You are on page 1of 57

Heywood, Andrew

Kresel Siyaset
Global Politics
evirenler: Nasuh Uslu ve Haluk zdemir

Adres Yaynlar / 33
1. Bask: ubat 2013
ISBN 13: 978-975-250-032-7
2011, Adres Yaynlar
2011, Andrew Heywood
Bu kitap ilk olarak ngilizcede, Macmillan Publishers Limitedin bir markas olan Palgrave Macmillan
tarafndan, Global Politics ismiyle baslmtr. Trke eviri ve basks Palgrave Macmillann izniyle
yaplmtr. Bu Eserin mellifi olarak yazarn haklar mahfuzdur.

Yayna Hazrlayan: Seluk Durgut


Redaksiyon: Bican ahin ve Ceren Yldz
Sayfa Dzeni: Liberte Yaynlar
Kapak Tasarm: Muhsin Doan
Montaj: Merkez Repro
Bask: Tarcan Matbaas

Adres: Zbeyde Hanm Mah. Samyeli Sok. No: 15, skitler, Ankara

Telefon: (312) 384 34 35-36 | Faks: (312) 384 34 37 | Sertifika No: 25744

Adres: GMK Bulvar No: 108/16, 06570 Maltepe, Ankara


Telefon: (312) 230 87 03 | Faks: (312) 230 80 03
Web: www.liberte.com.tr | E-mail: info@liberte.com.tr
Sertifika No: 16438

Adres Yaynlar Liberte Yayn Grubunun tescilli bir markasdr.

Andrew Heywood, nde gelen bir siyaset bilimi ders kitab yazardr. Britanyal olan Heywood, Croydon Collegen yardmc mdrl ve Orpington Collegeda yneticilik grevlerinde bulunmutur. 20 yl akn bir
sre eitli niversitelerin Siyaset Bilimi blmlerinde dersler verip blm yneticilii grevlerinde bulunmutur. u anda yaynevlerine danmanlk yapmaktadr. Heywoodun dnyada ve Trkiyede ok satan ders
kitaplar unlardr:

Key Concepts in Politics (2000)


Siyasetin Temel Kavramlar, 2012, Adres Yaynlar

Political Theory: An Introduction (3rd ed., 2004)


Siyaset Teorisine Giri, 2011, Kre Yaynlar

Politics (3rd ed., 2007)


Siyaset, 7. bask, 2012, Adres Yaynlar

Essentials of UK Politics (2nd ed., 2011)

Global Politics (2011)


Kresel Siyaset, 2012, Adres Yaynlar

Political Ideologies: An Introduction (5th ed., 2012)


Siyas deolojiler: Bir Giri, 4. Bask, 2012, Adres Yaynlar

ZET INDEKILER
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21

KRESEL SIYASETLE TANIMA

27

TARHSEL BALAM

55

KRESEL SIYASET TEORLER

85

KRESEL ADA EKONOMI

119

KRESEL ADA DEVLET VE DI POLITIKA

149

KRESEL ADA TOPLUM

177

KRESEL ADA ULUS

201

KIMLIK, KLTR VE BATIYA KARI MEYDAN OKUMALAR

227

G VE 21. YZYIL DNYA DZEN

257

SAVA VE BARI

291

NKLEER SILHLARIN YAYILMASI VE NKLEER SILHSIZLANMA 317


TERRZM

339

NSAN HAKLARI VE NSAN MDAHALE

363

ULUSLARARASI HUKUK

395

FAKIRLIK VE KALKINMA

421

KRESEL EVRE SORUNLARI

455

KRESEL SIYASETTE TOPLUMSAL CINSIYET

487

ULUSLARARASI RGTLER VE BIRLEMI MILLETLER

511

KRESEL YNETIIM VE BRETTON WOODS SISTEMI

537

BLGESELCILIK VE KRESEL SIYASET

565

KRESEL GELECEK MAJLARI

597

INDEKILER
NSZ

19

TEEKKR

22

1 KRESEL SIYASETLE TANIMA

27

KRESEL SIYASET NEDR?


28
smin Anlam Nedir?
28
Uluslararas Politikadan Kresel Siyasete
29
Kreselleme ve Sonular
35
KRESEL POLTKAYA YAKLAIMLAR
39
Ana Akm Perspektifler
39
Eletirel Perspektifler
42
KRESEL POLTKADA SREKLLK VE DEM 44
G 44
Gvenlik
46
Adlet 48
KTABIN KULLANIMI
49
Tartma Sorular
52
Konuyla lgili Okumalar
53

2 TARHSEL BALAM

55

MODERN DNYANIN NASI


Eski adan Moderne
Batnn Ykselii
Emperyalizm a
KISA 20. YZYIL: 1914-1990
Birinci Dnya Savann Kkenleri
kinci Dnya Savana Giden Yol
mparatorluklarn Sonu
Souk Savan Ykselii ve D
1990DAN BER DNYA
Yeni Bir Dnya Dzeni?

56
56
57
58
59
59
63
66
68
74
74

9/11 ve Terre Kar Sava


Kresel ekonominin Deien Dengeleri
Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

75
80
82
83

3 KRESEL SIYASET TEORLER

85

ANA AKIM PERSPEKTFLER


86
Realizm
86
Kutupluluk, stikrar ve G Dengesi
93
Liberalizm
94
ELETREL GRLER
100
Marksizm, Neo-Marksizm ve Eletirel Teori
100
Sosyal naclk
104
Post-yapsalclk
106
Feminizm
107
Yeil Siyaset
108
Post-Smrgecilik
109
KRESEL DNMEK
110
Karlkl Balanmlk Sorunu
110
Kozmopolitanizm 112
Paradigmalar: Aydnlatc m, Kstlayc m?
114
Tartma Sorular
116
Konuyla lgili Okumalar
117

4 KRESEL ADA EKONOMI


KAPTALZM VE NEO-LBERALZM
Dnya Kapitalizmleri
Neo-liberalizmin Zaferi
Neo-liberalizmin Sonular
EKONOMK KRESELLEME
Ekonomik Kresellemenin Nedenleri
Ekonomik Yaam Ne Kadar Kresellemitir?
KRZDEK KRESEL KAPTALZM
Ekonomik Canlanma ve k Aklamak
Byk kn rettikleri

119
120
120
126
127
130
130
133
137
137
140

Modern Krizler ve Bulamalar


Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

5 KRESEL ADA DEVLET VE DI


POLITIKA
DEVLETN VE DEVLET OLMANIN DEKENL
Devletler ve Egemenlik
Devlet ve Kreselleme
Devlet Dnm
Devletin Geri Dn
ULUSAL YNETMDEN OK-DZEYL
YNETME
Ynetimden Ynetiime
ok-Dzeyli Ynetiim
DI POLTKA
D Politikann Sonu mu?
Kararlarn Aln
Rasyonel Aktr Modelleri
Aamal Modeller
Brokratik rgtlenme Modelleri
Algsal Sreler ve nan Sistemleri Modelleri
Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

6 KRESEL ADA TOPLUM


TOPLUMSAL BRBRNE BALANMILIK:
YOUNDAN SEYREE?
Endstrilemeden Post-Endstrilemeye
Yeni Teknoloji ve Bilgi Toplumu
Risk, Belirsizlik ve Gvensizlik
KRESELLEME, TKETMCLK VE BREY
Kresellemenin Toplumsal ve Kltrel Sonular
Tketimcilik Kreselleiyor
Bireyciliin Ykselii
KRESEL SVL TOPLUM
Kresel Sivil Toplumu Aklamak
Ulus-tesi Toplumsal Hareketler ve NGOlar
Tabandan Kreselleme?
Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

141
147
148

149
150
150
152
157
160
162
162
165
167
167
168
168
169
170
172
175
176

177
178
178
179
182
184
184
186
188
191
191
193
196
198
199

7 KRESEL ADA ULUS


MLLYETLK VE DNYA SYASET
Milliyetilii Anlamak
Ulus-Devletler Dnyas
Milliyetilik, Sava ve atma
KRESEL DNYADA ULUSLAR
Hareket Hlinde Bir Dnya
Ulus-tesi Toplumlar ve Diasporalar
Melezlik ve ok-Kltrllk
DRLEN MLLYETLK
Souk Sava Sonras Dnemde
Ulusal Benlik Davas
Kltrel ve Etnik Milliyetiliin Ykselii
Kreselleme Kart Milliyetilik
Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

201
202
202
205
210
212
212
216
218
220
220
223
224
225
226

8 KIMLIK, KLTR VE BATIYA KARI


MEYDAN OKUMALAR
227
KMLK SYASETNN YKSEL
Modernleme Olarak Batllama
Kolektif Kimlik Siyaseti
Kltrel atma Kanlmaz mdr?
DNSEL UYANIILIK
Din ve Siyaset
Fundamentalizmin Ykselii
BATIYA KARI MEYDAN OKUMALAR
Post-Smrgecilik
Asya Deerleri
slm ve Bat
Siyasal slmn Doas
Bat ve Mslman Sorunu
Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

228
228
230
234
235
235
239
240
241
242
244
244
249
254
255

9 G VE 21. YZYIL DNYA DZEN 257


G VE KRESEL SYASET
Yetenek Olarak G
likisel G ve Yapsal G
Gcn Deien Doas

258
258
259
261

SOUK SAVA SONRASI KRESEL DZEN


Souk Sava ki-Kutupluluunun Sonu
Yeni Dnya Dzeni ve Kaderi
AMERKAN HEGEMONYASI VE
KRESEL DZEN
Hegemonya Konumuna Ykselmek
Terre Kar Sava ve tesi
yi Huylu Hegemonya m, Kt
Huylu Hegemonya m?
OK-KUTUPLU KRESEL DZEN?
ok-Kutupluluun Ykselii
ok-Kutuplu Dzen mi, Dzensizlik mi?
Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

10 SAVA VE BARI
SAVAIN DOASI
Savan Trleri
Sava Neden kar?
Siyasetin Devam Olarak Sava
SAVAIN DEEN YZ
Eski Savalardan Yeni Savalara?
Post-Modern Sava
SAVAI HAKLILATIRMAK
Reelpolitik
Hakl Sava Teorisi
Pasifizm
Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

264
264
267
268
268
271
275
278
278
284
288
289

291
292
292
293
297
298
298
303
307
307
309
313
315
316

11 NKLEER SILHLARIN YAYILMASI VE


NKLEER SILHSIZLANMA
317
NKLEER SLHLANMA
Nkleer Silhlarn Nitelii
Souk Sava Dneminde Nkleer
Silhlarn Yaylmas
Souk Sava Sonras Dnemde
Nkleer Silhlarn Yaylmas
NKLEER SLHLARIN KONTROL VE
SLHSIZLANMA
Silhlarn Kontrol ve Nkleer

318
318
320
322
328

Silhlarn Yaylmasyla Mcadele Stratejileri


Nkleer Silhlardan Arndrlm Bir Dnya?
Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

12 TERRZM
TERRZM ANLAMA
Terrizmi Tanmlama
Yeni Terrizmin Ykselii?
TERRZMN NEM
Terrizm Kreselleiyor mu?
Ykc Terrizm?
TERRZMLE MCADELE
Devletin Gvenliini Glendirme
Asker Bask
Siyas Anlamalar
Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

13 NSAN HAKLARI VE NSAN


MDAHALE
NSAN HAKLARI
nsan Haklarn Tanmlama
nsan Haklarn Koruma
nsan Haklarna Meydan Okuma
NSAN MDAHALE
nsan Mdahalenin Ykselii
nsan Mdahalenin artlar
nsan Mdahale ie Yarar m?
Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

14 ULUSLARARASI HUKUK
ULUSLARARASI HUKUKUN DOASI
Hukuk Nedir?
Uluslararas Hukukun Kaynaklar
Uluslararas Hukuka Niin Uyulmaktadr?
DEM HLNDEK ULUSLARARASI HUKUK
Uluslararas Hukuktan Dnya Hukukuna?
Sava Hukukundaki Gelimeler

328
333
337
338

339
340
341
345
347
347
349
355
356
357
359
361
362

363
364
364
369
376
379
379
385
390
392
393

395
396
396
398
403
405
406
410

Uluslararas Mahkemeler ve Uluslararas Ceza


Mahkemesi 412
Tartma Sorular
418
Konuyla lgili Okumalar
419

Feminizm Trleri
Kresel Siyasete Cinsiyet Gzlyle Bakmak
KRESEL POLTKANIN TOPLUMSAL CNSYET
TEMELNDE ELE ALINMASI

15 FAKIRLIK VE KALKINMA

Devletlerin ve Uluslarn Toplumsal Cinsiyet Temelinde


Ele Alnmas
495
Gvenlik, Sava ve Silhl atmann Cinsiyet
Temelinde Ele Alnmas
498
Cinsiyet, Kreselleme ve Kalknma
504
Tartma Sorular
509
Konuyla lgili Okumalar
510

FAKRLK VE KALKINMAYI ANLAMA


Fakirlii Tanmlama ve lme
Kalknma: Rakip Grler
DAHA EITSIZ BIR DNYA?
Kresel Eitsizlii Anlamlandrma
Kresel Eitsizliin Ana Hatlar
Kreselleme, Fakirlik ve Eitsizlik
Kresel Eitsizlik Gerekten nemli midir?
KALKINMA VE YARDIM POLTKASI
Yapsal Uyum Programlar ve tesi
Uluslararas Yardm ve Kalknma Ahlk
Bor Hafifletme ve dil Ticaret
Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

16 KRESEL EVRE SORUNLARI

421
422
422
425
430
430
433
435
438
440
440
445
449
453
454

455

EVREC SYASETN YKSEL


Kresel Bir Sorun Olarak evre
evreci Siyaset: Reformculuk ya da Radikalizm?
KLM DEKL
klim Deiikliinin Nedenleri
klim Deiikliinin Sonular
klim Deiikliiyle Nasl Mcadele Edilmeli?
Uluslararas Bir birlii Kurmak Neden Bu Kadar
Zordur?
KAYNAK GVENL

456
456
460
464
465
467
472
476
481

KAYNAKLAR, G VE ZENGINLIK
Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

483
485
486

17 KRESEL SIYASETTE TOPLUMSAL


CINSIYET
487
FEMNZM, CNSYET VE KRESEL POLTKA

488

18 ULUSLARARASI RGTLER VE
BIRLEMI MILLETLER
ULUSLARARASI RGTLER
Uluslararas rgtlerin Ortaya k
Uluslararas rgtler Niin Yaratlmtr?
BRLEM MLLETLER
Milletler Cemiyetinden Birlemi Milletlere
Bar ve Gvenlii Glendirme
BM Bar Korumada e Yaramakta mdr?
Ekonomik ve Sosyal Kalknmann Gelitirilmesi
BMnin Gelecei: Sorunlar ve Reformlar
Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

488
492
495

511
512
512
513
516
516
519
525
526
529
534
535

19 KRESEL YNETIIM VE BRETTON


WOODS SISTEMI
537
KRESEL YNETM
Kresel Ynetiim Nedir, Ne Deildir?
Kresel ynetiim: Mit ya da Gereklik?
KRESEL EKONOMK YNETM:
BRETTON WOODS SSTEMNN EVRM
Bretton Woods Sistemini Kavrama
Bretton Woods Sisteminin Sonu
KRESEL EKONOMK
YNETM DEERLENDRME
Uluslararas Para Fonu
Dnya Bankas
Dnya Ticaret rgt

538
538
542
543
543
546
549
549
552
555

BRETTON WOODS SSTEMNN ISLAH EDLMES? 557


Kresel Ekonomik Ynetiim ve 2007-2009 Krizi 557
Reform nndeki Engeller
561
Tartma Sorular
563
Konuyla lgili Okumalar
564

20 BLGESELCILIK VE
KRESEL SIYASET
BLGELER VE BLGESELCLK
Blgeselciliin Doas
Niin Blgeselcilik?
Blgeselcilik ve Kreselleme
Avrupa Dndaki Blgesel Btnlemeler
AVRUPA BTNLEMES
AB Nedir?
AB ve Dnya
AB Krizde mi?
Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

565
566
566
569
573
575
581
582
586
589
594
595

21 KRESEL GELECEK MAJLARI

597

MAJLAR VE GEREKLK

598

RAKP DNYA GELECE MAJLARI


Snrlarn Olmad Bir Dnya m?
Bir Demokrasiler Dnyas m?
atma Hlindeki Medeniyetler mi?
in Yzyl m?
Uluslararas Toplumun Gelimesi mi?
Kresel Gneyin Ykselii mi?
Yaklamakta Olan evresel Felket mi?
Evrensel Demokrasiye Doru Gidi mi?
BLNMES MMKN OLMAYAN
BR GELECEK M?
Tartma Sorular
Konuyla lgili Okumalar

599
600
602
604
605
606
609
610
612
613
615
616

KAYNAKA

619

DZN

635

GRSEL MATERYALLERN LSTES


UYGULAMADA KRESEL SIYASET
11 EYLL VE KRESEL GVENLK

47

1992 RO YERYZ ZRVES

194

2002 BALI BOMBALI SALDIRILARI

351

2003 IRAK GLI

171

2007-2009 KRESEL ML KRIZI

145

2008 RUSYA-GRCISTAN SAVAI

282

AB DOUYA DORU GENILIYOR

591

AFRIKA YILI

452

BERLIN DUVARININ YIKILMASI

73

DNYA TCARET RGT

601

EL CEZRE

251

EL KADE

353

GOOGLE

183

HKMETLERARASI KLM DEKL PANEL 469


HKMETLER VE HKMET-DII RGTLER

32

KADIN HAREKET

490

KUZEY ATLANTK ANTLAMASI RGT

306

RUSYA

222

ULUSLARARASI ADLET DVANI

408

ULUSLARARASI PARA FONU

553

ULUSLARARASI AF RGT

372

ULUS-TES RKETLER

135

YRMLER GRUBU (G-20)

155

BM KOPENHAG KLIM DEIIKLII


KONFERANSI

477

BM VE IRAK

521

BRETTON WOODS SISTEMININ K

550

DOU TIMORA INSAN MDAHALE

383

GUJARATTAKI MSLMAN KARITI


AYAKLANMADA CINSEL IDDET

YAKLAIMLAR

496

DEVLET

153

HAKLI SAVA OLARAK AFGANISTAN SAVAI

312

DOA

466

RANIN SLM DEVRIMI

247

G DENGES

323

NKLEER AIN DOUU

319

NSAN DOASI

88

NRNBERG MAHKEMELERI

399

NSAN HAKLARI

370

KALKINMA

427

KMLK

231

KRESEL EKONOMK YNETM

547

KRESEL EKONOM-POLTK

123

PARIS BARI KONFERANSI 1919-1920


YUGOSLAVYANIN YKSELI VE D

91
211

KRESEL AKTRLER
AMERKA BRLEK DEVLETLER

76

KRESELLEME

40

ANT-KAPTALST HAREKET

103

MLLYETLK

206

AVRUPA BRL

590

SAVA VE BARI

296

BRLEM MLLETLER

530

SOUK SAVAIN SONU

266

281

TARH

DNYA BANKASI

444

TERRZM

61
344

TOPLUM

180

TOPLUMSAL CNSYET LKLER

494

ULUSLARARASI HUKUK

402

ULUSLARARASI RGTLER

515

ULUSLARARASI CEZA MAHKEMESI DZEN VE


ADLETI SALAMANIN ETKIN BIR
ARACI MIDIR?

413

ULUSLARARASI YARDIM IE YARAR MI?

451

ODAK KONUSU

TARTIMALAR
ABD, HL KRESEL BIR HEGEMON MUDUR?

277

AHLK YKMLLKLER INSANLIIN


TMN KAPSAR MI?

113

ANAERKIL BIR TOPLUM DAHA MI BARIIL


OLACAKTIR?

501

BM MIADINI TAMAMLAMI GEREKSIZ BIR RGT


MDR?
532
BLGELLEMENIN GELIMESI KRESEL
DZEN VE ISTIKRARI TEHDIT EDER MI?

576

DEMOKRASI BARIIN GARANTISI MIDIR?

98

ALGILAMA MI, YANLI ALGILAMA MI?

173

ASYADA BLGESELCILIK: AVRUPA


TECRBESININ KOPYA EDILMESI MI?

579

AVRO: UYGULANABILIR BIR PARA MI?

592

AVRUPA BIRLII NASIL ALIIR?

588

BILGI EKONOMISI?

129

BIR NSAN HAKKI OLARAK DEMOKRASI?

367

BIRLEMI MILLETLER NASIL ALIIR?

517

BIR REFAH IKMAZI?

545

BIR EYIN ZERINDEKI GCN TESI?

263

DEVLET EGEMENLII ARTIK MODASI


GEMI BIR KAVRAM MIDIR?

163

BM GVENLIK KONSEYINI REFORMA


TBI TUTMA

531

EKONOMIK KRESELLEME HERKES IIN


REFAH VE FIRSAT ARTII MIDIR?

138

BOLLUUN PARADOKSU: LNET OLARAK


KAYNAKLAR?

483

NSAN MDAHALE HAKLI BIR EY MIDIR?

389

BRIC: GERI KALANIN YKSELII MI?

562

KRESELLEME, KRESEL BIR TEK-KLTR M


RETIYOR?
192

IN EKONOMIK MODELI?

125

KRESEL SIYASETTE ASKER G


GEREKSIZ HLE MI GELMITIR?

DEMOKRASIYI YAYMAK: EVET MI, HAYIR MI?

252

299

DENGELEME MI, EKLEMLENME MI?

286

MEDENIYETLER ATIMASI MI DOUYOR?

237

DEVLET-NASI SORUNLARI

161

DNYA SISTEMLER TEORISI

438

G-7/8: TERK EDILMI BIR PROJE MI?

549

GAIA HIPOTEZI: YAAYAN GEZEGEN?

464

327

SDECE RADIKAL EYLEMLER MI IKLIM


DEIIKLII PROBLEMINI ZER?

GELECEK NESILLERE YNELIK


YKMLLKLER?

463

480

GRELI YA DA MUTLAK KAZANLAR?

514

SERBEST TICARET REFAH VE


BARI GETIRIR MI?

559

HAKLI SAVA LKELERI

310

HEGEMONIK STIKRAR TEORISI

279

HEPSI D M?

108

MILLIYETILIK, DOASI GEREI SALDIRGAN VE


BASKICI MIDIR?
213
NKLEER SILHLAR BARI VE ISTIKRARI
GELITIRIR MI?

SOUK SAVA KAINILMAZ MIYDI?


TERRIZMLE MCADELE ETME GEREI
INSAN HAKLARINI VE TEMEL ZGRLKLERI
SINIRLANDIRMAYI HAKLILATIRIR MI?

70

HITLERIN SAVAI
358

65

KI MILLIYETILIK: YI VE KT?

207

NSAN GELIME

426

YENI SAVA OLARAK IRAK SAVAI?

305

NSAN GVENLIK: BIREYLER RISK


ALTINDA MI?

