You are on page 1of 308

Akllh Kreselleme

EFL YAYINEV

Dani Rodrik'in Dier Kitaplar


Tek Ekonomi ok Reete: Kreselleme, Kurumlar ve
Ekonomik Byme
Kreselleme Snr At M?

Aklh Kreselleme

Kresel Piyasalar, Devlet ve Demokrasi Neden Birlikte Var Olamazlar?

Dani Rodrik

eviren: Burcu Aksu

THE GLOBALIZATION PARADOX


Copyright 2011, Dani Rodrik
Tm haklar sakldr

AKiLLi KRESELLEME
Genel Yayn Nu.: 112
ISBN: 978-605-4334-78-0

l Basm, Eyll 201 l


.

EFLATUN Basm Datm Yaynclk Danmanlk Yatrm ve Tic. Ltd. ti.2011


Efil201 l
Bu kitabn tm haklar sakldr.
Herhangi bir ekil ya da yntemle oaltlamaz.
Sertifika Nu.: 12131
Sayfa ve Kapak Tasarm: Zehra Y ldrm
Bask ve Cilt: Ayrnt Basmevi

Efil YAYINEVi

EFLATUN Basm Datm Yaynclk Danmanlk Yatrm ve Tic. Ltd. ti.


Ahmet Rasim Sokak 18/2 ankaya/Ankara, Trkiye

Tel

: (+90) 312 442 52 10

GSM: (+90) 541 232 00 96


Faks: (+90) 312 442 52 12

www.efilyayinevi.com

etin Doan'a
Saygnl, cesareti ve kararllyla olaanst bir insan, katlanmak zorunda
kald byk hakszln stesinden gelecektir.

NDEKLER

Giri: Kreselleme Hikayesini Yeniden Kurgulama ix


1. Tarihin Aynasndan Devletlerin ve Piyasalarn Kresellemesi 3
2. lk Byk Kresellemenin Ykselii ve D 2 1
3. Neden Herkes Serbest Ticaretin Yararl Olduuna nanmaz? 4 1
4 . Bretton Woods, Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas ve
Dnya Ticaret rgt: Politize Olmu Dnyada Ticaret 59
5. Finansal Kreselleme Budalalklar 79
6. Finansn Tilki ve Kirpileri 99
7. Zengin Dnyada Fakir lkeler 1 19
8. Tropiklerde Ticari Kktencilik 1 3 9
9. Dnya Ekonomisinin Siyasi lemi 1 6 1
1 0 . Kresel Ynetim M mkn Mdr? Arzulanr B i r ey Midir? 1 8 3
1 1. Kapitalizmin Tasarlanmas 3 . 0 2 0 5
12. Makul B i r Kreselleme 2 2 1
Son Sz: Yetikinlere B i r Masal 24 7
Notlar 2 5 1
Teekkr 273
Dizin 275

vii

GiRi

Kreselleme Hikayesini
Yeniden Kurgulama

1997 ylnn balarnda Kreselleme Snr At M? isimli kk bir


kitap yaynlamtm. Birka ay sonra Tayland, Endonezya, Gney Kore
ve Gneydou Asya'daki dier lkelerin ekonomileri byk apta ulus
lararas bir finansal darbeye maruz kalarak parampara oldu. Bu l
keler onlarca yldr byk bir hzla bym ve uluslararas finansal
toplumun ve kalknma uzmanlarnn gz bebei haline gelmiti. An
cak birden bire uluslararas bankalar ve yatrmclar, bu yerlerin para
yatrmak iin gvenilir olmadna karar verdiler. Ardndan hzl bir
ekilde geri ekilen fonlar geldi, para birimlerinde ani bir d ger
ekleti; bankalar iflas etti ve blge ekonomileri kt. Bylece, nce
Rusya, ardndan Brezilya, nihayetinde de Arjantin'e yaylan Asya finan
sal krizi dodu; gelii yenilmez ve hayranlk uyandran bir hedge fund
olan Long-Term Capital Management' (LTCM) da beraberinde alaa
etti.
leri grllm ve zamanlamam iin kendimi kutlam olabili
rim. Kitabm sonunda sanrm ksmen yayncs olan Washington mer
kezli Institute for International Economics'in (IIE) kresellemenin
gl savunucularndan biri olarak tannmas nedeniyle en ok satan
larndan biri oldu. Bu bir eit Nixon in' de etkisi yaratt. Kreselleme
konusundaki phecilik en son akla gelen bir yerden yneltildiinde
daha ilgin oldu. "Kreselleme taraftar beyin takm, kreselleme-

Akll Kreselleme

nin konuulduu gibi olmadna dikkat eken Harvard profesrnn


almasn yaynlad" - ite imdi dikkate deer bir ey oldu!
Ne yazk ki durumu doru alglamaktan uzaktm. Kitabm mali pi
yasalarda gelien krizi nemsemedi. Aslnda, sadece gelen frtnay n
grmemekle kalmam, finansal kresellemeyi - gnlk bazda kre
sel olarak el deitiren para birimleri, deerli katlar, trev aralar ve
dier finansal varlklar kapsayan trilyonlarca dolar - kitabn tamamen
dnda tutmaya karar vermitim. Bunun yerine, igc piyasalarnda
ve sosyal politikalar iin uluslararas emtia ticaretinin yaratt g
lklere odaklanmtm. Uluslararas ticaret ve d kaynak kullanmn
daki artn eitsizlii arttracandan, i gc piyasas risklerini artt
racandan ve uluslar iindeki sosyal anlamay andracandan en
dielendim. Bu atmalarn daha youn sosyal programlar ve daha iyi
uluslararas kurallar edinilerek idare edilmesi gerektiini savundum.
Meslektalarm bu tr konular kmsediinden ve kamusal alandaki
tartmaya retken bir biimde katlma frsatn kardklarndan bu
kitab yazmaya karar vermitim. O srada hakl olduumu, ekonominin
bir btn olarak o zamandan bu zamana akladm grlere yakla
tn dnyorum. Ya finansal kresellemenin baarszlk ihtimali?
O srada bu benim gr alanmda deildi.
Asya finansal krizinin sonraki yllarnda aratrmam daha ok fi
nansal kresellemenin nasl ilediini (ya da ilemediini) anlamaya
yneldi. On yl sonra Uluslararas Para Fonu (IMF) bu konuda bir a
lma hazrlamam istediinde kendimi hazr hissettim. Arvind Subra
manian ile birlikte 2007'de yazdm makalenin bal "Finansal K
reselleme Neden Hayal Krkl Yaratt?" idi.1 Finansal kreselleme
giriimcilere fon salama ve riskleri daha iyi yklenebilecek gelimi
yatrmclara datma vaadi sundu. Nakit skntsnda olduklarndan,
pek ok oka maruz kaldklarndan ve eitlilik gsteremediklerinden
en ok gelimekte olan lkeler bundan fayda grecekti. ler byle git
medi. in gibi daha iyi performans gsteren lkeler, sermaye aknn
olduu lkeler olmad; aksine onlar zengin uluslara bor veriyordu.
Uluslararas finansa gvenenler baarsz olmaya eilimliydi. Maka
lemiz kresel finansn serbest braklmasnn neden gelimekte olan
uluslar iin emtia temin etmediini aklamaya alt.
Makaleyi basma gndermemizin hemen ardndan ipotekli ko
nut finansman sisteminde kriz kt ve Amerika Birleik Devletleri-

Kreselleme Hikayesini Yeniden Kurgulama

xi

ni sard. Emlak balonu snd, ipotekli konuta dayal varlklar kt,


kredi piyasalar ekildi ve aylar bile gemeden Wall Street irketleri
'toplu intiharlar gerekletirdi. Geni apl kurtarma planlar ve fi
nansal kurumlarn devralnmas ile devlet, ilk nce Amerika Birleik
Devletleri'nde ve sonrasnda dier gelimi ekonomilerde devreye
girdi. Krizin temelinde finansal kreselleme yatar. Emlak balonu ve
onun bytt riskli vadeli ilem ve opsiyonlarn devasa yaps Asya
uluslar ile petro-devletlerin byk apl tasarruflaryla iirildi. Kri
zin Wall Street'ten dnya zerindeki dier finansal merkezlere bu ka
dar kolayca yaylabilmesinin nedeni finansal kreselleme ile birlikte
gelen bilano karklyd. Bir kez daha ufukta grnmeye balayan
daha byk olay karmtm.
Tek bama saylmazdm tabi ki. Birka istisna dnda ekonomist
ler kontrolsz finansman a olan ve "glge bankaclk sistemi" adyla
bilinen bu byme ile ortaya kan riskleri vurgulamak yerine, finan
sal yenilie vgler diziyordu. Asya finansal krizinde olduu gibi tehli
ke sinyallerini gz ard etmi, riskleri grmezden gelmilerdi.
Krizlerin hibirinin tamamen srpriz olduu dnlmemelidir.
Asya finansal krizinin ardndan hepsi u sonuca ulaan bir analizler
dizisi geldi: Mali sermayenin lkeye giri knn serbest olduu du
rumda hkmetin para biriminin deerini korumaya almas tehli
kelidir. Tayland baht'nn Austos 1997'de cesur bir adm atmasndan
nce itibarl bir ekonomist olduunu ve bunu bilemezdiniz. Riskli
konut finansman krizi de geni bir literatr oluturdu; nemi ve so
nular bakmndan kesinlikle daha fazlas yazlp izilecektir. Ancak
nemli sonularndan bazlarn ngrmek zordur; piyasalar balona
yatkndr, kontrolsz kaldra sistematik risk yaratr, effafln olma
y gveni zedeler ve erken mdahale mali piyasalarn batmaya yak
lat durumda nemlidir. Bunlarn hepsini on yedinci yzyln nl
lale lgnlndan bilmiyor muyuz?
Bu krizler ngrlemez olduklarndan deil, ngrlmedik/erinden or
taya kt. Ekonomistler (ve onlar dinleyenler) tercih ettikleri an anla
tsnda kendilerine fazla gvendiler: Piyasalar etkindir, finansal yenilik
riski onu en iyi stlenebileceklere aktarr, z denetim en iyi ekilde
alr, hkmet mdahalesi etkin deildir ve zararldr. Olduka farkl
ynlere giden pek ok dier olaylar dizisi olduunu unuttular. Kibr
kr noktalar yaratr. Finansal kresellemenin eletirmenlerinden biri

xii

Akll Kreselleme

olmama ramen bundan bak deildim. Ekonomi mesleinden olan


larn geri l<:alanlaryla birlikte ben de ihtiyatl dzenlemelerin ve mer
kez bankas politikalarnn finansal korkulara ve ileri ekonomilerde
klere kar yeterince gl engeller oluturduuna ve asl mesele
nin gelimekte olan lkelere benzer dzenlemeler getirmek olduuna
inanmaya oktan hazrdm. Alt planlarm bir ekilde farklyd, ancak
ben ayn byk hikayeyi izliyordum.

Her Yerde phe Var


Tayland ve Endonezya gibi kresel sistemin evresinde yer alan l
keler krize yenik dtnde, onlar sistemin kt koullarna uyum
salayamadklar ve baarszlklar yznden sularz. Merkezdeki
lkeler ayn ekilde girdaba kapldnda, sistemi sular ve sistemi d
zeltmenin zamannn geldiini syleriz. Bylece byk 2008 finansal
krizinin reform iin yeni bulunmu bir heves ana nclk edecein
den emin olabiliriz. Wall Street'i alaa eden ve Amerika'nn kibrini
dier nemli sanayi toplumlar gibi kran kriz, en azndan son eyrek
yzylda yaadmza benzer bir ekilde global kapitalizmin srdr
lebilirlii konusunda ciddi sorular sorulmasna neden olmutur.
Finansal krizi ne nleyebilirdi? Sorunun kkeninde konut kredisi
verenler mi vard? Savurgan borlular m? Kredi derecelendirme ku
rulularnn yanl uygulamalar m? Finansal kurumlarn payna ok
den kaldra m? Global tasarruf igds m? Amerika Birleik
Devletleri Merkez Bankasnn ok laka para politikas m? Fannie Mae
ve Freddie Mac iin devlet garantileri mi? Amerika Birleik Devletleri
Hazinesinin Bear Stearns ve AID'yi kurtarmas m? Amerika Birleik
Devletleri Hazinesinin Lehman Brothers' finanse etmeyi reddetmesi?
ok az dzenleme? Bu sorular konusundaki tartmalar hala iddetini
korumakta ve uzun bir sre devam edeceklerine phe yok.
Daha geni bir adan bakldnda, bu sorular sadece detaylar
irdeler. Aslnda temel aklamamz gvenilirliini ve ekiciliini kay
betmiti. Finansal yenilemenin iyi anlamda kar konulamaz bir g
olduuna, mali piyasalarn z dzenleme ile en iyi ekilde ynetilece
ine veya hkmetlerin byk finansal kurulularn kendi hatalarnn
bedelini demelerine izin vermeyi beklediine herhangi bir politika

Kreselleme Hikayesini Yeniden Kurgulama

lii

yapcsn inandrmak bir hayli zaman alacaktr. Bir sonraki kreselle


me basaman ekillendirmek iin yeni bir aklamaya ihtiyacmz var.
Yeni aklama ne kadar dikkatli olursa ekonomilerimiz o kadar salkl
olacaktr.
Kresel finans inandrc yk dizelerini tketmi tek alan deildir.
Haziran 2008'de ipotekli konut finansman sistemindeki kriz patlak
verdii srada, uluslararas ticaretin nndeki engelleri kaldrmaya
ynelik kresel grmeler hrnlk ve birbirini sulamalar arasnda
kt. Dnya Ticaret rgt'nn himayesinde dzenlenen ve "Doha
Round" olarak bilinen bu grmeler 200 1'den beri devam etmek
teydi. Pek ok kreselleme kart grup iin ok uluslu irketlerin
fakir iftileri ve evreyi smrsn simgeler hale geldiler. Sklkla
bir saldr hedefi olan grmeler sonunda, daha sradan sebeplerden
durduruldu. Hindistan ve in'in ban ektii gelimekte olan lkeler
Amerika Birleik Devletleri ve Avrupa Birlii'nin kendi endstriyel ve
tarmsal tarifelerini bozmak iin yeterince ey sunmadna karar ver
diler. Grmeleri canlandrma abalar srse de Dnya Ticaret rg
t, meruluunu arttracak ve kendisini bir kez daha gerekli klacak
fikirlerini tketmi grnyor.
Dnyann ticaret rejimi finansal einden nemli bir bakmdan ay
rlr. Ticari ilikiler sistemindeki rme bir gnden dierine byk
bir patlama yaratmaz. Uluslar kurallar ok kstlayc ve ihtiyalarna
uygun bulmadklar takdirde, onlar hie sayma yollar bulurlar. Etkile
ri daha g alglanr ve ok ynllk ile ayrmclk yapmamaya ilikin
temel ilkelerden zaman iinde srekli bir geri ekilme gsterir.
Gelimekte olan lkeler srekli olarak, kurallar koyann byk
adamlar olduundan sistemin kendi karlarna kar tarafl olduun
dan ikayet ederler. Anaristlerden, evrecilerden, sendika karlar ve
ilerleme yandalarndan meydana gelen kark bir grup bazen kre
sellemeye kar olduklar nedenlerde birlemitir. Ancak son yllarda
ki asl byk haber zengin lkelerin de kurallardan artk memnun ol
maddr. Amerika Birleik Devletleri gibi nemli lkelerde ekonomik
kresellemeye destekteki arpc d bu yeni eilimi yanstyor.
NBC/Wall Streetjournal gazetesinde bir ankete katlanlar arasnda k
resellemenin Amerika Birleik Devletleri ekonomisi iin iyi olduunu
syleyenlerin oran, Haziran 2007'de %42'den Mart 2008'de %2'e
hzl bir ekilde dt. lgintir ki u anda kresellemenin szm ona

xiv

Akll Kreselleme

azalmayan faydalarn sorgulayan giderek artan saydaki ana akm


ekonomistte de hayal krkl grlmeye baland.
Sava sonras dnemin ekonomi alannda dnm noktasn tekil
eden kitabn yazar merhum Paul Samuelson meslektalarna kre
sellemede in'in kazanlarnn Amerika Birleik Devletleri aleyhine
olabileceini hatrlatmtr; ekonomi alannda 2008 Nobel dl alan
Paul Krugman dk gelirli lkelerle yaplan ticaretin artk zengin
uluslardaki eitsizlii etkileyemeyecek kadar kk olmadn savu
nur; Amerika Birleik Devletleri Merkez Bankas eski Bakan Yardm
cs Alan Blinder uluslararas d kaynak kullanmnn Amerika Birle
ik Devletleri igcnn yerinde benzeri grlmemi bir deiiklik ya
ratacandan endie eder; Financial Times yazar ve kresellemenin
en ak savunucularndan Martin Wolf mali kresellemenin girdii
yol konusunda duyduu hayal krkln anlatr; Clinton ynetiminin
"Bay Kresellemesi" ve Bakan Barack Obama'nn ekonomik dan
man Larry Summers ulusal dzenlemelerde dib e doru yarn tehli
.
kelerinden ve uluslararas igc standartlarnn gerekliliinden dem
vurur.
Bu endieler Nobel dl sahibi ekonomist Joseph Stiglitz gibile
rinin cephesindeki saldrya kar duramasa da, entelektel ortamda
nemli bir deiime iaret eder. Ayrca, inancn yitirmeyenler bile k
resellemenin nereye gitmesini istedikleri konusunda ou zaman id
detli gr ayrl iindedir. rnein tannm serbest tccar Jagdish
Bhagwati ve kreselleme yanls Peterson lnstitute far International
Economics'in Bakan Fred Bergsten de eletirilerin kresellemenin
kt yanlarn olduka abartp iyi taraflarnn kymetini bilmedikleri
ni savunanlar arasnda en n sralarda yerini alr. Ancak Bergsten'in
destekledii, Bhagwati'nin kar kt blgesel ticaret anlamalarnn
avantajlar konusundaki tartmalar, yukarda belirttiimiz yazarla
rn birbirleriyle anlamazlklar kadar atelidir.
Bu ekonomistlerin hibiri kreselleme kart deildir tabi ki. K
resellemeyi tersine evirmek istemezler ama yurtiinde ve ulusla
raras alanda kresellemeyi daha etkin, daha adaletli ve daha kalc
klacak yeni kurumlarn ve telafi edici mekanizmalarn yaratlmasn
desteklerler. Politika nerileri sklkla mulaktr (ayrntlaryla belir
tilse de) ve ok az gr birlii olutururlar. te yandan, kreselleme
konusunda kartlk caddelerden ekonomi basnnn ke yazlarna ve
ana akm dnce kurulularnn krslerine tand.

Kreselleme Hikayesini Yeniden Kurgulama

xv

Mevcut kreselleme modelimizi destekleyen entelektel gr


birlii, dnya ekonomisi byk 2008 finansal krizine girmeden nce
buharlamaya balamt. Bugn kresellemenin amigolarnn ken
dinden emin tavr kayboldu; yerini pheler, sorular ve phecilik ald.

Baka Bir Hikaye


Dnya kresellemenin kn zaten bir kez grd. Serbest ticaret
ve serbest sermaye hareketlilii ile yaanan altn a 1 9 14'te birden
sona erdi ve 1. Dnya Savandan sonra canlandrlamad. Gelecek yl
larda benzer bir kresel ekonomik ke tank olma ihtimalimiz var
m?
Soru gereklikten uzak deildir. Ekonomik kreselleme gelimi
lkelerde daha nce grlmemi bir refah dzeyi yaratm, in ve di
er Asya lkelerindeki milyonlarca fakir iiye bir iyilik yapm olsa
da, temeli zayftr. Yerel dzenleyiciler ve politik kurulularca destek
lenme eiliminde olan ulusal piyasalarn aksine, kresel piyasalar sa
dece "zayf bir biimde birbirleriyle ilikilidir". Global tekelcilik kart
bir otorite yoktur; kresel ve nihai bir kredi mercii yoktur; kresel bir
dzenleyici, gvenlik a ve tabi ki kresel demokrasi de yoktur. Baka
bir deyile krese} piyasalar zayf ynetimden olumsuz etkilenir ve bu
nedenle istikrarszla, verimsizlie ve zayf popler merulua yat
kndr.
Ulusal hkmetlerin kapsam ile piyasalarn kresel yaps arasn
daki dengesizlik kresellemenin yumuak karnn oluturur. Salk
l bir ekonomik sistem bu ikisi arasnda hassas bir uzlamay gerekli
klar. Hkmetlere ok fazla g verirseniz, korumaclk ve bamsz
ekonomi politikasna sahip olursunuz. Piyasalara ok fazla zgrlk
verirseniz, yardm etmesi gerekenlerden ok az sosyal ve siyasi destek
alan istikrarsz bir dnya ekonomisine sahip olursunuz.
1945 sonrasndaki son otuz yllk dnem, Amerikal, ngiliz ve dier
Mttefik uluslardan gelen politika yapclarn 2. Dnya Sava sonras
ekonomik sistemi tasarlamak iin 1944'te bir araya geldii, adn New
Hampshire sayfiye ehri Bretton Woods'dan alan anlama ile ynetil
mitir. Bretton Woods rejimi, politika yapclarnn yerel sosyal ve is
tihdam ihtiyalarna odaklanmalarn salarken kresel ticaretin yara
larn sarp gelimesine olanak tanyan s bir ok tarafllkt. Sistemin

xvi

Akll Kreseteme

dehas, eitli hedeflere takdire ayan bir ekilde hizmet eden bir den
ge yaratmasyd. Ticari aklardaki en berbat kstlamalarn bir ksm
kaldrld; bylece hkmetlere kendi bamsz ekonomi politikalarn
uygulama ve tercih ettikleri refah devleti formunu kurma zgrl
verilmi oldu. Gelimekte olan lkeler, kendi alarndan, kstl bir d
baskya maruz kalarak belirli byme stratejileri izleyebildiler. Ulusla
raras sermaye ak yine de ok snrl kald. Bretton Woods Anlamas
byk bir baaryd: Sanayi lkeleri toparlanp zenginleirken pek ok
gelimekte olan lke daha nce grlmemi bir ekonomik byme ya
ad. Dnya ekonomisi daha nce olmad kadar byd.
Bretton Woods para rejiminin, sermayenin uluslararas alanda
daha devingen olmasyla ve 1 970'lerin petrol oklarnn gelimi lke
leri sarmasyla birlikte savunulamaz olduu grlmtr. Hiper kre
selleme olarak adlandrabileceimiz yapy kurabilmek iin 1980'ler
ve 1990'larda daha azimli bir ekonomik liberalleme ve derin enteg
rasyon gndemi olutu. Ticaret anlamalar ithalat kstlamalar konu
sundaki geleneksel bak asnn tesine geti; yerel politikalar at;
uluslararas sermaye piyasalar zerindeki kontroller kaldrld ve ge
limekte olan uluslar yabanc ticaret ve yatrma piyasalarn amalar
konusunda byk bir baskya maruz kald. Aslnda ekonomik kresel
leme kendi iinde bir sona ulat.
Sava sonras kreselleme modelinin snrlarn zorlayan ekono
mistler ve karar vericiler kresellemenin asl baarsnn srrn gz
den kardlar. Sonu hayal krklklaryd. Finansal kreselleme daha
fazla yatrm ve hzl byme yerine istikrarszla neden oldu. lkeler
iinde kreselleme, gemileri su yzne karmak yerine eitsizlik ve
gvensizlik yaratt. Bu dnemde zellikle in ve Hindistan'da muaz
zam baarlar elde edildi. Ancak bizim de greceimiz gibi, bu lkeler
kreselleme oyununu yeni kurallara gre deil, Bretton Woods kural
larna gre oynamay tercih ettiler. Kendilerini hi koulsuz uluslara
ras ticaret ve finansa amak yerine, ekonomilerini eitlendirmek iin
ar bir devlet mdahalesiyle karmak stratejiler izlediler. Bu arada,
Latin Amerika lkeleri gibi daha standart reeteler izleyen lkeler za
yf dt. Bylece kreselleme nceki baarsnn kurban oldu.
Ekonomik dnyamz daha gvenli bir konuma getirmek iin piya
salar ile ynetim arasndaki hassas dengenin ok iyi anlalmas gere
kir. ki basit fikir temelinde bu kitapta baka bir anlatma yer verece-

Kreselleme Hikayesini Yeniden Kurgulama

xri

im. lk olarak, piyasalar ve hkmetler birbirinin yerini tutan eyler


deil, birbirini tamamlayan elerdir. Daha fazla ve daha iyi piyasalar
isterseniz, daha fazla (ve daha iyi) denetiminizin olmas gerekir. Piya
salar devletlerin en zayf olduu zamanda deil, gl olduu zamanda
mkemmel alr. kincisi, kapitalizm tek bir model sunmaz. Ekono
mik zenginlik ve istikrar, igc piyasas, finans, kurumsal ynetim,
sosyal refah ve dier alanlardaki kurumsal dzenlemelerin farkl kom
binasyonlaryla baarlabilir. Uluslar; ihtiyalar ve deerlerine bal
olarak bu dzenlemeler arasnda farkl seimler yapmaya eilimli ve
aslnda yetkilidir.
Kulaa basmakalp gibi gelse de bu fikirlerin kreselleme ve de
mokrasi asndan ve dierinin varlnda her birini ne kadar kabul
edebileceimiz konusunda ok nemli sonular vardr. Piyasalarn iyi
ilemesi iin ynetim ve dzenleme amal kamu kurumlarna ihtiyac
olduunu anladnzda ve dahas, bu kurum ve dzenlemelerin alma
s gereken ekil konusunda uluslarn farkl tercihleri olduunu kabul
ettiinizde, sizi ok farkl sonlara ulatran bir hikaye anlatmaya ba
lam olursunuz.
zellikle dnya ekonomisinin esas siyasi lemini anlamaya ba
larsnz: Demokrasiyi, ulusun kendi kaderini tayin etmesi ve ekono
mik kresellemeyi ayn anda takip edemezsiniz. Kresellemeyi daha
teye gtrmek istersek ya ulus devletinden ya da demokratik poli
tikadan vazgemek zorunda kalrz. Demokrasiyi devam ettirmek ve
derinletirmek istersek ulus devlet ile uluslararas ekonomik enteg
rasyondan birini sememiz gerekir. Ulus devleti ve ulusun kendi kade
rini tayin etmesi prensibini korumak istersek demokrasiyi derinle
tirmekle kresellemeyi derinletirmek arasnda bir seim yapmamz
gerekir, Sorunlarmzn temelinde kanlamaz tercihlerle yzlemeye
dair isteksizliimiz yatmaktadr.
Hem demokrasiyi hem de kresellemeyi ilerletmek mmkn olsa
da sz konusu leme gre bunun iin bugne kadar grdmz veya
ok yaknda karlaacamz herhangi bir eyden ok daha azimli bir
kresel siyasi toplumun oluturulmas gerekecektir. Bu, u anda mev
cut olann tesine geen sorumluluk mekanizmalarnca desteklenerek
demokratik yollarla kresel kararlar alnmasn gerektjrecektir. Bu
anlamdaki demokratik kresel ynetim bir hayaldir. Genel kurallar ve
kurumlara uyumlatrlmas gereken ihtiyalar ve tercihleri bakmn-

xviii Akll Kreselleme


,

dan ulus devletler arasnda pek ok farkllklar vardr. Kresel yneti


mi her ne kadar bir araya getirsek de bu ekonomik kresellemenin
sadece bir ksmn destekleyecektir. u anki dnyamza damgasn vu
ran byk farkllk, hiper kresellemeyi demokrasiyle uyumsuz klar.
Bu nedenle seimler yapmak zorundayz. Benimki hakknda net
olaym: Demokrasi ve ulusun kendi kaderini belirlemesi prensibi hi
per kresellemeden baskn kmaldr. Demokrasi/erin kendi sosyal
dzenlerini koruma hakk vard1r ve bu kresel ekonominin gereklilikle
riyle aktnda, yoldan ekilmesi gereken bu gereklilik/erdir.
Sz konusu prensibin kresellemenin sonu olacan dnyor
olabilirsiniz. Pek deil. Bu kitabn sonunda, ulusal demokrasileri ye
niden glendirmenin aslnda dnya ekonomisini daha salkl ve g
venli bir temele oturtacana sizleri inandrmay umut ediyorum. Tam
burada da kresellemenin esas elikisi yatar. Ulusal hkmetlere
hareket edecek kadar alan salayan ince bir uluslararas kurallar b
tn daha iyi bir kresellemedir. Kresellemenin yeterli ekonomik
katklarn korurken kt yanlaryla urar. Maksimum deil, akll
kresellemeye ihtiyacmz var.

Ekonomistler de nsandr
Ekonomistler ve politika danmanlar ekonomik kresellemenin ya
ratt gerilim ve zayflklar ok uzun zamandr grmezden gelmek
tedir. Yolumuza kan her engeli bilgisizlie, daha da kts her trl
korumacnn kiisel karlarna dayanan kulis faaliyetine baladlar.
Kresellemenin tek tarafl araynn vurgulad rekabet eden de
erler ve fikirler arasndaki meru atmaya yeterli ilgi gstermediler.
yi ileyen piyasalar ve kararl devlet faaliyeti arasndaki ilikiyi nem
semediler. Bu nedenle dsturlar zaman zaman kazantan ok zarara
neden oldu. Ayrca ticaret aralarndan daha etkin yararlanmak iin
saysz frsat kardlar.
Bahsedilen ihtiya nedeniyle bu kitapta ekonomistler ve kendileri
ile dierleri hakknda syledikleri yklere dair fikirleri yer almak
tadr. Bu yklerin dnyamz nasl ekillendirdiini, bu dnyay na
sl sonuna getirdiklerini ve ekonomi hakkndaki bu fikirlerin kann
daha iyi bir kresel ekonomik sistem kurmak iin kullanlabileceini
anlatr. Benim gibi bir ekonomistin fikirlerin, zellikle de ekonomistle-

Kreselleme Hikayesini Yeniden Kurgulama

xix

rin fikirlerinin ok nemli olduunu dnmesi belki de doaldr. An


cak evremizdeki dnyay anlaymz biimlendirmede, politikaclar
la karar alclar arasndaki iletiime yn vermede ve seeneklerimizi
hem kstlamada hem de geniletmede bu fikirlerin sahip olduu etkiyi
abartmak pek kolay deildir. Siyaset bilimciler, sosyologlar, tarihiler
ve dierleri hi phesiz kendi uzmanlk alanlar iin eit itibar grmek
ister. Politika tercihleri kesinlikle zel karlar, siyasi organizasyonlar,
derin sosyal eilimler ve tarihi artlarla snrlandrlr. Ancak teknik
yetenei ve kesin grnts sayesinde, ekonomi bilimi en azndan 2.
Dnya Sava'nn sonundan itibaren ste kmtr. Kamu politikasn
tarttmz dili sunmu ve kolektif zihinsel haritamzn topolojisini
ekillendirmitir. Keynes'in de en bilinen szlerinden birine gre, "en
becerikli i adam bile genellikle belirli bir zaman nce vefat etmi bir
ekonomistin dncelerinin esiri olmutur." Sanrm yine de durumu
yeterince aklayamamtr. Son elli yln politikalarn ortaya karan
fikirler (byk ounlukla) yaayan ekonomistlerden kmtr.
Ekonomistler sk sk haksz yere cezalandrlrlar. Topluluklar, sos
yal deerler veya etkinlik ve ekonomik byme dndaki kamusal he
defleri ok az dikkate alan piyasa ilkelerine bal kiiler olarak gr
lrler. Etik normlar ve sosyal anlamda ibirliki yaklamdansa tketi
mi, a gzllk ve bencillii tevik ederler. Pek ok insann kafasndaki
ekonomist imgesi, hi durmakszn serbest piyasalarn faziletleri ile
iskan, eitim, salk, istihdam, ticaret ve dier alanlara hkmet m
dahalesinin tehlikelerinden bahseden Milton Friedman'dr. Bu aslnda
doru bir tablo deildir. Ekonomistler, dnyay analiz etmek iin kimi
nin serbest piyasalar lehine olduu, kiminin olmad eitli ereveler
kullanr. Ekonomik aratrmalarn pek ou aslnda ekonomik perfor
mans gelitirebilecek hkmet mdahalesinin trlerini anlamaya y
neliktir. Ekonomiyle ilgisi olmayan sebepler ve sosyal olarak ibirliki
davranlar gittike ekonomistlerin alma alannn bir paras haline
gelmektedir.
Sorun ekonomistlerin serbest piyasa tutuculuunun en yksek rt
beli din adamlar olmalar deil, normal insanlar gibi ayn bulgusal n
yarglara tabi olmalardr. Yaanlan ann tercih ettikleri anlatsn des
tekleyen kantlara odaklanp, desteklemeyenleri bir kenara brakarak
grup dncesi ve kendilerine ar gven sergileme eilimindedirler.
1

Farkl zamanlarda farkl fikirleri ne kararak gelip geici hevesle-

xx

Akll Kreselleme

ri tre moday takip ederler. Yakn deneyime ok fazla arlk verirken


uzak gemii hafife alrlar. Son krize ynelik arelere odaklanrken,
bir sonrakine neden olabilecek gerilimlere yeterince ilgi gstermez
ler. Altta yatan artlarn deerlendirilmesinde asl farkllklardan ziya
de bilgisizlik veya kiisel karlara kart grlere atfta bulunurlar.
Meslektekilerle meslek dndakiler (rnein meslek kart tayanlarla
tamayanlar) arasnda byk bir fark gzeterek birbirilerine skca
ballk gsterirler. Uzmanlk bilgisine sahip btn kiilerde olduu
gibi, dardan kendi alanlarna el uzatldnda kibirli olurlar. Baka
bir deyile ekonomistler ayn zamanda insandr. nsanlar gibi davra
nrlar, kendi modellerinin bazen zerinde ykseldii kurgusal, mantk
st, sosyal refah en st seviyeye karan planlamaclar gibi hareket
etmezler.
Ancak, ekonomistler herhangi bir grup deildir. Ulusal ve ulusla
raras politikalarn belirlendii entelektel evrenin mimarlardr.
Saygy hak ederler ve szleri dinlenir; ironiktir ki ne kadar ok din
lenirlerse ekonomik durum o kadar ktye gider. Ekonomistler yanl
i yaptklarnda, ki zaman zaman yaparlar, ciddi zararlar verebilirler.
leri doru yaptklarnda, insan refahna olan katklar da byk
olur. Zamanmzn en byk ekonomik baarlarnn bazlarnn ar
kasnda, sava sonras dnemde kresel ticaretin yeniden kurulmas
veya in ve Hindistan'n douu, ekonomistlerin acmaszca kafalara
soktuu basit, ancak gl fikirler vardr: Ticaret, kendi kendine yet
meden daha iyidir; tevikler nemlidir, piyasalar bymenin lokomo
tifidir. Ekonomide kutlanmas gereken veya kutlanabilen pek ok ey
olduunu da gstereceim.
Yani bu konu iyi adamlarla kt adamlar hakkndaki basit bir ah
lak oyunu deildir. Ekonomistleri dnyann eitli ktlklerinden
sorumlu tutan yazl belgeler konusunda, Pazar kktencilerinin kendi
lerini kutlayan beyanlar konusunda olduu gibi ok az sabrm var. Ne
ekonomistlerin fikirlerini yereceim, ne de onlarn amigoluunu ya
pacam. Bunun yerine, farkl zamanlarda onlarn nasl kullanldn
ve nasl ktye kullanldn, farkl uluslarn deerleri ve emellerine
daha uygun, daha esnek ve daha iyi bir kreselleme ekli oluturmak
iin nasl onlara dayanacamz gstereceim. Bugne kadar ekono
mi, iki para mucize ila ve bir parka ylan yayd. Umarm bu kitap
okuyucunun aradaki fark anlamasna yardmc olacak.

Tarihin Aynasndan Devletlerin ve


Piyasalann Kresellemesi

1 7 Kasm 1 6 71'de, Londral armatrlerin, borsaclarn ve tccarlarn


urak yeri olan Garraway'in kahvehanesinin devaml mterileri eine
az rastlanr bir duyuru ile karlat:
nmzdeki Aralk'n beinde, bu Yerin Byk Salonunda The
Honourable, the Governour and Company of Merchants-Adven
turers Trading into Hudson's Bay'e ait otuz paradan oluan
3000 arlnda Kunduz Krk Satlacaktr.
Bu kunduz krk sat Garraway'deki mteriler iin geici bir ilgi
den fazlas demekti. 1 7. yzylda en kaliteli krkn kayna olarak g
rlen kunduz postuna byk talep vard. Kunduza o kadar itibar edi
liyordu ki 1638 ylnda Kral 1. Charles apka yapmnda kunduz krk
dnda herhangi bir malzeme kullanlmasn yasaklamt.
Krk ticaretinde Londra'nn tam bir durgun su olmas ehrin tc
carlarn, bankerlerini ve soylularn ok artyordu. Kunduz krk
nn byk ksm Rusya' dan geliyor; Baltk Denizi ve Karadeniz yoluyla
Paris, Viyana ve Amsterdam gibi belli bal Avrupa ehirlerindeki tc
carlara satlyordu. Ayrca, ar avlanma kunduz stoklarnda ciddi bir
d ve fiyatlarda ykselie neden olmutu. Londral zenginler Av
rupa ktasndan szan dk kaliteli krkle tatmin olmak zorundayd
veya bu materyali bahsettiimiz ehirlerden ok yksek fiyatlara satn
3

Akll Kresel l eme

almalar gerekiyordu. Garraway'deki ak arttrma, ok sayda, kaliteli


krk anlamna gelen yeni bir dnem balatt.1
Kunduz krk Garraway'e nasl ulat? "The Governour and Com
pany of Merchants-Adventurers Trading into Hudson Bay" kim veya
neydi? Burada baka bir yzyldan gelen bir kreselleme yks var.2
Bu tabi ki farkl bir kreselleme ekliydi. Ancak daha dikkatli bakar
sanz kresellemeyi mmkn klanlar veya onu snrlayanlar hakkn
da pek ok ey renirsiniz.

mtiyazl Ticaret irketlerinin a


Kunduz krklerini Garraways'e getiren olaylar dizisinde akla gelmeye
cek bakahraman vard. Kahramanlardan ikisi, renkli isimlere sahip
Fransz kkenli bacanaklar Pierre-Esprit Radisson ve Medard Chou
art, sieur des Groseilliers'di. Radisson ve des Groseilliers, coureurs des
bois, bugnn Kanada'snda Kebek'in kuzey snrlarnda krk ticareti
yapan yetkisiz maceraperestlerdi. "Yeni Fransa" olarak adlandrlan
blgedeki Fransz koloni rejimi Amerikal Kzlderililerden kunduz
krk satn almyla ilgilenen bir iletme kurmutu. Yerliler kolonicile
rin kurduu ticari merkezlere ellerindeki kaynaklar getirir, karln
da ateli silahlar ve brendi alrlard. O gnn ekonomik felsefesi olan
merkantalizme uygun olarak, Fransz kralnn ve onun temsilcileri iin
maksimum kar yaratmak iin bir tekel eklinde dzenlenmiti.
Hudson's Koyu kylarna daha yakn blgenin kuzey ormanlarna
aknlar, Radisson ve des Groseilliers'in byk oranda kefedilmemi
Kzlderili topraklarna dalarak mevcut kunduz tedariklerini genile
tebileceklerini dnmelerini salad. Ancak Fransz koloni ynetimi,
kendi yerleik dzenine sk skya bal olduundan, buna karmaya
cakt. ki maceraperest lisanssz ticaretten para cezasna arptrld ve
des Groseilliers ksa bir sreliine hapis yatt.
Kendi vatandalarnca engellenen iki bacanak patronlarn de
itirmeye karar verdi. Kendilerine alternatif sponsorlar ararlarken
Kral il. Charles'n huzuruna ktklar Londra'ya gittiler. En nemlisi,
ykmzn nc bakahraman Prens Rupert'in dikkatini ekme
yi baardlar. Bohemya doumlu Prens Rupert il. Charles'in kuzeni
ve farkl bir maceraperestti. ngiltere'de, Avrupa'da ve Karayipler'de

Tarihin Aynasndan Devletlerin ve Piyasalarn Kresellemes

savamt; ayn zamanda amatr bir mucit ve sanatyd. Radisson


ve des Groseilliers'in plan kuzey Atlantik'ten Hudson Boaz yoluy
la Hudson's Koyu'na geerek ngiltere'den bir deniz yolu yaratmakt.
Bylece Fransz makamlarn saf d brakabilecekler ve henz Avru
pal hkmetlerin stnde hak talep etmedii bir blge olan kuzey
den doruca Kzlderili kabilelerine ulaabileceklerdir. Hem kraliyet
desteinin hem de mali kaynan ihtiya duyulduu riskli ve maliyetli
bir pland bu. Prens Rupert bunlarn ikisini de salayabilecek konum
dayd.
3 Haziran 1668 sabahnda, des Groseilliers Prens Rupert ve evre
sinin finanse ettii bir yolculua kt. Kara iinde hareket kabiliyeti
ne sahip olduu iin zellikle seilen kk bir gemi olan Nonsuch'la
Londra'dan ayrld. Drt ay sonra H udson's Koyu kylarna ulamt.
(Radisson bulunduu ikinci bir gemi ise yolda iddetli frtnalarla kar
lap ngiltere'ye geri dnmek zorunda kald.) Des Groseilliers ve m
rettebat k orada geirdi, Cree Kzlderilileriyle iletiime geti ve ol
duka iyi bir kunduz tedarikiyle Nonsuch'la Ekim 1 669'da ngiltere'ye
geri dnd.3
Planlarnn ie yaradn kantladktan sonra kahramanmz o
srada uzak mesafeli ticaretle uraan ve kafas alan herhangi biri
nin yapacan yaptlar: mtiyaz haklar iin krala kulis almas yap
mak. Prens Rupert II. Charles'n ailesinden olduundan, bu ok da zor
deildi. 2 Mays 1 6 70'te, kral Prens Rupert ve ortaklarna "the Gover
nour and Company of Merchants-Adventurers Trading into H udson's
Bay"i kuran bir imtiyaz berat verdi. Bylece kurulan irket H udson's
Bay Company olarak bilinmeye balad. Bu irket gnmze, dnyann
en eski anonim irketi olan en byk genel toptanc H B C, Kanada ola
rak ulamtr.
II. Charles'n Hudson's Bay Company'ye verdii imtiyaz berat, ir
kete muazzam yetkiler veren olaand bir belgedir. Kral, "sevgili ku
zeni" Prens Rupert ve ortaklarna, "bizlere ve Krallmza byk ya
rarlar" salayacak "hatr saylr mallar" kefettikleri, "masraflar ken
dileri karlayarak" Hudson's Koyu'na seyahat ettikleri iin methiyeler
sunarak balar. Baka "Hristiyan prenslik ve lkelere" ait olmayan ya
kn alanlar da dahil olmak zere Hudson Boaz'nn giriinde yer alan
"genilikleri ne olursa olsun denizler, boazlar, koylar, nehirler, gller,
dereler ve halilerde" tek bana ticaret yapma hakk verir. Ancak im-

Akll Kreselleme

tiyaz beyan bununla da kalmaz. il. Charles irketi yukarda belirtilen


btn blgelerin "mutlak ve doru sahipleri" klar.4
Prens Rupert ve ortaklarnn (giriim iin sermayelerini ortaya
koyan "tccar-maceraclar") yaad skntlar takdir edilerek ve ge
lecekte krallk iin byk faydalar salayaca beklentisiyle irkete sa
dece tekel ticaret ncelikleri deil, ayrca Hudson's Koyu blgesinde
tam mlkiyet hakk tannd. Koy'a dklen btn nehirleri kapsayan
"Rupert's Land" irketin mlkiyetine girdi. Bu blge henz tam olarak
kefedilmediinden snrlar o srada bilinmiyordu. Daha sonra anla
ld ki il. Charles bugnk Kanada'nn neredeyse %40'lk bir ksmn;
baka bir deyile Fransa'nn alt kat byklnde bir alan zel bir
irkete vermiti!5
Kraln berat Hudson's Bay Company'yi ismi dnda her eyiyle bir
hkmet yapmt; bu irket geni bir toprak parasn ynetiyor ve
konu hakknda seim ans olmayan yerel Kzlderilileri ynetiyordu.
irket savalara girebilecek, kanunlar karabilecek ve adalet databi
lecekti. Rupert's Land'deki krk ticaretinde yerlilerle dei toku art
larn ve koullar belirleyen tek sz sahibi olduunu sylemeye gerek
yok. On dokuzuncu yzylda, irket kontrol altndaki blgede yasal
fiyat teklifi haline gelen kendi parasn bile bast. irketin blgedeki
kontrol, iki yz yl kadar srd; 1870 ylnda irket Rupert's Land'in
mlkiyetini 300.000 paunda (bugnn parasyla 34 milyon dolar)
Kanada'ya brakt.6
Kanada krk ticareti nispeten azd ve Hudson's Bay Company ise
on yedinci ve on sekizinci yzyllarn uzak mesafeli geni ticari siste
mi iinde yalnzca bir dipnottan ibaretti. nemli ticaret yollar baka
bir yerdeydi. eker, pamuk ve ttn karlnda (Avrupa-Afrika ba
ca da nemli bir balant salyordu) Amerika'ya klelerin tand
iin ad ktye kan Atlantik gen ticaret hatt vard elbette. Vasco
da Gama'nn 1497-98 yllarnda mit Burnunu kefinden sonra Ve
nedik ve Mslman araclar bertaraf edebilecek Hindistan ve Gney
dou Asya ile yaplan nemli bir ticaret sz konusuydu. Kolombus ve
Gama'nn keiflerini izleyen yzylda, dnya uzak mesafeli ticarette
hakiki bir patlama yaad. Bir tahmine gre, uluslararas ticaret bu d
nemde dnya gelir orannn iki katndan fazlasna kt.7
Bu ticareti mmkn klan irketler ounlukla Hudson's Bay
Company'ye benzer ekilde rgtlenmi imtiyazl ticari tekellerdi. n-

Tarihin Aynasndan Devletlerin ve Piyasalarn Kresellemes


giliz East India Company ve Hollandal East I ndia Company gibi ok
tannm isimleri olanlar vard; pek ou tarihte nemli izler brakt.
Aralarndaki en mehuru asl ismi "Governor and Company of
Merchants of Landon Trading into the East Indies," olan 1 600 ylnda
imtiyaz verilmi anonim irket ngiliz East India Company idi. Tekeli,
Hindistan ve in ile yaplan ticareti kapsyordu (afyon ticareti dahil).
H udson Bay Company'nin gc ise ticaretin tesine geti. Daimi bir
ordusu vard, sava yapabiliyor, anlamalar imzalayabiliyor, para bas
trabiliyor ve adaleti ynetebiliyordu. Hindistan zerindeki kontrol
n Babr mparatorluu ile bir dizi silahl atmalara girerek ve yerel
yneticilerle ittifaklar kurarak geniletti. The East India Company ta
maclk, sulama ve milli eitime yatrmlar da dahil olmak zere ok
geni kamusal hizmetlerde bulundu. Ticari karlarn desteklemek iin
halktan arazi vergisi toplayarak sonunda bir vergi tahsildar oldu. ir
ket Hindistan'daki ticari tekelini 1 8 1 3 ylnda kaybetmi olsa da birka
on sene daha hkm srmeye devam etti. En sonunda, 1858 Hindis
tan ayaklanmasnn bir sonucu olarak kapatld. O srada Hindistan'n
kontrol dorudan Britanya Krallna gemiti.
Bu irketlerin kendi bayraklar, ordular, hakimleri ve paralar var
d. Bu arada memleketlerindeki ortaklarna da kar pay dyorlard.
Ticaret ve saltanatn bu kadar i ie gemi olmas modern gzlemci
lere bir tarih hatas gibi gelebilir - uzun sredir ekonomi hakknda
ki yanl anlamalar doru kabul edilmi bir an garip zellii. On
yedinci yzyln baskn ekonomik felsefesi egemen ile ticari karlar
arasnda yakn bir ittifak destekleyen merkantilizmdi. imdi bakld
nda, merkantalistlerin ekonomik refahn gm ve dier deerli ma
denleri toplamaktan kaynaklandna dair gr gibi gerekten acayip
fikirleri vard. Serbest ticaretin sadece hammaddelerle snrl olmas
gerektiini ve endstrinin yksek ithalat tarifeleri ile yerli reticile
re mahsus olmas gerektiini dnyorlard. Ancak ayn zamanda
onlar adalarnn yzlerce k yl tesine gtren kapitalizm (u
anki adyla) ve ihracata da inanyorlard. Hollandallar ve ngilizler
hammadde ve pazar bulabilmek iin dnyann br ucuna giderken,
o srada en gl topluluklar olan Osmanllar ve inliler ise sonu kt
bitecek olan kendi kendine yetebilme arayna girdiler.8 Merkanta
listlerin kapitalizm anlats, devlet ve ticari iletmenin bir irlerinin
ihtiyalarna cevap vermesi gerektii gr temelindeydi. Ekonomi

Akll Kreselleme

politikann, politika da ekonominin bir aracyd. zellikle uluslararas


ticaretin yabanc gleri saf d brakmak ve lke karlarn korumak
iin tekelletirilmesi gerekliydi.
Bugn, ipularmz daha ok Milletlerin Zenginlii isimli kitab
(1776 ylnda yaynlanmtr) merkantalist dnce ve uygulama
ya kar bir cephe saldrs niteliinde olan Adam Smith'ten alyoruz.
Kurucular Smith olan ekonomik liberallerin farkl bir anlats vardr.
Piyasalarn devlet kontrolnden kmasyla ekonomilerin gelieceine
inanrlar. Tekelden ziyade rekabet ekonomik avantaj dourur. thalat
tarifeleri ve yasaklar gibi ticarete getirilen korumac engeller rekabeti
durdurur ve kiinin kendi bacan vurmasna benzer. Devlet - ticaret
ibirlii, bozulmann bir dier addr. Adam Smith hkmete den g
revler olduunu reddetmez; onun devlet anlayna gre devletin g
revleri mili savunma, mlkiyet haklarnn korunmas ve adaletin sa
lanmas ile snrldr. Smith'e gre, merkantalizm ve imtiyazl tekeller
ulusal ekonomilerin ve global ticaretin gelimesinin nnde bir engel
di. Bu anlatya gre, hzl ekonomik byme ve gerek kreselleme
nin, Adam Smith'in fikirlerinin hakl bulunduu on dokuzuncu yzyla
kadar beklemesi gerekecekti.
Piyasalar ile devlet arasndaki, ticaret ile hakimiyet arasndaki bu
ikili yap yanltr ve gsterdiinden fazlasn gizler. Piyasa al verii,
zellikle uzak mesafeli ticaret, baka bir yerden gelen hakimiyet olma
dan var olamaz. Hudson's Bay Company'nin hikayesi btn plakl
yla g ile ekonomik al veri arasndaki gl ba yanstr. Seninle
ticaret yapmak istiyorum; benim kurallarma gre oynasan iyi edersin!
Dier kreselleme dnemlerinin devlet kurallarndan ve gcnden
biraz daha ayrlm ve bu nedenle de daha saf olduunu dnebiliriz.
te yandan bu dnce olduka yanl olacaktr. Farkl olsa da ve daha
az belirgin olsa da g kullanld. Kresellemenin olduu yerde ku
rallar vardr. Bunlarn neler olduu, kimler tarafndan uyguland ve
nasl uyguland gerek sorulardr.
Bu piyasann ve kresellemenin arkasnda her zaman pusuya yat
m gler olduu anlamna gelmez. Daha iyi ve daha kt kurallarmz
olabilir. Ancak piyasalarn kendi dzenlerine brakldklarnda en iyi
ekilde ileyecekleri fikrinden kurtulmamz gerekir. Piyasalar ilem
yapabilmek iin piyasa d kurumlara ihtiya duyar. Nobel dll
Doug North'un zl tanmn kullanrsak, bu kurumlar piyasalar iin

Tarihin Aynasndan Devletlerin ve Piyasalarn Kresellemesi

"oyunun kurallarn" salarlar. Bunun karlnda varlklar, nasl


oluturulduklar ve kimin karlarna hizmet ettikleri sorusunu gerek
tirir. Bu sorular savuturmak yerine onlarla yzleirsek, piyasa des
tekleyici kurumlarn nasl oluturulmas gerektii konusunuda daha
baarl olabiliriz. Ekonomik kresellemenin snrlar konusunda ra
hatsz edici dncelere de yol aabilir.
Devlet benzeri glerin uzak mesafeli ticarette oynad rol iyi an
layabilmek iin imtiyazl irketlere geri dnelim.

Ticaretin Nimetlerinden Yararlanmak iin Ne Gerekiyor?


Her ocuun bildii, niversite ekonomi derslerinde de tekrar ren
dii basit bir ilke vardr: Elinde benim senden daha deer verdiim
bir ey olduunda ticaretten kazanlr. Dnyann farkl blgeleri ara
sndaki ticareti yeniden dzenlediinizde, bu hemen karlatrmal
bir fayda hikayesine dnr. Bir lkenin elinde ok olan bir ey, onda
olmayan bir eyle hemen deitirilebilir. Hudson's Koyu civarndaki
Cree Kzlderililerin ok miktarda kunduzu vard. Ama beyaz insanlar
la karlamadan nce ihtiyalar olduunu bile bilmedikleri battani
yeleri, tencereleri ve tabi ki tfekleri ve konyaklar yoktu. Avrupa'daki
kunduz krkne youn talep dnldnde, ktalararas ticaretin
olas getirisi olduka fazlayd.
Metinlerdeki ticaret yorumlarnda, bu hikayenin neredeyse sonu
olacaktr. Gerek hayatta ise, iler o kadar da basit deildir. Kahra
manlarmz ve onlarn ortaklarnn l grubunun stesinden gelmek
zorunda kald zorluklara bakn. Yeni bir deniz rotasndan Kzlderi
lilere ulamak iin - hem czdana hem de hayata dair riskler tayan tehlikeli bir maceraya atlmak zorunda kaldlar. Kt hava koullarn
da Hudson's Koyu boyunca ticari smrgeler kurmalar ve adamlarla
donatmalar gerekliydi. blgelerde kefe kmalar ve Kzlderililerle
iletiime gemeleri gerekliydi. letiim kanallar kurmalar, srdrme
leri, gven oluturmalar ve Kzlderilileri barl istekleri konusunda
ikna etmeleri gerekiyordu. Kzlderililerin krk karlnda ne alacak
.
larn anlamak iin piyasa aratrmas yapmak zorundaydlar. Bunlar
dan nce de ticaretin gerekletirilmesi iin gvenli bir evre sala
malar gerekliydi. Bu da (gerektiinde) gle desteklenen kurallar ve
dzenlemeleri gerekli klyordu.

10

Akll Kreselleme

Baka bir deyile ticaretin gerekten gerekletirilebilmesinden


nce ulam, lojistik, iletiim, gven, kanun ve dzen, szleme uygu
lanmas gibi ticaretin alt yapsna yatrm yapmalar gerekliydi. Bizim
"tccar macenperestlerin" devlet ilevlerini gerekletirmeleri gerek
liydi; nk onlarsz ticaret mmkn olamazd.
Merkantalizm kapsamnda bir egemenin zel irketlerle yapt
anlama esasen yleydi: Sen, irket olarak kurumsal alt yap iin
deme yapacaksn; ben de karlnda senin yaplan ticaretten tekel
kar kazanmana izin vereceim. Bu karlkl olma durumu olduka
iyi anlald ve bazen ok barizdi. 1468'lere bile geri dndnzde,
Portekiz'in Fernao Gomes'e "Her yl kydan gneye doru yz fersah
( 400 km'den biraz fazla) keif yapmak" kouluyla be yllna Afrika
ile ticaret yapma tekeli tand.9 1680 ylnda, Britanya'nn kle ticareti
yapan Royal African Company'nin tekeline meydan okunmaya balan
dnda, irket yandalar, iletmenin gerekletirdii "kamu" grevle
ri hakknda olduka ak bir ekilde irketi savundular: Kle ticareti,
zel tccarlarn karlayamayaca kadar ok paraya mal olan Bat Af
rika kylar boyunca kalelerin ina edilmesini gerekli klyordu; ticare
tin dier uluslarn saldrlarna kar korunmas gerekiyordu; kalelerin
ve sava gemilerinin bakm ve onarm iin zel bir kontrol gerekliydi;
zel tccarlar "btn ve eitli, hatta st dzey zencileri" bile tutsak
almaya alarak yerel yneticileri zyordu vb.10 Ne yazk ki irket
iin bu argmanlar tekelin 1689 ylnda feshedilmesini engelleyemedi.
Kle ticareti o kadar karlyd ki, tek bir irketin yegane imtiyaz altnda
kalamayacakt.
H udson's Bay Company rakipleri tarafndan Amerikal Kzlderilile
re kunduz postlar iin hak ettiklerinden azn vermekle sulandn
da, bu dk fiyatlarn Kuzey Amerika vahi hayat dnldnde
olduka adil olduklarn savundu. irket Kzlderililerin ngiliz mallar
iin yksek fiyatlar derken krkler iin az para aldklarnn doru ol
duunu syledi. Ancak bu "cahil ve baml kabilelerle i yapan dnya
genelindeki btn medeni tccarlar iin" genel bir uygulamayd. Ni
hayetinde "uzak blgelerdeki yaam riski ve mallar byktr; bunlar
karlamak iin byk karlar elde edilmeliydi."11
Eninde sonunda birinin ticareti mmkn klan bar, gvenlik ve
kanun ve dzenlemeler erevesi sorumluluunu omuzlamas gere
kir. Merkantalizmi kapitalizmin daha sonraki trlerinden ayran, iin

Tarihin Aynasndan Devletlerin ve Piyasalarn Kresellemesi

11

byk lde zel irketlere dm olmasdr. zel irketler g


kaybettiklerinden veya dier uluslarla rekabet rantlarn baltaladn
dan, bu grevleri artk yerine getiremeyecek hale geldiklerinde, kra
liyetin araya girmesi gerekti. 1857'de Avam Kamaras Hudson's Bay
Company'nin zel imtiyazlarnn kaldrlmasnn olas sonularn sor
duunda, nde gelen politikaclardan olan irketin nceki yneticisi
ksaca yle cevap verdi: "Kanada [irket tarafndan devredilen alan]
ynetme, iyi bir polis gc salama ve yapabildikleri kadar krk tica
retinde rekabeti nleme maliyetine katland" lde herhangi bir
sonucu olmayacaktr."12 irket tekelin elinden alnmasna mutlu olma
yacakt; ancak i yapma gereklilikleri Kanada devleti tarafndan sa
land (ve dendii) takdirde, varln srdrebilirdi.
1858 Hint syannn ardndan East India Company'nin feshi ve ye
rine Londra'dan dorudan smrge ynetiminin getirilmesi baka bir
mkemmel gei rneidir. zel irket ve ordular artk grevi srd
remediinde, hkmdar kendi etkin ikna gleri ile sahneye kmak
zorundayd.

lem Maliyetinin stesinden Gelmek


Gnmz ekonomistlerinden biri, Hudson's Bay Company, the East
India Company ve dier imtiyazl ticari irketlerin oynad roln bir
noktada ekonomik kresellemeyi salayan uluslararas ticaretteki
"ilem maliyetini" drmek olduunu syleyerek bu argman zet
ler. Onu kstlayan veya derinletiren kresellemenin anlalmasnda
kilit rol oynamas ve tartmamzda yeniden tekrarlanaca iin bu
kavram zerinde biraz zaman ayrmaya deer.
Ekonomistler, Adam Smith'in armlarla dolu (ancak dikkatli) 13
ifadesindeki "dei-toku, takas, mbadele" eilimi insan doasna
yle ilemi bir faktrdr ki "serbest ticareti" olaan dzen klar. Hatta
karlkl faydaya dayal ticareti nleyen veya onu daha da zor klan e
itli ihtilaf trleri iin genel bir terim oluturdular: "ilem maliyetleri".
lem maliyetleri gerek dnyada aslnda snr tanmaz ve onlar etraf
mzda gremiyorsak, bunun tek nedeni onlarn stesinden gelmek iin
modern ekonomilerin pek ok etkin kurumsal zmler gelitirmi
olmasdr.
Ticaretin gerekletirilmesi iin kesinlikle gerekli olduklarn

12

Akll Kreselleme

umursamadmz btn eyleri dnn. ki taraf bir ilemde bir


araya getirmefn bir yolu -ar, pazar, fuar, elektronik dei-toku
olmaldr. Hayat ve zgrlk riski olmakszn ya da hrszlk endiesi
tamakszn ticaret yapmalar iin biraz bar ve gvenlik olmaldr.
Taraflarn birbirlerini anlamas iin ortak bir dil olmaldr. Dei toku
dnda herhangi bir mbadele eklinde gvenilen bir mbadele arac
olmaldr (bir para birimi). Mbadele edilen mal veya hizmetlerin b
tn ilgili zellikleri tamamen gzlemlenebilir olmaldr (rnein daya
nkllk ve kalite). ki taraf arasnda yeterli bir gven olumaldr. Satc,
satlan mallara ilikin mlkiyet haklarna sahip olmal (ve bunu kant
layabilmeli) ve bu haklar satcya devretme kabiliyeti de olmaldr. ki
tarafn imzalad szleme bir mahkeme veya dier dzenlemelerle
uygulanabilir olmaldr. Taraflar gelecee ilikin taahhtlerde buluna
bilmelidir (".....'in tesliminde sana bu kadar deyeceim.") ve bunu ina
nlr bir ekilde yapmaldr. Mbadeleyi durdurmay veya geciktirmeyi
deneyen nc taraflara kar koruma salanmaldr. Devam edebili
rim, ama sanrm anlatmaya altm konu ak.
Bazen bu gereklilikler ticaret iin nemli engeller ortaya karmaz.
Sizin iki kurabiyeniz, benim de iki bardak limonatam varsa, ikimizi de
daha fazla memnun edecek bir pazarl kolaylkla yapabiliriz. Baz
zamanlarda ticaret geni bir kurumsal n gereklilikler ana dayanr.
in'deki Apple ve taeronlarnn belirli taahhtlerin uzun bir listesini
ieren iki tarafl szlemeler bakmndan zengin bir ortamda almas
gerekir. Citigroup gelimekte olan bir devlette bir irkete kredi verdi
inde, borlunun itibarna, o devletin kanunlarnn gl olmasna ve
ilemi kabul etmek iin n art olarak uluslararas yaptrm olaslna
gvenir. Bu ilikilerde yanl giden herhangi bir ey olduunda, rne
in inli bir taeron iPhone'un korunan tasarmn bir rakibe verdiin
de veya Citigroup'un borlusu bor ykmllklerini yerine getirmeyi
reddettiinde, madur taraflarn yapabilecei ok az ey vardr. Bu tr
eylerin ters gidebilecei ya da gidecei korkusu ilk bata ilemlere
kar nemli bir caydrc unsur olabilir. Ekonomist dilinde bunlar, ola
s byk ilem maliyeti tayan ticari ilerdir.
Kurumlar - en azndan piyasalar destekleyenler - bu ilem maliyet
lerini azaltmak iin oluturulmu sosyal dzenlemelerdir. Bu kurum
lar ekilde karmza kar: Karlkllk ve gvene dayal uzun sreli
ilikiler, inan sistemleri ve nc taraflarn uygulamalar.

Tarihin Aynasndan Devletlerin ve Piyasalarn Kresellemes

13

Bunlardan ilki zaman ierisinde tekrarlanan etkileimden ibirlii


yaratr. rnein, bir tedariki mterisini kandrmaktan cayar; n
k ileride iini kaybedeceinden korkar. Bunun karlnda mteri
tedarikiyi dolandrmamay tercih eder; nk tedariki deitirmek
ve yeni bir firmayla uzun sreli iliki kurmak maliyetli olacaktr. liki
kurulup gven arttka daha yk teebbslere girmek mmkn hale
gelir. Bylece kendi kendini destekleyen sreler resmi yasal yaplara
ve organizasyonel dayanaklara ihtiya duymaz. Bu tr yaplarn zayf
olduu gelimekte olan uluslarda n plana karlar.
kincisi, ticaret inan sistemleriyle veya ideolojilerle desteklenebi
lir. Meyve satcs bir yolcuya rm meyve satmaz, nk "bu yanl
olacaktr". Bir lke gmrk tariflerini arttrmamay veya nakit akn
kstlamamay tercih edebilir; nk "bu iler byle yaplmaz". Belki
de bu etmenler eylemlerinin nedenlerini doru bir ekilde iselletirir.
Belki de iyi davran kurallarna uymadklar grld iin toplum
larnn - kabile, kast, dini grup, etnik grup veya "uluslar topluluu" kendilerini dlayacaklarndan korkarlar. Nereden gelirlerse gelsinler,
farkl eylemlerin uygunluu hakkndaki genel dnceler taraflar bir
mbadeleye getirebilir ve baka ekilde baarlmas zor olabilecek bir
drstlk ve yardmlama seviyesini destekleyebilir.
Tekrarlanan etkileim ve toplum normlar piyasalar ounlukla ye
rel ve kk aplyken; insanlarn etrafta fazla dolamad, ticareti ya
plan rn ve hizmetlerin basit, standart olduu ve ok uzak mesafeler
kat etmedii zaman en iyi iler. Ekonomiler bydke ve corafi ha
reketlilik arttka kesin ve geni kapsaml kurallara duyulan ihtiya ve
daha gvenilir uygulamalar stn hale gelir. Kapitalizm erevesinde
zengin olmay baaran lkeler, piyasalar yneten pek ok resmi kurum
oluturmu olanlardr: Milli savunma ve altyap gibi kamu mallarnn
demesini yapan vergi sistemleri; mlkiyet haklarn kuran ve koru
yan yasal rejimler; szlemelerin uygulanmasn salayan mahkeme
ler; kurallara uymayanlara yaptrm uygulayan polis gleri; ekonomik
dzenlemeleri tasarlayan ve yneten brokratlar; parasal ve finansal
istikrar salayan merkez bankalar vs. Ekonomist dilinde, bu kurulu
lar nc taraflarn uygulamalarna ilikin kurululardr. Oyunun ku
rallar, resmi ve tipik bir devlet arac ile yrtlr. Bir bakma daha iyi
yol ve okul istediiniz iin vergilerinizi dersiniz; ancak vergi tahsilda
r olmasa, ok daha az derdiniz diye dnyorum.

14

Akll Kreselleme.

Farkl toplumlardaki devlet byklklerine baktmzda, ok il


gin bir gerekle karlayoruz. Birka istisnas olsa da bir ekonomi
ne kadar gelimise, daha fazla kayna kamu kesimi tarafndan t
ketilir. Devletler, dnyann en fakir ekonomilerinde deil, en gelimi
ekonomilerinde daha byk ve daha gldr. Devlet bykl ile
kii bana gelir birbirine olduka baldr. Zengin lkelerin fakir l
kelere gre daha iyi ileyen piyasalar ve daha byk devletleri vardr.
Bunlarn hepsi belki ilk bakta artc gelebilir; ancak aada yer
alan tartma neler olup bittiini bize daha iyi anlatr. Piyasalar, gl
devlet kurumlaryla desteklendiklerinde daha fazla geliir ve sermaye
yaratmada daha etkin hale gelir. Piyasalar ve devletler basit tabirle bir
birlerinin yerini tutmaz, ancak birbirlerini tamamlarlar.

Ticaret ve Hkmetler
Bu konuyu birka yl nce olduka beklenmedik bir ekilde anla
dm. Hkmet modern toplumda o kadar yaygn bir rol oynar ki benim
de aralarnda olduum pek ok sosyal bilimci buna kafay takmaktan
kendini alamaz. Bir gn alma odamda oturmu, Yale' den bir siyaset
bilimcisi olan David Cameron'un makalesi karmda, muhafazakar po
litikaclarn "kk hkmet" yaygarasna ramen kamu sektrnn
klmesinin neden bu kadar zor olduunu dnyordum.14
Cameron u soruyla ilgileniyordu: kinci Dnya Sava sonrasn
daki on yllar boyunca neden en nemli gelimi ekonomilerde kamu
sektr bu kadar hzl geliti? Cameron'un 1945 sonras deneyimine
odaklanmasna ramen, bu aslnda tarihte olduka gerilere giden bir
eilimdi. 1870'lerde, bugnn gelimi ekonomilerinde hkmet har
camalarnn pay ortalama o/o l l 'di. 1920'lere gelindiinde bu pay ne
redeyse ikiye katlanarak %20'lere dayanmt. 1960'ta daha fazla yk
selerek %28 oldu. Cameron'un almas srasnda %40'larn stn
deydi ve sonrasnda da art gsterdi.15 Bu art farkl lkelerde ayn
dzeyde seyretmedi. Bugn Amerika Birleik Devletleri, Japonya ve
Avustralya'da hkmet harcamalarnn pay sve veya Hollanda' da ol
duundan (%5 5 - 60) daha kktr (%35 altndaki harcama payyla);
dier Avrupa lkeleri ise bu aralkta yer alr. Cameron bu farkllklarn
kaynan anlamak istemiti.
On sekiz gelimi lkenin incelemesi temelinde onun kard so-

Tarihin Aynasndan Devletlerin ve Piyasalarn Kresellemesi

15

nu, uluslararas ticarete ak olmann nemli bir etken olduuydu.


Hkmet harcamalarnn pay en ok uluslararas piyasalara en ak
olan ekonomilerde bymt. Baz lkeler, ya ok byk olduklarn
dan ya da en nemli ticari ortaklarndan uzak olduklarndan ulusla
raras rekabet glerinden doal olarak en fazla korunurlar. Listemiz
deki kk kamu sektrnn olduu ekonomilerde (Amerika Birleik
Devletleri, Japonya ve Avustralya) tam olarak bu durum geerlidir.
Aksine ticari ortaklarna yakn olan kk ekonomiler daha fazla ti
caretle urarlar ve daha byk kamu kesimine sahiptirler (sve ve
Hollanda' da olduu gibi).
Piyasalarn sadece devletin mdahale etmedii durumlarda geli
ebileceini dnyorsanz, bu durum, bu sezgilere aykr olacaktr.
Daha gelimi lkelerin daha byk kamu sektrleri olduunu elbet
te biliyordum; ama Cameron'un iddias bakayd: Ayn oranda zengin
olan lkeler arasnda kamu sektrnn byklndeki deiikliin
onlarn ekonomilerinde ticarete verilen nemle aklanabileceini sa
vunuyordu.
Cameron'un kard bu sonutan phe duyduumu sylemem
gerek: Ekonomistler zellikle baka sosyal bilimcilerin verdii istatis
tiki almalarla karlatklarnda pheci bir grup olma eilimi ta
rlar. Makaleye verdiim ilk tepki "bu doru olamaz" oldu. rneklem
olduka snrlyd (sadece on sekiz lke). Kendi iinde uluslararas ti
carete maruz kalmaktan ziyade lke tarafndan bu etki yaratlyordu.
Analizin gz nnde bulundurmad pek ok baka kafa kartrc et
kiler vard. Vesaire vesaire.
Bunu kendim kontrol etmeye karar verdim. Baz veriler derledim
ve ekonomik aklk ile kamu sektr bykl ilikisine bakmaya
baladm. lk nce Cameron'un odakland gelimi lkeleri incele
dim. Farkl zaman dilimlerinde farkl veri kaynaklar kullandm; ancak
Cameron'un sonularnn dorulanmas beni artt. Sonra gelimekte
olan lkelere de ay: analizi uyguladm; hakknda veri bulunan yzden
fazla lkeyi aratrdm. Yine ayn tablo karma kt. Son olarak lke
bykl, corafya, nfus, gelir seviyesi, kentleme ve dnebildi
im baka pek ok faktr kontrol ederek bu sonucu yok etmeye a
ltm. Veriyi ne ekilde ele alrsam alaym, hkmet bykl ile bir
ulusun uluslararas ticarete maruz kalmas arasnda gl ve olumlu
bir korelasyona ulatm.

16

Akll Krselleme

Bu korelasyon nereden geliyordu? Pek ok olas aklama dn


dm; ancak hibiri testlerimden geemedi. Sonunda kantlar gl bir
biimde sosyal sigorta unsuruna iaret eder grnd. nsanlar, eko
nomileri uluslararas ekonomik glere maruz kaldnda risk karl
talep eder ve hkmetler sosyal programlar ya da kamu istihdam
yoluyla (zayf uluslarda buna daha sk rastlanr) daha geni gvenlik
alar rerek bu talebe karlk verirler. Bu tam olarak Cameron'un id
diasyla aynyd ve onun gz nnde bulundurduu kk zengin lke
ler grubunu da ayordu. Yksek lisansta kimsenin bana sylemedii
ekonominin en nemli gereklerinden birinde tkezlemitim: Piyasa
larn genilemesini istiyorsan hkmetlerinden genilemesi gerekir.16
Bu byme ihtiyac, sadece hkmetlerin bar ve gvenlik sa
lamas, mlkiyet haklarn korumas, anlamalarn uygulanmasn ve
makroekonomiyi ynetmesi gerekliliinden ileri gelmez. nsanlar
risklerden ve piyasann getirdii gvensizliklerden koruyarak piyasa
larn meruluunu srdrmeleri gerektiinden de ileri gelir.
Son riskli ipotekli konut finansman krizi ve derin ekonomik buna
lm buna iyi bir rnektir. Neden dnya ekonomisi 1930'larn Byk
Buhrannda olduu gibi ayn korumac dadan dmedi? O zamandan
bugne modern sanayi toplumlar, ekonomiyi byk gmrk vergi du
varlar arkasnda korumak gibi daha somut koruma talebini azaltan i
sizlik yardm, ayarlama destei ve dier igc piyasas mdahaleleri
ile geni bir sosyal koruma yelpazesi oluturmutur. Refah devleti, ak
ekonominin daha az popler ksmdr. Piyasalar ve devletler ise, eitli
ekillerde birbirlerini tamamlarlar.

Kresellemeyle Devlet Arasndaki Sev ya da Nefret Et likisi


Uluslararas ticaretin yerel ekonomik ilemlerden ne kadar farkl ol
duunu artk takdir etmeye balayabiliriz. Eer ben ve siz ayn lkenin
vatandaysak, bir dizi ayn hukuk kurallar kapsamnda hareket ede
riz ve hkmetimizin salad kamu mallarndan faydalanrz. Eer
farkl lkelerin vatandalarysak, bunlardan hibiri ister istemez ge
erli olmaz. Bar ve gvenlii temin eden, kanunlar onaylayan ve uy
gulayan, kamu yarar iin demelerde bulunan ve ekonomik istikrarla
gvenlii salayan uluslararas bir kurum yoktur. Uluslar birbirinden
ayran uzaklk ve kltrel farkllklar bakmndan karllk ilkesi ve

Tarihin Aynasndan Devletlerin ve Piyasalarn Kresellemesi

17

normlar gibi resmi olmayan kurumlar d a ibirliini ok fazla tevik et


mez. Var olan piyasa destekisi kurumlar yereldir ve uluslar arasnda
farkllk gsterir. Bunun sonucunda, uluslararas ticaret ve finans yerel
mbadelelerden daha yksek ilem maliyeti ierir.
Ancak bununla da kalmaz. Daha yksek ilem maliyetinin tek nede
ni gerekli uluslararas kurumlarn olmay deildir. Ulusal piyasalarn
gereksinimlerine gre oluturulan yerel dzenlemeler sk sk kresel
ticareti aksatr. Ulusal kurallar kresellemeyi engeller. En belirgin
rnekler, uluslararas bor alma ve vermeyi kstlayan dzenlemeler
veya hkmetin getirdii gmrk tarifeleridir. Bu tr kstlamalarn
hizmet ettii yerel ama ne olursa olsun - sosyal ve siyasi istikrar, ye
rel giriimciliin teviki veya sadece adam kayrma - uluslararas de
i tokularda uygulanacak kesin ilem maliyetleri tesis ederler. Sosyal
gvenlik alarn ve dier kamu yatrmlarn finanse eden vergiler de
serbest alanlarn veya kapitalistlerin bunlardan kamalarn nle
mek iin uluslararas dei tokua baz kstlamalar getirilmesini zo
runlu klabilir.
Ayrca, pek ok yurtii dzenleme ve standart, ncelikli olarak ti
caretin nndeki engellerin arttrlmasna ynelik olmasa da, yurtd
ilemlerin nne geer. Ulusal para birimlerinde, yasal uygulamalar
da, bankaclk dzenlemelerinde, igc piyasas kurallarnda, gda g
venlii standartlarnda ve pek ok baka alanlardaki farkllklar ulus
lararas ticaretin gerekletirilme maliyetini arttrr. "Rekabet edebilir
dzeyde kalabilmek iin gelip geici bireysel dzenleme rejimlerine
uymak amacyla her bir rn ve sreci ayarlayp deitirmeye zorlayan
bir dzenleme labirentinde yol alamayz,"17 diye yaknyordu 2005'te
General Electric Genel Mdr Jeffrey Immelt. Hkmetler ulusal s- .
nrlar iindeki ilem maliyetlerinin drlmesine yardmc olurlar,
ancak uluslar arasndaki ticarette bir uyumazlk kaynadrlar.
Uluslararas piyasalar, egemen kurumlarn resmi kurumsal ere
vesi dnda hareket eder ve bu nedenle zel anlamalardan uzak du
rur ve bu erevelerin desteinden yoksundur. Ayn derecede nemli
olarak uluslararas piyasalar lkeleri ve onlarn yarg alanlarn be
lirleyen kurumsal snrlar arasnda ilem yaparlar. Kresel piyasalar
iin genel bir kurumsal erevenin olmamas ve bu piyasalarn yerel
kurumlar arasnda oluturduu gerilim ekonomik kresellemenin
anlalmasnda esastr. Kresellemenin zorluklaryla baa kmann

18

Akll Kreselleme

yollarn bulmamza ve snrlarn takdir etmemize yardmc olurlar.


Kitap boyunca onlara sk sk dneceiz.
Bylece, Hudson's Bay Company ve adalarnn uzak mesafeli ti
caret yaparken kar karya geldii zorluklar on yedinci yzyla ya da
krk, baharat veya o zamanda rabet gren dier mallara zg deildi.
Uluslararas ticaret farkldr ve zel kurumsal dzenlemeler gerektirir.
Btn yanllarna ramen imtiyazl ticaret tekeli, zamann siyaset ve
ekonomisiyle birlemi, ktalararas ticarete zg ilem maliyetlerinin
pek ounun stesinden gelmi baarl bir kurumsal yenilikti. zel i
letmelerin bilgi, gvenlik ve anlamalarn uygulanmasna yatrm yap
masn ve bylece ticaretin srdrlmesini tevik etti.
Tabi ki ticaretteki btn katlmclar eit olarak fayda salamad
lar. rnein Cree Kzlderililerinin ald tutarlar adil olmayacak kadar
dkt.18 Kle ticareti bir irenlikti. Zamanla irketler, ticaret a
kurmaktan ziyade tekel karlarn srdrmekle daha fazla ilgilendiler.
Devletler ile zel irketler arasnda gelien bamllk uzun vadede ne
ynetim ne de ekonomik performans olumlu ynde etkiledi. Adam
Smith imtiyazl tekellerin sonunda ulusal bilanoyu olumlu ynde et
kileyip etkilemediklerini sorgulamakta haklyd. Smith'in fikirleri do
ru ktka, Britanya ve dier ba eken gler tekellerini bozdular;
ama esas problem kald: Uluslararas ticaret ve finans nasl ucuz ve
gvenli klnabilir. Uluslararas ekonominin doasnda bulunan ilem
maliyetleri tccarlarn, finanslarn ve siyasetilerin korkulu ryas
olmaya devam edecekti.

Kreselleme Muammas
Piyasalarn dikkat gerektiren n koullar vardr - kresel piyasalarn
n koullar ise ok daha fazladr. rnein temel gda maddeleri piya
salar insanlarn birbirlerini tand ve srekli olarak etkileim halin
de bulunduu kk topluluklarda ok gzel i yapabilir. Kk bir i
adam ve finans grubu ortak bir inan sistemine sahip olduklarnda
ticaret ve dei toku yapabilir. Daha byk, eitli ve srdrlebilir
olanlar ise daha geni bir desteki kurum grubu gerektirir: Mlkiyeti
kurmak iin mlkiyet kanunlar, szlemelerin uygulanmas iin mah
kemeler, satc ve alcy korumak iin ticari dzenlemeler, dolandrc
lar cezalandrmak iin polis gc, i dngsn idare etmek ve kolay-

Tarihin Aynasndan Devletlerin ve Piyasalarn Kresellemesi

19

!atrmak iin makro-politika ereveleri, finansal istikrar salamak


iin ihtiyatl standartlar ve gzetim, finansal korkular engellemek
iin nihai kredi mercii, kamusal normlara uyumun temini iin salk,
gvenlik, igc ve evresel standartlar, zarar edenleri teskin etmek
iin tazmin planlar (pek ok kez olduu gibi piyasalarn onlar sokakta
brakt zaman), piyasa riskine kar izolasyon salamak iin sosyal
sigorta ve btn bu ilevleri finanse etmek iin vergiler.
Ksaca, piyasalar kendi kendilerine retmezler, kendi kendilerini d

zenlemezler, kendilerini dengelemezler veya meru klmazlar. ok iyi


ileyen her piyasa ekonomisi devleti ve piyasay, laissez-faire (bra
knz yapsnlar ilkesini) ve mdahaleyi birbirine kartrr. Kusursuz
karm; her ulusun tercihine, uluslararas konumuna ve tarihsel y
rngesine gre deiir. te yandan hibir lke kamu sektrne nemli
grevler yklemeden gelimenin yolunu bulabilmi deildir.
Eer devletler, ulusal piyasalarn ilemleri iin vazgeilmezse, ayn
zamanda kresel piyasalarn kurulmasnn nndeki esas engeldirler.
Greceimiz gibi onlarn uygulamalar, kresellemenin amas gere
ken ilem maliyetinin tam kaynadr. Bu kresellemenin esas muam
masdr: Devletle de, devletsiz de yapamyorlar!
Bu nedenle kresel piyasalar iki kat daha fazla sorunludur: Ulusal
piyasalarn kurumsal desteklerinden yoksundurlar ve mevcut kurum
sal snrlarn arasnda kalrlar. Bu ikili lanet ticaret ve snr tesi finan
sa ilikin dorudan kstlamalarn yokluunda bile ekonomik kresel
lemeyi krlgan yapt gibi, ilem maliyetlerini had safhaya karr.
Mkemmel kreselleme arayn haybeye bir ura haline getirir.
Merkantalistlerin imtiyazl ticari irketleri bu ikilemlere bir zm
nermiti. Devlet benzeri icra gleri sayesinde, bu irketler uzak di
yarlardaki yabanc nfuslar zerinde kendi egemenliklerini kurdular.
Ancak huzursuz yerel halklar idare edemedikleri iin zamanla daha
etkisiz hale geldiler ve merkantalist anlat ekiciliini yitirdi. On doku
zuncu yzyln - gerek kresellemenin ilk a - farkl mekanizmala
ra dayanmas gerekecekti.

lk Byk Kresellemenin
Ykselii ve D

O n yedinci ve o n sekizinci yzylda, dnya ticareti her yl yzde bir


civarnda dzenli bir art gstererek byd ve ok olmasa da dnya
gelirindeki art geride brakt. On dokuzuncu yzyln ilk balarndan
itibaren dnya ticareti ok sratli bir ekilde bymeye balad; yz
yl genelinde neredeyse yllk yzde 4 orannda daha nce hi grl
memi bir art kaydetti.1 Ulam ve haberleme zorluklar, hkmet
kstlamalar veya can ve mal riskleri nedeniyle uzak mesafeli ticareti
aksatan ilem maliyetleri ok hzl bir ekilde dmeye balad. Serma
ye ak canland ve dnya ekonomilerinin pek ou sonunda hi olma
dklar kadar mali adan btnletiler. Bu a ayn zamanda Avrupal
ii snfnn kitleler halinde Amerika'ya ve son zamanlarn yerleim
alanlarna g etmesiyle ktalar arasnda ok geni bir insan akna ta
nklk etti. Bu nedenlerden tr, pek ok ekonomi tarihisi 1 9 14'ten
nceki uzun yzyl kresellemenin ilk yl olarak kabul eder. Aslnda,
pek ok nlemle birlikte dnya ekonomisi ancak son zamanlarda tica
ret ve finans alannda 1 9 1 3 ylnda gelinen seviyeyi gemeyi baarabil
mitir. gc hareketlilii bakmndan hala bu seviyenin gerisindedir.

On Dokuzuncu Yzylda Ticaret ve Kurumlar


Bu kreselleme an mmkn klan neydi? Olaan aklamalar, bu
dnemde nemli deiiklik tespit eder. Birincisi, vapur, demiryolu,
21

22 1 Akll Kreselleme
kanal ve telgraf gibi yeni teknolojiler uluslararas tamaclk ve haber
lemede devrim yaratt ve on dokuzuncu yzyln ilk yarsndan itiba
ren ticaret maliyetlerini byk lde azaltt. kincisi, Adam Smith ve
David Ricardo gibi serbest piyasa ekonomistlerinin grleri ilgi ek
tike ekonomik anlat da deiti. Bu nedenle dnyann nde gelen eko
nomilerinin hkmetleri ithalat vergileri (gmrk vergileri) ve ak
yasaklar eklinde ticarete uyguladklar kstlamalar byk oranda
kaldrdlar. 1870'lerin sonrasnda, altn standardnn genel kabul gr
mesi, para birimlerinin deerindeki keyfi deiiklik korkusu ve dier
mali duraksamalar olmadan sermayeye uluslararas alanda hareket
etme kabiliyeti salamtr.
Ancak bunlar hikayenin sonu olamaz. Son blmde grdmz
gibi, ilem maliyetleri dnya ekonomisinde ulam, vergiler ve para is
tikrarszl maliyetlerini aar. Olaan aklamalar on dokuzuncu yz
yla zg iki ok nemli kurumu gzden karr. Bu kurumlar, bugne
kadar mmkn olandan daha derin bir kreselleme salar ve daha
nce karlatmz piyasa destekisi dzenlemeleri aksettirir.
Bunlarn ilki, dnemin nemli ekonomik karar alclarnn inan
sistemlerindeki uyumdu. Ekonomik liberalizm ve altn standard ku
rallar farkl uluslardaki politika yapclar arasnda balant kurdu ve
ilem maliyetlerini ticaret ve finansta en aza indiren uygulamalar ko
nusunda birlemelerini salad. Anlatnn hkmettii yerde - Britanya
ve btn dnem boyunca dnyann en nemli merkez bankalarnda
olduu gibi - kreselleme gvendeydi. Olmad veya zamanla zl
d yerlerde - 1870'lerden sonra Kta Avrupa'sndaki ticari politika
da olduu gibi - kreselleme g kaybetti.
kinci kurum emperyalizmdi. Resmi veya gayri resmi olsun olmasn,
emperyalizm gelimi lkelerin hkmetlerinin icrac olduu "nc
kii icras" trnde, ticaret dostu kurallar uygulama mekanizmasyd.
Emperyalist politikalar, mmkn olan her zaman belli bal lkelerin
siyasi ve askeri gcn kullanarak dnyann geri kalan ksmn da ayn
izgiye tamak amacndayd. Bylece kresellemenin dnya ekono
misinin Latin Amerika, Asya ve Orta Dou gibi periferal kesimlerinde
raydan kmasn nleyen bir bariyer oluturdular ve bu blgelerin
uluslararas ticaret ve finans iin gvenli klnmasnda da kullanlabi
lirlerdi.
Bu blm, on dokuzuncu yzyl kresellemesinin nasl ortaya k-

lk Byk Kresellemenin Ykselii ve D

23

tn ve yerel politikalarn nasl onun zlmesine neden olduunu


aklar. Bundan sonra ticaret politikalar ile balayacak ve altn stan
dard ile devam edeceiz.

Serbest Ticaretin (Kstl) Zaferi


Serbest ticarete ynelik gven, Adam Smith'in serbest ticaretin bu
ticarette yer alan btn lkelere nasl yararl olduunu gstermek
amal grlerinin zerinde ykselen David Ricardo ve John Stuart
Mili gibi ekonomistlerin abalar sayesinde on dokuzuncu yzyl bo
yunca ykseldi. Bir sonraki blmde greceimiz gibi, bu fikirler sade,
gl idi ve mantksal dorulukla ifade edilebilirdi. Ancak etkisi lke
den lkeye ve zamana gre farkllk gsterdi. On dokuzuncu yzyl
bir serbest ticaret yzyl olarak dnsek de Britanya herhangi bir
dnem iin serbest ticaret politikalarn srdrm tek byk ekono
midir. Amerika Birleik Devletleri Sava srasnda sanayi rnleri
ithalatna ok yksek gmrk vergileri koydu ve btn yzyl boyunca
yksek kalmalarn salad. Avrupa'nn belli bal gleri 1860'larda
ve 1 870'lerde sadece ksa bir sreliine serbest ticarete gemekte te
reddtsz kald.
On dokuzuncu yzyl vergi gemiindeki nemli tarih Britanya'nn
Napolyon Savalar srasnda hububat ithalatna getirdii vergileri kal
drd 1846 ylyd. Bu "Tahl Yasalar" krsal kesim karlarn kent
karlaryla kar karya getirdiklerinden on dokuzuncu yzyl bala
rndaki Britanya'da siyasi ekimelerin merkezindeydi. Burada "tahl",
hububatla e anlamldr ve sz konusu vergiler btn yiyecek ve hubu
bat ithalatn kapsar. Toprak sahipleri yiyecek fiyatlarn yksek klan
ve gelirlerini arttran yksek vergileri istiyordu. Londra, Manchesterve
dier ehirlere sirayet eden Sanayi Devrimiyle birlikte gittike gle
nen kentli reticilerse geim masraflarn indirebilmek iin vergilerin
kaldrlmasndan yanayd. Kari Marx'n da aralarnda bulunduu dier
kiilerin de belirtecei gibi geim masraflarnn azaltlmas kapitalist
lerin iilere ok daha az cret vermelerini salayacakt. Bu tartma,
birka ithalat vergisi konusunda iddetli bir sava gibi grnen, ancak
aslnda Britanya'y kimin ynetecei ve gelecek yllarda refaha kavua
can belirleyecek Tahl Yasalar aleyhine ve lehine glerle Britanya
toplumu ve politika?n tahrik etmiti. Tannm bir dergi olan The Eco-

24

Akll Kreselleme

nomist bu an bir rndr; serbest ticaret grlerini yaymak ve


halkn beenecei ekle sokmak iin Tahl Yasalar kartlarnca kurul
mutur ve bu roln bugn de srdrmeye devam etmektedir. Sonun
da,, ykselen retim karlar kazand: Hem entelektel argmanlar
vard hem de Sanayi Devrimi gleri onlarn yanndayd.
Tahl Yasalar o gnn egemen ekonomik gc olan Britanya'da kal
drldnda, dier Avrupa lkelerine de ayn yolu izlemeleri iin bask
yapld. Pek oklar bu yenilii Britanya'da siyasi ve ekonomik bir ba
ar olarak kabul etti. Avrupa'daki ekonomi yorumcular yasann kald
rlmasndan sonra Britanya'nn ticaretindeki ve sonularndaki byk
arta korku ve hayranlk ile kark bir sayg duygusuyla iaret ettiler;
oysaki bu baarnn byk bir ksm Sanayi Devriminden ileri geliyor
du. Britanya'nn bu ak baars baka lkelerde ticari serbestleme
yi kolaylatrmad. mparator Louis-Napoleon Bonapart'n Britanyal
Milletvekili ve serbest ticaret yanda Richard Cobden'e belirttii gibi,
"Benzer bir ii kendi lkemde yapmak fikri ekici gelse de Fransa'da
reform yapmak olduka gtr; biz Fransa'da devrim yaparz, reform
deil."2 Ancak serbest ticaret kafasnda olan liderlerin her zaman ba
vurduu siyasi bir are vard: Baka bir lkenin aynsn yapmas kar
lnda ticari engelleri azalt ve sonra kar tarafn pazarlarn amasn
salamak iin gerekli bir imtiyaz olarak karlnda serbestlemeyi
sun.
Sonu, Fransa'nn Britanya'da retilen mallara vergi uygulamas
karlnda Britanya'nn Fransz ikilerine uygulad vergileri indir
mesini salayan 1860 tarihli Cobden-Chevalier anlamasyd. Bunun
sonrasnda dier Kta Avrupa's lkeleriyle bir dizi anlama imzaland.
Cobden-Chevalier anlamasndaki nemli bir yenilik de en ok gze
tilen ulus ("M FN") hkmyd. Bu hkm uyarnca, imza sahibi taraf
larn nc lkelere tanyacaklar vergi indiriminden herhangi ba
ka bir anlamaya gerek olmakszn birbirlerine de tanrlar. Bu ticaret
anlamas a 1860'lar ve 1 8 70'lerde Avrupa' da nemli bir vergi indi
rim arac haline geldi. 1870'lerin ortalarnda, ticaret zerindeki pek
ok yasak kalkmt ve retim zerindeki ortalama vergiler olduun
dan olduka dk oranlarda; Britanya, Almanya, Hollanda, sve ve
svire'de dk tek haneli rakamlardayd; Fransa ve talya'da 1 0 - 1 4
civarndayd.3
Serbest ticaret her yerde kazanmad. Tahl Yasalar konusundaki an-

lk Byk Kresellemenin Ykselii ve D

lamazlk, pek ok kez szn edeceimiz bir konuyu betimler: Ticaret


politikalarnn gelir dalm zerinde nemli sonular olduundan.
daha geni siyasi mcadelelere karrlar. Ekonomistler, hkmetin
getirdii ticaret engellerini yaratan ilem maliyetlerinin yapayln ve
bu nedenle anlamsz oluunu knayabilir; ancak sz konusu argman
kart ekonomik argmanlar ve gl siyasi karlar olduu her zaman
kazanamaz. Bu siyasi basklarn ve ekonomi argmanlarnn her za
man kiisel kar ve gerici doktrinlerden ileri geldii fikrindeyseniz Tahl Yasalarnn kaldrlma hikayesi ou zaman ileri grn ve libe
ralizmin, geleneksel soyluluk ve otoriter kurumlara kar zaferi olarak
ne srlr - Amerika Birleik Devletlerinin deneyimini dnn.
Amerika Birleik Devletlerinin siyasi yaps on dokuzuncu yzyln
ilk yarsnda Britanya' dan farkl olsa da iki lkenin ortak bir taraf var
d: Vergi ihtilaflar ulusal siyasetin merkezindeydi. Kzgn bir Pensil
vanyal kanun koyucunun da daha sonra belirtecei gibi, "nsan gm
rk vergisi konumalar yapan bir hayvandr."4 Ticaret politikalar G
ney ve Kuzey arasnda lkedeki en nemli sosyal ve siyasi blnmeleri
dorudan besledi. Klelik sisteminin olduu Gney; ttn ve pamua
dayal bir ihracat ekonomisi evresinde rgtlenmiti. Kuzey'deki z
gr devletler, retim konusunda Britanya'nn gerisinde kalan ve daha
ucuz ithalatlarla rekabet etmeye alan henz olgunlamam bir re
tim temeline sahipti. Gney, zenginliini uluslararas ticarete borluy
du. Kuzey, en azndan ayak uydurana kadar ithalatlardan korunmak
istiyordu.5
1 8 6 1- 1866 Sava, klelik kadar Amerikan ticari politikasnn ge
leceiyle de ilgiliydi. Sava balar balamaz, Abraham Lincoln Amerika
Birleik Devletleri'nin gmrk vergilerini ykseltti ve ticaret korumas
Kuzey'in zaferinin ardndan daha ok artt. Mamul mallar zerindeki
ithalat gmrk vergileri 1 866'dan sonraki on yl iinde yzde 45 civa
rndayd ve 1 . Dnya Sava'na kadar bu seviyenin altna inmedi. Btn
standartlara gre, Amerika Birleik Devletleri on dokuzuncu yzyl so
nunda olduka korumacyd. Tesadfen veya deil, bu konuda tartma
srmektedir, bu dnem Amerika'nn Britanya'ya yetitii ve pnun en
dstriyel yeteneini at dnemdir.
Ticaret politikas ile ekonomik byme arasndaki ilikiye daha son
ra dneceiz. imdilik, Amerika Birleik Devletleri deneyimi hakknda
ilgin olan ey, serbest ticaretin "ilerici" siyasi amalara hizmet etme-

26

Akll Kreselleme

dii bir durumu ifade eder. Tannm siyaset bilimci Robert Keohane
yle yazmtr: "Piyasa mantn takip etmenin uzun vadede trajik
sonutan vard. eitlendirme ve endstrileme olmakszn byme
nin Gney zerindeki ekonomik etkisi yeterince zararlyd. Pamuu
kral yapmann sosyal ve siyasi sonular ok daha ciddi oldu: Klelik
iyice yerleti ve sivil sava gittike olas bir hale geldi."6 Dier ekono
mik sonular ne olursa olsun, on dokuzuncu yzyl Amerika'snda ser
best ticaret, klelii sosyal ve siyasi bir kurum olarak destekleyecek ve
glendirecekti. lkenin siyasi kurumlarnn geliimine verdii zarar
sadece tahmin edilebilir; ancak manzara pek de i ac olacaa ben
zemiyor.7
Alnan ders aktr: Bir lkenin dnya ekonomisinde nerede dur
duuna ve ticari politikalarn sosyal ve siyasi blnmeyle nasl uyum
lu hale geldiine bal olarak, serbest ticaret ilerici veya gerici bir g
olabilir. Britanya on dokuzuncu yzylda dnyann endstriyel elektrik
santraliydi ve liberal ticaret politikalar retim karlarn ve orta s
nf korudu. Amerika Birleik Devletleri, liberal ticaret politikalarnn
baskc, tarmsal gelirlerden faydalanaca klelik temelli ekim faali
yetlerinde maliyet faydas olan endstri anlamnda rakiplerinden geri
kalm bir devletti. Serbest ticaret ve "iyi politika" her zaman bir arada
yrmez.
Bu srada, Avrupa Ktasnda, serbest ticaret hakknda sonradan
akllara baka dncelerin gelmesi gecikmedi. ou zaman olduu
gibi nemli bir etken 1 870'lerde balayan ve zellikle iftileri vuran
uzun sreli bir ekonomik durgunluktu. Tamaclktaki devrimler ve
gmrk vergilerinde indirim Amerika'dan gelen tahl aknna neden
olduu gibi, fiyatlar da aniden drd. Ktadaki her yerde, tarmsal
karlar koruma istiyordu; bu da ou zaman daha gelimi Britanya
l reticilerle (ve gittike artan sayda Amerikal ihracatyla) rekabet
halinde olan sanayicilerle ortak bir gaye oluturuyordu. Bu durum,
Bismarck Almanya'snda, 1 870'lerin sonlarndan itibaren ok daha
yksek gmrk vergilerine yol aan, ziraatlarla sanayiciler arasn
da bir koalisyon olan nl "demir ile avdarn evliliiyle" sonuland.
Her zaman bilinli bir siyasi uzman olan Bismarck, Almanya'nn dier
lkelerin fazlalk retiminin pl haline geldiinden yaknarak
yeni politikay temellendirdi. Fransa ve dier Kta gleri kendi yk
sek gmrk vergileriyle bu yolu takip ettiler ve ticaret kstlamalarnn

lk Byk Kresellemenin Ykselii 'e ;; .. . :..


arttrlmasna ynelik genel eilim 1 . Dnya Sava'nn balamasna
kadar devam etti. 1 9 1 3 itibariyle Ktada retime uygulanan ortalama
ithalat vergileri neredeyse iki katma karak yzde 20'leri bulmutu.=
On dokuzuncu yzyl sonlarnda Avrupa'da retimde yaanan bu
arta ilikin liberal ekonomik anlat bakmndan elikili bir durum
sz konusuydu. Ekonomi tarihisi Paul Bairoch'n da belirttii gibi,
1890'dan sonra sadece ticaret hacminde deil, zellikle ticari engeller
getiren lkelerde gelirde de hzl bir art olmutu.9 sava sonras
Amerika Birleik Devletleri'nin de yaad bu deneyim serbest ticaret
politikalar ile ekonomik byme arasndaki basit ilikiyi daha phe
li hale getirir. Bu konuya Bretton Woods rejimini ve kresellemenin
gnmzdeki gelimekte olan lkeler zerindeki etkilerini tartrken
yeniden deineceiz.
Avrupa'nn geri kalannda Britanya ihracatlarna uygulanan yksek
gmrk vergilerinin cn almak isteyen "serbest tccarlardan" gelen
basklara ramen sadece Britanya'da korumac kaygan zemine 1 . Dn
ya Sava ncesinde on yllarca direnildi.10 Serbest ticaret ideolojisi
Britanya'da ok byk lde kamu sylemine hkmederken, "koru
maclk" rakiplerinizi ka atarak korkutmak iin aalayc bir teri
me dnmt. Britanya'nn retimdeki gl ticari konumu gmrk
vergilerini gereksiz ve anlamsz bir politika haline getirdi. Babakan
William Gladstone ticaret politikasna misilleme arayan kiilerle alay
ettiinde, her iki etkene de hitap etti. Allah akna bu "adil ticaret" ne
anlama geliyor? diye sordu. "Pekala, beyler" diye cevaplad, bundan
sonra serbest tccarlar tarafndan srekli tekrarlanacak bir argman
kullanarak, "Eski dostumuz Korumacla pheli bir benzerlii oldu
unu sylemeliyim."11 Bu dpedz yeni bir isimle daha ekici grn
meye alan eski korumaclkt.
Gladstone, mamul ithalat ihracatna gre olduka az olduundan
Britanya'nn misillemeden pek az kazan saladna iaret etti. Byle
minik bir nedenle uygulanan gmrk vergilerinin cezalandrma gc
az olacakt. Gladstone, Britanya'nn geni ticaret fazlasnn lke asn
dan serbest ticareti daha elverili bir politika yaptn belirtti. Gn
mz ekonomistlerinden biri sadece ticaret fazlas olan l}5elerin tica
retten faydalandn ne sren Gladstone'un merkantalist argman
karsnda sinecektir. 12 Her neyse. Britanya'nn retimdeki hakimiyeti
korumac akndan saknmasn salad.

