You are on page 1of 14

1.

TARH I
Ftih Sultan Mehmed Han, stanbulu fethettikten sonra. Bosna-Hersek
ileriyle megul olmaya balad ve blgenin tammn fethetmek iin
harekete geti ve bunu 1462, 1464de st ste yaplan iki sefer-i
hmyn ile tamamlad. Birinci sefer-i hmynda, Ftih, bata
Bosnann merkezi Yayca ehri olmak zere btn kaleleri kolaylkla ele
geirdi. Yakalanan Bosna kral dm edildi. Ftih Sultan Mehmed Han elde
ettii Bosna ehirlerindeki halkn bir ksmn iskan iin stanbula yollad
ve Yayca ile dier nemli kalelere asker koydu. Bosna sancakbeyliine
Minnetolu Mehmed Beyi tyin ederek, zvornik kalesine de Mihalolu
skender Beyi muhafz brakarak stanbula dnd. Yayca kalesi ancak
1528 senesinde Bosna beyi mehur Gzi Hsrev Bey zamannda alnd.
Hsrev Bey, Bosnann nemli mevkilerinden olan Kilis kalesini de 1536
ylnda fethederek, Osmanl hkimiyetine katt. Bosna, on altnc asrn
ikinci yarsnda beylerbeylik oldu. lk Bosna beylerbeyi olarak Sokullu
Ferhad Paa tyin edildi. Beylerbeyiler, hududa yakn olan Banaluka
kalesinde otururlard. Banalukann batsndaki Bihke kalesi 1591de
dokuz gnlk bir muhasaradan sonra Bosna beylerbeyi Dervi Hasan
Paa tarafndan zabtedildi. Bosna-Hersek eyleti; Saraybosna, Banaluka,
Hersek, Kilis, Krka, Pakrac, Zivornik ve Pojega olmak zere sekiz
sancaktan meydana geliyordu.
2. MLLET SSTEM
600 yl boyunca Osmanl topraklarnda Mslmanlar ile Mslman olmayanlar
birlikte yaadlar. Klasik dnemde bu yaay bar ierisinde geti. O kadar ki
Osmanlya kar haksz iddialarla ortaya kan baz batllar bile bu dnem iin
Osmanl bar deyimini kullanyordu. 19. yzyldan itibaren bu yap
bozulmaya balad. 2. Mahmut "Ben tebann Mslmann camide,
Hrstiyannn kilisede, Musevisini de havrada fark ederim. Aralarnda baka
gn bir fark yoktur. Cmlesi hakkndaki muhabbet ve adaletim kavidir ve
hepsi hakiki evladmdr. diyerek dzeni toparlamaya alm; fakat istenilen
sonucu alamamtr. Mslman olmayan topluluklarn asl istedii daha geni
hak ve zgrlkler deil, tamamen bamsz olmakt.
Osmanl devletinin, egemenlii altndaki topluluklar, din ya da mezhep
esasna gre rgtleyerek ynetmesine millet sistemi denir. Osmanlda bu
sistem slam hukukuna dayanmaktadr. Osmanl bu kavram Mslmanlar ile
Gayr- Mslimleri tanmlamak iin kullanmtr. slamda millet kavram din,

mezhep; bir din ve mezhebe bal topluluk manalarna gelir. Bu kavram


Kur'an'da din ve eriat anlamnda 15 yerde gemektedir.
19. yzyla kadar millet kavram, hibir zaman bir rk, etnik bir grubu ya da
ortak bir dile sahip topluluklar ifade etmek iin kullanlmamtr. Millet terimi
Tanzimat ile birlikte nce ksmen, sonra tamamen kavimleri belirlemek
amacyla kullanlmtr. Fransz Devriminin estirdii ulusu dncenin
Osmanl devletindeki etkileri bu dnemde grlr ve dine dayal millet
sisteminden milliyete dayal ulus sistemine geiin ivme kazand bir
zamana rastlanr. Ulus anlamnda kullanlan millet tanmndan din ve eriat
kalkar ve sre ierisinde millet kavram saysal insan topluluunu ifade eder
duruma gelmitir.
te tarafta millet terimi her bir Gayri Mslim topluluk liderinin dini kimlii
dikkate alnarak, "kilise rgt (church) anlamnda kullanlacaksa o takdirde
bu kavram devlette ayr bir yapy ve ruhani bir gc ifade eder. Bilindii gibi
batdaki kilise rgt, devlette bamsz bir statye sahiptir. Oysa
Osmanldaki milletler, Osmanl siyasi yapsnn bir paras olarak rgtlenmi.
Millet liderleri, hem ruhani hem de cismani yetkilerle donatlmlard. Ayrca
devletin birer memuru idiler. Bundan dolay Nation deyiminin karl
olarak titizlikle ulus karl kullanlmaldr.
Aslnda Osmanlnn ilk kurulu yllarnda Gayri Mslimler imparatorluk
nfusunun ounluunu oluturuyordu bu gerek 16. yzyln balarnda
Selimin Suriye ve Msr fethetmesine kadar deimedi. Osmanllar 20.
yzyln balarna kadar 3 ktada 33 halk, 40 dil, 3 byk dini barndran geni
corafi alanda otorite olmay srdrmtr. Osmanl toplumunun okuluslu
ve ok dinli mozaik yapsnn idari ve sosyal oluumu;
Gayr Mslimler Osmanlnn hangi topranda yaarsa yaasn, hangi dili
kullanrsa kullansn, hangi rka mensup olursa olsunlar inanlara gre
gruplandrlmtr. Ynetim merkezleri stanbulda olan bir siyasal yap
ierisinde bir milletin yesi olarak kabul edilmilerdir. Osmanllar her cemaate
rf ve adetlerine gre bir dzen kurma imkn vermiti. Cemaatler her trl
dini ve i ilerini dzenlemede serbest braklmtr. Devlet cemaatlerin dini
ilerine karmazd. Ancak dini liderlerin ayn zamanda idari vazifelerinin
olmasndan dolay bunlarn seimine mdahale ederdi. Millet ba, ister
patrik, ister haham olsun devlete kar cemaatinden, cemaatine kar da
devletten sorumlu idari grevliydi. Rum, Ermeni ve Yahudi gibi resmen
tannm her cemaatin mali ve adli zerklii bu grevli araclyla
srdrlyordu. Her Gayri Mslim devlet tarafndan sadece cemaatinin

