You are on page 1of 630

Wilhelm

REICH

karakter
analizi

PSKOLOJ DZS
KARAKTER ANALZ
Wilhelm Reich
(Charakteranalyse)
Trkesi: Leyla Uslu
1. Basm: Mays 2014 / 2013/Cem Yaynevi
ISBN 13: 978-975-406-934-1
Trke evirinin te lif haklar
2013 Cem Yaynevi by The Wilhelm Reich Infant Trust Fund.
C H A R A C T E R A N A L Y S IS by W ilhelm Reich, translated
by Vincent R Carfagno. Copyright 1945, 1949, 1972
by The Wilhelm Reich Infant Trust.
Published by arrangement with Farrar, Straus and Giroux,
L L C , N e w York.
A ll rights reserved.
Trke yayn haklar O N K A J A N S aracl ile alnmtr

Dzelti: Kadir Kvlcml


Kapak /Sayfa Dzeni: Blent Erylmaz
Bask: Umut Matbaas
Fatih Caddesi Yksek Sokak 11/1
Merter - stanbul
Tel: (212) 637 09 34
Matbaa Sertifika No: 22826
CEM YAYINEV
pek Sokak 8/A
34433 Beyolu - stanbul
Tel: (212) 293 41 70 Faks: 244 15 33
www.cemyayinevi .com
info@cemyayir.evi.com
Yaync Sertifika No: 10823

Hayatmza sevgi, alma ve bilgi egemen


olmaldr nk bunlar yaammzn tkenmez
kaynaklardr.."
WILHELM REICH

W ILHELM REICH

KARAKTER
ANALZ
Almanca aslndan eviren:
Leyla USLU

cemft
yaynevi v #

indekiler
1. Baskya nsz
11
2. Baskya nsz
21
3. Baskya nsz
24
I. TEKNK
27
I. Psikanaliz Tekniindeki Baz Sorunlar
29
D. Analiz Terapisi Kuramnda Ekonomik Bak As
37
III. Yorumlama ve Diren Analizi Teknii zerine
49
1.Yorum Tekniindeki Baz Tipik Hatalar ve Sonulan 49
2. Sistemli Yorum ve Diren Analizi
56
3. Diren Analizinde Kararllk
67
IV. Karakter Analizi Teknii zerine
72
1. zet
72
2. Karakter Zrh ve Karakter Direnci
73
V. Karakter Analizinin Gerekli Olduu Durumlar ve
Tehlikeleri
159
VI. Aktarmn daresi zerine
165
1. Genital Nesne Libidosunun Ortaya karlmas
165
2. kincil Narsisizm, Olumsuz Aktarm ve Hastalk
grs
176
3. Cinsel Perhiz Kuralmm daresi
179
4. Olumlu Aktarmn "zlmesi" Sorunu zerine
182
5. Kar Aktarma likin Baz Notlar
185
II. KARAKTER OLUUMU KURAMI
191
I. ocukluktaki Cinsel atmann Karakter Baznda
Almas
194
1. Psiik Tepkilerin Yaps ve Biimi
195
2. Karakter Oluumunun levi
3. Karakteri Farkllatran Koullar
202
7

II. Genital Karakter ile Nevrotik Karakter


1. Karakter ve Cinsel Birikim
2. Libido Ekonomisi Asndan Genital Karakter ile
Nevrotik Karakter Arasndaki Fark
3. Yceltme, Tepki Oluturma ve Nevrotik Tepki
Temeli
III. ocukluktaki Fobi ve Karakter Oluumu
1. "Asil" Bir Karakter
2. ocukluktaki Fobinin Karakter zellii
Oluturarak Yenilmesi
IV. Net olarak Tanmlanm Baz Karakter Biimleri
1. Histerik Karakter
2. Kompulsif Karakter
3. Fallik-narsistik Karakter
V. Mazoist Karakter
1. Grlerin zeti
2. Mazoist Karakterin Zrhlanmas
3. Tehire Ket Vurulmas ve Kendini Alaltmaya
Dknlk
4. Spesifik Mazoist Karakter Temeli Olarak Cinsel
Uyarm Artn Haz Duymadan Alglamak
5. Mazoizm Terapisine likin Grler
VI. Duygusal Veba
VII. ihtiya ile D Dnya Arasndaki Temel amayla
lgili Baz Dnceler
III. PSKANALZDEN ORGON BYOFZNE
I. Psiik Temas ve Vejetatif Akm
nsz
1. gdsel Drt-D Dnya Kartl Temelinde
Gelimeler
2. Baz Teknik nkoullar
3. tepide lev Deiiklii
4. Savunma levi Olarak Zek
5. gdsel Drt Savunmasnn Giriftlii
8

212
212
219
230
239
239
243
250
250
255
264
273
275
286
300
306
319
322
363
377
379
379
381
383
392
402
405

6. Temas Yokluu
7. Yedek Temas
8. Organizmann Psiik Alanda Temsil Edilmesi
9. Haz, Kayg, fke ve Kas Zrh
10. Doal Evrimdeki ki Byk Srama
II. Canlnn fade Dili
1. Orgon Terapisinde Emosyonun levi
2. Plazmatik fade Hareketi ile Emosyon Hareket
fadesi
3. Zrhn Paral (Segmentar) Dzeni
4. Orgazm Refleksinin Hareket fadesi ve Cinsel
rtme
IV. ZOFREN BLNME
1. izofreni Srerinde "eytan"
2. "Gler"
3. Gzlerde izofrenik Dalgn fade
4. Depersonalizasyonun Bagstermesi ve izofren
Blnmeyle lgili lk Aydnlatc Bilgiler
5. Bilinle z-algnn Karlkl Bamll
6. "eytani Ktln" Rasyonel levi
7. Katatoni Durumunda Anorgonotik Blgeler
8. izofrenide Kendine Zarar Vermenin levi
9. Kriz ve yileme
Dizin

407
421
427
437
453
456
456
459
470
494
503
505
523
541
544
554
571
576
579
601
629

1. BASKIYA NSZ

Bu kitaptaki karakter analizi incelemeleri, psikanaliz klini


inin sorunlarm temel almaktadr. Bu sorunlar 9 yl nce Drtsel Kiilik (Der triebhafte Charakter) adl kitabmn giri
blmnde ana hatlanyla belirtmeye alm, ancak yaklak
olarak bile cevaplayamamtun. Sorunun tanmlanmas ile bir
para zlmesi arasnda neredeyse 10 yl gibi bir srenin ge
mi olmas, psikanaliz aratrmalarn yakndan bilenleri artmayacaktr. Viyana Psikanaliz Klinii'nde ayn anda birka
drtsel psikopatn tedavisini stlendiimde, ok gemeden
terapiyle ilgili baz sorunlar ortaya kt. Bunlarn zmlen
mesinde drtsel tipin paralanm ego yapsna ilikin bilgiler
bir dereceye kadar yeterliydi. Bununla birlikte u hususu daha
o zamandan varsaymak mmknd. Karakter oluumu dina
miine ilikin bir kuram gelitirmek, bastrlm eylerin ortaya
karlmasna kar "kiiliin" gsterdii direnlerin ieriiyle
biimi arasnda kat bir ayrm yapmak ve karakter tiplerinin
oluum ynnden farkllklarn salam temellere dayal olarak
incelemek, o tarihte drtsel karakter nevrozlaryla karlatr
dm ketlenmi drtye bal karakter nevrozlarnn teorisi
ve tedavisinde de nem tayacakt.
Bir btn olarak karaktere ilikin terapi teknii aklamalar
ile dinamik- ekonomik grler arlkl olarak, yukarda sz
ettiim ve bir dizi alkan gen meslektamn faal yardmyla
6 yl ynettiim klinikte gerekletirilen Viyana Psikanalitik Te
rapi Semineri'ndeki zengin deneyimlerden ve tartmalardan
kaynaklanmaktadr. Ne ortaya konulan sorunlarn anlatmnda
11

mkemmellik ne de bunlarn zmnde eksiksizlik beklen


mesini rica ediyorum. 9 yl nce olduu gibi bugn de geni
kapsaml, sistemli bir psikanalitik karakterolojiden henz ok
uzaz ve bu kitapla uzakl byk lde azaltacama ina
nyorum.
Teknikle ilgili blmler 1928/29 knda yazlm olup ge
erlilikleri 4 yl boyunca kontrol edilebilmitir. Bu blmlerde
yapabileceim nemli bir deiiklik yoktu. Kuramla ilgili b
lmler, III. Blm (II. Ksm) hari, Internationalen Zeitschrift fiir
Psychoanalyse (Uluslararas Psikanaliz Dergisi)'nde son yllarda
yaymlanm olan makalelerimin geniletilmi ve ksmen de
itirilmi basklardr.
Analiz teknii hakknda ayrntl bir kitap yazmam konu
sunda birok meslektamdan gelen ricalar zaman darl da
dahil olmak zere eitli nedenlerle yerine getirememitim. Bu
balamda yalnzca, karakter analizinden elde edilen teknik il
keleri anlatmak ve temellendirmek sz konusu olabilirdi. So
nuta analiz teknii kitaplardan renilemez nk uygulama
inanlmaz derecede ok daha karmaktr. renmenin tek
yolu vakalar seminerlerde ve denetimli analiz seanslarnda ti
tizlikle ve btn ayrntlaryla incelemektir.
Bununla birlikte, ilk bakta dndrd ve byle bir
yayn iin verilen emekle yaplan masrafn gereklilii konu
sunda tereddt uyandrd iin, hemen akla gelen ve belirli
bir kesimden beklenen ciddi bir itiraz ok daha derinlemesine
ele almamz gerekiyor. Bu itiraz yledir: Btn olarak bu
yayn bireysel psikoterapiye ve karakterolojiye lsz ve tek
tarafl biimde an deer bimek anlamna gelmiyor mu? Ber
lin gibi bir ehirde ruhsal yaps, alma ve keyif alma becerisi
mahvolmu birka milyon nevrotik insan var; ailesel yaam
tarz ile sosyal koullar gnbegn her saat binlerce yeni nevroz
vakalan retiyor. Bu durumda, 20 formay (320 sayfa, -.n.) bi
reysel analiz teknii, ruhsal yaplar arasndaki ilikiler, karak
terin dinamii ve gnmzde pek ilgi ekmeyen benzer daha
12

birok ey hakknda ayrntl incelemelerle doldurmann bir ya


rar var m? stelik elimde kitlesel nevroz terapisine ynelik
ksa sreli, kesin, abucak etki eden tedaviler iin ie yarar tav
siyeler yokken. Bizzat kendim byle bir itirazn gl etkisin
den uzun sre kurtulamadm. Ama sonunda bu tr bir bak
asnn yetersiz, hatta uzun vadede -gnmzde alkanlk ol
duu zere- yalnzca bireysel psikoterapi sorunlaryla yetin
mekten daha kt olduu kansna vardm. Sosyal adan
bakldnda bireysel psikoterapi toplumda kitlesel nevroz re
tilmesinden kaynaklanan umutsuz bir konumdadr. Bu konu
mun anlalmasnn bireysel psikoterapinin sorunlarn ok
daha kkl ve youn biimde ele almay zorunlu kldn ileri
srmek tipik diyalektik bir hile olarak grlebilir. Nevrozlarn
ataerkil ve cinsellii bastran aile eitiminin sonucu olduunu,
ciddi olarak bakldnda yalnzca nevrozlar nlemenin sz ko
nusu olabileceini, bunun uygulanabilmesi iin gerekli olan
koullarnsa gnmzdeki toplum sisteminde bulunmadn,
ancak ve ancak sosyal kuramlarda ve ideolojilerde ilke olarak
kkl bir deiikliin -ki yzylmzdaki siyasi mcadelelerin
sonucuna baldr b u - nevrozlarn kapsaml biimde nlen
mesi iin gerekli olan n koullan yaratacam gstermeye a
ltm. Kuramsal olarak hazrlanmad takdirde nevrozlar
nleme uygulamasnn olanaksz olduu, dolaysyla beeri ya
plarn dinamik ve ekonomik artlarnn incelenmesinin bunun
en nemli koulunu oluturduu aktr. Bunun bireysel terapi
tekniiyle ne ilgisi vardr? Beeri yaplar nevrozlar nleme
amacna uygun ekilde incelemek iin, analiz tekniimizin ku
sursuz hale getirilmesi gereklidir. Aynntlara girildike, im
diye kadar elde edilen teknik bilgilerin bu tr bir amac ne
lde gerekletiremeyecei grlecektir. Bu balamdan, nevrozlan nlemenin ileride getirecei grevlere hazrlkl olmak
istiyorsa psikoterapinin yapmas gereken ilk ey, ruhsal meka
nizmann dinamik ve ekonomik srelerinden yola kan bir
teknik ve terapi kuram ortaya koymaktr. lk nce, ruhsal yaplar
13

niin deitirebildiklerini veya bunu hangi nedenlerle baara


madklarn bilen terapistlere ihtiyacmz var. Tbbn baka her
hangi bir dalnda bir salgn hastalkla mcadele etmek istedii
mizde, halk sal grevlilerine talimat verebilmek amacyla
mnferit tipik vakalar var olan en iyi yntemlerle incelemek
ve anlamak iin elimizden geleni yaparz. Dolaysyla, bireysel
terapiye gereinden fazla deer bitiimiz iin deil, daha
geni kapsaml bir ruhsal yap aratrmas hedefi erevesinde
ihtiyacmz olan bilgileri iyi bir teknik olmadan elde edemeye
ceimiz iin bireysel teknie odaklanyoruz.
Buna ek olarak, daha sonraki klinik aratrmalarn genel
arka plann oluturan bir gr daha vardr. Okurun bilgilen
dirilmesi iin bunu ana hatlanyla ksaca anlatmak gerekiyor.
Tbbn dier dallarnn aksine bizim iimiz bakteriler veya t
mrlerle deil, beeri tepkiler ve ruhsal hastalklarla ilgilidir.
Tbbn iinden doan psikanalizin gsterdii gelime tbb ok
amtr. nl bir zdeyie gre insan belli ekonomik durum
lara ve nkoullara bal olarak kendi tarihinin yaratcsysa ve
materyalist1 tarih anlay sosyolojinin temel koulundan yani
insann doal ve ruhsal rgtlenmesinden yola kmak zorun
daysa aratrmalarmzn belli bir yerde sosyoloji asndan be
lirleyici nem kazand aktr. Ruhsal yaplar, bunlarn
dinamiini ve ekonomisini inceliyoruz. "En nemli" retken
g, yani igc denilen retken g, ruhsal yapya baldr.
Doa bilimsel psikoloji olmadan ne "znel etken" denilen tari
hi, ne de retken gc yani igcn kavramak mmkndr.
Bu da nce, sosyal koullarn insani ihtiyalar etkileyerek
deitirdiklerini ve ardndan bu deitirilmi drt ve ihtiya
larn tarihsel etkenler olarak etkilemeye baladklarn kavra
mak yerine, insan toplumunun kltrn ve tarihini drtler
den hareketle aklayan psikanalitik grlerden ayrlmay ge
rektirir. Gnmzdeki karakteroloji uzmanlarnn en tann(l)

Dipnot, 1945: Bugn"ilevsel"anlayderiz.

14

mlan dnyay "deer" ve "karakter" zerinden kavramaya


alyorlar, oysa tam tersine karakteri ve baz deerlerin olu
masn sosyal srelerden yola karak anlamalar gerekir.
Karakter oluumunun sosyolojik ilevi konusuyla ilgili
daha geni balam erevesinde ilgimizi, bilinen ancak ayrn
tlar henz pek az anlalm olan bir olguya odaklamamz ge
rekiyor. Yani belirli sosyal dzenlerde belirli vasat insan
yaplarnn yer ald olgusuna; dier bir deyile, her sosyal
dzen, varln srdrmek iin ihtiya duyduu trde karak
terleri yaratr. Snfl toplumda egemen snf, eitimin ve aile
kurumunun yardmyla kendi ideolojilerini toplumun btn
yelerinin egemen ideolojileri haline getirmek suretiyle konu
munu pekitirir. Ama ideolojilerin toplumun btn yelerine
kabul ettirilmesiyle yetinilmez. Yaplan ey zihniyet ve gr
lerle cilalama olmayp o toplumun yetimekte olan her kua
nda yrtlen kkl bir sretir, ruhsal yaplarn hem de
toplumun her tabakasnda toplum dzenine uygun ekilde de
itirilmesi ve oluturulmasdr. Bu yzden doa bilimsel psi
kolojinin ve karakterolojinin net biimde tanmlanm bir
grevi vardr: nsann sosyal varlnn ruhsal yapya ve bu
yolla ideolojiye de dnmesini salayan aralar ve mekaniz
malar saptamak. Bu amala ideolojilerin toplumsal retimi ile
bunlarn o toplumun insanlarnda yeniden retilmesi arasnda
ayrm yapmak gerekir. Birinciyi aratrmak sosyolojiyle eko
nominin greviyse, dierini aratrmak psikanalizin grevidir.
Psikanaliz, gerek dolaysz maddi var oluun (gda, konut, gi
yim, alma sreci) yani yaama ve ihtiyalar giderme ekli
nin, gerekse sosyal styapnn (ahlak, yasalar ve kurumlar)
drt sistemi zerindeki etkilerini derinlemesine aratrmal,
"maddi temelin" "ideolojik styapya" dntrlmesi sre
cindeki saysz balantlar olanaklar lsnde tam olarak be
lirlemelidir. Sosyoloji, psikolojinin bu grevi yeterince iyi
biimde yerine getirip getirmedii ve ne lde yerine getirdii
15

konusuna kaytsz kalamaz. nk insan ncelikle kendi ihti


yalarnn ve bu ihtiyalarn giderilmesini yle veya byle d
zenleyen sosyal dzenin nesnesi olmakla birlikte, etkilerin
nesnesi olma konumundan tr ayn zamanda, "kendisinin
yaratt" tarihin ve sosyal srecin znesidir de. Ancak bu ya
ratma pek kendisinin istedii ekilde deil, toplumsal eylemin
ieriini ve sonucunu belirleyen belli ekonomik ve kltrel
artlar ve durumlar altnda gerekleir.
Toplumun retim aralarna sahip olanlar ile metaya, yani
igcne sahip olanlar olarak ikiye ayrlmasndan beri her sos
yal dzen, birinci kesim tarafndan belirlenerek ikinci kesimin
istekleri ve gr sorulmadan, hatta ou zaman bu kesim
istemedii halde oluturulmaktadr. Bununla birlikte, bu d
zenin toplumun btn yelerinin ruhsal yaplarn biimlen
dirmeye balamasyla dzen insanlarda kendini yeniden retir.
Bu sre libidinal ihtiyalarn ynettii igd sisteminin d
ntrlmesi ve kullanlmas suretiyle gerekletii lde
dzen duygusal olarak da insanlarn iinde demirler. retim
aralar zerinde zel mlkiyetin domasndan beri sosyal d
zenin ilk ve en nemli yeniden retim yeri ataerkil aile olup o
cuklarda otoriter dzenin etkilemesi iin gerekli olan karakter
zeminini hazrlar. Karakter yaplarnn ilk retim yerinin aile
olmasna karn, tm eitim sisteminde cinsel eitimin roln
incelediimizde, otoriter sosyal dzenin demirlemesine yardm
eden unsurlarn en bata libidinal ilgiler ve enerjiler olduunu
grrz. Bu bakmdan, bir devrin veya sosyal sistemin insan
larnn karakter yaplan o sistemin yansmalan olmakla kalma
yp demirlemi olduklarn da gsterir ki bu daha nemlidir.
Anaerkil dzenden ataerkil dzene geite cinsel ahlakn u
rad deiim konusundaki bir inceleme vesilesiyle (kr. Cinsel
Ahlakn Boygstermesi adl kitabm) karakter yaplarnn yeni
sosyal dzene uyum salamas suretiyle gerekleen demirle
menin "gelenek" denilen olgunun tutucu zn oluturduu
gsterilebilmitir.
16

Toplum dzeninin bu ekilde karakterde demirlemesi,


bask alfandaki halk tabakalarnn otorite aralarna sahip bir
sosyal st tabakann egemenliine kar gsterdii sabr ve ho
gry aklar; bu sabr ve hogr otoriter basky zaman
zaman kendi karlarna aykr biimde onaylamaya kadar va
rabilir. Bu durum, maddi ve kltrel ihtiyalarn karlanma
snda olduundan ok daha ak bir ekilde cinsel yaamn
bastrlmasnda grlr. Ancak, ihtiyacn giderilmesini tama
men veya ksmen yasaklayan bir sosyal dzenin demirleme
siyle e zamanl olarak karakterdeki bu demirlemeyi yava
yava ortadan kaldran psiik artlarm olumaya baladm
tam da libidinal yapnn oluumunda gstermek mmkndr.
Zamanla, toplumsal srecin gelimesiyle srekli balant
iinde, dayatlan tatminden vazgei ile ihtiyatan kaynaklanan
gerginliin artmas arasnda giderek byyen bir uyumazlk
ortaya kar. Bu uyumazlk "gelenee" ykc etkide bulunur
ve karakterdeki demirlemeyi giderek yok eden bir zihniyet ge
liiminin psikolojik ekirdeini oluturur.
Toplumumuzdaki insanlarn karakter yaplarndaki tutucu
unsur, sperego dediimiz kurum ile bir tutulamaz. Geri kii
nin iindeki ahlaki kurumlar toplumun belli yasaklarndan
kaynaklanmakta olup anne babalar bunlarn yaamdaki ilk
temsilcileridir. Bununla birlikte, sperego olumadan ok nce,
ilk engellenmeler ve zdelemeler nedeniyle egoda ve drt
lerde meydana gelen ilk deiimleri sonuta toplumun ekono
mik yaps belirlemekte olup bu deiimler sosyal sistemin ilk
yeniden retimlerini ve demirlenmelerini olutururlar ve ayn
ekilde ilk elikileri de gelitirmeye balarlar. Kk bir ocuk
anal karakter gelitirirse kukusuz ayn zamanda bu karaktere
zg inatl da gelitirir. Sperego bu demirlemede tad
zel nemi, znde ocuun ensest ieren gnital istemlerinin
etrafnda toplanmasndan alr; en iyi enerjiler burada balan
m olup karakter oluumu aslnda buradan hareketle belirle
nir.
17

Karakter oluumunun, bu srecin gerekletii tarihsel ve


ekonomik duruma bal olduunu en ak ekilde, yabana bir
ekonomik ve kltrel etki altna giren veya kendi isteiyle yeni
bir sosyal dzen gelitirmeye balayan ilkel toplumlann ye
lerindeki deiimler gsterir. Antropolog Malinowski'nin ra
porlarndan, karakter farklarmn ayn blgede sosyal yap
deitii zaman nispeten abuk deitii anlalmaktadr. Ma
linowski rnein Amphlett Adalan'ndaki (Byk Okyanus) in
sanlar, yalandaki Trobriand Adalar sakinlerine kyasla gven
siz, ekingen ve dmanca; Trobriandllan ise basit, drst ve
ak yrekli bulmutu. Birincilerin kat aile ahlakna ve cinsel
ahlaka sahip ataerkil toplum dzeninde yaamalarna karlk,
kinciler hl byk lde anaerkinin zgrlklerinden ya
rarlanyorlar. Bu bulgular, psikanaliz kliniinde elde edilen ve
baka bir eserde2 gelitirilen, toplumun sosyal ve ekonomik ya
psnn, yelerinin karakter oluumuna dorudan deil tam
tersine ok karmak bir ekilde dolayl olarak etki ettii gr
n dorulamaktadr. Toplumun sosyoekonomik yaps be
lirli aile biimlerinin olumasna neden olur, ancak bu aile
biimleri belirli cinsel yaam biimlerini peinen doru kabul
etmekle kalmayp ocuklarn ve genlerin drtsel yaamn
etkilemek suretiyle kendileri de cinsel yaam biimleri retirler;
buna bal olarak deimi tutumlar ve tepki biimleri ortaya
kar. Bu bakmdan, sosyal sistemin karakterde yeniden retil
mesiyle ve demirlemesiyle ilgili nceki cmlemizi geniletebilir
ve yle diyebiliriz: Karakter yaps, belirli bir devrin katlap kal
m sosyolojik srecidir. Bir toplumun ideolojileri, ancak ve ancak
insanlarn karakter yaplarn gerekten deitirmeleri kou
luyla somut bir g haline gelebilirler. Bu nedenle, karakter ya
psna ilikin aratrmalar yalnzca klinik adan nem tamaz.
(2 ) Der Einbruch der Sexualmoral, Verlag fr Sexualpolitik 1932 (Gzden geirilmi ekli: Der
Einbruch der sexuellen Zwangsmoml, Kln 1972) ve DialektischerMaterialismus und Psychoanalyse,
Unter dem Banner des Marxismus, 1929.

18

deolojilerin niin sosyoekonomik temelden ok daha yava bi


imde kkl deiim geirdikleri yani insann genelde niin
kendisinin yaratt ve aslmda kendisini de deitirmesi gere
ken ve deitirebilecek olan eyin bu kadar kolay ve bu kadar
sk ok gerisinde kald sorusuna eildiimizde, bu aratr
malar bize nemli ipular verebilir. Kltrel hazlara katlmn
snf aidiyeti nedeniyle engellenmesine ek olarak u da bir ger
ektir ki karakter yaplan ocukluk dneminin balarnda edi
nilir ve fazla bir deiime uramadan korunur. ocuklukta
karakter oluumuna temel oluturmu olan sosyoekonomik
durum ise, retici glerin gelimesinde kaydedilen ilerleme
lere paralel olarak hzla deiir, ardndan farkl isteklerde bu
lunur ve farkl uyum biimlerini gerekli klar. Kukusuz yeni
tutumlar ve tepki biimleri de yaratr; bunlar daha nce edinil
mi olan eski karakter zelliini rtp iine nfuz etmekle bir
likte tmyle ortadan kaldrmazlar. Zaman bakmndan ayn
dnemlere ait farkl sosyolojik durumlara uyan bu iki karakter
zellii imdi birbiriyle eliir. Bunu bir rnekle aklayaym:
1900 ylndaki bir ailede yetien kadm 1900 ylrm sosyoeko
nomik durumuna uygun bir tepki biimi gelitirmitir; 1925 y
lnda ise ailevi koullar kapitalizmin yol at ekonomik par
alanma sreci sonucunda ylesine deimitir ki kiiliinin
daha yzeysel katmanlarnda gerekletirdii ksmi uyuma
ramen kadn youn elikiler iine der. rnein karakteri
kat biimde tek eli cinsel yaam gerektiriyordur, oysa aradan
geen zaman iinde tek elilik sosyal ve ideolojik olarak ykl
maya yz tutmutur. Kadn bunu mantken ne kendisinden ne
de kocasmdan isteyebilir ama yaps itibariyle akim istemleri
nin ve yeni koullann stesinden gelebilecek gte deildir.
Sovyetler Birlii'nde zel tanmm topran ortaklaa ilen
mesine dntrlmesi srasmda karlalan glkler izlen
diinde benzer sorunlar ortaya kar. Sovyet ekonomisi yal
nzca ekonomik glklerle deil, Rus kylsnn arlk ve
zel tarm dneminde edindii karakter yapsyla da bouur.
19

Bu glklerde ailenin yerini kolektifin almasnn ve zellikle


de cinsel yaamn deien koullara ayak uydurmasnn nasl
bir rol oynad edebiyattan kabaca anlalmaktadr. Eski ka
rakter yaplar gelimelerin gerisinde kald gibi, birok e
kilde yenilie direnir de. Daha nceki bir sosyolojik duruma
uyan eski ideoloji veya zihniyet, kronik ve otomatik tepki bi
imi olarak (stelik libidinal enerjinin yardmyla) drt veya
karakter yapsnda demirlememi olsa, kkl ekonomik dei
imlere ok daha hzl ve kolay uyum salayabilir. Ekonomik
durum, igdsel yaam, karakter oluumu ve ideoloji ara
snda araclk eden mekanizmalarn tam olarak bilinmesinin,
bata eitim alannda, hatta belki kitleleri etkileme eklinde de,
bir dizi uygun nlemin gelitirilmesine olanak salayacan
gstermek iin ayrntl kanta ihtiya yoktur.
Btn bunlarn aratrlp incelenmesi gerekiyor. Ancak
psikanaliz bilimi, artk yzylmzn byk tarihsel olaylarnn
dnda kalmak istemediini kantlamasna yardm edecek olan
kendisine ait alanlar bizzat kontrol altna almad takdirde,
uygulama ve kuram asndan sosyal lekte otorite olarak ta
nnmay talep edemez. imdilik karakteroloji aratrmalar kli
nik dzeyde kalmak zorundadr. Belki II. Ksm'daki aratr
malar, daha geni kapsaml sosyolojik sorunlara geilerin
nerelerde bulunabileceini kendiliinden ortaya karacaktr.
Baka bir almada ksaca bunlarn izini srme giriiminde bu
lunuldu ve beklenmedik alanlara gtrd, ancak bu kitapta o
alanlara girmeyeceiz.
Berlin, Ocak 1933
Wilhelm Reich

20

2. BASKIYA NSZ

Karakter analizi geen 12 yl iinde gelitirilerek gnmz


deki orgon (kozmik yaam enerjisi, -.n.) terapisine dnt
rld halde, Karakter Analizi'nin 2. basksnda deiiklik
yaplmamtr. Bunun zel bir nedeni var:
Karakter analizi teknii 1925- 1933 yllan arasnda youn
klinik almalanyla gelitirildiinde, cinsel ekonomi henz ge
liiminin bamdayd. Orgazmn ilevinin bireysel ve sosyal
alandaki nemi birka yl nce anlalmt. Bunun psikanaliz
tedavisi kuramna ve tekniine etkisi elbette byk olmutu.
12 yl nce olduu gibi bugn de karakter analizi hl Freudcu
psikanaliz erevesinde yer almaktadr. Bu kitap yalnzca ve
yalnzca bu erevede yazlm olup geerliliini bugn de ko
rumaktadr. Hedef kitlesi psikanaliz rencileriyle doktorla
ryd. Karakter Analizi'mn. bu amacnda hibir deiiklik iste
medim, bu yzden hibir deiiklik ve ekleme yapmadm.
Bununla birlikte, insan karakterinin oluumunun, zellikle
de patoloji ve terapi asndan o kadar nemli olan karakter zr
hnm analizle kapsaml biimde kavranmasna ynelik al
malar srdrlmtr. Karakter zrh bugnk orgon biyofi
ziinin ve buna uygun saaltm teknikleri olan vejetoterapi ile
orgon terapisinin hareket noktasdr. Anlan terapilerin temel
unsurlan The Discovery ofthe Orgone (Vol. 1,1942)1 adl kitabm
da ve zel olarak orgon fiziini ele alan eitli bilimsel maka(l)

Die Entdeckung des Organs. Die Funktion des Orgasmus, Kln, 1969.

21

lelerimde anlatlmtr. nsan karakterinin aslen psikiyatrik bir


sorun olan kabuk balamasnn, imdiye kadar bilinmeyen bi
yolojik enerji ve biyopatiler (otonom yaam aygtndaki hasta
lk sreleri, -.n.) alanna giden yolu ne ekilde atn kav
ramak her psikiyatrist iin ilgin ve nemlidir. Orgon biyofi
zii, karakter analizi konusunda bu kitapta yer alan iddialar
rtmemi, tam tersine bunlara salam bir doa bilimsel
temel oluturmutur.
Karakter Analizi'nm bu basksnn ekinde, 1934 ylnda Luzem'de gerekletirilen 13. Psikanaliz Kongresi'nde sunduum
Psiik liki ve Vejetatif Akm balkl son bildiri yer almaktadr.
Bu bildiri Freud'un derinlik psikolojisinden daha sonra orgon
biyofiziine geii oluturmutur. Orgonla ilgili sorunlara bu
kitapta deinilmemitir ama daha sonraki yaynlarm bilenler,
karakter yapsyla ilgili sorunlara orgon biyofiziinin deindii
yerleri kolayca bulacaklardr. Metne dipnot ekleyerek orgon
biyofiziine geiin derinlik psikolojisinin hangi noktalarnda
bulunduunu gstermeye altm.
Cinsel ekonomiyi ve orgazm kuramn psikanaliz rgtn
den dlayan rgt temsilcileri bu admla snr izgisini bizzat
ekmilerdir ama sonradan vicdanen rahatsz olunduu iin
yanl bir ekilde bu ayrm bana mal edilmitir. Burada bir nok
tay hibir yanl anlamaya yer brakmayacak ekilde belirtmek
nemlidir: Cinsel ekonomi hibir zaman Freud'un bilimsel bul
gularnn znden kopmamtr; yanl sosyal hassasiyetler
-k i bunlar son 10 yl iinde meydana gelen kkl sosyal dei
imler sonucunda deerlerini yitirmitir- psikanaliz hareketini
cinsel ekonomiden yz evirmeye yneltmitir. Nasl Newton'un yerekimi kanunu Kepler'in uyum kanununa rakip de
ilse, cinsel ekonomi de psikanalize rakip deildir. Cinsel
ekonomi, Freud'un psikanalizinin biyofizik ve sosyal seksoloji
alannda srdrlmesi ve doa bilimsel bir temele oturtulma
sdr. Bugn, 1945'te, cinsel ekonomi zellikle, belirli fiziksel
yasalar uyarnca insann ilk kez Freud tarafndan tanmlanan
22

cinsel ilevlerinin temelinde yatan biyolojik enerji orgonu ke


fetmi olma baarsyla vnebilir. Orgon biyofiziinin orga
nizma alannda ortaya karmay baard "biyopatiler",
Freud'un "psikonevrozu"yla yalandan ilikili tamamlayc un
suru oluturmutur.
zetle, Karakter Analizi hl btnyle derinlik psikolojisi
nin dnme biiminin ve bu dnceye uygun psikoterapi tek
niklerinin erevesi iinde geerlidir. Ayrca vejetoterapi ile
orgon terapisinde elzem bir yardma teknik olarak da geerli
dir. Ama zaman ilerledike gelime de ilerliyor: Cinsel ekono
mist ve orgon terapisti artk yalnzca psikoterapist deil esasen
biyoterapisttir.
New York, Kasm 1944
Wilhelm Reich

23

3. BASKIYA NSZ

Bu kitabn 2. basks (1945) ksa zamanda tkenmi ve gelen


youn istekler 2 yl akn bir sre karlanamamta. Yaynevi
miz daha yeni bir alan olan orgon biyofizii konusundaki ya
ynlarla (The Discovery ofthe Orgone, Vol. II: The Cancer Biopathy,
1948 vs.) meguld. Ayrca, Karakter Analizi'nin yeni basksn
karma konusunda tereddtlerim vard. Bu kitap hl psika
naliz terminolojisini ve nevrozlarn psikolojik tanmm kullan
yor. Birinci basknn yaymlanmasndan bu yana geen 15 yl
iinde duygusal (emosyonel) hastalklara ilikin grlerimizi
yeniden tasarlamak ve betimlemek zorunda kaldm. Bu sre
iinde birok nemli gelime oldu: "Karakter", tipik biyofiziksel
davran tanmlayan bir kavram oldu. "Duygular", giderek
daha fazla lde gerek bir biyoenerjinin yani organizmadaki
orgon enerjisinin belirtileri olarak grmek zorundaydk. Bugn
"tbbi orgon terapisi" denilen eyi uygulamak suretiyle yava
yava pratikte bunu kullanmay rendik. 2. basknn n
sznde, Karakter Analizi'nin, kendisinin kaynan tekil eden
ve hl ait olduu derinlik psikolojisi alannda geerli olmay
srdrdn vurgulamtm. Karakter analizini artk bu ki
tapta anlatld ekilde uygulamyoruz. Bununla beraber, be
lirli durumlarda karakter analizi yntemini kullanyoruz ve
hl karakter tutumlar zerinden beeri deneyimin derinlik
lerine ulayoruz. Ama orgon terapisinde artk psikoloji deil
biyoenerji esaslarma gre hareket ediyoruz.
yleyse niin bu kitabn orijmal halinin 3. basksn kar
yoruz? Bunun balca nedeni, 20- 25 yl nce insann duygusal
24

patolojisinin aratrlmasndan kaynaklanan geliimleri iyi bi


linmedii takdirde orgonomiyi ve tbbi orgon terapisini anla
maya gtren yolu bulmann zor olmasdr. Karakter analizi
psikoterapide hl geerli ve yararl olmakla birlikte, duygusal
ilevlerin biyoenerjik zyle yeterince baa kmaktan ok uzak
tr. Psikanaliz eitimi almadan dorudan 401 yllarn orgon
biyofiziine gelmi olan tbbi orgon terapisti iin karakter ana
lizi zorunludur. Duygularn biyoenerjik ilevlerini incelememi
olan psikiyatrist, asl organizmay gzden karmaya ve sz
cklerle armlarn psikolojisinde taklp kalmaya meyleder.
Her trl duygunun biyoenerjik arka planna ve kaynana g
tren yolu bulamayacaktr. te yandan, hastay ncelikle bi
yolojik organizma olarak grecek ekilde eitilmi olan orgon
terapisti, kas zrh, bedensel duyumlar, orgonotik akmlar,
orgon eksikliine bal krizler, diyafram ve leen ilevlerinde
tkanmalar vs.nin yan sra, evlilik ii gvensizlik, ergenlikte
cinsel organlarn ilevleri konusunda belli biimde arptlm
tasavvurlar, sosyal adan zgven sorunlar ve kayglar, bilind niyetler, mantkl sosyal endieler vb. gibi ok geni bir
ilev alannn bulunduunu kolayca unutabilir. Duygularn
"psiik alan" bunlarn "biyoenerjik alan"ndan ok daha dar
dr, yksek tansiyon gibi belli hastalklar psikolojik aralarla
tedavi edilemez, dil ve dnce armlar dil geliimi evre
sinden yani iki yatan daha derine nfuz edemezler. Btn
bunlara ramen duygusal hastalklarn psikolojik yn, artk
orgona dayal biyopsikiyatrinin en nemli yn olmasa da,
nemini ve vazgeilmezliini korumaktadr.
Karakter Analizi'nin 3. basks nemli lde geniletilmitir.
lk kez 1945'te International Journal o f Sex- economy and Orgone
Research dergisinde yaymlanan "Duygusal Veba" balkl ma
kalemi ekledim, daha nce yaymlanmam olan Canl Organiz
mann fade Dili balkl bir makaleyi de. Bu makalenin konusu,
tbbi orgon terapisinin asl alan olan biyofiziksel duygusal
ifade alamdr. Son olarak eklenen, bir paranoid izofreni vaka
25

sna ilikin ayrntl tariheyle, birka yl nce organizmadaki


orgon enerjisinin (=biyoenerji) kefiyle alan yeni bir alan olan
biyopatolojinin insan doas rencisine tantlmas amalanm
tr. Bu hastalk tarihesi, organizmadaki orgon enerjisinin yal
nzca psikolojik kavram olan klasik "psiik enerji"yle uyuan
fiziksel gereklik olduu konusunda okuru ikna edecektir.
Kitap asl yaps itibariyle deimemitir. Psikanalizden
duygularn biyoenerjiye dayal olarak aratrlmasna (orgon
biyofizii) doru 1928-1943 yllar arasnda atlan ilk kkl
adm oluturmaktadr ve bu niteliiyle korunmay hak etmek
tedir. Atmosferde bulunan (kozmik) orgon enerjisinin kefi,
gerek fizik gerekse psikoloji alanndaki temel kavramlarmzn
kkl biimde gzden geirilip dzeltilmesini zorunlu klm
tr ancak bunlar bu kitapta ele alnmamtr. Orgonun kefin
den bu yana gelitirilmi olan temel zellikleri aklayabilmek
iin yllarca titiz bir alma yaplmas gerekecektir. rnein
"psiik dnce" gibi kavramlar, orgonomi deneylerinin yar
dmyla yaplan keiflerden tr bugn bambaka bir adan
grnmektedirler. Ancak bu durum psikoterapistin ve orgon
terapistinin duygusal adan hasta insanlara kar gnlk g
revlerinde dikkatlerini datmamaldr. Evrensel ve ezeli bir
enerji olan orgon enerjisinin kefi zerinde gnmzde asl d
nmesi gerekenler doa bilimciler ile doa filozoflardr.
Aralk 1948
W. R.

26

TEKNK

I
PSKANALZ TEKNNDEK
BAZI SORUNLAR
Mesleini icra ederken psikiyatrist gnbegn, stesinden
gelmek iin ne kuramsal bilginin ne de uygulamada edinilen
deneyimin tek bama yeterli olduu sorunlarla karlar. Tek
nikle ilgili btn sorunlarn tek bir soru, yani ruhsal hastalk
lara ilikin analiz kuramndan aka tanmlanm bir analiz
tedavisi teknii gelitirilip gelitirilemeyecei ve bunun nasl
yaplaca sorusu etrafnda kmelendii sylenebilir; sorun
kuram uygulama olanaklarnn ve snrlarnn neler olduu
dur. Bununla birlikte, analiz uygulamas ancak fiili grevler
belirlendikten sonra ruhsal srelere dair kuram retmektedir.
Bu bakmdan, doru bir yntem izleyebilmek iin, salt dene
yime dayanan uygulamadan balayarak kuram zerinden sa
lam kuramsal temellere oturtulmu bir uygulamaya gtrecek
olan yollan arayp bulmak zorundayz. Teknikle ilgili olarak
Viyana seminerinde ve denetimli analiz seanslarnda edinilen
zengin deneyimler, yukarda ana hatlanyla belirtilen sorunun
zmnde n almalarn tesine hemen hi geemediimizi
bize gstermitir. Geri analiz teknii konusunda Freud'un
en temel bilgileri ileyen almalar ile eitli bilimsel maka
lelerinde serpitirilmi notlan mevcut olup, Ferenczi ile dier
yazarlarn teknikle ilgili ok aydnlatc almalan da teknik
konusunda karlalan birok mnferit sorunu daha iyi anla
29

mamza yardm etmitir. Ancak genel olarak bakldnda,


Freud'un uygulamada karlalan sorunlarn younluuna
oranla az olan, herkes tarafndan benimsenen ksmen olumlu
ksmen de olumsuz birka tavsiyesini dikkate almazsak, ne
redeyse analist says kadar teknik vardr.
Teknik konusunda genel geerlik kazanan ve analiz evre
lerinde artk normal grlen bu ilkeler, nevrotik srele ilgili
genel kuramsal temel grlerden tretilmitir. Her trl nev
rozun temelini, bastrlm igdsel istekler -k i bunlar ara
snda ilk ocukluk dnemindeki cinsel istekler hibir zaman
eksik deildir- ile egonun bunlar savuturan gleri arasn
daki atma oluturur. Bu atmann zlememesinin getir
dii sonu, nevrotik belirti veya nevrotik karakter zelliidir.
Bu nedenle, atmann giderilmesi iin teknik asndan yapl
mas gereken ey, "bastrmann kaldrlmas", dier bir deyile
bilindmdaki atmann bilin dzeyine karlmasdr.
Ancak, bilinncesi denilen psiik merci, bastrlm olan ve
kiinin bilindmda bulunan itepilerin ortaya kmasna
kar psiik "antikateksisler"1 yneltmi olup bu enerjiler ki
inin kendi dncelerine ve arzularna kar, bilin dzeyine
kmalarn nlemek suretiyle kat bir sansr gibi davranrlar.
Bu nedenle, analiz tedavisi srasnda sradan dnme eyle
minde normalde gerekli olan allm dnce seme ilemini
devre d brakarak dnceleri hibir eletiri yapmadan
kendi akna brakmak gerekir. Bu erevede ortaya kan
malzeme arasmda, analiz ilemi ilerledike bilindmn, bas
trlann ve ocukluk dneminin giderek artan ve giderek be
lirginleen izleri bulunur; bunlar analistin yardmyla bilin
diline evrilmelidir. Sansrn kaldrlmasn ve "serbest arm"m egemen olmasn gerektiren "psikanaliz temel kural",
( l ) Antikoteksis: gdnn doyurulmasn engelleyen iya da d herhangi bir engel; rnein
egonun kateksisi bastrmak iin sahip olduu psiik enerjinin bir miktann kullanmas. Kateksis:
Bir kii ya da nesnenin zihnimizdeki simgesine balanan enerji miktar; psiik enerji libidonun
bir kii, nesne veya dnceye ynlendirilmesi (.n.)