499

NTIHAR TERRIZMI: DIN EHITLIK YA DA


SIYAS STRATEJI?

352

SLMCILIK: SIYASET OLARAK DIN?

246

1900-1945

KIMLIK SIYASETI: BIZ KIMIZ?

233

ATAERKILLIK

492

KLTREL HAKLAR MI, KADIN HAKLARI MI?

243

BARII NA ETME (PEACE-BUILDING)

523

BARII KORUMA

522

BAARISIZ DEVLET

160

KRESELLEME TANIMLARI

38

KUZEY-GNEY AYRIMI

430

KUZEY KORE: HAYDUT BIR NKLEER


DEVLET MI?

331

MEKSIKADAKI ZAPATISTALAR:
UYGULAMADA ALTERNATIF KALKINMA?

431

MILENYUM KALKINMA HEDEFLERI:


KRESEL FAKIRLII ORTADAN KALDIRMA?

445

NEO-REALIST STIKRAR TEORISI: SAYILARIN


MANTII?

95

KAVRAMLAR

BATI

63

56

BIREYCILIK

191

BLGESELCILIK

567

BYK G

33

OK-KLTRLLK

219

OK-KUTUPLULUK

280

OK-TARAFLILIK

543

NKLEER AHLK: SAVUNULABILIR


SILHLAR MI?

DEVLET

152

333

DIN

238

N-ALICI (NLEYICI) SALDIRI

275

DINSEL FUNDAMENTALIZM (KKTENCILIK)

240

ORTAK MALLARIN TRAJEDISI?

460

DI POLITIKA

168

DNYA HKMETI

540

REALIST-LIBERAL AYRIMI ORTADAN


KALKIYOR MU?

97

SALDIRGAN REALIZM MI, SAVUNMACI


REALIZM MI?

283

SERA ETKISI

470

SRDRLEBILIR KALKINMA: BYMEYI


EKOLOJIYLE UYUTURMA?

462

TERRE KARI SAVA

272

TUTSAKLIK OLARAK TKETIMCILIK?

189

ULUSAL GCN UNSURLARI


ULUSLARARASI G:
NSANLAR EKILIYOR MU, TILIYOR MU?

63

EGEMENLIK

29

EKOLOJI

456

EKONOMIK KRESELLEME

131

EMPERYALIZM

58

ENTERNASYONALIZM (ULUSLARARASICILIK)

96

ETNISITE

220

260

FEDERALIZM

167

FORDIZM/POST-FORDIZM

178

214

258

G DENGESI

309

ULUSLARARASI LIKILER:
BYK TARTIMALAR

30

WASHINGTON UZLAISI

128

WESTPHALIA DEVLET SISTEMI

DNYA TARIHI

31

YAPI MI, AKTR M?

105

YAPISAL UYUM PROGRAMLARI

442

GVENLIK KILEMI

46

HAYDUT DEVLET

274

HEGEMONYA

269

HKMETLERARASICILIK

542

DEALIZM

94

ULUS-DEVLET

208

KI-KUTUPLULUK

264

ULUSLARARASI HUKUK

396

NSAN HAKLARI

364

ULUSLARARASI RGT

512

NSAN MDAHALE

379

ULUSLARARASI REJIM

100

IRKSALCILIK

212

ULUSLARARASI TOPLUM

36

JEOPOLITIK

481

ULUSLARARASI YARDIM

448

KAOS TEORISI

112

ULUS (MILLET)

202

ULUS-TESI TOPLULUK

218

KARILIKLI BAIMLILIK

34

KARILIKLILIK

401

ULUS-STCLK

541

KONFYSLK

242

YERELLIK

589

48

YNETIIM

164

KOZMOPOLITANIZM
KLTR

235

KLTREL KRESELLEME

188

KRESELLEME

35

KRESEL SIVIL TOPLUM

193

KRESEL YNETIIM

538

LAISSEZ-FAIRE

140

LIBERAL DEMOKRASI

232

NEO-LIBERALIZM

126

NEO-MUHAFAZAKRLIK

276

ORTAK (KOLEKTIF) GVENLIK

518

POST-MATERYALIZM

195

POST-SMRGECILIK

241

SAVA

293

SILHLANMA YARII

320

SIYASAL KRESELLEME

156

SIYASET

28

SMRGECILIK

228

SOYKIRIM

388

SPER G

68

TEK-KUTUPLULUK

271

TERRIZM

341

TOPLUMSAL CINSIYET (GENDER)

491

TKETIMCILIK

190

NC DNYA

66

ULUSAL IKAR

170

KLER
ANDERSON, BENEDICT

209

AQUINAS, THOMAS (1225-1274)

308

BAUMAN, ZYGMUNT

185

BECK, ULRICH

185

BERNANKE, BEN

144

BHAGWATI, JAGDISH

446

BOOKCHIN, MURRAY

478

BULL, HEDLEY

607

CARR, E. H. (1892-1982)

64

CASTELLS, MANUEL

185

CHOMSKY, NOAM (DOUMU 1928)

278

CLAUSEWITZ, CARL VON (1780-1831)

298

COX, ROBERT (DOUMU 1926)

158

CREVELD, MARTIN VAN

304

DALY, HERMAN

144

ELSHTAIN, JEAN BETHKE

503

ENLOE, CYNTHIA

503

FOUCAULT, MICHEL (1926-1984)

44

FRIEDMAN, MILTON (1912-2006)

127

FUKUYAMA, FRANCIS (DOUMU 1952)

603

GANDI, MOHANDAS KARAMAND (1869-1948)

314

GARVEY, MARCUS (1887-1940)

232

GELLNER, ERNEST

209

SMITH, ANTHONY D.

209

GEORGE, SUSAN

446

SOROS, GEORGE

144

GRAMSCI, ANTONIO (1891-1937)

104

STIGLITZ, JOSEPH (DOUMU 1943)

552

GROTIUS, HUGO (1583-1645)

398

STRANGE, SUSAN (1923-1998)

261

HARDIN, GARRETT

478

THUCYDIDES (YAKLAIK OLARAK M.. 460-406) 294

HOBBES, THOMAS (1588-1679)

41

TICKNER, ANN (DOUMU 1937)

109
137

HUMEYNI, AYETULLAH (1900-1989)

239

WALLERSTEIN, IMMANUEL (DOUMU 1930)

KALDOR, MARY

304

WALTZ, KENNETH (DOUMU 1924)

92

43

WALZER, MICHAEL (DOUMU 1935)

311

KANT, IMMANUEL (1724-1804)


KEOHANE, ROBERT (DOUMU 1941)

513

WENDT, ALEXANDER (DOUMU 1958)

107

KEYNES, JOHN MAYNARD (1883-1946)

142

WIGHT, MARTIN

607

KILCULLEN, DAVID

304

WILSON, WOODROW (1856-1924)

516

KLEIN, NAOMI (DOUMU 1970)

187

KRUGMAN, PAUL

144

KUTUB, SEYYID (1906-1966)

250

LOVELOCK, JAMES (DOUMU 1919)

110

MACHIAVELLI, NICCOL (1469-1527)

87

NEML OLAYLAR
ARAP-SRAIL UZLAMAZLII

249

AVRUPA BIRLIININ TARIHI

585

BALICA NKLEER SILHLARI KONTROL


ANTLAMALARI

330

BIRLEMI MILLETLERIN TARIHI

527
459

MAERSHEIMER, JOHN (DOUMU 1947)

285

MALTHUS, THOMAS (1766-1834)

482

MARX, KARL (1818-1883)

102

MERCHANT, CAROLYN

478

EVREYLE LGILI TEMEL ULUSLARARASI


GIRIIMLER

MONNET, JEAN (1888-1979)

583

ESKI YUGOSLAVYADAKI ATIMALAR

302

GATT/DT GRME TURLARI

557

MORGENTHAU, HANS (1904-1980)

90

NAESS, ARNE

478

LETIIM TEKNOLOJILERINDEKI LERLEMELER 182

NARDIN, TERRY

607

MODERN KRESEL KAPITALIZMIN KRIZLERI

NYE, JOSEPH S. (DOUMU 1937)

263

SOUK SAVA DNEMI

ROBERTSON, ROLAND

185

TEMEL NSAN MDAHALE RNEKLERI

380

SACHS, JEFFREY

446

TEMEL KALKINMA GIRIIMLERI

449

SAID, EDWARD (1935-2003)

244

SAMUEL P. HUNTINGTON (1927-2008)

605

TEMEL ULUSLARARASI NSAN HAKLARI


BELGELERI

371

SASSEN, SASKIA

185

SCHOLTE, JAN AART

185

SCHUMACHER, ERNST FRIEDRICH

478

SEN, AMARTYA

446

SHIVA, VANDANA

478

SMITH, ADAM (1723-1790)

121

143
72

NSZ
Bu kitabn amac, uluslararas ilikiler ve kresel politika konusunda gncel, btncl ve gelecee ynelik bir giri sunmaktr. Eser, dnya politikasnn uluslararas boyutunu gz ard etmeden, kresel ve uluslararas boyutlarn birbirine rakip
veya uyumsuz anlaylar temsil etmediini kabul ederek gerek anlamda kresel
olmaya almaktadr. Bu bakmdan kresel politika, yalnzca dnya apndaki sre, sistem ve kurumsal ereveleri ifade eden kresel dzeydeki politikay deil,
dnya apnda, ulusal veya ulus-alt btn dzeyleri kapsar. Bylesi bir yaklam,
giderek artan sayda sorun zerinden kresel karlkl bamllk koullar altnda
birbiriyle etkileime girerken, devletlerin dnya sahnesinde temel aktr olmaya
devam ettikleri gereini yanstmaktadr.
Politikaya dair byle bir kresel yaklamn ima ettii birbirine balanmlk, bu
kitapta ele alnan konu ve sorunlarn nasl organize edilmesi ve sunulmas gerektii konusunda baz zorluklar beraberinde getirmektedir. Dnya politikasnda her
eyin, dier her eyi etkilediini sylemek basmakalp bir sz olabilir, fakat bunun
bir doruluk pay olduu da inkr edilemez. Bunun bir sonucu da, kitab anlaml
blmlere ayrma abalar konusunda karlalan zorluklardr, rnein alt blmlerin bilginin gerekelendirilmesi zor bir biimde paralanmasna yol amas ve
bunun da anlamay glendirmekten ziyade snrlandrmas gibi. Ancak blmlerin organizasyonu kesinlikle geliigzel olmayp, gelimekte olan bir dizi temann
akndan doan manta uygundur. Bu temalar, Birinci Blmn son ksmnda
zetlenmektedir. Okuyucunun tartlmakta olan olay, kavram ve grler arasndaki balantlar anlayabilmesi iin konu ve sorunlarn tam anlamyla ve uygun bir
biimde btnletirilmesi konusuna zellikle zen gsterilmitir. Bu amala, hem
gereksiz tekrarlardan kanmak hem de konu hakkndaki anlayn nasl ve nerede
artrp derinletirebileceini okuyucuya gstermek iin youn bir biimde apraz
atflar yaplmtr. Balca kresel politika teorilerini tantan ayr bir ksm olmasna ramen, nemli sorunlara temel teorik yaklamlar uluslararas ilikilerdeki
temel gelenekleri ok-disiplinli bir yaklamla birletirmeye vurgu yapacak ekilde
her blmde iaretlenerek teori ve uygulama da birletirilmitir. Son olarak kitap,
doas ve amac sonraki sayfalarda tanmlanm olan eitli pedagojik unsurlar
iermektedir.

KRESEL SIYASETLE TANIMA


Sdece balan!

1.

blm

E. M. Forster, Howards End, 1910

Dnya siyasetini incelemeye nasl yaklamalyz? Dnyay en iyi ekilde nasl anlayabiliriz? Dnya siyaseti geleneksel olarak uluslararas paradigma temelinde anlalr. Buna
gre devletler (genellikle uluslar olarak algland iin uluslararas diyoruz) dnya
siyasetinin temel yap talardr ve dnya siyasetinin zn temelde devletleraras ilikiler oluturur. Bu durum, devletlerin birbiriyle nasl etkiletiini anlarsak dnya siyasetinin
ileyiini de anlayabileceimiz anlamna gelir. Fakat 1980lerden beri bir kreselleme
paradigmas popler olmutur. Bu paradigma, son dnemlerde kresel balantlar ve
karlkl bamlln geliimiyle dnya siyasetinin dnt inancna dayanr. Buna
gre dnya artk birbirinden kopuk devlet veya birimlerin bir araya gelmesiyle deil,
btnlemi tek bir dnya olarak ilemektedir. Bu kitapta anlald ekliyle kresel
siyaset bu rakip paradigmalar arasnda bir yol bulmaya almaktadr. Hem devlet ve
ulusal hkmetleri dnya siyasetinin dnda grmek, hem de devletlerin nemli saydaki
sorunlar konusunda artk kresel karlkl bamllk balamnda hareket ettiini inkr
etmek ayn derecede anlamszdr. Bununla birlikte siyaset hangi anlamda kreseldir?
Kreselleme nasl ve ne derece dnya siyasetini deitirmitir? Kresel siyasete dir
alglarmz, ayn zamanda dnyay yorumlamamza yarayan farkl teorik mercekleri, yani
dnyay grmenin farkl yollarn dikkate almak zorundadr. Kresel siyasete ilikin olarak
ana akm perspektiflerle eletirel perspektifler arasndaki fark spesifik olarak nedir? Son
olarak, dnya ayn kalmamakta inat etmektedir. Dolaysyla kresel siyaset, sregiden
ve kimilerine gre hzlanan bir deiim alandr. Fakat kresel siyasetin baz ynleri yine
de sreklilik arz eden bir karakterdedir. Kresel siyasette sreklilik ve deiim arasndaki
denge nasldr?

Kresel siyasetle kastedilen nedir?


Uluslararas politika nasl kresel siyasete dnmtr?
Kresellemenin dnya siyaseti asndan sonular nelerdir?
Kresel siyasete dir ana akm yaklamlarnn eletirel yaklamlardan
fark nedir?
Kresel siyaset, g, gvenlik ve adlet sorunlaryla ilikili olarak son
yllarda nasl deimitir?
ANDREW HEYWOOD | KRESEL SIYASET | 27

N BLG

TEMEL
MESELELER

281. Blm

KAVRAM

KRESEL SIYASET NEDR?

Siyaset

SMIN ANLAMI NEDIR?

En geni anlamyla
siyaset, insanlarn altnda
yaadklar genel kurallar
yapma, koruma ve deitirmeye ynelik yrttkleri eylemleri ifade eder.
Siyaset, atma ve ibirlii
olgularyla ayrlmaz bir
biimde balantldr. Bir
yanda rakip grlerin,
farkl isteklerin, birbiriyle
yaran ihtiyalarn ve
kart karlarn varl, insanlarn altnda yaadklar
kurallar hakknda gr
ayrlklarn garanti eder.
Dier taraftan insanlar, bu
kurallar etkilemek veya
uygulanmasn garanti altna almak iin dierleriyle
ibirlii yapmalar gerektiinin farkndadr. Bununla
birlikte siyaset z itibariyle
tartmal bir kavramdr
(Gallie 1955/56). Ynetme
sanat, genel olarak kamu
ileri, uzlamazlklarn
iddet-d zm, g ve
kaynaklarn datm gibi
eitli ekillerde tanmlanmtr (Heywood, 2007).

Kreselleme: Yaamlarmzn,
giderek bizden ok uzaklarda alnan
kararlar ve gerekleen olaylar tarafndan ekillendirilmesi anlamna
gelen karmak karlkl balanmlk alarnn ortaya k.
Devlet: Tanml bir lke snrlar ierisinde egemen yetki alan oluturan
siyas bir birliktelik.

Neden kresel siyaset? Siyasetin kresel hle gelmesi ne anlama gelir? Kresel siyasetin uluslararas siyasetten fark nedir? Kresel szc, kresel
siyasetle ilgili olarak olduka farkl sonular douran iki anlama gelir. lk olarak
kresel, gezegensel (sdece blgesel ya da ulusal deil) neme ship ve dnya
apnda demektir. Aslnda kre, dnyadr. Bu anlamda kresel siyaset, ulusal ya
da blgesel deil kresel dzeyde yrtlen siyaseti ifade eder. Siyasetin kresel
veya dnya apndaki boyutunun son yllarda daha nemli hle geldii phesizdir. BM gibi evrensel yelie yaklaan baz uluslararas rgtlerin saysnda
art grlmektedir. Dnyann btn blgelerini ve dolaysyla btn insanlar
gerekten ya da potansiyel olarak etkileme anlamnda giderek artan sayda siyas
sorun, kresel nitelik kazanmtr. Kresel soruna genellikle tipik bir rnek
olarak grlen evre sorunlar bu duruma zellikle uymaktadr, nk doa, her
eyin her eyi etkiledii birbiriyle balantl bir btn olarak alr. Uluslararas
ticaret sisteminin dnda kalan ve d yatrmlar ve finans piyasalarnn btnlemesinden etkilenmeyen lke saysnn giderek azald bir kresel ekonomi
ya da kresel kapitalizmden sz etmenin sradanlat ekonomi iin de ayn
durumun geerli olduu hep sylenir. Kreselleme teorisyenlerine gre, kresel karlkl balantlarn artmasna ynelik bu eilim, yalnzca modern durumu
tanmlayan bir nitelik olmayp ayn zamanda siyasete dir snrsz ve gezegen-tesi bir yaklam benimseyerek geleneksel renme srecinin yeniden
dnlmesini gerektiren bir durumdur.
Bununla birlikte siyasetin ve dolaysyla aslnda her eyin, her para ya da
birimin blnmez bir kresel btn iinde hzla hazmedildii bir karlkl
balanmlk girdabna yakalanmas, uzun sre devam etmesi zor bir durumdur.
Snrsz bir dnyada yaadmz iddias ya da devletin sonunun geldii veya
egemenliin anlamszlat savlar (Ohmae 1990, 1996) ak bir biimde haylperest fikirlerdir. Kresel dzeydeki siyaset, mkl hibir anlamda ulusal, yerel
ve hatta dier hibir dzeyin tesine gememitir. Bu nedenle kresel siyaset
kavram, bu kitapta kullanld ekliyle kresel szcnn ikinci anlamna
yaklar. Bu bakmdan kresel, kapsaml demektir ve sdece bir btn olarak
sistemi deil, sistem ierisindeki btn unsurlar ifade eder. Bylece kresel
siyaset, sdece kresel dzeyde deil, ayn zamanda ve daha da nemlisi btn
dzeylerde (dnya apnda, blgesel, ulusal, ulus-alt vb.) cereyan eder (bkz.
ekil 1.1). Bu adan kresel siyasetin geliimi, uluslararas politikann tarihin
plne gnderilmesi gerektii anlamna gelmez. Aksine kresel ve uluslararas birlikte vardr: birbirlerini tamamlarlar ve birbirine rakip veya uyumaz
anlaylar olarak grlmemelidir.

KRESEL siyasetle TANIMA29

KAVRAM
Dnya apnda

Uluslararas

Egemenlik

Blgesel

Ulus-alt

ekil 1.1. Kresel Siyasetin Boyutlar


Bu kitapta benimsenen yaklam, hem artk nemsiz olduklar iin devlet ve
ulusal hkmetleri bir kenara itmenin hem de ok saydaki konuda devletlerin kresel karlkl bamllk balamnda hareket ettiklerini inkr etmenin ayn derecede mantksz olduunun farkndadr. Balk olarak Kresel Siyaset kavramnn seilmesi, hem devletlerin iinde ve aralarnda olanlarn gemite hi olmad kadar
birbirini etkiledii, hem de siyasetin artan bir ksmnn artk devletler araclyla
ve devletlerin iinde gereklemedii olgusunu ifade etmek iindir. Bu itibarla
kitap, geleneksel olarak Uluslararas likiler altnda yaplan almalarn snrlarn
aarak dier sosyal bilimlerin konu ve temalarn dikkate alan disiplinleraras bir
yaklam benimseme olana yaratm ve bylece daha geni bir tartma ve gr
yelpazesini ele almtr. Fakat ayn zamanda, konuyla ilgili aratrma ve teori gelitirme abalarnn ounun yapld alan olan Uluslararas likiler, son dnemde
disiplindeki teorik gelimeler nda zellikle dikkate alnmtr.

Egemenlik, devletin lkesi


zerindeki kanunlarn tek
yapcs olma iddiasnda
yansmalarn bulan stn
ve sorgulanamaz otorite
ilkesidir. Bazen devlet
egemenlii veya ulusal
egemenlik olarak da anlan d egemenlik, devletin
dnya sahnesinde bamsz ve zerk olarak hareket
edebilme kapasitesini ifade
eder. Bu, devletlerin yasal
anlamda eit olduu ve
devletin toprak btnl
ve siyas bamszlnn
dokunulmazl anlamna
gelir. egemenlik, devletin
stn gc ve otoritesinin
yeriyle ilgilidir. Bununla
birlikte egemenlik kurumu,
hem yeni egemenlik fikirleri (ekonomik egemenlik
ve gda egemenlii gibi)
ortaya ktka hem de
egemenlik yeni artlara
(ortak egemenlik ve
sorumlu egemenlik gibi)
uyum saladka gelimekte ve deimektedir.

ULUSLARARASI POLITIKADAN KRESEL SYASETE


Uluslararas politika hangi ekillerde kresel siyasete dnm ve bu sre ne
denli ilerlemitir? Son dnemde dnya siyasetinin ana hatlar nasl deimitir?
En nemli deiiklikler arasnda aadakiler saylabilir:
Dnya sahnesinde yeni aktrler
Artan karlkl bamllk ve karlkl balanmlk
Kresel ynetiim eilimi

Otorite: Kabl edilmi bir


itaat grevi temelinde bakalarnn
davranlarn etkileme hakk veya
meruiyet rts altnda g.

301. Blm

Odak Konusu

Uluslararas likiler:Byk Tartmalar


Uluslararas likiler akademik disiplini, arkasndaki itici
g olan kalc bir barn tesisi iin yol bulma arzusuyla
Birinci Dnya Savandan (1914-1918) sonra ortaya
kt. Disiplinin odak merkezinde devletleraras ilikilerin allmas olmu ve bu ilikiler geleneksel olarak
ve genelde diplomatik, asker ve stratejik manda
anlalmtr. Fakat zamanla, disiplinin doas ve odak
merkezi, zellikle byk tartmalar olarak bilinen bir
dizi tartmayla nemli lde deimitir.
Birinci byk tartma, 1930lar ve 1950ler arasnda, bar ibirlii olasln vurgulayan liberal
enternasyonalcilerle kanlmaz g politikalarna inanan realistler arasnda gereklemitir.
1950lere gelindiinde realizm, disiplin ierisinde
hkimiyeti ele geirmitir.
kinci byk tartma 1960larda davransalc-

larla gelenekselciler arasnda, uluslararas ilikilere dir objektif yasalar gelitirmenin mmkn olup
olmad konusunda olmutur.
Bazen paradigmalar aras tartma olarak da bilinen nc byk tartma, 1970ler ve 1980lerde bir tarafta realistler ve dier tarafta uluslararas
ilikileri ekonomik terimlerle yorumlayan Marksistler arasnda gereklemitir.
Drdnc byk tartma 1980lerde balamtr
ve teoriyle gereklik arasndaki iliki (Hepsi D
m? balna baknz, s. 108) hakknda pozitivistlerle post-pozitivistler arasndadr. Bu tartma,
Uluslararas likiler ierisinde sosyal inaclk,
eletirel teori, post-yapsalclk, post-smrgecilik, feminizm ve yeil siyaset gibi yeni eletirel bir
grubun etkisini artrmasnn bir yansmasdr.