bakan araclyla muhatap alnrd. Osmanllar her cemaate rf ve


adetlerine gre bir dzen kurma imkn verdi. Devlet, cemaatlerin dini
ilerine karmazd. Ancak dini liderlerin ayn zamanda idari vazifelerinin de
olmas nedeniyle bunlarn seimine mdahale ederdi. Her cemaat dini liderini
ve ruhani meclislini serbeste seer ve devletin onayna sunard. Padiah
tasdik ederse patrik greve balard. Patrik cemaatin her meselesiyle megul
olurdu. 2.Mehmet Rum Ortodoks cemaati zerinde stanbul patriini reis-i
ruhani
olarak
tayin
ederken,
Bizans
geleneini
izlemitir.
zellikle Fatih dneminden itibaren gerekletirilmeye allan bu sistem ile,
din, dil, rk ve renk fark gzetmeksizin ve hakim unsur olan Trklere dier
aznlk gruplar arasnda stn bir mevki vermeksizin cihanmul devlet
olma teebbsleri Osmanllara hakim olmaya balad. Osmanlda yaayan
farkl unsurlar slam kltr ve medeniyeti erevesi ierisinde varlklarn
koruyabildiler. Bu sistem sayesinde asrlarca din ve mezhep kavgalarnn
devam ettii Ortadouda, Kafkaslarda ve Balkanlarda asayi salanabildi.
Bu genel deerlendirmeden sonra, Osmanlnn zellikle kurulu ve ykselme
dnemlerinde, Mslman olmayan topluluklarn kazandklar stat ve devletin
bu konuda izledii politikann nasl ve hangi esaslardan olutuunun
aklanmas, Osmanl devletindeki millet sisteminin temel yapsn anlamak
iin arttr. Anadolu Seluklu devleti, Anadolu beylikleri ve balangta bu
beyliklerden biri olan Osmanl devletinde Gayri Mslimlere ait esaslar, slam
hukukunun sorunlar zemeyen hkmleri deitirilmi veya sorunlarn
zm iin hkm bulunmayan durumlarda rfi hukuk kanadndan hkmler
konularak sorun zlmtr.
Osmanl hukuk sisteminde temel kabul edilen slam hukukunun Gayri
Mslimlerle ilgili olduka ayrntl hkmleri vardr. slam hukukuna gre
dnyadaki insanlar iki gruba ayrlr: Mslmanlar ve gayrimslimlerdir.
Mslman olmayan topluluklar ise kendi iinde iki ana gruba ayrmtr.
Bunlar mrikler ve ehli kitaplardr. Ehli Kitap mensuplar eer slam
egemenliinde yayorsa bunlara Ehli zimmet veya zimm denir. slam
hukukunun imamlar baz konularda farkl grlerde olmakla birlikti, drt din
mensubunu genellikle Ehli kitap saymtr. Bu drt din mensubu; Hristiyanlar,
Museviler, Mecusiler ve Sabilerdir. slam hukukuna gre zimmlerin varlklar
ve gvenlikleri slam devletinin sorumluluu altndadr. Bu gruplar ierisinde
say olarak ok olan Hristiyanlardr. Ekonomik olarak ise Museviler daha gl
bir pozisyondayd. Osmanldaki

Gayri Mslimler din ve mezhep bakmdan Hristiyanlar iki farkl adan


gruplandrlmlardr:
1) Katolikler ( Grc, Sryani Kildan Marun, Kpti ve Rum topluluklar bu
mezhepten idi.)
2) Katolik
Sryaniler)