30

analiz tekniinin en kat ve en gerekli nlemidir. Bu nlem,


eyleme gemek ve bilin dzeyine kmak iin bask yapan bilind itkilerin ve arzularn gcnde muazzam bir destek
bulur, ancak yine bilind bir gle, egonun "antikateksisi"yle karlar; bu g hastann temel kural yerine getirme
yolundaki abalarm zorlatrr veya tmyle boa kanr. Ah
laki kurumlar araclyla nevrozu besleyen de ayn glerdir;
analiz tedavisinde bunlar bastrmann ortadan kaldrlmasna
kar "direnler" olarak kendilerini belli ederler. Bu kuramsal
bilgi uygulamaya ynelik baka bir kural belirler: Bilindnn bilin dzeyine karlmas dorudan deil, direnleri kr
mak suretiyle yaplmaldr, yani hasta ilk nce gerekten
direndiini, ardndan hangi aralarla ve son olarak da neye
kar direndiini renmelidir. Bilindn bilin dzeyine
karmaya ynelik bu almaya "yorumlama" denir. Yorum
lama, ya bilindmm st rtl tezahrlerinin perdesini
kaldrmak ya da bastrma nedeniyle birbirinden kopmu olan
balantlar yeniden kurmak suretiyle olur. Hastann bastrl
m bilind arzu ve endieleri srekli olarak bir rahatlama
yolu veya gerek kiilere ve durumlara balanma aray iin
dedir. Bu davrann en nemli itici gc, hastann libidinal
tatminsizliidir. Dolaysyla bilind taleplerini ve kayglarn
(anksiyete) analistle ve analiz durumuyla da ilikilendirmesi
beklenmelidir. Bunun sonucunda "aktarm ", yani analistle
nefret, sevgi veya kayg ykl ilikilerin kurulmas ortaya
kar. Ama analizde yeni ortaya kan bu yaklamlar aslnda,
hastanm ocukluunda bir zamanlar kendisi asndan zel
bir nem kazanm olan kiilere ynelik, neminin bilincinde
olmad eski, ounlukla ocuksu yaklamlarn tekrarndan
baka bir ey deildir. Bu aktarmlar ilke olarak bu nitelikle
riyle ele alnmal, yani ocuklukla ilikileri ortaya karlmak
suretiyle "zlmelidir". stisnasz her nevroz ocuklukta 4
yandan nce yaanan ve zamannda halledilmeyen atma
lardan kaynakland ve bu atmalar aktarm srasnda ye
31

niden canlandnld iin, direnlerin zlmesi balamnda


aktarm analizi analiz ileminin en nemli parasm oluturur.
Ayrca, aktarm srasnda hasta ya analizle aydnlatma al
mas yerine eskiye ait karlanmam sevgi taleplerini ve nefret
itkilerini tatmin etmeye alt ya da bu yaklamlar dikkate
almaya yanamad iin, aktarm ou zaman dirence dn
r, yani tedavinin ilerlemesini engeller. Olumsuz aktarmla
rn, yani aktarlan nefret ierikli yaklamlara! diren olduklar
en bandan itibaren bellidir; buna karlk sevgi ierikli
olumlu yaklamlarn aktarm, ancak d krkl veya kayg
sonucunda birdenbire olumsuz aktarm haline geldii zaman
dirence dnr.
Analiz terapisi ve teknii az veya her koulda yetersiz ve
sistemsiz biimde tartld srece, yukarda ana hatlaryla
anlatlan ortak temelden herkesin ayn ekilde uygulad bir
tekniin de gelitii grn savunmak mmknd. Birok
mnferit sorunda bu gr doruydu da. Ama daha "analiz
srasnda pasiflik" kavram anlaynda bile ok farkl yorum
lar vardr. Bunlardan en arya kaan ve kukusuz en az
doru olan, yalnzca sessiz kalnmas gerektii, gerisinin ken
diliinden ortaya kaca grdr. Eskiden olduu gibi
bugn de analiz tedavisinde analistin grevi hakkmdaki g
rler karmakarktr. Geri analistin grevinin direnleri kr
mak ve aktarm "idare etmek" olduu genel olarak
bilinmektedir ama bunun nasl ve ne zaman olmas gerektii,
bu grevi yerine getirirken analistin deiik vakalarda ve du
rumlarda ne ekilde farkl davranmas gerektii hususu hibir
zaman sistematik biimde tartlmamt. Bu yzden sradan
analize ilikin en basit sorunlarda bile grlerin birbirinden
ok farkl olmas kanlmazdr. rnein belli bir diren du
rumu anlatldnda, bir analist unun, dieri bunun, bir dieri
onun yaplmas gerektiini savunur. Analist ald birok ne
riyle tekrar vakaya eildiinde saysz baka olanaklar ortaya
kar ve genelde kafas bata olduundan daha ok karr.
32

Yine de, belirli bir analiz durumunun mevcut durumlar ve ko


ullar altnda olabilecek en iyi tek bir zm olanana izin ve
recei ve tekniin yalnzca tek bir uygulama biiminin bu
belirli durumda gerekten doru teknik olaca varsaylabilir.
Bu husus yalnzca mnferit durum iin geerli olmayp, analiz
tekniinin tamamn kapsamaktadr. Bu nedenle grevimiz,
bu tek doru tekniin ltlerinin neler olduunu ve her ey
den nce de buna nasl ulalabileceini saptamaktr.
Neyin nemli olduunu aka grmek uzun srd: Ay
rntlarn titizlikle zmlemek suretiyle, durumun gerektirdii tek
niin analiz durumunun kendisinden domasn salamak. Analiz
teknii gelitirmeye dair bu ynteme teknikle ilgili Viyana Semineri'nde harfi harfine uyulmu ve yntem birok vakada
-analiz durumunun kuramsal olarak kavranabildii her vakada- tmyle baarl olmutur. nerilerde -k i sonuta bun
lar tercih meselesiydi- bulunmaktan kanlm ve karlalan
zorluk, rnein bir diren durumu, gerekli nlem net biimde
kendiliinden ortaya kmcaya kadar tartlmtr. O zaman
bunun baka hibir ekilde deil, yalnzca bu ekilde doru
olabileceini hissettik. Bylece, analiz malzemesini analiz tek
niine uygulamay renmek iin bir yntem bulunmutu; her
vakada deilse bile birok vakada ve -her eyden nce- ilke
olarak. Tekniimiz kararlatrlm uygulamalara dayanan bir
ilke olmayp, belli kuramsal temel ilkeler zerine ina edilen
ama geri kalan ksm yalnzca tek bir vakada ve tek bir du
rumda belirlenebilecek olan bir yntemdir. rnein bilindnm btn belirtilerini yorumlama yoluyla bilin dzeyine
karmak zorunluluu bir temel ilkedir. Ama bu, bilind az
ok belirgin biimde kendini gsterir gstermez hemen yo
rumlanmas gerektii anlamna m gelir? Btn aktarm belir
tilerini ocukluktaki kaynaklara dayandrmak bir temel ilkedir
ama bunun ne zaman ve ne ekilde yaplaca da belirtiliyor
mu? Analist ayn anda hem olumsuz hem de olumlu aktarm
belirtileriyle karlar; ilke olarak ikisinin de "zlmesi ge
33

rekir" ama hangisinin ilk nce ve hangi katmanda zlmesi


gerektii ve bunun iin ne gibi koullarn belirleyici olduu
sorusu hakl deil midir? Byle bir durumda ezamanl eli
kili duygular ieren (ambivalent) aktarm belirtilerinin mevcut
olmas tek bama yeterli midir? Her bir vakada gerekli yorum
larn srasn, ne karlmasn ve derinliini, o andaki duru
mun btnnden tretme giriim ine kar, her ey geldii gibi
yorumlansn diyerek itiraz edenler olabilir. Karlk olarak
unu sylemek gerekir: Saysz deneyimler ve bu deneyimle
rin sonradan yaplan kuramsal dzenlemesi, tm malzemenin
u ekilde ve ortaya k srasna gre yorumlanmasnn ok
byk sayda vakada yorum lam ann am acn, yani terapi yo
luyla etkilemeyi salamadn gsteriyorsa, o zaman bir yo
rumun terapi asndan etkili olmasn belirleyen koullan
aratrmak gerekir. Bunlar her vakada farkldr ve yorum iin
teknik adan baz genel ilkeler elde edilse bile bunlar en
nemli ilke karsnda pek bir ey ifade etmez. Bu ilke, her bir
mnferit vakadan ve her bir mnferit durumdan vakamn ve
mnferit durumun gerektirdii zel teknii, analiz srecinin
geliiminde genel ilintiyi kaybetmeden elde etmeye almak
tr. unun veya bunun "analiz edilmesi" gerektii veya "doru
drst analiz" etmek gerektii eklindeki neriler ve grler
tercih meselesidir ama teknikle ilgili ilkeler deildir. "Analiz
etmekle" tam olarak ne kastedildii karanlk bir gizem olmaya
devam eder. Analist tedavi sresine gvenerek de teselli ara
yamaz. Zaman tek bana baan salamaz. Tedavi sresine g
venmek, ancak ve ancak analiz gelime kaydettii, yani analist
direnleri anlad ve buna uygun olarak analizi balatabile
cei zaman bir anlam tar. Bu takdirde zaman elbette hibir
rol oynamaz, oynamamaldr da. Ama yalnzca beklemekle ba
ar elde edileceini ummak anlamszdr.
Aktarmda karlalan ilk direncin doru anlalmasnn
ve ele alnmasnn tedavinin normal gelimesi asndan ne
kadar nemli olduunu gstermemiz gerekiyor. Aktarm nev
34

rozunun hangi ayrntsnda ve hangi katmannda ilk olarak


analize balanmal, hastann salad ok saydaki malzeme
den ilk nce u mu yoksa bu para m seilmeli, da vurulan
bilind malzemeyi mi yoksa buna bal direnci mi ncelikle
yorumlamal gibi hususlar nemsiz deildir. Malzeme ortaya
k srasna gre yorumlanrsa, "malzemenin" daima ana
lizde kullanlabilir nitelikte, yani terapi asndan etkili mal
zeme olduu eklindeki pein hkmden yola klr. Oysa
her eyden nce malzemenin dinamik adan tad deer
nemlidir. Bir teknik ve terapi kuram salamaya ilikin aba
larmn asl amac, malzemenin vakann teknik ynne usu
lnce uygulanmas iin gerek genel gerekse her bir vaka iin
zel bak alan elde etmektir. Dier bir deyile, her yorumda
yalnzca yorum getirmekle kalmayp hangi nedenle ve hangi
amala yorum yapldn kesin olarak bilmektir. Eer mal
zeme her bir vakada ortaya k srasna gre ve hastanm ya
nltp yanltmadna, malzemeyi kamufle edip etmediine,
nefret dolu bir yaklam gizleyip gizlemediine, iinden ks
ks glp glmediine, duygusal olarak kilitlenip kilitlenme
diine baklmakszn yorumlanrsa, ileride umutsuz durum
larla karlalmas kanlmazdr. Bu tr bir yol izlendiinde,
vakaya zg kurallar dikkate alnmadan (ki yorumun zaman
ve derinlii asndan bu gereklidir) btn vakalara dayatlan
bir ynteme esir olunur. Analist yalnzca ve yalnzca her du
rumdan gerekli teknii tretme kuralma titizlikle uyduu tak
dirde, her bir vakada vakann niin tedavi edildiinin veya
edilemediinin tam olarak belirtilmesi gerekliliini yaklak
olarak yerine getirebilir. En azndan ortalama vakalarda bu
gereklilik yerine getirilmezse, terapimizin bilimsel, nedensel
bir terapi adn hak etmediini sylemek iin delile ihtiya
yoktur. Analist bir analizin baarszlnn nedenlerini ak
larken, hastann "iyilemek istemedii" veya iini amad
eklindeki bilgilere de snmamaldr, nk sorunumuz tam
35

da bu dur, hastann neden iyilemek istemedii veya iini a


maddr.
Teknikle ilgili bir "sistem" gelitirme giriiminde bulunul
mayacaktr. Amacmz btn vakalar iin geerli bir yntem
tasarlamak deil, terapiyle ilgili grevlerimizin ayrntl bir bi
imde anlalmas iin nevroz kurammza dayal bir temel
oluturmaktr, yani genel temelin bireysel uygulamasna ye
terli hareket sahas tanyan geni bir ereve belirlemektir.
Freud'un, bilindmn yorumu konusunda belirttii ilke
lere ve analiz almasnn direnlerin krlmasna ve aktarmn
ustalkla idaresine dayand eklindeki formlne ekleyecek
bir eyim yok. Bununla birlikte, ilerdeki blmlerde anlatlan
lar, analiz ilkelerinin kararllkla uygulanmas olarak grl
melidir; bu srete analiz almasna dair yeni alanlar da
almaktadr. Hastalarmz en bandan itibaren yaklak ola
rak dahi temel kurallara uysa, karakter analizi hakknda bir
kitap yazmak iin bir neden olmazd. En bandan itibaren
analiz edilebilir durumda olan hastalarn says ne yazk ki pek
azdr. ou hasta temel kurallara ancak direnler baaryla
gevetildikten sonra uyar. Bu yzden, tedavi balangcm yal
nzca analizin idaresinin endie duymadan rahatlkla hastaya
braklabilecei aamaya kadar olan ksma kadar ele alacaz;
"analiz yoluyla analiz olmaya ikna etmek" ilk sorundur, ikinci
sorun, analizin sona ermesi, yani aktarmn zlmesi ve ger
eklik konusunda eitmektir. Ara para, deyim yerindeyse
analizin gvdesi, bizi yalnzca tedavi balangcna dayal ola
rak ortaya kmas ve tedavinin tamamlanmasn oluturduu
kadaryla ilgilendirecektir.
Ancak balamadan nce, analiz terapisinin libido ekono
mik temeliyle ilgili ksa bir kuramsal grn anlatlmas ge
rekiyor.

36

II
ANALZ TERAPS KURAMINDA
EKONOMK BAKI AISI
Freud katartik yntem1 zeminini terk ederek, analizde yar
dmc ara olarak hipnozdan vazgeip hastanm doktora uy
kuda anlattklarn uyankken de anlatabilmesi gerektii g
rn benimsediinde, bir sre, bastrlm eylerin izlerini
dorudan yorumlamak suretiyle belirtilerin bilind anlamn
hastann bilin dzeyine karmaya alt. ok gemeden bu
yntemin hastann yorumu kabul etmeye de istekli olmasna
bal olduunu anlad. Hastann anlatlanlara genelde bilinsiz
bir "diren" gsterdiini doru tahmin ederek, tekniini bu
yeni edindii bilgiye uyarlad, yani dorudan yorum yapmak
tan vazgeerek bilindnm bilin dzeyine karlmasn, bas
trlm eye ynelik direnleri ortadan kaldrmak suretiyle
salamaya alt.
Kuramsal anlayta ve teknikte yaplan bu kkl deiik
lik, analiz terapisi tarihinde dnm noktas olup bugn de
geerliini koruyan daha yeni tekniin balangcn olutur
mutu. Freud'dan ayrlan renciler bunu hibir zaman kav
rayamadlar; Rank bile dorudan belirti yorumlama eklin
deki eski ynteme geri dnd. Bu kitapta yer alan giriim,
(1 ) Hastalkl ve bastrlm duygularn da vurulmasn salayarak travmatik olaylarn su
yzne karlmas ve bylece bunlara bal belirtilerin ortadan kaldrlmas (.n.).

37

belirti analizinden btn kiiliin analizine ilerleyen analiz te


rapisine tmyle sadk kalarak, yeni diren teknii yntemi
nin kararllkla karakter analizine de uygulanmasndan baka
bir anlama gelmiyor.
Katartik yntem dneminde, belirtiyi ortadan kaldrmak
iin "skp kalm duyguyu bastrlmlktan kurtarmak" ge
rektii grnn egemen olmasna karlk, sonralar -diren
analizi dneminde-, belki de belirtinin anlamn dorudan yo
rumlama dneminin kalnts olarak, temelinde yatan dnce
bilin dzeyine kt zaman belirtinin kaybolmak zorunda ol
duu ileri srlmt. Daha sonra bu tezin dayankszl or
taya ktnda, yani eskiden bastrlm olan ierik bilin
dzeyine kt halde belirtilerin devam ettii sklkla grl
dnde, Freud, Viyana Psikanaliz Demei'nin bir toplant
snda yaplan tartmada, ilk formln, bilind ierii
bilin dzeyine ktnda belirtinin kaybolmasnn mmkn
olduu ama kaybolmak zorunda olmad eklinde deitirmi
tir. Artk nmzde yeni ve zor bir sorun vard. Bilincine var
mak tek bana iyileme iin yeterli deilse, belirtinin
kaybolmas iin ek olarak ne yaplmaldr? Bilincine varmann
ayn zamanda iyilemeye yol amas veya amamas baka ne
gibi koullara baldr? Yani bastrlm olan bilin dzeyine
karmak iyilemenin olmazsa olmaz en nemli nkoulu ola
rak kalm, ancak net bir ekilde gerekelendirilmemitir. Bir
kez bu sorunla kar karya kalmca buna hemen dier bir soru
eklenmitir; analizi "sentez"in izlemesi gerektii konusunda
her zaman uyanda bulunmu olan psikanaliz kartlarnn as
lnda hakl olup olmadklar sorusu. Ancak yakndan incelen
diinde bunun bo laftan ibaret olduu daha da net
anlalmtr; bizzat Freud Budapete Kongresi'nde analizin
ayn zamanda bir sentez olduunu, nk bir balantdan
kurtulan her drtnn derhal yeni bir balant kurduunu
sylemekle bu itiraz tamamen rtmtr. Acaba sorunun
zm burada m yatyordu? Bunlar hangi drtler ve hangi
38

yeni balantlard? Hastann analizden hangi drt yapsyla


ayrldnn bir nemi yok mu? Analist bu kimliiyle psikoterapide Tanr'y aramay brakm olup, sradan insann bek
lentilerine daha yakn bir zm bulmakla yetinmek
zorundadr. Btn yksek emellerin ilkel-biyolojik ve sosyo
lojik temellerinin ihmal edilmi olmasnn sknts kukusuz
psikoterapinin tamamnda ekiliyor. Bu durumda yolu yine,
Freud'un, analiz aratrmalarnda son yllarda ok ihmal edil
mi olan son derece zengin, tkenmez libido kuram gster
mitir. Ama hl ayn anda cevap arayan ok fazla soru vard.
Ksa kesmek iin bunlar metapsikolojik bak alarna gre
dzenleyelim.
Topik adan sorun zlememi, bu yndeki giriimin ye
tersiz olduu anlalmt: yileme iin bilindmdaki bir d
ncenin bilin dzeyine karlmas tek bana yeterli deildi.
Dinamik adan zm daha fazla umut vaat etmi, ancak (Ferenczi ile Rank'n Psikanalizin Geliim Hedefleri balkl eserde
yer alan baard almalarna karn) ayn ekilde yetersiz kal
mt. Dnceye bal gl duygunun boaltlmas hastay
neredeyse her zaman ama ounlukla yalmzca geici bir sre
rahatlatr. Aynca, analiz srasmda duygu boaltm istenilen
sonucu verebilecek younlukta -baz histeri biimleri dndaender olarak salanabilir. Bu durumda geriye yalnzca ekonomik bak as kalmtr: Hasta aka yetersiz, aksak bir libido
ekonomisinden mustariptir. Cinselliinin normal biyolojik
fonksiyonlar, salkl sradan bir insanmkinin aksine, ksmen
hastalk derecesinde bozulmu, ksmen tamamen ortadan
kalkmtr. Libido ekonomisinin dzgn ileyip ilememesi
kukusuz drt yapsyla balantldr. Bu bakmdan, uygun
libido ekonomisini salayan drt yaplan ile buna aykr olan
drt yaplarnn ilke olarak birbirinden ayrt edilebilmesi ge
rekiyordu. Biri "genital" dieri "nevrotik" karakter olmak
zere iki rnek tip arasnda sonralar yaptmz ayrm, bu
sorunu zme giriimidir.
39

Topik ve dinamik bak alarnn gndelik uygulamada


bamdan beri kolaylkla ele alnabilmesine (bir dncenin bi
lin dzeyinde veya bilindmda olmas, bastrlm bir un
surun duygusal davurumunun younluu vs.) karlk,
ekonomik bak asnn ne ekilde uygulanmas gerektii
hemen anlalamamt. Ruhsal yaamn nicel faktryle, bi
riken veya boaltlan libido miktaryla ilgilidir bu. Ama psika
nalizde dorudan yalnzca nitelikleri ele aldmza gre,
niceliin belirledii bu zorluu nasl halledecektik? lk nce
nevroz kurammzda nicel faktrn hangi nedenle srekli ola
rak karmza ktm ve ruhsal fenomenleri aklamamz ge
rektiinde ruhsal yaamn niteliklerinin niin tek bama yeterli
olmadn akla kavuturmak gerekiyordu. Analiz terapi
siyle ilgili sorunlarda deneyim ve dnceler srekli olarak
nicelik konusuna iaret ederken, deneyimlerimizden hi bek
lenmedik ekilde bir bilgi elde ettik. yle ki, analiz uygula
masndan, baz vakalarn uzun sreli ve youn analize karn
inatla zlmediklerini, bazlarmnsa bilind tamamen or
taya karlmad halde pratikte kalc iyilemeyle sonulana
bileceini biliyoruz. Bu iki grup karlatrldnda2, inatla
zlmeyen veya ksa srede tekrarlayan vakalarda hastalarn
analizden sonra dzenli bir cinsel yaam kuramad veya cin
sellikten uzak yaamay srdrd, buna karlk ikinci
gruptakilerin ksmi analizin salad faydayla ok ksa
zamanda srekli tatmin edici bir cinsel yaama baladklar
ortaya kt. Sradan vakalara ilikin ileriye dnk tahmin ko
nusunda yaplan bir aratrmada ayrca, dier bakmlardan
eit artlar altnda, ocuklukta ve ergenlikte genital ncelik ne
kadar ok etkinletirilmise iyileme ansnn o kadar yksek
olduu anlald. Dier bir deyile, ocukluun ilk dnemle
rinde genital blgeye ne kadar az libido ynlendirilmise iyi
(2 ) Kr. Reich: "ber Genitalitt "ve "Die therapeutische Bedeutung der Genitallibido" Inter
nationale Zeitschrift fr Psychoanalyse, X, 1924, ve Xl,1925.

40

leme o lde zorlamtr. ocuklukta gnital ncelii hi


harekete geirmemi olup, gnital duyumlar yalnzca anal,
oral ve retral erotik anlamnda yaam olan vakalarn genel
olarak zlemez nitelikte olduu grld.3 Ancak, ileriye
dnk tahminde gnital cinselliin ne kadar nemli bir lt
olduu anlalnca, vakalarn gnital cinsellik belirtileri, cinsel
g ynnden incelenmesi gerektii akt. nceleme sonu
cunda, vajinal duyum gcnde aksaklk olmayan hibir kadn
hasta, boalma veya sertleme gcnde aksaklk olmayan ne
redeyse hibir erkek hasta olmad ortaya kt. Bununla bir
likte, bilindik anlamda iktidar sorunu olmayan hastalarn ve
sertleme gcne sahip az saydaki nevrotik hastann varl,
iyilemenin ekonomisinin anlalmasnda gnital cinselliin
deerini sarsmaya yetmitir.
Sonunda, sertleme gcnn olup olmadnn fark etme
yecei, nk bunun libido ekonomisi hakknda hibir ey sy
lemedii kansna vardk. Grne gre nemli olan ey,
gerekli cinsel tatmine ulama becerisinin tam olup olmaddr.
Kadn hastalarda vajinal duyum eksiklii bu konuda olumsuz
anlamda tatmin edici bir yant salamtr; bu hastalarda be
lirtilerin enerjilerini nereden aldklar ve nevrozun spesifik
kayna olan libido birikimini neyin koruduu akt. Orgazm
iktidarszlna, yani cinsel gerginlii libidinal istekleri kar
layacak ekilde giderememeye ilikin ekonomik kavram ilk
nce, sertleme gc olan erkek hastalarn daha yakndan in
celenmesi sonucunda ortaya kt. Gnital cinselliin, daha
dorusu orgazm iktidarszlnn, nevrozlarn nedenbilimi a
sndan tad ok ynl nem, Orgazmn levi*adl kitabmda
anlatlmtr. Kuramsal adan gnital ilev, ancak gncel nev
rozlar kuramyla ilikileri ortaya ktktan sonra karakter in(3 ) 0 zamandan bu yana bu tr vakalarda da byk lde iyileme salama olanaklar ortaya
pkmtr.
(*)

Die Funktion des Orgasmus; Cem Yaynevi'nin yayn programnda yer almaktadr (.n.).

41

rakter incelemelerinde de nem kazanmtr. Bylece nicelik


sorununun nerede olduu bir anda akla kavumutu: So
runun kayna, organsal temelden, "nevrozun bedensel (somatik)
ekirdeinden", birikmi libido nedeniyle gelien gncel nev
rozdan baka bir ey olamazd. Bu bakmdan, ekonomik yn
den gerek nevroz gerekse bunun iyiletirilmesi sorunu byk
lde somatik alanda yatyordu, yalmzca libido kavramnn
somatik ierikleri zerinden buna ulalabilirdi.4
Belirtiyi ortadan kaldrmak iin bilindnm bilin dze
yine karlmasna ek olarak neyin yaplmas gerektii soru
suna artk daha donanml bir ekilde eilebilirdik. Belirtinin
yalnzca anlam (dnce ierii) bilin dzeyine kar. Dina
mik adan, bilincine varma sreci, bilincine varmayla balan
tl boaltm ve bilinncesinde yer alan antikateksisin (bask
layan enerji, -.n.) bir para ortadan kaldrlmas vastasyla
belli bir rahatlama salar. Ancak tek bana bu srelerin be
lirtiyi veya nevrotik karakter zelliini besleyen enerji kayna
nda yol at deiiklik fazla deildir; belirtinin anlam:
bilin dzeyine kt halde libido birikimi varln srdrr.
Ar gerilmi libidonun yapt basknn youn analiz al
masyla ksmen hafifletilmesi mmkndr, ne var ki hastala
rmzn ezici ounluunda cinsel gerginliin nihai olarak
ortadan kalkmas iin genital cinsel tatmin gereklidir (nk
genital evre ncesinin orgazm salamas mmkn deildir).
Ancak ve ancak analizle bu salandktan sonra ekonomik yn
den de yeni bir ayarlama yaplabilir. O zamanlar bu durumu
yle formle etmeye almtm: Analiz, cinsel bastrmalar
ortadan kaldrmak suretiyle nevrozlarn kendiliinden organ d
zeyinde tedavi edilmesi olanan yaratr. Bu bakmdan, terapide
nihai ara (ajan), cinsel metabolizma ekonomisinde organik bir s
retir. Bu sre genital orgazmla cinsel tatmine ulamayla ba(4 ) Kr. Reich:"Die Rolle der Genitalitt in der Nmosentherapie"ZeitschriftfrPsychotherapie,
B. I, H. 10).

42

lantl olup, somatik ekirdek olan gncel nevrozu ortadan


kaldrarak ayn zamanda psikonevrotik styapnn temelini
de ortadan kaldrr. Nevroz oluurken ilk nce, dtan gelen
ve sonradan iselletirilen bir ketleme (somut kayg) libido bi
rikimini yaratr, bu birikim de patolojik enerjisini dipal evre
yaanlarma verir ve cinsel bastrma sonucunda gncelliini
koruyarak psikonevrozu dng halinde srekli olarak ener
jiyle besler. Terapide tersine yol izlenir: Bilind ketlemeleri
ve taklmalar bilin dzeyine karmak suretiyle ilk nce psikonevroz yok edilir ve bylece libido birikimini ortadan kal
drmann yolu alr. Bu birikim bir kez ortadan kalknca, yine
dng halinde, bastrma ve psikonevroz gereksiz, dahas ola
naksz olur.
Nevrozun somatik ekirdeinin rolyle ilgili olarak yuka
rda anlan kitabmda gelitirdiim gr ana hatlaryla byledir. Analiz teknii asndan bu gr terapi konusunda
geni bir ereve ve tam olarak belirlenmi bir hedef dour
mutur: Genital ncelii yalnzca kuramsal olarak deil, fiilen
de oluturmak; yani hasta analiz araclyla dzenli ve tatmin
edici bir cinsel yaama kavumak zorundadr; eer iyileecek ve
salkl kalacaksa. Baz vakalarda bu hedefin ne kadar geri
sinde kalrsak kalalm, libido birikiminin dinamii konusunda
elde ettiimiz bilgiler nedeniyle abalarmzn asl hedefi
budur. Terapinin hedefi olarak etkili cinsel tatmini yceltmeye
kyasla geri plana itmek baz tehlikeler barndrr, nk en
azmdan yceltme becerisi henz anlalmam bir yetenektir;
buna karlk, sosyal faktrlerle nemli lde kstlanm olsa
da, cinsel tatmin becerisini analiz vastasyla genelde kazan
drmak mmkndr. Tedavi hedefinde arln yceltmeden
alnp dolaysz cinsel tatmine kaydrlmasnn terapi olanak
larmz nemli lde geniletecei kolayca anlalabilir. Ama
tam da bu hedef deiikliinde azmsanmamas gereken sos
yal nitelikli zorluklarla karlayoruz.
43

Bu hedefe eitme, "sentez" veya telkin yoluyla deil, yal


nzca karakterdeki cinsel ketlenmelerin kkl analiziyle ula
lacan ise, teknikle ilgili ilerideki aklamalar gsterecektir.
Ama bundan nce Nunberg'in grevlerle ilgili baz anlatm
larna yer verelim.
Allgemeine Neurosenlehre (Genel Nevroz Kuram) adl kita
bnda Nunberg, psikanaliz terapisi kuramn betimleme giri
iminde bulunuyor. Grlerinden en nemlisini ele alalm.
Nunberg, "terapide ilk grev... drtlerin boalmasna yar
dmc olmak ve bilin dzeyine kmalarn salamaktr"
diyor. Ayrca, "kiiliin iki paras olan ego ile id arasnda,
drtlerin artk ego organizasyonu dnda kendi balarna
varlklarn srdrmemeleri ve egonun sentezleyici gcn
yeniden elde etmesi anlamnda bar salanmasn" nemli bir
grev olarak gryor. Eksikleri olsa da bu gr znde do
rudur. Ancak Nunberg, hatrlama srasnda psiik enerjinin
boald, deyim yerindeyse bilincine varrken "parlayp sn
d" eklindeki, uygulamada yanll grlerek dzeltil
mi olan eski gr de savunuyor. Yani iyilemeyi dinamik
ynden aklarken bastrlm unsurun bilin dzeyine ka
rlmas aamasnda kalyor, bu srada boaltlan az miktardaki
duygunun birikmi btn libidoyu boaltmaya ve enerji eko
nomisini dzene sokmaya da yetip yetmediini sormuyor. Bu
itiraza yant olarak Nunberg btn birikmi enerjinin ok sa
ydaki bilincine varma edimleri srasnda atldn ileri srse,
karlk olarak bir yn klinik deneyim gsterilebilir; bu de
neyimler u olguyu net olarak gstermektedir. Bastrlm bir
dnceye bal duygularn az bir ksm bilincine varmakla
kaybolur. Ancak bunun hemen ardndan, eer duygu dn
cenin kendisinde yer tutmusa, ok daha byk ve ok daha
nemli ksm bilind faaliyetin baka bir parasna kayar
veya eer duygu bir karakter zellii haline getirilmise zl
mesi hi gereklemez. Bu takdirde bilind malzemenin bi
lin dzeyine karlmasnn terapi asndan bir etkisi olmaz.
44

Dolaysyla iyilemenin dinamii hibir surette yalnzca bi


lincine varmaya dayandrlamaz.
Buradan, Nunberg'in ifadelerinde eletirilmesi gereken bir
noktaya daha geliyoruz. Nunberg, tekrarlama takntsnn ak
tarmdan bamsz olarak etkili olduunu ve ocuklukta bas
trlm dncelerin ekim gcne dayandn yazyor.
Tekrarlama taknts, bir kaynaa dayandrlamayacak nite
likte temel bir psiik olgu olsa bu doru olur. Oysa klinik de
neyimler, bilind ve ocukluktan kalma dncelerin byk
ekim gcnn tatmin edilmemi cinsel ihtiyalarn gcnden
kaynaklandn ve kompulsif tekrarlama zelliini yalnzca
erikin cinsel tatmin olana bulunmad srece koruduunu
gstermektedir. Dolaysyla nevrotik tekrarlama taknts li
bido ekonomisindeki duruma baldr. Gerek bu husustan ge
rekse nevrotik karakter ile genital karakter hakknda ileride
belirtilecek olan grlerden hareketle, Nunberg'in ego ile id
arasmda hakl olarak elzem grd bar, yalnzca belirli bir
cinsel ekonomik temel zerinde salanabilir. Birincisi pregenital evre abalarnn yerini genital abalar almal, kincisi
genital istekler etkin biimde tatmin edilmelidir, bylece biri
kimin nihai olarak ortadan kaldrlmas sorunu da zlr.
Nunberg'in anlan kuramsal varsaymndan, teknik konu
sunda uygun analiz teknii olarak gremeyeceimiz bir yak
lam ortaya kmaktadr. Nunberg direnlerin dorudan ele
alnmayp bunlara kar olumlu aktarmn harekete geirilme
sini, bu erevede analistin hissettirmeden hastann egosuna
szarak direnleri yok etmeye balamasm istiyor. Nunberg'e
gre bylece hipnoz edilenle hipnoz eden arasndakine benzer
bir iliki ortaya kacak, "analist artk egoda libidoyla kuatlaca iin speregonun katln bir lde giderecektir";
bylece analist nevrotik kiiliin ayrlm paralarnn uzla
masn salayabilecek durumda olacaktr.
Bu gre kar aadaki hususlarn belirtilmesi gerekir:
45

a) Tam da egoya szma durumu terapi asndan birok va


kada tehlikelidir, nk balangta -ileride ayrntl olarak
aklanaca zere- srdrlebilir, hakiki bir olumlu aktarm
yoktur. Burada her zaman, rnein ocuksu bir korunma ih
tiyac gibi, narsistik yaklamlar sz konusudur ve d krkl
tepkisi nesneyle olumlu ilikiden daha gl olduu iin bu
ihtiya hzla nefrete dnebilir. Direnlerden kanmak ve
bunlar "iten yok etmek" amacyla gerekletirilen bu tr bir
szma, direnlerin bu yzden maskelenmesi olasl bakmn
dan tehlike arz etmektedir. Daha da nemlisi, nesneyle olan
zayf iliki etkisini kaybedince veya baka aktarmlar tarafn
dan yok edilince hemen (en iddetli d krkl tepkileri de
ilse bile) eski durum yeniden ortaya kar. Tam da bu tr bir
yntemle, olumsuz aktarmn en ar, ok ge ortaya kan, ge
liimi kestirilemeyen davurumlarn elde ederiz. Bu du
rumda sonu ou zaman hastann analizi brakmas ama
zaman zaman da intihardr. Aka belirtilmelidir ki hasta
larda intihar, byle yapay biimde olumlu, hipnozdaki gibi bir
yaklam oluturmak ok iyi baarld zaman daha da kolay
vuku bulmaktadr. Saldrgan ve narsistik tepkilerin ak, net
biimde ve elbette olumlu yaklamlara da dayanarak ortaya
karlmas ise, intihan da analizi brakmay da engeller. Bu
bir paradoks gibi grnmekle birlikte psiik sistemin ileyi
biimine uygundur.
b) Olumlu aktanma (bunun ocukluktaki taklmalardan
kurtularak netlemesini salamak yerine) szmakla, gerek
durum hakknda gerek analisti gerekse hastay yanltan yo
rumlan yzeysel olarak benimseme tehlikesi ortaya kar; bu
yanlg fark edildiinde ou zaman durumu dzeltmek iin
artk ok getir. Hipnoz ilikisi ne yazk ki fazlasyla sk ger
ekleir ama bunun aslmda diren olduunun ortaya karl
mas ve bertaraf edilmesi gerekir.
c) Balangta kayg kaybolursa, bu yalnzca, hastann libi
dosunun bir ksmn -olumsuzu da dahil- aktarma ynlen
46

dirdiini kantlar ama kaygy yendiini gstermez. Analiz ya


pabilmek iin analist ok iddetli kaygy herhangi bir yat
trma yntemiyle azaltabilir ama bunun dmda hastaya ancak
ve ancak olabilecek en fazla miktarda saldrganlk ve kaygy
harekete geirmek suretiyle iyiletirilebileceini aka belirt
melidir.
Analiz tedavisinin tipik seyri hakknda Nunberg'in aa
da anlattklarn kendi deneyimlerimden ok iyi biliyorum.
Buna ek olarak yalnzca, byle bir tedavi seyrini nlemek iin
elimden geleni yaptm ve tam da bu nedenle tedavi balan
gcnda diren tekniine bu kadar nem verdiimi syleyebi
lirim. Aada anlatlanlar, olumsuz aktarmn tedavinin
banda halledilmedii ve hastalarmzn olumlu aktarmnn
srdrlebilirliinin yanl deerlendirildii bir analizin en
sk rastlanan sonucudur.
"Hasta ile analist arasnda bir sre tam bir uyum hkm srer,
hatta hasta tamamen analiste bel bafar, yorumlarna da g
venir ve mmkn olsa hatrlarken de ona gvenecektir. Ama
ok gemeden bu uyumun bozulduu an gelir. Daha nce be
lirtildii zere, analiz derinletike direnler giderek glenir;
rahatszl balatan duruma ne kadar yaklalrsa direnler de
o kadar artar. Bu zorluklarn stne bir de, hastann analiste
ynelik kiisel beklentileri karlanamad iin aktarm srasnda
kanlmaz olarak ortaya kan ve belirleyici bir durum olan
d krkl eklenir. Hastalarn ou bu d krklna tepki
olarak analizde isteksizlik gsterirler, eylem ve jestlerle ifadeye
bavururlar, yani eskiden benzer durumlarda davrandklar gibi
davranrlar. Bylece belli bir faaliyeti dile getiriyor olabilirler
diyeceksiniz... Tam tersine, bundan kanyorlar yani temelde
faaliyete kar pasif bir tutum izliyorlar. Bu durumda, normalde
taklmalarn ortaya karlmasna yardmc olan tekrarlama
taknts, bastrlm unsurun psiik davurumlarna aktarm s
rasnda da egemendir. Hasta imdi analize faal katlmn bir
parasn analiste brakr: Hastann sylemek isteyip de syle

47

yemediini tahmin etmek. Genelde dile getirilmek istenen ey


sevilme isteidir. fade aralarnn (ki bunlar sessiz de olabilir)
sonsuz gc ile doktorun sahip olduu varsaylan sonsuz gc
en sert ekilde snanr. Analist ksmen bu direnlerin gerek
yzn ortaya karmay baarr, ksmen de bir tahminde bu
lunmak olanakszdr. Artk bir i atma olmaktan karak
hasta ile analist arasnda gelien atma bylece en u noktaya
tanr. Analizin baarszla urama tehlikesi ba gstermitir,

yani, hasta analisti ve sevgisini kaybetmek ile yeniden faal ola


rak analize katlmak arasnda seim yapmak zorundadr (italik
tarafmdan yaplmtr, -W.R.). Aktarm srdrlebilir nitelikteyse,
yani hasta taklmalardan kurtulmu asgari bir nesne libidosuna
yeniden sahip olmusa, analisti kaybetmekten korkar. Bu tr
vakalarda tuhaf bir ey sklkla olur. Analistin analizin olumlu
sonulanaca umudunu yitirdii ve vakaya ilgisini kaybettii
anda birdenbire analizin hzla tamamlanaca beklentisini
uyandran bir yn malzeme gelir."
(Nunberg: Allgemeine Neurosenlehre, s. 305)

Amaca ynelik kararl, dzenli ve sistematik bir diren


analizi kukusuz her vakada baarl olmaz. Baarl olduu
vakalarda analizde yukarda anlatlan trde bir umutsuzluk
ortaya kmaz. Baarsz kald vakalarda bu gibi durumlarla
ok sk karlalr ve bunlarn nasl sonulanaca belirsizdir.
Tam da bu nedenle diren analizi tekniine azami dikkati ver
mek zorundayz.

48

III
YORUMLAMA VE DREN ANALZ
TEKN ZERNE1
Aktarm Nevrozunun Doal Geliimi zerine

1. Yorum Tekniindeki Baz Tipik Hatalar


ve Sonulan
Analiz almasn iki ksma ayrmak zorundayz; birincisi
hastay iyiletirmek, kincisi -tedavi seyri iinde mmkn ola
caksa- baklk kazandrmak. Birinci ksmdaki grev yine, ha
zrlk almasn ieren balang devresi ve asl iyileme sreci
olmak zere ikiye ayrlr. Geri bu ayrm yapaydr, nk ilk
diren yorumunun bile asl iyilemeyle ok ilgisi vardr. Ama
bu gerek bizi caydrmamaldr. Bir seyahat (Freud analizi
buna benzetmitir) iin yaplan hazrlklarn da seyahatin ken
disiyle ok ilgisi vardr, iyi geip gememesi bunlara bal
olabilir. Her durumda analizde her ey tedaviye balama ek
line baldr. Yanl veya netlik kazanmadan balatlan bir va
kann kurtarlmas ok zor olup, genelde hi mmkn deildir.
Vakalarn ounda en byk glklerle balang devresinde
karlalr; bu erevede vakalarn "iyi gidip gitmedii" ko
nusunun nemi yoktur. Tam da balangta grne gre
( l ) ilk kez Haziran 1926'da Viyana Psikanaliz Terapisi Semineri'nde sunulmu olup 1927/2
sayl InternationalenZeitschrift fr Psychoanalyse dergisinde yaymlanmtr.

49

przsz seyreden vakalarda sonralar en byk zorluklarla


karlalr, nk balangtaki przsz seyir glklerin
zamannda anlalp giderilmesini zorlatrr. Tedavinin ba
nda yaplan hatalar, bunlar dzeltilmeden tedaviye ne kadar
devam edilirse o kadar zor giderilir.
Balang devresindeki bu zel ve tipik zorluklar ne tr
dedir?
imdilik yalnzca daha kolay odaklanmak amacyla, ba
lang devresi vastasyla analizin ulamas gereken hedefi ana
hatlanyla belirtelim. Analiz, belirtilerin ve nevrotik karakterin
enerji kaynaklarna ulamak zorundadr, nk tedavi sre
cini orada balatacaktr. Buna engel olarak arada hastann
direnleri vardr; aktarm atmalarndan kaynaklanan di
renler zellikle inatdr. Bunlarn bilin dzeyine karlmas,
yorumlanmas ve hasta tarafndan terk edilmesi, yani psiik
deerinin kaybettirilmesi gereklidir. Bylece hasta ocukluu
nun ilk dnemlerine ait duygu ykl anlara gittike daha de
rinden nfuz eder. ok tartlan, duygularla yeniden yaama
nn (eylem ve jestlerle ifade) m yoksa hatrlamann m daha
nemli olduu sorusunun bizim amzdan hibir nemi yok
tur. Klinik almalar Freud'un zorunlu grd hususu do
rulamaktadr; buna gre, yaadklarn tercihan eylem ve
jestlerle yineleyen hasta (atmalarn kaynanda halletmek
iin) eylem ve jestle ifade edileni anlamakla kalmayp duygu
ykl biimde de hatrlamak zorundadr.2 Ama programm
zn srasn bozmak istemiyorum; yukardaki hususu belirt
memin tek nedeni, srf bu blmde yalnzca diren analizi
tekniinin ilkelerini ele alyoruz diye sanki btn i diren ve
aktarm analizinden ibaretmi gibi bir izlenim uyandrmamak
tr.
(2) Dipnot, 1 9 45 :0 tarihten bu yana geen zaman zarfnda psikanalizde teknikle ilgili bu
sorun tamamen zlmtr: Orgon terapisinde somatik duyumlar kas zrhn yard anda
patojen anlar kendiliinden ve kolayca ortaya kmaktadr.