28

Akll Kreselleme

elimi lkeler arasnda serbest ticaret, ortak ideoloji ile lke iin
deki siyasi karlarn btn arasnda zor ve hassas bir denge zerine
kurulmuken, dnyann geri kalannda bu, ounlukla dardan daya
tlrd. Asya'da Avrupa emperyalizmi yabanc haklarnn korunmas
n, anlamalarn uygulanmasn, anlamazlklarn Avrupa lkelerinin
kanunlar kapsamnda karar balanmasn, ihracat ve yatrmclarn
iyi karlanmasn, borlarn denmesini, altyap yatrmlarnn yapl
masn, yerel halkn yattrlmasn, henz olgunlamam milliyeti
hedeflerin engellenmesini vs. temin etti; bylece uluslararas ticareti
baltalayabilecek uzun ilem maliyetleri listesini etkisiz kld. East India
Company'nin yerel ayaklanmayla baa kamad iin yerine ngiliz
Raj'n geldiini veya Hudson's Bay Company'nin polis glerinin nasl
Kanada'ya devredildiini hatrlayn. Harvard'dan tarihi Niall Fergu
son Britanya Krallnn hukuk ve dzeni olmayan toplumlara hukuk
ve dzen getirdiini iddia eder: "Tarihte hibir dzenleme mal, serma
ye ve igcnn serbest hareketini on dokuzuncu yzylda ve yirmin
ci yzyl balarnda Britanya Krall'nn desteklediinden daha fazla
desteklememitir," der."13
Ferguson'un emperyalizmin ekonomik kreselleme iin olduka
gl bir etken olduuna ilikin teyidini kabul etmek iin onun Britan
ya Krall hakkndaki vg dolu deerlendirmesine aldanmak gerek
mez. Son zamanlarda yaplan istatistiki bir almada, bu tr bir nicel
almada gerekletirilebilecek lde dier tm koullarda srek
lilik salandnda, ayn imparatorluun yesi olan iki lkenin impa
ratorluk dndaki lkelerle yaptklar ticaretin iki katn kendi arala
rnda gerekletirdikleri grlmtr. Neden? "mparatorluklar ilem
maliyetlerini drerek ve imparatorluklar arasnda ticareti gelitiren
ticaret politikalar getirerek ticareti arttrdlar." almay gerekle
tirenlerin sayya dkebildikleri azaltlm ilem maliyetine ilikin be
lirgin durumlar ortak bir dil kullanlmas, ortak bir para biriminin ol
mas, son zamanlarda alnan smrgelerde para baslmas ve imtiyazl
ticaret anlamalarnn olmasdr.14
Bu tr etkilerin, metropolit glerin dorudan imparatorluk ku
rallarn uygulad durumlarla snrl olduunu dnmek bir hata
olacaktr. Emperyalizm hem resmi hem de gayri resmi ekillerde or
taya kt. Britanya, Fransa ve (en sonunda oyuna dahil olan) Amerika
Birleik Devletleri ve dier glerin baka blgeleri boyunduruklarna

lk Byk Kresellemenin Ykselii ve D

29

almak iin dorudan hakimiyet kurmalarna her zaman gerek yoktu.


Askeri g tehdidi ve siyasi bask ou zaman yeterli oldu. "Serbest
Ticaret Emperyalizmi" balkl rnek tekil eden makalelerinde John
Gallagher ve Ronald Robinson, "gayri resmi etki ile resmi hkm ara
snda bir sreklilik olduunu, resmi hkmn sadece artlarn ok yer
leik olmad ve yerel yneticilerle istenen sonularn ulalamad
zamanlarda son are olarak kullanldn gsterir.15
Gayri resmi etkinin balca arac ticaret anlamasyd. Yerel yne
ticiler Smith ve Ricardo'nun fikirlerine yeterince rabet gsterme
diklerinde, hazr bekleyen silah ykl uaklar onlarn yeterince ikna
edilmesini her zaman salayabilirdi. Bylece Britanya, 1838 ylnda
Osmanllarla, lkede ithalat vergilerini en fazla yzde S'le snrlan
drmaya ve ithalat yasaklarn ve tekelleri kaldrmaya zorlayan bir an
lama imzalad. ngiliz mparatorluu, 1 839-42 yllar arasnda ihra
edecekleri afyon ve dier mallara lkeyi amas iin in'le de 'l\fyon
Savana" girdi. Tugeneral Matthew C. Perry 1854 ylnda Amerika
Birleik Devletleri adna Japonya'yla lkenin yabanc gemilere ve ti
carete almas iin bir anlama imzalad. Bu ve benzeri anlamalar,
ithalat vergilerindeki st snr etkileyecek (tabi ki tek tarafl), daha
gsz lkelerin ticaret politikalarn bamsz yrtme kabiliyetlerini
snrlayacak, yabanc tccarlara yasal ncelikler tanyacak ve yabanc
larn limanlardan geiini salayacakt.
Bu balamda, ticaretteki ak patlamaya ramen, on dokuzuncu
yzyl kresellemesi ou zaman betimlendii gibi serbest ticarete
dayanmyordu. Resmi olsun olmasn, imparatorluk politikalar kesin
likle ticareti gelitirdi; ancak bu politikalar sadece byk lkelerin
kullanmna dayanyordu ve kelimenin tam anlamyla "serbest ticareti"
temsil etmiyordu. Eer ngiltere ayan bir kenara brakrsak, serbest
leme nemli ekonomilerin yerli ticaret politikalarnda sayl baarla
ra imza att. Baz lkeler (Amerika Birleik Devletleri gibi), gerekten
serbest ticaret politikalarn desteklemezken, dierleri (Kta Avrupa's
gleri gibi) birka on yl sonra yksek korumaclk dzeylerine geri
dndler. Ekonomik stnln ithalat rekabetinden nispeten ba
klk salad durumlar hari olmak zere, yerel politikalar uzun
sreli olarak serbest ticarete yardmc olmad. Tamaclk devrimi
ve gelir art sayesinde son birka on yl dnda muhtemelen tarihte
benzerine rastlanmam lde bir kreselleme vard. Ansak bu k-

.W

Akll Kreselleme

reselleme, tekrarlanmas g bir dizi n koul, hantal ve zayf kurum


sal ayaklar zerinde duruyordu.

Altn Standard ve Finansal Kreselleme


Ticaret rejiminin dorusu, on dokuzuncu yzyl kresellemesini y
neten mali rejim ve para rejimininkinden bile daha doruydu: Altn
standard. Emperyalist uygulamalarla basklanan disiplin bir kez daha
serbest sermaye akn salamak iin nemliydi. Dahas altn standar
dn destekleyen ve 1870 ile 1914 arasnda mali kresellemeyi ida
me ettiren dnce sistemi Byk Buhran'da ald lmcl darbeler
ve John Maynard Keynes'in tohumlarn att ekonomik dncedeki
devrim sonrasnda ayakta kalamayacakt.
Altn standard birka basit kurala dayanyordu. Her ulusal para bi
riminin deerini altna kesin bir ekilde sabitleyen bir altn paritesi
vard. rnein ngiliz Sterlini 1 1 3 gren (yaklak 0,065 gr) saf altn ola
rak tanmlanrken Amerika Birleik Devletleri dolar 23.22 gren 'di.16
Her ulusun merkez bankas bu pariteler zerinde ulusal paralar alt
na dntrmeye hazrd. Buna gre, para birimleri arasndaki dviz
kurlar da geri dn olmayan bir ekilde sabitti; bir ngiliz sterlini

1 13/23.22 veya 4.87 dolara eitti. Para lkeler arasnda serbeste do


laabiliyordu ve altn pariteleri ile belirlenen sabit oranlardan mba
dele edilebiliyordu.
Kurallara gre yerli para arzndaki deiiklikler olduka sk bir e
kilde altn rezervlerindeki deiikliklerle ilintiliydi. D demeler den
gesinde ak olan bir lke ticari ortaklar karsnda altn kaybedecekti
ve para arznda bir d yaayacakt. Bu altn ak, ekonomistlerin
"otomatik ayarlama mekanizmas" adn verdikleri ekonomik koullar
da dzeltmelerin yaplmasn tetikleyecekti. A olan bir lkede, ye
tersiz para, kredi faiz oranlarnn ykselmesi ve yurtii fiyatlarn d
mesine neden olur. Bunun sonucunda harcamalar azalr; ticari rekabet
artar; d demelerde denge yeniden kurulur.
Altn standard kurallar kapsamnda, hkmetlerin kredi koul
larn deitirmek iin para politikasyla oynama kabiliyetleri yoktu;
nk yerli para arz sadece ulusal snrlardaki altn ve para akyla
belirlenirdi. Esas itibariyle merkez bankalarnn, kasalarndaki altn
seviyesi dalgalandndan para basmak ve tedavlden kaldrmak d-

l k Byk Kresellemeni n Ykselii ve D

31

nda yapt ok az ey vard. Sistemin kesin, evrensel ve zorunlu ku


rallar vard. Finansal rejim ulusal snrlar arasndaki ilem maliyetle
rini en aza indirdi. Finanslar ve yatrmclarn snrlardaki srprizler
ve kontrollerle uramas gerekmiyordu.
Uygulamada merkez bankalarnn zaman zaman "oyunun kuralla
rndan" sapabilecekleri ve manevra yapabilecekleri alanlar vard. zel
likle ticaret a olan bir lke yurtdndan lkeye gelen zel sermaye
akn dengeleyen faiz oranlar varsa, faiz oranlarndaki ykselmeyi
geciktirebilir veya bundan kanabilirdi. Ancak bu "dengeleyici" ser
maye aknn olmas ciddi anlamda merkez bankalarnn altn paritesi
ballna gvenine balyd. Piyasalarda hkmetlerin nihayetinde
pariteleri her ne pahasna olursa olsun savunacaklar varsaym vard.
Byle varsaydlar, nk bu, merkez bankasnn davrann o srada
yneten dnce sistemiydi. Altn standardnn srdrlmesi, para po
litikasnn gidiatnda mutlak ncelikliydi; nk sistem para istikra
rnn temeli olarak grlmeye balanmt, hem de para politikasnn
gidiatnda tam istihdam veya ekonomik byme gibi rakip hedefler
yoktu. Her yerde olduu gibi burada da fikirler nemliydi. Aktif para
ve mali politikalarn i dnglerini sistematik olarak yattrabilecei
veya para devalasyonunun ticari dengesizlikleri ortadan kaldrabile
cei fikri - bunlarn hepsi inanlara tersti. Hkmetlerin talepleri, k
tlar veya istihdam nasl istikrara kavuturabileceine ilikin byk
oranda inanlan ve tamamyla ortaya konmu bir anlay sz konusu
deildi.
Ticaret politikas yapclarn aksine, merkez bankalar yerli politi
kann gidi gelilerinden izole idi ve bamsz i yapabiliyordu. En zeki
finansal kreselleme tarihilerinden biri olan Barry Eichengreen,
konuyu ok gzel zetler: Ekonomik oklar karsnda merkez ban
kalarnn serbest sermaye akn ve sabit dviz oranlarn srdrme
yetisi "altn konvertibilitesinin mdafaasna ters den dier hedefle
rin gerekletirilmesi iin [onlara] yklenebilecek siyasi bask snrna
dayanyordu".17 ngiltere, Fransa ve pek oklarn kapsayan nde gelen
glerin merkez bankalar aslnda zel mlkiyete aitti ve kanuni para
karmak dnda herhangi bir kamusal ilevi yoktu. Amerika Birleik
Devletleri, Merkez Bankas Kanunun bir Merkez Bankas sistemi yarat
t 1 9 1 3 ylna kadar merkez bankas grevi gren bir kamu kurulu
una sahip deildi. Farkl uluslardaki merkez bankalar finans dnda

32

Akll Kreselleme

baka dnyalardan gelen kardelerine kyasla birbiriyle daha byk


bir yaknlk iinde olan kulp yeleri gibiydi.18 Eichengreen'in szle
riyle altn standard "sosyal olarak ina edilmi bir kurumdu." 19
1. Dnya Sava'ndan yllar nce dnya ekonomisinde yaanan fi
nansal kreselleme tam anlamyla olaanstyd. Kreselleme ile
ilgili hemen her kitapta tekrarlanan bir paragrafta, yzyln en etkili
ekonomisti John Maynard Keynes, 1 9 1 9 ylnda bir Londra sakininin
herhangi bir glk olmadan veya yatrmnn meyvelerini alamaya
candan korkmakszn dnyann herhangi bir yerine zgrce yatrm
yapabildiini hatrlar.20 Bu dnem dnya finans piyasalarnn en az
ilem maliyetiyle alt dnemdi. Londra, New York ve Avrupa'nn
dier nemli finans merkezlerindeki faiz oranlar tek bir piyasann
paralarym gibi ortak hareket ediyordu. Sermaye ok bulunduu
yerlerden (zellikle ngiltere) zgrce ve byk meblalarla az bulun
duu yerlere (zellikle Yeni Dnya) ulat. Serbest ticaret durumunun
aksine, 1870'lerde ve 1 880'lerde altn standardndan ayrlmak iin ok
yaygara kopmu olsa da 1. Dnya Sava araya girene kadar altn ve
sermaye akndan geri adm atlmad. Finansal kresellemenin bu
ykseliine son zamanlara kadar bir daha ulalamayacakt.
Avrupa ve Amerika Birleik Devletleri'nde altn ktl nedeniyle
altn standard kurallarnn gerektirdii gibi, kredi koullarnn sert
letii ve fiyatlarn dt 1870'lerde kurumun dayankll iddetli
bir ekilde test edildi. En ok zarar grenler, den fiyatlar karsn
da yksek faiz oranlarnn ezdii iftiler oldu. Hkmetlerin gm
para bastrmasn ve para arzn ykseltmesini salayacak ift metalli
standarda dn iin bir grlt koptu. syan, kez Demokrat Parti
bakan aday seilen William Jennings Bryan'n 1896 Demokrat Par
ti Kongresinde nl "nsanolunu altn bir armha germemelisiniz"
konumasn yapt Amerika Birleik Devletleri'nde doruk noktasna
ulat.21 Merkez bankalar dn vermedi ve altn standard devam etti.
Sonuta altn standardn kurtaran ey muhtemelen 1886 ylndan
sonra Gney Amerika'daki altn keiflerinin piyasa arznda arta ne
den olmasyla fiyatlarda yaanan dt.
Grdmz gibi, gnn nemli ekonomik gleri arasnda finan
sal kreselleme btn nemli kararlar alan merkez bankalarnn
birbirine skca bal olduu kulpteki akan grlerinin rnyd.
Latin Amerika, Orta Dou ve Asya'daki kresel ekonominin evresin-

l k Byk Kresellemenin Ykselii ve D

33

deki lkeler arasnda, pek ou altn standardna tam bir gei yapm
olmasa da parasal ortodoksi geerliydi. Dnya ekonomisinde asl ciddi
olan problem, egemen varlklarn ve ilerindeki borlularn borlarn
demesinin nasl salanacayd.
Bu daimi bir sorundur ve uluslararas finansn derdidir. Yerli bir
borlu borcunu demeyi reddederse, madur bor veren kii mahke
meye gidebilir, borlunun mallarna haciz koydurabilir ve kararn yet
kili kurumlarca uygulanmasn bekler. Yabanc topraklarda bir borlu
deme yapmadnda, bor verenin ok az seenei vardr. Karar vere
cek uluslararas bir mahkeme veya karar uygulatacak uluslararas bir
polis kuvveti yoktur. Aslnda borlunun nndeki tek engel olas itibar
kayb ve belirli bir sreliine uluslararas kredi piyasalarnn kendisi
ne kapatlmasna karlk yklenecei olas maliyettir.22 tibar kaybna
ramen, tarih bize borcunu demeyen kiilerin nihayetinde yeniden
uluslararas finans piyasalarna yeniden girdiini gsterir. Baz sonu
lar ortaya kar. ncelikle borlu sadece deyemediinden deil, daha
dk bir eik olan demek istemediinden uluslararas ykmllk
lerini yerine getirmiyor olabilir. kincisi, bunu tahmin eden mantkl
ve ileri grl bir banka veya senet sahibi bu tr uluslararas kredi
iine girmez veya ancak yksek bir prim karl girer. Baka bir see
nek olarak, basiretsiz bir kredi ve sonrasnda denmemesinden kay
naklanan patlama ve iflas dngs yaanacaktr. Uluslararas finans
piyasas, geri demeyi temin eden gvenilir mekanizmalar olmadka
baarl olamaz.
Ticaret anlamalarnda olduu gibi, bor szlemelerinin uygulan
masnda gzdalar ve imparatorluk glerinin varl ok yardmc
oldu. Hindistan demiryollarna yatrm yapan ngiliz kapitalist, ya
trmnn gvenliini temin etmek iin ngiliz Raj'nn grev banda
olduunu biliyordu: Bir ngiliz yetkilisinin belirttii gibi "Hindistan
gelirlerinin yzde bei garantilendii srece, bor verdii paralarn
Hoogly'ye atlp atlmad veya kiremit ve harca dnp dnme
dii onun iin nemli deildi."23 Osmanl mparatorluu 1875 ylnda
ounlukla ngiliz ve Fransz tahvil sahiplerine kar ykmllkleri
ni yerine getiremediinde, Avrupallar Osmanl vergi gelirlerini tah
sil etmek amacyla gc zayflayan Sultan snr tesi bir temsilcilik
kurmalarna izin vermeye ikna ettiler. Osmanl Dyun-u Umumiyesi
(faaliyetlerine 1881 ylnda balamtr) esas amac yabanc borlarn

34

Akll Kreselleme

denmesi olan, Osmanl Devleti iinde kurulmu byk bir brokra


si kurumu haline geldi. Msr'daki ulusal alkant 1882 ylnda ngiliz
mali karlarn tehdit ettiinde, "siyasi istikrar yeniden salamak" ve
yabanc borlarn denmeye devam etmesini temin etmek zere ngi
lizler lkeyi istila etti. O srada bakan William Gladstone'un serveti
nin byk ksm Msr'a verilen kredilere yatrlmt; bu balamda fi
nansal kreselleme ile askeri g arasndaki balant olduka akt.24
Aslnda amalar ok daha snrl olmasna ramen, sonunda ngilizler
Msr' dorudan ynetmeye baladlar.
Amerika Birleik Devletleri'nin kendisi de on dokuzuncu yzylda
pek ok eyaletinin borlarn ge dedii kark bir bor deme ge
miine sahiptir; bu nedenle nihayetinde Amerika'nn bat yarmkrede
borlarn denmesini temin eden g haline gelmesi ironiktir. 1 904'te
yapt konumada Theodore Roosevelt (Monroe Doktrininde "Roose
velt Gerekesi" olarak isimlendirilir) Amerika Birleik Devletleri'nin
Latin Amerika lkelerinin uluslararas borlarn demelerini temin
edeceini ak bir dille belirtmitir. 1905'te Santa Domingo'ya sava
gemileri gndererek, Dominik Cumhuriyeti'nin borlarn geciktirme
si zerine gmrk gelirlerinin tahsilini devralarak ticareti kastettiini
gsterdi; bu eylem onun yabanc bor verenlerin karlarn koruma
kararllna iaret ediyordu; Latin Amerika tahvillerinin fiyatlar ise
hzlca artt.25 Amerika Birleik Devletleri sava gemilerinin ortaya
kmasndan nceki soru, borlarn tahsil edilip edilmeyecei deildi;
bunu Avrupallarn m Amerikallarn m yapacayd. Avrupallar saf
d brakan Roosevelt burann Amerika'nn etki alan olduu konu
sunda bir kuku kalsn istemiyordu.
Altn standard ve finansal kreselleme, serbest ticarette olduu
gibi, yerel politikalar, inan sistemleri ve nc taraf uygulamalarn
garip bir kombinasyonu ile olanakl klnd. Bu gler kendisini ortaya
koyan kitle politikasnn bir sonucu olarak zayfladnda, uluslararas
finans da zayflad. 1930'larda altn standardnn nihai k bu kom
binasyonun zayfln apak ortaya koyar.

Altn Standardnn Sonu


1. Dnya Sava dvizler zerinde ar bir devlet kontrolnn ve
1 9 20'lerde arkasndan gelen istikrarszln yaand bir dneme ze-

lk Byk Kresellemenin Ykselii ve D

35

min hazrlad. ngiltere dahil btn lkeler sava srasnda altn kon
vertibilitesini durdu ve milli parann milli parann yabanc paralar kar
snda deiimini serbeste belirlenmesini engelleyen kstlamalar
(kambiyo kontrol) getirdi. Savan sona ermesinin ardndan baz Av
rupal lkelerde 192 0'lerin banda hiper enflasyon yaand (Alman
ya, Avusturya, Polonya ve Macaristan) . Bu karmak dnemde dviz
kurlar ok hareketliydi. Uluslararas finansta normal artlar yeniden
oluturmak iin 192 0'1erde yetkililer altna dnmenin kanlmaz ol
duunu dnyordu. Ancak bunun zamanlamas ve dnn sava
ncesi paritesinden (H

4.87$) veya daha deeri drlm bir


orandan m gerekletirilecei sorusu gndemdeydi. Sterlinin dee
rinin drlmesi argman kesindi ve arka planda doruluu kuku
gtrmezdi: ngiltere'nin ekonomi yldznn eski parlakl kalmam
t ve devam etmesi iin daha zayf bir sterline gerek vard.
il. Dnya Sava srasndaki btn devlet adamlna ramen Wins
ton Churchill'in ekonomiye akl ermedii gibi, konuya ilgisi de yoktu.
Bu nedenle ngiltere'nin altn standardna dn arifesinde Maliye Ba
kan olmas olduka byk bir talihsizlikti. Maliye'deki astlarna dan
rken derinlikten yoksun olduunu zaten kabul ediyordu. "Asker veya
general olsalard, neden bahsettiklerini anlardm," diyordu. "Ama san
ki Farsa konuuyorlard".26
ngiliz fiyatlar sava srasnda kattan fazla ykseldi ve sava
sonrasndaki deflasyona ramen (yzde 50), Amerika'dakinden daha
yksek seviyelerde kald. ngiltere'nin o anda dnya altn rezervlerinin
byk bir ksmna sahip Amerika Birleik Devletleri'ne ykl borcu
da vard. ngiliz hkmeti sermaye kan nlemek iin yksek faiz
oranlar uygulamaya zorlanmt ve isizlik % 1 0'lardayd. Sterlinin pi
yasa deeri, bu dnem boyunca sava ncesi 4.87$ dzeyi altnda kal
d. Sava ncesi paritesine dnn bir felaket olacan; nk ngiliz
fiyatlarnn nerede durduu gze alnrsa bunun ngiliz ekonomisini
sekteye uratacan; ciddi bir rekabet sorununa ve deeri iirilmi
bir paraya neden olacan dnenler arasnda Keynes ba ekiyor
du. ngiliz sanayiciler ve medya patronu Lord Beaverbook da ayn fi
kirdeydi.
Churchill daha sonra byk pimanlk duyaca bir ey yaparak fi
nanslar ve Merkez Bankas'n dinledi. Bankann Ynetim Kurulu ve
Bakan Montagu Norman, sava ncesi paritesi dnda herhangi bir
=

36

Akll Kreselleme

oran zerinden altn standardna dnn restorasyon amacna iha


net edeceine onu ikna ettiler. Sistem gvenilirliinin paritelerin sa
bitliine dayandn savundular: Onu bir kez deitirdiklerinde piya
salar tekrar deitirebileceklerini dneceklerdi. Ekonomiden ziya
de etik bir sorun sz konusuydu. Pristlere gre, eski pariteye dn,
"ngiliz halknn varlklarn ngiltere ve onun parasna yatran ve ona
gvenen dnya apndaki herkese kar ahlaki bir sorumluluktu."27 n
giliz i gc ve sanayisi rekabet d kalrsa cret ve fiyatlardaki d
dnemine katlanlmas gerekecekti. Bu durum tarihte bankalarn
dierlerinin yutamayaca sertlikte ila tavsiye ettii ne ilk ne de son
durumdu. Dierlerinde olduu gibi bu koulda da kendileri asndan
"salkl ekonomi" olarak grlenden faydalandlar.
Devam eden fiyat dne ramen ngiliz ekonomisi asla eski pari
teye dne ayak uyduramad. cretler ve fiyatlar ngiliz ekonomisinin
darda rekabet edebilirliini geri kazanmasnn ve ticaret dengesizli
ini dzelte bilmesinin nnde yksek bir duvard. Kmr, demir, gemi
sanayi ve tekstil gibi ihracata ynelik sanayiler ok zarar grd ve i
sizlik sonunda yzde 20'lere ulat. gc atmalar ve ii grevleri
tehlikeli bir ekilde yayld. Ekonominin korkun skntlarla bouma
sna ramen, ngiliz Merkez Bankas, daha rekabeti bir parite ile 1926
ylnda altn standardna geri dnen Fransa gibi lkelerle yararak ge
ni apl altn klarn nlemek iin yksek faiz oranlar uygulamaya
zorlanmt. Sterline erken mali destek veren Amerika Birleik Devlet
leri daha fazla yardmc olmad. New York Merkez Bankas, 1928'le
rin banda Wall Street'te ar speklasyon olduunu dnd eyi
engellemek iin gsterge faiz orann ykseltti; ayrca ngiltere gibi d
deme a olan lkelere daha fazla bask uygulad. Amerika Birleik
Devletleri'ndeki yksek faiz oranlar bu lkeleri eilime uyarak faiz
oranlarn ykseltmeye ya da daha fazla altn ve sermaye kaybna ma
ruz kalmaya zorlad. Sonunda, 1931 Eyll'nde, ngiltere bir kez daha
altn standardn brakt. Bu altn standard bayraktar dar karld
iin, rejimin gnleri artk saylyd. Parasal genileme salamak iin
1933 ylnda Franklin Roosevelt Amerika Birleik Devletleri'ni altn
dan kopard; ardndan Fransa ve "altn blou lkeleri" olarak bilinen
lkeler de 1936'da onu takip etti.
Altn standard daha nce de bar zamannda, zellikle altn kt
lnn tevik ettii 1870'lerin deflasyona neden olan ksmnda bask

lk Byk Kresellemenin Ykselii ve D

37

altna girdi. Bu kez farkl olan neydi? lk bata ekonomi, daha sonra
politika ve sonrasnda bir kez daha ekonomi.
lk turdaki ekonomik deiikliklerle balayalm. Ders kitaplarnda
ki altn standard ayarlama modeli; esnek cretlerin olduu, bireysel
ve merkezi olmayan bir igc piyasas varsayar. Yerel endstrilerin
kresel olarak rekabet edebilirliinin kalmamas halinde, cretler ve
dier maliyetler de derek bu endstrilerin pazar payn korumasn
salar. Ucuz igc de isizlii azaltr. Tabi ki gerek ekonomiler bu e
kilde ilemiyordu, ancak i gc rgtlendike ve sendikalar kendileri
ni gsterdike bu fantezi olmaktan teye geti. 1920'lerden nceki yir
mi yllk srete sendika yeliinde olduka byk bir art gerekleti
ve endstriyel huzursuzluk ykselie geerek 1926 ylnda ngiltere
Genel Grevi'ne neden oldu. gcnn cretleri koruyabilmesi, altn
k (veya tehdidi) nedeniyle ngiltere'nin de yaad gibi srekli bir
parasal klmenin srekli isizlie neden olaca anlamna geliyordu.
Ekonomik politika asndan btn sonular Keynes'in altn standar
dnn modern ekonomilerde neden dzgn ilemediini anlatan muh
teem almas Genel Teori: stihdam, Faiz ve Parann Genel Teorisi
1935-36 yllarnda yaynlanana kadar net olmayacakt.
Bu noktada politika iin iine girer. Kendi igdlerini grmezden
gelen merkez bankalar ve onlarn siyasi sahipleri 193 0'larda eko
nomik gerilemenin ve yksek isizliin siyasi sonularndan daha
fazla uzak kalamayacaklarn anladlar. iler sendikalamakla kal
madlar, oy haklarn da aldlar. Oy verme hakk ngiltere'de 1. Dn
ya Sava'ndan sonraki 10 ylda drt katma kt.28 Gazete ve radyolar
"kitle iletiim arac" olma yolunda hzla ilerliyordu. ngiliz ulusal gaze
telerinin 1930'larda gnlk 10 milyon tiraj vard.29 Ekonomik politika
demokratikleiyordu. Mcadele edilmesi gereken ve byyen bir Sos
yalist hareket vard. Btn bunlar, toplu isizliin siyasi sonularna
katlanmakla altn standardndan vazgemek arasnda bir tercih hakk
verildii takdirde, demokratik yollardan seilen bir hkmetin ikin
cisini tercih edecei anlamna geliyordu. Demokrasi altn standardna
mutlak ncelik verilmesiyle uyumuyordu.
imdi de son darbeyi vuran ikinci tur ekonomiye dnelim. Finansal
piyasalar bir hkmetin altna ballna kar sabit bir pariteye ba
llnn gvenilirliini sorgulamaya baladnda, istikrarszlk iin bir
g haline gelirler. Hkmetler, speklatif saldrlar karsnda kolay

38

Akll Kreselleme

birer avdr. ler biraz ters gitmeye baladnda, yatrmclar yerli pa


ray satar, dviz alr ve sermayeyi lkeden karrlar. Parite salanr
sa, ilemleri tersine evirirler ve hibir ey kaybetmezler. Ancak para
deer kaybederse, sermayelerini lkeye getirirken ucuz bir fiyata yer
li para alacaklarndan tonlarca para kazanrlar. Sabit dviz kurunun
varlnda da benzer bir sendrom yaanr. Finansal piyasalar iin bu
durum yle aklanabilir: "Ben kar edeceim, sen zarar." Yerli parann
sat srasnda, speklatrler tabi ki parann deerini aaya ekecek
ve paritenin kn hzlandracaktr. Beklentileri kolaylkla kendi
kendini gerekletirir.
ki dnya sava arasndaki dnemde ngiltere'nin kaderi, altn
standardnda olduu gibi kat parasal ve finansal kurallarn modern
ekonomi ve modern politikayla ok iyi rtmediini gsterdi. Kresel
finansn iyi ileyen ve kendi kendini dzenleyen sistemine ilikin altn
standard anlats, demokrasinin yaratt yeni siyasi gereklik kar
snda inandrc olmaktan uzakt. Bunun 1990'larda yeniden renil
mesi gerekecekti.

Sava Aras Dnemde Korumaclk


politika, ticaret cephesinde 1990'larda ayn ekilde gl olduunu
kantlad. Bu on yl, Byk Buhran' daha da ktletiren herkesin ka
tlabilecei bir rekabet ortamnn ortaya kmasyla ticaretteki ulusla
raras ibirliinin geni apta kmesine ahit oldu. Amerika Birleik
Devletleri en kabahatlilerden biriydi ve 1 9 30'da en yksek gmrk
vergisi oranlarn uygulayarak korumac arkn dnmesini salad.
Kt ne sahip Smoot-Hawley Gmrk Vergisi, emtia fiyatlarndaki
de ve ekonomik gerilemeye bir cevapt ve her bir sanayiye Kong
rede biraz ses vererek bunlar yksek korumac duvarlar arkasna
saklamak amac tayordu. O zamandan itibaren kongredeki karlk
l yardm ve ykc korumaclkla e anlaml oldu. Avrupa uluslarnn
da ticari engellere snmak iin benzer ekonomik nedenleri vard ve
Amerika Birleik Devletleri'nin hareketi hem bir bahane hem de bir
drt tekil etti. ngiltere bile ok sayda ithalat mal zerinde yzde
10 orannda bir vergi tarifesi uygulayarak bu akma katld.30 thalat
lara uygulanan saysal kstlamalarn (kotalar) yaylmas da olduka
zarar verdi; bunlar sonrasnda daha effaf ithalat vergileri ile yer de-

l k Byk Kresellemenin Ykselii ve D

39

itirildi. 1933 ylnda Hitler baa getiinde, Almanya'nn Gneydou


Avrupa'daki komularndan olabilecek en geni fayday salamak iin
ticaret politikalarn stratejik bir biimde kulland.31 Korumac eilim
Hindistan ve Latin Amerika gibi gelimekte olan blgelere de yayld;
ngiliz Donanmas evrede serbest ticareti uygulamaktan ziyade ba
ka sorunlarla ilgileniyordu ve ok zayflamt. 1929 ile 1937 arasnda,
dnya ticaret hacmi yarya indi.32
Bu korumac cevabn en yakn sebebi, Byk Buhran olarak bilinen
ekonomik felaketti. Kredilerini deyemeyen iftiler, kapanan iletme
ler ve daha nce hi bu kadar ykselmemi isizlikle ithalattan korun
ma yollar aranmas doal bir drtyd. Ancak korumacln daha de
rin kkleri hkmetin toplumdaki deien rolnn temelinde yatyor
du. Sanayileme, demokratikleme ve 1. Dnya Sava'nn ortak sonucu
olarak siyasi bakmdan glenmi ve aktif bir toplum ok olumsuz du
rumlar karsnda hkmetten ok daha fazla ekonomik koruma talep
eder. Uluslararas rekabetin gerginliini azaltmak ve alan insanlar
ticaretin sonularndan saklamak iin hkmetler henz yeterince ge
ni gvenlik alar ve sosyal sigorta salamyordu. zellikle Fransa ve
svire gibi altn standardna daha uzun sre bal kalan ve bu nedenle
kendi ekonomilerini canlandrma zgrl kstl olan lkeler daha
yksek ticari engeller koyma eilimindeydi.33 Daha makul ve salkl
ekonomik koullar altnda dnyaya hizmet etmi inan sistemleri ve
uluslararas ibirlii alkanlklar deien ekonomik koullarla, hk
metlerin sorumluluk tad paydalarn saysndaki artn etkisiyle
kt.
Dnya ekonomisi klasik "liberal" ekonomik dzeni bir kenara b
rakmt; ancak ortada tatmin edici bir alternatif yoktu. Harvard si
yaset bilimcisi Jeffry Frieden "Klasik dzen destekileri, uluslararas
ekonomik balara ncelik vermenin sosyal reform, ulus yaratma ve
kendini kantlama gibi konularn gz ard edilmesini gerektirdiini
savundular," der. Argmanlar geersiz olunca, dizginler braklr. Ko
mnistler kresel ekonomi yerine sosyal reform tercih ettiler ve ken
dilerini dnya piyasalarna kapattlar. Faistler ulus yaratmay tercih
ettiler ve Avrupa ile birlikte gelimekte olan lkelerde bir ekonomik
milliyetilik dalgas oluturdular.34
Bu tr ekonomik ve siyasi alkantlardan ileride kanmak iin gele
cekteki uluslararas ekonomik dzenin uluslararas ekonominin talep-

40

Akll Kreselleme

leri ile yerli sosyal gruplarn talepleri arasnda daha iyi bir denge kur
mas gerekecekti. Bu uzla, sonunda serbest ticaretin sosyal gerilime
nasl neden olduunun daha iyi anlalmasn da salayacaktr.

Neden Herkes Serbest Ticaretin Yararl


Oldu una nanmaz?

Serbest ticaret, doal dzen deildir. Sadece yldzlar doru dizildiin


de ve serbest ticaret arkasndaki karlar hem siyasi hem de entelekt
el olarak ste ktnda serbest ticarete veya ona yakn bir eye sahip
oluruz. Peki neden byle olmal? Uzun vadede serbest ticaret bizi daha
iyi yerlere getirmez mi? Serbest ticaretin baarlmas zorsa, bunun ne
deni kiisel karlar, gericilik, siyasi baarszlk veya bunlarn bir ara
da bulunmas mdr?
Serbest ticareti ekonomik ve siyasi ilerleme ile korumacl ise
gericilik ve dle ilikilendirmek kolay olur. nceki blmde gr
dmz gibi, bu yanltc olacaktr. Ticaret konusu inceliklidir ve bu
nedenle de byk oranda gerekletii koullara dayanr. Serbest ti
caretin sadece ekonomi ile ilgili ksmn deil onun kaynak dalm
adaleti ve sosyal normlar asndan sonularn da anlamamz gerekir.

Teknolojik Bir lerleme Olarak Ticaret


170 1'den ve Henry Martyn ile balamaktan iyisi yok. On sekizinci yz
yl balarnda ngiltere' de avukat ve Liberal Parti yanda olan Martyn
imdilerde tamamen unutuldu. Zamannn olduka ilerisinde dnen
bir insan olarak Adan Snith'ten eyrek yzyl ve David Ricardo' dan
bir yzyl kadar nce bilinen en iyi serbest ticaret argmann ne sr
d.1
41

42

Akll Kreselleme

Martyn, ekonomik politika dncesine yn veren merkantalist


lerin ticareti geriye gtrdn ileri srd. Yaygn dnceye gre
ngiltere sadece ilenmemi madde ithal etmeli, bylece retim yerli
reticilerin elinde kalmalyd. Hindistan'dan keten tekstil rnleri it
hal etmeye balayan East India Company'ye kar halk arasnda byk
bir kartlk vard. Ona gre Hindistan' dan ithal edilen mamuller ngi
liz ulusu iin zarardan ok kar getiriyordu.
Martyn merkantalistleri dzeltmek istiyordu, ancak bir sorun vard.
Kendisinin ayn zamanda devlet daireleriyle ilikisi vard. 1 7 1 5 yln
da thalat ve hracat Ba M fettii oldu; bu makam, ngiltere'nin i ve
d ticaretini dengelemesini gerektiren, merkantalistlerin hacim sap
lantsnn bir sonucu olarak ortaya kt. Serbest ticaretle ilgili gr
lerini kamuya aklamas siyasi emellerine zarar verecekti; o sradaki
korumac dncenin gc bu kadar fazlayd. Bylece, 170 1'de kula
a masum gelen ancak tahrik edici bir yaz olan Considerations Upon

the East-India Trade'i (East-India Ticareti zerine Dnceler) kale


me aldnda, bunu isimsiz yapmak zorunda kald.2 Bu nl brorde,
Martyn serbest ticaretin yannda olan ekonomistlerin daha sonra ne
srecei pek ok argman tahmin etti. Daha da etkileyicisi gnmz
deki pek ok kitaptakinden ok daha byk bir evkle serbest ticaret
iin "katil argmann" retti.
Martyn'in argman uluslararas ticaret ile teknolojik gelime ara
sndaki benzerlie dayanr. Martyn bugnn okuyucularna da tandk
gelecek teknolojik gelimelere iaret eder. Bkhaneyi ele alalm me
sela, der. Bkhaneler, yokluunda otuz kiinin almasn gerektire
cek ii iki kiinin yapmasn salar. Bkhanenin kullanmn redde
dersek, bu otuz insan istihdam edebiliriz; ancak bu gereinden fazla
olan yirmi sekiz kii etmez mi ve bu nedenle bir ulusun kaynaklarnn
boa harcanmas anlamna gelmez mi? Ya da gemi seferine elverili
bir mavna dnn. Mavnadaki be kii karadaki yz kii ve pek ok
atn nakledebileceinden fazlasn tar. Nehri gz ard edersek, bu ka
dar insan ve at altrabiliriz, ancak bu bir kez daha israf olmaz m?
Martyn bkhane ve mavna gibi teknolojik gelimelerden vazgeme
nin aptalca olacann okurlar tarafndan anlalacan farz etti. Ayn
mantk erevesinde Martyn tartmaya son noktay koydu. rettikleri
kuma daha az insan altrlarak Hindistan'dan salanabiliyorsa n
giltere'deki alanlarn istihdam edilmesi de israf saylmaz m?3

Neden Herkes Serbest Ticarete Ulaamaz?

43

Yurtiinde kuma retilebilir ya da ayn miktarda kuma karl


nda sattmz baka bir emtia reterek Hindistan' dan salayabiliriz.
Eer satn almak retmekten daha az igc gerektiriyorsa, bu kuma
tedariki iin gkten daha iyi bir teknolojinin inmesiyle ayn ey olur.
Ulusumuzdan bkhane, mavna veya dier igc tasarrufu salayan
yenilikleri saknmay dnmeyiz. Ayn ekilde Hindistan'daki retici
lerden ithalat yapmay reddetmek de aptalca olmaz m?
Martyn'in serbest ticaret argman ticaretin baarsnn zn
yakalar ve cevab iinde sakl sorularla etkileyicidir: Gerekten kim
teknolojik gelimelere kar olabilir? Bu soruyu rencilerime ynelt
tiimde, argmann sorunlu ksmlarndan birine deinmeleri pek za
man almaz. Bu argman, yurtiinde kuma retiminde artk istihdam
edilmeyen igcnn baka bir urala ilgili i bulacan varsayar.
Bunun yerine i gc isiz kalrsa, kar o kadar belirgin olmaz. Ancak
Martyn'in benzetmesi bu gre en azndan ilk turda dayankldr.
Teknolojik ilerleme de igcn yerinden ettiinden ve geise! bir
isizlik yarattndan pek farkl saylmaz. Eer teknolojik gelimenin
yanndaysanz, serbest ticaretin de yannda olmanz gerekir!
Martyn'in argmannda bir boluk vardr: Ticaretin neden
ngiltere'nin yararna olduunu aklasa da neden Hindistan'n da ya
rarna olduunu tam olarak gsteremez. Hindistan kumann retil
mesi daha fazla igc gerektirecekse ve satn almaktan daha pahalya
mal olacaksa ngiliz rnleri karlnda neden kuma satmak istesin?
Argmandaki boluk, 1 8 1 7'de ngiltere ile Portekiz arasndaki kuma
ve arap rneini veren David Ricardo'nun nihayetinde karlatrmal
fayda ilkesini ortaya koymasna kadar doldurulmad. Hintli reticile
rin ngiltere'de hkm srenlere benzer koullarla karlamas ola
s deildir. ngiltere ile kyaslandnda, Hindistanl reticiler ngiliz
reticilerin rettii mallara kyasla tekstil retiminde daha iyilerse,
Hindistan'da tekstil ngiliz mallarna kyasla daha aza mal olacaktr.
Her iki lke de Martyn'in nerdii gibi i glerini ekonomik bir biim
de kullanarak, yurtdnda ucuz olup yurtiinde pahal olanlar alacak
lardr. Ticaret iki tarafa da fayda salar: Sonu sfr toplaml deildir.
Hindistan her iki mal da ngiltere'den daha dk verimlilikle
(yksek igc maliyeti) retse bile, ticaretten her iki tarafn da ka
zanc olur. Hindistan'n tek ihtiyac, tekstilde dier rnlerde oldu
undan daha iyi olmaktr. Karlatrmal fayday yaratan, mutlak ma-

44

Akll Kreselleme

liyetler deil, karlatrmal maliyetler konusunda uluslar arasndaki


farkllklardr.
Bu gl bir argmandr ve serbest ticareti eletirenlerin ele al
madan nce tamamen vakf olamadklar bir konudur. Bir defasnda
Paul Samuelson, sosyal bilimlere ok az saygs olan bir matematik
inin itirazna yant verdii gibi, muhtemelen bu nerme zamannda
doru ve nemsiz olmayan tek nermedir. "Bunun mantken doru
olmas, bir matematiki huzurunda tartlmasn gerektirmez," dedi
Samuelson: "Bu konunun nemsiz olmad, retiyi hibir zaman an
layamam olan ve aklansa dahi inanmam olan binlerce nemli zeki
insan tarafndan dorulanr."4 Yanl muhakeme ou zaman ticaret
hakknda akll yorumlar yapmann yerini alr. Abraham Lincoln'e ait
olduu iddia edilen nl ancak doruluu pheli bir alntda Byk
zgrlk'nn yle syledii rivayet edilir:
Gmrk vergileri konusunda ok ey bilmiyorum; ama unu bi
liyorum ki, mamulleri yurtdndan aldmzda, mamulleri biz
alyoruz, paray yabanclar. Mamulleri yurtiinden aldmzda,
hem mamuller hem de para biz de kalyor.5
Bu tam da Martyn'in (ondan sonra gelen Adam Smith, David Ricardo,
ve Paul Samuelson'in da yapmaya alt gibi) rtmeye alt
trden bir merkantalist mantk hatasyd. Bir mal tketmenin doru
maliyeti, ilemi kolaylatran para deil, onu elde etmek iin kulland
mz i gc ve dier kstl kaynaklardr.

Ticarete Kar Duyulan Genel Kuku


Bu tr mantk hatalar, ekonomistleri serbest ticarete itirazlara kar
sabrsz klar ve buna karmaya alanlardan kurtulmaya iter. Pek
ok ticaret kart argman kmsemek olduka kolaydr; nk
aratrmalar sonucunda pek bir ey ifade etmezler. Ancak halk arasn
daki phecilik kolaylkla silinemeyecek kadar yaygndr. Aratrmalar
sonucunda, halkn byk kesiminin i ve ekonomiyi "korumak" adna
ithalattaki kstlamalar destekledii grlmtr. Amerika Birleik
Devletleri de bunun dnda saylmaz. rnein, 1990'larn sonlarnda
yaplan kresel bir ankette ticaretin korunmasnn ok byk oranda

Neden Herkes Serbest Ticarete Ulaamaz?

45

desteklendii ortaya kt: Ankete katlanlarn neredeyse %70'i ithala


tn kstlanmas taraftaryd.6
Herhangi bir lkede, yksek eitimli bireyler dierlerine gre
daha az korumac olma eilimindedir. Ancak pek ok lkede ticaret
bu gruplar arasnda pek de gzde deildir. rnein Amerika Birleik
Devletleri'nde, ticaret kart duygular, en yksek eitimli nfusun
te birindeki kiiler arasnda ikide bir orannda yaygndr.7
Ticaretin artmas nedeniyle gelir kayb yaamas olas bireyler do
al olarak korumacla kayarlar. Ancak ekonomik istekler olduka k
stl bir etki yaratyor olsa da ticaret konusundaki yaygn kartlktan
sadece ksmen sorumludurlar. Gl vatanseverlik duygular ve -kom
ular, blgeleri veya uluslarna kar toplumsal balar kuvvetli olan
kiiler de yaptklar iler ve eitim seviyeleri ne olursa olsun uluslara
ras ticaretten holanmaz. Kadnlar ekonomik durumlar ve istihdam
lar benzer olmasna ramen sistematik olarak erkeklere gre ticare
te daha az yaknlk duyarlar. Deerler, kimlikler ve balar nemlidir.8
Ticaret kart grleri sadece kiisel kara veya cehalete balamak
ok yzeysel olur.
Acaba sradan insanlarn serbest ticaret konusunda farz ettiimiz
den daha iyi bir sezgisel yn olmas ihtimali var mdr? Aslnda Henry
Martyn, David Ricardo ve dierlerinin bize sunduu argmanlar ne
kadar gl ve k olursa olsun btn hikayeyi anlatmaz. yle olsay
d ticaret ekonomisti olarak hayat olduka skc geerdi. Pekala, Mick
Jagger olmak kadar elenceli olmayabilir, ama size bir yaam tarz ola
rak uluslararas ekonomiyle uramann gnden gne karlatrmal
avantajlarn mucizelerini teyit etmekten ok daha fazlasna izin verdi
ini temin edebilirim. Ticaret konusunda alan her renci ticaret
ten kazan hikayesinde pek ok ilgi ekici, dolambal yollar olduunu
renir. Serbest ticaretin bir toplumun genel refahn ykselttiinden
yeterince emin olmadan nce kesinletirilmesi gereken uzun bir ge
reklilik listesi vardr. Bazen az ticaret, ok ticaretten daha iyi olabilir.
Ekonomistlerle halk arasnda neden bir uurum olduunu aklamas
asndan teknik ilerlemeyle yaplan kyas yanltc olabilir.

46

Akll Kreselleme

Ticaretin Yararna "Koullu" nan


Martyn'in deindii noktay hatrlayn: thalatlar kaynaklarn kullan
mndan tasarruf yapar. thal edilen mallarn maliyetini karlayacak
ihracat mallarn retmek, bu mallar retmek iin kullanlacak i g
cnden daha azn gerekli kld takdirde, ithalat yapmak mantkldr.
Ancak farkl mallarn retilmesiyle ilgili igc maliyetlerinin; serma
ye, kalifiye elemanlar, arazi ve benzerine ilikin dier masraflarn mu
hasebesini nasl yaparz? Uygun l nedir?
H enry Martyn ve Adam Smith gibi eski kuramclar, gerek retim
maliyetlerine ve istihdam edilen personel saysna bakmann yeterli
olduunu farz ettiklerinde kolay laf etmi oldular. Bireysel tketiciler
ve reticiler olarak kar karya kaldmz maliyetler bir btn ola
rak lkenin tm iin her zaman geerli deildir.9
Bir faaliyette kullanlan i gcnn (ve dier kaynaklarn) topluma
gerek maliyeti iverenin dorudan yklendii ve tketicinin dedii
mebladan daha az veya daha fazla olabilir. lkine "sosyal" maliyetler,
ikincisine de "zel" maliyetler diyelim. retimin evre zerinde zararl
etkileri olduunda rnein, sosyal maliyetler zel maliyetlerin zerine
kar. retimin deerli bilgiler ve ekonomi zerinde herhangi bir yer
de teknolojik yaylmalar yarattnda tersi olur. Bunlar, zel olarak ka
zanl olanla sosyal olarak kazanl olan arasnda bir uurum yaratan,
ekonomistlerin "olumsuz" veya "olumlu dsallklar" olarak nitelendir
dii durumlara benzerdir.
Bu tr uurumlar, toplumun eitlik ve dier sosyal konulara deer
verdii durumda da mevcuttur. Gelir dalmnn en altndaki insanlar
nemsediimizde (ve onlarn gelirlerini dorudan ykseltmek zor gel
diinde) fakirlerin ve madur kimselerin istihdam edilmesine ilikin
sosyal maliyetler zel maliyetlerden daha az olacaktr. nceki blm
de anlatlan sava ncesi Amerika Birleik Devletleri'ni gz nnde
bulundurun. Gneyli kle sahiplerinin ihracat smrgelerinde yk
lendikleri maliyetlerin kleliin sosyal ve siyasi bir rejim olarak ykc
sosyal maliyetlerini karlayamad aikardr.
ktisatlarn dilinde (jargonunda), uluslararas dei tokularda
kullanlan kaynaklar, cari piyasa fiyatlarndan ziyade gerek sosyal fr
sat maliyetleri zerinden deerlendirilmelidir. Bu iki muhasebe plan,
piyasalarn btn sosyal maliyetleri iselletirdii, datm sorunlar-

Neden Herkes Serbest Ticarete Ulaamaz?

47

nn ortadan kaldrlabildii ve dier sosyal ve siyasi hedeflerin tehli


kede olmad durumda akr. Martyn'in isizlii nemsemediinden
endielen renciler bir konuya deindi. Btn sonular tam olarak
deerlendirildiinde, serbest ticaretin ok da ekici grnmedii, ge
ici isizliin de tesine geen bir takm durumlar vardr.
Ayrca, Martyn'in teknolojiye kar her zaman mesafeli bir yakla
m takndmz ima etmesi yanlt. Bizler bazen ok inandmz
deerlerimizle attklar iin insanlar zerinde deneyler yaplmas
ve insanlarn klonlanmas gibi belirli alanlar bilimsel ve teknolojik
gelimelere kapatrz. Nkleer teknoloji ve genetik mhendislii gibi
alanlar pek ok lkelerde olduka kstlanmtr. Yeni ilalar tketici
lere sunulmadan nce zorlu ve uzun bir onay srecinden gemelidir.
Genetii deitirilmi mahsuller, izin aldklar takdirde bile ekim uy
gulamalar asndan ok detayl kstlamalara tabidir. Otomobil, ener
ji ve telekomnikasyon gibi pek ok olgun endstrideki teknolojiler
de salk, gvenlik ve evresel etkiler nedeniyle veya geni bir eriim
salamak iin ar dzenlemeler kapsamndadr. Emisyon, emniyet ke
meri ve hava yastklarna ilikin yasal dzenlemeler rnein, otomobil
endstrisindeki teknolojik deiimin arkasndaki itici g olmutur.
Dier taraftan, ekonomiye byk oranda olumlu bilgi birikimi kat
tklarna inandmz iin pek ok aratrma ve gelitirme ekline mali
destek salyoruz. Hkmetler, yenilii tevik etmek iin patent ad
altnda geici tekeli kabul eder. niversite ve aratrma laboratuarla
rna mali destek salarlar ve bilinli olarak, rnein evre dostu tek
nolojileri dierlerinden stn tutarak teknolojik gelimelerin ynn
etkilemeye alrlar. Teknoloji herkese serbestlik salanan bir alan
deildir.10
Sonuta Henry Martyn ve onu izleyen entelektellerin kulland
karlatrma yararldr: Serbest ticaret aslnda teknik ilerlemeye ok
benzer. Ancak konuma sanatnn sizi aldatmasna izin vermeyin. Tek
nolojik deiiklik srecine o kadar derinden mdahale ettiimiz ger
ei bize bir ey retmeli. Ekonomi bilimi sadece kar maksimizasyo
nuyla ilgili olsayd, sadece iletmenin baka bir ad olurdu. Ekonomi
sosyal bir bilimdir ve toplumun piyasa fiyatlarnn yan sra pek ok
baka maliyet muhasebesi arac vardr.
Ancak ticari politikann uygulanmas bakmnda bu tam olarak ne
anlama gelir? Ne tr kurallar koymalyz ve kendimizi gem vurulma-

48

Akll Kreselleme

m korumacla kaymaktan, Sanayi Devrimi srasnda yeni tekstil


teknolojilerinin yaygnlamasna kar kan ve mekanize dokuma tez
gahlarn yok eden Ned Ludd'un takipilerinin modern denkleri haline
gelmekten, nasl alkoyarz? Bu sorular cevaplamak iin ticaretin sos
yal sonularnn biraz daha derinine inmemiz gerekir.

Ticaret ve Gelir Dalm


niversite rencileri ticaret gelirlerini Martyn, Smith veya Ricardo'dan
deil, her ekonomiye giri kitabnn olmazsa olmaz bir emadan re
nir. Profesr arz ve tedarik erilerini izer, gmrk vergili ve vergisiz
piyasa fiyatlarnn olduu yere iaret eder ve sonrasnda vergilerin
kaldrlmasndan ekonominin ne kadar kazan salayacan sorar.
Toplumdaki farkl gruplar iin kazan ve kayb temsil eden blgeleri
dikkatlice isimlendirir: A blgesi yurt iinde rekabet eden reticilerin
kaybn gsterir; B blgesi yerli tketicilerin kazancn ve C blgesi
hkmet iin gmrk vergisi gelirlerindeki kayb. Ayrca ekonominin
"net" geliri? Btn bu blgeleri toplar ve karr; ite oldu! Ekonominin
ticaretten kazancn ya da ayn ekilde gmrk vergilerinin "ar zara
rn" gsteren iki l karmza kar. te gmrk vergilerinin neden
kt bir fikir olduu ve onlar ortadan kaldrarak ne kadar kazanaca
mz ortadadr.
Bu pratik bir uygulamadr ama kabul etmeliyim ki bu faktrlerin ne
zaman zerinden gesem, ben de zevk alrm; henz bilgisi olmayan
lar aramza katmann zevki. "Net" kazanc hesaplamak iin kulland
mz arz talep erilerinin aslnda uygun olmadklarn belirterek bu
noktada rencilerin kafasn kartrmaya gerek yoktur. Talep ve arz
planlar belirli bir piyasadaki tketici ve reticilerin her birinin sra
syla "deme istekliliini" ve "marjinal maliyetini" temsil eder. zel ve
sosyal deerlemeler birbirinden saptnda, bunlarn hibiri toplumun
ne kadar demek istediine ve toplumun yklenecei maliyetlerin ne
kadar olduuna dair iyi birer klavuz olmayacaktr. Ancak bu karklk
olmakszn, kara tahta iki nemli konuya dikkat eker.
lki, gelirin yeniden datm ticaret kazanlarnn dier tarafdr.
Eer ticaret baz faaliyetlerin daralmasna ve dierlerinin genileme
sine neden oluyorsa -eer ticaretten kazanlan btn gelirler topla-

Neden Herkes Serbest Ticarete Ulaamaz?

"9

nacaksa byle olmaldr - ekonomik kaderleri daralan sektrlere bal


gruplar da bundan nasibini alacaktr. Bu krediler geici deildir. Giyim
sektrne zg becerilerim varsa, isizlii nlesem ve baka bir i bul
sam dahi gelirlerimde srekli bir d olacaktr. Bu gelir kayplarnn
Amerika Birleik Devletleri'nde i kayb ncesi gelirlerin yzde 8 ile 2 5
arasnda olmas beklenir.11 Geici isizlik veya kazanlarda uzun vade
de seyreden seviyelerde bir ini gibi, geici dzenleme masraflar da
bu zararlara ek olacaktr.
Bu noktada ticarete ilikin kamuda sregelen tartmada genel bir
yanl anlama mevcuttur. Serbest ticaret yanllar baz insanlarn ksa
vadede zarar grebileceini sk sk belirtir, ancak uzun vadede herke
sin (en azndan pek ok kiinin) daha iyi olacan iddia etmeye de
vam edecektir. Aslnda ekonomide bunu garanti eden hibir ey yok
tur ve ou da aksini ifade eder. Wolfgang Stopler ve Paul Samuelson
baz gruplarn serbest ticaret kazancndan uzun vadeli kayplar yaa
yacan belirtir.12 Amerika Birleik Devletleri gibi zengin bir lkede,
muhtemelen ilgili gruplar liseden terk gibi vasfsz iiler olacaktr.13
Bu, "ticaret kazanlar" nosyonunu tamamen pheli klar, nk baz
insanlarn kazand ve bazlarnn kaybettii zaman bir lkenin tama
men dzle kp kmayaca kesin deildir.
Devam eden bu datm sonular da basitletirilmi kitap ifadesine
zg deildir. Ticaret ekonomistinin takm antasnda pek ou keskin
datm atmas yaratan karmak ve gelimi ticaret modellerinden
bir yelpaze yer ahr.14 Btn bu yaklamlarn hepsi temel bir sezgiye
dayanr: Ekonomik yeniden yaplanma ile etkinlikten kaynaklanan
kazanlar yarattndan ve karlatrmal faydas olan sektrler ge
nileyecek dierleri klecek, yeniden datm ticari kazanlar iin
gerekli bir yan amatr. Ticaretin ok byk faydalar olduunu, bunun
karlnda olduka mtevazi datm etkileri olduunu savunanlar ya
ticaretin gerekte nasl ilediini bilmez ya da argmanlarnn yarm
yamalak tutarl olmas iin her trl hendekten atlamak zorunda kalr.
Gereklik ok daha basittir: Emeksiz ekmek olmaz.
Snf sunumunun ikinci sonucu biraz daha inceliklidir ve profes
rn buna deinmek gibi bir eilimi yoktur. Ancak renciler arasnda
daha ilgili olanlar ticaret gelirlerinin gelirin yeniden dalmna kyas
la biraz daha nemsiz grndn fark edecektir. Gmrk vergileri
kaldrldnda bazlarnn kazanaca ve bazlarnn kaybedeceinden

50

Akll Kreselleme

te bir ey vardr. Yeniden datmn bykl "net" kazanc bastrr.


Bu, gereki koullar altnda ticaret politikasnn bir sonucudur.
Sz ok uzatmadan anlatmak gerekirse, serbest ticaret konusunu
ortaya koyduumuzda ekonomistlerin standart varsaymlarnn ardn
dan bir keresinde yeniden datmn verimlilik kazanlarna orann
hesapladm.15 Ulatm rakamlar o kadar bykt ki bir yerde hata
yapmadmdan emin olmak iin hesaplamay bir ka kez tekrar et
mek zorunda kaldm. rnein, ortalama gmrk vergilerinin yzde
5'in altnda olduu Amerika Birleik Devletleri'ne benzer bir ekono
mide, serbest ticareti tamamlamak iin yaplan herhangi bir hareket,
kazanlan her bir dolarlk verimlilik veya "net" gelir iin farkl gruplar
arasnda 50 dolardan fazla gelirin yerini deitirecektir!16 Son cmleyi
arabuk okuduysanz bir kez daha okuyun: Toplam gelirin her 1 dola
r iin 50 dolarlk yeni bir datmdan bahsediyoruz. Adam'a 51 dolar
verip, David'i 50 dolar fakirletirmek gibi bir eydir bu.
Yeniden datmn verimlilik kazanlarna orannn ok yksek ol
masnn nemli bir nedeni gnmz ekonomisinde gmrk vergileri
nin balang olarak ok dk olmasdr. Gmrk vergileri, sz gelimi
yzde 40'ta olsa, bu oran 6 civarnda olurdu.17 Ancak bu ikinci durum
da dahi, David'den Adam'a yaplan yeniden datm muazzamdr. Sre
cin bizim datm adaletimize uyacana dair gvence olmadan dier
politika alanlarnda bylesine byk bir yeniden datm onaylama
mz olas deildir.
Bu tr durumlarla karlatmzda, oumuz daha fazlasn bil
mek isteyecektir. David ve Adam tam olarak kimdir ve bu deiiklie
neden olacak ne yaptlar? Avid Adam'dan daha m zengin yoksa daha
m fakirdir ve ne kadar daha zengin veya fakirdir? Sz konusu hareket
onlar ve ailelerini nasl etkileyecektir? David'in gvenlik alarna ve
dier tazminat salayan transfer programlarna eriimi var mdr? Bu
sorulara verilen cevaplar nda baz durumlar kolay olacaktr. Da
vid zengin, tembel veya herhangi bir nedenle zarara neden olan kt
kararlardan tamamen sorumlu ise, deiime scak bakarz. Ancak bun
larn hibiri doru deilse ve Adam pek oumuzun ahlaksz olarak
nitelendirecei ekilde davranmsa?
Ticaretin neden olduu byk datmsal deiiklikleri gz nnde
bulundurduumuzda ayn sorular sormalyz. ki soru olduka nem
lidir. Kazanlar, gvenlik alarna pek mracaat etmeyen dk gelirli

Neden H erkes Serbest Ticarete Ulaamaz?

51

veya dier madur gruplarn olas zararlar bakmndan ok az mdr?


Ayrca yaplan ticaret, yurtiinde gerekletirilen ocuk ii altr
mak, ii haklarn gasp etmek veya evreye zararl uygulamalarda
bulunmak gibi genel kabul gren normlar veya toplumsal szlemeyi
ihlal eden eylemler ierir mi? Bu iki sorunun cevab evet ise, ticaretin
meruluu pheli olacaktr. Bu nedenle de ticarete az mdahaleden
ziyade daha ok mdahale edilmesine yol aacak doru nlemlerin
alnmas konusunda kamuda bir tartma yaanacaktr.
nemli datmsal etkileri olan sosyal deiiklikleri nasl deer
lendirdiimize ilikin bu dnceler, teknik ilerleme kyasnn serbest
ticaret lehine neden salam bir argman sunamadna ilikin ek bir
ngr salar. Yeni teknoloji sz konusu olduunda, bunun belirli
kurallara gre hareket eden yenilikiler ve firmalar tarafndan retil
diklerini varsayarz. X firmas yeni bir rn veya srele Y firmasnn
nne geerse, bunun nedeni X firmasnn Ar&Ge'ye daha fazla kaynak
harcam olmas, daha iyi bir i stratejisi gelitirmi olmas veya sade
ce ansl olmasndandr; Y'nin daha farkl ve daha maliyetli kurallara
tabi olmasndan deildir. Bu varsaym, bizim teknik ilerleme lehine n
yargmza katkda bulunur; nk bu nyarg oyun alannn kaybede
nin aleyhine eimli olduu dncesini tamamen ortadan kaldrmasa
bile en aza indirir.
Serbest ticaret farkldr. Yurtdnda firmalar daha fazla retken ol
duklarndan ya da i gcnn bolluundan (ve bu nedenle ucuz olma
sndan) deil, iilerin toplu szlemeye katlmlarn engellediklerin
den, daha dk salk ve gvenlik standartlarna uyma zorunlulukla
rndan veya hkmetler tarafndan sbvanse edildiklerinden rekabet
avantajna sahip olabilirler. Bu uluslarn kurumsal dzenlemelerinde
ki farkllklarn uluslararas ticarette kartlk ve ayrlk yaratmasnn
bir dier nemli yoludur.
kinci farkllk, yeni teknolojilerin olumsuz etkilerinin zamanla
farkl gruplar vurmasdr; bylece btn insanlar olmasa da ounun
uzun vadede yararnn saland mantkl bir ekilde ne srlebilir.
Mum reticisinin yerini ampul alrken, at arabas reticilerinin yerini
otomobil sanayisi alr. te yandan her biri bir dier yenilikten kazanr.
Bunlar ve dier btn yenilikleri bir araya getirip zaman iinde birik
melerini salarsanz, herkesin bir ekilde fayda salama ans vardr.
Dier taraftan ticaret ayn insanlar tekrar tekrar etkiler. Eer nite-

52

Akll Kreselleme

likleriniz azsa, eitiminiz dkse ve ok deiken deilse, hayatnz


boyunca uluslararas ticaret size kt haberler getirir. lerin zamanla
herkes iin bir dengeye oturacan sylemek bu kez daha zordur.
Sonuta, ticaret engellerinin dk seviyelerde olmas bir dier
konuyu gndeme tar. Teknolojik deiiklik yeniden datm yaratsa
bile, kendini kstlamaz. Teknoloji Sanayi Devriminden beri insanln
ekonomik ilerlemesinin kayna olmutur ve gelecekte olmayacan
dan phelenmek iin herhangi bir neden yoktur. Aksine, ticaret ze
rindeki kstlamalarn kaldrlmasndan elde edilen kazanlar ticaret
serbestletike azalan kazanlara dnr ve datma ilikin sonular
gittike bymeye balar. En son yaplan tahminlere gre, serbest tica
rete ynelik bir admn Amerika Birleik Devletleri'ne gayrisafi yurtii
haslasnn yzde birinin onda biri orannda bir gelir salar.18 Belirli ih
racat kollarnn daha fazla kazanacana phe yok, ancak dierlerinin
zararlar da byk olacaktr. Bir ekonomi ne kadar alrsa, yeniden
dalmn verimlilie oran o kadar ktleir. Ticari serbestlemenin
siyasi ve sosyal maliyet-kar oran gmrk vergilerinin yzde 50 yerine
yzde 5 olduu zaman ok farkl grnr. Pek ok yer deitirmeye ne
den olurken ok az kazan yaratan serbest ticarete gidi yolunda son
birka admn zellikle zor olaca ticaret ekonomisinin yaps gere
idir. Teknik ilerleme gibi kendi kendini tketen baka bir ey yoktur.
Ekonomistlerin genleri ve teknik ilerleme benzetmesi sohbet bi
tirme deil, sohbet ama konulardr. Adalet ve sre doruluu d
nceleri basit (basite indirgeyen?) ticaret kazanc durumunu karma
klatrabilir; ancak bize ticaretin neden bu kadar ekimeli olduunu
anlamamza yardm ederler. Serbest ticarete dirente en azndan her
zaman sadece dar kapsaml bir kiisel kar veya bilgisizlik sz konusu
deildir.
Bu geni perspektif de saf korumacl serbest ticarete meru ve
salam temellere dayal kartlktan ayrmamza yardmc olur. Ser
best ticaret kart deerli bir argman aada bahsedilen iki engel
den en az birinin stesinden gelmelidir: Serbest ticaretten elde edilen
ekonomik kazan datm "maliyetlerine" kyasla az olmaldr; ticaret,
yurt iinde yaygn norm ve sosyal szlemeleri ihlal eden uygulamalar
barndrmaldr. Geni ve net kazanlar salayan ve genel kabul gr
m i yap biimlerinden krpmayan gelir dalm sorunsuz olabilir;
bu testleri geemeyen yeniden datmlar daha byk bir incelemeye

Neden Herkes Serbest Ticarete Ulaam.a:

53

aktr. Global ekonomik sistemin reformunun yap talar olarak bu


ilkeleri kullanacamzdan, aklnzn bir kesinde olsunlar.

Ekonomistler Size Neyi Sylemez?


Bir gazete muhabirinin stlenmesini istediim ilgin bir deneyi anla
tacam. Diyelim ki bir ekonomiste telefon ediyor, kendisini gazeteci
olarak tantyor ve X ya da Z lkesiyle serbest ticaretin iyi bir fikir ol
duunu dnp dnmediini soruyor. Karlnda alaca cevab
kolaylkla tahmin edebiliriz. Hemen "Ah, evet, serbest ticaret ok iyi
bir fikir," diyecek ve devam edecektir: "Ayrca buna kar kanlar ya
karlatrmal fayda ilkesini anlamyor ya da belirli zmrelerin bencil
karlarn temsil ediyor (sendikalar gibi)."
Diyelim ki bu gazeteci niversitede ekonomi rencilerinin giydii
trden gnlk giysiler srtna geirip nde gelen niversitelerin birin
deki uluslararas ticaret seminerine gidiyor. Ayn soruyu retim g
revlisine sorsun: Serbest ticaret iyi midir? Bu kez sorunun nceki ka
dar abuk ve z bir ekilde cevaplanacan sanmam. retim grevlisi
muhtemelen soru karsnda bir sre ylece kalacaktr. "yi ile ne kas
tediyorsunuz?" diye sorabilir. "Kimin iin iyi?" Muhabir / renci a
racak olursa, unu syleyecektir: "Bu derste daha sonra greceiniz
gibi pek ok modelimizde serbest ticaret baz gruplar sevindirirken
bazlarn zer." Bunun karlnda yzde bir hayal krkl grrse,
devam edecektir: "Ancak baz koullar altnda ve faydalananlar ver
gilendirebileceimiz ve zarar grenlerin zararlarnn tazmin edilecei
dnerek, serbest ticaretin herkesin refahn arttrma potansiyeli ol
duu sylenebilir."
te imdi ekonomist konuya snmaya balad. Szlerine yle
devam edecektir: "Ne sylediime dikkat edin; baz koullar altnda
dedim. Bu koullar sizden sralamanz istesem iyi bir snav sorusu
olurdu; bu yzden koullardan bahsederken iyi dinleyin". Hayatnz
boyunca istediiniz ekonomi doktoru olmak deilse, sonrakilerden
pek de keyif almazsnz (hibir aydnlanma da olmaz). Ancak ben eko
nomi profesrnn cevabnn tamamn vermeliyim; o nedenle bunu
gerekten kk yazlarla yazacam. Profesrn n koullarnn liste
si aadaki gibi olacaktr:

54

Akll Kreselleme
thalatn serbestletirilmesi, btn mallar ve ticari ortaklar dahil
olmak zere tamamlanmaldr; veya ithalat kstlamalarnn kal
drlmas, kstlama getirilen ticari emtialarda ikame edilebilirlik
ve btnleyiciliin olas karmak yapsn da dikkate almaldr.
(Dier bir deyile bir ya da birka ticari ortan arasnda tica
ri anlama yaplmas gereklilii karlamayacaktr.) Sz konusu
ticari kstlamalar dnda herhangi bir mikroekonomik piyasa
kusuru olmamaldr; varsa da gerekli olan ikinci en iyi etkileim
ler ok olumsuz olmamaldr. Yurt ii ekonomisi dnya piyasa
larnda "kk" olmaldr ya da liberalleme ekonomiyi "opti
mum gmrk vergisinin" yanl tarafna koymamaldr. Ekonomi
mmkn olduunca tam istihdaml olmal; deilse parasal ve
mali otoritelerin elinde talep ynetimine ilikin etkin aralar ol
maldr. Liberallemenin gelirin yeniden datlmasna ilikin et
kileri toplum tarafndan istenmeyen eklinde alglanmamaldr
veya ylelerse, olduka dk bir am yk getiren tazmin edici
vergi-transferi planlar olmaldr. Mali bilano zerinde olumsuz
etkiler brakmamaldr; olsa bile kaybedilen mali gelirleri telafi
edecek alternatif ve uygun yollar olmaldr. Serbestleme siyasi
olarak srdrlebilir ve gvenilir olmaldr; bylece ekonomiye
ilikin karar alanlar deiimden korkmamal ve bir tersine d
n beklememelidir.

u ana kadar profesr gerekten kendini beenmi grnyor; n


k rencilerine sadece ekonomiyle ilgili basit grnen bir sorunun ne
kadar karmak olabileceini gstermekle kalmad, ekonomi biliminin
bu sorulara nasl k tutabildiini (eer bu sylem uygunsa!) gsterdi.
Muhabir / niversite rencisi bundan pek bir ey anlamayacaktr;
ancak en azndan bir cevap ald. "Yani, bu koullar saland takdir
de, serbest ticaretin ekonomimizin performansn gelitireceinden ve
byme orann arttracandan emin olabiliriz?" diye umutla sorabi
lir. 'i\h, hayr!" diye cevaplar profesr. "Kim bymenin lafn etti ki?
Bunlar sadece toplam reel gelir seviyesinde bir art iin gerekli olanlar.
Byme hakknda kesin bir ey sylemek ok daha zordur." Yznde
kendinden memnun bir glmseme ile aklamalarna yle devam
edebilir:

Neden Herkes Serbest Ticarete Ulaamaz?

55

Sistem d teknolojik deiiklik ve retimin yeniden retilebilir


faktrlerine dnn azalmasn ieren standart modellerimiz
de (rnein neoklasik byme modeli), uzun vadeli (denge du
rumu) kt bymesi orannda ticari bir kstlamann herhangi
bir etkisi yoktur. Bu piyasa eksikliklerinin olup olmamasndan
bamsz bir ekilde dorudur. Ancak denge durumuna gei s
rasnda byme zerinde etkileri olabilir. (Bu geici etkiler uzun
vadede kt seviyesinin ticari kstlamalardan ne kadar etkilen
diine bal olarak olumlu veya olumsuz ynde olabilir.) retim
de kullanlan ve yeniden retilebilen girdilere dn veya yapa
rak renme ya da dier isel teknolojik gelimelerin yaratt
isel byme modellerinde, daha dk ticaret kstlamalarnn
bir btn olarak dnya ekonomisindeki kt bymesini arttr
d varsaylr. Ancak bir takm lkeler birincil faktr donanm
larna ve teknolojik geliim seviyelerine bal olarak azalan bir
byme yaayabilir. Btn bunlar, karlatrmal stnlk g
lerinin kaynaklar byme yaratan sektr ve faaliyetlere ekip
ekmediine baldr.
rencinin yz ifadesini gren profesr yardm etmek amacyla
"Sanrm bunlar iin odamda bulunduum saatlerde yanma gelmeli
sin," der.
Yukarda minik harflerle yazlm metni okumak zorunda deilsi
niz, ancak seminerdeki cevabn telefonda verilen cevaptan olduka
farkl olduu sonucuna vardysanz, haklsnz. Ticaretin phe gtr
mez yarar hakkndaki dorudan ve kesin yarg eer ve amalarla ssl
bir ifadeye dnmtr. Ancak profesrn byk bir isteklilikle ve
gururla rencileriyle paylat bilgi, halk iin ok fazla tehlikeli gr
lebilir. Halk "yoldan karaca" kaygsyla seminer artlar unutulur.
Bu balant kesiklii beni her zaman rahatsz etmitir. Kendi ara
trma kariyerimde hibir zaman, yani neredeyse hibir zaman, iktidar
partisi tarafnda durmaya zorlanm veya sansrlenmi hissetmedim.
Akademisyen ekonomistler farkl dn tarzlar ve yeniliki olma
lar nedeniyle dllendirilmitir. Piyasalarn baarsz olma neden
lerinin belirlenmesi ve ekonomiye devlet mdahalesinin ileri nasl
iyiletirebileceine dair piyasalarn yeni argmanlar yaratlmas da
bu kapsamdadr.19 Ancak kendiniz bir doktora yapm ekonomist ol-

56

Akll Kreselleme

madka, bu trden bir zenginlik ve eitlilik yaamanz olas deildir.


Halk arasnda ekonomistlerden serbest ticaret lehine hep ayn, bilin
dik vg szleri sylemeleri beklenir.
rettikleriyle syledikleri arasndaki farkla karlatklarnda,
ekonomistler bir takm argmanlarn arkasna snrlar. Duyabilecek
lerinizin olduka kapsaml bir listesi aada yer almaktadr:

1. Uygulamada, teknolojik ilerlemede olduu gibi serbest ticaret uzun


vadede pek ok insann yararna olacaktr.
2. Ticaret karmaklklar yaratsa da bunlarla baa kmann en iyi
yolu ticari kstlamalar deil, dier politikalardr.
3. Bazlar kaybetse de onlarn zararlarn tazmin etmek ve sonunda
herkesi bir adm ileri gtrmek mmkn olmaldr.
4. Serbest ticaret konusu ekonomiyi aar: nsanlarn kiminle i yapa
caklarn seme zgrlkleriyle ilgili ahlaki bir konudur.
5. Ticaret kart grler yeterince yaygndr; bizim iimiz dier tara
f temsil etmektir.
6. Uyarlar, onlar kendi amalar dorultusunda kullanacak koruma
clar tarafndan saptrlacaktr.
7. Ayrca, nanslar sadece insanlarn kafasn kartracaktr.
Ancak bu argmanlarn hibiri standart ticaret teoremlerinin kant
lanmasndaki katlk seviyesine yaklaan herhangi bir hisle dnl
memitir. Hibiri inandrc deildir.
Vanderbilt niversitesi'nde ekonomist olan Robert Driskill ekono
mi mesleinin bu baarszln "Serbest Ticaret Argmannn Yap
sal zmlemesi" isimli srkleyici eserinde eletirir. Ekonomistlerin
serbest ticaretin "ulusun iyiliine" olduuna kanaat getirirken bu tr
yarglarda bulunmadan nce etik ve felsefi zorluklara deinmedikleri
nde gelen kitaplar ve rabet gren makalelerden pek ok rnekler ve
rir. Alayc bir dille bu yazlarda ekonomistlerin bir ekilde "toplumdaki
baz bireylerin zarar grmesine ramen toplum iin iyi olan bilmenin
sorunlu doasn zdklerinin" ifade edildiini syler.20 "Ekonomi bu
soru hakknda eletirel dnmeyi brakt,'' diye yazar, "ve bu nedenle
de gr birliini hakl karan niteliksiz argmanlar gelitirir." Ticare
tin kazanlar hakknda ekonomistlerce retilen pek ok yaz "art ve
eksilerin eletirel deerlendirmesine veya kantna dengeli bir ekilde

Neden Herkes Serbest Ticarete Ulaamaz?

57

arlk vermez." Bunun yerine, "hevesli bir savcnn yandalnaH ben


zer. Okuyucunun bilgiye dayal bir karar varmasn salayacak bilgiler
vermek yerine ikna etmeyi amalar.21 Driskill'in ortaya koyduu gibi,
ekonomistler bilimsel aratrma sonular olarak kendi deer yargla
rn alamak yerine dnlemeyi sunan bir urala megul olmaldr.
Ekonomistlerin analitik zekalar gerek dnyadaki ticaret politikas
hakknda konutuklarnda neden bo lafa dner? Bir ksm meslein
krallk mcevherat olan karlatrmal stnlk fikriyle ilgilidir. Ona
kymak ok zordur. Bir ksmnn nedeni de "barbarlar kapda" send
romudur. Ekonomistler, serbest ticaretin faydalar hakknda halk ara
snda akladklar phelerin ince fikirlerle deil kendi kontrol veya
mdahale gndemleriyle ilgilenen "barbarlar" glendirmeye yara
yacandan endielenir. Kiminin ideolojiyle ilgili olduuna phe yok.
Baz ekonomistler kendilerini siyasi olarak tutucu grmeseler de, g
rleri mdahalecilerden ziyade serbest piyasa merakllaryla paralel
olma eilimindedir.
Ekonomistlerin serbest ticaret hakknda sergiledikleri azbirlii
ekonomik politikann dier alanlar iin geerli deildir. Ekonomistler
salk, eitim veya vergiler gibi yerel politikann nemli alanlar sz
konusu olduunda ok seslidir. Ancak kreselleme konusunda, son
zamanlara kadar belli bal niversitelerde grev alp standart cevap
tan ayrlan bir akademisyen bulmak pek de kolay olmaz. Driskill ma
kalesini yaynlanmas iin mesleki dergilere verdiinde, bir dizi retle
karlat. Editrler, Driskill'in argmanlarnn ekonomi literatrne
veya aratrmasna nemli bir katk yapmadn dnmt. Tabi
ki hakllard. Ticaret konusundaki mulakla ilikin grleri (ve be
nimkiler) ekonomi dnyasnda ok iyi bilinir. Sorun, ekonomistlerin
bunu devlet srr gibi saklamas ve sradan insanlarla bunu paylaanla
ra dnek gibi bakmasdr.
Ekonomistler kresellemeyi bitmemi bir durum gibi gstererek
vdklerinde, sadece halk eitmek iin bir frsat karm olmazlar;
ayn zamanda gvenilirliklerini de kaybederler. Tek ilgilendii ey
uluslararas ilemlerinin nndeki engelleri kaldrmak olan "tabiiyet
siz elitler" iin birer yanda veya kiralk adam gibi alglanmaya ba
larlar. Ekonomi ok fazla ey sunmadnda, bu ok da kt bir durum
olmaz. Dengeli miktarda saduyu ile uygulansayd, ekonomi kresel
lemede yaadmz hatalara kar bizi hazrlkl klacakt. Ayrca,

58

Akll Kreselleme

uygun bir ekilde kullanlrsa, ekonomik analiz dzeltmeler iin bize


doru yolu gsterebilir. Devletler ve piyasalar arasnda daha iyi bir
dengenin oluturulmas, daha iyi bir kreselleme; genel ekonomiyi
tehlikeye attmz anlamna gelmez. Ona daha fazla dikkat etmemizi
gerektirir. htiyacmz olan ekonomi, pratik kurallar eklindeki deil,
"seminer odas" trndekidir. Snrlarn ve ihtarlarn farknda olan ve
doru mesajn balamla ilintili olduunu bilen bir ekonomidir. Kk
harflerle yazlanlar, ekonomistlerin katk yapmas gerekendir. Umarm
okuyucum da bu kitabn sonunda byle bir ekonominin mmkn ol
duu konusunda hemfikirdir ve ekonomi konusunda (ekonomistler
hakknda olmasa da) daha olumlu dnr.

8
Bretton Woods, Gmrk Tarifeleri ve Ticaret
Genel Anlamas ve Dnya Ticaret rgt
Politize Olmu Dnyada Ticaret
Ticaret politikas yurtiinde nemli gelir dalm sonularna neden
olduundan ve farkl uluslardaki deerler ve kurumlar arasnda at
malar yarattndan siyasi olarak ihtilafldr. Ticaret politikas ulusal
siyasetten tecrit edilir ve teknokrasinin alan olarak kalrsa bunlarn
hibir nemi kalmaz; bu serbest ticaret ekonomistinin hayalidir. Yaa
dmz dnya hi byle olmad; yakn bir gelecekte de kendimizi byle
bulma ihtimalimiz ok az. Merkantalizm kapsamnda ticaret politikas
ve devletilik grdmz gibi tek ve birdir. On dokuzuncu yzylda
ekonomik serbestlemenin ykseliinde bile, ticaret politikasnn si
yasi tecridi kstl kald ve tarm rnleri fiyatlar dtnde koruma
clk hemen ortaya kt. Ticaret politikasnn siyasiletirilmesi sava
aras dnemde de artt. Hkmetlerin ak ekonomi balamnda yerli
iletmelerin, iilerin ve iftilerin maduriyetine cevap verememesi
Byk Buhran'a katkda bulundu.
2. Dnya Sava sona ererken, John Maynard Keynes ve Harry Dex
ter White zoru baarmann yollarn aryordu. politikann hkm
srd bir dnyada ak bir kresel ekonomi nasl kurulabilirdi? n
giliz retim yesi Keynes zaten kendi neslinin en tannm ekonomis
ti ve gncel politika ve siyasetiler hakknda sivri dilli bir eletirmen
olarak n plana kmt. White ise Amerika Birleik Devletleri hakkn
daki bilgilerini kinci Dnya Sava srasnda ve ncesinde Sovyetlere
verdii renilecek olan ve ok beenilen bir Amerika Birleik Devlet59

60

Akll Kreselleme

leri Hazine alanyd. Her ikisi de sava arasndaki dnemde yanllar


yapmaktan kanmaya kararlyd. zellikle de Amerika'nn ekonomik
stnln dnen White dnya ekonomisini iki sava arasndaki
dnemde uygulanan ve sava srasnda ok daha sertletirilen yaygn
kstlamalar ve kontrollerden kurtarmaya can atyordu. Ancak bu iki
deerli insan ayn zamanda gerekiydi ve uluslararas ticaret kural
larnn (bir sonraki blmde tekrar dneceimiz uluslararas parann
da) deitirilmesi gerektiini biliyordu. Ekonomik serbestlii ve son
rasnda yerli politikann bir ekilde uyum salamasn ngrmek artk,
hi yarad m bilinmez ama ie yaramayacakt.
Keynes 1933'te Byk Buhran en yksek noktaya ulatnda ser
best ticarete ilikin dncesinin deitiine ve yeni tercihinin bir
miktar "ulusal kendi kendine yetebilirlikten" yana olduunu anlatan
nemli bir makale yazmt. Pek ok ngiliz gibi Keynes de serbest
ticaret doktrinine neredeyse ahlaki bir ball olduunu yazmt.
"Serbest ticaretten srasal ayrllar ayn zamanda aptallk ve hakaret
olarak grdm." Ancak 192 0'lerdeki serbest ticaret yandalna bak
tnda, ayn kendinden eminlii hissetmiyordu. Ynelimi deimiti
ve 1930'larda pek oklarnn aklad ticarete ilikin daha pheci
grleri paylayordu. Serbest ticarete niteliksiz ballk sadece tek
bir tr kapitalizme inanan dar teknokrasilerle ynetilen toplumlarda
gerekletirilebilirdi. Uluslarn siyasi ekonominin farkl ynlerini de
nedii bir dnyada pratik ve hatta istenebilir olmaktan uzakt.1
Tarihsel deneyimler, yerel ihtiyalarn kresel ekonominin gerek
lilikleriyle akt zamanlarda, yerel ihtiyalarn sonunda galip gele
ceini gstermitir. Keynes ve White bunu kabul etmenin, yok sayp
tamamen k gze almaktansa sistemde emniyet supab bulundur
mann daha doru olacan fark etti.

Bretton Woods Modeli


Ustalkla ina ettikleri sistem, yeni kurallar tasarlamak iin Temmuz
1944'te krk drt ulustan Keynes, White ve dier yetkililerin bir kon
feransta bir araya geldii New Hampshire kentinden esinlenilerek
Bretton Woods rejimi olarak adlandrld. Bretton Woods anlamas
kurumsal mhendisliin artc bir parasdr. hafta iinde Key
nes ve White dnya ekonomisine yeni bir ekonomik felsefe kazandrd

Bretton Woods, Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas ve Dnya Ticaret rgt

61

ve iki yeni uluslararas rgt yaratt: Uluslararas Para Fonu ve Dnya


Bankas. Bretton Woods'da yaplan anlama kinci Dnya Sava son
rasndaki otuz yl boyunca dnya ekonomisini ynlendirdi. Rejimin
1970'ler ve 1980'lerde zlmesinden ok sonralar, "Bretton Woods"
terimi kresel dzeyde toplu mzakere olaslklarnn zlemli bir ha
trlatcs olarak kalacakt.
Keynes de, White da sadece kozmopolit dncelerden etkilenme
miti; yerel siyasi etkenler de akllarnda byk yer etmiti. Keynes
Britanya'nn ekonomik dnden ve Amerika Birleik Devletleri'ne
bamllndan haberdardr ve bu snrlamalar iinde Britanya'nn
karlar iin elinden geleni yapt. White Amerika ticaretinin ve yatrm
nn hedeflerini ykseltti ve yeni uluslararas rgtlerde Amerika'nn
gcn arttrmak iin alt. Bir noktada, White tek tarafl olarak nde
gelen glerin (Amerika Birleik Devletleri, ngiltere, Sovyetler Birlii
ve in) oy haklarna karar verdi ve bu haklar retecek ekonomik for
ml ve gereke zerinde almas iin bir ekonomisti grevlendirdi.2
Ancak Bretton Woods'da ortaya kan anlama ulusal karlarn tesi
ne geti ve Amerikan ekonomik hegomanyasna destek olmaktan faz
lasn yapt.
Narin bir uzlama yeni rejimi canlandrd: Gl bir dnya ekono
misini temin etmek iin ticari serbestlemeye ynelik uluslararas bir
disiplin ve ilerleme salad, ancak yurtiindeki sosyal ve ekonomik ih
tiyalara cevap vermeleri iin hkmetlere yeterince olanak verildi.3
Uluslararas ekonomi politikas tam istihdam, ekonomik byme, eit
lik, sosyal sigorta ve refah devleti gibi yerli politika hedeflerine boyun
emek zorunda kalacakt; tersi sz konusu deildi. Hedef ise hiperk
reselleme deil, lml kreselleme olacakt.
Sava sonras uluslararas ekonomik sisteme Amerika'nn en nem
li katks ok taraf/lkt temel ta ayrmclk yapmama ilkesi esasnda
-

uluslararas rgtler yoluyla kural koymakt. Bu ksmen Amerika'nn


geici ilikiler yerine meruluu tercih etmesinde ortaya kt; "Yeni
Dzen" devletinin d tasars ve Franklin Delano Roosevelt'in Amerika
ve onun karlarn uluslararas rgtlere balayan yerli tecrit politi
kas taraftarlarna kar durmak arzusuydu.4 Ayn ekilde nemli olan
baka bir ey de White'n ok tarafllk ve ayrmclk yapmama ilkesini
dayatmas, Amerikan ticaretinin bymesini engelleyen Britanya'nn
kolonilerle yapt imtiyazl anlamalarn hedef ald. Tahmin edilebi-

62

Akll Kreselleme

lecei gibi, Keynes bu tercihlerin kaldrlmasna direndi, ancak sonun


da Amerika Birleik Devletleri kontrol ele ald.
ok tarafllk sadece g politikas veya imparatorluktan ziyade,
kurallarn uygulanmasnn ve inan sistemlerinin Uluslararas Para
Fonu, Dnya Bankas ve Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlama
s (GATT) gibi uluslararas kurumlarla almas anlamna geliyordu.
Bu ok nemli bir yenilikti. Amerika Birleik Devletleri'nin etkisi in
kar edilemez olsa da ok tarafllk bu kurumlara onlar destekleyen
Amerikan gcnden bamsz, belirli bir meruluk salad. Bu kurum
lar hibir zaman Amerika Birleik Devletleri'nden veya dier nemli
ekonomik glerden tamamen bamsz olmamtr; ancak btnyle
bu glerin bir uzants da olmadlar. ok nemli kurallar koyma, uy
gulama ve merulatrma rolleri oynadlar. ok tarafllk; daha kk
ve yoksul uluslara daha nce hi olmad kadar sz hakk vermi ve
onlarn karlarn korumutur. Bu nedenle onlarn ncesinde gelen
ngilizlerin aksine Amerikallar, kar gelinmeyen hegomanyalarndan
daha fazla srecek, uluslararas ekonomileri iin kurumsal bir altyap
yarattlar.
Bretton Woods Konferansnn ardndan gelen elli yl boyunca tica
rette ok ulusluluun kurulu olarak vcuda gelmi ekli Gmrk Ta
rifeleri ve Ticaret Genel Anlamas'yd (GATT). GATT, aslnda sadece
daha azimli bir rgt olmas planlanan Uluslararas Ticaret rgtnn
(ITO) bir parasyd. nerildii gibi ITO; emtia fiyatlarnn istikrar,
uluslararas tekelcilik kart ve eit alma koullarna ilikin anla
malar kapsyordu, ancak Amerikan i politikas ierisinde bocalad.
Kongre, yerli imtiyazlara ok fazla tecavz etmesinden endieleniyor
du. Her ne kadar GATT, I M F ve Dnya Bankas gibi resmi olarak geni
kapsaml bir rgt olarak kurulmam olsa da Cenevre' deki kk bir
sekretarya tarafndan idare ediliyordu. Bylece kresel ticari serbest
lemeyi denetleyen, gerekte ok uluslu bir foruma dnt.
Ne kadar da byk bir baaryd! Yava bir balang olsa da birbi
rini izleyen ok uluslu ticari grmeler (194 7 ile 1995 arasnda se
kiz) 1930'lardan itibaren uygulanan ithalat kstlamalarnn nemli bir
ksmn bertaraf etmeyi ve sava sonras ykselen gmrk vergilerini
drmeyi baard.5 En ok gzetilen lke kural, grmelere ne ka
dar aktif katlm olduklarna baklmakszn, GATT'a imza atan btn
taraflarn kstlamalarn hafifletilmesinden yararlanmasn temin etti.

Bretton Woods, Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas ve Dnya Ticaret rgt

63

Yerli ticaret politikalar ulusal politikalarda pek dikkat ekmese de tabi


ki ihtilafl kald. Bu durumu en iyi saylar aklar. Dnya ticaret hacmi,
1948 ile 1990 yllar arasnda ortalama neredeyse yzde 7'lik bir yllk
oranda artt; bu o gne kadar grlen en hzl ykseliti. Ticaretteki bu
hzl ykseliin bir nedeni ve ayn zamanda etkisi olarak retimde de
zengin ve fakir lkelerde benzer ekilde hi olmad kadar hzl bir ar
t yaand. Ekonomik gelime enine boyuna dnldnde, Bretton
Woods rejimi on dokuzuncu yzylda altn standard ve serbest ticaret
a da dahil olmak zere btn nceki dnemleri bastrd. Kreselle
menin bir altn a olduysa, bu dnem o altn ad.
Tek bir garip ey hari: GATT politikalar dorudan kresellemeyi
hedef almyordu. Grdmz gibi, kreselleme snr tesi ticaret ve
finansa ilikin ilem maliyetlerinde nemli bir azalma gerektirir. Bu
baz alanlarda gerekleti. Sanayi lkeleri arasnda pek ok rnn ti
careti nemli ve belirli snrlar dahilinde (baknz aada) srekli ola
rak, olduka serbestlemiti. Tamaclk masraflar azalmaya devam
etti. Ancak politika yapclar, Bretton Woods kapsamnda serbestle
meyi desteklemek konusunda kararlatrlm bir isteksizlik sergiledi
ler. Dnya ticaretinin byk ksm ya tamamen ok tarafl anlamalar
dnda kald ya da mevcut anlamalarda cmert istisnalarla korundu.
Ama hepsinde deil, baz alanlarda daha serbest ticarete ulamakt.
Bunun yerine kresellemeyi destekleyenler Bretton Woods uzla
snn ortaya kmasna yardm ettii ekonomik byme, eitlik, g
venlik ve istikrar altyapsyd. Geni tabanl byme kresellemeyi
kolaylatrd; nk ticaretin datmsal etkilerini trpledi. Srekli
ykselen ekonomik frsat dalgas btn gemileri yukar kaldrdnda,
sularn rpnts daha az fark edilir oldu. Bylece ulusal politikalar, k
resellemeyi ounlukla byk lde paylalan ekonomik byme
nin bir yan rn olarak tevik ettiler. Bretton Woods ann baars,
ticaret kontrollerinin varlnda bile salkl ulusal ekonomilerin hare
ketli bir dnya ekonomisi temin ettiini gsterir.6
Serbestlemenin neredeyse hi dokunmad blgelerin uzun liste
sini dnn. Tarm, GATT mzakerelerinin dnda tutuldu ve gm
rk vergileri ile yerli fiyatlar ihra eden lkelerinkinden ok daha
yksek seviyelerde tutmay amalayan eitli ithalat kotalar gibi ver
giler dndaki engellerle bir muamma olarak kald. Ticarete en msait
hizmetler (sigorta, bankaclk, inaat, altyap hizmetleri ve benzeri) de

64

Akll Kreselleme

serbestlemeden kat. Serbestleen, ancak daha dk maliyet/yk


sek retim sunan ihracatlar karsnda nemli bir rekabet tehlike
sine maruz kalmaya balayan retim sektrleri kaderleriyle ba baa
braklmak yerine koruma altna alnd. Bylece gelimi lkelerin
tekstil ve kuma sanayiler; gelimekte olan lkelerden yaplan ihracat
lar zerine iki tarafl olarak zerinde anlalan bir dizi kota getiren ok
Elyafllar Anlamas (MFA) ile 197 4'ten itibaren korundu. 1980'lerde
Japon otomobil, elik ve dier sanayi rnleri ihracatlarnn kendi ih
racat rnlerinin belirli kotalara tabi tutulmasn kabul ettii gnll
ihracat kstlamalar yayld.
Bu arada, gelimekte olan lkeler de kendi ticaret politikalarndan
memnun olduklarndan istediklerini yapmakta serbestti. M FA dzen
lemesiyle dier gmrk vergisi indirimlerinden yararlanmalarna ra
men GATT mzakerelerinde gmrk vergisi "indirimleri" salamalar
zorunlu tutulmad. Srekli olarak ithalatlara kstlama koymalarna
izin veren eitli GATT hkmlerine bavurabiliyorlard.
Sanayi lkelerinde bile kurallarda fillerin bile geebilecei byk
lkte boluklar vard. Bordrosunda iyi bir hukuk firmas bulunan her
hangi bir iletme, GATT'n Anti-Damping veya Tedbirlerinden korun
ma satn alabilirdi. zellikle Anti-Damping dzenlemesi serbest ticaret
asndan sevilmezdi. Bir ihracatnn "normal deerinden daha az" bir
fiyata rnlerini satt ve yurt iindeki rakiplerine zarar verdii tespit
edildii srece, ithalat yapan lke gmrk vergileri uygulayabilirdi. Ye
rel makamlar "normal deerinden daha az" kavramn kolaylkla ken
di karlar iin kullanabilirdi. Sz konusu davran, konjonktrn en
altnda tam maliyetin aasnda sat gibi normal ticari uygulamalar
ierse dahi ya da bu suu ileyen yurt ii piyasay tekelletirme yete
neinden yoksun olsa bile, cezai vergiler uygulanabilirdi. Bu kurallar,
smarlama koruma elde etmek isteyen yerli irketler tarafndan geni
lde ve beklendii biimde istismar edildi.
Son olarak, GATT'n icra gc akadan ibaretti. Bir hkmet die
rinin kurallar inediini dnyorsa, GATT jrisinin karar verme
sini isteyebilirdi. Jri davac lehine karar verirse ve jri raporu GATT
yeleri tarafndan onaylanrsa, sulu tarafn sz konucu politikasn
deitirmesi veya tazminat demesi gerekirdi. Tek ka yolu jri ra
porunun onaylanmasna oybirlii ile karar verilmesi gereklilii idi. Ku
rallar ineyen hkmet de dahil olmak zere her bir GATT yesinin

Bretton Woods, Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel A nlamas ve Dnya Ticaret rgt

65

onaylamas gerekiyordu. Jride bir daval taraf varsa, bu tarafn aleyhi


ne bir karar vermeyecei kesindir.
Bylece, GATT kurallar dnya ticaretinin btn segmentlerini
akta brakt; uyguladklar yerlerde zayftlar ve ak bir ekilde uy
gulanamazlard. Bu zellikler, sz konusu kurumu kesin bir biimde
eksik kld ve 1995'te ii devralan Dnya Ticaret rgt serbest ticaret
bakmndan daha ekici hale geldi. Ancak serbest ticareti gerekletir
mekte pek de baarl olamad iin GATT'n hatal olduunu syle
mek GATT' uygunsuz bir adan deerlendirmek olacaktr. GATT belki
de, iki sava arasnda Keynes'in de ksmen paylat bir hedef olan
uluslar arasndaki ekonomik karklklar en aza indirmeye odaklan
mamt. te yandan, uluslararas ibirlii erevesi belirsiz olmasna
ramen d kstlamalardan nispeten daha arnm bir ekilde sosyal ve
ekonomik hedeflerini izlemesi iin ticaret yapan her bir ulusa olanak
tanmak zere tasarland kesindi. Ticaret yurt ii datm pazarln
tehdit ettiinde, yoldan ekilirdi. Bretton Woods ann nl analisti
John Ruggie bu mekanizmay "yerleik serbestleme uzlas" olarak
adlandrr. "Otuzlarn ekonomik milliyetiliinin aksine rejim, doas
bakmndan ok tarafl olacakt; altn standard liberalizmi ve serbest
ticaretin aksine, ok tarafll yurt ii mdahalecilie dayanacakt.''7
Bu ticaret kurallarnn sunduu hareket kabiliyeti, gelimi ulusla
rn kurumsal ynetim, i gc piyasas, vergi rejimleri, ticaret-hkmet
ilikileri ve refah devleti dzenlemelerine ynelik farkl yaklamlara
gre kapitalizmi ekillendirmelerine izin verdi. Siyaset bilimciler Peter
Hall ve David Soskice tarafndan deyimletirildii biimde, "kapitalizm
eitleri" ortaya kt."8 Amerika Birleik Devletleri, ngiltere, Fran
sa, Almanya veya sve ekonomileri piyasa tabanlyd; ancak onlarn
piyasalarn destekleyen kurumlar byk lde farklyd ve ak bir
ekilde ulusal bir karakter tayordu. Sadece Kta Avrupas'nda en az
farkl kapitalizm tr vard : Sosyal piyasa ekonomisinin Alman mo
deli, skandinav refah devleti ve "yol gsterici planlama" ve kapsaml
dzenlemelere dayal Fransz sistemi. Japonya da ok yksek dzeyde
regle edilmi ve korunmu bir geleneksel ekonominin yan sra hiper
rekabeti bir ihracat sektr meydana getirerek kendi yolunu izdi.
Amerika Birleik Devletleri, ekonomik serbestlemenin 1980'lerde
kazanaca azme sahip olmamasna ramen, serbest piyasa ekonomi
sinin nde gelen bir modeli haline geldi.

66

Akll Kreselleme

Ulusal abalarn sanayileme ve ekonomik bymeyi tevik etme


ye ynelik olduu gelimekte olan lkelerde de durum hemen hemen
aynyd. Hem i hem de da dnk gelimekte olan lkeler, d disiplin
yokluunda ekonomilerini dntrmek ve ulusal kaynaklar ve var
lklarna bamllklarn azaltmak iin ok eitli sanayi politikalarn
uygulamakta serbestti. Bylece pek ou, retimin arkasndan by
me yaad.
GATT'n amac hibir zaman serbest ticareti en yksek dzeye
ulatrmak olmad. Kendi usulnce i yapan farkl uluslara uygun en
yksek ticaret hacmini yakalamakt. Bu bakmdan, sz konusu kurum
olduka baarl oldu.
Yukardakiler nda, Bretton Woods'un nemli bir zelliini de
erlendirmeye balyoruz: Pristlerin serbest ticaret ilkesinden "sap
ma" olarak grdkleri ey aslnda rejimi srdrme abalaryd. Anti
damping gmrk vergileri, ok Elyafllar Anlamas ve Gnll hracat
Kstlamalar ekonomik liberalizmle ok da uyumlu deildi. GATT'n
baka pek ok zellii de uyumlu deildi. Tarm ve hizmetlerin ticari
mzakerelerden tamamen hari tutulmas veya serbest ticaret bak
asndan ok daha fazla merak uyandran bir lkenin ithalat engelle
rini kaldrmasnn ticari ortaklarna verdii bir imtiyaz olduuna dair
genel ilke standart ekonomik doktrin erevesinde bir anlam ifade et
miyordu. Aslnda ticaret yerel kurumlara, datmsal tercihlere veya
deerlere ok az ters dt zaman serbest oldu (ve serbest kald).
Benzer gelir dzeyindeki gelimi lkeler arasnda gerekletirilen
retimin ticaretinin byk ksm, daha nce karlatmz birka da
tmsal adalet sorununu ortaya kard. Tarmda veya gelimekte olan
lkelerde dier ticaret trleri faklyd; nk, yerel gruplar ok sert
bir ekilde birbirine drd. ok keskin gelir kayplar yaayan ifti
leri, tekstil reticilerini ve niteliksiz iileri tehdit etti. Bu nedenle sz
konusu ticaret trleri byk lde snrland. GATT kapsamnda yerel
politika gndemine bal kalan ncelikler hem onun baarl olmasna
hem de serbest ticaret mantndan srekli sapmasna neden oldu.