olmayanlar(

Ortodokslar,

Gregoryenler,

Nasturiler,

Yakubi-

Musevilerde pek ok kola ayrlm olmakla birlikte Osmanl topraklarnda


ana Musevi mezhebi vard. Bunlar; Rabbaniler, Karailer ve Samirilerdi.
Osmanl iindeki farkl etnik gruptan insan yayordu. Bunlar; Rumlar,
Yunanllar, Bulgarlar, Srplar, Hrvatlar, Karadallar, Bosnallar, Arnavutlar,
Romenler, Macarlar, ingeneler, Ermeniler, Grcler, Araplard. Din, mezhep
ve etnik olarak bu durumda olan Gayri Mslimlerin kurumsal ileyileri ise
yle idi.
Osmanllar bandan beri, fethettikleri lkelerin Hristiyan ve Yahudi halklarn
ne kleletirmek iin ne din deitirmek iin zorlamlardr. Fethedilen
blgelerdeki uyruklara kendi kurumlarn, dillerini ve dinlerini yaama izni
vermilerdir. Zorla Mslmanlatrlanlara rnek gsterilecek tek Hristiyan
grup; sultann kleleri olarak hkmet ve orduyu oluturan, Trk
aristokrasisine katlmak zere eitilip yetitirilerek devirme sistemine alnan
delikanllard. Ama salad g ve zenginlik nedeniyle bu tr din
deitirmelerin dl ok byk oluyordu; yle ki Hristiyan ana ve babalar
ocuklarnn bu yolla devirme sistemine alnmas iin abalamakla kalmyor
birok Mslman ana ve baba da oullarn devireme sistemine katabilmek
iin Balkanlardaki Hristiyan kylerine gnderiyordu.
Toplu halde Hristiyanlarn din deitirdikleri tek yer Bosna olmutur. Slavlarn
yapt kymlara karlk Fatih Sultan Mehmet Bosnallar bu kymdan
kurtarmtr. Bosnallar da Osmanlnn bu kurtarclna karlk topluca
kranlarn dile getirmek niyetiyle Mslman olmulardr. Baka yerlerde,
egemen dinin karlarndan faydalanmak iin tek tk ahslar Mslman
olmulard; fakat bunun dnda Hristiyanlar Hristiyan, Yahudiler Yahudi
olarak kalmlardr.
Osmanllar dnya tarihi boyunca baka yerlerde baka istilaclarn yapt
gibi, istila ettikleri yerlerde yaayanlar din deitirmeleri iin zorlamay
reddetmemi olsalard, Osmanl mparatorluunu zaafa drecek hibir

aznlk sorunu 19. Yzyla gelindiinde olmayacakt. Oysa Osmanllar Gayri


Mslimleri kendi dini nderleri ynetiminde kendi dillerini, dinlerini,
geleneklerini, okullarn, mahkemelerini, yetimhanelerini hastanelerini
koruyup srdrerek, sultann koyduu yasalara uyduklar, istenen vergileri
dedikleri, imparatorluun iinde gvenlik ve dzeni saladklar srece
Osmanl egemen snfyla pek az bir iliki iinde, yaama hakk tandlar. Bu
nedenle Gayri Mslimlerin karlat zorbalk ve kt ynetim Osmanl
yneticilerinden deil, kendi dini liderlerinden geliyordu. Osmanllar eer
Mslman olmayanlar zerinde kt ynetimiyle sulanacaklarsa bu onlarn
dorudan uyguladklar bask ve zorbalk nedeniyle deil, yalnzca zerk
tolumlarn i ilerine bu tr zorbalk dnemlerinde mdahale ederek bunlar
nleyememeleri yznden olabilir.
Kendi topraklarnda baka din mensuplarna da geni hayat hakk tanyan
slam hukukunun bu temel anlay, tarih boyunca devam edip Osmanlya
kadar gelmitir. Bu anlayn en somut delili Osmanlnn hkim olduu
yerlerde hala dier dinlerin varlklarn srdrmekte olmalardr. nsanlarn
akl, gnl ve vicdanlarnn silah zoruyla fethedilemeyeceini kabul eden
slamiyet; dinde zorlama yoktur dsturuna bal kalmtr. Mslmanlar
fethettikleri yerlerdeki insanlar, slam dinini kabul etmeye sadece davet
ederler. Daveti kabul ederek Mslman olanlar, dier Mslmanlarla ayn
haklara sahip olurlar. Bu daveti kabul etmeyenler ise zimm statsn kabul
ettikleri takdirde kendi dinlerinde kalrlard. (Cizye vermek ve kamu dzenini
sarsmamak kaydyla) Hi kimse silah zoruyla din deitirmeye zorlanamazd.
Gayri Mslimlere kar koruyucu olan Osmanl, Snni mezhebin dndaki
slam anlaylarna kar kollayc olmamtr. Kendi halkna kar zellikle
ibadet noktasnda fazla zgrlk davranmamtr. Mesela Kuranda namazn
terk edilmesiyle ilgili tavr baskc olmamtr. Kuran- Kerimin Meryem
sresinde namazn terki hakknda yle buyurur: Nihayet onlarn peinden
yle bir nesil geldi ki bunlar namaz braktlar; nefislerine uydular. Bu yzden
ileride azgnlklarnn cezasn ekeceklerdir. Kuranda namazn terkine
ynelik ahirete braklan ceza, Osmanlda ertelenmeden uygulanmtr.
Namaz klmayanlar dayak ve para cezasna arptrlm. Bunun ilk
rneklerinin Fatih dneminde yasaklarn tayiniyle baladn grmek
mmkndr.
slam hukukular, insanlar nce ikiye ayrmtr: 1) Ehli Harb, Ehli Ahd. Ehli
Ahd olanlar da e ayrlr. 1) Zimmler (slam devletinin himayesini kabul
edenler) Yahudi ve Hristiyanlar bu gruba girer. 2) Ehli kitap olmayanlar. Puta
tapan mriklerle Mecusiler bu gruba girer. slam lkesinde srekli yaayan