50

Vakalarmzn ou duygu ykl hatrlama yerine nasl bir


gelime gsteriyor?
Birok deiik trde aktarmlarn varlndan tr ana
listin gn yzne karlan bir yn malzemenin iinden
kamamas nedeniyle sonusuz kalan vakalar hatrlatrm.
Buna "kaotik durum" diyoruz ve nedeninin yorumlama tek
niindeki belirli hatalar olduunu dnyoruz. Olumlu ol
duu aka grlen tutumlar arkasnda gizlendii iin
olumsuz aktarmn gzden kat birok vakay ve ayrca de
rine inen hatrlama almasma karn duygu uyuukluu ye
terince dikkate alnmad veya ilk nce analize tabi tutul
mad iin hibir baarya ulamayan vakalar dnelim.
Grnte dzgn seyreden ama gerekte kaosla son
bulan bu vakalarn aksine, "iyi gitmeyen", yani armlar or
taya koymayan ve abalarmza pasif direni gsteren vakalar
da iyi biliniyor.
imdi kendi ar baarszlklarmdan bazlarn kabaca
anlattmda, bunlarn tipik hatalara dayandn hemen an
layacaz. Ve bu baarszlklarn ounun ayn nitelikte ol
mas, balang devresinde yaptmz tipik hatalara iaret
ediyor; bunlar acemilere has olduu bilinen kaba gnahlar
olarak grlemeyecek trde hatalardr. Bu bizi umutsuzlua
srklemesin, nk -Ferenczi'nin bir keresinde syledii
gibi- her yeni deneyim bize bir vakaya mal oluyor; nemli
olan tek ey, hatay grmek ve deneyime dntrmektir. Tb
bn hibir dalmda durum farkl deildir ama biz baarszlk
lar mazur gstermeyi ve gizlemeyi baka dallardaki
meslektalara brakalm.
Aalk kompleksinden ve ekingenlikten mustarip bir
hasta analiz srasnda beceriksizliini ("hibir ey yapamyo
rum") kaytszlk biiminde dile getiriyordu. Bu direncin do
asm tahmin edip izah ederek arkasnda gizlenen km
seme eilimlerini bilin dzeyine karmak yerine, hastaya
ibirlii yapmay arzu etmediini ve iyilemek istemediini
51

srarla syledim. Bu konuda pek de haksz deildim ama ana


lizin baarszla uramasnn nedeni, "isteksizlii" zerinde
daha fazla durmamam ve beceriksizliinin nedenlerini anla
maya almamamd; bunun yerine kendi beceriksizliime ka
plarak hastaya bu anlamsz sitemleri yneltmemdi. Her hasta,
hasta kalmak eilimindedir ve birok analistin anlalamayan
durumlarda baka bir aklama yapmadan "iyilemek istemi
yorsunuz" ifadesini sulama olarak kullandn biliyorum.
Ancak bu ifadenin analistin szlnden karlarak yerine
otokontroln konmas gerekiyor. nk unu da kavramak
zorundayz: Analizde nedeni aklanamayan her tkanma ana
listin suudur.
Baka bir vakada hasta 3 yl sren analizde ilk sahneyi (cin
sel birlemeyi ilk kez grme, -.n.) ilgili btn unsurlaryla ha
trlam ama duygu uyuukluu bir kez bile kaybolmam,
babasna kar -am a duygusuz biimde-besledii sulamalar
bir kez bile analiste yneltmemiti. Hasta iyiletirilemedi. Bas
trlm nefretini ortaya karmay bilememitim. Bu rnek ba
zlarn ok sevindirecek: lk sahnenin ortaya karlmasnn
terapide hibir ie yaramad en sonunda itiraf edildi! Bunu
syleyenler yanlyorlar. Hayatn ilk dnemlerinde yaananlar
analiz edilmeden gerek anlamda bir iyileme salanamaz. En
nemli ey, hatrlama edimine, hatrlanan malzemenin ier
dii duygularn elik etmesidir.
Bir dier vakada ikinci haftada grlen bir ryada ensest
fantezisi aka gn yzne km, hasta bunun gerek anla
mm bizzat kavramt. Bir yl boyunca bu konuda hibir ey
anlatmad, dolaysyla gerek bir baar da elde edilemedi.
Ama bir ey daha renmitim: Zaman zaman fazlasyla seri
biimde yzeye kan malzemeyi, ego bunu zmseyecek de
recede gleninceye kadar bask altnda tutmak gerekiyor.
Bir eritrofobi (insanlarn karsnda kzarma fobisi, -.n.)
vakasnn baarszla uramasnn nedeni, ilk i olarak di
renleri titizlikle yok etmeden malzemeyi her ynden yorum52

lamamd. Direnler sonradan geldi ama karmakark bir s


rayla ve an glenmi ekilde; cephanemi tketmitim, ak
lamalarmn hibir etkisi olmuyordu, vakay dzene sokmak
artk mmkn deildi. O zamanlar 2 - 3 yldr analiz yapyor
dum ve emin olun Freud'un rettiinin aksine bilind ken
dini ak ve net gstermeden ve hasta zlmenin eiinde
olmadan yorum yapacak kadar acemi deildim. Ama anla
lan bu hususlar tek bana yeterli deil, nk bu kaotik
durum seminerlerde ve denetimli analiz seanslarnda grdk
lerimizle ayn trdeydi.
Bilin bulankl ieren klasik bir histeri vakas, hastann
olumlu aktarm analizine tepkilerini, yani tepkisel nefretini,
zamannda kavram ve doru biimde ele alm olsaydm
mkemmel bir baaryla sonulanacakt (sonralar benzer
vakalardan edindiim deneyimlere dayanarak bunu syleye
bilirim). Ne var ki anlarn -elbette gzel olanlarnn- ekici
liine kaplarak bir kaosa srklendim, k yolunu bulama
dm iin hastann bilin bulankl devam etti.
D krklna bal tepkiler nedeniyle aktarm hatal bi
imde ele almam sonucunda edindiim kt deneyimler bana,
aktarmdaki sevgiden d krkl sonucu oluan veya aslnda
var olan olumsuz aktarmn analiz asndan tad tehlikeyi
laykyla deerlendirmeyi retti. Bir buuk yl boyunca iyi
bir olumlu aktarm srecinde muhteem bir ekilde hatrlayan
ama buna ramen dzelmeyen bir hastam analizi braktktan
aylar sonra bana hibir zaman gvenmediini syledi; gizli
kalan olumsuz aktarm tehlikesini doru deerlendirmeyi
ancak o zaman rendim. Byle bir oku bir daha yaamamak
ve -zellikle de- terapi grevimi daha iyi yerine getirebilmek
iin her zaman bu tr aktarmlar gizlendikleri yerlerden
karmann yollarn aradm ve bunda baarl da oldum.
Teknikle ilgili seminerde de oturumlarn ounda olumsuz
aktarm, zellikle de gizli olann ele almtk. Demek ki olum
suz aktarm yalnzca bireysel bir kr nokta olmayp, gzden
53

kamas grne gre genel bir olaydr. Kukusuz bu kendi


ni beenmiliimizden kaynaklanyor; iltifatlar zevkle kabul
ediyoruz ama kaba biimde ifade edilmedike hastann iin
deki btn olumsuz akmlara kar tamamen krz. Aktarm
lardan sz edildiinde analiz literatrnde yalnzca olumlu
yaklamn kastedilmesi ve bildiim kadaryla Landauer'in a
lmas (Pasif Teknik) dnda olumsuz aktarm sorununun
byk lde ihmal edilmi olmas dikkat ekicidir.
Olumsuz aktarmn gzden karlmas, analiz seyrini kar
makark eden birok hatadan yalnzca biridir. "Kaotik
durum" olarak adlandrdmz eyi hepimiz yayoruz. Onun
iin bunu yalnzca en kaba hatlaryla betimlemekle yetinebili
rim.
Hatrlamalar ve eylemler ok fazladr ama srekli olarak
kark bir ekilde birbirini izler, analist ok ey renir, hasta
bilindmn btn katmanlarndan ve hayatnn her dne
minden ok sayda malzeme getirir; sz yerindeyse her ey
byk bir yn halinde ortadadr. Hibir ey terapi hedefi
dorultusunda enine boyuna ilenmemitir, malzemenin ok
luuna ramen hasta bunun nemi konusunda bir kanaat
edinmemitir. Analist birok yorum yapm ama yorumlar
analizi hi u veya bu ynde derinletirmemitir; hastann sun
duu her eyin anlalamam gizli bir direncin hizmetinde ol
duu yolunda somut bir izlenim vardr. Analist yalnzca hasta
"malzeme getirdii" iin uzun sre analizin ok iyi gittiini
sandndan, bu tr kaotik analizler tehlikeli bir nitelie b
rnr. Sonunda -k i genelde artk ok getir- hastann dnp
dolap ayn malzemeyi tekrar tekrar ama yalnzca farkl bir
cepheden gsterdii anlalr. Hasta ise, doasmda en ufak bir
deiiklik olmadan yllarca analiz saatlerini bu ekilde geire
bilir.
Bir keresinde bir meslektamdan devraldm tipik bir vakay
anlataym. eitli sapklklar olan bir hasta 8 ay meslektamda
analiz terapisi grm, bu sre iinde aralksz konumu ve

54

en derin katmanlardan malzeme getirmiti; bu malzeme srekli


yorumlanmt. Yorumlar artt lde anmlar da oal
mt. Sonunda analiz dsal nedenlerle kesilmi, hasta bana
gelmiti. O zamanlar gizli direnlerin tehlikelerini ksmen bili
yordum. Hastann aralksz olarak bilind malzeme rettii
ve rnein tek ve iki ynl dipus kompleksinin en ince meka
nizmalarn tam tamna anlatabildii dikkatimi ekti. Hastaya
syledii ve duyduu her eye inanp inanmadn sordum.
"Zerre kadar inanmyorum" diye cevap verdi, "tam tersine, b
tn bunlara iimden glmekten kendimi alamyorum." O halde
bunu birinci analiste niin sylemediini sorduumda, buna
gerek duymadn syledi. inden ks ks glmesi youn bi
imde analiz edildii halde artk yaplacak bir ey yoktu, nk
ok fazla ey renmiti. Yorumlarn hepsi boa gitmi, kendi
yorumlarmsa alayclna arpp geri dnmt. Bir deneyim
daha kazanm olarak hastay 4 ay sonra braktm. Bununla
birlikte narsistik savunmas daha uzun sre ve daha kararl bir
ekilde yorumlansayd her eye karn baz sonular elde edi
lebilirdi. Ne var ki o zamanlar davran aylarca ilemenin ka
zandrd olumlu deneyimlere henz sahip deildim.

Bu tr kaotik durumlarn nedenlerini bulmaya alt


mzda, bundan yorumlama tekniinde yaplan aadaki ha
talarn sorumlu olduunu ok gemeden grrz:
1) Belirtilerin ve en alttaki bilind katmannn dier ifa
delerinin, zellikle de sembollerin ok erken yorumlanmas.
Hasta gizli kalm direnlerinin hizmetinde analizin kontro
ln ele geirmitir. Hastann analizden hi etkilenmeden ayn
yerde dnp dolat ok ge fark edilir.
2) Nevrozun yaps ve malzemenin katmanlar dikkate
alnmakszn malzemenin ortaya k srasna gre yorumlan
mas. Burada hata, srf malzeme aka gn yzne kt iin
yorum yapmaktr (sistemsiz anlam yorumu).
3) Ama analizi kartran ey yalnzca her yne doru yo
rumlayarak iz srmek deil, bunu ana direnleri halletmeden
55

yapmaktr. Anlam yorumu diren yorumundan nce yapl


mtr. Direnler ok gemeden doktorla iliki balanma otur
tulur ve sistemsiz diren yorumlar aktarm da karmak hale
getirir; bu nedenle durum daha da karmtr.
4) Aktarm direnlerinin yorumu sistemsiz olmakla kal
mayp kararllktan da yoksundur, yani hastann direnlerini
yeniden gizlemek veya verimsiz almak ya da ani tepki olu
turmak suretiyle maskelemek eiliminde olduuna yeterince
dikkat edilmemitir. Gizli aktanm direnleri ou zaman gz
den kamtr veya bunlar -n e ekilde olursa olsun- gizlen
diklerinde analist bunlar ortaya karmaktan ve kararllkla
izlemekten kanmtr.
Byk olaslkla bu hatalarn temelinde analizin idaresini
hastaya brakmak gerektii eklindeki Freudcu kuraln yanl
anlalmas yatmaktadr. Bu kuralla kastedilen tek ey, eer
hastann almas kendisinin bilinli iyileme istei ve bizim
iyiletirme amacmz dorultusunda seyrediyorsa bunu boz
mamak olabilir. Ama hastann kendi atmalaryla sonuna
kadar mcadele etme korkusu ile hasta kalma istei bu seyri
bozduu anda doaldr ki mdahale etmek zorundayz.

2. Sistemli Yorum ve Diren Analizi


Yaptmz ileri imdiye kadar yeterince eletirdim; oku
run sabrn fazlasyla zorladmdan endie ediyorum. imdi
doru tekniin ne olduunu soraca, bu soruyu cevaplamaksa
eletirmekten kat kat zor olduu iin endiem daha da byk.
Bununla birlikte, okurun konunun zorluklar hakknda yeterli
derecede bilgi edindiine, dolaysyla benden saptanan hata
lardan karlan sonularn en genel olanlarnn ana hatlarn
dan fazlasn istemeyeceine inanyorum.
Balamadan nce, ok tuhaf olan bu konunun tartlmas
erevesinde kapana kslma ihtimalinden endie ettiimi be
lirtmem gerekiyor: imiz canl ve akp giden ruhsal srele il
56

gili olup, bunu sze dkerek cmleler halinde dinleyiciye ak


tarmak istediimiz anda katlap kalmasna kar elimizden
hibir ey gelmez. imdi anlatacaklarm byk bir olaslkla
kat bir ema izlenimi yaratacak. Oysa genel hatlanyla grd
mz ve tam olarak incelememiz gereken alan hakknda
ham bir taslaktan baka bir ey deildir. Yalnzca dikkat eken
baz eyler kaydedilmitir, aym derecede nemli olan baka
hususlarn imdilik bir kenara braklmas gerekmitir; farkl
lklar gsteren detay almas da eksiktir. Bu nedenle, u
veya bu hususun yanl veya daha nemsiz olduu veya genel
olarak isabetli olmad anlaldnda tasla buna gre d
zeltmeye de her zaman hazr olmalyz. nemli olan birbiri
mizi anlamaktr. Her birimiz farkl bir dil kullanarak kimsenin
kimseyi anlamayaca ekilde konumamalyz. Aadaki
aklamada ema halinde grnen ey, ynmz belirlemek
iin kullanlan bir aratan baka bir ey deildir. Bir fundalk
tan k yolunu bulabilmek iin, rnein arazinin dikkat
eken oluumlar gibi baz sabit nirengi noktalan izlenir veya
pusula kullanlr. Tedavi srasmda ruhsal sreleri incelerken
yalnzca belirli bir ama iin (ad hoc), yani yalnzca ynmz
tayin etmek amacyla kurulan dzen de benzer bir i grr.
Bir fenomen dierlerinden izole edilerek tek bama incelendii
anda otomatikman ortaya kan ema da yalnzca, bilimsel a
dan o anda daha iyisi bulunamad iin idareten yaplan bir
emadr. Ayrca, emay, kural, ilkeyi vakaya getirmiyoruz.
Tersine vakay nyargsz inceliyor ve onun malzemesine, onun
davranna, hastann ne gizlediine veya zdd olarak neyi
gsterdiine bakarak ynmz belirliyoruz. Ancak bunu
yaptktan sonra bu vakadan rendiklerimi en iyi ekilde bu
vakann teknii iin nasl kullanrm sorusunu ele alyoruz.
Freud'un Budapete Kongresi'nde temenni ettii zere, engin
deneyimlerden sonra diren tipleri listesi yapabileceimiz an
lalrsa iimiz kolaylar. Ama o zaman bile her bir vakada,
vakann tipik direnlerin u veya bu trn m gsterdiini
57

veya belki de baka vakalarla ortak ynleri olmadm bekle


yip grmek zorunda kalacaz. Gizli olumsuz aktarm bu tr
tipik direnlerden yalnzca biridir. Bu nedenle hastalarmzda
hemen yarn yalnzca bu direnci grmemeli veya baka bir yn
belirleme aracn hemen kullanmamalyz. Bu ara yalnzca
hastanm malzemesine bakarak elde edilebilir. Malzeme ne
kadar ok, net ve aslnda yorumlanabilir olursa olsun, ilk ana
direnler cephesi grnp yok edilmedii srece daha derine
inen yorumlardan kanmak gerektii konusunda gr bir
liine varmtk. Bir hasta duruma uygun direnleri gsterme
den ne kadar ok an malzemesi sunuyorsa, kukumuz o
kadar artmaldr. Bunun dmda da, bilind ieriklerini yo
rumlamak ile aka grlen direnleri ele almak arasnda
seim yapmak gerektiinde kincisi tercih edilmelidir. lkemiz
yledir: Diren yorumu gerekliyse anlam yorumu yaplmamaldr.
Gerekesi yeterince basittir. lgili direnler ortadan kaldrlma
dan nce yorum yaplrsa, o zaman hasta ya aktarma bal
nedenlerle yorumu kabul eder ve ilk olumsuz yaklamda de
erini tamamen yok eder veya diren arkadan gelir. Her iki
durumda da yorum terapi gcn yitirmitir, boa gitmitir;
bunun dzeltilmesi ok zordur veya olanakszdr. Yorumun
derindeki bilindma ulamak iin gitmesi gereken yol kapa
tlmtr.
Tedavinin ilk haftalarnda hasta "analitik kiiliini" ortaya
karrken araya girmemek nemlidir; direnler de tamamen
ortaya kmadan ve analist tarafndan znde anlalmadan
nce yorumlanmamaldr. Diren yorumunun zamanm ar
lkl olarak tabii ki analistin deneyimi belirler; deneyimli ana
liste birka belirti yeterlidir, deneyimsiz bir analistin ayn
durumda bunlar anlayabilmesi iinse kaba eylemler olmas
gerekir. Gizli direnler olup olmadn ve hangi belirtilerin
bunlarn varlm gsterdiini anlamak sklkla yalnzca de
neyime baldr. Analist bu tr direnlerin anlamn kavrad
nda kararl bir yorumla bunlar bilin dzeyine karacaktr,
58

yani hastaya ilk nce direnleri olduunu, ardndan bunlarn


hangi aralar kullandn ve son olarak da neye ynelik ol
duklarm anlatacaktr.
lk aktanm direncinden nce yeterli bir hatrlama almas
yaplmamsa, direncin bertaraf edilmesinde byk bir zor
lukla karlarz; analist pratik yaptka ve deneyim kazan
dka bu zorluk azalr. Zorluun nedeni, direnci ortadan kal
drabilmek iin, direncin ierdii ilgili bilind malzemenin
bilinmesi gerekmesi, dier taraftansa direncin yolu kapatma
sndan tr bu malzemeye ulama olanann olmamasdr.
Ryann olduu gibi her direncin de bir tarihsel anlam (k
keni) bir de gncel nemi vardr. Bu bakmdan sz konusu
amaz u ekilde alabilir: Gncel durumdan (ki oluurken
gzlemlenmitir) ve direncin biimi ile kulland aralardan
direncin gncel anlam ve amac tahmin edilir; ardndan uygun
yorumlarla ocuklua ait ilgili malzeme ortaya kncaya
kadar zerinde allr. Diren ancak bu malzemenin yard
myla tamamen yok edilebilir. Direnleri kefetmek ve gncel
anlamlarn tahmin etmek iin izlenecek kurallar elbette yok
tur. Bu geni lde sezgi meselesidir ve retilmesi mmkn
olmayan analiz sanat bu noktada balar. Direnler ne kadar
grltsz ve ne kadar gizliyse, yani hasta ne kadar yanlt
yorsa, analist bunlar kontrol altna almak iin sezgilerinden
o kadar emin olmak zorundadr. Dier bir deyile, analistin
kendisi analiz edilmi olmal, stelik zel yetenekleri de olma
ldr.
"Gizli diren" nedir? Bunlar hastann rnein umutsuzluk,
kuku, ok ge gelme, suskunluk, inat, kaytszlk vs. gibi do
rudan ifade edilmeyen, tersine dolayl olarak analiz srasn
daki alma biiminde grlen yaklamlardr. rnein ar
itaat gsterilmesi veya aka grlen hibir diren olmamas,
gizli ve bu nedenle daha da tehlikeli olan pasif direnmeye ia
ret eder. Ben byle gizli direnleri fark eder etmez ele alrm
ve eer anlamama yetecek kadar ey renmisem bilgi akm
59

durdurmaktan da ekinmem. nk analizle ilgili bilgilerin


direnler devam ederken verilmesi halinde terapiye ynelik
etkilerirdn de kaybolduunu deneyimle rendim.
Analiz malzemesinin tek tarafl, dolaysyla hatal deer
lendirilmesi ile Freudcu tezin, yani o anki yzeyden yola
klmas gerekliliinin, genelde hatal yorumlanmas, kolaylkla
tehlikeli yanl anlamalara ve teknik zorluklara yol aar. n
celikle: "Analiz malzemesi" dendiinde ne anlalmaldr?
Genel gre gre: Hastann bildirdikleri, ryalar, arm
lar, dil, kalem srmeleri. Geri hastann davrannn analiz
asndan nem tad kuramsal olarak genelde bilinir.
Bununla birlikte, seminerde elde edilen belirgin deneyimler,
hastalarn davranlarnn, ifade biimlerinin, baklarnn, dil
lerinin, mimiklerinin, giyimlerinin, el sk biimlerinin vs.
analizdeki nemleri asndan fazlasyla azmsanmakla kal
mayp ou zaman tamamen grmezden gelindiini gsteri
yor. Ferenczi ile ben bu biimsel unsurlarn terapide ok
nemli olduklarn Innsbruck Kongresi'nde birbirimizden ba
msz olarak vurguladk. Yllar iinde bu unsurlar benim iin
karakter analizinde en nemli dayanak ve hareket noktas
oldu. Malzemenin ieriine ar deer verilmesine, ou
zaman hastann davran biiminin, bilgi verme, rya anlatma
tarznn vb. tamamen grmezden gelinmesi deilse bile azmsanmas elik eder. Oysa hastamn davran biimi grmezden
gelinir veya nem bakmndan ierikle bir tutulmazsa, bir
anda terapi asndan tehlikeli olan "psiik yzey" anlayna
varlr. rnein bir hasta ok kibarsa, ayn zamanda rnein
kz kardeiyle ilikileri konusunda ok malzeme sunuyorsa,
bu durumda elimizde "ruhsal yzey"in yan yana duran iki
ierii vardr: Hastann kz kardeine olan sevgisi ile davran,
yani kibarl. Ama bunlarn ikisinin de temeli bilinddr.
Ruhsal yzeye bu ekilde bakldnda, "her zaman" yzey
den yola kmak gerektiini sylemek artk kolay deildir. Bu
kibarln ve itenliin arkasmda az ok bilinsiz -kuku dolu
60

ya da aalayc deilse b ile- eletirel bir yaklamn daima


gizlendii analiz deneyimleriyle sabittir; daha doru bir ifa
deyle, hastann basmakalp kibarl kendi bana olumsuz
eletiri, gvensizlik veya aalama belirtisidir. Bu bak a
sndan hareketle, uygun rya veya armlar olursa kz kar
dee ensest sevgi duyulduu yorumu hi tereddt etmeden
yaplabilir mi? Analizde psiik yzeyin u deil de bu para
snn ilk nce grlmesinin zel nedenleri vardr. Kibarl
ve bunun gerekeleri hakknda bizzat hastann konumaya
balamasn beklemek hata olur. Byle bir karakter zellii
analiz srasmda derhal dirence dnt iin, bu dirente de
her dirente geerli olan durum sz konusudur, yani hasta asla
kendiliinden bu konuda konumaya balamaz; analist diren
cin maskesini indirmek zorundadr.
Bu noktada nemli bir itiraz gelebilir: Kibarln derhal di
rence dnecei yolundaki varsaymmn doru olmad,
yle olsa hastann hibir malzeme sunmayaca ileri srlebi
lir. Evet ama sorun tam da budur, yani malzemenin yalnzca
ierii deil, analizin banda zellikle ekli yn de nem ta
maktadr. Kibarlkla ilgili rneimizde kalalm: Bastrd
unsurlardan tr nevrotik hastann kibarla ve grg ku
rallarna zel bir nem vermesi ve bunlar korunma arac ola
rak kullanmas iin her trl nedeni vardr. Kibar bir hastay
tedavi etmek, rnein analiste ok gen ya da ok yal oldu
unu, evinin zevksiz denmi, karsnn irkin olduunu, g
rne gre pek zeki olmadn veya tipik Yahudi gibi
grndn, nevrotik biri gibi davrandn, asl kendisinin
analiz edilmesi gerektiini ve bunun gibi gurur okayc daha
bir sr eyi hemen syleyen ok ak szl, kaba bir hastaya
kyasla ok daha keyifli olabilir. Bunun ille de bir aktarm fe
nomeni olmas gerekmez: Analistin istenilen ekilde "bo bir
sayfa" olmas bir idealdir, yani asla tam olarak gerekletiri
lemez; analistin "doas", balarda aktarmla hibir ilgisi ol
mayan bir olgudur. Hastalarmz zayf yanlarmz olaanst
61

bir hassasiyetle hissederler; hatta bazlar temel kuraln dayatlmas nedeniyle katlanmak zorunda brakldklar skntnn
intikamn zaaflarmz sezinlemek suretiyle dorudan alrlar.
Kendilerinden istenen ak szllkten sadiste zevk alan pek
az hasta vardr (ou sadist karakterlidir). Terapi asndan
bunlarn davranlar, zaman zaman dirence dnse de, ok
deerlidir. Ama hastalarmzn ou, bu ak szll ken
diliinden gsteremeyecek kadar ekingen ve rkektir, sulu
luk duygusuyla doludur. Birok meslektan aksine, istisnasz
her hastanm analize genelde gizli kalan az ok belirgin kuku
dolu ve eletirel bir yaklamla balad iddiasnda srar edi
yorum. Elbette bundan emin olmak iin hastalarn itiraf etme
drtsne veya cezalandrlma ihtiyacna bel balanmamaldr; analistin yapmas gereken ey, btn becerisini kullanarak
durumdan kaynaklanan ve gvensizlikle olumsuz eletiriye
yol aan ok doal nedenleri (durumun yenilii, tanmad
bir analist, toplumda psikanalizin hakir grlmesi vb.) hasta
nm azndan duymaktr. Bu ekilde, analist aslnda ancak biz
zat ak szl olmak suretiyle hastanm gvenini kazanabilir.
Teknik adan geriye yalnzca, henz nevrotik denemeyecek
nitelikte olup, daha ok gncel nedenlere bal olan gvensiz
lik ve olumsuz eletiri yaklamlarnn ne zaman ele alnmas
gerektii meselesi kalr; bu noktada, hasta ile analist arasnda
allm nezaket duvar var olduu srece daha derine inen
bilind yorumlarmdan kanmak nemlidir.
Yorumlama teknii konusundaki tartmay, aktarm nev
rozunun geliimini ve tedavisini de dahil etmeden srdre
meyiz.
Doru seyreden bir analizde, ilk byk aktarm direncinin
balamas uzun srmez. ncelikle, analizin srdrlmesine
kar ilk nemli direncin niin otomatikman ve vakann yap
sna uygun bir doallkla analistle olan ilikiye balandn
aka anlayalm; "aktarma zorlayan" (Ferenczi) gd nedir?
Uygulanmasnda srar ettiimiz temel kural vastasyla, ayp
62

lanan, Egoyu rahatsz eden unsuru ortaya karmzdr. Bas


trlan unsura kar hasta er ya da ge daha gl bir savun
maya geer; diren bata yalnzca bastrlana yneliktir ama
hasta bunu bilmez; ne iinde ayplanacak bir ey tadnn
ne de buna kar kendini savunduunun bilincindedir. Freud'
un gsterdii gibi, direnlerin kendileri bilinddr. Ama
diren, artan enerji harcamasma tekabl eden bir duygulanm
dr, bu nedenle gizli kalamaz. Mantk d her ey gibi bu duy
gulanm da rasyonel bir gereke bulmaya, gerek bir ilikide
demirlemeye alr. Bu durumda yanstmaktan, hem de
naho temel kural uygulamak suretiyle tm atmaya neden
olan kiiye yanstmaktan daha akla yakn ne olabilir? Savun
mann baka yere -bilindmdan doktora- kaydrlmasyla,
bilindnm ilgili ierii de dirence szar; ierik de doktora
yanstlr. Doktor rnein baba gibi aalk veya anne gibi
sevgi dolu bir yaratk olur. Bu savunmann bata yalnzca
olumsuz yaklama yol aaca aktr. Analist nevrotik den
geyi bozan kii sfatyla kanlmaz olarak dman haline gelir;
yanstlann sevgi veya nefret olmas fark etmez, nk her iki
durumda savunma da, reddetme de daima mevcuttur.
lk nce nefret duygulan yanstlrsa, aktarm direnci net
biimde olumsuzdur. Sevgi eilimlerinin ilk nce yanstlmas
durumunda ise, gerek aktarm direncinden nce bir sre
aka grlen ama bilinli olmayan olumlu aktarm vuku
bulur. Ama bu aktanm amaz bir dzenlilikle tepkisel olum
suz aktarma dnr, nk bir yandan d knkl hi eksik
olmaz ("d knkl tepkisi"), dier taraftansa tensel abala
rn basksyla bilin dzeyine kmak istedii anda savuturu
lur; her savunma ise olumsuz tutumlara yol aar.
Gizli olumsuz aktanmla ilgili teknik sorun o kadar nem
lidir ki, bunun ok eitli ifade biimlerinin ve tedavilerinin
ayrca incelenmesi acilen gereklidir. imdilik yalnzca, gizli
kalan olumsuz aktarma en ok hazrlkl olmamz gereken
baz tipik vakalan abucak saymak istiyorum:
63

1) Ar itaatkr, ar iten, tereddtsz gvenen "uysal"


hastalar; her zaman olumlu aktarmda bulunan ve asla d
krkl tepkisi gstermeyen vakalar. (ounlukla pasif-kadns karakterler veya nemfomani [hastalk derecesinde kont
rolsz cinsel istek, -.n.] eilimli kadn histerikler.)
2) Her zaman kat biimde geleneki ve kurala olanlar; bun
lar genelde btn nefretlerini "ne pahasna olursa olsun kibar
olmaya" dntrm olan kompulsif karakterlerdir.
3) Duygulanmlar felce uram hastalar, kuralclarda olduu
gibi an gl ama set ekilmi bir saldrganlkla kendilerini
belli ederler. Bunlann da ou kompulsif karakterlerdir, bu
nunla birlikte sklkla histerik kadnlar da yzeysel bir duy
gulanm felci gsterirler.
4) Duygularnn ve duygularn davurumlarnn sahteliinden
yaknan, yani depersonalizasyondan mustarip hastalar. Bu
gruba, bilinli ve ayn zamanda kar koyamadklar ekilde
"tiyatro oynayan", yani bilincin gerisinde doktoru yanlttkla
rn bilen hastalar da dahildir. ounlukla hipokondrik (has
talk hastas, -.n.) tipte narsistik nevrozlar grubunda yer alan
bu hastalarda, her eye ve herkese "iinden ks ks glme" du
rumu her zaman kefedilir; bu durum hastann kendisine s
trap veren bir hal alr. Analizde en zor vazifelerle kar karya
kalnr.
lk aktarm direncinin biimi ve katman bireyin ocuklu
undaki sevgi deneyiminin akbetiyle belirlendii iin, ocuk
luktaki amalan gereksiz zorluklarla karlamadan sistemli
bir ekilde rahata analiz edebilmemizin tek yolu, aktarm
analizindeki yorumlarmzda bu katman titizlikle hesaba kat
maktr. Aktarmlarn ierikleri yorumlarmza bal olma
makla birlikte, bunlarn akut hale gelme srasm kukusuz
yorum tekniimiz belirleyecektir. nemli olan tek ey aktanm
nevrozunun olumas deildir; rnek ald asl nevrozun
doal oluum srecini aynen izlemesi ve itici gleri itibariyle
asl nevrozla ayn katmanda yer aldn gstermesi de nem64

tidir. Freud bize, asl nevroza yalnzca aktarm nevrozu ze


rinden ulaabileceimizi retmitir. Bu bakmdan, asl nev
roz ne kadar eksiksiz ve ne kadar sistematik biimde aktarm
makarasna sarlrsa iimizin o kadar kolaylaaca bellidir.
Sarma ilemi doal olarak ters srayla yaplacaktr. Aktarmn
hatal bir analizinin, rnein daha derin katmandan kaynak
lanan bir tutumun yorumlanmasnn (tutum ne kadar belirgin,
yorum da ne kadar isabetli olursa olsun) asl nevrozun kop
yasn sileceini ve aktarm nevrozunda karkla yol aaca
n anlamak kolaydr. Aktarm nevrozunun dzenli, nev
rozun yapsna uygun ekilde gelimesi iin fazladan bir ey
yapmamza gerek olmad deneyimle sabittir. Yalnzca, ok
erken, ok derine inen ve sistemsiz yorumlardan kanmal
yz.
Bunu aklamak iin ematik bir rnek verelim: Hasta nce
annesini sevmi, sonra babasndan nefret etmi, nihayetinde
korkudan anneden vazgeip babasna duyduu nefreti babaya
ynelik pasif-kadms sevgiye dntrmtr. Doru yaplan
bir diren analizinde, hasta aktarmda ilk nce libido gelii
minde en son yaklam olan pasif-kadms tutumunu gstere
cektir. Sistemli bir diren analizi ikinci olarak, tutumun ardn
da gizlenen babaya ynelik nefretin ortaya kmasn salaya
caktr. Ancak ve ancak bu nefret ilenip halledildikten sonra
anneye yeni bir kateksis balanr; balama anne sevgisini nce
analiste aktarmak suretiyle olur. Bu aamadan sonra sevgi ger
ek hayattaki bir kadna da aktarlabilir.
Bu basitletirilmi rnekte kalarak, bu kadar olumlu olma
yan olas bir gelimeyi ele alalm. rnein hasta aka olumlu
aktarm gsterir ve bu balamda pasif-kadms tutumuna uyan
ryalarn yan sra annesine ballm ieren ryalar da anla
tr. ki tr rya da ayn derecede belirgin ve yorumlanabilir
nitelikte olsun. Analist olumlu aktarmn gerek katmanlarn
anladysa, olumlu aktarmda babaya olan tepkisel sevginin en
stteki, babaya duyulan nefretin ikinci ve aktarlan anne sev
65

gisinin en alttaki katman olduunu bilecek ve kukusuz bu


son katmana, ne kadar sktrrsa sktrsn, dokunmayacak
tr. Ama analist aktarlan anne sevgisini ilk nce ele alrsa,
babaya duyulan ve tepkisel biimde doktora aktarlan gizli
nefret, analistin ensest sevgiye dair yorumlar ile hastann ya
adklar arasmda gl ve geit vermeyen bir diren ktlesi
olarak duracaktr. Yorum (ki topik ynden daha stte olan g
venmeme, inanmama ve reddetme katmann gemesi gere
kirdi) grnte kabul edilecek, terapi asndan doaldr ki
etkili olmayacak ve tek bir sonu douracaktr: dnyasnda
bu yorumla korkuya kaplan ve uyarlan hasta, babaya olan
nefretini daha youn biimde gizleyecek ve artan sululuk
duygusundan tr daha da "uysal" olacaktr. u veya bu bi
imde kaotik durum tamamdr.
Dolaysyla nemli olan ey, birok ruhsal katmandan
gelen ok saydaki malzeme arasndan, gncel veya bir nceki
aktarm direncinde merkezi bir rol oynayan ve baka tutumlar
tarafndan st rtlmemi olan paray ekip karmaktr.
ok kuramsal grnse de, bu ilke her bir sradan vakada uy
gulanmaldr.
Geriye kalan ve gncel adan o kadar nemli olmayan
malzeme ne olacak? Bununla ilgilenmemek ou zaman yeterlidir; bu takdirde otomatikman geri plana itilir. Bununla
birlikte, hastann gncel bakmdan daha nemli olan bir eyi
gizlemek amacyla bir tutumu veya belirli bir yaant alann
ne srmesi de sklkla vuku bulur. Btn anlatlanlardan
sonra, byle bir direncin, durumu aydmlatarak "malzemeyi
ynlendirmek", yani gizlenen eye srekli iaret etmek ve ne s
rleni dikkate almamak suretiyle ortadan kaldrlmas gerek
tii aktr. Buna tipik bir rnek gizli olumsuz aktarm halinde
hastann davrandr; hasta gizliden gizliye eletirdiini ve
deer vermediini analisti ve analizi zoraki vmek suretiyle
saklamaya alr. Bu diren analiz edilerek nedenine (eletir
mekten korkmak) de kolayca ulalr.
66

Hzla akp gelen malzemeyi engelleme zorunluluu nadi


ren yaanr; rnein bilind sapk fanteziler veya ensest ar
zular fazlasyla erken ve ok miktarda bilin dzeyine kt
ama ego henz bunlar zmseyecek kadar g kazanrrtad
zaman. Byle bir durumda dikkate almamak yeterli olmazsa,
nlemek gerekir.
Bu ekilde aktanm direnlerinin ana ierii srekli olarak
hatralarla yakn iliki iinde kalr ve aktarmlar srasnda uya
nan duygular otomatikman anlara geerler. Bylece tehlikeli
bir durum olan duygulanmsz hatrlama nlenir. Buna kar
lk kaotik durumda, anlar karmakark bir srayla (rnein
bugn idi edilme korkusu, yarn oral fantezi, bir baka
gnse ensest fantezisi) dolarken, gizli bir direncin aylarca
halledilmeden kalmas ve btn duygulanmlar balamas
tipiktir.
Yorumlanacak malzemeyi doru semek suretiyle analizde
sreklilik elde ederiz. Bu takdirde gncel durum hakknda her
zaman bilgi sahibi olmakla kalmayp, aktanm geliiminin tabi
olduu doal seyri de yalandan kesintisiz izleyebiliriz. Bu er
evede, aslnda nevrozun mnferit paralarndan baka bir
ey olmayan direnlerin art arda ama yine de tarihsel kaynakl
bir doal kural iinde birbirine bal olarak ortaya kmalar
iimizi kolaylatrr ve iyilemenin salam temelini hazrlar.

3. Diren Analizinde Kararllk


imdiye kadar yalnzca anlam ve diren yorumu tekniin
den sz ettik ve bunun nevrozun kendi doal kuralna uygun
ekilde dzenlenmi ve sistematik olmas gerektii konu
sunda gr birliine vardk. Yorumlama hatalanm sayarken
dzensiz yorumlamay kararllkla yaplmayandan ayrdk;
bunun hakl nedenleri vard, nk sistematik yorumlamaya
ramen karmakark olan vakalar gryoruz ve bunun yo67

rutnlanm olan direnleri ileyip ortadan kaldrmaya ynelik al


malarda kararllk olmamasndan kaynaklandn anlyoruz.
lk aktarm direncinin tekil ettii engel baaryla almsa,
hatrlama ii hzla ilerleyerek ocuklua nfuz eder. Fakat has
tann ayplanan malzemenin yeni katmanlarna rastlamas ve
ikinci bir aktarm direnleri cephesi oluturarak bunlan savu
turmaya almas genelde uzun srmez. Diren analizi oyunu
yeniden balar ama bu kez birincisinden biraz farkl bir nitelii
vardr. Birincide ilk kez karlalan zorluk sz konusuydu;
yeni direncin ise bir analiz gemii vardr ve biimlenirken
bunun etkisinde kalmtr. Geri yeni malzemeye uygun ola
rak birincisinden farkl bir yaps ve farkl bir anlam vardr;
ayrca hastann ilk diren analizinde bilgilendirilmi olmas
nedeniyle bu kez zorluun giderilmesine katkda bulunmas
beklenir. Ama uygulamada durumun farkl olduunu biliyo
ruz: Vakalarn ounda, hastann yeni direncin yan sra eski
sini de yeniden etkinletirdii grlr; hatta zaman zaman
hasta yenisini gstermeden eski dirence dner. Bu yeni kat
manlatrma durumu tamamen kartrr. Direnlerden han
gisinin, yeniden aktif olan eskisinin mi yoksa yenisinin mi
daha gl biimde ne kt konusu ok deikendir ama
analiz taktii asndan bir nemi yoktur. nemli olan tek ey,
hastann grnte halledilmi olan eski direnle ilgili anti
-kateksislerinin byk ksmn yeniden tesis etmesidir. lk
nce veya zellikle yeni direnci ele alma yoluna gidildii tak
dirde, yine bir ara tabaka, yani yeniden etkinlemi olan eski
diren, ihmal edilmi olur ve ok deerli olan yorumlarn boa
harcanmas tehlikesi doar. Kendisini az m yoksa ok mu
belli ettiine bakmadan her seferinde eski zorlua geri dnlp,
direnci zme iine orada balanrsa, d krklklar ve baa
rszlklar nlenir. Bu yntemle analist yava yava yeni di
rence nfuz eder ve yeni bir toprak paras fethederken
dmann nceden fethedilmi topraklarda yeniden yuvalan
mas tehlikesinden kurtulur.
68

Her seferinde yalnzca aynnt niteliindeki direnlere gre


hareket etmek, yani birbiriyle yalnzca dolayl olarak balantl
olan deiik trde birok noktaya saldrmak yerine, asl di
renten, tabiri caizse salam bir sten hareketle nevrozu her yn
den yok etmek nemlidir. lk aktarm direncinden hareketle
direnleri ve analiz malzemesini kararllkla amak suretiyle
gncel ve gemi durum btnyle kavranr. Analizin srek
lilii ilkesi iin uramaya gerek kalmaz, ayrca nevrozun
kkl biimde halledilmesi garantilenmitir. Hatta (bilinen
tipik hastalk tablolarna uymalar ve diren analizinin doru
yaplm olmas kouluyla) fark edilmi olan eilimlerin akta
rm direnleri olarak ortaya kma srasn nceden kestirmek
bile mmkndr.
Anlam yorumlar "yadrmak" veya btn hastalan tek
bir emaya gre (rnein nevrozun varsaylan bir ana kayna
ndan yola karak) tedavi etmek suretiyle psikoterapinin
byk sorunlarnn stesinden gelinebilecei konusunda bizi
ikna etmeye almak bounadr. Bu yollan deneyenler, yal
nzca, psikoterapinin asl sorunlarn kavramadklarn ve
"krdm kesmenin" gerekte ne anlama geldiini, yani
analizin iyiletirme artlarn yok etmek demek olduunu, bil
mediklerini gsterirler. Bu ekilde yaplan bir analizin tamiri
mmkn deildir. Yorumlama, etkisini kaybetmemesi iin
azar azar kullanlmas gereken kymetli bir ilaca benzer. De
neyimlerimiz bize unu da retmitir: Zahmetli olmasna
karn krdm zerek ama yolu hl, - stne basa basa
sylyoruz- hakiki baarya gtren en ksa yoldur.
Dier tarafta, analizde pasiflik kavramn yanl yorumladklan iin ok rahat bekleyebilenler vardr. Kaotik durumun
tanmlanmasna bu analistler ok deerli katklarda buluna
bilirler. Diren dnemlerinde analizin gidiatn bizzat y
netme yolundaki zor grev analiste der. Hasta yalnzca
dirensiz dnemlerde analizi idare eder. Freud bundan baka
bir ey kastetmi olamaz. Analizde ilke gerei susmak veya
69

"oluruna brakmak", hem hasta hem de analiz terapisinin ge


liimi asndan "yorum yadrmak" veya kuramsal bir e
maya gre yorum yapmak kadar tehlikelidir.
Bu tr pasifliin dpedz doktor hatasna yol at diren
biimleri gryoruz. rnein hasta direnle yzlemekten
veya bununla ilgili malzemeyi konumaktan kanr. Uzak bir
konuya deinir, bir zaman sonra bu konuda da direnler ge
litirir, ardndan nc bir konuyu dile getirir vs. Bu "zikzak
teknii", ister pasif kalnarak seyredilsin isterse izlenmeye al
np her ynden yorumlansn, sonsuza dek srebilir. Hasta g
rne gre srekli ka halinde olduu ve analisti yedek
performanslarla tatmin etme abalar sonu vermedii iin,
analist hastay tekrar tekrar ilk diren pozisyonuna geri getirmek
ve hasta analiz erevesinde bu pozisyonu kontrol altna alma
cesaretini gsterinceye kadar bunu yapmak zorundadr.3
Dier malzeme elbette kaybolmaz.
Veya hasta ocukluuna kaar, srf pozisyonu korumak
iin aslnda ok deerli olan srlar feda eder. Feda edilenlerin
tabii ki terapi asmdan deeri yoktur, daha ok tam tersi sz
konusudur. Analist araya girmeyi tercih etmiyorsa hastay
dinlemeyi srdrebilir ama sonra hastamn yzlemekten
kat pozisyonun halledilmesinde kararllk gstermek
zorundadr. Ayn ey hastann gncele snmas halinde de
gereklidir. En uygun ve ideal olan, aktarm nevrozunun asl
nevroza uygun ekilde dorusal gelitirilmesi ve analiz edil
mesidir; hasta sistematik biimde direnlerini gsterir ve ara
larda direnten arnm olarak duygulanml hatrlama
eyleminde bulunur.
(3) Dipnot, 1945: Birok hasta kompulsif (zorlanml -.n .) konuma biiminde diren gsterir.
Kar koyamadklar bu konuma ihtiyaa tamamen, derinde bulunan boyun ve grtlak kaslarndaki
kronik kramplarn biyolojik davurumudur. Susma ihtiyac vardr ama bir sre sonra, ieriine
bakmadan kompulsif konumaya neden olan korku ortaya kar. Orgon terapisinde kompulsif
konuma grtlak kaslarndaki zrh kaldrlmak suretiyle iyiletirilmektedir.