Devlet ve Yeni Kresel Aktrler

Davransalclk: Sosyal teorilerin,


yalnzca aratrmaya saysallatrlabilir veri salayan gzlemlenebilir
davranlar temelinde oluturulmas
gerektii inanc.

Dnya siyaseti geleneksel olarak uluslararas kavramlarla alglanr. lke temelli


siyas birimler arasnda daha kapsaml bir atma ve ibirlii rnts olgusu
tarih boyunca var olsa da, ngiliz filozof ve yasal reformcu Jeremy Bentham
(1748-1832) tarafndan Ahlkn ve Yasamann lkeleri (Principles of Morals and
Legislation, 1789) eserinde kullanlana kadar uluslararas ilikiler terimi tretilmemiti. Benthamn kavram kullan nemli bir deiime iaret ediyordu: 18.
Yzyln sonlarna doru lke temelli siyas birimler aka ulusal bir karakter
tamaya ve aralarndaki ilikiler de gerek anlamda uluslar-aras bir grnm
kazanmaya balamt. Bununla birlikte modern devletlerin ounun ya ulus-devlet olmas ya da ulus-devlet olmaya almasna ramen, dnya sahnesinde etkin
bir ekilde hareket edebilmelerine olanak salayan ey ulus deil, devlet niteliine
ship olmalaryd. Bu yzden uluslararas siyasetin, devletleraras siyaset olarak
tanmlanmas daha uygundur. Fakat devlet nedir? 1933 Montevideo Devletlerin
Hak ve Ykmllkleri Konvansiyonunda tanmland zere devlet, drt
belirleyici nitelie ship olmaldr: belirli bir lke, kalc bir nfus, ileyen bir
hkmet ve dier devletlerle ilikiye girme kapasitesi. Bu bakmdan devletler veya
lkeler (bu balamda bu terimler birbirinin yerine kullanlabilir), dnya sahnesindeki kilit ve belki de ciddiye alnmaya deer tek aktr olarak kabl edilir. Bu
nedenle geleneksel dnya siyaseti yakla

TARHSEL BALAM
Ne mutlu, tarihsiz bir millete!

2.

blm

CESARE MARQUIS OF BECCARIA, Sular ve Cezalar (De eltt e delle pene,


1764)

Siyaset ve tarih karmak bir biimde balantldr. En basit anlamyla siyaset bugnn tarihi, tarih ise gemiin siyasetidir. Dolaysyla tarihi anlamann siyaset alanlara iki yarar vardr: Birincisi, gemi ve zellikle yakn gemi, gerekli balam ve
arkaplan sunarak bugn anlamamza yardmc olur. kincisi, tarih, gemi olaylar
bugne benzedii lde mevcut durum hakknda sezgiler (hatta belki de siyasetilere rehberlik) sunabilir. Bu anlamda tarih ders verir. Bakan Geroge W. Bush,
11 Eyll sonras terre kar sava, 1930larda Nazi yaylmacln durdurmak iin
kullanlan yattrma politikasnn baarszlna dikkat ekerek gerekelendirdi.
Tarihten dersler olgusu tartlabilir, nk tarihin kendisi srekli bir tartmadr. Ne
olduu ve neden olduu hibir zaman bilimsel bir dorulukla sonuca balanamaz.
Tarih, bir lde her zaman, modern kayg, anlay ve tavrlarn gemii kefetmemize yardmc olmas nedeniyle bugnn merceinden anlalr. Dnemin in
Halk Cumhuriyeti babakan Zhou Enlainin (Chou En-lai) 1960larda kendisine 1789
Fransz htillinin dersleri hakknda sorulduunda, yorum yapmak iin ok erken
eklindeki cevab hatrlamaya deer. Buna ramen, zellikle 20. Yzyln balangcyla birlikte dnya tarihini ekillendiren ok nemli olaylar anlamakszn modern
dnya ok anlaml deildir. Birinci ve kinci Dnya Savalarnn balamasna neden
olan olaylar savan nedenleriyle ilgili olarak bize ne sylemekte ve 1945ten bu
yana dnya sava olmamas, bu nedenler konusunda bize ne sylemektedir? 1914,
1945 ve 1990 gibi yllar ne anlamda dnya tarihinin dnm noktalardr? Kresel
siyasetin olas gelecekleri hakknda dnya tarihi bize ne sylemektedir?

Hangi gelimeler, 20. Yzyl ncesinde dnya tarihini ekillendirmitir?


Birinci Dnya Savann neden ve sonular nelerdir?
kinci Dnya Savann balamas ne tr sonular dourmutur?
mparatorluun sonunun neden ve sonular nelerdir?
Souk Sava 1945 sonrasnda neden ortaya kt ve nasl sona erdi?
Souk Sava sonras dnya tarihini ekillendiren nemli faktrler nelerdir?

ANDREW HEYWOOD | KRESEL SIYASET | 55

N BLG

TEMEL
MESELELER

562. Blm

KAVRAM

MODERN DNYANIN NASI

Bat

ESKI ADAN MODERNE

Bat teriminin rten


iki anlam vardr. Genel
anlamda, ou zaman g
veya smrgecilik yoluyla
ihra edilen kltrel ve felsef Avrupa mirasn ifade
eder. Bu mirasn kkenleri,
Yahudi-Hristiyan diniyle,
modern ada liberalizmin
fikir ve deerleri tarafndan
ekillendirilen klsik
Yunan ve Roma retilerinde yatar. Souk Sava
dneminde ekillenen
daha dar anlamda Bat
ise, SSCB hkimiyetindeki Douya kar ABD
hkimiyetindeki kapitalist
bloku ifade etmitir. Bu
sonraki anlam, Souk
Savan sonuyla birlikte
zayflarken, Batl olarak
anlan gler arasndaki
siyas ve dier ayrlklar
yznden nceki anlamn
deeri de sorgulanmaya
balamtr.

Dnya tarihi, genellikle eski dnemlerdeki avc-toplayc toplumlarn yerine


onlar tkip eden eski medeniyetlerin kurulmasyla balatlr. Dicle ve Frat
nehirleri arasnda gnmz Irak blgesinde yer alan Mezopotamya, yaklak
M 3500-1500 yllar arasnda orada doan byk medeniyetle (Smer,
Babil ve Asur) birlikte genellikle medeniyetin beii olarak tanmlanr. Dier
bir erken medeniyet, Nil Nehri boyunca eski Msrda gelimi ve Roma mparatorluunun ykseliiyle sona erene kadar yaklak bin be yz yl varln
srdrmtr. Bu erken medeniyetlerin en temel zellikleri, kalc yerleime ve
ehir hayatnn domasna olanak salayan tarm ve yaklak olarak M 3000
yllarnda ortaya kan yaznn (erken dnem biimleri Mezopotamya ivi yazs
ve Msr hiyeroglifleri olan) gelitirilmesidir. in medeniyetinin douu, Bronz
ann balangcyla rten M 1600 yllar civarnda eng Hanedannn
kuruluuna kadar gider. M 403-221 arasndaki Savaan Devletler Dneminin
ardndan in, adn ald Chin ynetimi altnda zamanla btnlemitir.
Gney Asyadaki ilk medeniyetler, imdiki Pakistan olan ndus Nehir Vadisinde
ortaya km ve M 2600-1900 arasnda serpilmitir. ndustan Ganja kadar
olan ovalara yaylan ve gnmz Afganistanndan Bangladee kadar uzanan
eski Hindistan, Sanskrit literatre yansyan klsik Hindu kltrn altn ann
M 500 yllarnda douuyla ortaya kmtr.
Genel olarak klsik antik a olarak bilinen ve M 1000 yllarnda balayan
dnem, Akdeniz blgesinde eitli medeniyetlerin ortaya kna hitlik etti.
Etrsk kltrnn gelimesi ve Fenike deniz ticaret kltrnn yaylmasyla
balayan en nemli gelimeler, Antik Yunan ve Antik Romann ortaya k oldu.
Genellikle Bat medeniyetinin temeli olarak grlen Antik Yunan, M 800-600
yllar arasndaki dnemde Dou Akdeniz boyunca Yunan yerleimlerinin yaylmas ve hem Anadolu hem de Balkanlarn gney ksmlarnda koloniler kurulmas yoluyla geliti. Antik Roma, M 509 ylnda Roma monarisinin devrilmesinin
ardndan ortaya kan oligarik cumhuriyetin Dou Akdenizden Kuzey Afrikaya
kadar uzanan ve Avrupann ounu iine alan byk bir imparatorlua dnmesiyle geliti.
Bununla birlikte 5. Yzylda zirveye ulaan klsik dnya zaman ierisinde
krize girdi. Krizin nedeni, atl gebe halklarn Akdenizden ine uzanan byk
eski medeniyetler hilaline akn ederek Karanlk a olarak bilinen dnemi
balatmasyd. Bu sdece Yunan ve Romallar deil, Avrasyadaki tm yerlemi
medeniyetleri etkiledi. glcilerle yalnzca in ba edebildi, fakat iglcilerin
belirmesi, orada da 589 ylnda Sui Hanedan tarafndan sona erdirilecek bir siyas
paralanmlk dnemine neden oldu. Avrupa, barbar igllerinden, daha sonra

TARHSEL BALAM57

5 ve 6. Yzyllarda Germen ve Slav halklarn yerlemesinden, ardndan 9 ve 10.


Yzyllarda gelen Viking, Macar ve Sarazenlerin igl dalgalarndan etkilendi. Fakat bu ilkel gebe halklarn en nemlisi, Asyann derinliklerinde ortaya karak
1206-1405 yllar arasnda esiz kapsam ve genilikte bir imparatorluk yaratan
Moollard. Mool mparatorluu, Almanyann dou snrlar ve Arktik Okyanusundan Trkiyeye ve ran Krfezine kadar uzanyordu. Dnya tarihindeki
etkisi derin oldu. Asyann ve Avrupann ounun siyas dzeni deiti; halklarn
tmnn kklerinden koparak dalmas, pek ok blgenin etnik karakterini
kalc bir biimde (zellikle Bat Asya boyunca Trk kkenli halklarn geni bir
alana dalmasyla) deitirdi; Avrupann Asya ve Uzak Douya eriimi yeniden
mmkn hle geldi.

BATININ YKSELII
Kken olarak Avrupa temelli tek bir medeniyet, 1500 yllarnda balayan bir sre
ierisinde dnyann hkim medeniyetine dnt. Batl olmayan toplumlar,
Bat toplumlarnn ekonomik, siyasal ve kltrel yaplarn giderek kendilerine
model aldlar, o kadar ki, modernleme, Batllamayla eanlaml hle geldi.
Bu dnem, keifler a ya da bulular a olarak bilinen yllarda balad. 15.
Yzyl balarndan 17. Yzyl balarna kadar devam eden dnemde nce Portekiz
gemileri, ardndan spanyol ve son olarak da ngiliz, Fransz ve Hollanda gemileri
Yeni Dnyay kefetmek zere yola koyuldu. Bu sre, baharat elde etmek iin
Hindistan ve Uzak Douya dorudan yol bulma arzusuyla balayan, daha sonra
ay, eker kam, ttn, deerli madenler ve kle (8-10,5 milyon kadar Afrikal,
Amerika ktasna zorla nakledildi) odakl ticaret imparatorluklarnn kuruluuna
yol aan gl ekonomik gdlere shipti. Bununla birlikte Batnn ykseliinin,
nemli siyas, sosyo-ekonomik ve kltrel gstergeleri vard.
Siyas anlamda Batnn ykselii, 16. ve 17. Yzyllarda gl merkez hkmetlere ship egemen devletlerin kurulmasyla balantldr. Bu, zellikle, 20.
Yzyln iki dnya savana kadarki Avrupa tarihinin en barbarca ve en ykc
sava olan Otuz Yl Savalarn sona erdiren Westphalia Bar (1648) yoluyla
olmutur. Egemen devletin gelii, Avrupada, teknolojik yenilik ve ekonomik
kalknma iin avantajl olan toplumsal ve siyasal istikrar dzeyini besledi. Avrupada feodalizmin kmesi ve onun yerine piyasa ya da kapitalist toplumun
gelimesi, Batnn ykseliinin sosyo-ekonomik boyutunu dourmutur. Bu,
18. Yzyln ortalarnda ngilterede (dnyann atlyesi) ortaya kan sanayilemenin geliimini ve 19. Yzylda Kuzey Amerikaya ve tm Bat ve Orta
Avrupaya yaylmasn tevik etmitir. Sanayilemi devletler, dier unsurlarn
yannda asker gce de katk yapan byk oranda artrlm retim kapasitelerine ulamtr. Tarmsal ve endstriyel teknolojideki ilerleme, ayn zamanda
beslenme ve yaam koullarn gelitirmi, bu da zamanla dnya nfusu zerinde byk bir etki yaratmtr (bkz. ekil 2.1).

Modernleme: Genellikle ekonomik


ilerleme, teknolojik gelime ve siyas
ve toplumsal yaamn rasyonel
rgtlenmesini ima eden ve toplumlarn modern ve kalknm hle
gelmesine neden olan sre.
Feodalizm: Deimez toplumsal
hiyerariler ve kat ykmllk rntleriyle tanmlanan tarm temelli bir
retim sistemi.

582. Blm

KAVRAM
Emperyalizm
Genel anlamda emperyalizm, tipik olarak bir imparatorluk kurma yoluyla
devletin g ve ynetimini
snrlar tesine geniletme politikasdr. lk bataki
kullanmyla emperyalizm,
genellikle milliyeti ve rk
doktrinlerden yararlanarak asker genileme ve
emperyalist kazanmlar
destekleyen bir ideolojiydi. Geleneksel ekliyle
emperyalizm, resm siyas
hkimiyet veya smrgeler
kurulmasn ierir ve fetih
ve (muhtemelen) iskan
yoluyla devlet gcnn
genilemesini ifade eder.
Buna ramen modern
ve daha az gze arpan
ekilleri, siyas kontrol
tesis etmeksizin ekonomik
hkimiyete, yani yeni smrgecilie yol aabilir.

ekil 2.1. Dnya Nfusunun 1750den Beri Art


Kltrel adan Batnn ykselii, Orta an sonlarnda talyada balayp felsefe, siyaset, sanat ve bilim gibi alanlarda Avrupann entelektel yaamn yeniden
ekillendiren Rnesans tarafndan desteklenmitir. Sonuta bu, genel anlamda
dnyaya olan merak ve ilgiyi atelemeye yardmc olmu, hem bilimin ykselii ve
hem de ekonomik etkinlikler ve ticaretin geliimiyle ilikilendirilmitir. 18. Yzyl
sonlarnda zirveye ulaan Aydnlanma, mantk, tartma ve eletirel sorgulamayla
Bat dnsel hayatna renk vermitir. Toplumun rasyonel ilkeler erevesinde rgtlenmesi gerektii fikrini tevik etmenin yannda, bilimsel medeniyetin geliimi
ve teknolojik ilerlemeye de katk yapmtr.

EMPERYALIZM AI
Rnesans: Franszca kkenli,
szlk anlam yeniden dou
olan, renme ve sanatta nemli
gelimeler kat etmi klsik Yunan ve
Romaya yeniden ilgi duyulmasndan
ilham alan kltrel bir hareket.
Aydnlanma: Akl ve ilerleme adna
siyaset, bilim ve dine dir geleneksel
inanlar sorgulayan entelektel bir
hareket.
Belle poque: Franszca kkenli
bu szcn szlk anlam gzel
adr. Avrupada 19. Yzyln
sonuyla Birinci Dnya Savann
patlak vermesine kadar geen bar
ve refah dnemi, altn bir a olarak
grlmtr.

Smrge kapmas olarak bilinen ve zellikle Afrika odakl mcadelelerle 19.


Yzyl sonlarnda younlaan emperyalizmin geliimi, Avrupann dnyann geri
kalan zerindeki etkisini nemli lde artrmtr. Birinci Dnya Savann
patlak verdii zamana kadar dnyann ou, sdece ngiliz, Fransz, Belika ve
Hollanda mparatorluklarnn dnya nfusunun neredeyse te birini kontrol
altna almasyla Avrupa kontrolne girmiti (bkz. Harita 2.1). Belle poque, ada dnemle karlatrlabilir bir ekonomik kreselleme dzeyine ulalmasna
elik etmiti. Dnya gayri sf hslasnn bir ksm olarak ifade edilen uluslararas
ticaret, 19. Yzyl sonunda, 20. Yzyln sonundaki kadar bykt. Gerekten de
o dnemde dnyann en nde gelen imparatorluk gc olan ngiltere, ticarete,
ABDnin de iinde bulunduu gnmz devletlerinden daha bamlyd (bkz.
Amerika Birleik Devletleri s. 76).

TARHSEL BALAM59

Bu dnem ayrca 1870 ve 1910 arasnda zirve yapan cidd snr tesi g hareketleriyle karakterize ediliyordu. ABDye g, 19. Yzyln ortalarndan itibaren
temel olarak Almanya ve rlanda, fakat bunlarn yannda Hollanda, spanya,
talya, skandinav lkeleri ve Dou Avrupadan gelmek zere istikrarl bir biimde
artmtr. Kanada, Avustralya ve Gney Afrika da Avrupann en fakir blgelerinden ve Asyann baz ksmlarndan byk miktarda g ekmitir. Bu nispeten
hzl mal, sermye ve insan hareketleri daha sonra, zellikle buhar gcne dayal
gemicilik, demiryollarnn yaygnlamas ve telgrafn icad ve ticar kullanma
almas gibi tamaclk ve iletiim alanlarndaki teknolojik gelimeler tarafndan
kolaylatrlmtr. Bu gelimeler 19. Yzyl, insan toplumunun gerek anlamda
ilk evrensel a yapmtr (Bisley, 2007). Fakat, serbest ticaretin altn an sona
erdirerek ekonomik milliyetilie dn ve ge kar tepkilere yol aan Birinci
Dnya Savann patlak vermesiyle, Scholtenin (2005) balang kresellemesi
olarak adlandrd bu dnem niden sona ermitir. Gnmz kresel ana bir
uyar olarak kimileri, Birinci Dnya Savan, klen dnyada Avrupa devletlerini kaynaklar ve prestij iin mcadele ederken birbirleriyle attrd iin belle
poque kresellemesinin bir sonucu olarak yorumlamtr.

KISA 20. YZYIL: 1914-1990


BIRINCI DNYA SAVAININ KKENLERI
Savan 1914te patlak vermesi, genellikle, dnya siyasetine kapitalizm ve komnizm arasndaki ideolojik mcadelenin hkim olduu ve 1989-1991de sona
eren ksa 20. Yzyln balangc olarak grlr (Hobsbawm, 1994). Birinci
Dnya Sava, dnya tarihinin en nemli sava olarak tanmlanr. Sivil nfusun
ve sivil yaam biimlerinin (ev cephesi) daha nceki savalardakinden ok daha
derin bir biimde etkilenmesi anlamna gelen total savan ilk rneiydi. Sava
ayn zamanda, yalnzca Trkiyenin katlmyla arpmalarn Avrupann tesine ve Orta Douya genilemesi anlamnda deil, fakat ayn zamanda Avrupa
imparatorluklarnn ordularnn ve ABDnin katlm nedeniyle de gerek anlamda bir dnya savayd. rnein tank ve kimyasal silhlar (zehirli gazlar ve lav
silhlar) gibi silhlarn ilk kullanmna hitlik eden Birinci Dnya Sava, uzun
menzilli stratejik bombardman da kapsayan uak kullanm ve endstriletirilme
anlamnda ilk modern savat. eitli taraflar, 8 milyondan fazlas len yaklak
65 milyon insan seferber ederken 10 milyon sivil, savata ldrld veya 19181919 knda kan spanyol gribi salgnnda yok oldu.
Milliyeti bir Srp grup olan Kara El tarafndan, Avusturya mparatorunun yeeni Aridk Franz Ferdinanda kar 1914 Hazirannda dzenlenen sikast, Birinci
Dnya Savana zemin hazrlamtr. Bu, nceki yllarda ina edilen ittifaklar sistemi
sayesinde Avusturya-Macaristan ve Rusyann (bkz., s. 222) sava ilnlarna neden
olarak, l tilaf devletleriyle (ngiltere, Fransa, Rusya) ttifak Devletleri ya da

Total sava: Geni kapsaml


zorunlu askerlii, ekonominin asker
amalara ynlendirilmesini ve sivil
veya asker dman hedeflerinin
kitlesel tahribat yoluyla koulsuz
teslimi amacn kapsayan ve toplumu her adan iine katan sava.
mparatorluk: eitli kltr, etnik
grup veya milliyetlerin tek bir otoriteye tbi olduu hkimiyet yaps.

602. Blm

Merkez Gler (Almanya ve Avusturya-Macaristan) arasnda daha geni bir savaa


yol amtr. ttifak devletleri tarafnda Trkiye (1914) ve Bulgaristan, tilaf devletleri tarafnda Srbistan, Belika, Lksemburg, Japonya (hepsi 1914te), talya (1915),
Romanya, Portekiz (1916), Yunanistan ve en nemlisi ABD (1917) bata olmak
zere dier devletler atmaya ekilmitir. Sonunda mttefiklerin zaferi muhtemelen, belki de demokratik sistemleriyle balantl olarak insan gc ve ekipman
seferberliinde, mekanize sava daha nce ve daha etkin kullanmada elde ettikleri
byk baar ve son kertede ABDnin savaa girmesi sayesinde gereklemitir.
Bununla birlikte savan nedenleri konusunda dikkate deer ve hl devam eden
bir tartma vardr. Birinci Dnya Savann patlak vermesiyle ilikilendirilen temel
nedenler unlardr:
Alman Sorunu
ark Sorunu
Emperyalizm
Milliyetilik

Harita 2.1. Smrge Shiplii (Yaklak 1914)


Alman Sorunu ok sayda ve farkl yorumlara ship bir olguya dikkat ekmektedir. Devletlerin g elde etme ve ulusal kar peinde koma ynndeki temel

KRESEL siyasetle TANIMA61

Yaklamlar...