insanlarn hepsi, bu lkenin vatandalardr. ster Mslman ister Gayri


Mslim olsunlar slam devleti iten ve dtan gelebilecek, her trl tehlikeye
kar zimmleri korumay onlarn can, mal, namuslarn korumay
stlenmitir. Zimmler hr insan olarak kabul edilmekte, sava esiri veya kle
muamelesine tabi tutulmamaktadrlar.
Prof. Dr. Nkhet Adyekeye gre Gayri Mslimlerin dinlerinde serbest
braklmas, bir din zgrl, bir inan zgrl gibi grlse de bunun
amac toplumlar dinlerine gre sistemletirerek toplumsal denetimi,
insanlarn kendi inanlaryla salamaktr. Osmanl, geleneksel yapy kiliseler
araclyla ayakta tutmutur. Zaten Gayri Mslimlerin Mslman olmas
devlet iin byk bir mali kayp anlamna geliyordu.
Devlet bakanl, ordu komutanl veya hkimlik gibi dorudan doruya
hkmranlkla ilgili st dzey grevler, Gayri Mslimlere verilmez. Ancak
slam devletine dmanlklar grlmeyen zimmlerin devlet hizmetinde
altrlmalarnda bir saknca yoktur. Gayri Mslimlerin alma, diledikleri
yerde ikamet etme, seyahat etme ve toplanma hrriyetleri vardr. nan,
ibadet ve renim hrriyetlerine dokunulmaz. Her trl sosyal ilikilerde
ayrm gzetilmez. Devletin himayesinde olan ve kamu hizmetlerinden
yararlanan zimmler, askerlik hizmetinden muaf tutulur. Buna karlk cizye
adl ba vergisini derlerdi. Cizye veremeyecek durumda olanlarn cizyesi
kaldrlrd. Mkellef eziyet veya hapisle cezalandrlmazd. Mstemenlerden
de cizye alnrd. Kadn, ocuk, akl hastas, ihtiyar, fakir ve din adamlarndan
cizye alnmazd. Cizye mkellefi, Mslman olursa kaldrlrd.
Aile hukuku asndan, zimm ve msteminlerin kendi aralarndaki nikh
akitleri geerlidir. Miras hukuku asndan; ayn dinden olan zimmler,
birbirlerine miras olabilirlerdi. Borlar ve ticaret hukuku bakmndan, zimm
ve msteminler, hukuki ve dnyevi ilerde aynen Mslmanlar gibidirler.
Mslmanlarla Gayri Mslimlerin birbirlerinin ilerinde almalar caizdir.
Zimmlerde vakf ve hayr kurumlar yapabilirlerdi.
Yarglama usul asndan; eri mahkemelerin yetki alan, hem
Mslmanlarla hem de Gayri Mslimlerle ilgili btn davalar kapsamaktadr.
eri mahkemeler, lkede yaayan her vatandan cezai ve hukuki davalarna
bakard. Dini nitelikli olan, aile hukukuyla ilgili davalarda ise taraflar isterlerse
eriat mahkemesine bavurmakta serbesttir. Gayri Mslimler, Mslmanlarla
ilgili davalara bakmak zere hkim tayin edilemezler. Ancak dini mahiyetteki
aile hukuku davalarna bakmak zere kendi cemaat mahkemelerine hkim
tayin edebilirlerdi.

Ksaca Gayri Mslimler kamu dzenini ilgilendiren konularda slam hukukuna


tabi olup kendi inanlarndan kaynaklanan zel hukuk kurallarnda ise serbest
braklmlard. Bu da insan haklar, inan ve vicdan hrriyeti iin o devirlerde
nemli bir gelimeydi.
OSMANLI NDE GAYRMSLMLERN
GAYRMSLM ALGISI

SOSYAL

YAPISI

VE

OSMANLININ

Osmanldaki milletler, her biri kapal bir kompartman tarznda oluturulan


gruplardan mteekkildi. Bu kapallk ayn dili konumalarna ramen mezhep
ayrlna dayanarak olumutu. Her millet grubunun yaam, dla etkileimi,
minimum olup ky ve kentteki mahallesi de kapal birer meknd. Farkl
yapdaki mezhepler ayn mahallede oturmazd. Birbirlerinin okullarna gitmez
ayr yapdakilerle evlenmezdiler.
Millet organizasyonunu oluturan
kompartmanlar Osmanlnn Bizanstan ald gelenee dayanyordu.
Gayri Mslimler dinlerini koruma hakkna sahipti. Ancak din ya da mezhep
deitirmeleri byk lde engellenmitir. nk din ya da mezhep
deitirmek kompartmanlar aras geii salayacaktr. Bu durum ise Osmanl
millet sistemine ve geleneksel yapsna zarar verecekti. Osmanl millet
sisteminde, Gayr Mslimleri ikinci snf olarak grme yaklamn da
grebilmekteyiz. Bu sadece slam hukukunun onlar iin ngrd zimm
stats deil. Ayn zamanda da yaradllar gereidir. 4. Murat bir fermannda
Kefere taifesinin bi-hasbl- beer vel kanun donda ve libasda ve tarz-
slubde tahkir ve tezlil eyleyp szleriyle bu aalamay eri ve rfi
hukuka ve insann yaradlna dayandrmaktadr. Gayri Mslimlerin yaradl
itibariyle aalanmas ekle yanstlm ve onlarn giyimlerini, sokaktaki
yaantlarn kaln izgilerle belirlemitir. Gayr Mslimler ehirlerde, ayr
mahallelerde oturur, Mslmanlarca kutsal saylan yerlere yakn ev yapmalar
yasakt. zellikle stanbula zg olarak ehrin iinde ata binemezlerdi.
Mslmanlarn yzn sildii havluyla yzlerini silemezlerdi. Giyim ve
kuamlar Mslmanlardan ayr ve farkl olduu gibi farkl cemaatler iinde
farkl renk ve tarzda olmas ngrlm.
Gayr Mslimlerin aalanmasna iaret eden bir baka olgu, ceza hukukuna
ilikin yaptrmlarda gzlenir. Ad sutan dolay bir Gayri Mslime ikinci snf
olduunun bir kant olmak zere bir Mslmana uygulanan cezann yars
uygulanrd. dam edilen bir Mslmann ba koltuk altna konularak tehir
edilirken bu eer bir Gayri Mslim ise ba bacaklarnn arasna konularak
tehir edilirdi.