70

ok tartlan, "aktif" mi yoksa "pasif" mi davranmann


daha iyi olduu sorusu -bu ekilde sorulduunda- pek an
laml deildir. ok genel olarak, direnlerin analizinde ne kadar
erken mdahale edilirse, bilindnn yorumu -direnler hari- ne
kadar frenlenirse o kadar iyi olaca sylenebilir. Normalde tam
tersi yaplr: Bir yandan anlam yorumunda gereinden fazla
cesaret gsterilir, dier taraftansa bir diren ortaya kt anda
rkek davranlr.

71

IV
KARAKTER ANALZ
TEKN ZERNE1
1. zet
Terapi yntemimizi u kuramsal temel grler belirler:
Topik bak as, bilindnn bilin dzeyine karlmas
gerektii yolundaki teknik ilkeyi tanmlar.
Dinamik bak as, bilindnn dorudan deil, diren
analizi yoluyla bilin dzeyine karlmas kuralm ierir.
Ekonomik bak as ile yap bilgisi, bize diren analizi sra-.
smda her bir vakann yapsnn gerektirdii bir dzene riayet
etme zorunluluunu getirir.
Bilindnn bilin dzeyine karlmas, yani topik sre,
analiz tekniinin tek grevi olarak grld srece, hastann
btn bilind ifadelerini ortaya k srasna gre bilin diline
evirmek forml geerliydi; hakl olarak. Bu durumda, ana
lizin dinamii az ok tesadfe braklyor, bilincine varmann
gerekten de uygun duygulanma yol ap amadna veya
yorumun hastay zihinsel kavrayn tesinde etkileyip etki
lemediine baklyordu. Belirleyici nitelikteki dinamik unsu
run, yani hastann hatrlamakla kalmayp yaantlamas da
gerektii hususunun dahil edilmesi, "bilindm bilin dze
ci) ilk kez
mutur.

Eyll 1927'de nnsbruck'ta yaplan X. Uluslararas Psikanaliz Kongresi'nde sunul


72

yine karma" eklindeki basit forml karmak hale getir


mitir. Analiz etkisinin dinamii hastann rettii ieriklere
deil, bunlara kar gsterdii direnlere ve direnlerin al-,
mas srasndaki duygulanm younluuna bal olduu iin,
analizin grevinde nemli bir kayma olur. Topik adan, bilindnn en bariz ve en yorumlanabilir nitelikteki unsurla
rn srasyla bilin dzeyine karmak, yani ierikle ilgili
malzeme izgisine bal kalmak yeterlidir. Dinamik faktr hesaba
katldnda ise, analizde yn belirleme arac olarak bu izgi
den vazgeilerek yerine, gerek ierik malzemesini gerekse
duygulanmlar kapsayan ardk direnler izgisinin konulmas
gerekmektedir. Ama bu erevede hastalarn byk ounlu
unda imdiye kadarki aklamalarmzda ele almadmz bir
zorluk ortaya kmaktadr.

2. Karakter Zrh ve Karakter Direnci


a) Temel kurala uyma acizlii
Hastalarmz nadiren en bandan itibaren analize uygun
durumdadr. Pek az temel kurala uyarak analiste tamamen
almaya meyleder. Tanmadklar iin analiste gerekli gveni
hemen gsterememeleri dnda, yllardr sren hastalk, nevrotik bir ortamdan srekli olarak etkilenme, nrologlarla edi
nilen kt deneyimler, ksacas egonun ikincil nedenlerle
urad btn deformasyon, analize engel tekil eden bir
durum yaratmtr. Bu zorluun bertaraf edilmesi analizin n
koulu olup, hastann tipik zellii (rahatlkla syleyebiliriz:
karakteri ki, bizzat nevrozun parasdr ve nevrotik temel ze
rinde gelimitir) ii daha da zorlatrmasa herhalde kolayca
halledilir. Bu zellik "narsistik bariyer" adyla bilinir. lke ola
rak bu zorluklarn, zellikle de temel kurala kar koymann,
stesinden gelmenin iki yolu vardr. Grdm kadaryla ge
nelde uygulanan yol, bilgilendirme, yattrma, tevik, tavsiye,
ikna ve benzer bir sr yntemle hastay dorudan analize ha73

zrlamaktr. Bu takdirde analist uygun bir olumlu aktarm tesis


etmek suretiyle hastay analizde gerekli olan drstl gs
terme dorultusunda etkilemeye alr. Aa yukar Nunberg'in nerdii teknie uygundur bu. Ama edindiimiz
engin deneyimler, bu eitici veya aktif yolun ok belirsiz, kont
rol alfana alnamayan tesadflere bal ve salam bir temel te
kil eden analizde netlikten yoksun olduunu gstermitir;
analist aktarmdaki kararszlklara fazlasyla maruz kalr ve
hastay analiz edilebilir duruma getirmeye ynelik giriimle
rinde rk zemin zerinde hareket eder.
kinci yol daha skntldr, btn hastalara uygulanmas
henz mmkn deildir ama dierinden ok daha gvenlidir.
Bu yol, hastay eitme yntemlerinin yerine analitik yorumlar koy
maya almaktr. Kukusuz bu her zaman mmkn olmasa
da analiz abalarnn ideal hedefidir. kna, tavsiye, aktarm
manevralar vs. yoluyla hastay analize hazrlamak yerine,
daha ok pasif bir yaklamla asl dikkat hastann davrannn
gncel anlamnn ne olduuna verilir. Niin umutsuzlua ka
plyor, ok ge geliyor, adal veya dolambal konuuyor,
her dnceden yalnzca birini bildiriyor, analizi eletiriyor
veya allmadk derecede ok ve derine inen malzeme sunu
yor. rnein adal bir ekilde teknik terimlerle konuan narsistik bir hasta, tavrnn analize zarar verdii ve bundan vaz
gemesinin daha iyi olaca, analiz terimleri kullanmamas,
analize engel tekil ettii iin iine kapanmay brakmas konu
sunda ikna edilmeye allr. Veya ikna yoluna gitmeyip, has
tann niin byle davrand anlalncaya kadar beklenir.
Belki o zaman hastann analist karsnda duyduu aalk
kompleksini bu ekilde dnledii isabetli olarak tahmin edi
lecek ve bu davrann anlam kararllkla yorumlanarak has
taya nfuz edilecektir. Bu ikinci yntem birincisinin aksine
analiz ilkesine btnyle uygundur.
Hastann tipik zellii nedeniyle gerekli olan btn eitici
veya dier aktif yntemlerin yerine mmkn olan her vakada
74

salt analitik yorumlamay koyma abalar, hi aramadmz


ve beklemediimiz ekilde karakter analizine gtren bir yolu
amtr.
Klinik almasnda dikkate almamz gereken belirli hu
suslar, bizi, hastalarmzn tedavisi srasnda karlatmz
direnler arasmda zel bir grubu "karakter direnleri" olarak
ayr tutmaya zorlamaktadr. Bu tr direnlere zel biimini ie
rikleri deil analiz edilen kiinin spesifik huyu vermektedir. Kompulsif karakter eklen histerik karakterden farkl spesifik
direnler, histerik karakter de genital-narsistik, drtsel veya
nevrastenik (sinir zafiyeti, -.n.) karakterden farkl direnler
gelitirir. Egonun, yaant ierikleri ayn olmasna karn karak
tere gre deien tepki biimini, aynen belirti ve fantezi ieriinde
olduu gibi ocukluktaki yaantlarla ilikilendirmek mmkndr.

b) Karakter direnleri nereden kaynaklanyor?


Uzun zaman nce Glover karakter nevrozlar ile belirti
nevrozlar arasmda ayrm yapmaya alt. Alexander da bu
ayrm temel alarak alyordu. nceki almalarmda buna
uydum ama vakalar titizlikle karlatrdmda yle bir so
nuca ulatm. Bu ayrm yalnzca, erevesi belirlenmi belirti
lere sahip nevrozlar ve bunlara sahip olmayan nevrozlar
olduu lde bir anlam ifade ediyordu. Bunun zerine birin
ciler "belirti nevrozlar", kinciler "karakter nevrozlar" olarak
adlandrlmt. Haliyle birincilerde belirtiler, kincilerde nevrotik karakter zellikleri daha fazla gze arpar. Ama nevrotik
tepki temeli olmayan, dier bir deyile nevrotik karakterden
kaynaklanmayan belirtiler var mdr? Karakter nevrozlar ile
belirti nevrozlar arasndaki tek fark, kincilerde nevrotik ka
rakterin belirtiler de retmesi, adeta belirtilerde younlam
olmasdr. Nevrotik karakterin kimi zaman aka tanmlan
m belirtilerde ktlemeye gitmesi, kimi zamansa libido bi
rikiminden kurtulmak iin baka yollar bulmas, ayrntl
olarak incelenmesi gereken bir durumdur (kr. II. Ksm). Ama
75

belirti nevrozunun temelini daima nevrotik bir karakterin


oluturduu olgusu kabul edildiinde, her analizde karakter
nevrozuna bal direnlerle uratmz aktr; mnferit ana
lizler arasmdaki fark yalnzca, her bir vakada karakter anali
zine atfedilmesi gereken nemin deiik olmasndan
kaynaklanacaktr. Ancak analiz deneyimlerinin gemiine
bak, herhangi bir vakada bu nemi azmsamamak konu
sunda analisti uyarr.
Karakter analizi asndan bakldnda, kronik, yani o
cukluktan beri mevcut nevrozlar ile akut, yani daha sonra
ortaya kan nevrozlar arasndaki ayrm btn nemini kay
beder. nk belirtilerin erken veya ge meydana kmalar o
kadar nemli deildir; nevrotik karakterin, yani belirti nevro
zunun tepki temelinin (en azndan ana hatlarnn) dipus ev
resi tamamlandnda olumu olmas daha mhimdir. Salk
ile hastaln ba gstermesi arasnda hastann ektii snrn
analiz srasnda daima kaybolduunu gsteren klinik dene
yimleri hatrlataym.
Belirti oluumu fark yaratan tanmlayc zellik olarak bizi
yar yolda brakt iin, baka zellikler aramak zorundayz.
Bu erevede ilk akla gelenler hastalk igrs ve akla uygun
latrmalardr.
Hastalk igrsnn eksiklii, karakter nevrozunun mutlak
surette gvenilir olmasa da ok nemli bir gstergesidir. Nev
rotik belirti yabana cisim olarak alglanr ve kiide hasta oldu
u duygusunu yaratr. Buna karlk nevrotik karakter zellii
(rnein kompulsif karakterin abartl dzen duygusu veya
histerik karakterin rkek ekingenlii), organik olarak kiilie
yerlemitir. Kii belki ekingenliinden yaknr ama bu yz
den hasta hissetmez. Ne zaman ki karakterolojik rkeklik arta
rak patolojik yz kzarmasna veya kompulsif nevrotik dzen
duygusu kompulsif ayine dnr, yani nevrotik karakter be
lirtiler asndan ktye gider, o zaman kii kendisini hasta
hisseder.
76

Elbette hastalk igrsnn hi olmad veya pek az ol


duu ve hasta tarafndan kt alkanlk veya kabullenilmesi
gereken olgular olarak grlen belirtiler de vardr (rnein
kronik kabzlk, hafif erken boalma). Baz karakter zellikleri
ise ara sra hastalk olarak hissedilir, rnein kiiyi aniden
saran iddetli fke patlamalar veya ar danklk, yalana
meyletmek, iki imek, para harcamak ve benzer daha birok
davran. Buna ramen hastalk igrs nevrotik belirtinin
asl lt, bunun yokluu ise nevrotik karakter zelliinin
iareti olarak grlmelidir.
Pratik adan nemli ikinci fark, belirtilerin hibir zaman
nevrotik karakter kadar eksiksiz ve inandrc akla uygunlatr
malar gstermemesidir. Ne histerik kusmaya veya abaziye (y
rme gl, -.n.) ne de kompulsif saymaya veya kompulsif
dnmeye akla uygun bir neden bulmak mmkndr. Belirti
anlamsz grnr; buna karlk nevrotik karakterin hastalkl
veya sama grnmemeye yetecek kadar rasyonel nedeni var
dr.
Aynca nevrotik karakter zellikleri iin bir gereke vardr;
genellikle "ne yapalm byle ite" denir; bu gereke belirtiler
iin kullanlsa sama grlerek hemen reddedilir. "Ne yapa
lm byle ite" ifadesiyle kastedilen, ilgilinin doutan byle
olduu, bunu deitirmenin mmkn olmaddr; karakteri
dir "ite". Oysa bu bgi doru deildir, nk geliimin ana
lizi gsterir ki, karakter belirli nedenlerle baka trl deil de
byle olmak zorundayd. Dolaysyla karakteri ilke olarak
aynen belirti gibi analiz etmek ve deitirmek mmkndr.
Bazen belirtiler zaman ierisinde kiilie ylesine kkl
yerlemitir ki karakter zelliklerine benzerler. rnein sayma
taknts yalmzca dzen salama abas erevesinde etkili ol
duu veya sistem taknts nedeniyle gn blmlere ayrld
zaman (bu zellikle alma taknts olanlarda grlr). Bu
tr davran biimleri hastalkl olmaktan ok tuhaf, abartl
kabul edilir. Grld zere, hastalk kavram olduka esnek
77

bir kavram olup, izole edilmi yabanc cisim olarak belirtiden


balayarak, nevrotik karakter zellii ve "kt alkanlk" ze
rinden gereklikten kopmayan davrana kadar btn gei
leri ierir. Ama bu geiler iimize yaramad iin, akla
uygunlatrmalar asndan da belirti ile nevrotik karakter
arasnda -btn ayrmlarn yapaylna ramen- ayrm yapl
maldr.
Bu ekinceyle, belirtinin ve nevrotik karakter zelliinin
yapsnda bir fark daha dikkatimizi eker. Analiz srecinde
belirtinin yapsnn anlam ve kken itibariyle karakter zelli
ine kyasla ok basit olduu grlr. Kukusuz belirtide de
belirsizlie yol aan birok etmen rol oynar; ama gerekelerine
ne kadar derinlemesine nfuz edersek, asl belirti alanndan o
kadar uzaklarz ve belirtinin karakterdeki temeli o kadar ber
rak ortaya kar. Bu ekilde, -kuramsal olarak- her belirtiden
yola karak karakterolojik tepki temelini meydana karmak
mmkndr. Yalnzca snrl sayda bilind tutumlar belir
tiye dorudan temel oluturur; histerik kusmann temelinde
rnein bastrlm fellatio (penisi aza almak, -.n.) veya oral
ocuk istei yatar. Bunlar karaktere de yansr, birincisi belirli
bir ocuksulukta, kincisi anaca bir tavrda kendini gsterir.
Fakat histerik belirtinin temelinde yatan histerik karakter ok
sayda -byk ksm kart- abalara dayanr ve ounlukla
spesifik bir tutumda veya huyda ifadesini bulur. Tutumun ana
lizi belirtininki kadar kolay olmasa da, ilke olarak tutumu da
aynen belirtide olduu gibi drtlere ve yaantlara dayandr
mak ve anlamak mmkndr. Belirtinin yalnzca belirli bir ya
antya, snrlanm bir istee denk dmesine karlk, karak
ter, yani bir insann spesifik huyu, btn gemiinin ifadesini
temsil eder. Dolaysyla bir belirti aniden de ortaya kabilir,
her bir karakter zelliinin olumas ise yllar alr. Ama bu
arada unu da unutmayalm: Nevrotik tepki temeli karakterde
zaten mevcut olmasayd, belirti de birdenbire ortaya ka
mazd.
78

Analiz srasnda, btn nevrotik karakter zelliklerinin, te


rapi abalarmza kar derli toplu bir korunma mekanizmas ol
duklar anlalr. Bu karakter "zrhnn" oluumunu analizle
takip ettiimizde, zrhn ekonomik adan belirli bir grevi de
olduu grlr. yle ki, zrh bir yandan d dnyann uya
ranlarna kar koruma salar, dier taraftan id'den gelerek s
rekli sktran libidonun kontrol altna alnmasna, libidinal
ve sadist enerjilerin nevrotik tepki oluumlarnda, dnlemelerde vs. tketilmesi suretiyle arac olur. Bu zrhn olumasnn
ve muhafaza edilmesinin temelinde yatan srelerde srekli
olarak kayg balanr; aynen rnein Freud'un betimlemesine
gre kompulsif belirtilerde kaygnn baland gibi. Karakter
oluumunun ekonomisine ileride deineceiz.
Nevrotik karakter koruyucu zrh olarak ekonomik ileviyle
nevrotik olsa da belli bir denge salad iin, analiz bu denge
ynnden tehlike arz eder. Dolaysyla egonun bu narsistik
korunma mekanizmas, her bir analiz vakasna zel biimini
veren direnleri retir. Bununla birlikte, hastann davran bi
iminin, btn geliimin analiz edilebilir ve zlebilir bir so
nucu olduu anlalmsa, karakter analizi tekniini bu
davran biiminden tretme olanamz da vardr.

c) Karakter direnci analizi teknii zerine


Hastalarn ryalarnn, armlarnn, dil vs. srmeleri
nin ve dier bildirimlerinin yan sra tavrlar, yani ryalarn
nasl anlattklar, srmelerin nasl olduu, armlarn ve
bilgilerin ne ekilde aktarld zel bir dikkati hak eder.2
Temel kurala uymak ender rastlanan bir tuhaflktr; hastann
iyi kt yeterli lde drst olmasn salamak aylarca sren
(2 ) Dipnot, 1945: fade etme biimi fikirlerin ieriinden ok daha nemlidir. Bugn belirleyici
neme sahip ocukluk deneyimlerine nfuz ederken yalnzca ifade etme biimini kullanyoruz.
Psiik davurumlarn temelini oluturan biyolojik tepkilere bizi gtren ey dncelerin ierii
deil bunlar ifade etme biimidir.

79

karakter analizini gerektirir. Hastann konuma, analiste


bakma, onu selamlama, divanda uzanma biimi, ses tonu,
mutat nezaketi ne lde gsterdii vs. hastann temel kurala
kar gelitirdii gizli direnlerin deerlendirilmesinde ok
kymetli dayanak noktalardr. Bu direnlerin anlalmas, yo
rumlama yoluyla ortadan kaldrlmalarnda en nemli aratr.
Yorumlanacak "malzeme" olarak hastann "nasl" syledii,
ne syledii ile e deerdedir. Analistlerin analizin ilerleme
diinden, hastann hi "malzeme" sunmadndan yakndk
larn sklkla duyarz. Bundan genellikle yalnzca arm
larn ve verilen bilgilerin ierii anlalr. Oysa susma biimi
nin veya rnein ksr yinelemelerin ekli de deerlendirilmesi
gereken "malzemelerdir". Hastanm "hi malzeme" sunmad
bir durum yok gibidir. Eer analizanm (analiz edilen, -.n.)
davranm "malzeme" olarak deerlendiremiyorsak kabahati
kendimizde aramalyz.
Davrann ve bilgi verme biiminin de analiz asndan
nem tad hususu elbette yeni deildir. Ama burada, bun
larn bize ok net ve grece eksiksiz bir biimde karakter ana
lizine giden yolu atklar olgusunu ileyeceiz. Baz nevrotik
karakterlerin analizi srasnda edinilen kt deneyimler, bu
tr durumlarda ncelikle bilgilerin ieriinden ok verili bii
minin nem tadn bize retmitir. Ayrntya girmeden
duygulanm felce uram, "uysal", ar nazik ve dzgn
hastalarn rettii gizli direnleri zikredelim. Srekli olarak
aldatc bir olumlu aktarm gsteren veya tutkuyla ve tekdze
biimde ak isteyen, analize oyun gzyle bakan veya iinden
her eye ve herkese glen daima "zrhl" hastalar da gizli di
renler retir. Liste istenildii kadar uzatlabilir. Bu nedenle
analist, teknikle ilgili saysz bireysel sorunlarn stesinden
gelmek iin yaplmas gereken zorlu almaya hazrlkldr.
imdilik genel bir fikir vermek amacyla ve belirti analizin
den farkl olarak karakter analizinin zn daha iyi gstere
bilmek iin iki ifti ele alp karlatralm. Diyelim ki ejaculatio
80

praecox (erken boalma, -.n.) sorunu olan iki erkek ayn anda
analiz tedavisi gryor; biri pasif-kadms, dieri fallik-saldrgan karakterli olsun. Bir de rnein beslenme sorunu olan, biri
kompulsif karakter, dieri histerik iki kadn tedavi gryor.
Yine varsayalm ki iki erkek hastann da erken boalma so
runu ayn bilind anlama sahip: Kadnn vajinasmda olduu
tahmin edilen penis (babann). Her iki hasta da belirtinin te
melinde yatan idi edilme kaygsndan tr analiz srasnda
babayla ilgili olumsuz aktarm gelitirmi olsun. Zevki kst
layan dman olarak grdkleri iin ikisi de analistten (baba)
nefret edecek ve bilindmda onu ortadan kaldrma arzusunu
besleyecektir. Bu durumda, idi edilme kaygsn savutur
mak amacyla fallik-sadist karakter svp sayma, aalama
ve tehdide bavuracak, pasif-kadms karakter ise giderek
daha ok itimat, pasif biimde daha ok uyum ve daha fazla
itenlik gsterecektir. Her ikisinde de karakter dirence dn
mtr: Biri tehlikeyi saldrganlkla savuturur, dieri kiisel
tutumundan fedakrlk ederek, yanltc tavrlarla ve uyum
gstererek tehlikeden kanr. Pasif-kadms kiinin karakter
direnci elbette daha tehlikelidir, nk gizli aralarla alr:
Bol malzeme sunar, ocukluktaki yaantlar hatrlar, gr
nte mkemmel ekilde uyum salyordur; ama aslnda gizli
bir inad ve nefreti sezdirmemek iin byle davranr. Bu tu
tumu muhafaza ettii srece gerek yzn gsterme cesare
tini bulamaz. Hastamn bu tarz dikkate alnmadan yalnzca ne
sunduu incelenirse, analizde gsterilen hibir aba ve sala
nan hibir aydnlatc bilgi durumunu deitirmeyecektir; bu
tecrbeyle sabittir. Hastamn babasma duyduu nefreti hatr
lamas bile mmkndr; ama bu nefreti derinlemesine yorum
lamaya balamadan nce yanltc tutumunun anlam aktarm
srasnda kendisine kararllkla yorumlanmad takdirde nef
reti yaantlamayacaktr.
Karlatrlacak ikinci iftte aniden olumlu bir aktarm
gerekletiini varsayalm. Bu olumlu aktarmn ana ierii iki
81

kadnda da belirtinin ieriiyle ayn, yani oral fellatio fantezisi


olsun. Ama ierik itibariyle ayn olan bu olumlu aktarmdan,
eklen tamamen farkl bir aktarm direnci doar. rnein his
terik kadn kaygyla susacak ve ekingen davranacak, kompulsif nevrozu olan ise inatla susacak veya analiste souk ve kibir
li davranacaktr. Olumlu aktarma kar savunma farkl aralar
kullanyordur; birinde saldrganlk, dierinde kayg. d'in iki
kadnda da ayn istei aktardn, buna karlk egonun farkl
biimlerde savunmaya getiini syleriz. Bu savunma biimi
iki hastada da daima ayn olacaktr; bilindnm hangi ierii
kendini gstermek zere olursa olsun, histerik her zaman kay
gyla, kompulsif-nevrotik hasta hep saldrganlkla savunmaya
geecektir. Yani karakter direnci ayn hastada daima ayn kalr ve
ancak nevrozun kk kazndnda kaybolur.
Karakter zrh, narsistik savunmann ekil alm ve psiik
yapda kronik olarak somutlam ifadesidir. Bilind malze
menin her yeni parasma kar seferber edilen bilindik diren
lere, biim trnde daimi bir faktr eklenir; kkeni hastann
karakteridir. Daimi olan ekli diren faktrne bu kkerdnden
dolay "karakter direnci" diyoruz.
Buraya kadar anlatlanlarn nda karakter direncinin en
nemli zelliklerini zetleyelim:
Karakter direnci ierikte deil, biimde dile gelir; deime
yen tipik genel tavrlarda, konuma eklinde, yry, mimik
ve zel davran biimlerinde (glmsemek, alay etmek, dz
gn veya dolambal konumak, nezaket ekli, saldrganlk
ekli vs).
Karakter direncinde tipik olan, hastann ne gsterdii veya
yapt deil, nasl konutuu ve davranddr; ryalarnda
neyi ifa ettii deil, nasl sansrledii, arptt, ksaltt
vs.dir.
Ayn hastada karakter direnci ierikler deiik olsa da ayn
kalr. Deiik karakterler ayn ierikleri farkl biimde sunar
82

lar. Histerik bir kadnn babayla ilgili olumlu aktarm kompulsif-nevrotik bir kadnnkinden farkl biimde dile gelir ve
farkl biimde savuturulur. Savunma mekanizmas histerikte
kayg, dierinde saldrganlktr.
eklen dile gelen karakter direncini aynen nevrotik belir
tide olduu gibi ierik ynnden zmek ve ocukluktaki ya
antlar ve drtsel ilgilerle ilikilendirmek mmkndr.3
Hastanm karakteri uygun anda dirence dnr; yani
karakter normal hayatta tedavide diren olarak oynadna
benzer bir rol oynar: Psiik korunma mekanizmas rol. Bu
yzden egonun d dnyaya ve id'e kar "karakter zrhna b
rnmesinden" sz ederiz.
Karakter oluumunun izi ilk ocukluk yllarna kadar s
rldnde, bunun nedenlerinin ve amacnn, gncel analiz
durumunda grlen karakter direncinin nedenleri ve ama
cyla ayn olduu ortaya kar. Karakterin analiz srasnda di
ren olarak belirmesi, ocukluktaki oluumunu yanstr. Ana
liz srasnda karakter direncinin ortaya kmasna yol aan,
rastlant gibi grnen durumlar, ocuklukta karakter oluu
munu balatan durumlarn tpatp ayn kopyalandr. Bylece
karakter direncinde de savunma ilevi evreyle ocukluktaki
ilikilerin aktarmyla birlemitir.
Ekonomik adan gerek normal hayattaki karakter, gerekse
analizdeki karakter direnci, hazszln nlenmesine, (nevrotik
olsa da) psiik dengenin salanp srdrlmesine ve son ola
rak da bastnlm veya bastrlmaktan kurtulmu drt miktarlannn tketilmesine hizmet eder. Serbest dolaan kaygnn
balanmas veya (baka adan bakldnda ayn anlama
gelen) birikmi psiik enerjinin halledilmesi balca ilevlerin
den biridir. Nevrotik belirtilerde olduu gibi karakterde de
ocukluktan gelen, tarihsel unsurlar gncel olarak korunur,
(3 ) Bu deneyimden dolay biim unsuru, imdiye kadar arlkl olarak ierii esas alan psikanaliz
alanna dahil edilmektedir.

83

yaar ve etkide bulunur. Bu da karakter direnlerinin kararl


lkla gevetilmesinin niin ocukluktaki ana atmaya gve
nilir bir ekilde ve dorudan ulalmasn saladn aklar.
Bu olgulardan karakter analizinin analiz teknii asndan
ne gibi sonular kar? Bu teknikle mutat diren analizi ara
snda nemli farklar var mdr?
Vardr ve unlarla ilgilidir:
a) Yorumlanacak malzemenin sralamasmda yaplan seim;
b) Diren yorumlama tekniinin kendisi.
a)
konusunda: "Malzeme seiminden" sz ettiimizde,
nemli bir itirazla karlamaya hazrlkl olmalyz. Her sei
min psikanalizin temel ilkelerine aykr olduu, hastay izleyip
idareyi ona brakmak gerektii ve analistin her seimde kendi
eilimlerine kaplma tehlikesiyle karlaaca ileri srlecek
tir. Buna ilikin olarak ncelikle belirtilmesi gereken husus, bu
seimde analiz malzemesinin ihmal edilmesi gibi bir eyin
deil, yalnzca yorumlamada -nevrozun yapsna uygundoal bir srann korunmasnn sz konusu olduudur. Malze
menin hepsi yorumlanacaktr ama bir ayrnt o anda baka bi
rinden daha nemlidir. Ayrca, analistin her zaman seim
yapt gerei kabul edilmelidir; nk analist bir ryay s
rasyla analiz etmeyip mnferit ayrntlar ne kardnda
zaten seim yapmtr. Verilen bilgilerin yalnzca ieriine dik
kat edildii ancak verili biimi hi kale alnmad zaman da
elbette tarafl olarak seim yaplmtr. Grld zere, ana
liz durumunda hastann ok deiik trde malzeme sunmas
bile tek bana, yorumlanacak malzeme arasmda seim yap
mak zorunda brakr; nemli olan tek ey, analiz durumuna
uygun olarak doru seimi yapmaktr.
Gerek zel bir karakter geliimi sonucunda temel kuraln
gereini srarla yapmayan hastalarda, gerekse karakterin engel
tekil ettii her analizde, analist, ilgili karakter direncini srekli
olarak malzeme ynndan ekip ne karmak ve anlamn yorum
84

lamak suretiyle analizle ilemek zonanda kalacaktr. Kukusuz bu


geri kalan malzemenin ihmal edildii veya dikkate alnmad
anlamna gelmez, tersine analizi aksatan karakter zelliinin
anlam ve kayna hakknda bizi aydnlatan her ey ok de
erlidir, bizi sevindirir. Yaplan i yalmzca, karakter direnci
hi deilse ana hatlaryla anlalp nfuz edilinceye kadar aktanm direncine dorudan ait olmayan malzemenin analizinin,
zellikle de yorumlanmasnn ertelenmesidir. Karakter diren
leri halledilmeden derine inen yorumlarda bulunmann tehli
kelerini III. Blmde aklamaya altm.
b)
konusunda: imdi karakter analizi tekniinin baz zel
sorunlarna eilelim. Her eyden nce olas bir yanl anlamay
nlemeliyiz. Karakter analizi karakter direncinin ne kanlp
kararllkla analiz edilmesiyle balar dedik. Bu demek deildir
ki hastadan rnein saldrgan olmamas, yanltmamas, do
lambal konumamas, temel kurala uymas vs. istenir. Bu tr
istekler analiz srecine ters dmekle kalmayp, her eyden
evvel verimsizdir. Burada betimlediimiz eyin hastay eit
mekle veya benzeri eylerle hibir ilgisinin olmadn ne
kadar vurgulasak azdr. Karakter analizinde, hastann niin
yanlttn, dolambal konutuunu, duygulannn kilitlen
diini vs. kendimize soruyoruz ve hastann kendi karakter
zelliklerine ilgi duymasn salamaya alyoruz; amacmz
onun yardmyla analiz erevesinde bu zelliklerin anlamn
ve kaynam aydnlatmaktr. Yani asl direncin altnda yatan
karakter zelliini kiilik dzeyinden alarak ne karyor ve
hastaya -m m knse- karakter ile belirtiler arasndaki yzey
sel ilikileri gsteriyoruz. Ama bunun dnda, edindii bilgiyi
karakterini deitirmek iin de kullanp kullanmamay elbette
hastaya brakyoruz. Burada aslnda ilke olarak bir belirtinin
analizindekinden farkl bir ilem yapmyoruz. Karakter ana
lizinde ek olarak yapmak zorunda olduumuz tek ey, karak
ter zelliini hastaya izole edilmi biimde defalarca gstermektir,
ta ki hasta mesafe kazanp bu zelliine rnein azap veren
85

bir kompulsif belirtiye bakt gibi bakmcaya kadar. nk


nevrotik karaktere mesafe kazanlmas ve bunun nesnelleti
rilmesi sonucunda hasta bunu yabanc cisim gibi hissetmeye
balar; sonunda hastalk igrs de oluur.
Nevrotik karaktere mesafe kazanlmas ve bunun nesnel
letirilmesinde srpriz bir gelime olarak kiiliin -bata geici
olarak- deitii grlr; karakter analizi ilerledike aktarm
srasnda karakter direncini dourmu olan drt veya huy
apak bir ekilde otomatikman ortaya kar. Pasif-kadns
karakter rneinde kalalm: Hasta pasif uyum gsterme eili
mini ne kadar kkl biimde nesnelletirirse, o kadar saldr
ganlar. Ne de olsa yanltc kadns zellii bastrlm
saldrgan itepilere kar enerjik bir tepkiydi aslnda. Ancak,
saldrganlkla beraber ocukluktaki idi edilme kaygs da (ki
zamannda saldrgandan pasif-kadnsya dnmesine neden
olmutur) ortaya kar. Bylece karakter direnci analiziyle
dorudan nevrozun merkezine, dipus kompleksine ularz.
Bununla birlikte hayallere kaplmayalm; byle bir karak
ter direncinin izole edilmesi, nesnelletirilmesi ve analizle i
lenip halledilmesi, genelde aylarca srer, youn aba ve her
eyden nce de sarslmaz bir sabr gerektirir. Ama bu diren
bir kez krld m analiz almas analiz srasnda duygulanmh
yaantlarla desteklenerek hzla ilerler. Buna karlk, bu tr
karakter direnleri ilenmeden braklr ve yalnzca malze
meye baklp srekli olarak btn ierikleri yorumlayarak has
tann peinden gidilirse, zamanla bu direnler ortadan kald
rlmas pek mmkn olmayan gereksiz bir yk olutururlar.
Bu durumda, zaman getike ierikle ilgili her yorumun boa
gittii, hastann her eyden kuku duymaktan veya yalnzca
grnte kabul etmekten veya iten ie her eyle alay etmek
ten vazgemedii derinden hissedilir. Analist bu direnleri en
bata yok etmemise, dipus kompleksiyle ilgili en nemli yo
rumlar yapldktan sonra analizin ileriki aamalarnda are
sizlik iinde kalr.
86

ocukluktaki belirleyici etkenleri bilinmeden direnlerin ele


alnamayaca yolundaki itiraz daha, nce de rtmeye a
ltm. nemli olan, nce karakter direncinin yalnzca gncel
anlamn kavramaktr; bunun iin ocukluktaki malzemeye
her zaman ihtiya yoktur, bu malzeme direnci zmek iin bize
gereklidir. Balarda direnci hastaya gstermek ve gncel an
lamn yorumlamakla yetinilirse, ok gemeden ocukluktaki
ilgili malzeme de ortaya kar, o zaman bunun yardmyla di
renci yok edebiliriz de.
imdiye kadar ihmal edilmi olan bir olgu vurguland
zaman, sanki geriye kalan malzeme nemini kaybetmi gibi
bir izlenim ister istemez doar. Burada tepki biiminin anali
zini bu kadar vurgulamamz, ieriklerin ihmal edildii anla
mna gelmez. Biz yalnzca imdiye kadar gz ard edilmi olan
bir eyi ekliyoruz. Deneyimlerimiz, karakter direnleri anali
zinin dier her eyden nce gelmesi gerektiini gsteriyor;
ama bu demek deildir ki rnein belirli bir tarihe kadar yal
nzca karakter direnci analiz edilsin, arkasndan ieriklerin yo
rumu balasn, iki aama, yani diren analizi ile ocukluun
ilk yllarndaki yaantlarn analizi ok byk lde rtr.
Yaplan tek ey, balangta karakter analizine arlk verilme
sidir, yani "analiz araclyla analize hazrlamaktr"; ileriki
aamalarda ise ierikler ve ocukluktaki yaantlar ar basar.
Kukusuz bu kat bir kural olmayp, mnferit hastalarn dav
ran biimine baldr. ocuklukla ilgili malzemenin yorum
lanmas bir hastada daha erken, bir dierinde daha ge balar.
lke olarak vurgulanmas gereken tek kural, hastalar zmseyecek olgunlua erimedii srece aslnda netlemi olan mal
zemede de derine inen analitik yorumlardan kanmaktr.
Geri bu yeni bir ey deildir ama analiz almas biimlerinin
gsterdii farkllklar karsmda, "analitik yoruma hazrdan"
ne anlald grne gre ok nemlidir. Bu erevede,
dorudan karakter direncine ait olan ierikler ile dier yaant
alanlarna giren ierikler arasnda da ayrm yapmamz gere
87

kecek. Normalde analizan balarda birinci tr ierikleri kav


rayabilecek durumdadr ama kincilere henz hazr deildir.
Genel olarak bakldnda karakter analizi giriimimiz, analiz
hazrlnda ve ocuklua ait malzemenin yorumunda olabi
lecek en byk gvenilirlii salama abasndan baka bir ey
deildir. Bu erevede bize den nemli grev, karakterden
kaynaklanan aktarm direnlerinin eitli biimlerini incele
mek ve sistematik olarak betimlemektir. Bu takdirde gerekli
teknik, direnlerin yapsndan kendiliinden ortaya kacak
tr.

d) Durumun gerektirdii teknii karakter direncinin


yapsndan tretmek (Ego savunmasn yorumlama teknii)
imdi, hemen balangta direnlerini gsteren ama di
renlerin yapsnn ilk nce hi anlalamad bir hastada du
rumun gerektirdii karakter analizi tekniinin nasl karakter
direncinin yapsndan tredii konusuna bakalm. Aadaki
vakada karakter direncinin yaps ok karmakt; yan yana ve
karmakark halde birok belirleyici faktr vard. Yoruma di
rencin belirli bir parasnda balamaya beni iten nedenleri
aklamaya alacam. Burada da ego savunmasn ve "zrh"
mekanizmalarn kararllkla ve tutarl biimde yorumlamann
ocukluktaki ana atmalarn ortasna gtrd grlecek
tir.
Aka grlen aalk duygularyla ilgili bir vaka:
30 yanda bir erkek "hayattan pek zevk almad" gerek
esiyle analize geldi. Kendisini hasta hissedip etmediini bi
lemiyordu; aslnda tedaviye ihtiyac olduunu hi sanmyordu
ama yine de her eyi denemesi gerektiini dnyordu. Psi
kanalizi duymutu; belki kendisini anlamaya yardm olurdu.
Hastalk belirtilerine ilikin soruya cevab olumsuzdu; sonra
lar cinsel gcnn ok zayf olduu anlald. ok nadir cin
sel ilikide bulunuyor, kadnlara yaklamakta ok zorluk eki
yordu. Cinsel ilikide doyuma ulamyordu, stelik erken
88

boalma sorunu vard. ktidarszl konusundaki hastalk igrs ok zayft; cinsel gcnn azln kabullendiini,
hem buna ihtiya duymayan ok erkek olduunu syledi.
Hal ve tavrlar son derece tutuk ve mutsuz biri olduunu
ilk bakta ele veriyordu. Konuurken gzlerin iine bakmyor,
alak sesle, bouk, sk sk duraklayarak ve sklganlkla grt
lan temizleyerek konuuyordu. Ama bu arada ekingenli
ini bastrmak ve cesur grnmek iin youn aba harcad
aka belli oluyordu. Yine de karakteri ar derecede aalk
duygularnn btn niteliklerini tayordu.
Temel kural rendikten sonra hasta alak sesle ve durak
layarak anlatmaya balad. lk anlattklar arasnda iki "kor
kun" olayn ans vard. Bir keresinde araba srerken bir
kadn ezmi, kadm kazada ald yaralar sonucunda lm.
Bir seferinde de boulmay nlemek iin trakeotomi (soluk bo
rusunu ama ameliyat, -.n.) yapmak durumunda kalm
(sava srasnda shhiye eriymi). Bu iki yaanty ne zaman
dnse dehete kaplyordu. Sonra ilk seanslarda, hi dei
meyen, biraz tekdze bir ekilde ve alak, bouk sesle ailesin
den sz etti. Birok karde arasnda en kk ikinci ocuk
olduu iin ikincil bir konumu vard. Kendisinden takriben 20
ya byk olan en byk aabeyi anne babasnn gzdesiydi,
ok seyahat etmiti, "dnyay" tanyordu ve yaadklaryla
evde alm satyordu; bir seyahatten dndnde "herkes et
rafnda pervane oluyordu". Anlattklarnn ieriinden bu
aabeyi kskand ve ondan nefret ettii aka grld
halde, hasta ihtiyatla sorulan soru zerine her trl kskanlk
ve nefret duygusunu kesin bir dille yadsd, aabeyine kar
hibir zaman byle hisler duymadn syledi. - Sonra, ken
disine ok iyi davranan ve 7 yandayken kaybettii annesin
den sz etti. Annesinden bahsederken sessizce alamaya
balad, bundan utand ve uzun sre konumad. Grne
gre annenin ona biraz ilgi ve sevgi gsteren tek insan olduu,
ld zaman ar bir ok geirdii ve onu hatrladnda a
89

lamadan edemedii akt. Annesinin lmnden sonra aa


beyinin evinde 5 yl geirmiti; aabeyinin otoriter, souk ve
kaba tabiatndan tr duyduu fke ve kin, ierikten deil
anlatm tarzndan anlalyordu - Ayrca kendisine byk
sevgi ve hayranlk duyan bir erkek arkada olduunu pek bil
gilendirici olmayan ksa cmlelerle anlatt. Bunun ardndan
uzun sre sustu. Birka gn sonra bir ryasn anlatt: Yabanc
bir ehirde arkadann yanndayd ama arkadann yz baka bir
yzd. Analiz amacyla ikamet yerinden ayrlm olduu iin,
ryadaki adamn analisti temsil ettii varsaym akla yaknd.
Analisti arkadayla zdeletirmesi, olumlu bir aktarm sre
cinin baladnn belirtisi olarak yorumlanabilirdi; ancak
genel durum bunu olumlu aktarm olarak grmemek ve yo
rumlamamak konusunda uyaryordu. Arkadann analisti
temsil ettiini hasta bizzat anlad ama buna ekleyecek bir eyi
yoktu. Ya sustuu ya da analizi yrtmede kendisinin beceri
sinden kuku duyduunu tekdze bir ekilde ifade ettii iin,
bana kar bir eyi olduunu, yalmzca dile getirmeye cesaret
edemediini syledim. Hararetle yadsdnda, aabeyine
olan dmanca duygularn ifade etmek, hi deilse bunu bi
linli olarak dnmek cesaretini de hibir zaman bulamad
m, grne gre bir ekilde aabeyi ile benim aramda bir
iliki kurduunu anlattm. Geri bu doruydu ama direncini
fazlasyla derin bir noktada yorumlama hatasn ilemitim.
Nitekim yorum baarl olmam, tutukluu daha da artmt.
Direncinde gncel adan daha nemli olan belirleyici unsuru
hastann davranlarndan anlayabilmek iin birka gn bek
ledim. u kadann aka grmtm: Aabeye duyulan nef
retin aktarlmas dnda, kadns yaklama kar gl bir
savunma da vard (arkadam grd rya). Elbette bu yn
de bir yoruma cret edemezdim. Bu bakmdan, herhangi bir
nedenden tr beni ve analizi reddettii grnde srar
ederek, btn tavrlarnn analize kar bir kilitlenmeye iaret
ettiini syledim. Bunu onaylayarak, kendisinin normal ya
90

amda da byle, yanma yaklalamayan, kat, savunman biri


olduunu belirtti. Her seansta ve her frsatta direncini srekli
olarak kararl bir ekilde kendisine gsterirken, yaknmalar
nn tekdze biimi dikkatimi ekti. Seanslar hep ayn tmce
lerle balyordu: "Bu nasl olacak, hibir ey hissetmiyorum,
analiz beni hi etkilemiyor, bunu baarabilecek miyim, yapa
mam, aklma hibir ey gelmiyor, analiz beni hi etkilemiyor"
vs. Ama neyi dile getirmek istediini anlamyordum; te yan
dan, diren nedeninin anlalmasn salayacak anahtarn bu
rada olduu da akt.4
Bu durum, hastay karakter analiziyle analize hazrlamakla
aktif biimde telkin yoluyla hazrlamak arasndaki fark ince
lememiz iin iyi bir vesile tekil ediyor. yilikle uyararak ve
yattrarak hastay daha fazla ey anlatmaya sevk edebilirdim.
Belki bylece yapay bir olumlu aktarmn gereklemesini sa
lardm; ama baka vakalarda edindiimiz deneyimler, bu e
kilde pek ilerleme kaydedemeyeceimizi bana retti. Davra
nlar, analize ve zellikle de bana kar koyduu konusunda
kukuya yer brakmad iin, rahatlkla buna ilikin yoru
mumda srar edebilir ve dier tepkilerini bekleyebilirdim. Bir
keresinde yine ryaya deindiimizde, beni arkadayla z
deletirmi olmasnn beni reddetmediini gsteren en iyi
kant olduunu syledi. Bu vesileyle, byk olaslkla benden
kendisini tpk arkadann yapt gibi sevmemi ve kendisine
hayranlk duymam beklediini, sonra d krklna urad
n ve mesafeli tavrmdan tr bana ok krldn tahmin
ettiimi syledim. ten ie benzer ekilde dndn ama
bunu bana sylemeye cesaret edemediini kabul etti. Daha
(4 ) Dipnot, 1945: Burada yaplan aklama, psikolojik adan doru olmasna ramen yeterli
deildir. Bugn bu tr yaknmalarn kas zrhnn dorudan ifadesi olduunu biliyoruz. Plazma
akmlarnn ve duyumlann bloke olmasndan tr hasta duygulanmn felce uramasndan
yaknr. Rahatszlk en bata biyofizikse!niteliktedir. Orgon terapisi motilitenin (hareket yetenei)
engellenmesini psikolojik deil, biyofiziksel aralarla ortadan kaldryor.