TARH
Realist gr
Realistler, tarihin sreklilik karakterine ship olma eilimi tadn
dnr. Tarihsel dnemler arasndaki
benzerlikler, onlar asndan farkllklardan her zaman daha nemlidir.
zellikle g politikalar, atma ve
sava olasl (fakat hibir ekilde
kesintisiz sava deil) tarihin kanlmaz gerekleridir. Tbiri cizse, tarih
ilerlemez, ama srekli kendini tekrarlar. Bunun en az nedeni vardr.
Birincisi, insan doasnn deimemesidir: insanlar, arzularna ve mantk
veya ahlk kayglarla snrlanamayan
drtlerine teslim olmu, bencil
ve g aray iinde yaratklardr.
Kltrel, teknolojik ve ekonomik
ilerleme erevesindeki deiimler
hayatn bu gereklerini deitirmez.
kincisi, tarihi, yle ya da byle bencil
kara dayal siyas birimler ekillendirir. Bu siyas birimler, tarihin farkl
dnemlerinde farkl ekiller kabile,
imparatorluk, ehir-devleti, ulus-devlet vb. alabilir, fakat davranlar,
dier siyas birimlerle potansiyel
veya gerek rekabet anlamnda hi
deimez. ncs, anari, zaman
zaman anari-merkezcilik olarak da
adlandrlan varsayma gre tarihin
kalc bir gereidir. eitli medeniyetlerin uzun dnemli hkimiyetlerine
ramen, hibir byk veya sper
g kresel egemenlik tesis etmeyi
baaramamtr. Dnya hkmetinin
olmamas, sonuta tm siyas birimleri iddet temelinde kendi bann
aresine bakmaya zorlarken, korku,
phe ve rekabetin, her tarihsel dnemin temel nitelii olmasn salar.
Liberal gr
Liberal tarih grn tanmlayan

ey ilerleme inancdr: insan toplumlar hep daha st dzey gelimeler


kaydettike tarih de ilerler. Tarihin
karanlktan aydnlk olana doru
hareket ettii varsaymnn temelinde
her eyden nce akla olan ballk
yatar. Akl, insanl gemiin penesinden ve gelenek ve greneklerin
arlndan kurtarr. nsann bilgi
ve anlay daarc ilerlemeci bir
ekilde artarken her nesil, bir ncekini
aan ilerlemeler kaydedebilir. Uluslararas ilikilerde ilerleme, devletin
politika aralar olarak saldrganlk ve
iddetin dzenli biimde kullanld
g aray davranndan, ekonomik
karlkl bamllk, hukuka dayal
uluslararas ynetim ve demokratik
gelimelerin yol at ibirlii ve
bar iinde bir arada yaamayla
tanmlanan bir duruma geii ifade
eder. Bu dncenin, ebed bar
(Kant) olasln vurgulamas ve
Fukuyamay (bkz. s. 603) tkiben
liberal demokrasilerin zaferinin
tarihin sonu anlamna geleceini
iddia etmesi nedeniyle topyac bir
boyutu vardr. Fakat gelecek hakkndaki liberal iyimserliin kapsam ve
derecesi zaman ierisinde deikenlik
gstermitir. Birinci Dnya Sava
sonras ve komnizmin 1990larn
banda dalmasnn ardndan yldz
parlayan Liberalizm, 1945 sonras
ve ayn ekilde 11 Eyll sonras dnemde dikkat ekici bir ekilde sessiz
kalmtr.
Eletirel grler
En dikkate deer eletirel tarih yaklamlar Marksizmden domutur.
Genellikle tarihsel materyalizm olarak tanmlanan Marksist tarih teorisi,
tarihin temel belirleyici glerinin materyal ve ekonomik unsurlar olduunu
vurgular. Marxa gre tarih, bir retim
biiminden dierine ilerlerken, ilkel
komnizm, klelik, feodalizm ve
kapitalizm yoluyla en sonunda tarihe

hkmeden son nokta olan tam komnist toplumun kuruluuna doru iler.
Bu tarihsel aamalarn her biri, snf
atmas biiminde ifade bulan kendi
i elikileri altnda kecektir. Bununla birlikte refahn ortak mlkiyetine dayand ve snfsz olduu iin
tarihin sonunu belirleyen komnizm
olacaktr. Geri ortodoks Marksistler
bazen bunu ekonomik bir determinizm olarak yorumlamtr. Robert
Cox (bkz. s. 158) gibi Frankfurt Okulu
eletirel teorisyenleri, materyal
retim glerinin yannda devletler
ve devletleraras ilikilerin de tarihin
akn etkileyebileceini kabl ederek
bu determinizmi reddetmitir. Yine de
esasen snf temelli bu tr teoriler,
post-yapsalclar, sosyal inaclar
ve feministler tarafndan reddedilmitir. Post-yapsalclar, soy-bilim
olarak anlan tarihsel dnce tarzn
kullanarak genellikle Foucaultnun
(bkz. s. 44) izinden gitmi ve tarihte
hegemonyann karlarna hizmet edip
marjinal grup ve halklar dlayan gizli
anlam ve temsillerin aa karlmasna almlardr. Sosyal inaclar,
dnce, norm ve deerlerin dnya
tarihini ekillendirme gcn vurgulayarak materyalizmi eletirirler. Feministler, kendi alarndan tm tarihsel
ve modern toplumlarda rastlanan
ataerkillii (bkz. s. 492) tarihsel bir
deimez olarak betimlerken bazen
srekliliin altn izmitir.

702. Blm

Tartma...

SOUK SAVA KAINILMAZ MIYDI?


Tarihsel olaylar kanlmaz olarak yorumlama eilimi her zaman vardr: Olaylar olmutur, nk olmak zorundaydlar,
tarihin kaderi nceden izilmitir. Souk Sava rneinde bu tartma zellikle tutkulu bir biimde kzmtr, nk
tartma, dnya siyasetine yn veren unsurlar hakkndaki rakip teorilerle balantldr. Tarih, kar konulamaz siyas ve
ideolojik gler tarafndan m ekillendirilir, yoksa ok sklkla yanl alglama ve yanl hesaplarn bir rn mdr?

EVET

HAYIR

ki kutupluluk dinamikleri. Realist teorisyenler, Souk Savan,


en iyi g politikas ve uluslararas sistemin doas erevesinde
anlalacan savunur. Bu gre gre devletler, temel olarak
varln srdrme endiesi tar ve dolaysyla asker ve gvenlik
konularna ncelik verir. Fakat devletlerin g aray ve onu elde
tutabilme yeteneklerini, uluslararas sistem ierisindeki genel g
dalm belirler. Souk Sava kanlmaz yapan, Almanya, Japonya ve talyann kinci Dnya Savandaki yenilgisi ve ngiltere
ve Fransa gibi glip devletlerin uzun vdede dnn, ABD ve
Sovyetler Birliinin baat etki shibi olduu iki-kutuplu bir dnya
yaratmasdr. Dolaysyla kinci Dnya Sava sonras kresel
siyasetin biimi netti. ki kutupluluk, etki alanlarn pekitirme ve
mmknse geniletme yollar ararken ABD ve Sovyetler Birliinin
arasndaki rekabet ve dmanln kanlmaz olmas anlamna
geliyordu. Bu, ABD hkimiyetindeki Bat ile Sovyet hkimiyetindeki Dou arasnda artan dmanlklara yol at. ok sayda
byk gler dnyas, yerini iki sper gcn hkim olduu bir
dnyaya brakmt ve bu sper gler arasnda bar ve ibirlii
imknszd.

Batllarn Sovyetler Birlii hakkndaki yanl alglar.


Belirleyici unsuru ne iki-kutupluluk ne de ideoloji olan Souk
Sava, bir hatalar, yanl hesaplar ve yanl yorumlamalar sreci
sonunda ortaya kmtr. Her iki temel aktrn de bar ve ibirlii frsatlarn karmalar nedeniyle elleri ayaklarna dolam,
trmanan yanl anlama, bombalar, dolarlar ve doktrinler mantalitesini ortaya kararak karlkl phe ve yerlemi dmanln
kanlmaz gibi grnmesine neden olmutur. Batnn Sovyetler
Birlii hakkndaki yanl algs, Sovyet d politikasnn lkesel
gvenlikten ziyde ideoloji tarafndan belirlendii varsaymna
dayanmtr. Sovyetler Birliinin ncelikli amac, Almanyay kalc
olarak zayflatmak ve Dou Avrupada dost lkelerden oluan
bir tampon blge oluturmakt. Oysa 1946-7ye gelindiinde
Amerikan politika analistleri, Sovyet Blokunun oluumunu, ya
derin kklere ship Rus emperyalist tutkularnn bir ifadesi veya
Marksist-Leninist dnya apnda bir snf mcadelesi doktrininin
davurumu olarak grmeye balyordu. Truman ynetiminin nde
gelenleri, dnya devrimi politikasnda kararl bir Sovyetler Birlii
ile kar karya olduklarna inanmaya balad.

deolojik uzun sava. Souk Savan alternatif versiyonu,


ideolojiyi kar konulamaz bir itici kuvvet olarak betimler. Bu
adan, temel olarak Souk Sava, 19. Yzylda ortaya kp 1917
Rus Devriminden sonra somutlam ekline ulaan komnizmle
kapitalizm arasndaki kresel ideolojik mcadelenin bir yansmasdr. Kapitalizm ve komnizm arasndaki kartlk, her ikisinin
de uyumaz ekonomik rgtlenme biimlerini ve aslnda rekabet
hlindeki gelecek vizyonlarn temsil etmesinden kaynaklanr.
Dolaysyla Souk Sava, yrtlmesi srasnda ABD ve Sovyetler
Birliinin yalnzca ara olduu, kapitalist Bat ve komnist Dou
arasndaki bir mcadeledir. Bylece, faizmin 1945te yenilmesiyle birlikte, Dou-Bat atmasnn kresel siyaseti ekillendirdii
Souk Sava kanlmaz hle gelmitir

Sovyetlerin Bat hakkndaki yanl alglar. zellikle Stalin


ynetimindeki Sovyetler Birlii, Batya kar, kapitalist evrelenme konusundaki iki sava aras korkularndan kaynaklanan
derin bir gvensizliin etkisi altndayd. Batnn yanl alglarna
paralel olarak Sovyet liderler, Amerikan d politikasnn stratejik
kayglardan ziyde ideolojik ve zellikle anti-komnist kayglarla
ynlendirildiine inanyordu. Bu yzden, ABDnin Avrupadaki
asker varln hzla azaltmas (1945 Mays ayndaki 3,5 milyon
Amerikan askerinden tkip eden Mart aynda 400.000 ve sonunda
aamal olarak 81.000e inmesi), kinci Dnya Savandan sonra
ABDnin, kendi koullar altnda olsa da, samim olarak ibirlii
yapmak istediini anlayamayan Sovyet siyasetiler zerinde etkili
olmad. Bylece, Sovyetler Birlii ve ABDnin, savunma ykn
azaltarak, bunun yerine kaynaklar ieride yeniden yaplanmaya
ynlendirme temelinde olas bir uzun vdeli iliki kurma konusundaki karlkl karlarnn, korku ve rekabet iine srklenmeyi
engelleme konusunda yeterli gce ship olmad grld.

TARHSEL BALAM71

mu da gelitirilmitir. Bu gr, Dou Avrupaya ynelik Sovyet yaylmacln,


saldrgan deil, temelde dman Bat ile kendisi arasnda bir tampon blge ina
etme arzusu ve kalc bir biimde Almanyay zayflatma istei tarafndan motive
olan savunmac bir politika olarak resmeder. eitli post-revizyonist aklamalar gelitirilmitir. Bunlardan bazlar, Souk Savan Almanya ve Japonyann
yenilmesi kadar ngilterenin gszlnn de neden olduu g boluunun
kanlmaz bir sonucu olduunu ileri srerek her iki sper gcn de hegemonik
tutkularn kabl etmitir (Yergin, 1980). Alternatif aklamalar, yanl anlamalara
ve kaan frsatlara daha fazla vurgu yapmaktadr. rnein Bakan Rooseveltin
yeni kurulan Birlemi Milletlerin korumas altnda bar ibirliine dir
inancnda ve Stalinin Yugoslavyada Tito ve inde Maoyu vazgeirmeye ynelik
kararl tutumunda balangta umut veren iaretler vard.
Souk Sava, istikrarl ve kesintisiz bir gerilim dnemi deildi: daha lk ve daha serin aamalardan geti, bazen de scak savaa dnme tehlikesi gsterdi. 1962 Kba
Fze Krizi, belki de iki sper gcn dorudan kar karya gelmesine en yaklalan
an oldu. Bu riskli politikann (brinkmanship) bar bir biimde sona ermesi, sper
gler arasndaki gerilimlerin asker bir karlamaya dnmesini engelleme konusunda belki de Karlkl Kesin Ykm (Mutually Assured Destruction - MAD)
koulunun etkinliini gzler nne sermitir. Fakat iki-kutuplu Souk Sava modeli,
1970li yllardan itibaren geerliliini giderek kaybetmeye balamtr. Bunun nedenleri, ncelikle komnist dnyadaki paralanmann artmas (zellikle Moskova ve
Beijing arasnda derinleen dmanlk) ve ikinci olarak Japonya ve Almanyann ekonomik sper gler olarak yeniden dirilmesidir. Bunun yansmalar, 1961-1973 dneminde ve daha net bir biimde Dou-Bat arasndaki 1972-1980 detant (yumuama)
dneminde ok-kutupluluun ortaya kmas oldu. Fakat Reagan ynetiminin asker
glenme politikas ve daha kararl bir anti-komnist ve anti-Sovyet d politikasnn
bir sonucu olarak, 1980 ylnda kinci Souk Savan geliiyle detant sona erdi.
Fakat Souk Sava sona erdiinde bu son, dramatik, hzl ve olduka beklenmedik bir ekilde oldu. 70 yllk komnizm 1989-1991 arasnda sdece iki ylda
dald ve komnist rejimlerin ayakta kald in gibi yerlerde radikal bir deiim
gerekleti. ok nemli bir yl olan 1989 boyunca Dou Avrupadaki komnist
ynetim, Sovyetler Birlii snrna kadar ekildi; Souk Savan sonu 1990da
AGT Paris Konferansnda resmen iln edildi ve 1991de Sovyetler Birlii dald.
Bununla beraber Souk Savan sonuyla ilgili tartmalar, kkenleriyle ilgili olanlar gibi ideolojik uyumazlklara batt (bkz. s. 266). Komnizmin dalmas ve
Souk Savan sonuyla ilikilendirilen eitli unsurlar arasnda unlar vardr:
Sovyet tarz komnizmin yapsal zafiyetleri
Gorbaovun reform srecinin etkisi
Amerikan politikas ve kinci Souk Sava
Ekonomik ve kltrel kreselleme.

Tampon blge: Potansiyel (ve


daha gl) hasmlar arasnda yer
alan ve zellikle kara temelli saldr
olasln azaltan blge, devlet veya
devletler grubu.
Brinkmanship: Rakibi geri adm
atmaya ikna etmek amacyla anlamazl, sava bile riske edecek
noktaya kadar trmandrma stratejisi.
Karlkl Kesin Ykm (Mutually
Assured Destruction - MAD): Her
iki tarafn da yok edilemeyen bir ikinci
vuru kapasitesine ship olduu
ve herhangi bir tarafn nkleer bir
saldrsnn yalnzca kendi ykmn
kesinletirdii bir durum.
Detant (Yumuama): (Franszca)
Szck anlam gevemedir. Balangta rakip olan devletler arasndaki
gerilimin gevemesi. Genellikle
Souk Savan bir aamasn ifade
etmek iin kullanlr.

722. Blm

NEML OLAYLAR
Souk Sava
Dnemi
1945 Birlemi Milletler
kuruldu (Haziran)
1945 Hiroima ve Nagazakiye atom bombas atld
(Austos) (bkz. Nkleer
an Douu s. 319)
1946 Nrnberg ve Tokyo
yarglamalarnn balamas
(bkz. s. 399)
1947 Truman Doktrininin
iln (Nisan)
1947 Marshall Plannn
uygulanmaya balanmas
(Haziran)
1948-9 Berlin Ablukas
(Hava kprs)
1949 Sovyetlerin atom
bombas patlatmas
(Austos)
1949 in Devrimi (Ekim)
1950-1953 Kore Sava
1955-1975 Vietnam Sava
1956 Sovyetlerin Macaristan igli
1961 Berlin Duvarnn inas
1961 Uzayda ilk insan, Yuri
Gagarin
1962 Kba Fze Krizi
1967 Alt Gn Sava
1968 Sovyetlerin ekoslovakyay igli
1969 Apollo 11in aya inmesi
1971 Komnist inin BMye
katlm
1973 Petrol Krizi
1977 inde ekonomik
reformlarn balamas
1979 randa slm Devrim
1980 Sovyetler Birliinin
Afganistan igli
1980-8 ran-Irak Sava
1985 Gorbaovun Sovyet
lideri oluu
1989 Berlin Duvarnn ykl
(9 Kasm)
1990 AGK toplantsnn
Souk Sava resmen sona
erdirmesi (Kasm)
1991 Sovyetler Birliinin
dalmas (Aralk)

Kimilerine gre komnizmin dalmas, Sovyet tarz rejimleri, Marxn kapitalist


sistemin lmcl kusurlar olarak saptad elikilerinden daha etkili bir biimde
dalmaya mahkm eden yapsal kusurlarn kanlmaz bir sonucu ve beklenen bir
kazayd. Bu zafiyetler ekonomik ve siyas olmak zere iki trd. Ekonomik zafiyetler,
merkez planlamann doasndan kaynaklanan baarszlklarla balantlyd. Merkezden planlanan ekonomilerin, genel refah yaratma ve modern tketici rnleri
retme konusunda kapitalist ekonomilerden daha az etkili olduu grld. 19891991 arasnda siyas memnuniyetsizlikteki ykseli, Bat tarz yaam standartlar
ve tketim mallarna ynelik arzuda ifadesini bulan ekonomik bir ynetimsizliin
nemli gstergesiydi. Siyas zafiyetin k noktas, komnist rejimlerin popler basklara yapsal olarak tepkisiz olmasyd. zellikle rekabeti seimler, bamsz kar
gruplar ve zgr medyann yokluunda, tek partili komnist devletler, siyas memnuniyetsizlikleri dile getirebilecek ve yneticilerle halk arasnda diyalog balatacak
mekanizmalara ship deildi. Hi kukusuz ekonomik hayl krklnn yannda,
1989-1991 dnemindeki halk protestolar, liberal demokratik Batda yaygn biimde grlen trden sivil zgrlk ve siyas haklar talebini dile getirdi.
Yapsal zafiyetler, komnizmin dalmaya yatknln aklayabilmesine ramen
zamanlamasn ve hzn aklamaz. Ekonomik ve siyas hayl krklklar nasl
yllar boyu birikip taarak aylar, hatta haftalar ierisinde rejimlerin devrilmesine
neden oldu? Cevap, Mihail Gorbaovun 1985ten itibaren Sovyetler Birliinde
balatt reformlarn etkilerinde yatar. Birincisi, Sovyet merkez planlamasnn
uzun vdeli yetersizliklerinin stesinden gelmek amacyla zellikle Yugoslavyada
daha nceki piyasa sosyalizmi deneyimlerinden yararlanarak, perestroika slogan
temelinde piyasa rekabeti ve zel mlkiyet unsurlarnn getirilmesini ieriyordu.
Fakat ekonominin Gorbaov ynetiminde yeniden yaplandrlmas feci sonular
dourdu: yetersiz fakat ileyen bir planl ekonominin yerine, zar zor hatta ilemeyen bir piyasa ekonomisi koyuldu. Reform srecinin ikinci yn, glasnost slogan
altnda, fikirlerin ifadesi ve siyas tartmalar zerindeki kstlamalarn kaldrlmasn ieriyordu. Fakat glasnost, yalnzca Gorbaovun muhaliflerine yani, hem parti-devlet elitlerinin g ve ayrcalklarn tehdit edebilecek btn reformlara kar
kan kat komnistlere, hem de merkez planlama ve komnist ynetim mekanizmalarn tamamyla datmay arzulayan radikal unsurlara siyas sz hakk verdi.
Bylece Gorbaov giderek yalnzlat ve komnizmin reformundan uzaklaarak
Komnist Partinin iktidar tekelini resmen brakmasn da ieren daha radikal
deiikliklere yneldi. Gorbaov reformlarnn nc ve sonuca etki eden yn,
Brejnev Doktrininin terk edilmesi temelinde ABD ve Bat Avrupayla ilikilere
yeni bir yaklamd. Bunun yerine, Dou Avrupa devletlerine kendi bildikleri gibi
yapma izni verecek Sinatra Doktrini olarak anlan yaklamn koyulmas, Gorbaov ve Sovyetler Birliinin 1989-1990 yllarnda komnist rejimlerin Berlin
Duvarnn yklmasyla sembolleen birbiri ardna devrilmesine mdahale etmeyi
reddetmesi anlamnda geliyordu.

TARHSEL BALAM73

UYGULAMADA KRESEL SYASET...