Osmanl mparatorluunda hukuk sistemi


Osmanl Hukuk sistemi Osmanl Devletini alt asr boyunca ayakta tutan
unsurlarn en banda kurmu olduu hukuk sistemi gelir. Bir devletin devam
etmesi, halk tarafndan benimsenmesi, adaletli bir hukuk sistemi
uygulamasyla mmkndr. Bugn Osmanl corafyas incelendiinde birok
blgede farkl problemlerin devam ettiini gryoruz. Bunun temelinde, gerek
fert olarak, gerek devletler baznda bu corafyada adaletli bir hukuk
sisteminin olmamas yatmaktadr. Osmanl muazzam bir kltr eitliliine
ramen, bu geni corafyay ynetmeyi adaletli bir hukuk sistemi ile
baarmtr.
Osmanl hukukunun temelinde slam hukuku vardr. Osmanl Devletinden
nce kurulan slam devletlerinin (Abbasiler, Seluklular) hukuk sistemleri
Osmanl hukuk sistemi iin ciddi bir tecrbe ve kaynak olmutur. Osmanl
Devleti devrald bu tecrbeyi dnemin ihtiyalarna gre yorumlam ve
slam hukuku merkezli olarak yeni dzenlemeler ile bu yapy devam
ettirmitir. slam hukukunun ayrntl olarak incelemedii ve devlet
bakanlarnn uygulamalarna brakt ksmlar ise Osmanl padiahlarnn
kanunnameleri ile hukuk sistemine dhil edilmitir. Bu ayrm eri Hukuk ve
rfi Hukuk kavramlar ile ifade edilmitir.
eri Hukuk; slam hukukunu (Kuran, Hadis, cm, Kyas) ifade ederken rfi
Hukuk; Ferman, berat, hkm, kanunname, siyasetname, adalet name
tarzndaki Osmanl idaresi tarafndan hazrlanan hukuk belgelerini kapsayan
bir yap olarak karmza kmaktadr. Bu iki unsur kesin izgilerle birbirinden
ayrlmayp bir btn olarak Osmanl hukukunu oluturmutur.
rfi hukuk bir anda olumamtr. Aslnda rfi hukuk slam hukukunun ullemre brakt ve dzenlemesine msaade ettii ksmdr diyebiliriz. rfi
hukuku oluturan kurallar Osmanl Devletinin kuruluundan itibaren ihtiyaca
gre konulan hkmlerden meydana gelir. Bu ekilde konulan kurallar belli bir
yekne ulanca oluum biiminin slam hukukundan farkl olmas
deerlendirilerek ayr bir isim verilmi, rf veya rfi hukuk denilmitir. (1)
Osmanl hukukunu tarihi srete inceleyecek olursak yle bir ayrm
yapabiliriz; Kurulutan Tanzimata (3 Kasm 1839) kadar olan dnem ve
Tanzimattan sonraki dnem. Tanzimat sonras yarg organlar hakknda birok
yeni dzenlemenin olmas, Osmanl mahkemelerinin yeniden bir
dzenlemeye tabi tutulmas, byle bir ayrm ortaya karmtr. Osmanl,
bnyesindeki aznlklara kendi mahkemelerini kurmalarna ve belli alanlarda

