"
type="s:int" />
<s:element minOccurs="1" maxOccurs="1" name="_numri" type="s:int"
/>
</s:sequence>
</s:complexType>
</s:element>
<s:element name="ShfaqKombiniminResponse">
<s:complexType>
<s:sequence>
<s:element minOccurs="1" maxOccurs="1"
name="ShfaqKombiniminResult" type="s:int" />
</s:sequence>
</s:complexType>
</s:element>
</s:schema>
</wsdl:types >
Figura 20: Pjesa e elementit Types

Ktu kemi prdorur vetm nj tip te t dhnave i cili sht intexher type="s:int". T tre
parametrat jan n intexher, ku me an t tyre bhet kufizimi se prej cilit numr deri n cilin
numr dshirojm ta kemi intervalin e numrave t llotos. Parametri i tret shrben pr
prcaktimin se sa numra ne dshirojm ti zgjedhim.

________________________________________________________________________
23

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

2.2.5 WSDL

Elementi - Message
Elementi message prshkruan prmbajtjet e mesazheve duke prdorur XML skemat t ndrtuara
n tipe, tipe komplekse ose n elementet q definohen n seksionin type t atij dokumenti, ose
definohen nga nj WSDL dokument i jashtm ku me an t import elementit i referohemi.
Ku ky seksion i definon mesazhet abstrakte q ky ueb shrbim i pranon dhe i kthen. Ky seksion i
kthen parametrat hyrs dhe dals t vetm nj metode. Secili mesazh sht i ndar n pjes (part),
ku secila pjes ka tip t ndryshm te t dhnave.
N Figurn 21 sht paraqitur pjesa e kodi pr elementin message nga shembulli i krijuar m
hert.
<wsdl:message name="ShfaqKombiniminSoapIn">
<wsdl:part name="parameters" element="tns:ShfaqKombinimin" />
</wsdl:message>
<wsdl:message name="ShfaqKombiniminSoapOut">
<wsdl:part name="parameters" element="tns:ShfaqKombiniminResponse"/>
</wsdl:message>
Figura 21: Pjesa e elementit message

N ueb shrbimin Llotaria jan t definuar vetm dy mesazhe, ku njri sht hyrse (In) ndrsa
tjetrn sht dalse (out). Pjesa part sht e thjeshte pr tu kuptuar, kjo prmban name atributin, i
cili atribut prdoret si referenc n pjesn part n dokumente. Ndrsa atributin element e
prdorim pr tju referuar tipit te t dhnave si SOAP apo XML skem.

Elementi portType
Elementi portType e definon nj operacion si nj bashksi t mesazheve q fillon dhe mbaron me
ueb shrbimin. N fakt portType definon operacionet, q jan thirrje t metodave t
disponueshme nga nj pjes e ueb shrbimit [BCG+01]. Porti tek ueb shrbimet si shprehje
kuptohet vetm nj ueb shrbim. Ather portType paraqet nj bashksi t operacioneve q nj
ueb shrbim i pranon [PK03]. Elementi portType sht abstrakt dhe nuk siguron informacione se
si te lidhemi direkt me ueb shrbim. Kjo e prcakton nj pike tjetr ku klienti mund t merr
informacione n t gjitha operacionet q nj ueb shrbim i siguron.
Se si duket nj portType element kemi paraqitur nj pjes t xml kodit n Figurn 22.

________________________________________________________________________
24

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

2.2.5 WSDL

<wsdl:portType name="LlotariaSoap">
<wsdl:operation name="ShfaqKombinimin">
<wsdl:documentation
xmlns:wsdl="http://schemas.xmlsoap.org/wsdl/">Ky ueb sherbim
gjeneron numrat e llotos</wsdl:documentation>
<wsdl:input message="tns:ShfaqKombiniminSoapIn" />
<wsdl:output message="tns:ShfaqKombiniminSoapOut" />
</wsdl:operation>
</wsdl:portType>
Figura 22: Pjesa e elementit portType

I vetmi operacion i definuar n portType n kt ueb shrbim sht Llotaria. Ky operacion e


pranon dhe e kthen nj mesazh, ku ato mesazhe jan t definuara n seksionin Message, dhe jan
t referuara ktu. Prefiksi tns sht prdorur pr t treguar emrat e mesazheve dhe hapsirat e
prbashkta (Namespaces) t prefiksit q i referohen dokumentit lokal.

Elementi Operation
Ky element prmban vetm tri operacione q i lejohen, t cilat jan:
Input message i definon t dhnat q shrbimi pret pr ti pranuar
Output message definon t dhnat qe ueb shrbimi pret ti drguar
Fault message definon mesazhet e gabimeve q mund t kthehen nga ueb shrbimi.
Nj pjes e kodit q e tregon elementin operacion sht paraqitur n Figurn 23:

<wsdl:operation name="ShfaqKombinimin">
<wsdl:documentation
xmlns:wsdl="http://schemas.xmlsoap.org/wsdl/">Ky ueb sherbim
gjeneron numrat e llotos</wsdl:documentation>
<wsdl:input message="tns:ShfaqKombiniminSoapIn" />
<wsdl:output message="tns:ShfaqKombiniminSoapOut" />
</wsdl:operation>

Figura 23: Pjesa e elementit Operation

Elementi Bindings
Elementi binding e definon nj format t veante pr secilin portType element n WSDL. Mund
t jen shum Bindings elemente pr nj portType. Fillimisht kjo prmban implementimin fizik
n nj fajll, q prshkruan se far protokolli duhet t prdoret n mnyr q m komuniku me
ueb shrbim. Nj pjes t ksaj e shohim n XML kodin n Figurn 24.

________________________________________________________________________
25

2.2 Komponentt kye te ueb shrbimeve

2.2.5 WSDL

<wsdl:binding name="LlotariaSoap" type="tns:LlotariaSoap">


<soap:binding transport="http://schemas.xmlsoap.org/soap/http" />
<wsdl:operation name="ShfaqKombinimin">
<soap:operation soapAction="http://localhost/ShfaqKombinimin"
style="document" />
<wsdl:input>
<soap:body use="literal" />
</wsdl:input>
<wsdl:output>
<soap:body use="literal" />
</wsdl:output>
</wsdl:operation>
</wsdl:binding>
<wsdl:binding name="LlotariaSoap12" type="tns:LlotariaSoap">
<soap12:binding transport="http://schemas.xmlsoap.org/soap/http" />
<wsdl:operation name="ShfaqKombinimin">
<soap12:operation soapAction="http://localhost/ShfaqKombinimin"
style="document" />
<wsdl:input>
<soap12:body use="literal" />
</wsdl:input>
<wsdl:output>
<soap12:body use="literal" />
</wsdl:output>
</wsdl:operation>
</wsdl:binding>
Figura 24: Pjesa e elementit Binding

N rreshtin e par t elementit binding tregohet emri i elementit binding si dhe n type atributi i
cili e referencon elementin portType. Prefiksi tns prdoret pr t prezantuar Namespaces n
dokumentin lokal. Elementi binding n vazhdim shrben pr t na treguar se far protokolli po
prdoret n ket ueb shrbim. Si shihet binding sht nj SOAP implementim. Ky element
prmban edhe disa atribute tjera. T SOAP elementi kemi atributin style i cili mund t jet
RPC ose document, kjo e specifikon formatin e SOAP mesazhit. Transport atributi shrben
pr t na treguar se si te dhnat ti drgojm n kt ueb shrbim, prdorim URI n vazhdim pr
HTTP (transport="http://schemas.xmlsoap.org/soap/http") [BCG+01].