BERLIN DUVARININ YIKILMASI


Olaylar: 9 Kasm 1989da, bkkn bir Dou Alman hkmet szcs, seyahat kstlamalarnn kaldrlacan
iln etti. Daha fazla soruya mruz kalp bocalayan szc,
bu kararn derhl uygulamaya konulacan belirtti. Bu
ilnn etkisi heyecan vericiydi. Polonya ve Macaristanda
komnist rejimlerin k, Leipzigdeki haftalk ve dier
byk Dou Alman ehirlerindeki daha dar kapsaml
kitlesel gsterilerin yaratt ba dndrc heyecandan ilham alan Bat ve Dou Berlinliler Duvara akn etti.
Duvarn stnde dans eden ve her iki taraftan da birbirine
yardm eden insanlarla birlikte, hzla mutlu bir kutlama
ortam geliti. 10 Kasm sabahna gelindiinde, Souk
Sava dneminin balca sembol olan Berlin Duvarnn
sklmesine balanmt. zleyen gn ve haftalarda iki
Almanya arasndaki snrlar ve Berlinin her iki paras
giderek ald. Aynen Dou Avrupann baka yerlerindeki
olaylarn Berlin Duvarnn yklna ilham vermesi gibi,
daha sonra bu olayn kendisi bir ilham kayna olduunu
gsterdi. ekoslovakyadaki komnist ynetim Aralkta
kt ve Romanyadaki ayaklanmalar, komnist lider
avuesku ve kars Elenay, yakalanmalar ve Noel gn
alelacele infaz edilmeleri ncesinde helikopterle kamak
zorunda brakt.
nemi: Berlin Duvarnn ykl, komnizmin snrlarn
Sovyetler Birliinin snrlarna kadar fiilen gerileten Dou
Avrupa Devrimlerine tanklk etmi bir dnm noktas
olan 1989 ylnn sembollemi
bir nyd ve komnist dnyann
tamamn etkileyen bir reform
srecini ateledi. 1989 yl, 1648
(Avrupa devlet sisteminin douu), 1789 (Fransz Devrimi), 1914
(Birinci Dnya Savann k)
ve 1945 (kinci Dnya Savann
sonu ve Souk Savan balamas) yllaryla birlikte, hakl bir
biimde ve genel olarak dnya
tarihinin en nemli tarihlerinden
biri olarak grlr. 1989 ylnn
yaratt ivme, dorudan doruya
dnya tarihini ilgilendiren bir dizi
gelimeye yol at. lk olarak
1990 ylnda Almanyann yeniden
birlemesi, daha sonra ABnin,

ve bir lde NATOnun, douya genilemesi yoluyla Avrupann yeniden birlemesine yol aacak sreci balatt.
Yine 1990da, NATO ve Varova Pakt temsilcileri, yani
Dou-Bat uyumazlnn asker yzleri, Pariste buluup,
dmanlklarn sona erdiini eklen iln ederek Souk
Sava defterini resmen kapattlar. Nihyet Aralk 1991de,
dnyann ilk komnist devleti olan Sovyetler Birlii resmen feshedildi.
Francis Fukuyamaya gre 1989, dnya tarihinin bir gc
olarak Marksizm ve Leninizmin k, liberal demokrasinin dnya apnda geerli tek ekonomik ve siyas
sistem olarak ortaya kmas, yani tarihin sonu anlamna
geliyordu (Tarihin sonu teziyle ilgili daha doyurucu
tartmalar iin 21. Blme baknz). Philip Bobbite gre
(2002) 1989da balayan olaylar, ulus-devletin anayasal
biimini belirlemek iin liberalizm, faizm ve komnizm
arasndaki uzun savan sonunu gsteriyordu. Dier
taraftan bazlar, Berlin Duvarnn yklyla temsil edilen
1989un tarihsel nemini sorgulamaktadr. Bu, iki ekilde
yaplmaktadr. lk olarak, 1989 ncesi ve sonrasndaki
olaylar arasnda, her iki dnemin de ABDnin ship olduu
hegemonik konumla tanmlanmas nedeniyle, nemli
bir sreklilik olduunu savunmak mmkndr. Aslnda
1989, ABDnin hegemonyaya ykseliindeki uzun srete
sdece yeni bir adma iaret ediyor olabilir. kinci olarak,
1989-1991 yllar Rus gcnn sdece geici bir zayflamasna iaret ediyor olabilir; zira Rusya 1990lardaki kriz
yllarndan karak Putin ynetiminde etkisini yeniden
hissettirmeye balam ve ABDyle Souk Sava benzeri
bir rekabetin balamasna neden olmutur.

742. Blm

Souk Savan sonuna dir alternatif aklamalar, dikkatleri Sovyetler Birlii


ve genel olarak komnist bloktaki i gelimelerden uzaklatrarak bunun yerine
komnizmin iinde bulunduu deien balama odaklanr. Komnizmin dalmasna katk yapan balca dsal unsurlar, ABDdeki Reagan ynetiminin politikalaryla ekonomik ve kltrel kresellemenin geliimidir. Reagan ynetiminin
bu srece katks, 1983 ylnda spesifik olarak yldz savalar giriimi olarak da
bilinen Stratejik Savunma Giriimi (Strategic Defense Inititative SDI) yoluyla
1980lerdeki yenilenmi asker glenme politikasn kkrtarak kinci Souk
Sava balatmasyla olmutur. Bilinli olarak amalanm olsun ya da olmasn
bu, Sovyetler Birliini, zaten krlgan olan ekonomisinin srdremeyecei bir
silhlanma yarnn (bkz. s. 320) iine ekerek reform basksn artrp ekonomik dalmay tahrik etmitir. Ekonomik kresellemenin katks, Dou ve Bat
arasnda yaam standard farkllklarndaki art desteklemesiyle olmutur. Ticaret
ve yatrmn srekli artan biimde uluslararaslamas, ABD liderliindeki Batnn
teknolojik ve ekonomik kalknmasn 1970lerden itibaren atelemeye yardm
ederken, Sovyetler Birliinin liderliindeki Dounun kresel piyasalarn dnda kalmas ekonomik durgunluk yaamasn kesinletirmitir. Dnce, bilgi ve
grntlerin aka daha zgr ve daha mreffeh Batdan zellikle Dou Avrupadaki daha gelimi komnist toplumlara nfuz etmesini kolaylatran radyo
ve televizyon teknolojisinin yaylmasyla birlikte kltrel kreselleme bu srece
katkda bulunmutur. Ardndan bu durum, memnuniyetsizlikleri daha da ateleyerek Bat tarz ekonomik ve siyas reformlara destek salamtr.

1990DAN BER DNYA


YENI BIR DNYA DZENI?

Perestroika: (Rusa) Szck anlam


yeniden yaplanma. Sovyetler
Birliinin merkez veya planl ekonomisinde piyasa reformlar yaplmasn
anlatmak iin kullanlr.
Glasnost: (Rusa) Szck anlam
aklktr. Sovyetler Birliinde, tek
parti komnist devleti balamnda
ifade zgrln belirtmek iin
kullanlmtr.
Brejnev doktrini: Leonid Brejnev
tarafndan 1968de iln edilen ve
Varova Pakt yelerinin yalnzca
ksm egemenlie ship olduunu
savunan ve olas Sovyet mdahalesini hakllatran doktrin.

Souk Sava sonras dnyasnn douu bir iyimserlik ve idealizm dalgasyla birlikte
olmutur. Sper g dneminin tipik zellii, dnya apna yaylan ve gezegeni yok
etme tehdidi iermi bir nkleer silhlanmaya yol aan Dou-Bat rekabeti oldu. Dou
Avrupada komnizm dalr ve Sovyet gc hem ieride hem de uluslararas alanda
gerilerken ABD Bakan Bush yeni bir dnya dzeninin douunu iln etti. Ak bir
tanma ship olmasa da yeni dnya dzeni fikrinin, esasen liberal mit ve beklentileri ifade ettiine phe yoktur. Souk Sava ideolojik atma ve dehet dengesine
dayalyken, sper g rekabetinin sona ermesi, uluslararas norm ve ahlk standartlarnn genel kabl temelinde liberal bar olasln dourdu. Ortaya kan bu dnya
dzeninin merkezinde, uzlamazlklarn bar zmne, saldrganlk ve yaylmacla kar direnie ve asker cephanelerin kontrol ve indirimine olan ihtiya ve insan
haklarna sayg (bkz. s. 364) yoluyla ierideki halklara dil davranlmas vard. Francis
Fukuyama (1989, 1991) gibi tarihin sonu teorisyenlerinin argmanlarna gre, imdi
dnyann her blgesi, kar konulamaz bir biimde liberal demokrasi temelinde tek bir
ekonomik ve siyas kalknma modelinin ekim alanna girmitir.

TARHSEL BALAM75

Souk Sava sonras dnya dzeni, grne gre ilk bir dizi nemli snav kolaylkla gemi ve liberal iyimserlii alevlendirmiti. 1990 Austosunda Irakn Kuveyti
ilhak, 1991 Krfez Savanda Irak kuvvetlerinin Iraktan karlmasn salayan geni
kapsaml bir Batl ve slm ittifakn olumasna yol amt. Srbistan ve Hrvatistan arasndaki savaa zemin hazrlayan Yugoslavyann 1991de dalmas, AGKin
(Avrupa Gvenlik ve birlii Konferans) (1994te Avrupa Gvenlik ve birlii
Tekilt (AGT) olarak ismi deitirilmitir) uluslararas krizleri zmeye ynelik ilk
kullanmna hit olmu, bu da AGTin zamanla NATO ve Varova paktlarnn yerine
geecei mitlerini dourmutur. 1975 Helsinki Konferansndaki kuruluundan beri
AGKin sper gler arasndaki dmanln glgesinde kalm olmasna ramen,
Souk Sava resmen sona erdiren, Kasm 1990da Paristeki AGT devlet bakanlar
toplantsnda ortaya kan anlama olmutur. Bunlara karn, kargaa ve istikrarszln
yeni biimleri yzeye ktka, uluslararas uyum ve ibirlii konusunda balangtaki
umutlarn yanltc olduu ksa srede kantlanmtr.
Souk Savan kontrol altnda tutulmasn salad gerilim ve atmalarn
serbest braklmas, yeni dnya dzeni ierisinde gerilimler retti. D tehdidin
varl (rnein uluslararas komnizm veya kapitalist evrelenme), i btnl salar ve toplumlara bir grev ve kimlik duygusu verir. rnein bir lde
Bat kendisini Douya kar (veya tam tersi) rekabetle tanmlamtr. D tehdidin
ortadan kalkmasnn genellikle rksal, etnik, ve blgesel gerilimler biiminde ou
lkede merkezka basklarn serbest kalmasn kolaylatrd ynnde deliller
mevcuttur. Bu, dnyann pek ok yerinde, fakat Yugoslavyann paralanmas
ve Srp, Hrvat ve Mslmanlar arasnda uzun sreli kan dklmesi rneinde
grld gibi zellikle Dou Avrupada olmutur. Bosna Sava (1992-1995),
20. Yzyln ikinci yarsndaki en uzun ve en ok iddet kullanlan Avrupa sava
olmutur. Uluslararas toplum, adlet ve insan haklarna sayg temelinde bir dnya
dzeni kurmaktan ok uzak bir biimde, 1999 Kosova Krizine kadar eski Yugoslavyann yannda yer alm ve Srbistann kinci Dnya Savan hatrlatan bir yaylmac sava yrtmesi ve soykrm politikalar uygulamasna izin vermitir. Buna
ramen Souk Sava sonras dnyada mit veren ve vermeyen bu erken eilimler,
2001 ylnda kresel terrizmin geliiyle niden kesintiye uramtr.

9/11 VE TERRE KARI SAVA


ou insan iin New York ve Washingtona yneltilen 11 Eyll terrist saldrlar
(9/11), dnya tarihinde, Souk Sava sonras dnemin gerek doasnn aa kt ve ei grlmemi bir kresel ekime ve istikrarszln balad bir
dnm noktasdr. Dier taraftan 11 Eylln etkisini abartmak da olasdr. Robert
Kagann (2004) belirttii gibi Amerika 11 Eyllde deimedi. Sdece daha fazla
kendisi oldu. Kresel veya ulus-tesi terrizmin (bkz. s. 341) douunu aklamak iin eitli teoriler gelitirilmitir. Bunlar arasnda en ok ses getireni ve
en ok tartlan, Samuel Huntingtonn (bkz. s. 605) medeniyetler atmas

Kapitalist evreleme: Rus


Sava (1918-1921) srasnda
gelitirilen ve kapitalist devletlerin,
komnizmi ykmak amacyla aktif bir
biimde Sovyetler Birliinin dzenini
bozmaya altn savunan bir teori.

762. Blm

Kresel Aktrler

AMERIKA BIRLEIK DEVLETLERI


Tr: Devlet Nfusu: 309.605.000 Kii Bana Den Gayri Sf Yurtii Hsla (GSYH): 47.702 ABD Dolar
nsan Gelime ndeksi (Human Development Index - HDI) Sralamas: 13/182 Bakenti: Washington DC

Amerika Birleik Devletleri, federal


bir cumhuriyet olarak Amerikan
Anayasasnn 1787 ylnda kablyle
kurulmutur. 1776 Bamszlk Savann ardndan bir konfederasyon
kurmu olan 13 eski ngiliz smrgesi tarafndan oluturulmutur.
19. Yzyl, ABDnin bugnk lkesel
btnlnn tesisiyle karakterize
edilir. 1912 ylna gelindiinde ABDnin
48 eyaletin tamamnn oluturduu kesintisiz lkesi ortaya km,
Alaska ve Hawaii 1959 ylnda bunlara eklenmitir. ABD, u unsurlarn
oluturduu bir liberal demokrasidir
(bkz. s. 232):
Temsilciler Meclisi ve Senatodan (bykl dikkate alnmakszn, her eyaleti temsilen 2
senatr) oluan Kongre
Ynetim iinde yrtmenin ba
olan bakanlk
Anayasaya aykr kanun ve
uygulamalar geersiz klabilen Yce Mahkeme (Supreme
Court)
Amerikan ynetim sistemi, federalizmle, yasama, yrtme ve yarg arasndaki gler ayrlndan karsanan
anayasal bir fren ve dengeler andan
olutuu iin ynetimsel tkanklklara meyillidir. rnein anlamalarn,
hem bakan tarafndan imzalanmas
hem de Senato tarafndan onaylanmas gerekir ve bakan bakomutan
olmasna ramen sdece Kongre
sava iln edebilir.
nemi: ABDnin kresel hegemonyaya ykselii, 19. Yzylda ekonomik
olarak douuyla balad. 1900 ylna

gelindiinde ABD, dnyann ilenmi


mallarnn yaklak %30una ulaan
retimiyle dnyann lider sanayilemi lkesi olarak ngiltereyi geti.
Fakat ABD geleneksel yalnzclk
politikasn terk ederken, filizlenen
ekonomik gc, uluslararas alanda
kendini sdece yava yava gsterdi.
Bu sre, kapitalist Batnn tamam
zerinde etki uygulayan ve rakipsiz
bir asker ve ekonomik gc yneten
ABDnin sper g olarak ortaya
kt 1945 ylnda tamamland.
ABDnin kresel hegemonyaya
ykselii, hem Sovyetler Birliinin
1991 ylnda dalmasnn ABDyi
dnyann tek sper gc veya hiper
gc olarak brakmas, hem de
ABD ve hzlanm kreselleme
arasndaki yakn ba (o kadar ki,
kreselleme bazen bir Amerikanlama sreci olarak grlr) nedeniyle
oldu. Souk Sava sonras Amerikan
gc, byk oranda artan savunma
harcamalaryla desteklenmi ve
ABDye zellikle yksek teknolojili
asker tehizat konusunda tartmasz bir stnlk kazandrm, ve 11
Eylle verdii tepkiden de anlald
gibi, ABDyi dnyann birden fazla
blgesinde ayn zamanda asker operasyon yrtebilecek tek lke hline
getirmitir.
Bununla birlikte Amerikan gc
elikili bir nitelie shiptir. rnein
ABDnin asker baatlna dir hibir
phe bulunmamasna ramen, siyas
etkinlii sorgulanmaya aktr. Nitekim 11 Eyll, ABDnin yeni gvenlik
tehditleri, ki bu rnekte ulus-tesi
terrizm, karsnda savunmaszln

gstermitir. 11 Eylle tepki olarak


terre kar savan balamas, ayn
zamanda Amerikan gcnn snrlarn belirginletirmi ve baz bakmlardan ters etki dourmutur. 2001de
Afganistan ve 2003te Irakn igli,
ksa srede baarl olup hedefteki rejimleri iktidardan indirmesine
ramen, her iki sava da geleneksel
anlamda kazanlmas ok zor olduu
ortaya kan uzun sreli kar-isyan
savalarna dnmtr. stelik
Bush ynetiminin tek-taraflla olan
genel eilimi ve zellikle terre kar
sava yaklam, ABDnin yumuak gcne zarar vermi, zellikle
Mslman dnyada krgnlklar
beslemitir. Daha karlkl baml
bir dnyada ok tarafl erevede
hareket ihtiyac, Bakan Obama
ynetimindeki Amerikan d politikasnda 2008den itibaren yaanan
deiimlerle anlalmtr. Fakat
Amerikan gcne ynelik en nemli
meydan okuma, ykselen devletlerin ve zellikle inin glenmesidir.
Amerikan hegemonyasnn dne
dir uyarlar, Vietnam Savandaki
yenilgi ile Japonya ve Almanya karsnda greceli ekonomik gerileme gibi
olaylarn, emperyalist ar genilemenin kant olarak yorumland
1970li ve 1980li yllara kadar gider.
Bununla birlikte, 2020li yllarda inin
ABDyi ekonomik anlamda gemeye hazrlanmas, belki de yeni bir
kresel hegemonun douu anlamna
geldii iin, inin ykselii ok daha
nemlidir.

TARHSEL BALAM77

teorisidir. Huntington (1996), 21. Yzyl atmalarnn temelde ideolojik ya da


ekonomik deil, farkl medeniyetlerden ulus ve gruplar arasndaki kltrel atmalar olacan savunmutur. Bu dorultuda 11 Eyll ve balatlan terre kar
sava, Bat ve slm arasnda ortaya kmakta olan medeniyetsel bir mcadelenin
kant olarak grlebilir. Byle bir bak as, kresel terrizmin kklerinin, Bat
liberal demokrasisiyle slmn, zellikle de fundamentalist slmn fikir ve deerleri arasndaki uzlatrlamaz gerilimlerde yattnn ileri srlebilecei anlamna
gelir. slmc fundamentalistler, dinin siyaset zerinde stnlk kurmasn arzular.
Fakat kresel terrizmin temelde dinsel veya medeniyetsel bir sorun olduu gr, radikal veya militan slmn 20. Yzylda ok spesifik siyas ve tarihsel koullar
altnda, genel olarak Orta Dou ve zelde Arap dnyasndaki gerilim ve krizlerle
balantl olarak gelimi olduunu gzden karr. Orta Doudaki siyas gerilimleri artran temel unsurlar arasnda unlar saylabilir:
Smrgecilik miras
srail ve Filistinliler arasndaki uzlamazlk
Petroln lneti
Siyas slmn ykselii
Orta Doudaki siyas istikrarszlk, Osmanl mparatorluunun 1918de sona
ermesine kadar gtrlebilir. Bunun sonucunda Suriye, Lbnan, Filistin ve sonradan Irak olan yerlerde ngiliz ve Fransz mandalar (vesayet ynetimleri) kuruldu.
Bat smrgeciliinin blge asndan birok zayflatc sonular oldu. zellikle
geleneksel Mslman uygulamalar ve eriat kanunlarn da ieren yaplar ortadan kaldrrken aalanmlk ve kk dme duygusunu besledi; Batl glerin
karlarn yanstan, fakat tarih, kltr ve etnisite gibi gerekleri dikkate almayan
siyas snrlar dourdu; Bat yanls kukla yneticiler temelinde otoriter ve yozlam hkmetler kuruldu. 1930lu ve 1940l yllar boyunca manda ynetimlerinden aamal olarak vazgeilmi olmasna ramen, Bat etkisi gl bir ekilde
varln srdrd ve smrgecilik mirasndan kurtulmak kolay olmad.
srail devletinin 1947 ylnda kuruluu, onu evreleyen yeni bamszln
kazanm Arap devletleri tarafndan Bat smrgeciliinin bir uzants ve Arap
dnyasn zayflatmak zere bir Bat karakolu kurulmas olarak algland ve birbiri
ardna gelen Arap-srail savalar, Arap dnyasndaki hayl krkl ve kk
dmlk duygusunu yalnzca daha da derinletirdi. Filistin Sorununun siyas
ve sembolik sonularn, yani 1948 Savandan sonra on binlerce Filistinli Arabn
yerinden yurdundan olmas ve 1967deki Alt Gn Savandan sonra igl altnda
topraklarn olumasn, zellikle Arap lkelerinde, fakat ayn zamanda dier pek
ok Mslman lkede abartmak zordur. srail devletinde vcut bulduu grlen
Bat etkisine kar salksz bir gcenme duygusunu beslemenin yannda bu sonular, ayn zamanda halk desteini harekete geirmek iin srail ve Filistin soru-

782. Blm

NEML OLAYLAR
Souk Sava
Sonras Dnem
Ocak-ubat 1991
Krfez Sava
Eski Yugoslavyada i
savan patlak vermesi
ABnin kuruluu
Nisan-Temmuz 1994
Ruanda Soykrm
Eyll 1994 Gney Afrikada apartheidn sonu
1996 Afganistanda Talibann iktidar ele geirmesi
Asya ml krizi
Kosova Sava
2001 ABDye kar 11
Eyll terrist saldrlar
Ekim 2001 ABD nderliinde Afganistann igli
2003 ABD nderliinde
Irakn igli
2008 Rusyann Grcistan
igli (Austos) (bkz. s.
282)
Eyll 2008 Kresel ml
krizin derinlemesi

Otokrasi: Szck anlam tek bir


kii tarafndan demek olup, siyas
gcn tek bir ynetici ve tipik olarak
monarkn elinde toplanmasdr.

nunu her zaman kullanabileceinin farknda olan yozlam ve hlinden memnun


asker diktatrlklerin iktidara geliini ve orada kaln kolaylatrmtr.
lk bakta, dnyann en byk petrol rezervlerine ship olmann siyas gerilim
ve istikrarszlk kayna olabilecei fikri inandrclktan uzaktr. Fakat petrol, en
azndan iki bakmdan Orta Dou zerinde bir lnet olarak grlebilir. Birincisi,
Orta Doudaki rejimlere gvenilir ve bol bir gelir kayna sunarak i siyas reform
basksn azaltm, dolaysyla hlinden memnun ve tepkisiz bir hkmet yapsnn
yerlemesini salamtr. Petrol gelirleri bazen, siyas muhalefeti bask altna alan
ve memnuniyetsizlikleri etkisiz hle getiren kapsaml asker gvenlik aygtlarnn
gelitirilmesi iin kullanlmtr. Bylece monarik otokrasi ve asker diktatrlkler, Orta Douda derin bir biimde yerleik kalmtr. Petroln neden olduu
ikinci engel, Petrol hra Eden lkeler rgtnn (Organization of the Petroleum
Exporting Countries - OPEC) 1970lerin balarnda ham petrol fiyatn katna
karmay baarmasna kadar petrol fiyatlarn dk tutmak ve petrol kaynaklarna eriimi gvence altna almak isteyen Batl siyas ve irket karlarnn Orta
Douya ilgisinin devamn garanti altna almasdr. Orta Dounun ayn zamanda
Souk Sava dmanlklarnn nemli bir sahnesi olduu gereiyle birlikte ele
alndnda bu durum, Bat kartl ve bazen de spesifik olarak Amerikan kartln atelemeye yardmc olmutur. Bat kartl, 1960l ve 1970li yllarda Arap
sosyalizmi eklinde ifade edilirken, 1980lerden itibaren giderek dinsel fundamentalizm ekline brnmtr.
slm bir devlet inas yoluyla siyas ve manev bir dirili arayndaki militan
ve tvizsiz bir slm eidi olan siyas slm, enerjisini, ulusal d krklklar, siyas
bask, kltrel paralanma ve 20. Yzyl Orta Dousunun hem ehirli fakirleri
hem de gen entelektellerinin toplumsal engellenmiliklerinin gl karmndan almtr. Mslman Kardeler, ilk balardaki ekliyle iddetten uzak sofu bir
hareket olmaktan uzaklap tm yabanc ideolojilere kar direnmek ve saf slm
bir devlet kurmak iin giderek iddeti savunmaya balad. Siyas slmn grnm
ve etkisi, kat i din adam Ayetullah Humeyniyi (bkz. s. 239) iktidara getiren
1979 ran Devrimiyle (bkz. s. 247) dikkate deer derecede glendi. Bundan
sonra Hamas ve Hizbullah (Allahn Partisi) gibi radikal slm gruplar, srail
ve Bat emperyalizmi olarak grdkleri eye kar mcadeleye nderlik etmede
Filistin Kurtulu rgt (FK) gibi laik temelli gruplarn yerine geme eilimine
girdiler. 1979-1986 arasnda Afganistandaki Sovyet igline kar savam slm
fundamentalist direni savalar arasndan doan El Kaide, Amerikan hedeflerine giderek artan dorudan saldrlar dzenleyerek kresel terrizmin en dikkat
eken sembol hline geldi. El Kaide, 11 Eyll yoluyla sdece terrizmin yeni
kresel menzilini deil, ayn zamanda 21. Yzylda savalarn, devletlerin yannda
gevek bir ekilde rgtlenmi terrist alar da ieren devlet-d aktrler tarafndan yrtlebileceini gsterdi.