kendi hukuklarn uygulamalarna izin vermitir. Gayr- mslimler evlilik veya


miras hukuku gibi alanlarda kendi mahkemelerini tercih edebiliyorlard. Fakat
uygulamada gayr-i mslimler ekseriyetle, Osmanl mahkemeleri tercih
edilmitir. Sebebi ok basittir; Adalete olan gven.
OSMANLI MAHKEMELER
eriyye mahkemeleri olarak da adlandrlan Osmanl mahkemelerine kadlar
bakanlk ederdi. Osmanl corafyasnn her blgesine dalarak vazife yapan
kadlar her trl hukuki meselenin halledilmesinde birinci yetkili kiilerdi.
Osmanl mahkemelerinde uygulama Hanefi mezhebi esas kabul edilerek
devam ettirilmitir. Osmanl mahkemelerinin kurulduu standart bir binas
yoktu. Kadlarn yarg ilerini yrtebildikleri belirli bir meknlar vard. Buras
kadnn evi, cami, mescit veya medresenin bir odas olabilirdi. Osmanl
mahkemelerinde mahkemenin byklne gre farkl saylarda grevliler
vazife yapmlardr. slam hukukunda tek hkimli mahkemeler vardr. Fakat
birden fazla hkimin bulunduu mahkemelerde olmutur. Mahkemelerde
kadlarn ilmi grlerinden istifade ettikleri mftler ve mahit olarak
mahkemeyi izleyen hudul-hl denilen grevliler de vard. (2)
Osmanl Devletinin en byk karar organ olan, gerektiinde padiahn da
bakanln yapt, Osmanl st dzey idarecilerinin topland Divan-
Hmayun devletin ynetim merkezi olmakla beraber burada, Osmanl
topraklarnn farkl blgelerinde yerel kadlarn kararlarna itiraz edenler,
kendi bulunduu blgede yneticilerin basks altnda olduunu iddia edenler
veya bakaca sebeplerden mracaat edenlerin davalar da grlrd.(3)
KADILARIN VAZFELER
Osmanl idari yapsnda en byk idari merkez eyaletlerdir. Eyaletler
livalardan, livalar kazalardan, kazalar nahiyelerden, nahiyeler kylerin bir
araya gelmesinden olumu idari merkezlerdir. Nahiye ve kylerin dndaki
btn merkezler birer yarg merkezidir ve her yarg merkezinde kad grev
yapmaktadr.
Osmanl kadsnn mlki, adli, beledi ve askeri alanlarda farkl vazifeleri vardr.
Kadlar ilk olarak bulunduklar blgedeki her trl yarg ilerinden sorumlu
Osmanl devlet adamdr. Btn hukuki problemlerin zm kadlarn vazifesi
ierisindedir. Osmanl ordusunun seferi esnasnda ordunun geecei
gzerghtaki yol, kpr, emelerin tamirat ve ordunun kendi mlki idaresi
snrlar iinde iken erzak ve ihtiyalarnn temin edilmesi vazifesi kadlar

tarafndan yaplmtr. Blgedeki dier devlet grevlilerinin vazifelerinin


denetimi de kadlar tarafndan yaplmtr. Vakflarn kurulmas ve ileyiine
ynelik her trl denetim ve tescil ilemleri kadnn kontrolnde ilerlemitir.
Bir blgede yeni bir pazar kurulmas, pazarda satlan mallarn fiyatlarnn
belirlenmesi, iktisadi yapnn denetlenmesi ve idaresi kadlarn takip ettii
dier iler arasndadr. Kad bulunduu blgede bir noter vazifesi de
grmtr. Gerekli btn kayt ilerini defterlere kaydetmilerdir.
Gerektiinde bu bilgiler kadlarn tuttuu defterlerden tekrar bulunarak bir
takm usulszlklerin de n alnmtr.(4)
Osmanl hakimiyeti
Ayrca baknz: Trkiye'de Yahudilik
Bosna ve Hersek blgelerine ilk Yahudiler 1575'te vardlar.[2]
Osmanl mparatorluu'nun sultan II. Bayezid spanyol ve Portekiz
engizisyonlarndan kaan onbinlerce Yahudiye kucak at. Engizisyondan
kaan Yahudiler Osmanl hakimiyetindeki Bosna-Hersek, Makedonya, Trakya
ve Avrupa'daki dier topraklara yerleti. Yahudiler Bosna-Hersek'e toplu halde
16.yy'da vardlar ve ounlukla Saraybosna'ya yerletiler. lk Akenaz
Yahudileri, Osmanl Trkleri Macaristan'dan 1686'da kovulduklar zaman
geldiler.[3][4] Mslman komularyla dostluk ve varlk iinde yaayan
Sefaradlar spanya dndaki en kalabalk Sefarad cemaatini oluturdular.[5]
Osmanl mparatorluu altnda genelde iyi muamele gren Yahudiler
gayrimslimlere tannan haklardan faydalandlar. Baz kstlamalara ramen
bu mparatorluktaki Yahudiler varlk sahibi oldular. Onlara baz otonom haklar
tannp, gayri menkul satn alma, sinagog ina etme ve mparatorluk altnda
ticaret yapma hakk tandlar.[6] 1856'da Yahudilere ve dier gayrimslimlere
eit haklar saland.
Yahudi Hukukunun Yaps
Yahudi hukukunun asl kayna Hz. Musa'ya indirilen Tevrat'tr. Tevrat,
Yahudilerin Babil srgnleri esnasnda kaybolmu, daha sonra din
adamlar tarafndan tekrar yazlmtr. imdiki Tevrat Tekvin, k,
Laveliler, Saylar ve Tesniye olmak zere be kitaptr.
Yahudi hukukunun dier kayna Mina'dr. Mina Hz. Musa'nn Tur
Da'nda Allah'tan iittiklerinin nesilden nesile aktarlarak sonunda
Yahuda isimli bir haham tarafndan M.S. 2. asrda kitap haline getirilmesi
ile oluturulmutur. Mina'ya M.S. 3. yzylda Kuds'te ve 6. yzylda