Dnya Ticaret rgt Rejimi: Youn Entegrasyon abalar


Sekiz yl sren grmelerden sonra ve "Uruguay Round" olarak bili
nen oturumun (GATT ats altnda son) sonucu olarak 1995 ylnda

Bretton Woods, Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas ve Dnya Ticaret rgt

67

Dnya Ticaret rgtnn kurulmas ok daha farkl bir anlay getirdi.


1 990'larda finansal kresellemenin balamasyla birlikte, Dnya Ti
caret rgt, Bretton Woods nceliklerini tersine eviren yeni bir tr
kresellemenin balang noktasn oluturdu: Hiper kreselleme.
Yerel ekonomi ynetimi; uluslararas ticarete ve finansa boyun emek
zorundayd. Ekonomik kresellemenin peinde olduu piyasalarn
mal ve sermaye bakmndan (i gc deil) uluslararas entengrasyo
nu yerel gndemi glgede brakarak kendi iinde bir ama oldu.
Politika grmelerinin esas bu deiiklii zaman getike daha
fazla yanstt. 1980'lerden itibaren bir ey lehine veya aleyhine tart
mak istediinizde, "lkemizin uluslararas alanda rekabet edebilirlii
iin bu gereklidir" szleriyle savunmanz sslemekten daha iyisi yok
tur. Kreselleme, btn uluslarn dk kurumsal vergilendirme, sk
mali politika, kstlayc artlarn kaldrlmas ve sendikalarn gleri
nin azaltlmasna ynelik genel bir stratejiyi takip etmelerini gerekti
ren bir zorunlulua dnt.9
Bu geiin arkasnda yatan neydi? Ksmen GATT kendi baarsnn
kurban olmutu. Ticaret politikas sekinleri ve teknokratlar sava
sonras zenginlii ok tarafl ticari serbestlemeye balyordu. Dnya
Ticaret rgt, nceki blmde bahsedilen bozukluklarn ve eksiklik
lerin pek ounu ortadan kaldrarak "daha iyisini" yapma isteklerini
ortaya koyuyordu. ok uluslu irketler, uluslararas faaliyetlerini ko
laylatracak daha kapsaml kresel kurallar talep ettiler. Gelimekte
olan lkeler ihracat platformlarna dnmek arzusundayd ve yaban
c yatrm ekmek iin kendiliklerinden bu kurallara uymak konusun
da daha fazla istekli olmaya baladlar.
Bu deiikliklerle birlikte nemli bir ideolojik dnm yaand.
1980'ler Reagan-Thatcher yeniliklerinin dnemiydi. Serbest piyasa
ekonomisi, Washington Konsenss, piyasada tutuculuk veya neoli
beralizmi yaratarak ykselie geti. smi ne olursa olsun bu dnce
sistemi, hkmetlerin sosyal olarak istenilen dzeyde hareket etme
kabiliyeti hakknda olduka kasvetli olan bak asyla piyasalarn ba
arabilecekleri konusundaki ar iyimserlii bir araya getirdi. Hk
metler piyasalar iin vazgeilmez olmak yerine onlarn nnde engel
tekil etti; bu nedenle de zayflatlmalar gerekiyordu. Bu yeni bak
as, olmas gereken nitelikli aklamann yerine ekonomi profesr
nn gazetecilere sunduu basit aklamay getirdi. Serbest ticaretin

68

Akll Kreselleme

nndeki herhangi bir engeli btn uyarlara ramen kaldrlmas ge


reken bir nefret kayna olarak kabul ediyordu.
Buna ilikin olarak, Dnya Ticaret rgt ekonomik kreselleme
bakmndan arzularn nemli lde harekete geeceini ve ulus dev
letlerin yerli ve uluslararas sorumluluklarnn yeniden dengelenece
ini ngrd. Ticari mzakereler tamamlandnda Uruguay Round'u
GATT ats altnda daha nce gerekletirilemeyen ok geni kapsaml
etkileyici bir anlamayla noktaland. Gemite ticari mzakerelerden
paay kurtaran iki alan olan tarm ve belirli hizmetler de artk libe
ralizm dnemecine gelmiti. Hizmetler konusunda lkelerin serbest
letirmek istedii alanlarn belirlenmesi gerekliydi ve serbestleme
nin boyutu bankaclk ve telekomnikasyon gibi sektrler ve lkeler
baznda deiiklilik gsterdi. Tarmda, ithalat kotalarnn kaldrlmas;
gmrk vergisi ve dier vergilere dntrlmesi gerekecekti. Tarm
kotalar, gmrk vergileri ve dier vergilerin kaldrlmasna ynelik
bask bu nedenle nem kazanacakt. Tekstil ve giyim ticaretini dzen
leyen ok Elyafllar Anlamas'nn kota rejimi de on yl iinde kaldr
lacakt. Btn bu blgelerdeki ilk liberalleme kstla kalsa da nemli
bir eik alm oldu.
Ayrca, gelimekte olan lkelerin dzenlemelerini zengin lkelere
gre uyarlamalarn gerektiren patent ve telif hakkna ilikin yeni ku
rallar vard. Uluslararas olarak dzenlenmemi yerel salk ve gven
lik kurallar Dnya Ticaret rgt incelemesine tabi oldu ve "bilimsel
gerekesi" olmayanlar veya ticareti mmkn olan en az olumsuz d
zeyden daha fazla etkileyecek biimde kullanlanlar yasad ilan edile
bilirdi. Devlet sbvansiyonlarnn kullanmna da daha sert kstlama
lar getirildi. Firmalarn yerel ierik kullanmalar veya ihracatlara gre
ithalatlarn kstlamalarn zorunlu klan hkmet dzenlemelerine
ilikin yasaklar da vard. lk kez, ilerindeki en fakiri dnda gelimek
te olan lkelerin sanayi politikasnn baz nemli alanlarn kstlayan
kurallara uymas ngrld.
Belki de Uruguay Round'unun en ak baars ve Dnya Ticaret
rgtnn en belirgin zellii anlamazlklarn giderilmesine yne
lik yeni bir sre sunmasyd. Jri kararna gre kaybeden tarafta olan
lkeler yeni bir temyiz mahkemesine bavurabiliyordu. Ancak temyiz
mercisinin karar daval veya davacdan yana olmas fark etmeksizin,
rgtn her bir yesi tarafndan toplu olarak reddedilmedike nihai ola-

Bretton Woods, Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas ve Dnya Ticaret rg t

69

cakt. Ticaret rejimine ilikin hakem kararndan kamak GATT ats


altnda ocuk oyuncayd; ancak imdi gerekten imkansz olmutu.
Daha sonraki uygulamalarn da gsterdii zere, sre uzun olabili
yordu ve geciktirme taktiklerine akt. Ancak yeni anlamazlk zme
sisteminin nemi grmezden gelinemezdi. ok tarafll yeni boyut
lara tad. H ukuk bilginleri Susan Esserman ve Robert Howse'un da
belirttii gibi,
Baka hibir yerde hakemler tarafndan uluslararas anlamaz
lklarn karara balanmas bu kadar zorla ortaya kmad veya
bu kadar hzl gelimedi. Yerel bir mahkemede olduu gibi-pek
ok uluslararas kuruluun aksine-Dnya Ticaret rgtnn
anlamazlk zm zorunlu ve balaycdr. ye devletlerin ona
boyun emekten baka aresi yoktur ve Dnya Ticaret rgt
kararlarnn sonularn kabul etmek zorundalardr.10
Davay kaybeden lkeler kurallara aykr politikalarn uygulama
dan kaldrmak ve davacya tazminat demek zorundadr. Kk lke
ler iin olduu gibi, byk ve gl lkeler iin de bu geerlidir. Dnya
Ticaret rgt, Amerika Birleik Devletleri'ni politikalarn deitir
meye zorlamay baarm tek uluslararas kurumdur; Amerika Birleik
Devletleri'nin vergileri ve evre politikalarna ilikin konularda bunu
baarmtr.
Dnya Ticaret rgt davalar ne hakkndadr? GATT ticaret poli
tikalar balamnda, davalar genellikle gmrk vergileri ve kotalaryla
ilgiliydi. Kotalar kaldrldndan ve vergiler drldnden, Dnya
Ticaret rgt ulusal dzenlemeler ve standartlardaki farkllklar da
hil olmak zere uluslararas ticarete ket vuran btn ilem maliyetleri
ne kar bir ara haline geldi. Dnya Ticaret rgt ats altnda, tica
ret anlamazlklar daha nce d basklara kar bakl olan yerel
alanlara da sramaya balad. Vergi sistemleri, gda gvenlik kurallar,
evresel dzenlemeler ve sanayi geliim politikalar ticaret ortaklarn
dan gelecek glklere akt.
Dnya Ticaret rgtnn nne gelen en ok konuulan konular
dan biri, ticaretteki uluslararas disiplinin hzl ykseliini ok gzel
gsteren, Avrupa'daki hormonlu sr yasayd. Yllarca tketicilerden
gelen youn basklar ardndan 1 989'da yrrle giren Avrupa Birlii

70

Akll Kreselleme

direktifi Amerika Birleik Devletleri'nin Avrupa'ya sr ihracn etkin


bir ekilde durdurdu. Amerika Birleik Devletleri Avrupa'nn bu yasa
n nlemek iin uluslararas kurumlardan destek bekledi; ancak hi
biri bunu yapmaya istekli deildi. Amerika Birleik Devletleri ilk ola
rak hormonlara bakmay reddeden Dnya Hayvan Sal rgt'ne
bavurdu. Dnya Ticaret rgt'nn kurulmasndan nceki gnlerde
olduu iin Amerika'nn GATT'a yapt ikayet de Avrupallar tarafn
dan kolayca durduruldu. Gda Kodeks Komisyonu (BM Gda ve Tarm
rgtnn ve Dnya Salk rgtnn yardmc kuruluudur) da ayn
ekilde etkisiz kald: Sr retiminde kullanlan hormonlarn drd
nn gvenlii konusunda kresel bir standart kurmak iin Amerika
Birleik Devletleri orada bir oy kaybetti. Dnya Ticaret rgtnn bir
paras olarak Salk ve Bitki Sal nlemleri Anlamas'nn mza
keresiyle birlikte byk bir deiiklik oldu. Sonunda bir dizi kresel
kural ve yerel dzenlemelere kadar ulaan uluslararas bir forum or
taya kt. En iyi bilinen kararlarndan birinde Dnya Ticaret rgt
Temyiz Organ 1998'de Avrupa Birlii'nin hormonlu sr yasann
uluslararas ticaret kurallarn ihlal ettiine, nk yeterince bilimsel
risk deerlendirmesine dayanmadna hkmetti.11 Kararn siyasi yan
etkileri gecikmedi. Avrupa Birlii'nin gda gvenlii konusundaki tem
kinli yaklamna anlay gstermedii iin bu karar, Dnya Ticaret r
gt kartlar iin nemli bir dava olarak kalmtr. Gnmze kadar
Avrupa Birlii Amerika Birleik Devletleri'nin misillemesini gze ala
rak Dnya Ticaret rgt dzenlemelerine uygunluk gstermemitir.
Dnya Ticaret rgtnn eriebildii alanlara ilikin baka rnek
ler de olduka boldur. Dnya Ticaret rgt'nn yeni kurulduu za
manlarda yaplan ikayetlerden birinde, Amerika Birleik Devletleri
yakt emisyonu standartlarnn, ithal edilen benzin aleyhine ayrmclk
yapt tespit edildi. Japonya'nn vergi rejimi, ithal edilen votka, viski
veya brendiden daha dk oranda vergilendirilen damtlm likr
shochu nedeniyle kusurlu bulundu. Genetii deitirilmi rnlere ili
kin AB durdurma karar, hormonlu sr durumuna benzer sebepler
ne srlerek baarl bir ekilde bertaraf edildi. Yine ok iyi bilinen
bir rnek olarak, kaplumbaalar ayran bir ara kullanlmadan kari
des yakalanmasn yasaklayan Amerika Birleik Devletleri dzenle
mesi Asyal ihracatlara kar "keyfi ve haksz" bir ayrmclk olarak
deerlendirildi. Hindistan, Endonezya ve in'deki otomotiv endstri-

Bretton Woods, Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas ve Dnya Ticaret rgii; ..
sinin desteklenmesine ynelik programlar; Hindistan'da ila ve zirai
kimyasal rnlere ilikin patent kurallar ve Brezilya'daki havaclk en
dstrisine ilikin kredi sbvansiyonlarnn hepsi Dnya Ticaret rgt
dzenlemelerine aykr bulundu (Hala zm bekleyen hormonlu sr
rnei dnda, btn dier durumlar sz konusu politikalarn deiti
rilmesine neden oldu.).
Bu tr kararlar, kreselleme kartlarnn fkesini arttrd ve Dn
ya Ticaret rgt ismini pek ok evrede bir hakarete dntrd. Bu
eletirmenlerin iddia ettii gibi ticaret rejimi Cenevre' deki hakimlerin
yerel mevzuat geersiz klmalarna izin vererek demokrasiye zarar
veriyor mu? Ya da korumac gruplarn kendi ufak karlar dorultu
sunda yerel siyasi sreci ynlendirmelerini engelleyerek uluslarn
daha iyi sonular almalarna yardmc m oluyor? Her ikisinde de bir
doruluk pay var. Temyiz organnn kararlar, pek ok eletirmenin
syledii kadar kaba deil. Kararlar, deerler ve standartlardaki ulusal
farkllklara sayg gsterme gerekliliinin farknda. te yandan yerel
ncelikler ve d sorumluluklarn nerede balayp nerede bittiine ili
kin kesin bir izginin olmay nemli bir krlma neden oluyor. Asln
da, ticaret rejiminin byyen meruluk krizinin k bu temel mu
lakla balanabilir.
Dnya Ticaret rgt'nn skntlar, Kasm 1999'da, "tear-gas mi
nisterial" (gz yaartc gaz bakanl) olarak adlandrlan Seattle'deki
ticaret organ toplantlar srasnda zirveye ulat. iler ve tketici
haklar savunucularndan rencilere ve anaristlere kadar pek ok
gsterici konferans alannn dnda karklk kard; ieride ise ba
kanlar baarsz bir ekilde Uruguay Round'ndan beri ilk ticari m
zakere oturumunu amaya alyordu. Grmelerin baarszl
nn nedeni gsteriler olduu kadar hkmetlerin uyumazlklaryd.
atmann iki ana ekseni vard. lki, gelimekte olan lkeler Uruguay
Round'unun sonularyla kandrldklarn dnyordu; zengin l
kelerin istedii gibi, yatrm, evre, alma artlar, rekabet politika
s ve hkmet tedarikinde effaflk gibi ek alanlarda ak grmeler
ve dzeltmeler istiyorlard. kincisi, Amerika Birleik Devletleri tarm
sbvansiyonlarnn ve engellerin kaldrlmas iin Avrupa Birlii (ve
Japonya) ile tartt.
ki yl sonra, Orta Dou'da bir emirlik olan Doha, Katar'da bulu
tuklarnda ticaret bakanlarnn ans daha iyiydi. "Kalknma Round"u

72

Akll Kresel leme

olarak isimlendirilen yeni bir mzakereler turuna balayabileceklerdi.


Doha'nn olas gstericiler iin nispeten daha az misafirperver olduu
gerei bir yana, dikkate deer bir para pazarlama yeni yaklama hz
kazandrd. Brezilya, Arjantin ve Tayland gibi birka byk gelimekte
olan tarm ihracatsnn tarmn serbestletirilmesinden mhim
karlar vard. Bu WTO Genel Bakan Mike Moore'un tarm merkezli
oturumu gelimekte olan lkelerin ihtiyalarna odaklanan ve Avrupa
Birliinin izole edilmesine yardmc olan bir oturummu gibi gster
mesini salad. "Tarm bir kalknma konusu yaparak," diye yazyordu
Moore, belki de istediinden daha fazlasn ifa ederek, ''Afrika, Asya
ve Latin Amerika'nn byk bir blmn ortak bir gndemde bir
araya getirdik"12 (vurgu bana aittir). Avrupa kalknma davasna srt
n dnm grnmeden uzaklaamazd ve gelimekte olan uluslarn
kendi karlarn ne ve merkeze alm grnen bir duyurular vard.
Amerikallar Avrupa'y tarm sbvansiyonlar konusunda dvmek iin
bir sopalar olduundan artk mutluydular; ancak tarm gndeminin
onlar avlamak iin geri dneceinden tam olarak haberdar deillerdi.
Sonraki gelimeler, mzakerelerin balamasnn byk kayplarla
elde edilen bir baar olduunu gsterdi. Grmeler 200 1'den beri
birka kez ertelendi ve hala sonulanmas beklenmektedir. Zaman ge
tike, tarmsal serbestlemenin gelimekte olan lkeler iin hem iyi
hem de kt olduu kesinlik kazand. Akademik almalar en banda
bariz olan eyin stnde durdu: Avrupa sbvansiyonlarnn kaldrl
mas aslnda Msr veya Etiyopya gibi gda ithalat yapan gelimekte
olan lkelere demeleri gereken fiyatlar ykselterek zarar verecekti.
Pamuk, dnyadaki fakir lkelere kesin kazan salayan sayl eyler
den biriydi. Yiyecek dnda bir rn olan pamuun dnya genelindeki
fiyat arttnda, baka yerlerdeki fakir insanlar zarar grmeden Bat
Afrika'daki iftiler kazan salayacakt. Bu nedenle pamuk; sivil top
lum kurulular ve gelimekte olan lkelerin dier savunucular iin
srekli afilerde kullanlan ocuklara dnd. Ancak ciddi tarmsal
serbestleme zengin uluslarda olduka ar yaand ve dierlerinin
gerekte kazanc ok az oldu ve ulalmas hedeflenen anlama bak
mndan olduka dar bir erevesi vard.13 M zakereleri tamamlamak
iin yaplan son ciddi giriim de 2008 yaznda baarsz oldu. Amerika
Birleik Devletleri, Hindistan ve in'in ani bir tarm ithalat dalgasna
kar fakir iftileri koruyacak zel bir gvenlik mekanizmas olutu
rulmas talebini reddetti.14

Bretton Woods, Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas ve Dnya Ticaret rgt

73

Bu gerginlikler, Bretton Woods konsenssnn yerine geen ve


Ruggie'nin "yerleik liberalizm uzlasn" yerle bir eden hiper globa
lizasyona ynelik agresif ynelmenin doasnda vardr. Ticaret grev
lileri ve teknokratlar, kreselleme ura kendi kendine geliirken
dier ekonomik ve sosyal hedeflere kulaklarn tkarlar. Harvard'dan
meslektam Robert Lawrence kresel entegrasyonun "yzeysel" ve
"derin" ekilleri arasnda faydal bir ayrm yapar.15 Bretton Woods'da
olduu gibi, yzeysel entegrasyonda, ticaret rejimi nispeten daha az
yerel politika gerektirir. Buna karn derin entegrasyonda, yerel politi
ka ile ticaret politikas arasndaki ayrm kaybolur; yerel dzenlemele
rin keyfi kullanm uluslararas ticarete bir engel ve ilem maliyeti ge
tirecek ekilde kurgulanabilir. Uygulanan kresel dzenlemeler yerel
kurallar halini alr.
Derin entegrasyonun nceki rnekleri, bugn dnlmesi mm
kn olmayan kurumlara dayanyordu. Ticaretin merkantalizm veya
on dokuzuncu yzyl emperyalizmi altnda nasl gelitiini hatrlayn.
lem maliyetlerini kontrol altnda tutan, ister ticari irket ister metro
polit bir g olsun, gl bir d uygulayc tarafndan uygulanan ku
rallard. Gnmzdeki e deeri, Dnya Ticaret rgt merkezli ok
tarafl bir rejim olacakt. Bu hi phesiz daha ok tercih edilir, yine de
bizi zor sorularla kar karya getirir. Dnya Ticaret rgt'nn kural
larnn kayna nedir? Birkann deil de genelin karlarna ynelik
tasarlandklarndan nasl emin olabiliriz? Farkl uluslar, farkl kurallar
istediinde veya farkl kurallara ihtiya duyduunda ne olur? Demok
ratik politikalar ulusal hatlar paralelinde ekillendirildiinde herhangi
bir derin entegrasyon modelinin yeterli olma ihtimali var mdr?

Gerek Dnyada Ticaret ve cretler


Ekonomistler, kendilerini kt hissetmeden, ok sk fikir deitirir
ler. Pek ok konuda olduu gibi bu konuda da Keynes bir istisnayd.
"Gerekler deitiinde, dncem deiir; peki ya sizin baym?" bir
eletirmen onu tutarszlkla suladnda bu cevab verdii sylenir.
Keynes'in 1930'larda serbest ticaret konusunda bir anda 1 8 0 derece
dndn grdk. Benzer ekilde pek ok ada ekonomist gibi
yanllar kabul etmeye gnll olmayan Paul Krugman 2 008 ylnda
korkutucu bir ifadeyle yle yazd: "Bu makale sulu bir bilincin beya-

74

Akll Kreselleme

ndr".16 Bu yaz, Krugman'n szlerinin daha fazla yaylmasna neden


olan Nobel Ekonomi dln almasndan birka ay nce yaynlanm
t.
Krugman hangi konuda kendini sulu hissediyordu? Kreselle
menin gelir eitsizliine etkileri konusunda dncesi deimiti ve
bu kaytszlnn ticaretin neden olduu nemli gerilimlerin gz ard
edilmesine katk salam olabileceinden endieleniyordu. Krugman,
doksanlarda kresellemenin yerel gelir dalmna etkisini nemsiz
gsteren bir akademik alma dalgasnn en n srasnda yer almt.
Evet, Amerika Birleik Devletleri'ndeki eitsizliin art yadsnamaz
d; ancak o srada kantlar dier tahrik edici faktrlere iaret ediyordu.
zellikle pek ok ekonomist asl sulunun "vasf eilimli teknolojik de
iiklik" olduunu dnyordu. Bilgi ve komnikasyon teknolojileri
daha az eitimli alanlara talebi drerek, eitimli ve daha kalifiye
alanlara talebi arttrmt. Gelir farkllklar, artan kresellemenin
deil, teknolojik gelimelerin bir sonucuydu.17 Krugman'n bu gr
deiiklii, kresellemenin yerli sermaye zerindeki olumsuz etkile
rinin kolaylkla gz ard edilemeyeceini gsteriyordu.
Neden 2008'de Krugman'n aklna baka dnceler gelmiti?
Krugman 1990'larn ortalarndan itibaren genileyen eitsizliin arka
sndaki g olarak ticaretin roln arttrdn hissettii iki deiik
likten bahsetti. Birincisi, gelimekte olan lkelerden yaplan Amerika
Birleik Devletleri ithalat, Amerika ekonomisinin byklyle kyas
landnda 1990'lardan beri ikiye katlanmt. kincisi, Amerika Birle
ik Devletleri'nden reticilerin imdi rekabet ettii gelimekte olan l
kelerin, daha nceki on yllk dnemler srasnda gelimekte olan lke
ihracatlarna kyasla cretleri daha dkt. Baka bir deyile in bu
farkll yaratmt. in Amerika pazarnn byk bir ksmna girmiti
ve in' de cretler Amerika Birleik Devletleri'ninkine gre ok kk
t (Krugman yzde 3'lk bir oran belirtir). Bu gerekler, ticaretin zel
likle gelir dalmnn en dk tarafnda yer alan iiler iin teknolojik
deiikliin yan sra Amerika Birleik Devletleri cretleri zerinde de
byk lde azalma basks yaptn gsterir.
karlan bu sonular ekonomistler arasnda tartmaldr ve Krug
man bile btn kantlarn bunlar olmadn kabul etmek zorunda kal
mtr. Dalm ve ticaretteki eilimlere daha detayl bakldnda, baz
bilmecelerle karlalr. Baz lmlere gre, d kaynak kullanmnn

Bretton Woods, Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas ve Dnya Ticaret rg.,;

75

hzl bir ekilde artmasna ramen Amerika Birleik Devletleri'nde


gelir eitsizliinin bymesi durmutur (veya 1990'larn sonlarndan
beri dtedir).18 in'in ihracatlarndan pek ou, niteliksiz alanla
rn cretleri iin belirli bir tehdit oluturmayan, bilgisayar gibi tekno
lojik olarak gelimi ve beceri isteyen sektrlerdedir. O zaman in'in
fakir ailelerin geim masraflarn azaltarak sorunlar zm olabil
mesi mmkndr: in, fakir ailelerin tketiminin byk bir ksmn
oluturan mallar ihra etme eilimindedir.19 Bu nedenle pek ok eko
nomist, kresellemenin 1970'lerden beri Amerika Birleik Devletleri
eitsizliindeki artn en fazla yzde 1 0 veya 1 5 oranndaki sadece
kk bir ksmndan sorumlu olduunu dnmeye devam eder.20
Genel ekonomik sonular az olsa da ithalatlar yznden iini kay
beden ve cretinde belirli bir miktar dle baka bir ie balamak
zorunda kalan alan iin bu pek de rahatlatc deildir. Amerika Bir
leik Devletleri'ndeki bir ayakkab makinesi operatrn dnn.
1983 ile 2002 arasnda bu alann karlat ithalat rekabeti ne
redeyse iki katna kt.21 Bu deiikliin onun cretinde nemli bir
etkisi olmayaca dnlemez. Aslnda' bir tahmine gre ticaret bu
dnemde ortalama bir ayakkab makinesi operatrnn kazancnda
yzde 1 l 'lik bir de neden olmutur. Benzer sonular tekstil ve gi
yim endstrisinde baka meslekler iin de geerlidir.22
Krugman, aklna farkl dnceler gelen tek tannm ekonomist
deildir. Obama ynetimine Ulusal Ekonomi Konseyi direktr olarak
katlmadan nce, son zamanlara kadar salam bir serbest ticaret ta
raftar olan Larry Summers kresellemenin alan insanlar iin artk
faydal olmadna ilikin endielerini yanstt nemli makaleler yaz
d. 23 Kresellee kartlnn "kresel ekonomi ve onun ampiyonlar
iin iyi olan bir eyin kendileri iin iyi olmas gerekmediini " olduu
nu belirtti. Bu gr iin "makul sebepler" olduunu kabul etti. Daha
fazla kresel entegrasyon "bireysel ekonomi zerinde daha rekabeti
bir bask kurar ve alanlar da oransz olarak bu basknn asl yk
n tayacaktr." Bir poplistmi gibi, "yerleik bulunduklar uluslarn
karlarndan ziyade kresel ekonomik baar ve kendi refahna sadk
olan devletsiz elitler" hakknda ikayet eder. Bu irketlerin "kendi l
kelerindeki i gc ve alt yapnn kalitesinden" elde edecek menfaatle
ri azdr ve imtiyaz alabilmek iin bir kaldra olarak yeniden yerletir
me tehdidini kullanabilirler". Szlerine yle devam etti:

76

Akll Kreselleme
Kresellemenin eitsizlik ve gvensizlii arttrmasna ramen,
olumsuz etkilerini ortadan kaldran kademeli vergilendirmenin
finansal kapasitesine, sendikalara destek, gl dzenleme ve
yeterli kamu yararnn salanmasna kar srekli olarak ve sk
lkla kanunen bir argman olarak ortaya konulur.24
Uluslararas d kaynak kullanm ekonominin byk bir ksm

n uluslararas rekabete maruz brakan, geleneksel olarak yerel kar


lanan hizmetlere kadar uzandndan bu konular dikkat eker. ok
tartlan bir makalesinde Princeton profesr ve nceki Milli Banka
Bakan olan Alan Blinder "bir sonraki Sanayi Devrimi" olarak adlan
drd eyin "ykc etkisine" kar uyarda bulundu.25 Yeni bilgi ve ko
mnikasyon teknolojisi sayesinde, rnein belirli medikal, eitim hiz
metleri ve finansal hizmetler gibi daha nce "gvenli" olduu dn
len iler artk gittike hizmetlerin daha ucuza gerekletirilebilecei
baka lkelere kaymaya balad. "Bylece, zengin lkelerde sadece bir
ksm alan iin endie kayna olan yabanc rekabetle mcadele pek
ou iin nemli bir husus olacaktr.''26 Blinder, d kaynak kullanlabi
lecek olas hizmet sektr meslek saysnn, u anki retim meslekleri
nin saysnn iki kat olduunu hesap eder. Onun da dikkat ekmeye
alt gibi, buradaki sorun isizlik deildir; isiz kalan alanlar el
bette daha nceki sanayi devriminde olduu gibi i bulacaklardr. So
run, bundan etkilenen alanlarn karlaaca isizliin bykl
ve gelir kaybdr.
Blinder'n argman, daha nce ticaret kazanlarnn teki yz
olan yeniden datm hakknda belirttiim hususu hatrlatr. Blinder'n
szn ettii yeni sanayi devrimi, ekonominin daha byk paralar
karlatrmal stnlk paralelinde yeniden dzenlendike daha b
yk ekonomik kazanlar salamay vaat eder. Bu yeniden yaplanma
nn gerekli bir sonucu olarak alanlar ekonomik gvensizlik yaaya
caktr. Pek ou cretlerinin srekli olarak dtn grecektir. Bir
kez daha: Emek olmadan yemek olmaz. Bu basklar, ileri yurtiinde
tutmaya almann bedeli olarak cret ve standartlar aa ekme
pazarl yapabilecek konumda olan Summers'n devletsiz elitleri ve
babo kurumlar tarafndan bytlecektir. Geni temelli ekonomik
byme gerilimi azaltmaya yardmc olabilir, ancak bu hedef Bretton
Woods kapsamnda yerel olarak dzenlenmi stratejiler ve yerel ha-

Bretton Woods, Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas ve Dnya Ticaret rgt

77

reket alan gerektirecektir. Blinder'n da belirttii gibi, bu yeni kre


selleme dalgasnn olas ekonomik getirilerinin birka kiiden ziyade
pek ok kiiye ulaaca gereini gz ard edemeyiz.
Serbest ticarete sk skya bal olanlar iin bu argmanlarn hibiri
ticaretin serbestlemesi davasn zayflatmaz. Kolombiya niversitesi
ekonomisti ve nl bir serbest ticaret yanls olan Jagdish Bhagwati'yi
ele aln. Bhagwati'ye gre Krugman, Summers, Blinder ve dier phe
ciler dk gelirli lkelerle ticaretin meydana getirdii eitsizlik ve i
sizlii abartr. Ancak esasnda, bu yazarlarn yanl politika dersi kar
dklarn dnr. Eer ticaret insanlarn durumunu ktletirip eit
sizlii arttryorsa, doru cevap sosyal gvenlik alarnn gelitirilmesi
ve yeni artlara uyum konusunda yardm edilmesi olacaktr. Ticaretin
yaratt sorunlar korumaclkla deil, kaybedenlerin kayplarn tela
fi eden yerel politikalarla zlmelidir.27 Prensip olarak gzel. Ancak
kaybedenlerin, son yllarda da srekli olarak yaptklar gibi, tazminat
ve yeni artlara uyum konusunda yardm vaatlerinin yeterli olmad
nda neler olacan sorma haklar vardr.28 Uygun telafinin gerekle
mi olmas durumunda dzle kacaklarn syleyerek alanlarn
temin edilmesi, serbest ticareti satmann garip bir yoludur.
Gerek u ki, kresellemenin bozukluklarn idare etmek iin ge
rekli yerel ve kresel stratejilerimiz yoktur. Bu nedenle ticaretin sos
yal maliyetinin dar apl ekonomik kazanlardan ar basmas ve daha
kt bir kreselleme tepkisini atelemesi riskiyle kar karyayz.

0
Finansal Kreselleme Budalahklan

Uluslararas Para Fonu'nun yllk toplantlar, dnyann nde gelen


ekonomi politikas saptayclar ve bankaclar iin ilk srada gelen sos
yal toplantlardr. Bu toplantlar, i ve politika dnyasnn nde gelen
lerinin buluma noktas olan Davos'taki Dnya Ekonomik Forumu'na
benzemez: Bu foruma girmenizi salayan kurumsal sponsorluktan zi
yade bir devlet balantsdr; kayak yapma ansnz yoktur ve tart
lan konular ekonomik ve finansal konularn dna pek kmad gibi,
kravat takmak da bir zorunluluktur. Amerika Birleik Devletleri ve
Avrupa' dan gelen en st dzey yetkililer iin birbirlerinin ve medyann
odak noktas olarak elence zamandr. Bu arada gelimekte olan lke
lerin maliye bakanlar ve merkez bankalar da dnyann geri kalan ks
mnn kendilerine biraz ilgi gsterdiini dnerek kolaylkla kendile
rini kandrabilirler.1 Skc konumalar, kresel kar konular zerine
paneller ve tabi ki pek ok elence vardr. Bu tr resmi toplantlarda
hep olduu gibi, karar alma ve genelge yaynlama ii daha nce gerek
letirilir; kalan mzakereler de genellikle ayr olarak srdrlr.

Kresel Sermayeyi Serbestletirme Hareketi


te yandan Eyll 1997'de yaplan Hong Kong I M F toplantsnn zerin
de durmas gereken nemli konular vard. I M F'nin ynetici direktr
Michel Camdessus, kurumun sermaye aknn liberalletirilmesi ze
rindeki yetkisinin arttrlmas iin kuruldan resmi onay alarak mesleki
yaamn talandrmay mit ediyordu. 1980'lerin sonlarndan itiba79

80

Akll Kreselleme

ren IMF sermaye piyasalarnn serbestletirilmesinden yana bir tutum


sergiledi. Etkisi altna giren lkelere verdii tavsiye bu tercihi yanst
yordu. Bretton Woods rejiminin dalmasndan sonra gelimi lkele
rin de yapt gibi pek ok gelimekte olan lke snr tesi borlanma
ilemleri zerinde kurduu kontrolleri kaldrmaya balamt.
Geleneksel olarak, bu lkelerin mukimlerinin yabanc borsalara ya
trm yapmak veya yurt dnda mali varlk almak iin lke dna para
karmalar yasalar uyarnca yasakt. Benzer ekilde, yerel bankalar
veya firmalarn yurtdndan kredi alma kabiliyetleri de kat limitlere
balanmt. Hkmetler, parann lke iine veya dna hareketini bir
karabasana dntren vergiler, lisans gereklilikleri ve kesin yasaklar
gibi incelikli dzenlemeler getirdi. Pek ok lke ok uluslu iletmeleri
ve uzun vadeli yabanc yatrmclar lkesine kabul ederken, ksa vade
li borlanma veya portfy aklarn (bilinen adyla "scak para") eko
nomik bymeden ziyade finansal istikrarszln bir kayna olarak
deerlendiriliyordu.
lkelerin artk IMF asndan doru yne gitmelerine ramen, hala
bir sorun vard. Cari hesap demelerindeki kstlamalarn aksine, IMF
kurallar, uluslararas finans demelerini veya sermaye ilemlerini d
zenleyen politikalar kapsamyordu. Fiilen IMF'nin sermaye ak ze
rinde yasal bir yetkisi yoktu; lkeler istediklerini yapmakta serbestti.
Eer I M F gerek anlamda kresel sermaye piyasalarnn zgrletiril
mesini idare edecekse, kurumun esas Kurulu Szlemesini deitir
mesi gerekecekti.
Camdessus nerilen deiiklik lehine heyecanl bir iddia ne srd.
"zgrln de kendi riskleri vardr," diyordu, "ancak gelime ve refah
iin daha verimli bir alan var m?"2 Btn iaretler onun argmannn
kazandn gsteriyordu. Pek ok gelimekte olan lkenin direnme
sine ramen, bir IMF geici kurulu "Bretton Woods anlamasna yeni
bir blmn eklenmesinin zamannn geldiini" aklad. zel serma
ye ak kresel ekonomi iin nem kazanmt ve kurul "daha ak ve
liberal sistemin dnya ekonomisine olduka faydal olduu" grn
aklad. Sermaye hareketleri, kresel tasarruflar en verimli kullanm
alanlarna ynlendirerek yatrm, byme ve refah arttracakt. Tabi
ki hkmetlerin "dzgn bir biimde" ilerlemesi gerekecekti; ulusal
ve uluslararas dzeydeki politikalarn her eyin planland gibi git
mesini temin etmesi gerekecekti. Kurulun grne gre, doru yol

Finansal Kreselleme Budalalklar

81

konusunda hibir phe yoktu: "Sermaye aknn serbestlemesi, bu


kreselleme anda etkin bir uluslararas para sisteminin vazgeil
mez bir parasdr".3
Camdessus'un yardmcs ve I MF'ye 1994 ylnda katlan nemli bir
ekonomi akademisyeni olan Stanley Fischer da serbest sermaye dola
m iin entelektel bir gereke oluturmakla meguld. O da riskle
rin varln kabul etti, ancak lkelerin sermayelerini liberalletirmeyi
reddetmeleri gerektii argmann stne basa basa reddetti. Serbest
sermaye aknn yararlar kesinlikle maliyetlerinin zerindeydi. Ser
maye hareketlilii kresel tasarruflarn daha etkin bir ekilde datl
masn salayacakt; kaynaklar en verimli kullanm alanlarna ynlen
direcek ve ekonomik bymeyi arttracakt. Bunun yan sra, "geliim
yolunda kanlamaz bir admd". Kanlmazln nemini belirtmek
iin btn gelimi lkeler sermaye piyasalarn serbest brakmt.4
Daha sonrasnda Fischer sermaye hareketine akln varsaylan ya
rarlarnn uygulamada gerekleeceine ilikin ok az kant olduunu
kabul edecekti. Bununla birlikte, teorik beklentiler o kadar glyd
ki, ticaretin liberallemenin faydalarna ilikin kantlarn nceki d
nemlerde aa kmas gibi sermaye hareketlilii lehine kantlarn da
zamanla ortaya kacandan emindi.5
Hong Kong toplantlar srasnda dnce sistemlerindeki deiik
lii, Fischer'n MIT'den arkada ve yine tannm bir ekonomist olan
mteveffa Rudi Dornbusch'un yz seksen derecelik deiiminden
baka bir ey daha iyi anlatamaz. 1996'da Dornbusch "Finansal lem
Vergisinin Zaman Geldi" balkl bir makale yaynlad; bu makale hala
snr tesi finansal akn nne engel koyma arzusu hakknda en do
ru dzgn ve inandrc aklamalardan biridir. Bundan iki yl sonra,
1998'de, Dornbusch sermaye kontrollerinin "zaman gemi bir fikir"
olduunu beyan edecekti. "Sermaye hareketlilii sorusuna en doru
yant, snrlandrlmamas gerektiidir," diye yazacakt.6
artc olan, bu tartmann kresel mali piyasalarn etkileyici ba
arszl herkesin gznn nnde gerekleirken bu tartmann
devam etmesiydi. Mali piyasalarn ve ok uluslu kurulularn gz be
bei olan Dou ve Gneydou Asya'nn en baarl ekonomilerinden
bazlar hi kimsenin beklemedii bir mali tsunami ile aniden vuruldu.
1996'da bu ekonomilerin beine (Endonezya, Malezya, Filipinler, G
ney Kore ve Tayland) 93 milyar dolarlk net zel sermaye girii oldu.

82

Akll Kreselleme

1997'de, toplam Gayri Safi Yurtii Haslalarnn yzde 1 0'undan fazla


sna tekabl eden, tek bir ylda 105 milyar dolarlk bir karllk artyla
1 2 milyar dolarlk bir sermaye k yaadlar.7 Bu byklk en gl
ekonomilerde bile karmaklk yaratacakt; bu nedenle bu lkelerin
kendilerini yllarca yaadklar en kt ekonomik krizin penesinde
bulmalar artc deildi. Kriz sonunda dier blgelerdeki lkelere
de yayld. Global mali piyasalardan nemli miktarda bor alan Rusya
(1998'de) ve Arjantin ( 1999-2 000'de) ok sarsld.
Yksek mali ve cari ak vererek ve enflasyonist finansa bulaarak
ekonomilerini yanl yneten hkmetlerin, mali piyasalarn onlara
gveni kalmadnda ikayet etme haklar yoktur.
Yatrmclar srler halinde kaarak yanl davran sergileyen l
keleri cezalandrdklarnda, ilerini doru yaptklar iin mali piyasala
r alklamalyz. Asya finansal krizi bu kalba uymuyor. Mali piyasala
rn onlar iin saklad kaderi hak etmek iin bu ekonomilerin ne yap
tn aklamak zordu. IMF birka ay nce onlarn "salkl ilkelerini"
ve "srekli byme" olanaklarn vmt.8
O srada pek ok gzlemci, hkmet ile dev irketler arasndaki
yozlam ilikilerin, ksaca, Asya tarz siyasi kayrmacln ar bor
lanma ve verimsiz yatrmlara neden olduunu iddia etti. Ancak bu
hesapta baz sorunlar vard. Yozlama bu kadar fazlaysa, bu lkeler
nasl bu kadar olaanst oranlarda ekonomik byme kaydetmiler
di? 1997'ye kadar yabanc alacakllar bu baarszlklar fark etmemi
miydi? Bu noktada hepsi birlikte bu lkelere verilen borlarn yarar
sz olduu dncesinde bulumu gibiler. Mali artlarn istikrara ka
vutuu 1998'den sonra Gney Kore, Tayland ve Malezya'nn abuk
toparlanmas, bu lkelerin ekonomilerinde esasen yanl giden ok
ufak eyler olduunu gsteriyor. Sadece birka yl nce, 1992'de sve
benzer apta bir finansal kriz yaamt. Ancak "yozlama" ve "kayr
maclk" terimleri bu lke dnldnde insann aklna gelmiyor.9
Krizlerin Asya hkmeti tarafndan ilenen rezil gnahlardan ziyade
mali piyasalardaki kendine zg bir eye iaret ettii aktr.
Aslnda ok daha mantkl bir aklamaya gre Tayland, Gney Kore,
Endonezya ve dierleri mali piyasalarn kronik patolojilerinden birine
yenik dmt: Bankalarn eski usule gre ynetilmesi. Sz konusu
"bankalar" tabi ki btn lkelerdi; aksi takdirde pek az farkllk vard.
Ticari bir bankann nasl altn dnn. Uzun vadeli yatrm-

Finansal Kreselleme Budalalklar

83

larn finansman iin mevduat sahiplerinden ksa dnemli bor alr.


Eer btn mevduat sahipleri ayn anda kapda belirir ve mevduat
larn ekmek isterse, bankann nakdi abucak biter. Bu olaslk mev
duat sahiplerini ok tedirgin eder, en ufak bir sorun hissettiklerinde
en nde olmak isterler. Bir banka, toplu taleple karlaacana ilikin
halk arasnda bir korku olumas dnda baka bir sebep nedeniyle
toplu taleple karlamaz. Modern ekonomiler, bu patolojiye kar g
l silahlar gelitirmitir. Merkez bankalar nihai kredi mercii olup, so
runlu bankalar istikrara kavuturmak ve olas panii nlemek iin ge
rekli likiditeyi salar. Ayrca, banka mevduatlar, pek ok lkede belirli
oranlara kadar sigortaldr. Bu devlet garantisi sayesinde, allagelmi
toplu talepler gemite kalmtr.
Uluslararas finans hari. Dou Asya lkeleri geleneksel ticari ban
kalarn yaptn yapyordu. Yerli yatrmlar finanse etmek iin ulus
lararas mali piyasalardan ksa vadeli borlar alyorlard (Ksa vadeli
bor tercih ediliyordu; nk hem daha ucuzdu hem de bor verenler
ksa vadeli krediler verdiklerinde mevcut sermaye yeterlilii standar
dna gre daha az sermaye ayrmak zorundayd.) Ancak uluslararas
bir nihai kredi mercii yoktur; ksa vadeli borcu da garanti altna alan
uluslararas bir mercii olmad gibi. Birka bor veren kredi limitini
yenilemeyi iki kez dnmeye baladnda, btn kredi verenler iin
krediyi geri ekmek mantkldr. nl ekonomist Jeffrey Sachs'n (nce
Harward'da, daha sonra Columbia'da) IMF ve Amerika Birleik Devlet
leri Hazinesi'nin grlerinin aksini doru ve sert bir ekilde savun
duu gibi, kriz byk lde ekonomik ilkeler ve i zayflklarla ili
kisi olmayan bir finansal panikti.10 Asya; canllk ve kriz dngsnn
kriz aamasndan geiyordu. Bankalar kriz ncesinde ok fazla kredi
vermiti ve bunlar geri ekerken fazla tepki gsteriyorlard. Bu mali
piyasalarn yaramazlk yapt ilk durum deildi, kesinlikle son da ol
mayacakt.
IMF'nin sermaye hareketlerini zgrletirmek iin yeni yetki ara
y Asya finansal krizinin ve bu krizin yaylma etkilerinin (zellik
le 1998'deki Rusya krizi) bykl nedeniyle son buldu. Ancak bu
aray gelimi lkelerdeki brokrasi arasnda dikkate deer, yeni bir
uzlay yanstt. Uluslararas mali piyasalar zerindeki devlet kont
rolnn kaldrlmas geni lde kabul edilmiti. Deiikliin onay
latlamamasna ramen I M F ve Amerika Birleik Devletleri Hazinesi

84

Akll Kresel leme

2008'de vuran riskli krize kadar sermayenin liberalletirilmesinin


savunucular olarak kald. IMF ilgilendii lkelerin uluslararas finans
zerindeki yerel engelleri kaldrmalar iin onlar desteklemeye de
vam etti; Amerika Birleik Devletleri ticari anlamalar yapt taraflar
sermaye kontrollerini kaldrmalar iin zorlad. Bu, politika inanla
rnda ok ciddi bir dnme iaret eder. Tam olarak Bretton Woods
Anlamasnn nemini kavrayabilmemiz iin asl Bretton Woods anla
masna dnmemiz gerekir.

Sermaye Kontrolleri Konusunda Bretton Woods Konsenss


kinci Dnya Sava'nn hemen sonrasnda sermaye kontrolleri lehi
ne oluan konsenssn gcn nemsememek zordur. Amerikal bir
ekonomistin 1946 ylnda belirttii gibi, "zellikle 'scak para' trleri
olmak zere zel sermaye hareketlerinin belirli bir seviyede doru
dan kontrolnn sadece nmzdeki yllarda deil, uzun vadede de
pek ok lke asndan istenebilecei, hem akademik hem de banka
clk alannda olduka sayg gsterilen bir doktrin olmutur."11 Bretton
Woods dzenlemeleri tamamen bu konsenss yanstt. Keynes'in de
aklayaca gibi, bu anlama her lkeye dzenli olarak "ak bir ekil
de btn sermaye hareketlerini kontrol etme hakk" verdi. "nceden
aykr kabul edilen imdi doru bulunuyor," diyordu.12
O zamann ekonomistleri ve politika yapclar arasnda serma
ye kontrolleri ihtiyacna ilikin tam bir gr birlii vard. Bu gr
birliinin serbest finansn yararlar konusundaki altn standard-a
anlatsndan nemli bir sapma olduu ok iyi bilinir. Bunun yan sra,
sermaye kontrolleri mali piyasalarn istikrar salayp normale dn
melerinden sonra kaldrlacak geici bir are olarak dnlmyordu.
Keynes ve dierlerinin de vurgulad gibi, "daima bir anlama" olmas
amalanmt.
Bu gr deiikliinin kkleri, iki sava aras dnemde kresel
finansta yaanan alkantya kadar uzanr. kinci blmde de grd
mz gibi, zel sermaye aklar 192 0'ler ve 1930'larda denge bozucu
bir rol oynad. Altna geri dnen lkeler para birimlerinin dalgaland
n ve altta yatan ekonomik gelimelere her zaman paralel olmayan
ynlere kaydn fark ettiler. Altn kullanan lkeler, en ufak bir sknt

Finansal Kreselleme Budala

' =,

!5

hissedildiinde hzl sermaye klar yaad; bu da yksek faiz oran


lar gerektirdii gibi, lkelerin sabit pariteye olaabilme yeteneklerini
tehlikeye att. Dvizde istikrar, tam istihdam hedefiyle att. Bu mali
piyasa basklar, sonunda ngilizlerin altn standardna geri dnn
baarsz klacakt. Piyasa dinamikleri yerel politikalarla kart za
man dzgn ileyen, kendi kendini dengeleyen bir finans dnyasna
ulaabilme hayalleri uzakta kald.
Keynes daha farkl ve daha nemli bir sorunu tespit etti. Kontrolsz
sermaye aklar, sadece mali istikrar deil, ayn zamanda makroeko
nomik dengeyi, tam istihdam ve cret istikrarn tehlikeye sokar. Mak
roekonominin yerel mali ve para politikalarnn yardm olmadan ken
dini dzeltecei dncesi Byk Buhran ve 1930'larn karmaasnn
yaanmasndan sonra rafa kaldrld. Nispeten daha sakin dnemlerde,
sabit dviz kurlarnn sermaye hareketliliiyle birlemesi, lkenin eko
nomi ynetimini dier lkelerin para politikalarna tutsak etti. Dier
lerinin para sknts ve yksek faiz oranlar varsa, onlar takip etmek
ten baka seeneiniz yoktu. Faiz oranlarnz drmeye altysanz,
ok byk bir zel sermaye k yaarsnz. te yandan, dier lkele
re gre daha kstl kredi isterseniz, lke iindeki yksek faiz oranlar,
geni bir yabanc para akn tetikleyecek; ekonominizin kredilerle
dolmasna ve kendi politikalarnzn sonularnn ortadan kalkmasna
neden olacaktr. Keynes, farkl lkelerin ayn para politikalarna sahip
olmalar iin bir neden olmadn ileri srd. Artan isizlikle karla
an baz lkeler, yerli talebi arttrmak isterken, dierleri enflasyonu
daha byk bir tehdit olarak alglayabilir. Altn standard kurallar bu
tr farkllklar iin bir boluk brakmaz ve her lkedeki ekonomi yne
timinin baka yerlerde takip edilen politikalarn en azndan bir ksm
n yanstmaya zorlayabilir. Bu kresel politika dzenlemesi, Keynes'in
yerel ekonomi ve sosyal hedefleri kresel ekonominin nne geirme
istei (Bretton Woods rejiminin dier mimarlar da ayn gr payla
r) asndan kabul edilemezdi.
Sermaye kontrollerinin bir alternatifi vard. lkeler bunun yerine
dalgal kur tercih edebilirdi; bylece yerel para politikas bamsz ve
tecrit edilmi kalrken dviz kurlar zel sermaye akna gre hareket
edecekti. Eer paranzn deer kaybetmesine izin vermek istiyorsanz,
baka hibir yerde olmayan dk faiz oranlarnz olabilirdi. Bu her
halkarda dalgalanmaya braklm parann nasl hareket edeceine

86

Ak l l Kreselleme

ilikin teoriydi. Sz konusu teori, 1970'lerden sonra gelimi lkeler


arasnda egemen bir paradigmaya dnt; ancak Keynes ve ada
lar bu opsiyonu iki nedenle reddetti. lki, yukarda da belirtildii gibi,
mali piyasalarn geirdii iyimserlik ve ktmserlik nbetlerinin yol
at ar deiken para birimlerine neden olacadr. kincisi, para
birimi istikrarszl ve uluslararas ticaretin belirsizliinin etkileri
hakknda endielenmeleriydi. Bu anlat istihdam ve retim dnyasyla
finans dnyas arasnda belirgin bir hat iziyordu. Finans dnyasn,
ekonomik refahn bir faktr olarak deil, bir kumarhane olarak d
ndler. Ksa vadeli finansn deil, ticaretin desteklenmeye ihtiyac
vard. kilem ite burada: Ticarette drlen ilem maliyetleri ulusla
raras finansta daha yksek ilem maliyeti baka bir deyile sermaye
kontrolleri gerektirdi. Serbest sermaye dolam gittiinde, sermaye
kontrolleri geldi.
Bretton Woods rejimi, ulusal ekonomilerin tam istihdam ve yeterli
byme temin etmek iin ynetime ihtiyac olduu ilkesini benimse
di. Karlnda para ve mali politikalarn gerekletirmek iin yeterli
"politika alanna" sahip olmalarn gerektirdi. Sermaye kontrolleri
nin yan sra, bu alan salamaya ynelik olarak sistemin sunduu iki
zellik vard. Bunlardan ilki, lkelerin geici dviz ktlklarn ve d
demelerdeki skntlarn idare etmelerine yardm etmek amacyla
IMF' den verilen ksa vadeli finansmand. ncesinde, bu tr finansman
bir defaya mahsus olmak zere dzenlenmiti ve paralar sklme is
tekliliinde olan zel kredi verenlerin uygunluuna balyd. I MF'nin
bor verme kapasitesi, Keynes'in istedii kadar byk olmayacakt,
ama nemli bir ilkeyi getirdi: Ksa vadeli demeler dengesi finansman
lkeler arasnda resmi bir sorumluluk haline geldi. Bu, uluslararas fi
nans sistemini ok tarafllatrmada nemli bir faktrd.
kincisi, lkelerden para birimlerini sabit paritelerde tutmalar
beklenmesine ramen, bu pariteler "esas dengesizlik" durumunda
deitirilebilirdi. IMF anlamas, esas eitsizlii neyin oluturduunu
belirtmedi, ancak bu gvenlik vanasnn eklenmesi nemli bir emsal
oluturdu. Bir lkenin byme ve istihdam beklentileri, sermaye kont
rolleri ve I M F finansmanndan sonra bile d demeleriyle akrsa,
yerel ekonominin sknt ekmesi yerine, kuru dzelterek uyumsuzluk
giderilecekti. "Sabit, ancak dzeltilebilir" dviz kuru politikasnda yeni
bir kavramd. Bu, yerel istihdam ve bymeye zarar verme pahasna

Finansal Kreselleme Budal a l k l a r .

deil, ancak uluslararas ticarette istikrar salamak iin tasarlanm


bir uzlayd.
Ticaret sistemi konusunda olduu gibi, uluslararas finans rejimi,
yerel ekonomik gereksinimlerin kresel ekonominin gerekliliklerin
den baskn kaca (ve kmas gerektii) inanc temelinde olutu
ruldu. Eer bu ncelik yksek uluslararas ilem maliyetlerine neden
olduysa, brakn olsun. Yerel ve uluslararas politikalar gelecek eyrek
yzylda tamamen bu gr birliini yanstt. Avrupa lkeleri, 1 9 50'le
rin sonlarnda uluslararas ticaret iin pek ok dviz deme kstlama
sn kaldrm olsa da finansal ilemler iin bu kstlamalar srdrd
ler. Harvard Business School'dan Profesr Rawi Abdelal'in de belirttii
gibi, 1957'de Avrupa Ekonomik Topluluunu kuran Roma Antlamas
sermaye akna tamamen ikinci snf vatanda muamelesi yapt.13 Av
rupa'daki pek ok lke 1980'lere kadar sermaye kontrollerini srdr
d. Almanya'nn sermaye akna byk bir aklk gstermi olmasna
ramen Fransa ve dierlerinin kartl bu ynde herhangi bir adm
boa kard. Amerika Birleik Devletleri, 1960'larn balarna kadar
sermaye kontrolleri yapmad; ancak dier lkeleri de kaldrmaya zor
lamad. 1963'te bir sermaye k yaayan Amerika Birleik Devletleri,
197 4 ylna kadar srdrd bir nlem olarak yabanc mevduattan
elde edilen faiz gelirlerine zel bir vergi getirdi. Tabi ki gelimekte olan
lkelerde, az istisna olmak kaydyla bu uygulama ok yaygnd. Serma
ye kontrolleri 1 960'lar boyunca etkili oldu ve Bretton Woods rejiminin
mimarlarnn da tahmin ettikleri gibi yerel makroekonomik ynetim
iin alan yarattlar.14
Bretton Woods Rejiminin en zayf yn, uluslararas ekonomi ba
kmndan temel bir zmszle deinmemesiydi: Sistemde ulusla
raras para roln ne oynayacakt? Kresel ekonominin srdrlmesi,
kresel bir ilem aracn ve bir deer haznesini gerektirir; yani "para
y". Bu para gerekli olduunda bol miktarda ulalabilir olmal ve ger
ek mal veya varlklar karlnda gvenilir bir biimde itfa edilebilir
olmaldr. Altn standardnda altn bu rol oynad; bunun 1 870'lerde
(kresel bir altn ktl fiyat deflasyonuna yol atnda) ve daha cid
di bir biimde 1930'larda neden olduu sorunlar grdk. Bretton
Woods'da, Amerika Birleik Devletleri dolar etkin bir biimde "k
resel para birimi" haline geldi; dnya genelindeki merkez bankalar
iin bir yedek aktif seenei olarak kullanld. Dolara gven, dolarn

88

Akll Kreselleme

ons bana 35 dolarlk sabit bir deerle altna kanca atmasyla pekiti.
Esasen btn dier lkeler kendi para birimlerinin deerini drebi
lecekken, sistem bunu asla yapmayan Amerika Birleik Devletleri'ne
gvendi. Bretton Woods rejimi, "dolar-kambiyo standard" olarak bili
nen eye dayanyordu.
Amerika Birleik Devletleri kendi yerel gereklilikleri ile d denge
ler arasnda bir atma yaasayd ne olurdu? Yabanc ilemlere ili
kin demeler dengesi 1950'lerin sonlarna kadar Amerika Birleik
Devletleri'nden politika yapclar iin byk oranda nemsizdi. Ame
rika Birleik Devletleri dnyadaki egemen ekonomiydi ve en nemli
uluslararas kredi kaynayd. Ancak Vietnam Sava ve Avrupa ile As
ya'daki hzl ekonomik byme nedeniyle 1960'larda Amerika Birleik
Devletleri ak vermeye balad; d demeleri nemli bir sorun haline
geldi.15 Dnyann geri kalan kresel para arznn bir paras olarak
ABD dolar almaktan mutlu olduu srece sorun yoktu. Ancak devam
eden Amerika Birleik Devletleri demeler dengesi aklar altn kar
snda sabit bir pariteden dolar itfasna ilikin Amerika Birleik Dev
letleri teminat zerinde pheler yaratacakt. Yerel balamda, ulusal
para birimine gven hkmetin para birimi deerini desteklemek iin
kendi vatandalarndan ald gelirleri ykseltme kabiliyeti ve istekli
liine baldr. Uluslararas olarak edeeri, Amerika Birleik Devlet
leri hkmetinin yabancllara demek zere vergileri arttrmaya ve
yurtii giderleri ksmaya hazr olmasyd. Herkesin Amerika Birleik
Devletleri'nin oyuna devam etmeyeceini anlamas dnda, altn stan
dartlar geri dnmt.
1971'de, dolar aktiflerini altna evirmek iin yabanc lkelerden
gelen ve gittike byyen taleplerle karlatnda, Bakan Richard
Nixon ve Maliye Bakan John Connolly bir tercih yapmak zorunda
kald: Yerel ekonomi politikalar sklatrlacakt ya da dolarn sabit
oran zerinden altna evrilmesi durdurulacakt. Doal olarak ikinci
sini tercih ettiler.16 Nixon ve Connolly, avare bir ekilde ylece durup
dier lkelerin kendi rekabeti para birimlerinden faydalanmalarna
ve Amerika Birleik Devletleri'yle byk ticaret fazlas elde etmelerine
izin vermeyeceklerini gstermek iin iyi bir nlem olarak ithalatlarna
yzde 10'luk bir vergi zamm yaptlar. 1 5 Austos 1 9 71'de alnan bu
karar Bretton Woods rejiminin parasal anlamdaki dnm noktas olan
kresel sabit dviz kuru rejiminin kaderini belirledi. Bir kez daha yerel

Finansal Kreselleme Budalalklar

89

ekonomi kresel ekonominin ihtiyalarnn nne gemiti. Sonraki


yllarda, yeni kambiyo paritesini kurmak iin eitli admlar atlacak
t; ancak hibiri kalc olmayacakt. Dalgal kura ynelme 1973 ylnda
resmen kabul edildi.

Bretton Woods Konsenssnn Dalmas


Bretton Woods rejiminin baars kendi kuyusunu kazd. Dnya ticare
ti ve finans geniledike, mevcut kontrollerin salad "politika alan"
darald ve d kstlar daha byk bir rol oynamaya balad. Kredilen
dirme kapasitesini desteklemek iin tasarlanan yapay yedek varlkla
rn oluturulmasna ramen (zel Fon ekme Hakk veya SDR), IMF
ve kaynaklarnn yetersiz olduu ortaya kt. Sistemin ortasnda yer
alan Amerika Birleik Devletleri 1 960'larn sonunda saldrya maruz
kaldnda, sabit kur rejimi daha fazla srdrlemedi. Ayrca, sermaye
kontrollerini destekleyen dnce sistemi 1970'lerde dalmaya ba
lad ve serbestlemenin kanlmazln ve sermaye hareketliliinin
yararlarn vurgulayan alternatif bir anlat sonraki yllarda bunun ye
rini ald. Ticarette olduu gibi, serbest sermaye hareketliliine odakl
derin entegrasyon gndemi Bretton Woods uzlasnn yerine gee
cekti.
1960'lar ekonomi ynetimi konusundaki Keynes fikirlerinin en par
lak ayd. Gelimi ekonomileri isizlik ve enflasyonla kar karya
getiren krizleri ve stagflasyon talep ynetimine odaklanan Keynes'in
dikkatini ekonominin tedarik tarafna evirdi. Geleneksel Keynes mo
delinde, isizlik yerel rnler iin az talebin bir sonucuydu; ancak enf
lasyondaki e zamanl art bu aklamay rtt. Keynes'in serbest
para ve mali politikas ekonomistler ve teknokratlar tarafndan istik
rardan ziyade bir istikrarszlk gc olarak deerlendirilmeye balad.
M dahaleci dnceler ekonomide piyasa odakl fikirlerin yaylmas
nn ardndan gerekesini kaybetti. Ticaretin gelimesi, ticaret akn
deitirerek sermaye aklar saklanabildiinden, hkmetler iin
sermaye kontrollerinin ynetimini zorlatrd.17 Keynes sermaye kont
rollerinin btn uluslararas ilemlerde kapsaml bir inceleme gerek
tireceini doru bir ekilde tahmin etmiti; ancak hkmetler dnya
grn deitirmek iin gerekli kontrolleri dzenlemek konusunda
daha tereddtlyd.

90

Akll Kreselleme

Ulusal ekonomik karlar da rol oynuyordu. Amerika Birleik Dev


letleri ve ngiltere nemli finans merkezleriydi ve kresel finansal ser
bestlemeden kazan salamak istiyorlard. Sermaye kontrollerinin
kaldrlmas Wall Street ve Londra'nn verdii hizmetlere olan talebi
arttracakt.18 ngiltere, Avro-dolar piyasasnn (genellikle Londra'da
tutulan Amerika Birleik Devletleri dolar cinsinden mevduat) by
mesini etkin bir biimde destekledi; resmi Amerikan politikas serma
ye knn nne gemek olsa da Amerika Birleik Devletleri bunu
grmezden geldi. Finansal serbestlemeye ynelik Amerikan tavr,
daha ak bir uluslararas mali sistemin Amerika Birleik Devletleri
aklarn finanse etmeye yetecei beklentisiyle de ekillendi19 (Bir s
reliine finanse edecekti; ancak sonunda dolardan ka da kolayla
tracakt.). ki sava aras dneminin istikrarszlk anlar unutulduka,
mali karlar ekonomi politikasnn ekillenmesinde daha ar basma
ya balad. Avrupallar ve Japonlar 1973'ten sonra sermaye kontrolle
rinin dviz piyasalarna biraz istikrar getireceini dnmek istiyor
lard; ancak bu talepleri Amerika Birleik Devletleri tarafndan engel
lendi.20 Amerika Birleik Devletleri ve ngiltere' deki politika yapclar
kresel mali fiyat serbestisini desteklemeye balad; sonunda pek de
olas olmayan, ancak olduka nemli bir yanda edindiler: Fransa.
Fransa'nn fikir deitirmesinin ardndaki etken, Sosyalist Bakan
Francois Mitterrand'n 1981'de uygulamaya koyduu, "bir lkede sos
yalizm denemesi" olarak bilinen reflasyon programnn baarszly
d. 21 Mali Piyasalar Mitterrand'a srler halinde kaarak ve Fransa faiz
oranlarnn ykselmesini salayarak karlk verdi. Mitterrand hk
meti bunun zerine nce sermaye kontrollerini arttrd; yle ki ulusal
snrlarn dna kan Fransz yolculardan dviz almlarnn kaydn
tutmalar iin yanlarnda kk bir bror eklindeki "carnet de chan
ge" belgesini tamalar istendi. Yolcularn bu sknts Mitterrand'n
poplerliini arttrmad. Her halkarda sermaye knn nne ge
ilemedi; Avrupa ticaretinin gl a da sermaye akn destekledi.
Nihayetinde Mitterrand ve danmanlar sermaye kontrollerinin geri
teptii sonucuna ulat: Zenginler svire ve dier vergi cennetlerinde
ki banka hesaplarna kolaylkla eriebiliyorken, sermaye kontrolleri
nin getirdii yk ounlukla sradan Franszlar omuzluyordu.
Sosyalist hkmet, 1983 ilkbaharnda, reflasyon programndan
vazgeerek, sermaye kontrollerini geveterek ve yerel finansal ser-

Finansal Kreselleme Budalalklar

91

bestleme gndemi oluturarak tavr deitirdi. "Tutucu bir hkme


tin yapmaktan korktuu eyi, sosyalist bir hkmet gerekletirdi,"
diyordu bir gzlemci.22 Daha da nemlisi, Fransa sermaye hareketli
liini destekleyen yeni uluslararas kanunlarn sk savunucularndan
biri haline geldi. Mitterrand hkmetinin Maliye Bakan Jacques De
lors, 1985'te Avrupa Topluluu Komisyonu'na bakan seildi ve "Tek
Avrupa" hedefinin bir paras olarak sermayenin liberalletirilmesini
destekledi. Aslnda Delors'un komisyonu Avrupa'ya ak konusunda
liberallemeyi kstlamay dnm olsa da Almanya ye olmayan
lkeleri de kapsama almay baard. 1 980'lerin sonlarnda, sermaye
kontrolleri btn nemli Avrupa lkelerinde kaldrlmt; bu neden
le blge mali anlamda dnyaya almt. Sonrasnda serbest sermaye
dolam, btn AB yelerinin uymak zorunda olduu acquis commu
nitaire olarak anlan Avrupa yasalarnn ayrlmaz parasna, bir Avru
pa normuna dnt. 1992'de imzalanan Maastricht Anlamas, yeni
normu kanun haline getirerek Avrupa sermaye kontrollerini maziye
gmd.
Franszlarn fikir deitirmesi, yeni normun bir baka nemli ulus
lararas foruma, Ekonomik birlii ve Kalknma rgtne (OECD)
tanmasna da olanak tand. OECD resmi yaptrmlar uygulamasa da
byk gndem oluturma ve merulatrma gc olan, 1961'de ku
rulmu bir zengin lkeler kulbdr.23 1980'lerin sonunda, OECD ksa
vadeli sermaye ("scak para") ile uzun vadeli yatrmlar arasnda daha
nce var olan farkllklar ortadan kaldrd. Ayrca, Sermaye Hareket
lerinin Serbestletirilmesi Szlemesinin bir paras olarak tam ser
maye hareketlilii hedefini belirlemitir; bylece OECD'ye yelik iin
sermaye kontrollerinin kaldrlmas etkin bir ekilde art koulmu
tur. 1994 ile 2 000 yllar arasnda, alt gelimekte olan ve gei lkesi
OECD yesi oldu ve hepsi ksa srede sermaye deerlerini serbestle
tirme taahhdnde bulunmak zorundayd. Bu lkelerden ikisi, M eksi
ka ve Gney Kore, bu kulbe katldktan ksa bir sre sonra ok ciddi
finansal krizlere girecekti.24
1997'de Michel Camdessus rgtn kresel olarak sermaye hare
ketliine serbestlik iin bask kurmasna izin veren bir deiiklik ne
risiyle I M F Kuruluna gittiinde, argman gelimi lkelerdeki eko
nomistler ve politika yapclar tarafndan byk lde kabul edildi.
Sermaye kontrolleri artk onaylanmyordu. nceden aykr bulunup
sonradan doru olduu dnlen ey yine aykr olmutu.

92

Akll Kreselleme

Mali Piyasalar Yanl Hareket Ettiinde


Sabit dviz kurlar ve sermaye kontrolleri gittiinde, Bretton Woods
Konsenssnn iki nemli dayanak noktas rafa kaldrld. zleyen
yllarda, uluslararas mali piyasalar ekonomi politikasnn uygulan
masnda nemli etkiye sahip olacakt. O srada, pek ok ekonomist ve
politika yapcs bu geiin kusurlarn una benzer bir hikayeyle rt
bas etmeye meyilliydi: lk olarak, sermaye hareketlerinin serbestleti
rilmesi hem kanlmaz hem de istenilendi. Serbest ticaret gibi serbest
sermaye hareketleri kaynaklarn kresel dalmnn iyiletirilmesine
yardm edecek ve daha iyi mali ve para politikalarnn izlenmesi iin
devletleri tevik edecekti. kincisi, piyasann belirledii kur oranlar
tam bir armaand. Bu kur oranlar lkelerin kendi para politikalarn
bamsz bir ekilde uygulamalarna izin verirken para kurunun yan
l ayarlanmasn nleyecekti. Bir devlet dierlerinden daha yaylmac
bir politika izlemek isterse, parasnn deerini drerek de bunu ya
pabilirdi. politikada altn standardna benzer bir boucu hakimiyet
olmayacakt.
Bu hikaye, mali piyasalarn doru sinyaller gnderme yeteneine
gveni suiistimal etti. Mali piyasa etkinliini teyit eden teoriler o g
nn baskn entelektel doktrini haline geldi. Bu teoriler, speklatr
lerin ve yatrmclarn nasl davrand; nasl mantkl ve ileri grl
olduu ve faaliyetlerinin ekonomik gelimeye ne kadar katkda bu
lunduu hakkndaki inanlmaz varsaymlara dayanyordu. Bunun yan
sra, yeni konsenss yerel ve uluslararas finans arasndaki farkllklar
pek anlayamad. Kresel finansn gerektirdii, kresel dzenlemeler,
standartlar, denetim, icra, nihai kredi merci gibi kurumsal destekler
gerekte olmasna ramen bu hikayede yer almyordu. Yarg alanlar
ve denetim snrlar arasnda ileyen ve gzetimden kaan finansn
tehlikeli yanlar aratrlmamtr. Piyasalarn istekli katlmclar d
nda pek az eye ihtiya duyduu dnlr. Finansal alm birbiri
ardna hayal krklklar rettiinde, kimse armamalyd. Ne yazk ki
ardlar. Serbest finans problemleri daha grnr olduka, eksik par
alar da resme eklenecekti. ki sava aras dnemde renilen sancl
derslerin tekrar edilmesi gerekecekti.
zellikle parann serbest dalgalanmas pek ok ekonomistin o za
man beklediinden ok farkl bir ekilde iledi. 1980'lerde "ar vola-

Finansal Kreselleme Buda l a k ; a

;3

tilite" ve "yanl kur ayarlamas" dalgal kur orannn sembol haline


geldi. Ekonomi dilinin bu szcklerinin de yanstt gibi, iki problem
vard: Dviz deerleri gnlk bazda ok fazla dalgaland; yurtiinde ve
ticari ortaklar asndan zorluklara neden olan olduka uzun deerin
altnda ve stnde deerleme dnemleri vard.
ngiliz sterlininin ektii sanclar dnn. 1 79 1'e kadar ngiliz
sterlininin ABD dolar karsndaki deerine ilikin tarihi verilere sa
hibiz; bu veriler para istikrarszlnn uzun tarihi perspektifini yan
styor. Bu 200 yllk srete pek az dnem 1973'teki dalgalanmaya
geiten sonraki yllar kadar byk bir istikrarszlk gstermez. Asln
da, benzer karklklarn yaand dier dnemler belirli askeri a
tmalar ve sonu hsran olan sterlinin altn standardna dnme aba
snn olduu iki sava aras dnemi ierir. Sterlin; Napolyon Savalar
ve zellikle Amerika Birleik Devletleri Sava srasnda baz ar
hareketlenmeler grmtr. Ancak, bu dnemler dnda, sterlin sabit
kalma eilimindeydi. 1945 ile 1973 tarihleri (1949 ve 196 7'de) arasn
da ngiltere' de iki nemli devalasyon oldu; ancak bunlar, Bretton Wo
ods rejiminde "Temel Dengesizlik" olarak isimlendirilen eyi ortadan
kaldrmay hedefliyordu ve sonrasnda dviz piyasalarnda istikrar
dnemleri yaand. 1973 sonras dalgalanma deneyimi, ok az ritim
izleyen bir tahterevalli gibi, sterlin deerinde yllk % 1 0 - 1 5 orannda
deiiklikleri kapsayan baka bir eye benzer.
stikrarszln byk ksm, dolarn kendi ar gvensizliinden
kaynaklanyordu. 1973'ten sonra dolarn deerinin ykselip dt
nemli dng yaand. Ardndan sterline zg ini klar oldu. ok
fazla tarih bilgisi olmayan birine bu, 1973'ten sonra bir dizi siyasi ve
askeri felaketlerle dnyann sallandn dndrr. Dalgal kur, ulus
lararas ekonomi sistemi iin bir gvenlik vanasndan ziyade istikrar
szlk kayna haline gelmiti.
Ekonomistler ve politika yapclar dviz deerlerinin esas eko
nomik koullar yanstp yanstmadn veya balonlar, mantkszlk
lar, uza gremeyen beklentiler ve ksa vadeli ticaret stratejileri gibi
sadece dviz piyasalarndaki bozulmalar yanstp yanstmadn
1 980'lerde ve 1990'larda tartp duracaklard. Yirmilerinde ve otuz
larnda, ou erkek olan, devasa bilgisayar ekranlarnn nnde otu
rup bir tua basarak dnya zerindeki yz milyonlarca dolar hareket
ettirerek uluslarn paralarnn kaderini belirleyen btn bu insanlar

94

Akll Kreselleme

aslnda ne yapyor? Piyasadaki verimsizlikleri ortadan kaldrp parala


rn deerlerini gerek ekonomik deerlerine ekmeye mi hizmet edi
yorlar? Yoksa bir sr gibi hayali kar peinde koarak piyasadaki ini
klar m bytyorlar?
Bu tartma, dviz kurundaki dalgalanmalarn sonularna katlan
mak zorunda olanlarn pek de iine yaramad. 1980'lerin ilk yarsnda
dolar yzde 40 orannda deer kazandnda, sanki Amerika Birleik
Devletleri'ndeki her retici ihracatlarna eit orandan bir vergi kon
mu gibi etkilenirken, Amerika piyasasndaki yabanc rakiplerin hepsi
ayn oranda desteklendi. Bu dnemde korumaclktaki art ok srp
riz deildir; asl artc olan daha ileriye gitmemi olmasdr. Mali pi
yasalardaki sorunun kkeni ne olursa olsun rekabet veya piyasa likidi
tesi eksiklii deildi. 2007 itibariyle, dviz ilemlerinin gnlk hacmi,
ticaret hacminin kat be kat fazlasna (ayn ylda 38 milyar gnlk or
talama ile)25, 3.2. trilyon dolara ykselmiti. Finans gerek ekonomiyi
bataa srklemiti.
Dalgalanma da bize nemli bir ders verdi. Sermaye bir kez serbest
brakldnda, dvizin sabitlenmesi veya dalgalanmaya braklmas
pek farkllk yaratmyordu. Zaten 1978'de Yale' den Nobel Bar dl
aday olacak Keynesci ekonomist James Tahin bu esas soruna parmak
bast. " [Kur] rejimi konusundaki tartma esas sorundan kaar ve onu
gizler," diye yazd. Esas sorun, zel mali sermayenin "ar" hareketlili
iydi. "Ulusal ekonomiler ve ulusal devletler; istihdam, retim ve enf
lasyon bakmndan ulusal ekonomik politika hedeflerinden dnler
vermeden ve gerek zorluklar yaamadan fonlarn dvizler aras geni
apl hareketlerine kendilerini uyduramazlar," argman esasen Key
nes'inkiyle aynyd; ancak onunki dalgal kur dnyasna hitap ediyordu.
Sermaye hareketliliinin uluslarn dier ekonomilerde uygulanandan
farkl para ve mali politikalar arayn engellediini; bu nedenle yerel
ekonomiye uygun politikalarn uygulanmasn zorlatrdn belirtti.
Uluslararas finans piyasalarnda ticaretin uluslar arasndaki geni fon
hareketlerine ve dviz kurlarnda byk deiikliklere neden olduu
gz nnde bulundurulmakszn, "ciddi ve ou zaman skntl gerek
i ekonomik sonular" olduundan ikayet etti.
Tahin, dnya ekonomisinin iki yoldan birini tercih edebileceini
dile getirdi. Tek bir dnya para birimi kabul edebilir ve kresel olarak
yerel anlamda doru olana benzemeye alabilirdik. Btn uluslarn

Finansal Kreselleme Budalalklan

95

tek bir para politikasna tabi kalmas pahasna, ulusal para birimlerin
deki farkllklarn yaratt btn zorluklar ve bozulmalar ortadan
kaldrabilirdi. Bu senaryonun siyasi anlamda imkansz olduuna karar
verdiinden, alternatif bir zm sundu. htiyacmz olan, ok bilindik
szleriyle anlatt gibi "Ar etkin ileyen uluslararas para piyasala
rnn tekerleine biraz kum atmaktr". Belirgin nerisi, "Tobin vergisi"
olarak bilinen uluslararas kabul gren para ilemlerine vergi konul
masdr.
Tobin zel bir aznlk iindeydi; ancak iddias Bretton Woods son
ras dnya gr balamnda dikkate alnmad. Kresel sermayenin
etkinliine ve kanlmazlna ynelik inan gl kald. Tobin'in g
rleri nde gelen ekonomistler ve dzenleyiciler tarafndan sempati
ile karlanmadan nce dnya ekonomisinin daha fazla zarar grmesi
gerecekti.27
Kendilerini uluslararas sermaye piyasalarnn merhametine bra
kan lkeleri vuran finansal kriz dalgalar aslnda ok ar hasarlar b
rakt. lki, 1980'lerde zayf ekonomi ynetiminin ktletirdii, blge
lkelerini de iine alan ve ekonomik durgunluun yaand "kayp on
yla" neden olan Latin Amerika bor kriziydi. 1990'larn banda sra
Avrupa'ya geldi; dviz ticareti yapanlar, baz Avrupa lkelerinin (n
giltere, talya ve sve gibi) merkez bankalar hakknda speklasyon
yapt ve baarl oldu. Bu lkeler, paralarn Alman markna balayarak
para hareketini kstlamaya alt; ancak mali piyasalar devalasyon
istedi. 1990'larn ortalarnda baka finansal krizler kt; bunlarn en
ar sermaye aknda ani bir ters dnn neden olduu Meksika'da
ki "tekila kriziydi" ( 1994 ). 1997- 1998 yllarnda yaanan Asya finan
sal krizi ise ardndan Rusya (1998), Brezilya ( 1999), Arjantin (2000)
ve son olarak da Trkiye'yi (2001) etkiledi. Bunlar sadece daha ok
bilinen durumlardr. ncelememizde 1970 ile 2008 arasnda 1 2 4 ban
kaclk krizi, 208 dviz krizi ve 63 d bor krizi tespit ettik.28 Yeni
milenyumun ilk yllarndaki sessizliin ardndan, Amerika Birleik
Devletleri'nde ortaya kan ipotekli konut finansman krizi ok gl
art sarsntlar oluturdu ve finansal olarak ak ekonomileri ani bir
yabanc finans ktl ve birkanda iflasla (zlanda, Litvanya) kar kar
ya getirdi.
Bu durumlarn pek ou ayn byme ve k modelini izler. lk
nce, nemli meblalarda yabanc kredi alan bir lke nispeten mutlu

96

Akll Kreselleme

bir dnem geirir. Bu dnem mali piyasalarda parlak bir gelecek ze


rinde duran hikayelerle yceltilir. lke politikalarn yenilemitir ve
bir retim patlamas yaamas an meselesidir. Edinilecek gelir yksek
olacandan ve kredileri geri demek iin yeterli kaynaa sahip oluna
candan biriken borlar hakknda endielenmeye gerek yoktur. Bor
lular hkmet, zel bankalar veya kurumlar olabilir. Sonunda pek fark
etmiyormu gibi grnr. Sonra, yurt iinden veya dndan gelen bir
ka kt haber, tannm finansal kriz analisti Guillermo Calvo'nun "ani
durma" olarak adlandrd eyi balatr.29 Mali piyasalarda lkenin
hikayesi tamamen deiir: lke ar borland, hkmet sorumsuzca
davrand ve ekonomi riskli grnyor. Yabanc finansman suyunu e
ker ve bu duruma uyum salamak iin ksa bir sre iinde ekonomi
nin ok skntl bir yoldan gemesi gerekir. Faiz oranlar yukar frlar,
para deeri der, firmalar kredi skklyla karlar ve yerel talep
azalr; "piyasa gvenini" yeniden kurmaya ynelik sk mali politika
larsa genel olarak durumu daha fazla ktletirir. Her ey bittiinde,
ekonomi gayrisafi yurtii haslann ortalama yzde 20'si kadarndan
mahrum kalr.30
Bunlarn hibiri gerekten srpriz olmamaldr. Sermaye dn
yada hareket serbestlii kazandnda, ekonomi tarihisi Charles
Kindleberger'in kolayca hatrlanan szckleriyle "taknlk, panik ve
feci d" yaanr.31 Carmen Reinhart ve Ken Rogoff'un yapt son
aratrma, ok uzun zamandr ekonomi tarihilerinin bildii bir eyi
sayya dkt. Bu iki ekonomist 1 800'den beri her bir nemli bankac
lk krizini belirlemek iin tarihi kaytlar inceledi. Sonular tarihi ser
maye hareketlilii rotasna eklediklerinde, neredeyse mkemmel bir
ekilde ayn hizada olan iki dizi buldular. Onlarn szleriyle, "Yksek
uluslararas sermaye hareketliliinin yaand dnemler, sadece bili
nen 1990'larda deil, tarih boyunca uluslararas bankaclk krizlerine
neden olmutur".32
Belki de artan volatilite ve krizler dnya ekonomisinin gelien mali
disiplin iin dedii bedeldir. Baz savunucular bu hayal krklklarna
ramen dnyann sermaye hareketliliinden fayda grdn belirtir.
Serbest finansn kresel kaynak tahsisini iyiletirdiine dair argman
henz tam olarak geersiz deildir. Yabanc sermaye nndeki engelle
ri kaldran lkelerin dierlerinden daha fazla byyp bymediine
ilikin akademik tartma hala devam etmektedir. Bu akademik an-

Finansal Kreselleme Budalalklar

97

lamda kh krk yarmaktr. Sermaye hareketliliine dair tarihi kaytlar


olduka aktr.
Bu kaytlarn stnkr incelenmesi nemli kefe neden olur.
lkine gre, 2. Dnya Sava'ndan beri dnya ekonomisi benzeri g
rlmemi bir byme yakalamtr. Tarihte hibir ey, Sanayi Devrimi
veya on dokuzuncu yzyl kreselleme a bile yanna yaklaama
mtr. kincisi, 2. Dnya Sava'nn ardndan ilk eyrek yzylda ya
kalanan byme oranlarna henz ulalamamtr. Dnya ekonomisi
1950 ile 1973 yllar arasnda kii bana yllk ortalama yzde 3'lk
bir byme yakalamtr; bu oran 1 9 30'lardan nceki orann nere
deyse kat, 1 970'lerin sonlarndan itibaren orann iki katdr. 1990
sonras ekonomi performans tarihi adan iyi bir grnt izer, ancak
hala Bretton Woods standartlarna eriememitir. Dnya ekonomisi,
Bretton Woods zamannda gsterdii geliimle kyaslandnda mali
kreselleme anda da ok baarl olamamtr.
ncs, hemen sava sonras yllarda olduu gibi son otuz yln
byme ampiyonu kreselleme oyununu derin entegrasyon kural
larndan ziyade Bretton Woods kurallarna gre oynayan in gibi l
kelerdir. Sermaye kontrollerini saladlar, yabanc sermayeyi uzakta
tuttular ve politika alanlarn yerel ekonomi ynetimi iin kullandlar
(Yedinci Blmde greceimiz gibi). Kanlmaz sonu, mali kresel
lemenin bizi hayal krklna urattdr. Kendilerini uluslararas
sermaye piyasalarna aan lkeler, daha byk risklerle karlam;
ancak bu riskler daha fazla ekonomik byme eklinde kazanlarla te
lafi edilmemitir.33

Finansn Kirpi ile Tilkileri

nceki blmn sonunda ulatmz sonu artcyd. Bireyler ve


irketlerin uluslararas snrlar arasnda serbeste para alp verebildi
inde ekonominin daha iyi olmas gerekmez mi? Finansn serbestle
mesi bir avantajdan baka ne olabilir?
Doru artlar altnda sermaye ak ekonomiye bir iyilik olabilir.
Pek ok yatrm olana ve tasarruf ktl olan lkelerde, sermaye ak
firmalarn baka bir ekilde stlenemeyecekleri projeleri stlenmele
rini salar. zellikle teknoloji, piyasa bilgisi ve dier becerilerle birle
tiinde, uzun vadeli yabanc dorudan yatrm ekonomik bymenin
nemli bir bileenidir. Ancak uluslararas finansaln dier trleri ne
den bu kadar sk ters sonular dourur?
Ticaretten elde edilen kazanlar tarttmzda deindiim bir
noktay hatrlayalm. Bir satc ile alc arasndaki karl dei toku,
cretler sadece bu deiimle ilgili btn sosyal (frsat) maliyetleri
yansttnda toplum iin bir btn olarak arzu edilebilir. Bu ilke mali
piyasalar iin de ayn ekilde geerlidir. Dnyann baka bir ucundaki
bir iletme tarafndan karlan bir kat parasna, bu kat paras
bir borlanma senedi, tahvil veya trev olabilir, yatrm yaptmda,
aldm riskleri tam olarak anlam olur muyum? Vaat edilen getiri
bu riskleri yanstr m? Kredi aldmda faiz oran dierlerinin karla
aca maliyetleri ya da borlarm deyemediimde beni kurtaracak
mali giderleri yanstr m? Yepyeni bir menkul deer oluturduumda,
irketin uzun vadeli kar hanesi zerindeki olumlu hedefleri (tazminat
paketimdeki etkilerinin tesinde) gz nnde bulundurur muyum?
Bu sorularn ve benzer pek ok sorularn cevab kesin bir evet deilse,
99

100 Akll Kreselleme


mali piyasalar baarsz olacaktr. Ne yazk ki, onlarn rettikleri mali
piyasalarn patolojisine bu kadar alkn olmamzn nedeni bu baar
szlklar ordusudur.
Ekonomistler bu sorunlarn farkndadr. Ekonomi edebiyat; asi
metrik bilgi, snrl sorumluluk, sbjektif risk, temsilcilik maliyetleri,
oklu dengeler, sistemik risk, kesin garanti gibi isimlerle bir arada
kullanlan bu baarszlklarn analizleriyle doludur. Bu olaylarn her
biri, incelikli matematiksel muhakeme ve deneysel aklamalarla so
nuna kadar aratrlmtr. u ana kadar ou ekonomist bu sorunlarn
kresel ekonomide yeterince deinilmediini anlar. Yerel finans, ortak
standartlar, mevduat sigortas, iflas kurallar, mahkemelerce icra etti
rilen szlemeler, nihai kredi merci, mali engel ve A'dan Z'ye dzen
leme ve denetleme kurumlar ile desteklenir. Bunlarn hibiri kresel
olarak var olmamtr. Bu nedenle kresel dzenlemeler ve standartlar
verimsiz bir yamadr ve kriz tepkisi geici kalr.
Bildiklerimiz dnlrse, kresel piyasalar neden bu kadar kt
ynetiliyor? Sorunun nedeni, ekonomistlerin ve politika yapclarnn
mali serbestlemeyi uursuz belirtilerin stn rterek, bu baarsz
lklarn sonularn gerek bir politika uygulamasnda nemsiz gster
me eilimlerinin olmasdr. Mali piyasalarn baarsz olmamas deil,
baarsz olmamlar gibi devam etmemiz sorundur. Bu belirli mesleki
deformasyonun nasl yrdn anlamak iin ekonomi ormanndaki
tilki ve kirpilerin arasndaki farklarn ayrmna varmamz gerekir.

Tilki ile Kirpi


Tolstoy zerine nl makalesinde liberal dnr Sir lsaiah Berlin
Yunan lirik airi Archilochus'un (M. 7. yy) deyiinden esinle iki e
it dnr tespit etti: "Tilki pek ok eyi bilir, fakat kirpi bir byk
eyi." Kirpilerin tek bir merkezi fikri vardr ve dnyay sadece bu fikir
prizmasndan grrler. Karmaklklar ve istisnalar gzden karr ya
da onlar kendi dnya grlerine uydurmak iin biimlendirirler. Her
zaman btn koullara uyan tek bir doru cevap vardr. Berlin'in daha
fazla yaknlk duyduu tilkiler, onlar tek bir byk slogan sylemek
ten alkoyan alacal bir dnya anlay vardr. Dnyann karmakl
nn genellemeleri engellediini hissettiklerinden byk teoriler konu-

Finansn Kirpi ile Tilkile'

101

sunda phecidirler. Berlin, Dante'nin bir kirpi, Shakespeare'in ise bir


tilki olduunu dnr.1
Bu ayrm, ekonomide piyasalar serbestletirmenin her zaman
doru zm ("byk fikir") olduunu dnen kirpilerle eytann
ayrntlarda gizli olduuna inanan tilkiler arasndaki farkllklar gzel
bir ekilde ortaya koyar.2 Tilkiler de piyasaya inanr; sonuta onlar da
ekonomistlerdir. Ancak onlar gerek dnyann karmaklnn ortama
duyarl ve daha tedbirli bir yaklam gerektirdiine inanrlar. Bu kar
maklklar dikkate aldklar lde, kirpiler bunlar yoldaki engeller
olarak deil piyasa serbestliini glendiren faktrler olarak grrler.
Bir ekonomistin, politik bir konuya verdii cevabn doasna gre
ne tr bir ekonomist olduu anlalabilir. Tamamen igdsel olarak
bir kirpi ekonomist elindeki soruna en basit ders kitab analizini uy
gulayacaktr. Piyasalar verimlilii en st seviyeye karr; piyasa ne ka
dar serbest olursa, o kadar iyidir. Bu dnyada her verginin bir etkinlik
maliyeti vardr; her birey davrannn kstlanmas ekonomi pastasn
kltr. Eitlik ve etkinlik sorunlar birbirinden dzgn bir biimde
ayrlabilir. Aksi kantlanmadka piyasa baarszlklarnn olmad
farz edilir; eer varsa sadece dorudan hedeflenmi arelerle mdaha
le edilir. nsanlar mantkl ve ileri grldr. Talep erileri her zaman
aa iner (ve arz erileri yukar kar). Ekonomi genelindeki etkileim
ksmi analiz mantn geersiz klmaz. Adam Smith ve takipileri ba
bo piyasalarn daha iyi altn gstermitir. Bu ekonomistlerin
aratrmalarnn ne kadar teknik, karmak ve srprizlerle dolu ol
duuna baklmakszn, o gnn sorunlarn anlaylarnn temelinde
dmdz ve neredeyse tepkisel bir mantk yatar: Devlet mdahalesini
veya engellerini kaldrn; ekonomik performans iyileecektir.
Ekonomistler arasndaki tilkilerin piyasa glerine ilikin daha sa
lkl bir bak as vardr; fakat onlar ders kitab cevaplarn eksik b
rakan her trl karmakl grme eilimindedir. Onlarn dnyasnda,
ekonomi piyasa kusurlaryla doludur; eitlik ve verimlilik dzgn bir
biimde ayrlamaz, insanlar her zaman mantkl davranmaz; baz is
tenmeyen politika mdahaleleri olumlu sonular verebilir ve ekonomi
genelindeki etkileimden kaynaklanan karmaklklar dogmatik ana
lizleri pheli klar. Adam Smith'in takipileri, babo piyasalarn sos
yal refah arttrd ilkesinin istisnalarndan uzun bir liste yapmtr.
Hkmet mdahalesi piyasa sonularn pek ok ekilde iyiletirebilir.

102 Akll Kresel leme


Tilkiler, ekonomiyi yap itibariyle ikinci en iyi olarak grrler; kirpile
rin ideal politikalarnn her zaman doru olamayaca kadar ok bula
nktr.
Baz farkllklar her bir grubun piyasa baarszlklarnn varln
alglama eklinden kar. Kirpiler, bu baarszlklarn tilkilerin dn
d kadar yaygn olmadn dnme eilimindedir. Ancak bu iki
grup arasndaki daha nemli farkllk, onlarn piyasa baarszlklarna
verdikleri karlkta sakldr.
Bir kirpi, piyasalar tkezlediinde zmn onlar kstlamak, dev
let yardm beklemek deil, sadece piyasalarn daha iyi almasn
salamak olduunu savunacaktr. Tilkiyi endielendiren karmaklk
lar, onlara neden olan bozukluklar ortadan kaldrlarak dorudan ele
alnmaldr. Eer tilki bankalar iinde ar risk alnmasndan endie
liyse, doru yaklam riskli davran dizginlemek iin tevikleri d
zenlemek olacaktr. Eer fazla devlet borcu mali zayflk yaratyorsa,
dzeltilmesi gereken devletin mali politikasdr. Her sorun kendi zel
zmn gerektirir; liberallemeyi ertelemek veya tamamen brak
mak iin birer sebep deildir. Bu "politika hedeflemesi ilkesi" olarak
adlandrlr; sorunun kkenine politikayla mdahale amalanr. Olabil
diince duyarldr. Ancak btn ilgili karmaklklarn en uygun ekilde
ele alnmas gerektiini ve alnabileceini dnen kirpi ekonomistle
rin ellerinde bu ilke, olumsuz etkiler hakknda endielenmeksizin g
rnrdeki her eyin serbestletirilmesi iin gl bir ara olarak kul
lanlr. Sonuta, bu olumsuz etkiler dorudan ve ayr ayr ele alnabilir.
Aslnda bu durum, ekonomistlerin dnyann kendi tavsiyelerine uyum
salayacan umut etmelerine izin verir.
Aslnda, belirli bir sorunun esas kayna hakknda ou zaman be
lirsiz bir fikrimiz vardr. Bu sorun konusunda iyiletirmeler de yapm
olsak idari ve siyasi zorluklar onun dorudan ele alnmasnn nnde
durabilir. Serbestleme giriimleri, gerekli nlemler alnmadndan
geri teper. Kirpilerin ticaret kstlamalarnn kaldrlmas ve telafi edi
ci nlemlerle olumsuz dalm sonularnn ortadan kaldrlmasna
ilikin nerisini de benzer bir kader bekler. Serbestleme gerekleir
ve ekonomistler mutlu bir ekilde yollarna devam ederler. Bu srada
tazminatn dzenlenmesinin grnd kadar kolay olmad ortaya
kar. Ani tepki (veya finansal kriz) ortaya ktnda, ekonomist baka
bir yerde serbestlemeyi savunmakla meguldr.

Finansn Kirpi ile Tilkileri

103

Kirpi ekonomist, piyasa zmlerinin hkmet mdahaleleriyle


kyaslandnda daha az tehlikeli olduunu savunarak kendi davasn
destekler. Bu aamada tartma ak bir ekilde ideolojik savaa d
nr. Piyasalarn baarsz olma eilimi dahi olsa, kirpi hkmetlerin
ii daha berbat edeceini ifade edecektir. Doru eyleri yapmak iin
brokratlarn elinde gerekli bilgiler yoktur; dzenlemeleri gereken
faizler onlar tutsak etmitir ve yolsuzlua eimlidirler. Bu nedenle
rin biri veya birka yznden, uluslararas finans zerindeki devlet
kstlamalarnn hastalktan daha kt bir are olaca iddia edilir. Bu
argmann hkmetlerin brakn piyasa baarszlklarnn kayna
na ynelik ince hesaplanm mdahalelerde bulunmay, en basit bir
eyi bile dzgn yapma yeteneinin olmadn kabul ederek politika
hedeflendirmesi argmannn tamamen zdd olduuna dikkatinizi
ekmek isterim. ok kr, bu argman, Birinci Blmde grdmz
gibi, modern piyasa ekonomilerinin pek ou devlet tarafndan sala
nan ok eitli destek kurulularna ihtiya duymas nedeniyle tama
men doru olamaz. Kirpiler hakl olsayd, modern piyasa ekonomileri
geliemezdi; ilevsiz kalrlard.
Bu argmanlar serbest sermaye ak lehine olduka fazla kullanlr.
Stanley Fischer IMF'nin 1997 yl toplantlar srasnda sermaye hare
ketliliini savunurken, sunumunun nemli bir ksmn lkelerin ser
maye hareketliliine "iyi hazrlanmalar" iin gerekli dzenlemelere
ayrd. Onun szleriyle "ekonomik politikalar ve kurulularn, zellikle
de mali sistemin, serbestletirilmi sermaye piyasalar dnyasnda a
labilmesi iin uyumlatrlmas gerekir". Yaplmas gerekenlerin bir
ksmnn zaten yapldn syledi. Makroekonomik politikalarn "sa
lam" olmas gerekirken, yerel mali sistemin "glendirilmesi gerekir";
sermaye kontrollerinin kaldrlmas "uygun bir biimde" aamaland
rlmaldr. Ancak hakknda daha az bilgi veya gr birlii olan konular
da vard. Merkez bankalar ve dier devlet kurulular kendi politikala
r hakknda ne kadar bilgiyi mali piyasalarla paylamaldr? I M F ve di
er ok uluslu temsilcilikler "gzetimlerini", mali piyasa eilimlerinin
ve risklerinin takibini nasl gelitirebilirler? Kredi verenlere ve alanla
ra snrsz garanti salamadan krizdeki lkelere mali destei nasl art
trabilirler?3 Fischer iin ne gerekli dzeltmeler ne de ak ulu sorular
serbestlemenin ertelenmesi iin inandrc argmanlard. Reformlar,
sermaye hareketliliinden kazanlarn riskler sz konusuyken elde
edilmesini temin edecekti.

104 Akll Kreselleme


Kolombiya niversitesinde tannm bir ekonomist ve bir sre
Amerikan Merkez Bankas Kurulu yesi olan Frederic Mishkin, kirpi
dn tarzna gncel bir rnek tekil eder. Kresel finansal krizin
patlamak zere olduu 2006 ylnda yaynlanan kitab, The Next Glo
balization: How Disadvantaged Nations Can Harness Their Financial
Systems to Get Rich,4 son yllarda kreselleme hakknda mutlu sonla
biten kitaplardan biridir. Pek ok kreselleme savunucusunun, daha
nce belirtilen sebepler nedeniyle mali kreselleme konusunda ka
rarsz olmasna karn, Mishkin sk bir savunucu olarak kalmtr.5
Mali kresellemenin ilerliini neyin salayaca konusunda yanl
samalarn etkisi altnda deildir. Gelimekte olan piyasa ekonomile
rinin, "hukukun stnl, devlet kamulatrmasnda kstlamalar ve
yolsuzluun olmamas gibi" mlkiyet haklarn ilerleten "iyi kurulu
lara" ihtiyac vardr. "effafl tevik etmek iin mali dzenlemeler,
iyi kurumsal ynetim, ar risk alnmasn nlemek iin ihtiyatl bir
denetim ve mali szlemelerin usulne uygun gerekletirilmesi" gibi
etkin mali sistemi destekleyecek kurululara da ihtiyalar vardr. Bu
reformlar, karlnda sistemdeki yetkililerin etkisinin azaltlmas ve
sistemin rekabete almas iin geni yasal ve siyasi dnmleri ge
rekli klar.6
Bunlar gibi argmanlarda arpc olan ey, n koul listesinin ayn
anda nasl kapsaml ve mulak olabildiidir. Pek ok ekonomist finans
konusunda baarl almn kurumsal gerekliliklerini sanki baz politi
kalarn devreye sokulup bazlarnn kaldrlmasndan ibaretlermi gibi
tanmlar. Kurumlar dzelt. Kanunlar koy. Yozlamay ortadan kaldr.
Ar mali risk almndan kurtul. Ve siyasi reformlar yapmay unutma.
Yaptn m? yi. Mali kresellemenin senin iin saklad ekonomik
patlama iin imdi hazr ol.
Bu trden reformlarn uzun ve karmak listesi, gelimekte olan
lkelerin bugnn gelimi lkelerinin baarmas yzyllar alan de
iiklikleri gerekletirmek iin ellerinde sihirli denekler olduunu
varsayar. Daha kts, emlak krizinin de gsterdii gibi, dnya ct'aki en
gelimi lkelerinin bile ar risk almnn nasl idare edileceine veya
yeterli effafln nasl tevik edileceine ilikin iyi bir zm yoktur.
Ama sorun deil. n koul listesinin sadece uzunluk olarak byye
ceinden emin olabiliriz. Dahas, lkelerin ba mali piyasalarla derde
girdiinde, listede her zaman doru yapmadklar bir eyler olacaktr

Finansn Kirpi ile Til k i l er

os

ve krizin sulusu olarak bunlar gsterilecektir. Bu tr bir savunmada


kendine hizmet eden bir ey vardr; iler ne kadar kt sonulanrsa
sonulansn, kirpi ekonomist asla haksz olamaz.
1990'lardaki Arjantin'i dnn. Finans, ticaret, mali politika ve y
netimdeki kapsaml reformlarla birlikte doksanlarn banda bu lke
sermaye hareketliliini evkle kucaklad. Mali dzenleme ve gzetime
ilikin kurallar birinci snft ve pek ok gelimi lkeye nazaran daha
iyi olduklar dnlyordu. Reformlar Arjantin'i IMF'nin en parlak
yldzlarndan birine dntrd. 1996 ylnda Arjantin'e bir ziyare
tinde I M F Bakan Michel Camdessus hayranln yle ifade ediyor
du: 'i\rjantin'e geldiimde, artk krizin ar sonularn deil, pek ok
adan bir baar modeli gryorum."7 yl sonra Arjantin 1999 Bre
zilya devalasyonunun tetikledii sermaye aknda ani bir duraksama
ile ar yara ald.
Mishkin kitabnda, Arjantin'in mali piyasalarn ve dzenlemeleri
ni iyiletirmek iin ok yol kat ettiini syler. Ancak pimanlkla ekler,
"Ne yazk ki, bu abalar baary temin etmek iin yeterli deildi." Fi
nansal kriz 'i\rjantin ekonomisindeki yapsal sorunlar, mali sorunlarla
ba edememe ve biraz da kt ans" yzndendi.8 Baka bir deyile
bir lke ne kadar abalarla abalasn, pek nadiren bu yeterli olur. Mali
piyasalar daha fazlasn ister.
Mali hnzrlklarn en iyi anlatclarndan biri olan Michael Lewis,
1986 tarihli ilk ipotekli konut finansman trevini yaratan bir arka
dayla arasnda geen konumay aktarr. Arkada der ki: "Sorun
aralarda deil. Sorun aralar kullananlarda. Trevler silahlar gibi
dir."9 Benzerlik aydnlatcdr. Aslnda finansal serbestlemenin kirpi
savunucular silahlar konusundaki kstlamalarn kaldrlmasn savu
nanlar gibidir. Bu savunmaclarn sava sloganlar yledir: "nsanlar
ldrenler silahlar deildir; insanlar ldrenler insanlardr." Burada
sylenmeye allan, silahlarn sulularn eline gemesini nlerken ve
ktye kullanlmamalar iin sert yaptrmlar uygularken, silahlarn
serbest dolamna izin vermemiz gerektiidir. Birka eye inanyorsa
nz, bu olduka iyi bir argmandr: Gelecekteki sulular belirleyebilir,
su ileyenleri yakalama iini baarabiliriz; bugnn cezalar sular
olduka iyi bir ekilde engeller. Aksi takdirde, bireysel zgrln top
luma maliyeti ok ar olur. Daha kr, ancak daha etkin bir ara gerek
lidir: Silahlara eriimin kstlanmas.