Elementi Service
Ky sht elementi i fundit tek WSDL dokumenti. Ky seksion na tregon aktualisht adresat e
ndryshme q mund t prdoren pr t komunikuar me kt ueb shrbim. Elementi service n vete
prmban nj koleksion t elementeve port .Secili port e cakton piken e fundme (hostin) apo me
mir e cakton adresn me t ciln ka me komunikuar ueb shrbimi n fjal. S paku pr do

________________________________________________________________________
26

2.3 Prparsit e prdorimit t ueb shrbimeve

Ueb shrbimet, gjendja aktuale

binding duhet t jet nj port, mirpo mund t jen edhe m shum porte. N shembullin Llotaria
kemi dy bindings andaj kemi dy elemente port n elementin service N Figurn 25 sht paraqitur
pjesa e elementit service.

<wsdl:service name="Llotaria">
<wsdl:port name="LlotariaSoap" binding="tns:LlotariaSoap">
<soap:address location="http://localhost/Llotaria/Service.asmx" />
</wsdl:port>
<wsdl:port name="LlotariaSoap12" binding="tns:LlotariaSoap12">
<soap12:address location="http://localhost/Llotaria/Service.asmx"/>
</wsdl:port>
</wsdl:service>
Figura 25: Pjesa e elementit Service

2.2.6

UDDI (Universal Discovery, Description and Integration)

Kuptimi i UDDI s
UDDI - (Universal Discovery, Description and Integration) sht platform e pavarur , sht
regjistr i bazuar n XML standardin, kjo ju shrben bizneseve q n mbare botn ti listojn ueb
shrbimet e tyre dhe t krkojn shrbime tjera apo aplikacione softuerike q bashkveprojn me
internetin. UDDI prshkruan tip special t regjistrave, me an t cilave bn listimin e ueb
shrbimeve. UDDI siguron prshkrimin e biznesit dhe shrbimet e tij, zbulimin e ueb shrbimeve
tjera q i ofrojn shrbime t dshiruara si dhe integrimin me biznese tjera.
Regjistrat e UDDI-s mund t jen t tipeve t ndryshme t cilat jan:

Publik
Privat
Limituar

Publik
Ky regjistr sht i hapur pr krkime publike. T gjitha t hyrat n regjistrin publik kopjohen n
t gjith regjistrat e tjer publik. Kjo na siguron se mund ti qasemi t gjitha ueb shrbimeve nse i
qasemi nj ueb shrbimi i cili sht publik. Shum kompani t mdha mbajn regjistra publik,
duke prfshir ktu edhe IBM dhe Microsoft. Ktij regjistri mund ti qaset kushdo nga cilido knd
i bots [PK03].

Privat
Ky regjistr qndron prapa murit mbrojts t kompanis[PK03]. Qllimi i ktij regjistri sht
krkimi i ueb shrbimeve t brendshme. Ktij regjistri mund ti qasen vetm antart e
ndrmarrjes.

________________________________________________________________________
27

2.3 Prparsit e prdorimit t ueb shrbimeve

Ueb shrbimet, gjendja aktuale

Limituar
Regjistrit t limituar mund ti qasen vetm disa kompani t caktuara q ju sht lejuar e drejta pr
tju qasur ktyre regjistrave.
Industria ka filluar q ti pranoj m pak regjistrat publik, pr arsye t siguris dhe friks se do t
dshtojn. UDDI e prezanton nj rrug shum t mir pr t br biznes, si dhe bizneset jan
gjithmon shum t kujdesshme kur bjn ndryshime t mdha[PK03].

Arkitektura e UDDI
UDDI sht transparente n prshkrimin e shrbimeve, ajo prshkruan metodat e thjeshta pr
thirrjen e shrbimeve. Ajo cakton nj regjistr pr t ju qasur shrbimeve. Regjistrat q jan
publik i dyfishojn informacionet e postuara. Kjo neve na siguron se mund ti qasemi t gjitha
ueb shrbimeve nse i qasemi nj ueb shrbimi i cili sht publik.
Informacioni n nj regjistr sht krijuar nga tri tipe, t cilat jan:

Faqet e bardha 19
Faqet e verdha 20
Faqet e gjelbrta 21

Faqet e bardha
Faqet e bardha prmbajn informacion bazike pr kontaktim. Mund t prmbajn adresat, emrat
kontaktues dhe numra t telefonit.

Faqet e verdha
Faqet e verdha shrbejn pr shfrytzuesit q dshirojn t krkojn dhe t din pr tipet e
shrbimeve biznesore q kompania i ofron 22 .

Faqet e gjelbrta
Faqet e gjelbrta t japin informacione teknike pr ueb shrbimet q jan t ekspozuara nga
bizneset e ndryshme [PK03].p.sh Prshkrimin e shrbimit, rregullat e biznesit etj.
Klientt mund t pyesin UDDI regjistrin duke u bazuar n emr t kompanis, kategoris s
industris apo duke u bazuar n ndonj kusht tjetr. UDDI - ja pastaj i pointon 23 kah WSDL
dokumentet q e prshkruan shrbimin dhe shum shrbime tjera q klienti duhet ti zgjedh pr tu
qasur. UDDI sht rrug adekuate pr menaxhimin e ueb shrbimeve. Grafikisht si komunikon
UDDI sht paraqitur n Figurn 26.

19

Eng. White Pages


Eng. Yellow Pages
21
Eng. Green Pages
22
http://searchwebservices.techtarget.com/originalContent/0,289142,sid26_gci990488,00.html
23
Pointer
20

________________________________________________________________________
28

2.3 Prparsit e prdorimit t ueb shrbimeve

Ueb shrbimet, gjendja aktuale

Figura 26: Komunikimi i regjistrit UDDI

2.3

Prparsit e prdorimit t ueb shrbimeve

Ueb shrbimet ofrojn nj numr t madh t avantazheve


Avantazhet q sjellin ueb shrbimet jan:

n arkitekturn e shprndar.