Babil'de Gamara denilen erhler yazlmtr. Bu Gamara'lara Kuds


Talmud'u ve Babil Talmud'u ad verilmitir (Mahmut Esat, 2006).
branilerin pozitif hukuku ile ilgili belgelerin ncs de hukukularn
itihadlaryla, aklama ve yorumlamalaryla oluan hukuk kurallarndan
ibaret bulunan Talmud'dur. Biri drdnc asrda tamamlanan Kuds ve
dieri beinci asrda balanp altnc asrda tamamlanan Babil olmak
zere iki Talmud bulunmaktadr (Mahmut Esat, 2006).
Yahudi hukuku ile slam hukuku arasnda baz benzerlikler bulunmaktadr.
Kadnlarn balarn rtmeleri, ksas cezas, faiz yasa, domuz etinin
yasak olmas, yakn akraba ile evlenme yasa, faili mehul adam
ldrmelerde katili bulmak iin kullanlan kasame uygulamas bu
benzerliklerdendir. ki hukuk sisteminin benzerlii kaynaklarnn ayn
olmas sebebiyledir (Yaman, 2013).
HRISTIYAN HUKUKU
Hristiyanln kutsal kitab Hz. sa'ya indirilen ncil'dir. Asl ncil branice
olup o dnemde yaanan kargaada ortadan kaybolmutur. Havarilerin
Hz. sa'dan iittiklerini yazdklar nciller ise znik Konsul'nde yok edilmi
ve geriye sadece drt tanesi kalmtr. Matta, Markos, Luka ve Yuhanna
ismi verilen bu drt ncil de branice deildir. Bu drt ncil'e Yeni Ahid
denilmi ve Eski Ahid denilen Tevrat ile bir araya getirilerek Kitab-
Mukaddes'i tekil etmitir.
Justinianus dneminde Roma hukuku, Hritiyanlk deerleri bir araya
getirilerek bir hukuk sistemi kurulmutur. Daha sonra kilise gelenek ve
emirnamelerinin bir araya getirilmesi ile kanonik hukuk oluturulmutur.
te Hristiyan hukuku denildiinde Justinianus'un Roma hukuku ile
kanonik hukuk anlalmaktadr (Ekinci, 2006).
slam hukuku kendisinden nceki btn eriatlar yrrlkten kaldrd
iin Hristiyan hukuku da yrrlkten kaldrlmtr. Sadece ayet ve
hadislerde yer alan ve aka kaldrlmayan nceki eriatlara ait
hkmler Mslmanlar iin yrrlktedir. Bunun dnda slam lkesinde
yaayan Hristiyan ve Yahudiler gibi gayrimslimlere evlenme, boanma,
miras, vasiyet gibi konularda kendi din adamlarna bavurma hakk ile
iki ime, domuz eti yeme gibi kendi dinlerinde serbest olan eyleri
yapma hakk tannmtr. Dier konularda Hristiyan ve Yahudilere de
slam hukuku kurallar uygulanmtr.

Fatih'in 28 Mays 1463'de Fransisken tarikatnn kurucusu Anceo Zvizdovi'e


Bosna'y fethi srasnda verdii bu ferman, halen manastrn mze olarak
kullanlan ksmnda muhafaza ediliyor.
Kendilerine zg yaam tarzlar ve inanlar olan Fransiskenler, halen
Bosna'nn Foynitsa ve Visoko kentlerinde yaamlarn srdryor. Fatih Sultan
Mehmed'in turasn tayan ve ''ahidname'' olarak bilinen fermanda, u ifade
yer alyor:
''Ben Fatih Sultan Mehmed Han... Dnyaya ilan ediyorum ki bu padiah
ferman verilen Bosnal Fransiskenler himayem altndadr ve emrediyorum ki
hi kimse, ne bu ad geen insanlar ne de onlarn kiliselerini rahatsz etmesin
ve zarar vermesin. mparatorluumda huzur ierisinde yaasnlar ve bu
gmen durumuna den insanlar, zgr ve gvenlik ierisinde yaasnlar.
mparatorluumdaki btn memleketlere dnp, korkusuzca kendi
manastrlarna yerlesinler. Ne padiahlk erafndan, ne vezirlerden veya
memurlardan, ne hizmetkarlarmdan, ne imparatorluk vatandalarmdan hi
kimse bu insanlarn onurunu krmayacak ve onlara zarar vermeyecektir.
Hi kimse bu insanlarn hayatlarna, mallarna ve kiliselerine saldrmasn, hor
grmesin veya tehlikeye atmasn. Hatta bu insanlar, baka lkelerden
devletime birini getirecekse onlar da ayn haklara sahiptir. Bu padiah
fermann ilan ederek burada, yerlerin, gklerin yaratcs ve efendisi Allah,
Allah'n byk elisi Yce Peygamberimiz Muhammed Mustafa ve 124 bin
peygamber ile kuandm kl adna yemin ediyorum ki, emrime uyarak
bana sadk kaldklar srece tebaamdan hi kimse bu fermanda yazlanlarn
aksini yapmayacaktr.''
Bu ferman, Fransiskan kilisesi rahipleri iin adeta bir kurtulu ve yaam
reetesi olmutur. Baka diyarlara g etmeye balayan cemaatin, artk
gvenli bir liman olarak grd Osmanl Devleti ats altnda yaamalarnda
hibir saknca kalmam ve g durmutur. Bugn dahi Fransiskanlar,
varlklarn Fatih'in yazd bu fermana borlu olduklarn ifade etmekteler.
Fermann verildii gne zel bir nem atfederler ve her yln Mays aynn son
Pazar gn, fermann verili gn olarak Milodraj kynde kutlanyor. Kutlama
trenlerinde ferman, Trke olarak okunarak, Osmanl Sultan'na bir vefa
rnei sergilenmekte. Manastr ziyaret eden zellikle Trk misafirlere, etraf
ayyldzla sslenmi ereveyle kapl ferman, mutlaka gsteriyorlar.
FRANSSKAN KLSES RAHPLER