106 Akll Kreselleme


Tilkinin finansal serbestlie bak as da buna paraleldir. Mkem
mel bir dnyada, sermaye ak zerinde dorudan kontrollere ba
vurmayarak uygun dzenlemelerle serbest sermaye hareketliliinin
olumsuz yan etkilerini en aza indirebiliriz. M kemmel bir dnyada
yaamyoruz ve mali piyasalar babo brakmayarak tedbiri elden b
rakmamalyz.
Ekonominin kuruluunda sermaye kontrollerinin en erken Bretton
Woods sonras savunucularndan olan James Tobin'e geri dnelim.
Uluslararas para ilemlerinin vergilendirilmesi nerisini sunmadan
nce Tobin, kirpilerin ideal zmn dikkatli bir ekilde irdeledi.
"Tek dnya idealine sayglarmz sunmamza izin verin," diye yazd.
Bir ulus, rnein Amerika iindeki gibi btnleik ve tek bir dnya
mali piyasas kurmak iin ne gerekecekti?
Sermaye Amerika iinde zgrce dolar ve bu kesinlikle nemli
ekonomik faydalar getirir. "Ulus genelindeki rn ve i gc piyasas
ile," diye aklad Tobin, "emtia ve igc. . . yksek talep olan blgele
re akar ve bu hareketlilik kanlmaz bir ekilde ortaya kan blgesel
buhran ve eskime sorunlarna temel bir zmdr." Bu artlar altnda,
blgesel dzeyde makroekonomik politikalar fuzulidir ve her halkar
da gerekletirilemez. Ortak bir para birimi, tam btnleik ulusal ve
sermaye piyasalar ve ulus genelinde uygulanan para politikas, faiz
oranlarndaki farkllklarn veya dviz kurlarndaki deiikliklerin kul
lanlmasna ynelik speklatif sermaye hareketleri istikrarszlatrc
bir g ortaya koyamaz.
Bir kirpi yaklam, ulusal olarak var olan ekonomi gibi kresel bir
ekonominin oluturulmasn gerektirir. Fakat Tobin yle diyordu,
"Amerika Birleik Devletleri piyasalarnn nasl altn anlatmak,
onun dnya genelinde n koullarn yerine getirmenin ne kadar zor
olacan bize hatrlatr." Gerekte, "zel mali piyasalar, dier ekono
mik ve siyasi kurululardan daha hzl ve btn bir ekilde uluslararas
alana yaylr." Bunun nda Tobin, kendini bir tilkininkine benzer bir
are nermeye zorunlu hissetti: Uluslararas para piyasalarn blmek
iin bir vergi.10 ok dk bir oranda belirlense bile uluslararas mali
ilemlere bu tr bir verginin konmas ok ksa vadede kar araynda
olan tccarlar ar dviz ve dier mali varlk alm satmna girmekten
uzaklatrr.11
Keynes elbette bunu onaylayacakt. Speklatif arlklarn temel

Finansn Kirpi ile Tilkileri 107


nedenlerine deinmeyi de tercih edebilirdi. Keynes bunlar dzenle
me zayflklar ve siyasi paralanmaya ek olarak insann zayf taraftan
ve sr etkisi olarak aklayacakt. Ancak Keynes gerek dnyada a
labilecek snrlar konusunda keskin bir nsezisi olan bir tilkiydi. Bu
nedenle sermaye kontrollerini istikrarl uluslararas finans sisteminin
i
ayrlmaz bir paras olarak grd.
Bugnn ekonomistleri arasnda belki de en mkemmel tilki Joe
Stiglitz'dir; onun aratrmas, piyasalarn baarsz olabilecei nere
deyse sonsuz trde yol ortaya koyar. Stiglitz, ok farkl piyasalarda
"asimetrik bilginin" giriimleri nasl bozduunu gsteren teorik al
mas nedeniyle 2 0 0 1 ylnda Nobel dl kazand (George Akerlof ve
Mike Spence ile birlikte). Kullanlm araban, i gcn veya borcun ola
bilir, bana sattn eyin deerini senden daha iyi biliyorsam, zorlu bir
iliki iindeyiz demektir. Bu tr ilemlerde cretler yanl iaret verme
eilimindedir. Olmamas gereken pek ok i olur; olmas gerekenlerse
olmaz. Canllk ve kriz dngleri, finansal panik, kredi alabilecek kii
lere kredi eriiminin olmamas gibi mali piyasalarn pek ok patolojisi
bu tr bilgi asimetriklikleri (ou zaman dier piyasa arpklklar ile
btnleerek) ile aklanabilir. Piyasa baarszlklar konusunda daha
nce alma yapanlarn aksine, Stiglitz aslnda bu aratrmann so
nularn ciddi bir ekilde ele alr. Sermaye aknn serbestletirilme
sine kardr ve IMF'yi de en sk eletirenlerden biridir.12
Sermaye piyasas phecileri grubunun en ilgin yesi Kolombiya
niversitesi ekonomisti Jagdish Bhagwati'dir. 1998 ylnda "The Ca
pital Myth: The Difference Between Trade in Widgets and Dollars"
balkl makalesini yaynladnda Asya finansal krizi srasnda dik
kate deer bir yank buldu.13 Bhagwati, dnyadaki en tutkulu serbest
ticaret savunucularndan biridir. Bu nedenle serbest sermaye piyasas
savunucularnn ekonomiden ziyade ideoloji ve kstl kiisel kardan
(buna "Wall Street-Hazine kompleksi" ismini verir) keyif aldklarn
yazdnda, kulaklar dikilmiti. Bhagwati, uluslararas sermaye piyasa
laryla yaanan benzer sorunlara dikkat ekti: Ksa vadeli speklasyon,
panik eilimi ve ak ynnn deimesinin neden olduu maliyetli
dzeltmeler. Bu riskler gz nne alndnda, lkeleri sermaye ak
zerindeki kontrollerini kaldrmaya zorlamann iyi bir nedeni yoktu.
Bhagwati'nin duruunu zel klan, mallarn serbest ticaretini des
teklerken serbest sermaye dolamna kar olmas deildir. Sonuta.

108 Akll Kreselleme


piyasa baarszlklarnn "dolar" piyasasnda "baka eyler" piyasas
na kyasla daha yaygn olduu iddia edilebilir. Baka trl bir farkllk
gze arpar. Bhagwati ticaret konusunda bir kirpi, finans konusunda
ise bir tilkidir. zel ve sosyal deerler arasndaki sapmalar olan piya
sa kusurlarnn ticarette beklenmedik sonulara neden olabileceini
gstererek akademik itibarn oluturan Bhagwati bu kusurlarn ger
ek dnyada var olma olasln asla yalanlamayacaktr. Onun serbest
ticaret gr kirpinin politika hedeflemesi ilkesine dayanr. Serbest
ticaretin "kt taraflarn" kabul eder, ancak onlarla yerel ve ulusla
raras tazminat mekanizmalar ve sorunun kkenine odakl dier m
dahaleler gibi "bir dizi kark yeni politika ve kurumlarla" mcadele
ettiimizi ortaya koyar.14 Bu argman tam da Fischer, Mishkin ve dier
serbest sermaye hareketlilii savunucularnn ne srd argman
dr. Sermaye hareketliliini kstlama, dorudan altta yatan sorunlarla
ilgilen. Bhagwati bu yaklam finans sz konusu olduunda reddeder;
nk muhtemelen bunu elverisiz bulur. Bunu yapmakta da olduka
hakldr.

kincil Faydalar m, kincil Zararlar m?


Serbest sermaye hareketliliinden yana olan son nesil argman, mali
kresellemenin dolayl ve zc roln vurgulayarak farkl bir yol
izler. I MF'nin ba ekonomisti olarak grev yapan Harvard ekonomisti
Ken Rogoff'un yazlar bu dnce izgisinin en iyi temsilcisidir.
Rogoff ve i arkadalar, mevcut kantlarn, serbest sermaye ak
nn daha fazla yatrm ve daha hzl byme gibi nemli faydalarn
grmeyi bekleyenler iin pek de ltufkar olmadn kabul eder. Ancak
hayal krkl varsa, bunun tek nedeninin yanl yere bakan insanlar
olduunu ne srer. Gerek faydalar baka yerde yatar. Onlarn dn
cesine gre, mali kreselleme yerel mali sektrleri destekler, makroe'

konomik politikalarn uygulanmasn dzenler, yerel firmalar yabanc


rekabete sokar ve daha iyi kamu ve kurumsal ynetim iin bask olu
turur. Baka bir deyile mali kreselleme daha nemli "ikincil" fayda
lar salar.15
Rogoff'un argmannn belirli bir ekicilii vardr. Pek ok geli
mekte olan lke bunlarn nasl ortaya ktna aldr etmeksizin daha
iyi bir makroekonomik disiplin ve kurumsal ilerlemeden faydalanabi-

Finansn Kirpi ile Tilkileri

109

lir. Ancak ayn ekilde ve kolaylkla mali kresellemenin makroeko


nomik disiplini zayflattn (glendirmekten ziyade) ve kurumsal
gelimeyi duraksattn (tevik etmekten ziyade) iddia edebiliriz.
Akas, uluslararas finansa eriim msrif hkmetlerin sadece
yerel alacakllara dayandklar durumla kyaslandnda, daha uzun
1
bir sre ok daha fazla ak vererek devam etmelerini salar. 2 0 0 1 'de
ykc bir finansal kriz yaayan Trkiye'yi ele alalm. 1980'lerin sonla
rnda sermaye ak zerindeki kontrollerini kaldran Trk hkmeti
zayf makroekonomik ynetime ramen ucuz bir finans kayna buldu.
Kamu borcu tehlikeli bir yoldayd ve enflasyon yksek seviyelerde kal
d. Bununla birlikte, yerel ticari bankalar yurtdndan kredi alyor ve
bu paray faiz marjndan kar elde etmek iin devlet tahvili satn alyor
du. Sermaye giriinde "ani duraksamann" ngrd nihai dzeltme
ye sra geldiinde, ekonomi son zamanlarn en kt gnlerini yaad.
Mali kreselleme olmadan Trkiye mali durumunu 200 1'den daha
nce dzene koymak zorunda kalacak ve bunun lkeye klfeti daha
az olacakt.
Ya da Avrupa Birlii'nin sorunlu msrif ocuu Yunanistan' d
nn. Bu lke, yllarca bte istatistikleriyle oynayarak Brksel'in
devlet bte a tavan limitlerine uymad. Bu istatistiki hokkabaz
l gerekletirmesinde Yunan hkmetinin hazr su ortaklar var
d. Yzlerce milyon dolar cret karlnda, Goldman Sachs gibi Wall
Street firmalar Yunanistan'n bte skntlarn saklamaya yardmc
finansal trev rnler gelitirdiler.16 Devletin iflasnn tam bykl
2 0 1 0 balarnda ortaya ktnda, sadece Yunanistan' deil, btn
avro blgesini krize soktu. Almanya ve Fransa zalim bir seim yapmak
zorunda kald; ya Yunanistan' kefaletle serbest brakacaklard; byle
ce yanl davranlar ve AB kurallarna itaatsizlik dllendirilecekti ya
da para birliine lmcl bir darbe indirerek Yunanistan (ve muhte
melen dier zayf uluslar da) avrodan karlacakt.
D finans iyi gn dostudur: En az ihtiya duyulduunda oradadr;
faydal olabilecei zamansa ortalkta gzkmez. Bu yeni bir haber de
il. 1930'larda yabanc finansn dn alnmasna izin verilen, ancak
yamur yamaya balar balamaz iade edilmesi gereken bir emsiye
ye benzediine dair ortaklkta dolaan bir aka vard.17 Mali kresel
leme, gelimekte olan piyasa ekonomilerindeki ekonomik dngleri,
ekonomi faaliyetlerindeki alalma ve ykselmeleri, yumuatmak ye-

110 Akll Kreselleme


rine ktletirir. 18 Bunun mali disipline ne kadar katksnn olduunu
anlamak zordur.
Ynetimin gelitirilmesine ilikin argman da phelidir. Mali kre
selleme hkmetleri bankaclarn isteklerine daha fazla dikkat etme
ye zorlar; ancak finans ve bankaclk, kendi zel karlar olan i kol
larndan sadece biridir. Neden onun talepleri srekli veya hatta ou
zaman bir lkenin ihtiyalarna paralel olmaldr?
Gelimekte olan bir ekonomideki tipik atmay dnn: Yabanc
bankaclar yksek faiz oranlarn tercih ederken, yerli ihracatlar d
k faiz oran ve ucuz para birimi tercih eder. Parasal ve mali kurumlar
bu iki sonutan hangisini retmek iin oluturulmaldr? ounlukla
ihracatlarn tercihleri bir btn olarak ekonomi iin iyi eyler orta
ya karacaktr; bu nedenle, finansn siyasal stnle sahip olmad
ekonomiler zenginleecektir.
Daha genel olarak, ekonominin geri kalan ksm zerindeki sonu
larna baklmakszn bankaclk karlar ok hafif dzenlemeleri tercih
eder. Dierleri karsna kmadka politika ve kurumlar zerinde y
kc etkisi olabilir. Aslnda, "ikincil faydalar" argmanna lmcl dar
beyi ipotekli konut finansman sisteminin k vurdu; bu finansn
ynetimi nasl zayflatabildiini, bunu dnyann en zengin ve eski de
mokratik sisteminde nasl baarabildiini gsterdi. Bunun arkasndan
banka faizlerinin kurumlar iyiletirdiini savunmak olduka zordur.

Mali Yeniliin Batan karc Yanlar


potekli konut finansmannn knn sonrasnda bir finans phe
cisi olmak iin ter dkmeye gerek yoktur. Ancak kirpi ekonomistlerine
hak ettiklerini vermek gerekir. Pek oumuz iin krize neden olan mali
yenilik anlatlar ilk duyduumuzda olduka zorlu grnyordu.
Herkes kredi piyasalarnn ev sahibi olma amacna hizmet etmesini
1
istiyordu; bu nedenle ipotekli konut finansman kredisi iine gerek rekabeti sokmaya baladk. Bir banka gibi faaliyet gsteren ancak btn
bankaclk hizmetlerini vermeyen mali kurulularn kredi vermesine,
geleneksel bor verenlerin iyi hizmet vermedii olas ev sahiplerine
yaratc ve daha makul oranlardan ipotekli konut finansman kredisi
sunmalarna izin verdik. Sonrasnda, bu kredilerin toplanp yatrm-

Finansn Kirpi ile Tilkier

11

clara satlabilen menkul kymetlere balanmasna izin verdik; b u s


reteki riski azaltacakt. Sonra bu ev kredisi demelerini, deiik riskli
tahvil paralarna bldk; yksek faiz oranl daha riskli paralara sa
hip olanlar dengelendi. Ardndan kredi deerlendirme kurululan
nn, bu ipotekli konut finansman kredisine dayal menkul deerlerin
en az risklilerinin emeklilik fonu ve sigorta irketlerinin yatrm iin
yeterince gvenli olduunu onaylamalarn istedik. Yine de herhangi
birinin sinirli olmas olasln dnerek, bu menkul kymetleri ve
renlerin ykmllklerini yerine getirmemelerine kar yatrmclarn
sigorta satn almasna izin veren trevler oluturduk.
Mali yeniliin faydalarn sergilemek isteseydik, bundan daha iyi
bir dzenleme yapamazdk. Bunlar sayesinde milyonlarca fakir ve
dlanm aile ev sahibi oldu, yatrmclar byk gelir elde etti ve mali
araclar komisyon ve cretleri cebe indirdi. Bir rya gibi devam ede
bilirdi; kriz vurana kadar da pek ok finans, ekonomist ve politika
yapcs byle devam ettiini dnd. Bel baladklar anlat ekiciydi.
Finansal yenilik, insanlarn daha nce ulaamadklar yollardan, ris
ki birletirerek ve riski en iyi kaldrabilecek durumda olanlara bunu
paslayarak krediye ulamalarn salar. Eer baz insanlar ve kurumlar
hata yapar ve srete fazla gerilirlerse, bunun bedelini deyecektirler.
Finansal piyasalar kendilerini koruyacak ve disiplin salayacaklardr.
Buna kim kar kabilir?
2007'de mali piyasalar bozguna uratan kriz, Wall Street'i gmd
ve Amerika Birleik Devletleri'nin gururunu krd. ABD Hazinesinin
ve Merkez Bankas'nn stlenmek zorunda kald trilyonluk sknt
daki mali kurulular kurtarma plan gelimekte olan piyasa krizleriy
le kyaslandnda bu krizleri dipnot gibi gsterir. Peki mali yeniliin
faydalar? Ykntlar arasnda bunlar grmek zordu. Daha sonra Paul
Volcker'n da btn ciddiyetiyle syleyecei gibi, otomatik para ekme
makinesi pek ok insana varla dayal tahvillerden daha fazla kazan
salamt.19 Ya da Ben Bernanke'nin daha resmi bir biimde belirttii
gibi, "Kii, mali yeniliin beklenen faydalarnn pek de vld gibi
olmad sonucuna ulat iin balanacakt."20
Tam olarak hata neredeydi? potekli konut finansman krizi bir kez
daha hem btn modern ekonomilerin hayat izgisi hem de onlarn is
tikrarnn en byk tehdidi olan finans evcilletirmenin ne kadar zor
olduunu gsterdi. Gelimekte olan piyasa ekonomileri iin bu yeni bir

1 1 2 Akll Kreselleme
haber deildir. Gelimi ekonomilerde, bu zorluk mali istikrarn yarm
yzyl sren ninnisinin etkisinde kald. Byk Buhran' dan nce, Ame
rika Birleik Devletleri her on be ya da yirmi ylda bir kez nemli bir
bankaclk krizine girdi. Sonraki elli ylda, 1980'lerin tasarruf ve kredi
krizine kadar mukayese edilebilir herhangi bir ey olmad.21
Bu mali istikrar dnemi, uzun yzyllar boyunca sren deneyimden
sonra varln Main Street ile Wall Street arasnda, yani gerek ile mali
sektr arasndaki rahatsz konuma borludur. Karl olduka basit
bir ekil ald: yapma zgrl karlnda kanunlar. Hkmetler,
mevduat sigortas ve nihai kredi mercii ilevlerini salamak karln
da ticari bankalar bir dizi ar ihtiyatl kanun altna almtr. Ayrca
sermaye piyasalar gelimeden nce geni ifa ve effaflk gereklilikleri
ile engellendi.
1980'lerin mali serbestisi anlamay ba aa etti ve bizi yeni, ke
fedilmemi topraklara srkledi. Liberalleme yanllar; denetim ve
dzenlemenin mali yenilii engelleyeceini ve her halkarda devlet
dairelerinin teknolojik deiikliklere ayak uyduramayacan ileri sr
d. Kendi kendini denetleme de izlenmesi gereken yoldu. En gelimi
piyasa oyuncularnn bile haberdar olmad bir takm risk zellikleri
ve garip ksaltmalarla birlikte yeni bir mali aralar yn ortaya kt.
Mali kreselleme, yeni serbestletirilen sistemin krlganln b
yk lde arttrd. Bankalarn, firmalarn ve devletlerin ksa vadeli
borlanmalarn tevik ederken sistem genelinde kaldrac ykseltti.
Ulusal snrlar arasnda daha gl bir etki yaratt; bir lkedeki mali
skntlar dier lkelerdeki bankalarn bilanolarn da abucak ele
geirdi. 1980'lerin sonlarna kadar, Amerika Birleik Devletleri kre
dilerde kendi kendine yetebiliyordu. ABD bankalar baka lkelerden
bor ald, ancak bu dorudan yatrm olarak uzun vadeli yurtdndan
borlanmayla dengelendi ve muhasebe defterinin iki taraf da eit
kald. Sonrasnda yabanc borlanma yurtiindeki kredi bymesinin
yardan fazlasn finanse etti.22 Kendisi de on yl nceki Asya finansal '
krizine bir cevap olan, Asya tasarruf orannda 1990'larn sonlarnda
grlen artn da nemli bir katks oldu. Amerika Birleik Devlet
leri'ndeki ve Avrupa'daki reel faiz oranlarn drd; bankalar ele
gemeyecek bir karn peinde srkleyerek ve bilanolarn iirerek
kredi patlamasnn fitilini ateledi.
Serbest sermaye hareketlilii, Avrupa ve dier blgelerdeki yat-

Finansn Kirpi ile Tilkileri

113

rmclarn Amerika Birleik Devletleri'nden ihra edilen bir dizi ze


hirli ipotekli konut finansman varlnn zerine oturmasn salad.
zlanda gibi lkeler, marjlardaki ufak farkllklardan yararlanabilmek
iin kendilerini uluslararas finans piyasalarnn ucunda dengeleyerek
hedge fonlara dnd. Finansa daha fazla dzenleme getirme arla
ryla, bankalarn ayaa kalkp daha az dzenlenmi alanlara ynelece
ine iaret edilerek susturuldu.23

2008 finansal krizinin en dorudan nedenleri sonradan bakldn


da kolaylkla tespit edilebilir: Konut fiyatlarnn ykselmeye devam
edeceini ngren ipotekli konut finansman kredisi verenleri (ve kre
di alclar); kresel tasarruf fazlalnn iirdii konut balonu ve bu
balonu sndrmek istemeyen Alan Greenspan'n Merkez Bankas, ar
kaldraca baml mali kurulular, i zerinde uyuyakalan kredi dere
celendirme kurulular ve tabi ki krizin ilk iaretleri belirmeye bala
dnda birlikte hareket edemeyen politika yapclar. Bu dzenleme
eksiklikleri olmakszn, kresel finanstaki bolluk tehlikeli olmayacakt;
daha yksek yatrma izin verdikleri srece dk faiz oranlar iyi bir
eydir. Bankalarn bilanolarnn kresel kaynamas olmadan, yeter
siz dzenleme sonular zarar verici olmayacakt; banka baarszlk
lar ve sonular yerel olacakt.
Daha derin bir sorununsa uzun vadede ele alnmas gerekecekti:
Dzensizlik ve hiper kresellemenin izlenmesi mali piyasalarn eri
ebilecei alanla ynetimlerinin kapsam arasnda byk bir uurum
olmasna izin vermitir. Yerel olarak dzenleme ve denetlemenin elini
srmedii sistemik riskin geni rezervleri meydana geldi. Uluslararas
olarak sonu kararsz, deiken ve kriz eilimli sermaye akyd: En az
ihtiya duyulduunda oradadr; faydal olabilecei zamansa ortalkta
gzkmez. Neredeyse btn gzlemciler, dzenleme sisteminin tama
mnn hem yerel hem de ulusal anlamda yeniden dnlmesi gerekti
i konusunda hemfikirdir.
Uluslararas finans ak iin kusursuz bir kresel dzenleme sis
temi oluturabileceimiz fikri bal bana bir peri masaldr. Bir til
ki; piyasalar ve dzenlemelerin kusursuz kalmaya mahkum olduunu
anlar. Gelitirdiimiz sistemler her iki trden zayflklar da ngrme
lidir. Doru dengeyi yakalamak iin pek ok deneyim ve tecrbe gere
kecektir. Mali serbestlik ve yeniliin byleyici arksna "Teekkrler,
hayr teekkrler," demek zor olabilir; ancak mkemmel olmayan bir

114 Akll Kreselleme


dzenleme ve blnm egemenlik dnyasnda bu ou zaman tek g
venli seenek olacaktr.
Uluslararas finans mimarimiz finans zerinde daha kat kontrol
ler isteyen lkelere olduu gibi, mali yenilie kar daha yumuak bir
yaklam izleyen lkelere de yer vermelidir. Dier bir deyile ar
kaldrac cezalandrmak iin baka eyler yannda daha geniletilmi
uluslararas dzenleme standartlarnn yan sra, ulusal politika yap
clarnn uygulad sermaye kontrolleri ve mali ilem vergilerine de
imkan tannmaldr. Bretton Woods rejimine geri dnemeyiz, ancak bu
deneyimden fazlasn renebiliriz. 2. Dnya Sava sonrasnda dnya
ekonomisini harekete geiren uzlann bu arada byk bir deiim
geiren dnya iin yeniden biimlendirilmesi gereklidir.

Bunlar Ekonomistler, Aptal!


Poplistlere neden finans endstrisinin kontrol edilmediini ve bu ka
dar tahribata neden olmasna izin verildiini sorarsanz, muhtemelen
siyasi g hakknda bir hikaye dinlemek zorunda kalrsnz. Endstri
Amerika Birleik Devletleri'nde yle gl oldu ki, diye devam eder
argman, lke politikaclarn Wall Street karlarna dikkat ettii bir
muz cumhuriyetine dnt. Konut finansman sistemindeki krizden
sonra, mttefik olmas pek olas olmayan bir grup bu poplistlere ka
tld: Ana akm ekonomistler. En gl yaylm atei, salam bir altyap
dan gelen ekonomist Siman Johnson tarafndan The Atlantic'in Mays
2009 saysndaki sert makalesinde atelendi. Johnson kriz ncesinde
IMF'nin ba ekonomistiydi; bu da szlerine art bir gvenilirlik duyul
masn salad.
Johnson krizin suunu tamamen Amerika Birleik Devletleri'ndeki
Rus ve Asya tarz kayrmacla att. Wall Street o kadar glenmiti
ki, Washington' dan istediini ald. Gevek dzen, tedbirsiz dzeylerde
1
konut sahipliinin tevik edilmesi, dk faiz oranlar, krlgan ABDin mali ilikileri; krizi hzlandran her ey mali endstri tarafndan
desteklenmiti. Bankalarn emrinde silahlar ve ordular olmayabilir,
diyordu Johnson, ancak ayn tesirde baka aralar vard: Kampanya
katklar, Wall Street ve Washington arasnda dner kap ve kendi
karlarn destekleyen bir inan sistemini besleyebilme gc. "Politika

Finansn Kirpi ile Tilkileri

115

yapclarnn btn nesli Wall Street tarafndan bylenmiti, diye


yazd.
Sonu, "geriye dnp bakldnda artc olan bir serbestleme
politikalar nehriydi". Johnson sermayenin snrlar arasnda serbest
dolamn, ticari ve yatrm bankacln birbirinden ayran dzen
lemelerin kaldrlmasn ve yatrm bankalarna tannan kaldrata
nemli artlar rnek olarak sayd.24
Bankaclk endstrisinin ekonomik politikann ynlenmesinde ge
nel olarak kt bir etkisi olduu grne hak vermemek zordu, ancak
Johnson'un makalesinin yine kendisinin ikayet ettii "serbesti politi
kalar nehrine" yol aan inan sisteminin kurulmasnda ekonomistlerin
ve onlarn fikirlerinin oynad role ok az nem verdiini dndm.
Suu finans endstrisinin zerine atan makalesi ekonomistleri temize
karr gibi grnyordu. Hepsinden daha artcs, Johnson'n ken
disinin kresel ekonomide aktif bir finansal liberalleme destekisi ol
masyd ve 2007'nin sonlarna kadar dzenlemelerin sklatrlmas
nn deeri konusunda kararsz kalmt.25 Sermaye piyasas phecile
rinin krizden nce nerdii hibir ey, Johnson'n Atlantic makalesinde
kabul edecei ve bankalarn gcn blmek iin derin bir operasyon
ieren zm kadar radikal olmad.
Sonrasnda yaplan bir rportajda Johnson dncesinin ne zaman
ve nasl deitiini aklayacakt. IMF'deki ilk gnlerinde gelimekte
olan lkelere finansal serbestlemeyi neren raporlara ne kadar da
mutlu bir ekilde imza attn hatrlad. "Gl kurulularnz ve iyi
ileyen bir dzenleme yapnz varsa, sermaye piyasas serbestliine
doru hareket edebilirsiniz ve etmelisiniz," diye dnyordu o srada.
Finansal krizin tepe noktasna ulat Eyll 2008 ylnda bir anda bir
aydnlanma yaad. Finansal serbestlii artk o kadar kolay affetme
yecektim dedi. "Geri dnmeli ve her eye bakmalyz;' diye ekledi, "ve
liberalletiinizde olanlara dayanabilecek dzenleme yaps olan var
m diye merak etmeliyiz".26 Gerekle yzletiinde Johnson bir tilkiye
dnmt.
Johnson fikir deiikliini bu kadar samimi anlatt iin saygy
hak ediyor. Yeni rolnde kendisi mali arln tehlikeleri konusunda
en keskin grl seslerden biri oldu. Ayn zamanda kendisi Atlantic
argmannn yarm kaldna inanmak iin gl bir neden. Bankala
rn politik olarak Amerika' da gl olduundan kimse phe edemez;

1 1 6 Akll Kreselleme
ancak politika yapclar kendi tekliflerini sunarken ekonomistlerden
olduka youn bir yardm aldlar. Ekonomistlerin anlats, finansn
serbestletirilmesi iin entelektel bir klf uydurdu ve politikaclar,
Wall Street iin iyi olann ayn zamanda Main Street iin de iyi olaca
na inandrdlar. Amerika Birleik Devletleri dnda, ekonomistler
grdmz gibi mali serbestlie ynelik kresel bir kvlcm atele
di. Fransz Sosyalistler mali serbestlii, Wall Street'in etkisiyle deil,
kendi teknokratlarnn sunduu baka alternatif olmadndan kabul
etti. I MF'nin serbest sermaye akn tevik etmesi ekonomi meslei
nin parlak zekalar tarafndan desteklendi.
Siman Johnson ile etkisi olan ve politik makamlarda bulunan di
er ekonomistler aktif bir ekilde sreci tevik etti. Onlarn bankaclk
sektrnn kiralk katilleri olduuna inanmak benim iin olduka zor.
Eer IMF'nin ba ekonomisti mali kresellemenin riskleri konusunda
durumdan memnunsa, bunun nedeni endstrinin kendisini avucunda
tutmas deildi. Johnson'n anlatt hikayeye inanmay yelerim; g
rleri deiti, nk gerekleri anlay biimi deiti. Ekonomistler,
mali piyasalarn nasl ilediine ve bunu politika yapclarna nasl pa
zarladklarna ilikin belirli (ve yanltc) bir hikaye zerinde birleti.
Ekonomistlerin fikirleri ve Wall Street'in karlar birbirini tamamla
d. 2 1

Ekonomistler Neden Yanl Fikirdedir?


Ekonomistlere ilikin ortak bir ikayet; dar ve gereki olmayan var
saymlara dayal tek bir ekonomi modeline sahip olmalardr. Bu soru
nun asl kaynann fark edilmemesine neden olur. Grdmz gibi,
kresel finansn kstlanmasn tercih eden Keynes, Tobin ve dier eko
nomistlerin kafasnda finans heveslilerini canlandran modellerden
ok farkl modeller vard. Siman Johnson gibi bir ekonomist modelini
deitirdiinde, bu onu daha az ekonomist yapmaz. Bir ekonomist ola
rak mesleki eitim, her biri farkl bir sonu yaratan eitli modellere
aina olmay gerektirir. Ekonomistler dnyann karmakln anlar
lar; bu nedenle bylesine ok sayda modelleri vardr. Bir ekonomistin
gerek parolas udur: "Bana varsaymlarnz syleyin, size piyasann
nasl ileyeceini syleyeyim."

Finansn Kirpi ile Tilkileri

1 17

Sonrasnda ekonomistler politika nerilerinde nasl bulunurlar?


Uygulamal iktisatnn marifeti gerekilik ile yumuak ballk ara
snda doru dengeyi kurmaktan geer: Farkl politikalarn sonulan
konusunda anlaml bir eyler syleyebilirken, altta yatan gereklie en
az zarar verecek varsaymlar semek. Modeller ilgili balamda, tedbirli
bir ekilde uygulandklarnda yararl olurlar. Ekonomistler genellikle
bu marifeti uygularken yanlrlar. Aralarndaki kirpiler, geri kalanlar
bir kenara brakp tek bir modele ok fazla odaklanma tuzana d
mtr. Ar gven sergileyip, yanl tehis (ya elimizdeki yanl mo
delse?) risklerini nemsemeyerek, kendilerini ve politika yapclar
yanl ynlendirirler.
Akademik ekonominin neden moday ve gelip geici hevesleri izle
diine dair geerli sosyolojik nedenler vardr. Yeni modeller ve fikirler
ekonomi blmlerini doal olarak ele geirirler ve bilim aratrmala
rn o veya bu yne alp gtrrler. Ancak ekonomi politikas "bilimi",
her bir fikir neslinin bir nceki neslin yerini doldurduu fizik bilimine
benzemez. En iyi ihtimalle her yeni aratrma dalgasyla birlikte dn
yann karmaasyla nasl birazck daha iyi mcadele edebileceimizi
reniriz.
1970'lerden sonra oluan ve finansal serbestliin altnda yatan
yeni dnce, Keynes ve Tobin'in kavrayn daha az alakal klmad.
Bireylerin ekonominin gelecei hakknda sistematik tahmin hatalar
yapmad nermesinde bulunan "mantkl beklentiler" devrimi eko
nomik sonularn ekillenmesinde firmalarn, alanlarn ve tketi
cilerin stlendii ileriye ynelik, ngrl davranlarnn oynad
rol daha iyi deerlendirebilmemizi salad. Mantkl beklentiler ve ih
tilafsz piyasalarn ortak varsaym zerinde ykselen "etkin piyasa hi
potezi" mali piyasalarn ilem maliyetlerinin yokluunda verebilecei
faydalar bize gstermitir. Bu fikirler ekonomi ve ekonomi politikas
na byk katklar yapt. Ancak bildiimiz her eyi tersine evirmediler.
Farkl durumlarn ekonomik sonularn tahmin etmemizi salayacak
ek aralar sundular.
Drst bir akademik ekonomi uygulaycs almasnn sonular
nn politika iin neler olduu sorulduunda, bo bir bakla karlk
vermelidir. "Bu pek ok baka eye baldr," doru cevap olacaktr.
renci ve gazeteci iin belki asap bozucu olabilir, yine de dorudur.
Ekonomistler akademik moday gerekle kartrdnda, olduka b-

1 1 8 Akll Kreselleme
yk bir zarara neden olurlar. Kirpilerin yapay modelleri byk bir an
latnn temeli haline geldiinde, dnyann da saklanmak iin kamas
gerekir.
Bu eilimlerin aresi, gnn ekonomi modasn dizginlemek iin
salkl bir phecilik edinmeyi, tarihin verdii dersleri unutmama
y ve ekonomik teori yannda yerel ve deneysel bilgilere gvenmeyi
gerekli klar. Balama bakmakszn tek bir byk fikri destekleyen
tek kollu ekonomistlerden ziyade, akllarnda pek ok fikri tutabilen
sinkretik ekonomistler ve politika yapclar dnyaya daha fazla faydal
olurlar.28

0
Zengin Dnyada Fakir lkeler

Harvard'daki ekonomik kalknma rencilerime ilk dersimde u soru


yu sorarm: Fakir bir lkede zengin olmay m, yoksa zengin bir lkede
fakir olmay m tercih edersiniz?
Soru genellikle renciler arasnda huzursuz bir kmldanmaya ve
akn baklara neden olur. O yzden soruyu netletiririm. Sadece
kendi tketimlerini dnmelerini, setikleri toplumdaki insanlarn
refahn gz nnde bulundurmamalarn isterim. Daha sonra "zengin"
ve "fakirin" ne anlama geldiini kodlarm. Onlara zengin bir kii olarak
lkenin gelir dalmnda ilk % 10'da bulunan birini, fakir olarak da en
dipteki % 10'da yer alan birini dnmelerini sylerim. Benzer ekil
de, zengin lke kii bana ortalama gelir bakmndan btn lkeler
iinde ilk ondahkta yer alan lke, fakir lke ise son ondalkta yer alan
lkedir. Ondan sonra artk soruyu cevaplamaya hazr olduklarn sy
lerim. Hangisini seerdiniz?
renciler yksek lisans rencileridir ve hepsi daha nce geli
mekte olan lkelerde bulunmutur; bu nedenle akllarna hemen var
lkllarn srd gsterili arabalar ve yaadklar malikaneler gelir.
Fakir bir lkede zengin olmak isteyecekleri cevabn verirken pek az
tereddt eder.
Bu yanl cevaptr. Doru cevap "Zengin bir lkede fakir" olmaldr.
Benim ltlerime gre zengin bir lkede yaayan ortalama fakir biri,
fakir lkedeki ortalama zenginin kazandnn katndan fazlasn ka
zanr (lkeler arasnda alm gc farkllklar dzeltildiinde 9,400$'a
karlk 3,000$).1 Bebek lm oran gibi dier refah gstergelerindeki
119

120 Akll Kreselleme


farkllklar da ayn ekildedir. Zengin bir lkedeki fakir, fakir bir lke
deki zenginin sahip olduklarndan ok daha fazlasna sahiptir.
renciler yanl sonuca ular, nk BMW sren olduka zengin
kiilerin toplumun ne kadar kk bir blmn, belki toplam nfu
sun yzde birinin yzde birini oluturduklarn fark etmezler. Rakam
lar tipik bir zayf lkenin ilk yzde 1 0'una dntrdmzde, pek
ok fakir insann zengin lkelerde kazandnn sadece bir paras
olan gelir seviyelerine ularz. Bu yaplmas kolay bir hatadr. Bu soru
yu sorduum bir gn, dinleyiciler arasnda ekonomik kalknma konu
sunda dnyann en nde gelen uzmanlarndan biri vard ve o da yanl
cevab vermiti !
Fakir bir lkede zengin olmaktansa, zengin bir lkede fakir olmann
daha iyi olmas gerei bize gnmz kresel ekonomisi konusunda
ok nemli bir eye iaret eder. Gelir dzeyinde farkllklar (salk ve
dier refah unsurlar gibi), uluslar arasnda bir ulus iinde olduundan
ok daha belirgindir. Doduunuz lke byk lde sizin yaam ola
naklarnz belirler.
Bu her zaman byle deildi. Sanayi Devriminin balangcnda, dn
yann en zengin ve en fakir blgelerindeki fark 2 : 1 oranndayd. Bu
gn ayn oran 2 0 : 1'dir.2 En zengin ile en fakir lke arasndaki fark 80: 1
civarna ykselmitir. Zamanla dnyann baz blgeleri, Dou Avrupa,
Amerika ve sonrasnda Dou Asya hzlanrken geri kalan ok yava
byd; ok hzl byme kat ettikten sonra ise bu lkeler ou zaman
hzla geriledi. Harvard'dan arkadam Lant Pritchett'in szleriyle k
resel ekonomi "bir sapma, byk bir zaman" yaad.3
Yirminci yzyl ortalarna gelindiinde, dnya zengin lkelerden
oluan ok kk bir grup ile eitli yoksulluk snrlarnda yaam m
cadelesi veren ok sayda lke arasnda blnmt. Sonraki altm
ylda kresel olarak olaand bir byme yaand. Pek ou Asya' da
"
olan bir avu lke dnda, ok az fakir lke srdrlebilir bir ekilde
gelimi lkelerle arasndaki a kapatabildi. Neyse ki, baarl olan
lkeler (zellikle in) milyonlarca fakir insann eviydi; bu nedenle son
birka on yln kalknma rakamlar olduka etkileyiciydi. Dier lkeler
bu performans yoklayamad, bu da zengin ve fakir lkeler arasndaki
derin ayrln daha nce hi olmad kadar derinlemesini yol at.
Bolluk iinde bu kadar yoksulluk neden? "Byk ayrlkta" kresel
leme nasl bir rol oynad? lkeler yoksulluu dengelemek iin neler

Zengin Dnyada Fakir lkeler

121

yapabilir? Bu blm ile gelecek blmn zerinde duraca sorular


bunlardr.

Kreselleme ve Byk Ayrlk


Yoksulluun en yakn nedeni dk verimliliktir. Fakir insanlar fakir
dir, nk igleri, brakn salk ve eitim gibi dier ihtiyalar, ken
dilerini yeterince doyurmak ve barndrmak iin ok az retmelerine
olanak tanr. Bunun karlnda dk verimliliin eitli ve ok fazla
sayda nedeni olur. reticileri; ktlarn ve bylece gelirlerini artt
racak yatrmlar yapmaktan alkoyan kredi yokluu bir neden olabilir.
Yeni ve daha iyi teknolojilere eriimin olmamas nedenlerden biri ola
bilir. Beceri, bilgi ve i frsatlarnn olmamas da dk verimlilie yol
aabilir. Yeni ekipman ve teknoloji almnn karlln zayflatan kk
piyasa hacminin bir sonucu da olabilir. Hatta genellikle hkmetle i
birlii yaparak, ekonomik artlarda kendi glerini tehdit edecek her
hangi bir deiimi engelleyen smrc elit kesim de bir neden olabi
lir. Yoksulluun asl sebepleri bir ya da birden fazla nedene balanabi
lir.
Kreselleme herkese piyasalara, sermaye ve teknolojilere eriim
ve iyi ynetim destei vaat eder. Dier bir deyile kreselleme yok
sulluu yaratan ve idame ettiren btn eksiklikleri ortadan kaldrma
potansiyeline sahiptir. Hal byleyken, kreselleme dnyann geri ka
lan blgelerinde ekonomik anlamda aray kapatmak iin gl bir ara
olmaldr. Ancak son iki kreselleme yzyl, kresel anlamda byk
bir ekonomik ayrla ahit oldu. Bu nasl mmkn olabilir?
Bu soru ekonomistleri ve politika yapclarn uzun bir sre ura
trd. rettikleri cevaplar iki kart anlatda birleti. Bir gr soru
nun "ok az kreselleme" olduunu, dieri "ok fazla kreselleme"
olduunu sylyor. Gemite farkl zamanlarda bu anlatlarn yanda
lar oldu ve dnyann farkl blgelerinde deiik ekillerde kullanld.
Ancak kreselleme ve kalknma hakkndaki tartma her zaman bu
birbiriyle yaran anlatlar erevesinde bir muammaya dnt: Eko
nomik bymeyi arttrmak istiyorsak, dnya ekonomisinden kaynak
lanan glere kendimizi amal myz, yoksa kendimizi onlardan koru
mal myz?
Ne yazk ki bu anlatlardan hibiri baz lkelerin neden dierlerin-

122 Akll Kreselleme


den daha iyi bir performans sergilediini aklamada yardmc olamaz
ve bu nedenle ikisi de politika iin iyi birer klavuz deildir. Gerek pek
de rahat olmayan bir yerde, ortadadr. Kreselleme ekonomik b
yme potansiyelini olduka gelitirir, ancak ondan en iyi faydalanma
yolu tam bir btnlemeyi engelleyen ilem maliyetlerini olabildiin
ce ortadan kaldrmak deildir. Kresellemenin "ince" bir ekli olan
Bretton Woods en iyi ii karm gibi grnyor. inli bir renciden
duyduum benzetmeyi dnelim: Pencereleri ak brakn, ama si
neklii unutmayn. Bylece temiz hava ieri girer ve bceklerden de
uzak durmu olursunuz.

On Dokuzuncu Y zylda Kresellemenin Dzensiz Etkisi


Sanayi Devrimi, ngiltere' den Avrupa Ktasna, baz yeni yerleim yer
lerine (Kuzey Amerika, Avustralya ve Yeni Zelanda) yayld, ancak ok
uzaklara eriemedi. Dnya ekonomisi sonunda gittike artan bir sa
nayi merkezi ile geni bir hammadde reten evre arasnda blnd.
Kreselleme burada Dr. Jekyll ile Mr. Hyde'n roln oynad. Bu yeni
teknolojilerin gerekli n koullar olan blgelerde yaylmasn salad,
fakat ayn zamanda merkez ile evre arasnda uzun vadeli bir ayrm
salamlatrd ve aa kard.
Sanayi Devrimi glerine ak olan ksmlar iki avantaj paylat.
Yeni fabrikalar doldurabilecek ve iletebilecek kadar yeterli sayda,
eitimli ve nitelikli igc stokuna sahiptiler. zel yatrm ve piyasa
bymesi iin inisiyatif yaratabilecek, dzgn ileyen hukuk siste
mi, istikrarl politika ve devlet tarafndan kamulatrma konusunda
getirilen kstlar gibi, iyi kurumlar da vard. Bu n koullarla Kta
Avrupas'nn byk ksm ngiltere'de gelitirilen ve uygulanan yeni
retim tekniklerini almaya hazrd. Kreselleme iin bir neden daha.
Baka yerlerde sanayileme yeteneklerin ve kurumlarn "ithali
ne" dayanyordu. Ktalar aras igc hareketlilii burada ok mthi
bir avantajd. Avrupallar kitle halinde yerletiinde, kendi karlar
yannda ekonomik faaliyeti de gelitirecek temsil gc daha yksek,
piyasa dostu kurumlar oluturmak iin isteklilik ve beceri de getirdi
ler. Bunun sonular, Avrupallarn saldrlar ve mikroplar yznden
telef olan yerel halklar iin ykcyd. Ancak ekonomi tarihisi Angus
Maddison'un " Bat srgnleri"4 olarak bahsettii Amerika Birleik

Zengin Dnyada Fakir lkeler

123

Devletleri, Kanada, Avustralya ve Yeni Zelanda blgeleri geni gler


sayesinde gerekli n koullar salad. Avrupa'dan byk miktarda
gelen sermaye akyla da desteklenen bu ekonomiler sonunda sanayi
"merkezi"nin bir paras haline geldi. Kreselleme iin ikinci neden.
Smrgeciliin dnyann dier blgelerindeki etkisi olduka fark
lyd. Avrupallar, byk saylar halinde yerlemelerini nleyen mi. safirperver olmayan artlarla karlatklarnda veya ii ordular
gerektiren doal kaynaklar yer altndan karmaya baladklarnda,
Bat srgnlerinden ok daha farkl kurumlar oluturdular. Bu tama
men "yer altndan maden karmaya dayal" kurumlar, hammaddeleri
merkeze olabildiince ucuza gtrmek zere tasarlanmt. ok say
da yerli veya kleye hkmeden genellikle beyaz ve Avrupal kk bir
elit kesim sayesinde, varlk ve g olarak geni apl eitsizlikleri kabul
ettirdiler. Maden karmaya dayal model zerine kurulu koloniler ge
nel mlkiyet haklarn korumak, piyasa geliimini desteklemek veya
baka trl ekonomik faaliyeti tevik etmek iin ok az ura verdi.
Karayipler'deki ekime dayal ekonomi ve Afrika'nn maden ekonomisi
tipik rneklerdi. Ekonomistler ve ekonomi tarihilerinin gerekletir
dii almalar, bu ilk kurumsal geliim deneyiminin veya bu deneyi
min olmamasnn bugn Afrika ve Latin Amerika'da ekonomide hala
hissedilen bir zayflatma etkisi yarattn gstermitir.5 Kreselleme
kart birinci neden.
Avrupa smrgeciliinden kaan blgeler kresellemenin olum
suz etkilerinden tamamen korunmu saylmazd. Avrupal glerin
evre blgelere dayatt serbest ticaret anlamalar onlarn hammad
de konusundaki karlatrmal stnlklerini durdurdu. Dk gm
rk vergileriyle birleen tama maliyetlerindeki d tekstil rn
lerini ve henz olgunlamam dier sanayi faaliyetlerini ngiltere'nin
rekabetine ak hale getirdi ve onlarn byk blmn yok etti. r
nein Osmanl mparatorluunda, 1820'lerde sadece yzde 3 olan
tekstil ithalatlar 1870'lere gelindiinde yurtii piyasasnn neredeyse
%75'ine ulat.6
Sanayileen ve emtia-reten lkeler arasnda kesin bir izgi izil
diinde, bu izgiyi glendiren nemli ekonomik dinamikler sz ko
nusuydu. Uluslararas i gc ayrmn derinletiren kreselleme, bu
konuda ok nemli bir rol stlendi. Emtiaya dayal ekonomiler eit
lenmek iin ok az bir destek veya frsatla karlat. On dokuzuncu

124 Akll Kreselleme


yzylda nakliye masraflar dtke ve sanayi merkezindeki byme
talebi besledike, bu ekonomiler emtia patlamalar yaad. Bu durum,
bu tr emtialar reten maden ocaklar ve tarlalarn salad beklen
medik kazanlar elde eden az sayda insan iin ok iyi bir eydi; ancak
bu durum nedeniyle skan imalat sanayi iin pek de iyi olmad.7 Ulus
lararas ticaret ders kitaplarnda anlatld gibi iledi: Karlatrmal
stnl olan lkelerdeki ekonomik faaliyetlerden elde edilen kar
ykselie geti, dier yerlerdekiler dt.
Uluslararas ticaret, sanayi lkelerini beceri, teknoloji ve dier eko
nomik bymeyi destekleyen unsurlara yatrm yapmaya devam et
meleri iin tevik etti. Aileleri de modern retim sanayisinin getirdii
becerilerin iyi kazandrmasn gz nnde bulundurarak daha az, daha
iyi eitimli ocuklar yetitirmek iin yreklendirdi. Bu etkiler, evrede
ki gelimekte olan lkeler iin tam tersine evrilmiti. Hammaddeler
de uzmanlama beceri gelitirmeyi tevik etmedii gibi, dourganlk
ve nfus bymesinin azaltlmasn geciktirdi. On dokuzuncu yzylda
dourganlkta ok keskin bir d yaayan sanayilemi lkelerin ak
sine, yirminci yzylda gelimekte olan lkelerde doum oranlar hala
ok yksekti. Ekonomist Oded Galor ile Andrew Mountford'un szle
riyle emtia ihra eden lkeler nfus karlnda retkenlikten vazge
ti.s
evrede olan lkeler sadece sanayileememekle kalmad, aslnda
sahip olduklar sanayiyi de kaybetti. Sanayiden tamamen uzaklatlar.
Sanayi Devriminin banda, Asya ve Latin Amerika'nn sanayi faaliyet
leri aa yukar Avrupa'nnkiyle aynyd. Avrupa 1750 ile 1 9 1 3 yllar
arasnda neredeyse alt kat bir byme yaad. Asya ve Latin Ame
rika ise, balangtaki seviyelerinin te biri kadar bir d yaad.9
1900'de, gelimekte olan lkeler 1830'da rettikleri mal miktarnn
sadece yars kadarn retiyordu. Bu tahminlerin kayna ekonomi
tarihisi Paul Bairoch'un yazd gibi, "Hi phesiz nc Dnya lkelerindeki sanayiden uzaklamann nedeni, tekstil bata olmak zere
Avrupa' da retilen mallarn bu lkelerin piyasalarna akn etmesidir."10
Kreselleme kart ikinci neden.
1914 ncesi uluslararas i blm, emtia ihra eden lkelerde zen
ginlik yaratt. Ancak bugnn petrol zengini lkelerinde olduu gibi,
bu zenginlik genelde bir noktada toplanmt; sonunda kurumsal ve
retimsel gelimeyi bastrd. Bamszln ulamad yerlerde met-

Zengin Dnyada Fakir lkeler 125


ropolit gler devreye girdi. Ulat yerlerde, bir avu yerel elite kayd.
Balca rnek olarak Arjantin'i ele alalm. Arjantin pampas adn
verdii verimli alak araziler sayesinde dnyann en zengin ekonomi
lerinden biri haline geldi. k bulvarlar, polo kulpleri, byk opera
binas, Eton mezunu ocuklar ve rafine aristokrasisi ile Buenos Ai
res nemli Avrupa bakentlerini geride brakt. Bu varlk, gelecekte. ki ekonomik gelimeyi ktrm brakmak pahasna geldi. Hububat
ve hayvanclk ihracatyla birlikte gelen ngiliz sermayesi, ekonomiyi
eitlendirmek veya daha iyi piyasay destekleyen kurumlar olutur
mak konusunda pek de ilgili olmayan byk toprak sahiplerinin iine
yarad. Amerika Birleik Devletleri'yle oluturduu tezatlk olduka
reticidir. Orada Kuzeyli sanayiciler ve Batl iftiler, Gneyli iftlik
sahipleri zerinde g sahibi oldu ve ksmen yksek ithalat vergileri
sayesinde geni kapsaml kurulular ve sanayiyi glendirdi.11

Japonya istisnas
Corafya ve doal kaynaklar kresellemenin ilk dneminde uluslarn
ekonomik kaderlerini byk oranda belirledi. Bu kuraln tek nemli is
tisnas, laneti zerlerinden atmak isteyen emtia bamls lkeler iin
bir ilham kayna haline gelecekti. stisna, 1 9 1 4'ten nce sanayileen
tek Batl olmayan toplum olan Japonya'yd.
Japonya, evre ekonomilerin pek ok zelliini tayordu. Sanayi
rnleri karlnda ilenmemi ipek, iplik, ay ve balk gibi hammad
deler ihra ediyordu ve bu ticaret 1854 ylnda Commodore Perry ta
rafndan dayatlan serbest ticarete almann ardndan parlad. Kendi
imkanlaryla ba baa brakldnda ekonomi, evredeki dier ekono
milerle ayn yolu izleme eiliminde olacaktr. Ancak Japonya, iyi ei
timli ve vatansever i adamlarndan ve tccarlardan oluan bir yerli
halka sahipti; daha da nemlisi 1868 Meiji Restorasyonunun ardndan
kararl biimde ekonomik (ve siyasi) modernlemeye odaklanm bir
hkmet ynetimdeydi. Bu hkmet, o srada Batl politika elitleri
arasnda yaylan serbest piyasa fikirlerinden biraz etkilenmiti. Dn
yann ilk kalknma plan olarak adlandrlan bir belgede, Japon yetkili
ler, eylemleri "Bireysel zgrlk ve speklatrlerin kazanlarna m
dahale edebilecek" olsa da devletin ekonomiyi kalkndrmada nemli
bir rol olduunun altn izdi.12

126 Akll Kreselleme


Meiji brokratlarnn getirdii pek ok reformun amac, modern
bir ulusal ekonomi altyaps oluturmakt: Ortak para birimi, demir
yollar, milli eitim, bankaclk kanunu ve dier dzenlemeler. Gn
mzde "sanayi politikas" olarak adlandrlan, yeni sanayilerin tevik
edilmesine ynelik devlet destei konusunda da olduka youn aba
lar gsterildi. Japon hkmeti; pamuk tekstili ve gemi inaat da da
hil olmak zere ok eitli alanda devlet tesisleri kurdu ve iletti. Bu
iletmelerin ou sonunda baarsz olsa da birer rnek tekil etti ve
sonrasnda zel kurulularda kendi ticaretini yapacak olan kalifiye za
naat ve yneticiler eitti. Bu iletmeler, devlet tarafndan kurulan te
meller zerinde zel sektrnn ykselmesini salayarak zelletiril
di. malat sanayi de yabanc teknikerler ve teknoloji kullanmak iin de
harcamalar yapt; Japon rencilerin yurtdnda eitim almalar iin
para yardmnda bulundu. Ayrca, Japonya uluslararas anlamalardan
gmrk vergisi zerkliini geri kazandka, yerli retimi tevik etmek
amacyla pek ok sanayi rn iin ithalat vergisi orann arttrd. Bu
abalar, Japonya'nn ngiliz ihracatn yalnzca Japon piyasalarndan
deil, yakn Asya piyasalarndan da uzaklatrabilen dnya anda bir
sanayi kurduu 1914 ylnda pamuk tekstilinde de ok nemli sonu
lar verdi.13
2. Dnya Sava ncesinde Japonya'nn militarist ve genileme po
litikalar bu baarlar katranlad; ancak ekonomi cephesindeki baa
rlar, baka bir yolun mmkn olduunu gsterdi. Ekonomiyi doal
hammadde uzmanlamasndan uzaklatrmak mmknd. Kararl bir
devletin abalaryla canl bir zel sektrn enerjisini bir araya getirdi
inizde, lke uluslararas i blmnn yanl tarafnda yer alsa bile
ekonomik byme mmknd. Anahtar, daha fazla veya daha az kre
selleme deil, doru kreselleme tarzyd.
Bu dersler, 2. Dnya Sava'n izleyen on yllarda yeniden renile
cekti.

Dou Asya "Mucizesi"


Meiji brokratlarnn ilk kalknma planlarn gelitirmelerinden yz yl
sonra, Japonya kresel kurumlarda sz sahibi olan byk bir ekonomik
gt.14 Dnya Bankas ynetimini kendi grlerini daha fazla dikka
te almaya zorlayan, bu kurumun ikinci en byk hissedar olmutu.

Zengin Dnyada Fakir lkeler

127

Japonya'nn Dnya Bankasndaki ynetim kurulu yesi ve kurumun fa


aliyetlerini denetleyen yirmi drt lke temsilcisinden biri olan Masaki
Shiratori, Bankann gelimekte olan lkelere verdii politika tavsiyele
rinden gittike rahatsz oluyordu. Kendisi ve Japonya'nn gl Maliye
Bakanlndaki arkadalar, bu tavsiyenin daha ok Amerika'nn tercih

ettii serbest ticaret modeline dayandn ve devletin sanayileme ve


kalknmadaki roln kmsediini hissediyordu. Onlarn dnce
sine gre, Dnya Bankas Japonya'nn kendi kalknma deneyiminden
kard derslere yeterince nem vermiyordu.15
Japon hkmeti, Bankann "Asya mucizesine" ilikin bir alma ha
zrlamasn temin etti; bu almann btn maliyetini de stlendi. Sz
konusu mucize, sadece Japon deneyimine deil, 1960'larn bandan
itibaren ok hzl bir byme gerekletirmi olan dier yedi Dou ve
Gneydou Asya ekonomisine de - Gney Kore, Tayvan, Hong Kong,
Singapur, Malezya, Tayland ve Endonezya - hitap ediyordu. Bu lkele
rin hepsi ihracattan, dolayl olarak da kresellemeden ok byk fay
da salamt. Ancak sadece ngiliz smrgesi olan Hong Kong dnda
hibiri bir serbest piyasa ekonomisi olma yolunda ilerlememiti. Dev
let hepsinde nemli bir klavuzluk ve koordinasyon rol stlenmiti.
Dnya Bankas raporu, 1993 ylnda "Dou Asya Mucizesi: Ekonomik

Byme ve Kamu Politikas" balyla yaynland. ok geni bir ekono


mist ve danman ekibiyle hazrlanan, neredeyse 400 sayfalk metin,
tablo ve istatistiki analiz ile 40 genel analiz ieren bu belgenin konu
hakkndaki en geerli analiz olduu iddia edilebilirdi. Ancak her ey
den nce sz konusu rapor, Dnya Bankasnn Asya uluslarnn nasl bu
kadar hzl byyebildiini tutarl bir biimde aklayamadn ortaya
kard. Asya'da ok fazla devlet mdahalesi vard; banka devlet m
dahalesinin ie yaradn sylemek istemiyordu. Piyasalar ile devlet
mdahalesi arasnda kesin bir ayrm olduuna taklan Banka bu ikisi
nin nasl olup da birbirini glendirdiini anlayamyordu. kan rapor
izofren bir tavrla ilerliyordu ve ok elikili bir argman sunuyordu.
Finansal serbestlik konusundaki pheci grleriyle tannan Joe
Stiglitz tarafndan hazrlanan serbest piyasalar analizi, Japon ve Gney
Kore hkmetlerinin faiz oranlarnn st snr, yeni sanayi kollarna
kredi yardm ve uluslararas sermaye aknn snrlandrlmas gibi
kontrolleri hakknda olumlu bir tablo iziyordu. Raporun bu blm,
sanayiye verilen devlet destekli kredilerin sanayileme ve byme-

128 Akll Kreselleme


yi hzlandrmada olumlu bir etki yaptna ilikin Japon argmann
kabul etti. Ancak dier blmlerde, sanayi politikalarn - belirli sa
nayilerin devlet tevikiyle desteklenmesi - ie yaramad ve dier
gelimekte olan lkeler iin savunulmamas gerektii dncesi bas
knd. Hangi blm okuduunuza bal olarak, yeni sanayiler devlet
tarafndan desteklendii iin mi, yoksa bu desteklere ramen mi Asya
devletlerinin baarl olduu konusunda farkl bir dnceyle karla
yordunuz.16
Asya'nn ekonomik deneyimi klieleri ykar ve herkes iin bir ey
nerir. Aslnda gzlemcinin nyargsn yanstr. Ekonomik kalknma
y desteklemenin en iyi yolunun piyasalar serbest brakmak olduu
nu dnyorsanz, bunun iin pek ok kant bulursunuz. Piyasalarn
devletin hakim gcne ihtiyac olduunu dnyorsanz, pekala buna
dair kantlar da bulabilirsiniz. Kreselleme bymenin motoru mu
dur? Dou Asya lkeleri istisnadr. Kresellemenin evcilletirilmesi
gerekir mi? Aynen. Ancak bu bayat argmanlar bir kenara brakr ve
blgenin baarsndan kan gerek mesaj dinlerseniz, ie yarayann
devlet ve piyasann btnl olduunu greceksiniz. Kreselleme
ancak onu kendi aleyhinize deil, lehinize ehliletirirseniz mthi
olumlu bir g olur.
Blgenin en nemli iki lkesini dnn: Gney Kore ve Tayvan.
19SO'lerin sonlarnda, iki ekonomi de Sahraalt Afrika lkelerinden
daha zengin deildi. Gney Kore siyasi istikrarszla batmt ve nere
deyse hi sanayisi yoktu, sahip olduu her ey Kuzey Kore'ye gitmiti.
Balca ihra rnleri eker ve pirin olan Tayvan' da da byk lde
tarm ekonomisi vard. ki ekonominin 1960'larn balarnda geirdii
deiim onlar nemli sanayi glerine dntrecek bir yola sokmu
tu.
Stratejileri pek ok adan Japonya'nnkini yanstyordu. ncelikle
sadece ekonomik bymeye odaklanm bir hkmet gerekiyordu. ki
lkedeki nceki toprak reformu hkmetlerin toprak sahibi soylular
dan bamsz hareket etmesi iin biraz boluk yaratmt. ki lkenin
de kapsaml jeopolitik amac vard. Kuzey Kore'nin olas tehditlerine
cevap verebilmesi iin Gney Kore'nin bymesi gerekiyordu. in'in
yeniden fethi fikrinden vazgeen Tayvan Komnistlerden gelebilecek
herhangi bir saldry nlemek istiyordu. Dnyann pek ok ksmnda,
blgesel dmanlklar ekonomi uruna gl devlet kurmak iin bir

Zengin Dnyada Fakir !i.eer

129

bahane olmutu. rnein Orta Dou'yu dnn. Ancak Gney Kore \'e
Tayvan'daki hkmetler, siyasi ve askeri hedeflerini gerekletinnek
iin hzl bir byme gerektiini anladlar. zellikle sanayi kapasitenin
gelitirilmesi ve gl bir retim ihra taban, her iki lke politikasnn
ncelikli hedefi haline geldi.
Bu hedef, zel iletmelerin enerjileri aa karlarak gerekle, tirildi. Her iki lkenin de 1960'larda younlukla kamu iletmelerine
yatrm yapm olmasna ramen, bu yatrm rnein ucuz girdiler
salayarak zel iletmelerin ayan kaydrmaktan ziyade, onlar des
teklemeye ynelik olarak tasarland. Stratejinin bir aya, pek ok di
er dk gelirli lkeyi boan zel yatrmlarn nndeki engellerin
kaldrlmasyd: Ar vergilendirme, ar brokrasi ve brokratik yoz
lama, yetersiz altyap, yksek enflasyon. Bunlar gnmzde "yatrm
ortam" olarak adlandrlan iyiletirmelerdi.
Ayn derecede nemli olan baka bir ey de modern retimde yat
rmlar canlandrmak iin kullanlan devlet tevikleri olarak nitelendi
rilebilecek mdahaleci politikalard. ki hkmet de bu tr sektrleri
"ncelikli sektrler" olarak belirledi ve iletmelere cmert yardmlar
da bulundu. Gney Kore'de bunlar bankaclk sektr tarafndan y
netilen sbvansiyonlu krediler eklini ald. Tayvan'da belirlenen sek
trlerdeki yatrmlar iin vergi tevikleri olarak nmze geldi. Her iki
lkede de brokratlar yeni sanayiler asndan ounlukla ebe roln
ald: zel irketlerin yatrmlarn koordine ettiler, girdileri tedarik
ettiler, gerekli olduunda bask kurdular ve ihtiya duyulduunda da
tevik saladlar. Pek ok berbat ithalat kstlamalarn kaldrm ol
malarna ramen, iki lke de 1980'lere kadar henz olgunlamam
sanayilerini ithalat rekabetine sokmadlar. Yerli piyasa, "yavru" sanayi
lerin yeterli kazan elde etmesini salamak iin korundu. Gney Kore
de ok uluslu iletmelerin lke iine girmesini tevik etmedi; bylece
yerel firmalarn teknolojiyi renmek iin yeterince frsat oldu.
Ulusal rekabetten korunmann tadn karan bu yavru sanayiler
neredeyse ilk gnden itibaren ihracat yapmaya ynlendirildiler. Bu,
ak ihracat yardmlar ile ihracat hedeflerinin gerekletirilmesini
temin etmek iin brokratlarn youn basklar sonucu baarld. As
lnda zel iletmelerden bir karlk istendi. hracat yaptklar srece
ve ihracat yaparken mebla ykselttikleri srece devletin cmertli
inden faydalanacaklard. Eer uluslararas piyasalarda tutunmak iin

130 Akll Kreselleme


ilk bata zararna fiyatlar koymak gerekirse, bunlar yurtii piyasalar
dan elde edilen karlar ve mali teviklerle telafi edilebilirdi. Ancak daha
nemlisi, bu politikalar firmalara verimliliklerini arttrmak iin gl
tevikler sundu; bylece yurtdndaki kkl rakiplerine kar salam
durabileceklerdi.17
Bu byme stratejisinin btn zevklere hitap edecek bir eyler sun
duunu grebiliyoruz. Bir makroekonomist, dk enflasyon eklin
deki makroekonomik istikrarn anahtar olduu sonucuna ulaabilir.
Bir alma ekonomisti eitimli i gcnn nemine iaret edebilir. Bir
ticaret ekonomisti yksek koruma oranlarn fark edecek, ancak tica
reti engelleyen etkilerin baka bir kapy zorlayan ihracat tevikleriyle
snrland gereiyle rahatlayacaktr. Bir politik ekonomist ise g
l devlet roln ve onun zenginlerden "zerkliini" vurgulayacaktr.
Dnya Bankas zel yatrm ve ihracatlarn oynad nemli roln s
tnde durabilir. Mdahaleci ise zel yatrm ynlendirmede devletin
demir elini vurgulayabilir.
Hepsi de byk resmi karacaktr. Ekonomik byme, zel sektr
canlandrmak iin ne gerekiyorsa yapmaya hazr pragmatik bir devlet
gerektirir. Yerli ekonomiyi doal kaynaklardan bamsz olarak eit
lendirmek iin piyasalarn ve kresellemenin stratejik bir biimde
kullanlmas gereklidir. Bunu baarmak iin ihtiya duyulan belli bal
aralar deiebilir ve ounlukla ortama bal olacaktr. zel baar re
eteleri fazla dolamaz. Onlarn arkasndaki geni bak asnn anla
lmas gerekir.
Bu dersler, dnyann grd en artc kalknma baarsnda en
iyi ekilde uygulamaya konuldu.

Kendi Yolunda Yrmek: in ve Kreselleme


in ekonomisinin gsterdii baary, gzlerimizin nnde gerekle
meseydi, hayal etmemiz bile zor olurdu. 1 9 78'den beri in' de kii ba
na gelir yllk 8.3 orannda artt; bu oran her dokuz ylda bir kez gelirin
ikiye katlanmas anlamna gelir. Bu hzl ekonomik byme sayesinde,
yarm milyar insan yoksulluktan kurtarld.18 Ayn dnemde in nere
deyse bamsz ekonomi politikasndan uzaklaarak dnya piyasala
nnda en korkulan rakibe dnt. Bunun zel mlkiyet haklarndan

Zengin Dnyada Fakir lkeler

131

tamamen yoksun (son zamanlara kadar) ve komnist bir parti ile y


netilen bir lkede olmas gizemi daha da arttrr.
in'in deneyimi, kresellemenin fakir uluslar iin byk bir nimet
olabileceine dair gl kantlar sunar. te yandan mali kreselleme
ve DT yoluyla derin entegrasyonu vurgulayan kresellemedeki g
nmz gidiatna kar da gl bir argman oluturur. in'in kresel
ekonomiden kendini koruyabilme yetenei, dnya piyasalarnda den. gelenecek modern bir sanayi temeli oluturma abalar iin olduka
nemliydi.
in'in byk atlm, merkezi planlama yerine piyasalara gvenen
Deng Xiaoping ve sonrasnda gelen dier Mao liderleri zamannda
oldu. Asl dehalar, o srada ounun yokluu fazlasyla hissedilen pi
yasa destekisi kurumlarn, zellikle in zellikleri tamas gerekti
ini kavramalarnda yatyordu. Batl ekonomistler szlemelerin uy
gulanmasn, mlkiyet haklarnn korunmasn, piyasalarn ve ticaretin
serbestletirilmesini temin etmek iin Avrupa veya Amerika tarz d
zenlemeler nerirdi. Bu fikirler uygulamada byk zorluklarla kar
lat ve ou durumda resmi Parti doktrinini ihlal etti (zel mlkiyet
durumunda olduu gibi). Bunun yerine inli liderler alternatif kurum
sal dzenlemeleri denediler. 1 980'lerin balarndan ortasna kadar
in'deki ulusal dzenlemelerin yarsndan fazlas deneme aamasn
dayd.19 Bu denemelerle inli politika yapclar onlarn kstlarn orta
dan kaldracak ve yerel koullara uyumu salayacak zmler bulma
ya altlar. in'in kurumsal yenilikleri olduka baarlyd. Kurumsal
zayflklar etkin bir biimde birer avantaja dntrdler.
in ekonomisi 1 9 78 ylnda arlkl olarak krsald. Deng'in ilk ba
larda karlat nemli bir problem; fiyat ve miktarn hala merkezi
planlama ile belirlendii bir evrede iftileri nasl harekete geirece
iydi. Devlet btn cretleri sabitledi ve kyllerin plana uygun olarak
belirlenen miktarda hububat devlete vermelerini talep etti. iftiler
komnler halinde rgtlendi ve zel piyasalarda kendi rnlerini sat
malar yasakland. Devletin bu ekilde krsal kesimden elde ettii yiye
cekler ehirlerdeki alanlara vesika karl datld. Sistem, ilerin
devlet btesine herhangi bir maliyet olmakszn beslenmesini temin
etti. Bunun dezavantaj, iftilerin retimi arttrmak veya topraktan
daha etkin faydalanmak iin ok az tevik edilmesiydi.
Bat eitimli bir ekonomist, plann tamamen braklmasn ve btn
cret kontrollerinin kaldrlmasn nerirdi. Ancak kotalar olmakszn,

1 32 Akll Kreselleme
ehirli iiler ucuz erzaktan, devlet ise nemli bir gelir kaynandan
mahrum kalacakt. ehirlerde yzlerce kskn alan olacak ve hk
met hiperenflasyonu gze alarak para basmna gitmek zorunda kala
cakt. inden klmaz bu duruma kar in'in zm, plann bana
bir piyasa sistemini getirmekti. Komnler kaldrld ve aile iftlikleri
yeniden kuruldu; ancak topraklar devlet mal olarak kald. Kontrol
edilen fiyatlardan zorunlu hububat alm uygulamasna devam edildi;
ama iftiler devlet kotasn tamamladklarnda, ellerinde kalan mal
lar piyasada belirlenen fiyatlar zerinden satmakta serbesttiler. Bu
ikili rejim, iftilere piyasa temelli tevikler sundu ve devleti gelirin
den, ehirli iileri de ucuz yemekten mahrum brakmad.20 Tarmsal
verimlilik 1978 sonrasnda in'in ilk byme basaman oluturarak
hzl bir ekilde artt.
Bir dier sorun, devlet btn mlkiyetin nihai sahibi olarak kalrken
mlkiyet haklarnn bir benzerinin nasl salanacayd. zelletirme
geleneksel yntemdi; ancak bu yntem in Komnist Partisinin ideo
lojisine tersti. Yine bir yenilik yardmc oldu. Kasaba ve ky iletmeleri
(TVE) yerel zel yatrm tevik etmede byk baarlar elde etti. zel
iletmeler veya merkezi devlet deil, yerel devletler (kasaba ve kyler)
bunlarn sahibiydi. TVE'ler tketici mallarndan sermaye mallarna
her trl rn yetitirdi ve 1980'lerin ortalarndan 1990'larn orta
larna kadar in'in ekonomik bymesine nclk etti.
Baarlarnn anahtar yerel hkmetlerin TVE'lerin refahn temin
etme konusunda ok dikkatli olmalaryd; nk sermaye paylar onlar
iin nemli bir gelir kaynayd. Yerel ynetim zel giriimcilere olduk
a geni bir zgrlk tand ve onlar yerel Parti efleri bata' olmak
zere pek ok sorundan korudu. Bu, giriimcilere resmi zel mlkiyet
haklarna sahip olmaktan ve zayf ve yozlam yerel mahkemelerin ih
tilaf olmas durumunda bu haklar uygulamasn ummaktan daha faz
lasn salad. nceki pek ok Sosyalist ekonomi, yerel mahkemelerin
yeni kurallar uygulamada ok zayf kalmas yznden mlkiyet hakla
r reformunun genellikle bocaladn ac bir ekilde rendi. Berkeley
ekonomisti Yingyi Qian'n da vurgulad gibi, mlkiyet haklar, belirli
bir zel mlkiyet haklar rejimi kapsamnda olduklarnda, yerel hk
metle birlikte ortaklklarla desteklendikleri durumdan daha az gven
iindedir.21
in'in ekonomisini dnyaya ama stratejisi de teoriden olduk-

Zengin Dnyada Fakir u

c'

1 33

a farklyd. Bu hedefi yakalamaya alan lkeler iin genel neriler


listesinde ithalatlar zerindeki miktar kstlamalarnn kaldnlmas.
ithalat vergilerinin indirilmesi ve datlmas ile ticaret ilemleri iin
para kambiyosunu salanmas vardr. Bu ilkeler dnldnde,
in'in politikalar, dnya piyasalarnda yenilmesi g bir rakip tehdidi
olmaktan ziyade elindeki frsatlar karm bir lke izlenimi yaratr.
Ksacas, in ok yava bir ekilde ekonomisini at ve nemli reform
lar en azndan on yldan fazla bir sre bymenin (ihracat ve genel
gelir bakmndan) arkasndan geldi. Devlet ticaret tekelleri nispeten
daha erken zlse de (1970'lerin sonlarndan itibaren), onlarn yeri
ni karmak ve olduka kstlayc bir dizi gmrk vergisi, vergi dnda
engeller ve ithalat kstlayan lisanslar ald. Bunlar 1990'larn balar
na kadar pek de gevetilmedi.
inli liderler, ticaretin nndeki engellerin kaldrlmasnn pek ok
devlet iletmesini sanayi faaliyetlere yeni yatrmlar yapmaya tevik
etmekten ziyade kapanmaya zorlayaca iin ekonomilerini aarken
geleneksel nerilere direndiler. stihdam ve ekonomik byme zarar
grecek ve sosyal istikrar tehdit edecekti. inliler mevcut sanayi yap
larn ok fazla zorlamayacak alternatif mekanizmalar denemeye ka
rar verdiler. zellikle ihracat yaratmak ve yabanc yatrm ekmek iin
zel Ekonomik Blgelere (SEZ) dayandlar. Bu blgelerdeki iletmeler
lkenin geri kalannda uygulanan dzenlemelerden farkl bir takm
dzenlemelere tabiydi; daha iyi altyap imkanlarna sahiptiler ve girdi
leri gmrk vergisiz ithal edebiliyorlard. SEZ'ler devlet teebbsleri
nin ayan kaydrmadan ihracat odakl yatrmlar iin tevikler retti.
Bu kurumsal yeniliklerle birlikte in'in bymesini ateleyen baka
bir etken de arpc bir retim dnm idi. in ekonomisi, hi kim
senin in gibi fakir ve igc bolluu olan bir lkenin ihra etmeyi b
rakn reteceini dahi dnmeyecei gelimi, yksek verimli rn
lere geti. 1990'larn sonunda in'in ihracat portfy, kii bana gelir
dzeyi en az in 'in katndan fazla olan bir lkeninkine benziyordu.22
Bu, doal, piyasann getirdii bir srecin deil, in devletinin ka
rarl tevikinin bir sonucuydu. Dk i gc maliyetleri in'in ihra
cat emeline yardmc oldu; ancak btn hikaye bundan ibaret deil.
Tketici elektronii ve otomobil paralar alanlarnda in muazzam
verimlilik art yakalayarak gelir dzeyi daha yksek olan lkeleri
yakalad. Ayrca, in istikrah bir biimde sadece aksam montajcs ol-

134 Akll Kreselleme


maktan uzaklat. retim gittike geriye doru btnlemeye balad
ve tedarik zinciri zengin lkelerden montajn stlenildii in'e kayd.
Yabanc yatrmclar in sanayisinin evriminde nemli bir rol oyna
d. Onlar irketler arasnda en retkeniydi; teknolojinin kaynayd ve
ihracata yn verdiler. Yabanc reticilerin iyi bir altyap ve en az sevi
yede mcadele ile i yapabildii SEZ'ler vgy hak ediyor. Ancak in
yabanc irketleri kabul ettiinde, amac yerel kapasiteyi arttrmakt.
Teknoloji transferinin gereklemesini ve gl yerel oyuncularn
ortaya kmasn temin etmek amacyla in devleti bir takm politika
lar kulland. lk balarda genel olarak devlete ait ulusal ampiyonlara
dayanyordu. Sonra hkmet ok eitli tevikler ve engelleyici yn
temler kulland. Cep telefonu ve bilgisayar retiminde, yabanc yat
rmclarn yerli firmalarla ortak teebbs kurmas zorunluydu. Otomo
bilde, ksa srede in payn arttrmak iin yabanc ara reticilerinin
yerel piyasaya yatrm yapmasn istedi ( ylda yzde 70).23 Bylece
yabanc irketlerin teknoloji ve kalitelerinin yeterli olmasn temin
etmek iin yerel tedarikilerle yakn alma iine girmeye zorland.
Yerel piyasalar maliyetten tasarruf etmek isteyenlerin yan sra, geni
tketici taban arayan yatrmclar kendilerine ekmek iin korundu.
Fikri mlkiyet haklarnn korunmasna ilikin yasalarn uygulanma
sndaki zayflk yerli reticilerin tutuklanma korkusu olmadan tersine
mhendislik yaparak yabanc teknolojileri taklit etmelerini salad.
ehirler ve ilelere kendi tevik ve yardm politikalarn belirleme z
grl verildi; bunun sonucunda angay, Shenzhen ve Hangzhou gibi
sanayi gruplar olutu.24
Devlet abasyla kurulan in irketlerinin ou baarsz oldu.
in'in sanayi politikasna dair aklamalarda in politikalarnn birer
zellii olarak dk verimlilik, pek ok devlet teebbsnn teknolo
jiyi yeterince kullanamamas ve koordinasyon eksikliklerinden (ulusal
bakanlklar arasnda ve eitli devlet daireleri arasnda) bahsedilir.25
Ancak yzyl nce Japonya' da olduu gibi, alanlarn ve yneticilerin
eitiminde ve rnek tekil etmesi asndan devletin abalar nemli
bir rol oynad. in devlet destei ve mali destek olmadan 2004 ylnda
IBM'in bilgisayar birimini satn alabilecek kadar byyen ve kar artan
Lenovo gibi bir irketi ortaya kabilir miydi?
Ayrca, dier politika alanlarnda olduu gibi, devlet yaklam fay
dacyd ve eksi yaklamlar baarsz olduunda yenilerini denemeye

Zengin Dnyada Fakir ii.elff

135

akt. ok bilinen bir rnek 1980'lerde yksek maliyet ile ksa retim
serileri zerinden alan yzden fazla irketin dahil olduu renkli TV
sektrnn ilk kalknma zamandr. 1990'larn banda yabanc fir
malarla birlemeleri ve ortaklklar zorunlu klan yerel ynetimler ve
ulusal ynetimin abalar sayesinde sektr birletirildi. Bu politika de
iiklii, ok hzl bir biimde karl, ihracat odakl bir sektrn ortaya
kmasn salad.26
Bu ilk politikalarn pek ou, in eer DT'nun bir yesi olmu ol
sayd, ihracat teviklerini yasaklayan ve yerel firmalar lehine ayrmc
l engelleyen DT kurallarna aykr olacakt. inli politika yapclar
ticaret ve sanayi politikalarnn uygulanmasnda d dzenlemelerle
kstlanmamt ve sanayilemeyi desteklemek iin zgr bir ekilde
hareket edebiliyorlard. in 2001 ylnda DT'ya katldnda, byk
oranda koruma ve desteklenmeye ihtiya duymayan gl bir sanayi
temeli oluturmutu. 1990'larn balarndaki yksek gmrk vergisi
oranlarn (ortalama yzde 40 civarnda) DT yeliine hazrlk aa
masnda 2 0 0 1'deki tek haneli rakamlara indirdi. Dier pek ok sanayi
politikas da kademeli olarak kaldrld.
Ancak in kendi sektrlerinin kaderinin kresel piyasalarn ini
klaryla belirlenmesine henz hazr deildi. Bu sektrleri destek
lemek iin daha ok rekabeti dviz kurunu kullanmaya balad. Dviz
piyasasna mdahale ederek ksa vadeli sermaye akn darda tutan
devlet in'in hzl ekonomik bymesinin doal sonucu olacak paras
nn (renminbi) deer kazanmasn engelledi. Ak sanayi politikalar,
para politikas ile uygulanan gizli sanayi politikalarna yol at. Ren
minbi, son yllarda yzde 25 civarnda deerinin altnda kald; bunun
anlam ihracat odakl sanayilerin (ve ithalatla mcadele eden firmala
rn) ayn miktarda etkin bir biimde desteklenmesiydi.27 Bir kez daha
in kresellemenin kurallarn kendi gereksinimlerine gre ekillen
dirdi. Dalgalanmaya braklm para ve serbest sermaye ak ekono
mik kalknmasna yardmc olmayacandan, in bunlar olmadan yo
luna devam etti. Bu "kurallarn" ihlal edilmesi, sonunda Amerika ile
olan ilikilerinde nemli bir ihtilaf kayna haline gelecekti. Bu ihtilafa
12. Blmde deineceim; nk dnya ekonomisinde in'in byyen
nemi onun yabanc ekonomi politikasn dnyann nmzdeki yl
larda kar karya gelecei en belal konulardan biri klyor.
zetle, inli politika yapclar manevra alanlarn kurdular ve onu

136 Akll Kreselleme


baarl bir ekilde kullandlar. Piyasa ve zel teebbslere daha faz
la rol yklediler, ancak bunu yaparken yerel ekonomi gerekliklerini
gz nnde bulundurarak siyasi ve ideolojik kstlara sayg gsterdiler.
Uluslararas dzenlemeler kendi ihtiyalarna uygun deildi, o yzden
reformlar standartlar izlemeyen zellikler gsterdi. Uluslararas di
siplinlere direndiler ve yalnzca ekonomileri yeterince gl hale gel
diinde onlara boyun ediler. Aksi takdirde, ziraat ve dier geleneksel
rnlerden eitlilik elde etmeleri ok zor olacakt. in (ondan nceki
Gney Kore ve Tayvan gibi) kreselleme oyununu 1990 sonras derin
entegrasyon kurallarndan ziyade Bretton Woods kurallarna gre oy
nad.

eitlenme Zorunluluu
Ne retirseniz o olursunuz. Bu uluslarn kanlmaz kaderidir. Emtia
ve hammadde alannda uzmanlarsanz, dnya ekonomisinin evre
sinde skp kalrsnz. Belirli bir zengin tabakann ynetimi altnda
ezilir, dnya fiyatlarndaki dalgalanmalara rehin olursunuz. Yolunuzu
retim ve dier modern ticaret rnlerine evirirseniz, dnyann en
zengin lkeleriyle birleebileceiniz bir noktaya belki varabilirsiniz.
Dnya piyasasndaki dalgalanmalara dayanma kabiliyetiniz artacak
tr ve zengin tabakann, arkasna gizlenmek iin ihtiyac olan baskc
kurumlar yerine, byyen orta snfn talep ettii geni tabanl, halk
temsil eden kurumlar kazanrsnz.
Kreselleme bu ikilemi vurgular; nk lkelerin emtia tuzana
dmesini kolaylatrr. Uluslararas i blm emtia yannda ok az
ey retmenizi mmkn klar, eer bunu istiyorsanz. Dier eyleri her
zaman zengin lkelerden ithal edebilirsiniz. Ayn zamanda Japonya,
Gney Kore, Tayvan ve in rneklerinin de ak bir ekilde gsterdii
gibi, kreselleme alternatif stratejilerin karlklarn nemli lde
arttrr. Ekonomik eitlilie odaklanm ve zel sektrn harekete
geirebilen devlet, kresellemenin elinin demedii bir dnyada d
nlmesi mmkn olmayan byme oranlar yaratabilir.
Esasen, iyi alan hem yerel hem de kresel piyasalar devletin te
viki olmadan lkelerin merdivende emtiadan yeni sektr basamana
gemesine yardmc olmaldr. ou ekonomist gei iin piyasalarn
kendi ilerini temin etmekten baka bir yardma ihtiyac olmadna

Zengin Dnyada Fae r l

U:-

inanr. Ancak uygulamada, yanl gidebilecek pek ok ey vardr. Yem


teknolojilerin renilmesi ve yeni rnlere yatrm yaplmas, lkenin
herhangi bir yatknl yoksa pek ok kkl sorunlar ieren zor bir s
retir.
zellikle sanayileme nemli ekonomik yaylmaya tabi sosyal yete
neklerin gelitirilmesini, yerel artlarn yabanc teknolojilere adapte
edilmesini, beceriler edinilmesini, retim iin zelletirilmi girdiler
retmenizi ve eitli alanlarda birbirini tamamlayan yatrmlarn ko
ordine edilmesini gerektirir. Btn bu durumlarda, sosyal faydalar tek
bana ilgili zel faktrlerin elde edecei kazanlar aar; bu durum
ekonomistler tarafndan "olumlu dsallklar" olarak adlandrlr. Piya
salar ksa vadeli zel karllk dnda sinyal gndermede pek iyi de
ildir. Kendi hallerine brakldklarnda verimli iyiletirme iin gerekli
tevikleri yeterince tedarik etmezler. Bu nedenle Harvard Business
School yenilik uzman Josh Lerner'in szleriyle "gnmz dnyasnda
zirvedeki teebbs faaliyetlerinin her bir merkezinin kkleri proaktif
devlet mdahalesine gider.''28
Kresellemenin faydalar, yerel sosyal yetkinliklere yatrm ya
panlara ular. Buna karlk, sz konusu yatrmlar yerel firmalar iin
belirli bir dzeyde destek gerektirir: Korumac gmrk vergileri, te
vikler, olmas gereken dzeyin altnda deerlenen para birimi, ucuz
finansman ve ekonomiyi d dnyaya kapatmakszn yeni i kollarna
girmenin avantajlarn arttran dier devlet yardm trleri. Eer dn
yann geri kalan, alanlarnz iin ok verimli iler yaratmyorsa, bu
ileri kendi banza yaratmaktan baka seeneiniz yoktur. Kresel
lemenin bu derin entegrasyon modeli bu zorunluluu gzden karr.
Daha serbest ticaret adna, ulusal ekonomilerin yeniden yaplandrl
mas ve eitlendirilmesi iin gerekli sanayi politikalarnn kapsam
kstlanarak kresellemenin kalknma konusundaki olumlu gc bal
talanr.
Kresellemenin nimetlerinden yararlanmak iin uluslararas i
lem maliyetlerinin drlmesi deil ykseltilmesi gerektii asl iki
lem gibi gzkse de aslnda ikilem gerekte olduundan daha aktr.
Karmak bir dnya tilki politikalar gerektirir. Ak bir pencereye si
neklik koyduumuzda karmaklk kalmaz; mkemmel bir dnyada
ise sinekler olmayacandan, sineklie de gerek olmayacaktr.
Neden daha fazla lke Dou Asya rneklerini izlemedi? Neden on-

138 Akll Kreselleme


]arn stratejilerini uygulamak bu kadar zor? Neden Afrika'daki ve dier
yerlerdeki pek ok lke modern sanayi ve hizmetlere gei yapamyor
ve yoksullua batm bir ekilde kalyor? Ne yazk ki, bu lkelerin pek
ounun hkmetleri gerek kalknmayla pek ilgilenmiyor. Hkmet
Jeri, ellerindeki gc tehdit eden ekonomik deiiklikleri ortadan kal
dramyorlar.
Politika, bu cevabn sadece bir ksmdr. Ekonomistlere haklarn
vermeden nce dnyann geri kalan ksmnn hayal krklklarn anla
yamayz. Ekonomistler kalknma baarlarn ve baarszlklarn yo
rumlayan, dnyann pek ok ksmndaki politikalar ynlendiren anla
tlardan sorumludur. Ekonomistler, bu anlatlarn nasl ekillenecei,
nasl yaayaca ve yaylacann nihai hakemleridir. Gelecek blmde
de greceimiz gibi, her zaman doruyu bulamyorlar.

Tropiklerde Ticari Kktencilik

Cambridge'de retim yesi ve uluslararas ekonomi alanndaki ara


trmas nedeniyle ileride Nobel dl alacak olan James Meade 1960
Mart'nda kk bir ekonomist grubuyla birlikte ngiliz smrgesi
Mauritius'a gitti. Ada, 1968 ylnda kazanaca bamszlk iin ha
zrlanyordu. ngilizler, lkenin Londra destei olmakszn zerkliini
kazanmas ihtimali konusunda endieliydi. Sol eilimli bir ekonomist
ve Keynes hayran olan M eade ekonomiyi aratrmas ve gelecek kal
lpnma iin nerilerde bulunmas iin adann ngiliz valisi tarafndan
davet edilmiti.
Meade pratik ve saduyulu bir ekonomiden yanayd; nihai tavsiye
leri de bu yararcl yanstacakt. Ancak, onun Mauritius'a ziyaretin
den otuz yl sonra, kalknma ekonomisi byk bir dnm geirmiti;
serbest piyasalar ve serbest ticareti her eyin stnde tutan bir gr
hakim olmutu. Meade'nin ve adalarnn reformlarn yerel artlara
gre dzenlemesi ve yapsal dnmleri desteklemek iin proaktif
devlet politikalarnn gerekli olduuna ilikin ngrleri bir kenara
brakld. Sadece son zamanlarda, bu eski ngrler yeniden canlan
d ve kalknma stratejisi dncesine yeniden ekleniyorlar. Bu blm,
saduyunun kaybedilmesi ve (ksmen) yeniden kazanlmasnn garip
yksn anlatr.

Malthusiyanizm Kabusunun Yok Oluu?


Afrika kylarna yakn bir ada olan Mauritius, Madagaskar'n yaklak
900 km dousunda yer alr. Halk, Afrika (Creoles), Hindistan (Indo139

140 Akll Kreselleme


Mauritians), Fransa (Franco-Mauritians) ve in (Sino-Mauritians) k
kenlidir; yataktan hangi tarafnzdan kalktnza bal olarak "canl"
ya da "patlayc" olarak nitelendirilebilecek bir kken, dil ve din ka
rm sz konusudur. Meade'nin ziyareti srasnda lke ok fakirdi.
Ekonomi tamamen eker ekimine balyd; i gcnn te birinden
fazlasna istihdam salyordu ve lkenin tek ihra kaynayd.
Ayrca, ada nfus patlamas tehlikesiyle kar karyayd. Smrgeci
kamu sal politikalar kapsamnda stmann byk oranda ortadan
kaldrlmas sayesinde, nfus art oran 2. Dnya Sava'nn hemen
sonrasnda yllk yzde O.S'ten Meade'nin ziyareti srasnda yzde 3'e
yaklamt. Adann nfusunun yirminci yzyl sonunda 600,000'den
3 milyona kaca tahmin ediliyordu. "Bu, gerekten korkutucu bir
tahmin," diye yazmt o srada Meade.1
Meade'nin de grd sorun artan nfusun kstl ekilebilir alanla
ra bask yapaca ve yaam standartlarn aa ekeceiydi. eker ve
dier ekilebilir rnler artan igcn hibir zaman eritemeyeckti.
Darya g ksmi bir zmd ve yerli yatrm kstl yerel tasarruf
nedeniyle snrlyd. Adann etnik ve sosyal anlamdaki farklklar zaten
zor olan bir sorunu neredeyse zmsz brakyordu. "Mauritius'taki
mevcut tutumlar nedeniyle bir mhendisin yaratc bir fikrini (Avrupa
kkenli) kullanmak amacyla sermaye salayan zengin bir kii (Hin
distanl) adna bir firma idare eden, i zekasna sahip bir kiiyi (inli)
hayal etmek zor olacaktr," diyordu Meade.2
Ktmser olmasna ramen M eade vazgemedi. zm, ok i gc
gerektiren hafif sanayide byk miktarlarda istihdam frsat yarat
makt. nerdii stratejinin bir aya, bu tr sektrlerin kurulmasn
engelleyen herhangi bir etken olmamasn temin etmek iin maa ar
tlarnn kstlanmasyd. Bir dier aya, yeni sanayilerin kurulmasn
desteklemek iin youn devlet abasndan yanayd. Adada sadece bir
ka sanayi kolu olduundan, sfrdan balamalar gerekiyordu; bunun
iin de aktif bir devlet gerekliydi.
Meade, zel sektrle i birlii iinde yeni yatrm olanaklar araya
cak ve i olana yaratma konusunda en fazla baar beklentisi olan fir
malara geici vergi indirimi veya istisnas verecek bir Snai Kalknma
Kumlu'nun kurulmasn nerdi. Fabrika ve i atlyelerini ucuza kirala
yacak yeterli altyaps olan sanayi sitelerinin oluturulmasn nerdi.
Mauritiuslu reticilerin ayn Dou Asya Kaplanlarnn yapmaya bala-

Tropiklerde Ticari Kktencilik 141


d gibi dnyaya ihracat yaparak kk yerel piyasalarnn snrlarn
aabileceklerini anlad. Bu "yeni doan" sanayilerin kendileriyle reka
bet edebilecek seviyeye gelene kadar beslenmesi gerektiini dnd.
Henz olgunlamam sanayileri yabanc rekabetten koruyacak nispe
ten daha yksek ithalat gmrk verilerinin uygulanmasn nerdi.
Meade iin Mauritius'un gelecei ekonomik eitlendirme ve yeni
sanayilerin gelimesine balyd. Adann tek mahsull ekonomi olarak
kalmas gerekmiyordu: retime geebilir, nfusun toprak bamlln
azaltabilir ve gelecek bymenin temellerini atabilirdi. Bu geiin ken
diliinden olmayacan biliyordu; devletin yardm eline ihtiya vard.
Piyasa glerinin yeni sanayilerin tevik edilmesini amalayan devlet
programlaryla desteklenmesi gerekecekti. Sanayi politikann kalkn
ma stratejisinin bir paras olmas gerekiyordu.
Umut vaat etmeyen bir balangca ramen Mauritius; Afrika'nn sa
yl baar yklerinden birine imza atacakt. Zamanla tekstil ve giyim
adann balca ihracat olarak ekerin yerine geti. Gl siyasi demok
rasi, yzeyin hemen altnda kaynayan etnik gerginlii dizginleyebildi.
Nfus patlamas kabusu asla yaanmad. Hzl ekonomik byme sade
ce i yaratmakla kalmad, dourganln azalmasn salad. Ada nfu
su 2000 ylnda 1.2 milyondu; bu, Meade'nin tahmin ettii 3 milyonun
sadece bir ksmyd. Ada, Gneydou Asya'nn gelir seviyesine yakn
bir seviyeye ulaarak st-orta snf gelir lkesi haline geldi.
Btn nerileri takip edilmemi olsa da Meade'nin gelitirdii stra
tejinin baaryla byk bir ilikisi vard. zellikle sonraki Mauritia
hkmetleri maalar ksmakta zorlandlar ve bunun yerine cmert
sosyal programlar ve mzakere masasnda rgtl i gcnn sesinin
kmasn salayan ulus apnda maa pazarlklar yaparak sosyal hu
zuru satn almay tercih ettiler. Ancak Meade'nin sanayinin tevikine
ynelik nerileri ilerleyen yllarda etkin bir devlet politikas haline
geldi. Yerli sanayi nemli miktarlarda tevik ve ticari koruma salad;
1960'larn sonlarna gelindiinde, yurt ii piyasaya ynelmi yeterli
sayda hafif sanayi reticisi olumutu. 1970'lerden itibaren devlet;
vergi indirimleri, ithalat vergisi istisnalar ve daha zayf i gc dzen
lemelerini ieren ok baarl bir ihracata ynelik retim merkezleri
(EPZ) plan kapsamnda ihracata dayal firmalar da zellikle giyim
alannda desteklemeye balad. Snai faaliyet 1 980'lerdeki devalas
yon yoluyla desteklendi.

142 Akll Kreselleme


ki sanayi sektr - biri yurt ii dieri ihracata ynelik sektrler
- belirli bir sre bir arada bulundu. 1990'lara kadar Mauritius baa
rl bir EPZ ve hzl ihracat bymesine karn dnyann en korunan
ekonomilerinden biri olarak kald.3 Korunan sektr EPZ kadar baarl
olamad; ancak Meade'nin de tahmin ettii gibi, modern sanayide giri
imcilii destekleyen nemli bir kalkan oldu. Aslnda, sadece yabanc
yatrmclar ve teknoloji deil, yerli sermaye ve giriimcilik de E PZ'nin
bymesini ateledi. Baka lkelerdeki benzer merkezlerin aksine,
Mauritius'un E PZ'sinde yerli yatrmclar ve giriimciler de yer ald.4
Bu, adann neden onu taklit eden dier lkelerden daha baarl oldu
unu aklamaya yardmc olur.
Bugn, Mauritius gl bir retim taban olan ak bir ekonomiye
sahiptir, ancak eitlenmenin dier admlarndaki zorluklarla kar
karyadr. Giyim sektr artk dnya piyasalarndaki dk maliyetli
reticilerin rekabeti basks ve ykselen yerel maalar dnld
nde ekonomiyi ileriye gtrememektedir. Bymenin srdrlmesi
ve ilerletilmesi iin yeni bir stratejiye ihtiya var.
Gnmz James M eade'si ne nerir?

Revizyonistler dareyi Devralr


Ekonomistlerin kalknma politikasna ilikin grleri Meade'nin ra
porundan yllar sonra deiik bir yola girdi. 1950'ler ve 1960'larda
dnyann o srada az gelimi olarak anlan lkeleri hakknda aratr
malar yapan pek ok ekonomist olgunlamam sanayilerin beslenme
si gerektiini ve devletin nemli bir rol olduunu grmezden geldi.
Piyasalar ve kresel ekonominin etkisi konusunda ar bir phecilik
hakimdi. W. Arthur Lewis, Raul Prebisch, Paul Rosenstein-Rodan ve
Albert Hirschman gibi o zamann nde gelen kalknma ekonomistleri
elbette tartmalara girdi. Ancak hibiri serbest ticaret ve kk devle
tin ekonomik byme ve kalknmay desteklemenin en iyi yol olduu
grn kabul etmedi.5 On dokuzuncu yzyldaki Byk Ayrlk ders
leri, yani dnyann zengin sanayi merkezi ile emtia reten fakir evre
arasnda ayrlmas, gayet akt.
1980'lerde, Kuzey Amerikal kalknma uzmanlar ve onlarn takip
ileri arasndaki egemen gr fazlasyla deiti. Devlet ekonomik b
ymenin hizmetisi olmaktan kp, ekonomik bymenin nndeki

Tropiklerde T i c a r i Kktencilik

143

en nemli engel oldu. Uluslararas i blm tehdit olmaktan kurta


rcla ykseldi. 1990'larda sermayenin serbest dolam hevesi de
daha nceki blmde grdmz gibi pakete eklendi. Bu anlat Dn
ya Bankas gibi kalknma kurulularna yeni bir grev duygusu alad
ve verdikleri politika tavsiyesini yeniden ekillendirdi.
Revizyonist paketin ilk ekli "Washington Konsenss" olarak an
lan belgede yer ald. Ekonomist John Williamson tarafndan 1989'da
ilk kez kullanlan terim esasen o srada Latin Amerika lkelerinde uy
gulanan reformlarn baz ortak yanlarn ifade ediyordu. Williamson'n
listesinde dzenlemelerin kaldrlmas, ticari ve mali serbestleme,
zelletirme, para biriminin fazla deerlenmesinin nlenmesi ve mali
disiplinin zel olarak vurguland on farkl reform belirtilmiti. Za
manla "Washington Konsenss" daha dogmatik bir yaklama, ber
liberalizm yandalar iin bir kurtkapanna dnt. Williamson mali
kresellemeyi eletirse de byk zntsne ramen sermaye piya
salarnn serbestlii de sonunda pakete dahil edildi.6
1990'larn ortalarnda, pek az insan Williamson'n asl listesinde
ki belirli maddeleri hatrlayabiliyordu, ancak herkes bu adn keli
me ile zetlenebilen bir gndeme tekabl ettiini biliyordu: Dengele,
serbestletir ve zelletir. Ilml bir ekonomist olan Williamson bu
"n'eoliberal dogmann" yaratcs olarak istismar hedefi haline geldi.
1990'larda gelimekte olan lkelerdeki ziyaretlerim srasnda, politika
yapclarnn, zellikle de Latin Amerika'dakilerin, bu gndemi ekono
mik kurtuluun tek yolu olarak, bu denli ideolojik bir evkle grmeleri
beni sarst. Dou Asya' da fiyat teviklerinin ve dnya piyasalarnn g
cne duyulan pragmatik sayg bir eit dine dnmt.