Prdorin platforme t pavarur


Sigurojn kanal komunikimi n t njjtn koh
Mundsi komunikimi me ndrmarrje t ndryshme 24
Funksionalitet n prdorim
Neutralitet n server
Komunikim t sigurt

Prdorin platform t pavarur


Kjo sht ndr prparsit m t rndsishme t ueb shrbimeve. Ueb shrbimeve mund t ju
qasemi nga fardo lloj platforme duke prdorur internetin, pavarsisht se n far vendi
gjendemi dhe far sistemi operativ kemi n kompjuter. do aplikacion q sht i lidhur me
internet mund t pranoj dhe t drgoj SOAP mesazhe.

24

Ang. Enterprise Interoperability

________________________________________________________________________
29

2.3 Prparsit e prdorimit t ueb shrbimeve

Ueb shrbimet, gjendja aktuale

Sigurojn kanal t komunikimit n t njjtn koh


Ueb shrbimet mbshteten n Internet dhe e prdorin Internetin si nj mekanizm pr komunikim
[BCG+01]. Interneti sht ndrtuar pr me qen standard i hapur, me protokollet e standardizuara
TCP/IP. Duke prdorur internetin si kanal pr komunikim doher ueb shrbimeve publike mund
t ju qasemi sepse t gjitha pajisjet prdorin kt kanal komunikimi. Poashtu trafiku i HTTP s
sht jashtzakonisht i mir, sepse shumica e mureve mbrojtse e lejojn trafikun pa ndonj
problem dhe pa ndonj konfiguracion t veant.

Mundsi komunikimi me ndrmarrje t ndryshme


Ueb shrbimet sigurojn mundsi t komunikimit n mes t ndrmarrjeve dhe bizneseve t
ndryshme q sot ve ekzistojn. Ueb shrbimet jan mjaft fleksibile dhe i lejojn bizneseve
zgjerim dhe funksionalitet t ueb shrbimeve.

Funksionalitet n prdorim
Ueb shrbimet e lejojn biznes logjikn e shum sistemeve t ndryshme n internet, pa dallime.
Kjo ju ofron mundsin e przgjedhjes se ueb shrbimit qe keni nevoje pr t. Poashtu mund t
ndrtoni ueb shrbime n fardo platforme q ju dshironi.

Neutralitet n server
Edhe n kapitullin e dyt treguam se nj ndr avantazhet m t mdha t ueb shrbimeve sht
neutraliteti. Tham se nuk ka dallim n far gjuhe programuese dhe far serveri sht krijuar
ueb shrbimi. Ndrfaqja bazohet n standarde ndrsa shkmbimi i mesazheve bhet me XML
prmes HTTP. Serveri mund ta ket sistemin operativ UNIX, Windows, Linux apo far do lloj
sistemi tjetr operativ q ekziston. Ndrsa softueri poashtu mund t shkruhet n ciln do gjuh
programuese si n C#, Java, C++ apo edhe n ndonj gjuh tjetr programuese q
ekziston[BCG+01].

Komunikim t sigurt
Ueb shrbimet pr nga siguria jan n nivel t njjt me ueb aplikacionet. E njjta teknologji q
sht prdorur pr shrbimet online, gjithashtu sht prdorur edhe pr ueb shrbime. HTTP sht
e lejuar gati nga t gjith muret mbrojts, ku kjo na tregon se ueb shrbimet mund t zbulohen n
internet edhe prapa mureve mbrojtse.
Pr siguri m t lart sht mir q t krijohet nj ueb shrbim i cili m par duhet t dgjoje
SOAP krkesat para se kto paketa t shkaktojn ndonj gj. Ueb shrbimet mund t sigurojn t
gjitha metodat e HTTP autentifikimit n pjes t caktuara t serverit. Prfundimisht ueb shrbimet
sigurojn komunikim t sigurte n internet.

________________________________________________________________________
30

3. Ndrtimi i ueb shrbimeve

3.1 Krijimi i ueb shrbimeve me J2EE

Kapitulli 3
3. Ndrtimi i ueb shrbimeve
3.1 Krijimi i ueb shrbimeve me J2EE
Pr ndrtimin e ueb shrbimit me java kemi prdorur vegln JWSDP (Java Web Services
Developer Pack) 2.0. Gjat ndrtimit t ueb shrbimeve me Java vetm dy fajlla duhet t
krijohen. E para sht ndrfaqja q i paraqet metodat q mund t thirren nga klienti si dhe e dyta
sht klasa q e implementon at ndrfaqe.
N do t ndrtojm nj shembull t thjesht, pra mbledhjen e dy numrave prmes ueb shrbimit
vetm pr t demonstruar se si krijohen ueb shrbimet me Java. N Figurn 27 po paraqesim
krijimin e ndrfaqes, t metods q do ti mbledh dy numra..

package Javashembulli;
import java.rmi.Remote;
import java.rmi.RemoteException;
public interface MbledhjaEDyNumrave extends Remote
{
public int add(int a, int b) throws RemoteException;
}
Figura 27: Mbledhja.java

Nga Figura 27 vrejm se kemi prdorur paketn RMI (Remote Method Invocation) e cila sht
mjaft aktuale dhe prdoret n sistemin e Javs pr ti thirrur metodat (funksionet ) n largsi.
Hapi i ardhshm sht implementimi i ktij interfejsi q e ndrtuam n Figurn 27. Implementimi
i ksaj sht paraqitur ne Figurn 28.

package Javashembulli;
import java.rmi.RemoteException;
public class ImplementimiMledhjes implements MbledhjaEDyNumrave
{
public int mbledh(int numri1, int numri2) throws RemoteException
{
return numri1 + numri2;
}
}
Figura 28: ImplIMbledhjes.java

Tani me an t komandave q i ekzekutojm ne command prompt:

________________________________________________________________________
31

3. Ndrtimi i ueb shrbimeve

3.1 Krijimi i ueb shrbimeve me J2EE

prompt> javac d ndrtimi MbledhjaEDyNumrave.java dhe


prompt> javac d ndrtimi ImplementimiMledhjes.class
Kta dy fajllat i ekzekutojm pr t gjeneruar klasat q do t prdoren pr ueb shrbimin ton.
Hapi i ardhshm sht shkruarja e fajllit konfigurues qe zakonisht emrohet config.xml dhe
shrben pr t kaluar fajllat tek vegla e ekzekutimit t ueb shrbimeve (wscompile).
N kt fajll konfigurues prshkruhet emri i shrbimit, pastaj emri i namespacit, emri i pakos
(package) si dhe emri i interfejsit. N Figurn 29m sht paraqitur fajlli konfigurues.