Assisi'li Aziz Fransua (Francesco) ya da San Francisco D'Assisi, 1181'de


talya'nn Toscana yaknlarndaki Assisi kasabasnda dodu. Zengin ve asil bir
ailenin ocuu olmasna ramen fakirlii bir hayat tarz olarak seti. Kilisenin
ve papann glenmesini istememi, Hz. sa gibi ok sade bir yaam
semiti.
Byle bir yaam tarzn semesindeki maksat, Hz. sa'nn ve havarilerinin
ektikleri ac ve skntnn aynsn ekmek ve onlarn yaad gibi fakirlik
yaamakt. Bunun iin de dnya adna btn zevklerden kendisini
soyutlamt. nsanlar, o dnem ruhbanlarnn hi de alk olmad bu yeni
yaam tarzn benimsemeye ve onun yolunda ilerlemeye baladlar. 1209'da
Papa'nn szl onay ile Fransiskan mezhebi kuruldu. Kadnlar iin de bir
mezhep kurmas ve hayvanseverlii gibi hususlarla n plana kt. yle ki
btn hayvanlarn dilini bildii ve onlarla konutuu dahi rivayetlerde vardr.
Bu hayat tarz, rahat iinde yaayan ruhban snfn da olduka rahatsz
etmiti. Fransua 1226'da ld.
Fransiskan mezhebine ye olanlar Hz. sa'nn yoksul hayat tarzn
benimseyerek onu taklit etmeleri ve ncil'deki hkmleri hayatlarna adapte
etmeleri nedeniyle dier cemaatlerden olduka farklydlar. Francisco mal ve
mlk edinmeyi, para almay yasaklam, sadaka dilenmeyi, yoksulluu
tlemitir. Yoksulluu tutku derecesinde sevdii sylenir. Hz. sa'dan sonra
'stigmata'ya ulaan ilk kii olduuna inanlr ve kutsallk atfedilir. Mezhep
talya'da hzla yaylmtr.

Bosna-Hersek on dokuzuncu asrn balarnda karklklara sahne oldu.


Bu srada Osmanl Devletini i ve dtan kertme faaliyetleri ok
younlat. Ayn zamanda Bosna-Hersekte de yaplan bir takm slhat,
halkn honutsuzluuna sebeb oldu. 1830 senesinde mslmanlar,
Gradaa kapdan Hseyin Bey kumandasnda isyn ettiler. 1840da
vezir Mehmed Vecihi Paa, Glhne hatt- hmynu ile bildirilen yeni
idare tarzn tatbik etmek istedi. Kazalarda bulunan yerli kapdanlarn
yerine, stanbuldan memurlar tyin edilmesi zerine Bonak beyleri
durumdan memnun olmadlar. Saraybosna mslmanlar, vezre isyn
ettiler. syanclar, Vitez mevkiinde malb edildi. Ayaklanma bastrlnca,
eylet merkezi Travnikten Saraybosnaya nakledildi. syan eden Bonak
beyleri dm edildi (1851). Mslman halkn ayaklanmas yannda
hristiyan tebea da ayakland. Bu gayr-i mslim tebea, 1836-1856
fermanlar ile vdedilen slhatn gerekletirilmediini ileri srerek

huzursuzluk kardlar. Osmanl mni olunca da Avusturyaya snan


hristiyan halk, bu devletin mdhalesini istediler (1858). Bu durum
zerine Sultan, blgeye bir heyet gndererek; arazi ilerini, kylnn ve
arazi shiblerinin hukukunu ve vazifelerini belirten bir kararname
hazrlattrd. 1863 senesinde geni bir salhiyet ile Ahmed Cevdet Paa,
Bosna mfettii olarak blgeye gnderildi. Bir buuk sene bu vazifede
kalan Ahmed Cevdet Paa, Bosna-Hersek vilyetinin idar ve askeri
tekiltnn dzenlenmesinde byk baar gsterdi.
Alnan yeni tedbirlerin uygulanmas srasnda, hristiyan halk ile idareciler
arasnda anlamazlk kt ve 1875 senesinde hristiyanlar yine
ayaklandlar. Bosnadaki bu ayaklanma, Srplara da sirayet etti. syan,
devlet tarafndan bastrld ise de, 1877de balayan Osmanl-Rus harbi
srasnda yer yer devam etti. 1878 senesinde yaplan Berlin andlamas
ile Bosna-Hersek, Avusturyann igaline brakld ise de, 1908 senesine
kadar Osmanl hkmranl devam etti. Osmanl Devletinde 1908de
ikinci defa Mertiyet ln edildii srada, Avusturya-Macaristan
imparatorluu, Bosna-Hersekin kendi topraklarna ilhak edildiini
aklad. Birinci dny harbinden sonra ise o zaman yeni kurulmu olan
ve sonradan ad Yugoslavya olan Srp-Hrvat-Sloven krallna brakld.
Daha sonra bu krallk, Yugoslav Fedratif Halk Cumhuriyeti topluluu
hline geldi. Neticede Bosna-Hersek bu devleti meydana getiren alt
cumhriyetten biri oldu.