TARHSEL BALAM79

11 Eyll sonras ABDnin terre kar sava yaklam hzla ekillenmeye


balad. Kasm 2001deki ilk tepki, Afganistana ynelik ve haftalar ierisinde
Afganistandaki Taliban rejimini deviren ABD nderliindeki asker saldr oldu.
Talibann El Kaide ile olan yakn ba ve Usame bin Ladin ve taraftarlarna s
salam olmas nedeniyle bu sava, uluslararas alanda geni destek grd ve Birlemi Milletlerin onaylad ikinci asker harekt rnei (ilki Kore Sava) oldu.
Neo-muhafazakr (bkz. s. 276) fikirlerden etkilenen Bush ynetiminin stratejisi,
demokrasiyi, gerekirse nleyici asker saldrlarla (bkz. s. 275) destekleyerek
haydut devletler (bkz. s. 274) sorununu ele alma ihtiyac temelinde kresel
siyasetin kapsaml olarak yeniden ekillendirilmesine yneldi. Ocak 2002de
Bakan Bush, Irak, ran ve Kuzey Koreyi, daha sonra Kba, Suriye ve Libyaya
(daha sonra bu listeden karlmtr) geniletilen er ekseninin bir paras olarak
tanmlad. Bununla birlikte, ynetimin sonraki hedefinin, geni Arap dnyasnn
kapsaml demokratik yeniden yaplandrmasna temel oluturaca varsaymyla
Saddam Hseyinin Iraknda rejim deiiklii olduu giderek netleiyordu. Bu,
ABD ve gnlller koalisyonu (coalition of the willing) tarafndan yrtlen 2003
Irak Savana yol at.
Afganistan ve Iraktaki asker mdahalelerin ilk hedeflerine (Talibann iktidardan uzaklatrlmas ile Saddam ve Baas rejiminin devrilmesi) hzla ulalm olmasna ramen, terre kar savan yrtlmesi giderek sorunlu hle geldi. Hem
Afgan hem de Irak savalar, modern asimetrik savan (10. Blmde ele alnan)
zorluklarn tayan srncemeli ayaklanma kart savalara dnt. zellikle
Iraktaki gvenlik durumunun dzelmesine ramen, sivil dzenin kurulmas ve
uzun vdeli devlet ve hatta ulus ina srecinin ne denli karmak ve zorlu olduu grld. stelik ABDnin demokrasiyi gelitirmek iin asker mdahaleye
bavurma politikas Mslman dnyann ou tarafndan emperyalist bir hareket
olarak grlp Bat ve Amerikan kartln glendirdi. Dolaysyla korkulan
ey, terre kar savan, slmc terrizmi ateleyen medeniyetler atmasn
zmekten ziyde somutlatrma tehlikesi ieren ters tepkilere neden olmasyd.
Bush ynetiminin terre kar sava yaklamndaki deiiklikler, 2004 sonrasnda zellikle BMyi iin iine katmaya ynelik abalarn younlamasnda aka
grld, fakat asl nemli deiiklikler 2009 ylnda Bakan Obamann greve
gelmesiyle oldu. Bunlar arasnda, ncelikle asker g kullanmna vurgunun
azalmas ve ABDnin yumuak g inasna daha fazla nem verilmesi saylabilir.
Amerikan birliklerinin Iraktan aamal ekilmesi balad ve Irak gleri 2009 Maysndan itibaren kasaba ve ehirlerdeki gvenlik sorumluluunu stlendi. Ayn
zamanda genel olarak Mslman dnyasna ve spesifik olarak rana (zellikle Irak
zerinde artan etkisi ve nkleer silh elde etmeye altna dir kanaatleri gz
nne alarak), kltrleraras anlay glendirme ve gemiteki hatalar kabllenme arsnda bulunan nemli teklifler yapld. Obama ynetiminin stratejisi,
terrizmin yalnzca sonularna deil, nedenlerine de daha fazla ilgi gstermeye

802. Blm

alarak, en nemlisi Filistin sorununu zmeye ynelik cesur uluslararas basklar yoluyla eskiden kalma krgnlk ve ikyetlerin kkenlerini ele ald.

KRESEL EKONOMININ DEIEN DENGELERI


Hzlandrlm kresellemenin modern aamasnn tam olarak ne zaman balad konusunda uzlalm bir gr yoktur. Ekonomik kresellemenin (bkz. s.
131) gerek olduu fikri ancak 1990larda genel kabl grmtr. Bununla birlikte gnmz kresellemesinin kkenleri Bretton Woodsun sbit kur sisteminin
1968-1972 dneminde kmesini tkiben ekonomik nceliklerde meydana gelen
genel deiime kadar gtrlebilir. Dalgal kur sistemine gei, ml engellerin
daha fazla kaldrlmas ynnde basklara ve Uluslararas Para Fonu ve Dnya
Bankasnn (World Bank), gelimekte olan dnyann pek ok yerinde serbest
piyasa politikalarnn sk (bazen de talihsiz bir ekilde) bir uygulamas temelinde, yapsal uyum programlarnn tevikine dayal Washington Uzlas (bkz.
s. 128) olarak bilinen fikirlere dnmesine neden oldu. 1980li yllarda serbest
piyasa nceliklerine en hevesle sarlanlar ABDde Reagan ynetimi ve ngilterede Thatcher hkmeti oldu. 1989-1991 arasnda komnizmin dalmasnn bu
balamda derin ekonomik sonular oldu. inin yabanc yatrmlara almasyla
birlikte uluslararas kapitalizmin parametreleri arpc bir biimde genileyerek
Bat ekonomik sistemini gerek anlamda kresel bir sisteme dntrd. Fakat
piyasa temelli ok tedavisi reformlar, komnizmden yeni km dnyann farkl
blgelerinde farkl sonular dourdu. rnein Rusyada, 1999 sonrasnda Putinle
birlikte otoriter ynetimlere doru bir geri dne zemin hazrlayan hayat standartlarnda ve yaam beklentisinde keskin dlere neden oldu.
Bununla birlikte yeni kresel ekonomi ierisinde dengeler deimeye devam
etti. Ekonomik kreselleme, z itibariyle ABDnin artan baat konumuyla
balantlyd. ABDnin IMF, GATT (General Agreement on Tariffs and Trade)
(1995te yerine Dnya Ticaret rgt geti) ve Dnya Bankas zerindeki etkisi
1970lerden itibaren bu kurumlarn serbest piyasa ve serbest ticaret politikalarna
balanmasnda belirliyici olmutur. 19. Yzyl ngiltere rneinde olduu gibi 20.
Yzyln sonu ve 21. Yzyln banda serbest ticaret, ABDye mallar iin yeni
pazarlar, ucuz igc kaynaklar ve hammadde salad. 2000 ylna gelindiinde,
kresel ekonomik retimin %30undan fazlasn ABD kontrol ediyordu. ABDnin
kresel ekonominin en nemli aktr olarak ortaya k, ulus-tesi irketler
(bkz. s. 135) ve eitli lkelerde en elverili ekonomik ve ml koullarn avantajlarndan yararlanmak iin retim ve yatrm yerlerini deitirebilme imkn sunan
ubelere ship byk firmalarn filizlenen gcyle balantlyd. Yzyln banda dnya ticaretinin %70inden sorumlu olan ulus-tesi irketlerden en byk
500nn neredeyse yarsnn merkezi ABDdeydi.

TARHSEL BALAM81

Ne var ki kresel kapitalizmin yararlar eit bir ekilde datlmamtr. zellikle Afrikann ou kresellemeden yararlanmak yerine ondan zarar grm,
Afrikallar ar oranda eitimsiz ve gdasz kalm, insanlar yine orantsz biimde AIDS gibi hastalklardan muzdarip olmutur. Ulus-tesi irketlerin Afrika
zerindeki etkisi genellikle toplamda olumsuz olmu ve rnein, yerel ihtiyalar
karlamaktan ziyde, tarmn para getiren ihra rnleri retimine younlamasna neden olmutur. Dnyann dier blgeleri de, ya kreselleen ml sistemin
artan istikrarszlndan zarar grm ya da neo-liberal piyasa reformlarna tam
olarak girimek istememeleri nedeniyle den byme oranlar yaamtr. Kresel ekonominin ykselen istikrarszl, Meksikadaki 1995 ml krizi, Gneydou
ve Dou Asyann kaplan ekonomilerini etkileyen 1997-1998 Asya ml krizi ve
ekonominin cidd anlamda daralmasna yol aan 1999-2002 Arjantin ml krizinde sergilenmitir.
En nemlileri in ve Hindistan olan yeni ekonomik glerin ykselii, belki de
kresel ekonominin 21. Yzyldaki eilimlerine hkim olmutur. Bu dorultuda
1945 sonras dnemin en nemli gelimesinin, Souk Savan balam ve bitmi
olmas ve hatta Amerikann ekonomik ve asker hegemonyasnn (bkz. s. 269)
kurulmu olmas deil, 21. Yzyln sper glerinin douuna temel oluturan
smrgelerin zgrleme sreci olduu anlalyor. Eer 19. Yzyl Avrupa Yzyl ise, 21. Yzyl Asya Yzylna dnebilir.
Komuta ekonomisinden piyasa ekonomisine geiin sonularnn ortaya kmaya
balad yaklak 1980 ylndan beri in, istikrarl bir biimde yllk %9 zerinde
bir byme oran yakalamtr. Dnyann nc byk ekonomisi olarak 2009
ylnda Almanyay geride brakan inin, bu byme oranlar devam ederse, 2027
ylna kadar Amerikan ekonomik gcn glgede brakaca tahmin edilmektedir.
1990lardan bu yana Hindistann byme oranlar, ininkinden yalnzca biraz
dktr. Hindistann nemli bir ekonomik g olarak ortaya k, ekonomideki
yeni teknoloji sektrnn genilemesine itici gcn veren ve ihra odakl bymeyi tevik eden 1980lerdeki ekonomik liberallemeye kadar gtrlebilir. Pek ok
bakmdan 2007-2009 kresel ml krizi (bkz. s. 145), hem kresel ekonominin
arlk merkezinin Batdan Douya kayn yanstm hem de ona destek olmutur.
Bu kriz, yalnzca ABDdeki bankaclk kriziyle balamak ve kimilerine gre Amerikan giriimci kapitalizm modelinin sorgulanmasna neden olmakla kalmam, ayn
zamanda in ve Hindistandaki abuk ekonomik toparlanmayla, bu lkeler ve kk
komu ekonomilerin kendilerini Amerikan ekonomisinden ayrtrmay baardn
kantlamtr.

ZET

Modern dnya bir dizi gelime sonucunda ekillenmitir. Bunlar arasnda


eski medeniyetlerin nih k ve Karanlk alarn balamas; keifler
a boyunca Avrupa hkimiyetinin artmas; nihyet sanayileme ve Avrupa emperyalizminin geliimi saylabilir.
Birinci Dnya Sava, btn savalar sona erdiren sava olacakt, fakat ayn nesil ierisinde kinci Dnya Sava patlak verdi. kinci Dnya
Savana yol aan temel unsurlar arasnda, Birinci Dnya Savann bar
dzenlemeleri, 1930larn kresel ekonomik krizi, zaman zaman Hitlerin
kiisel etkisine de balanan Nazilerin yaylmac program ve Asyada Japon
yaylmaclnn geliimi saylabilir.
1945 yl, genel olarak dnya tarihinde bir dnm noktas olarak grlr.
ki nemli sre balamtr. Birincisi, Avrupa imparatorluklarnn k
ve smrgelerin zgrleme srecidir. kincisi, ABD liderliindeki Batyla
Sovyet liderliindeki Dou arasnda iki-kutuplu gerilimlerin ykselmesine
yol aan Souk Savan balamasdr.
Souk Savan iki-kutupluluu, Sovyetlerin dalmasna tank olan 19891991 Dou Avrupa devrimleriyle sona erdi. Bu, Sovyet tarz komnizmin
yapsal zafiyetleri, Gorbaovun reform srecinin sonular, kinci Souk
Savan balamas ve ekonomik ve kltrel kresellemenin kapsaml
sonularn ieren unsurlarn bir sonucuydu.
Souk Sava sonras dneme dir liberal beklentiler, gelitikten ksa bir sre
sonra, etnik milliyetilik trlerinin ortaya k ve dinsel militanln ykseliiyle ykld. Bu gr, 11 Eyll ve bazen slm ve Bat arasnda medeniyetsel bir mcadele olarak grlen terre kar savan balamas rneinde
zellikle geerlidir.
Kresel ekonomi ierisindeki g dengeleri cidd biimde deimitir.
Bazlar kresellemeyi ABDnin artan ekonomik hkimiyetine balarken,
dierleri, kresel ekonominin zellikle yeni ortaya kan ekonomilerin
ykseliiyle giderek ok-kutuplu hle geldiini savunmaktadr.

TARTIMA SORULARI
1900 ncesi dnyada Avrupa neden ve nasl baat bir etkiye shipti?
1871deki btnlemenin ardndan Almanya, ne bakmdan ve neden bir
sorun oldu?
kinci Dnya Sava, gerekten Birinci Dnya Savann tekrar myd?
Hitler olmasayd kinci Dnya Sava olur muydu?

KRESEL SIYASET | 82

1945 sonras ABD ve Sovyetler Birlii arasndaki rekabet ve gerilimden


kanlabilir miydi?

Souk Sava, dnyay daha az m yoksa daha ok mu barl ve istikrarl


hle getirdi?
Souk Sava kimse kazand m?
Uluslararas ibirlii ve birlikte yaamaya dayal yeni dnya dzeni mitleri neden ksa srd?
11 Eyll dnya tarihinde bir dnm noktas myd?

www.palgrave.com
lgili web kaynaklarna balantlar Global
Politicsin web sayfasnda bulunabilir.

in, kresel siyasette dnyann en nemli gc olarak ABDyi geme


srecine mi girmitir?
Tarih dersler verir mi ve bunlardan bir eyler rendiimize dir kant var m?

KONUYLA ILGILI OKUMALAR


Cowen, N., Global History: A Short Overview (2001). Klsik adan modern dneme
kadar kresel tarih hakknda kapsaml bir deerlendirme.
Hobsbawm, E., Globalization, Democracy and Terrorism (2008). Orta Doudaki gelimeleri zellikle dikkate alan, modern dnya tarihindeki temel eilimler hakknda ksa ve
berrak bir deerlendirme.
Spellman, W., A Concise History of the World Since 1945 (2006). kinci Dnya Savann
sonundan itibaren gvenilir bir dnya tarihi analizi.
Young, J. W. ve G. Kent, International Relations Since 1945: A Global History (2004). Souk
Sava ve sonrasnda uluslararas gelimelerin kapsaml deerlendirmesi.

KRESEL SIYASET | 83

1023. Blm

Karl Marx (1818-1883)


Genellikle 20. Yzyl komnizminin babas olarak tanmlanan Alman filozof, iktisat ve siyasal dnr. Ksa
bir niversite hocal kariyerinin ardndan Marx giderek sosyalist hareketin iine girdi. Sonunda Londrada
yerleip, arkada ve hayat boyunca birlikte alt Friedrich Engelsin (1820-1895) desteiyle hayatnn
geri kalann, aktif bir devrimci ve yazar olarak alarak geirdi. Marxn almalarnn merkezinde sistemik
eitsizlik ve istikrarszla dikkat eken ve onun geici doasn vurgulayan bir kapitalizm eletirisi vardr.
Marx, toplumsal geliimin, kanlmaz olarak komnizmin kuruluuna varacan savunan tarihin erekbilimsel
bir teorisini benimsemitir. Klsik eseri, ciltlik Kapital (Das Kapital, [1885, 1887, 1894] 1969) ve en ok
bilinen ve kolaylkla eriilebilir almas, Engelsle birlikte yazd Komnist Manifestodur (Das Kommunistische Manifest, [1848] 1967).

zerindeki etkilerden biri de kresel kapitalizmin doasndaki eitsizlik ve adletsizlikler hakkndaki bu dncedir.

Eletirel Teori
Daha geni bir kategori olan eletirel teori ve grlerden ayrt edebilmek
iin genellikle Frankfurt Ekol eletirel teori olarak da anlan eletirel teori,
Marksizmden ilham alan uluslararas teori akmlarndan en dikkat ekeni hline
gelmitir. Antonio Gramsci, eletirel teori zerinde nemli bir etki yapmtr.
Gramsci (1970), kapitalist snf sisteminin, yalnzca eitsiz ekonomik ve siyas
g tarafndan deil, ayn zamanda burjuva fikir ve teorilerin, kendisinin deyimiyle hegemonyas tarafndan srdrldn savunmutur. Hegemonya,
liderlik veya hkimiyet demektir ve ideolojik hegemonya balamnda burjuva
fikirlerinin rakip grleri arptma kapasitesini ifade eder, aslnda an saduyusu hline gelmitir. Gramscinin fikirleri dnya veya kresel hegemonyann
doas hakkndaki modern dnceleri etkilemitir. Hegemonyay bir asker
gcn dieri zerindeki hkimiyeti gibi geleneksel terimlerle yorumlamak yerine modern neo-Gramsciciler, hegemonyann, hem ekonomik, siyas, asker ve
ideolojik gler hem de devletler ve uluslararas rgtler arasndaki etkileimleri vurgulayan bir zorlama ve rza karm yoluyla ne derecede srdrldne
dikkat ekmitir. Bylece Robert Cox (bkz. , s. 158), ABDnin hkim gcn
yalnzca asker ykseliiyle deil, ayn zamanda temsil ettii dnya dzenine
geni bir rza salama yeteneiyle de analiz etmitir.

Hegemonya: Sistemin bir unsurunun dierleri zerinde ykselmesi


veya hkimiyet kurmas. Marksistlere
gre hegemonya, ideolojik hkimiyet
anlamna gelir (bkz. s. 269).

Eletirel teori zerindeki dier nemli etki, 1923 ylnda Frankfurtta kurulan,
1930larda ABDye tanan ve 1950lerin banda Frankfurtta yeniden kurulmu
olan Sosyal Aratrma Enstitsnde (Enstit 1969da feshedilmitir) alan ve
Marksizmden etkilenen bir grup teorisyenin temsil ettii Frankfurt Okulu dncesi olmutur. Eletirel teoriyi tanmlayan ana tema, somut sosyal aratrmay
felsefeyle ilikilendirme yoluyla eletiri olgusunu tm toplumsal uygulamalara

1043. Blm

Antonio Gramsci (1891-1937)


talyan Marksist ve sosyal teorisyen. Alt dzey bir memurun olu olan Gramsci, 1913 ylnda Sosyalist
Partiye katld, fakat daha sonra 1921de yeni kurulan ve 1924 ylna gelindiinde lideri olarak tannd
talyan Komnist Partisine geti. 1926 ylnda Mussolini tarafndan hapse atld ve lmne kadar hapiste
kald. Gramsci, 1929 ve 1935 yllar arasnda yazd Hapishane Defterlerinde (Quaderni del Carcere,
1970), ortodoks Marksizmin ekonomik ve madd unsurlar zerindeki vurgusunu yeniden ele almaya alt.
Bilimsel determinizmin btn ekillerini reddederek, hegemonya teorisi yoluyla, siyas ve entelektel
mcadelenin nemini vurgulad. Gramsci, burjuva hegemonyasna yalnzca siyasal ve entelektel dzeyde,
proleteryann karlar dorultusunda ve sosyalist ilke, deer ve teoriler temelinde bir kar-hegemonya
mcadelesiyle kar klabileceini iddia etti.

geniletme giriimidir. nde gelen ilk nesil Frankfurt dnrleri arasnda Theodor Adorno (1903-1969), Max Horkheimer (1895-1973) ve Herbert Marcuse
(1898-1979) saylabilir; Frankfurt Okulunun ikinci nesil nde gelen temsilcisi Jrgen Habermastr (doumu 1929). Balangtaki Frankfurt dnrleri,
temelde farkl toplumlarn analiziyle ilgilenmiken, Cox (1981, 1987) ve Andrew
Linklater (1990, 1998) gibi sonraki teorisyenler, eletirel teoriyi en az bakmdan uluslararas politika almasna uygulamtr. lk olarak eletirel teori, teori
ve anlaylarn ne derecede deer ve kar ereveleriyle i ie getiini vurgulayarak bilgi ve politika arasndaki ilikinin altn izer. Bunun anlam, btn teoriler
normatif olsa da, dnyay anlama abasnda olanlarn daha kapsaml bir teorik
dngsellii kabl etmesi gerektii anlamna gelir. kinci olarak eletirel teorisyenler, zgrletirici siyasete belirgin bir ballk benimsemitir: bireysel ve kolektif zgrlkleri ilerletmek amacyla kresel siyasetin adletsizlikleri ve smrnn
yapsn aa karmaya alrlar. nc olarak eletirel teorisyenler, uluslararas
teori ierisinde siyasal toplumla devlet arasndaki geleneksel balanty sorgular ve
bu yolla daha kapsayc ve hatta kozmopolitan bir siyasal kimlik olasl yaratr.

SOSYAL NACILIK

Teorik dngsellik: Bir teorisyenin,


analizine dhil ettii deer ve n
varsaymlarn etkisinin farknda
olmas ve bunlarn oluturulmasna
yardmc olan tarihsel dinamiklerin
anlalmas.