<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>


<configuration
xmlns="http://java.sun.com/xml/ns/jax-rpc/ri/config">
<service
name="JavaUebSherbimi"
targetNamespace="http://localhost/"
typeNamespace=" http://localhost/"
packageName="shembulli">
<interface name="shembulli.MbledhjaEDyNumrave "/>
</service>
</configuration>
Figura 29: config.xml

Ky fajll i tregon wscompile t krijoj fajllin WSDL me kto informata:

emri i shrbimit JavaUebSherbimi


namespace i WSDL sht http://localhost/
klasat pr shrbimin jan n paketn shembulli n direktoriumin ndrtimi
interfajsi i shrbimit sht shembulli.MbledhjaEDyNumrave

Tani prdorim veglat wscompile pr t gjeneruar fajllat e nevojshm. Kjo bhet me an t


komands:
prompt> wscompile -define -mapping build/mapping.xml -d build -nd build -classpath build
config.xml
ekzekutimi i ksaj komande e cila lexon n fajllin konfigurues q e kemi ndrtuar n Figurn 29
na e krijon WSDL fajllin JavaUebSherbimi.wsdl. N Figurn 30 kemi paraqitur dukjen e wsdl
fajllit.
N Figurn 30 sht paraqitur WSDL
http://localhost:8080/JavaWS/shembulli?WSDL

dokumenti

ktij

ueb

shrbimi

________________________________________________________________________
32

3. Ndrtimi i ueb shrbimeve

3.1 Krijimi i ueb shrbimeve me J2EE

<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>


<definitions xmlns=http://schemas.xmlsoap.org/wsdl/
xmlns:tns=http://localhost/
xmlns:xsd=http://www.w3.org/2001/XMLSchema
xmlns:soap=http://schemas.xmlsoap.org/wsdl/soap/
name="JavaUebSherbimi" targetNamespace="http://localhost/">
<types/>
<message name="MbledhjaEDyNumrave_mbledh">
<part name="numri1" type="xsd:int"/>
<part name="numri2" type="xsd:int"/>
</message>
<message name="MbledhjaEDyNumrave_mbledhResponse">
<part name="result" type="xsd:int"/>
</message>
<portType name="MbledhjaEDyNumrave">
<operation name="add" parameterOrder="int_1 int_2">
<input message="tns:MathFace_add"/>
<output message="tns:MathFace_addResponse"/>
</operation>
</portType>
<binding name="MbledhjaEDyNumraveBinding"
type="tns:MbledhjaEDyNumrave">
<soap:binding transport="http://schemas.xmlsoap.org/soap/http"
style="rpc"/>
<operation name="mbledhja">
<soap:operation soapAction=""/>
<input>
<soap:body
encodingStyle="http://schemas.xmlsoap.org/soap/encoding/"
use="encoded" namespace="http://localhost/" />
</input>
<output>
<soap:body
encodingStyle="http://schemas.xmlsoap.org/soap/encoding/"
use="encoded" namespace="http://localhost/"/>
</output>
</operation></binding>
<service name="JavaUebSherbimi">
<port name="MathFacePort" binding="tns:MathFaceBinding">
<soap:address location="http://localhost/JavaUebSherbimi"/>
</port>
</service>
</definitions>
Figura 30: WSDL dokumenti

http://localhost:8080/JavaWS/shembulli
Kjo tregon q ueb shrbimi sht krijuar dhe tani mund t prdoret.

________________________________________________________________________
33

3. Ndrtimi i ueb shrbimeve

3.1 Krijimi i ueb shrbimeve me .NET

3.2 Krijimi i ueb shrbimeve me .NET


Microsoft sht njra ndr kompanit m t hershme q i ka prkrahur konceptet dhe standardet e
ueb shrbimeve, po ashtu sht njra ndr kompanit q sht duke br hamendje n suksesin
dhe t ardhmen e ueb shrbimeve. Platforma .NET sht dizajnuar pr t prkrahur prpjekjet e
zhvilluesve dhe konsumatoreve t ueb shrbimeve [PK03].
Krijimi i ueb shrbimeve me Visual studio .NET nuk paraqet ndonj vshtirsi, sepse shum leht
dhe shpejt mund t krijojm ueb shrbim. Visual Studio .NET Integrated Development
Environment (VS .NET IDE) prmban shum karakteristika dhe produkte softuerike, ku nuk
mund t themi se i takon vetm ueb shrbimeve. VS .NET IDE i lejon programorit me krijuar
C++ programe, ueb aplikacione, ueb shrbime, librari t klasave, librari t Windows kontrolleve,
librari t ueb kontrolleve, aplikacione n console ose shrbime t windowsit [PK03]. Ku secili
nga kto projekte mund t krijohet me gjuhn programuese C++, Visual Basic ose C# 25 .
ASP .NET rekomandohet pr implementimin e ueb shrbimeve dhe ueb formave n .NET. Kur
krijojm C# ueb shrbim, n realitet krijojm ASP .NET aplikacion. N strukturn SDK
(framework) t ASP .NET prmbahet nj vegl pr gjenerimin e Proxy klass qe nj aplikacion i
klientit t mund t kt qasje n ueb shrbim [PK03].
Pr t krijuar nj ueb shrbim s pari hapim Visual Studio .Net, pastaj n File menyn zgjedhim
New Web Site. N listn e templateve q na ofron Visual studio zgjedhim ASP.NET Web
Services, klikojm mbi t dhe n Location e caktojm se ku dshirojm ta ruajm ueb shmimin,
n rastin ton ky sht lokacioni http://localhost/Llotaria. N Figurn 31 sht paraqitur dialogu
pr projekt te re.
sht m rndsi t ceket se kompjuteri i juaj duhet t ket t instaluar IIS (Internet Informacion
Server).

25

C# sht platforme e Microsoft-it, gjuh programuese q ka gati sintaksn e njjt me Java, mirpo kjo
ekzekutohet ne Windows platforma.

________________________________________________________________________
34

3. Ndrtimi i ueb shrbimeve

3.1 Krijimi i ueb shrbimeve me .NET

Figura 31: Dialogu pr projekt te ri

Pr ilustrimin e ueb shrbimit kam marrur nj shembull i cili mundson gjetjen e numrave t
lotaris n mnyre t rastsishme. Ku prmes ueb sajtit t krijuar ne bjm przgjedhjen e
numrave varsisht se ne sa numra dshirojm ti shfaqim, duke i dhn parametrat pr to.
Kodi q gjenerohet (nga VS) n mnyr automatike nuk sht kodi i mposhtm, mirpo ky sht
kodi i modifikuar dhe dedikuar pr shembullin e gjetjes s numrave n mnyr t rastsishme. N
Figurn 32 sht paraqitur kodi komplet prpos pjess s klass.

[WebService(Namespace = "http://localhost/")]
[WebServiceBinding(ConformsTo = WsiProfiles.BasicProfile1_1)]
[WebMethod (Description="Ky ueb sherbim gjeneron numrat e llotos")]
public int ShfaqKombinimin(int _kufiriIPoshtem, int _kufiriISiperm, int
_numri)
{
int _gjejNumrat;
DateTime dt = new DateTime();
dt = DateTime.Now;
Random rnd = new Random(dt.Millisecond);
if (_kufiriIPoshtem < _kufiriISiperm)
{
_gjejNumrat = rnd.Next(_kufiriIPoshtem, _kufiriISiperm);
}
else
{
_gjejNumrat = 0;

________________________________________________________________________
35

3. Ndrtimi i ueb shrbimeve

3.1 Krijimi i ueb shrbimeve me .NET

}
return _gjejNumrat;
}
Figura 32: Pjesa e kodit t ueb metods

N vazhdim do t flasim pr atributet q bjn pjes n WebService dhe WebMethod. Ku disa


veti te ktyre atributeve q do ti tregojm bjn pjes edhe n ueb shrbimin ton.