91

sonra her zaman yalnzca sevgi ve zellikle de sayg talep etti


ini, zellikle erkeksi grnen erkeklere kar savunmac dav
randn anlatt. Kendisini onlara denk grmediini, erkek
arkadayla ilikisinde kadn roln stlendiini belirtti. Yine
kadns aktarmn yorumlayacak malzeme vermiti ama
btn davranlar kendisine bu hususu aklamamam konu
sunda beni had safhada uyaryordu. Zor bir durumdu, nk
direncini oluturan ve kavram bulunduum unsurlara (aa
beye duyulan nefretin aktarm ve stlerine kar narsistik-kadms yaklam) ynelik iddetli bir savunma mevcuttu; eer
hastanm analizi brakmas riskine girmek istemiyorsam ok
dikkatli olmam gerekiyordu. stelik her seansta neredeyse
aralksz olarak ve hep ayn ekilde analizin hibir etkisinin ol
mamasndan vs. yakmyordu. Aa yukar 4 hafta sren ana
lizden sonra bu davran hl anlayamamtm ama bana ok
nemli ve o an iin akut bir karakter direnci olduu izlenimini
vermiti.
Sonra hastalandm ve analize 2 hafta ara vermek zorunda
kaldm. Hasta kuvvetlenmem iin bir ie konyak gnderdi.
Analize tekrar baladmda mutlu grnmekle birlikte yakn
malarn anlatlan ekilde srdrd; lm dncesinin ken
disini kvrandrdn, ailesinden birinin bana bir ey gel
diini dnmeden edemediini, hastalm srasnda hep
lebileceimi dndn ve bu dncenin zellikle azap
verdii gn bana konyak gndermeye karar verdiini anlatt.
Bastrlm lm arzularm kendisine yorumlama frsat ok
ekiciydi, bununla ilgili malzeme de boldu. Ancak byle bir
yorumun "hibir ey bana nfuz etmiyor", "analiz beni hi et
kilemiyor" yaknmalarnn duvarna arpp sonusuz kalaca
mlahazas ve bunu somut olarak hissetmem beni bundan al
koydu. Bu arada "hibir ey bana nfuz etmiyor" yaknmas
nn gizli ifte anlam da akla kavumutu; bu yakmma anal
cinsel ilikiye dair ok derine bastrlm pasif-kadms aktarm
arzularnn ifadesiydi. Ama egosu srekli olarak analizi pro
92

testo ederken, bariz biimde kendini gsteren ecinsel ak ar


zusunu yorumlamak makul ve hakl olur muydu? lk nce
analizin verimsizliine ilikin yalanmalarnn ne anlama gel
dii akla kavumalyd. Aslmda yaknmalarnda hakl ol
madm kendisine gsterme olanam vard; aralksz rya
gryordu, lm dnceleri glenmiti, iinde baka birok
ey oluyordu. Bununla birlikte bunun durumu dzeltmeyece
ini deneyimlerimden biliyordum; dier taraftan id'den gelen
malzeme ile analiz arasndaki zrh bariz biimde hissediyor
dum, ayrca mevcut direncin ok byk bir olaslkla id'e ili
kin bir yoruma izin vermeyeceini varsaymak zorundaydm.
Bu nedenlerle yalmzca hastann davranna tekrar tekrar ia
ret ettim, bunu iddetli bir savunmann ifadesi olarak yorum
ladm ve bu davran akla kavuuncaya kadar ikimizin de
beklemesi gerektiini syledim. Hastalm nedeniyle kapl
d lm dncelerinin ille de bana ynelik sevgi dolu bir
endieyi ifade etmesi gerekmediini kavramt.
zleyen haftalarda davranna ve yalanmalarna ilikin iz
lenimler bariz biimde artt; bu erevede aalk duygusu
nun, kadns aktarmna kar savunmayla balantl olarak
byk rol oynad giderek netleti. Ama durum hl kesin
yorum yaplabilecek aamaya gelmemiti; davrannn anla
mm tanmlayan sk bir forml eksikti. Her eye ramen bila
hare gerekleen zmn temellerini zetleyelim:
a) Erkeksi grd btn erkeklerden istedii gibi benden
de sayg ve sevgi istiyordu. Sevgi istedii ve benim onu d
krklna urattm defalarca yorumlanm, ancak sonu
vermemiti.
b) Bana kar aabeyinden aktard belirgin nefret ve ks
kanlkla dolu bir yaklam vard; etkisiz kalma tehlikesinden
tr imdilik yorumlanmas mmkn deildi.
c) Kadms aktarmna kar savunmadayd; ayplanan kadmsla deinmeden savunmay yorumlamak mmkn de
ildi.
93

d)
Karmda kendisini deersiz hissediyordu; efemineliinden dolay. Srekli yaknmalar yalnzca aalk duygu
sunun ifadesi olabilirdi.
Karmda kapld aalk duygusunu yorumladm; nce
sonu alamadm ama tabiatn kendisine birka gn kararl
lkla gsterdikten sonra lsz kskanl hakknda baz ey
ler syledi; kskanl bana deil, karlarnda kendini ayn
ekilde deersiz hissettii dier erkeklere ynelikti. O zaman
zihnimde bir fikir imek gibi akt. Srekli yaknmas "analiz
beni hi etkilemiyor"dan baka bir anlama gelemezdi; yle
ekleyelim: "analizin hibir deeri yok", daha dorusu analist
ok vasat, beceriksiz, kendisinde hibir baar elde edemez.
Yaknmalarn ksmen analiste kar zafer ksmen de analisti
sulama olarak anlalmas gerekiyordu. Bunun zerine s
rekli yaknmalar hakknda ne dndm anlattm; bunun
salad baar beni bile artt: Birisi kendisini etkilemek is
tediinde hep byle davrand konusunda hemen bir sr
rnek verdi. Baka birinin kendisinden stn olmasna taham
ml edemediini, onu tahtadan indirmek iin devaml aba
sarf ettiini belirtti. Yorumumu tamamen makul ve inandrc
bulmutu. Her zaman byle olduundan ve stnn istedii
eyin tam aksini yaptndan sz etti; retmenlerine kar dik
bal ve aalayc davranlaryla ilgili birok ansn anlatt.
Demek bastrlm saldrganl burada yatyordu; bu sal
drganln imdiye kadar grlen en ar davurumu lm
arzularyd. Ne var ki sevincimiz uzun srmedi. Diren ayn
ekilde yine balad; ayn yaknmalar, ayn bezginlik, ayn sus
kunluk. Ama yaptm keifle onu ok etkilediimi ve kadms
yaklamnn bu yzden daha da glendiini biliyordum; bu
da elbette efeminelie kar derhal yeni bir savunma gelitir
mesine yol amt. Bu direncin analizinde de karmda his
settii aalk duygusundan yola kmakla birlikte, yorumu
derinletirerek kendisini deersiz hissetmekle kalmayp ayn
zamanda -daha dorusu tam da bu nedenle- bana kar ka
94

dns bir role girmi hissine kapldm, bunun da erkeklik gu


rurunu fazlasyla incittiini syledim.
Erkeksi erkeklere kar kadns davran hakknda daha
nce bol malzeme sunduu ve bu konuda tam bir igr gs
terdii halde, bu kez szn bile ettirmek istemedi. Yeni bir
sorunla karlamtm. Daha nce bizzat anlatt eyi imdi
niin kabul etmek istemiyordu? Bir anda ortaya kan bu tav
rnn anlamn yorumlayarak, aklamalarm, nceki kendi
deerlendirmesiyle ters decek olsa bile kabul etmeyecek
kadar karmda kendisini deersiz hissettiini syledim. Yan
ln grerek erkek arkadayla ilikisi hakknda ayrntl bilgi
verdi. Gerekten de kadn roln stlenmi olduu ortaya
kt, ayrca uyluklar arasnda sklkla cinsel iliki de olmutu.
Savunmac davrannn kendini analize brakmama mcade
lesinin ifadesinden baka bir ey olmadm, bilindnn g
rne gre analizi kendini analiste kadn gibi teslim etmek
fikriyle ilikilendirdiini, bununsa gururunu yeniden yarala
dm, onun iin analizin etkisine kar inatla kendisini kapat
tm kendisine gstermem artk mmknd. Tepki olarak bu
yorumu dorulayan bir rya grd: Analistle birlikte bir di
vanda yatyor, analist onu pyor. Ancak bu net rya yine eski
yaknmalar biiminde (analiz etkilemiyor, nfuz etmiyor, bu
nasl olacak, tamamen lakayt vs.) yeni bir diren dalgasna yol
at. Yaknmalarnn anlamn bir kez daha, analizi aalama
ve kendini analize brakmaya kar savunma olarak yorumla
dm. Ayn zamanda kendini analize kapatmasnn ekonomik
anlamn da aklamaya baladm. ocukluu ve genlii hak
knda anlattklarndan bile, d dnyada yaad btn d
krklklarna kar ve babasndan, aabeyinden, yal ret
menlerden grd kaba, souk muameleye kar sonunda
kendini kapatm olduunun aka anlaldm, yaama se
vincinden birok fedakrlk yapmasn gerektirmi olsa da o
zamanlar tek kurtuluunun bu olduunu syledim.
95

Bu aklamay makul bularak hemen kabul etti, ardndan


retmenlere kar davranlaryla ilgili anlarndan sz etti.
Onlar hep souk ve yabanc (kendi duygusal yaklamnn
bariz bir yanstmas) bulduunu ve dayak yedii veya azar
iittii zaman fkelense de iinden kaytsz kaldn anlatt.
Bu arada, biraz daha kat olmam sklkla dilediini aklad.
Bu dilein anlam bata duruma pek uymuyordu; ok daha
sonralar anlald ki inatl ile beni ve benden nceki r
nekler olan retmenleri haksz karmaya alyordu. Analiz
birka gn direnle karlamadan srd; ilk ocukluunda
ok haar ve saldrgan olduu bir dnemi anlatt. Ayn za
manda bana ynelik gl bir kadns yaklam ieren ryalar
anlatt ki, bu ok tuhaf. Tek tahminim, saldrganlna ilikin
anlarn sululuk duygusu uyandrd ve bunun paralel ola
rak pasif-kadns nitelikli ryalarda kendini gsterdiiydi. R
yalar analiz etmekten kandm, nk gncel aktarm
durumuyla dorudan balantl deildiler; bir dier neden de
hastann, sululuk duygusunu dile getiren ryalar ile saldr
ganl arasndaki ilintiyi anlamaya henz hazr grnmemesiydi. Baz analistlerin bunu keyfi malzeme seimi olarak
greceklerini tahmin ediyorum. Karlk olarak, terapi iin en
uygun artlarn gncel aktarm durumu ile ocuklua ait mal
zeme arasnda dorudan bir balant kurulduu zaman elde
edildiini belirtmem gerekiyor; bu gre deneyimlerim so
nucunda vardm. Bu nedenle hastama yalnzca, tahminimce
ocukluktaki haarlna dair anlarn kendisinin bir zamanlar
farkl, bugnknn tamamen zdd bir insan olduunu ret
tiini ve analizin karakterinin ne zaman ve hangi durumlar
yznden deitiini ortaya karacan syledim. u andaki
efemineliinin byk olaslkla saldrgan erkeklikten kanma
abas olduunu belirttim. Hasta hi tepki gstermedi ama
yine bir diren gelitirdi, tabii ki bilinen ekilde (baaramaya
cak, hibir ey hissetmiyor, analiz etkilemiyor vs.).
96

Aalk duygularn ve analize, daha dorusu analiste


acizliini ispatlama yolundaki tekrarlayan giriimlerini bir
daha yorumladm ama bu kez aabeyi ynnden aktarm da
ne karmaya altm; sonuta aabeyinin hep barolde ol
duunu bizzat anlattn syledim. Bu konuya -anlalan o
cukluundaki ana atma olduu iin- tereddtle girdi, yine
annesinin aabeyine ok ilgi gsterdiini anlatt ama kendisi
nin buna nasl baktn belirtmeden. Aabeyini kskandn
anlamaya da tamamen kapalyd, bu yndeki ihtiyatl bir yok
lama bunu gstermiti. Bu kskanlk youn bir nefretle yle
sine sk birlemi ve korkudan tr yle bastrlmt ki
kskanlk duygusunun bile bilin dzeyine kmasna izin
yoktu; yle varsaymak zorundaydm. Sz konusu giriimim
sonucunda olduka gl bir diren geliti ve elinden hibir
ey gelmediine dair kalplam yaknmalar eliinde gn
lerce srd. Diren krlmad iin, analistin kiiliine kar
fazlasyla gncel nitelik kazanan bir savunma durumu olduu
varsaylmalyd. Hastadan yine analiz ve zellikle de analist
hakknda dndklerini ak yreklilikle korkmadan anlat
masn ve ilk karlamada analistin kendisinde nasl bir izle
nim braktn sylemesini istedim.5 Uzun bir tereddt geir
dikten sonra, analistin kadnlara cinsel konularda mutlak su
rette insafsz davranan bir erkek gibi, kaba biimde erkeksi ve
acmasz grndn duraklayarak syledi. Gl grnen
erkeklerle ilgili yaklam asndan bu nasl oluyordu?
Analizde 4. ayn sonuna gelmitik. Aabeyiyle olan bastr
d iliki ilk kez imdi ortaya kt; bu iliki hastann gncel
olarak en rahatsz edici aktarmyla, yani cinsel gc kskan
masyla sk skya balantlyd. Btn kadnlarn peinde
kotuu, onlar batan kard, stelik bununla gurur duyup
kasld iin aabeyini hep iddetle knadn canl duygu(5) 0 zamandan beri genelde ok ksa srede hastalarmdan kiiliimi anlatmalarn istiyorum.
Tkanan aktanm durumlarnda bu nlemin yaran her zaman grlyor.

97

lammlarla hatrlad. Beni grr grmez aabeyini hatrladn


syledi. Verdii son bilgiler nedeniyle kendimden daha emin
olduum iin, aktarm durumunu bir kez daha akladm ve
bende gl aabeyini grdn, tam da bu nedenle bana
alamadn, nk beni knadn ve zamannda aabeyi
nin stnlne nasl ierliyorduysa imdi de benim szde
stnlme ierlediini anlattm. Aalk duygusunun te
melinin iktidarszlk duygusu olduunu artk aka grebile
ceini de belirttim.
Bunun zerine, doru ve kararl biimde analiz yaplmas
halinde hep ayn ekilde vuku bulan ey gerekleti: Karakter
direncinin ana unsuru, sktrmaya veya bilindndaki bastrlm
eyleri bulabilmesi iin hastaya uygun telkinde bulunmaya gerek kal
madan kendiliinden ortaya kt. Hasta kendisinin kk peni
sini aabeyinin byk penisiyle defalarca karlatrdn ve
bu yzden aabeyini kskandn bir anda hatrlad.
Beklendii zere yine gl bir diren olutu; yine "elim
den hibir ey gelmiyor" vs. yaknmas. Artk yorumda biraz
daha ileri gidebilir, iktidarszln eylem ve jest yoluyla ifade
ettiini gsterebilirdim. Buna verdii tepkiye hi hazrlkl de
ildim. Gvensizliini yorumlamamdan sonra, hibir zaman
hi kimseye inanmadn, aslmda hibir eye, byk olaslkla
analize de inanmadn ilk kez aklad. Bu elbette byk bir
ilerlemeydi. Ama bu aklamann anlam, imdiye kadarki du
rumla balants bata tam net deildi. ki saat boyunca haya
tnda yaad birok d krklndan sz etti; gvensizli
inin mantken bundan kaynaklanyor olabilecei grn
deydi. Yine eski diren balad; buna yol aan belirleyici neden
bu kez belli olmad iin beklemeye baladm. Birka gn du
rumda hibir deiiklik olmad; eski yaknmalar, bilindik dav
ranlar. Direncin daha nce ilenmi olan ve iyi bildiim
unsurlarm yeniden yorumlamakla yetindim. Bunun zerine
dirente yeni bir unsur ortaya kt: Hasta analizden korktuunu
nk bunun ideallerini elinden alabileceini syledi. imdi
98

durum tekrar akla kavumutu. Aabeyinin karsnda


duyduu idi edilme kaygsn bana aktarmt. Benden kor
kuyordu. di edilme kaygsna elbette hi deinmedim; ye
niden aalk duygusundan ve iktidarszlndan yola ka
rak, yksek ideallerinden tr kendisini btn insanlardan
stn, herkesten iyi grp grmediini sordum. Bunu aka
dorulad, hatta daha da ileri gitti: Kendisinin kadnlarn pe
inde koan ve cinsellii hayvanlar gibi yaayan btn erkek
lerden gerekten daha deerli olduunu belirtti. Biraz
tereddtle, ne yazk ki iktidarszlk hissinin bu duyguya ol
duka sk glge drdn, anlalan cinsel zayfln
henz tam anlamyla kabullenemediini ekledi. ktidarszlk
hissini yenme giriiminin nevrotik nitelikte olduu ve cinsel
g duygusunu ideallerde yeniden bulmaya alt konu
sunda kendisini artk aydnlatabilirdim. Bu dnlemeyi gs
terdim ve gizli stnlk duygusundan analize yaylan diren
lere bir kez daha iaret ettim. Gizliden gizliye kendisini daha
iyi ve daha akll bulmakla kalmayp, tam da bu nedenle ana
lize direnmek zorunda kaldn, nk analiz baarl olursa
bunun, her eye ramen birinin yardmna ihtiya duyduu
ve analizin nevrozunu (ki gizli bir haz verdiini az nce ke
fetmitik) yendii anlamna geleceini anlattm. Nevroz a
sndan bunun yenilgi demek olacan, bilind bakmndan
ise ayn zamanda kadm olmak anlamna geleceini belirttim.
Bu ekilde, egosundan ve egonun savunma mekanizmasndan
hareketle ilerleyerek, idi edilme kompleksinin ve kadnsla
taklmann yorumlanmasna zemin hazrladm.
Grld zere, karakter analizi hastann davran bii
minden yola karak dorudan nevrozunun merkezine, yani
idi edilme kaygsna, anne tarafndan daha ok sevildii iin
aabeye duyulan kskanla ve annenin yaratt d krkl
na nfuz etmeyi baarmt; dipus kompleksinin ana hatlar
da aka belli olmutu. Ama burada asl nemli olan bu bi
lind unsurlarm ortaya km olmas deildir; bu zaten
99

ou zaman kendiliinden olur. Bunlarn hangi doal srayla,


ego savunmasyla ve aktarmla hangi sk iliki iinde ortaya
ktklar, zellikle de zorlayarak deil, davrann salt analitik
yorumlanmas sonucunda ve ilgili duygulanmlarla birlikte
ortaya kmalar nemlidir. Kararllkla yaplan karakter ana
lizinin spesifik yann bu hususlar oluturur. Karakter analizi
ego tarafndan zmsenmi atmalarn kkl biimde ilen
mesidir.
Karlatrma amacyla, hastamzn ego savunmasn ka
rarllkla dikkate almasaydk nasl davranrdk ve muhtemel
sonu ne olurdu grelim. Aabeyine olan pasif-ecinsel iliki
sini ve lm arzularn hemen iin banda yorumlama olana
vard. Hi kuku yok ki ryalardan ve olas armlardan yo
rumlanacak baka malzemeler de kard. Hastann ego sa
vunmas nceden sistematik ve ayrntl biimde ilenmedii
takdirde, hibir yorum duygulanma yol amazd. Bir yanda
pasif arzularna dair zihinsel kavray, dier tarafta bu arzu
lara kar narsistik, son derece duygusal savunma elde eder
dik. Pasiflie ve ldrme itepilerine ait olan duygulanmlar
savunma ilevlerini srdrrlerdi. Sonu, kaotik bir durum,
bol yorumlu ve baarsz bir analizin tipik, umutsuz tablosu
olurdu. Ego direnci, zellikle de bunun biimi (bezginlik, ses
tonundaki deiiklikler vs.) zerinde birka ay sren sabrl
ve azimli alma ise, egoyu bastrlm unsurun zmsenmesi
iin gerekli olan dzeye karm, duygulan gevetmi ve bun
larn bastrlm dncelere doru kaymasm salamtr.
Dolaysyla, bu vakada teknik konusunda iki seenek vard
denemez; vakay dinamik ynden deitirmek istiyorduysak
yalnzca tek bir olanak vard. Bu vakada kuramn teknie uy
gulanmas konusunda egemen olan gr farknn yeterince
ak biimde grldn umut ediyorum. Belirleyici olan di
namik ve ekonomik unsuru dikkate almayan ok sayda sis
temsiz yorumlann yerine, az ama tam isabetle ve kararllkla
yaplm yorum amaca ynelik analizin en nemli ltdr.
100

Malzemenin ekiciliine kaplmayp dinamik pozisyonunun


ve ekonomik rolnn doru deerlendirilmesi, malzemenin
daha ge ama buna karlk daha kkl ve duygu ykl bi
imde elde edilmesine yol aar. kinci kriter, gncel durumun
ocukluktaki durumla balantsnn srekli olarak salanma
sdr. Analiz malzemesinin balardaki kopukluu ve kark
l ardkla dnr, yani direnlerin ve ieriklerin birbirini
izlemesi artk ilgili nevrozun zel dinamik ve yapsal koullan
tarafndan belirlenir. Sistemsiz yorumlama iinde her zaman
batan balamak, aramak ve sonu karmaktan ok tahminde
bulunmak gerekir; direnlerin nceden karakter analiziyle i
lenmesi halinde ise analiz sreci adeta kendiliinden gelime
kaydeder. Birinci durumda analizin bata przsz gidip son
radan giderek zorlamasma karlk, ikinci durumda en byk
zorluklar tedavinin ilk haftalarnda ve aylarmda ba gsterir,
ardmdan yerini en derinde yatan malzeme zerinde dahi gi
derek daha przsz bir almaya brakr. Bu bakmdan her
analizin akbeti, tedaviyi balatma ekline, yani direnlerin
doru veya yanl biimde almasna baldr. Bu yzden
nc lt vakay ama biimidir; vakay amaya grlebi
len ve anlalabilen herhangi bir noktada keyfi biimde deil,
tersine en tehlikeli ego direncini gizleyen yerde balanmal, bilindna ilk girdii yer sistematik biimde geniletilmeli ve
o anda duygusal ynden nem tayan ocukluktaki taklma
lar ne karlmaldr. Ryada veya bir armda kendini
gsteren bilind bir pozisyon, nevroz asndan esas neme
sahip olmasma ramen, teknik ynden gncel nemi itibariyle
tedavinin belirli bir evresinde tamamen ikincil bir rol oynaya
bilir. Hastamzda aabeye olan kadns iliki ana patojen un
surdu, ancak ilk aylarda teknik adan sorun, iktidarszln
hayali ego idealleriyle dnlenmesini kaybetme korkusuydu.
Genelde yaplan hata, nevrozun asl ortaya k noktasmdan
(ki ekseriya bir ekilde hemen bata kendisini gsterir) ie ba
lamaktr, oysa o anda gncel nemi olan pozisyonlardan ba
101

lanmaldr; bunlar sistematik biimde ve srayla ilendii tak


dirde sonunda ana patojen noktaya gtrmek zorundadrlar.
Grld zere, nevrozun zne nasl, ne zaman ve hangi ta
raftan ilerlendii ok nemli, hatta birok vakada baar a
sndan belirleyicidir.
Burada karakter analizi olarak betimlediimiz eyi, diren
oluumu ve diren zmne dair Freudcu kuram erevesine
yerletirmek zor deildir. Her direncin id'in savuturulan bir
itepisi ile egonun savuturan bir itepisinden olutuunu bi
liyoruz. Bu itepilerin ikisi de bilinddr. Yorumlamada ilk
nce id'in abasndan ya da egonun abasndan balamak ke
olarak serbesttir. Bir rnek: Analizin hemen banda ecinsel
bir diren suskunluk eklinde ortaya karsa, id'in abasndan
balanabilir ve hastaya u anda yakmlama niyetiyle analistin
kiiliiyle megul olduu sylenir. Hastaya olumlu aktarm
yorumlanmtr; eer hemen kap gitmezse, ayplanan bu d
nceyle barmas uzun srecektir. Bu nedenle, direncin bi
linli egoya daha yakn olan tarafn, ego savunmasn, ilk nce
ele almak tercih edilmelidir. Hastaya nce yalnzca "herhangi
bir nedenden dolay" (yani id'in abasna deinilmeden) analizi
reddettii iin sustuu sylenir, olas neden olarak analizin
herhangi bir adan kendisi iin tehlikeli hale geldii belirtilir.
Birinci durumda direncin id tarafnda (bu vakada sevgi elde
etme abas), kincisinde ise ego tarafnda (reddetme) yorumla
ie balanmtr.
Bu yntemde hem olumsuz aktarm (ki her savunma so
nunda buna dnr) hem de karakteri, yani egonun zrhn,
ayn zamanda ele alrz. Her direncin bilince daha yakn olan
yzeysel katmam, ister istemez analiste ynelik olumsuz bir
yaklam olmak zorundadr; id'in savuturulan abasnn nef
ret veya sevgi olmas fark etmez. Ego, id'in abasna kar sa
vunmasn analiste yanstr; analist tehlikelidir, dman
olmutur, nk rahatszlk veren temel kural vastasyla id'i
aba gsterm eye kkrtm ve nevrotik dengeyi bozmutur.
102

Ego savunma yaparken reddedici tutumlarn ok eski biim


lerini kullanr; savuturaca ey sevgi elde etme abas olsa
dahi, skntya girdiinde kendisini korumak amacyla id'den
nefret itepilerini yardma arr.
Bu bakmdan, direnleri ego tarafndan ele alma kuralna
uygun davrandmzda daima, olumsuz aktarmn bir para
sn, nefret duygularnn birazn da zeriz. Bylece genelde
mkemmel bir ekilde gizlenmi olan ykc eilimleri gzden
karma tehlikesinden kurtuluruz; aym zamanda olumlu ak
tarm pekitirilir. Hasta da ego yorumunu daha kolay kavrar,
nk bilinli deerlendirmesine id yorumuna kyasla daha
yakndr; hasta bylece sonradan yaplacak olan id yorumuna
daha iyi hazrlanm olur.
Bastrlan id abasrun tr ne olursa olsun, ego savunmas
daima aym, yani kiiliin karakterine uygun biimdedir; aym
id abas deiik vakalarda deiik biimlerde savuturulur.
Dolaysyla yalnzca id abasn yorumlarsak karaktere hi do
kunmayz; direnleri ilke olarak savunma ynnden, ego ta
rafndan ele aldmzda ise nevrotik karakteri de analize dahil
ederiz. Birinci durumda analizann neyi savuturduunu
hemen syleriz, kincisinde ise analizana ilk nce kendisinin
"bir eyi" gerekten savuturduunu, sonra bunu nasl yapn, bu srada hangi aralar kullandm (karakter analizi)
anlatrz ve ancak en sonunda -diren analizi yeteri kadar iler
lem ise- savunmann neye ynelik olduunu syleriz veya
bunu kendisi bulur. d abasrun yorumuna giden bu uzun do
layl yolla, egonun ilgili btn tutumlar tek tek analiz edilmi
ve hastann bir eyi vaktinden nce renmesi veya duygula
nmz, kaytsz kalmas eklindeki byk tehlikenin nne
geilmitir.
Tutumlara analiz asndan bu kadar youn ilgi gsterilen
analizler daha dzenli ve amaca daha uygun seyreder; kuram
sal aratrmalar bundan hi etkilenmez. Tek dezavantaj ocuk
luktaki nemli olaylarn normalden daha ge renilmesidir
103

ama karakter direnlerinin analizle ilenmesinden sonra o


cukluktaki malzemeyi ortaya dkerken gsterilen duygulanm
ykl canllk bunu fazlasyla telafi eder.
Bununla birlikte, kararllkla yaplan karakter analizinin
baz naho yanlarn zikretmeden geemeyiz. Karakter analizi
hastalan ruhsal olarak ok daha fazla yorar; karakterin dikkate
alnmad durumlarda olduundan ok daha fazla ac eker
ler. Geri bunun ayklama avantaj vardr: Kim bunu kaldramyorsa zaten baka trl de baanl olamazd; baanszlm
2 yl yerine 4 veya 6 ay sonra belli olmas daha iyidir. Karakter
direnci krlmyorsa, tatmin edici bir baar beklenemeyecei
deneyimle sabittir. Bu zellikle gizli diren ieren vakalar iin
geerlidir. Karakter direncini yenmek hastann karakterini de
itirdii anlamna gelmez; bu elbette ancak ocukluktaki kay
naklarnn analizinden sonra mmkndr. Hasta yalnzca
karakterini nesnelletirmi ve analiz asndan karakterine il
gisi uyanm olmaldr; bir kez bu aamaya gelindi mi, analiz
byk olaslkla olumlu ilerler.

e) Narsistik korunma sisteminin kertilmesi


Bir belirtinin analiziyle nevrotik bir karakter zelliinin
analizi arasndaki en nemli farkn, belirtinin en bandan iti
baren izole edilmi ve nesnelletirilmi olmas, karakter zel
liinin ise -hastann belirtiye olan yaklamn aynsn karak
tere de gsterebilmesi iin- analiz srasmda srekli olarak ne
karlmas gereklilii olduunu sylemitik. Bunun kolayca
gerekletii vakalar nadirdir. Baz hastalar karakterin nesnel
letirilmesine pek az meylederler; sonuta narsistik korunma
mekanizmasnn sarslmas, mekanizmada bal libido kayg
snn ortaya karlmas sz konusudur.
25 yanda bir erkek, baz ufak tefek belirtilerden ve al
masnda aksaklktan tr analize geldi. Rahat ve zgvenli
bir tavr sergilemekle birlikte, byle grnmek iin aba sarf
104

ettii ve konumakta olduu kiiyle gerek bir iliki kurmad


bazen belli belirsiz hissediliyordu. Konuma eklinde souk
bir ey, dikkat ekmeyen hafif ironik bir yan vard; ara sra g
lmsyordu ama glmsemenin utangalktan m, stnlk
duygusundan m yoksa ironiden mi kaynaklandn anlamak
mmkn deildi.
Analiz iddetli duygularla ve bol miktarda eylem ve jest
lere dklm ifadelerle balad. Annesinin lmnden sz
ettiinde alad, bildik ocuk eitimini anlattnda azna ge
leni syledi. Gemii hakknda yalnzca ok genel olarak, anne
babasnn evliliinin ok mutsuz olduunu, annesinin kendi
sine ok kat davrandn, kardeleriyle ancak ileri yalarda
ok derin olmayan bir iliki kurabildiini anlatt. Ama btn
anlattklarnda, ne alamasnn ne sylenmelerinin ne de sair
bir duygunun gerekten samimi ve doal olduu yolundaki
ilk izlenim pekiti. Kendisi btn bunlarn o kadar da kt ol
madn, sonuta syledii her eye her zaman gldn
belirtti. Birka seanstan sonra analisti kkrtmaya balad.
Analist seansn sona erdiini sylediinde meydan okurcasna
divanda uzanmaya devam etti veya ardndan bir diyalog at.
Bir keresinde 'grtlanza yapsam ne yaparsnz' diye sordu.
ki seans sonra bama doru ani bir el hareketiyle beni rkt
meye alt. Refleks olarak irkilerek geri ekildim; analizin
ondan istedii tek eyin her eyi anlatmak olduunu, bir ey
ler de yapmasnn istenmediini syledim. Bir baka seferinde
giderken kolumu okad. Bu davrann daha derin ama yo
rumlanmas mmkn olmayan anlam, balang aamasnda
olan ve kendini sadiste ifade eden bir ecinsel aktarmd.
Yzeysel biimde bu eylemleri kkrtma olarak yorumlad
mda, kendi kendine glmsedi ve giderek iine kapand. Ey
lemlere son verdi, anlatmlarna da; yalnzca kalplam te
bessm kald. Susmaya balad. Davrannn diren niteli
inde olduuna dikkatini ektiimde, yine glmsemekle
kald ve bir sre sustuktan sonra, "diren" szcn birka
105

kez yineledi; bunu alay etmek niyetiyle yapt belliydi. Bylece glmseme ve her eyi alaya alma analiz grevinin mer
kezine oturdu.
Durum yeterince zordu. ocukluuyla ilgili birka genel
veri dnda hakknda hibir ey bilmiyordum. Bu yzden
analiz srasmda sergiledii davran biimlerine odaklanmak
zorundaydm. lk nce gzlemleme pozisyonuna dndm ve
olacaklar beklemeye baladm; ama davrannda hibir de
iiklik olmad. Bu ekilde aa yukar iki hafta geti. Birden
glmsemesinin saldrganln savuturmamla ayn zaman
da pekitii aklma geldi; nce glmsemesinin gncel nede
nini anlamasn salamaya altm. Glmsemesinin ku
kusuz birok anlama geldiini ama gncel bakmdan bunun
refleks olarak irkilerek geri ekilmekle gsterdiim korkaklk
belirtisine bir tepki olduunu syledim. Bunun byk olas
lkla doru olduunu ama yine de glmsemeye devam ede
ceini belirtti. Az konutu; ikincil neme sahip eylerden sz
etti, analizi alaya ald, kendisine sylediklerime inanmasnn
mmkn olmadn belirtti. Yava yava glmsemesinin
analize kar korunma ilevi grd giderek netleti; bunu
kendisine birka seans boyunca defalarca syledim. Aradan
birka hafta getikten sonra nihayet bir rya grd; tuladan
yaplm bir srk bir makine tarafndan kesilerek tek tek tu
lalara ayrlyordu. Hastada nce hibir ey artrmad iin
ryann analizdeki durumla balants hakknda netlik kazan
mak daha da zordu. Sonunda kanaatince ryann ok net ol
duunu, grne gre idi edilme kompleksini ifade ettiini
belirtti - ve glmsedi. Alayclnn bilindnn rya arac
lyla verdii iareti yadsma abas olduunu syledim.
Bunun zerine akima gelen bir perde any (daha rktc ve
katlanlmaz olan bir any gizleyen an, -.n.) anlatt; bu an
analizin sonraki geliimi asndan son derece nemliydi. Bir
keresinde -be yalarndayken- evlerinin avlusunda "at rol
yaptn" hatrlad; penisini sarktarak drt ayak zerinde
106

dolam; annesi onu bu durumda yakalayp ne yaptn so


runca yalnzca glmsemi. O an iin daha fazla bilgi alama
dm. Ama u kadar akla kavumutu: Glmsemesi anne
aktarmnn bir parasyd. Grne gre analizde annesine
davrand gibi davrandn, glmsemesinin belirli bir an
lam olmas gerektiini sylediimde, yine glmsedi ve
btn bunlarn iyi ho olduunu ama ikna olmadn belirtti.
Birka gn boyunca bir yandan o ayn glmsemeyi ve sus
kunluu srdrrken, te yandan ben davrann analize
kar savunma, glmsemesini de gizli bir analiz korkusunu
yenme olarak kararllkla yorumladm. Ne var ki davranna
ilikin bu yorumumu da kalplam glmsemesiyle savu
turdu. Bunu da benim etkime kar set ekme olarak kararl
lkla yorumladm ve anlalan hayatta srekli glmsediine
iaret ettim. Bunu dnyada btn zorluklara ramen ayakta
kalmann tek yolu olarak grdn itiraf etti. Ama bunu tes
lim etmekle farknda olmadan bana hak vermiti. Bir gn yine
glmseyerek analize geldi ve yle dedi: "Bugn sevinecek
siniz doktor bey. Aklma elenceli bir ey geldi. Anadilimde
atm testislerine de tula denir. Gzel deil mi? Gryorsunuz
ite, idi edilme kompleksi bu." Cevaben byle olabileceini
ama olmayabileceini de, savunmac tavrn koruduu srece
ryalarn analizle kkl biimde incelenip deerlendirilmesi
nin dnlemeyeceini, kukusuz her arm ve her yo
rumu glmsemesiyle mahvedeceini syledim. Burada
glmsemesinin pek glmsemeyi andrmadn, daha ok
dalga gemeyi ifade ettiini eklemeliyim. Analize ak ak ve
yksek sesle glmekten ekinmesine gerek olmadn syle
dim. Bundan cesaret alarak o andan itibaren alaycln ok
daha bariz biimde gsterdi. -Ancak alaya bir tavrla anlatt
arm durumun anlalmas asndan ok deerliydiByk olaslkla analiz (ska grld zere) idi edilme
tehlikesi olarak anlalm ve bu tehlike balarda saldrganlkla
daha sonra da glmsemeyle savuturulmutu. Analizin ba107

mda gsterdii saldrganlklar tekrar ele aldm ve ilk yoru


muma, kkrtmalaryla bana ne kadar gvenebileceini, ne
kadar ileri gidebileceini snamak istediini ekledim; gven
sizliinin ocukluktaki bir kaygdan kaynaklanmas gerekti
ini belirttim. Bu yorumdan etkilendii aka grlyordu.
Bir an sarsld ama abucak toparland ve yine glmseyerek
yorumlarm ve analizi yadsmaya balad. Beni tereddde d
rmesine izin vermeden yorumlarmda srar ettim; ne de olsa
ryaya gsterilen tepkilerden kardm birka belirtiden, yo
rumumun isabetli olduunu ve hastann ego savunmasn
yava yava kertmeye balayacan biliyordum. Ne yazk
ki bundan o kadar etkilenmedi ve nasl ben yorumumdan
dnmediysem o da glmsemekte inat etti. Aradan yine bir
ok seans geti. Yorumlarm hem srarla zerinde durmak
hem de glmsemesini ocuklukta olduu varsaylan kor
kuyla daha sk ilikilendirmek suretiyle glendirdim. o
cukluktaki atmalarn aa karaca iin analizden
korktuunu, bu atmalar tam uygun ekilde olmasa da bir
zamanlar hallettiini fakat imdi btn bunlar tekrar yaa
maktan ekindiini, glmseme huyuyla atmalarn yendi
ini sandn ama yanldn, nk annesinin lmn
konuurken yaad zntnn iten olduunu syledim.
Ayrca annesiyle ilikisinin net olmadn, tahminimce yal
nzca ondan korkup onunla alay etmediini, mutlaka ayn za
manda da sevdiini belirttim. Normaldekinden biraz daha
ciddi bir ifadeyle annesinin kendisine kar sevgisizliine dair
ayrntlar anlatt; hatta bir keresinde yaramazlk yaptnda b
akla elinden yaraladn syledi. Ardndan "Analiz kura
mna gre bu yine idi edilme kompleksi, yle deil mi?"
diye ekledi ama grne gre iinde ciddi bir ey hazrlk ha
lindeydi. Glmsemesinin gncel ve gizil anlamn analizin
durumuna bakarak kendisine yorumlamay srdrrken,
baka ryalar grd. Aka anlalan ierikleri ok tipik
biimde sembolik idi edilme dnceleri niteliindeydi.
108