Souk Savan sonundan itibaren, ektii dikkat nemli lde artan post-pozitivist
uluslararas teori yaklamlarndan en nde geleni sosyal inaclk olmutur. nac
analiz yaklam, kendi anlaymzdan bamsz nesnel hibir toplumsal ya da siyasal
gereklik olmad inancna dayanr. Dolaysyla inaclar, sosyal dnyay somut nesnelerden oluan bir d dnya anlamnda dmzda bir ey olarak grmez, bunun
yerine o, bir tr zneler-aras farkndalk olarak yalnzca iimizde vardr. Bireyler
veya sosyal gruplar olarak hareket etmeleri fark etmeksizin insanlar son analizde
iinde yaadklar dnyay ina ederler ve bu kurgulara gre hareket ederler. zellikle bir toplum veya halka kimlik veya farkl kar hissi verme amacna hizmet ettiklerinde ve genel kabl grdklerinde insanlarn inan ve varsaymlar bilhassa nem
kazanr. Bu itibarla inac analiz, kresel siyasetteki yap-aktr tartmasnn eksik

Kresel ada Ekonomi121

Adam Smith (1723-1790)


Genellikle ktmser bilimin (iktisat) kurucusu olarak grlen skoyal iktisat ve filozof. Glasgow
niversitesinde mantk ve ahlk felsefesi krss bakanlklar yaptktan sonra Smith, kendisine ekonomik teorilerini gelitirmenin yannda Fransa ve Cenevreyi ziyaret etme frsat veren Buccleuch Dkne
zel dersler verdi. Ahlk Duygular Teorisi (The Theory of Moral Sentiments, 1759) eseri, insann karcl
ve dzenlenmemi sosyal dzeni badatrmaya alt motivasyon teorisini gelitirmitir. blmnn
nemini vurgulayan ve ekonominin ileyiini piyasa kavramlaryla aklamaya ynelik ilk sistematik giriim
olan Milletlerin Zenginlii (The Wealth of Nations, 1776), Smithin en nl almasdr. Genellikle serbest
piyasa teorisyeni olarak grlmesine ramen Smith, piyasann kstllklarnn da farkndayd.

1945 sonrasnn ilk yllarnda Keynesyen sosyal demokrasiyle flrt etmesine


ramen ngilteredir. Bununla birlikte giriimci kapitalizmin ilkeleri, piyasalamann ilerlemesiyle el ele giden ekonomik kresellemenin etkisiyle Anglo-Amerikan dnyann ok tesine geniletilmitir. Giriimci kapitalizm, Adam Smith ve
David Ricardo (1772-1823) gibi klsik iktisatlarn fikirlerine dayanr ve Avusturyal iktisat ve siyaset felsefecisi Friedrich von Hayek (1899-1992) ve Milton
Friedman gibi modern teorisyenler tarafndan neo-liberalizm eklinde gncellenmitir. Temel zellii, piyasann kendi kendini dzenleyen bir mekanizma
(veya Adam Smithin ifade ettii ekliyle grnmez el) olduu inancndan doan
engellenmemi bir piyasa rekabetinin ileyiine olan gvendir. Bu fikir, Adam
Smithin u nl szleriyle ifade edilmitir: Akam yemeimizi, kasabn, bira
reticisinin veya frncnn hayrseverliinden deil, kendi karlarn gzetmelerinden bekleriz. ABDde bu tr serbest piyasa ilkeleri, kamu mlkiyetinin minimal
dzeyde kalmasn ve refah dzenlemelerinin neredeyse yalnzca bir gvenlik a
olarak ilev grmesini salad. Amerikan irketleri tipik olarak kr amaldr ve
dl, yksek verimlilik ve igc esneklii zerine koyulmutur. Sendikalar, gl
sendika kurulularnn kr maksimizasyonu nnde bir engel olaca korkusunu
yanstacak ekilde genellikle zayftr. Kapitalizmin bu trnn byme ve giriim
zerine yapt vurgunun ksmen kayna, sigorta irketleri ve emeklilik fonlar
gibi yatrmlarna byk kazan talep eden ml kurumlarn, retken refah byk
lde elinde tutmasdr.
ABDnin tartmasz ekonomik gc, giriimci kapitalizmin canllnn belgesidir. Greceli ekonomik d ak olmasna ramen (ABD, 1945te dnya imlt
ktsnn yarsn elinde bulundururken bu oran 2007de bete birin altna dmt)
ABDnin ortalama verimlilii Almanya veya Japonyadan hl daha yksektir. ABD,
piyasa ilkelerinin uygulanmasndan ve zellikle kta apnda bir i pazara ship olma,
doal kaynak zenginlii ve nc ideoloji olarak grlen salam bir bireyselci popler
kltrden yararlanmasn salayan doal avantajlardan ak bir ekilde fayda salamaktadr. Bununla birlikte giriimci kapitalizmin cidd dezavantajlar da vardr. Bunlarn

Sosyal demokrasi: Kapitalizmin


feshedilmesinden ziyde, piyasa ve
devlet arasnda bir dengeyi savunan
sosyalizmin lml ve reformist bir kolu.
Piyasalama: Ticar alveri ve
madd karlara dayal piyasa ilikilerinin, ekonomi ierisinde ve muhtemelen toplumda yaygnlamas.

Kresel ada Ekonomi127

Milton Friedman (1912-2006)


Amerikal iktisat ve akademisyen. Rooseveltin Yeni Dzeninin keskin bir eletirmeni ve Friedrich
Hayekin yakn arkada olan Friedman, 1948 ylnda Chicago niversitesinde iktisat profesr oldu ve
Chicago Okulu olarak bilinen yaklam balatt. Friedman, ayn zamanda Newsweekte yazarlk ve ABD
bakan danmanl yapt. 1976 ylnda Nobel ktisat dl ald. Parasalcln ve serbest piyasann nde
gelen savunucularndan olan Friedman, Keynesci teoriyi ve hkmetin vergilendir harca politikalarn
sert bir ekilde eletirmi ve 1970li ve 1980li yllarda ABD ve zellikle ngilterede ekonomik nceliklerin deimesine yardmc olmutur. nde gelen almalarndan Kapitalizm ve zgrlk (Capitalism and
Freedom, 1962) ve ei Rosela birlikte yazd Seme zgrl (Free to Choose, 1980) domakta olan
neo-liberal dnce zerinde cidd etki yaratmtr.

ilerleyii, 1990l yllarda kresel ekonomik ynetiim kurumlarnn etkisi ve kresellemenin artan etkisiyle oldu. 1980li yllarda Dnya Bankas ve IMF, daha sonradan
Washington Uzlas olarak bilinecek olan, Reagan ve Thatchern ekonomik gndemini benimseyen ve serbest ticaret, sermye piyasalarnn liberalizasyonu, esnek dviz
kuru, dengeli bte gibi politikalara odaklanan fikirleri benimsedi. Dou Avrupadaki
1989-1991 devrimlerinin ardndan bu dnce, serbest piyasa reformlarn yapsal
uyum programlarnn (bkz. s. 442) uygulanmas yoluyla gelimekte olan ou lkeye
geniletirken, Rusya, Macaristan ve Polonya gibi lkelerde merkez planlamadan
serbest piyasa kapitalizmine ok tedavisiyle geiin haberini verdi.
Ekonomik kreselleme, neo-liberalizmin ilerleyiini pek ok bakmdan desteklemitir. zellikle younlaan uluslararas rekabet, ekonomik dzenlemeleri
kaldrma ve ulus-tesi irketlerin (TNCs) baka yerlere gitmesini engelleme ve
yabanc yatrmlar ekme midiyle vergi dzeylerini drme konusunda hkmetleri tevik etti. Ykselen kresel rekabet balamnda, enflasyonun kontrolnn
ekonomik politikann temel amac olarak tam istihdamn srdrlmesinin yerine
gemesi, kamu harcamalarn ve zellikle sosyal harcamalar drme ynnde
gl basklar oluturdu. Bu basklar, Amerikan ekonomisinin byme ve verimlilik oranlarnn yeniden canlanmas ve zellikle Almanya ve Japonyadaki dier
ulusal kapitalizm modellerinin nispeten dk performanslaryla birlikte, 1990larn sonuna gelindiinde neo-liberalizmin yeni dnya ekonomisinin rakipsiz ve
hkim ideolojisi olarak ortaya kmas anlamna geliyordu. in gibi yalnzca birka lke, rnein dviz kurlarn dk tutarak kar karya bulunduklar rekabeti
kstlama yoluyla neo-liberal kresellemeyi kendi kendilerine ynetebildi.

NEO-LIBERALIZMIN SONULARI
Neo-liberalizmin briz kresel zaferi nemli tartmalar da kkrtt. Neo-liberaller ve destekileri asndan piyasa reformu ve ekonomik liberalizasyonu destekleyen en ak argman onun ie yaram olmasdr. Neo-liberalizmin geliimi,

1444. Blm

SON DNEM NEML EKONOMK TEORSYENLER


George Soros (doumu 1930)
Macar doumlu borsa yatrmcs, iadam ve hayrsever olan Soros, piyasa kktenciliinin doal dengeye olan inancn eletirmektedir. ktisad rasyonel aktr modellerinin
neden ie yaramadn gstererek zellikle dngselliin (neden ve sonucun, kendi
kendilerini etkileyecek ekilde birbiriyle balantl olma eilimi) roln vurgulamaktadr. Sorosun temel eserleri arasnda Ak Toplum (Open Society, 2000) ve Finansal Piyasalar iin Yeni Paradigma (The New Paradigm for Financial Markets, 2008) saylabilir.

Paul Krugman (doumu 1953)


Amerikal iktisat ve siyaset yorumcusu olan Krugmann akademik almalar
zellikle uluslararas iktisat konusuna odaklanmtr. Bir neo-Keynesci olarak,
genilemeci ml politikay durgunlua zm olarak grmektedir. Krugman, Bush
ynetiminin vergi kesintilerini ve ak artrc politikalarn uzun vdede srdrlemez olmakla eletirmitir. En bilinen eserleri arasnda Bir Liberalin Vicdan (The
Conscience of a Liberal, 2007) ve Bunalm Ekonomisinin Geri Dn ve 2008 Krizi
(The Return of the Depression Economics and the Crisis of 2008, 2008) saylabilir.

Ben Bernanke (doumu 1953)


Amerikal ekonomist ve 2006dan beri Amerikan Merkez Bankas bakan olan Bernanke, ABDnin 2007-2009 kresel ml krizine gsterdii tepkinin ynetilmesinde
nemli roller oynad. Bernankenin akademik yazlar, dier unsurlarn yannda Fedin
rolnn yannda bankalarla ml kurulularn borlar nemli oranda ksma eilimini
vurgulayarak, genellikle Byk Buhrann ekonomik ve siyas nedenleri zerinde
odaklanmtr. Bernankenin temel eseri Byk Bunalm zerine Makalelerdir (Essays on the Great Depression, 2004).

Herman Daly (doumu 1938)


Amerikal bir evre iktisats olan Dalynin en ok tannmasn salayan, duraan durum
ekonomisi teorisidir. Teori, srekli ekonomik bymenin ne mmkn ne de arzulanan
bir durum olduunu savunur. Daly, niceliksel olarak tanmlanm byme karsnda
niteliksel olarak tanmlanm kalknmay savunmakta ve yoksul lkelerin kullanm iin kaynak ve evresel alan yaratmak amacyla ekonomik bymelerini snrlandran zengin lkeleri savunmaktadr. nemli eserleri arasnda Duraan Durum
Ekonomisi (Steady-State Economics, 1973) ve J. Cobbla birlikte yazd
Ortak yi in (For the Common Good, 1990) saylabilir.

Joseph Stiglitz (bkz. , s. 552)

KAYNAKA
Abbott, P., C. Wallace ve M. Tyler et al. (2005) An Introduction to Sociology: Feminist
Perspectives. Londra: Routledge.
Ackerly, B. ve J. True (2010) Doing Feminist Research in Political and Social Science.
Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Albert, M., L.-E. Cederman ve A. Wendt (eds.) (2010) New Systems Theories of World Politics.
Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Albrow, M. (1996) The Global Age: State and Society Beyond Modernity. Cambridge: Polity
Press.
Allison, G. (1971) Essence of Decision. Boston, MA: Little, Brown.
Allison, G. (2004) Nuclear Terrorism: The Ultimate Preventable Catastrophe. New York: Times
Books.
Alston, P. (1990) The Fiftieth Anniversary of the Universal Declaration of Human Rights, J.
Berting et al. (eds.), Human Rights in a Pluralist World. Londra: Meckler.
Altheide, D. (2006) Terrorism and the Politics of Fear. Lanham, MD: AltaMira Press
Amin, S. (1997) Imperialism and Unequal Development. New York: Monthly Review Press.
Amin, S. (2008) The World We Wish to See: Revolutionary Objectives in the Twenty-First
Century. New York: Monthly Review Press.
Anand, D. (2007) Anxious Sexualities: Masculinity, Nationalism and Violence, The British
Journal of Politics and International Relations, 9(2).
Anderson, B. (1983) Imagined Communities: Reflections on the Origins and Spread of
Nationalism. Londra: Verso.
Anderson, B. (1998) The Spectres of Comparison: Nationalism, Southeast Asia and the World.
Londra: Verso.
Anderson, B. (2005) Under Three Flags: Anarchism and the Anti-colonial Imagination. Londra
Verso.
Angus, I. (2008) The Myth of the Tragedy of the Commons, Monthly Review, Austos.
Annan, K. (1999) Two Concepts of Sovereignty, The Economist, 18 Eyll.
Antony, A. (2005) Imperialism, Sovereignty and the Making of International Law. Cambridge:
Cambridge University Press.
Archibugi, D. ve D. Held (eds.) (1995) Cosmopolitan Democracy: An Agenda for a New World
Order. Cambridge: Polity Press.
Armstrong, D., L. Lloyd ve J. Redmond (2004) International Organisation in World Politics.
Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Ash, T. G. (2005) Free World: Why a Crisis of the West Reveals the Opportunity of Our Time.
Harmondsworth: Penguin.
Axelrod, R. (1984) The Evolution of Cooperation. New York: Basic Books.
Azzam, M. (2008) Understanding al Qaeda, Political Studies Review, 6(3).
ANDREW HEYWOOD | KRESEL SIYASET | 619

620ANDREW HEYWOOD | KRESEL SIYASET


Baev, P. K. (2003) Examining the Terrorism-War
Dichotomy in the Russian-Chechnya Case,
Bales, K. (2003) Because She Looks Like a Child, in B.
Ehrenreich ve A. R. Hochschild (eds.) Global Women.
Londra: Granta Books.
Ball, P. (2004) Critical Mass: How One Thing Leads to
Another. Londra: Arrow Books.
Barber, B. (2003) Jihad vs. McWorld. Londra: Corgi Books.
Barnett, M. ve R. Duvall (eds.) (2005) Power in Global
Governance. Cambridge: Cambridge University Press.

University Press.
Bellamy, A. (2006) Just Wars: From Cicero to Iraq. Londra:
Polity Press.
Bentham, J. (1968) The Works of Jeremy Bentham. Oxford:
Clarendon Press.
Berman, P. (2003) Terror and Liberalism. New York: W. W.
Norton & Co.
Bernanke, B. (2004) Essays on the Great Depression.
Princeton: Princeton University Press.

Basch, L. , N. Glick Schiller ve C. Blanc-Szanton (1994)


Nations Unbound: Transnational

Betsill, M., K. Hochstetler ve D. Stevis (eds.) (2006)


International Environmental Politics.Basingstoke:
Palgrave Macmillan.

Projects, Post-colonial Predicaments, and De-territorialized


Nation-states. Cenevre: Gordon & Breach.

Bhagwati, J. (2004) In Defence of Globalization. Oxford:


Oxford University Press.

Bauman, Z. (1994) Modernity and the Holocaust. Cambridge:


Polity Press.

Bhagwati, J. (2008) Termites in the Trading System. Oxford:


Oxford University Press.

Bauman, Z. (1998) Globalization: The Human Consequences.


Cambridge: Polity Press.

Bisley, N. (2007) Rethinking Globalization. Basingstoke:


Palgrave Macmillan.

Bauman, Z. (2000) Liquid Modernity. Cambridge: Polity


Press.

Blainey, G. (1988) The Causes of War. New York: Free Press.

Bauman, Z. (2007) Liquid Times: Living in an Age of


Uncertainty. Cambridge: Polity Press.
Baylis, J., S. Smith ve P. Owens (eds.) (2008) The
Globalization of World Politics. Oxford: Oxford
University Press.
Beck, U. (1992) The Risk Society: Towards a New Modernity.
Londra: Sage.
Beck, U. (2000) The Brave New World of Work. Cambridge:
Cambridge University Press.
Beck, U. (2005) Power in the Global Age. Cambridge: Polity
Press.
Beck, U. (2009) World at Risk. Cambridge ve Malden, MA:
Polity Press.
Beck, U. ve E. Beck-Gernsheim (2002) Individualization:
Individualized Individualism and its Social and Political
Consequences. Londra: Sage.
Beeson, M. (2007) Regionalism and Globalization in East
Asia: Politics, Security and Economic Development.
Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Beeson, M. ve N. Bisley (eds.) (2010) Issues in 21st Century
World Politics. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Beevor, A. (2002) Berlin: The Downfall 1945. Londra:
Penguin.
Bell, D. (ed.) (2010) Ethics and World Politics. Oxford: Oxford

Blair, T (2004) Doctrine of the International Community,


I. Stelzer (ed.) (2004) Neo-conservatism. Londra:
Atlantic Books.
Bloom, M. (2007) Dying to Kill: The Allure of Suicide Terror.
New York: Columbia University Press.
Bobbitt, P. (2002) The Shield of Achilles: War, Peace, and the
Course of History. New York: Alfred A. Knopf.
Bohne, E. (2010) The World Trade Organization: Institutional
Development and Reform.
Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Bookchin, M. (1975) Our Synthetic Environment. Londra:
Harper & Row.
Bookchin, M. (1982) The Ecology of Freedom: The Emergence
and Dissolution of Hierarchy. Palo Alto: Cheshire.
Bookchin, M. (1995) Re-enchanting Humanity: A Defence
of the Human Spirit Against Antihumanism,
Misanthropy, Mysticism and Primitivism. New York:
Continuum International Publishing.
Bookchin, M. (2006) The Ecology of Freedom. New York: AK
Press.
Booth, K. ve N. Wheeler (2008) The Security Dilemma: Fear,
Cooperation and Trust in World Politics. Basingstoke:
Palgrave Macmillan.
Boulding, K. (1956) The Image: Knowledge in Life and
Society. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press.

KAYNAKA621
Boulding, K. (1966) The Economics of the Coming
Spaceship Earth, H. Jarrett (ed.) Environmental
Quality in a Growing Economy. Baltimore: Johns
Hopkins Press.
Brass, P. A. (2003) The Production of Hindu-Muslim Violence
in Contemporary India. Washington, DC: University of
Washington Press.
Braybrooke, D. ve C. Lindblom (1963) A Strategy of Decision:
Policy Evaluation as a Political Process. New York:
Collier Macmillan.
Brenner, N. (2004) New State Spaces: Urban Governance and
the Rescaling of Statehood. Oxford: Oxford University
Press.
Breslin, S. (2010) Regions and Regionalism in World
Politics, M. Beeson ve N. Bisley (eds.), Issues in
21st Century World Politics. Basingstoke: Palgrave
Macmillan.

Harmondsworth: Penguin.
Burton, J. (1972) World Society. Londra ve New York:
Cambridge University Press.
Buruma, I. ve A. Margalit (2004) Occidentalism: A Short
History of Anti-Westernism. Londra: Atlantic Books.
Butko, J. (2009) Four Perspectives on Terrorism: Where
They Stand Depends on Where You Sit, Political
Studies Review, 7(2).
Buzam, B. (2004) From International to World Society?
Cambridge: Cambridge University Press.
Byers, M. (ed.) (2000) The Role of Law in International
Politics: Essays in International Relations and
International Law. Oxford: Oxford University Press.
Caney, S. (2005) Justice Beyond Borders: A Global Political
Theory. Oxford: Oxford University Press.
Capra, F. (1975) The Tao of Physics. Boston: Shambhala.

Brett, E. (2009) Reconstructing Development Theory.


Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Capra, F. (1976) The Web of Life. Londra: Flamingo; New


York: Anchor/Doubleday.

Brown, C. ve K. Ainley (2009) Understanding International


Relations. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Capra, F. (1982) The Turning Point. New York: Simon &


Schuster.

Brown, G. W. (2008) Moving from Cosmopolitan Legal


Theory to Legal Practice, Legal Studies, 28(3).

Capra. F. (2003) The Hidden Connections. Londra:


HarperCollins.

Brown, M. B. (1995) Models in Political Economy: A Guide to


the Arguments (2. bask).Harmondsworth: Penguin.

Caprioli, M. ve M. Boyer (2001) Gender, Violence and


International Crisis, The Journal of Conflict
Resolution, 45(4).

Brown, M. E. (ed.) (1998) Theories of War and Peace.


Cambridge, MA: The MIT Press
Buchanan, A. (2007) Justice, Legitimacy, and SelfDetermination: Moral Foundations for International
Law. New York: Oxford University Press.
Bull, H. (1961) The Control of the Arms Race: Disarmament
and Arms Control in the Missile Age. New York:
Praeger.
Bull, H. (1966) The Grotian conception of international
society, H. Butterfield ve M. Wight (eds.) Diplomatic
Investigations. Londra: Allen & Unwin.
Bull, H. (1984) Justice in International Relations: The Hagey
Lectures. Waterloo, Ontario: University of Waterloo.
Bull, H. (2002) The Anarchical Society: A Study of Order in
World Politics. Londra: Macmillan.
Burchill, S., A. Linklater, R. Devetak, J. Donnelly, T. Nardin,
M. Paterson, C. Reus-Smit ve J. True (2009) Theories
of International Relations. Basingstoke: Palgrave
Macmillan.
Burke, J. (2007) Al-Qaeda: The True Story of Radical Islam.