Atributi WebService
Nj [WebSevice] mund t prmban kto veti:

Me name specifikohet emri i ueb shrbimit q nuk sht i kufizuar nga CLR. Ky emr do
t prdoret n prshkrimin e shrbimit dhe n Ndihmn e shrbimit [BCG+01].
N namespace ja ndrrojm emrin ueb shrbimit para se ta publikojm, namespace in
pra http://www.tempuri .org e zvendsojm me namespace q ne dshirojm.
Me Description e qesim nj prshkrim pr ueb shrbimin n fjal.

N Figurn 33 sht paraqitur nga nj shembull se si mund ti prdorim kto veti te WebService.
[WebService(Name = "Gjetja e numrave te llotos")]
[WebService(Namespace = "http://localhost/")]
[WebService(Description = "Ky ueb sherbim sherben per te gjeneruar
numrat e llotos ne menyre te rastesishme")]

Figura 33: Lista e elementeve te atributit WebService

Atributi WebMethod
Nj [WebMethod] mund t prmban kto veti:

BufferResponse bn lejimin e baferimit t prgjigjeve pr nj metode t ueb shrbimit.


Kjo mund t jet true (si vler e nnkuptuar) dhe false. Kur sht true ASP .NET e
baferon prgjigjen para se ta drgoj tek klienti. Ndrsa kur sht false ASP .NET e bn
baferimin n chunks (16 Kb).M rndsi t ceket sht se ASP .NET i bn jo aktive
SOAP ekstensionet pr metodat e ueb shrbimeve qe nuk jan t baferuara. Kjo mund t
kt ndikim n ueb shrbimin tuaj[BCG+01].

Casheduration kjo veti e bn lejimin e cashing se rezultateve pr metodn e ueb


shrbimit. ASP .NET bn cashe pr do parametr unik. Koha se sa zgjat matet n
sekonda. Prndryshe vlera 0 sht vler e nnkuptuar e cila e bn cashe jo aktive.

________________________________________________________________________
36

3. Ndrtimi i ueb shrbimeve

3.1 Krijimi i ueb shrbimeve me .NET

Description Ktu mund ta shkruajm nj prshkrim pr ueb shrbimin n fjal. Nse


nuk shkruajm asgj, ather vlera e nnkuptuar e ksaj sht string i zbrazt.

EnableSession Kjo veti e bn aktive gjendjen e sesionit pr nj metod t ueb


shrbimit. Nse sht true ueb shrbimi mund ti qaset gjendjes se sesionit dhe
informacioneve duke prdorur HTTPContext.Current.Session ose WebService.Session
vetin. Vlera e nnkuptuar e ksaj sht zero.

MessageName Kjo veti e lejon ueb shrbimin q t bn emrtimin e metodave t


mbingarkuara duke prdorur shkurtesa (alias).

TransactipnOption Kjo veti i mundson ueb shrbimit q t marr pjes si objekt rrnj
i nj transaksioni. Jan vetm dy mundsi pr kt: E para sht se nuk merr pjes n
transaksion, ndrsa e dyta duhesh t krijosh transaksion te ri. Vlera e nnkuptuar pr kt
veti sht TransactionOption.Disabled. Pr ato ka nuk jan pjesmarrse n transaksion i
kan kto mundsi: Disabled, NotSupported si dhe Supported. Ndrsa vlerat e
mundshme pr te krijuar transaksion t ri jan: Required dhe RequiresNew.

Se si duken kto veti te atributit WebMethod gjate prdorimit jan paraqitur ne Figurn 34:
[WebMethod(BufferedResponse = false )]
[WebMethod(CasheDuration = 60 )]
[WebMethod(Description="Ky ueb sherbim gjeneron numrat e llotos")]
[WebMethod(EnableSession = true)]
[WebMethod(MessageName = Llotaria)]
[WebMethod(TransactionOption = TransactionOption.RequiresNew)]
Figura 34: Listave e elementeve te atributit WebMethod

Ueb shrbimi i krijuar m lart n vete prmban nj WebMethod, nj funksion me emrin


ShfaqKombinimin i cili ka tre parametra. Nse e ekzekutojm kt ueb shrbim, si rezultat do t
kemi Figurn 35 n vazhdim.

Figura 35 Ekzekutimi i nj ueb shrbimi me VS

________________________________________________________________________
37

3. Ndrtimi i ueb shrbimeve

3.1 Krijimi i ueb shrbimeve me .NET

Nga Figura 35, e shohim emrin e funksionit ShfaqKombinimin. Poashtu ktu shohim edhe
prshkrimin e ueb shrbimit, si dhe Service Description. Nse klikojm n funksionin
ShfaqKombinimin do t kemi Figurn 36, mirpo t pa plotsuar:

Figura 36: Qasja e ueb metods

Pasi q ti plotsojm fushat e tre parametrave dhe e shtypim butonin invoke do t na kthej
xml kodin.

<?xml version="1.0" encoding="utf-8?>


<int xmlns="http://localhost/">14</int>

Se si ta konsumojm kt ueb shrbim do t vazhdojm n kapitullin 4.

________________________________________________________________________
38

4. Konsumimi i ASP .NET ueb shrbimeve

Ueb shrbimet, gjendja aktuale

Kapitulli 4
4.

Konsumimi i ASP .NET ueb shrbimeve

N ASP .NET, konsumimi i ueb shrbimeve nuk paraqet ndonj vshtirsi t madhe. Pr t
konsumuar nj ueb shrbim duhet t plotsohen pikat e mposhtme:
Duhet gjetur ueb shrbimin
Duhet t krijohet Proxy klasa pr ueb shrbim (kur prdorim SOAP)
Qasja e ueb metods prmes Proxy klass
Ti plotsojm kto pika me radh duke filluar me gjetjen e ueb shrbimit. Si ilustrim n Figura 37
marrim shembullin e krijuar n kapitullin tre.
Nse shfrytzuesi e din URL-n e ueb shrbimit ather sht shum thjeshte shtimi i nj ueb
reference. Kt proces e tregon Figura 37.