Sonunda iinde atlar olan bir rya grd. Bir baka ryada ise
itfaiye geliyor, bir arabadan yksek bir kule kyor, bu kule
den muazzam bir su stunu yanan bir evin alevlerinin iine
dklyordu. Ayn dnemde ara sra geceleri yatam slatt.
"Ryada at grmekle" oynad at rol arasndaki balanty
-glmsemesini srdrerek de olsa- kendisi grd; hatta at
larn uzun cinsel organlarna her zaman zel bir ilgi duydu
unu hatrlayarak, ocukken oynad oyunda herhalde byle
bir at taklit etmi olduunu kendiliinden syledi. drarn
yapmaktan da ok haz almt. ocukken yatam slatp slat
madm hatrlamyordu.
Glmsemesinin ocuklukla ilikili anlamm tekrar ele
aldmz bir gn, hatrlad at taklidi olayndaki glmse
mesinin alay olmayp, bu oyun yznden paylayaca korku
suyla annesini yattrma giriimi olmasnn pekl mmkn
olduunu syledi. Bylece, analiz srasndaki gncel davran
na bakarak kendisine aylardr yaptm yoruma giderek
daha ok yaklat. Demek ki glmseme geliim sreci iinde
ilevini ve anlamn deitirmiti: Balarda yattrma giriimiy
ken, daha sonra iindeki korkuyu dnlemeye dnmt, son ola
rak bir stnlk duygusuna da hizmet ediyordu. Hasta bu
aklamay, birka seans boyunca ocukluundaki mutsuzluk
tan kurtulmak iin bulduu yolu ayrntilanyla anlarken ken
disi buldu. O zaman anlam uydu: "Hibir ey beni incitemez,
her eye kar baklm var." Glmseme, analiz srasnda
eski atmalarn uyandnlmasma kar savunma olarak bu
sonuncu anlamda dirence dnmt. Bu savunmann teme
linde en nemli gd olarak ocukluktaki kayg gz krp
yordu. Aa yukar beinci aym sonlarnda grlen bir rya,
kaygsnn en derin katmann, anne tarafndan terk edilme
kaygsn ortaya kard. Rya yleydi: "Tanmadm biriyle
birlikte arabayla kasvetli grnen, tamamen terk edilmi bir
kasabadan geiyorum. Evler bakmszlktan dklyor, pen
cereler krk. Etrafta hi kimse yok. Sanki lm kasp kavura
109

rak buradan gemi gibi. Bir kapya geliyoruz, orada geri dn


mek istiyorum; refakatime her eye bir kez daha bakmamz
gerektiini sylyorum. Kaldrmda matem giysileri iinde bir
erkekle bir kadn diz km. Bilgi almak iin onlara doru
gidiyorum. Omuzlarna dokunduum anda irkiliyorlar ve ben
korku iinde uyanyorum." En nemli arm, kasabann
hastann 4 yana kadar oturduu kasabaya benzemesiydi. An
nenin lm ve ocukluktaki terk edilmilik duygusu sembo
lik olarak bariz biimde belli oluyordu. Refakati analistti.
Hasta ilk kez bir ryay tam bir ciddiyetle, glmsemeden kar
lad. Karakter direnci krlm, ocukluktaki malzemeyle
balant kurulmutu. O andan itibaren analiz, karakter diren
cine geri dnlerden tr allm kesintiler dnda, nemli
bir glkle karlamadan ilerledi. Ama ardndan hasta derin
bir depresyona girdi; tamamen dzelmesi zaman ald.
Zorluklar tabii ki burada verilen ksa zetten anlalabile
ceinden ok daha bykt. Sonuta diren evresi batan sona
6 ay srm, analizle gnlerce, haftalarca alay edilmesi belir
gin zellii olmutu. Gerekli sabr ve karakter direncinin ka
rarllkla yorumlanmasnn etkili olacana duyulan gven
olmasa, insan ou zaman kolayca pes edebilir.
imdi, bu vakann mekanizmasna bir kez daha analitik
bakalm ve teknik konusunda farkl bir yntemi savunmak
mmkn olur mu anlamaya alalm. Ne de olsa hastann
davran biimi o kadar kararl biimde analizin merkezine
kaydnlmayp, bunun yerine az saydaki rya tam bir analize
tabi tutulabilirdi. Hasta belki yoruma elverili armlar da
anlatrd. Burada, bu hastann analize gelinceye kadar ryala
rn hep unuttuunu, hatta hi rya grmediini ve ancak dav
rannn kararllkla yorumlanmas sonucunda analizdeki
duruma ait belirli ierikte ryalar grdn dikkate alma
yalm. Hasta uygun ryalar kendiliinden de grrd eklin
deki itiraza hazrlklym. Bunun tartmasna girmek, kantlanamayacak bir eyi tartmak anlamna gelir. Hastamzmki
110

gibi bir durumu yalnzca pasif ekilde beklemekle zmenin


ok zor olduunu gsteren yeterince deneyim vardr; z
lrse yalnzca tesadftr, analist analize hkim olmadan ger
eklemitir. Bu bakmdan, hastann idi edilme komplek
siyle balantl armlarn yorumladmz, yani bastrd
ierik olan kesmek veya kesilmek kaygsn hastann bilin d
zeyine karmaya altmz varsayalm. Bu belki sonunda
yine de baar salard. Ne var ki kesinlikle byle olurdu de
memizin mmkn olmamas bile, baarda tesadfn payn
kabul etmemiz bile, bizi, mevcut bir direnten kanmaya a
lan bu tr bir teknii analize uymad, psikanaliz alma
snn zne ters dt gerekesiyle reddetmeye zorlar.
Byle bir teknik, analiz uygulamasnn, henz bilinmedii iin
direnlerle ilgilenilmedii, bu yzden bilindmn anlamnn
dorudan yorumland dnemlerine dn anlamna gelir.
Bunun ayn zamanda ego savunmasn ihmal etmek anlamna
da geleceini, hastann ve hastaln tarihesi kendiliinden
gsteriyor. imdi de, vakaya uygulanan tekniin ok doru ve
tabii olduuna, hi de yeni olmadna, btn analistlerin by
le altna iaretle polemiimi anlamadklarn syleyenler
kabilir. Vakada genel ilkelerin yeni olmadm, yalnzca di
ren analizi ilkesinin zel olarak uygulandn yadsmyo
rum. Bununla birlikte, seminerde edinilen, uzun yllara daya
nan deneyimler, geri diren teknii ilkelerinin genel olarak
bilindiini ama uygulamada neredeyse tamamen bilindmn
dorudan yorumu eklindeki eski teknie gre hareket edil
diini ok net gstermiti. Kuramsal bilgi ile uygulama ara
sndaki bu uyumazlk, Viyana seminerinin kuramm terapiye
tutarl biimde uygulanmasn salama yolundaki sistematik
giriimlerine kar yanl anlamaya dayal btn itirazlarn
kaynayd. Btn bunlarn sradan ve eski olduunu syle
yenler bu grlerini kuramsal bilgilerine dayandryordu;
btn bunlar yanltr ve "Freudcu analiz" deildir diyerek
111

itiraz edenler ise dediimiz gibi kuramn bir hayli dna kan
kendi uygulamalarn gz nnde bulunduruyordu.
Bir keresinde bir meslektam aadaki vakada benim ne
yapacam sordu: Aralksz susan ama bunun dnda ok
nazik olan, seanslardan nce ve sonra ok iten tavrlar sergi
leyen gen bir erkei 4 haftadr tedavi ediyordu. Mmkn
olan her eyi denemi, analizi kesmekle tehdit etmi ve rya
yorumu bile boa knca sonunda bir tarih belirlemiti. Gr
len tek tk ryalar sadiste cinayetlerle doluymu. Analist has
taya hayal dnyasnda bir katil olduunu ryalarndan anla
mas gerektiini sylemi. Ama bunun hibir faydas olmam.
Ryada ok ak biimde grlse de aktif diren gsteren bir
hastaya bu kadar derin bir yorum yapmann yanl olduu
eklindeki grm meslektam tatmin etmedi, baka hibir
seenek kalmadn syledi. lk nce suskunluu diren ola
rak yorumlamak gerektiine iaret edince, bunun mmkn ol
madn, nk elinde "hi malzeme" olmadn belirtti.
Davrann kendisi, yani seanstaki suskunlukla seans dn
daki itenlik arasndaki eliki, ryalarn ierii bir yana, ye
terli "malzeme" deil miydi? Bu durumdan en azndan bir
husus, yani hastamn susarak -ok genel bir ifadeyle- olumsuz
bir tutumu veya bir savunmay, -ryalara bakarak deerlen
dirilirse- sadist itepileri dile getirdii ve bunu ar nazik ta
vrlaryla dnlemeye ve gizlemeye alt aka anlal
myor mu? Analist bir srmeden, rnein hastann doktorun
odasnda bir ey unutmasndan, bilind sreler anlamm
karmaya cesaret ettii halde, hastann davranna bakarak
durumun anlam konusunda karmda bulunmaya niin ya
namaz? Malzeme olarak hastann davran bir srmeden
daha m az inandrcdr? Bunlar meslektam ikna edemedi;
ortada "hi malzeme" olmad iin direncin ele alnamaya
ca grnde srar etti. Hi kuku yok ki ldrme istei yo
rumu bir hatayd, nk hastann egosu kanlmaz olarak
daha da rkecek ve kendini analize daha ok kapatacaktr. Se
112

minerde anlatlan vakalardaki zorluklar benzer nitelikteydi:


Yorumlanabilir malzeme olarak davran daima azmsanm
veya grmezden gelinmi; direnci yok etmek iin ego savun
mas analiz edileceine hep id'den hareket edilmeye allm
ve sonunda mazeret olarak neredeyse her zaman hastann iyi
lemek istemedii veya "fazlasyla narsistik" olduu ileri s
rlm.
Narsistik savunmay kertme teknii ilke olarak baka sa
vunma tiplerinde de betimlenen son vakadaki teknikten farkl
deildir. rnein bir hasta malzeme olarak ne sunarsa sunsun
daima duygulanmz ve kaytsz kalyorsa, tehlikeli duygusal
kilitlenme sz konusudur. Eer btn malzemeyle yorumlarn
duygulanma yol amadan heba olmas ve hastann iyi bir ana
liz kuramcsna dnmekle birlikte eskisi gibi kalmas riskine
girmek istenmiyorsa, duygusal kilitlenmenin analizi en baa
alnmaldr. Byle bir vakada, eer "gl narsisizmden"
tr analizden vazgeilmeyecekse, hastayla bir anlama ya
plabilir; duygulanm felcinin srekli kendisine gsterilecei
ama elbette istedii zaman analizi brakabilecei belirtilir.
Zaman iinde -deneyimlere gre bu birka ay srer, hatta bir
vakada 1,5 yl srmt- hasta duygulanm felcinin ve bunun
nedenlerinin srekli olarak vurgulanmasndan rahatsz ol
maya balar, nk analist bu arada kaygya kar savunmay
(ki duygusal kilitlenme bunu temsil eder) yava yava kert
meye yetecek kadar ipucu elde etmitir. Sonunda hasta, bu kez
de analizden kaynaklanan tehlikeye, koruyucu ruhsal zrhn
kaybetme ve bata saldrganl olmak zere drtlerinin in
safna kalma tehlikesine isyan eder. Bununla birlikte, "tacize"
isyan ederken saldrganl da uyanr. ok gemeden olumsuz
aktarm anlamnda ilk duygu patlamas, nefret krizi biiminde
gerekleir. Bir kez bu aamaya gelindi mi analist oyunu ka
zanm demektir. Saldrgan itepiler ortaya ktysa, duygusal
kilitlenme zlmtr, hastay analiz etmek mmkndr. O
113

andan itibaren analiz mutat yolunda seyreder. Zor olan ey,


saldrganln ortaya kmasn salamaktr.
Ayn durum karakter zellikleri gerei direnlerini ko
numa tarzyla gsteren narsistik hastalarda da geerlidir; r
nein adal konuurlar, teknik terimlerle, daima kat biimde
sekin veya dolambal. Bu konuma tarz geit vermeyen bir
duvar oluturur; ifade tarznn kendisi analiz konusu yapln
caya kadar sahici bir duygulanm yaanmaz. Burada da dav
rann kararllkla yorumlanmas narsistik isyana yol aar,
nk hasta aalk duygusunu kendisinden ve analistten
gizlemek iin bu kadar sekin, adal veya mesleki terimlerle ko
nutuunu veya ok zeki grnmek iin dolambal konutu
unu ama dncelerini basit biimde ifade etmekten aciz
olduunu duymaktan holanmaz. Bylece nevrotik karakterin
kat arazisi nemli bir yerden gevetilmi olup, karakterin ve
nevrozun ocukluktaki gerekesine ulam yolu salanmtr.
Direncin niteliine ara sra iaret etmek elbette yeterli deildir;
tersine diren ne kadar inatysa bir o kadar kararl yorumlanmaldr. Analiste kar bundan kaynaklanan olumsuz tutumlar
da ayn anda analiz edilirse, hastann tedaviyi brakmas ko
nusunda kayda deer bir tehlike kalmaz.
Karakter zrhnn analizle gevetilmesi ve narsistik korun
ma sisteminin bozulmas dorudan iki sonu getirir: Birincisi
duygularn tepkisel olarak demirledikleri ve maskelendikleri yerler
den zlmesi, kincisi ocukluktaki atmalarn balca alanlarna,
dipus kompleksine ve idi edilme kaygsna giri kaps almas.
Bunun azmsanamayacak bir avantaj vardr: Yalnzca ocuk
luktaki yaant ieriklerine eriilmekle kalmayp, bu ierikler
dorudan spesifik zmseruni halleriyle, yani egonun biim
lendirdii varyasyonlaryla analize gelirler. Bastrlm malzeme
nin ayn parasnn dinamik deerinin egonun gevetilme
derecesine gre deitii analizlerde tekrar tekrar grlr. Bir
ok vakada ocukluktaki yaantlarn duygu kateksisi savun
ma mekanizmalar eklinde karaktere ilenmitir, bu bakm
114

dan ieriklerin basit yorumuyla anlara ulalabilir ama duy


gulanm gereklemez. Byle vakalarda, karaktere ilenmi
duygular nceden zlmeden ocukluk malzemesini yorum
lamak dpedz doktor hatas olur. rnein kompulsif karak
terlerin uzun sren, cesaret krc ve nispeten verimsiz ana
lizleri bu olgunun gz ard edilmesinden kaynaklanmaktadr.6
Oysa ilk i olarak duygular karakterin savunma formasyonun
dan kurtarlrsa, ocukluktaki drtlerin temsilcilerine yeni
den enerji balanmas otomatikman gerekleir. Direncin ka
rakter analiziyle yorumlanmasnda duygulanmsz hatrlama
olanaksz gibidir. Nevrotik dengenin bozulmas (ki balang
taki karakter analiziyle ilintilidir) buna izin vermez.
Yine baka vakalarda karakter, (ocukluktaki) kaygnn ya
anmasna kar salam bir koruyucu duvar olarak ykselmi
ve yaama sevincini byk lde kaybetme pahasna bu ile
vini korumutur. lgili kii herhangi bir belirtiden tr analiz
tedavisine gelirse, bu koruyucu duvar analizde de karakter di
renci olarak baaryla varln srdrr. ok gemeden ana
list ocukluktaki kaygy gizleyen ve tketen karakter zrh
yok edilmedike hibir sonu elde edemeyeceini idrak eder.
rnein moral insanity'de (ahlaki delilik-ahlak konusunda du
yarlk ve saduyu eksiklii, -.n.) ve manik, narsistik- sadist
karakterlerde durum byledir. Bu tr vakalarda ou zaman
(6 ) Aadaki vaka bir davran biiminin dikkate alnmasnn veya ihmal edilmesinin ou
zaman ne kadar belirleyici olabileceine rnektir: 12 yl boyunca gerekli baary salamayan
bir analiz geirmi ve ocukluktan kaynaklanan motivasyonlar, rnein en nemlisi olan babayla
ilgili atma hakknda tam bilgilendirilmi olan bir kompulsif karakter analiz srasnda tuhaf bir
ekilde monoton, ark gibi hafif inili gkl konuuyor, ellerini ovuturuyordu. Bu davrann
hianaliz edilip edilmediini sordum; edilmemiti. Balarda bu davran anlayamadm. Bir gn
birden sanki dua ediyormu gibi konutuu aklma geldi. Bu gzlemimi kendisine syledim.
Bunun zerine ocukken babas tarafindan sinagoga gitmeye zorlandn, hi istemeyerek oraya
gittiini, dua ettiini ama iinden protesto ederek bunu yaptn syledi. 12 yl boyunca analiste
de byle konumutu: "Tamam, istiyorsan konuurum, ama iimden protesto ederek." nemsiz
grnen bu ayrntnn ortaya karlmas en derine gmlm duygulanmlara yol aarak analizi
balatt.

115

zorluk, mevcut belirtinin kkl bir karakter analizini hakl


klp klmayaca konusudur. nk zellikle karakterin nis
peten iyi dnledii vakalarda, karakter analizi dnlemeyi
yok ettiinde geici olarak, egonun kmesine denk bir durum
yaratlaca iyi bilinmelidir. Hatta baz u vakalarda, gerek
likle ba edebilecek yeni ego yaps geliinceye kadar byle bir
knt kanlmazdr. Analist kn er ya da ge kendili
inden zaten gerekleeceini, sonuta bir belirtinin ortaya
kmasnn bunun ilk iareti olduunu dnse de, acilen ge
rekmiyorsa bu kadar byk bir sorumluluk ieren bir mda
halede bulunmaya ekinir.
Bu balamda, uyguland her vakada karakter analizinin
iddetli duygulanmlar, hatta sklkla tehlikeli durumlar ya
rattn ve teknik adan daima duruma hkim olunmas ge
rektiini de saklayamayz. Belki baz analistler bu nedenle
karakter analizi yntemini reddedecekler; ama o zaman birok
vakann analizle tedavisinde baar beklemeye de haklar
olmaz. Gerek u ki baz nevrozlar lml aralarla halledile
mez. Karakter analizinin aralar, karakter direncini kararl
lkla ne karma ve bunun biimlerini, yollarn ve nedenleri
ni srarla yorumlama, gl olduklar kadar hastay rahatsz
da ederler. Bunun hastay hazrlamakla hi ilgisi yoktur; kat
bir analiz ilkesidir. Bununla birlikte tedavinin getirecei btn
ngrlebilir zorluklar ve rahatszlklar hakknda hastay pe
inen bilgilendirmek iyi olur.

f ) Gncel durumu analizle ocukluktaki kaynana


balamak iin en uygun koullar zerine
Davrann kararllkla yorumlanmas nevrozun ocukluk
taki kaynaklarna gtren yolu kendiliinden at iin, yeni
bir soru ortaya kar: Gncel davran eklinin ne zaman o
cukluktaki modeline balanacam belirleyen ltler var
mdr? Analizin balca grevlerinden biri elbette tam da bu
116

kaynaa balama ilemidir ama gndelik uygulamada forml


bu genel ekliyle uygulanamaz. lgili ocukluk malzemesinin
ilk belirtileri grlr grlmez hemen rfi balanmaldr, yok
sa belli bir vakte kadar beklemenin doru olacan gsteren
nedenler var mdr? Belirli deneyimlere dayanarak ncelikle,
kaynaa balama ileminin amacnn (direncin krlmas ve
bellek kaybnn giderilmesi) birok vakada o kadar kolay ger
eklemediini belirtmek gerekir; ya hasta yalnzca zihinsel
olarak anlamakla kalr ya da kukulardan tr kaynaa ba
lama giriiminde bulunulmaz. Bunun nedeni udur: Topik d
nm sreci - tpk bilind bir dncenin bilin dzeyine
kmasnda olduu gibi- ancak ve ancak dinamik- duygusal bi
linlenme sreciyle balantl olursa gerekten tamamlanr.
Bunun iin iki ey gereklidir: Birincisi en nemli direnler en
azndan gevetilmi olmaldr; kincisi bilincine varlmas veya
-kaynaa balama ileminde olduu gibi- belirli bir eyle ilikilendirilmesi ngrlen dnce, asgari bir kateksis youn
luuna ulam olmaldr. Ne var ki bastrlm dncelere
ilikin duygu kateksisleri genelde paralanm olup, karak
terde veya akut aktarm atmalarnda ve aktarm direnle
rinde bal tutulmaktadrlar. Bu durumda, gncel diren,
tamamen ortaya kmadan, yani ocukluktaki temeline dair
ufak bir iz grlr grlmez ocukluktaki duruma baland
takdirde, direncin kateksis younluundan sonuna kadar ya
rarlanlmam olunur; yorumlamada direncin ierii teknik
adan ilenmi ama buna uygun duygulanm dahil edilme
mitir. Dolaysyla, yorumlama srasnda yalnzca topik deil
dinamik bak as da dikkate alnrsa, direnci daha balarken
ezmemek, tersine aktarm durumu atei iinde tam olarak
ortaya kmasna izin vermek gereklilii mecburen doar. Kro
niklemi, kabuk balam uyuuk karakterlerde zorluklar
baka trl halledilemez. Freud'un hastann eylem ve jestlerle
ifade etmekten hatrlamaya gemesini, gncel durumdan o

cukluktaki duruma gemesini salama kuralna, bu yaplmadan


nce kronik olarak katlap kalm unsurun gncel aktarm
iinde yeni bir canl gereklik kazanmas gerektii hususu ek
lenmelidir; rnein kronik iltihaplarn ilk nce uyarclarla
akut hale getirildikten sonra tedavi edilmesi gibi. Karakter di
renlerinde bu her zaman gereklidir. Analizin ileriki aamala
rnda, eer analist hastann ibirlii yapacandan eminse,
Fer enezi'nin tabiriyle "uyarclarla terapi" gereklilii azalr.
Baz analistlerin gl aktarm direnlerinin frtnalarndan
korktuklar iin henz hi elverili olmayan aktarm durum
larn hemen ocukluktaki kaynaa baladklar izlenimini
ediniyoruz. Diren sklkla son derece naho, yalnzca rahatsz
edici bir ey olarak grlyor, bunun doru olmad kuram
sal olarak bilindii halde. Direncin tamamen ortaya kmasn
bekleyip ardndan ele almak yerine direncin zerine gitmek
ten kanma eiliminin nedeni budur. Bu arada nevrozun ken
disinin direncin iinde olduu ve her direnci zerken nevro
zun da bir parasn zdmz unutulur.
Direncin tamamen ortaya kmas bir baka nedenden
tr de gereklidir. Her bir direncin yapsnn karmak olma
s nedeniyle, btn belirleyici etmenleri ve anlaml ierikleri
ancak zamanla kavranabilir. Daha nce zikredilen dinamik
faktr bir yana, bir diren durumu ne kadar eksiksiz kavranmsa diren yorumu o kadar baarl olur. Direncin ifte ta
biat (gncel ve tarihsel nedenlere bal olmas) da, ilk nce
direncin iindeki ego savunmas biimlerinin tamamen bilin
dzeyine karlmasn ve ancak direndn gncel anlam ak
la kavutuktan sonra mevcut malzemenin yardmyla ocuk
luktaki kkenini yorum lam ay gerektirir. Bu husus, sonradan
gelen direncin anlalmasn salayacak ocukluk malzemesini
zaten sunmu olan vakalar iin geerlidir. Olaslkla oun
lukta olan dier vakalarda, direncin tezahr etmesine izin ver
mek gereklidir, nk aksi takdirde ocukluk malzemesi
yeterli miktarda elde edilemez.
118

Sonu olarak diren analizi tekniinin iki taraf vardr:


Birincisi gncel durumdan hareketle gncel anlamn yorumlamak
suretiyle direncin kavranmas, kincisi ardndan gelen ocukluk
malzemesini gncel malzemeyle ilikilendirerek direncin zlmesi.
Bu ekilde gerek gncel duruma gerekse ocukluktaki duru
ma ka kolayca engellenebilecektir, nk ikisi de yorumda
eit ekilde dikkate alnr. Bylece diren, analizde bir engel
olmaktan karak terapi asndan analizin en gl vastas
haline gelir.

g) Malzemenin bol miktarda gelmesi halinde


karakter analizi
Hastann karakterinin hatrlama almasn en bandan
itibaren engelledii vakalarda, betimlenen biimdeki karakter
analizinin, tedaviye balamak iin gerekli tek makul analiz
biimi olduuna kuku yoktur. Peki, karakterleri icab iin ba
nda bol miktarda an sunan hastalarda durum nedir? n
mzde iki soru var. Burada savunulan anlamdaki karakter
analizi bu vakalarda da gerekli midir? Gerekliyse analize nasl
balanacaktr? Karakter zrhnn grlmedii vakalar olsa bi
rinci soruya olumsuz yant vermek gerekir. Ama byle vakalar
yoktur ve narsistik korunma mekanizmas er ya da ge daima
karakter direncine dnr, yalnzca younluu ve derinlii
deiiktir; bu nedenlerle ilke olarak hibir fark yoktur. Gerek
durum itibariyle yalnzca bir fark vardr; daha nce anlatlan
tipteki vakalarda narsistik korunma ve savunma mekanizmas
ok yzeyde bulunur ve hemen diren olarak ortaya kar,
dier vakalarda ise kiilik dzeyinde daha derine inmi olup,
bu bakmdan balarda hi gze arpmaz. Ama tam da bu va
kalar tehlikelidir. Birincilerde neyin sz konusu olduu pei
nen bilinir. kincilerde ise analist sklkla ok uzun sre
analizin mkemmel seyrettiini sanr, nk hasta grne
gre her eyi en ufak bir glk karmadan kabul ediyordur,
119

hatta iyileme gsteriyordur ve yorumlara annda tepki veri


yordun Oysa tam da bu tr hastalar en kt d krklklarna
yol aarlar. Analiz yaplmtr ama nihai baar bir trl gel
memektedir. Analist btn yorumlar tketmi, ilk sahneyi ve
ocukluktaki atmalar grne gre eksiksiz bilin dze
yine karmtr; sonunda analiz tkanr, bilinen malzeme iyi
leme salamadan skc ve tekdze biimde tekrarlanr.
Aktarmda elde edilen baarnn gerek durum hakknda ana
listi yanltmas ve hastann taburcu edildikten sonra ok ge
meden rahatszl tamamen nksetmi olarak geri gelmesi
daha da ktdr.
Bu tr vakalarda edinilen kt deneyimlerin okluu
doal olarak, bir eyin gzden kam olmas gerektii, bunun
ierikle ilgili olamayaca, nk noksansz yaplan bu analiz
lerin ierik asndan eksiklie pek yer brakmad mlaha
zasna yol at. Btn terapi abalarm baarszla uratan
bilinmeyen ve anlalmam gizli bir diren olduu dnl
meliydi. ok gemeden anlald ki bu gizli direnler tam da
hastann tutumunda, her eyi kabul etmeye hazr olmasnda,
analize kar ak biimde zayf savunmasnda aranmalyd.
Ve baaryla sonulanm dier vakalarla karlatrldkla
rnda, bu analizlerin daima muntazam bir seyir izledikleri, hi
bir zaman iddetli duygusal sarsntlarla kesintiye urama
dklar ve -akla kavuan en son husus buydu- neredeyse
batan sona "olumlu" aktarmla seyrettikleri, analiste kar
iddetli olumsuz duygularn ender grld veya hi olma
d ortaya kt. Nefret duygulan analiz edilmemi de deildi;
yalnzca, aktanmda ortaya kmam veya duygulanmz
hatrlanmlard. Narsistik- duygu felli karakterler ile pasifkadns karakterler bu vakalarn tipik rnekleri olarak kabul
edilebilir. Birinci gruptakilerde hep ayn karar ve pek iten
olmayan, ikinci gruptakilerde ise cokulu "olumlu" aktarm
tipiktir.
120

Bu durumda, grnte "iyi giden" (nk ocuklua ait


malzemeyi sunuyorlardr, yani jne malzemenin ieriine tek
tarafl olarak gereinden fazla deer biilmitir) vakalarda ka
rakterin gizli bir biimde tm analiz sreci boyunca diren ola
rak etkide bulunduunu varsaymak gerekiyordu. Bunlar sk
lkla iyilemesi mmkn olmayan, en azndan halledilmesi zor
vakalar olarak grlr. Eskiden ben de kendi deneyimlerime
dayanarak bu gr onaylayabileceimi dnrdm. An
cak vakalarm ierdii gizli direnleri rendiimden beri bun
lar ele alnmaya en ok deen vakalar arasnda gryorum.
Karakter analizi asndan bu tr vakalara giriin dier vakalardakinden fark, bilgi akna engel olmamak ve karakter
direncinin analizine ancak bilgi akyla davrann kendisi
aka grlebilecek ekilde dirence dnt zaman bala
maktr. Aadaki tipik pasif-kadms karakter vakas buna r
nektir, stelik en derine bastrlm olan ocukluktaki
atmalara giriin bu vakada da nasl kendiliinden salan
dn gsterecektir. Bir dier ama, analizi ileri aamaya
kadar izlemek suretiyle nevrozun aktarm direnleri makara
sndan kendi doal kurallaryla alarak zlmesini gzler
nne sermektir.
Bir pasif-kadns karakter vakas
a) Hastann ve hastaln tarihesi
24 yanda bir banka memuru, bir yl nce hijyen sergisini
gezmesi vesilesiyle balayan kayg durumlarndan tr ana
lize geldi. Daha nce de, kaltsal yatknl olduu, ruh hastas
olup akl hastanesinde lecei yolunda ar hipokondrik endieleri
olmutu. Bu endieleriyle ilgili olarak birka mantkl neden
ileri srebiliyordu: Babas evlenmeden 10 yl nce frengi ve
bel soukluu kapmt. Baba tarafndan dedesinin de frengili
olduu syleniyordu. Babasnn erkek kardelerinden biri ok
sinirliydi ve uykusuzluktan mustaripti. Anne tarafndan ge
netik yatknlk daha da ard: Annenin babas intihar etmiti,
121

annenin erkek kardelerinden biri de. Anneannesinin kz kar


delerinden biri "ruhsal adan anormaldi" (grne gre
melankolik-depresif). Hastann annesi sinirli ve kaygl bir ka
dnd.
Nevrozlarn kaltsal nedenini yadsmayan, ancak kaltsalla yalnzca hastaln birok nedeninden biri olarak nem
atfeden psikanaliz bu ynyle standart psikiyatriye aykn ol
duu iin, bu ifte "irsi yatknlk" (baba tarafnda frengi, anne
tarafnda intihar ve psikozlar) vakay daha da ilgin klyordu.
Hastann kaltsallk fikrinin irrasyonel bir nedene dayandn
da greceiz. Kendisi bu tehlikeli yatknla ramen iyileti.
Nevrozun nksedip etmedii uzun aralklarla 5 yl boyunca
kontrol edildi.
Bu rapor tedavinin yalnzca ilk 7 aym kapsyor; bu sre
iinde arlkl olarak karakter direnleri ortaya karlm,
nesnelletirilmi ve tek tek analiz edilmitir. Diren analizi ve
karakter analizi asndan o kadar ilgi ekici olmad iin son
7 aya ksaca deinilecektir. Sonuta bizim iin en bata, teda
viye girii, diren analizinin izledii yolu ve ilk ocukluk mal
zemesine ne ekilde balandn betimlemek nemlidir. Bir
analizin tasvirine ilikin zorluklar dikkate alarak -ayrca daha
kolay anlalmas i in -, tabiatyla analizi btn ikincil unsur
lardan ve tekrarlardan arndrlm ekilde sadece direnlere
ve bunlann ilenmesine odaklanarak anlatacaz. Deyim ye
rindeyse yalnzca analizin yap iskelesini ortaya koyarak en
nemli aamalarn kazyp dar karmaya ve birbiriyle ilikilendirmeye alacaz. Burada yeniden anlatldnda ana
liz kolaym gibi grnebilir ama gerekte o kadar basit
deildi. Bununla birlikte aylar boyunca da vurulan bir yn
unsur arasmdan belirli olaylarn konturlar bariz biimde sivrilmiti; burada bunlan betimlemeye alacaz.
Hastann kayg nbetlerine kalp arpntlar ve btn irade g
cnn felce uramas elik ediyordu. Nbetler arasndaki d
nemlerde de tedirginlik hissetmekten kurtulamyordu. Kayg
122

nbetleri genelde kendiliinden ortaya kmakla birlikte, ga


zetede ruh hastalklar veya intiharla ilgili bir ey okuduunda
da annda balyordu. Geen yl iinde alma gc de azal
maya balamt; dk performanstan tr memur saysn
azaltma kapsamnda iini kaybetmekten korkuyordu.
Cinsel adan ar bozukluklar vard. Hijyen sergisine git
meden ksa sre nce bir fahieyle birlemeye alm ama
baaramamta. Bunun kendisini pek rahatsz etmediini, nor
malde de bilinli cinsel isteinin az olduunu, cinsellikten
zak durmann kendisine zor gelmediini iddia etti. Birka yl
nce bir keresinde birlemeyi baardn, ancak bu srada
erken ve haz duymadan boaldn syledi.
Daha nce kayg durumlar yaayp yaamad sorusuna
cevaben, daha ocukken ok endieli olduunu ve zellikle er
genlikte kresel felaketlerden korktuunu syledi. Nitekim 1910
ylnda bir kuyruklu yldzla arpma sonucu dnyann yok
olacandan sz edildiinde ok korkmu ve anne babasnn
bu konuyu nasl olup da o kadar sakin bir ekilde konutuk
larna armta. Bu "felaket korkusu" zamanla gemi ama
daha sonra bunun yerini tamamen kaltsal yatknlk fikri al
mt. ocukluundan itibaren ok gl kayg durumlar ya
am olmakla birlikte, bunlar eskiden daha ender oluyordu.
Hipokondrik kaltsal yatknlk fikri, kayg durumlar ve cinsel yn
den zayflk dmda nevrotik belirtiler yoktu. Tedavinin banda
hasta yalnzca kayg durumlar konusunda igrye sahipti,
nk en ok bundan mustaripti. Soyaekim fikri ok iyi bi
imde akla uygunlatrlmta. Libido dkl (daha do
rusu iktidarszlk) ise bu konuda da hasta olduu duygusunu
yaratacak kadar rahatszlk vermiyordu. Belirtilere gre kayg
histerisinin hipokondrik biimi mevcuttu, bunun ayrlmaz par
as olan gncel nevrotik ekirdek (kayg nevrozu) bu hastada ok
belirgindi.
Tehis yleydi: Hipokondrik kayg histerisi olan histerik ka
rakter. Histerik karakter" tehisi hastann taklmalarna ilikin
123

analiz sonularna dayanyordu. Grng (fenomenoloji) a


sndan pasif-kadns karakter tipindeydi: Daima ar nazik ve
alak gnllyd; en nemsiz eylerden tr srekli zr di
liyordu; geldiinde ve giderken selamlarken birka kez iyice
eiliyordu. Bunlara ek olarak ekingen, beceriksiz, aynntayd. rnein seansn baka gne alnmasn kabul edip et
medii sorulduunda yalnzca evet demek yerine, nasl uygun
grrsem yle yapacana, istenilen her eyi yapmaya hazr
olduuna vs. temin ediyordu. Bir ey rica ederken analistin
kolunu okuyordu. Analize gvenmedii ihtimalinden ilk kez
sz edildiinde, ayn gn altst olmu halde tekrar gelerek,
doktorunun kendisini gvensiz bulduu dncesine taham
ml edemediini, eer byle bir tahminde bulunmama yol
aacak bir ey sylemise zr dilediini belirtti, zrn de
falarca yineledi.
b)
Karakter direncinin belirmesi ve analizi
Hastann karakterinden kaynaklanan direnlerin biimlen
dirdii analiz yle geliti:
Temel kural hastaya bildirildikten sonra, ailevi durumlar
ve kaltsal yatknl hakknda ok nadiren duraklayarak akc
bir ekilde bilgi vermeye balad. Yava yava anne babasyla
olan ilikileri belirginleti. kisini de ayru derecede sevdiini,
babasma ok sayg duyduunu iddia etti. Babasn berrak d
nen enerjik bir insan olarak tanmlad. Babas kendisini mas
trbasyon ve evlilik d cinsel ilikiler konusunda srekli uyarmt.
Cinsel yaantlarda edindii kt deneyimlerinden, frengisin
den ve bel soukluundan, kadnlarla kt biten ilikilerinden
sz etmiti; btn bunlar olunu benzer eylerden korumak
amacyla eitici niyetle sylenmiti. Babas kendi istediklerini
kabul ettirmek iin hi dayaa bavurmam, aksine en ban
dan itibaren rnein yle demiti: "Seni zorlamyorum, yal
nzca tavsiye ediyorum ..." ; elbette bunu stne basa basa
sylemiti. Hasta, babasyla ilikisini son derece iyi olarak ta
124

nmlad; ona ok bal olduunu, dnyada ondan daha iyi ar


kadann olmadn belirtti.
Bu konuyu ok uzatmad. Seanslar neredeyse tamamen an
nesiyle ilikilerini betimlemekle geti: Annesi her zaman son
derece ilgili ve sevecendi, kendisi de bir yandan ona sevgi gs
teriyor, dier taraftan her iini grdryordu. Annesi ama
rlarn hazrlyor, kahvaltsn yatana getiriyor, uykuya
dalmcaya kadar yannda oturuyordu. Analizin yapld d
nemde bile san hl annesi taryordu; tek kelimeyle tam bir
muhallebi ocuu gibi yayordu.
Annesiyle ilikisinin grlmesinde hzla ilerleme kay
detti; 6 hafta sonra cinsel birleme arzusunu kavramasna ramak
kalmt. Bu arzu dnda annesiyle tensellik ieren ilikisinin
tamamen bilincine varmt. Ksmen analizden nce de bunun
farkndayd: Annesini yatann stne atmaktan holanyor,
bunu sklkla yapyordu, annesi de "parlayan gzler ve al yanak
larla" buna nza gsteriyordu. Kendisine iyi geceler dilemek
iin geceliiyle geldiinde annesine sarlp skca gsne bas
tryordu. Hep annesinin cinsel uyarlmasn ne karmaya
(bunu kukusuz kendi niyetlerini olabildiince az ele vermek
iin yapyordu) almakla birlikte, kendisinin cinsel adan
bariz biimde uyarldm hissettiini birka kez laf arasmda
syledi.
Ancak, bu olanlarn gerek anlamm fark etmesi iin son
derece ihtiyatl bir giriimde bulunur bulunmaz ok iddetli
bir direnle karlatm; baka kadmlarda da ayn ekilde his
settiine beni temin edebileceini syledi. Bu giriimdeki ni
yetim kendisine ensest fantezisini yorumlamak deildi; tek
amacm tarihsel adan nem tayan ensest sevgi ynndeki
bu azimli ilerleyiin gncel adan daha nemli baka bir mal
zemeden kanmak iin mkemmel bir manevra olduu yo
lundaki tahminimde hakl olup olmadmdan emin olmakt.
Annesiyle ilikisine dair sunduu malzeme ok netti; gerek
ten de yalnzca bir adm atsa gerek durumu kavrayacakm
125

gibi grnyordu. Dolaysyla yorum yapmak ilke olarak


mmknd, eer anlattklarnn ieriinin ryalarnn ieri
iyle ve ar nazik tavrlaryla youn kartlk tekil ettii gze
arpmasayd.
Bu durumda tavrlarna ve rya malzemesine daha fazla
odaklanmam gerekiyordu: Ryalarla ilgili olarak armlar
yoktu; seans srasnda analizi ve analisti gklere karrken,
seans dnda geleceiyle ilgili derin endielere kaplyor, ka
ltsal yatknl zerinde kara kara dnyordu.
Rya malzemesi iki trlyd: Ksmen bunlar da hastann
ensest fantezilerini ieriyordu. Gndz dile getirmediklerini
aka anlalan rya ierikleri ele veriyordu: Ryasnda an
nesini bir kt makasyla takip ediyor veya nnde annesinin
durduu bir delikten srnerek geiyordu. Dier taraftan rya
lar sklkla karanlk bir cinayet hikyesi, soyaekim fikri, birinin i
ledii bir su veya birinin inelemeleri veya bir gvensizliin
dile getirilmesiyle ilgiliydi.
lk 4-6 hafta iinde u analiz malzemesini elde etmitim:
Annesiyle ilikisine dair anlattklar; gncel kayg durumlar
ve soyaekim fikri; an nazik ve teslimiyeti tavrlan; ryalan:
Ensest fantezilerini apak biimde srdren ryalar, cinayet
ryalan ve gvensizlik ryalar; anneyle ilgili olumlu bir ak
tarma iaret eden birtakm belirtiler.
Hibir belirsizlie yer brakmayan ensest malzemesini yo
rumlamak ile hastann gvensizliine dair belirtileri vurgula
mak arasnda bir seim yapmak zorundaydm. kincisinde
karar kldm, nk gerekten de bir gizli diren vard; haftalar
boyu srarla ortaya kmamt ve tam da hastann ok bol mal
zeme sunmasndan ve pek az tutukluk gstermesinden olu
uyordu. Sonralar bunun ayn zamanda ilk byk aktarm
direnci olduu anlald; direncin zel niteliini hastanm ka
rakteri belirlemiti. Hasta yanltyordu: Terapi asndan deer
siz yaant malzemesi ifa ederek, ar nazik davranarak, ok
sayda ve net anlalan rya anlatarak, analiste gveniyormu
126

gibi grnerek yanltyordu. Analistin "hatrm krmyordu",


tpk mr boyunca babasnn her dediini yapt gibi ve ayn
nedenden tr, yani ondan korktuu iin. Bu trde ilk vakam
olsayd, byle bir davrann byk, tehlikeli bir diren oldu
unu bilmeme imkn yoktu. Anlamn ve yapsn doru tah
min edemeyeceim iin vakay zemezdim de. Ancak bu tr
vakalarda nceden edindiim deneyimler, byle hastalarn
aylar, hatta yllar boyunca aka anlalan bir diren gster
meye muktedir olmadklarn ve malzemenin netliine kap
larak yaplan yorumlardan terapi anlamnda hi etkilen
mediklerini gstermiti. Dolaysyla bu tr vakalarda aktarm
direnci grlnceye kadar beklenmesi gerekir diyemeyiz,
nk diren zaten ilk andan itibaren tam olumu durumda
dr ama bu karaktere zg olan gizli biimde.
Biraz daha ileri giderek, sunulan heteroseksel ensest mal
zemesinin gerekten de derin katmanlardan gelip gelmediim
dnelim. Bu sorunun cevab olumsuz olmak zorundadr.
Hali hazrda sunulan malzemenin gncel ilevine dikkat edil
diinde, egonun zaman zaman baka ierikleri savuturmak
amacyla ok derine bastrlm itepileri kullandn sapta
mak ou kez mmkndr; bu arada bastrma olgusunda en
ufak bir deiiklik olmaz. Derinlik psikolojisi asndan kav
ranmas kolay olmayan ok tuhaf bir gerektir bu. Bu tr mal
zemenin dorudan yorumlanmas tam bir doktor hatasdr;
sonu vermedii gibi tam tersine bastrlm ieriklerin bu par
asnn daha ileri bir tarihte ortaya kmak zere yava yava
olgunlamasn zorlatrr. Kuramsal olarak, psiik ieriklerin
farkl trde iki koul altnda bilin sisteminde ortaya kabile
ceklerini syleyebiliriz: Spesifik olarak ieriklere ait zgn li
bidinal duygulara istinaden veya ieriklere ait olmayan yabanc
menfaatlere istinaden. lkinde birikmi uyarmn yaratt i
basm etkilidir, kincisinde ise ama savunmadr. Bunun daha
iyi anlalmas bakmndan rnek olarak, sevginin kstlanma
dan zgrce gsterilmesine karlk, bastrlm nefreti rtmek
127

amacyla sevgi gstermek, yani inandrmak iin tepkisel sevgi


yeminleri etmek gsterilebilir.
Direncin ele alnmas gerekiyordu; aka belli olan diren
lere kyasla bu vakada i elbette ok daha zordu. Hastann an
lattklarndan direncin anlam karlamasa da, davranlarn
dan ve baz ryalarn nemsiz grnen ayrntlarndan bir
anlam karmak mmknd. Bunlardan, babasna isyan etme
korkusundan tr dik balln ve gvensizliini tepkisel
sevgi ile maskeledii ve itaatkrlk gstererek kendisini kay
gdan kurtard anlalabilmiti.
lk diren yorumu analizin daha beinci gnnde aa
daki rya vesilesiyle yapld:
"El yazm deerlendirilmek zere bir uzmana gnderiliyor.
Cevap: Bu adamn yeri tmarhane. Annem byk bir umutsuzlua
kaplyor. Hayatma son vermek istiyorum. Uyanyorum.''
El yazs uzman hastada Profesr Freud'u artrd; pro
fesrn kendisine bu tr hastalklarn analizinin "mutlak bir
kesinlikle" iyileme saladn sylediini ekledi. u eliki
sine dikkat ektim: Ryada tmarhaneyi dnp korktuuna
gre aslmda analizin kendisine yardm edemeyecei grn
deydi. Hasta bu gerei grmek istemedi, yoruma kar kt,
gveninin tam olduunda srar etti.
kinci ayn sonuna kadar ok rya grd; ama bunlar ara
snda yoruma elverili pek az rya vard. Annesinden sz et
meyi srdrd. Hi yorumda veya tevikte bulunmadan
konumasn dinledim; gvensizlik duyduuna dair herhangi
bir belirtinin gzmden kamamas iin dikkat sarf ettim.
Fakat ilk diren yorumundan sonra gizli gvensizliini daha
da iyi maskelemiti, ta ki aadaki ryay grnceye kadar:
"Bir su, belki bir cinayet ilenmiti. stemeden bu sua kar
tm. Yakalanma ve cezalandrlma korkusu. Cesaretinden ve ka
rarl duruundan etkilendiim bir i arkadam orada. Onun
stnln hissediyorum."
128