Byk Sorun
Esasen, Washington Konsenss kresellemenin gelimekte olan
lkeleri yoksulluktan kurtarma gcnden bahseden basit bir anlat
nedeniyle ekiciydi. in ve dierlerinin yerel sanayi olanaklarn geli
tirmek iin kulland karmak ve pragmatik stratejileri desteklemek
yerine, bu anlatnn savunucular kresel ekonomiye akln roln
vurgulad. Onlara gre fakir lkeler fakir kalyordu, nk kk yerel
piyasalar devletin ticarete uygulad kstlamalarn yaratt yetersiz
liklerle doluydu. Bu dn tarzna gre, sz konusu lkelerin ulus-

144 Akll Kreselleme


lararas ticaret ve yatrma almas gerekiyordu; ykselen ticaret dal
gas onlar yoksulluktan kurtarrd. Tehlikede olan, artk sadece ticaret
kazanlar konusundaki olaan tartma, ufak bir verimlilik kazanc
deil, zengin lkelerdeki yaam standartlarna hzl uyumdu.
Bu akm, o srada ikisi de Harvard'da bulunan tannm ekonomist
Jeffrey Sachs ve dier yazar Andrew Warner tarafndan 1995'te yayn
lanan bir makalede yceltildi.7 Uzun ve detayl olan bu makalede geli
mekte olan lkelerdeki ekonomik reformun ve kresellemenin tarihi
geliimi btn ayrntlaryla anlatlmt. Ancak makalenin en can alc
ksm, arpc bir bulgu sunan istatistiki analizdi. Sachs ve Warner l
keleri iki gruba bld: Uluslararas ticarete ak olanlar ve ak olma
yanlar. Buna gre birinci gruptaki lkeler ikinci gruptakilere nazaran
uzun vadede yzde 2.45 daha hzl bymt. Bu olduka byk bir
rakam. Diyelim ki yllk yzde 2 orannda byyen, gelimekte olan bir
lke kendisini uluslararas ticarete aarak byme orann iki kaqn
dan fazlasna karabilirdi.
Ayn derecede artc olan bir baka bulgu da yerel politikalarnz
ne kadar kt olursa olsun ya da dier olumsuz yanlarnz ne kadar
ciddi olursa olsun, bu faydaya ulaabilirdiniz. rnein berbat bir dev
let veya eitimsiz i gc ok da mhim deildi. ok fakir olabilirdiniz
ve tek tk sanayiniz olabilirdi; ama bu etkenler sorun deildi. Ticaretin
nndeki engelleri kaldrmanz bymeyi hzlandrrd.8
Bu sonular, Sachs ve Warner'n lkeleri "ak" ve "kapal" olarak
snflandrmada kullandklar ynteme sk skya balyd.9 rnein,
Gney Kore, Tayvan, Endonezya ve Mauritius gibi hzl byyen lke
ler, 1980'lerde ithalatn nne yksek engeller koymu olmalarna ve
sadece nemli retim olanaklar saladktan sonra bu engelleri kal
drmalarna ramen ak kabul edildiler. Sachs da ticari serbestleme
yerine retilen mallarn ihracatnn tevik edilmesinin nemini vur
gulayarak, ok daha incelikli bir gr sunar gibi grnyordu.10 An
cak bu istatistiki analizin odak noktas deildi. Teknokrat ve politika
yapclarn bu aratrmadan edindii mesaj olduka barizdi: Gelimi
lkelerin yaam standartlarn yakalamay istiyorsanz, ithalatla ilgili
gmrk vergilerinizi indirmek ve ticaret stndeki dier kstlamalar
kaldrmaktan daha etkili bir ara yoktur. 11
Dnm o kadar tamd ki, daha nceki ekonomist neslinin neden
ticaret hakknda bu kadar pheci ve devlet mdahalesi konusunda

Tropiklerde Ticari Koktencil

bu kadar hogrl olduunu anlamak zorlamt. Yeni konsenss


kutlayan bir yazsnda, bu yapnn ncelikli mimarlarndan olan Anne
Krueger karlatrmal stnlk ilkesinden nasl "kaygszca vazgei
lebildiini" merak ediyordu. "Geriye dnp bakldnda, bu kadar ok
sayda ekonomistin uluslararas ticaretin temel ilkelerinden bylesine
sapmas neredeyse inanlmazdr," diye yazyordu.12 Seksenler ve dok
sanlarda mesleki itibar sahibi hibir nemli Batl ekonomist James
Meade'ninkine benzer bir planla ortaya kmay dnmedi; ksayd
muhtemelen korumac, huysuz bir insan olarak nitelendirilirdi.
Sachs-Warner almas ve ounlukla Dnya Bankasnda gerek
letirilen dier pek ok alma kalknma stratejilerinin yeniden e
killendirilmesi iin kalknma kurulular ve teknokratlar tarafndan
dzenlenen kampanyalarda gl birer ar silaht. Gelimekte olan
lkelerin politika yapclar adna kreselleme iin takntl bir iste
.
i atelediler. Yeni konsenss, yerel ekonominin ve sosyal politikala
rn yeterliliinin deerlendirilmesinde nemli kstaslara dnt; bu
hiper-kreselleme araynn rettii mhim bir bozulmayd. Su,
yozlama, zayf altyap veya beceri seviyesinin dk olmas gibi ye
rel eksikliklere deinen en iyi argman, bu eksikliklerin dnya ekono
misinde entegrasyonu engellediiydi.13 "Yabanc yatrmc dncesi"
,veya "dnya piyasalarnda rekabet edebilirlikten" bahsedin, politika
yapclar hemen hazr ola geer. Kreselleme aray, stratejik olarak
kullanlan bir frsattan ziyade, kendi iinde kalknma stratejisinin ye
dei haline geldi.
Akademik evrelerde pheci sesler ykseliyordu, ancak pek az
gerek dnyadaki bu kreselleme lgnln ele almak istiyordu. Pek
ok ekonomist zel hayatnda, serbest ticarete bu kadar muazzam b
yme etkilerini atfeden almalarn gvenilirlikten yoksun olduunu
sylyordu. Ancak korumacl nemsemiyormu gibi grnmek is
temiyorlard. Revizyonistler ticari serbestlemenin bymeyi arttran
etkilerini abartm olabilirdi, ne olmu? Belki de kalknma stratejileri
fazlasyla ticari politikalarn ve anlamalarn evresinde dnyordu,
peki ok nemli mi? Ak ticaret politikalarna ynelik herhangi bir
admn iyi bir ey olmas gerekirdi.
2000 ylnda Sachs-Warner aratrmasna ve benzer dier aratr
malara dair eletiriyi bir grup akademisyen nnde sunduumda, ka
bul olduka sembolikti. Tannm bir ekonomist szm keserek sor-

146 Akll Kreselleme


du: "Bunu neden yapyorsunuz?" Bu soru karsnda akna dndm.
Ekonomistler tartmac bir gruptur; yntemlerimin veya kantlarn
sorgulanmasna alktm, ama daha nce byle bir srprizle karla
mamtm. Bir byme motoru olarak serbest ticaret dncesi yle
kutsal bir inee dnmt ki, kantlar yeniden inceleyen birinin
amalarn sorgulamas gerekiyordu.14

Gerekler Grnd Gibi Olmadnda


Ticari kktencilik, sava sonras kantlarla yzeysel olarak desteklen
diinden, pek ok kiiye hitap ediyordu. Dnya piyasalarnda Gney
Kore, Tayvan ve dier Dou ve Gneydou Asya uluslarnn olaand
ykselii, 1950'lerde ve 1960'larda yaygn olan fakir lkelerdeki ol
gunlamam sanayi irketlerinin ticari teviklere cevap vermeyecei
veya kresel piyasalarda gelimek iin ok zayf kalaca fikrini gm
mt. Meade Mauritius'un ihracat beklentileri konusunda olduka
ktmserdi. Ancak revizyonistler ok daha teye gittiler. Dou Avrupa
deneyimini piyasalarn hkmet karsnda, serbest ticaretin kontrol
edilen ticaret karsnda bir baars olarak yorumladlar. Snr tanma
yan devlet mdahaleleri kendi haline braklan piyasalarn retecei
sonularn benzerlerine neden olarak, karlkl olarak birbirini den
geleyecek biimde ya dikkate alnmad ya da byk bir incelikle kul
lanld.15 Son are olarak, revizyonistler Dou Avrupa ekonomilerinin
devlet mdahaleleri olmadan ok daha hzl bir ekilde byyeceini
savundu. nceki blmde Dnya Bankasnn Dou Asya Mucizesi ra
porunda karlatmzda bu bak asndaki zorluklar grmtk.
Daha ok kendi i stratejilerini takip eden Brezilya, M eksika ve Tr
kiye gibi lkelerin deneyimlerinin yanl tehisi ayn ekilde sorunluy
du. Mauritius gibi Dou Asya lkelerinin aksine bu lkeler bymeyi
atelemek iin daha ok yerel piyasalara gvenerek kendi firmalarn
ihracata ynlendirmek iin ok az aba gsterdi. 1980'ler boyunca ok
kstlayc ticaret rejimleri izlediler. Bu strateji, "ithal ikameci sanayi
leme" olarak adlandrld ve 193 0'lardan sonra ve bamszln ar
dndan, Latin Amerika Orta Dou, Afrika ve Asya'nn baz blgelerinde
(zellikle Hindistan) egemen model halini ald. sminden de anlala
ca zere strateji daha nce ithal edilen mallarn, nce basit tketici
mallar, sonrasnda daha gelimi yatrm mallar olmak zere, yerel

Tropiklerde Ticari Kktenci:it

retimle yer deitirilmesine odakland. Ama, bir dizi devlet mdaha


lesiyle ithalat koruma, kredi sbvansiyonu, vergi indirimleri ve kamu
yatrmlar eklinde baarlacakt. Bu strateji, yerli firmalarn dnya
piyasalarnda ihracat yapabilme ve rekabet edebilmesine pek nem
vermiyor ve gven salamyordu.
Revizyonistler ithal ikameci sanayilemenin korkun bir zetini
kardlar. Dnya piyasalarnn avantajlarndan faydalanamadklarndan
ve devlete gereinden fazla bir rol yklediklerinden, bu lkelerin kal
knmalarn ok ciddi bir ekilde engellediklerini iddia ettiler. Bir kez
daha bu anlatm hedefin tesine geti. Korumaclk ve devlet mdaha
lesinin arl konusunda korku hikayelerini ortaya karmak tabi ki
kolayd. Baz durumlarda, ticaret engelleri yatrm teviklerine o kadar
zarar verdi ki, zel giriimciler kullandklar girdilerin rettiklerinin
deerini aan tesisler kurmay karl saymt.16 Baz lkeler, zellikle
Arjantin ve Hindistan ok baarsz oldu.
Bununla birlikte, ithal ikameci sanayilemenin genel hikayesi asln
da olduka etkileyiciydi. Brezilya, Meksika, Trkiye ile Latin Amerika,
Orta Dou ve Afrika'daki dier gelimekte olan pek ok lke ekonomi
tarihinde hibir zaman ithal ikameci sanayileme dneminde yaad
kadar hzl bir ekonomik byme yaamad. Latin Amerika 1945 ile
1980'lerin balarna kadar olan dnemde kii ba yzde 2.5 oran
n aa_n bir yllk ortalama seviyesinde byd; bu oran 1990'dan bu
yana blgede kaydedilen bymeden (yzde 1.9) ok daha fazladr.17
Bamszlk sonras Saharaalt Afrika'daki 24 lke 1 970'lerin ortala
rndan sonlarna kadar olduka hzl bir gelime gsterdi.
Sanayileme bu performans ynlendirdi. thal ikameci lkeler
ekonomileri tarmsal faaliyetlerden uzaklap retim faaliyetleri e
itlendiinde byk bir verimlilik bymesi yaad. artc olsa da
en iyi almalarmz altmlar ve yetmilerde ekonomi genelindeki
verimliliin ihracat merkezli Dou Asya'ya gre ithal ikameci Latin
Amerika'da daha hzl bydn gstermitir.18 Latin Amerika eko
nomileri Dou Asya ekonomilerinden daha yava bir byme yaad;
bunun nedeni daha dk bir teknolojik ilerleme yaamalar deil, ulu
sal gelirlerinin daha dk bir orannda yatrm yapmalaryd. 20 yl
lk ekonomik serbestleme ve dnya ekonomisine hzl entegrasyona
ramen (belki de bu nedenle) Latin Amerika bu verimlilik artlarna
yeniden ulamaldr. Saygy hak eden baz ithal ikameci sanayileme

148 Akll Kreselleme


lkeleri, zellikle Brezilya, bu sanayileme temelinde yetmilerde dn
ya piyasalarna yneldi. thal ikameci sanayileme beklenenin altnda
bir performans gstermi olsa da arkasnda daha sonra faydas gr
lecek sanayi olanaklarn brakt. rnein Hindistan ila ve otomobil
paralarnda firmalar ok fazla korudu ve sonunda temel metaller
dnya genelinde aktrler haline geldi ve devlete ait elektronik irket
lerine alan mhendisler Hindistan'n Silikon Vadisi'ne misillemesi
olan Bangalor'da mantar gibi treyen BT firmalarn pek ounun bel
kemiini oluturdu.19
thal ikameci sanayilemenin kt hreti ksmen 1982'de Latin
Amerika'y sarsan bor kriziyle ilintili olmasndandr. Revizyonistler
bu krizi ithal ikameci sanayilemenin bir yan rn olarak grd: Faz
la alan devlet byk mali ve d dengesizlikler yaratmt; bu srada
ihracat gelirleri elde edememesi, sermaye akndaki ani duraksamay
dzeltmeyi zorlatrd. ou zaman tekrarlanan bu anlatnn nemli
birka hatas vardr.
Esasen, ithal ikameci sanayilemenin en gayretli liderlerinden
bazlar bu bor krizine girmemeyi baard. Hindistan' dnn.
Hindistan'n politikalar ekonomik faaliyet zerinde nemli bir etki
yapt; ancak makroekonomik dengelerden, yani gelir ve giderler ara
sndaki dengeden veya d borlardan hrsn almad. Ayrca, 1980'le
rin sonralarndaki mali byme Latin Amerika tarz bir kriz tehdidi
oluturduunda, Hindistanl politika yapclar Latin Amerikal mes
lektalarnn aksine makropolitikalar ok abuk dzenleyebildi. thal
ikameci sanayilemede bir yabanc bor krizini daha olas klan baka
bir ey yoktur.
Darya ynelme de bu tr bir krizin olma olasln drmek iin
fazla bir ey yapmaz. 1997'deki Asya finansal krizi ile 200 1-02'deki
Arjantin krizi ithal ikameci sanayileme politikalarndan vazgeen
ekonomilerde olutu; Dou Asya 1960'larda, Arjantin 1990'larda bu
politikalar kaldrd. Sz konusu krizlerde iki lke de uluslararas tica
rete byk oranda akt. Ancak bu ak olu, etkilenen lkeleri maruz
kaldklar krba darbelerinden koruyamad. Grdmz gibi, finan
sal krizlerin kendi dinamikleri vardr ve farkl ticaret stratejileri izle
yen lkeler arasnda tam bir ayrm yapmazlar.

Tropiklerde Ticari Kktencilik 149

Washington Konsenss Sonras Bir Konsenss Aray


Bugn Washington Konsenss 2002 ylnda John Williamson'n da
belirttii gibi "hasarl bir markadr".20 Bu itibarszlk sadece siyasi sol
da yaratt ideolojik muhalefetten deil, esasen hayal krc ekonomik
gemiinden kaynaklanr. 1995 tarihli makalelerinde, Sachs ve War
ner yle yazmtr: "Bir lkenin alp byyemeyeceine dair sk sk
gndeme gelen endieyi destekleyecek herhangi bir vakayla karla
madk".21 ddialar o srada doru olmu olsa da sonraki kantlar bu
iddiayla bariz bir ekilde eliir. Washington Konsenss lehine ithal
ikameci sanayilemeyi denize atan Latin Amerika'daki ve baka yer
lerdeki lkeler ounlukla olduka dk byme oranlar elde etti.
Bugnn standartlarna gre ithal ikameci sanayileme politikalar
nn ne kadar hatal olduu dnldnde, bu Washington Konsen
ssnn savunucular iin bir utan kaynayd. Revizyonist anlatyla
hayal krkl yaratan sonularn dzeltilmesi iin bir sr aklama
gerekliydi.22 Jeffrey Sachs'n kendisi de ticari serbestliin tek bana
hzl byme salayabilecei veya bu nedenle nemli bir g olduu
bahanesini savunmay brakt. Afrika' da daha ok vakit geirdike, kal
knma zerindeki yerel snrlamalara gittike daha fazla odaklanmaya
balad: Dk eitim seviyesi, dk salk standartlar, snk tarm
sal verimlilik ve kamusal altyapya yetersiz yatrm.23
Washington Konsenss'nn baarszl ekonomistleri bir mu
ammayla ba baa brakt. Gndemdeki belirli reformlar reddetmek
ekici bir seenek deildi. Ticari serbestleme, kstlayc artlarn kal
drlmas, zelletirme ve dier reformlar hala makul grnyordu.
Bunlar fakir uluslarn politikalarn daha ok gelimi lkelerin poli
tikalarna benzetecekti. Bu reformlarn ak bir ekilde reddedilmesi
ekonomistleri en temel ilkelerinden bir ksmn brakmaya zorlayacak
t. Washington Konsenssnn sorunu baka bir ey olmalyd.
Dzeltme, Washington Konss'nn korunmas, ancak bir takm
ek reformlar da iine alacak ekilde geniletilmesi eklini ald. Was
hington Konsenssnnade bir sorunu yoktu; sadece yeterince azimli
olmamt. Yeni anlatya gre, bu baarszlk Washington Konsens
snn vaat edilen sonular retmesini temin etmek iin daha derin
kurumsal reformlarn gerekli olduunu gsterdi. Gerekletirilen re
formlar dzgn ve tam bir ekilde uygulanmad; bir IMF raporuna

150 Akll Kreselleme


gre, "Makroekonomik ve i gc piyasas kurumlarnn iyiletirilmesi,
adli ve yarg sistemlerinin glendirilmesi gibi uzun vadeli byk fay
dalar vaat eden reformlara kyasla, zelletirme gibi daha da dnk
ve dk maliyetleri olan nlemlerle daha iyi bir ilerleme saland".24
Anne Krueger 2004'te yapt bir konumaya ismini veren u sonuca
ulamt: "Niyet yi, aba Az, Baarszlk ok."25
Gelimekte olan lkelerin daha fazla almas gerekliydi, diye de
vam ediyordu bu dn. thalat gmrk vergilerini azaltmak, ticare
tin nndeki engelleri kaldrmak yeterli deildi; ak ticaret politikala
rnn kamu ynetimindeki kapsaml reformlar, igc piyasas "esnek
lii" ve uluslararas ticaret anlamalaryla desteklenmesi gerekiyordu.
Makroekonomik istikrar mali kurumlarn dzeltilmesi, merkez banka
larna bamszlk verilmesi ve tabi ki daha iyi politikalarla salamla
trlmaldr. Mlkiyet haklar ynetim ve yasal rejimlerde kapsaml re
formlar yaplmasn gerekli klar. Serbest para ak, uzun dzenleme,
denetleme ve makroekonomik n koullara yenilerini ekledi. Politika
yapclar pek ou yzyllar al.m asa bile baarlmas gelimi lkelerin
on yllarn alan kurumsal deiiklikler gerektiren gerek bir reform
lar listesine ulat.
Yeni reformlar daha nceki, daha basit emirlerden ayrt etmek
iin,onlara "ikinci nesil reformlar" ismi verildi. Bunlar en nihayetinde
"ynetim reformlar" genel bal altnda geni ve azimli bir gndem
de ekillenecekti. Bu ak ulu gndem gelimekte olan dnyadaki po
litika yapclara pek yardmc olmad. Afrika ve Latin Amerika'nn fakir
lkelerine Amerika Birleik Devletleri veya sve kurumlarn hedefle
meleri gerektiini sylemek gelimenin tek yolunun gelimek olduu
nu sylemeye benzer. Bu ok da elverili bir politika tavsiyesi deildir;
ancak tavsiyenin ters gitmesi durumunda muhteem bir bahane ola
caktr. Ticaret reformunu destekleyen birinin de syledii gibi: "Tabi
ki ticaret serbestlii bymeyi tek bana salayamayacaktr - makro
ekonomik ve siyasi istikrar ile dier politikalar da gereklidir" (vurgu
bana aittir).26 Sonunda tavsiye verilenin tavsiyeyi usulne uygun yeri
ne getirmedii iin eletirilecei bir ey her zaman bulunacaktr.
Dnya Bankas ve ok gelimi ekonomiler Washington Konsen
ssn gelitirmeye ve bytmeye odaklanrken, Birlemi Milletler
zerine younlaan dier abalar baka bir yol takip etti.
Jeffrey Sachs bakanlnda B M Milenyum Projesi ak bir ekilde

Tropiklerde Ticari Kktencilik 151


Washington Konsenss'n reddetti ve yabanc yardmla finanse edi
lecek, Afrika iin salk ve altyap alannda geni apl kamu yatrm
nerildi. 2000 ylnda dnya uluslar tarafndan kabul edilen detay
l bir proje olan BM Milenyum Kalknma Hedefleri ar yoksulluun
yarya indirilmesi (gnlk 1 dolarn altnda gelir olarak tanmlanr),
H IV/AIDS'in yaplmasnn nlenmesi ve ilkretimin evrensel olarak
salanmas dahil olmak zere 2 0 1 5 ylna kadar baarlmas gereken
somut hedefler belirledi.
ok uzun bir reformlar listesini kapsayan btn bu tme dayal
yaklamlarn aksine, dierleri ok byk bir dzeltme getirmeye a
lt. Bu defa kirpilerin byk fikri ticaret deildi, baka bir ey olma
lyd. Ancak altta yatan mantk benzerdi: "Fakir lkeler fakirdir; nk
X'leri yoktur; onlara X verirseniz, dnyann fakirlik sorunu zlecek
tir." Perulu ekonomist ve aktivist Hernando de Soto iin X resmi ml
kiyet hakkyd. Fakir insanlara kendi evleri veya topraklarnn yasal
mlkiyet haklarn veren bir kat paras verirseniz, onlar giriimci
lere ve baarl kapitalistlere evirirsiniz, diye dnyordu.27 Bangle
deli ekonomist ve bankac Muhammad Yunus iin X krediydi. Her bir
yatrmcya kredilerinin ufak bir ksmn (mikrokredi) verirseniz, bir
byme ve kalknma srecini balatrsnz.28 Bu iki fikir de canl bir
akma ilham kayna oldu ve dnya genelinde ok sayda uygulamac
buldu.
Belirgin farkllklarna ramen bu stratejilerin hepsi, gelimekte
olan lkelerin ayn dertlerden muzdarip olduunu ve byk lde
benzer tedavilere ihtiyalar olduunu ve dnya yoksulluunu rt
meye ynelik cesur, kararl ve ou zaman pahal abalarda bulun
mak iin areler hakknda yeterince ey bildiimizi varsayar. Bunlarn
hibirinin doru olmas gerekmez. Sonuta, kalknmay tevik etmek
amal devlet abalar ve uluslararas abalar baarl olduklarndan
daha fazla baarsz olmulardr. Daha az iddial bir gr farkl koul
larda neden farkl eylerin ie yaradna dair elimizde ok az ipucu
olduunu iddia edebilir.
Eski Dnya Bankas uzman ve d yardm dman William Eas
terly bu dnce tarzn en radikal ekline soktu. Washington'n ko
ridorlarnda ya da akademik hayatta tasarlanan baz byk planlar
uygulayarak kalknmann yukardan zorlanmaya allmas, ona gre
tamamen faydaszdr.29 Kalknma uzmanlarnn muhtemelen byk

152 Akll Kreselleme


hatalardan nasl kanlacandan baka politika yapclara syleyebi
lecekleri yararl baka bir eyleri yoktur. Yapabileceimiz en iyi ey,
kendisine fazla gvenen ve fazla mdahaleci olan devletin aadan
yukar doru kaynayan kalknma yolunda bir engel oluturmamasn
temin etmektir.
Sanayileme yoluyla hzl bymeyi destekleyen kresellemenin
sizi ayn zamanda emtia ihracatna baml hale getirmesinin ok kolay
olduu bir dnyada, kalknmann kendi kendine olumasn beklemek
ok uzun srebilir. Easterly'nin argman umuttan ziyade umutsuzluk
telkin eder. yi ki, bir orta yol var.

Farkl Haklar iin Farkl Manevralar?


Birka yl nce bir Latin Amerika lkesine gittiimde, gururlu bir ma
liye bakan hkmetlerinin ikinci nesil reformlar zaten tamamlad
n ve u anda "nc nesil reformlara" getiklerini syledi. Ekonomi
ticaret ve sermaye akna ald, piyasalar serbestletirildi, kamu i
letmeleri zelletirildi ve makroekonomik dengesizlikler ortadan kal
drld. Vergi rejimi, bankaclk dzenlemeleri, sosyal gvenlik kurum
lar, mali kurallar ve hukuk sistemi, dnya genelinde tannm en iyi
uygulamalar standard uyarnca dzeltildi. gc piyasalar "esnekti",
bir dier deyile dzenlemelere tabi deildi. Ancak ekonomi ok az b
yyebilmiti. Sorun neydi? Gerekli reformlarn henz uygulanmam
olmas m yoksa kalknma stratejisi hakknda daha nemli bir ey mi?
Bu lkenin karlat glk, reformlar konusundaki uzun listenin
eksikliklerini gsterir. Gndem, btn gelimekte olan lkelerin ayn
sorunu yaadn ve btn sorunlarn eit derecede nemli olduunu
kabul eder. Bir ekonominin en ar kmazlarna hitap edemeyen bas
makalp, farkllk gstermeyen bir programdr. En iyi ihtimalle, politika
yapclar ok azimli bir takm reformlarn peinde pek ok eyi bir ara
da yapmaya zorlar. En kt ihtimalle, iyi niyetli reformlarn ekonomide
baka alanlardaki sorunlar ktletirdii durumda geri tepebilir.
Belirli darboazlar ve onlarn greceli nemleri bakmndan d
nmeye baladmzda, aslnda tilkinin daha esasl yaklam teme
linde olan, daha etkin bir byme stratejisine yol almaya da balarz.
Diyelim ki elinizde artk kullanamadnz bir araba dknts var.
Yeni amurluklar, farkl farlar, daha parlak bir boyayla daha gl bir

Tropiklerde Ticari Kktencilik 153


motor takarak bu arabaya eki dzen verdiinizde, daha iyi bir araba
gibi grnebilir. Ancak bu iyiletirmelerin onun hareket etmesini sa
layaca kesin deildir. Sorunun en yakn kaynan belirlemeye al
mak daha iyi bir strateji olacaktr. Sorun patlak lastikse, lastii deiti
rip yolunuza devam edin. Sorun ateleme sistemindeyse, o zaman onu
tamir edin. Nihayetinde, arabann yeni farlara, boyaya ve belki de yeni
bir motora ihtiyac olacaktr. Ancak arabay muayene bile etmemi bir
teknisyenin nerdii uzun yenilik listesini uygulamaya almak yeri
ne bir defada bir sorunla ilgilenirseniz daha az maliyete arabay daha
fazla kullanabilirsiniz.
Byme stratejileri iin de bu durum geerlidir. Fakir lkeler ok
eitli eksikliklerin skntsn yaar; ancak ekonomilerinin hzl bir b
yme ivmesi yakalamas iin bu eksikliklerin hepsinin ayn anda ele
alnmas gerekmez. in ince noktas, giriimcilerin ekonomik by
meyi destekleyen hizmetlere ve modern sanayiye yatrm yapmasn
engelleyen en balayc kstlar belirlemektir. En acil sorun finansman
ktldr. zel kazanlar dren devlet uygulamalar olabilir (yksek
vergiler veya yozlama gibi). Riski arttran yksek enflasyon veya dev
let borlar olabilir. Ya da giriimcileri yatrmlarnn sosyal deerlerin
den tam olarak yararlanmalarn nleyen olgunlamam sanayilerle
ilgili maliyetlerin renilmesi de olabilir.30
Bu kstlarn her biri, neredeyse saysz dier olas kstlar gibi, fark
l bir yaklam gerektirecektir. rnein, eer balca kst ticari snrla
malarn zel sektr ithal edilen girdilerden ve teknolojilerden mah
rum brakmas ise, ticari alma bir ncelik olacaktr. te yandan, eer
sorun byk mali aklarn besledii makroekonomik istikrarszlk ise,
bilindik bir istikrar program (hkmet tarafndan masraflarn ksl
mas ve vergilerin arttrlmas dahil olmak zere) ticaret serbestlii
veya byk lekli sanayi reformu olmakszn bile byme iin harika
lar yaratr. Bu durumda, ithalat gmrk vergilerinin azaltlmas asln
da mali a byterek ileri daha fazla ktletirebilir. Benzer ekil
de, teknolojiye yaplan yatrmlarn meyvelerini daha ok dier firma
lar yedii iin ana sknt giriimcilik teviklerinin yetersiz olmas ise,
zel sektr iin bir takm tevik paketleri gerekebilir. Ticari serbestlik
yolunda atlan admlar, sanayideki karll daha fazla zayflatarak altta
yatan sorunu ktletirebilir.
Bu rnekler, normalde iyi ileyen gelimi piyasa ekonomilerinde

154 Akll Kreselleme


arzu edilebilecek politikalarn gelimekte olan uluslarn ikinci en iyi
ortamlarnda nasl da olumsuz etkiler retebileceini gsterir. Ulus
lararas sermaye ak, bu etkilerin son ana kadar rol oynad nemli
bir blgedir. Finansal krizleri bir sreliine bir kenara brakrsak, b
yk bir sermaye ak, yerli yatrm engelleyen en ar etkenin yeter
siz kredi olduu durumda ok iyi bir fikirdir. Ancak yatrm ncelikli
olarak dk karllk nedeniyle kstlanmsa - ki pek ok durumda
olmasa bile genellikle gelimekte olan ekonomilerde geerlidir - ser
maye ak durumu iyiletirmektense ktletirir. Dolar bollatrr,
ama fiyatn drr; kresel piyasalarda yerli sanayilerin rekabet
edebilirliini azaltr.31 kinci en iyi bir dnyada, uluslararas finans ze
rindeki ilem maliyetlerinin arttrlmas anlaml olabilir.
Belirli bir zorluun alabilmesinin eitli yollar vardr; bazs di
erlerine gre yerel artlara gre daha deitirilebilir niteliktedir. Eko
nominin da ynelimini arttrmak isterseniz, bunu ihracat yardmlar
(Gney Kore ve Tayvan' da olduu gibi), ihra rnleri ileme blgeleri
(Mauiritius'da olduu gibi), zel Ekonomi Blgesi (in'deki gibi) veya
serbest ticaret ile (Hong Kong) gerekletirilebilir. Yerel sektrler, sb
vansiyonlu kredilerle (Gney Kore), vergi tevikleriyle (Tayvan) veya
ticari koruma (Brezilya, Meksika ve Trkiye) ile desteklenebilir. Ml
kiyet haklar yabanc yasalar getirilerek veya yabanc yasalara gre
dzenlemeler yaplarak (Meiji Restorasyonu srasnda Japonya'da ol
duu gibi) veya yerel deikenleri gelitirerek (in ve Vietnam'da ol
duu gibi) ilerletilebilir. lkelerin deiik ve ou zaman doru kabul
edilmeyen dzenlemeleri deneyimleme olanana ihtiyac vardr. Ara
banzn patlak lastiini deitirmek veya lastie yama yaptrmak ba
gajnzda yedek lastik olup olmadna veya yaknlarda bir tamirhane
olup olmadna baldr.
Yaptklar ufak eyler en azndan bir sreliine karlatklar en
balayc kstlamalar kaldrmaya yetiyorsa devletin hzl byme
yi salamak iin ok ey yapmasna gerek yoktur. Hindistan'n son
yllardaki dikkate deer ekonomik performans buna iyi bir rnek
tekil eder. Hindistan'n ekonomik mucizesine ilikin efsaneye gre
Hindistan 1991'de balayan bir ekonomik serbestleme dalgasndan
sonra ykselie geti. Aslnda Hindistan'n bymesinin hzlanma
s Hindistan devletinin uzun bir sredir srdrd ticaret kart
tutumunu tersine evirmeyi amalayan geici ve nispeten kk re-

Tropiklerde Ticari Kktenc : c

155

formlarla 1980'lerde, yani 10 yl nce ortaya kt. Indira Gandhi ve


(onun 1 984'teki lmnden sonra) Rajiv Gandhi liderliindeki Kong
re Partisi, 1977 seiminde Kongreyi yenen zel sektr odakl Janata
Partisi'nin siyasi tehdidini etkisiz klmak iin zel iletmeleri ve sanayi
kurulularn kazanmaya balad.32
Baz vergilerin drlmesi ve ithal edilen girdilere eriimin kolay
latrlmas gibi merkezi devlet tarafndaki bu tutum deiikliinin ve
ayn zamanda ufak dzeltmelerin ekonomik faaliyet zerinde olduka
gl etkileri vard. Pek ok gzlemcinin srekli sabit olduunu d
nd byme oran 1980'lerde yzde ikinin altndaki oranlardan
(kii ba) yzde 4'lere yaklat.33 Hindistan'n kalknmasnn nnde
ki standart engellerden sadece birka ortadan kaldrlmt. Brokra
tik verimsizlik ve ar brokrasi hala birer kabustu; ticaret engelleri
yksekti ve altyap kt bir haldeydi.
Bir lke potansiyelinin ok aasnda kaldnda, ekonomik by
meyi hzlandrmak ok zor deildir. Ayrca, sz konusu olan zel sek
tr faaliyetinin uzun yllar boyunca bastrlmas srasnda baz nemli
gler kazanm Hindistan'd. Hindistan'n zel sektr serbest bra
kldnda sanayi ve teknik eitime yaplan nceki yatrmlar ie yara
d. Hindistan sonunda ekonomisini aacakt; ancak Latin Amerika'nn
aksine bunu tedbirli bir ekilde kademeli olarak ve bymedeki hz
lanmadan on yl sonra gerekletirdi.
Bir kstlama baarl bir ekilde kaldrldktan sonra yerini dier
le :ine brakacaktr. Bu nedenle seici bir yaklam yeni bir dizi kstla
may ele almaya hazr olmay gerektirir. artlar gerektirdiinde, esnek
politikalar ve yn deitirme isteklilii gerektirir. stikrarl bir ekilde
byyen lkeler, bu stratejinin uzun vadede srekli olarak uyguland
lkelerdir. in bir kez daha en nemli rnek olarak gsterilebilir. inli
politika reformcular, birbiri ardna bir dizi tedarik kstlamasn hedef
alan stratejik ve ardk bir yaklam taknd. Yetmilerin sonlarnda
tarmla baladlar, seksenlerde sanayiye getiler, doksanlarda ise d
ticarete; u anda finans sektryle mcadele ediyorlar. in'in liderle
ri modern bir piyasa ekonomisi iin btn kurumsal destekleri henz
oluturmad. En gze arpan eksik temsili siyasi kurumlardr. Bu sra
da en azndan lkelerini umutsuz klerden orta gelirli bir ekono
miye dntrmeyi baardlar ve milyarlarca insan ar yoksulluktan
kurtardlar.

156 Akll Kreselleme


ronik ve zc olan Mauritius, Gney Kore, Tayvan, Hindistan ve
in gibi lkelerin baarlarn elde edemeyen dier lkeler iin kre
selleme kurallarnn sreci kolaylatrmak yerine zorlatrm olma
sdr. Dnya Ticaret rgt'nn kurallar, I M F uygulamalar ve Batl
politika danmanlarnn tavsiyeleri kresellemenin faydalarnn ya
ylmas adna, lke iinde oluan benzer yaklamlarn gelitirilip uy
gulanabildii politika alannn klmesinde ayn lde etkilidirler.

Gney Afrika'nn Kt Durumu


Meade'nin Mauritius' ziyaretinden neredeyse yarm yzyl sonra bir
grup arkadam ile birlikte o zamanlar Gney Afrika'nn maliye bakan
Trevor Manuel tarafndan lkenin byme stratejisi konusunda des
tek vermek zere davet edildim. Daha nce direnii bir lider olan Ma
nuel kendisini ekonomi alannda gelitirmiti; ancak ekonomi literat
r konusunda o kadar bilgiliydi ki son yazlarmdan neredeyse ezbere
alntlar yapabiliyordu. Gney Afrika'nn dier uluslara gre ve kendi
potansiyeline gre beklenenden daha dk bir performans sergiledi
ini biliyordu.
2005'te Gney Afrika 1960'taki Mauritius'tan ok farkl grn
yordu. Olduka eitlendirilmi bir ekonomisi olan orta gelirli bir lke
olarak dnya piyasalaryla byk oranda btnlemiti ve gelimi bir
finans sektr vard. Ancak Gney Afrika'nn karlat temel sorun
aynyd: Dk vasfl ii fazlasn istihdam etmek iin gerekli iler ne
reden gelecekti?
Gney Afrika, 1994'te demokrasiye geiinin sonrasnda nemli bir
siyasi ve ekonomik dnm yaamt. Beyaz aznln hkmdarl
ndan sonra, ekonomiyi rtecek ve lkeyi sahte bir demokrasiye
dntrecek sonu gelmeyen keskin bir karlkl sulama ve pop
lizm kne girmekten kanmay baard. Afrika Ulusal Kongresi
hkmeti insan haklar ve siyasi zgrlklere ilikin rnek tekil eden
bir yol izleyen istikrarl, barl ve olduka dengeli bir siyasi rejim
oluturabildi. 1990'larda yaygn olan genel ilkeleri izleyen ekonomik
politika tedbirli ve dikkatliydi. Ekonomi ticaret ve sermaye akna
ald. Hkmet dikkatli mali politikalar izledi. Bamsz merkez ban
kas enflasyonla mcadele konusuna younlat.

Tropiklerde Ticari Kktencilik 157


Dnya adaletli olsayd, bu byklkteki siyasi kstlama ve ekono
mik doruluk tam istihdamla gelien bir Gney Afrika ekonomisi re
tirdi. Ne yazk ki, byme 1994'ten beri kii bana yzde ikiden daha
dk oranlardayd; zel yatrm da dk seviyelerde kald; en nem
lisi de isizlik yzde 26'ya ykseldi. Cesareti krlan iiler de gz n
ne alndnda, isizlik oran yzde 40'lara yaknd. Bunlar kaydedilmi
en yksek isizlik oranlarndan bazlaryd. Tahmin edilebilecei gibi,
isizlik byk oranda gen, vasfsz ve siyah nfus younlukluydu.
gc piyasasna yeni girenlerle daralan sektrlerden gelen ii
lerden (madencilik ve tarm) oluan yksek sayda isiz iin ekonomi
makul cretli yeterli i yaratamad. gc talebindeki yava ykselme
ile igc arzndaki hzl ykseli arasndaki uyumsuzluk iki sonutan
birine iaret ediyordu: Ya cretler en dip seviyelere decek ya da yk
sek isizlik ortaya kacakt. Gney Afrika hkmeti isizlii tercih etti,
ancak ayn zamanda fakir ve isizlerin yaam standartlarn destekle
mek iin nispeten daha cmert bir kamu mali destei salad.
Bir adm ileriye gidersek, isizler iin iyi maal iler yaratmann tek
yolu retimi gelitirmekti. Tarm ve madenciliin yeniden canlanma
olasl yoktu; finans sektr gibi hizmet sektrleri (zaten olduka iyi
bir performans sergileyen) ounlukla kalifiye iileri istihdam etmi
ti. Bu, Gney Afrika'nn imalat sektr karllnn ykselmesini ge
rektiriyordu ve sektrde zel yatrm tevik edildi. Nihayetinde zm
Meade'nin Mauritius iin savunduuyla rtmek zorunda kald.34
Gney Afrika, oyunun kurallarnn olduka farkl olduu bir dn
.
yada bu zorlukla karlamak zorundayd. Dk maliyetli bir ihra
cat olan in'in ykselii retimde rekabeti ok zorlatrd. Gney
Afrika'nn ithalat gmrk vergileri byk oranda drlmt ve
uluslararas anlamalar bu oranlarn yeniden ykseltilmesini ok zor
latrm, neredeyse imkansz hale getirmiti. Hkmet otomobil gibi
belirli retim sektrlerini sbvanse etmesine ramen, bu programlar
Dnya Ticaret rgt kurallarnn snrlarn zorlad. lkenin bamsz
merkez bankas ve serbest sermaye hareketi rejimi sanayi ihra mal
larnn kar art salamas iin parann deerinin drlmesini im
kansz hale getirdi.
Sonunda arkadalarmla birlikte politikalarn eklektik bir karm
n tavsiye ettik. Merkez bankasnn faiz oranlarn ve para biriminin de
erini drmesine olanak tanyacak daha sk bir mali politikay des-

158 Akll Kreselleme


tekledik. Yeni mezunlar ie alan iverenlerin maliyetlerini drmek
iin geici i sbvansiyonlar nerdik. Ayrca daha etkin, daha piyasa
dostu ve Dnya Ticaret rgtnde kar klma olaslnn daha az
olacan dndmz yeni bir sanayi politikas yaklam nerdik.
Sanayi politikasna ynelik geleneki yaklam, bir tevik arala
r listesi ile birlikte tevik edilecek sektrler listesini ierir (rnein
gmrk vergisi korumas, vergi indirimleri, Ar&Ge sbvansiyonlar,
ucuz kredi ve sanayi blgeleri). Bunun aksine bizim yaklammz s
re odaklyd. Ticaret ve Sanayi Bakanl, Snai Kalknma rgt gibi
mevcut kurumlarn ticaret-hkmet diyalogunun merkezinde konum
landrlmasna odakland. Bu diyalog ok az nceden bilinebilecek s
nai faaliyetlerindeki frsatlar ve darboazlar belirlemeyi ve diyalogun
tespit ettii olaslklara abucak ve eitli politikalarla cevap vermeyi
amalayacakt.35
Bu nerilerin yardm olur mu? Bunu bilmek zordur. Hi phesiz
bazlar baarsz olacaktr ve dierlerinin tamamen etkin hale gel
meden nce dzeltilmesi gerekir. Asl nemli olan, zorluun yapsn
anlayan bir hkmete sahip olmak ve bu zorluu amak iin farkl
zmler denemeye istekli olmaktr. 2009 itibariyle Gney Afrika Jacob
Zuma'y yeni babakan seti ve yeni bir hkmet kurdu. H kmet yet
kilileri endstriden ka riskine kar uyarlarda bulunuyor ve Gney
Afrika'nn kresel finansal krize cevabnn temel noktas olarak snai
politikasndan bahsediyordu.36

Kalknmann Yeni Anlats


1 79 1 'de bile Alexander Hamilton modern sanayilerin hkmet deste
i olmakszn kendi kendine gelieceine inananlarn hatal olduunu
iddia etti.37 Bu sektrlerin Amerika Birleik Devletleri'nde birden bire
ve doal bir ekilde ortaya kmasnn nnde sadece daha gelimi
lkelerle rekabet deil, daha pek ok engel vard. Hamilton hkmet
abalarnn ileri iyiletirmekten ziyade ktletireceini dnenlere
de ayn ekilde kar kt. Hkmetin mdahale edip etmemesi gerek
tii deil, nasl mdahale etmesi gerektii nemliydi.
Ticaret kktencileri Hamilton ve dier saysz ekonomistin o za
mandan beri belirttii ngrlerini dikkate almad. Gelimekte olan
uluslarn karlat glklerin doasn temel olarak yanl anla-

Tropiklerde Ticari Kktencilk

159

dlar. Ekonomik byme ve kalknma sadece zaman iinde beceri ve


teknolojiden kamu kurulularna kadar deien alanlarda yetenekle
rin birikimi ile mmkndr. Kendi bana kreselleme bu yetenekle
ri dourmaz; sadece uluslarn sahip olduklarn iyiletirmelerine izin
verir. Bu nedenle dnyada kresellemeyi en iyi ekilde - baaranlar
zamanmzda Dou Asya uluslar - kendilerini uluslararas rekabet
dalgasna brakmadan nce yerel retim kapasitelerini gelitirir.
Ne ekilde olursa olsun bu sanayi politikasnn bir kez daha kabul
edilebilir ve aslnda gerekli olarak grlmesi 1990'larn ticaret kk
tenciliinden ne kadar uzaklatmz gsterir. Ancak zafer ilan etmek
iin ok erken. Ticaret kktenciliinin ilkeleri Dnya Ticaret rgt
nn kurallarnda ve dier ok uluslu lkelerin uygulamalarnda olduu
gibi pek ok teknokrat ve politika yapcnn bilincinde de yer etmitir.
Yeterli ekicilie sahip baka bir anlatnn olmamas da bunun bir
gstergesidir. Kirpiden daha ok tilkinin yaklamna yakn olan, ikinci
en iyi kalknma stratejisi dncesi gelenei ilkeleri doru ele almtr;
ancak eski ve ypranm grnr. Bu dncenin canlandrlmas; z
korunurken devlet ve piyasalar arasndaki dengenin yeniden kurulma
sn gerektirir.

Dnya Ekonomisinin Siyasi lemi

1990 ylnda Arjantin ekonomik anlamda daha kt bir durumda ola


mazd. Yetmilerden itibaren neredeyse srekli olarak krizde bulu
nan lke hiper enflasyon ve ar bor altnda ezildi. Gelir nceki on yl
seviyeleri zerinden yzde 2 5'lik bir klme yaad ve zel yatrm
gerekten durma noktasna geldi. Arjantin'in talep standartlarna gre
bile daha nce hi grlmemi oranlarda fiyat artlar gzlemlendi.
1990 Mart'nda enflasyon yzde 20.000'in (yllk bazda) zerine ka
rak; kaos ve karkla neden oldu. M cadele etmeye alan Buenos
Aires'in yaamaktan bkm sakinleri kara mizahta ka arad. Daki
kalar iinde dalgalanan fiyatlar karsnda en azndan taksi tutmann
otobsle gitmekten daha ucuza geldiini kendilerine sylediler. Taksi
de en azndan yolculuun banda deil sonunda para dyordunuz!

Bir Ekonomiyi Kreselleme Direine Balayarak Kurtarabilir Misiniz?


Domingo Cavallo gerek sorunu bildiini dnyordu. ok uzun za
mandr Arjantin hkmetleri kendilerine uygun olan her frsatta oyu
nun kurallarn deitirdiler. Hkmetin ok fazla kendi takdirini kul
lanmas Arjantin'in politika yapclarna olan btn gvenin yok olma
sna neden oldu. zel sektr, yatrmlarn esirgeyerek ve yerli paradan
kanarak karlk vermiti. Yerli ve yabanc yatrmclarla gvenilirlii
yeniden oluturmak iin hkmetin bir dizi kesin kurala bal kalmas
gerekliydi. Hkmetlerin istedikleri gibi para basmasn nlemek iin
zellikle sk bir para disiplini gerekliydi.1
161

162 Akll Kreselleme


Harvard'dan doktorasn tamamlam bir ekonomist olan Caval
lo, Bakan Carlos Menem ynetiminde dileri bakan oldu. Menem
ubat 1991'de ekonominin bana onu getirdiinde, kendi plann uy
gulama ans yakalad. Cavallo'nun stratejisinin k noktas yabanc
demeler zerindeki kstlamalar yasaklayan ve Arjantin para birimi
ni bir ABD dolarn bir pesoya karlk gelecek ekilde sabitleyen Kon
vertibilite Kanunuydu. Bu kanun Arjantin Merkez Bankasn altn stan
dard kurallarna gre ilem yapmaya zorlad. Bylece yerli para arz
arttrlabilir ve dolarlar ekonomiye akt srece faiz oranlar dr
,
lebilirdi. Dolarlar aksi ynde hareket ederse para arznn drlmesi
ve faiz oranlarnn ykseltilmesi gerekecekti. Para politikasyla zaman
boa harcamaya gerek kalmayacakt.
Ayrca, Cavallo zelletirmeyi, kstlamalarn kaldrlmasn ve Ar
jantin ekonomisinin almasn hzlandrd. Ak ekonomi kurallarnn
ve derin entegrasyonun keyfi mdahaleleri ve politikann kiisel kar
lara gre belirlenmesini nleyerek ticari gveni salayacana inan
yordu. Otomatik pilotun ynlendirdii politika ile yatrmclarn kural
larn deieceine dair korkular azalacakt. 1990'larn balarnda Ar
jantin ticari serbestlii, vergi reformu, zelletirme ve mali reformda
Latin Amerika' da en iyisiydi.
Cavallo kresellemeyi Arjantin ekonomisi iin hem bir engel hem
de bir motor olarak tasarlad. Kreselleme sadece disiplin deil, ayn
zamanda ekonomik politikalara gvenilirlie etkin bir ksa yol olutur
du. Ayn zamanda ekonomiyi ileri gtrecek gl kuvvetleri serbest
brakacakt. Gven eksikliinin ve dier ilem maliyetlerinin yoldan
ekilmesiyle yabanc sermaye lkeye akn edecek, yerel yatrmlarn
artmasn ve ekonominin aha kalkmasn salayacakt. Bunun karl
nda, yurtdndan ithalat yerli reticileri daha rekabeti ve retken
olmaya zorlayacakt. Dnya ekonomisine derin entegrasyon Arjantin' in
ksa ve uzun vadeli sorunlarn zecekti.
Bu, Washington Konsenssnn daha ileri gitmi haliydi ve uzun
vadede olmasa da ksa vadede doru bir yntemdi. Cavallo'nun stra
tejisi gnn bel bken kstlamalar konusunda harikalar yaratt. Kon
vertibilite Kanunu hiper enflasyonu ortadan kaldrd; neredeyse bir
gecede fiyat istikrarn geri getirdi. Bir sreliine de olsa gvenilirlik
ve gven yaratt; byk sermaye akna yol at. Yatrm, ihracat ve ge
lirlerin hepsi hzl bir art gsterdi. Altnc Blmde grdmz gibi,

Dnya Ekonomisinin Siyasi lemi

163

Konvertibilite Kanunu benzeri politikalarn Washington Konsenss


nn bir paras olmamasna ramen, 1990'larn ortalarnda Arjantin
ok tarafl rgtlerin ve kresellemenin afii haline geldi. Cavallo
uluslararas finans toplumunun hayran kald kii oldu.
Bu on yln sonunda Arjantin'in kabusu tm iddetiyle geri dnd.
Dnya ekonomisindeki olumsuz gelimeler yatrmclarn Arjantin
hakkndaki grlerinin beklenmedik bir biimde deiimine zemin
hazrlad. Asya finansal krizi uluslararas para idarecilerinin gelimek
te olan piyasalara itahn azaltarak lkeye byk bir darbe indirdi;
ancak asl katil 1999'un balarnda yaanan Brezilya devalasyonuy
du. Devalasyon Brezilya para biriminin deerini dolar karsnda
yzde 40 orannda drd; bu nedenle Brezilya ihracatlar yabanc
piyasalarda daha dk dolar fiyat talep etti. Brezilya Arjantin'in ba
lca kresel rakibi olduundan, Brezilya'nn maliyet avantaj Arjantin
pezosunu iirilmi gsterdi. Arjantin'in kendi d borcunu deme ka
biliyeti konusundaki pheler oald, gven kt ve ok gemeden
Arjantin'in kredi deerlilii baz Afrika lkelerinin altna dt.
Cavallo'nun Menem'le ilikisi bu srada bozuldu ve 1996'da gre
vinden ayrld. Menem'in ardndan gelen Bakan Fernando de la R'.a,
gveni tekrar kazanmak amacyla Mart 200 1'de Cavallo'yu tekrar h
kmete katlmaya ard. Cavallo'nun yeni abalar sonusuz kald. Ti
caret ve para rejimini onarmak iin balarda yaptklar zayf sonular
elde ettiinde, zaten be iiden birinin isiz olduu bir ekonomide ke
sin mali kesintilere ve kemer skma politikalarna bavurmak zorun
da kald. Temmuz'da "sfr bte a" plann uygulamaya koydu ve
kamu maalar ile emeklilik maalarnda yzde 13'lere varan kesin
tilerle bu plan uygulad. Mali panik gittike ktleti. Pezonun deer
kaybedecei korkusuyla yerli mudiler paralarn ekmek iin bankala
ra kotu; bunun yznden hkmet nakit ekimlerine kstlama getir
mek zorunda kald.
Mali kesintiler ve bankalardan para ekilmesinin kstlanmas top
lu protestolara neden oldu. Sendikalar ulus genelinde grev arsnda
bulundu, byk ehirlerde isyan balattlar ve geni apl yamalama
olaylar kardlar. Ylbandan nce, Cavallo ve de la R'.a birbiri ardna
istifa etti.2 Finansman ktl iinde kvranan Arjantin hkmeti niha
yetinde yerel banka hesaplarn dondurdu, yurtd borlarn gecik
tirdi, sermaye kontrollerini yeniden uygulamaya koydu ve pezonun

164 Akll Kreselleme


deerini drd. Gelirler 2 002'de yzde 12 orannda azald; yllarca
grlen en kt dt bu. Hiper kreselleme deneyimi kocaman
bir baarszlkla sonuland.
Yanl giden neydi? Ksa cevap, yerel politikalarn hiper kreselle
menin yoluna kaplm olmasdr. Derin entegrasyonun getirdii zorlu
yerel ekonomik dzenlemeler yerel artlara uyum salamad ve so
nunda politika bu iten zaferle kt.

Politika ile Hiper Kreselleme Arasndaki Kanlmaz atma


Arjantin'in ekonomik knn arkasndaki ekonomi hikayesi son
rasnda dnlp bakldnda olduka kolay anlalr. Arjantin'in po
litika yapclar nemli bir kstas kaldrmay baarmt: Parann yan
l ynetimi. Ancak sonunda baka birine toslad: Rekabet edemeyen
para birimi. Hkmet 1 996'da Konvertibilite Kanunundan vazgesey
di veya daha esnek bir dviz kuru ile deitirseydi, daha sonra lkeyi
ele geiren gven krizinden kanlabilirdi. Ancak Arjantin'in politika
yapclar Konvertibilite Kanununa ok balyd. Bu kanunu halklarna
byme stratejilerinin temel dayana olarak satmlard; bu nedenle
geri adm atmalar neredeyse imkanszd. Pragmatizmin lkeye fikri
katlktan daha ok faydas olurdu.
te yandan, Arjantin'in deneyiminde kresellemenin doasnda
bulunan daha derin bir siyasi ders vardr. lke, kresel ekonominin
ana gereklerinden birine arpmt. Ulusal demokrasi ve derin k
reselleme birbirine ztt. Demokratik siyaset mali piyasalara glge
drr ve bir ulusun dnya ekonomisine derin bir ekilde entegre
olmasn olanaksz klar. ngiltere bu dersi 1 9 3 1 ylnda, altndan kur
tulmaya zorlandnda almt. Keynes bunu Bretton Woods rejiminde
kutsallatrrken Arjantin kmsemiti.
Arjantin'in siyasi liderlerinin baarszlnn kayna istek deil,
kabiliyetti. Konvertibilite Kanununa ve mali piyasa gvenilirliine
ballklar phe gtrmezdi. Cavallo, mali piyasalarn koyduu ku
rallarla oynamaktan baka pek alternatif olmadn biliyordu. Kendi
politikalar kapsamnda Arjantin hkmeti yabanc alacakllara bor
larnn bir kuruunu bile atlamamak iin kamu alanlar, emekliler, il
ynetimleri ve banka mudileri dahil olmak zere btn yerel gruplarla
yaplan anlamalar feshetmeye istekliydi.

Dnya Ekonomisinin Siyasi lemi 165


Arjantin'in kaderini mali piyasalar nezdinde belirleyen Cavallo ve
de la Rua'nn yaptklar deil, Arjantin halknn kabul etmeye istekli
olduklaryd. Yatrmclar ve kredi verenler, Arjantin Kongresinin, il
lerinin ve halknn gelimi snai lkelerinde uzun zaman ktlenen
kemer skma politikalarna tahamml edecei konusunda gittike p
heye kaplyordu. Sonunda piyasalar hakl kt. Kreselleme yerel po
litikayla aktnda, deneyimli yatrmclar ve tccarlar politikadan
yana tavr koyar.
Dikkate deer bir nokta, derin entegrasyonun gerekliliklerin ve he
deflerin bir lkenin siyasi liderleri tarafndan tamamen iselletirildi
inde bile kendi kendine yetememesidir. Cavallo, Menem ve de la Rua
iin kreselleme zorunlu olarak sayg gsterilecek bir kst deildi;
esas hedef kresellemeydi. Ancak yerel politika basksnn stratejile
rini bozmasn engelleyemediler. renilen dersler dier lkeleri ayl
tr. Hiper kreselleme Arjantin' de ie yaramadysa, baka yerlerde ie
yarayabilir mi?3
Kresellemeye methiye olan Lexus ile Zeytin Aac kitabnda Tam
Friedman "elektronik srnn", bir anda milyarlarca dolar dnya
apnda dolatrabilen finans ve speklatrn, btn uluslar nasl
olup da 'Altndan Deli Gmlei" giymeye mecbur braktn anlatr.
Bu kreselleme giysisi btn lkelerin boyun emek zorunda olduu
sabit ilkeleri, bunlar serbest ticaret, serbest sermaye piyasas, serbest
teebbs ve kk devletti, bir arada tutar diye aklyordu. "lkeniz
bunlardan birine uymuyorsa, sonunda uyacaktr," diye yazmt. Bu
giysiyi giydiinizde, iki ey olur, diye devam ediyordu: "ekonominiz
byr, politikanz klr." Kreselleme (Friedman'a gre derin en
tegrasyon) uluslarn kurallardan sapmasna izin vermediinden, yerel
politikalar Coke ile Pepsi arasnda bir tercihe indirilir. Btn br tat
lar, zellikle de yerel olanlar, ortadan kaldrlr.4
Friedman, grdmz gibi derin entegrasyon kurallarnn hzl
ekonomik byme yarattn varsaymakla hata etti. Altn Deli Gmle
ine de yerlemi bir gereklik gibi davranmakla hata etti. Pek az lke
lideri Altn Deli Gmleini Arjantin'inkilerden daha istekli bir ekilde
giydi (anahtar da uzaklara att). Arjantin deneyiminin de gsterdii
gibi, demokraside sonunda yerel politikalar kazanr. Tek istisna, Avru
pa Birlii gibi daha byk siyasi gruplanmalarn bir paras olan kk
uluslardr: Gelecek blmde Letonya rneine bakacaz. Durum cid
diletiinde, demokrasi Altn Deli Gmleini omuzlarndan atar.

166 Akll Kresel leme


Bununla birlikte, Friedman'n ana ngrs geerli kalr. Hiper k
reselleme ile demokratik politikalar arasnda temel bir gerginlik var

dr. Hiper kreselleme yerel politikalarn daralmasn ve teknokrat


larn halk gruplarnn taleplerinden izole edilmesini gerektirir. Fried
man, hiper kresellemenin ekonomik yararlarn bytp politikann
gcn nemsemediinde hata etti. Bu nedenle derin entegrasyonun
istenilmesinin yan sra uzun vadede gerekletirilebilirliini de fazla
el stnde tuttu.

Hiper Kreselleme Demokratik Tercihleri inerse


Demokrasi ve ulusal egemenlii barmza basarz ve birbiri ardna ti
caret anlamas imzalayp serbest sermaye akn ilerin olaan seyri
olarak grrz. Bu istikrarsz ve tutarsz durum tam bir felaket reete
sidir. 1990'lardaki Arjantin canl ve radikal bir rnek oluturur. Ancak
neredeyse her gn bu gerilimi yaamak iin kiinin speklatif sermaye
aklarnn harap ettii, kt bir biimde ynetilen ve gelimekte olan
bir lkede yaamasna gerek yoktur. Kreselleme ile yerel sosyal d
zenlemeler arasndaki atma kresel ekonominin temel zelliidir.
Kresellemenin ulusal demokrasinin nn nasl tkadna dair bir
ka rnee bakalm.
alma standartlar.

Her gelimi ekonominin istihdam uygulamala

rn kapsayan detayl dzenlemeleri vardr. Bu dzenlemeler, kimlerin


alabileceini, minimum maa, maksimum alma saatini, alma
koullarn, iverenin iisinden neler yapmasn isteyebileceini ve
iinin ne kadar kolay kovulabileceini belirler. alanlarn kendi
karlarn temsil etmesi iin sendikalar kurmasna imkan veren zgr
l temin ederler ve maa ile yan haklar zerinde toplu szlemenin
yaplabilme ilkelerini belirlerler.
Klasik liberal bak asna gre, bu dzenlemelerin pek az man
tkldr. Bireylerin kendi istekleriyle szleme yapma hakkna mda
hale ederler. Gvenli olmayan artlar da asgari cretin altnda haftada
70 saatten fazla almak ve iverenin istedii zaman sizi iten kar
masna izin vermek istiyorsanz, devlet neden bu artlar kabul etme
nize engel olmal? Benzer ekilde, on drt yandaki kzn bir fabrikada
almasnn iyi bir ey olduunu dnyorsanz, neden devlet bunun

Dnya Ekonomisinin Siyasi lemi 167


aksini sylesin? Klasik liberal retiye gre kii kendi karlar (ve aile
yelerinin karlar) hakknda en iyi hkm verir ve serbeste yaplan,
istee dayal szlemeler her iki tarafa da en iyisini sunar.
gc piyasalar bir zamanlar bu doktrine gre ynetildi.5 Ancak
1930'lardan itibaren ABD mevzuat ve mahkemeleri tek bir alan iin
iyi olan bir eyin bir btn olarak iiler iin iyi olmayabileceini gr
d. yi bir ie ilikin toplumsal normlar yrrle koyan dzenleme
ler olmadan dk pazarlk gc olan bir ii bu normlara ters den
koullar kabul etmeye zorlanabilir. Byle bir szlemeyi kabul eden
alan, dier alanlarn daha yksek alma artlarna ulamalarn
zorlatrr. Bylece baz iiler iren szlemeleri kabul etmeye istek
li olsalar da iverenlerin bu tr tekliflerde bulunmasnn nne geil
melidir. Baz rekabet trlerinin ortadan kaldrlmas gerekir. Siz belki
asgari cretin altnda haftada 70 saat almak isteyebilirsiniz. Ama
benim iverenim sizin bu artlar altnda alma isteinizden faydala
np, benim iimi size teklif edemez.
Uluslararas ticaretin bu anlay nasl etkilediini gz nne ala
lm. D kaynak kullanm sayesinde iverenim daha nce yapamad
eyleri imdi yapabilir. Yerel i kanunlar iverenimin sizi benim yeri
me ie almasn ve beni bu kanunlar ihlal eden artlar altnda alma
ya zorlamasn engeller. Bu artk bir sorun deildir. imdi standartlarn
altndaki benzer koullarda veya daha kt koullarda isteyerek al
acak, Endonezya veya Guatemala'dan bir iiyi benim yerime getire
bilir. Ekonomistlere gre bu sadece yasal deil, ayn zamanda ticari ka
zancn bir gstergesidir. Ancak bu durumun benim ve iim asndan
sonular, benim alma standartlarm aa eken iinin vatanda
lna bal deildir. Ulusal dzenlemeler neden beni istihdam uygu
lamalarnda yerli bir iiden korurken, yabanc bir iiden korumaz?
Uluslararas piyasalarn yerel i dzenlemelerinden arka kapdan ka
arak kurtulmalarna izin verirken, neden yerel piyasalarn da ayn
eyi yapmasna izin vermiyoruz?
Toplumun bu Endonezyallarn ya da Guatemalallarn kendi lke
lerinde karlatklar alma artlar kapsamndayurtiinde istihdam
edilmesine gz yumup yummayaca dnlrse bu tutarszln alt
izilmi olur. En serbest ticaret yanllar bile bu uygulamaya itiraz eder.
Bir lkede tadklar pasaporta baklmakszn btn iiler iin geer
li, ortak bir dizi i standard olmaldr. Bu durum, bu tr bir d kaynak

168 Akll Kreselleme


kullanmnn meruluuna dair sorulara neden olur. Bu uygulama, g
men iilerin daha dk standartlarda almasn saladndan ilgili
btn taraflar iin ayn sonular dourur.
Bu konular gerek hayatta ne kadar nemlidir? Pek ok ii yan
lsnn talep ettiinden az, ama serbest ticaret savunucularnn kabul
ettiinden daha fazla. Maa seviyeleri ncelikle ve en nemlisi ig
c verimlilii ile belirlenir. Verimlilik farkllklar, dnya genelindeki
maalarda yzde 80 ile 90 arasnda bir deiiklie neden olur. Bu, d
kaynak kullanmnn gelimi lkelerde istihdam uygulamalarn zayf
latma olaslnn nnde nemli bir engel oluturur. verenin maa
mn yarsna alan birini yerime alma tehdidi, yabanc iinin benim
retkenliimin yarsna sahip olmas durumunda benim iin byk bir
tehlike oluturmaz.
Ancak yzde 80 ile 90, yzde 100 deildir. gc piyasalarn er
eveleyen siyasi ve sosyal kurumlarn, verimliliin gl etkilerinden
ayr olarak, i gc kazanlarnn zerinde bir takm bamsz etkileri
vardr. gcne ilikin dzenlemeler, sendikalama seviyeleri ve daha
geni anlamda iiler tarafndan kullanlan siyasi haklar iiler ile on
larn iverenleri arasndaki pazarl ekillendirir ve firmalarn yarat
t ekonomik deerin onlar arasnda nasl paylalacan belirler. Bu
dzenlemeler herhangi bir lkedeki maa seviyelerini yzde 40 veya
daha fazla oranda hareket ettirebilir.6 te burada d kaynak kullanm
ya da tehdidi bir rol oynar. ilerin daha az hak verildii veya bununla
tehdit edildii ilere kaymas iverenler iin yararl olabilir. Limitler
dahilinde, yerli iilerin maalarndan ve istihdam uygulamalarndan
bir ayrcalk elde etmek amacyla bir kaldra gibi kullanlabilir.
Bu bilmecelerin kolay zmleri yoktur. Bir iverenin nerede i
yapmak istediini seme zgrl kesinlikle ilgiyi hak eden bir re
kabeti deerdir. Guatemalal veya Endonezyal iilerin karlar yerli
iilerin karlar ile atabilir. te yandan d kaynak kullanm yerel
alma standartlar iin ciddi sorunlar yaratmyormu gibi davrana
mayz.
Firmalarn ve sermayenin uluslararas
hareketlilii de bir ulusun kendi ihtiyalarn ve tercihlerini en iyi e
kilde yanstan vergi yapsn seebilme kabiliyetini de kstlar. zellikle
bu hareketlilik kurumlar vergisi oranlarn aa eker ve vergi ykn
Kurumlar vergisi rekabeti.

Dnya Ekonomisinin Siyasi lemi 169


uluslararas hareketlilii olan sermayeden uluslararas hareketlilii ol
mayan igcne kaydrr.
Bu dncenin temelinde yatan mantk aktr ve ticarette daha d
k vergiler isteyenlerin argmanlarnda dzenli olarak yer alr. Sena
tor John McCain, Barack Obama ile nseim tartmasnda Amerika'nn
%35 olan kurumlar vergisi orann rlanda'nn yzde 1 1 'lik oranyla
kyaslandnda bunu bariz bir ekilde dile getirdi. "Eer bir iada
mysanz ve dnyann herhangi bir yerinde konulanabiliyorsanz," di
yordu McCain, "vergi oran yzde 35 olan lkeye deil, yzde 1 1 olan
lkeye gidersiniz.''7 McCain rlanda'nn vergi orann yanl sylemiti:
rlanda kurumlar vergisi oran yzde 1 2.5'tur, yzde 1 1 deildir; ancak
kresellemenin dayatt kstlamay kabul ettiine (ve anladna)
dikkatinizi ekerim. Bu, kreselleme sayesinde kanlmazlklarna
vurgu yaparak dk vergiler konusundaki argmann destekleme
sini salad.
1980'lerin balarndan beri dnya apnda kurumlar vergisin

de nemli bir d gerekleti. Amerika Birleik Devletleri haricin


de OECD ye devletleri ortalamas 198 1'deki yzde 50 oranndan
2009'da yzde 30 oranna dt. Amerika Birleik Devletleri'nde, ka
nuni sermaye vergisi ayn dnemde yzde 50'den yzde 39'a geriledi.8
Gittike hareket kabiliyeti artan kresel irketler iin devletler arasn
daki rekabet, ekonomistler bunu "uluslararas vergi rekabeti" olarak
adlandrr, bu kresel harekette etkili oldu. Gndemlerini geniletmek
iin kresellemeyi kullanan McCain ve dier saysz muhafazakar si
yasetinin ne srd argmanlar hala bu etkinin birer kantlardr.
OECD vergi politikalar zerine yaplan detayl bir ekonomik al
ma, dier lkelerin ortalama yasal kurumlar vergisi oranlarn yzde
bir drdklerinde, anavatann vergi orann yzde 0.7 drerek bu
akm takip ettiini gstermitir. Ya bulunduunuz yeri korur ve dier
kurulularn daha dk vergi alanlarna kayn gze alrsnz ya da
benzer bir tepki verirsiniz. lgintir ki ayn almada uluslararas ver
gi rekabetinin sadece sermaye kontrollerini kaldran lkeler arasnda
olduu tespit edilmitir. Bu tr kontroller uygulandnda, sermaye
ve karlar ulusal snrlar arasnda kolayca hareket edemez ve sermaye
vergilerinin indirilmesine ilikin bir bask da yoktur. Sermaye kont
rollerin kaldrlmas, 1980'lerden beri kurumlar vergisi oranlarndaki
azalmay tetikleyen balca unsur olarak grlr.9

170 Akll Kreselleme


Sorun vergi daireleri iin o kadar byk bir ba arsna dnt ki
"zararl vergi rekabeti" olarak adlandrlan durumlar belirlemek ve or
tadan kaldrmak iin OECD ve Avrupa Birliinde almalar devam et
mektedir. Bugne kadar bu faaliyetler sadece Andorra'dan Vanuatu'ya
kadar deien pek ok kk devletteki vergi cennetlerine odakland.
Asl zorluk, iletmelerin ve sermayelerinin babo kald bir dnya
da her ulusun kurumlar vergisi rejiminin btnln korumakt. Bu
zorluk henz almad.
Pek ok kii uluslarn kamu sal
ve gvenlii bakmndan kendi standartlarn belirlemekte serbest ol
mas gerektii ilkesini kabul edecektir. Bu standartlar lkeler arasnda
tasarm asndan veya uygulamadaki farkllklar nedeniyle deiiklik

Salk ve gvenlik standartlar.

gsterirse ne olur? eitli standartlar olan blge snrlarndan geen


mal ve hizmetlere ne tr bir muamele yaplmaldr?
Bu konuda Dnya Ticaret rgt hukuku gelimeye devam etmek
tedir. Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas (GATT) Dnya Ti
caret rgt kapsamnda lkelerin genel ykmllklerine kar ola
bilecek kamu sal ve gvenlik dzenlemelerini uygulamalarna izin
verir. Ancak bu dzenlemelerin ithalatlara kasten ayrmclk yapmaya
cak ekilde uygulanmas gerekir ve gizli korumaclk barndrmama
ldr. Dnya Ticaret rgt'nn Salk ve Bitki Sal ltleri Anla
mas (SPS) benzer ekilde uluslarn insan, hayvan, bitki hayatn veya
saln koruyan nlemleri uygulama hakkn tanr; ancak bu ltler
uluslararas standartlara paralellik gstermeli veya "bilimsel ilkeleri"
esas almaldr. Uygulamada bu alanlardaki atmalar Cenevre' deki bir
grup hakemin neyin makul ve pratik olduuna dair yorumlarna da
yanr. Ulusal egemenlii uluslararas ykmllklerden ayran keskin
izgiler olmadnda hakemler ou zaman ticaret rejimine sahip
karlar.
rnein 1990'da GATT j ri heyeti Tayland'n ithal sigara yasann
aleyhine karar ald. Tayland bu yasa sigara iilmesini azaltmaya y
nelik kampanyann bir paras olarak getirdi, ancak yerli sigara sat
na izin vermeye devam etti. Tayland hkmeti ithal sigaralarn et
kin reklamclk sayesinde daha ok bamllk yaptn ve ounlukla
genler ve kadnlar tarafndan tketildiini iddia etti. GATT j risinin
kl kprdamad. Tayland hkmetinin farkl politikalar izleyerek tica-

Dnya Ekonomisinin Siyasi lerr.

i7

rete daha az zarar verecek ekilde kendi salk hedeflerini gerekle


tirilebilecei sonucuna vard. Hkmet reklam, etiket zorunluluklar
veya ierik zorunluluklar gibi ayrmclk barndrmayan kstlamalara
gidebilirdi.
GATT j risi Tayland'n ticaret yasann etkisi hakknda tamamen
haklyd. Ancak jri yeleri bu karara varrken neyin uygulanabilir
ve pratik olduuna dair hkmeti eletirdi. Hukuk bilginleri Michael
Trebilcock ve Robert Howse'un da belirttii gibi, "Jri heyeti alternatif
yntemlerin yksek dzenleme ve uyum maliyetleri dourabileceini
ya da gelimekte olan bir lkede etkin bir biimde uygulanrlnn ol
mayabilecei olasln grmezden geldi". 10
Drdnc blmden hatrlayacanz hormonlu sr eti de byk
zorluklara neden olmaktadr. Bu vakada Avrupa Birlii'nin belirli b
yme hormonlaryla beslenen srlara ilikin yasa ayrmc deildi;
hem ithal hem de yerli srlar iin geerliydi. Bu yasan arkasnda ko
rumac bir emelin olmad ortadayd; olas salk tehlikeleri nedeniy
le harekete geen tketici haklar savunucular tarafndan gndeme
getirilmiti. te yandan, Dnya Ticaret rgt Jrisi ve temyiz heye
ti, yasan politikalarn "bilimsel kantlara" dayanmas gerektii hak
kndaki SPS Anlamas hkmne aykr olduunu ne srerek Avrupa
Birlii aleyhine bir karara vard. Byme hormonlarnn salk sorun
larna yol atna ilikin gerekten de ok az kant vard. Bunun yeri
ne Avrupa Birlii, Dnya Ticaret rgtnn ak olarak deinmedii,
bilimsel belirsizlik durumunda daha byk tedbirlerin alnmasna izin
veren ve daha kapsaml bir ilke olan "ihtiyatllk ilkesini" uygulad. 1 1
htiyatllk ilkesi ispat klfetini tersine evirir. "Byme hormonla
rnn ya da GMO'larn ters etkilerinin olduuna dair yeterli kant var
mdr?" sorusunu sormak yerine, politika yapclarnn "Ters etkileri
nin olmadndan kesinlikle emin miyiz?" sorusunu sormalarn gerek
tirir. Bilimsel bilginin deiken olduu pek ok alanda, bu iki sorunun
cevab hayr olabilir. htiyatllk ilkesi olumsuz sonularn geni apl
ve deitirilemez olduu durumlarda bir anlam ifade eder. Avrupa Ko
misyonunun da (baarsz bir ekilde) belirttii gibi, politika burada
sadece bilim esasna gre yaplamaz. Bir toplumun risk tercihlerini bir
araya getiren politika belirleyici rol oynamaldr. Dnya Ticaret r
gt hakemleri bir ulusun kendi risk standartlarn uygulama hakkn
tanr, ancak Avrupa Birlii'nin ihtiyatllk ilkesini ne srmesinin "bi-

172 Akll Kresel l eme


limsel kant" kriterini yerine getirmediine hkmetti. Sadece bilimin
gz nnde bulundurulduunu temin etmek yerine, SPS Anlamasnn
hkmleri onlar bilimsel kantlarn nasl ilenmesi gerektiine dair
uluslararas bir standart kullanmaya zorlad.
Eer Avrupa Birlii gelimi politika aralaryla kendi standartlar
n belirleme alanna sahip olmas gerektii konusunda Dnya Ticaret
rgtn inandramadysa, gelimekte olan lkelerin ne tr zorluklar
la karlatklarn sadece tahmin edebiliriz. Zenginlerden ziyade fakir
uluslar iin kurallar tek bir standarda iaret eder.
Nihayetinde nemli olan demokrasiye kendi kurallarn belirleme
ve kendi hatalarn yapma izni verilmesidir. Sr eti hakkndaki Av
rupa Birlii dzenlemeleri (ve 2006'da benzer bir sorun olan biyo
teknoloji) ticareti gelitirmek iin oluturulmu uluslararas disiplini
daha sorunlu klacak ekilde ithalata kar bir ayrmclk yapmamtr.
Daha sonra zerinde duracam gibi, uluslararas kurallar demokratik
uygulamalar paralelinde yerel dzenleme srelerine ynelik olarak
(effaflk, geni temsil ve bilimsel girdi gibi) usule ilikin baz tedbir
ler gerektirebilir ve gerektirmelidir. Uluslararas mahkemeler maddi
konularda (rnein sr eti konusunda, ekonomik karlarn belirsiz
salk risklerine kar nasl bir kenara braklaca gibi) yerel sreler
le attnda sorun kar. Bu durumda, ticaret kurallar Avrupa Birlii
iinde demokratik karar alma srecinin nne geti.
"Denetleyici olarak el koyma." u

anda uygulamada olan binlerce iki


tarafl yatrm anlamas (BIT) ve yzlerce iki tarafl veya blgesel tica
ret anlamas vardr. Devletler bunlar Dnya Ticaret rgt ve dier
ok tarafl dzenlemelerin el verdii lnn de tesine geen yollarla
ticareti ve yatrm gelitirmek iin kullanr. Burada en nemli ama,
daha gl d taahhtler altna girerek yabanc yatrmclara daha
yksek gvenlik salamaktr.
BIT ve RTA'lar yeni yerel dzenlemelerin yatrmclarn kazanlar
zerinde olumsuz etkileri olmas durumunda, genellikle yabanc ya
trmclarn tazminat iin uluslararas bir mahkemede o lkeye dava
amasna izin verir. Devlet dzenlemelerindeki deiikliin kamula
trmaya (BiT ve RTA kapsamnda yatrmclara tannm olan haklar
azaltr) eit olduu ve bu nedenle tazminin gerektii dnlr. Bu
Amerika Birleik Devletleri'nde hibir zaman yasal bir uygulama ola-

Dnya Ekonomisin i n Siyasi lemi 173


rak kabul edilmeyen Amerika Birleik Devletleri "dzenleyici olarak el
koyma" doktrinine benzer. Anlamalar, devletlerin kamu yararna po
litikalar izlemesine izin veren genel bir istisna hkm ierir; ancak bu
durumlarda uluslararas mahkemelerde grldnden, farkl stan
dartlar uygulanabilir. Yabanc yatrmclar yerli yatrmclara verilme
yen haklar alabilir.12
zellikle evre dzenlemeleri alannda bu tr durumlar 1992 ta
rihli Kuzey Amerika Serbest Ticaret Szlemesi (NAFTA) kapsamnda
sklkla ortaya kmtr. Birka kez yabanc yatrmclar Kanada ve
Meksika hkmetlerine kar tazminat davalar kazand. 1997'de, bir
Amerika Birleik Devletleri irketi bir Meksika belediyesini zehirli atk
tesisi inaatna izin vermedii iin dava etti ve 1 5.6 milyon dolar taz
minat ald. Ayn yl bir Amerika Birleik Devletleri kimya irketi bir
benzin katk maddesini yasaklayan Kanada'y dava etti ve 13 milyon
dolar ald.13
Belki de en endie verici konu 2 talyan maden irketi tarafndan
Gney Afrika devletine kar alan davayd. irketler, Gney Afrika'nn
"Siyahlarn Ekonomik Olarak Glendirilmesi" ad verilen istihdamda
eit frsatlar salama programnn mevcut ikili anlamalar kapsamn
da kendilerine verilen haklar ihlal ettii gerekesiyle dava at. Prog
ram, Gney Afrika'nn uzun rk ayrmcl tarihini tersine evirmeyi
amalar ve lkenin demokratik gei srecinde nemli bir faktrdr.
Buna gre, maden irketleri kendi istihdam uygulamalarn deitire
cek ve aznlk hisselerinin bir ksmn siyahi ortaklara satacakt. tal
yan irketleri, Gney Afrika'daki operasyonlarnn kamulatrlmas
olarak grdkleri bu politika karlnda 350 milyon dolar talep etti.14
Kazanacak olurlarsa, herhangi bir yerli yatrmcnn elde edemeyecei
bir sonuca ulam olacaklar.
Gelimekte olan lkelerdeki sanayi politikalar.

Hiper kreselleme

nin bir sonucu olarak gelimekte olan lkelerin karlat belki de en


nemli d bask, Dou Asya lkelerinin olduka iyi sonular doura
cak ekilde uyguladklar kalknma stratejilerini Latin Amerika, Afrika
ve dier yerlerdeki lkeler iin zorlatran sanayi politikalardaki kst
lamalardr.
Fakir lkelerin btn sanayi politikalarn istedikleri ekilde kul
lanmalarna izin veren GATT'n aksine, Dnya Ticaret rgt baz k-

1 74 Akll Kreselleme
stlamalar getirir. En fakir lkeler dnda dier btn lkeler iin ih
racat sbvansiyonlar yasaddr; gelimekte olan lkeleri Mauritius,
in ve dier pek ok Gney Asya ulusunun kulland ihracat rnleri
ileme blgesi gibi olanaklardan yoksun brakr.15 Firmalarn daha ye
rel girdiler ("yerli ierik gereklilikleri" olarak adlandrlan) kullanma
sn gerektiren politikalarn yasaklanmas da yasaddr; halbuki bu
tr politikalar in ve Hindistan'n dnya apnda oto paras tedarik
isi olmasna yardm etti. Patent ve telif haklar kanununun, 1960'lar
ve 1 970'lerde Gney Kore ve Tayvan'n (ve aslnda bugnn zengin
lkelerinin gemite olduu gibi) sanayi stratejileri iin byk nem
tayan taklit sanayi mallar ortadan kaldran minimum uluslararas
standartlara uymas gnmzde bir zorunluluk.16 Dnya Ticaret rg
t yesi olmayan lkeler ounlukla rgte katlm grmelerinin bir
paras olan daha kstlayc bir takm taleplerden darbe alr.
Dnya Ticaret rgtnn Fikri Mlkiyet Haklar Anlamas'ndan
(TRIPS) bahsetmeden olmaz. Bu anlama gelimekte olan lkele
rin zengin lkelerde kullanlan gelimi teknolojileri ters mhendis
lik yaparak kopyalayabilme kabiliyetlerini nemli lde kreltir.
Columbia'da ekonomist ve teknoloji politikasnda uzman Richard
N elson'n belirttii gibi, yabanc teknolojinin kopyalanmas ekonomik
olarak rakipleri yakalamann en nemli itici kuvvetlerden biri olmu
tur.17 TRIPS nemli ilalara eriimi snrladndan ve kamu saln
olumsuz etkilediinden nemli bir sorun tekil eder. Gelimekte olan
lkelerde teknolojik yetenekler zerindeki kt etkileri ayn ekilde
nemli olsa da, ayn derecede dikkate deerdir.
Blgesel ya da iki tarafl ticaret anlamalar Dnya Ticaret rg
tnde bulunanlarn tesindeki d basklar aar. Bu anlamalar bir
bakma Amerika Birleik Devletleri ile Avrupa Birlii iin gelimekte
olan lkelere "kendi dzenleme yaklamlarn" ihra etmenin bir yo
ludur.18 ou zaman Amerika Birleik Devletleri ile Avrupa Birliinin
Dnya Ticaret rgtnde veya baka ok uluslu platformlarda kabul
edilmesini salamaya altklar, ancak baaramadklar nlemleri
ierir. zellikle gelimekte olan lkelerle imzalad serbest ticaret
anlamalarnda Amerika Birleik Devletleri, sz konusu lkelerin y
netiminin sermaye akn idare etme ve patent dzenlemelerini ekil
lendirme kabiliyetini kstlayc basklar yapar. u anda IMF'nin daha
byk bir kstlama uygulamasna ramen, gelimekte olan lkelerle

Dnya Ekonomisinin Siyasi lemi

175

birlikte gerekletirdii programlar hala ticaret ve snai politikalan


hakknda ok detayl talepler ierir.19
Gelimekte olan uluslar, yeni sanayileri tevik eden sanayi strateji
leri izlemek iin yeterli hareket alanna sahip deildir. Kararl devletler
bu kstlamalarn pek oundan kurtulma yolu bulabilirler, ancak ge
limekte olan dnyada sadece birka devlet kendisine srekli olarak
teklif edilen o veya bu politikann Dnya Ticaret rgt'ne gre yasal
olup olmadn sorgulamyor.

lem
Ulusal demokrasiyle kresel piyasalar arasndaki gerilimi nasl idare
ederiz? seeneimiz var. Kresel ekonominin sklkla yaratt sos
yal ve ekonomik darbeleri gz nnde bulundurmayarak, uluslararas
ilem maliyetlerini en aza indirmek adna demokrasiyi klSltlayabiliriz.
Yurtiinde demokratik meruluk yaratmak umuduyla kresellemeyi
kstlayabiliriz. Ya da ulusal egemenlik pahasna demokrasiyi kresel

letirebiliriz. Dnya ekonomisini yeniden yaplandrma seeneklerimiz


bunlardr.
Bu seenekler tablosu dnya ekonomisinin temelinde yatan siyasi
lemi ortaya koyar: Hiper kresellemeye, demokrasi ve ulusun ken
di kaderini belirleme hakkna ayn anda sahip olamayz. Bu nden
en fazla iki tanesine birden sahip olabiliriz. Hiper kreselleme ve de
mokrasi istiyorsak, ulus devletten vazgemek zorundayz. Ulus devleti
ve hiper kresellemeyi elde edeceksek, demokrasiyi unutmamz ge
rek. Demokrasiyi ulus devletle btnletireceksek, derin kreselle
meye veda edelim. Aadaki ekil bu tercihleri anlatr:

176 Akll Kreselleme


Dnya Ekonomisinin Siyasi lemi

Hiper kreselleme

Altn
Deli Gmlei

\\

resel
, netim

Demokratik Siyaset

Ulus devlet

Bretton Woods Uzlas

ekil 9-1 : ki tanesini sein, herhangi bir ikiliyi sein

Neden bu keskin dnleme? Btn ilem maliyetlerinin ortadan


kaldrld tamamen kresellemi bir dnya ekonomisi dnn;
ulusal snrlar mal, hizmet veya sermaye dei tokuuna karmyor.
Sadece ekonomik kresellemeye ve uluslararas yatrmc ve tccarla
ra ekici grnmeye younlamlarsa ulus devletler byle bir dnya
da var olabilir mi? Yerel dzenlemeler ve vergi politikalar buna gre
ya uluslararas standartlara paralellik gsterecek ya da uluslararas
ekonomik entegrasyona en az engel tekil edecek ekilde yapland
rlacaklard. Devletin sunduu tek hizmet, uluslararas piyasalarn iyi
ilerliini glendiren hizmetler olacakt.
Bu tr bir dnya dleyebiliriz; ayn ''Altn Deli Gmlei" terimini
reten Tom Friedman'n dncesindeki gibi. Bu dnyada, devletler
kendilerine piyasa gveni, ticaret ve sermaye ak salayacan d
ndkleri politikalar izlerler: Sk para, kk devlet, dk vergiler,
esnek igc piyasas, dzenlemelerin en aza indirilmesi, zelletirme
ve her ekilde aklk. ''Altn Deli Gmlei" 1. Dnya Sava ncesindeki
altn standard an hatrlatr. Yerel ekonomik ve sosyal sorumluluk
larndan bamsz ulusal devletler sadece sk para kurallarna odakl
bir gndem izlemekte serbestti.
D kstlamalar merkantalizm ve emperyalizm dneminde ok
daha barizdi. On dokuzuncu yzyldan nce ulusal devlet varlndan
sz etmemiz pek mmkn deil, ancak kresel ekonomik sistem sert

Dnya Ekonomisinin Siyasi le::..

1;;

Altn Deli Gmlei izgileri boyunca ilemeye devam etti. Oyunun ku


rallar, yani ak snrlar, yabanc tccar ve yatrmclarn haklarnn
korunmas, imtiyazl ticari irketler veya smrgeci gler tarafndan
uygulanyordu. Bunlardan sapmak gibi bir durum sz konusu deildi.
Bugn bilindik altn standardndan ya da imtiyazl ticari irketler
den uzak olabiliriz, ancak hiper kresellemenin talepleri yerel poli
tikalarn benzer bir ekilde darya itelenmesini gerektirir. aret
ler benzerdir: Politika yapc ekonomik kurulularn tecridi (merkez
bankalar, mali otoriteler, dzenleyiciler vesaire), sosyal sigortann
kaybolmas (veya zelletirilmesi), dk kurumsal vergilere ynelik
bask, i ile i gc arasndaki sosyal szlemenin anmas ve piyasa
gvenini korumak ihtiyacyla yerel geliim hedeflerinin yer deitiril
mesi. Oyunun kurallar bir kez kresel ekonomi gereklilikleri ile be
lirlendiinde, yerel gruplarn ulusal ekonomik politika saptanmasna
eriimi ve bunu kontrol kanlmaz bir ekilde kstlanr. Kendi kre
sellemeniz ve ulus devletiniz de olabilir; ancak sadece demokrasiyi
uzakta tuttuunuz takdirde.
Tamamen kresellemi bir dnya ekonomisi iin gayret gster
mek istersek demokrasiden vazgemek zorunda myz? Bu aslnda
k yollarndan biridir. Demokratik politika yerine ulus devletten vaz
geebiliriz. Bu "kresel ynetim" seeneidir. Dzenleyici ve standart
koyucu gleri olan salam kresel kurumlar piyasalarn eriebilecei
yasal ve siyasi alanlara uyumlu hale gelecektir. Bunun yan sra yeterli
hesap verme ve merulukla yklendiklerinde politikann klmesine
gerek yoktur ve klmez: Kresel seviyeye tanr.
Bu fikri mantksal sonucuna balarsak, bir eit kresel federalizm
dnebiliriz; ayn ABD modelinin kresel olarak almas gibi. Ameri
ka Birleik Devletleri iin ulusal bir anayasa, federal hkmet, federal
yarg ve birok ulusal dzenleyici kurum, her bir eyalet arasnda d
zenleme ve vergilendirme uygulamalar bakmndan farkllklar olma
sna ramen piyasalarn gerekten ulusal olmasn temin eder. Ya da
kresel federalizm kadar azimli olmayan, yeni hesap verme ve temsil
mekanizmalar evresinde oluturulmu eitli kresel ynetim ekil
leri dnebiliriz. Her ne ekilde olursa olsun, kresel ynetime yne
lik nemli bir adm ulusal egemenliin nemli lde azalmas anlam
na gelecektir. Ulusal hkmetler kaybolmaz, ancak gleri uluslar st
kural koyma ve demokratik merulukla glendirilmi (ve kstlanm)

178 Akll Kreselleme


icra makamlaryla ok iddetli bir ekilde evrelenir. Avrupa Birlii bu
nun blgesel bir rneidir.
Bu bo vaat gibi gzkebilir, belki de yledir. Amerika Birleik
Devletleri'nin tarihi deneyimi, bileenlerde byk farkllklar olduu
takdirde siyasi bir birliin oluturulmasnn ve srdrlmesinin ne
kadar zorlu olabildiini gsterir. Avrupa Birliindeki siyasi kurulula
rn gelitii aksak yol ve demokratik eksiklikleri konusunda srege
len ikayetler de, her ne kadar birlik benzer gelir seviyelerine ve tarihi
rotalar olan bir grup ulustan oluuyor olsa da sz konusu zorluklara
iaret eder. Kresel anlamda gerek federalizm en iyi tahminle bir yz
yl uzaktadr.
Ne kadar istekli olursa olsun, kresel ynetim ekli modelinin eki
cilii yadsnamaz. rencilerime lemi sunup bir tercih yapmalarn
istediimde, bu kolayca birinci gelir. Hem kresellemenin hem de de
mokrasinin meyvelerini ayn anda toplayabiliyorsak, ulusal politikac
larn isiz kalmasn kim umursar? Evet, demokratik kresel ynetimin
uygulamada glkleri var, ancak belki de ok fazla abartlyorlar. Pek
ok siyaset kuramcs ve hukuk bilgini demokratik kresel ynetimin
bugnn politika yapclarnn uluslararas alarndan geliebilecei
ni; bunun iin bir sonraki blmde zerinde duracamz trden yeni
hesap verme mekanizmalarnn kontrolnde tutulmalar gerektiini
ne srmektedirler.
Kresel ynetim tercihi konusunda uygulamadan ziyade kalcl
bakmdan pheciyim. Dnya uluslarn ortak bir kurallar btnne
sktrlamayaca kadar eitlilik ierir; bu kurallar bir ekilde de
mokratik srelerin rnleri olsalar bile. Kresel standartlar ve d
zenlemeler yalnzca uygulanamaz nitelikte deildir, ayn zamanda
istenmeyen niteliktedirler. Demokratik meruluk kstlamas, kresel
ynetimin zayf ve etkisiz kurallarndan oluan bir rejim olarak en d
k ortak paydaya ulamasn temin eder. Ulusal devletlerin kendi so
rumluluklarn brakmalaryla ve kimsenin bu boluu doldurmama
syla birlikte her alanda ynetimin ok az olmas riskiyle burun buruna
geliriz. Fakat bununla ilgili daha fazla aklama bir sonraki blmde
yer alacak.
Tek kalan seenek hiper kresellemeyi kurban eder. Bretton Woods
rejimi bunu gerekletirdi; bu nedenle ona Bretton Woods uzlas de
dim. Bretton Woods-GATT rejimi, lkelerin ticarete uyguladklar pek

Dnya Ekonomisinin Siyas lem

-:-:

ok geni kapsaml kstlamay kaldrdklar ve btn ticaret ortaklar


na eit davrandklar srece kendi isteklerine gre hareket etmelerine
izin verdi. Sava sonras ekonomik dzenin mimarlar serbest senna
ye aknn yerel ekonomik istikrarla uyumlu olduuna inanmadklan
iin sermaye aklar zerindeki kstlamalar koruyabiliyorlard (hat
ta buna tevik ediliyorlard). Gelimekte olan lke politikalar etkin bir
biimde uluslararas disiplinin kapsam dnda brakld.
1980'lere kadar bu gevek kurallar lkelere kendi ve muhteme
len farkl kalknma yollarn izlemeleri iin frsat verdi. Bat Avrupa
blge olarak birlemeyi ve kapsaml bir refah devleti kurmay tercih
etti. Grdmz gibi, Japonya kendi farkl kapitalizm etiketini kulla
narak hizmet ve tarmda yksek seviyede verimsizlikle dinamik ihra
makinelerini birletiren Bat'ya yetiti. in klavuzdaki her bir kural
inemi olsa da zel giriimin nemini kavradnda byk bir hzla
byd. Asya'nn geri kalan byk blm Dnya Ticaret rgt ta
rafndan yasaklanan sanayi politikalara dayanarak ekonomik bir mu
cize gerekletirdi. Latin Amerika, Orta Dou ve Afrika'daki pek ok
lke, ekonomilerini dnya ekonomisinden izole eden ithal ikameci
politikalar erevesinde 1970'lerin sonlarna kadar daha nce benze
ri grlmemi ekonomik byme oranlarna ulat. Grdmz gibi,
Bretton Woods uzlas, sermaye aknn serbestlemesi hz kazandk
a ve ticaret anlamalar ulusal snrlarn tesine gemeye baladka
1980'lerde byk lde arka planda kald.
Dnya ekonomisi o zamandan beri lemin dm noktas ara
sndaki rahatsz alanda skp kald. lemin belirledii zorlu see
neklerle dolambasz yollardan yzlemedik. zellikle ulus devletin
demokratik politikann ana merkezi olarak kalmasn istiyorsak, eko
nomik kresellemeden beklentilerimizi drmemiz gerektiini ak
bir ekilde kabul etmek zorundayz. Kresellemenin daha "ince" bir
ekliyle yetinmekten, Bretton Woods uzlasn farkl bir a iin yeni
den icat etmekten baka aremiz yok.
19SO'lerin ve 1 960'larn yaklamlarnn hepsini geri getiremeyiz.
Yaratc, yeniliki ve deneyime ak olmak zorundayz. Kitabn son ks
mnda nasl ilerleyeceimize ilikin baz fikirler sunacam. Ancak iin
ilk ksm byk resmi doru alglamaktr. Politika deneyimlemesinin
gerekli ekli anlatmz deitirene kadar ortaya kmayacak.

180 Akll Kreselleme

Akll Kreselleme Ulusal Demokrasiyi Gelitirebilir


Daha nce zerinde durduum her bir durum uluslararas ekonomi
deki ilem maliyetlerinin kaldrlmas ile yerel farkllklarn korunma
s arasnda bir dnleme barndrr. Derin ekonomik entegrasyona
vurgu arttka sosyal ve ekonomik dzenlemelerdeki ulusal farklla
alan yer klr, ulusal seviyede demokratik karar alma alan daralr.
Kresellemenin daha kstl ekillerinin derin entegrasyonun
zndeki varsaymlar kapsamas gerekmez. Kresellemeye limit ko
yan Bretton Woods rejimi dnya ekonomisi ile ulusal demokrasilerin
yan yana gelimesini salad. Kresellemedeki kstlamalar bir kez
kabul ettiimizde, aslnda bir adm teye de gidebiliriz. Ulusal demok
rasilerin ilemesini gerekten gelitiren kresel kurallar ngrebiliriz.
Kresel kurallara dayanan bir rejime sahip olmakla ulusal demok
rasiye sahip olmak arasnda esasen elien herhangi bir ey yoktur.
Demokrasi hibir zaman uygulamada mkemmel deildir. Prince
ton siyaset bilimcileri Robert Keohane, Stephen Macedo ve Andrew
Moravcsik'in de iddia ettii gibi, incelikle oluturulmu d kurallar
demokratik uygulamalarn kalitesi ve meruluunu gelitirebilir. Bu
yazarlarn belirttii demokrasiler sadece halk katlmn en st dze
ye karmay hedeflemez. D kurallar ulusal dzeyde katlm snrla
dnda bile, mzakerelerin iyiletirilmesi, ihtilaflarn bastrlmas ve
aznlk temsilinin salanmas gibi demokratik faydalarn telafi edilme
sini salayabilirler. Demokratik uygulamalar, mzakerelerin bir par
as olarak ilgili ekonomik ve bilimsel kantn kullanlmasn salayan
ve menfaat gruplarn eline gemesini engelleyen usule ilikin tedbir
lerle iyiletirilebilir. Ayrca balayc uluslararas taahhtlere girmek
bir egemenlik hareketidir. Bunun kstlanmas, Kongre'nin baz kanun
koyma yetkilerini bamsz dzenleyici kurulularna vermesini engel
lemek gibi olacaktr.20
Uluslararas taahhtler ulusal demokrasiyi gelitirebilmekle bera
ber, bunun mutlaka byle olaca anlamna gelmez. Uluslararas eko
nomideki ilem maliyetlerinin en aza indirilmesine odaklanan hiper
kreselleme gndemi, demokrasinin ilemesini gelitirmeyi deil,
dk maliyete piyasa eriimi peinde olan ticari ve mali karlar uz
latrmak amacyla demokrasiyle atr. ok uluslu iletmelerin, b
yk bankalarn ve yatrm danma irketlerinin ihtiyalarna dier

D nya Ekonomisinin Siyasi lf-:-. .

sosyal ve ekonomik hedeflerden daha ok ncelik tanyan bir anlatya


inanmamz gerektirir.21 Bu nedenle gndem ncelikle bu ihtiyalara
hizmet eder.
Bu eksikliin zerinden nasl geleceimizi belirleyebiliriz. Piyasa
larla birlikte demokratik ynetimi kreselletirebiliriz ya da ulusal d
zeyde demokratik karar alma alann geniletmek iin ticaret ve yat
rm anlamalarn yeniden dnebiliriz. Bundan sonraki iki blmde
srasyla bu stratejileri ele alacam.

Kresel Ynetim Mmkn Mdr?


Arzulamr Bir ey Midir?

Ulus devlet eskidir. Snrlar kalkt. Uzaklk ld. Dnya dz. Kimlikle
rimiz artk doum yerlerimize bal deil. Yerel siyasetin yerini ulusal
snrlar aan daha yeni ve daha akc temsil ekilleri ald. Yetki, yerel
kural koyucularn elinden milletler st dzenleyici alarna kayyor.
Siyasi g, uluslararas sivil rgtler evresinde toplanan yeni aktivist
akmna kayyor. Ekonomik hayatlarmz ekillendiren kararlar byk
ok uluslu irketlerce ve tannmayan uluslararas brokratlarca aln
yor.
Yeni kresel ynetim ann douunu mjdeleyen veya ktleyen
ayn veya benzer ifadeleri ka kez duyduk?
Son 2 007-2008 krizinde olaylarn nasl ortaya ktna bakn bir
de. Finansal krizin daha byk bir felakete dnmesini engellemeleri
iin kresel bankalar kim destekledi? Uluslararas kredi piyasalarn
yattrmak iin gerekli likiditeyi kim pompalad? Kresel ekonomiyi
mali byme ile kim destekledi? lerini kaybeden alanlar iin i
sizlik tazminat ve dier gvenlik alarn kim salad? Byk banka
lar iin tazminat, sermaye yeterlilii ve likiditeye ilikin yeni kurallar
kimler koyuyor? Daha nce, o srada ve sonrasnda kt giden eylerin
suunun aslan pay kime dyor?
Bu her bir sorunun cevab ayndr: Ulusal Hkemetler. Ynetimi
kresellemeyle kkten deiime uram bir dnyada yaadm
z dnebiliriz, ancak sorumluluk yine yerel politika yapclardadr.
183

184 Akll Kreselleme


Ulus devletin kn saran abartl reklamdr. Dnya ekonomimiz
ADB'den (Asya Kalknma Bankas) WTO'ya (Dnya Ticaret Bankas)
kadar1 uluslararas kurulularn eitli alfabe orbasyla doldurulabi
lir, ancak demokratik karar olma sk bir ekilde ulus devletlerde kalr.
"Kresel ynetim" ekici bir isimdir; fakat yakn zamanda onu arama
ya kalkmayn. Karmak ve eitlenmi dnyamzda hakl nedenlerden
tr kresel ynetimin sadece ok ince yaldzl tabakas bulunur.