Figura 37: Dialogu pr shtimin e ueb referencs

Si rezultat n kt adres sht shfaqur vetm ueb metoda (funksioni) i ueb shrbimit Llotaria.
Pr shtimin e nj ueb reference aty ku na sht propozuar emri localhost(ky emr gjenerohet
automatikisht ne baz t emrit t serverit, n rastin ton e kemi localhost sepse po i referohemi
ueb shrbimeve qe i kemi n kompjuter) vendosim emrin e referencs LlotariaProxy. Me rast
kur shtojm ueb referenc n projektin ton, Visual Studio .NET n mnyr automatike dhe

________________________________________________________________________
39

4. Konsumimi i ASP .NET ueb shrbimeve

Ueb shrbimet, gjendja aktuale

transparente e krijon Proxy klasn. Figura 38 e tregon shtimin e ueb referencs, n fakt krijimin e
Proxy klass.

Figura 38: Shtimi i ueb referencs

Tani kemi mundsin e prdorimit t Proxy klass n projekt. Nse bjm ndonj ndryshim n
ueb shrbimin e krijuar, gjithmon duhet q ta bjm update referencn e krijuar n mnyr q t
merren ndryshimet e bra.
Nn referencn e shtuar LlotariaProxy n mnyr automatike Visual Studio .NET i shton edhe
tre fajlla tjer q mbajn informacione pr ueb shrbimin, kto fajlla kan ksi lloj ekstensionesh.
Se ka paraqesin kto ekstensione n Tabeln 1.
Ekstensioni:
.map

.disco

.vsdisco
.wsdl

Prshkrimi
Krijohet nga klienti ather kur shton ueb reference n projektin e tij. Fajllat q
kan ekstensionin .map n vete prmbajn line pr burimet e ueb shrbimeve, si
WSDL dhe DISCO fajllat. Rigjenerohet sa her q t freskoni ueb referencn.
Prmban informacione si p.sh line pr ueb shrbimin aktual, lokacionin, WSDL
dokumentin dhe linkun pr XSD fajllin pr prshkrimin e ueb shrbimit.
Dokumentet me ekstension .asmx e krijojn kt fajll ather kur ne URL ne e
ueb shrbimin prdorim stringun ?disco, kjo prdoret vetm ather kur e dim
lokacionin e ueb shrbimit.
Kjo prmban informata pr gjetjen automatike kur nuk e dim URL n e ueb
shrbimit, mirpo e dim piken e fundme t furnizuesit te ueb shrbimit. Kjo
krijohet automatikisht kur krijojm projekt t ri.
Kjo n vete prmban xml kod. Ktu bhet prshkrimi i ueb shrbimit.
Tabela 1: Prshkrimi i ekstensioneve qe i prmban ueb referenca

N C# instancimin e klass mund ta bjm n kt mnyr t paraqitur n Figurn 39:


LlotariaProxy.Llotaria LlotariaIns = new
Test.LlotariaProxy.Llotaria();
Figura 39: Instancimi i klass

________________________________________________________________________
40

4. Konsumimi i ASP .NET ueb shrbimeve

4.1 Web Based

Ndrsa qasjes s ueb metods t ueb shrbimit i referohemi n kt mnyr, si n Figurn 40.
for (int i = 0; i < c;i++)
{
numri[i] = LlotariaIns.ShfaqKombinimin(
int.Parse(this.txtKPoshtem.Text),
int.Parse(this.txtKSiperm.Text),
int.Parse(this.Numri.Text));
}
Figura 40: Prdorimi i klass se instancuar

4.1 Ndrtimi i nj klienti - Web Based


Hapim Visual Studio .NET, n menyn file zgjidhim New | Web Page | ASP .NET Web Site.
Projektin e emrojm sipas dshirs, n kt rast Shfrytezimi_USH_Llotaria. Projektit t
krijuar ja shtojm ueb referencn t ciln e emrojm Llotaria_USH.

Me an t kontrolleve q na i ofron Visual Studio .NET, e bjm dizajnimin e forms, si dhe i


kodojm kto kontrolla. Instancimi dhe prdorimi i ueb referencs s shtuar m lart, bhet n
kt mnyr:
Llotaria_USh.Llotaria Lloto = new Llotaria_USh.Llotaria();
for (int i = 0; i < c; i++)
{
numri[i] = Lloto.ShfaqKombinimin(
int.Parse(this.txtKPoshtem.Text),
int.Parse(this.txtKSiperm.Text),
int.Parse(this.Numri.Text));
}

Nse e ekzekutojm kodin e krijuar ather do t na hapet ueb brouseri me URL n


(http://localhost/Shfrytezimi_USh_Llotaria/Default.aspx) me prmbajtje si n Figurn 41.

________________________________________________________________________
41

4. Konsumimi i ASP .NET ueb shrbimeve

4.1 Web Based

Figura 41: Pamja e ASP .NET forms

Pas plotsimit t ktyre fushave me vlera adekuate (p.sh nse marrim kufijt prej 1 39 duke i
zgjedhur nga 7 kombinime) ueb faqja do t duket kshtu:

Sa her q t shtypim butoni Shfaq kombinimin, do t na shfaqet nga nj kombinim i ri, varsisht
prej kushteve q ne i caktojm n fushat e siprme.

________________________________________________________________________
42

4. Konsumimi i ASP .NET ueb shrbimeve

4.2 Windows Based

4.2 Ndrtimi i nj klienti Windows Based


Po t njjtin shembull q e ndrtuam m lart do ta ndrtojm edhe ktu, mirpo tani n Windows
Based n c#. Hapim Visual Studio .NET, n menyn file zgjidhim New | Project | Windows
Application. Projektin e emrojm sipas dshirs, n kt rast KlentiWindowsApp. Projektit t
krijuar ja shtojm ueb referencn te ciln e emrojm LlotariaProxy.

Me an t kontrolleve q na i ofron Visual Studio .NET, e bjm dizajnimin e forms, si dhe i


kodojm kto kontrolla e forms. Instancimi dhe prdorimi ueb referencs e bjm sikurse me
lart.
Pasi t prfundojm me dizajnim dhe kodim, e ekzekutojm kodin e krijuar dhe si rezultat i puns
s br do t na paraqitet forma q sht treguar n Figurn 42.