Yalnzca yakalanma korkusunu ne kardm ve bunu,


btn davrannn bir eyler sakladna iaret ettiini aka
syleyerek analizdeki durumla ilikilendirdim.
Hemen ertesi gece sylediklerimi dorulayan daha uzun
bir rya grd:
"Evimizde bir su ilemek iin plan yapldn rendim.
Vakit gece ve ben karanlk merdiven boluundaym. Babamn evde
olduunu biliyorum. Onun yardmna komak istiyorum ama
dmanlarn eline dmekten korkuyorum. Polise haber ver
meyi dnyorum. Yanmda suikastn btn ayrntlarm ie
ren bir kt tomar var. Tannmamak iin kyafet deitirmek
gerekiyor, nk aksi takdirde dmanlarn ok sayda casus yer
letirmi olan lideri benim abam boa karacak. Bol bir uha
palto giyip, sahte sakal takp yal bir adam gibi kamburumu
kararak evden ayrlyorum. Dmanlarn lideri beni durduru
yor. Astlarndan birini zerimi aramakla grevlendiriyor. Kt
tomar bu adamn dikkatini ekiyor. eriini okursa mahvolacam
hissediyorum. Olabildiince zararsz grnmeye alp, ktta
nemsiz notlar olduunu sylyorum. Yine de bakmas gerektiini
sylyor. Bir an azap iinde geriliyorum, sonra aresizlikle bir silah
aryorum. Cebimde bir revolver buluyorum ve tetii ekiyorum.
Adam kayboluyor ve ben birden kendimi ok gl hissediyorum.
Dmanlarn lideri bir kadna dnm. Bu kadn iddetle arzu
luyorum, tutup kaldryor ve eve tayorum. Bir ehvet duygusu beni
saryor, uyanyorum."
Ryann sonunda btn ensest motifini gryoruz. Ama
ryann banda hastann analiz srasnda gerek dncele
rini gizlediine dair aikr imalar da var; yine zveriye bu
kadar istekli bir hastann ilk nce analizdeki yanltic tutumun
dan vazgemesi gerektii, daha derine inen yorumlarn ancak
o zaman yaplabilecei mlahazasndan hareketle yalnzca
bunu ne kardm. Fakat diren yorumunda bu kez bir adm
daha ileri gittim. Analize gven duymamakla kalmayp sanki
gveniyormu gibi davrandm syledim. Bunun zerine ok
129

fkelendi ve alt seans boyunca tip histerik eylemde bu


lundu.
1) syan etti, kollaryla, bacaklaryla rpnrken yle ba
rd: "Sen, sen, beni rahat brak, yaklama, seni ldrrm,
un ufak ederim." Bu eylem ou zaman hissettirmeden baka
bir tipe dnt:
2) Boazm tuttu, hrltlar kard ve hrltlar eliinde in
ledi: "Ah, beni rahat brak, rahat brak, ltfen, artk hibir ey
yapmayacam."
3) iddetli saldmya uram biri gibi deil de, tecavz edil
mi bir kz gibi davrand: "Sen, beni rahat brak, beni rahat
brak"; bunu boulma sesleri karmadan syledi ve ikinci tip
eylemde kvrlp yatmasna karlk, bu kez bacaklarn at.
Bu 6 gn iinde bilgi ak kesintiye urad. Aka grlen
bir direnme halindeydi. Durmadan kaltsal yatknlndan sz
etti, zaman zaman yukarda betimlenen eylem ve jestlerde bu
lunduu garip bir duruma girdi. Tuhaf olan ey eylem sona
erdii anda sanki hibir ey olmam gibi ok sakin bir ekilde
konumaya devam etmesiydi. Bu konuda " iimde olan eyler
tuhaf ama doktor bey" demekle yetindi.
eriin ayrntsna girmeden hastaya, bu eylemleriyle an
lalan bana hayatnn bir dneminde yaam veya en azndan
hayal etmi olduu bir eyi sergilediini akladm. Bu akla
maya sevindii bariz biimde grlyordu - o andan itibaren
eylem ve jestlerle ifadeye izahatm ncesinde olduundan ok
daha sk bavurdu. Direnle ilgili yorumumun bilindrun
nemli bir parasn kmldattn ve bu paranm imdi ken
dini eylemler eklinde gsterdiini kabul etmeliydim. Ama
hasta bu eylemlerin analizle aydnlatlmasndan henz ok
uzakt; bunlar daha ok direnci erevesinde kullanyordu:
Eylem ve jestlerle ifadeye daha sk bavurursa beni daha ok
memnun edeceini zannediyordu. Sonradan, akamlan geir
dii kayg nbetlerinde 2. ve 3. tip eylemlerdeki gibi davran130

dra rendim. Eylemlerinin anlamn da aka grmtm


ve bunu cinayetle ilgili rya balamnda kendisine syleyebi
lirdim fakat karakter direnci analizini kararllkla srdrmeyi
tercih ettim; hasta eylemleriyle bana direncin anlalmasn
salayacak birok malzeme sunmutu.
Karakterden kaynaklanan aktarm direncinin ieriklerinin kat
manlar konusunda aadaki tabloyu oluturabilmitim:
Birinci eylem babaya ynelik ldrme itepilerinin bana aktanlmasyd (en alttaki katman).
kinci eylem ldrme itepisi yznden babasndan kork
masn ieriyordu (orta katman).
nc eylem kadns tutumunun gizlenen kaba-cinsel i
eriini, (tecavze uram) kadnla zdelemeyi, ayn za
manda da ldrme itepilerine kar pasif-kadns savunmay
temsil ediyordu.
Yani hasta, babann cezay (idi etme) uygulamasn nlemek
iin teslim olmutu.
Ancak en stteki katmana uyan eylemler de henz yorum
lanmamalyd. Muhtemelen hasta her yorumu grnte
("hatr iin") kabul edecek, yorumun terapi asndan hibir
faydas olmayacakt, nk hastann sunduu bilind ierik
ile daha derine inen anlama olana arasnda, bana ynelik kor
kuya (ki bu da aktarlmt) kar aktarlm kadns savunma bir
engel olarak duruyordu; bu korku da babadan aktarlm nef
ret duygusuyla ve gvensizlikle ilgiliydi. Sonu olarak nefret,
korku ve gvensizlik hastanm teslimiyeti, gven dolu tutu
munun ardnda gizleniyordu; her belirti yorumu kanlmaz
olarak bu duvara arpp parampara olacakt.
Bu yzden yalnzca bilincinde olmad yanltma niyetle
rini yorumlamaya devam ettim. Beni kazanmak amacyla artk
bu kadar sk eylemler yaptn syledim; bunlarn aslnda ok
anlaml olduklarn ama ancak kendisi gncel davrannn an
lamn idrak ettii zaman eylemleri anlamaya balayabilece
i

imizi de ekledim. Diren yorumuna kar mukavemeti azal


makla birlikte hl grm kabul etmiyordu. Ertesi gece
analize olan gvensizliini ilk kez aka ryasnda grd:
"Analizin imdiye kadar baarl olmamasmm verdii ho
nutsuzlukla Profesr Freud'a bavuruyorum. Hastalma are
olarak bana kulak temizleme ka biiminde uzun bir ubuk veriyor.
Tatmin olduumu hissediyorum."
Ryanm bu parasnn analizi srasnda, Freud'un syle
diklerine hafif gvensizlik duyduunu ve ardmdan gnderil
dii doktorun bu kadar gen olduunu grnce tatsz biimde
ardm ilk kez itiraf etti. ki eyi fark ettim: Birincisi, g
vensizliine dair bu bilgiyi de yine memnun etmek iin ver
miti; kincisi gizledii bir eyler vard. Bu iki hususa dikkatini
ektim. Bir sre sonra cret konusunda beni aldattm ren
dim.
Karakter direnci, itaat ve uyum gstererek yanltmas bu
ekilde kararllkla ilenirken, otomatikman hayatnn her d
neminden giderek artan malzeme geliyordu; ocukken anne
siyle olan ilikisi, gen erkeklerle ilikisi, ocukken hasta
olmaktan ald keyif vs. Btn bu malzemeden yalnzca ka
rakter direnciyle ilikili olanlar yorumland.
Gvensizliiyle ve bastrd alayc yaklamyla ilgili r
yalar artt. Birka hafta sonra bu erevede u ryay grd:
"Babam hi rya grmediini syleyince, bunun kesinlikle sz
konusu olmadn, byk ounluu ayplanan dnceler olan r
yalar anlalan unuttuu cevabn veriyorum. Babam alayc bir
kahkaha atyor: Heyecanla bunun Profesr Freud gibi nemli bir
insann kuram olduunu sylyorum ama bunu sylerken
iimde bir huzursuzluk duyuyorum."
Hastaya kendisi alay etmeye cesaret edemedii iin bunu
babasma yaptrdm gsterdim; bunu ryada hissettii ve vic
danen rahatsz olma belirtisi olarak yorumladm huzursuz
lua dayandrdm.
132

Bu yorumu kabul etti. Sonraki 10 gn boyunca cret ko


nusu tartld. "Kendisini korumak amacyla" (yani drst
lmden kuku duyduu iin) n grmede sorulmadan
aslnda deyebileceinden daha az bir tutar beyan ederek
bana kasten yalan syledii ortaya kt. Her zaman yaptm
gibi normal cretimi ve en dk cretimi belirtmi ve kendi
sini en dk cretle analize kabul etmitim; oysa daha fazla
deyebilecek durumdayd, nk beyan ettiinden daha fazla
tasarrufu ve daha iyi maa olduu gibi, masraflarn yansn
babas karlyordu.
c)
Gncel malzeme analizinin ocukluk malzemesine balanmas
"Para meselesi" hep karakter direnci, gizli korku ve gizli
gvensizlik balamnda ele alnyordu. Bir keresinde dili
srt ve "Bankadaki param giderek bysn (artsm yerine)
istiyordum!" dedi. Bu srmeyle parann penisle ilgisini ve
para kaybetme kaygsnn penis konusundaki kaygyla ilgisini ifa
etti. Hi yorum yapmadm, idi ed ilm e kaygsn vaktinden
nce yorumlamak istemediim iin dil srmesini de analiz
etmedim. Tutumluluunun felaket kaygsyla balantl olmas
gerektiini, anlalan daha ok paras olursa kendisini daha
gvende hissedeceini belirtmekle yetindim. Bu aklamay
iyi ve hakiki bir kavrayla kabul etti; ocukluundan bunu
dorulayan anmlar anlatt: ok kk yata para biriktir
meye baladn, babasnn bir keresinde tasarruflarn ken
disine sormadan alp bir ey satn almasm hi unutmadn
syledi. lk defa babasna kar kendiliinden bir sulama dile ge
tirdi; bu sulama bilin dzeyinde parayla, bilindmda ise
elbette idi edilme tehlikesiyle ilgiliydi. Bu balamda baba
snn geri bona fide (iyi niyetle -.n.) hareket ettiini ama o
lunun cinselliini bylesine bastrmakla iyi etmediini de
akladm. Hasta gizliden gizliye sklkla bu konuyu dnd
n, ancak yalnzca kendisinin iyiliini dndn tah
min ettii babasna kar gelmeye hibir zaman cesaret edeme
diini kabul etti. taatkrlnda babasma ynelik korkunun
133

ve derin bir sululuk duygusunun etkili olduunu hastaya


henz syleyemezdim.
Bu andan itibaren aktarm direncinin analizi ile babaya
olan gizli reddedici yaklamn analizi birlikte yrd. Akta
rm durumunun her unsuru babayla ilikilendirildi, hasta
bunlar kavrad ve babasyla ilgili gerek yaklamna dair birok
yeni malzeme sundu; geri sunduklar hl youn sansr altn
dayd ve daha derine inen yoruma henz kapalyd ama o
cukluun analizi usulne uygun olarak balatlmt. Artk
malzemeyi, karakter direnci analizinin yaratt sarsntdan ve
babasyla ilikisinin sand gibi olmayp kendi geliimine za
rarl etkide bulunduu yolunda giderek pekien kanaatinden
tr sunuyordu, baka eylerden kamak amacyla deil.
Ne zaman cinayet fantezisine yaklasa kaygs artyordu.
Ryalar seyrekleti ve ksald, buna karlk daha derli topluy
dular ve analiz durumuyla ilintileri daha skyd. nceleri giz
leme amacyla ne srlen malzeme byk lde bitti. D ier
kompleks katmanlarndan ortaya kanlar baba kompleksiyle
sk skya balantlyd: Kadn olduu fantezisi ve ensest ar
zusu. Mteakip 6 hafta iinde ilk kez idi edilmeyle ilgili r
tlmemi ryalar grd, hem de bununla ilgili hibir yorum
yapmadm veya bilindmda bunu bulabilmesi iin uygun
telkinde bulunmadm halde.
I. "Yatamda yatyorum, birden irkiliyorum ve eski lise md
rm L.'nin stmde oturduunu fark ediyorum. Onunla bouu
yor ve altma alyorum ama bir elini kurtaryor ve penisimi tehdit
ediyor."
II. "Aabeyim merdiven boluundaki bir pencereden evimize gi
riyor. Beni ldrmek istedii iin kendisine bir kl getirilmesini
emrediyor. Erken davranp onu ldryorum."
Babayla olan byk atmann, tarafmdan hibir gayret
gsterilmeden yalnzca doru yaplan diren analizinin sonu
cu olarak nasl gittike netleerek ortaya ktn gryoruz.
134

Bu dnemde yine duraklamalar oldu ve analize olan g


vensizlik bararak dile getirildi. Diren bu kez cret konu
suyla ilikilendirilmiti: Drstlmden kuku duyuyordu.
Kuku ve gvensizlik hep babasna olan antipatisine, idi
edilme kompleksine ve cinayet fantezisine yaklatnda or
taya kyordu. Geri direnler bazen kadns itaatkarlkla
maskeleniyordu ama gizlenmi unsurlar artk kolayca ortaya
karlabiliyordu.
5 haftalk bir tatilden sonra analize tekrar baland. zin
kullanmayan hasta bu sre iinde anne babas tatilde olduu,
kendisi de yalnzlktan korktuu iin bir arkadamda kalmt.
Kayg durumlar hafiflememi, tam tersine ben seyahate k
tktan sonra ok iddetlenmiti. Bu balamda, ocukken an
nesi bir yere gittiinde daima korktuunu, onun hep yannda
olmasn istediini ve annesini akamlan tiyatroya veya kon
sere gtrdnde babasma kzdm anlatt.
Babayla ilgili olumsuz aktarmn yan sra anneyle ilgili
olarak sevgi dolu gl bir aktanm gerekletirdii olduka
akta. Bu aktanmm batan beri mevcut ve tepkisel pasif-kadms tutumun yan sra var olduunu gsteren bir dier
husus, hastann tatil srasndaki durumunu geen aylardaki
durumuyla karlatrarak benim yanmda kendisini ok iyi
ve gvende hissettiini sylemesiydi. Yanmda kendisini an
nesinin yannda olduu kadar korunmu hissettiini bizzat
ortaya kard. Verdii bu bilgilerin ayrntsna girmedim,
nk sevgi dolu anne aktanm imdilik bir sorun yaratm
yordu, anneyle ilikisinin analizi iin henz erkendi ve tepkisel-kadms baba aktarm inceleme sonucunda yine eskisi
kadar glenmiti. Analizin banda olduu gibi uysal ve tes
limiyeti bir tavrla konuuyor, anlattklannda yine anneyle
ilikisine odaklanyordu.
Yeniden balayan analizin nc ve drdnc gnnde
hasta, ensest arzusunu, anneye ocukluktaki yaklamn ve rahim
fantezisini ieren iki rya grd. Bu ryalarn hemen ardndan,
135

annesiyle banyoda yaad sahneleri hatrlad. On iki yama


kadar onu annesi ykamt; bu durumu bilen arkadalarnn
kendisine niin gldklerini hibir zaman anlayamamt.
Daha sonra ocukken canilerin zorla eve girip kendisini ld
rebileceklerinden korktuu akima geldi. Yani analiz, bu ynde
hibir yorumda veya telkinde bulunulmadan, ocukluktaki
kayg histerisini yzeye karmt. Ryalar derinlemesine yo
rumlamaktan kandm, nk hastann dier davranlar
yine yanltma niyetinde olduunu apak gsteriyordu.
Ertesi gece grlen rya daha da netti:
I. "Ambrechtthal'da (5-6 yalarndayken yaz geirdiim
yer) gezmiyorum; niyetim ocukluktaki izlenimlerimi tazele
mek. Anszn byk bir yere geliyorum; buradan ayrlrken bir a
todan gemek zorunluluu var. Kapda grevli kadn bana
kapy ayor ve atoyu gezmemin u anda mmkn olmad
n sylyor. Buna niyetim olmadn, yalnzca atonun iinden
geerek ak araziye ulamak istediimi belirtiyorum. atonun sahi
besi geliyor; yalca bir kadn; cilvelenerek bana kur yapyor. Ken
dimi geri ekmek istiyorum ama birden anahtarm (anahtar
bavulumu ayor ve anlalan bunun dnda da benim iin
nemi byk) ato sahibesinin zel kasasnda unuttuumu
fark ediyorum. Naho bir hisse kaplyorum ama kasa alp anahtar
bana geri verilince bu his hemen kayboluyor."
II. "Bir kat stmde oturan annem beni aryor. Bir gaze
teyi alp erkek cinsel organ biimine sokarak annemin yanma
gidiyorum."
III. "Byk bir salondaym; yanmda kuzinimle annesi var.
Bende haz uyandran kuzinimin stnde yalnzca gmlek var,
benim stmde de. Onu kucaklyorum, birdenbire ondan epey
ksa olduum dikkatimi ekiyor, nk cinsel organm uyluk
larnn yars hizasnda. stemeden boalyorum ve ok utan
yorum nk bu yzden gmleimde lekeler oluacandan ve
bunlarn kolayca gze arpacandan endie ediyorum."
136

Kuzinin anneyi temsil ettiini hasta bizzat grd. plak


lkla ilgili olarak, cinsel birleme giriimlerinde hibir zaman
soyunmadn hatrlad. Bunu yapmaktan belli belirsiz bir
kayg duyuyordu.
Ensest fantezisi (II. ve III. Ksm) ile idi edilme kaygs (I.
Ksm) aka ortaya kmt. Hasta niin bu kadar az sansr
uyguluyordu? Bariz yanltma manevralar karsnda yorum
yapmaktan ve hastann daha fazla bilgi vermesini veya ar
mlar anlatmasn salamaya almaktan kandm. Bununla
birlikte armlarna engel de olmadm. Konunun daha da
belirginlemesi gerekiyordu ve en nemlisi bir sonraki aktarm
direnci ortaya kp yok edilmeden nce hibir ey olmamalyd.
Direncin ortaya kmas uzun srmedi; ryann ikinci ks
myla ilgili olarak yanl olduunu bile bile ve istemeden be
lirttiim bir gr zerine balad. Daha nce de ryasnda
kttan penis grdne iaret etmitim. Bunu sylemek ge
reksizdi. Ryann ierii net olduu halde hasta kendine has
savunmaya geerek tepki gsterdi: "Elbette buna inanyorum
am a...". O gece iddetli bir kayg nbeti geirdi ve iki rya
grd: Birincisi hastann "para direnciyle" (aktarlm idi
edilme kaygsyla) ilgiliydi, ikinci rya ilk sahneyi ilk defa ortaya
kard; son tahlilde para direncinin arkasnda yatan neden ilk
sahneydi.
I. "Prater'de byk bir kalabaln ortasnda bir elence pavyo
nunun nnde duruyorum. Birden arkamda bir adamn panto
lonumun arka cebinden czdanm almaya altn fark
ediyorum. Czdanm ekiyorum ve son anda yankesicilii nlyorum."
II. "Wrther Gl'nn gneyinde bir blgede bir trenin son
vagonunda seyahat ediyorum. Bir dnemete anszn tek hatl de
miryolunda kardan baka bir trenin geldiini gryorum. Fe
laket kanlmaz grnyor; kendimi kurtarmak iin vagon
sahanlndan atlyorum."
137

Ensest ryalarn yorumlamamakla isabetli davrandm


bu vesileyle grld, nk gl bir gizli diren bunlarn
nnde duruyordu. Direnle ilgili ryann hastann ocukluk
taki kaygsyla (idi edilme kaygs-ilk sahne kaygs) sk s
kya balantl olduunu da gryoruz. Hasta 3-6 yalar
arasmda yaz Wrther Gl'nde geirmiti.
Rya hastada hibir ey artrmad. Birinci ryadaki
adam kendimle ilikilendirerek hastann btn tutumunu,
bana ynelik bastrd korkusunu, cret meselesindeki gizli
kukusunu yeniden dile getirdim, felaket kaygsyla olan ba
lantya geici olarak deinmedim. kinci ryadan yalnzca "ka
nlmaz felaketi" ne kararak, parann kendisi iin felaket
lerden korunma anlamna geldiini zaten bildiimizi ve
benim kendisini bu himayeden yoksun brakabileceimden
endie ettiini syledim.
Bunu hemen kabullenmedi (daha ok beni hrsz olarak
grme fikrinden dehete dm grnyordu) ama reddet
medi de. zleyen gn iinde bana bal olduu ve inand
konusunda beni temin ettii ryalar grd; annesi olarak da
grnyordum. Ayrca yeni bir unsur ortaya kt: Annesi
erkek; ryada Japon erkei olarak grnyordu. Bu ksm
ancak aylar sonra, Rus-Japon Sava'na dair ocukluunda
hayal ettiklerinin anlam akla kavuunca anladk. Rus ba
bay, Japon -daha ufak yapl olduu iin- anneyi temsil edi
yordu. Ayrca annesi o zamanlar Japon tarz pijama giyiyordu:
Pantolonlu anne. Yine dili srt ve "annenin penisi" dedi. Baz
ryalardaki "okuldan arkada" da yalmzca, annesine benze
yen kuzinini temsil ediyordu.
Net anlalan ensest ryalar ise diren ryalaryd: (Penisli) kadndan duyduu korkuyu gizleme amalyd.
Bu andan itibaren -aa yukar 6 hafta boyunca- analiz
zikzaklar izen tuhaf bir ekilde seyretti. Para direnciyle ilgili
ryalar grd, bilgiler verdi. Arada annesini arzulamasn, an
nenin erkek olduunu, tehlikeli babasn ve ok eitli biim
138

leriyle idi edilme kaygsn ieren ryalar da oldu. Yorum


larmda her zaman para direncini (=idi edilme kaygsn)
temel alarak ocukluktaki durumun analizini gnbegn de
rinletirdim; bunda hi zorluk ekmedim, nk ocukluk mal
zemesi daima stk bir ekilde aktarm durumuyla balantlyd.
Elbette ocukluktaki kayg ve arzularla ilgili olarak imdi or
taya kanlarn hepsi ayn zamanda aktarmda da grnmedi.
Aktarmda daha ok idi edilme kaygs belirleyiciydi ve
gnden gne vahameti artyordu. Aktarm direncinde ocuk
luktaki durumun yalnzca ekirdei grnmt. Analizin yo
lunda gittiinden emindim; bu yzden ierikle ilgili derine
inen yorumlar yapmak iin rahat rahat uygun zaman bekle
yebilirdim. O arada bana ynelik korkusunu, bunu devaml
surette babasndan korkmasyla ilikilendirerek kararllkla i
ledim.
Niyetim, bana aktarlan baba direncini olabildiince kkl
biimde ileyip yok ederek ocukluktaki ensest fantezilerine
ulamak, bunlar mmkn olduu kadar direnten arnm bi
imde elde etmek ve yorumlayabilmekti. En nemli yorumla
rmn boa gitmesini bu ekilde nlemek istiyordum. Dolay
syla giderek daha net ve daha derli toplu biimde gelen ensest
malzemesini geici olarak hi yorumlamadm.
Bu evrenin banda direncin ve malzemenin topik katman
larnn ematik dzeni yleydi:
1. On planda hastann idi edilme kaygs para direnci bi
iminde yer alyordu.
2. Hasta bu kaygy srekli olarak bana kar kadns bir
tutumla savuturmaya alyor, ancak bunu artk balardaki
kadar iyi baaramyordu.
3. Kadns tutum bana (babasna) olan sadist-saldrgan bir
yaklam gizliyordu ve buna,
4. Anneye olan derin, sevgi dolu bir ballk elik ediyordu;
bu ballk da bana aktarlmt.
139

5.
Aktarm direncinde younlaan, sevgiyle nefreti ayn
anda barndran bu tutumlara, ryalarda grnen ama yorum
lanmayan ensest arzular, mastrbasyon korkusu, rahim z
lemi ve ilk sahnenin yaratt byk korku balanmt.
Bunlardan yalnzca hastann yanltma niyeti ile bunun neden
leri, babaya ynelik korkusu ve antipatisi yorumlanmt. Ku
kusuz en bandan beri gizli biimde mevcut olan ama btn
noktalarda (zellikle de idi edilme kaygs aktarmnda)
ancak imdi younlaan bu durum yle bir gelime gsterdi:
Analizin beinci aynda hasta ensest ieren mastrbasyon
korkusuyla ilgili ilk ryasn grd.
"Bir odadaym. Bir piyanonun banda yuvarlak yzl gen
bir kadn var. Vcudunun yalnzca st ksmn gryorum,
nk bedeninin gerisini piyano kapayor. Yanmda duran dok
torumun sesini duyuyorum: 'Baknz, nevrozunuzun nedeni bu
ite.' Kadna yaklatm hissediyorum, birden byk bir korkuya
kaplyorum ve lk atyorum."
nceki gn bir rya vesilesiyle kendisine "Baknz, nevro
zunuzun nedenlerinden biri bu" demi, bununla ocuksu tu
tumunu, kendisine sevgi ve ihtimam gsterilmesini istediini
kastetmitim. Sanki nevrozunun gerek nedenini biliyormuasma "nceki gnk bu sz" bastrlm mastrbasyon kor
kusuyla ilikilendirmiti. Mastrbasyon dncesi yine ensest
motifiyle balantl olarak faaliyet gstermi, hasta korku iin
de uyanmt. Kadnn bedeninin alt ksmnn grnmemesi
nin iyi nedenleri vard. (Kadn cinsel organndan rkmeyi
temsil ediyor.)
Ama hastann direnci hl son derece gl olduu ve
rya herhangi bir ey artrmad iin, bu konuya hi gir
medim.
Hasta daha sonra "plak bir ailenin" (baba, anne ve ocuk)
dev bir ylan tarafndan sarld bir rya grd.
Baka bir rya yleydi:
140

I. "Yatakta yatyorum, yanmda doktorum oturuyor. Bana yle


diyor: imdi size nevrozunuzun nedenini gstereceim. Korkudan
baryorum (yalnzca korku deil, belki biraz da ehvet var) ve yan
baygn dyorum. Doktor ayrca, beni tuvaletimizde analiz ede
ceini sylyor. Bu fikir houma gidiyor. Tuvaletin kapsn anca
karanlk oluyor."
II. "Annemle bir ormandan geiyorum. Bir soyguncunun bizi
takip ettiini fark ediyorum. Annemin elbisesinde bir revolver
gryorum ve yaklarsa soyguncuyu ldrmek iin elime al
yorum. Aceleyle yryoruz, bir hana varyoruz. Merdivenleri
karken soyguncu hemen arkamzda beliriyor. Ona bir el ate ediyo
rum. Ancak kurun banknota dnyor. imdilik gvendeyiz
ama giri holnde oturan soyguncunun hl kt niyetli olup olma
dm bilmiyorum. Hakkmda olumlu dnmesi iin ona bir
banknot daha veriyorum."
Net anlalan bu ryalar (bunlar hastada arm da ya
ratmamlard) ele almamakla isabetli davrandm, analiz
konusunda yeterli bilgiye sahip olan hastann soyguncu fig
ryle ilgili tek kelime etmemesi gsterdi. Ya susuyor ya da
demek zorunda olduu "ok paradan", analizin kendisine
yardm edeceinden kuku duyduundan vs. kzgnlkla sz
ediyordu.
Kukusuz bu diren ensest malzemesinin grlmesine
kar da gsterilmiti ama bu konuda yaplacak bir yorumun
zaten hibir faydas olmazd; para kaygsn penisle ilgili kayg
olarak yorumlamam iin uygun bir frsat douncaya kadar
beklemek zorundaydm.
"Soyguncu ryasnn" birinci ksmnda hastay tuvalette
analiz ediyorum. Sonradan anlald ki mastrbasyon yapar
ken kendisini en ok tuvalette gvende hissediyordu. Ryann
ikinci ksmnda ben (baba), soyguncu (= idi eden) olarak g
rnyorum. Bu bakmdan hastann gncel direnci (para yzn
den gvensizlik) ok eskiye dayanan mastrbasyon korkusuyla
(idi edilme kaygs) sk skya balantlyd.
141

kinci ksmla ilgili olarak, benim kendisine zarar verebi


leceimden, kendisini tehlikeye sokacamdan korktuu ama
bilinsiz olarak aslnda babasndan korktuu yorumunu yap
tm. Biraz kar koyduktan sonra yorumu kabul etti ve bu ba
lamda abartl nezaketi hakknda konumaya balad; konu
urken nadiren tevik edilmesi gerekti. Amirlerine kar an
nazik davrannn, herhangi bir kusurdan sorumlu tutulma
yolunda belirsiz bir korkunun ifadesi olduunu grd; ayrca
amirleri iinden kendileriyle alay ettiini de fark etmemeliy
diler. Karakterini nesnelletirdii ve gerek mahiyetini kavra
d lde analiz srasnda ve dnda daha rahat, daha ak
szl oldu. zeletiri yapma cesaretini de buldu ve imdiye
kadarki tavrlarndan utanmaya balad. Nevrotik karakter zel
lii ilk defa yabana cisim gibi hissedilen belirtiye dnt. Ama
bylece karakter analizi de ilk baarsm elde etmiti: Karakter
analiz edilmiti.
Para direnci devam etti ve asl malzeme olan penisle ilgili
kayg benim en ufak bir yardmm olmadan ryalarda ilk sahne ba
lamnda giderek daha net grnd.
u olgu zellikle vurgulanmaya deer: Karakter direnci
analizi sistemli biimde kararllkla yaplrsa bununla ilgili o
cukluk malzemesine ulamak iin aba harcamaya gerek yok
tur. Bu malzeme giderek daha net biimde ve gncel direnle
giderek daha sk bir balant iinde kendiliinden gelir; el
bette bu sreci ocukluk malzemesini vaktinden nce yorum
layarak aksatmamak artyla. ocuklua ulalamayaca
endiesi tamamen yersiz olur. ocuklua nfuz etmeye ne
kadar az allrsa ve gncel diren malzemesi ne kadar ku
sursuz ilenirse, ocuklua o kadar abuk ulalr. Bunun do
ruluu, zarar grmekten korktuu yorumunun yapld
gnn gecesi hastann grd ryayla bir kez daha anlald.
Ryasmda bir tavuk iftliinin nnden geiyor ve bir tavu
un kesildiini gryor; aynca yerde bir kadn yatyor, baka
bir kadn byk bir atal defalarca bu kadna saplyor. Ardn
142

dan bir i arkadan kucaklyor, penisi kadnn uyluklarnn ya


ns hizasnda; elinde olmadan boalyor.
Para direnci biraz azald iin, bu ryay analiz etmeye a
ltm. Tavuk iftliiyle ilgili olarak hasta ocukken kyde ge
irdii yaz tatillerinde hayvanlan iftleirken sklkla grd
n hatrlayabildi. "Kyde yaz geirme" aynntsnn ne an
lama geldii hakknda o tarihte henz bir fikrimiz yoktu. Ka
dnda annesini tand ama ryadaki konumunu anlayamad.
Yalnzca istemeden boalma konusunda daha fazla bilgi
verebildi. Kendisinin ryada ocuk olarak grndnden
emindi; buna ek olarak elinde olmadan boalmcaya kadar ka
dnlara yaslanma alkanl olduunu ve bundan holand
n hatrlad.
Zeki hastann her ey olduka ak biimde ortada olduu
halde hi yorum yapmamasn iyiye iaret olarak grdm.
Eer direnlerini analiz etmeden nce bilindmn simgelerini
veya en nemli ieriklerini kendisine yorumlam olsaydm,
diren nedenleriyle yorumu hemen kabul ederdi ve bir kaotik
durumdan dierine derdik.
Zarar grme korkusunun yorumlanmasyla karakter ana
lizi hz kazanmt. Para direnci gnlerce kendini gstermedi.
Hasta srekli olarak ocukluktaki tavrlarm konutu, "kor
kak" ve "sinsi" davranlan hakknda hayatndan rnek s
tne rnek verdi; artk bu zelliini drste knyordu.
Bunun balca sorumlusunun babasnn etkisi olduuna ikna
etmeye altm ancak ok iddetli bir itirazla karlatm. Ba
basn sulamaya henz cesareti yoktu.
Uzun bir aradan sonra yine, arkasmda ilk sahnenin yatt
n tahmin ettiim temayla ilgili bir rya grd:
"Deniz kysndaym. Birka byk kutup ays suda oynuyor.
Anszn bir kargaa oluyor, denizden kan dev bir baln srtn
gryorum. Balk bir kutup aysnn peine dyor, korkun
smklarla yaralyor. lmcl yara alan ayy sonunda brak
143

yor ama kendisi de ar yaralanm, nefes aldnda solunga


larndan kan fkryor."
Ryalarnn acmasz niteliine dikkat ektim. Bunun ze
rine birka seans boyunca mastrbasyon srasndaki cinsel
fantezilerini ve ergenlie geinceye kadarki zalimliklerini an
latt. Analizi bittikten sonra bunlar kda dkmesini istedim.
Neredeyse tamamnda "cinsel birlemeye sadist bak as"
belirleyiciydi.
"(3-5 ya) Yaz geirdiimiz yerde tesadfen bir ahrda do
muzlarn kesildiini gryorum. Hayvanlarn hrltlarn du
yuyorum ve karanlkta beyaz yan vcutlarndan kan
fkrdn gryorum. Derin bir ehvet duyuyorum.
(4-6 ya) Bata atlar olmak zere hayvanlar kesme dn
cesi ok haz veriyor.
(5-11 ya) Kurun askerlerle oynamay ok seviyorum. Sa
valar dzenliyorum, bunlarda sonunda hep gs gse ar
pma oluyor. Bu erevede askerleri birbirine bastryorum;
kayrdm askerler dmanlar yeniyor.
(6-12 ya) ki karncay birbirlerini kskalarndan yakala
yacak ekilde birbirine bastryorum. Kskalar birbirine
geen hayvanlar lm kalm sava veriyorlar. ki karnca yu
vas arasna eker serpmek suretiyle karnca ordularn arp
tryorum. Kar kamplardan karncalar ekere geliyorlar ve
gerek anlamda savayorlar. Bir eekansyla bir sinei su bar
dana hapsetmekten de zevk alyorum. Bir sre sonra eek
ars sinee saldryor ve srayla kanatlarn, bacaklarn ve
kafasn koparyor.
(12-14 ya) Bir teraryumum (srngenler, bcekler vs. iin
kara ortamnn taklit edildii kuru akvaryum, -.n.) var; er
keklerin diilerin stne kp iftlemelerini seyretmekten
holanyorum. Tavuk iftliinde de ayn eyi gzlemlemek ho
uma gidiyor; ayrca gl horozlarn zayflan kovmasm sey
retmek de elenceli.
144

(8-16 ya) Hizmetilerle boumaktan holanyorum; ileriki yllarda bouurken onlar kaldrp yataa tayor, yatan
stne atyorum.
(5-12 ya) Trenlerle oynamay seviyorum. Kk trenle
rimi btn evin iinden geiriyorum; kutulardan, sandalye
lerden vs. yaplm tnellerden geiyorlar. Oynarken hareket
halinde olan ve islim karan lokomotif sesini de taklit etmeye
alyorum.
(15 ya, mastrbasyon fantezileri) Daima yalnzca seyirciyim.
Kadn erkee kar koyuyor, erkek ou zaman kadndan epey
ksa. Uzun mcadelelerden sonra kadn zapt ediliyor. Erkek ka
dnn gslerini, uyluklarm veya kalalarn vahice kavr
yor. Fantezimde hibir zaman erkek veya kadn cinsel organ veya
cinsel birleme yok. Kadn direnmekten vazgetii anda orgazm
oluyorum."
Durum imdi yleydi: Hasta korkaklndan utanyor ve
gemiteki sadistliini hatrlyordu. Burada zet halinde ak
tarlan fantezilerin ve eylemlerin analizi tedavinin sonuna
kadar srd. Bunun sonucunda hasta analiz srasnda ok
daha rahat, ayrca daha cesur ve saldrgan olmutu; ama dav
ranlarnda hl rkeklik tipikti. Kayg nbetleri seyrekle
mekle birlikte, para direnciyle birlikte yeniden ortaya
kyordu.
Burada yine, arlkl olarak genital ensest malzemesi su
nulmasnn (her ne kadar ayn zamanda genital nesne kateksisine ulama abasn tekil etse de) ncelikle hastann
ocukluktaki sadizmini gizlemeye hizmet ettiinden emin ola
biliriz. Ancak genital abalar sadizmle i ie gemiti; ekono
mik adan nemli olan ey, bu abalan sadist drtlerle olan
dolaklndan zp karmakt.
Analizin 6. ayrm banda penisle ilgili kaygsn yorum
lamak iin ilk frsat dodu; yoruma u ryalar vesile oldu:
I.
"Ak arazide (tatil yerinde!) bir kanepede yatyorum. Tand
m bir kz bana doru geliyor ve stme yatyor. Onu altma al
145

yorum ve ilikiye girmeye alyorum. Penisim sertleiyor ama


birlemeyi gerekletiremeyecek kadar ksa olduunu fark ediyo
rum. Buna ok zlyorum."
II.
"Bir dram okuyorum. Kiiler: 3 Japon, anne, baba ve 4 ya
nda bir ocuk. Bu eserin trajik bir sonla biteceini hissediyorum.
Beni en ok ocuun rol etkiliyor."
Aka anlalan rya ieriinde ilk kez bir cinsel birleme
abas grnmt. lk sahneyi (4 yandayken) ima eden
ikinci ksm analiz edilmedi. Korkakl ve rkeklii aralksz
grlrken, penisinden bahsetmeye balad. Bunun zerine
zarar grme, aldatlma vs. kaygsnn aslnda cinsel organyla
ilgili olduunu syledim. Niin ve kimden korktuu hususu
o an iin grlmedi; kaygnn aslmda ne anlama geldii de
yorumlanmad. zahatm akla yakn buldu ama 6 hafta sren
ve idi edilme kaygsna kar pasif-kadns ecinsel savunmaya
dayanan bir diren gelitirdi.
Diren gsterdiini uradan anladm: Aka isyan etmi
yor, hibir kuku dile getirmiyordu, aksine yine abartl bir ne
zaket, uyum ve itaat gsteriyordu. Diren analizi srasnda
seyrekleen, ksalan ve daha da netleen ryalar yine analizin
bandaki gibiydi: Uzun ve karmak. Kayg nbetleri nksetti,
sk ve iddetliydiler. Bu duruma ramen analizin faydasndan
kuku duyduunu sylemedi. Kaltsallk fikri de yeniden or
taya kt; analize olan gvensizlii rtk biimde bunda dile
geliyordu. Analizin banda olduu gibi yine tecavze ura
m kadn rol yapt. Ryalarda da pasif-ecinsel yaklam
basknd. Artk cinsel birleme ve gayri ihtiyari boalmayla il
gili ryalar grmyordu. Grld zere, karakter analizi
ilerleme kaydettii halde, bilindmm yeni bir katman ana
lizin etki alanna girdii anda eski karakter direnci yeniden
aynen ortaya kmt; bu defaki bilind katman hastann
karakteri asndan en belirleyici olanyd: di edilme kay
gs.
146

Bu yzden diren analizine dirence yol aan penis kayg


sndan balamayp, yeniden genel tutumunu ele aldm. 6 hafta
boyunca davrann tehlikelere kar kalkan olarak kulland
yorumundan baka hemen hibir ey yapmadm. Tavrlarnn
btn ayrntlarn bu dorultuda ne kararak tekrar tekrar
kendisine aka gsterdim; bu ekilde yava yava davran
nn ekirdeim oluturan penis kaygsma doru ilerledik.
Hasta sk sk ocukluk malzemesini "analize feda ederek"
beni atlatmaya alti ama bu hareketinin anlamm da kararl
lkla yorumladm. Durum giderek u ynde trmand: Hasta
karmda kendisini kadn gibi hissetti, bunu dile getirdi ve
ap arasmda cinsel uyarmlar duyduunu ekledi. Bu aktarm
fenomeninin mahiyetini yorumladm: Davramlar konusun
da kendisini aydnlatma abalarm sulama olarak alglad
n, sulu hissettiini ve suunu kadns teslimiyetle telafi etmek
istediini syledim. Bu davranm daha derin anlamna, yani
erkek (baba) olmaktan korktuu iin kendisini anneyle zde
letirdiine geici olarak deinmedim.
Bu evrede grd ryalar arasmda yorumumu dorula
yan u rya da vard:
"Prater'de bir genle tanp sohbet ediyorum. Grne gre
sylediim bir eyi yanl anlyor ve kendisini bana teslim etmeye
hazr olduunu belirtiyor. Bu arada bizim eve gelmiiz, gen adam
babamn yatana uzanyor. amarlar pis grnyor."
Bu ryann analizinde kadns aktarm yine babaya dayan
drmak mmknd. Hasta bu ryann yaratt armla ilk
kez, bir sre mastrbasyon fantezilerinde kadn olma arzu
sunu beslediini ve kendisini kadn olarak hayal ettiini de
hatrlad. Kirli i amarlar, davranlaryla ilgili olan anal
faaliyet ve alkanlklarn (tuvalet merasimi) analizine temel
tekil etti. Dier bir karakter zellii olan ayrntclk bu er
evede akla kavutu.
147

Diren yok edilmi, bu srada direncin eski biiminin yan


sra erojen (cinsel ynden duyarl, -.n.) yani anal temeli de
grlmt. Bu defa karakter yorumunda biraz daha ileri
gittim. Teslimiyeti tavrlar ile "kadn olma fantezisi" arasn
daki balanty akladm, erkek olmaktan korktuu iin kadms=abartl biimde sadk ve bal davrandn syledim
ve analizle kendisinin hangi nedenle erkek (hastann anlay
na gre cesur, ak szl, drst, onurlu) olmaktan korktuu
sorusuna yant bulunmas gerektiini ekledim.
Adeta buna cevap olarak ksa bir rya grd; ryada idi
edilme kaygs ve ilk sahne yeniden ne kmt:
"Gen, gzel bir kadn olan (anne, -W. R.) kuzinimin yannda
ym. Birden kendi bykbabam olduum hissine kaplyorum.
stme bir umutsuzluk kyor, iim daralyor. Ayn anda bir e
kilde bir yldz sisteminin merkezi olduumu ve gezegenlerin
etrafmda dndn hissediyorum. Ayn zamanda (hl ryada)
korkumu bastryorum ve zayflk gsterdiim iin kendime kzyo
rum. "
Bu ensest ryasnn en nemli ayrnts, hastann kendi b
ykbabas olmasyd. Bunda kaltsal yatknlk korkusunun
nemli rol oynad konusunda hemen mutabk kaldk. Ba
bayla zdeleerek kendi kendisini dllediini yani anneyle
cinsel ilikide bulunduunu hayal ettii akt ama bu husus
daha sonra ele alnd.
Gezegen sistemiyle ilgili olarak hasta bunun bencilliini
ima ettiini ("her ey onun etrafnda dnyor") belirtti. Bunun
daha derindeki bir eyi, yani ilk sahneyi de ima ettiini tahmin
ediyordum ama bu konuda hibir ey sylemedim. Noel tati
linden sonra birka gn boyunca neredeyse yalnzca bencilli
inden, herkes tarafndan sevilen bir ocuk olma arzusundan
sz etti; kendisininse ne sevmek istediini ne de sevebildiini
idrak etti.
148

Bencillii ile sevgili Egosuna ve penisine ilikin kaygs ara


sndaki ilintiyi kendisine gsterdim.7 Akabinde ocukluktaki
nedeni bana sunarcasma u ryalar grd:
I. "plam ve ucu kanayan penisime bakyorum. ki kz
uzaklayor; zlyorum, nk penisimin kklnden
tr beni aalayacaklarn tahmin ediyorum."
II. "Azlkla sigara iiyorum. Azl karyorum ve aslnda
bir puro azl olduunu hayretle fark ediyorum. Sigaray tekrar
azma aldmda dudaklarmdaki ksm krlyor. Naho bir
hisse kaplyorum."
Grld zere idi edilme dncesi benim hibir kat
km olmakszn belirli biimlere girmeye balamt. Hasta
benim yardmm olmadan ryalar yorumlad; kadn cinsel or
ganndan rkmesi ve penisine elle dokunmaktan veya dokun
durmaktan korkmas konusunda bir dolu malzeme sundu,
ikinci ryada bir oral fantezinin (puro azl) sz konusu ol
duu barizdi. Hasta, kadnda cinsel organ hari her eyi (en
ok da gsleri) arzuladnn farkna vard ve bunun zerine
anneye ynelik oral taklmasndan sz etti.
Cinsel organdan korktuunu bilmekle hibir eyin hallolmad, niin korktuunu bulmak gerektii konusunda ken
disini aydnlattm. Bu aklamadan sonra yine ilk sahneyle
ilgili bir rya grd; sylediklerim zerinde dnm oldu
unun farknda deildi:
"Duran bir trenin son vagonunun arkasnda atallaan iki hat
arasndaki makasn hemen yanndaym, ikinci bir tren geiyor ve
ben ikisi arasnda skyorum."
Analizin devamn anlatmadan nce, hastann tedavinin
yedinci aymda pasif-ecinsel direnci yok edildikten sonra ka
dnlara doru cesur bir giriimde bulunduunu belirtmem ge
(7) Bu noktada genel balam iinde belki baz psikologlar biz analistlerin niin aalk duy
gusunu mutlak belirleyen olarak kabul edemediimizi anlayacaktr: nk asl sorun ve asl i,
tam da Alfred Adler asndan bittii yerde balamaktadr.