Ulus Devlet Zorbalnn Almas


Gnmzde kresel devlet dncesini tayanlar sadece sabit fikirli
ler ve saf topyaclar deildir. Pek ok ekonomist, sosyolog, siyaset bi
limci ve filozof ulus devleti geride brakan yeni ynetim ekilleri aray
na katlmtr. Tabi ki bu analistlerin birka gerekten ulus devletin
kresel eklini destekler; kresel bir yasama organ ya da divan heyeti
fazla hayalidir. Onlarn nerdikleri zmler bunun yerine yeni siyasi
toplum, temsil ve hesap verme ykmll kavramlarna dayanr. Bu
yeniliklerin kresel dzeyde anayasal demokrasinin temel ilevlerinin
pek ounun yerine getirilebilecei umudunu tarlar.
Bu tr kresel ynetimin en ilkel ekli ulusal glerin dorudan
uluslararas teknokratlara devredilmesini ngrr. Kresel ekonomi
de egdmsz karar almadan kaynakl "teknik" sorun olarak kabul
edilenlerin zlmesinden sorumlu zerk dzenleyici kurumlar ie
rir. Ak nedenlerden dolay, ekonomistler zellikle bu tr dzenleme
lerden etkilenir. rnein, Avrupa ekonomi a VoxEU.org nde gelen
ekonomistlerden 2008 krizinin banda kresel mali sistemin zayf
noktalarnn nasl giderileceine dair gr istediinde, nerilen
zmler ounlukla uluslararas bir iflas mahkemesi, bir dnya finans
rgt, bir uluslararas banka szlemesi ve uluslararas nihai kredi
mercii gibi, bir eit teknokrasi ile ynetilen daha sk uluslararas ku
rallar eklindeydi.2 Clinton ynetiminde uluslararas ticaretten sorum
lu bakan vekili Jeffrey Garten ok uzun zamandr kresel bir merkezi
bankann kurulmas arsnda bulunuyor.3 Ekonomist Carmen Rein
hart ve Ken Rogoff uluslararas bir finansal dzenleyici teklifinde bu
lundu.
Bu neriler, politikadan anlamayan ekonomistlerin saf dnceleri
olarak grnebilir; aslnda ak bir siyasi temele dayanrlar. Reinhart

Kresel Ynetiim Mmkn Mdr? stenme! 1: r1

115

ve Rogoff uluslararas bir finans dzenleyicisini savunur; amalan si


yasi bir baarszl telafi etmekle birlikte, uluslar arasnda kamu har
camalarnn ekonomik etkilerine mdahale etmektir; belki de siyasi
ama ekonomik amacn nne geer. Ulusal dzeyde yerel dzenle
meleri zayflattn dndkleri siyasi mdahaleleri son erdirmeyi
mit ederler. "Frsat politikaclar olmadan ileyen, altyaps kuvvetli
ve profesyonel alanlar olan bir uluslararas mali dzenleyici gl
yerel mali hizmetler sektrne ok ihtiya duyulan dengeyi salaya
caktr," diye yazarlar.4 Bu yaklam destekleyen siyasi teoriye gre, d
zenleme yetkilerinin izole ve zerk bir kresel teknokrasiye verilmesi
hem kresel hem de ulusal anlamda daha iyi bir ynetime neden olur.
Gerek dnyada, yetki devri, kanun koyucularn kanun koyma ay
rcalklarndan vazgemelerini ve semenlerine cevap verme kabili
yetlerinin kstlanmasn gerektirir. Bu, dar kapsaml bir takm artlar
altnda gerekleir. rnein Amerika Birleik Devletleri'nde, Kongre
kanun yapma yetkisini, sadece onun siyasi tercihleri bakannkilere
benzerse ve sz konusu hususlar ok teknikse yrtme organlarna
devreder.5 O zaman bile, bu yetki devri ksmi kalr ve ayrntl hesap
verme sorumluluu mekanizmalaryla birlikte gelir. Yetkilendirme si
yasi bir harekettir. Bu nedenle uluslar st kurumlarn yetkilendiril
mesi yaygnlatrp srdrlmeden nce pek ok n koulun gerek
letirilmesi zorunludur. Ortak normlar, uluslar st siyasi topluluu
ve kresel arenaya uygun yeni hesap verme mekanizmalar olan bir
eit "kresel siyasi yap" kurmamz gerekir.
Ekonomistler bu n koullara ok fazla dikkat etmez; fakat dier
bilginler dikkat eder. Aralarndan pek ou, kresel ynetimin yeni
modellerinin aslnda ortaya ktna dair kantlar olduunu iddia
eder. Princeton'da uluslararas ilikiler alannda bir bilim insan olan
Anne-Marie Slaughter dzenleyiciler, hakimler ve hatta kanun koyu
cular tarafndan oluan uluslar st alara odakland. Bu alar, hk
metler aras rgtler veya resmi kurumlar olarak oluturulmamalar
na ramen ynetim ilevleri gerekletirebilirler. Slaughter'a gre bu
alar resmi ynetim mekanizmalarnn etki alannn tesine uzanr;
ulusal snrlar arasnda ikna ve bilgi paylam salar, kresel normla
rn oluturulmasna katk salar ve yerel kapasitenin ok zayf olduu
uluslarda uluslararas normlarn ve anlamalarn uygulanmas iin ka
pasite yaratabilir.6

186 Akll Kreselleme


Mali piyasalarn ynetimi aslnda bu alarn daha ileri gittii ve
Slaughter'n en aklayc rneklerini verdii arenadr. Uluslararas
Menkul Kymet Hizmetleri Birlii (IOSCO) dnyann menkul kymet
dzenleyicilerini bir araya getirir ve kresel ilkeler karr. Basel Ban
kaclk Denetim Komitesi bankaclk dzenleyicileri iin ayn rol st
lenir. Bu alar kk sekreterliklere sahiptir ve yrtme yetkisi yoktur.
Ancak en azndan dzenleyicilerin nezdinde, standart koyma gleri
ve meruluklar nedeniyle etkili olurlar. Grleri ou zaman yerel
tartmalarda referans noktas olarak gsterilir. Ulus devletlerin yerini
tamamen alamayabilirler, ama politika yapclarnn uluslararas ola
rak birbirine baland alar yaratabilirler.
Meruluk kazanmak iin kresel ynetimin sekin dzenleyici ve
teknokrat kulplerini amas gerekir. Bu alar dar teknik alanlarn
tesine geip daha geni sosyal amalar kapsayabilir mi? Evet, diyor
Bretton Woods rejimini tanmlamak iin "ierilmi liberalizm" terimi
ni ortaya atan Harvard retim grevlisi John Ruggie. Ruggie, uluslar
st alarn ulus devletler temelindeki geleneksel ynetim modelini
zayflattn kabul eder. Bu dengesizlii dzeltmek iin kresel d
zeyde kurumsal sosyal sorumluluun daha fazla zerinde durulmas
gerektiini belirtir. Gml liberalizmin gncel hali devlet merkezli
ok taraflln ilerisine geip, "sivil toplumun ve kurumsal aktrlerin
kresel sosyal organizasyona olas katklarn etkin bir biimde kap
sayan bir ok taraflla" ulamaktr. Bu aktrler insan haklar, alma
uygulamalar, salk, yolsuzluun nlenmesi ve evre ynetimi konu
larnda yeni kresel normlar gelitirebilir ve sonrasnda onlar geni
uluslararas kurumlarn operasyonlarnda ve ulusal hkmetlerin po
litikalarnda kutsal bir yere koyabilir. Fakir uluslarda ok uluslu irket
lerin HIV/AIDS tedavi programlarn finansal olarak desteklemesi en
bilinen rneklerden biridir.
Ruggie'nin ekillendirmede byk rol oynad Birlemi Milletler' in
Kresel Sorumluluk Anlamas bu gndemi kapsar. Anlama ulusla
raras kurulularn sosyal ve ekonomik hedeflerin gelitirilmesi iin
birer araca dntrlmesini amalar. Bu tr bir dnm bu kuru
lularn ve itiraklerinin etkin olduu toplumlara fayda salar. Ancak
Ruggie'nin de aklad gibi, ek faydalar da olur. Byk kurulularn
sosyal ve evre performansn iyiletirmek dier, daha kk firma
larn bunlara benzemeye almasna yol aar. Uluslararas rekabetin

Kresel Ynetiim M mkn Mdr? stenmeli Midr7

1l""

yurtiinde sosyal ierme pahasna alma ve evre standartlarnda


dibe k yaratacana dair yaygn dnceyi yattrr. Kamu sal
ve evrenin korunmasnda olduu gibi, devletlerin finanse etmekte ve
gerekletirmekte gittike zorland ilevlerin bir ksmn zel sekt
rnn omuzlamasna izin verir; bylece uluslararas piyasalarla ulusal
devletler arasndaki ynetim a da daralr.7
Yetkilendirme, a veya kurumsal sosyal sorumluluk eklinde yeni
kresel ynetim formlar hakkndaki argmanlar cevaplanmas g
bir takm sorulara neden olur. Bu mekanizmalarn kime kar hesap
verme sorumluluu vardr? Bu dzenleyici, uluslararas sivil rgtler
veya byk firmalar yetkilerini kimden alr? Onlar glendiren ve ko
ruyan kimlerdir? Kresel olarak daha az bu an iinde yer alanlarn
sesi ve karlarnn da duyulmasn kim temin eder? Kresel yneti
min en zayf taraf hesap verme sorumluuna dair kesin ilikilerden
yoksun oluudur. Bir ulus devletinde, semenler siyasi yetkinin nihai
kaynayken, seimler de hesap verme sorumluluu iin nihai aratr.
Eer semenlerin beklentilerine ve isteklerine cevap vermezseniz, oy
alamazsnz. Bu trden seimle ilgili kresel hesap verme sorumluluu
ok kapsaml bir kavramdr. Farkl mekanizmalara ihtiya olacaktr.8
H esap verme sorumluluu iin baka bir kresel kavrama ilikin
muhtemelen en iyi argman iki tannm siyaset bilimcisi olan Joshua
Cohen ve Charles Sabel'den gelir. Bu bilim adamlar, kresel ynetimin
zmeyi hedefledii sorunlarn geleneksel hesap verme sorumluluu
nosyonlarna uygun olmadn ileri srerek szlerine balarlar. Gele
neksel modelde, ok belirli karlar olan bir semen kendi temsilcisini
bu karlar adna hareket etmesi iin yetkilendirir. Kresel dzenleme,
yeni, ou zaman ok teknik ve hzl bir ekilde deien koullara tabi
zorluklara neden olur. Kresel "kamu" hangi sorunlarn nasl zl
mesi gerektiine dair belirsiz bir anlaya sahiptir. Bu artlarda, hesap
verme sorumluluu uluslararas dzenleyicinin yapmay tercih ettii
ey iin "iyi bir aklama" sunabilme kabiliyetine dayanr. "Sorular, so
runlarn en iyi zm yoluna ilikin argmanla belirlenir", diye yazar
Cohen ve Sabel, "sadece karlar temelinde g kullanm, karlarn
belirlenmesi ve g durumlarnn pazarlnn yaplmasyla deil".9
zmlerin "teknokratik" olacana dair bir varsaym yoktur. Deerler ve
karlarn eitlilik gsterdii ve uzlamazln yaygn olduu durumda
bile, uluslar st grme srecinin herkesin veya ounluun meru

188 Akll Kreselleme


kabul edecei aklamalar douraca umudu vardr. Kresel kanun
koyuculuk kurallara tabi olacaklar tarafndan kurallarn arkasnda ya
tan mantn mecburi bulunmas ile birlikte sorumlu hale gelir.
Cohen ve Sabel'in plan, genel kresel ibirlii ve egdm erevesi
dahilinde en azndan prensip olarak ulus devletler arasndaki kurum
sal uygulamalarda eitlilie olanak tanr. Bir lke ve onun politika ya
pclar, dier lkelerdeki politika yapclarna bu sonulara nasl ula
tklarn aklamak kaydyla farkl sonular denemek ve uygulamakta
zgrdr. Tercihlerini kamu nnde hakl karmal ve onlar dier
lerinin yapt tercihlerle kyaslamaldr. Ancak bir pheci, politika
yapclar daha yumuak szlerle kendi eylemlerini nedenlendirirken
her zamanki ileri yaptklarn dile getirdiinde, bu mekanizmalarn
geni apl takiyyeye neden olup olmayacan merak edebilir;
Nihayetinde, Cohen ve Sabel, bu ihtiyatl srelerin, "dank insan
larn rgtl bir kresel nfusun yeleri olduklar" kresel ve siyasi
bir topluluun geliimine katk salayacan umut eder.10 Siyasi kim
liklerde bu tr bir dnm olmadan kresel ynetim kavramlarnn
nasl ie yarayacan anlamak zordur. Gnn sonunda kresel yne
tim kendilerini kresel vatanda hisseden bireylere gerek duyar.
Belki bu durumun biraz fazla uzandayz. Princeton'dan ahlak
bilimci Peter Singer kresellemenin arkasndan gelen yeni kresel
ahlakn geliimi hakknda ok etkili bir yaz yazmtr. "letiimdeki
devrim kresel bir izleyici yarattysa, "davranlarmz btn dnya
ya gre dzeltmemiz gerekebilir.''11 Ekonomist ve filozof Amartya Sen,
kendimizi douumuzla birlikte gelen tek ve deimez bir etnik, dini
veya ulusal kimlie bal grmemiz olduka yanltr, demitir. Her bi
rimizin uzmanlk alanna, cinsiyetimize, mesleimize, bulunduumuz
snfa, siyasi eilimlerimize, hobi ve ilgi alanlarmza, tuttuumuz ta
kmlara vs. dayanan eitli kimlikleri vardr.12 Bu kimlikler birbirinin
pahasna gelmez ve onlara ne kadar nem verdiimizi biz kendimiz
serbeste seeriz. Pek ok kimlik, bizlerin uluslar st bir takm ili
kiler oluturmamza ve geni bir corafyada kendi "ilgi alanlarmz"
belirlemeye izin vererek ulusal snrlar aar. Bu esneklik ve eitlilik
esasen gerek bir kresel ve siyasi topluluk kurulmasna olanak tanr.
Kresel ynetimin potansiyeline ilikin bu fikirlerde ekici olan pek
ok ey var. Sen'in de ifade ettii gibi, "devletlerin siyasi birimlerini
(ncelikle ulus devletler) ele alnmas gereken kstlamalardan ziya-

Kresel Ynetiim Mmkn Mdr? stenmeli Midir? 189


de etik ve siyasi felsefe iinde nemli ksmlar olarak dnmek kendi
iinde bir despotluk ierir."13 Ayrca, daha kapsaml adan bakldn
da siyasi kimlik ve toplum zaman ierisinde srekli olarak yeniden ta
nmlanmtr. nsan ilikileri kabileden ve yerel olandan ehir devlet
lerine ve sonra da ulus devletlerine dnmtr. Bir sonraki neden
kresel toplum olmasn?
Muhallebinin kant yenilmesindedir. Kresel ynetimin sonradan
kan bu ekilleri ne kadar uzaa gidebilir ve kresellemeyi ne kadar
destekleyebilir? Uluslar st ynetimde dier ulus devletler topluluk
larndan daha fazla yol kat etmi olan Avrupa Birlii iyi bir balang
noktasdr.

Avrupa Birlii: Kural Test Eden stisna


Cohen ve Sabel, mzakere yoluyla kresel ynetim hakkndaki fikirle
rini gelitirirken, akllarnda tek bir somut rnek vard: Avrupa Birlii.
Avrupa deneyi, bu fikirlerin hem potansiyelini hem de kstlarn gs
terir.
Avrupa uluslar, aralarnda olaanst bir ekonomik btnleme
baard. Blge dzeyinde bile olsa derin entegrasyon ya da hiper k
resellemeye hi bu kadar yaklalmamt. Avrupa'nn tek piyasasnn
altnda ilem maliyetlerinin kaldrlmasna ve dzenlemelerin uygun
latrlmasna adanm muhteem bir kurumsal beceri yatar. AB yele
ri mal, sermaye ve i gc hareketinin nndeki engelleri kaldrd. Bu
nun da tesinde ortak standartlar ve beklentileri ortaya koyan, bilim
politikasndan tketicinin korunmasna kadar her trl konuya dair
sayfa says 1 00.000'i aan AB genelinde geerli kurallara imza attlar.
Bu kurallar byk bir dikkatle uygulayan Avrupa Adalet Divann kur
dular. D ticaret, tarm, rekabet, blgesel destek ve dier pek ok alan
da yeni yasalar nermek ve ortak politikalar uygulamak iin Avrupa
Komisyonu eklinde bir idare kolunu yetkilendirdiler. Birliin arkada
kalan blgelerine mali destek salamak ve ekonomik birlii destekle
mek iin bir takm programlar oluturdular. yelerin on alts ortak
para birimini (avro) kabul etti ve Avrupa Merkez Bankas tarafndan
idare edilen ortak para politikasna bal kald. Bunun yan sra, Avru
pa Birlii burada saylamayacak kadar ok zellemi kurum meydana
getirdi.

190 Akll Kreselleme


AB'nin demokratik kurumlar daha az gelimi durumdadr. Do
rudan seilen Avrupa Parlamentosu yasama inisiyatifi ya da gzetim
kayna olmaktan ziyade konuulanlarn asla gerekletirilmedii bir
kurumdur. Gerek g, ulusal hkmetlerden gelen bakanlardan kuru
lu Bakanlar Konseyi'ndedir. Avrupa'nn kapsaml uluslar st yaps
nn demokratik meruluunun ve hesap verme sorumluluunun nasl
oluturulup srdrlecei uzun zamandr can yakan bir sorun olmu
tur. Sa grl eletirmenler AB kurumlarn snrlarn ok tesine
gemekle sularken, sol grl eletirmenler "demokratik bir ak"
olduundan ikayet eder.
Avrupal liderler Avrupa Birliinin siyasi altyapsn gelitirmek
iin son yllarda nemli abalar sarf etmitir; ancak bu yol olduka en
gebelidir. Avrupa Birlii Anayasasn onaylamak iin gsterilen azim
li abalar, Fransa ve Hollanda'daki semenlerin 2005'te reddetmesi
nedeniyle baarsz oldu. Bu baarszln ardndan, yalnz Birleik
Krallk, Polonya, rlanda ve ek Cumhuriyeti anlamann baz gerek
liliklerinden muafiyet kazandktan sonra Aralk 2009'da yrrle
giren Lizbon Anlamas geldi. Anlama Bakanlar Konseyindeki seim
kurallarnda yenilikler yapmakta, Avrupa Parlamentosuna daha fazla
yetki vermekte, Avrupa Birlii insan haklar szlemesini hukuki a
dan balayc klmakta ve Avrupa Konseyinin bakan olarak yeni bir
ynetici belirlemektedir.
ngiltere ve dierlerinin bunun dnda kalmasnn da gsterdii
gibi, ye devletler arasnda Avrupa'y gerek bir siyasi federasyona
dntrme istekliliinde belirgin farkllklar vardr. ngiltere byk
bir hrsla kendi anayasasn ve hukuk sistemini AB kurallarnn ya da
kurulularnn ellerinden uzak tutmaktadr. Mali dzenleme ve para
politikas gibi pek ok konuda, kendi uygulamalarn dierlerininkine
paralel klmak pek iine gelmez. ngiltere'nin Avrupa'daki karlar
ncelikle ekonomiktir. Avrupa Kurumlarna kar taknd minimalist
yaklam, Fransa ve Almanya'nn daha azimli federalist hedefleriyle
keskin bir biimde atmaktadr.
Avrupa Birliinin anayasal mimarisi konusundaki bu geni tart
malar kadar nemli baka bir ey de rgtn gerek iinin byk bir
ksmnn Charles Sabel'in "deneyselci hkmet" olarak adlandrd
gayri resmi ve deien uygulamalar btn kapsamnda gerekletiri
lir. ye devletler ve daha yksek seviyedeki AB kurulular gerekle-

Kresel Ynetiim Mmkn Mdr? stenmeli M idir?

rn

tirilecek hedefleri belirler. Bunlar, "sosyal ierme" gibi azimli ve kt


belirlenmi hedefler ya da "birleik enerji ebekesi" gibi dar kapsaml
hedefler olabilir. Ulusal dzenleme kurulular, uygun grdkleri e
kilde bu hedefleri ilerletme zgrlne sahiptir; ancak eylemlerini ve
sonularn seminer, bal kurulular, dzenleme konseyleri nezdinde
veya ak egdm yntemleri ile aklamalar gerekir. Emsal incele
meler ulusal dzenleyicilerin kendi yaklamlarn dierlerininkiyle
kyaslamalarna ve gerekli grldnde dzeltmelerine olanak tanr.
Zamanla hedeflerin kendileri de gncellenir ve bu mzakerelerden
renilenler nda dzeltilir. 14
Deneyselci ynetim Avrupa genelinde normlarn oluturulmasna
yardm eder ve ortak yaklamlar erevesinde uluslar st konsens
sn kurulmasna katkda bulunur. Tam bir homojenlemenin yakalan
masna ihtiya yoktur. Farkllklar var olmaya devam ettike, mutaba
kat ve hesap verme sorumluluu balamnda da devam ederek birer
uyumazlk kaynana dnme olaslklar azalacaktr. Ulusal uygula
malarn dorulanmas gereklilii ulusal farkllklarn daha kolay birbi
rine uyum salamasn mmkn klar.
Avrupa Birlii yeleri eitli bir demet gibi grnebilir, ancak dn
ya ekonomisini oluturan uluslara kyasla daha uyumlu bir modeldir.
Bu yirmi yedi ulus ortak bir corafya, kltr, din ve tarih bakmndan
birbirine baldr. Kii bana gelirin olduka yksek olduu Lksem
burg dnda, aralarndaki en zengini (2008'de rlanda) en fakirinden
(Bulgaristan) sadece 3.3 kat daha zengindir. AB yeleri ekonomik en
tegrasyonun olduka tesine geen gl bir stratejik ama izler. As
lnda Avrupa Birlii ekonomik hedeften ziyade siyasi bir hedef olarak
daha hzl byr.
Btn bu karlatrmal stnlklere ramen, Avrupa Birlii'nin
kurumsal geliimi yavaa ilerledi ve ye devletler arasnda byk fark
llklar kald. En barizi Birlii derinletirmek ile onu yeni yeler almak
iin gelitirmek arasnda yaanan bilindik gerginliktir. Uzun zaman
dr kaynayan Trkiye tartmasn dnn. Fransa ve Almanya'nn
Trkiye'nin Avrupa Birlii'ne girmesini istememelerinin nedeni ks
men kltrel ve dinidir. Ancak Trkiye'nin farkl siyasi gelenekleri ve
kurumlarnn Avrupa'nn siyasi btnlemesini byk lde engelle
yeceine ilikin korku da nemli rol oynar. te yandan ngiltere, Fran
sa ve Almanya'nn siyasi Avrupa isteklerini hafifletecek her eyi byk

:2 Akfl Kresefleme

bir honutlukla karlar; bu nedenle de Trkiye'nin yeliini destekler.


Herkes, Avrupa'nn siyasi entegrasyonunun derinlemesinin ye says
arttka daha sorunlu hale geleceini ve Avrupa Birlii yapsnn daha
eitleneceini biliyor.
Avrupa'nm ikilemi, dnya ekonomisinin bir btn olarak karlat
ndan pek farkl deildir. nceki blmlerde grdmz gibi, derin
ekonomik entegrasyon onu destekleyecek kapsaml bir uluslarst y
netim yapsna ihtiya duyar. Esasen, Avrupa Birlii ya diini skacak ya
da kendisini daha dar kapsaml bir ekonomik birlie adayacak. Siyasi
bir Avrupa isteyenlerin gerekten tek bir Avrupa piyasasn gerekle
tirme ans, konumay sadece ekonomik dzeyde tutmak isteyenler
den daha fazladr. te yandan siyasi savunucularn kazanmas gereken
bir iddia vardr. H em kendi ulusal semenlerinden hem de farkl g
rlere sahip dier siyasi liderlerden gelen itirazlarla yz yze gelirler.
Bylece Avrupa, ekonomik olarak dnyadaki herhangi bir blgeden
daha btnleik, ancak hala yapm aamasnda olan ynetim altyap
syla ortada kalm bir grnt izer. Kendisini tam bir ekonomik bir
lie dntrme potansiyeline sahip olsa da o aamaya gelmemitir.
Avrupa ekonomileri bask altna girdiinde, tepkiler ezici bir stn
lkle ulusaldr.
2 008 krizinde ve sonrasnda ynetim aklar daha belirginleti. Av
rupa bankalar ulusal dzenleyiciler tarafndan denetlendi. flas etme
ye baladklarnda, AB hkmetleri arasnda uygulamada herhangi bir
egdm olmad. Bankalarn ve dier firmalarn kurtarlmas devlet
lerin kendi bireysel abalaryla gerekletirildi ve ounlukla bu dier
AB yelerine zarar verdi. Kurtarma planlar ile mali tevikin tasarlan
masnda da ou zaman ortak paydann varlna karn herhangi bir
egdm olmad (Alman firmalar, iki ekonominin ne kadar birbirine
gemi olduu dnlrse, en az Fransz firmalar kadar Fransz mali
tevikinden faydalanr). Avrupal liderler sonunda Aralk 2009'da mali
denetim iin "ortak" bir ereve onayladnda, ngiliz maliye bakan
"sorumluluun ulusal dzenleyicilerde olduunu" vurgulayarak anla
mann kstl doasnn altn izdi.15
Avrupa Birliinin daha fakir ve daha kt etkilenen yeleri sadece
Brksel'den gelen isteksizce verilen destee gvenebilirdi. Letonya,
Macaristan ve Yunanistan daha zengin AB hkmetlerinden kredi al
mann bir koulu olarak mali yardm iin IMF'ye gitmeye zorland.16

Kresel Ynetiim Mmkn Mdr? stenmeli Midir?

193

(Washington'n Federal Kurtarma Fonu'ndan yararlanabilmesi iin


Kaliforniya'dan IMF denetimine bavurmasn art kotuunu bir d
nn.) Ezici ekonomik sorunlarla uraan dier lkeler kendi halleri
ne brakld (spanya ve Portekiz). Aslnda, bu lkeler her iki dnyada
da en kt deneyimleri yaad. Ekonomik birlik rekabet edebilirlikle
rini abucak arttracak para devalasyonuna gitmelerini engelledi; si
yasi birliin olmamas ise Avrupa'nn geri kalanndan yeterli yardm
almalarn nledi.
Btn bunlarn nda, Avrupa Birlii'ni silmek kolay olur, ancak
bu ok kat bir yarglama olacaktr. Birlie yelik kk lkelerin hiper
kreselleme kurallarna gre yaama isteklerinde bir farkllk yarat
t. Kk Baltk lkesi Letonya'y deerlendirelim: Bu lke kendisini
Arjantin'in on yl nce boutuuna benzer ekonomik zorluklar iinde
buldu. Letonya, 2004'te Avrupa Birliine katlmasnn ardndan, Avru
pa bankalarndan ald yksek bor ve yerli emlak balonu ile birlikte
hzl bir byme kaydetti. Byk bir cari ak ve d bor kmazna
girdi (2 007 itibariyle Gayri Safi Yurtii Haslann yzde 20'si ile yzde
1 2 5'i). Tahmin edilecei gibi, 2008'deki kresel ekonomik kriz ve ser
maye aknn tersine dnmesi Letonya'y zor gnlere srkledi. Kredi
ve emlak fiyatlar ktnden, 2009'da isizlik yzde 20 artt; Gay
ri Safi Yurtii Hasla yzde 1 8 kld. Ocak 2 009'da lke Sovyetler
Birlii'nin dalmasndan sonra en kt ayaklanmay yaad.
Letonya, ayn Arjantin gibi sabit dviz kuruna ve serbest sermaye
akna sahipti. 2005'ten beri para birimi avroya sabitlenmiti. An
cak Arjantin'in aksine lkenin siyasetileri sermaye kontrolleri geti
rerek ve devalasyon yapmayarak ayakta durmay baard (sermaye
kontrolleri AB kurallarna bariz bir biimde aykr olurdu). 20 10'un
balarnda Letonya ekonomisi istikrara kavumu grnyordu.17
Letonya'nn Arjantin'den fark Letonya'nn daha geni bir siyasi top
lulua katlmnn maliyet kazan dengesini deitirmesiydi. gc
nn Avrupa Birliinde serbest dolam hakk bask altndaki ekonomi
iin bir gvenlik vanas grevini gren pek ok Letonyal iinin g
etmesine izin verdi. Brksel Avrupal bankalar Letonya'daki itirakle
rine destek olmaya tevik etti. En nemlisi, avronun para birimi olarak
kabul edilmesi ve Euro Blgesine katlma olasl Letonyal politika
yapclarn ok yksek ksa vadeli ekonomik maliyete ramen hedefi
tehlikeye atacak devalasyon gibi herhangi bir seenei saf d brak
maya zorlad.

194 Akll Kreselleme


Btn sorunlarna ramen, Avrupa kurulularn oluturulmas yo
lunda gstermi olduu ilerlemeyle byk bir baar olarak dnl
melidir. Ancak dnyann geri kalan iin o hala ders veren bir ykdr.
Avrupa Birlii benzer kafadan az sayda lkenin arasnda bile derin
bir ekonomik entegrasyonu desteklemek iin yeterince gl bir siyasi
birlik baarmann zorluklarn gsterir. En ok o, kural test eden istis
nadr. Avrupa Birlii uluslarst demokratik ynetimin mmkn oldu
unu kantlar, fakat deneyimi bu tr bir ynetimin gerekliliklerini de
aka ortaya koyar. Kresel ynetimin dnya ekonomisi iin makul bir
yol olduunu dnenler Avrupa'nn yaad deneyimi dnmelidir.

Kresel Ynetim Sorunlarmz zer mi?


Kresel ynetim merakllarna "pheden sank yararlanr" ilkesine
uygun olarak nerdikleri mekanizmalarn hiper kresellemenin ya
ratt gerginlii nasl zeceini soralm.
Aadaki zorluklarla nasl baa kabileceimizi dnn:
1. in'in Amerika Birleik Devletleri'ne ihra ettii oyuncaklarn tehli
keli oranda kurun ierdii grld.
2. Amerika Birleik Devletleri bankalar tarafndan karlan ve ya
banc lke piyasalarna srlen menkul kymetlerin "zehirli" oldu
u ortaya karken, Amerika Birleik Devletleri'ndeki emlak krizi
dnyann geri kalanna yaylyor.
3. Endonezya'dan Amerika Birleik Devletleri'ne ihra edilen baz
mallar ocuk ii kullanlarak retiliyor.
Bu durumda da, bir lke ithal eden lke iin sorunlara neden
olan mal, hizmet ya da varlk ihra etmektedir. in'den ithal edilen
kurunlu oyuncaklar Amerikal ocuklarn saln tehlikeye atar;
Amerika Birleik Devletleri'nin ihra ettii yanl fiyatlandrlan em
lak tabanl varlklar dnyann geri kalannn mali istikrarn tehlikeye
atar ve Endonezya'nn ocuk ii hizmetlerini ihra etmesi Amerika
Birleik Devletleri ile Avrupa Birliindeki alma standartlarn ve de
erleri tehdit eder. Mevcut uluslararas kurallar bu zorluklar iin kesin
zmler sunmaz, bu nedenle bunlardan kurtulu yolunu kendimizin
bulmas gerekir. Bunlar sadece piyasalarda zebilir miyiz? zel ku-

Kresel Ynetiim Mmkn Mdr? stenmeli Midir?

195

rallara ihtiyacmz var m; varsa bunlar ulusal m yoksa kresel mi ol


maldr? Bu alanda cevaplar deiebilir mi?
Dnya ekonomisinin farkl alanlarndan seilmi olmalarna ra
men, bu sorunlar arasndaki benzerlikleri dnn. Her birinin teme
linde, kurun ierii, menkul kymet deerlemesi ve ocuk ii altr
ma bakmndan standartlarla ilgili bir tartma vardr. Bu durumda
da ihra eden ve ithal eden lkeler tarafndan uygulanan (ya da arzu
edilen) standartlarda farkllklar vardr. hracatlarn daha dk
standartlar olabilir ve bu nedenle ithal eden lkelerin piyasalarnda
rekabeti bir stnlk sahibi olabilirler. Ancak ithal eden lkedeki al
clar ihra edilen mal veya hizmetlerin retildikleri artlar dorudan
gzlemleyemezler. Bir tketici oyuncan kurun boya ierip ierme
diini veya insanlar smrc artlar altnda ocuk ii kullanlarak
retilip retilmediini kolayca syleyemez; ayn bir kredi verenin elin
deki kark varlklarn risk zelliklerini belirleyemeyecei gibi. Baka
her ey sabit kalmak kaydyla eer mal veya hizmetlerin kurun boya
ierme, ocuklar tarafndan retilme veya mali karmaa yaratabilme
olasl varsa, ithalatlarn bu mal veya hizmetleri alma olasl da
az olur.
Ayn zamanda, tketicilerin tercihleri de deiir. Her birimiz muh
temelen dk fiyat gibi baka faydalardan yararlanmak karsnda
standartlara bal kalmak konusunda farkl tutumlar sergileriz. ocuk
ii altrlmadna dair sertifikas olan bir tirt iin fazladan 2 do
lar demeyi kabul edebilirsiniz, ancak ben 1 dolardan daha fazla de
mek istemeyebilirim. Bir menkul kymetten ek kazan salamak iin
fazla risk gze almak istiyor olabilirsiniz, ama ben yatrm felsefemde
daha tutucuyum. Eer fiyatta ok byk bir fark yaratyorsa, bazlar
kurun boyal oyuncaklar almak isteyebilirken dierleri bunun iren
olduunu dnebilir. Bu nedenle her standart bir rnek uyguland
nda kazanan ve kaybedenler yaratr.
Bu zorlua nasl tepki veririz? Varsaylan seenek, grmezden
gelinemeyecek kadar byynceye dek grmezden gelmektir. Bu ter
cihi eitli sebeplerden yapabiliriz. lki, ihra eden lkede uygulanan
standartlara gven duyuyor olabiliriz. Amerika Birleik Devletle
ri'ndeki kredi derecelendirme kurulular dnyada muhtemelen en
iyi kurululardr, o zaman neden bir lke - A - dereceli Amerika
Birleik Devletleri emlak kredisi senedi alrken endielensin? in'in

196 Akll Kreselleme


kurun dzenlemeleri kat zerinde Amerika Birleik Devletleri'nin
kinden daha skdr; o zaman neden inli oyuncaklarn sal tehdit
ettiinden korkaym? kincisi, yabanc lkelerdeki standartlarn ve d
zenlemelerin bizi ilgilendirmediini dnebiliriz. Alclar dikkatli ol
sun. ncs dzenleme standartlarndaki farkllklarn uluslar ara
sndaki retim veya becerilerde farkl olmas gibi birer karlatrmal
stnlk kayna ve dolaysyla ticari kazan olduunu dnebiliriz.
Eer esnek alma standartlar Endonezya'nn bize ucuz mal satmas
n salyorsa, bu kresellemenin faydalarndan birini gsterir.
Bu ksa grl argmanlar kresel ekonominin verimliliini bal
talar ve nihayetinde meruluuna zarar verir. Bahsedilen zorluklar
meruluun sorgulanmasna neden olur ve ciddi tepkiler verilmesini
gerektirir. Bu nedenle baz olaslklar gzden geirelim.
Btn lkelerin uymak zorunda olaca k
resel standartlar arama isteimiz uyanabilir. Btn reticilerin temel
alma standartlarna, bir takm ortak bankaclk dzenlemelerine ve
Kresel standartlar.

ortak rn gvenlik kodlarna uyumu art koabiliriz. Bu, en iyi k


resel ynetim zmdr. Pek ok alanda, daha nce de grdmz
gibi bu tr yaklamlara ynelme var; ancak bariz kstlamalar da bu
lunmakta. Uluslar ou zaman hakl nedenlerden tr uygun stan
dartlar kabul etmek istemez.
alma standartlar en kolay rnei sunar. Zengin lkelerin ocuk
altrlmasna ilikin kstlamalarnn gelimekte olan lkeler iin
ok uygun olmad argman bu konuda kresel bir uzlamaya varl
masnn nne gemitir. Zengin uluslardaki aktivistlerin kar kt
trden ocuk altrma yoksulluun nlenemez bir sonucudur. Gen
ocuklar fabrikalarda almaktan alkoymak, eer en olas alternatif
ocuklarn okula gitmemesi, bunun yerine ok daha iren olabilecek
yerel ticarette istihdam ise (burada fahielik sklkla bahsedilen r
nektir), iyiden ziyade kt sonulara neden olmak anlamna gelebilir.
Homojenizasyona kar bu argman azami alma saati veya asgari
maa gibi dier alma koullar iin geerlidir. Daha geni anlamda,
ayrmclk yaplmamas ve rgtlenme zgrl gibi temel insan hak
lar inenmedii srece, uluslar kendi artlarna ve sosyal tercihleri
ne en iyi uyan alma standartlarn belirlemekte serbest olmaldr.
Ortak standartlar, zengin lkelerde belirli ithalat trlerinin kabul edil
mesini kolaylatryor olsa da maliyetlidir.

Kresel Ynetiim Mmkn Mdr? stenmeli Midir? 197


Mali dzenleme alannda da bu geerlidir. Amerika Birleik Devlet
leri iin "gvenli" olan Fransa veya Almanya iin "yeterince gvenli"
olmayabilir. Mali yeniliin bedeli olarak Amerika Birleik Devletleri
dier iki devlete kyasla biraz daha fazla risk almay memnuniyetle
kabul edebilir. te yandan, Fransa veya Almanya politika yapclarnn
gerekli olmadn dnd halde, Amerika Birleik Devletleri risk
almna bir nlem olarak bankalardan daha yksek yeterli sermaye
orann elde tutmalarn isteyebilir. Her durumda, hibir konum doru
veya yanl deildir. Uluslarn farkl grleri vardr; nk farkl ter
cih ve artlara sahiptirler.
rn gvenlik kurallar, ortak standartlar halinde dzenlenmesi en
kolay para olarak grnebilir; ancak burada bile nemli kstlar dev
reye girer. in'in kurunlu boya standartlarnn aslnda olduka kat ol
duunu belirtelim. Sorun yazld gibi standartlardaki farkllklardan
deil, uygulanan standartlardaki farkllklardan kaynaklanr. Pek ok
gelimekte olan lkede olduu gibi in hkmeti de rn standartla
rnn uygulanmasnda ve takibinde zorluk yaar. Bu zorluklar genel
likle isteksizlikten deil; idari, insan kayna ve mali basklardan kay
naklanan kabiliyet eksikliindendir. Kresel standartlarn hibiri altta
yatan bu gereklii deitiremez. Slaughter'in de belirttii gibi, belki
de kresel alara katlm bilgi paylamn ve "en iyi uygulamalarn"
aktarlmasn salayarak inli dzenleyicilerin bu uygulamalar iyile
tirmelerine yardmc olabilir. Soluunuzu tutmayn. Yerel kurumlarn
iyiletirilmesi, yabanclarn genellikle ok az etkisinin olduu uzun za
man alan bir sretir.
Uluslar kresel standartlar zerinde anlaacak olsa bile, yanl bir
takm dzenlemeler zerinde birleebilirler. Kresel finans bunun ok
gzel bir rneidir. Basel Bankaclk Denetim Komitesi, banka dzen
leyicilerinin kresel kulb, uluslararas finansal ibirliinin doruk
noktas olarak el stnde tutulur, ancak olduka yetersiz anlamala
ra imza atmtr.18 lk neriler paketi (Basel 1) ksa vadeli riskli bor
lanmay tevik etti ve Asya finansal krizinin hzlandrlmasnda byk
rol oynad. kinci neriler paketi (Basel II) sermaye gereksinimi iin
risk arlklar oluturmada kredi derecelendirme kurumlar ve ban
kalarn kendi modellerine gvendi ve imdi son finansal krizin
altnda olduka yetersiz gzkmektedir. Tek bir bankann faaliyetleri
nedeniyle oluan risklerin bir btn olarak sistemin likiditesine bal

198 Akll Kreselleme


olduu gereini gzden karan Basel Komitesi'nin standartlar sis
temsel riskleri bytt. Farkl dzenleme yaklamlarnn iyi ynleri
hakkndaki byk belirsizlik paralelinde, eitli dzenleme modelleri
nin birlikte gelimesine izin vermek daha iyi olabilir.
Daha piyasa dostu bir seenek vardr.
Kresel standartlara ball korumak yerine, bilgi tedarikinin yne
tilmesini ierir. Mal ve hizmetlerin retildii standartlar konusunda
ithalatlara daha fazla bilgi verirsek, her alc kendi artlarna uyan
karar verebilir.
ocuk altrmay ele alalm. Gelimi lkelerdeki tketicilerin o
cuklar tarafndan retilen ve retilmeyen ithal mallar arasnda ayrm
yapmasn salayan bir sertifikasyon ve etiketleme sistemi dne
biliriz. u anda uygulamada olan bu tr bir etiketleme var. Rugmark,
rnein, Hindistan ve Nepal'den gelen hallarda ocuk igcnn kul
lanlmadn garanti eden uluslararas bir sivil rgttr. Muhtemelen
ocuk altrlmadan retilen rnler daha maliyetli ve daha pahal
dr. Tketiciler tercihlerini almak istedikleri rnle dile getirebilirler.
ocuk altrlmasna kar kanlar daha fazla deyerek uygun etiket
li mallar alrken, dierleri daha ucuz rnleri tketebilirler. Etiketle
menin ekici baka bir zellii de ithalat yapan lkede herkese ortak
bir standart dayatmamasdr. Dk standart benim iin iyiyse, sizin
yksek standardnz iin daha fazla demek zorunda kalmam.
Bu zellikle de kresel ynetimden kstl talepleri olduu iin iyi
bir zm gibi grnecektir. Ayrca ok daha anlam ifade ettii belirli
alanlar da olabilir. Ancak, genel bir zm olarak yeterli deildir.
Son finansal krize kadar, kredi derecelendirme kurulularnn ba
arl birer etiketleme mekanizmalar olduunu sylerdik. Esasen bu
kurulular etiketlemenin alt ekilde ilerdi. Riskten kanan bi
riyseniz, - A - dereceli, dk getirili menkul kymetlere bal ka
labilirdiniz. Daha fazla getiri isteseydiniz, daha yksek risk almak ko
uluyla dk dereceli menkul kymetlere yatrm yapabilirdiniz. Bu
derecelendirmeler yine prensipte yatrmclarn risk spektrumunda
olmak istedikleri yere karar vermelerini salad. Hkmet portfy ka
rarlarn idare etmek istemedi.
O zamandan itibaren kredi derecelendirmelerinin verdii bilgilerin
aslnda o zaman grnd gibi ok da anlam ifade etmediini ren
Piyasa temelli zmler.

dik. Kredi derecelendirme kurulularnn sadece deerlendirdikleri

Kresel Ynetiim Mmkn Mdr? sten m eli aa'

1'9

firmalardan deme aldklar iin deil, ok eitli nedenlerden tr.


zehirli varlklar en st seviyelere geldi. Derecelendirmeleri ciddiye al
dklar iin pek ok yatrmc zarar grd. Bilgi piyasas gerektii gibi
iini iyi yapamad.
Yanl derecelendirmenin klfetini sadece bu menkul kymetlere
yatrm yapanlar deil, genel olarak toplum da yklenir. Sistemik ris
kin sorunu budur: Byk olduka kaldral kurumlar iflas ettiinde,
btn mali sistemi de kendileriyle birlikte aa ekme tehdidinde bu
lunurlar. Kredi derecelendirme kurumlarnn baarszl zehirli men
kul kymetleri alanlarn tesine etki eden sonular dourdu.
Her etiketleme sistemi aslnda yksek devlet makamlarna yne
lik sorular getirir: Tasdik edenler kime kar sorumludur ve tasdik
edenleri kim tasdik eder? Kredi derecelendirme mali piyasalarda ve
rimsizdi, nk kredi derecelendirme kurulular kendi gelirlerini en
st seviyeye karrken topluma kar gvene dayal grevlerini ihmal
ettiler. Karmak bir ynetim sorunu, amalar toplumunkilerle tam
olarak uyumayan kar amal zel kurululara devredilerek "zld".
Devlet kmaza girdiinde sivil toplum rgtlerinin ve zel irket
lerin eitli koalisyonlarnn ii devrald durumda etiketleme hak
kndaki sorun alma veya evre standartlar bakmndan daha az
ciddidir. Btn katlmclar, etiketin tad anlamn olduka mulak
laabilecei sonucuyla kendi gndemlerini oluturur. rnein, "adil
ticaret" etiketi, evre bakmndan srdrlebilir bir biimde byt
len ve iftilere belirli bir taban cret deyen kahve, ikolata veya muz
gibi rnleri ifade eder. Bu kazan-kazan durumuna benzer. Tketiciler,
yoksulluun azaltlmasna ve evrenin korunmasna yardmc olduk
larn bilerek kahvelerini yudumlayabilir. Fakat tketici kahvesindeki
"adil ticaret" etiketinin ne anlama geldiini gerekten bilir mi?
"Adil ticaret" gibi etiketleme giriimlerinin uygulamada ne kadar
ie yaradna dair gvenilir pek bilgi yoktur. Sadece birka akademik
alma Guatemala ve Kasta Rika'daki kahve konusuna ynelik al
malarda bulundu ve adil ticaret sertifikasyonuyla fazla ilgilenmedi.
zellikle daha iyi fiyat bakmndan belirgin avantajlar nda bu ga
yet artcdr. Gerekte yetitiricinin ald cret zel kahve yetitir
diklerinde elde edeceklerine kyasla daha dktr. ou zaman cret
sertifikasyona ilikin gereklilikleri yerine getirmek iin talep edilen
yatrm kapsamaya yetecek kadar yksek deildi. Ayrca, karlar sade-

200 Akll Kresel leme


ce topraksz yerli yetitiriciler olan en fakir iftilere de akmad.19 Di
er raporlara gre, adil ticaret kahvesi iin denen cretin sadece ufak
bir paras yetitiricilere ulaabilir. 20
Adil ticaret veya Rugmark gibi dier etiketleme programlar genel
olarak belki faydal eyler yapyor olabilir, ancak bu etiketlerin ne ka
dar bilgilendirici olduu ve etkilerinin byklklerinin ne olaca ko
nusunda pheci olmalyz. Sivil toplum rgtlerinin gsterdii aba
lar, birer kurumsal ve sosyal sorumluluktur. Sonuta kurumlar gerek
sonula motive olurlar. Tketicilerin iyi niyetini kazanmalarna yardm
edecekse sosyal ve evre projelerine yatrm yapmakta istekli olabilir
ler. Ancak onlarn k noktalarnn toplumunkilerle birebir rtt
n dnmemeli ya da sosyal gndem maddelerini ele alma istekle
rini abartmamalyz.
Etiketleme ve dier piyasa temelli yaklamlara en esasl itiraz,
bunlarn standart belirlemenin sosyal boyutunu gzden kardklar
dr. rnein, salk ve gvenlik tehlikeleriyle ilgili geleneksel yaklam
standartlar gerektirir, etiketlemeyi deil. Etiketleme bu kadar iyi a
lsayd, bireylerin ne kadar risk almak istediklerine karar vermeleri
ne izin vererek neden bu konular ayn ekilde ele almayalm? Bildi
im kadaryla liberter ekonomistler bile kurun boyal inli oyuncak
sorununa mdahale etmenin en iyi yolu olarak in mal oyuncaklar
belirsiz veya yksek kurun ierikli olarak etiketlemeyi ve tketicilerin
kendi tercihlerine gre ve salk-tehlike/cret dengesine gre seim
lerini yapmalarna izin vermeyi nermedi. Bunun yerine doal igd
mz daha fazla dzenleme yaplmasn ve mevcut standartlarn daha
iyi uygulanmasn talep eder. Amerika Birleik Devletleri oyuncak en
dstrisi bile, federal hkmetten Amerika Birleik Devletleri'nde sat
lan btn oyuncaklar iin zorunlu gvenlik testi standartlarn uygu
lamasn istedi.21
Bu durumlarda eitli nedenlerden tr herkes iin bir ve devlet
tarafndan uygulanan standartlar tercih ederiz. Tketicilerin doru
karar almak iin gerekli bilgiye ya da ellerindeki bilgileri ileme ka
pasitesine sahip olacaklarndan kuku duyabiliriz. Bireysel tercihlerin
yan sra, sosyal hedefler ve normlarn nemine de inanyor olabiliriz.
Aramzdan birka kii bir cret iin szlemeli hizmeti olmay kabul
etmeye istekli olsa da toplum olarak onlarn bunu yapmasna izin ve
remeyiz. Sonu olarak kendi karlarna gre hareket eden bireyler

Kresel Ynetiim Mmkn Mdr? stenmeli Midir? 201


toplumun geri kalan iin sorunlar yaratabilir ve bu nedenle tercih
etme zgrlklerinin kstlanmas gerekebilir. Zehirli varlklara yat
rm yapan bankalarn geri kalanmz iin yaratt karkl ve sala
zararl koullar altnda az cretle ii altran iyerlerinin ekonomi
de dierlerinin istihdam koullarn nasl ktletirdiklerini tekrar d
nn.
Bu sebepler, salk ve gvenlik risklerine olduu kadar sosyal ve
ekonomik konular iin de geerlidir. Etiketleme ve sertifikasyonun,
kresel ekonominin ynetim zorluklarna mdahale etmede sadece
kstl bir yol oynayacan ortaya koyarlar.
Kresel ynetimin smrlan. Kresel ynetim gzden geirdiimiz
bu zorluklar zmede ok az yardmc olabilir. Tercihler, artlar ve
yetenekler bakmndan farkl toplumlardaki derin ayrlklarda kklen
mi sorunlarla urayoruz. Teknik tamir ie yaramaz. Dzenleyici a
lar, piyasa bazl zmler, kurumsal sosyal sorumluluk veya milletler

st mzakereler de zm olmaz. En azndan bu yeni ynetim ekil


leri bir eit kresel ynetim salar. Hiper kresellemi dnya
ekonomisinin arln tayamazlar. Dnya, tek bir siyasal toplulua
sdrlamayacak kadar eitlidir.
Kurun boyal oyuncaklar bakmndan, pek ok insan en ak ve
doru arenin yerel standartlarn bu konuya eilmesine izin vermek
olacanda hemfikirdir. Amerika Birleik Devletleri kendi salk ve
gvenlik standartlarn belirlemeli ve sadece bu standartlara uyan
oyuncaklarn ithal edilmesine izin vermelidir. Eer dier lkeler fark
l standartlar uygulamak isterse veya fiili nedenlerden tr Amerika
Birleik Devletleri standartlarn karlayamazsa, benzer ekilde kendi
varyantlarna eriimleri olacaktr. te yandan Amerika Birleik Dev
letleri standartlarna uymakszn Amerika Birleik Devletleri'ne rn
lerini serbeste ihra etmeyi bekleyemezler. Bu yaklam, snrlarda
engel koyma pahasna da olsa lkelerin kendi dzenlemelerini uygula
yabilmelerini salar.
Ayn ilkeleri uluslararas standartlardaki farkllklardan doan ihti
lafl konulara, mali dzenlemelere, alma standartlarna uygulayabi
lir miyiz? Uygulayabiliriz ve uygulamalyz.

202 Akll Kreselleme

Kreselleme ve Geri Dnen Kimlik


Nick Hornby'nin romanjuliet, Naked (2009)'de ana karakterlerden biri
olan Duncan, Tucker Crowe isimli mnzevi bir hayat yaayan gizemli
Amerikal rock arkcsna kafay takar. Duncan'n hayat Crowe'un et
rafnda dner. Ona dersler verir, toplantlar hazrlar ve byk adam
hakknda yaynlanmam bir kitap yazar. lk balarda Duncan evre
sinde bu tutkusunu paylaabilecei birka insan bulur. En yakn Tuc
ker Crowe hayran neredeyse 100 km uzakta yaamaktadr ve Duncan
onunla ylda sadece bir ya da iki kez grebilir. Sonra nternet devre
ye girer. Duncan bir web sitesi oluturur ve dnya geneline yaylm,
ayn derecede tutkulu, yzlerce Tucker Crowe meraklsyla irtibata ge
er. Hornby'n deyiiyle "imdi en yakn hayranlar Duncan'n dizst
bilgisayarnda yayordu," ve her zaman onlarla konuabiliyordu.22
Yeni bilgi ve iletiim teknolojileri, Peter Singer ve Amartya Sen'in
dnyay klteceini umduklar ekilde, Duncan gibi sradan insan
lar ortak ilgi alanlar etrafnda bir araya getiriyor. Bu kresel balar
sayesinde yerel balar nemini yitirirken, uluslar st ahlaki ve siyasi
topluluklar ufukta byyor. Ya da byyor mu?
Duncan'n hikayesi olduka tandk gelse de - nternet sayesinde
hayatlarmzda benzer dnmler hepimiz yaadk - bize btn hi
kayeyi anlatmaz. Kresel etkileimlerimiz gerekten yerel ve ulusal
kimliklerimizi andrr m? Gerek dnyadan elde edilenler olduka
farkl ve artc bir resim izer. Netville vakasn dnelim.
1990'larn ortalarnda, Toronto'nun varolarnda yeni bir konut
gelitirilmesi srasnda ilgin bir deneyim yaand. Bu Kanada iskan
blgesindeki evler, en geni bantl telekomnikasyon altyaps st
ne kuruldu ve yeni internet teknolojilerine ev sahiplii yapt. Netvil
le sakinlerinin (takma ad) yksek hzl internete, grntl telefona,
evrimii bir mzik kutusuna, evrimii salk hizmetlerine, tartma
forumlarna ve eitli elence ve eitim uygulamalarna eriimi vard.23
Bu yeni teknolojiler, sz konusu yeri kresel vatandalar doyurmak
iin ideal bir vadi haline getirdi. Netville sakinleri uzaklk ikencesin
den kurtuldu. Komularyla konuur gibi dnya zerindeki herhangi
biriyle iletiime geebiliyor, kendi kresel balarn oluturabiliyor ve
sanal gereklikte sanal topluluklara katlabiliyorlard. Gzlemciler bu
insanlarn kimliklerini ve ilgi alanlarn yerel balamda deil, kresel
balamda belirleyeceini umuyorlard.

Kresel Ynetiim Mmkn Mdr? istenmeli ll a : '

Z-3

Aslnda olan ey ok farklyd. Telecom salaycsnda yaanan bir


takm teknik aksaklklar nedeniyle baz evlerin genel aa ba koptu.
Bylece aratrmaclar sisteme bal olan ve olmayanlar karlatra
bilecek ve sisteme bal olmann sonularna ulaabileceklerdi. Yerel
balantlarn kopmasn brakn, sisteme bal insanlar mevcut yerel
sosyal balarn daha ok glendirdiler. Balantsz sakinlerle kyas
landklarnda, komularn daha iyi tanyorlard, onlarla daha fazla ko
nuuyorlar, onlar daha sk ziyaret ediyorlard ve ok daha fazla yerel
telefon grmesi yapyorlard. Onlarn yerel organizasyonlar dzen
leme ve toplumu ortak sorunlar konusunda harekete geirme eili
mi daha yksekti. Barbek partisi dzenlemekten yerel ocuklara ev
devlerinde yardmc olmaya kadar ok eitli sosyal faaliyetler ger
ekletirebilmek iin kendi bilgisayar alarn kullandlar. Sakinlerden
birinin de syledii gibi Netville, "pek ok toplulukta grmediiniz bir
yaknlk" sergiledi. Kresel ball ve alar ortaya karmas bekle
nen ey, bunun yerine yerel sosyal balar glendirmiti.
Bilgi ve iletiim teknolojilerinin glenmesi sayesinde kresel bi
linlilik ve uluslar st siyasi topluluklara giden yolun alacan d
nmemeliyiz. Uzaklk nemlidir. Yerel balarmz byk oranda bizi
ve ilgi alanlarmz belirler.
Dzenli aralklarla dnya genelinde yaklamlar ve ballklar ko
nusunda rneklem yntemiyle seilen insanlar arasnda Dnya Deer
leri Anketi yaplr. Son ankette, elli be lkeden insana onlarn yerel,
ulusal ve kresel kimliklerinin salamlyla ilgili sorular soruldu.
Sonular dnya genelinde benzer ve olduka bilgilendiriciydi. Bu so
nulara gre, ulus devlete ballk her trl kimliin tesine geer.
nsanlar kendilerini ncelikle bir ulusun vatanda olarak, sonra ye
rel topluluun yeleri olarak ve nihayetinde de "kresel vatandalar"
olarak alglarlar. nsanlarn kendilerini uluslarndan ziyade dnyayla
kimliklendirdikleri tek istisnalar, iddetin yaygn olduu Kolombiya ve
minik Andorra idi.24
Bu anketler, elit tabaka ile toplumun geri kalan ksmnda nemli bir
ayrm ortaya karr. Kresel vatandala dair en gl hisler, varlkl
kiilerle, eitim dzey en yksek olanlar arasnda skp kalma eili
mindedir. Aksine ulus devlete ballk dk sosyal snflardan bireyler
arasnda ok daha gldr (kresel kimlikler ise buna bal olarak
daha zayftr). Bu blnme belki de ok artc deildir. Vasfl meslek

204 Akll Kresel leme


erbab ile yatrmclar ortaya kan kresel frsatlardan faydalanabilir.
Bunlar iin ulus devlet ile ifade ettii anlam, seyyar iilerle ellerin
dekiyle geinmek zorunda olan daha az becerilere sahip dierleri iin
olduundan ok daha az nemlidir. Bu frsat fark, kresel ynetim ar
bedesinin karanlk yzn aa karr. Uluslar st siyasi toplulukla
rn oluturulmas, kresellemi elitlerin byk lde kendi ihtiya
larna ynelik hazrlanm bir projedir.

Kresel Ynetim Deilse, O Zaman Ne?


Kresel ynetimin yeni trleri artcdr ve daha fazla zerinde du
rulmay hak eder; ancak nihayetinde evreleri baz temel snrlarla
izilmitir. Siyasi kimlikler ve balar hala ulus devletleri biimlendi
rir; siyasi topluluklar kreselden ziyade yerel olarak rgtlenir; ger
ek kresel normlar sadece dar bir konu alan iinde ortaya kmtr
ve arzu edilen kurumsal dzenlemeler bakmndan dnyada hala ok
fazla farkllk vardr. Bu yeni uluslarst mekanizmalar baz tartmal
konular yumuatabilir; ancak gerek ynetimin yerine geemez. Kap
saml ekonomik kresellemeyi desteklemek iin yetersizdir.
Blnm dnya politikas gereklii kabul etmemiz ve baz zor
tercihler yapmamz gerekir. Bir ulusun hak ve sorumluluklarnn ne
rede bitip, dier ulusunkilerin nerede balad konusunda ak olma
mz art. Ulus devletlerin rol konusunda belirsiz bir tavr taknarak,
kresel siyasi topluluun douuna tanklk ettiimizi varsayarak
devam edemeyiz. Blnm bir kresel politikann neden olduu k
reselleme kstlamalarn anlamal ve kabul etmeliyiz. Uygulanabilir

kresel dzenleme kapsam, istenen kreselleme kapsamn snrlar.


Hiper kreselleme gerekletirilemez ve gerekletirilebilirmi gibi
yapmamalyz.
Nihayetinde bu gereklik kontrol, bizi daha salkl ve daha srd
rlebilir bir dnya dzenine gtrebilir.

Kapitalizmin Tasarlanmas 3.0

nsan toplumlarnn toplu ekonomik enerjisini aa karmak sz


konusu olduunda kapitalizmin stne yoktur. Bu byk erdem, sz
konusu terim geni kapsaml dnldnde neden btn zengin
uluslarn kapitalist olduunu aklar: zel mlkiyet etrafnda rgtle
nirler ve piyasalarn kaynaklarn datmnda ve ekonomik dllerin
belirlenmesinde byk bir rol oynamasna izin verirler. Kreselleme,
kapitalizmin dnya genelinde yaylmasdr. Aslnda, kapitalizm kre
sellemeyle o kadar i ie girdi ki, birinin geleceini tartmadan die
rinin geleceini tartmak imkanszdr.

Kapitalizme Doru 3.0


Kapitalizmin dayankllnn anahtar, onun neredeyse sonsuz uysal
lnda yatar. Piyasalar ve ekonomik faaliyeti desteklemek iin gerekli
kurum kavramlarmz yzyllar boyunca deitike, kapitalizm de de
iti. Yeniden icat kapasitesi sayesinde kapitalizm dnemsel krizlerin
stesinden geldi ve Kari Marx'tan itibaren eletirmenlerinden daha
uzun yaad. Kapitalizme kresel ekonomi prizmasndan bakarak, bu
dnmlerin nasl gerekletiini gzlemliyoruz.
Adam Smith'in idealletirdii piyasa toplumu "gece bekisi devlet
ten" daha fazlasn gerektirdi. Devletlerin i blmn temin etmek
iin btn yapmas gereken mlkiyet haklarn uygulamak, bar sa
lamak ve milli gvenlik gibi kamu yararn gzeten kstl faaliyetleri
karlamak iin birka vergi toplamakt. Yirminci yzyln ilk dnemin205

206 Akll Kreselleme


de ve ilk kreselleme dalgasnda, kapitalizm kendisini desteklemek
iin gerekli kamu kurumlarnn dar gryle ynetildi. Uygulamada,
devlet bu kavramn tesine geti (Bismarck'n 1 889'da Almanya'da
emeklilik ayln yrrle koymasnda olduu gibi). Ancak hk
metler ekonomik rollerini kstl artlarda grmeye devam etti. Buna
"Kapitalizm 1 .0" diyelim.
Toplumlar demokratikletike ve sendikalarla dier gruplar ka
pitalizmin alglanan istismarna kar harekete getike yeni ve daha
genilemeci bir ynetim vizyonu ortaya kt. Amerika Birleik Dev
letleri'ndeki lerici akmn nclk ettii byk tekelleri kran anti
trst politikalar geldi. Byk Buhran'n sonrasnda aktivist para poli
tikalar ve mali politikalar geni lde kabul grd. Sosyal yardm ve
sosyal sigorta salamada devlet gittike artan bir rol oynad. Bugnn
sanayilemi lkelerde, ulusal gelirde kamu harcamasnn oran hzl
bir art gsterdi; on dokuzuncu yzyl sonunda ortalama yzde 1 0'un
aasndayken hemen 2. Dnya Sava ncesinde yzde 20'yi at. 2 .
Dnya Sava baladnda, b u lkeler, kamu sektrnn ulusal gelirin
ortalama yzde 40'ndan fazla geniledii zenli sosyal refah devletle
ri kurdular.
Bu "karma ekonomi" modeli yirminci yzyln en nemli baarsy
d. Devletler ve piyasalar arasnda kurduu yeni denge 1970'lerin orta
larna kadar srecek olan, gelimi ekonomilerde sosyal uyum, istikrar
ve zenginliin daha nce grlmemi bir dnemine dayanak olutur
du. Buna da "Kapitalizm 2.0" diyelim.
Kapitalizm 2.0 kstl bir kreselleme tryle devam etti: Bretton
Woods uzlas. Sava sonras model uluslararas ekonomiyi snrda
tutmay gerektiriyordu; nk ulus devlet iin kurulmutu ve ulus
devlet seviyesinde alyordu. Bylece Bretton Woods - GATT reji
mi uluslararas sermaye aknn kontrol, ksmi ticari serbestlik ve
sosyal olarak hassas olan sektrlerle (tarm, tekstil, hizmet) birlikte
gelimekte olan lkeler iin de pek ok istisna iererek uluslararas
ekonomik entegrasyonun "yzeysel" bir eklini meydana getirdi. Bu,
uluslar, kendi balarna birka basit uluslararas kurala uyarak Kapi
talizm 2.0'n kendi yerli versiyonlarn oluturmakta serbest brakt.
Bu model 1 970'ler ve 1980'lerde yprand; u anda hem mali kre
selleme hem de derin ticari entegrasyonun basklar altnda geri ge
tirilemeyecek ekilde darbe alm grnyor. Hiper kreselleme yan-

Kapitalizmin Tasarlanmas 3.0 "207


dalarnn Kapitalizm 2.0 yerine teklif ettikleri gr iki kr noktada
tkand. Birincisi dnya ekonomisinde hzl ve derin entegrasyon iin
aba harcayabileceimiz ve kurumsal desteklerin sonra gelmesine izin
vereceimizdi. kincisi hiper kresellemenin yerel kurumsal dzenle
melerde hi etkisinin olmayaca veya ounlukla iki tarafl etkilerinin
olacayd. Kresellemenin rettii, en sonunda 2008'deki mali eri
meye neden olan finans ve meruluk krizleri bu iki kr noktann derin
izlerini tayordu.
Ekonomik kresellemenin ok daha kuvvetli olduu yeni bir yz
yl iin kapitalizmi yeniden icat etmeliyiz. Smith'in ince kapitalizmi
nin (Kapitalizm 1.0) Keynes'in karma ekonomisine (Kapitalizm 2.0)
dntrlmesi gibi, karma ekonominin ulusal versiyonundan kre
seline doru bir geii tamamlamamz gerekir. Piyasalar ile onu des
tekleyen kurulular arasnda kresel dzeyde daha iyi bir denge d
nmemiz gerek.
zm Kapitalizm 3.0'n, Kapiyalizm 2.0 mantnn dorudan kap
samnn geniletilmesine dayandn dnmek cazip gelir: Kresel
bir ekonomi kresel bir ynetim gerektirir. Ancak daha nceki blm
de grdmz zere, kresel ynetim seenei en azndan ngr
lebilen gelecek iin uluslarn byk bir ksm adna kmaz sokaktr.
Ne uygulanabilir ne de arzu edilir nitelimktedir. Makul bir kreselle
menin faydalarn korurken ulusal farklln ve ulusal ynetimin mer
keziliinin erdemlerini aka kabul eden yeni bir bak asna ihti
yacmz var. Aslnda ihtiyacmz olan, Bretton Woods uzlasnn yirmi
birinci yzyl iin gncellenmi halidir.
Bu gncelleme, gnn gereklerini kabul eder: Ticaret byk l
de serbesttir; mali kreselleme cini ieden kat, Amerika Bir
leik Devletleri artk dnyann egemen ekonomik sper gc deil
ve nemli gelimekte olan piyasalar (zellikle in) artk grmezden
gelinemez veya sistemde serbest aktrler olarak kalmalarna izin ve
rilemez. Yksek ticaret engelleri, yaygn sermaye kontrolleri ve zayf
GATT'n olduu "altn a" efsanesine geri dnemeyiz ya da dnmeme
liyiz. Yapabileceimiz, hiper kreselleme araynn bo olduunu ka
bullenmektir; buna gre nceliklerimize yeniden yn vermeliyiz. Sz
konusu husus bu ve sonraki blmde aklanacaktr.

208 Akll Kreselleme

Yeni Bir Kresellemeye Dair lkeler


Dnyann nde gelen politika yapclarnn yeni bir kresel ekonomik
dzen tasarlamak iin New Hampshire, Bretton Woods'da Mount Was
hington Otel'de tekrar bir araya geldiklerini varsayalm. Gnn yeni
sorunlaryla hair neir olacaklard tabi: Kresel ekonominin onarl
mas, gittike artan korumacln tehlikeleri, mali dzenleme zorluk
lar, kresel makroekonomik dengesizlikler vesaire. te yandan, bu
zor konularn ele alnmas iin hepsinden nce kresek ekonomik d
zenlemelerin bir btn olarak salamlnn dnlmesi gerekecekti.
zerinde anlaabilecekleri kresel ekonomi ynetiminin temel ilkele
rinden bazlar nelerdir?
Saduyuya dayal yedi ilkeyi bu blmde sunuyorum. Birlikte d
nldklerinde, gelecekte dnya ekonomisine hizmet edecek bir esas
olutururlar. Bu blmdeki tartma genel bir dzeyde kalr. Gelecek
blmde, dnya ekonomisinin karlat baz temel zorluklara ilikin
belirli sonulara deiniyorum.
1.

Piyasalarn ynetim sistemleriyle derin bir biimde btnlemesi


gerekir.
Piyasalarn kendi kendini dzenledii fikri, son finansal krizde
lmcl bir yara ald ve kesin olarak ortadan kaldrlmaldr. Finansal
krselleme deneyiminin gsterdii gibi, "piyasalarn sihri" politika
yapclar, Kapitalizm 2.0'n piyasa ve hkmetlerin yaz ve tura gibi
ayn parann iki yz olmalar bakmndan birbirlerine zt olduklar
eklindeki temel anlaytan uzaklatrabilecek bir siren arsdr.
Piyasalarn kendilerini desteklemeleri iin dier sosyal kurumla
ra ihtiyac vardr. Mlkiyet haklarn uygulamak iin mahkemelere ve
yasal dzenlemelere gvenirler; suiistimali dizginlemek ve piyasa ba
arszlklarn dzeltmek iin dzenleyicilere gvenirler. Nihai kredi
mercii ve maliye politikasnn istikrar salayc ilevlerine baldr
lar. Yeniden datmc vergilendirme, gvenlik alar ve sosyal sigorta
programlarnn yaratlmasna yardmc olduklar siyasi taahhtlere
ihtiya duyarlar. Baka bir deyile, piyasalar kendilerini yaratmaz, d
zenlemez, dengelemez veya desteklemezler. Kapitalizm tarihi bu der
sin alnmas ve yeniden renilmesi srecidir.
Yerel piyasalar iin doru olan, kresel piyasalar iin de dorudur.

Kapitalizmin Tasarlanmas 3.0 209


Sava aras dnem travmas ve Keynes'in anlay sayesinde, Bretton
Woods rejimi kresel ynetimin kendisini destekleme kabiliyetinin
tesinde kresellemeyi itmeyen ince bir denge arad. Kresellemeyi
amigolardan kurtaracaksak, ayn ruh haline dnmemiz gerekir.
2.

Yerel ynetim ve siyasi topluluklar byk oranda ulus devletler


iinde rgtlenir ve yakm gelecekte de byle kalma olasll vardr.
Tamamen iyi olmasa da ulus devlet tek ve en iyi zm olarak kalr.
Kresel ynetim aray bounadr; nk hem ulusal hkmetlerin
uluslarst kurumlara nemli kontrolleri devretmesi olasl dk
tr hem de uyumlatrma yasalar eitli ihtiyalar ve tercihleri olan
lkelere yarar olmayacaktr. Avrupa Birlii muhtemelen bu gerekli
in tek istisnasdr; ancak kural dorulayan bir istisnadr.
Kresel ynetimin isel snrlarnn gz ard edilmesi kreselle
menin mevcut zayflklarna katkda bulunur. Belli bal devletler ara
snda en dk ortak payday biraz aan zayf sonulara neden olan
ar tutkulu hedefler konusunda uluslararas ibirliini boa harcarz.
Kresel mali dzenlemelerin uyumlatrlmas iin sarf edilen abalar,
rnein, burada kesinlikle tkenir. Uluslararas ibirlii "baarl oldu
unda", daha gl devletlerin tercihlerini yanstan kurallar retir ve
bakalarnn artlarna uygun deildir. Dnya Ticaret rgtnn iti
rakler, fikri haklar ve yatrm nlemlerine ilikin kurallar bu snrn
almasna rneklik eder.
Kresel ynetim aray, ulusal politika yapclara kresel dzen
lemelerin gc ve dayankll hakknda yanl bir gven hissi verir.
Basel kurallarnn sermaye yeterlilii veya Amerika Birleik Devletleri
kredi derecelendirme uygulamalarnn kalitesine etkisinin faydalar
hakknda daha gereki dnceleri olan banka dzenlemecileri yur
tiinde mali kurumlarnn stlendikleri risklere daha fazla zen gs
termi olacakt.
Kresel ynetime olan gvenimiz, yerel standartlarn ve dzenle
melerin kurulmas ve desteklenmesi iin ulus devletlerin elinde bulu
nan haklar ve bu haklar kullanmak iin sahip olduklar hareket alan
anlaymz da kartrr. Hareket alannn ok fazla kld endie
si, alma standartlarnda, kurumsal vergilerde vs. "dibe doru yar"
hakkndaki geni endienin ana sebebidir.
Nihayetinde, kresel ynetim aray bize gerekte ok az ynetim

210 Akll Kresel leme


brakr. Kresel ekonomi altyapsn glendirmek iin tek ansmz
demokratik hkmetlerin bu kurumlar salama yeteneini destekle
mektir. Yurt iindeki demokratik sreleri felce uratmak yerine g
lendirirsek, kresellemenin etkinliini ve meruluunu gelitirebili
riz. Eer bunun anlam idealletirilen, "mkemmel" kresellemekten
vazgemekse, brakn yle olsun. Ilml bir kresellemenin olduu
dnyada yaamak, hiper kresellemenin Don kiot benzeri arayn
da amura battnz dnyada yaamaktan ok daha iyidir.
3.

Refaha giden "tek bir yol" yoktur.


Kresel ekonominin temel kurumsal altyapsnn ulusal dzeyde
kurulmas gerektiini kabul ettiimizde, lkelerin kendilerine en uy
gun kurumlar gelitirmeleri iin onlar serbest brakm oluruz. Bu
gnn homojenize olduu sanlan sanayi toplumlar bile ok eitli ku
rumsal dzenlemeleri kucaklar.
Amerika Birleik Devletleri, Avrupa ve Japonya baarl toplumlar
dr; uzun vadede hepsi birbirine yakn meblalarda zenginlik retmi
tir. Ancak onlarn i gc piyasalarn, kurumsal ynetimi, antitrst,
sosyal korunmay ve hatta bankaclk ve finans kapsayan dzenle
meleri olduka farkllk gsterir. Bu farkllk gazetecilerin ve uzman
larn bu "modelleri" - her on ylda farkl birini - hepimizin izlemesi
gereken byk baar olarak kutsamasn salad. 1970'lerde skan
dinavya herkesin gzdesiydi; Japonya 1980'lerde taklit edilecek lke
oldu; Amerika Birleik Devletleri ise 1990'larn tartmasz kralyd.
Bu moda, sz konusu modellerin hibirinin "kapitalizm" yarmasn
da kesin kazanan olamayaca gereine gzmz kapatmamaldr.
Uluslarn bir ekilde farkl tercihlerinin olduu bir dnyada "kazanan"
dncesi bile phelidir.1
Modellerdeki bu arlk daha derin bir ima ierir. Bugnn ok e
itli kurumsal dzenlemeleri btn kurumsal olaslklarn sadece bir
altkmesini oluturur. Modern toplumlarn salkl ve canl ekonomi
leri destekleyebilecek btn yararl kurumsal varyasyonlar tketmi
olmas ihtimal dahilinde deildir.2 Belirli bir tr kurumun, rnein be
lirli bir kurumsal ynetim ekli, sosyal gvenlik sistemi veya i gc
piyasas mevzuat iyi ileyen bir piyasa ekonomisinde ie yarayan tek
tr olduuna dair dnce karsnda salkl bir phecilik gster
meliyiz. Gelecein en baarl toplumlar deneyleme iin olanak sa-

Kapitalizmin Tasarlanmas 3 . 0

2 1

!ayacak ve zamanla kurumlarn gelimesine izin verecektir. Kurumsal


eitlilik ihtiyac ve kurumsal eitliliin deerini anlayan kresel bir
ekonomi, bu tr deneyleme ve evrim srecini engellemekten ziyade
destekleyecektir.
4.

lkelerin kendi sosyal dzenlerini, dzenlemelerini ve kurumlarm


koruma hakk vardr.
nceki ilkeler tartmasz ve zararsz grnm olabilir. Ancak k
reselleme yandalarnn genel geer bilgisiyle atan gl sonular
vardr. Bu tr sonulardan biri, lkelerin yerel kurumsal tercihlerini
koruma haklarn kabul etmemiz gerektiidir. Kurumsal eitliliin
kabul, uluslar yerel kurumlarn "koruyamadka", kendi kurumlarm
ekillendirecek ve srdrecek aralara sahip olmadklarnda, anlamsz
olacaktr. lkelerin belirlenmesi bu balantlarn effaf olmasn salar.
Ticaret kendi bana bir ama deil, amaca giden bir aratr. Kre
selleme savunucular dnyann geri kalanna lkelerin uluslararas ti
caretlerini gelitirmek ve yabanc yatrmclara daha ekici olabilmek
iin politikalarn ve kurumlarn nasl deitirmeleri gerektiini salk
verip durur. Bu dn tarz sona giden aralarn kartrlmasna
neden olur. Kreselleme, toplumlarn gerekletirmek istedii hedef
leri, refah, istikrar, zgrlk ve hayat kalitesini baarmak iin bir ara
olmaldr. Dnya Ticaret rgt eletirmenleri, bak kemie dayand
nda, Dnya Ticaret rgtnn ticaretin evre, insan haklar veya de
mokratik karar verme srelerinin nne gemesine izin vereceine
dair pheden baka hibir eye bu kadar kzmaz. Uluslararas finans
sistemi eletirmenleri, kresel bankaclar ve finanslarn sradan al
anlarda ve vergi mkelleflerinden nde gelmesi gerektiine dair fikre
kzdklar kadar hibir eye kzmazlar.
Kreselleme kartlar, kresellemenin; kurumsal vergi, mali d
zenlemeler veya evrenin, alma artlarnn ve tketicinin korunma
snda en dk seviyelere yaklaan uluslarla "dibe yara" baladn
ne srer. Yandalar ise, ulusal standartlarda ok az bir anma oldu
unu dile getirir.
Bu kmazdan kurtulmak iin lkelerin sz konusu alanlarda ulu
sal standartlar destekleyebileceini ve gerektiinde, ticaret geni halk
destei salayan yerel uygulamalar tehdit ettiinde, bunu snrlarda
ki engelleri ykselterek yapabileceini kabul etmeliyiz. Kreselleme

212 Akll Kreselleme


yanllar haklysa, o zaman koruma yaygaras delil ya da destek yeter
sizliinden baarsz olur. Eer onlar hakszsa, bu elien deerlerin,
ak ekonomilerin faydalar ve yerel dzenlemelerin desteklenmele
rinden elde edilen kazanlar, yerel siyasi tartmada uygun bir ekilde
dinlenmesini temin etmek iin bir gvenlik vanas olacaktr.
Bu ilke her iki taraftaki arl da ortadan kaldrr. Uluslararas
ticaret ve finansn yurtiinde geni lde kabul edilen standartlar
andrmak iin bir arka kap olduu durumlarda kreselleme taraf
tarlarnn ste kmasn engeller. Benzer ekilde, herhangi nemli bir
kamusal amacn tehlikede olmad durumda korunma taraftarlarnn
toplumun geri kalan pahasna olanaklardan faydalanmalarn engel
ler. Daha az belirgin durumlarda, farkl deerlerin birbiriyle dengelen
mesi gerektiinde, bu ilke zor siyasi sorunlarn en iyi halledilme ekli
olan i mzakere ve tartmay zorunlu klar.
Yerel siyasi bir tartmada sorulabilecek sorular tahmin edersiniz.
Sz konusu ticaret ne kadar sosyal veya ekonomik zarar getirebilir?
Tehlikedeki uygulamalar, dzenlemeler veya standartlar iin ne kadar
yerel destek vardr? Olumsuz etkiler toplumun zellikle madur kesi
minde mi hissedilir? Telafi edici ekonomik faydalar varsa, ne kadar
dr? Uluslararas ticareti veya finans kstlamadan arzu edilen sosyal
ve ekonomik hedefleri gerekletirmenin alternatif yollar var mdr?
Bu sorulara ilikin ekonomik ve bilimsel kantlar ne gsterir?
Eer politika effaf ve kapsaml ise, bu tr sorular menfaat gruplar
arasndaki, hem savunucular hem de kartlar arasndaki rekabet g
leri tarafndan doal olarak ortaya atlacaktr. Sz konusu kurallarn
"geni halk destei" alp almadn ve ticaretle "belirgin bir ekilde
tehdit" edilip edilmediini belirlemek iin kesinlikle mkemmel ara
lar yoktur. Demokratik politikalar karmaktr ve her zaman "doru"
olmazlar. Ancak farkl deer ve karlar dengelemek zorunda olduu
muzda, gvenecek baka bir ey yoktur.
Bu tr sorular demokratik mzakere alanndan karmak ve onla
r teknokratlara veya uluslararas kurumlara devretmek daha kt bir
zmdr. Ne meruluk ne de ekonomik fayda temin eder. Uluslararas
anlamalar, nemli katklar yapabilir, ancak grevleri yerel demokra
tik srecin btnln korumaktr, onun yerine gemek deil. Gele
cek blmde bu konuya deineceim.

Kapitalizmin Tasarlanmas 3.0 213


5. lkelerin kendi kurumlarn bakalarna dayatma hakk yoktur.
Yurtiinde deerlerin ve dzenlemelerin desteklenmesi iin snr
tesi ticaret veya finansa kstlamalar getirmek, kstlamalar bu de
erlerin ve dzenlemelerin dier lkelere dayatlmasnda kullanmak
tan keskin bir biimde ayrlmaldr. Kreselleme kurallar Amerika
llar veya Avrupallar lkelerinde kabul edilemez grdkleri ekilde
retilen mallar tketmeye zorlamamaldr. Uluslar ayn ekilde yerel
dzenlemelerle akan mali ilemlere engelsiz eriim salamaya zor
lamamaldr. Amerika Birleik Devletleri'nin veya Avrupa Birliinin,
yabanc uluslarn i gc piyasalarnda, evre politikalarnda veya fi
nansta i yap ekillerini deitirmek iin ticari yaptrmlar veya ba
ka bask yntemleri kullanmalarna izin vermemelidir. Uluslarn fark
llk haklar vardr; ayn noktada birlemeyi dayatma deil.
Uygulamada, bir hakk kullanmak, ikinci hakk kullanmakla ayn
sonular verebilir. Yurtiinde retilen mallar iin "haksz rekabet"
oluturmas nedeniyle Amerika Birleik Devletleri'nin Hindistan'dan
ithal edilen ve ocuk ii kullanlarak retilen mallar engellemeye ka
rar verdiini farz edelim. Bu eylem, Hindistan'n i gc dzenleme
lerini Amerika Birleik Devletleri'ndekilere benzetmek iin Hindistan
uygulamalarn deitirmek amacyla Hindistan'a ticari yaptrm uy
gulamakla ayn deil midir? Hem evet hem hayr. Her iki durumda da
Hindistan ihracat snrlandrlr ve Hindistan'n ABD piyasasna engel
siz eriebilmesinin tek yolu ABD standartlarna uyumdur. Ancak ama
nemlidir. Kendi kurumlarmz korumak meru iken, dierlerininkini
deitirmek istemek de ayn derecede meru deildir. Eer kulb
mn erkeklerin kravat takmasn gerektiren bir kyafet ynetmelii
varsa, kravat takmaktan nefret etseniz de sizin akam yemeinde bu
kurallara uyarak bana elik etmenizi beklemem mantkldr. Ancak bu
bana size dier durumlarda nasl giyineceinizi syleme hakk vermez.
6.

Uluslararas ekonomik dzenlemelerin amac ulusal kurumlarn


arayzn idare etmek iin trafik kurallar koymaktr.
Ulus devletlere dnya ekonomisinin esas ynetim ilevlerini sa
lamalar iin gvenmek, uluslararas kurallar tamamen bir kenara b
raktmz anlamna gelmez. Sonuta Bretton Woods rejiminin kapsam
ve derinlii snrl olmasna ramen kesin kurallar vard. Herkes iin
tamamen sorumluluu datlm bir yapnn kimseye yarar olmaz;

214 Akll Kreselleme


bir ulusun kararlar, dierlerinin refahn etkileyebilir. Ak kresel
ekonomi, belki hiper kreselleme yanllarnn holanaca kadar i
lem maliyetsiz deil ama sonuta ak bir ekonomi, hala vgye deer
bir nesnedir. Kresellemeyi zayflatmay deil, ona daha salam bir
temel bulmay denemeliyiz.
Ulus devletin merkezilii, kurallarn kurumsal eitlilie dikkat edi
lerek oluturulmas gereklilii anlamna gelir. htiyacmz olan, tek bir
araba belirlemek veya belirli bir hz limiti koymaktan ziyade, farkl b
yklklerde ve ekillerde olan birbiri etrafnda deiik hzlarla hareket
eden aralara yardmc olacak trafik kurallar koymaktr. Ulusal kurum
dzenlemelerinde eitlilie yeteri kadar hareket alan brakarak en
st dzey kresellemeye ulamay denemeliyiz. "Ne tr bir ok tarafl
rejim dnya zerindeki mal ve sermaye akn en st dzeye karr?"
diye sormaktansa, "Dnya genelindeki uluslarn kendi deerlerini ve
geliim hedeflerini izlemelerini ve kendi sosyal dzenlemeleri iinde
refaha ulamalarn salayacak en iyi ok tarafl rejim nasl olmaldr?"
sorusunu sormalyz. Bu, uluslararas arenada mzakerecilerin kafa
yapsnda nemli bir deiim salayacaktr.
Bu deiimin bir paras olarak, uluslararas ekonomik kurallara
katlmamay tercih etmeye veya fesih maddelerine daha byk roller
verebiliriz. Kstlayc uluslararas disiplinler ak fesih hkmleri de
iermelidir. Bu tr dzenlemeler kurallarn merulamasna yardmc
olur ve demokrasilerin ncelikleri kresel piyasalara ya da uluslara
ras ekonomik kurululara kar sorumluluklaryla aktnda nce
liklerini yeniden teyit edebilmelerini salar. Fesih artlar kurallardan
"kanma" veya ihlal olarak alglanmamal; srdrlebilir uluslararas
ekonomik dzenlemelerin bir yapta olarak grlmelidir.
Suiistimali nlemek iin ekilme ve fesih hkmleri ok tarafl ola
rak tartlabilir ve belirli yntemsel koruma nlemlerini oluturabilir.
Bu, plak korumaclktan ekilme eylemini ayrt edecektir. Uluslara
ras disiplinlerden ekilen lkelerin nceden tartlm ve ayn disip
linde yazlm sresel gereklilikleri yerine getirmesinden sonra buna
izin verilecektir. Bu tr ekilmeler risksiz olmasa da, ak bir ulusla
raras ekonominin demokrasiyle uyumunun salanmasnn gerekli bir
parasdrlar. Aslnda yntemsel koruma nlemleri, effaflk, hesap
verme sorumluluu, kantlara dayal karar alma, demokratik mzake
renin kalitesini arttracaktr.

Kapita l izmin Tasarlanmas 3 .0 215


7.

Demokratik olmayan lkeler uluslararas ekonomik dzende de


mokrasiler gibi ayn haklara ve nceliklere gvenemezler.
Demokratik karar alma ncelii u ana kadar tarif edilen uluslara
ras ekonomik mimarinin temelini oluturur. Demokratik politikalarn
ok nadiren snrlar dna kt gerei dnldnde, bizi ulus
devletlerin merkeziliini tanmaya zorlar. Standartlar ve dzenleme
lerdeki ulusal farkllklar kabul etmemizi gerektirir (ve bu nedenle de
hiper kresellemeden sapmalar), nk bu farkllklarn demokratik
bir biimde uygulanan toplu tercihlerin bir rn olduklarn varsa
yar. Yerel politika eylemlerini kstlayan uluslararas kurallar temsilci
hkmetler tarafndan grld srece ve yurtiinde demokratik
mzakereye izin veren ve onu gelitiren fesih hkmleri ierdii sre
ce merular.
Ulus devletler demokratik olmadnda, bu yap iskelesi ker. Artk
bir lkenin kurumsal dzenlemelerinin onun vatandalarnn tercih
lerini yansttn dnmeyiz. Uluslararas kurallarn otoriter rejim
leri ilevsel demokrasilere dntrmeye yetecek gcnn olduunu
da varsayamayz. Dolaysyla demokratik olmayan rejimlerin farkl ve
daha az ihtiyari kurallara gre oynamas gerekir.
alma ve evre standartlar hususunu dikkate alalm. Fakir lke
ler, gelimi lkeler gibi bu alanlarda ayn kat standartlar uygulaya
mayacaklarn ne srer. Aslnda, ocuklarn altrlmasna kar sert
emisyon standartlar veya dzenlemeleri daha az i olana ve daha
fazla yoksullua neden olursa geri tepebilir. Hindistan gibi demokratik
bir lke, meru olarak, uygulamalarnn kendi halknn ihtiyalaryla
tutarl olduunu iddia edebilir. Hindistan demokrasisi elbette m
kemmel deildir; hibir demokrasi mkemmel deildir. Ancak insan
haklar, hkmetin zgrce seilmesi ve aznlk haklarnn korunmas
Hindistan' sistematik smr veya dlama iddialarna kar korur.3
alma koullarnn, evresel veya dier standartlarn uygunsuz bir
ekilde dk olduu sulamasna kar bunlar Hindistan' korur. in
gibi demokratik olmayan lkeler bu d grn testinden gemez. a
lma haklarnn ve evrenin birka kiinin yarar iin inendii iddi
as bu lkelerde kolaylkla batan savlamaz. Sonu olarak, demokratik
olmayan lkelerin ihra ettii mallar ve hizmetler zellikle de dier
lkelerde datm veya baka alanlarda maliyetli sonular dourmu
sa, daha detayl bir uluslararas gzetimi hak eder.

216 Akll Kreselleme


Bu, her adan demokratik olmayan lkelere daha yksek ticaret
engelleri veya baka engellerin uygulanmas gerektii anlamna gel
mez. Bu tr lkelerdeki her dzenlemenin kesinlikle olumsuz yerel et
kileri yoktur. in otoriter bir rejime sahip olsa da rnek tekil eden bir
ekonomik byme kaydetmitir. Ayrca, lkeler kendi refahlarn iyi
letirmek iin ticaret yaptklarndan, genel korumaclk her halkarda
ithal eden lkelerin yararna olmayacaktr. Yine de belirli durumlarda
otoriter rejimlere daha kat kurallarn uygulanmas meru olacaktr.
rnein, ticaretin ithalat bir lkede sorunlar yaratt durumda,
demokratik olmayan bir lkenin ticaretine kstlamalar getirilmesi iin
daha az engel olabilir. Bir fesih hkm uygulamaya konulduunda ih
ra eden lkeye tazminat denmesi gereklilii varsa, ihra eden lke
demokratik rejime sahip deilse, bu gereklilik kaldrlabilir. Bunun
yan sra, otoriter bir rejim geri ekilme hkmnn uygulanmasn is
terse, ispat ykmllnn ters evrilmesi gerekebilir. Sz konusu
nlemin gerek bir kalknma amacna, sosyal veya baka yerel amala
ra hizmet ettiini kantlamalar istenebilir.
Demokratik olmayan lkelere ayrmclk ilkesi zaten mevcut ticaret
rejiminde yer bulmutur. 2000 tarihli Afrika Byme ve Frsat Kanu
nu kapsamnda Amerika Birleik Devletleri'ne gmrk vergisiz eriim,
ihracat lkenin demokratik olmasn gerekli klar. Bir Afrika rejimi
siyasi muhalefeti basklar veya bir seime fesat kartrr grnrse,
ticari tercihlere uygun lkeler listesinden karlr.4
Bu ilkenin evreselletirilmesi hi kukusuz ihtilafa neden olur. Hem
ticari kktenciler hem de byk olaslkla otoriter rejimler tarafndan
bu gre kar klacaktr. Bununla birlikte, zellikle burada gzden
geirilen btn ilkeler balamnda bu ok mantkldr. Sonuta demok
rasi kresel bir normdur. Gerekli olduunda ayrmclk kartlndan
baskn kan uluslararas ticaret rejiminin temel ilkelerinden biri ol
maldr.

"Kresel Ortak Paydalardan" Ne Haber?


Burada zetlenen ilkelere itiraz edilmesi muhtemel hususlar vardr.
Pek ouna bir sonraki blmde deinecek olsam da en nemlilerin
den birini hemen ele almam gerek; nk nemli bir yanl anlama
dan kaynaklanr. Bazlar kresellemi bir ekonominin kurallarnn

Kapitalizmin Tasarlanmas 3.0 217


sadece ulus devletlere braklamayacan iddia eder. Byle bir sistem
uluslararas ibirliini byk lde azaltacak ve her bir ulus kendi
karlarnn peinden gideceinden, dnya ekonomisi snr tanmayan
bir korumacla kayacaktr. Sonu olarak herkes kaybedecektir.
Bu itirazn mant, kresel ekonominin yanl bir ekilde kresel
ortak paydaya benzetilmesine dayanr. Benzerliin nasl ilediini (ya
da ileyemediini) grmek iin kresel ortak payday zetleyen kre
sel iklim deiikliini ele alalm. Kantlarn pek ou kresel snmann
nedeninin bata karbondioksit ve metan olmak zere sera gazlarnn
atmosferde birikmesi olduunu ortaya koyar. Bunu kresel ibirli
i gerektiren, ulusal olmaktan ziyade kresel bir sorun yapan ey bu
gazlarn snr tanmaddr. Dnyann tek bir iklim sistemi vardr ve
karbonun nerede ortaya kt bir farkllk yaratmaz. Kresel snma
iin nemli olan kkene bakmakszn atmosferdeki karbon ve dier
gazlarn ortak etkisidir. evresel bir felaket yaamak istemiyorsanz,
herkesin sizinle beraber yrmesi gerekir. Btn ekonomilerin benzer
ekilde i ie getii sylenebilir; bu hi phesiz byk oranda doru
dur. Ak ve salkl bir dnya ekonomisi, dk sera gaz seviyesi olan
bir atmosfer gibi, herkesin faydasna olan "kamu yarardr".
Ancak bu noktada paralellik sona erer. Kresel snma konusunda,
karbon emisyonlarna ilikin yerel kstlamalar yurtiinde pek yarar
getirmez. Tek bir kresel iklim sistemi vardr ve benim bireysel ey
lemlerimin onun zerindeki etkisi ok azdr. Kozmopolit dnceler
olmadnda, her ulusun en uygun stratejisi serbeste karbon gaz yay
mak ve dier lkelerin karbon kontrollerinden faydalanmak olacaktr.
klim deiikliinin nlenebilmesi iin ulus devletlerin ortak strateji
ler gelitirmek amacyla birlikte almalar ve dar grl karlarnn
tesine gemeleri gerekir. Uluslararas ibirlii ve egdm olmakszn
kresel ortak paydalara zarar verilecektir.
Aksine her bir ulusun ekonomik talihi byk oranda dardan ziya
de ieride ne olduuyla belirlenir. Eer ak ekonomi politikalar iste
niyorsa, bunun nedeni akln ulusun kendi karna hizmet etmesi
dir; dierlerine yardm etmesi deil. Henry Martyn'in serbest ticarete
ilikin sunduu durumu hatrlayn: Hindistan'dan daha ucuza pamuk
tekstil rnlerinin alnmas yurtiinde teknolojik ilerleme kaydetmek
gibiydi. Bu kitapta da defalarca grdmz zere, lkelerin serbest
ticaretten daha aznda durmasna ilikin meru nedenler vardr. Ulus-

218 Akll Kresel leme


lararas ticaret veya finans zerindeki engeller, sosyal uyumu glen
dirir, krizleri durdurur veya i bymeyi gelitirir. Bu tr durumlarda,
dnyann geri kalan genel olarak yarar salar. Ticari engeller sadece
bir grubun elindeki gelirin baka gruplara genel ekonomi gelirlerinin
azalmas pahasna devredilmesine hizmet ettiinde, yabanc gruplar
dan ziyade yerli gruplar bu maliyetin byk bir ksmn yklenmek zo
runda kalr.5 Kresel ekonomide, lkeler "iyi" politikalar takip ederler,
nk bu onlarn yararnadr. Aklk kresel ruha deil, kiisel kara
dayanr. Ak ticaretin gereklilii ortaya konulmal ve yerel siyasi are
nada bu dava kazanlmaldr.
Birka zorluk bu resmi karmaklatrr. Bunlardan biri, byk eko
nomilerin ticari kazanlardan daha fazlasn kendi lehlerine evirecek
ekilde, ihracat ve ithalatlarnn fiyatlarn maniple edebilme olas
ldr; rnein petrol zerinde OPEC'in (Petrol hra Eden lkeler
rgt) etkisini bir dnn. Bu politikalar baka uluslara kesinlikle
zarar verir ve uluslararas disiplinlere tabi olmalar gerekir. Ancak g
nmzde bu tr gerekeler kuraldan ziyade birer istisnadr. Yabanc
ekonomik politikalar, olmalar gerektii gibi, genel itibariyle yerel bir
takm dncelerle ekillendirilir. Dier bir zorluk, ticaret aklar ve
fazlalar gibi geni apl d dengesizliklerin dierleri zerindeki olum
suz etkisiyle ilgilidir. Gelecek blmde in'in ticaret fazlasna dnd
mde, bu konuya deineceim.
Yukardaki ilkeler, bu ve dier konulara ilikin olarak uluslararas
ibirlii iin yeterince hareket alan brakr. Ancak iklim deiiklii gibi
dier alanlarla kyaslandklarnda, kresel sistemin almasn sala
mak iin gerekli uluslararas ibirlii ve egdm seviyesinde nemli
bir farkllk olduunu varsayarlar. Kresel snma bakmndan, bir lke
sera gaz birikiminde kendi etkisini nemsemeyecek kadar byd
nde, evresel sorumluluk politikalarna kar rastgele bir drtyle
kiisel kar uluslarn iklim deiiklii risklerini grmezden gelmeye
iter. Kresel ekonomide, kiisel kar, byk bir lke piyasa gcn
elinde bulundurduunda, ara sra "komuyu zarara sokma" (beggar
thy-neighbor) politikasna eilim duyarak uluslar akla sevk eder.6
Salkl bir kresel rejimin ncelikle uluslararas ibirliine gvenmesi
gerekir; ikinci olarak yerel ekonomi odakl iyi politikalara gvenmeli
dir.

Kapitalizmin Tasarlanmas 3 . 0

219

lkelerin Uygulanmas
Genel, ancak yanltc bir anlat bizim ortak kreselleme anlaymz
ekillendirir. Bu anlatya gre, dnyann ulusal ekonomileri yeni bir tr
ynetim ekline ayrlmaz bir ekilde balanmtr ve yeni bir kresel
bilinlilik karlatmz glklere yeterince hitap edebilir. Ortak bir
ekonomik kaderi paylatmz sylenir. Yerel karlarmzn tesine
gemeliyiz, sorumlu liderler bizden bunu rica eder ve ortak sorunlara
ortak zmler retirler.
Bu anlat, inandrc bir izlenime ve ahlaki gereke erdemine sahip
tir. Ayn zamanda ana hikayeyi yanl anlatr. "Kresel ortak paydalar"
olan iklim deiiklii ya da insan haklar hakknda doru olan ulusla
raras ekonomi iin doru deildir. Kresel ekonominin yumuak kar
n, uluslararas ibirliinin olmay deildir. Basit bir fikrin btn so
nularnn tamamyla anlalamamasdr. Kresel piyasalarn kolunun
eriebildii yer ynetiminin (ounlukla ulusal) kapsam ile snrldr.
Trafik kurallarnn doru olmas kouluyla dnya ekonomisi src
koltuunda ulus devletlerin bulunmas ile gayet iyi ileyebilir.

Makul Bir Kreselleme

nceki blmde nerilen ilkeler uygulamada nasl iler? Uluslararas


ekonomik anariye dmeden, bu ilkeleri destekleyen duyarl kurallar
oluturmak mmkn mdr? Bu kurallar dnya ekonomisinin kar
karya geldii zorluklara nasl zmler getirir?
Son blm zorluklarn topland drt ana alana ynelerek baz so
rulara cevaplar sunar. lkelerimi .dnya ticaret rejimine uygulayarak
balayacam ve son yllarda ticari mzakerecilerin izledii kurallar
dan ne tr farkl kurallar gerektirdiklerini gstereceim. Sonrasnda
kresel finansa dnp farkl ulusal dzenlemelerin birbirlerini zayf
latmadan bir arada yaayabilmesini salayan bir yaklam sunacam.
nc alan, bu kitapta tartlmayan, ancak dzgn idare edildiinde
nemli faydalar salayabilen bir olgu olan igc gdr. Son olarak,
nmzdeki yllarda dnya ekonomisinin ban en ok artacak so
ruyu ele alacam: in'i kresel ekonomiyle nasl uzlatrabiliriz?