Figura 42: Form e ndrtuar n Windows Based

Kjo form pr momentin nuk sht e plotsuar, mirpo nse i plotsojm (Figura 43) fushat me
vlerat sikurse n shembullin e ueb faqes ather si rezultat do t kemi:

________________________________________________________________________
43

4. Konsumimi i ASP .NET ueb shrbimeve

4.2 Windows Based

Figura 43: Prdorimi i forms s ndrtuar n Web Based

________________________________________________________________________
44

5. Krahasimi i teknologjive te ueb shrbimeve

5.1 Microsoft .NET vs. J2EE

Kapitulli 5
5. Krahasimi i teknologjive t ueb shrbimeve
Microsoft .NET vs. Java
Ueb shrbimet jan t bazuara n ueb aplikacione q prdorin XML standardin dhe protokollet e
transportit pr t shkmbyer informata n mes t klientit dhe serverit. Kjo teknologji sht shum
e rndsishme pr komunikimin e ndrmarrjeve n largsi. Pasi q teknologjia e ueb shrbimeve
sht duke u zhvilluar me nj vrull mjaft t shpejt, sht m rndsi t madhe pr nj ndrmarrje
qe ti dij prformansat dhe karakteristikat e ktyre teknologjive. N kt kapitull kemi zgjedhur
krahasimin e teknologjive .NET vs. J2EE.
.NET dhe J2EE jan teknologjit q jan duke i udhhequr nivelet e aplikacioneve t
ndrmarrjeve, gjithashtu jan platforma pr zhvillimin e ueb shrbimet. .NET ofron faza t
ndryshme t zhvillimit t ueb shrbimeve, gjersa platforma e Java arrin me librari t reja. Kto dy
platforma sigurojn karakteristika t mira pr zhvillimin e ueb shrbimeve. Ne do t diskutojm
se cila prej ktyre dy teknologjive sht me e zhvilluar n aspektin e ueb shrbimeve.
Java siguron platforme t pavarur, kjo teknologji punon n platforma t pavarur, n fardo
arkitekture harduerike apo n fardo sistemi operativ. M posht jan paraqitur arkitekturat e
ktyre teknologjive, J2EE dhe .NET. Java sht e prkrahur nga shum kompani t mdha (IBM,
ORACLE etj.) ndrsa .NET sht e prkrahur vetm nga nj kompani e madhe (Microsoft). N
Figurn 44 sht paraqitur arkitektura e J2EE.

Figura 44: Arkitektura e J2EE [KG00]

Teknologjia .NET sht vazhdimsi e sukseseve t teknologjive t Microsoft-it si COM dhe


DCOM. Teknologjia .NET ka kto veti t rndsishme:

________________________________________________________________________
45

5. Krahasimi i teknologjive te ueb shrbimeve

5.1 Microsoft .NET vs. J2EE

1. Gjuh t pavarur kjo na tregon se pr zhvilluesit e aplikacioneve, .NET siguron nj


mori gjuhesh programuese (C#.NET, VB .NET, C++ etj.).
2. Prkrah integrimin e ueb shrbimeve me an t .NET mund ti ndrtojm ueb shrbimet,
ti gjejm dhe publikojm ne mnyr shume te thjeshte.
N Figurn 45 sht paraqitur zhvillimi i platforms .NET.

Figura 45: Arkitektura e Microsoft .NET [KG00]

N tabeln 2 jan paraqitur dallimet n mes t arkitekturs J2EE dhe .NET duke filluar nga
shtresa e ekzekutimit t kodit deri tek shtresa e aplikacionet.
Niveli

Presentation
access

Buissness
logic

Connectivity

J2EE
Java Server Pages (JSPs) prdoren pr
ndrtimin e faqeve dinamike pr tju qasur
objekteve nga largsia. Faqet dinamike
mund t ndrtohen edhe me Servlet. Ndrsa
Swing
prdort
pr
t
ndrtuar
bashkveprim t pasur t GUI-ve.
Enterprise JavaBeans (EJBs) kjo mban
logjiken e bizneseve te aplikacioneve,
mban kodin pr implementimin dhe
funksionalitetin e aplikacionit.

Java Database Connectivity (JDBC)- ka


qasje ne te dhnat tabelare. Java Connector
Architecture (JCA) lejon J2EE q t kt
qasje n ciln do ndrmarrje t ndryshme.
JMS sht standard pr mesazhe q i lejon
komponentve t J2EE drgimin dhe
pranimin e mesazheve n mnyr asinkrone.
API sht siguruar pr t mapuar ndrmjet

.NET
.NET e prdor ASP.NET pr
krijimin e ueb faqeve dinamike.
Ndrsa me Windows format
prdoren pr nderimin e GUI-ve
t pasur. Ndrsa ueb shrbimet
prdoren
pr
qasjen
e
funksioneve ne largsi.
.NET Managed Components
jan te krijuara pr .NET, ndrysh
nga COM komponentt, nuk jan
t regjistruar ne regjistr. COM
Queued komponentt punojn ne
mnyr asinkrone.
ADO.NET prdoret pr lidhjen
a bazave t dhnave dhe siguron
integrimin me XML. XML API
sht siguruar pr t mapuar
.NET komponentt me XML
protokollet, si SOAP dhe WSDL.

________________________________________________________________________
46

5. Krahasimi i teknologjive te ueb shrbimeve

5.1 Microsoft .NET vs. J2EE

Java dhe XML protokolleve.


T gjitha .NET aplikacionet
Java Runtime Engine (JRE) kjo prmban
prdorin vetm nj makine, CLR
Java Virtual Machine (JVM), brendin e
(Common Language Runtime).
klasave te Javs dhe mbshtetjen e fajllave.
Aplikacionet mund t shkruhen
n shum gjuhsi.

Runtime

Tabela 2: Kuptimi i arkitekturs s teknologjive .NET dhe J2EE [KG00]

.NET prkrah m shum gjuh programuese dhe ka veglat m t mira. Ekzekutohet vetm n
sistemin operativ Windows. Ndrsa t Java sht e kundrta, sepse Java prkrah shum sisteme
operative, mirpo sht i limituar vetm n gjuhen programuese Java, poashtu veglat e J2EE nuk
jan m t pasura se ato t .NET.
Tabela 3 i paraqet disa karakteristika t .NET vs. J2EE.
(http://soa.sys-con.com/read/39525.htm)
.NET vs. J2EE
Gjuhet
programuese
Veglat
zhvilluese
Middleware
Sistemet
operative
Hardueri

.NET

J2EE

C#, VB .NET, C++ etc.

Java

.NET runtime, COM + services

WebLogic Workshop, WebSphere


Studio
WebSphere, WebLogic, iPlanet

Windows

Windows, Linux, Unix etc.

Procesor te ndryshm prej 1 deri


to 33

Procesor te ndryshm prej 1 deri ne


mainframe

Visual Studio .NET

Tabela 3: Microsoft .NET vs. J2EE 26

Nse i krahasojm ueb shrbimet pr nga kodimi n Java dhe n C# na duken njjt. Mirpo pr
t zhvilluar nj shrbim n Axis server, duhet ta shkruajm nj XML dokument q i prshkruan
metodat e klasave t Javs, pr me u shfaq si ueb shrbim. Ndrsa nse zhvillojm shrbimin me
C#, n server nuk sht e nevojshme t shkruajm kod sepse .NET teknologjia prmban atributet
WebMethod dhe WebService (pr t cilat kemi folur me lart), me an t ktyre identifikohet
metoda q do t prdoret. N ann tjetr Axis, na lejon me i shfaq metodat e fshehura pa br
ndryshime n kod, kjo nuk sht e mundur n .NET. Pr t testuar nj ueb shrbim me Axis,
duhet t krijojm program q i prkrah librarit e Axis. Ueb shrbimi mund t testohet prmes
shfletueseve t internetit (Internet Explorer, Mozilla etj.).
N aspektin e ueb shrbimeve mund t themi se Microsoft .NET sht prfundimisht fitues
kundr J2EE. Si dihet Microsoft sht babai i SOAP t bazuar n ueb shrbime. Ndrtimi i ueb
shrbimeve me .NET sht shum leht dhe thjesht.