Carr, E. H. (1939) The Twenty Years Crisis 191939. Londra:


Macmillan.
Carr, N. (2008) Is Google Making Us Stupid? in The Atlantic
Magazine, July/August.
Carr, N. (2010) The Shallows: What the Internet is Doing to
our Brains. New York: Norton.
Carson, R. (1962) The Silent Spring. Boston, MA: Houghton
Mifflin.
Carter, A., J. Deutch ve P. Zelikow (1998) Catastrophic
Terrorism, Foreign Affairs, 77(6).
Castells, M. (1996) The Rise of the Network Society. Oxford:
Blackwell.
Castells, M. (2001) The Internet Galaxy: Reflections on
the Internet, Business and Society. Oxford: Oxford
University Press.
Castells, M. (2004) The Internet Galaxy: Reflections on
the Internet: Business and Society. Oxford: Oxford
University Press.
Castells, M. (2009) Communication Power. New York: Oxford

622ANDREW HEYWOOD | KRESEL SIYASET


University Press.
Castles, S. ve M. Miller (2009) The Age of Migration:
International Population Movements in the Modern
World. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Cerny, F. G. (2010) Globalization and Statehood, M. Beeson
ve N. Bisley (eds.), Issues in 21st Century World
Politics. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Chenoy, A. (2002) The Politics of Gender in the Politics of
Hatred, Aman Ekta Manchin Manch Digest, 3.
Chomsky, N. (1999) The New Military Humanism: Lessons
from Kosovo. Monroe, ME: Common Courage Press.
Chomsky, N. (2003) Hegemony or Survival: Americas
Quest for Global Dominance. New York: Henry Holt &
Company.
Chowdhry, G. ve S. Nair (eds.) (2002) Postcolonialism and
International Relations: Race, Gender and Class.
Londra: Routledge.
Chua, A. (2003) World on Fire: How Exporting Free Market
Democracy Breeds Ethnic Hatred and Global
Instability. Londra: Heinemann.
Clarke, J. J. (1997) Oriental Enlightenment: The Encounter
Between Asian and Western Thought. Londra ve New
York: Routledge.
Clausewitz, K. von ([1831]1976} On War. Princeton:
Princeton University Press.
Cockayne, J. (2010) Crime, Corruption and Violent
Economies, M. Bardel ve A. Wennman (eds.) Ending
Wars, Consolidating Peace; Economic Perspectives.
International Institute or Strategic Studies.
Cohen, R. ve P. Kennedy (2007) Global Sociology.
Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Cohen-Tanugi, L. (2008) The Shape of Things to Come:
Charting the Geopolitics of the New Century. New
York: Columbia University Press.
Collier, P. ve A. Hoeffler (2004) Greed and Grievance in Civil
Wars, Oxford Economic Papers, 56(4).
Cooper, R. (2004) The Breaking of Nations: Order and Chaos
in the Twenty-first Century. Londra: Atlantic Books.
Copeland, T. (2001) Is the New Terrorism Really New? An
Analysis of the New Paradigm for Terrorism, Journal
of Conflict Studies, 11(2).
Corbett, P. (1956) Morals, Law and Power in International
Relations. Los Angeles: J. R. ve D. Hayes Foundation.
Cornia, G. A. (2003) The Impact of Liberalization and
Globalization on Within-Country Income Inequality,

Economic Studies, 49(4).


Cornia, G. A. ve J. Court (2001) Inequality, Growth and
Poverty in the Era of Liberalization and Globalization.
Helsinki: UNU World Institute for Development
Economics Research.
Cowen, N. (2001) Global History: A Short Overview.
Cambridge and Malden, MA: Polity Press.
Cox, R. (1981) Social Forces, States and World Orders:
Beyond International Relations Theory, Millennium,
10(2).
Cox, R. (1987) Production, Power and World Order: Social
Forces in the Making of History. New York: Columbia
University Press.
Cox, R. (1993) Structural Issues in Global Governance:
Implications for Europe, S. Gill (ed.) Gramsci,
Historical Materialism and International Relations.
Cambridge: Cambridge University Press.
Cox, R. (1994) Global Restructuring: Making Sense of
the Changing International Political Economy, R.
Stubbs ve G. Underhill (eds.) Political Economy and
the Changing Global Order. Oxford: Oxford University
Press.
Cox, R. (T. Sinclair ile) (1996) Approaches to World Order.
Cambridge: Cambridge University Press.
Cox, R. ve H. Jacobson (1972) Anatomy of Influence: Decision
Making in International Organization. Newhaven, CT:
Yale University Press.
Cox, S. (1985) No Tragedy of the Commons, Environmental
Ethics 7.
Crawford, M. (2009) Sex Trafficking in South Asia: Telling
Mayas Story. Londra: Routledge.
Crenshaw, M. (ed.) (1983) Terrorism, Legitimacy and Power.
Middletown: Wesleyan University Press.
Daly, H. (ed.) (1973) Towards a Steady-State Economy. San
Francisco: Freeman.
Daly, H. ve J. Cobb (1990) For the Common Good:
Redirecting the Economy towards
Community, the Environment and a Sustainable Future.
Londra: Greenprint.
Dedeoglu, B. (2003) Bermuda Triangle: Comparing Official
Definitions of Terrorist Activity, Terrorism and
Political Violence. 15(3).
Deffeyes, K. (2006) Beyond Oil: The View from Hubberts
Peak. New York: Hill & Wang.
Der Derian, J. (20091) Virtuous War: Mapping the Military-

KAYNAKA633
Waltz, K. (1959) Man, the State, and War. New York:
Columbia University Press.

Whitman, J. (ed.) Global Governance. Basingstoke: Palgrave


Macmillan.

Waltz, K. (1979) Theory of International Politics. Reading,


MA: Addison-Wesley.

Wight, M. (1991) International Theory: The Three Traditions.


Leicester: Leicester University Press.

Walz, K. (2002) Structural Realism After the Cold War, G.


Ikenberry (ed.) America Unrivalled: The Future of
the Balance of Power. Ithaca and Londra: Cornell
University Press.

Wilkinson, P. (2003) Why Modern Terrorism? Differentiating


Types and Distinguishing Ideological Motivations,
C. Kegley Jr (ed.) The New Global Terrorism:
Characteristics, Causes and Controls. Upper Saddle
River, NJ: Prentice Hall.

Walzer, M. (1977) Just and Unjust Wars: A Moral Argument


with Historical Illustrations. New York: Basic Books.
Walzer, M. (1983) Spheres of Justice: A Defence of Pluralism
and Equality. New York: Basic Books.
Walzer, M. (1994) Thick and Thin: Moral Argument at Home
and Abroad. Chicago: Notre Dame Press,
Walzer, M. (2004) Arguing about War. Londra: Yale University
Press.
Walzer. M. (2007) Political Action: The Problem of Dirty
Hands, D. Miller (ed.) Thinking Politically: Essays in
Political Theory. Newhaven: Yale University Press.
Ward, B. ve R. Dubois (1972) Only One Earth.
Harmondsworth: Penguin; New York: New American
Library.
Weber, M. (1948) From Max Weber: Essays in Sociology.
Londra: Routledge & Kegan Paul.
Weiss, G, ve A. Kamran (2009) Global Governance as
International Organization, J.
Whitman (ed.) Global Governance. Basingstoke: Palgrave
Macmillan.
Weiss, T. G. (2007) Humanitarian Intervention: Ideas in
Action. Cambridge: Polity Press
Weiss, T. G. (2009) Whats Wrong with the United Nations
(and How to Fix It). Cambridge ve Malden, MA: Polity
Press.
Wendt, A. (1987) The Agent-Structure Problem in
International Relations Theory, International
Organization, 41.
Wendt, A. (1992) Anarchy is What States Make Of It: The
Social Construction of Power Politics. In International
Organization, 46(2).
Wendt, A. (1999) Social Theory of International Politics.
Cambridge: Cambridge University Press.
Wheeler, N. (2000) Saving Strangers: Humanitarian
Intervention in International Society. Oxford: Oxford
University Press.

Wilkinson, P. (2006) Terrorism Versus Democracy. Londra ve


New York: Routledge.
Wilkinson, R. ve K. Pickett (2010) The Spirit Level: Why
Equality is Better for Everyone. Harmondsworth:
Penguin.
Williamson, J. (1990) Ltin American Adjustment: How
Much Has Happened? Washington, DC: Institute for
International Economics.
Williamson, J. (1993) Democracy and the Washington
Consensus, World Development, 21 (8).
Willis, K. (2005) Theories and Practices of Development.
Londra and New York: Routledge.
Wohlforth, W. (1993) Elusive Balance: Power and Perception
during the Cold War. Ithaca, NY: Cornell University
Press.
Wolf, M. (2005) Why Globalization Works. Newhaven, CT:
Yale University Press.
Woods, N. (2006) The Globalizers: The IMF, the World Bank,
and their Borrowers. Ithaca: Cornell University Press.
World Bank (2010) Global Economic Prospects 2009:
Forecast Update.
World Economic Forum (2007) The Global Gender Gap
Report 2007.
Yergin, D. (1980) Shattered Peace: Origins of the Cold War
and the National Security State. Harmondsworth:
Penguin.

634ANDREW HEYWOOD | KRESEL SIYASET


Young, A., J. Duckett ve P. Graham (eds.) (2010) Perspectives
on the Global Distribution of Power. zel Bask
Politics, 30(1).
Young, I. (1995) Justice and the Politics of Difference.
Princeton: Princeton University Press.
Young, J. W. ve G. Kent (2004) International Relations Since
1945: A Global History. Oxford: Oxford University
Press.
Young, R. (2003) Postcolonialism: A Very Short Introduction.
Oxford: Oxford University Press.
Yunker, J. (2007) Political Globalization: A New Vision of
World Government. Lanham, MD: University Press of
America.
Yuval-Davis, N. (1997) Gender and Nation. Londra: Sage
Yuval-Davis, N. ve F. Anthias (eds.) (1989) Woman, NationState. Londra: Macmillan.
Zakaria, F. (1998) From Wealth to Power. Princeton:
Princeton University Press.
Zakaria, F. (2009) The Post-American World. New York: W.W.
Norton & Co.

DIZIN
1-9
11 Eyll Olaylar (2001) 271, 329, 339, 341,
345, 347350, 353, 356, 361, 376,
521, 539
98. Madde anlamalar 417

A
Abbott, P 507
Abdlselam Faraj 249
Aborjin halklar 166, 223, 460
cil yardm 113, 451
adaptasyon 475
adem-i merkezleme 566
dil ticaret 449, 450
Adorno, Theodor 104
Afganistan 47, 56, 72, 7679, 98, 161, 215,
234, 245, 249, 253, 265, 271277,
282, 299301, 306, 312, 342, 348,
353360, 375, 382385, 388, 390,
392, 508, 522, 586
Af-Pak politikas 274
Afrika 58, 62, 66, 78, 81, 101, 129, 135,
150, 155, 202, 208216, 228232,
236, 241, 244, 275, 278281, 285,
296, 300, 302, 314, 323, 326, 334,
340, 353, 355, 360, 385, 408, 428,
430434, 437, 441, 448453, 471,
477, 483, 505508, 522, 528531,
549, 554557, 564, 567572, 578,
589, 594, 604, 609
Bat Afrika 219, 568, 571, 578
Dou Afrika 214, 219
Kuzey Afrika 56, 62, 63, 202, 212, 215
Sahra-alt Afrika 300, 430, 433, 437, 448,
451453, 484, 528, 554, 555, 589
Afrika Adlet Divan 569
Afrika Birlii (AU) 522, 567, 569, 571, 578
Afrika Birlii Kuvveti 385
Afrika Birlii rgt (OAU) 569, 578
Afrikann Kalknmas Konusunda Yeni
Ortaklk (NEPAD, 2001-) 578

Afrika Yl (2005) 452


Ahlkn ve Yasamann lkeleri (Bentham,
1789) 30
ahlk oulculuk 389
ahlk grecelilik 238, 240
ahlk ilkeler 89, 229, 308, 398, 402
ahlk kozmopolitanizm 48, 112, 114
ahlk otorite 262, 314, 335, 518, 530, 582
Ahmedinecad, Mahmud 247
AIDS. BkzHIV/AIDS
Ainley, K 53
akll g 263, 264, 275
Allison, G. 170, 350
Alman Sorunu 60, 62, 581
Almanya 5773, 76, 81, 87, 90, 107, 121,
127, 134, 141, 155, 170, 172, 203,
208, 212, 215, 248, 261, 264, 270,
276, 280, 295, 308, 319, 326, 330,
399, 435, 443, 478, 481, 502, 508,
518, 531, 544, 549, 568, 573, 579,
581, 585, 589593
Bat Almanya 334, 340, 549, 603
Alman Yeilleri 456
Alt Gn Sava (1967) 72, 77, 152, 238,
249, 292, 405
altn deiimi standard 551
Alt-snf 179
Amerika
Gney Amerika 120, 126, 137, 150, 574,
580, 594
Kuzey Amerika 57, 97, 98, 120, 134, 150,
154, 166, 187, 214, 215, 222, 353,
465, 467, 506, 566, 571, 580, 594
Latin Amerika 66, 122, 143, 187, 214,
228, 236, 241, 265, 277279, 334,
375, 428, 435, 450, 505, 531, 554,
567, 571, 574, 589, 603, 609
Amerika Birleik Devletleri (ABD) 33,
4047, 5660, 6383, 90, 102,
107, 120141, 144146, 155, 158,
160, 164167, 170172, 178, 183,
187, 192, 211, 214218, 221223,
228, 229, 236239, 245, 246253,
257, 261289, 293, 299307, 312,
319337, 343345, 348359, 367,
372376, 380, 384, 392, 399, 400,
404, 408, 413, 416, 422, 426, 432,
435, 443, 448, 450, 469, 474479,
482484, 489, 494, 504, 512, 515
532, 540, 543562, 566, 574582,
587590, 594, 599610

ANDREW HEYWOOD | KRESEL SIYASET | 635

636ANDREW HEYWOOD | KRESEL SIYASET


Amerika Devletlerinin Serbest Ticaret
Blgesi (1994-) 574
Amerikanlama 76, 186, 277, 386,
552
Amerikan yzyl/deerleri 269, 278,
605
ampirik feminizm 492
ampirik kant 500
Amsterdam Anlamas 585, 586
anaerkil 500
analitik feminizm 108, 490493, 509
anari 35, 36, 41, 52, 61, 86, 87, 92,
96, 105, 263, 283, 286, 296,
514, 538, 542, 544, 602
anarik toplum (Bull) 35, 97, 539
anarist gruplar 340
anayasa 407
Anderson, B. 205, 209, 220, 567
anlamalar 400
Annan, K. 381, 388, 404, 409, 511,
521, 527, 533
anomi (Durkheim) 189
anti-Amerikanclk 275
anti-kapitalist hareket 103, 166
anti-Semitizm 210, 212, 216
antroposentrizm 460
apartheid 78, 212, 275, 568, 578
Aquinas, T. 94, 307309, 397
Arap-srail atmas 152, 522
srail-Filistin atmas 235
Arap Ligi 567, 569
Aristo 41, 111, 246, 308
Arjantin 81, 126, 142, 155, 278, 295,
326, 338, 442, 531, 574, 580,
581
Arjantin ml krizi (1999-2002) 81
Armstrong, D. 535
Arrhenius, S. 470
arz-ynl ekonomi 159
Ashton, C. 587
asimilasyon 216, 218
asit yamuru 458
Asker Alanda Devrim 303
asker bask 357
asker eitim 357
asker fahielik 504
asker g 46, 79, 91, 266, 277, 285,
296299, 308, 381, 386, 524,
545
asker harcama 47, 141, 160, 281,
546

asker teknoloji 292, 315, 599


Asuncin Anlamas (1991) 574
Asya 57, 59, 63, 66, 572, 575, 579,
594, 605, 609
Dou Asya 81, 122, 124, 236, 319,
437, 441, 452, 505, 507, 551,
571, 577, 595
Gneydou Asya 63, 68, 124, 134,
142, 219, 228, 334, 351, 505,
567, 571, 575, 609
Orta Asya 212, 222, 282, 484, 577,
578
Asya-Avrupa Konferans 588
Asya deerleri 190, 198, 242, 254,
577
Asya ml krizi 78, 81, 124, 143, 242,
577
Asya-Pasifik Ekonomik birlii
(APEC) 567, 571, 574
Asya yzyl 280
aamallk 169
Ar Borlu Fakir lkeler Giriimi
450, 452
atomizm 179
Augsburg Bar (1555) 396
Augustine, St. 307, 308, 309
Aum Shinryko 345
Avrasya 56, 484, 571, 578
avro blgesi (1999-) 592
Avro-dolarlar 550
Avrupa
Bat Avrupa 66, 72, 122, 166, 223,
269, 306, 334, 347, 505, 526,
550, 591
Dou Avrupa 59, 65, 6975, 82, 91,
127, 131, 157, 215, 222, 232,
265, 266, 268, 282, 302, 306,
319, 332, 375, 435, 589, 603
Gney Avrupa 589
Gneydou Avrupa 62
Kuzey Avrupa 465, 472
Orta Avrupa 31, 57, 62, 122, 212,
396
Avrupa Adlet Divan 583, 588
Avrupa Birleik Devletleri 566, 581,
583
Avrupa Birlii (AB) 35, 51, 73, 78, 96,
99, 154159, 166, 222, 249,
271, 277282, 286, 306, 330,
371, 413, 423, 436, 449, 452,
474, 484, 539, 541, 556, 557,

565, 567, 571, 574595, 601


Avrupa Birlii: Anayasal Anlama
(2004) 585, 586
Avrupa Birlii Anlamas (Maastricht
Anlamas veya TEU) 574,
579, 582, 585, 589592
Avrupa Birlii: D likilerden Sorumlu Yksek Temsilcilik 586
Avrupa btnlemesi 516, 568, 570,
576, 581, 582, 594, 595
Avrupa Ekonomik Topluluu (AET,
1958-) 568, 582, 583, 585,
586, 589, 590
Avrupa Gvenlik ve birlii Konferans (AGK) 72, 75, 571
Avrupa Gvenlik ve birlii Tekilt
(AGT) 71, 75
Avrupa nsan Haklar Mahkemesi
(AHM, Strazburg) 373
Avrupa nsan Haklar Szlemesi
(AHS, 1950) 371, 373
Avrupa Komisyonu 588, 590
Avrupa Konseyi (1949-) 373, 569,
571, 588, 590
Avrupa Kmr ve elik Topluluu
(AKT, 1952-) 568, 582, 585,
590
Avrupa Merkez Bankas 145, 588, 592
Avrupa merkezcilik 378
Avrupa-merkezcilik 110
Avrupa Parlamentosu 588, 590
Avrupa Savunma Topluluu (akim
durumda) 586
Avrupa tek pazar (1993-) 590, 592
Avrupa Tek Senedi (1986) 582, 583,
585
Avrupa Topluluu (AT, 1967) 574,
582, 583, 585, 589, 590
Avrupa Uyumu 512
Avustralya 59, 126, 155, 166, 171,
214220, 223, 278, 326, 338,
351, 381, 383, 422, 435, 469,
474, 508, 566, 574, 577
Aydnlanma 58, 228, 236, 241

B
Baader-Meinhof 340, 347
bamllk teorisi 101
balantllk 181
Balantszlar Hareketi 241

650ANDREW HEYWOOD | KRESEL SIYASET


UNCED. BkzRio Yeryz Zirvesi
(1992)
Uruguay 143, 549, 555557, 574,
580, 601
Utrecht Bar 397
-Kta Konferans (Havana, 1966)
241
l dnm (Sachs) 448
l ttifak 411
nc Dnya 66, 241, 340, 421, 537
nc sektr kurumlar 164
lkeler-stlk 154
lkesizleme 184
rn fetiizmi 187

V
Vahhablik 246, 248
van Rompuy, H. 588
varln srdrme arzusu (Waltz)
153
Varova Pakt 69, 73, 74, 264, 265,
306, 375
Vasak, K. 366
vatanseverlik 202, 203, 221
Venezuela 278, 574
Vens 470
Versailles (Versay) Anlamas (1919)
6264, 91, 94, 142, 207, 302,
365
vicdan ret 313
Vietnam-Kamboya Sava (19781979) 220
Vietnam Sava 69, 72, 76, 90, 193,
258, 265, 269, 273, 278, 299,
314, 412, 550
Vincent, J. 374
Viyana Diplomatik ve Konsolosluk
likileri Szlemeleri (1961,
1963) 401
Viyana Kongresi (1814-1815) 137,
364, 512
Vlaams Blok 224
Volksgeist (Herder) 204

W
Wallerstein, I. 123, 136, 438, 547
Wall Street k (1929) 64
Walt, S. 285

Waltz, K. 92, 153, 167, 293, 323, 498


Walzer, M. 309
Ward, B. 457
Washington Uzlas 80, 126128,
132, 441, 444, 547554,
558561
Washington Uzlas 80, 127, 444,
548
Weber, M. 150, 151, 162
Wegener, a. 598
Weiss, T.G. 393, 513, 535
Weltpolitik (dnya siyaseti) 62
Wendt, A. 105, 107, 153, 231, 323
Wen Jiabao 477
Westphalia Bar 31, 57, 150, 365,
396. Ayrca BkzWestphalia
devlet-sistemi
Westphalia devlet sistemi 31, 297,
497, 563
Wheeler, N. 46
Whitman, J. 564
Wight, M. 607
Wikipedia 183
Williams, M. 148
Williamson, J. 128
Willis, K. 454
Wilsonclk 253, 276, 516
Wilson, W. 267
Wolfowitz, P 171
World Wide Web 184

X
XIV. Louis 151

Y
yabanc 167
yabanc dmanl (zenofobi) 210
yakt milliyetilii 221
yapsalclk 30, 42, 85, 100, 105108,
116, 495
yapsal g 258263, 277, 288, 491,
605
yapsal realizm 86, 92, 93, 513
yapsal iddet 499
yapsal uyum programlar (SAP) 426,
440445, 453
yap-skm 106
yaratc ykm (Schumpeter) 139, 147

Yarndan Sonraki Gn 472


yasalar atmas 396
yaam beklentisi 80
yaam merkezli eitlik 464
yalanan nfus 280, 609
yattrma politikas 65, 170, 275
yaylma 516, 572
Yediler Grubu (G-7) 548, 549
yeni dnya dzeni 75, 253, 257, 267,
288, 380, 381
yeni ilevselcilik 514, 572, 594
yeni siyaset 195
Yeni Sol 193
yeni terrizm 345
Yeni Uluslararas Ekonomik Dzen
548
Yeni Zelanda 126, 166, 218, 223, 383,
435, 490, 508, 577
yerelleme 165, 186, 192
yeil devrim 448
yeiller hareketi 180, 187, 193, 195
yeil siyaset / evreci siyaset 30, 42,
85, 100, 108, 116, 180, 456,
461, 515
yetki devri 165, 566
ykc terrizm (Carter et al. 1998)
349, 350, 353, 354, 355
Yirmiler Grubu (G-20) 155, 161,
195, 277, 279, 281, 430, 549,
560562, 609
Londra Zirvesi 561
Yirmi Yl Krizi, 1919-1939 (Carr, 1939)
64
Young, A. 289
Young, J. W. 83
Young, R. 255
yozlama 449
ynetiim 154
ok-dzeyli ynetiim 165
iyi ynetiim 162
Yugoslavya 63, 7178, 91, 210215,
223, 232235, 268, 298303,
306, 408, 414, 415, 418, 501,
523, 591, 603
Yunanistan 60, 63, 145, 380,
585589, 592, 603
Yuval-Davis, N. 497
yksek politika 96
ykselen gler 280, 287, 531

DZN651

Z
zaman/mekn skmas 186
Zangl, B. 512, 535, 544, 545
Zapatista hareketi 428
zayfn gc 259
zayfn silh 342
Zhou Enlai (Chou En-lai) 55
Zimbabwe 67, 385, 391, 435, 449
zorlama 260
zorlayc g (Barnett ve Duvall) 263