Uluslararas Ticaret Rejiminin yiletirilmesi


Ak piyasalara ynelik ticaret anlamalarna dayal mevcut ticaret
stratejimiz ufak bir ekonomik kazan ihtimali iin pek ok siyasi ve
mzakere sermayesi harcar. Bundan da kts, sistemin en nemli
kusuru olan sradan insanlar arasnda geni destek bulamamasn da
grmezden gelir.
Bugnn zorluu ticaret rejimini serbestletirmek deildir artk;
bu sava 1960'larda ve 1 9 70'lerde yapld ve kesin bir biimde ka221

222 Akll Kreselleme


zanld. 1930'larn kt nl Smoot-Hawley Gmrk Vergisi Kanunu
uluslarn dnya ekonomisine srtlarn dndklerinde ters gidebile
cek her eyin bir sembol haline geldi. "Korumaclk" kt bir szc
e dnt. Devletlerin uluslararas ticarete ynelik getirdii ithalat
gmrk vergileri ve dier kstlamalar dnyann grd en dk
seviyelere getirildi. Kstlamalar ve tevikler belirli tarm rnleri (pi
rin, eker ve mandra rnleri gibi) bata olmak zere baz alanlarda
nemini korumaya devam etse de dnya ticareti olduka zgrleti.
Bunun sonucunda, korumaclktan kalan izleri silerken elde ettiimiz
kazanlar, uzmanlarn ve finans basnnn sandndan ok daha azdr.
Son zamanlarda yaplan bir almada, bu faydalarn dnya Gayri Safi
Yurtii Haslasnn (tam on yln sonunda) yzde l'inin te birinden
fazlasna kmayaca ngrlr.1 Dier gvenilir tahminlerin ou da
ayn yaklak deerlerdedir.
Baz ekonomistler de dahil olmak zere serbest ticaret savunucu
lar, bu veya u ticaret anlamasnn yarataca "yz milyarlarca do
larlk" ticaretin rtkanln yaparak bu noktay gizlerler. te yan
dan daha yksek gelir, daha iyi bir i ve ekonomik ilerlemeyi salayan
byle daha fazla ticaret deildir. Bir tirt ya da bilgisayar snrlardan
dar gndermek bizi daha iyi bir konuma getirmez. Bizi daha iyi bir
konuma getiren, bu mallar daha dk maliyete tketmek ve rn
lerimizi darda daha iyi fiyatlardan satmaktr. Bu nedenle ticaretin
nne insanlarn koyduu engelleri azaltmak isteriz. u anda bu ka
zanlar azdr, nk engeller ok dktr.2
Bugn karlatmz zorluk, mevcut serbestlii srdrlebilir ve
daha geni sosyal hedeflere uyumlu klmaktr. Bu, ok tarafl mzake
relerin odak noktasnda belirleyici bir kaymay gerektirir. Ticaret ba
kanlar bir araya geldiinde gmrk vergileri ve teviklerle uluslarn
hareket alanlarn kstlamay deil, geniletmeyi konumaldr. Sosyal
programlar ve dzenlemeleri korumak, yerel sosyal anlamalar yeni
lemek ve yerel olarak ekillendirilmi byme politikalarn izlemek
iin gerekli yerel alan yaratmallar. Piyasa eriiminden ziyade politika
alan hakknda pazarlk yapmallar. Bu tr yeniden ynelim zengin ve
fakir lkelere benzer ekilde fayda salar. Yerel hedefleri gerekletir
mek iin politika alannn geniletilmesi serbest, ok tarafl bir ticaret
rejimini geersiz klmaz; ticaret rejimi iin bir n kouldur.
Dnyann ticaret kurallar zaten uluslarn ithalat girdilerinde yaa-

Makul Bir Kreselleme

lli

nan ani bir kesinti yerel firmalar skntya soktuunda yksek gm


rk vergileri eklinde "tedbirlere" bavurmalarna izin verir.3 Daha
geni artlar altnda Dnya Ticaret rgt'nn Koruma Tedbirleri
Anlamas'nn (GATT'dan aktarlan) politika alann geniletmek iin
yeniden yazlmasn grmek isterim. Koruma Tedbirleri'nin daha geni
kapsaml yorumlanmasnda lkelerin kendi sanayilerine rekabeti bir
tehdit dnda baka sebeplerden Dnya Ticaret rgt ykmllkle
rini durdurmak, "geri ekilmeyi" istemek ya da ticareti kstlamak iste
yebilecekleri kabul edilecektir. Datmla ilgili sorunlar, yerel normlar
ve sosyal dzenlemelerle ihtilaflar, yerel dzenlemelerin andrlma
snn nlenmesi ya da kalknmaya ilikin ncelikler bu meru sebepler
arasnda olacaktr.
zellikle lkeler, bu kurallarn yerel alma ve evre standartlarn
zayflatma tehdidi yaratmas veya gl kalknma politikalarnn izlen
mesini durdurmas halinde, Dnya Ticaret rgt kurallarn "ihlal"
edebilecektir.4 Aslnda anlama kapsam geniletilmi Kalknma ve Sos

yal Koruma Tedbirleri Anlamas 'nda yeniden dzenlenecekti. Bu tr


korunma tedbirleri uygulayan bir lkenin nemli bir sre gereklilii
ni yerine getirmesi gerekecekti. Korunma tedbirinin halkn karlarna
uygun olduunu belirlerken demokratik sreleri takip ettiini gster
mesi gerekecekti. Belirli kriterler effaflk, hesap verme sorumluluu,
kapsamllk ve kantlara dayal mzakere ierebilir. Bu engel, byk
lde yerel firmalarn mali karllna odaklanan, mevcut anlamann
"ciddi zarar" testinin yerine geecektir.
Dnya Ticaret rgt jri heyetinin yarglama yetkisi olacaktr; an
cak srekli deil, sresel konular kapsayacaktr. Yerel gerekliliklerin
ne kadar yerine getirildiini incelerler. Tketici ve kamu yarar tarafta
r gruplar, ithalatlar ve ihracatlar, sivil toplum rgtleri dahil olmak
zere btn ilgili taraflarn grleri yeterli biimde temsil edildi mi?
Btn bilimsel ve ekonomik kantlar nihai kararn alnmasnda gz
nnde bulunduruldu mu? ekilme veya sz konusu korunma lehine
yeterli kapsamda yerel destek var myd? Jri heyetleri bir lke aleyhi
ne karar verebilir; nk i mzakereler ilgili taraf veya ilgili bilimsel
kant hari tutar. Ancak korunma tedbirlerinin yerel bir sosyal amac
ilerleterek ya da yurtiinde ekonomik kalknmay destekleyerek yurti
inde kamu yararna hizmet verip vermediklerine ilikin iddia konu
sunda karar veremezler. Uygulama kapsamn byk oranda arttrsa

224 Akll Kreselleme


da mevcut Korunma Tedbirleri Anlamasndaki sre vurgusu bylece
bir kez daha yanklanr.5
Ekonomik serbestlik lehine bir sava yapld ve yurtiinde kazanl
d. Srdrlebilir bir ticaret rejimi d kstlamalara deil, nihayetinde
yerel siyasi destee dayanr. nerilen sre ticari kurallarn merulu
u ve onlar askya almann uygun olaca koullar konusunda daha
derin ve temsilci bir kamu tartmasn mecbur klacaktr. ekilme
nin ktye kullanlmasna kar en gvenilir teminat, ulus seviyesin
de mzakerenin yaplmasdr. ekilme ile olumsuz ynde etkilenecek
gelirlere sahip gruplarn, ihracatlar ve ithalatlar, mzakerelere ka
tlmas zorunluluu ile yerel srecin effaf bir biimde rakip karlar
dengelemesi gereklilii topluma byk bir maliyete mal olarak, sadece
bir ksm sanayiye yarar salayacak korumac nlemler riskini en aza
indirir. Serbest ticarete ilkeli itirazlarn etkili olmasna izin veren bir
gvenlik vanas koruma yanllarn bastrmay kolaylatrr.
Yerel karlarn mzakerelere hkmetme olaslna ramen, yaban
c lkeler iin sonular tamamen grmezden gelinmeyecektir. Sosyal
koruma nlemleri fakir lkelere nemli tehdit oluturuyorsa, rnein,
sivil toplum rgtleri ve dier gruplar nerilen ekilmeye kar hare
kete geebilir ve bu dnceler yerel blnmelerin maliyetinden ar
basabilir. Bir ii sendikas yeleri olduka smrc koullar altnda
alan yurtdndaki iilerle rekabete zorlandnda koruma kazana
bilirler. Yurtdndaki alma artlar, haklarn basklanmasndan zi
yade dk verimlilik sergilediinde dengelenen yerel karlara kar
gn yle ya da byle kurtarabilirler. Hukuk bilgini Robert Howse'nin
de belirttii gibi, yasal yerel dzenlemelerle korumac "hilenin" birbi
rinden ayrlmas iin yerel mzakere kabiliyetine gvenin arttrlmas,
yerel nlemlerin sadece korumac olduu endiesini bastrr. "Dzen
lemelerin mantkl ve istiari kamu yarg srecinde savunulabilir ol
masn gerekli grme, bu gveni salarken, ayn zamanda demokrasiye
hizmet edebilir, onu baltalamaz.116
Suiistimale kar uygun usul kstlamalar ile birlikte yurtiinde ev
re, alma ve tketici gvenlii standartlarn ve kalknma ncelikle
rini ierecek ekilde koruma tedbirlerinin geniletilmesi dnya ticaret
sisteminin meruluunu ve esnekliini arttracak ve onu daha kalkn
ma dostu klacaktr. Ticaret genel yerel ilkeleri zayflattnda, gerekli
grld takdirde piyasa eriimini durdurarak veya Dnya Ticaret

Makul Bir Kreselleme 225


rgt sorumluluklarn askya alarak lkelerin ulusal standartlarn
destekleme haklar olduuna ilikin ilkeye can verecektir. Gelimi l
keler, ithalatlar yurtiindeki alma koullarn ktletirdiinde, za
yf alma haklar uygulayan lkelerden yaplan ithalata kar geici
korunma arayabilir. Fakir lkeler, sanayi yardmlar teknolojik geli
melere ynelik olan ve halk tarafndan byk oranda desteklenen kal
knma stratejisine katk yapyorsa, sanayi faaliyetleri (ve dolayl olarak
ihracat) destekleyebilirler.
Mevcut koruma tedbirleri prosedrleri, ihracatlarda en ok gze
tilen lke muamelesi gerektirir, sadece geici nlemlere izin verir ve
tedbirleri uygulayan lkelerden tazminat talep eder. Bunlarn ner
diim daha geni kapsaml anlama erevesinde yeniden gzden
geirilmesi gereklidir. En ok Gzetilen lke uygulamas ou zaman
mantkl gelmez. Eer koruma tedbiri belirli bir lkedeki i gcnn
suiistimaline kar bir tepki ise, nlemlerin sadece bu lkeden ithalat
lara yneltilmesi uygundur. Benzer ekilde, devam eden bir suiistimal
korunma tedbirlerinin srdrlmesini gerektirecektir. Geici destek
yerine, sorun devam ettii takdirde dzenli bir gzden geirme ya
da belli bir sre sonra yrrlkten kaldrlmasna ilikin bir hkm
("sunset clause") uygulanmas yerinde olacaktr. Bylece, dier lkele
rin karlarn engelleyen ticaret kstlamalar veya dzenlemelerinin
kemiklemesi olasl azalacaktr.
Tazminat konusu daha ikirciklidir. Bir lke bir korunma tedbiri ka
bul ettiinde, daha nce uluslararas balaycl olan bir anlamada
dier lkelere tanm olduu bir "ticari imtiyaz" fesheder. Bu dier
lkeler de, benzer imtiyazlar kabul etme veya kendi imtiyazlarndan
bir ksmn feshetme hakkna sahiptir. Neredeyse srekli bir deiim
iinde olan dinamik bir dnyada, bir lkenin dierlerine tand imti
yazlarn doas mkemmele yakn bir ekilde ngrlebilir. Bu belir
sizlik, uluslararas ticaret anlamalarn "eksik szlemelere" dnt
rr. Diyelim ki genetik mhendisliindeki yeni gelimeler ya da evre
konusundaki yeni deerler veya gelimeler stratejisindeki yeni anla
ylar nedeniyle ngrlemeyen gelimeler ticaret aklarnn deerini
ya da maliyetini deitirirken, bu aklar zerindeki haklar kim kont
rol eder? Tazminat gereklilii bu haklar uluslararas ticaret rejimine
dzgn bir biimde yerletirir; ihracat asl artlar altnda piyasaya
eriim talebini devam ettirebilir. Ancak asl imtiyazlarn deerinin ve-

226 Akll Kreselleme


rildikleri artlara bal olduunu da hakl bir ekilde syleyebiliriz. Bu
yorum erevesinde, bir ihracat, olmayan bir fayday talep edemez ve
ithalat da anlamann imzaland srada esasen tahmin edilmemi
bir kayb stlenmeye zorlanamaz. Bu, kontrol haklarn ulus devletle
re yaknlatracak ve ihracatlarn bekleyebilecei tazminat miktarn
sert bir biimde engelleyebilecektir.
Otoriter rejimler, ekilmeye bavurma sz konusu olduunda, ek
maddi gerekliliklere tabi olacaktr. Bu tr lkeler koruma tedbirlerini
hakl karmak iin ak bir sosyal veya kalknma sorununu ortaya ata
bilir. Korunma tedbirlerinin belirli bir kamu amacna etkin bir biimde
hizmet edeceini gstermeleri gerekir.
Otoriter rejimlerin ihracatlar demokratik lkelerde sorunlar yarat
tnda, bu rejimler demokratik lkelerin korunma eylemleri iin daha
kolay hedefler oluturacaklardr. rnein baz i uygulamalarnn hak
l karlmas kolayken, bazlar kolay olmayabilir. Zengin lkelerdeki
lerden olduka dk olan asgari maa, dk i verimlilii ve yaam
standartlar ne srlerek yerel bir tartmada gerekelendirilebilir.
Gevek ocuk ii altrma dzenlemeleri, yaygn yoksulluun oldu
u bir lkede i gcnden gen iilerin karlmasnn uygulanabilir
ya da istenebilir olmad argmanndan yola klarak genellikle hakl
gsterilir. Baka durumlarda sendikalama hrriyeti, toplu szleme
ve zorla altrmann yasaklanmasnn herhangi bir maliyeti yoktur.
Bu haklara uyum zarar vermez; tersine ekonomik kalknmaya katkda
bulunur. Byk ihlaller i gcnn smrlmesine neden olur ve hak
sz datm maliyeti yarattklar gerekesiyle ihra eden lkeler iin
korunma tedbirleri kapsn aar.
Korunma tedbiri anlamasnn bu ekilde genelletirilmesi riskler
tayacaktr. Eletirmenler, azaltlan tazminat kapsamnn ticari anla
malarn deerini drecei endiesine kaplacaktr. Yeni srelerin
bizi korumacln kaygan yamacna getirecei konusunda kayglana
caklardr. Bu huzursuzluklar sisteme byk zarar vermeden mevcut
kanunlar kapsamnda ortaya kan suiistimal dnlerek dindiril
mek zorundadr. GATT'n anti-damping kurallar gibi korumac engel
leri kolaylatrmak iin ak bir biimde tasarlanan mekanizmalar bu
zamana kadar ok tarafl ticari rejimleri yok etmediyse, neden ok iyi
tasarlanan fesih artlarnn daha kt sonulara neden olduu belir
sizdir.

Makul Bir Kreselleme

llJ

Daha az esnek olan kurallar daha iyi olacak diye bir kaide yoktur.
Devletlerin harekete gemeyi isteyecekleri durumlarda elini kolunu
bal hissetmesine neden olma riskini arttrrlar. Bu nedenle ticari an
lamalarn deerini arttrmak yerine azaltabilirler ve onlar imzalama
isteklerini yok edebilirler.
Kendi yolumuzda devam edersek ne olacan dnn. Dnyann
ticaret brokrasisinin megul olduu ticari grmelerin Daha Aya
snrlarda, zellikle tarm alannda kalan engellerin azaltlmasna
odaklanr. Bu grmeler 2 0 0 1 ylnda balad ve birbiri ardna k
yaad. Bu grmelere elik eden btn karmaaya ramen, Daha g
rmelerinin baarl bir biimde tamamlanmasndan sonra elde edi
lecei dnlen kazanlar olduka azdr; hatta tam bir serbestleme
hareketinin getirecei dnya gelirinin yzde l'inin te birinden daha
azdr.
Tabi ki Daha gndeminden byk kazanlar salayanlar olabilir.
zellikle Bat Afrika'daki pamuk reticileri Amerika Birleik Devletle
ri'ndeki yardmlarn kaldrlmasndan olduka fayda salayacaktr; ge
lirleri yzde 6'ya kadar kacaktr; asgari geim dzeyine olduka ya
kn olduundan iftiler iin bu ufak bir miktar deildir.7 te yandan,
kendi besinlerini retmeyen fakir ehirli tketiciler ve dk gelirli
besin ithal eden lkeler, zengin lkelerdeki yardmlarn kaldrlmas
nn ardndan tarm mallarnn dnya genelinde fiyatlarnn artmasyla
zarar grecektir.8
Btn olarak dnldnde, Daha kk patatesler olarak al
glanabilir. Son yllarda bugnnkilerden ok daha yksek engellerle
karlaan, ihracat odakl Bat Asya ekonomilerinin baard ilerle
menin ardndan, hibir ciddi ekonomist (ya da herhangi bir kii) pi
yasa eriimi iin geerli mevcut kstlamalarn fakir lkelerin byme
umutlarn ciddi biimde snrlandrdn iddia etmeyecektir. Aslnda
Doha'nn ardnda siyasi hareket gcnn olmay ksmen nemli eko
nomik kazan umutlarnn ok zayf olmasna balanabilir.
Ulusal snrlar, ticaret zerine nemli ilem maliyetleri ykler. An
cak standartlardaki farkllklara, para birimlerine, yasal sistemlere,
sosyal alara gre snrdaki korumaclk daha az maliyet karr. Dnya
ticaret rejiminden byk kar kazanmak iin geleneksel ticari serbest
liin tesine geerek ve ulusal standartlarla dzenlemeleri birbirine
uygun hale getirmek iin snrlarn arkasna ulaarak kapsaml bir ku-

228 Akll Kreselleme


rumsal muayene gerekecektir. Bu kazanlar kurumsal eitlilik ve si
yasi alannn faydalar pahasna elde edileceinden, olduka ksa sreli
olacaklardr. Byle bir stratejinin deeri phelidir; aslnda son GATT
ticaret grmelerinde yaanan hayal krklndan sonra (Uruguay
Round'u), anlalr sebeplerden tr bu konudaki isteklilik olduka
azdr.
Daha Round'un skntlar, ticaret rejiminin kendini iinde bulduu
kmazn gstergesidir. Bunlar, dnya ekonomisinin iki itah kapatc
tercih arasnda sendelemesine neden olan dk getiri, yksek ma
liyetli mevcut strateji sorunlarna rnek tekil ederler. Olaslklardan
birine gre, toplum basks hkmetleri dierlerinden intikam almaya
iten, mevcut kurallarn dnda tek tarafl bir korumacla bavurma
ya zorlayacaktr. Uluslar, taahhtlerin politika hareket alann ok kt
bir ekilde etkileyecei korkusuyla bamsz ticaret anlamalarna
imza atmay reddedecektir. Uluslararas ibirlii zamanla anacaktr.
Baka bir olasla gre, "derin entegrasyon" ruhu en sonunda stn
gelecek ve devletler srekli snrlayc ticaret anlamalar imzalaya
caktr. Uluslararas eitlilik alan zamanla klecek ve ticari rejimin
meruluu ve ekonomik gelime umutlar zarar grecektir.
H er iki ekilde de "ayn tas ayn hamam" yaklam kresellemenin
sal iin burada bahsettiim reformlardan daha byk bir risk ta
r. Bu bir ikilem gibi grlebilir, ancak deildir: Ulusal demokrasilerin
yeniden glendirilmesi, serbest dnya ekonomisi iin bir engel deil,
bir n kouldur.

Kresel Finansn Dzenlenmesi


Emlak krizinin inie gemesiyle hem ulusal hem de uluslararas alanda
yaygn dzenleme yaklamnn eksiklikleri bir bir ortaya kt. Kural
lardaki boluklar finansal kurumlarn sadece kendilerini deil toplu
mu da tehlikeye sokan riskler almalarna izin verdi. Yan etkileri, mali
dzenlemenin darln ve salamln iyiletirmek iin hevesli aba
lar beraberinde getirdi. Tartma konusu nlemler daha sk sermaye
yeterlilii standartlarn, kaldra kstlamalarn, ynetici maalarnn
kstlanmasn, banka kapann kolaylatran kurallar, daha geni
ifa gerekliliklerini, daha fazla denetlemeyi ve banka byklklerinin
kstlanmasn ierir.

Makul Bir Kreselleme 229


Bu abalar, byk bir hileyle lekelendi. Politika yapclar dzenle
me eitliliine ve Amerika Birleik Devletleri ile Avrupa Birlii gibi
nemli oyuncularn kendi kurallarn belirlemesine izin veren yerel
politikalarn ini klarna sahte ballk gsterir. Ancak bu politi
ka yapclar eitli dzenlemelerin ilem maliyetlerini ykseltecei
ve mali kresellemeyi durduraca korkusuyla dzenlemede uyum
salanmas iin bask yapar. st dzey bir ABD Hazine yetkilisinin Av
rupal dinleyicilere syledii gibi, "uluslararas standartlardan ve uy
gulamalardan ayrlarak, kresel piyasalar paralanma riskine maruz
brakarak kendi yollarmz izemeyiz." Szlerine ise yle devam etti:
"Tpatp ayn deilsek birbirimize belirli standartlar uygulamay zorla
mamalyz".9 Bu iki rakip hedef arasnda nasl bir hassas yol izleyece
imizi ise kimse aklamad. Birinin kekini alp yeme abas da sadece
yanl deildir; dnya ekonomisini onu neredeyse alaa eden trden
felaketlere maruz brakr.
Kresel ynetim merakllar iin uluslararas ibirlii krizden itiba
ren birka baar retmitir. Ulusal politika yapclarnn yetkilerinde
gerek bir deiim tam olarak gerekletirilemedi. Kresel bir dzen
lemeci, diyelim ki bir dnya merkez bankas her zaman olduu gibi bir
hayal olarak kald. Deiiklikler kktr ve bir lde yzeyseldir. En
nemlisi Yediler Grubu'nun yeri kresel ekonominin sadece laf gemisi
konumundaki zengin lkeler kulb ayrca gelimekte olan lkelerden
nde gelenlerini de ieren Yirmiler Grubu tarafndan verimli bir ekil
de dolduruldu. Uluslararas Para Fonu ek mali kaynak elde etti. Yirmi
ulusun dzenleyicilerinin ve merkez bankalarnn birlii olan Mali s
tikrar Kurulu'na (daha nce Forumu) yeni takip sorumluluklar veril
mitir. Basel Bankaclk Denetim Komitesi banka dzenlemesi iin yeni
bir dizi kresel ilke zerinde almaya balamtr.
Mali dzenlemenin gerek hikayesi uyumdan ziyade uluslarara
s uyumsuzluktan ibarettir. Yerel bask, bankaclarn kresel olarak
uyumlatrlm kurallarla gelmelerini beklemekten ziyade ulusal si
yasetileri mali reformlar bakmndan abucak harekete gemeye zor
lar.10
Sanayi lkeleri arasndaki fay hatt beklenen hatlara der. Kta Av
rupas daha kat bir yaklamdan yanayken, Amerikallar ve ngilizler
mali sanayilerini felce uratacak dzenlemelerin snrlar amasna
kar ihtiyatldr. 2009'da, Sosyalist partiler tarafndan tahrik edilen

230 Akll Kreselleme


Avrupa Komisyonu bor snrlarn kstlayan, sermaye ykmllkle
ri getiren, kat ifa gerektiren ve yneticilerin maalarn snrlandran
hedge fonlar ve zel irketlere ilikin kapsaml dzenlemeler nerdi.
Amerika'nn tekliflerini aan ve Avrupa'da i yapmak isteyen herhan
gi bir Amerikan firmas iin geerli bu nlemler, sz konusu dzenle
meleri yumuatmak iin ngiliz abalarnn lehine lobi yapan Amerika
. Birleik Devletleri'ni tevik etti. 11 Benzer ekilde, Avrupa Parlamen
tosu Nisan 2009'da kredi derecelendirme kurulularn idare eden
geni kapsaml dzenlemeleri onaylad; bu durum yeni gerekliliklerin
getirecei ek maliyetler hakknda Amerika Birleik Devletleri temel
li kredi derecelendirme kurulularnn ikayet etmesine neden oldu.
Franszlar ve Almanlar, o srada aralarna katlan ngiltere ile birlikte
snr tesi mali ilemler zerinden kresel bir vergi alnmas iin (daha
nce grdmz Tobin vergisi benzeri) aba gsterdi; ancak Amerika
ynetimi bu abalar pskrtt. Son olarak Avrupallar bankaclarn
primlerinden vazgememek iin Amerikallardan fazlasn yapt.
Dier konularda, Avrupallar daha sk kontrollerde diretirken yolu
aan Amerikallar oldu. Bakan Barack Obama, bankalarn byklk
lerinde st snr belirleyen ve bankalarn kendi hesaplarna ticaret
yapmasn yasaklayan "Volcker Kurallarn" onaylad. Amerika Birleik
Devletleri genel olarak bankalarn sermaye ykmllklerini arttrma
konusunda Avrupa'dan daha fazla bir itah gstermitir.12 Her iki du
rumda da Avrupallar Amerika Birleik Devletleri'ni tek bana hare
ket etmekle ve uluslararas ibirliini zayflatmakla sulamtr.
Bu farkllklar, uluslararas uyum normundan sapmalar olarak de
il, eitli ulusal artlarn doal sonular olarak grmek zorundayz.
Alglanan veya gerek olan ulusal karlarn farkllk gsterdii bir
dnyada, dzenlemelerde egdm salama istei faydadan ok zarar
getirebilir. Baarl olsa dahi, aslnda ok da uygun olmayabilecek daha
sert standartlar ya da en dk ortak payda temelinde zayf anlama
lar retir. Bu farkllklarn belirli bir zamanda, mzakereler ve siyasi
baskyla saklanabileceklerini farz etmektense bu farkllklar tanmak
ok daha iyidir.
Bu arada uygulamamz gereken ilke tketici gvenliinde uygula
dmzla ayndr. Baka bir lke bize oyuncak ihra etmek istiyorsa,
oyuncaklarnn bizim kurun ieriine ilikin ve dier gvenlik stan
dartlarna ilikin dzenlemelerimizden gemesini temin etmek zorun-

Makul B i r Kresel leme 231


dadr. Benzer ekilde, mali bir irket ekonomimizde i yapmak isterse,
nerede konulandna bakmakszn bizim mali dzenlemelerimize
uymak zorundadr. Baka bir deyile yerel firmalarn sahip olduu ser
maye yedeklerine sahip olmal, ayn kamuoyunu aydnlatma ykml
lkleriyle kar karya olmal ve ayn ticaret kurallarna uymaldr. Bu
basit bir ilkedir: Eer bizim oyunumuzun bir paras olmak istiyorsan,
bizim kurallarmza gre oynayacaksn.
Siman Johnson'n hakl olarak sorduu gibi, ABD'nin kanun koyu
cular sermaye yeterliliklerinin arttrlmasnn gerekli olduuna veya
"baarsz olmak iin ok byk" olan bankalarn dalmas gerekti
ine karar verdiinde, neden Avrupa'nn direncine rehin kalmal?13
Amerika Birleik Devletleri iin "uluslararas ekonomi diplomasisinin
buzlu doas ile Avrupallarn kendi karlar yznden" yavalamak
tansa kendi bana hareket etmesi daha iyidir, der.
Amerika Birleik Devletleri'nin Avrupa' dan daha sert kurallar iste
dii sermaye yeterlilikleri rneini ele alalm. Johnson'n nerisi yle
dir: Eer dier uluslar sermaye yeterliliklerini arttrmazsa, bankalarn
Amerika piyasalarna girmelerine veya Amerikan bankalar sermaye
yedekleri iin ek pay ayrmadka onlarla i yapmalarna izin verilme
melidir. ABD bankalar ve yneticileri, bu kurallar ihlal ettikleri tak
dirde para cezasna arptrlacaktr. Johnson bu yaklamn Avrupal
lara diz ktreceine ve onlar dnyann en byk ve en gelimi pi
yasasna eriebilmek iin Amerika'nn yksek standartlarna uymaya
zorlayacan dnr.
Dierlerinin ayn ekilde hareket edip etmediine bakmakszn,
Johnson doru fikirdeydi. Onun da syledii gibi Amerika Birleik
Devletleri, "baka lkelerin ne yapp yapmayaca hakknda endielen
mekten vazgemeli, Amerika Birleik Devletleri'nde yksek sermaye
gereklilikleri oluturmal, gvenli ve verimli bir finans yapsna kavu
mak iin bunu bir yol gsterici addetmelidir."14 Eer Amerika Birleik
Devletleri belirli standartlar altnda kendini gvende hissediyorsa, di
er lkeleri ayn izgiye getirmek iin deil, ulusal karlar bunu ge
rektirdii iin onlar uygulamakta zgr olmaldr.
Amerika Birleik Devletleri iin geerli olan, dier lkeler iin de
geerlidir. Baka lkelerin dierleriyle rekabet edebilirlii her zaman
olmasa da baz dzenlemeleri istediklerine karar verdiklerinde, bu
snr tesi finansa kstlamalar koymak anlamna da gelse, bu dzen-

232 Akll Kreselleme


lemeleri oluturmaya kendilerini yetkili grmelidir. Ticarette olduu
gibi, salkl bir kresel rejim standartlarda ulusal eitlilik iin bir
boluk brakr.
Kk olup mide bulandran ey ise, finans serbest bir ekilde ulu
sal snrlar geerken dzenlemelerde farkllklarn korunmasnn ol
duka g olmasdr. Bankalar ve yatrm danmanlk irketleri imdi
aha az klfetli kstlamalar olan alanlara hareket edebilir. Aslnda
mali kreselleme ulusal dzenlemelerdeki farkllklar etkisiz klar.
Ticarette bu, dibe doru yar olarak tanmlanabilecek "dzenleme ar
bitraj" olarak bilinir.15
Bu nedenle dzenleme eitliliine balln ok nemli bir sonucu
vardr: Kresel finansta kstlama ihtiyac. Oyunun kurallarnn dzen
leme arbitrajyla mcadele etmek ve ulusal dzenlemeleri korumak
iin tasarlanm snr tesi finansa ilikin kstlamalara izin vermesi
arttr. Devletler bankalar ve mali ak mali korunma iin deil, ulusal
dzenlemelerinin anmasn engellemek iin darda tutmaldr. Ba
ta gelen devletlerin hibiri bu ihtiyac gnmze kadar ak bir ekilde
kabul etmedi; ancak bu tr kstlamalar olmadan yerel dzenlemelerin
etkisi ok az olacaktr ve yerel firmalarn gevek alanlardan ihra edi
len mali hizmetlerle rekabet etme ans azalacaktr.
Bylece asgari dzeyde uluslararas ilkeler temelinde ve kstl
uluslararas egdm yoluyla yeni bir kresel mali dzen kurulma
ldr.16 Yeni dzenlemeler, kaynaklar arttrlm ve daha gelimi bir
IMF ile gelimekte olan lkelerin daha fazla sz sahibi olduu bir yap
ierecektir. Kstl hedefleri olan, mali effafl tevik etme odakl, ulu
sal dzenlemeciler arasnda danma ve bilgi paylamn destekleyen,
mali istikrarszlk ihra eden yarg alanlarna snrlar koyan (gven
li mali cennetler gibi) uluslararas bir finans szlemesi gerektirebi
lir. Mali ilemler zerine ufak bir kresel vergi yklenmesi (diyelim
ki yzde birin onda biri orannda) iklim deiiklii ve salgn hastalk
gibi kresel sorunlara olduka ufak bir ekonomik klfet yklenerek
mdahalede bulunmak iin on milyarlarca dolar yaratacaktr.17 Ancak
kaldracn dzenlenmesi, sermaye standartlarnn oluturulmas ve
mali piyasalarn denetlenmesi sorumluluu tam olarak ulusal dzeyde
kalacaktr. En nemlisi ama ve etki daha yumuak yarg alanlarndan
gelen yabanc rekabetin yerel dzenleme standartlarn zayflatmasn
nlemek olduu takdirde, kurallar hkmetlerin snr tesi mali ilem
leri kstlama hakkn ak bir biimde tanyacaktr.

Makul Bir Kreselleme 233


Ulusal dzenleme standartlar lehine uluslararas dzenleme stan
dartlarna daha az vurgu yaplmas gcn teknokratlardan yerel grup
lara, zellikle yasama organna kaymasn salayacaktr.18 Teknokrat
lar Basel Komitesi ya da Yirmiler Grubu gibi uluslararas kurulular
daki tartmalara hkmeder. Ulusal meclislerin daha fazla demokratik
hesap verme ykmllnn olmas bu teknokratlarn etkisini azal
tacak ve yurtiindeki semenlerin daha byk bir kesiminin tercihle
ri dorultusunda dzenlemeler oluturulacaktr. Pek ok ekonomist,
siyasallatrmann geriye doru atlm byk bir adm olduunu d
nr. Ancak son zamanlarda teknokratlarn zc gemiine bakl
dnda bu konuda bir miktar pheci olmamza izin verilebilir. Eras
mus H ukuk Fakltesi'nden Profesr Nicholas Dorn'un belirttii gibi,
"demokratik temelde dzenleme eitlilii kresel mali dzenlemede
ve piyasalarda son zamanlarda yaanan lgnla kar bir nlemdir." 19
Gelimekte olan lkeler iin kurallarn ek bir takm faydalar vardr.
Bu kurallar, uluslararas sermaye akn ynetmek ve ani duraksama
larla fazla deerlenmi para birimlerini engellemek iin onlara politik
bir alan brakr. Uluslararas uyuma ok fazla odaklanlmas gelimekte
olan lkelerin belirli karlarn saf d brakt. Grdmz gibi, mali
btnlemenin bu lkeler zerinde beklenmedik ve olumsuz etkileri
olabilir. Ksa vadeli sermaye aklar yerel makroekonomik ynetime
ok zarar verir ve olumsuz para akn ktletirir. "Scak para" Bre
zilya, Gney Afrika veya Trkiye gibi mali olarak serbest ekonomiler
iin rekabeti bir para birimi salamay zorlatrabilir ve onlar sana
yi politikasndan mahrum brakabilir. yi zamanlarda ar mali girii
engelleyebilmek iin konjonktr denkletirici ihtiyatl kontroller iyi
bir ekonomi politikasnn ayrlmaz bir parasdr. Sadece kresel fi
nanstaki durumun ksa aralklarla mutluluktan zntye geebilecei
bir dnyada nem kazanrlar. IMF ve Yirmiler Grubu gibi uluslararas
kurumlar bu tr kontrollere ka atmak yerine sempatik bir yaklam
taknmaldr. 20
Tabi ki, daha derin finansal entegrasyon isteyen benzer kafa yap
sndaki lke gruplar mali korunmaclk iin bunu bir bahane gibi kul
lanmadklar srece kendi dzenlemelerini uyumlu hale getirmekte
serbesttir. Avrupa'nn bu yolu izledii ve ortak bir dzenlemeciyi tercih
ettii dnlebilir. Dou ve Gneydou Asya lkeleri nihayetinde bir
Asya para fonu etrafnda blgesel bir derin entegrasyon oluturabilir.

234 Akll Kreselleme


Dnyann geri kalan, dzenleme eitliliinin gerekli bir mukabili
olarak, belirli bir mali blmlendirme ile birlikte yaamak zorunda ka
lacaktr. Bunun da byle olmas gerekir. Blnm egemenliin hkm
srd bir dnyada, uykularmz karmas gereken mali kreselle...m e nin derinlemesi ihtimalidir.

Kresel Gc Aknn Faydalarndan Yararlanma


Uluslararas ticaret ve finanstaki sorunlar doru dzgn idare edilme
yen fazla kresellemeden kaynaklanr. Bunun aksine dnya ekonomi
sinin byk bir kesimi yeterince kresellememitir. Dnya i gc pi
yasalarnda daha fazla ekonomik serbestliin olmas zellikle dnya
nn fakir lkelerine ok fazla yarar salama potansiyeli sunar. Yabanc
ii kullanmna ilikin olarak gelimi lkelerin kstlamalarnn ok
ufak bir ksmnn serbestletirilmesi kresel gelir zerinde byk bir
etkiye sahip olacaktr. Aslnda kazanlar, Daha Round grmelerin
de dnlen ticaret nlemleri paketinin tamam dahil olmak zere,
masada u anda duran btn nerilerden rahatlkla stn kacaktr!
gc piyasalar kresellemenin henz yararlanlmam blgesidir.
gc piyasalarnn yeterince kresellemediini sylemek art
c olabilir. Medyadaki haberler tevik edenden korkutana kadar zengin
topraklardaki yabanc iilerin hikayeleriyle doludur: Silikon Vadisin
deki Hindistanl yazlm mhendisleri, New York'un alma koullar
ok kt i yerlerinde alan Meksikallar, Basra Krfezi lkelerinde
kt muamele gren Filipinli hizmetiler veya Avrupa'daki can skkn
Kuzey Afrikallar. nsan kaakl ve seks iilerinin ticareti i gcn
de dnya ticaretinin zellikle irkin tarafn temsil eder. Ancak gerek
ler inkar edilemez. Ulusal snrlarn almasna ilikin ilem maliyetleri
dnya ekonomisinin bu parasnda dier paralarda olduundan ok
daha genitir. Bunun yan sra, vize snrlamalar ismi verilen, hk
metlerin snrlarda aka uygulad engellerin bu maliyetlerin ortaya
kmasnda etkisi byktr. Bunlar bir kalemde azaltlabilirler.
Saylar bir dnn. Fakir ve zengin lkelerde benzer niteliklere
sahip iilerin maalar onda bir fark edebilir; bir ii kendi gelirini s
nr geerek birka katna karabilir. Uluslar arasnda cretlerin do
rudan karlatrlmas sorunludur; nk beceriler, eitim, deneyim
veya yeteneklerdeki farkllklar gibi dier faktrlerden vize kstlama-

Makul Bir Kreseller:e

B5

larnn etkisini ayrabilmek zordur. Bu faktrler iin dzeltmeler ya


pan son bir aratrmada arpc bulgular yer almtr. Amerika Birleik
Devletleri'ne tanan ortalama bir Jamaikal ii kazancn en az iki ka
tna karrken, Bolivyal veya Hindistanl biri en az katna, Nijeryal
biri ise sekiz katndan fazlasna karr. Bu rakamlar balama oturtur
sak, Porto Rikolu bir iinin New York'a tandnda, dier rneklerin
aksine bunu yapmakta tabi ki zgrdr, elde etmeyi bekledii yalnzca
yzde SO'lik kazanc bu rakamlarla karlatrabiliriz.21 Ya da yine yz
desel olarak ok kk olan (yzde 50 veya ounlukla yzde SO'den
az) mal veya mali varlklarn fiyatlarnda uluslar arasndaki farkllkla
r karlatrabiliriz.
gc piyasalar, baka herhangi bir piyasadan ok daha paraldr.
Neden olduu bu radikal paralanma ve derin maa uurumlar dk
gelirli lkelerden kaak gmenleri gelirlerini ve arkalarnda brak
tklar ailelerinin yaam standartlarn ykseltmek umuduyla nemli
riskler almaya ve mthi zorluklara katlanmaya tevik eder. Bylesine
byk bir maa uurumunun nedenini anlamak zor deildir. Zengin
lkelerin vize politikas, fakir lkelerden kstl sayda iinin yasal
olarak tanp ekonomilerinde i bulmasna izin verir. Bunun yan sra,
bu kstlamalar ounlukla yurtdndan iyi eitimli ve kalifiye iileri
destekleme eilimindedir.
Gelimi uluslarn liderleri dnya genelinde geliri eit bir ekilde
arttrmakta ciddiyse, uluslararas i gc hareketliliini yneten kural
lar tek ynl bir bak asyla iyiletirmeye odaklanacaktr. Gndem
lerindeki hibir ey, ne Daha, ne kresel mali dzenleme ne de yabanc
destein arttrlmas, kresel dilimi geniletmedeki olas etkisi bak
mndan buna yaklaamaz. Genel serbestlemeden bahsetmiyorum.
Gelimi lkelerdeki vize kstlamalarnn tamamen ya da ounlukla
indirilmesi de zararl olacaktr. Gelimi lkelerdeki i gc piyasala
rn ve sosyal politikalar darmadan edecek geni bir g dalgasn
balatacaktr. Ama geniletilmi i gc hareketliliinin kk apl-
program idare edilebilir ve gmen iilerden ve yurtii ekonomile
rinden byk ekonomik kazanlar salanabilir.
te aklmdaki de bu. Zengin lkeler toplam i gc glerini yzde
3'ten fazla arttrmayacak geici bir alma vizesi program kabul ede
cekler. Bu plan kapsamnda, fakir lkelerden gelen kalifiye ve vasfsz
iilerin be yla kadar zengin lkelerde alabilecekler. Szlemele-

236 Akll Kreselleme


rinin sonunda iilerin evlerine dnmelerini salamak iin hem yurt
iinde hem de misafir edildikleri lkelerde bir dizi tevik ve caydrc
nlemle p rogram desteklenecek. Esas gmenler evlerine dndn
de, ayn lkeden gelen yeni ii dalgas onlarn yerini alacak.22
Byle bir sistem dnya ekonomisine ylda tahmini 360 milyar dolar
kazan salayacaktr; bu mebla kresel ticarette btn kalan gmrk
vergilerini ve tevikleri kaldran bir szlemenin salayabileceinden
ok daha fazladr.23 Gelirde bu ykseli dnyann en fakir iilerine,
gelimekte olan lkelerin vatandalarna dorudan yansr. Ticari ve
mali serbestlemede olduu gibi faydalarn onlara damlayarak ula
masn beklemeyeceiz. Ayn ekilde nemli bir nokta da bu saylarn
toplam kazanc olduundan az gstermesidir; nk lkelerine dnen
gmenlerin kendi lkelerinde salayacaklar ek ekonomik fayday
dikkate almazlar. Zengin lkelerde teknik bilgiyi, becerileri, alar ve
birikimlerini toplayan iiler dnlerinden sonra kendi lkelerindeki
deiimin doru araclar olabilirler. Onlarn deneyimi ve yatrmlar
olumlu ekonomik ve sosyal dinamikleri canlandracaktr. Daha nceki
gmenlerin Hindistan ve Tayvan' da yazlm ve dier beceri odakl sa
nayilerin ayan yerden keserken yaptklar gl katklar bu plann
olas faydalarn gsterir.24
Geici alma vizesi programnn llebilir faydalarnn baz iti
razlar temelinde dnlmesi gerekir. Programn yeni bir alt snf
yaratacana veya alkan gmenler iin tam vatandalk yolunu
kapatacana ilikin argmanlar eksiktir.25 Gmenlerin lkelerinin
kazanlar daha geni kitlelere yayaca bir dner kap vazifesi gre
ceini ve bunun faydalarn grmezden gelirler. Geici ii programna
herhangi bir alternatifin daha fazla g deil, gn kesin bir ekilde
durdurulmas olduunu kmserler. Ayrca, gelimekte olan uluslar
dan gelen iilerin alternatifleri gz nnde tutulursa yurtdndaki
geici iler iin srler halinde sraya gireceini kavrayamazlar. Ancak
itirazlardan ikisi yakndan incelenmeyi hak eder.
lki, izinleri dolduktan sonra yabanc iilerin kendi lkelerine dn
melerini salamak imkansz olmasa da zor olacaktr. Pek ok "misafir
ii" program uygulamada srekli gmen yaratm olduundan ve ba
zen durumu belirsiz yurtd doumlu mukimlerden oluan geni bir
snfn domasna neden olduundan (Almanya ve pek ok dier Avru
pa lkesinde olduu gibi) bu meru bir endiedir. te yandan, nceki

Makul

Bir Kreselleme

237

programlar iilerin kendi vize koullarna uyma istekliliklerine fazla


gvenmeyerek "geici" iilerin dnmesi iin bir takm tevikler sunar.
Kendi lkeleri ile g ettikleri lke arasndaki byk cret fark d
nldnde, pek ounun geri dnmemesi ok da artc deildir.
ler bir geici i vizesi programnn kesin tevikler ve cezalar sun
mas gerekecektir. Bir frsat yakalamak iin bu teviklerin iiler, a
lanlar, g edilen lke ile misafir eden lke dahil olmak zere btn
taraflar iin geerli olmas gerekir. Bir dnceye gre, geici ii ancak
lkesine geri dndkten sonra bloke bir hesapta bekleyen kazanlar
nn bir ksmnn ona iade edilmesidir. Vizesinin sresinden fazla kalan
gmen bir ii frsatn byk bir ksmn ceza olarak kaybedecektir.
Bunun gibi zorunlu tasarruf politikas gmen iilerin lkelerine dn
dklerinde yatrm yapmak iin byke bir kaynaklarnn olmasn da
salayacaktr.
Belki daha da nemlisi, vatandalar lkelerine geri dnme kou
luna uymayan lkelerin cezalandrlmas da olabilir. rnein, gmen
gnderen lkenin ii kotas dnmeyenlerin says orannda azaltlabi
lir. Vizelerinin srelerini geciktiren ve dnmeyen ii says ne kadar
ok olursa, bir dahaki sefere geici vize verilecek kii says da o kadar
az olacaktr. Gmenlerini baarl bir ekilde geri dnecek ekilde r
gtleyebilen gmen gnderen lkeler dner kapdan yararlanacaktr.
Dierleri darda kalacaktr. Bylece gmen gnderen lkeler, vatan
dalarnn geri dnmesini tevik etmek iin yurtiinde konuksever bir
ekonomik ve siyasi iklim yaratma istei duyacaklardr. zellikle de
mokratik devletler, pek ou gelecekte i izni iin bekleyen semenle
rinden vize datm saysnn azalmamas iin bask greceklerdir.
H erhangi bir geici vize programnn mkemmel almas olas de
ildir. Detaylar doru anlamak iin makul bir miktar deneyim gereke
cektir ancak bu fikirden vazgemek iin yeterince aba harcamadk ve
hayal gcmz kullanmadk
kinci itiraz, yabanc iilerin yerel iilerle rekabete girecei ve
gelimi lkelerdeki cretleri aa ekeceidir. G eden i gcnn
yerel i gcnn ne kadarnn yerine geecei ekonomistler arasn
da tartlan bir konudur. Pek ok analist, mevcut bulgulardan gn
cret zerinde nemsiz bir etkisinin ya da olumlu bir etkisinin ola
ca sonucuna varmtr. Burada bu tartmaya girmeyeceim, ancak
olumsuz etkilerinin olabileceini de sylemek gerekir. yle olsa bile,

238 Akll Kreselleme


savunduum kstl program neredeyse yzde l'den daha fazla olma
,)llak zere yerel cretlerde ufak bir de neden olacaktr.26
te yandan, okuyucu doal olarak unu sorabilir: Dk gelir oran
lar olan lkelerde standart ticaretten doabilecek gelir dleri hak
knda bu kadar endieliyken nasl byle bir program destekleyebili
yorsunuz? Yerel yer deiiklikleri yaratrken ticaretin neden olduu
ahlaki sorunlar tarttmz nc blmdeki argman hatrlaya
lm. Teknik gelimeyle benzerlik konusunu ele alrken, serbest ticarete
kar "meru" argmanlarn iki testten birini gemesi gerektii sonu
cuna varmtm. lki, toplam ekonomik kazanlar daha serbest ticare
tin yaratt datm "masraflarna" kyasla kk kalmaldr. kincisi,
sz konusu ticaret yurtiindeki genel normlar ve sosyal szlemeleri
ihlal eden uygulamalar iermelidir.
Kk bir geici alma vizesi programna kar datm itiraz her
iki karmaay da gidermez. Tartld gibi, nerilen artlara uyan bir
program u andaki snr engellerinin ykseklii gz nnde bulundu
rulduunda, yaratabilecei yeniden datma kyasla byk net fayda
lar salayacaktr.27 Yerel alanlar koruyan ayn alma standartlar
ve dzenlemeler kapsamnda yabanc alanlar da yurtiinde istih
dam edilecektir. Herhangi bir ayrm olmayan sahada haksz rekabet
iddias da kalmayacaktr. Bu iki ifadenin herhangi birinin geersiz ol
duunun grlmesi durumunda, rakiplerin daha gl bir savunmas
olacaktr.
Gelimi lkelerde geici alma vizesi zerinde yeterince geni
bir yerel politika konsenssne ulalp ulalamayaca ileride gr
lecektir. 2006 tarihli Kapsaml G Reformu Kanunu, Amerika Birleik
Devletleri'nde misafir ii plannn kapsamn geniletecek hkmler
ieriyordu, ancak tasar Kongrede daha ilk gnlerde gndemden d
t. Daha byk bir yabanc ii varl Amerika Birleik Devletleri'nde
veya Avrupa' da pek heyecan uyandrmaz. Bunun nda, bu tr prog
ramlarn siyasi bakmdan gerek d addedilerek bir kenara atlmas
kolay olacaktr.
Bu bir hata olacaktr. Ticari serbestlik de hibir zaman ok byk
bir yerel siyasi destek toplamamtr. Gelimekte olan lkelerden gelen
ithalat,g gibi zengin lke cretlerinde ayn d yaratr. Ancak bu
politika yapclarnn ticari engelleri kaldrmasna engel olmamtr.
Ticari serbestlik, ihracatlarn ve ok uluslu iletmelerin ve ekono-

M a k u l B i r Kreselleme

139

mistlerin fikirlerinin bir araya gelmesiyle, siyasi liderliin katkda bu


lunmasyla baarya ulat. B unun aksine geici g gelimi lkelerde
nadiren ok belirgin taraftar bulmutur. Faydalar az deildir, ancak
yararlanacaklar kesin olarak belirlenemez. Sadece Meksikal bir ii
ABD'ye girdiinde ve ivereninin kendisini lkede tutarak dorudan
bir risk ald bir ite altktan sonra, yerel tartmada kendi sesini
ykseltebilir. Ekonomistler kendi adlarna, uluslararas i gc hare
ketliliinin olduka kstlayc rejimini zayflatan siyasi gerekliklere
byk tolerans tanmaktadr; zaten serbest olan ticari rejimin daha
fazla serbestlemesini nleyen korumac gleri ktledikleri gibi.
Bugn, kresel i gc rejimi, 1950'deki uluslararas ticaret rejimi
gibidir; dnya ekonomilerinin faydalar salamasn engelleyen yksek
duvarlarla evrilidir. O zamandan beri ticaret rejiminin geirdii d
nm, benzer eylerin g konusunda da olabilecei umudunu verir.
Bunun iin yandalarnn daha ok genileyen i gc hareketliliini
savunmalarna izin veren drst ve ak grl bir siyasi tartma
gerekecektir. Ekonomistler, bu tartmann ekillenmesinde nemli
bir rol oynayabilir. Zengin ve fakir uluslarn kazanabilecei faydalar
aklayabilirler ve ii hareketliliinden elde edilen kazanlarn, sade
ce ticaret ve finansta serbestlikten elde edilenlere kyasla ok olgun
meyveler vereceini ifade edebilirler.

in'in Dnya Ekonomisine Uyumunun Salanmas


in son eyrek yzylda kresellemenin en baarl hikayesiydi. An
cak bir sonrakinde kresellemenin knn nedeni de olabilir.
in, kresel ekonominin stesinden gelmesi gereken btn nemli
sorunlar barndrr. Dk maliyetli lkelerle ticaretin yaratt gelir
datm ve ayarlama sorunlaryla olan bir ak bir ekonomiyi nasl uz
latrabiliriz? Byle bir ticaretin refah devleti, i gc piyasalar, vergi
rejimleri ve gelimi devletlerin dier sosyal dzenlemeleri zerinde
yaratabilecei olumsuz etkilerle nasl baa karz? Serbest, kurallara
dayanan bir dnya ekonomisini srdrrken gelimekte olan lkele
rin ekonomilerini yeniden yaplandrmalarna nasl yardm ed riz?

nemli oyuncularn hepsinin demokratik olduu bir kresel ekono


miyle geni bir otoriter rejimi nasl btnletiririz?

240 Akll Kreselleme


Bu zorluklarn hepsi, dnya genelindeki byk kurumsal eitlilik
ten kaynaklanr. Kurumlar in'inki kadar nevi ahsna mnhasr olan
/eya dnya piyasasnda ok byk bir iz brakan ok az ulus vardr. Bu
zorluklara cevap vermenin en uygun yolu, ou zaman duyduumuz
daha sk uluslararas kurallar ya da egdm deildir. in dahil olmak
zere btn lkelere kendi ekonomik ve sosyal politikalar iin daha
geni bir alan salarken ulusal snrlar arasndaki olumsuz etkilerin
azaltlmas mmkndr.
in hala fakir bir lkedir. Son yllarda ortalama gelir olduka hzl
bir art gstermitir, ancak Amerika Birleik Devletleri'nin ortalama
gelirinin yedide biri ile sekizde biri arasndadr; Trkiye ve Kolombiya
ortalama gelirinin altnda; El Salvador veya Msr'n ok da zerinde
deildir. in'in ky kesimleri ve angay ile Guangzhou gibi nemli ana
kentler byk bir zenginlie sahipken, bat in'in byk bir blm
yoksulluk iindedir. in, Amerika Birleik Devletleri'nden kresel eko
nomik liderlii almaya ya da kresel bir egemenlik salamaya, en azn
dan yakn zamanda bir aday deildir. Ancak 1.3 milyarlk nfusu ve
hzla byyen zenginlii kresel dnyada byk bir grnt izer.
in'in ekonomik bymesi byk oranda dnya ekonomisi iin
bir avantajd. Oyuncaklardan arabalara kadar fabrikalarnda ok sa
yda rettii inanlmaz derecede eitli mallar dnyann geri kalan
ksmndaki tketiciler, zellikle de bu rnlerin pek ouna ilk defa
gc yetebilen fakirler iin gerek birer hediyeydi. in ayn zamanda
Afrika'daki ve karlatklar ekonomik zorluklar bazen almas g
grnen dier yerlerdeki gelimekte olan lkeler iin de bir umut
oldu. lke, ihracatlarn yerel koullara gre hazrlanan ekonomik e
itlilik ve kurumsal yeniliklerle bir araya getirerek kresel ekonominin
ekonomik byme ve fakirliin azaltlmas iin dengelenebileceini
gsteren en nemli rnektir.
Ancak bu tablo ok da ho deildir. in ve ticari ortaklar son yl
larda rn gvenlii, patent ve telif hakk ihlali, devlet tevikleri, dam
ping, para birimi manipulasyonu ve eitli ekillerde piyasa eriim
kstlamalar hakknda sregelen ve giderek artan ticari ihtilaflara ka
rmtr. in'den yaplan ithalatlar, Amerika Birleik Devletleri'ndeki
durgun ortalama gelirlerin balca gnah keisi konumuna gelmilir.
in'in muazzam ticaret fazlas, Paul Krugman gibi dengeli ekonomist
lerin bile lkenin "merkantalist" politikalarnn ABD ekonomisine bir

Makul B r K re s ; <tF-t

:;

milyondan fazla ie mal olmasndan ikayet etmesine neden olmu


tur. 28 in ayrca doal kaynak aray srasnda Afrika' da insan haklan
ve iyi ynetim konusunda sorumsuzca davranmakla sulanr.
Yakn gelecekte en nemli tehdidi ortaya koyan ihtilaf in'in ticaret
dengesizlii ile ilgilidir. lkenin cari hesap fazlas (ihracat alndlannn
ithalatlara oranla fazlaln gsterir) son yllarda en yksek seviyeye
ulaarak 2007'de finansal krizin balangcnda mevcut Gayri Safi Yur
tii Haslas'nn yzde l l 'ine yaklat (on yl nceki dk tek rakam
lardan). Bu dengesizlik, in'de retilen mallara kresel talebi arttrr
ken, dier yerlerden gelen mallara talebi azaltt ve bunun sonucunda
dnyann geri kalannda ekonomik iyileme olduka karmak bir hal
ald. in dnda her yerde retim sektrnn sal zerinde olum
suz etkileri vard. Ancak sorun sadece ekonomik deildi. Tarih boyun
ca byk ticari dengesizlikler korumaclk iin verimli alanlar yarat
mtr. in'in ticaret fazlas azalmazsa, Amerika Birleik Devletleri in
ihracatna ynelik ticari engellere bavuracak; bu durum in'in kar
lk vermesine ve dier lkelerin de benzer taktikler izlemesine olanak
tanyacaktr. Genel olarak in'in ticaretine ve kresellemesine kar
gelebilecek nemli bir siyasi tepki gerek bir olaslk haline gelecektir.
in'in ihracata bamll dnya ekonomisini bir k srecine so
kar m? Bir taraftan in'in kalknma stratejisi, dier tarafta dnyann
geri kalanndaki ekonomik ve sosyal istikrar arasnda ok kkl ve
zlemez bir atmayla kar karya kalr myz?
Bu kanlmaz deildir. Ticari bir fazla, stratejisinin mantk yap
sndan deil, mevcut kresel kurallarmzdan kaynaklanan, in'in b
yme stratejisinin sadece tesadfi bir sonucudur. Bunun nedenini an
lamak iin in'in byme hikayesine ksaca bir gz atmamz gerekir.
in'in stratejisi, hkmetin lkenin retim altyapsn srekli iyile
tirmek suretiyle sanayiyi gelitirerek baard hzl yapsal deiime
dayanr. Hkmetin tevik ettii ekonomik faaliyetlerin ou ticarete
konu edilebilir ve genellikle imalattr. in fabrikalarnn rettii elekt
ronik eya, elik, otomobil ve dier imal edilen mallara ynelik olarak
srekli artan arz ile her bir rn iin olmasa da toplamda bu rnler
iin in' deki talep birbirini karlad srece, bu strateji d ticaret he
saplarndaki dengeyle muhteem bir uyum iindedir.
ok yakn zamana kadar, in modeli bu ekilde iledi. in hkmeti
1980'lerden beri arlkla imalat tevik etse de bunu ticari dengesizli-

242 Akll Kreselleme


e ne,J.e n olmayan, ticari kstlamalar, yatrm tevikleri, sbvansiyon
lar ve yerel ilem gereklilikleri gibi snai politikalarla gerekletirdi.
Hkmetin Dnya Ticaret rgt'ne yelik iin hazrland
1990'larn ikinci yarsnda bu durum deimeye balad. Gmrk
vergileri ok drld, pek ok tevik ve yerel ileme gereklilikleri,
Dnya Ticaret rgt koullar gereince iptal edildi. te yandan in
hkmeti byme stratejisini brakacak gibi grnmyordu. Koruma
ve imalata dorudan destein azalmasn telafi etmek iin renminbinin
deeri olduka drld.29
Ucuz bir milli parann ekonomik etkileri, ithalat zerine konan ver

giyle birleen ihracat sbvansiyonlarnn etkileriyle ayndr. Gelenek


sel sanayi politikalarn aksine, ister istemez bir ticaret fazlas yaratr.30
Bylece Aralk 2001'de in'in Dnya Ticaret rgtne yelii ho kar
lanmayan bir etki yaratt: Ticaret fazlasndaki hzl ykselide o sra
larda balad.
in hkmetinin renminbinin deerinin arttrlmasna ynelik d
baskya neden iddetle kar ktn imdi daha iyi anlarz. Byle bir
politika, kresel dengesizliklerin azaltlmasna yardmc olur, ancak
in ekonomisinin bymesini tehdit eder. Kendi aratrmalarm, ren
minbinin deer dkln telafi edecek kadar deerinin arttrlma
s durumunda, in'in bymesini yzde 2 veya daha fazla azaltabile
ceini ortaya koyar.31 Bu byklkte bir azalma, inli liderlerin eko
nominin yeterli istihdam salamas ve sosyal srtmeyi engellemesi
iin gerekli olduuna inandklar yzde 8'lik basaman altnda bir
byme getirecektir. lkenin bykl ve jeopolitik nemi dnl
dnde, in'in siyasi istikrarn zedeleyen herhangi bir ey dnyann
geri kalan iin de endie yaratmaldr.
Bat medyasndaki olaan yorumlardan ortaya kan tablonun aksi
ne, bu inlilerin "kt ocuklar" olduu basit bir ahlak oyunu deildir.
in'in ticaret fazlas dnya ekonomisini tehdit eder, ancak bymesin
de nemli bir yavalama da ayn etkiyi yapar.
Byle bir muammay mevcut kurallarmz retti. Pek ok kii, Dn
ya Ticaret rgt'nn tevik ve dier sanayi politikalarnn kullanmn
kstlayabilmesini dnya ekonomisi iin byk bir baar olarak grr.
Bu byk kayplarla elde edilen bir baaryd. Sanayi politikalarnn k
stlanmas, in'i dnyann geri kalan iin ok baya bir ara olan pa
rann deerini drmeye zorlad. in devleti parasnn deerinin art-

M a k u l Bir Kreselleme

2'3

masn nlemek iin dolar almak zorunda olduundan, lkenin iine


yaramayan dk getirili ABD Hazine bonosu ve dier kymetlerinden
2 trilyon dolardan fazla rezerv tutmak zorunda kald.32 Bariz bir ekil
de ortaya kan ikilemden anlalan, daha sk kresel kurallarn daha
kt kresel sorunlara neden olduudur.
Doru yaklam, in'i ve aslnda btn gelimekte olan uluslar ken
di byme politikalarn izlemek konusunda serbest brakmak olacak
t. Dnya Ticaret rgt sbvansiyonlar ve dier sanayi politikalara
dair kstlamalar durdurulmal veya gelimekte olan lkeler iin genel
bir istisna olarak snflandrlmaldr. Sonrasnda in ve dier geli
mekte olan lkelerin ok byk ticaret fazlas yaratmayan para, finans
ve makroekonomik politikalar izlemesini beklemek mantkl olacaktr.
Bedeli u olacaktr: Kendi byme stratejinize sahip olabilirsiniz, an
cak ticaret fazlas eklinde dnyann geri kalan iin muazzam olumsuz
sonulara neden olmamay temin etmeniz de gerekir. Bu sayede in,
Dnya Ticaret rgt yaptrmlarndan ekinmeden istihdam ve b
yme hedeflerini desteklemek adna zekice sanayi politikalar izleye
bilecektir. in'in ayn zamanda byme zerine olumsuz etkilerinden
korkmadan renminbisinin deerini arttrmasna da izin verecektir. En
azndan, in'in ticaret fazlasn azaltmay reddetmesinin tek geerli ge
rekesini ortadan kaldracaktr.
in dengeli ticarete doru yol alrken, dnya ekonomisine en nem
li ve yakn tehdit geri ekilecektir. Ancak in'in dnya piyasalarndaki
gittike genileyen ayak izi, ticaretinin bir ksmn sorunlu klmaya de
vam edecektir. in ekonomik dnmne devam ettike ve ok daha
gelimi rnlerde pazar pay elde ettike, baka lkelerden yerel gelir
dalm pazarlklarn, alma standartlarn, evre koullarn veya
sosyal normlar zayflatt konusunda yaygn ikayetler retecein
den emin olabiliriz. Bu ikayetler, in'in genel olarak geni bir ticaret
fazlas elde ettii dnyada daha byk dikkat ekecektir; olmadnda
ise yok olmayacaklardr. in ve ithalat lkeler buna uygun olarak tep
kiler vermelidir.
Bu kitapta sz konusu atmalar hakknda dnmek ve iyiyi "ko
rumac" ktden ayrt etmek iin bir yntem sundum. Ayrca bunlar
deerlendirmek iin uygun olan bir fesih art mekanizmas, yerel s
relerle birlikte daha geni bir nlem anlamas nerdim. in, bu yeni
aracn salad esnekliin ihracatlarn olduka snrlandracan

244 Akll Kresel leme


dnebilir. te yandan in devleti (balca gelimekte olan uluslarn
devletleri ile birlikte) kresel ekonominin temel bir gerekliini de ka
bul etmelidir. in ve dier gelimekte olan uluslar politika alan isti
yorlarsa, zengin uluslarn da buna sahip olmalarna izin vermelidirler.
in'in kendine zel kurumlarn srdrme hakk vardr; ancak dier
uluslarn in rekabeti tehdidi altnda kendi ekonomik ve sosyal model
lerini deitirmelerini bekleyemez. Bunun yan sra, in'in demokratik
olmayan siyasi rejimi Brezilya, Trkiye veya Hindistan gibi dier lke
lerin ticaretine kyasla in ticaretinin daha byk bir denetim altnda
olmasn gerektirir.
nerilen tedbir mekanizmasnn iyi tasarlanmas kaydyla kabul et
tii politikalar genel olarak ticarete fazla zarar vermez. Bunun sonula
r, ihracatlarn ak bir kresel ekonomiyi korumak iin deyecekleri
ufak bir bedel olacaktr. in merkantalizm kapsamnda deneyimledii
ticari kstlamalar, die di kana kan mcadele etmesi gereken korun
ma nedenleri olarak deil, sistemin srdrlmesinde gerekli uygula
malar olarak kabullenmek zorunda kalacaktr.
Nihayetinde, dnya ekonomisinin kendisine bugne kadar hkme
den Batl deerler ve kurumlar in'in kltrel, sosyal ve siyasi siste
mindeki byk farkllklarla uzlatrmas gerekecektir. Amerikallar ve
Avrupallar ekonomik bymenin in'i daha batl; liberal, kapitalist
ve demokratik yapacan tahmin edebilirler. Ancak ngiliz bilim ada
m ve gazeteci Martin Jacques'in de hatrlatt gibi, byle bir uyuma
inanmak iin elimizde pek az sebep vardr.33 in'in kkl tarihine; eko
nomi, toplum ve devlet yapsna ve aralarndaki dzgn ilikiye daya
nan farkl bak alar vardr. in ekonomik g kazandka, bu gr
leri daha iyi yanstan bir dnya dzenini destekleyecektir.
Bunun sonucunda kan gerilimin idare edilmesi kolay olmayacak.
Ancak eitlilie sayg gsteren ve ibirlii ile ortak standartlara gve
ni en st noktaya tayan kresel kurallar kapsamnda zorluklarn hal
ledilmesi daha kolay olacak Bu kurallarn tek bir egemen tarafndan
desteklenmesine (Amerika Birleik Devletleri veya in) gerek yoktur
ve Amerika Birleik Devletleri'nin rol gittike azaldnda dnya eko
nomisine daha fazla istikrar salayacaktr.34 Bu vurgu in iin de ge
erlidir. ngiltere ve dier emperyalist glerin elinde on dokuzuncu
yzyl boyunca lkenin yz yze kald kmsenme, inli liderlerin
ulusal bamszla ve lkenin kendi ilerine dardan mdahale edil-

Makul Bir Kreselleme 245


memesine yrekten balanmasn salamtr. Hafif bir kresel doku
nu bu deerlerle tutarl olacaktr.

Son Szler
Kresellemenin geleceine ilikin herhangi bir kitab, makaleyi veya
bir dergide yazan konuk yazar okuyun ya da konuyla ilgili devlet ada
mn dinleyin; hemen kendinizi ar sorunlarn yk altnda ezilmi
hissedeceksiniz. nemli uluslarn siyasi liderlerinden yeterince ulus
lararas ibirlii salayabilecek miyiz? Dnya ekonomisinin gereksi
nim duyduu kresel ynetim yaplarn kurmakta baarl olabilecek
miyiz? Dnya ekonomisinin yelerini, ekonomik kresellemenin
onlar iin iyi olduuna ve eitsizlik ile gvensizlik bir g olmadna
nasl inandrrz? Amerika Birleik Devletleri'nin ekonomik gc azal
dnda kresel ekonomiye ne olacak? in yeni egemen mi olacak; eer
olursa, bu uluslararas dzeni nasl deitirecek?
Bu sorular kiinin ban artmaya yeter. Ancak bunlar yanl ner
melerden tretilir: Hiper kreselleme ekicidir (ya da kanlmazdr)
ve ulus devletlerin yeniden glendirilmesi dnya ekonomisini ok
iddetli etkileyecek gleri serbest brakacaktr. Bunlar grevimizi ge
reksiz yere karmaklatrrlar.
Kreselleme hakknda size ok farkl bir hikaye anlatabiliriz ve an
latmalyz. Kresellemeyi tek bir kurumlar dizisi veya tek bir ekono
mik sper g isteyen bir sistem olarak grmek yerine, onu birbiriyle
etkileimleri basit, effaf ve saduyulu trafik kurallarnn ince bir ta
bakasyla ynetilen eitli uluslarn bir araya gelmesi olarak kabul et
meliyiz. Bu bak as, "dz", snrsz dnya ekonomisine giden bir yol
amayacaktr. Hibir ey bunu yapmayacak. Yapaca ey, demokrasi
lere kendi geleceklerini belirlemek iin hareket alan salayan, salkl
ve srdrlebilir bir dnya ekonomisi sunmaktr.

SONSZ

Yetikinlere Bir Masal

Bir zamanlar gl kysnda ufak bir balk ky vard. Kyller fakirdi;


yakaladklar balklar yer, diktikleri giysileri giyerlerdi. ok uzaklarda
olan ve sk bir orman yolundan gnlerce sren yolculuk sonunda ula
lan denizden uzaktaki kylerle ilikileri yoktu.
Gldeki balk nesli tkenmeye yz tuttuunda, kyller iin hayat
ok daha fazla etrefilleti. Kyllerse daha ok altlar; ama bir ksr
dngye saplandlar. Balklar azaldka, her balk glde daha uzun
sre kald ve balk neslinin ok daha hzl bir ekilde yok olmasna ne
den oldu.
Kyller kyn amanna gidip yardm istediler. Omuzlarn silkti
ve yle dedi aman: "htiyar heyetimiz ne iin var? Btn gn oturup
sadece dedikodu yapyorlar. Bu sorunu onlar zmeli." "Nasl?" diye
sordu kyller. "Basit," dedi aman. "Heyet bir balklar kooperatifi
kurmal ve her bir kiinin ayda yakalayabilecei bala karar vermeli.
Balk nesli yenilenecek ve biz de gelecekte bu sorunla karlamaya
caz."
htiyar heyeti, amann dediini yapt. Kyller yallarn kendileri
ne ilerini nasl idare edeceklerini sylemelerinden rahatszd, ancak
kstlamann gerekli olduunu anladlar. ok zaman gemeden gl ba
lkla dolup tat.
Kyller amana dnd. nnde boyun eip, bilgelii iin ona te
ekkr etti. Ayrlacaklar srada aman dedi ki: "Benim yardmm ilgi
nizi ektiine gre, size baka bir fikir vermemi ister misiniz?" "Tabi
ki," dedi kyller hep bir azdan.
247

248 Akll Kreselleme


"Pekala," dedi aman. "Daha ucuza ve daha iyisini ormann teki
tarafndaki kylerden satn almak varken, giysilerinizi dikmek iin bu
kadar zaman harcamanz delilik deil mi? Onlara ulamak kolay deil,
ama sadece ylda bir ya da iki kez oraya gitmeniz gerecek."
"Ah, ama onlara karlnda ne satabiliriz?" diye sordu kyller.
"lerdeki insanlarn kurutulmu bal ok sevdiklerini duydum," dedi
aman.
Kyller de dediini yapt amann. Balklarndan birazn kuruttu
lar ve ormann te yanndaki kylere bunlar pazarlamaya baladlar.
Kydeki giysi fiyat ok byk bir d yaarken balklar aldklar
yksek fiyatlarla zengin oldular.
Btn kyller mutlu deildi. Kay olmayan ve geimini diktikleri
giysilerden salayanlar sknt iindeydi. Dier kylerden gelen daha
ucuz ve daha kaliteli giysilerle yarmak zorundaydlar ve ucuz balk
almak iin daha ok zorlanyorlard. Ne yapmalar gerektiini amana
sordular.
"Pekala, bu ihtiyar heyetinin zmesi gereken baka bir sorun," dedi
aman. "Her ailenin aylk lene katk yapmak zorunda olduunu bili
yorsunuz, deil mi?" "Evet," diye cevap verdiler. "O zaman, balklar u
anda daha zengin olduklarna gre, onlar daha fazla, siz daha az katk
yapmalsnz."
htiyar heyeti bunun adil olduuna karar verdi ve balklardan
aylk katklarn arttrmalarn istedi. Balklar bu ie pek sevinmedi,
ama ky iindeki ahengi bozmamak iin bunun mantkl olduunu d
ndler. Sonunda kyn geri kalan da mutluydu.
amann aklna bu srada baka bir fikir geldi. Dedi ki: "Tccarlar
mz bu sk ormanda gnlerce yolculuk etmek zorunda kalmasayd, kim
bilir kymz ne kadar zengin olurdu. Ormann iinde doru dzgn
bir yol olsayd, ne kadar fazla ticaret yapabilirdik bir dnn." '1\.ma
nasl?" diye sordu kyller. "Basit," dedi aman. "htiyar heyeti orma
nn iinde yol ina edecek bir alma takm kurmal."
ok gemeden, seyahat zamann ve maliyetini dren bir yol sa
yesinde ky dier kylere baland. Ticaret geliti ve balklar daha da
zenginleti, ama len zaman zenginliklerini dier kyllerle payla
may unutmadlar.
Fakat zaman getike, iler bozuldu. Yol sayesinde dier kyllerin
ormandan gle eriimi kolaylat ve onlarn da srler halinde balk

Yetikinlere Bir Masal 249


avlamalarna olanak verdi. htiyar heyeti de balk kooperatifi de da
rdan gelenlere avlanma kstlamalar getiremedi; bylece balk nesli
yeniden hzl bir ekilde tkenmeye balad.
Yeni rekabet, yerel balklarn kazanlarn da drd. lenin ok
tek tarafl ar bir klfet olduundan ikayet etmeye baladlar. "Ben
zer gerekliliklere tabi olmayan yabanclarla nasl rekabet edebiliriz?"
diye sordular mitsizlik iinde. Baz yerel balklar len gnlerinde
kyden tymeye bile balad. Yoldan gidip gelmek kolayd; bylece b
tn sorumluluklarndan kaabildiler. Bu durum kyn geri kalan ks
mn ok kzdrd.
amana gitmenin vakti yine gelmiti. Kyde, her iki tarafn da ken
di durumunu tutkulu bir biimde savunduu, uzun ve grltl bir
toplant yapld. Herkes bu durumun srdrlemez olduunda hem
fikirdi; ancak nerilen zmler eitliydi. Balklar kurallarda aylk
lene katklarnn azaltlmasn ngren bir deiiklik istedi. Dier
leri yabanclarla balk ticaretinin bitirilmesini istedi. Hatta bazlar hi
kimsenin kye girememesini ve kyden kamamasn salamak iin
yolun kayalarla kapatlmasn talep etti.
aman bu iddialar dinledi. "Makul olmal ve uzlamalsnz," dedi
biraz dndkten sonra. "Benim nerim u. htiyarlar heyeti yolun
giriine bir gie koymal ve giren kandan bir cret talep etmeli." "Ama
bu bizim ticaretimizi daha pahal klacak," diye itiraz etti bir balk.
"Evet, doru," dedi aman. "Ama bu ayn zamanda ar avlanmay azal
tacak ve lenlerdeki katk kayplarn giderecek. Hem ticareti tama
men kesmeyecek," diye ekledi, kafasyla yolu tamamen kapatmay iste
yen kyllere iaret ederek.
Kyller, bunun mantkl bir zm olduunda anlat. Toplantdan
memnun bir ekilde ayrldlar. Kyde dirlik dzen yeniden saland.
Herkes sonsuza dek mutlu yaad.

NOTLAR

Giri
1.

Bu makale nihayet 2009 ylnda yaynland. Baknz Dani Rodrik and Arvind Subramanian,
"Why Did Financial Globalization Disappoint?" IMF Staff Papers, vol. 56, no. 1 (March 2009),
pp. 1 12-38.

1 : Devletlerin ve Piyasalarn Kresellemesi


1.
2.

3.

4.
5.
6.

7.

8.

Hudson's Bay Company olarak bilinen irketin tarihi gemii iin baknz Beckles Willson,
The Great Company (Toronto: Copp, Clark Company, 1899).
Garraway'in kahvehanesi, on altnc yzylda kahve Yakn Dou'dan Avrupa'ya geerken
kresellemenin bir rn haline geldi. Kahvehaneler on yedinci yzyln ikinci yarsnda
ngiltere'de mantar gibi oald; sosyal ve ticari amala bir araya gelinen gzde mekanlar
oldular. Baknz Deborah Hale, "The London Coffee House: A Social lnstitution" (April 2003),
available online at http://www.rakehell.com/article.php?id=206. On sekizinci yzylda
Amsterdam merkezli kahve ticaretinin ykletirildii, ancak hakknda da olduka fazla bil
ginin verildii bir anlat iin baknz David Liss, The Coffee Trader (New York: Random House,
2003).
evirimii Canadian Encyclopedia, Nonsuch'n deniz yolculuu ve Hudson's Bay Company'ye
ilikin dier bilgiler konusunda iyi bir kaynaktr. Baknz http://www.thecanadianencyclo
pedia.com/index.cfm?PgNm=ArchivedFeatures&Params=A256.
mtiyaz beyan metninin tamam iin baknz http://www.solon.org/Constitutions/Canada/
English/PreConfederation/hbc_charter_1670.html.
Peter C. Newman, Empire ofthe Bay: An Illustrated History of the Hudson's Bay Company (New
York: Viking/Madison Press, 1989), p. 39.
Lawrence H. Officer'in yardmyla 2009 ABD dolarna evrildi, "Five Ways to Compute the
Relative Value ofa UK Pound Amount, 1830 to Present," MeasuringWorth, 2008. URL, http://
www.measuringworth.com/ukcompare/.
Srayla her biri yllk yzde 1 ile 0.4. Baknz Kevin H. O'Rourke and Jeffrey G. Williamson, "Af.
ter Columbus: Explaining Europe's Overseas Trade Boom, 1500-1800," ]ournal ofEconomic
History, vol. 62, no. 2 (June 2002), pp. 417-55.
On beinci yzyln balarnda Zeng He'nin nl Dou Afrika yolculuklarndan sonra in im
paratorlar bu tr ktalar aras keif seferlerini anlalmaz bir biimde yasakladlar.

Ronald Findlay and Kevin H. O'Rourke, Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy
in the Second Millennium (Princeton and Oxford: Princeton University Press, 2007), p. 146.
10. Bu argmann zeti Eric Williams'dan alnmtr, From Columbus to Castro: The History ofthe
Caribbean 1492-1969 (New York: Random House, 1984), pp. 138-39.

9.

251

252 Akll Kreselleme


1 1 . George Bryce, The Remarkable History of the Hudson's Bay Company, 3rd ed. (London: Samp
son Low, Marston & Co., 1910), pp. 22-23.
12. Newman'dan alnt, Empire of the Bay, sayfa 165.
13. Gerek alnt: "Bu kadar fazla avantajn saland i blm, sebep olduu genel zenginlii
ngren ve amalayan herhangi bir insan akllnn sonucu deildir. Byle kapsaml bir ya
rar olmayan insan doasnda belirli bir eilimin ok yava olsa da, gerekli bir sonucudur:
tamak, bir eyi dieriyle deitirme eilimi." - Adam Smith, An Enquiry into the Nature and
Causes ofthe Wealth of Nations (1776), Bk 1, chap. 2.
14. Baknz David R. Cameron, "The Expansion of the Public Economy: A Comparative Analysis;'
American Political Science Review, vol. 72, no. 4 (December 1978), pp. 1243-1261.
15. Vito Tanzi and Ludger Schuknecht, Public Spending in the 20th Century: A Global Perspective
(Cambridge: Cambridge University Press, 2000), chap. 1.
16. Dani Rodrik, "Why Do More Open Economies Have Bigger Governments?" journal of Politi
cal Economy, vol. 106, no. 5 (October 1998), pp. 997-1032. Bu bulgularn gncellenmi hali
iin baknz Giuseppe Bertola and Anna Lo Prete, "Openness, Financial Markets, and Policies:
Cross-Country and Dynamic Patterns," unpublished paper, University of Torino, November
2008.
17. Jeffrey Immelt, "A Consistent Policy on Cleaner Energy;' Financial Times, june 29, 2005, qu
oted in Daniel W. Drezner, Ali Politics Is Global: Explaining International Regulatory Regimes
(Princeton: Princeton University Press, 2007), p. 44.
18. Hudson's Bay Company'nin ngiltere' den ihra ettii emtia deerinin 650 dolarken ithal edi
len krk deerinin 19,000 dolar olduu belirtilirse, Kzlderililere teklif edilen ticaret artlar
hakknda bir fikir elde edilebilir. Willson, The Great Company, 1899, p. 2 15. Nakliye ve dier
masraflarla bile, irket iin olduka byk bir kar salamtr.

2: lk Byk Kresellemenin Ykselii ve D


1.

2.
3.

4.
5.

6.

Farkl tarihi alar srasnda dnya ticaretinin byme oran tahminleri iin baknz Kevin H.
O'Rourke and jeffrey G. Williamson, "nce More: When Did Globalisation Begin?" European
Review ofEconomic History, 8 (2004), pp. 109-17.
John Morley, The Life of Richard Cobden (London: T. Fisher Unwin, 1905), p. 7 1 1 . Quoted in
the Wikipedia entry http://en.wikipedia.org/wiki/Cobden-Chevalier_Treaty.
On dokuzuncu yzyl tarifesi hakknda vazgeilmez bir kaynak Paul Bairoch, "European Tra
de Policy, 1815-1914," in Peter Mathias and Sydney Pollard, eds., The Cambridge Economic
History of Europe, Vol. 8: The Industrial Economies: The Development of Economic and Social
Policies (Cambridge: Cambridge University Press, 1989), pp. 1-161.
Ayn yerde, p. 1 38.
Gneyli kar gruplar, ihracatn vergilendirilmesini yasaklayan bir maddenin ABD Anayasa
sna eklenmesini salad. Mteveffa Abba Lerner tarafndan tanmlanan ve "Lerner teoremi"
olarak bilinen, ithalat vergi tarifelerinin de ekonomik sonular bakmndan ihracat vergile
riyle ayn olacan tahmin edememilerdi.
Robert O. Keohane, "Associative American Development, 1776-1861: Economic Develop
ment and Political Disintegration," in john G. Ruggie, ed., The Antinomies of Interdependence

7.

(New York: Columbia University Press, 1983), p. 48.


Ekonomileri byk lde tarma ve yerel nfus zerinde otoriter kontrol mekanizma
sna dayal kalan Latin Amerika deneyimi de benzer bir karlatrma sunar. Engerman ve
Sokoloff'un da ikna edici bir biimde belirttii gibi, bu ekonomilerin neden hibir zaman
kaliteli temsil kurulular ve iyi ynetim sistemleri gelitirmediini aklar. Ayn gr, daha
nce Barrington Moore tarafndan da dile getirildi. Ona gre Sava'ta Gney'in kazanmas

Notlar

253

lkeyi, "primitif ekonomileri, egemen bir demokrasi kart aristokrasisi, siyasi demokrasiyi
destekleyemeyen veya destek !emek istemeyen zayf ve baml bir ticari ve sanayi snf
olan bugnn baz modernleen lkelerinin durumuna" soktu." Baknz Stanley L. Engerman
and Kenneth L. Sokoloff, "Factor Endowments, Institutions and Differential Paths of Growth
Among New World Economies: A View from Economic Historians of the United States," in
Stephen Huber, ed., How Latin America Fell Behind (Stanford, CA: Stanford University Press,
1997); Barrington Moore, Jr., Social Origins of Dictatorship and Democracy: Lord and Peasant
in the Making ofthe Modern World (Bostan: Beacon Press, 1966), p. 153, quoted in Keohane,
"Associative American Development;' p. 73.
Baknz Bairoch, "European Trade Policy;' who provides a range of estimates.

8.
9. Ayn eserde, pp. 88-90.
10. Sonrasnda bile, John Nye'n bize hatrlatt gibi, ngilizlerin serbest ticaret hevesi vergilerin
yksek kald arap gibi birka rnlere yaylmad-John V. C. Nye, "The Myth of Free-Trade
Britain;' March 3, 2003, available at http://www.econlib.org/library/Columns/y2003/Nyef

reetrade.html.
1 1 . Bairoch, "European Trade Policy," p. 84'te belirtildi.
12. Bu, amalarna hizmet ettii takdirde serbest ticaretilerin sklkla alacaklar merkantalist
bir mantk hatasdr. rnein, Samuel Brittan, Gladstone'un merkantalist gereke haricinde
mevcut "adil rekabet yanllarn" eletirdii ilk ksm onaylayarak alntlar: Brittan, "Free Tra
de versus 'Fair Trade; " Remarks at Foreign Policy Centre meeting with Hilary Benn, Janu
ary 10, 2005, available online at http://www.samuelbrittan.co.uk/spee39_p.html. zellikle
atan bir rnek, NAFTA yanllarndan bazlar tarafndan ne srlen ve Meksika ile ABD
ticaret dengesi zerinde olumlu etkileri nedeniyle ABD istihdamn arttracana ynelik ar
gmandr. Baknz Gary Clyde Hufbauer and Jeffrey J. Schott, NAFTA: An Assessment, rev. ed.,
Peterson Institute for International Economics, Washington, DC, October 1993.
13. Niall Ferguson, Empire: The Rise and Demise of the British World Order and the Lessons for
Global Power (New York: Basic Books, 2003), xxi.
14. Kris James Mitchener and Marc Weidenmier, "Trade and Empire," Working Paper 13765, Na
tional Bureau of Economic Research, Cambridge, MA, January 2008, p. 2. Bu yazarlar ticareti
tevik eder sonular bakmndan ngiltere ile dier imparatorluklar arasnda istatistiksel
olarak herhangi bir nemli farkllk bulmazlar.
1 5. John Gallagher and Ronald Robinson, "The Imperialism of Free Trade," The Economic History
Review, new series, vol. 6, no. 1 (1953), pp. 1-15: "herhangi belirli bir blgede, ekonomik
frsat byk, siyasi gvenlik ise kk alglanrsa, byyen ekonomiye tam anlamyla kat
lm, ancak gcn sz konusu devlette tamamen uygulanmasyla baarl olur. Bunun aksine,
yeterli siyasi ereveler bu ekilde oluturulmaya balandnda, smrgeci mdahale skl
azalr ve emperyalist kontrol buna gre gever" (s. 6).
16. Bir kuyumcu tarts ons 3 1.1034 768 grain altndr, yani bir grain 0.0021 onsa eittir.
17. Baknz Barry Eichengreen, Globalizing Capital: A History of the lnternational Monetary
System, 2nd ed. (Princeton and Oxford: Princeton University Press, 2008), p. 29.
18. ki sava aras dnemde nemli merkezi bankaclar arasndaki iliki Liaquat Ahamed'in eseri
Lords of Finance: The Bankers Who Broke the World (New York: Penguin, 2009)'da ele aln
mtr.
19. Eichengreen, Globalizing Capital, chap. 2.
20. John Maynard Keynes, The Economic Consequences of the Peace (Landon: Macmillan, 1919),
p. 1 1.
2 1. Konuma yle sona erer: "Ticari karlar, i gc karlar ve her yerdeki alanlarla destek
le ne bu ulus ve dnyann retim hacmini arkamza alarak, Altn standard taleplerine yle
cevap vereceiz: Siz alanlarn tepesine bu dikenli tac takmayacaksnz; insanl altn bir
hala kutsamayacaksnz:' Sz konusu "siz" bankaclar ve dier kuzey doulu karlardr. Ba
knz http://en.wikipedia.org/wiki/Cross_of_gold_speech.

254

Akll Kreselleme

22. Uluslar aras borlanmay srdrme itibarnn yarar ekonomistler ve siyaset bilimcileri ara
snda tartlmaya devam etmektedir. tibarn olduka etkin olabileceine dair son yllarda
yaplan bir deerlendirme iin, baknz Michael Tomz, Reputation and lnternational Coopera
tion: Sovereign Debt across Three Centuries (Princeton: Princeton University Press, 2007).
23. Alnt: Gallagher and Robinson, "The Imperialism of Free Trade," pp. 4-5.
24. David ). Mentiply, "The British Invasion of Egypt, 1882," March 23, 2009, available online at
http://www.e-ir.info/?p=615.
25. Kris james Mitchener and Marc Weidenmier, "Empire, Public Goods, and the Roosevelt Corol
lary," journal of Economic History, vol. 65, no. 3 (September 2005), pp. 658-92.
26. Alnt: Ahamed, Lords of Finance, p. 231.
27. Ayn eserde, p. 220. My account ofthe interwar period relies heavily on Ahamed's fascinating
book.
28. Laura Beers, "Education or Manipulation? Labour, Democracy, and the Popular Press in Interwar Britain," journal ofBritish Studies, 48 (January 2009), p. 129.
29. Ayn eserde.
30. Findlay and O'Rourke, Power and Plenty, p. 451.
31. Bu deneyimin klasik almas Albert O. Hirschman's National Power and the Structure of
Foreign Trade (Berkeley: University of California Press, 1980, first published in 1945).
32. Findlay and O'Rourke, Power and Plenty, Table 8.3. Bu yazarlarn da belirttii gibi (p. 467)
korumacla bavuran evredeki lkelerin Byk Buhran sonrasnda daha hzl bir ekilde
toparlandklarna (veya Byk Buhran' dan daha az etkilendiklerine) ilikin kantlar vardr.
33. Baknz Barry Eichengreen and Doug Irwin, "The Protectionist Temptation: Lessons from
the Great Depression for Today," VoxEU.org, March 17, 2009, http://voxeu.org/index.
php?q=node/3280.
34. jeffry Frieden, "Will Global Capitalism Fail Again?" Presentation for Bruegel's Essay
and Lecture Series. Brussels, june 2006, available online at www.people.fas.harvard.
edu/-jfrieden/Selected%Articles/Misc_Works/GlobalCapFallAgainWebversion.pdf.

3: Neden Herkes Serbest Ticaretin Yararl Olduuna nanmaz?


1.

Baknz Andrea Maneschi, "The Tercentenary of Henry Martyn's Considerations Upon the
East-lndia Trade," journal ofthe History ofEconomic Thought, vol. 24, no. 2 (2002), pp. 23349. Serbest ticaret doktrininin evriminin muhteem gemii iin baknz Douglas A. Irwin,
Against the Tide: An lntellectua/ History ofFree Trade (Princeton: Princeton University Press,
1996).

2.

P. ). Thomas, Mercanti/ism and the East lndia Trade (Landon: P. S. King & Son, 1926), Appen
dix 8.
Henry Martyn, Considerations Upon the East-lndia Trade (1701), p. 32, reprinted in john R.
McCulloch, ed., Early English Tracts on Commerce (Cambridge: Cambridge University Press,
England, 1954), pp. 541-95.
Paul A. Samuelson, "The Way of an Economist;' in P. A. Samuelson, ed., lnternational Eco

3.

4.

nomic Relations: Proceedings of the Third Congress of the lnternational Economic Associati
on (Landon: Macmillan, 1969), pp. 1 - 1 1, quoted at http://www.wto.org/english/res_e/

6.
7.

reser_e/cadv_e.htm. Sz konusu matematiki Stanislaw Ulam'd.


Frank W. Taussig, "Abraham Lincoln on the Tariff: A Myth," Quarterly journal of Economics,
vol. 28, no. 4 (August 1914), pp. 814-20.
World Values Survey evrimii veritaban (http://www.worldvaluessurvey.org/).
World Values Survey'nin internette bulunan ikili tabloda grlebilir. Baknz ayn eser.

8.

Anna Maria Mayda and Dani Rodrik, "Why Are Some lndividuals (and Countries) More Pro-

5.

Notlar

255

tectionist Than Others?" European Economic Review, 49 (August 2005), pp. 1393-1430.
Bylece Adam Smith "Her bir ailenin idaresinde ihtiyatl olan ey, byk bir kralln yet
minde nadiren lgnlk olabilir,'' diyerek serbest ticareti savunduunda hakl deildi. Snth.
The Wealth ofNations, Bk iV, chap. 2.
10. Yeni teknolojiler konusunda dzenleme kararlarnn ticaret politikalar gibi belirli gruplarda

9.

geni kapsaml ekonomik etkileri olabilir. rnein Ekim 2009'da, Amerikan Gda ve la Ku
rumu menopoz sonras kadnlarda oluan kemik erimelerini tedavi etmek iin gelitirilen bir
ila hakknda olumsuz gr verdiinde, ilac reten irketin sermaye hissesi yzde 2'yi aan
oranda dt. Baknz Andrew Pollack, "F.D.A. Says No, for Now, to an Amgen Bone Drug."
New York Times, October 19, 2009; Top of Form http://www.nytimes.com/2009/10/20/
business/20amgen.html?_r=l&ref=business.
1 1 . Lori G. Kletzer, "job Displacement," fournal of Economic Perspectives, vol. 12, no. 1 (Winter
1998), pp. 1 15-36.
12. Wolfgang F. Stolper and Paul A. Samuelson, "Protection and Real Wages," Review ofEconomic
Studies, 9 (1941 ), pp. 58-73. Teoremin bazlar dierinden daha kstlayc olan bir takm
varsaymlar vardr; ancak asl ngrs olduka gldr..
13. Yaygn baka bir hata ise, baz insanlarn ticaretten kaybetmesine ramen, ou insann ka
zanmas gerektiini farzetmektir. Baknz Robert Driskill, "Deconstructing the Argument for

14.

15.

16.

17.

Free Trade," Unpublished paper, February 2007. Bu gr (yanl bir ekilde) bana atfeden
bir New York Times profilini rnek olarak kullanr!
Gelir dalm asndan bir katma yaratmayan modeller daha zel varsaymlara dayanma
eilimindedir. rnein, lek ekonomilerine dayal ticaretin epeevre kazanlar salamas
mmkndr; ancak bu sadece ticaret yapan lkelerin faktr donatm ve teknoloji kapasite
si bakmndan yeterince benzer olmas durumunda gerekleir. Bu senaryo iki zengin lke
iin geerlidir. ancak gelimi ve gelimekte olan lkeler arasndaki ticarete uygun deildir.
Benzer ekilde, ithal edilen mallarn "rekabeti olmad" durumda, yani yerine geen yerli
retimin olmamas durumunda, ticaretin gelir dalm atmas yaratmamas mmkndr.
Ancak yerli retimin ortadan kaybolmasnn genel nedeni ithalat rekabetinin nceki dnem
de onu ortadan kaldrm olmasdr.
Dani Rodrik, "The Rush to Free Trade in the Developing World: Why So Late? Why Now? Will
it Last?" in S. Haggard and S. Webb, eds., Voting for Reform: Democracy, Political Liberalizati
on, and Economic Adjustment (New York: Oxford University Press, 1994).
Ayn eserde Rodrik'in de gsterdii gibi, bu oran hesaplamak iin gmrk vergilerinin yan
sra iki bilgiye daha ihtiyacmz vardr: ithalat talebi esneklii ve gayrisafi yurtii haslada it
halat pay. Bu uygulama amacyla, sz konusu iki parametre iin srasyla 2 ve 0.2 deerlerini
varsaydm (cmert bir biimde).
Teknik olarak, bunun nedeni gmrk vergilerinden etkinlik kaybnn gmrk vergilerinin
karesi orannda artarken, datmsal etkilerin dorusal olmasdr.

18. Baknz Antoine Bouet, "The Expected Benefits from Trade Liberalization: Opening the Black
Box of Global Trade Modeling,'' Food Po/icy Review, No. 8, lnternational Food Policy Research
lnstitute, Washington, DC, 2008 (http://www.ifpri.org/sites/default/files/publications/
pv08.pdf). Bu alma, Amerika Birleik Devletleri'nin serbest ticarete geiinden ziyade, di
er uluslarn serbestlemesinden elde edilecek faydalarla birlikte dnyada genel bir serbest
ticarete geiin sonucu olarak, ABD ekonomisinin 2015 itibariyle yzde 0.l'lik bir gayrisafi
yurtii hasla salayacan tahmin eder.
19. rnein, devletler ile piyasalar arasnda birbirini tamamlaycla ilikin nceki blmde
bahsettiim makale ("Daha Serbest Ekonomi Blm'nn tirajl gazetesinde yaynland; ser
best piyasann onayland merkezi olsayd bu niversite olurdu. Ayn ekilde, daha serbest
ticaretin dnya genelinde bymeyi tevik ettiine dair genel kany sorguladm bir yaz
Ulusal Ekonomi Aratrmalar Kurumu tarafndan yaynland: Francisco Rodriguez and Dani

256 Akll Kreselleme


Rodrik, "Trade Policy and Economic Growth: A Skeptic's Guide to the Cross-National Eviden
ce" in Ben Bernanke and Kenneth S. Rogoff, eds., Macroeconomics Annual 2000 (Cambridge,
MA: MiT Press for NBER. 2001).
20. Driskill, "Deconstructing the Argument for Free Trade," p. 6.
21. Ayn eserde, p. 2.

4: Bretton Woods Gmrk, Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas ve

Dnya Ticaret rgt


1.

2.
3.

john Maynard Keynes, "National Self-Sufficiency: The Yale Review, vol. 22, no. 4 (June 1933),
pp. 755-69. Bu makale, u nemli alntnn yapld makaledir: "Bu nedenle uluslar arasn
daki ekonomik karkl en st seviyeye karanlar yerine en aza indirecekleri anlyorum.
Fikirler, bilgi, bilim,konukseverlik, yolculuk-doalar gerei uluslar aras olmas gereken
eylerdir.Ancak mmkn olduunca makul ve uygun olduu durumda emtialarn yurtiinde
tedarik edilmesine ve hepsinden nemlisi finansn ncelikle ulusal olmasna izin verin."
Raymond Mikesell, The Bretton Woods Debates: A Memoir (Princeton: Princeton Dept. of Eco
nomics, lnternational Finance Section, Essays in lnternational Finance 192, 1994).
john Ruggie buna "yerleik serbestlik" uzlas adn vermitir. Baknz john G. Ruggie, "lnter
national Regimes, Transactions, and Change: Embedded Liberalism in the Postwar Economic
Order: International Organization, vol. 36, no. 2 (Spring 1982), pp. 379-415. Ruggie'nin d

4.
5.

6.

7.
8.
9.

ncelerine aada tekrar deineceim.


john G. Ruggie, "Multilateralism: The Anatomy of an lnstitution," International Organization,
vol. 46, no. 3 (1992), pp. 561-98.
Bu mzakere oturumlar, ilk balarda tamamlanmas bir yldan ksa sren ufak grme
lerdi. Dnya Ticaret rgtn ortaya karan Uruguay Round'unun tamamlanmas sekiz yl
srd. Baknz http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/fact4_e.htm.
Aslnda, nicel aratrmalar, ekonomik bymenin kendisine ok fazla vurgu yapmadan sava
sonras ticari bymeyi aklamada glk eker. Gmrk vergileri ile tama masraflarnda
ki dlerin nemli bir etkisi yoktur. Baknz Andrew K. Rose, "Why Has Trade Grown Faster
Than lncome?" Board of Governors ofthe Federal Reserve System, lnternational Finance Dis
cussion Papers no. 390, November 1990.
Ruggie, "lnternational Regimes," p. 393.
Peter A. Hali and David W. Soskice, eds., Varieties of Capitalism: The Institutional Foundations
ofCapitalism (Oxford and New York: Oxford University Press, 2001).
Thomas L. Friedman's The Lexus and the O/ive Tree: Understanding Globalization (New York:

Farrar, Straus & Giroux, 1999), captures the ethos of this era extremely well.
10. Susan Esserman and Robert Howse, "The WTO on Trial," Foreign Affairs, vol. 82, no. 1 (Janu
ary-February 2003), pp. 130-31.
1 1. Hormonlu biftek ticareti hakknda ABD-Avrupa tartmas iin baknz Charan Devereux,
Robert Z. Lawrence, and Michael D. Watkins, Case Studies in U.S. Trade Negotiations, Vol. 2:
Resolving Disputes (Washington, DC: lnstitute for lnternational Economics), chap. 1 .
12. Mike Moore, A World Without Walls: Freedom, Development, Free Trade and Global Governan
ce (New York: Cambridge University Press, 2003), p. 1 14. See also my review of this book
Dani Rodrik, "Free Trade Optimism: Lessons from the Battle in Seattle," Foreign Affairs, vol.
82. no. 3 (May-june 2003), pp. 135-40.
13. Son tahminlere gre ticaret nndeki btn devlet engellerinin kaldrlmas uygulamada as
lnda ok da gze arpmayacak bir etki olan, dnya gayrisafi yurtii milli haslalarn yzde
0.3'lk bir kresel "refah" kazanc salayacaktr. Baknz Bouet, "The Expected Benefits from
Trade Liberalization."

Notlar

257

14. Do ha Kalknma Turunun sanclar iin baknz Paul Blustein, Misadventures of the Most Favo
red Nations (New York: Public Affairs, 2009).
15. Robert Z. Lawrence, Regionalism, Multilateralism, and Deeper Integration (Washington, DC:
Brookings Institution, 1996).
16. "Krugman's Conundrum-Economics Focus," The Economist, April 19, 2008, p. xx. The Krug
man study is Paul Krugman, "Trade and Wages, Reconsidered," Brookings Papers on Economic
Activity (Spring 2008), pp. 1 03-37.
17. Bu tartmada farkl bir tutum takndm; kresellemenin dk gelirlilerin ekonomik g
venliini ve gelirini tehlikeye sokabilecei pek ok kanaln olduunu savundum. Baknz Dani
Rodrik, Has G/obalization Gone Too Far? (Washington, DC: Institute for International Eco
nomics, 2007). O srada mevcut olan deneysel almalar bu kanallardan sadece birkan
inceledi ve bu nedenle ticaret konusundaki popler endieleri abucak gz ard etti. O srada
ekonomistlerin eilimi bu argmanlardan kurtulmakt. Daha da kts, benimki gibi kitaplar
tehlikeli olabilirdi; nk kitabm yaynlanmadan nce kiisel bir yazmada Krugman'n da
beni uyard gibi, "barbarlara cephane" salayacaklard.
1 8. cret eitsizliinin gelir dalmnn alt yarsnda bymesi durmuken, st yarsnda
artmaya devam etmektedir. retim ile retim dndakiler (rnein ynetim ve gzetim)
arasndaki cretlerde bulunan uurum 2000'den beri dmtr.
19. Christian Broda and john Romalis, "Inequality and Prices: Does China Benefit the Poor in
America?" University of Chicago Graduate School of Business, March 2008.
20. Paul Krugman'n Brookings Papers on Economic Activity (Spring 2008), pp. 1 38-54'teki ma
kalesini takip eden Douglas Irwin, Larry Katz, and Robert Lawrence tartmas.
21. thalat nfuzu oran ile llr.
22. Bu bilginin kayna Avraham Ebenstein, Ann Harrison, Margaret McMillan, and Shannon
Phillips, "Estimating the I mpact of Trade and Offshoring on American Workers Using the
Current Population Surveys," National Bureau of Economic Research, Working Paper 1 5 1 07,
Cambridge, MA, june 2009.
23. Lawrence Summers, "America Needs to Make a New Case for Trade," Financial Times, April
27, 2008 (http://www.ft.com/cms/s/O/Oc18Se3a-1478-l ldd-a741-0000779fd2ac.html);
and Summers, "A Strategy to Promote Healthy Globalization," Financial Times, May 4, 2008
(http:/ /www.ft.com/ cms/s/O /9991 60e6-la03-1 l dd-ba02-00007 79fd2ac.html?nclick_
check=l).
24. Summers, "America Needs to Make a New Case."
25. Alan Blinder, "Offshoring: The Next Industrial Revolution," Foreign Affairs, vol. 85, no. 2
(March-April 2006), pp. 1 1 3-28.
26. Ayn eserde, p. 1 19.
27. jagdish Bhagwati, "Does the U.S. Need a New Trade Policy?" ]ournal ofPolicy Modeling, vol. 3 1
(July-August 2009), pp. 509-14.
28. Gerekleen telafinin neden asla nceden gvenilir olmadnn basit bir aklamas vardr.
Bir ticaret anlamasna geilmesinden nce, ihracat karlar olumsuz etkiler konusunda en
dielenen ii gruplar ile dier gruplarn muhalefetini en aza indirmek ister; bylece mu
halefeti karartmak iin dzeltme yardm gibi programlar sunacaktr. Ancak anlama geti
inde, kazananlarn kaybedenleri mutlu klmak iin daha az inisiyatifi olacaktr. Bu nedenle
vaat edilen dzeltme yardm fonsuz kalacak ve zamanla etkisini kaybedecektir. ABD ticaret
dzeltme yardm gemii de ayn mant izledi; bu nedenle ii sendikalar kapsam geni
letilmi dzeltme yardm vaatleriyle bu gnlerde nadiren sakinletirilebilir.

258

Akll Kreselleme
5: Finansal Kreselleme Budalalklar

1.

IMF iinde gelimekte olan lkeler grubu olan Yirmi Drtl Grup iin birka yl aratrma
koordinatrl grevinde bulundum. l MF'nin yllk toplantlar srasnda grubun kurul top
lants, bir ka dnda gelimekte olan ulus vekillerinin genel olarak nasl muamele grd
n zetlerdi. Dnya Bankas bakan ve IMF idari mdr toplantnn banda ieri girer,
birka kiiyle el skr, daha nceden hazrlanm yorumlarn okur ve sonrasnda da hemen
ayrlrd. Onlarn yerini, birka kademe altlarnda yer alan Banka ve IMF yetkilileri alrd;
bunlarn grevleri ise gelimekte olan lkeler tarafndan yaplan sunumlar dinlemekti (bel

2.

3.

4.

5.

6.

ki de bu sunumlara katlanmakt??).
Rawi Abdelal, Capital Rules: The Construction of Global Finance (Cambridge, MA: Harvard
University Press, 2007), p. 156. Abdelal 1997 toplantlarn ve bu toplantlar ncesindeki
srecin ok gzel bir zetini sunar.
Communique of the interim Committee of the Board of Governors of the IMF, IMF Press Rele
ase #97-44, September 21, 1997 (http://www.imf.org/external/np/sec/pr/1997 /pr9744.
htm).
Stanley Fischer, "Capital Account Liberalization and the Role of the IMF," Presentation at the
Semi nar on Asia and the IMF, Hong Kong, September 19, 1997 (http://www.iie.com/fischer/
pdf/Fischerl 44.pdf).
Stanley Fischer, "Globalization and Its Challenges:' American Economic Review, vol. 93, no.
2 (May 2003), p. 14. Ticaret ve bymeye dndmzde de greceimiz gibi, Fischer'in
szn ettii ticari serbestlie ilikin kantlar kendi iinde olduka sorunludur.
Baknz Rudiger Dornbusch, "It's Time for a Financial Transactions Tax," lnternational Eco
nomy (August-September 1996), and Dornbusch, "Capital Controls: An idea Whose Time Is
Past," in Stanley Fischer, et al., Should the IMF Pursue Capital-Account Convertibility? Essays in
International Finance, no. 207, Princeton University, May 1998. O sradaki grlerim ikinci
Dornbusch ksm olarak ayn eserde yer alan bir makalede ak bir ekilde dile getirilmitir.
Baknz "Who Needs Capital-Account Convertibility?" in Fischer et al., Should the IMF Pursue
Capital-Account Convertibility?