26

http://www2.sys-con.com/ITSG/virtualcd/WebServices/archives/0208/kumar/index.html

________________________________________________________________________
47

6. Tregu dhe e ardhmja e ueb shrbimeve

6.1 Tregu i ueb shrbimeve

Kapitulli 6
6. Tregu dhe e ardhmja e ueb shrbimeve
Ueb shrbimet kan br nj ndryshim t madhe n industrin e sotme softuerike. Shum
kompani jan orientuar dhe po e rrisin shum tregun e ueb shrbimeve. Viteve t fundit kemi nj
numr t madhe t shitsve dhe poashtu edhe t blersve t ueb shrbimeve. XML dhe SOAP
kan br nj shtytje prpara bots kompjuterike. Fal ktyre protokolleve sot shum kompani
dhe organizata t mdha prdorin dhe i prkrahin n trsi ueb shrbimet duke prfshir ktu
edhe kompanit
1. E sistemeve operative
2. E mjediseve zhvilluese pr aplikacione si dhe
3. E siguris se t dhnave t cilat barten nprmjet rrjets.
XML ueb shrbimet e kan ndryshuar shum politiken e siguris s ndrmarrjeve [BRX04].
Sistemet e m hershme t shprndara e dim q kan qen m t mbyllura pra do shfrytzues q
ka ardhur nga nj intranet sht konsideruar i besueshm dhe t tjert q kan ardhur nga interneti
nuk kan qen t besueshm. N krahasim me ueb shrbimet shfrytzuesit t gjith vijn nga
interneti dhe pra jan t pabesueshme pr kt arsye ka qen e nevojshme siguria e qasjes s t
dhnave t ktyre ndrmarrjeve.

6.1

Tregu i ueb shrbimeve

Ueb shrbimet kan filluar t prdoren n vitin 2000 me shpresa shum t mdha. Ueb shrbimet
n prgjithsi llogariten si hapi i ardhshm n zhvillimin e integrimit t aplikacioneve dhe t
ndrveprimit t tyre. Kjo teknologji sht akoma e re pr shum zhvillues t aplikacioneve dhe
industri profesionale. N hapa shum t shpejt teknologjia e ueb shrbimeve po inkorporohet
npr kompani t ndryshme. Komunikimi biznes me biznes B2B prmes ueb shrbimeve ka
zgjedhur shum shtje dhe ka kursyer shum koh dhe para si dhe shum kokarje q jan
hasur n teknologjit e mparshme. Rritja e zhvillimit t ueb shrbimeve ka marr prmasa dhe
dimensione t ndryshme. Ueb shrbimet kan gjetur aplikim t madhe edhe n telefona celular,
PDA, automjete si dhe n shum aspekte tjera t jets son t prditshme.

________________________________________________________________________
48

6. Tregu dhe e ardhmja e ueb shrbimeve 6.2 Periudhat dhe e ardhmja e ueb shrbimeve
Prdorimi kaq i gjer i ueb shrbimeve ka hapur nj treg t ri pr funksionalizimin e
aplikacioneve dhe shrbimeve brenda dhe jasht kompanive dhe bizneseve te ndryshme. Sipas nj
analize t br nga komiteti i IDC (International Data Corporation), n vitin 2003 jan shpenzuar
afro 1.1 miliard dollar ndrsa n vitin 2004 jan shpenzuar me shum se dyfishi i vitit 2003, pra
2.3 bilion dollar. Parashihet q deri n vitin 2009 tregu i ueb shrbimeve t arrij shifra drastike
rreth 14.9 bilion dollar amerikan [IDC05].
N Figurn 46 sht paraqitur nj diagram ku shihet evoluimi i ueb shrbimeve n vite. Ky
diagram sht si rezultat i krkimeve dhe analizave t bra nga komiteti i IDC-s.

mimi i tregut n vite

$16.00

$14.90

$14.00
$12.00
$10.20

$10.00
$8.10

$8.00
$6.20

$6.00
$4.50

$4.00
$2.30

$2.00

$1.10

$0.00
2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Figura 46: Tregu i ueb shrbimeve 2003-2009 (ne miliard)

6.1 Periudhat e zhvillimit dhe e ardhmja e ueb shrbimeve


Ueb shrbimet jan duke u zhvilluar n nj rrug t shpejt dhe t sigurt. Edhe pse teknika e ueb
shrbimeve sht avancuar mjaft si pr nga siguria ashtu edhe pr nga funksionaliteti pritet q n
nj t ardhme t afrt kjo teknike t zhvillohet edhe m tutje.
Periudha e viteve 1999-2001 ka qen periudha fillestare e zhvillimit t ueb shrbimeve. N ket
periudh prpos q jan ndrtuar protokollet pr komunikim jan ndrtuar edhe vegla pr
ndrtimin e ueb shrbimeve nga kompani t ndryshme si jan: Microsoft, IBM, Software AG,
Sun, Oracle etj.

________________________________________________________________________
49

6. Tregu dhe e ardhmja e ueb shrbimeve 6.2 Periudhat dhe e ardhmja e ueb shrbimeve
Periudha e viteve 2002-2004 ka qen nj periudh e prmirsimeve t infrastrukturs s ueb
shrbimeve [BRX04]. N kt periudh sht prmirsuar dukshm siguria dhe kualiteti i ueb
shrbimeve dhe sht rritur shum komunikimi i shfrytzuesve me biznese (B2C) dhe bizneseve
me biznese (B2B). Pr tu realizuar ky komunikim sht krkuar autorizimi i shfrytzuesve,
enkriptimi i t dhnave n mnyre q t kemi transaksione sa me t sigurta dhe t suksesshme. N
ket periudh poashtu sht rritur shum adaptimi i UDDI regjistrave si pr regjistrat privat
ashtu edhe pr ata publik.
Periudha e viteve 2005 e tutje sht nj periudhe ku ndrmarrjet jo vetm qe kan ndryshuar dhe
po ndryshojn proceset e bizneseve t tyre mirpo kan ndryshuar edhe modelin e biznesit pra
kan filluar bashkpunimin dhe integrimin e proceseve n koh reale (real-time) si brenda
kompanive ashtu edhe jasht tyre. Sot ndrtohen aplikacione te ndryshme pavarsisht platforms,
gjuhve programuese q prdoren dhe ato pastaj shprndahen si ueb shrbime. Prdorimi i tyre
konsiston me gjetjen e bizneseve dhe partnerve n mnyre dinamike.

________________________________________________________________________
50