7.

8.

9.

Rodrik, "Who Needs Capital-Account Convertibility?" p. 55.


"ASEAN's Sound Fundamentals Bode Well for Sustained Growth" in International Monetary
Fund, IMF Survey, November 25, 1996. jonathan Kirshner'den alnt, "Keynes, Capital Mobi
lity and the Crisis of Embedded Liberalism," Review of lnternational Political Economy, vol. 6,
no. 3 (Autumn 1999), pp. 313-37.
Dani Rodrik, "Governing the World Economy: Does ne Architectural Style Fit Ali?" in Susan
Collins and Robert Lawrence, eds., Brookings Trade Forum: 1 999 (Washington, DC: Brookings
Institution, 2000).

10. Sachs'n argmanlar konusunda daha fazla aklama iin baknz Steven Radelet and jeffrey
Sachs, "The Onset of the East Asian Financial Crisis." in Paul Krugman, ed., Currency Crises,
(Chicago: University of Chicago Press for the NBER, 2000). Asya mali krizi ile onunla ilgili
tartmalarn olduka iyi bir zeti iin baknz Paul Blustein, The Chastening: inside the Crisis
That Rocked the Global System and Humbled the IMF (New York: Public Affairs, 2001 ).
1 1 . Arthur 1. Bloomfield, "Postwar Control of International Capital Movements," American Econo
mic Review, vol. 36, no. 2, Papers and Proceedings of the Fifty-eighth Annual Meeting of the
American Economic Association (May 1946), p. 687.
12. John Maynard Keynes, ''.Activities 1941-1946: Shaping the Post-war World, Bretton Woods
and Reparations," in D. Moggridge, ed., The Collected Writings ofjohn Maynard Keynes, Vol. 26
(Cambridge: Cambridge University Press, 1980), p.
13. Abdelal, Capital Rules, p. 48.
14. Baknz Eichengreen, Globalizing Capital, p. 1 19 ve orada sz edilen almalar.

Notlar

259

s. Barry Eichengreen, "From Benign Neglect to Malignant Preoccupation: U.S. Balance-of


Payments Policy in the 960s," National Bureau of Economic Research, Working Paper 7630,
March 2000.
6. jeffry Frieden iyi bir zet sunar. Baknz jeffry A. Frieden, Global Capitalism: lts Fail and Rise
in the Twentieth Century (New York: W. W. Norton, 2006), chap. s.
7. rnein ticari ilemlerin deme zamanlarnda deiiklik yaplarak bu gerekletirilebilirdi.
18. Baknz Eric Helleiner, "Explaining the Globalization of Financial Markets: Bringing States
Back," Review of International Political Economy, vol. 2, no. 2 (Spring 99S), pp. 3 S-41.
9. Ayn eserde.
20. Ayn eserde.
2. Bu husus byk lde u esere dayal olarak aklanmtr: Abdelal, Capital Rules, chaps. 4
and S.
22. Ayn eserde, p. 63.
23. OECD'nin habercisi, Marshall Plan kapsamnda Avrupa'ya verilen ABD yardmlarnn yne
tilmesi iin 948 ylnda kurulan Avrupa Ekonomik birlii rgt'dr (OEEC).
24. Abdelal, Capital Rules, pp. o6ff. Mali krizin patlak vermesinden aylar nce, bu gelimeler
karsnda OECD'nin tutumunun sermaye ak bakmndan bu kadar olumlu olmas olduka
arpcdr.
2S. Uluslararas demeler Bankas tarafndan nceden tahmin edildii gibi. Baknz http://
www.forex-brokerage-firms.com/news/currency-markets-rises.htm.
26. james Tobin, "A Proposal for Monetary Reform," Eastern Economic ]ournal, vol. 4, nos. 3-4
(July-October 978), pp. s3-S9.
27. ngiliz Denetim Otoritesi FSA'nn bakan Lord Turner kresel bir Tobin vergisine destek
verdii 2009 Austos'unda byk bir fke seline neden oldu. lk defa iki nc kresel finans
merkezi olan ABD ve ngiltere' den nemli bir politika yapcs vergi lehine hareket etmiti.
28. Luc Leaven and Fabian Valencia, "Systemic Bank Crises: A New Database," International Mo
netary Fund, Working Paper WP /08/224, September 2008.
29. Guillermo A. Calvo, "Explaining Sudden Stops, Growth Collapse and BOP Crises: The case
of distortionary output taxes," in his Emerging Capital Markets in Turmoil: Bad Luck or Bad
Policy? (Cambridge, MA: MiT Press, 200S).
30. Laeven and Fabian, "Systemic Bank Crises; p. 2S.
31. Charles P. Kindleberger, Manias, Panics and Crashes: A History of Financial Crises (New York:
Basic Books, 989).
32. Carmen M. Reinhart and Kenneth S. Rogoff, "This Time Is Different: A Panoramic View of
Eight Centuries of Financial Crises," Unpublished paper, Harvard University, April 16, 2008,
p. 7 (http: //www.economics.harvard.edu/faculty/rogoff/files/This_Time_Is_Different.pdf).
33. IMF'deki aratrma, gelimekte olan lkelerdeki tketimin mali kreselleme ats altnda
deikenliinin arttn gstermitir: Ayhan M. Kose, Eswar S. Prasad, and Marco E. Terro
nes, "Growth and Volatility in an Era of Globalization," IMF StaffPapers, vol. S2, Special Issue
(September 200S). Sermaye girii ile ekonomik byme arasndaki olumlu ilikinin olmay
nn akland eser iin baknz Eswar Prasad, Raghuram G. Rajan, and Arvind Subramani
an, "Foreign Capital and Economic Growth," Brookings Papers on Economic Activity, (2007),
pp. s3-209.

260

Akll Kreselleme
6: Finansn Tilki ve Kirpileri

1.
2.

3.
4.
5.

6.
7.
8.

lsaiah Berlin, The Hedgehog and the Fox: An Essay on Tolstoy's View of History (New York:
Simon & Schuster, 1953).
Ekonomistlerin jargon kullanlrsa, bu farkllk ilk en iyi ve ikinci en iyi ekonomik analiz ara
sndaki farklla tekabl eder. Kstebek birinci en iyi ilkeleri uygularken tilki iinci en iyi
aralar kullanr.
Stanley Fischer, "Capital Account Liberalization and the Role of the IMF," September 19, 1997,
http://www.imf.org/externaljnp/speeches/1997 /091997.htm.
Frederic S. Mishkin, The Next Great Globalization: How Disadvantaged Nations Can Harness
Their Financial Systems to Get Rich (Princeton: Princeton University Press, 2006).
Kresellemenin salam savunucularndan olan, ancak sermaye aknn serbestletirilmesi
nin erdemleri konusunda phelerini aklam bulunan iki tannan ekonomist jagdish Bhag
wati ve Martin Wolf'tur.
Frederic S. Mishkin, "Why We Shouldn't Turn Our Backs on Financial Globalization;' IMF Staff
Papers, vol. 56, no. 1 (2009), pp. lSOff.
Altnt: http://www.imf.org/externaljnp/sec/mds/1996/MDS96 1 1 .HTM.
Mishkin, "Why We Shouldn't Turn Our Backs," p. 106.

9.

Michael Lewis, "The End," Portfolio.com, Nov. 1 1, 2008 (http://www.portfolio.com/


new s - markets/national-news/portfoli o / 2 0 0 8/ 1 1 / 1 1 / T h e - E n d - o f-Wa l l-Streets
Boom?print=true#).
10. james Tobin, "A Proposal for lnternational Monetary Reform," Eastern Economic ]ournal, 4
(July-October 1978), pp.153-59.
1 1. Dnlen Tobin vergi oran genellikle yzde 0.10 ile 0.25 civarndadr.
rnein yzde O.lO'luk bir vergiyi dnelim. Gn ierisinde iptal etmeyi dnd ksa
vadeli bir ilem zerinden bu vergiyi demek isteyen bir speklatr gnlk bazda en az
yzde 0.20'lik bir getiri (bylece alm satm sonrasnda vergiyi telafi edebilir) ya da yllk
bazda yzde 7.4'lk bir getiri beklemelidir. Vergi, bu eik altndaki gelir farkllklar iin
yasaklayc olacaktr. Bu nedenle kk ve ksa vadeli gelir peindeki Finansal ilemleri

engelleyecek ve faiz oranlarnn farkl yarg alanlarnda eitlilik gstermesini salayacaktr.


12. Baknz joseph E. Stiglitz, Globalization and lts Discontents (New York: W. W. Norton, 2002).
13. jagdish Bhagwati, "The Capital Myth: The Difference Between Trade in Widgets and Dollars,"
Foreign Affairs, vol. 77, no. 3 (May-June 1998), pp. 7-12.
14. )agdish Bhagwati, in De/ense of Globalization (New York: Oxford University Press, 2004), p.
239.
15. Kose, M. Ayhan, Eswar Prasad, Kenneth Rogoff, and Shang-Jin Wei, "Financial Globalization:
A Reappraisal," IMF Staff Papers, vol. 56, no. 1 (April 2009), pp. 8-62.
16. Louise Story, Landon Thomas, jr., and Nelson D. Schwartz, "Wall St. Helped to Mask Debt
Fueling Europe's Crisis," New York Times, February 13, 2010 (http://www.nytimes.
com/2010/02/14/business/globalf14debt.html?emc=etal).
17. Bu anlat sava aras dnemin nde gelen ekonomistlerinden Ragnar Nurkse'e aittir ve alnt
yaplan eser: Frieden, Global Capita/ism: /ts Fail and Rise in the Twentieth Century, p. 197.
18. Bunun iin en iyi kant byk bir ikilem olutursa da, IMF' de gerekletirilen bir aratrmada
yer almtr. Baknz Ayhan M. Kose, Eswar S. Prasad, and Marco E. Terrones, "Growth and Vo
latility in an Era of Globalization," IMF Staff Papers, vol. 52, Special Issue (September 2005).
19. "Crisis may be worse than Depression, Volcker says," Reuters, February 20, 2009 (http://
uk.reuters.com/article/idUKN2029103720090220).
20. Craig Torres, "Bernanke Says Crisis Damage Likely to Be Long-Lasting," Bloomberg News Ser
vice, April 17, 2009.
21. David A. Moss, "An Ounce of Prevention: Financial regulation, moral hazard, and the end of

Notlar

261

'too big to fail,' " Harvard Magazine (September-October 2009) (http://harvardmagazine.


com/2009 /09 /financial-risk-management-plan?page=O, 1 ).
22. Enrque G. Mendoza and Vincenzo Quadrini, "Did Financial Globalization Make the U.S. Crisis
Worse?" VoxEU.org online, November 14, 2009 (http://voxeu.org/index.php?q=node/4206).
23. Sadece finans cennetleri de deil. AIG'nin kredi temerrt swap ilemlerinin Londra'da
konulanm olmasnn nedeni, New York'a kyasla yasal dzenlemelerin daha serbest
olmasdr.
24. Simon johnson, "The Quiet Coup,'' The Atlantic (May 2008) (http://www.theatlantic.com/
doc/200905/imf-advice).
25. johnson'la birlikte genellikle argmann farkl taraflarnda yer alsak da, arkada kalmaya ve
birbirimizin grlerine sayg duymaya devam ediyoruz. johnson sermaye kontrollerinin
Malezya'nn durumunun Asya mali krizi srasnda ktlemesini engelledii grm ele
tirdi. Mali kreselleme konusundaki pheci yaklamm ekonomi basnnda yer aldnda,
johnson bana ve dier yazar arkadama serbest para dolamnn yararlarn kmsemek ve
"ikinci dereceden faydalar" argmann nemsememek grevi veren editre mektuplaryla
cevap vermekte ge kalmad. Biri The Economist'te, dieri ise Financial Times'da yaynlanan
bu mektuplar IMF'nin websitesinde de yer alr.
http://www.imf.org/externalfnp/vc/2008/030608.htm ve http://www.imf.org/external/
np/vc/2008/050108.htm. Ekim 2007 gibi ok sonralar, IMF'nin ba ekonomisti olan john
son daha gl mali dzenlemeler nermek konusunda isteksizdi; nk mali piyasalardaki
sorunlarn daha m az yoksa daha m ok yasal dzenleme gerektirdiinin kesin olmadn
dnyordu. Baknz Transcript of a Press Briefing by Siman johnson, Economic Counsel
lor and Director of the IMF's Research Department, on the Analytic Chapters of the World
Economic Outlook, Washington, DC, October 10, 2007 (http://www.imforg/external/np/
tr/2007/tr07101 0.htm).
26. Tim Fernholz, "The Unlikely Revolutionary," The American Prospect, online, April 22, 2009
(http://www.prospect.org/cs/articles?article=the_unlikely_revolutionary).
27. Son dnemde pek ok makale ve kitapta bu noktann alt izildi. zellikle baknz Barry Eic
hengreen, "The Last Temptation of Risk,'' The National Interest, April 30, 2009; john Cas
sidy, How Markets Fail: The Logic of Economic Calamities (New York: Farrar, Straus & Giroux,
2009); and Yves Smith, ECONned: How Unen/ightened Sel/ Interest Undermined Democracy
and Corrupted Capitalism (New York: Palgrave/Macmillan, 2010).
28. ubat 2010'da, IMF nemli bir itiraf ieren ve pek ilgi ekmeyen bir politika aklamas yayn
lad. IMF'nin ekonomistleri, belirli koullarda sermaye kontrollerinin sermaye giriiyle baa
kmada "makul" olduklarn yazmt. Bylece IMF de 1990'larda finans fetiizmine hevesle
sarlmasnn ardndan bir hayli yol almt. Belki de sonunda tilkiler kazanyordur. Baknz
jonathan D. Ostry, et al., "Capital Inflows: The Role of Controls," IMF Staff Position Note, Feb
ruary 19, 2010.

7: Zengin Dnyada Fakir lkeler


1.

2.

Bu rakamlar 1994 tarihli dolar cinsindendir. Onlara nasl ulatmz aklayaym. Ortalama
bir "fakir" lkenin kii bana 868 dolar geliri ve en st ondalk blc iin yzde 35'1ik bir
gelir pay vardr. Bu nedenle fakir bir lkedeki zengin bir insann ortalama gelirli 10 x 868
x 0.35 = 3,039 dolardr. Ortalama "zengin" bir lkenin kii ba 34,767 dolar geliri ve en alt
ondalk blc iin yzde 2.7'lik bir gelir pay vardr. Bylece zengin bir lkedeki fakir bir
kiinin ortalama geliri 10 x 34, 767 x 0.027 = 9,387 dolardr.
Angus Maddison, Growth and Interaction in the World Economy: The Roots ofModernity (Was
hington, DC: American Enterprise Institute, 2004), Table 2.

262

3.
4.
5.

6.

7.
8.

Akll Kreselleme
Lant Pritchett. "Divergence, Big Time" ]ournal of Economic Perspectives, vol. 11, no. 3 (Sum
mer 1997), pp. 3-17.
Angus Maddison, The World Economy: A Millennial Perspective (Paris: OECD Development
Centre, 2001).
Daron Acemoglu, Simon johnson, and james A. Robinson, "The Colonial Origins of Compa
rative Development: An Empirical Investigation," American Economic Review, vol. 9 1, no. 5
(December 2001), pp. 1369-1401. Ayrca Baknz Stanley L. Engerman and Kenneth L. Soko
loff, "Factor Endowments, Institutions and Differential Paths of Growth Among New World
Economies: A View from Economic Historians of the United States," in Stephen Huber, ed.,
How Latin America Fell Behind (Stanford: Stanford University Press, 1997).
evket Pamuk and jeffrey G. Williamson, "Ottoman De-Industrialization 1800-1913: Asses
sing the Shock, Its Impact, and the Response," National Bureau of Economic Research, Wor
king Paper 14763, March 2009.
jeffrey G. Williamson, "Globalization and Under-development in the Pre-Modern Third
World," The Luca d'Agliano Lecture, Turin, Italy, March 3 1, 2006.
Oded Galor and Andrew Mountford, "Trading Population for Productivity: Theory and Evi

dence; Review of Economic Studies, vol. 75, no. 4 (October 2008), pp. 1 143-1 1 79.
9. Burada kii bana retim kt seviyelerinden bahsediyorum.
10. Paul Bairoch, "International lndustrialization Levels from 1750 to 1980," ]ournal ofEuropean
Economic History, 1 1 (Spring 1982), pp. 269-31 O.
1 1 . Arjantin ve ABD'nin birbirine zt hikayeleri iin baknz Alan Beattie, Faise Economy: A Surp
rising Economic History of the World (New York: Riverhead Books, 2009), chap. 1.
12. Ichirou lnukai and Arlon R. Tussing, "Kogyo iken: japan's Ten Year Plan, 1 884," Economic
Development and Cultura/ Change, vol. 16, no. 1 (October 1967), p. 53.
13. Japonya' da iplik eirmede ykseli konusunda devlet ve zel sektrn oynad rollerin e
itli aklamalar iin baknz W. Miles Fletcher, "The japan Spinners Association: Creating
Industrial Policy in Meiji japan," ]ournal ofjapanese Studies, vol. 22, no. 1 (Winter 1996), pp.
49-75, and Gary Saxonhouse, ''A Tale of japanese Technological Diffusion in the Meiji Period,"
]ournal ofEconomic History, vol. 34, no. 1 (March 1974 ), pp. 149-65.
14. ]apan as Number One: Lessons far America, Ezra F. Vogel, ]apan as Number One: Lessons far
America (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1979).
1 5. Japonya'nn Dnya Bankasnn ilgisini Japon modeline ekme hikayesi iin baknz Robert
Wade, "Japan, the World Bank. and the Art of Paradigm Maintenance: The East Asian Mirac/e
in Political Perspective," New Left Review, 2 1 7 (May-june 1996), pp. 3-36.
16. Rapordaki grlerim iin baknz Dani Rodrik, "King Kong Meets Godzilla: The World Bank
and the East Asian Miracle; in Albert Fishlow, et al., Miracle or Design? Lessons from the East
Asian Experience, Overseas Development Council, Policy Essay No. 1 1, Washington, DC, 1994.
17. Bu iki lkenin ykselie gemesi konusundaki aklamalarn iin baknz Dani Rodrik, "Get
ting Interventions Right: How South Korea and Taiwan Grew Rich," Economic Policy, 20
(1995), pp. 55-107. Konu hakkndaki en iyi iki kitap ise: Robert Wade, Governing the Market:
Economic Theory and the Role ofGovernment in EastAsian lndustrialization (Princeton: Prin
ceton University Press, 1990), ve Alice H. Amsden, Asia's Next Giant: South Korea and Late
lndustrialization (New York: Oxford University Press, 1989).
18. Baknz Shaohua Chen and Martin Ravallion, "China Is Poorer Than We Thought, But No Less
Successful in the Fight Against Poverty," World Bank, Policy Research Working Paper No.
4621, Washington, DC, May 2008.
19. Sebastian Heilmann, "Policy Experimentation in China's Economic Rise," Studies in Compara
tive lnternational Development, vol. 43, no. 1 (spring 2008), pp. 1-26.
20. Lawrence j. Lau, Yingyi Qian, and Gerard Roland, "Reform Without Losers: An Interpretation
of China's Dual-Track Approach to Transition," ]ournal of Political Economy, vol. 108, no. 1
(February 2000), pp. 120-43.

Notlar

263

21. Yingyi Qian, "How Reform Worked in China," in Dani Rodrik, ed., in Search of Prosperity:
Analytic Narratives ofEconomic Growth (Princeton: Princeton University Press, 2003).
22. Dani Rodrik, "What's So Special About China's Exports?" China & World Economy, vol. 14. no.
5 (September-October 2006), pp. 1-19.
23. John Suttan, "The Auto-Component Supply Chain in China and lndia: A Benchmarking Study,"
Unpublished paper, London School of Economics, 2005.
24. Jean-Franois Huchet 1990'larn ortalarndaki in politikalarn yle betimler: "in'in tek
nolojik kazanm stratejisi aktr: Yabanc firmalarn ortak retim veya ortak teebbs yo
luyla teknoloji transferi karlnda yerli piyasalara erimelerine izin verir"-Huchet, "The
China Circle and Technological Development in the Chinese Electronics lndustry," in Barry
Naughton, ed., The China Circle: Economics and Electronics in the PRC, Taiwan, and Hong Kong
(Washington, DC: Brookings lnstitution Press, 1997), p. 270.
25. Baknz ayn eserde., and Kenneth L. Kraemer and Jason Dedrick, "Creating a Computer ln
dustry Giant: China's lndustrial Policies and Outcomes in the 1990s," Center for Research on
lnformation Technology and Organizations, UC lrvine, 2001.
26. Dic Lo and Thomas M. H. Chan, "Machinery and China's Nexus of Foreign Trade and Economic
Growth," ]ournal of lnternational Development, vol. 10, no. 6, 1998, pp. 733-49.
27. Baknz Dani Rodrik, "The Real Exchange Rate and Economic Growth," Brookings Papers on
Economic Activity, 2 (2008).
28. Josh Lerner, Bou/evard of Broken Dreams: Why Public Efforts to Boost Entrepreneurship and
Venture Capita/ Have Failed-and What to Do About it (Princeton: Princeton University Press,
2009), p. 42. Lerner Silikon Vadisi'nin balamasna yardm eden kamu fonu ve askeri anla
malarn roln belgeler; bylece Stanford niversitesi'nin etrafnda balayan yksek tekno
lojinin sadece serbest piyasalarn rn olduuna dair efsaneye olduka yararl bir dengele
yici unsur ortaya koymu olur.

8: Tropiklerde Ticari Kktencilik


1.
2.
3.
4.

James E. Meade, The Economic and Social Structure of Mauritius (London: Methuen & Co.,
1961), p. 3.
Ayn eserde, p. 26.
Arvind Subramanian, Trade and Trade Policies in Eastern and Southern Africa, lnternational
Monetary Fund, Occasional Paper 196, Washington, DC, 2001.
Baknz Arvind Subramanian and Devesh Roy, "Who Can Explain the Mauritian Miracle? Me
ade, Romer, Sachs, or Rodrik?" in Rodrik. ed., in Search of Prosperity: Ana/ytic Narratives on
Economic Growth, p. 228. Yerel gruplarla yabanc yatrmclar arasndaki ortaklk almalar
iin baknz R. Lamusse, "Mauritius; in Samuel M. Wangwe, ed., Exporting Africa: Techno/ogy,

5.

6.

7.
8.

Trade, and lndustrialization in Sub-Saharan Africa (London and New York: UNU/INTECH Stu
dies in Technology and Development, Routledge, 1995), chap. 12.
Tabi ki baz istisnalar vard. Peter T. Bauer kk bir devleti savunan muhaliflerin bata ge
lenlerinden biriydi. Baknz Bauer, Economic Analysis and Policy in Under-developed Countries
(Cambridge: University Press, 1 957).
Washington Konsenssnn nasl zaman iin nasl geliip deitiine dair John Williamson'n
kendi aklamalar iin baknz Williamson, "A Short History of the Washington Consensus,"
Peterson lnstitute for lnternational Economics, Washington, DC, September 2004, available
online at http://www.iie.com/publications/papers/williamson0904-2.pdf.
Jeffrey D. Sachs and Andrew M. Warner, "Economic Reform and the Process of Global lnteg
ration," Brookings Papers on Economic Activity, 1 (1995), pp. 1-95.
"Serbest ticaret politikalar (ve bunlarla ilikili piyasa politikalar) en fakir lkelerde bile

264

9.

Akll Kreselleme
mevct olduundan, dk gelirli "kalknma tuza" nosyonuna karyz," diye yazmtr Sachs
ve Warner (ayn eserde, p. 52, n. 73).
Sachs ve Warner'n almasna benim getirdiim eletiriler iin baknz Francisco Rodriguez

and Dani Rodrik, "Trade Policy and Economic Growth: A Skeptic's Guide to the Cross-National
Evidence," in Bernanke and Rogoff, eds., Macroeconomics Annua/ 2000.
10. Bu yorum sonrasnda Sachs ile yaptmz bir ka grmeye dayanr.
11. Sachs ve Warner'n ithalat gmrk vergileri ve oranlar konusunda "ak" politika olarak ni
telendirdikleri bugnn standartlarna gre aslnda olduka korumacyd; o kadar koruma
cyd ki sadece birka lke ithalatlar bakmndan gmrk vergileri ile nicel kstlamalar ne
deniyle "kapal" olarak snflandrlyordu. Snflandrmada gerek alma aslnda dier iki
gsterge ile gerekletirildi: makroekonomik dengesizliin en nemli gstergesi olan kara
borsa dviz fiyat ile kapsam Afrika lkeleriyle snrl olan ihracatlarda devlet monopolisinin
varlnn gstergesi. Baknz Rodriguez and Rodrik, "Trade Policy and Economic Growth".
12. Anne O. Krueger, "Trade Policy and Economic Development: How We Learn;' American Eco
nomic Review, vol. 87, no. 1 (March 1997), p. 1 1 .
1 3 . Dier bir deyile, st dzey bir A B D Hazine ekonomisti, Meksika hkmetini su oranlarn
azaltmak iin daha fazla almas konusunda uyarabilirdi; nk "byle yksek seviyedeki
su ve iddet yabanc yatrmclar lkeden uzaklatrabilirdi". Baknz Dani Rodrik, "Trading
in lllusions," Foreign Policy (March-April 2001), p. 55.
14. Sunduum alma Rodriguez and Rodrik, "Trade Policy and Economic Growth" idi. Bakalar
tarafndan sonrasnda yaplan almalar, mamller ya da yksek beceri gerektiren rnler
zerindeki gmrk vergilerinin aslnda ekonomik bymeyi destekleyebildiini gstermi
tir. Baknz Sybille Lehmann and Kevin H. O'Rourke, "The Structure of Protection and Growth
in the Late 19th Century," Review of Economics and Statistics (forthcoming); and Nathan
Nunn and Daniel Trefler, "The Structure of Tariffs and Long-Term Growth;' American Econo
mic fournal-Macroeconomics (forthcoming).
15. rnein, Dou Asya ihracat teviklerinin serbest ticarete yakn artlar salayarak ithalat
korumasnn etkilerini dengeledii yaygn iddialar arasndayd. Benzer ekilde, Dou
Asya'daki ve dier yerlerdeki fiyat "bozukluklar" nadiren dolayl bir ekilde karlatrld.
Karlatrlsalard, Dou Asya hkmetlerinin melekler tarafnda olmad aikar olurdu.
Revizyonistlerin el stnde tuttuklar ve OECD tarafndan stlenilen bir kitap projesi, bir
ok lkenin tarafsz bir biimde ticaret rejimlerini karlatrabilmek iin bir fiyat bozuk
luklar endeksi hesaplad. Kapsam dahilinde olan lkelerden biri darya odakl bir lke
modeli olan Tayvan ile ite gelime arayan lkelerin banda gelen Meksika idi. OECD al
masnda yer alan kantlara daha yakndan bakldnda, retimdeki ortalama mdahalenin
Meksika'ya oranla Tayvan'da daha yksek gerekletii grlecektir. Baknz lan M. D. Little,
Tibor Scitovsky; and Maurice Scott, Industry and Trade in Some Developing Countries (Lon
don: Oxford University Press, 1970), Table 5.2.
16. Hem girdiler hem de ktlar dnya fiyatlar zerinden deerlendirildiinde. Buna "olumsuz
katma deer retme" ad verilir.
17. Enrique Cardenas, Jose Antonio Ocampo, and Rosemary Thorp, An Economic History ofTwen
tieth-Century Latin America, Vol. 3: Industrialization and the State in Latin America: The Post
war Years (London: Palgrave, 2000), p. 16. 1990 sonras byme oran Dnya Bankas'nn
Dnya Kalknma Gstergeleri veritabanndan alnmtr.
18. Baknz Barry P. Bosworth and Susan M. Cotlins, "The Empirics of Growth: An Update," Broo
kings Papers on Economic Activity, 2 (2003), Table 1.
19. Kalpana Kochhar, et at., "India's Pattern of Development: What Happened, What Follows?"
fournal ofMonetary Economics, vol. 53, no. 5 (July 2006), pp. 981-1019.
20. John Williamson, "Did the Washington Consensus Fail?" Outline of Speech at the Center for
Strategic and International Studies, Washington, DC, November 6, 2002, online at http://

Notlar

265

www.iie.com/publications/papers/paper.cfm?ResearchlD=488. "Zarar gren marka" teri


minin kullanld eser Moises Naim, "Washington Consensus: A Damaged Brand," Financial
Times, October 28, 2002. ngiliz babakan Gordon Brown 2009'un balarnda resmi olarak
Washington Konsenss'nn sona erdiini duyurdu.
21. Sachs and Warner, "Economic Reform," p. 44.
22. Baknz Dani Rodrik, "Growth Strategies," in Philippe Aghion and Steven Durlauf, eds., Hand
book of Economic Growth, Vol. lA (Amsterdam: North-Holland, 2005).
23. jeffrey Sachs'n en son nihai gr iin baknz jeffrey D. Sachs, et al., "Ending Africa' s Po
verty Trap," Brookings Papers on Economic Activity, 1 (2004).
24. Anoop Singh, et al., Stabilization and Reform in Latin America: A Macroeconomic Perspective
on the Experience Since the Early 1 990s, IMF Occasional Paper, Washington, DC, February
2005, p. xiv.
25. Anne O. Krueger, "Meant Well, Tried Little, Failed Much: Policy Reforms in Emerging Market
Economies," Remarks at the Roundtable Lecture at the Economic Honors Society, New York
University, New York, March 23, 2004.
26. Arvind Panagariya, "Think Again-International Trade," Foreign Policy (November-Decem
ber 2003).
27. Hernando de Soto, The Mystery ofCapital (New York: Basic Books, 2000).
28. Muhammad Yunus, Banker ta the Poor: Micro-Lending and the Battle Against World Poverty
(New York: Public Affairs, 2003).
29. William Easterly, The White Man's Burden: Why the West's Efforts to Aid the Rest Have Done Sa
Much Ill and Sa Little Good (New York: Penguin, 2006).
30. "Byme Diyagnostik erevesi" ad verilen bu yaklam Ricardo Hausmann, Andres Velasco,
ve benim tarafmdan gelitirildi. Sonrasnda pek ok farkl duruma uyarland. Baknz Haus
mann, Rodrik, and Velasco, "Growth Diagnostics;' in joseph Stiglitz and Narcis Serra, eds., The
Washington Consensus Reconsidered: Towards a New Global Governance (New York: Oxford
University Press, 2008). lke uygulamalarnn bazlar iin baknz http://ksghome.harvard.
edu/-drodrik/Growth_DiagnosticsJndex.html.
31. Baka bir deyile, yurt ii para biriminin ar deerlendirilmesine neden oldu. Baknz Rod
rik and Subramanian, "Why Did Financial Globalization Disappoint?", pp. 1 1 2-38.
32. Atul Kohli, "Politics of Economic Liberalization in India," World Development, vol. 17, no. 3
(1989), pp. 305-28.
33. Dani Rodrik and Arvind Subramanian, "From 'Hindu Growth' to Productivity Surge: The
Mystery ofthe Indian Growth Transition," IMF Staff Papers, vol. 52, no. 2 (2005).
34. Proje Harvard'dan meslektam Ricardo Hausmann tarafndan yrtld. Gney Afrika'nn
sorunlarnn gemii ve deerlendirmesi iin baknz Dani Rodrik, "Understanding South
Africa's Economic Puzzles," Economics of Transition, vol. 16, no. 4 (2008), 769-97. Bu proje
iin hazrlanm dokmanlarn tamam iin baknz http://www.cid.harvard.edu/southafri
ca/.
35. Daha fazla bilgi iin baknz Ricardo Hausmann, Dani Rodrik, and Charles F. Sabel, "Reconfi
guring Industrial Policy: A Framework with an Application to South Africa," Center for Inter
national Development, Working Paper No. 168, Harvard University, May 2008. Fikirlerimizin
yeniliini abartm olabiliriz. Meade de devlet - zel sektr diyalounun nemi konusunda
netti. nerdii Sanayi Kalknma Kurumu Gney Afrika iin kafamzda oluturduumuz stra
tejik ibirliini desteklemek amacyla tasarland. Baknz Meade, The Economic and Social
Structure of Mauritius, p. 30.
36. 30 Haziran 2009 tarihinde Cape Town'da ticaret ve sanayi bakan Rob Davies'in
konumas iin baknz http://www.politicsweb.co.za/politicsweb/view/politicsweb/en/
page71656?oid=134655&sn=Detail.
37. Alexander Hamil ton, Report on Manufactures, Communication to the House of Representati
ves, December 5, 1791.

266

Akll Kreselleme
9: Dnya Ekonomisinin Siyasi lemi

1.
2.
3.

4.
5.

6.

Domingo Cavallo ile yaplan sylei iin baknz http://www.pbs.org/wgbh/commandinghe


ights/shared/pdf/int_domingocavallo.pdf.
Dani Rodrik, "Reform in Argentina, Take Two: Trade Rout," The New Republic, january 14,
2002, pp. 1 3- 15.
Sonrasnda Cavallo asl sulunun krizden nceki yllarda gevek mali politikalarn izlenme
si olduunu iddia edecekti. Sylei iin baknz 1. Madde. Dar bir ekonomik perspektiften
bakldnda, hakl olabilir. Yeterli mali kstlamalar, deflasyon ve kemer skma politikas ile
Arjantin ekonomisi d borlarn deyebilir ve mali piyasalarda gveni salayabilir. Sorun,
bunun ekonomiyi ynetmek iin iyi bir zm olup olmaddr. Sadece yabanc yatrmclar
memnun etmek iin gerekli olduunda (yani zaten bunun zor olduu zamanlarda) siyasi sis
temin bu ciddi nemleri almasn beklemek makbul veya arzu edilir midir?
Thomas L. Friedman, The lexus and the O/ive Tree (New York: Anchor Books, 2000), pp. 10406.
190S'te alnan nemli bir kararda (lochner v. New York), Eyalet Temyiz Mahkemesi frn al
anlar iin maksimum alma saatlerini kstlayan bir New York Eyalet kanununu reddetti.
Hakimlere gre New York yasas, "hem iveren hem de iiler olmak zere bireylerin en iyisi
olduunu dnd alma koullar hakknda szleme yapma haklarna gayrimeru bir
ekilde mdahale ediyordu." Baknz Michael j. Sandel, Democracy's Discontent: America in
a Search ofa Public Phi/osophy (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1996), p. 41. An
cak 1930'larda, Franklin D. Roosevelt'in Mahkemeyi anlayl bir jriyle doldurma tehdidinin
sonrasnda Temyiz Mahkemesi gidiat deitirdi ve kadnlar iin 1937'de asgari cret limi
tini belirledi. (West Coast Hotel Co. v. Parrish). Bu karar azami alma saatleri olmak zere
istihdam uygulamalarn dzenleyen mevzuatn yolunu at. Rodrik, Has Globalization Gone
Too Far? Institute for International Economics, Washington, DC, 1997, p. 36.
Dani Rodrik, "Democracies Pay Higher Wages," Quarterly fournal ofEconomics, vol. 1 14, no. 3
(August 1999), pp. 707-38.

7.

"Transcript of First Presidential Debate," September 9, 2008, at http://www.cnn.com/2008/


POLITI CS /09 /26 / debate.mississippi.transcript/ #cnnSTCText.

8.

Scott A. Hodge and Andre Dammert, "U.S. Lags While Competitors Accelerate Corporate In
come Tax Reform," Fiscal Fact No. 184, Tax Foundation, August 2009, http://www.taxfounda
tion.org/files/ff184.pdf.
Michael P. Devereux, Ben Lockwood, and Michela Redoano, "Do Countries Compete Over Cor
porate Tax Rates?" fournal ofPublic Economics, vol. 92, nos. 5-6 (June 2008), pp. 1 2 1 0-1235.

9.

10. Michael j. Trebilcock and Robert Howse, The Regulation of International Trade, 3rd ed. (New
York: Routledge, 2005), p. 5 17.
1 1 . 2006'da benzer bir olayda WTO genetii deitirilmi besin maddeleri ve tohumlar hakkn
daki AB kstlamalar aleyhine karara vard; bir kez daha AB bilimsel risk deerlendirmesinin
yeterliliinde hata buldu.
12. Emma Aisbett, Larry Karp, and Carol McAusland, "Regulatory Takings and Environmental
Regulation in NAFTA's Chapter 1 1," Unpublished paper, University of California at Berkeley,
February 10. 2006.
13. NAFTA'nn 11. Blm kapsamnda yer alan olaylarn listesi iin baknz Public Citizen Web
site: http://www.citizen.org/documents/Chl lCasesChart-2009.pdf.
14. Luke Peterson and Alan Beattie, "Italian Groups Challenge Pretoria Over BEE;' Financia/ Ti
mes, March 9, 2007.
15. Bu alanlar ihracat yapan firmalara farkl faydalar saladndan, WTO'nun tevik kurallarna
uymadklarn gstermek kolaydr. Baz gelimekte olan lkeler tevikler konusunda bu kst
lamalarn uygulamaya konmasnn gecikmesinden fayda salamtr.

Notl a r

267

16. WTO'nun patent kurallarnn maliyetine ilikin geni bir nsezi sunan makale iin baknz
Arvind Subramanian, "Putting Some Numbers on the TRIPs Pharmaceutical Debate," lnter
national ]ournal ofTechnology Management, vol. 10, nos. 2-3 (1995).
17. Richard R. Nelson, "The Changing lnstitutional Requirements for Technological and Econo
mic Catch Up," Unpublished paper; Columbia University, june 2004.
18. Henrik Horn, Petros C. Mavroidis, and Andre Sa pir; "Beyond the WTO? An Anatomy of EU and
US Preferential Trade Agreements," Bruegel Blueprint 7, Bruegel Institute, Brussels, 2009.
19. Daha fazla aklama ve rnek iin baknz Dani Rodrik, One Economics, Many Recipes: Glo
ba/ization, Institutions and Economic Growth (Princeton: Princeton University Press, 2007),
chap. 4.
20. Robert O. Keohane, Stephen Macedo, and Andrew Moravcsik, "Democracy-Enhancing Multi
lateralism," International Organization, 63 (Winter 2009), pp. 1-31. See also Robert Howse,
"Democracy, Science and Free Trade: Risk Regulation on Trial at the World Trade Organizati
on," Michigan Law Review, 98 (June 2000).
2 1. Birka durumda (2006 tarihli ABD - Peru ticaret anlamas gibi), ii gruplar iki tarafl veya
blgesel ticaret anlamalarna alma standartlaryla ilgili maddeler getirerek bu karlar
"dengelemeyi" baard. Sonraki blmlerde bahsedeceim nedenlerden tr, bu sorunlar
karmaklatrabilir. ABD ii sendikalarnn basklar, ABD ok uluslu irketlerinin basklar
gibi, dier lkelerin karlarna hizmet etme olaslndan mahrumdur.

1 0 : Kresel Ynetim Mmkn Mdr? Arzulanr Bir ey Midir?


1.
2.
3.

Srasyla Afrika Kalknma Bankas ve Dnya Turizm (Ticaret deil) rgt.


Baknz http://voxeu.org/index.php?q=node/2544.
Baknz Jeffrey Garten, "The Case for a Global Central Bank," Yale School of Management,
posted online, September 2 1, 2009, at http://ba.yale.edu/news_events/CMS/Articles/6958.
shtml.

4.

Carmen Reinhart and Kenneth Rogoff, "Regulation Should Be International," Financial


Times, November 18, 2008 (http://www.ft.com/cms/s/0/983724fc-b589-l ldd-ab710000779fd18c.html?nclick_check=l).
David Epstein and Sharyn O'Halloran, Dele9atin9 Powers: A Transaction Cost Politics Appro
ach to Policy Making Under Separate Powers (Cambridge and New York: Cambridge Univer
sity Press, 1999).
Anne-Marie Slaughte; A New World Order (Princeton and Oxford: Princeton University Press,

5.

6.
7.

2004).
)ohn G. Ruggie, "Reconstituting the Global Public Domain-Issues, Actors, and Practices;' Eu
ropean ]ournal oflnternational Relations, 10 (2004), pp. 499-531.

8.

Kresel devletin olmad durumda kresel dzeyde etkin yasal normlarn ve uygulamala
rn oluturulmasnn mmkn olup olmadna ilikin olarak uluslar aras hukukta benzer
bir tartma srer. Baknz zaten sz edilen Anne-Marie Slaughter'in almasnn yan sra,
rnein jeffrey L. Dunoff and Joel P. Trachtman, eds., Ruling the World?: Constitutionalism,
International Law, and Global Governance (Cambridge and New York: Cambridge University
Press, 2009), and Eric Posner, The Perils o/Global Legalism (Chicago: University of Chicago
Press, 2009). Yasa koyucular; uygulayclar ve mahkemelerden ibaret yasal kurumlar olmak
szn kanunun davran kontrol edemeyeceini savunan Posner; "kresel legalizm" kart
argmann ksa ve z bir biimde dile getirir.

9.

Joshua Cohen and Charles F. Sabel, "Global Democracy?" lnternational Law and Politics, 37
(2005), p. 779.

10. Ayn eserde., p. 796.

268

Akll Kreselleme

1 1. Peter Singer, One World: The Ethics ofG/obalization (New Haven: Yale University Press, 2002),
p. 12.
12. Amartya Sen, Identity and Violence: The Il/usion of Destiny (New York: W. W. Norton, 2006).
13. Amartya Sen, The idea ofjustice (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2009), p. 143.
14. Baknz Cohen and Sabel, "Global Democracy,'' and Charles F. Sabel and jonathan Zeitlin, "Le
arning from Difference: The New Architecture of Experimentalist Governance in the EU," Eu
ropean Lawjournal, vol. 14, no. 3 (May 2008), pp. 2 71-327.
15. Stephen Castle, "Compromise with Britain Paves Way to Finance Rules in Europe,'' New
York Times, December 2, 2009 (http://www.nytimes.com/2009/12/03/business/
global/03eubank.html?_r= l&sudsredirect=true).
16. Yunanistan'n IMF'ye gnderilmesi karar Avrupa Birliinde ok byk bir uyumazla ne
den oldu; nk dier iki lkenin aksine Yunanistan sadece Avrupa Birlii yesi deil, ayn
zamanda Euro Alan'nn bir yesiydi. Nihayetinde, Alman babakan Angela Merkel'in bu
konudaki srar, Fransz babakan Nicolas Sarkozy ile Avrupa Merkez Bankas bakan jean
Claude Trichet'in itirazlarn geride brakt.
1 7. Baknz "After Severe Recession, Stabilization in Latvia,'' IMF Survey online, February 18,
2010, http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2010/CAR021810A.htm.
18. Bu uluslararas anlamalar mzakere eden ulusal dzenleyicilerin kendi karlar vardr ve
ksmen yerel siyasi basklar dengelemek iin anlamalara girerler. Baknz David Andrew
Singer, Re9ulatin9 Capital: Setting Standards for the International Financial System (Ithaca,
NY: Cornell University Press, 2007).
19. Colleen E. H. Berndt, "Is Fair Trade in Coffee Production Fair and Useful? Evidence from Costa
Rica and Guatemala and Implications for Policy," Mercatus Policy Series, Policy Comment No.
11, George Mason University, june 2007.
20. Andrew Chambers, "Not So Fair Trade,'' The Guardian, December 12, 2009. (http://www.gu
ardian.co. uk/com mentisfree /cif-green /2 O 09/dec/12 / fai r-trade-fairtrade-ki tkat-farmers).
2 1 . Baknz "Toy Makers Seek Standards for U.S. Safety," New York Times, September 7, 2007
(http://www.nytimes.com/2007 /09/07 /business/07toys.html?_r=2).
22. Nick Hornby,juliet Naked (New York: Penguin, 2009).
,

23. Keith Hampton, "Netville: Community On and Offline in a Wired Suburb," in Stephen Graham,
ed., The Cybercities Reader (London: Routledge, 2004), pp. 256-62. Bu almaya atfta bu
lunmam salayan eser Nicholas A. Christakis and james H. Fowler, Connected: The Surprising
Power ofOur Social Networks and How They Shape Our Lives (New York: Little, Brown, 2009).
24. Burada zetlediim veriler World Values Survey veribankasndan almtr: http:/ /www.
worldvaluessurvey.org/services/index.html.

1 1 : Kapitalizmin Tasarlanmas 3.0


1.

2.
3.

Avrupa ve Amerikallarn eitsizlik karsnda takndklar tavrlar arasndaki farklarn de


tayl istatistiki analizi iin baknz Alberto Alesina, Rafael Di Tella, and Robert MacCulloch,
"Inequality and Happiness: Are Europeans and Americans Different?" journal of Public Eco
nomics, vol. 88, nos. 9-10 (August 2004), pp. 2009-2042.
Roberto Mangabeira Unger, Democracy Realized: The Progressive Alternative (London and
New York: Verso, 1998).
Demokratik rejimler ile demokratik olmayan rejimlerin karlatrmal ekonomik perfor
mans konusunda pek ok alma vardr. Literature gre, demokrasi ile ynetilen ekonomi
ler pek ok bakmdan otoriter rejimlerin nne geme eilimindedir: d gelimelere daha
iyi uyum salarlar, daha fazla istikrar ve ngr sunarlar ve daha iyi sosyal gstergeler ve
gelir dalm sonular retirler. Uzun vadeli byme performans sonular daha karmak-

Notlar

4.
5.
6.

269

tr, ancak son yllarda ulalan bulgular demokrasiler iin de bunun geerli olduunu gste
rir. Baknz jose Tavares and Romain Wacziarg, "How Democracy Affects Growth," European
Economic Review, vol. 45, no. 8 (August 2001), pp. 1341-1379; Dani Rodrik, "Participatory
Politics, Social Cooperation, and Economic Stability; American Economic Review, Papers and
Proceedings (May 2000); Dani Rodrik. "Democracies Pay Higher Wages," Quarterly ]ournal of
Economics (August 1999); Dani Rodrik and Romain Wacziarg, "Do Democratic Transitions
Produce Bad Economic Outcomes?" American Economic Review, Papers and Proceedings, vol.
95, no. 2 (May 2005), pp. 50-55; and Elias Papaioannou and Gregorios Siourounis, "Democ
ratization and Growth," Economic]ournal, vol. 1 18, no. 10 (2008), pp. 1 520-1551.
Aralk 2009'da lke -Gine, Nijerya ve Madagaskar- demokratik uygulamalarda ilerle
meyenler listesinden karld. Mauritania demokratik seimlerden sonra yeniden eklendi.
En iyi rnek gelimi lkelerdeki tarm korumacldr. Ayn gelimi lkelerde masraflar
ncelikle tketiciler ve vergi mkellefleri tarafndan denir.
Ekonomi dilinde uluslarn her biri iin dierlerine bir takm d etkilerde bulunan kresel
iklim "saf" kamu yararyken, ak ekonomi zel yarardr.

1 2 : Makul Bir Kreselleme


1.

2.

3.

4.
5.

Antoine Bouet, "The Expected Benefits of Trade Liberalization for World Income and Deve
lopment," Food Policy Review No. 8, International Food Policy Research Institute, Washing
ton, DC, 2008. Bu tahminler ticaretin serbestletirilmesinden elde edilen standart kazanlar
la ilgilidir ve dk gelirli lkeler iin baz rnlerde ticaret kstlamalarn ekonomik olarak
faydal klabilen daha nce karlatmz ikinci en iyi dnceleri grmezden gelir.
Ekonomi kanununa gre, vergilerden ve ekonomik faaliyet zerindeki dier kstlamalardan
kaynaklanan verimlilik kayplar, ok kk olduklarnda sfra yakndr ve vergilerin ya da
kstlamalarn karesi orannda artar.
u anda nlemler Anlamas olduka dar kapsaml artlar altnda ticaret kstlamalarnda
geici bir bymeye izin verir. Artan ithalatlarn "yerli sanayiye byk zarar verecei", itha
lat dalgas ile zarar arasndaki sebep sonu ilikisinin ok sabit olduu ve bu zararn farkl
sebepler olmas durumunda ithalatla ilikilendirilmeyeceine dair yurtiinde bir kan olu
masn gerektirir. Gvenlik yntemleri rnn btn ihracatlarna uygulanmaldr. Ancak,
nemler, ilgili rnn ithalat paylar belirli bir eiin zerinde olmadka gelimekte olan
lke ihracatlarna uygulanamaz. Gvenlik nlemleri uygulayan bir lke, "e deer imtiyaz
lar" vererek etkilenen ihracatlarn zararlarn dengelemek zorundadr.
Dani Rodrik, Has Globalization Gone Too Far? and Rodrik. "The Global Governance of Trade
As lf Development Really Mattered," United Nations Development Program, New York, 2001.
Mevcut anlama uyarnca: "Bir ye devlet, 1994 tarihli GATT'n X Maddesine gre daha n
ceden oluturulan ve kamuya duyurulan esaslara uygun olarak yetkili makamlarnda ger
ekletirilen bir incelemeden sonra belirli bir gvenlik nlemini uygulayabilir. Bu inceleme,
belirli bir gvenlik nleminin uygulanmasnn kamu yararna olup olmadna ilikin olarak
ihracat, ithalat ve dier ilgili taraflarn kantlar ve grler sunabildii, dier taraflarn
sunumlarna yant verebildii ve kendi grlerini belirtme frsatnn verildii uygun yn
temleri veya kamuya ak oturumlar ya da kamu bilgilendirme yazlarn da ierecektir. Yet
kili makamlar, gerekler ve yasalar nda ulatklar bulgular ve makul sonular ortaya

6.

koyan bir rapor hazrlayacaktr."


Howse'n argman risk dzenlemeleri balamnda gelitirilmitir, ancak daha geni bir kap
samda geerlidir. Robert Howse, "Democracy, Science, and Free Trade: Risk Regulation on
Trial at the World Trade Organization," Michigan Law Review, vol. 98, no. 7 (June 2000), p.
2357.

270

7.

8.

Akll Kreselleme
Julian M. Alston, Daniel A. Sumner, and Heinrich Brunke, "lmpacts of Reductions in US Cotton
Subsidies on West African Farmers:' Oxfam America, June 21, 2007 (http://www.oxfama
merica.org/publications/impacts-of-reductions-in-us-cotton-subsidies-on-west-african
cotton-producers/).
Ne yazk ki, ticaretin kresel yoksulluk etkisi konusunda olduka umut verici bir senaryo
sunmaya alan Doha yandalar bu konunun stn kapatmaya alt. Zengin lkelerde
teviklerin kaldrlmas tarm rnlerinin dnya fiyatlarn arttracaktr. Krsal kesimde ya
ayan fakir reticiler iin bu iyi bir haber olsa da (Bat Afrika'daki pamuk reticileri gibi),
kendi yiyeceklerini retmeyen ve ehirde yaayan fakir tketiciler iin kt bir haberdir. Bu
nedenle fakirlerin ounun ehirde mi yoksa krsal kesimde mi yaadklarna bal olarak
fakirlik etkisi farkllk gsterir. Baknz Dani Rodrik, "Food Prices and Poverty: Confusion or
Obfuscation?" http://rodrik.typepad.com/dani_rodriks_weblog/2008/05/food-prices-and.
html.

9.

"The Global Crisis Response and the Role of US-EU Cooperation: Remarks by Mark Sobe(,
Assistant Secretary of U.S. Department of Treasury for International Monetary and Financial
Policy to the European Forum of Deposit Insurers at the Federation Bancaire Franaise, June
29, 2009 (http://www.treas.gov/press/releases/tgl 96.htm). Ayrca baknz Marcus Walker
and Stephen Fidler, "IMF Chief Urges Coordinated Finance Rules," Wall Street]ourna/, January
30, 2010, p. A l l .

1 0 . Baknz Christine Harper and Simon Kennedy, "Politicians Can't Wait for Bankers Urging Ca
ution on Regulation," Bloomberg News Service, February 1 (http://www.bloomberg.com/
apps/news?pid=20601 1 70&sid=aBY2eGclTyqg).
11. Alistair MacDonald, "U.S. Enters Europe's Fund Debate; Washington Joins U.K. in Lobbying
EU for Less Stringent Regulations," Wall Street]ourna/, july 27, 2009, p. C3.
12. Aralk 2009'da, Basel Komitesi Avrupa bankalarnn sermaye gerekliliklerinin bir paras
olarak dayand "hibrid" sermayenin kullanmn ortadan kaldran bir reformlar paketi
kar. Banka kaldrac ve likiditesi, ykselen konjonktre dayanan sermaye tamponu ve kart
kredi riskini yanstmak iin yeni risk arlklar hakknda yeni kurallar getirmitir. te yan
dan, bankalarn uymak zorunda olduklar sermaye, kaldra kuvveti ve likidite zerindeki
nicel snrlar belirsizdi. 2010 yl sonuna kadar da duyurulmayacaklar. Baknz See Patrick
Jenkins, "Bank Capital Rules Face Overhaul," Financial Times, December 17, 2009.
13. Simon Johnson, "Was the G20 Summit Actually Dangerous?" September 26, 2009, http://ba
selinescenario.com/2009/09/26/was-the-g20-summit-actually-dangerous/#more-5085.
14. Ayni eserde.
15. Bankaclar, daha sk dzenlemelerle tehdit edildiklerinde hemen bu noktaya deinir. Fi
nancial Times'n Ekim 2009'da yapt bir rportajda Barclays genel mdr eer "ABD
gibi dier lkeler daha serbest kalrken, dzenleyiciler primler ve sermaye gereklilikleri
konusunda kresel bir nlemler paketi uygulamakta sert bir tutum taknrsa," ngiltere'nin
Finansal sektrnn olumsuz etkilenecei konusunda uyarlarda bulundu. "Gerek bir d
zenleme arbitraj riski vardr: diye ekledi. "Bu kresel ve finansal bir sistemdir. Yerine kolay
lkla bakas konulabilir." Baknz http://www.ft.com/cms/s/0/47fd0f82-bc23-1 1de-942600144feab49a.html.
16. Bu fikirlerin ilk olarak yer ald eser Dani Rodrik, ''A Plan B for Global Finance: The Econo
mist, March 12, 2009.
1 7. Ekonomistler arasnda bu tr bir verginin ksa vadeli speklasyonun dengesinin bozulmasn
nlemeye de yarayp yaramayaca konusunda bir tartma vardr. Kresel olarak uyguland
nda dvizdeki ksa vadeli ilem hacmini kesinlikle drecektir. Dengeleyicilere gre den
ge bozucu aklar daha ok durdurup durdurmayaca ise belirsizdir. Ayrca geni sermaye
kazanm beklentileri vergilerin etkilerini bastracandan, Asya mali krizi srasnda lkerde
ortaya kan hareketlenmeleri ufak bir vergi kesinlikle nleyecektir. Geni taban dnl-

Notlar

271

dnde, byle bir verginin kaynaklarn olduka byk bir ksmn ynlendirecei tanma
gtrmez. Gz nnde bulundurulan seviyelerde en kts nemsiz bir etkinlik maliyeti ola
caktr.
18. Nicholas Dorn, "Financial Market Systemic Regulation: Stability through Democratic Diver
sity," VoxEU.org, December 18, 2009, http://www.voxeu.org/index.php?q=node/4411.
19. Ayn eserde.
20. Baknz Dani Rodrik, "The IMF Needs Fresh Thinking on Capital Controls;' Project Syndicate
column, November 11, 2009 (http://www.project-syndicate.org/commentary/rodrik37),
and Arvind Subramanian and john Williamson, "Put the Puritans in Charge of the Punc
hbowl," Financial Times, February 1 1, 2009 (http://www.ft.com/cms/s/O/a0c04b34-cl 96l l de-b86b-00144feab49a.html?nclick_check=l).
21. Michael A. Clemens, Claudio E. Montenegro, and Lant Pritchett, "The Place Premium: Wage
Differences for Identical Workers Across the U.S. Border," Unpublished paper, Harvard Ken
nedy School of Government, july 2008.
22. Dani Rodrik, "Globalization for Whom?" Harvard Magazine (July-August 2002) (http://har
vardmagazine.com/2002/07/globalization-for-whom.html), and Rodrik, "Feasible Globali
zations," in Michael Weinstein, ed., Globalization: What's New? (New York: Columbia Univer
sity Press, 2005). Harvard'dan meslektam Lant Pritchett bu konuyu Let Their People Come:
Breaking the Gridlock on Global Labor Mobility (Washington, DC: Center for Global Develop
ment, 2006) kitabnda gelitirmitir. Bu konularda bir hukuk bilgininin grleri iin baknz
joel P. Trachtman, The lnternational Law ofEconomic Migration: Toward the Fourth Freedom
(New York: Upjohn lnstitute, 2009).
23. Mallarda tamamen serbest ticarete geiten elde edilen kazanlar 100 milyar dolar civarn
dadr-baknz Bouet, not l'de belirtilmitir. gc hareketinden elde edilen kazanlar ko
nusundaki tahmin iin baknz Dnya Bankas, Global Economic Prospects 2006, Washington,
DC, 2005.
24. Baknz Devesh Kapur and john McHale, "Sojourns and Software: lnternationally Mobile Hu
man Capital and High-Tech Industry Development in lndia, lreland, and lsrael," in Ashish
Arora and Alfonso Gamberdella, eds., From Underdogs ta Tigers: The Rise and Growth of the
Software lndustry in Some Emerging Market Eocnomies (New York: Oxford University Press,
2005, pp. 236-74, and Annalee Saxenian, Loca/ and Global Networks oflmmigrant Professio
nals in Silicon Valley (San Francisco: Public Policy lnstitute ofCalifornia, 2002). Hindistan' dan
dnyaya yaylmann lkenin siyasi ve ekonomik geliimine etkisinin detayl bir almas iin
baknz Devesh Kapur, Diaspora, Development, and Democracy: The Domestic lmpact oflnter
national Migration from lndia (Princeton and Oxford: Princeton University Press, 2010).
25. Tartmalar
n
baknz:
http://rodrik.typepad.com/dani_rodriks_weblog/2007
/05/the_new_york_ti.html.
26. Dnya Bankas (Global Economic Prospects 2006) g alan lkenin i gcnn yzde 3' ora
nnda g aln arttran bir program kapsamnda gelimekte olan lke cretlerinde yzde
0.5'lik bir azalma ngrr. Terri Louise Walmsley ve L. Alan Winters'n daha nce gerek
letirdikleri almada ABD'deki gerek cretlerin yzde 0.6-0.8 orannda decei hesap
lanmtr-Walmsley and Winters, "Relaxing the Restrictions on the Temporary Movements
of Natura( Persons: A Simulation Analysis," CEPR Discussion Paper No. 3719, London, 2003.
Gn cret sonularna ilikin analizinde George Borjas'n kulland referans esneklii
(-0.3) benzer bir tahmine ular: -0.3 x 3 = yzde -0.9. Baknz George ). Borjas, "The Analy
tics of the Wage Effects of Immigration," Harvard Kennedy School of Government, August
2009.
27. Daha nce bahsettiim modeller, bu faydalarn ounun yabanc uyruklular iin geerli ola
can varsayar. Ancak alma vizeleri bu kazanlarn bir ksmn i gc ithal eden lkelerde
tutmak iin kullanlabilir. Soru, g alan ve veren lkelerdeki cret farkllklarn kimin elde

272

Akll Kreselleme
ettiidir. Diyelim ki es sahibi lke kstl vizeleri yurtdndan ii getirmek isteyen yerel i
letmelere veya yklenicilere ak arttrma yoluyla satar. iilerden ziyade es sahibi lke sz
konusu paraya sahip olacaktr. Kazanlarn makul datm vize veri plan tasarm ile mm

kndr.
28. Paul Krugman, "Chinese New Year," New York Times, December 3 1, 2009.
29. Baknz Dani Rodrik, "The Real Exchange Rate and Economic Growth," Brookings Papers on
Economic Activity (Fail 2008).
30. Teknik ksmyla ilgileneler iin biraz daha aklama yapalm. bir ithalat gmrk vergisi veya
ihracat teviki ticaret dengesinin iyiletirilmesi etkisi yaratacaktr. Ancak buna karlk (ger
ek) dviz orannda bir artla bu etki ortadan kalkabilir (ve devlet etkin bir biimde mda
hale etmezse ortadan kalkar). Gerek dviz orannn artmas, yerel ticaret mallar talebi bu
ykselie olumlu bir reaksiyon gstermedike (ticaret mallarnn fiyatlarn aa eker) esas
gmrk vergisi veya tevik politikalarnn tevik etkisini tamamen sfrlamaz. Bu nedenle,
gerek dviz deer art ile btnleen sanayi politikas ticaret dengesini etkilemeden ticari
mallarn retimini arttrabilir. Baknz Dani Rodrik, "Growth After the Crisis," in Globalization
and Growth: lmplications for a Post-Crisis World, Commission on Growth and Development,
Washington, DC, 2010.
31. Bu yaklak yzde 25 orannda bir art olacaktr. Baknz Dani Rodrik, "Making Room far
China in the World Economy," VoxEU.org, December 17, 2009, http://voxeu.org/index.
php?q=node/4399.
32. kisini birbirine balayan ey, in hkmetinin renminbinin deer kazanmasn nlemek
iin dolar almak zorunda olmasdr.
33. Martin jacques, When China Rules the World: The End ofthe Western World and the Birth ofa
New Global Order (New York: Penguin, 2009).
34. Stephen S. Cohen and Bradford DeLong Amerika Birleik Devletlerinin ekonomik durumun
daki kaybn kresel ekonomik istikrar bakmndan sonular hakknda endielerini dile ge
tirir. almalar iin baknz The End of lnfluence: What Happens When Other Countries Have
the Money (New York: Basic Books, 2010).

T E E K K R

Pek ok arkadam, eletirmen ve komplocu yllar boyunca bu ki


tapta yer alan argmanlarn ilk hallerine maruz kalm ve dnce
lerimin ekillenmesine yardm eden cevaplar vermitir. Bu yorumlar,
ilerinde en ok eletirenin dncelerimde tespit ettii yanllardan
beni her zaman kurtarm olmasa da, umarm en azndan bu farkl
lklara kar dncelerimi daha byk bir hassasiyetle ifade etmemi
saladlar.
Unutmu olabileceklerime imdiden zr dileyerek Daran Acemog
lu, Philippe Aghion, Abhijit Banerjee, Jagdish Bhagwati, Nancy Birdsall,
George Borjas, Franois Bourguignon, Susan Collins, Avinash Dixit, Bili
Easterly, Barry Eichengreen, Ron Findlay, Jeff Frankel, Richard Free
man, Jeff Frieden, Gene Grossman, Ricardo Hausmann, Gerry Helleiner,
Elhanan Helpman, Peter Kenen, Bob Keohane, Tarun Khanna, Robert
Lawrence, Frank Levy, Justin Lin, Jose Antonio Ocampo, Lant Pritchett,
Jim Robinson, John Ruggie, Jeffrey Sachs, Mike Spence, T. N. Srinivasan,
Nick Stern, Joe Stiglitz, Arvind Subramanian, Larry Summers, Robert
Unger ve Andres Velasco'ya teekkr etmek isterim. Ekonomi mesle
inde benim iin her zaman en iyi "tilki" modelini tekil edecek olan
Avinash Dixit'e ayrca teekkr ederim.
Bu listedeki kii, kitabmn hazrlk aamasnda olduka nemli
bir rol oynad. Jeff Frieden, Robert Lawrence ve Arvind Subramanian
metni tamamen okudu; sadece maddi hatalar dzeltmekle kalmad
lar, bana ok deerli geribildirimlerde bulundular. Jeff Frieden pek ok
baka yararl nerilerinin yan sra, beni yanl beysbol benzetmelerin
den ve Latince evirilerden kurtard.
273

274

Teekkr

lk iki taslak blm gtrdmde W.W. Norton'daki editrm


Drake McFeely' den aldm ilk cevabn beni hayal krklna urattn
itiraf etmeliyim: "Baka bir kelime daha yazmadan seninle konualm."
Bunlar olduka iyi iki blm, diye dnmtm! Ama Drake hakly
d; irili ufakl pek ok konudaki nazik rehberlii ile Brendan Curry'nin
detayl nerileri benim gzmde bile bu kitab ok daha iyi bir hale
getirdi! Onlarla almak byk bir ayrcalk. Wylie Agency'den Scott
Moyers ilk neriden nihai rne kadar bu almann her bir aamas
n dikkatlice okudu. Benim iin ok muhteem bir destek ve dnce
kayna oldu.
Szckler, aileme beslediim minnettarl anlatmama yetmez: ka
rm Pnar Doan benim en byk destekim oldu; byle bir hayat arka
dam olduu iin ok anslym; olum Deniz bu kitap hakknda kesin
bir fikri olamayacak kadar kk olsa da beni ok seviyor; kzm Odile
ne anlama geldiklerini bilmeden ok nce arz ve talep erilerini izdi;
kzm Delphine kitabn kapak tasarmn kendisinin yapamamasn y
zme vurmad. Kardeim zel, Nita ve geni ailesiyle birlikte her zaman
yanmdayd. Babam Vitali Rodrik'in hatras her daim bana arkadalk
etti ve daha iyisini yapmam iin beni tevik etti. En az yukardaki say
dklarm kadar deerli anneme ne kadar borlu olduumu sylemem
gerekir. u anda dzgn saylabilecek nesirler yazabiliyorsam, kimin
sayesinde olduunu o ok iyi biliyor. Hepinizi ok seviyorum.
Bu kitab kaynpederim etin Doan'a ithaf ediyorum. Bu satrlar
yazdm srada, onunla birlikte alan pek oklar ile birlikte yanl
ve uydurma sulamalar yznden Trkiye'de tutuklu. Umarm bu ki
tap ktnda oktan adalet yerini bulmu olur.

DZN

A
AB 70, 91, 109, 189, 190, 191, 192, 193, 266
ABD Anayasas 252
ABD dolar 88, 93, 162, 251
Abdelal, Rawi 87, 258
ABD Hazinesi 1 1 1
A gzllk xix
Adam kayrma 17
Adam Smith 8, 1 1, 18, 22, 23, 41, 44, 46, 101,
205, 252, 255
Adil rekabet 253
Adil ticaret etiketi 199
Afrika 6, 10, 72, 123, 128, 138, 139, 141, 146,
147, 149, 150, 1 5 1, 156, 157, 158,
163, 173, 179, 216, 227, 233, 234,
240, 241, 251, 264, 265, 267, 270
Afrika Byme ve Frsat Kanunu (2000 ) 216
Afrika Ulusal Kongresi 156
Afyon Sava 29
Afyon ticareti 7
AlG 261
Akerlof, George 107
Alman Mark 95
Almanya 24, 26, 35, 39, 65, 87, 91, 109, 190,
191, 197, 206, 236
Altndan Deli Gmlei 165
Altn ktl 32, 36, 87
Altn standart! 23, 88
Altyap 13, 28, 62, 63, 1 14, 126, 129, 133,
134, 140, 145, 149, 1 5 1, 155, 185,
190, 192, 202, 2 10, 241
Amerika Birleik Devletleri xi, xii, xiii, xiv, 14,
15, 23, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32,
34, 35, 36, 38, 44, 45, 46, 49, 50, 52,
59, 61, 62, 65, 69, 70, 71, 72, 74, 75,

79, 83, 84, 87, 88, 89, 90, 93, 95, 106,
1 12, 1 13, 1 14, 1 16, 122, 1 2 5, 150,
158, 169, 1 72, 173, 174, 1 77, 178,
185, 194, 195, 196, 197, 200, 201,
206, 207, 209, 210, 2 13, 2 1 6, 227,
229, 230, 231, 235, 238, 240, 241,
244, 245, 255
Amerikal Kzlderi 10
Amerikal Kzlderili 4
Anarist xiii, 7 1
Andorra 1 70, 203
Anonim irket 5, 7
Anti-damping 66
Anti-Damping 64, 226
Anti-trst politikalar 206
Apple 1 2
Aratrma ve gelitirme 4 7
Archilochus 100
Arjantin ix, 72, 82, 95, 105, 125, 147, 148,
161, 162, 163, 164, 165, 166, 193,
262, 266
Asimetrik bilgiler 100, 107
Asya ix, x, xi, xv, 6, 22, 28, 32, 72, 81, 82, 83,
88, 95, 107, 1 12, 1 14, 120, 124, 126,
127, 128, 137, 140, 141, 143, 146,
147, 148, 159, 163, 1 73, 174, 1 79,
184, 197, 227, 233, 258, 261, 264,
270
Ar avlanma 3, 249
Arlk 106, 2 1 0
Atlantic 1 14, 1 15, 2 6 1
Avam Kamaras 1 1
Avrupa Birlii xiii, 69, 70, 7 1, 72, 109, 165,
170, 1 7 1, 172, 174, 178, 189, 190,
191, 192, 193, 194, 209, 2 13, 229,
268
275

276

Akll Kreselleme

Avrupa Ekonomik birlii rgt 2S9


Avrupa Komisyonu 71, 189, 230
Avrupa Konseyi 90
Avrupa Merkez Bankas 189, 268
Avrupa Parlamentosu 90, 230
Avustralya 4, s, 22, 23
Avusturya 27, 3S
Ayakkab makinesi operatr 7S
Ayrmclk yapmama xiii, 6

B
Babr mparatorluu 7
Baht, Tayland xi
Bairach, Paul 27, 24, 2S2, 262
Bangalor 48
Bankaclk krizleri 96
Bankaclk sistemi xi
Basel komitesi 270
Basel Komitesi 98, 233
Bat Afrika o, 72, 227, 270
Bat Avrupa 79
Bat Srgnleri 22, 23
Bauer, Peter T. 263
Bear Stearns xii
Bebek lm oran 9
Beceriler 49, 99, 24, 37, 96, 204, 234, 236
Benzin 70, 73
Bergsten, Fred xiv
Berlin, Sir Isaiah 100
Bernanke, Ben , 2S6
Bhagwati xiv, 77, o7, o8, 2S7, 260
Bhagwati, jagdish xiv, 77, o7
Bilgi birikimi 4 7
Birinci Dnya Sava xv, 2S, 27, 32, 34, 37,
39, 76
Birlemi Milletler so, 86
Bismarck 26
Blinder, Alan xiv, 76, 2S7
BM Milenyum Kalknma Hedefleri s
BM Milenyum Projesi s o
Bolivyal 2 3 S
Bono 243
Bor krizi 9S, 48
Borlanma 80, 82, 99, 2, 97, 2S4
Borlular xii, 33, 96
Blgesel ticaret anlamalar xiv, 72
Bretton Woods vii, xv, xvi, 27, S9, 60, 6, 62,
63, 6S, 66, 67, 73, 76, 80, 84, 8S, 86,
87, 88, 89, 92, 93, 9S, 97, 06, 4,
22, 36, 64, 76, 78, 79, 8o,
86, 206, 207, 208, 209, 2 13, 2S6,
2S8

Bretton Woods konsenss 73, 84, 92


Brezilya ix, 71, 72, 9S, os, 46, 47, 48,
s4, 63, 233, 244
Brittan, Samuel 2S3
Brown, Gordon 26S
Buenos Aires 2S, 6
Bulgaristan 9
Brokrasi 34, 83, 29, ss, 227
Brokratlar 3, o3, 26, 29, 83
Byk Ayrlk 20, 2 , 42
Byk Buhran 6, 30, 38, 39, S9, 60, 8S, 2,
206, 2S4

c
Calvo, Guillermo 96
Camdessus, Michel 79, 9, os
Cameron, David 4
Cavollo, Domingo 6, 266
Cenevre 62, 7 , 70
Cep telefonu 34
Churchill, Winston 3S
Citigroup 2
Cobden-Chevalier Anlamas 24
Cobden, Richard 24, 2S2
Cohen, joshua 187, 267
Cok ynllk xiii
Connolly, john 88
Considerations Upon the East-India Trade
(Martyn) 42, 2S4
Cree Kzlderilileri 5, 9, 8
alma koullar ok kt i yerleri 234
alma saatleri 266
alma standartlar 66, 67, 68, 94, 96,
2o, 209, 238, 243, 267
ek Cumhuriyeti 90
elik 64, 24
evre dzenlemeleri 73
evre standartlar 187, 99, 2 s, 223
kt x, xi, S, 6, s, 28, 37, 42, 4S, SS, S9, 6,
6S, 70, 7S, 89, 9S, 2, ss, s8, 6,
64, 6S, 206, 228, 262
ikolata 99
in ix, X, xiii, xiv, XV, xvi, xx, 7, 2, 29, 6, 70,
72, 74, 7S, 97, 4, 20, 28, 30,
3, 32, 33, 34, 3S, 36, 40,
43, s4, ss, s6, s7, 74, 79,
94, 9S, 97, 200, 207, 2 s, 2 6,
2 18, 22, 239, 240, 24, 242, 243,
244, 24S, 2S, 263, 272
ocuk ii altrmak S , 9S, 226
ok Elyafllar Anlamas 64, 66, 68
ok uluslu iletmeler 80, 29, 180, 238

Dizin

D
Dalgal kur 85, 89, 93, 94
Davos 79
Deflasyon 35, 36, 87, 266
de la Rua, Fernando 63
Delors, jacques 9
Demiryollar 33
Deng Xiaoping 3
Des Groseilliers, Medard Chouart, sieur 4
de Soto, Hernando s , 265
Devalasyon 3, 93, 95, os, 4, 63, 93
Dou Afrika 2 S
Dou Asya 8 3 , 20, 26, 27, 28, 3 7 , 40,
43, 46, 47, s9, 73, 264
Dou Asya Mucizesi 27, 46
Doum oranlar 24
Doha Round xiii, 228, 234
Dominik Cumhuriyeti 34
Dornbusch 8, 258
Dornbusch, Rudi 8
Dom, Nicholas 233, 271
Driskill, Robert 56, 255
DT 72, 3 , 35, 84, 256, 266, 267
Dnya Bankas 6, 62, 26, 27, 30, 43,
4s, 46, so, s , 2s0, 262, 264,
271
Dnya ekonomisi 6, 76, 239
Dnya ekonomisinin siyasi lemi 6, 76,
266
Dnya Hayvan Sal rgt 70
Dnya Salk rgt 70
Dnya Ticaret rgt vii, xiii, 59, 65, 66, 67,
68, 69, 70, 7, 73, s6, s7, 58, 59,
70, 7, 72, 73, 74, 7S, 79,
209, 2 , 223, 224, 242, 243, 256
Dk gelirli lkeler xiv, 77, 235, 269
Dzenleme arbitraj 232, 270
Dzenleme eitlilii 229, 232, 233, 234
Dzenleme standartlar 1 14, 96, 232, 233

E
Easterly, William s, 265
Economist, The 23, 257, 26, 270
Eichengreen, Barry 3, 253, 254, 259, 26
Ekonomik byme xvi, xix, 8, 25, 27, 3 , 6,
63, 66, 76, 80, 8, 82, 88, 97, 99, 2 ,
22, 24, 26, 27, 28, 3o, 32,
33, 3S, 4, 42, 47, 53, ss,
s9, 65, 79, 2 6, 240, 244, 256,
259, 264
Ekonomik birlii ve Kalknma rgtne
(OECD) 9

277

Ekonomik kreselleme xiii, xv, xvi, xvii, xviii,


9, , 7, 9, 28, 67, 68, 76, 79,
204, 207, 245
Ekonomik serbestleme 59, 65, 47, s4
Elektronik eya 24
Elit kesim 2, 23
El Salvador 240
Emisyon standartlar 70, 2 s
Emlak kredisi 95
Emlak krizi o4, 94, 228
Emperyalizm 22, 28, 29, 73, 76
Emtiaya dayal ekonomiler 23
Endonezya ix, xii, 70, 8, 82, 27, 44, 67,
94, 96
Enflasyon 35, 85, 89, 94, o9, 29, s3, s6,
6, 62
Engerman, Stanley L. 253, 262
Esas eitsizlik 86
Esserman, Susan 69, 256
Eitlik 46, 6, 63, o
Eitsizlik xvi, 76, 77, 23, 245, 268
Etiketleme 98, 99, 200, 2o
Euro Alan 93, 268

F
Fahielik 96
Faiz oranlar 30, 3, 32, 35, 36, 85, 90, 96,
o6, 10, 2, 13, 1 14, 27, s7,
62
Fakirler 46, 240, 270
Fannie Mae xii
Federalizm 77, 78
Ferguson, Niall 28, 253
Fikri haklar 209
Fikri Mlkiyet Haklar Anlamas 74
Filipinler 8
Financial Times xiv, 252, 257, 26, 265, 266,
267, 270, 271
Finansal Kreselleme Neden Hayal Krkl
Yaratt? x
Finansal panik 83, o7
Fischer 8, 103, o8, 258, 260
Fischer, Stanley 8, o3, 258, 260
Fiyat deflasyonu 87
Fiyat dleri 36
Fransa 4, 6, 24, 26, 28, 3, 36, 39, 65, 87, 90,
9, o9, 4o, 9o, 9, 97
Fransz 4, 5, 24, 33, 65, 90, 9, 6, 92, 230,
268
Freddie Mac xii
Frieden, Jeffry 39, 254, 259
Friedman xix, 65, 66, 76, 256, 266
Friedman, Milton xix
Friedman, Tom 65, 76

278

Akll Kreselleme

G
Gallagher, john 29, 253
Galor, Oded 124, 262
Gandhi, Rajiv 155
Garraway'in kahvehanesi 3, 2 5 1
Garraway'in kahvehanesi 3, 2 5 1
Garten, jeffrey 184, 2 6 7
GATT 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 170,
1 7 1, 173, 178, 206, 207, 223, 226,
228, 269
Gayrisafi yurtii hasla 52, 96, 255
Gazeteler 3 7
Geici alma vizesi 236, 238
Geim masraflar 23, 75
Gelir dalm 25, 46, 48, 52, 59, 74, 1 19, 239,
243
Gelir eitsizlii 74, 75
Gelimekte olan uluslar x, xvi, 13, 72, 154,
158, 175, 236, 243, 244
Gelimi ekonomiler xi, 14, 89, 1 12, 150, 206
Gemi inaat 126
Genel Grev 37
General Electric 17
Genetii deitirilmi 47, 266
Genetii deitirilmi rnler 70
Genetik mhendislii 47, 225
Gerileme 37, 38
Gda 17, 18, 69, 70, 72, 255
Gda Kodeks Komisyonu 70
Gda ve la Kurumu 255
Gda ve Tarm rgt 70
Gladstone, William 27, 34
Goldman Sachs 109
Glge xi, 67, 164
Glge bankaclk sistemi xi
Gnll ihracat kstlamalar 64, 66
Gzetim 19, 92, 103, 105, 190, 2 15, 257
Greenspan, Alan 1 13
Grev 36, 37, 163
Guatemala 167, 199, 268
Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas
(GATT) 62, 170
Gmrk vergileri 22, 23, 25, 26, 27, 44, 48,
49, 50, 52, 62, 63, 64, 66, 68, 69, 123,
137, 144, 150, 153, 157, 222, 223,
236, 242, 255, 256, 264
Gm 7, 32
Gney Afrika 156, 157, 158, 173, 233, 265
Gney Amerika 32
Gneydou Asya ix, 6, 81, 127, 141, 146, 233
Gney Kore ix, 81, 82, 91, 127, 128, 129, 136,
144, 146, 154, 156, 174

Gvenlik alar 16, 17, 39, 50, 77, 183, 208


Gvenlik standartlar 51, 170, 201, 230

H
Hail, Peterl 65
Hamilton, Alexander 158, 265
Hausmann, Ricardo 265
HBC 5
Hedge fonlar 230
HIV/AIDS 1 5 1, 186
Hindistan xiii, xvi, xx , 6, 7, 33, 39, 42, 43, 70,
71, 72, 139, 140, 146, 147, 148, 154,
155, 156, 174, 198, 2 13, 2 1 5, 2 1 7,
234, 235, 236, 244, 271
Hindistan ayaklanmas (1858) 7
Hiper enflasyon 35, 161, 162
Hiperenflasyon 132
Hiper kreselleme xvi, xviii, 67, 1 13, 164,
165, 166, 173, 175, 176, 177, 178,
180, 189, 193, 194, 204, 206, 207,
2 10, 2 14, 2 1 5, 245
Hiperkreselleme 61
Hirschman, Albert 142
Hollanda 14, 15, 24, 190
Hong Kong 79, 81, 127, 154, 258, 263
Hormonlu biftek 256
Hornby, Nick 202, 268
Howse, Robert 69, 171, 224, 256, 266, 267,
269
Hudson's Bay Company 5, 6, 8, 10, 1 1, 18, 28,
251, 252
Hudson's Koyu 5, 6, 8, 9, 10, 1 1, 18, 28, 251,
252
Hukukun stnl 104
Hkmet bykl 15

!BM 134
IMF x, 62, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 86, 89, 91,
103, 105, 107, 108, 1 14, 1 15, 1 1 6,
149, 156, 174, 192, 193, 232, 233,
251, 258, 259, 260, 261, 265, 268,
270, 271
Immelt, jeffrey 17, 252
Indira Gandhi 155
Irk ayrmcl 1 73
sava 23, 93
sxava 25
flas ix, 33, 95, 100, 109, 184, 192, 199
hracata ynelik retim merkezleri 141
hracat tevikleri 130, 135
kinci Dnya Sava xv, xix, 59, 97, 1 14, 126,
140, 206

Dizin

kinci nesil 150, 152


ki sava aras dnem 84, 90, 92, 93, 253
klim deiiklii 2 17, 2 1 8, 2 19, 232
kna 9, 1 1, 29, 33, 36, 57, 185, 252
la xx , 36, 7 1, 148, 2ss
lalar 47, 174
lerleme yandalar xiii
letiim teknolojileri 202, 203
nan sistemleri 12, 13, 22, 34, 39, 62
ngiliz East lndia Company 6, 7
ngiltere 4, 5, 29, 31, 32, 35, 36, 37, 38, 41,
42, 43, 61, 65, 90, 93, 95, 122, 123,
164, 190, 191, 230, 244, 251, 252,
253, 259, 270
nsan doas 1 1, 252
nsan haklar 186, 190, 196, 2 1 1, 2 15, 2 19,
241
naat 63, 126, 1 73
nternet 202, 254
iPhone 12
ipotekli konut finansman krizi 95
potekli konut finansman krizi 1 1 1
rlanda 169, 190, 191
skandinavya 210
spanya 193
stikrarszlk 37, 89, 90, 93, 153, 232
sve 14, 15, 24, 65, 82, 95, 150
svire 24, 39, 90
birlii 1 2 1, 140
i sendikalar 224, 25 7
dngs 1 8
gc piyasas x, 6 5 , 106, 150, 157, 2 1 0
lem maliyetleri 1 1, 1 2 , 1 7 , 18, 19, 2 1, 22,
25, 28, 3 1, 63, 69, 73, 86, 87, 1 1 7,
122, 137, 154, 162, 175, 176, 180,
189, 227, 229, 234
sizlik 16, 35, 36, 39, 43, 49, 76, 85, 89, 157,
183, 193
sizlik yardm 16
talya 24, 95
thal ikameci sanayi 146, 147, 148, 149
tibar kayb 33
zlanda 95, 1 13

jacques, Martin 244, 272


jamaika 235
Japonya 14, 15, 29, 65, 70, 71, 125, 126, 127,
128, 134, 136, 154, 179, 2 1 0, 262
jean-Claude Trichet 268
jennings Bryan, William 32
johnson 1 14, 1 15, 1 1 6, 2 3 1
johnson, Simon 1 14, 1 16, 2 3 1 , 2 6 1 , 262, 2 7 0

279

K
Kadnlar 45, 170, 255, 266
Kahve 3, 199, 200
Kaldra xi, xii, 75, 1 1 5, 168, 199, 228, 270
Kalknma ve Sosyal Koruma Tedbirleri
Anlamas 223
Kambiyo kontrol 35
Kanada 4, 5, 6, 1 1, 28, 123, 173, 202
Kapitalizm xii, xvii, 7, 10, 13, 60, 65, 179,
205, 206, 207, 208, 210
Kapsaml G Reformu Kanunu ( 2006 ) 238
Kara borsa 264
Karayipler 4, 123
Karbondioksit 217
Karides 70
Karlatrmal stnlk 55, 57, 76, 123, 145,
191, 196
Karllk 16
Kasaba ve ky iletmeleri 132
Kebek 4
Keohane, Robert 26, 180
Keynes xix, 30, 32, 35, 37, 59, 60, 61, 62, 65,
73, 84, 85, 86, 89, 94, 106, 107, 1 1 6,
1 1 7, 139, 164, 207, 209, 253, 256,
258
Ksa vadeli 80, 83, 86, 91, 93, 107, 1 12, 135,
137, 193, 197, 233, 260, 270
Kta Avrupas 65, 122, 229
Ktlk 86
Kzlderililer 4, 5, 6, 9, 10, 18, 252
Kimlikler 45, 183, 188, 202, 203, 204
Kindleberger 96, 259
Kindleberger,Charles 96
Kirpi 99, 100, 101, 102, 103, 104, 105, 106,
108, 1 10, 260
Kiisel kar xviii, xx , 41, 45, 52, 107, 162,
218
Klonlanma 4 7
Kolombiya 77, 104, 107, 203, 240
Komnistler 39, 128
Kongre Partisi 155
Konsenss aray 149
Konut balonu 113
Konvertibilite Kanunu 162, 163, 164
korumaclk 77
Korumaclk xv, 27, 29, 38, 59, 94, 147, 170,
214, 2 1 6, 222, 227, 241
Koruma Tedbirleri Anlamas, Dnya Ticaret
Anlamas 223
Korunma tedbirleri 223, 224, 225, 226
Kosta Rika 199, 268
Kotalar 63, 64, 68, 69, 131
Klelik 25, 26

280 Akll Kreselleme


Kle ticareti 10, 18
Kmr 36
Kredi derecelendirme kurulular xii, 1 13,
195, 198, 199, 230
Kredi piyasalar xi, 33, 1 10, 183
Krizler xi, 82, 89, 91, 95, 96, 1 1 1, 148, 154,
205, 207, 2 1 8
Kruege; Anne 145, 1 5 0
Krugman, Paul xiv, 7 3 , 240, 257, 258, 2 7 2
Kunduz krk 3 , 4, 9
Kurtarma planlar xi, 192
Kurumlar vergisi 169
Kurumsal altyap 2 1 0
Kurumsal eitlilik 2 1 1, 228, 240
Kurumsal ynetiim xvii, 65, 104, 108, 2 1 0
Kuzey Amerika 1 0 , 1 2 2 , 173
Kuzey Amerika Serbest Ticaret Szlemesi
(NAFTA) 1 73
Kuzey Kore 128
Kresel datm 92
Kresel snma 2 1 7, 218
Kreselleme kart gruplar xiii
Kresel piyasalar xv, 17, 18, 19, 100, 135,
136, 146, 154, 175, 208, 2 14, 219,
229
Kresel standartlar 178, 196, 197, 198
Kresel toplum 189
Kresel ynetiim xvii, 177, 178, 183, 184,
185, 186, 187, 188, 189, 194, 196,
198, 201, 204, 207, 209, 229, 245

L
Lale lgnl xi
Latin Amerika xvi, 22, 32, 34, 39, 72, 95, 123,
124, 143, 146, 147, 148, 149, 150,
152, 155, 162, 1 73, 179, 252
Lawrence 73, 251, 256, 257, 258, 262
Lawrence, Robert 73, 257, 258
Lehman Brothers xii
Lenovo 134
Lerne; Abba 252
Lerne; josh 137, 263
Lerner teoremi 252
Letonya 165, 192, 193
Lewis, Michael 105, 260
Lewis, W. Arthur 142
Lexus and the Olive Tree, The (Friedman)
256, 266
Lincoln, Abraham 25, 44, 254
Litvanya 95
Lizbon Anlamas 190
Lochner v. New York 266
Londra 3, 4, 5, 1 1, 23, 32, 90, 139, 261

Ludd, Ned 48
Lksemburg 191

M
Maastricht Anlamas (1992) 9 1
Macaristan 3 5 , 192
Macedo, Stephen 180, 267
Madagaskar 139, 269
Maddison, Angus 122, 261, 262
Madencilik 157
Maden ekonomisi 123
Madenler 7
Makroekonomik politikalar 103, 106, 108,
243
Maksimum alma saatleri 266
Malezya 81, 82, 127, 261
Mali ak 153
Mali dzenleme 104, 105, 190, 197, 201,
208, 209, 2 1 1, 228, 229, 231, 233,
235, 261
Mali hizmetler 185, 232
Mali stikrar Kurulu 229
Mali kriz 258, 259, 261, 270
Mali kreselleme xiv, 30, 97, 104, 108, 109,
1 10, 112, 1 16, 131, 143, 206, 207,
229, 232, 234, 259
Mali politika 3 1, 67, 86, 89, 94, 96, 102, 105,
156, 157, 206, 266
Maliye Bakanl 127
Mali yenilik 1 10
Manchester 23
Mandra rnleri 222
Mantkl beklentiler 117
Manuel, Trevor 156
Marshall Plan 259
Martyn 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 217,
254
Martyn, Henry 41, 45, 46, 47, 2 17, 254
Marx, Kari 23, 205
Mauritania 269
Mauritius 139, 140, 141, 142, 144, 146, 156,
157, 1 74, 263, 265
Mavnalar 42
McCain, john 169
Meade 139, 140, 141, 142, 145, 146, 156,
157, 263, 265
Meade, james 139, 142, 145
Meiji 125, 126, 154, 262
Meiji Restorasyonu 154
Meksika 91, 95, 146, 147, 154, 173, 253, 264
Menem, Carlos 162
Menkul kymet deerlemesi 195
Menkul kymetler 1 1 1, 194, 198, 199

Dizin 281
Merkantalist 7, 8, 19, 27, 42, 44, 240, 253
Merkantalizm 4, 8, 10, 59, 73, 176, 244
Merkel, Angela 268
Merkez bankalar 13, 22, 30, 3 1, 32, 37, 79,
83, 87, 95, 103, 150, 177, 229
Metan 217
Mevduat sigortas 100, 112
Msr 34, 72, 240
Michael Trebilcock 171
Mili, John Stuart 23
Mishkin 104, 105, 108, 260
Mishkin, Frederic 104
Mitchener, Kris James 253, 254
Mitterrand 90, 9 1
Moore, Barrington 252, 2 5 3
Moore, Mike 72, 2 5 6
Moravcsik, Andrew 180, 267
Mountford, Andrew 124, 262
Mlkiyet haklar 8, 12, 13, 16, 104, 123, 130,
1 3 1, 132, 134, 150, 151, 154, 174,
205, 208

N
NAFTA 173, 253, 266
Nakliye masraflar 124
Napolyon Savalar 23, 93
National Bureau of Economic Research 253,
257, 259, 262
NBC/Wall Street Journal xiii
Nelson, Richard 1 74
Neoliberalizm 67
Nepal 198
Netville 202, 203, 268
New York 32, 36, 234, 235, 251, 252, 253,
255, 256, 257, 258, 259, 260, 261,
262, 263, 265, 266, 267, 268, 269,
271, 272
Next Globalization, The (Mishkin) 104
Nihai kredi mercii 19, 83, 1 12, 184, 208
Nijerya 269
Nijeryal 235
Nixon, Richard 88
Norman, Montagu 35
Nfus bymesi 124
Nkleer teknoloji 47
Nye, John 253

o
Obama, Barack xiv; 169, 230
OECD 91, 169, 170, 259, 262, 264
On dokuzuncu yzyl kresellemesi 22, 29,
30
OPEC 218

Orta Dou 22, 32, 71, 129, 146, 147, 1 79


Osmanl Dyun'u Umumiyesi 33
Osmanllar 7, 29
Otomobil endstrisi 47
Otomobil paralar 133, 148
Otoriter rejimler 2 1 5, 2 1 6, 226, 268
demeler dengesi 86, 88
rgtlenme zgrl 196
z dzenleme xii
zel Ekonomik Blgeler (SEZ) 133
zel Fon ekme Hakk (SOR) 89
zelletirme 132, 143, 149, 150, 162, 176
zel maliyetler 46

p
Pamuk 6, 72, 126, 217, 227, 262, 270
Para arz 30, 32, 88, 162
Para birimleri ix, x, 1 7, 22, 30, 84, 86, 88, 95,
227, 233
Para politikas xii, 30, 31, 85, 95, 106, 1 3 5,
162, 189, 190
Patent 47, 68, 71, 174, 240, 267
Patlama ve iflas dngs 33
Perry, Matthew C. 29
Peru 267
Peso, Arjantin 162
Peterson lnstitute for lnternational Economics xiv, 253, 263
Petrol xvi, 124, 218
Pirin 128, 222
Piyasa bazl zmler 201
Polis 1 1, 13, 18, 28, 33, 264
Politika danmanlar xviii, 156
Politika hedeflemesi ilkesi 102, 108
Polonya 35, 190
Portekiz 10, 43, 193
Porto Rikolu 235
Posner, Eric 267
Pound 251
Prebisch, Raul 142
Pritchett, Lant 271

Q
Qian, Yingyi 132, 262, 263

R
Radisson, Pierre-Esprit 4
Radyo 37
Refah xv, xvi, xvii, xx , 7, 16, 23, 45, 53, 61, 65,
75, 80, 86, 101, 1 19, 120, 132, 179,
206, 2 1 0, 2 1 1, 214, 2 1 6, 239, 256
Refah devleti xvi, 61, 65, 179, 239

282 Akll Kreselleme


Reformlar 10 3 , 104, 10 5, 133, 1 36, 139, 143,
149, 150, 151, 152, 154, 228, 229
Reinhart, Carmen 96, 184, 267
Renminbi, in 135, 242, 243, 272
Revizyonistler 142, 143, 145, 146, 147, 148,
149, 264
Ricardo, David 22, 23, 41, 43, 44, 45
Risk alma 197, 198, 200
Robinson, Ronald 29, 253
Rogoff 96, 108, 184, 185, 256, 259, 260, 264,
267
Rogoff, Ken 96, 108, 184
Roosevelt, Franklin 36
Roosevelt Gerekesi 34
Roosevelt, Theodore 34
Rosenstein-Rodan, Paul 142
Royal African Company 10
Ruggie, john 65, 186, 256
Rugmark 198, 200
Rusya ix, 3, 82, 83, 95

s
Sabel, Charles 187, 190
Sabit dviz kuru 38, 88, 193
Sachs 83, 109, 144, 145, 149, 150, 258, 263,
264, 265
Sachs, jeffrey 83, 144, 149, 1 50, 258, 265
Salk standartlar 149
Salk ve Bitki Sal nlemleri Anlamas,
Dnya Ticaret rgt 70
Sahraalt 128
Samuelson, Paul xiv, 44, 49
Sanayi Devrimi 23, 24, 48, 52, 76, 97, 120,
122, 124
Sanayileme 39, 66, 122, 1 2 7, 1 3 5, 1 3 7, 146,
147, 148, 149, 152
Sanayi politikalar 66, 1 35, 1 37, 173
Sarkozy, Nicolas 268
Sen, Amartya 1 88, 202, 268
Sendikalar 37, 53, 67, 76, 163, 166, 206, 257,
267
Sera gazlar 2 1 7
Serbest piyasalar xix, 2 2 , 5 7 , 6 5 , 6 7 , 1 2 5 , 1 2 7,
1 39, 255, 263
Serbest ticarete diren 52
Serbest ticaret kart 52
Sermaye ak x, 2 1, 30, 3 1, 32, 79, 80, 81, 85,
87, 90, 95, 99, 103, 105, 106, 107,
108, 109, 1 13, 1 16, 123, 1 27, 135,
148, 152, 1 54, 156, 162, 1 66, 174,
1 76, 179, 193, 206, 2 14, 233, 259,
260
Sermaye gereklilikleri 231, 270

Sermaye hareketi 81, 1 5 7


Sermaye Hareketlerinin Serbestletirilmesi
Szlemesi 91
Sermaye kontrolleri 81, 84, 85, 86, 87, 89, 90,
9 1, 92, 97, 103, 106, 107, 1 1 4, 1 63,
169, 193, 207
Sermaye piyasalar xvi, 80, 81, 95, 97, 103,
106, 107, 1 12, 143
Sertifikasyon ve etiketleme 198
Shakespeare, William 1 0 1
Shiratori, Masaki 1 2 7
Shochu 7 0
Scak para 80, 84, 9 1, 2 3 3
Sigara 1 7 0
Silikon Vadisi 148, 234, 263
Singapur 127
Singer, Peter 188, 202, 268
Sistemik 100, 1 1 3, 199
Sivil toplum rgtleri 199, 200, 223, 224
Siyahlarn Ekonomik Olarak Glendirilmesi
1 73
Slaughter, Anne-Marie 185, 267
Smith 8, 11, 18, 22, 23, 29, 41, 44, 46, 48,
101, 205, 207, 252, 255, 261
Smoot-Hawley Gmrk Vergisi 38, 222
Sokoloff, Kenneth L. 253, 262
Soskice, David 65
Sosyal frsat 46
Sosyal frsat maliyeti 46
Sosyalistler 1 1 6
Sosyalizm 9 0
Sosyal maliyetler 46
Sosyal piyasa ekonomisi 65
Sosyal programlar x, 1 6, 141, 222
Sosyal refah xvii, xx , 101, 206
Sosyal reform 39
Sosyal sigorta 1 6, 19, 39, 61, 177, 206, 208
Sosyal sorumluluk 176, 187, 200, 201
Sovyetler Birlii 61, 193
smrgeci 1 77, 253
Smrgeci 140
Szlemeler 1 3, 1 8, 33, 52, 100, 104, 1 3 1,
1 67, 225, 235, 238
Szlemeli hizmeti 200
Speklasyon 95, 107, 270
Spence, Mike 107
Stagflasyon 89
Stiglitz, joseph xiv, 265
Stopler, Wolfgang 49
Subramanian, Arvind x
Summers, Larry xiv, 75
apka yapm 3
arap 43, 253
eker 6, 1 28, 140, 141, 222

D izin

T
Tahl Yasalar 23, 24, 25
Tam istihdam 31, 54, 61, 85, 86, 157
tarm 59, 63, 66, 68, 70, 71, 72, 128, 157,
189, 206, 222, 227, 269, 270
Tarlalar 124
Tasarruf xi, xii, 43, 46, 80, 81, 99, 1 1 2, 1 13,
134, 140, 237
Tasarruf ve kredi krizi (1980'ler) 112
Tayvan 127, 128, 129, 136, 144, 146, 154,
156, 174, 236, 264
Tazminat konusu 225
Tedarik erileri 48
Tedarik taraf 89
Tekel 4, 6, 10, 18
Tekila krizi 95
Teknokrasi 59, 60, 184, 185
Teknokrat 67, 73, 89, 1 16, 144, 145, 159,
166, 184, 186, 2 12, 233
Teknolojik ilerleme 43, 56, 147, 217
Teknoloji transferi 134, 263
Tekstil 36, 42, 43, 48, 64, 66, 68, 75, 123, 124,
126, 141, 206, 217
Telekomnikasyon 47, 68, 202
Telgraf 22
Telif haklar kanunu 174
Temyiz mahkemesi 68, 266
Tevikler xx, 102, 129, 130, 132, 133, 134,
135, 137, 143, 146, 147, 153, 154,
222, 236, 237, 240, 242, 264, 266,
270
Ticaret anlamalar xiv, xvi, 33, 123, 150,
172, 1 74, 179, 221, 225, 228
Ticaret fazlas 27, 88, 2 18, 240, 241, 242, 243
Ticari bankalar 83, 109, 1 1 2
Ticari ilemler 2 5 9
Tobin 94, 95, 106, 1 16, 1 1 7, 230, 259, 260
Tobin, james 94, 106, 259, 260
Tobin vergisi 95, 230
Tolstoy 100
Toprak reformu 128
Turner, Lord 259
Tketiciler 46, 47, 48, 69, 1 1 7, 195, 198, 199,
200, 227, 240, 269, 270
Tketim xix, 75, 1 19, 259
Trevler 105, 1 1 1
Trkiye 95, 109, 146, 147, 154, 191, 192,
233, 240, 244
Ttn 6, 25

u
Ulam 10, 21, 22

283

uliet, Naked (Horby) 202, 268


Ulusal dzenlemeler xiv, 69, 1 3 1, 167, 221,
232
Ulusal kaynaklar 66
Ulusal piyasalar xv, 17, 19
Ulus devletler xviii, 68, 176, 184, 186, 188,
189, 204, 209, 2 13, 2 1 5, 2 1 7, 2 1 9,
226, 245
Ulus devletler iinde rgtlenen 209
Ulus devletlerin rol 204
Uluslararas finans rejimi 87
uluslar aras hukuk 267
Uluslararas Para Fonu x, 61, 62, 79, 229
Uluslararas piyasalar 15, 17, 129, 167, 1 76,
187
Uluslararas Ticaret rgt 62
Uluslararas ticaret rejimi reformu 2 1 6, 221,
239
Uluslar st a 185, 186
Ulus yaratma 39
Uruguay Round'u 68, 7 1, 228
cretler 36, 37, 73, 74, 75, 76, 99, 107, 1 1 1,
131, 157, 234, 237, 238, 257, 271
mit Burnu 6
rn gvenlik kurallar 197

v
Vapur 2 1
Vasco d a Gama 6
Vasfsz iiler 49, 235
Vatandalk 236
Vatanseverlik 45
Velasco, Andres 265
Vergi rekabeti 168, 169, 170
Verimlilik 43, 50, 101, 1 2 1, 130, 132, 1 3 3,
134, 144, 147, 149, 168, 224, 269
Vietnam 88, 154
Vietnam Sava 88
Volcker kurallar 230
Volcker, Paul 1 1 1
VoxEU.org 184, 254, 261, 271, 272

w
Wall Street xi, xii, xiii, 36, 90, 107, 109, 1 1 1,
1 12, 1 14, 1 15, 1 1 6, 270
Wall Street-Hazine 107
Walmsley, Terri Louise 271
Warner, Andrew 144
Washington Konsenss 67, 89, 143, 149,
150, 151, 162, 163, 263, 265
Wealth ofNations (Smith) 252, 255
Weidenmier, Marc 253, 254
West Coast Hotel Co. v. Parrish 266

284 Akll Kreselleme


White, Harry Dexter 59
Williamson, john 43, 49, 263, 264, 271
Winters, L. Alan 271
Wolf, Martin xiv, 260

y
Yanl hareket 92
Yarg 7, 55, 92, so. 77, 224, 232, 260
Yarg sistemleri so
Yatrm bankacl s
Yediler Grubu 229
Yeniden datm 48, 49, 50, 52, 76, 208, 238
Yeni Fransa 4
Yeni Gr 6
Yenilik xi, 24, 1 10, l l , 32, 137, S3

Yeni Zelanda 22, 23


Yerel kurumlar 7, 66, 97, 2 1 1
Yerel politika xvi, 2 3 , 29, 34, 57, 66, 73, 77,
85, 44, 64, 6S, 66, 77, 83, 2 s.
229, 238
Yerleik liberalizm 73
Yerleik serbestleme uzlas 65
Yetkilendirme 185, 87
Yirmiler Grubu 229, 233
Yoksulluk 20, 30, 43, 44, ss, 240, 270
Yunus, Muhammad s . 265

z
Zuma, jacob 158