149

rekiyor; bundan hi haberim olmad, sonradan kendisi laf ara


snda anlatt. Bir kzn peinden koarak youn abalardan
sonra arkadalk kurmu ve yle davranm: Parkta kendini
kza yaslam, iyi bir sertleme yaam ve elinde olmadan bo
alm. Kayg durumlar zamanla yatt. Cinsel ilikide bu
lunmay dnmyordu. Bu davranna dikkat ekerek
anlalan ilikide bulunmaktan korktuunu syledim. Bunu
kabul etmek istemedi, mazeret olarak uygun bir frsat olma
masn ileri srd ama sonunda cinsel faaliyetinin ocuksu
biimi onun da dikkatini ekti. Ne de olsa bu tr ryalar gr
mt; ocukken annesine byle yaslandn artk hatrl
yordu.
Ensest sevgi motifi (ki beni yanltmak iin bu temayla ana
lizi balatmta) yeniden ortaya kt ama bu defa geni lde
direnten yoksundu, en azndan ikincil niyetler yoktu. Bu ba
kmdan seans srasndaki tutumlarnn analizi seans dmda
yaadklarna paralel yrd.
Annesini gerekten arzulam olduu yorumuna tekrar
tekrar kar kt. Bu konuyla ilgili olarak 7 ay iinde sunduu
malzeme o kadar net ve ilintiler kendisi asndan (bunu kabul
de etti) o kadar meydandayd ki, onu ikna etmeye almayp
bunu kendisine itiraf etmekten niin korktuunu analiz et
meye baladm.
Bu konular penis kaygs grlrken ele alnmta; imdi
zmemiz gereken iki sorun vard:
1. di edilme kaygs nereden kaynaklanyordu?
2. Bilinli olarak mutabk kald halde tensel ensest sevgiyi niin
kabul etmiyordu ?
Analiz artk hzla ilk sahne ynnde ilerliyordu. Bu aama
u ryayla balad:
"Bir kraliyet saraynn salonundaym, kral maiyetiyle orada top
lanm. Kralla alay ediyorum. Adamlar bana saldryor. Beni
yere ykyorlar; bakla bedenimde lmcl yaralar atklarm
150

hissediyorum. Cesedim salondan karlyor. Birden hl ya


adm hissediyorum ama iki mezar kazcsnn lmediimi
anlamamas iin hi kprdamyorum. stmde ince bir toprak
tabakas var, rahat nefes alamyorum. Bir hareket yapyorum, bu
mezar kazclarnn dikkatini ekiyor. Hi kmldamyorum, bylece fark edilmekten korunuyorum. Bir sre sonra kurtuluyo
rum, gizlice yeniden saraya giriyorum, iki elimde de lmcl silah
var, belki ta eki. nme kan ldryorum."
Hasta mezar kazclar dncesinin felaket korkusuyla
ilintili olmas gerektiini dnd; bu kez hastaya kaltsallk
fikriyle penis kaygsnn ayn eyler olduunu gsterebildim
ve byk olaslkla ryann ocukluunda yaad ve penis
kaygsn balatan sahneyi geri getirdiini ekledim.
Ryayla ilgili olarak, fark edilmemek iin "l" taklidi
yapt ve kmldamad hastann dikkatini ekti. Ayrca mas
trbasyon fantezilerinde ou zaman seyirci konumunda ol
duu akima geldi. Acaba anne babasyla ilgili olarak "byle
bir ey" yaam olabilir miydi sorusunu kendisi ortaya att
ama ebeveynlerinin yatak odasnda hi yatmad gerekesiyle
bu olasl hemen reddetti. Bu durum elbette iimi altst etti,
nk rya malzemesine istinaden ilk sahneye gerekten tank
olduundan emindim.
Bu elikiye iaret ettim ancak vazgememek gerektiini,
zaman gelince analizin bu elikiyi zeceini belirttim. Daha
seans bitmeden, hizmetilerden birini erkek arkadayla bir
likte grm olmas gerektii tahmininde bulundu. Ardndan
iki kez de anne babasn gizlice dinlemi olabilecei akima
geldi. Misafir geldiinde yatann anne babasnn odasna
konduunu hatrlad; ayrca okul yama gelinceye kadar yaz
tatillerinde kyde kalrken ebeveynleriyle ayn odada yatmt.
Bunlarn yan sra tavuklarn kesilmesinin (kydeki sahne) ilk
sahneyi temsil etmesi ve sklkla yaz tatillerini geirdii Ossi
acher ve Wrther glleriyle ilgili birok rya vard.
151

Hasta bu balamda yeniden analizin banda sergiledii


inandrc eylemleri ile ocukken geceleri yaad kayg du
rumlar hakknda konumaya balad. O zaman bu kaygnn
bir ayrnts aydnlatld: Perdelerin arasmdan kan beyaz bir
kadn figrnden korkuyordu; geceleri bardnda annesi
nin gecelikle yatana geldiini hatrlamt. "Perdelerin arka
snda biri" unsuru ne yazk ki hi akla kavuturulamad.
Anlalan bu seansta yasak blgeye ok fazla girmeye cret
etmitik, nk ertesi gece alayc nitelii bariz bir diren r
yas grd:
"skeledeyim ve byk bir vapura binmek zereyim, hem de bir
ruh hastasnn refakatisi olarak. Anszm her eyi bir piyes ola
rak gryorum, iinde bana da belirli bir rol verilmi. skeleden
vapura giden dar kprde ayn eyi kez sylemek zorunda
ym, yle de yapyorum."
Hasta vapura binmeyi cinsel birleme arzusu olarak yo
rumlad, bense dikkatini gncel adan daha nemli olana,
yani "oyunculua" ektim. Ayn eyi kez sylemek zo
runda olmas kararllkla yorum yapmama ynelik alayc bir
imayd. Hasta, abalarmm sklkla kendisini iten ie elen
dirdiini itiraf etti. Ayrca, bir kadn arayp defa cinsel bir
lemede bulunmaya niyetlendii akima geldi; "benim hatrm
iin" diye ekledim. Ancak bu direncin daha derinlerdeki bir
eyi, yani cinsel birlemeden korktuu iin birleme niyetle
rine kar savunmay ierdiini de akladm.
Ertesi gece ryasnda yine ideal ifti, ecinsel teslimiyet ile
cinsel birleme korkusunu grd:
I. "Sokakta aa snfa mensup olmakla birlikte salkl ve gl
grnen bir genle karlayorum. Bedenen benden daha kuvvetli
olduunu hissediyorum ve kur yapyorum."
II. Kuzinlerimden birinin kocasyla kayaa kyorum. Dimdik
aaya inen bir dar geitteyiz. Kar inceliyorum, yapkan buluyo
rum; aa kayarken sk sk dmek kanlmaz olduundan
152

blgeyi kaymak iin pek uygun bulmadm sylyorum. Turumuzu


srdrrken bir dan srt boyunca giden bir yola geliyoruz. Keskin
bir dnemete kayaklarmdan biri kyor, uuruma dyor."
Ne var ki hasta ryaya hi girmeyip "cret" konusuna ba
lad: O kadar para dediini ama bir yardm olup olmayaca
n hi bilmediini, hi honut olmadn, yine kaygs
olduunu vs. syledi.
Para direncini halledilmemi cinsel birleme ve cinsel or
gan korkusuna balayarak yok etmek ok ksa srd. Kadns
teslimiyetinin daha derinlerde yatan amalarn da kendisine
imdi gsterebilirdim: Kadna yaklatnda bunun getirecei so
nulardan korkuyor ve bizzat kadna dnyordu, yani karakterinde
ecinsel ve pasif oluyordu. Kendini kadn yaptn olgu olarak
ok iyi idrak etmekle birlikte, niin ve neden korktuunu bi
lemiyordu. Cinsel ilikiden korktuunun farkndayd. Ama
bana ne gelebilirdi ki?
Kafas artk aralksz bu soruyla meguld fakat babasna
ynelik korku yerine kadndan korkmasn konuuyordu. o
cukluundaki kayg histerisinde de kadn korkulacak bir nes
neydi. Kadn cinsel organ yerine srekli "kadnn penisi"
diyordu. Ergenlik ana kadar kadnn yapsnn erkeinki
gibi olduunu sanmt. Bu dnce ile ilk sahne arasndaki
ilikiyi bizzat kurdu; ilk sahnenin gerek olduundan artk ke
sinlikle emindi.
7. ayn sonunda grd bir ryada bir kz eteini kald
ryor, i amarlar grnyor, kendisi "grmemesi gereken
bir eyi gren" biri gibi ban eviriyor. Artk zaman geldiini
dnerek, kadn cinsel organndan korktuunu, nk bu
nun bir kesik, bir yara gibi grndn ve ilk grdnde
dehete kaplm olmas gerektiini syledim. Kadn cinsel or
ganndan tiksinmekle kalmayp ayn zamanda rktn,
bunun kendisine korkutucu bir etki yaptn belirterek, bu ba
kmdan yorumumu inandrc buldu. Bu ynde gerekten
naho bir ey yaayp yaamadn hatrlamyordu.

Durum artk yleydi: Belirtilerinin ekirdei olan idi


edilme kaygs ilenmekle birlikte, nihai ve en derinde yatan
anlam henz halledilmemiti, nk ilk sahneyle daha yakn,
bireysel ilikiler eksikti; bunlarn yalnzca yolu alm ama
analiz erevesinde halledilmemiti.
Dirensiz bir dnemde yine bu balantlar konuup
somut bir ey ortaya kmadnda, hasta "Bir zamanlar su
st yakalanm olmalym" diye kendi kendine mrldand.
Ne demek istediini sorunca, iinde sanki vaktiyle sinsice kt
bir ey yapm ve bu srada yakalanm gibi bir his olduunu
syledi.
ocukken iten ie babasna isyan ettiini artk hatrl
yordu. Genelde itaatkr evlad oynamasna karm, babasmn
arkasndan yz gz oynatt, alay ettii olmutu. Babaya
isyan ergenlik amda tamamen gemiti. (Baba korkusundan
tr babaya olan nefret tamamen bastrlm.)
Kaltsal yatknlk fikrinin de babaya ynelik ar bir su
lama olduu anlald. "Kaltsal yatknlm var" yaknmas,
"Babam annemi gebe brakrken bana zarar verdi" anlamna
geliyordu. lk sahneye elik eden fantezilerin analizinden, ba
basyla annesi ilikideyken kendisinin rahimde olduunu san
d sonucu kt; cinsel organna zarar verildii fikri, rahim
fantezisiyle birleerek ana rahminde babas tarafndan idi edil
dii tasavvuruna yol amt.
Analizin kalan ksmn ksa tutabiliriz. Nispeten direnten
yoksun biimde seyretti; bariz biimde iki aamadan oluu
yordu.
Birinci aamada arlkl olarak hastann ocukluktaki
mastrbasyon fantezileri ile mastrbasyon korkusu kkl bi
imde ilenip deerlendirildi. di edilme kaygs uzun sre
kadn cinsel organna ynelik korku (tiksinme) iinde demir
ledi. "Kesik", "yara", idi etmenin ger ekletirilebilir lii a
sndan rtlmesi zor kantlard. Hasta sonunda mastrbas
yon yapma cesaretini buldu; o zaman kayg durumlar tama
154

men kayboldu, bu da kayg nbetlerinin idi edilme kayg


sndan deil, libido birikiminden kaynaklandm bize kant
lad, nk idi edilme kaygs devam ediyordu. lave
ocukluk malzemesinin ilenmesiyle sonunda bu kayg hasta
nn cinsel birleme giriiminde bulunmasm salayacak kadar
ald; birlemede sertleme iyiydi. Sonraki cinsel deneyim
lerde iki aksaklk ortaya kt: Orgazm asndan iktidarszd,
yani mastrbasyonda olduu kadar ehvet hissetmiyordu ve
kadna yaklam kaytsz, aalaycyd. Genital cinsellikte
sevgiyle ehvet hl birbirinden ayr tutuluyordu.
kinci aama tamamen orgazm iktidarszlnn ve ocuk
luktan gelme narsisizminin analiziyle geti: "teden beri al
kn olduu zere karlnda hibir ey vermeden kadndan,
anneden, her eyi almak" istiyordu. Byk bir kavray ve
daha da byk bir aba gstererek aksaklklarn bizzat iledi.
Narsisizmini nesnelletirmesi sonucunda bunun hayatn zor
latrdna karar verdi ve idi edilme kaygsnn orgazm ik
tidarszlnda demirlemi olan son kalms analizle zld
nde nihayet bundan kurtuldu. Orgazmdan korkuyordu; buna
bal sarsnnm zarar verecei eklindeki yanl dnceden
tr korkuyordu. Aadaki rya bu korkunun rnyd:
"Bir resim galerisini geziyorum. 'Ayya Tommy adl bir tablo
dikkatimi ekiyor; yksek bir dada gen, yakkl bir ngiliz askerini
resmediyor. Hava frtnal, asker yolunu kaybetmi gibi grn
yor; kemik bir el kolundan tutmu, grne gre yol gste
riyor; anlalan felakete doru gittiinin simgesi - 'Zor Meslek'
adl bir tablo: Yine yksek da, bir adamla bir olan bayrdan
aa dyorlar, ayn zamanda srt antas iindekileri boal
tyor; olann etraf beyazms bulamala evrili."
Dme orgazm8, beyazms bulama spermay temsil edi
yor. Hasta ergenliinde boalma ve orgazm srasmda yaad
(8 ) Krl. /e Funktlon des Orgasms adl kitabmda orgazmn sembolizmi konusundaki akla
malarm, 1927.Aynca bkz. DieFunktiondesOrgasmus, Kln, 1969.

155

kayglan anlatt. Kadna ynelik sadist fantezileri de kkl bi


imde ilenip deerlendirildi. Birka ay sonra, yazm, bir gen
kzla iliki kurdu; aksaklklar artk nemli lde azalmt.
Aktarmn zlmesinde hi zorluk ekilmedi, nk en
bandan itibaren gerek olumsuz gerekse olumlu adan sis
tematik biimde ilenmiti. Hasta analizden ayrldnda
memnun ve gelecekten ok umutluydu.
zleyen 5 yl iinde hastay be kez grdm, ruhen ok sa
lkl ve zindeydi. rkeklii ve kayg nbetleri btnyle kay
bolmutu. Kendini tamamen iyilemi olarak tanmlad,
karakterindeki yaltaklk ve sinsilikten kurtulmaktan, btn
zorluklara cesaretle gs gerebilmekten duyduu memnu
niyeti dile getirdi. Analizin bitiminden sonra cinsel gc daha
da artmt.
d) zet
Raporumuzun sonuna geldiimiz u anda, bir analiz sra
sndaki sreleri aktarmada dilin ne kadar yetersiz kaldnn
bilincine varyoruz. Ama yle de olsa, karakter analizi konu
sunda anlaabilmek iin hi deilse ana hatlan ortaya koymak
tan vazgemeyelim. O halde zetleyelim:
1) Vakamz pasif-kadms karakterin tipik bir rneidir;
hasta hangi belirtilerle analize gelirse gelsin karmza daima
ayn trde karakter direnleri kar. Vaka ayn zamanda gizli
olumsuz aktarm mekanizmasn tipik biimde gsteriyor.
2) Teknik adan pasif-kadms karakter direncinin, yani
ar nezaket ve teslimiyeti tutumla yanltmann analizine n
celik verildi. Bu da, ocukluk malzemesinin kendi doal i ya
sasna uygun olarak aktarm nevrozunda da vurulmasna
yol at. Bylece, hastann kendi bilindm salt zihinsel ola
rak, yani kadns teslimiyetilikten tr ("hatr iin") anla
mas (ki bu terapide hibir baan salamazd) nlenmitir.
3) Rapordan, karakter direnci sistemli ve kararl biimde
vurguland ve vakitsiz yorum yapmaktan kamld tak
156

dirde direnle ilgili ocukluk malzemesinin kendiliinden git


tike daha ak ve net biimde kendini gsterdii, bunun sonu
cunda mteakip anlam ve belirti yorumlarnn rtlemeyecek kadar salam ve terapi asndan verimli olduu da an
lalmaktadr.
4) Hastann ve hastaln tarihesi, karakter direncinin
bunun gncel anlam ve amac tahmin edildii anda ele alna
bileceini, bununla ilgili ocukluk malzemesinin bilinmesinin
art olmadn gstermitir. Direncin gncel anlamn vurgu
lamak ve yorumlamak suretiyle, ilgili ocukluk malzemesi, be
lirti yorumlarna veya telkinlere gerek kalmadan meydana
karlmtr. ocukluk malzemesiyle balant salandnda,
karakter direnci zlmeye balamtr. zleyen belirti yorumlan,
hastann diren gstermeden btn dikkatini analize verme
siyle yaplmtr. Dolaysyla diren analizi tipik biimde iki
aamaya aynlmtr: 1) Direncin biiminin ve gncel anlam
nn vurgulanmas, 2) vurgulamak suretiyle ortaya karlan o
cukluk malzemesinin yardmyla direncin zlmesi. Bu
vakada karakter direnciyle sradan diren arasndaki fark gs
teren husus, birincisinde nezaket ve teslimiyetin, kincisinde
ise analize ynelik basit kuku ve gvensizliin etkili olmas
dr. Yalnzca birincisindeki davran biimleri hastamn karak
terinin parasyd ve gvensizliini ifade etme eklini
oluturmutu.
5) Gizli olumsuz aktanm kararllkla yorumlanmak sure
tiyle, analiste, amirlerine ve babasna ynelik bastrlm ve
maskelenmi saldrganl bastrlmlktan kurtarlmtr.
Bunun sonucunda pasif-kadms tutum kaybolmutur; neti
cede bu tutum bastrlm saldrganla kar oluturulmu
tepkiden baka bir ey deildi.
6) Babaya ynelik saldrganln bastrlmas, kadma y
nelik fallik libidonun da bastrlmasna neden olduu iin,
analitik zlme srecinde tersine olarak erkeksi- aktif genital
157

aba saldrganlkla birlikte tekrar balamtr (iktidarszlk tedavi


edilmitir).
7)
Saldrganln bilincine varldnda, idi edilme kay
gsyla birlikte karakterdeki rkeklik kaybolmutur; cinsellik
ten uzak durmay braknca kayg nbetleri sona ermitir.
Gncel kaygnn orgazmla halledilmesi sonucunda nihayet
"nevrozun ekirdei" de ortadan kaldrlmtr.
Raporu bitirirken, muhaliflerimin "hazr bir emay" her
vakaya uyguladm eklindeki grlerini, anlattm eitli
vakalarla sarstm umut ediyorum. Yllardr her bir vaka iin
vakarm kendi yapsndan tretilmesi ve uygulanmas gereken
yalnzca bir teknik olduunu savunurken ne demek istediim
herhalde artk aka anlalmtr.

158

V
KARAKTER ANALZNN
GEREKL OLDUU DURUMLAR
VE TEHLKELER
Kararllkla yaplmayan sistemsiz karakter analizinden, iyi
hesaplanm bir psiik ameliyata benzeyen sistematik karakter
analizine geiler akkandr ve o kadar eitlidir ki bir bakta
hepsini grmek mmkn deildir. Yine de karakter analizinin
uygulanabilecei durumlara ilikin baz ltler ortaya kona
bilir.
Narsistik korunma mekanizmalarnn karakter analiziyle
gevetilmesi iddetli duygulanmlara yol at gibi, hasta da
bir sre az ok aresiz duruma der. Bu bakmdan yalnzca
analiz tekniine hkim, yani her eyden nce aktarm tepkile
rinin stesinden gelme becerisine sahip terapistler karakter
analizini zarar vermeyecek ekilde yapabilir. Dolaysyla yeni
balayanlar iin sz konusu olamaz.1 Hastann geici aresiz
lii, karaktere ilenerek alm olan ocukluktaki nevrozun
karakterden zlp karldn ve bu yzden btnyle ye
niden etkinletiini gsterir. Elbette nevroz sistematik karak
ter analizi uygulanmadan da yeniden etkinletirilebilir fakat
( l ) Dipnot, 1945:18 yl nce karakter analizi aratrmalar baladnda bu ihtiyatl yaklamn
gerekeleri vard. Daha o tarihte, belirti analizinden stnse sadece deneyimli analistlerin deil
yeni balayanlarn da karakter analizini renmesi gerektii yolunda hakl itirazlar ykselmiti.

bu durumda zrhlar nispeten aynen kald iin, duygusal tep


kiler daha zayf, dolaysyla kontrol altna alnmas daha ko
laydr. Vakann yaps ok abuk ve kkl biimde anlalrsa,
karakter analizi uygulanmasnda hibir tehlike yoktur. im
diye kadarki analizlerimde hibir intihar olmad. Tek istisna,
yllar nce kabul ettiim umutsuz bir iddetli depresyon vakasyd; hasta belirleyici nlemler almama frsat kalmadan iki
veya seans sonra tedaviyi brakmt. Edindiim deneyim
leri titizlikle gzden geirdiimde, yalnzca grnte para
doksal olan bir olgu ortaya kyor. yle ki, karakter analizini
uyguladmdan beri, yani yaklak 8 yldr yalnzca vakay
hastalarn tedaviyi yarm brakmalar nedeniyle kaybettim; es
kiden hastalar ok daha sk kayordu. Bunun nedeni, olum
suz ve narsistik tepkilerin analizine hemen balanmasnn, ok
daha rahatsz edici olmasna ramen hastalarn kamasn ge
nelde olanaksz klmasdr.
Karakter analizinin her vakaya uygulanmas mmkn ol
makla birlikte, her vakada gerekli deildir; hatta kesinlikle uy
gulanmamasn gerektiren durumlar vardr. lk nce gerekli
olduu durumlara genel olarak bakmaya alalm. Bunlarn
hepsini, karakterin kabuklanma derecesi, yani ego tarafndan
zmsenmi, kroniklemi nevrotik tepkilerin boyutu ve yo
unluu belirler. Kompulsif nevrozlarda, zellikle de aka
tanmlanm belirtilerin deil, fonksiyonlarn genel olarak za
yflamasnn ar bast, karakter zelliklerinin tedaviye konu
olmakla kalmayp en byk engeli de tekil ettii kompulsif
nevrozlarda her zaman karakter analizinin yaplmas gerekir.
Karakter analizi tekniinin salt deneyime dayand gnmzde, bu ihtiyatl yaklamn nedenleri
geerliklerini yitirmitir. Yeni balayanlar da teknii renebilirler; bu teknik belirti analizine
tercih edilmelidir. Ayn ekilde, karakter analizi uygulamasn snrlandran nedenlerde geerliklerini
yitirmitir. Karakter analizinin her psikonevroz vakasna uygulanmasnn mmkn ve hatta
-e e r karakter nevrozundan oluan tepki temeli ortadan kaldrlmak isteniyorsa-elzem de olduu
gsterilebilmitir. Karakter analizinin orgon terapisi olmadan yaplmasnn mmkn olup olmad
ise ayr bir konudur.

160

Ayn ekilde fallik-narsistik karakterlerde (normalde bunlar


her abann yararsz olduunu u veya bu ekilde gsterirler),
ahlaki delilik, hafif drtsel karakter, pseudologia phantastica
(patolojik biimde yalan syleme, hayali eyleri gerek olaylar
olarak anlatma, -.n.) vakalarnda da. izoid (hafif derecede
izofreni belirtileri gsteren -.n.) hastalarda veya balang
aamasndaki izofreni vakalarnda, son derece dikkatli ama
ok kararl bir karakter analizi, drtlerin vakitsiz ve kontrol
altna alnamayacak ekilde da vurulmalarn engellemenin
n kouludur, nk sonuta analiz, ego fonksiyonlarn bilindmn derin katmanlar etkinletirilmeden nce glen
dirmek anlamna gelmektedir.
Akut iddetli kayg histerilerinde ego savunmasnn ana
lizine burada anlatlan ekilde vakit geirmeden ve kararllkla
balanmas uygun olmaz, nk bu durumlarda id itepilerinin ayaklanm olmasna karlk, ego kendini bunlara kapat
mak ve serbest dolaan enerjileri balamak iin gerekli olan
karakter becerilerine sahip deildir. iddetli akut kayg zaten
zrhn geni bir cephede krldna iarettir, dolaysyla ka
rakter zerinde almak balangta gereksizdir. Sonraki aa
malarda, kayg yerini analistle youn bir baa brakt ve d
krkl tepkisinin ilk belirtileri grld zaman, bu alma
mutlaka gerekli olacaktr ama tedaviye balarken ana grev
lerden biri deildir.
Melankoliklerde ve ar depresyon geirenlerde karakter
analizi, rnein akut intihar drtleri veya akut kayg gibi teh
likeli bir ktlemenin ar basp basmadna veya genel tab
loya psiik durgunluun egemen olup olmadna bal olarak
yaplr. Dier bir nemli faktr de genital nesne ilikisinin ne
kadarnn gncel olarak hl mevcut olduudur. Durgun has
talarda ego savunmas (bastrlm saldrganlk!) zerinde dik
katli fakat kkl bir karakter analizi almas, analizlerin on
yllar boyu srmesi nlenecekse, elzemdir.
161

Genel olarak, zrhlar gevetirken dozum hem vakaya


hem de duruma gre ayarlamak tabiatyla mmkndr. Di
rencin younluuna kar yaptmz yorumun younluuyla
kararllnda, diren yorumunun derinliinde, aktarmn
olumsuz veya olumlu ksmlarnn zmnde yavalamak
veya daha fazla aba harcamak, direnci ne kadar gl olursa
olsun hastay direnci zmeden hareketlerinde ara sra zgr
brakmak vb. dozu ayarlamann yollardr. Eer hasta terapi
erevesinde iddetli tepkilerin eiindeyse, buna hazrlkl
olmas salanmaldr. Analist yorumda ve etkilemede yeterli
esneklik gsterirse, balardaki rkekliini am ve duruma
hkim olma becerisini elde etmise, byk bir sabr da eklen
diinde fazla bir zorlukla karlamaz.
Hi allmadk yeni bir tip tekil eden hastalarda karakter
analizini uygulamak ok zordur. Analist ego yapsn ok
yava, aamalar halinde anlamaya ve ynn buna gre tayin
etmeye alacaktr. Fakat beklenmedik naho tepkilerden ko
runmak istiyorsa derin katmanlar kesinlikle yorumlamayacaktr. Derine inen yorumlar yapmadan nce ego savunma
mekanizmalarnn ortaya kmasn beklerse, geri biraz vakit
kaybetmi olacak ama karlnda vakaya hkim olma konu
sunda gveni ok artacaktr.
Meslektalarm ve stajyer analistler, hasta birka ay bo
yunca kaotik bir durum yaratmsa karakter analizi balatlp
balatlamayacan sklkla sormutur. Teknik seminerlerde
edinilen deneyimler bu konuda kesin bir yargya varmamza
elvermiyor, bununla birlikte sanki teknii deitirmek baz va
kalarda baar salam gibi grnyor. Analist, hasta baka
bir analist tarafndan uzun sre analiz edilmi ve hi sonu
alnmam veya ksmi baar elde edilmi olsa dahi, tedaviyi
analizle kendisi balatabilirse, karakter analizi ok daha kolay
uygulanr.
Karakter analizinin kararllkla yrtlmesi halinde has
tann analiz konusundaki entelektel bilgisinin az veya ok ol
162

masnn hi nem tamamas kayda deerdir. Derine inen yo


rumlar hasta ana direncini gevetmeden ve duygulanm yaa
madan nce yaplmad iin, hasta bilgisini gsterme frsatn
bulamaz. Direnci dorultusunda yine de bunu yapmaya al
rsa, bu yalnzca genel diren davrannn bir parasdr ve
hastann dier narsistik tepkileri erevesinde maskesini in
dirmek mmkndr. Analist, analiz terimlerinin kullanlma
sna engel olmayp, aksine bunu savunma ve analistle
narsistik zdeleme olarak ele alr.
Sk sorulan dier bir soru, vakalarn yzde kanda karak
ter analizinin kararllkla balatlp tamamlanabildiidir. Her
durumda btn vakalarda deil; bu husus deneyime, sezgisel
yetilere ve analizin gerekli olup olmadna da baldr. Ama
son yllarda ortalama olarak vakalarn yarsndan fazlas ka
rakter analiziyle tedavi edilebilmitir. Bylece diren anali
zinde daha youn ve daha kararl olan yntemi o kadar kat
olmayan yntemle karlatrmak da mmkn olmutur.
Analizde karakteri deitirmek ne dereceye kadar gerek
lidir ve ne lde salanabilir? lke olarak birinci soruya veri
lecek tek bir cevap vardr: Nevrotik karakter, artk nevrotik
belirtilerin karakterolojik temelini oluturmayacak ve al
maktan ve cinsellikten haz duymay aksatmayacak ekilde de
itirilmelidir.
kind sorunun yan yalnzca deneyimlere dayanlarak ve
rilebilir. Gerekte elde edilen baarnn arzu edilen baarya
ne kadar yaklat, her vakada birok etmene baldr. Psika
nalizin bugnk aralaryla karakterde niteliksel deiimler
dorudan salanamaz. Kompulsif karakterin histerik, para
noid karakterin kompulsif-nevrotik, fevrinin arkanl, scak
kanlnn melankolik olmas hibir zaman mmkn deildir.
Bununla birlikte, belli bir lye ulatklarnda niteliksel de
iimlere benzeyen niceliksel deiimler elde edilebilir. rne
in kompulsif-nevrotik hastalarn hafif kadms tutumu analiz
163

srasnda gittike glenerek histerik-kadms karakter belirti


lerini gsterir ve erkeksi-saldrgan tutumlar azalr.
Bylece btn insan znde "farkl" olur; hastay nadiren
grenler bunu sklkla analistten daha kolay fark eder. Tutuk
daha rahat, rkek daha yrekli, ar kuralc nispeten daha
esnek, ilkesiz daha ilkeli olmutur fakat tanmlanmas mm
kn olmayan belirli "kiisel zellii" asla kaybolmaz, btn
deiim srelerinde varln hissettirir. rnein eskiden kl
krk yaran kompulsif karakter gereklikle ba edebilen, titiz
bir alan olur; iyilemi drtsel karakter daima iyilememiten daha bilinli hareket eder; iyilemi ahlaki delilik
hayat hibir zaman dert etmeyecek ve daima kolaylkla iler
lemeyi baaracak, iyilemi kompulsif karakter ise arkanllmdan tr her zaman zorluk ekecektir. Fakat baaryla
sonulanan karakter analizinden sonra bu zellikler, yaam
iinde hareket serbestisini almaktan ve cinsellikten haz al
may aksatacak kadar daraltmayan snrlar iinde kalr.

164

VI
AKTARIMIN DARES ZERNE
1. Genital Nesne Libidosunun Ortaya karlmas
ocukluktaki yaklamlarn analiste aktarlmas, "aktarm
idare etme" grevini dourur; analiz srecinde aktarm eitli
deiimlere urar ve belirli ilevleri yerine getirir. Analiz s
rasnda analistle ilikiler yalnzca olumlu deil, olumsuzdur
da. Analist hastann ezamanl elikili duygular gstereceini
hesaba katmak ve en nemlisi her trl aktarmn er ya da
ge dirence dneceini dikkate almak zorundadr; hasta
bunu bizzat zebilecek durumda deildir. Freud bilhassa,
balardaki olumlu aktarmn kolayca olumsuza dnme zel
liini tadna dikkat ekmitir. Aktarmn nemim gsteren
bir dier husus, nevrozun en nemli paralarnn aktarmdan
baka yolla elde edilemeyecek olmasdr; bu nedenle analiz
tekniinin en ncelikli grevlerinden biri, yava yava asl
hastaln yerini alan "aktarm nevrozu"nun zlmesidir.
Olumlu aktarm analiz tedavisinin temel aracdr, ateinde en
inat direnler ve belirtiler erir fakat bu asla iyileme anlamana
gelmez. Olumlu aktarm analizde kendi bana iyiletirici et
men deildir ama aktarmdan bamsz olarak sonunda iyi
lemeye yol aan srelerin tesis edilmesi iin en nemli n
kouldur. Freud'un aktarma dair makalelerinde iledii salt
teknikle ilgili grevler ksaca yle zetlenebilir:
1) Srdrlebilir bir olumlu aktarm tesis etmek.
165

2) Nevrotik direnlerin almasnda bu aktarmdan sonuna


kadar yararlanmak.
3) Bastrlm ierikleri ortaya karmak ve rahatlama ama
cna ynelik dinamik adan eksiksiz duygu patlamalan sa
lamak iin olumlu aktarmdan sonuna kadar yararlanmak.
Karakter analizi asndan bakldnda, biri teknikle dieri
libido ekonomisi ve terapiyle ilgili olmak zere iki grevimiz
daha vardr.
Teknikle ilgili grev, srdrlebilir olumlu aktarm tesis
etme gerekliliidir. Bu gereklilik, bu tr srdrlebilir bir
olumlu aktarm kendiliinden salayan hasta saysnn pek
az olduuna dair klinik deneyime dayanmaktadr. Bununla
birlikte karakter analiziyle ilgili mlahazalar bizi bir adm
daha ileriye gtryor. Btn nevrozlarn nevrotik bir karak
terden kaynakland ve nevrotik karakterin tipik zelliinin
tam da narsistik zrh olduu doruysa, o zaman hastalarm
zn analizin banda hakiki bir olumlu aktarmda bulunmaya
muktedir olup olmadklar sorusu ortaya kar. "Hakiki" den
kastmz, analistle analizin frtnalarna gs geren youn bir
ilikinin temelini oluturabilecek, nesneye ynelik, ezamanl
elikili duygular iermeyen, gl, erotik bir abadr. Vaka
larmza genel bir bak attmzda bu soruya olumsuz yant
vermek zorundayz; hakiki olumlu aktarm bata hi yoktur
ve bastrlm cinsellikten, nesneye ynelik libidinal abalarm
paralanmasndan ve karakterin set ekmesinden tr ola
maz da.
Karlk olarak, analizin balang aamasnda hastalar
mzda tereddde yer brakmayacak ekilde grlen olumlu
aktarm belirtileri ileri srlecektir. Olumlu aktarm gibi g
rnen belirtiler kukusuz bata bol miktarda vardr. Ama bu
aktarm belirtilerinin bilind arka plann ne oluturuyor?
Belirtiler hakiki mi sahte mi? Tam da nesne libidosu bala
mnda hakiki erotik abalarn mevcut olduu grnn yol
at kt deneyimler, bizi bunlar sormak zorunda brakm
166

tr. Bu sorular daha genel olan, nevrotik bir karakterin sevme


yetisinin olup olmad, varsa hangi anlamda olduu soru
suna eklenmektedir. Szde olumlu aktarmn, yani analiste
nesne libidosu balamnda cinsel itepiler yneltilmesinin, bu
ilk belirtileri daha yalandan incelendiinde, hakiki sevginin
eskiden kalma paralarm gsteren bir kalnt hari, nesneye
ynelik libidinal abalarla pek ilgisi olmayan durumun sz
konusu olduu grlr:
1) "Tepkisel olumlu aktarm", yani hasta aktarlan bir nefreti
sevgi biiminde dnler. Burada arka plan gizli olumsuz akta
rmdr. Aktarmn bu trnden kaynaklanan direnler sevgi
ilikisinin ifadesi eklinde yorumlanrsa, birincisi yorum yan
ltr, kincisi bunda gizlenen olumsuz aktarm gzden ka
mtr; nevrotik karakterin zne hi dokunmadan aynen
brakma tehlikesi mevcuttur.
2) Analiste kar teslimiyeti tutum; sululuk duygusundan
veya ahlaki bir mazoizmden kaynaklanr, arkasmda yine bas
trlm ve dnlenmi nefretten baka bir ey yoktur.
3) Narsistik arzularn aktarm; analistin hastay sevecei, te
selli edecei veya hastaya hayranlk duyacana dair narsistik
umut. Hibir aktarm tr bunun kadar abuk kmez, hibir
aktarm tr bunun kadar kolay ac hayal krklna ve kin
dolu narsistik incinmeye dnmez. Bu olumlu aktarm olarak
yorumlanrsa ("Beni seviyorsunuz"), yine yanl yorum yapl
mtr, nk hasta hi sevmiyor, tersine yalnzca sevilmek is
tiyordur ve isteklerinin yerine getirilemeyeceini anlad
anda ilgisini kaybeder. Bununla birlikte gnital evre ncesine
ait libido abalan aktanmn bu biimiyle balantldrlar; bun
lar srdrlebilir bir aktanm oluturamazlar, nk rnein
oral talepler gibi an narsisizmle ykldrler.
Grnte olumlu olan bu aktarm tipi (daha fazla in
celendiinde bir dizi baka biimlerin de ortaya kacandan
hi kukum yok), hakiki nesne sevgisinin nevrozun tketme
dii kalntlarn kaplayarak iine iler; kendileri nevrotik s
167

recin sonucudurlar, nk libidonun engellenmesi nefreti,


narsisizmi ve sululuk duygusunu yzeye karmtr. Orta
dan kaldrlmalar salanncaya kadar hastay analizde tut
maya yeterlidirler, dier taraftan maskeleri zamannda indirilmedii takdirde hastay analizi brakmaya sevk eden kesin ne
denlerdir de.
Olumsuz aktarma bu kadar nem vermeme yol aan ne
denlerden biri tam da youn olumlu aktarm salama abasyd. Analiste ynelik olumsuz, eletirel, aalayc vb.
yaklamlarn erkenden ve tamamen bilin dzeyine karl
mas, olumsuz aktanm glendirmez, tersine ortadan kaldrr
ve olumlu aktarmlar daha saf biimde meydana karr.
Sanki "olumsuz aktarmla alyormuum" gibi bir izlenim
yaratabilecek iki etmen vardr: Birincisi narsistik korunma me
kanizmasnn analizle yklmas sonucunda -bugn de azmsamayp ok deer verdiim- gizli olumsuz aktarmlarn
ortaya kmas, kincisi analizlerin ou zaman aylarca savun
mayla uramas. Fakat sonuta hastaya zaten iinde olmayan
bir ey yerletirmiyorum, yaptm tek ey, davran biimle
rinde (nezaket, kaytszlk vs.) gizlenmi olup analizin etkisine
kar gizli savunma olmaktan teye gitmeyen eyi daha keskin
biimde grlr hale getirmek.
Balarda ego savunmasnn btn biimlerini olumsuz ak
tarm olarak nitelendirmitim. Bunun - sadece dolayl olsa dabir dereceye kadar hakl bir nedeni vard; nk ego savun
mas er ya da ge mevcut nefret itkilerini kullanr, ykc drt
sistemi araclyla eitli ekillerde analize kar koyar. Diren
yorumunda ego savunmasndan yola kldnda nefret itepilerinin, yani hakiki olumsuz aktarmn, her zaman ve nispe
ten kolay ortaya karld da dorudur. Yanl olan, ego
savunmasn olumsuz aktarm olarak nitelendirmekti. Oysa
daha ok narsistik bir savunma tepkisidir. Narsistik aktarm
da kelimenin tam anlamna gre bakarsak olumsuz deildir.
Anlalan o zamanlar, kararllkla analiz edildiinde btn ego
168

savunmalarnn ok kolay ve sratle olumsuz bir aktarma d


nmesinin gl etkisi altndaydm. Gizli olumsuz aktarm en
bandan itibaren yalnzca pasif-kadms karakterin aktar
mnda ve duygu kilitlenmesi halinde mevcuttur; bu durum
larda gncel bakmdan etkili ama bastrlm nefret sz
konusudur.
Yalnzca grn itibariyle olumlu olan aktarmda uygu
lanacak aktarm tekniine rnek olarak cinsel istikrarszl
nedeniyle analize gelen 27 yandaki bir kadnn vakasna ba
kalm. ki kez boanmt, iki evliliinde de zina yapmt ve
iinde yaad sosyal evreye gre epey yksek kabul edile
bilecek sayda sevgilisi olmutu. Bu nemfoman zelliinin
gncel nedenini kendisi aklayabiliyordu: Vajinal orgazm yaayamamaktan tr tatminsizlik. Betimlenecek direncin ve
yorumunun anlalmas bakmndan, hastann olaanst
gzel ve ekiciliinin tamamen bilincinde olduunu belirtmek
gerekir; bunu bildiini saklamyordu da. n grmede belli
bir sklganlk dikkatimi ekti; akc bir ekilde konutuu ve
cevap verdii halde srekli yere bakyordu.
Birinci seans ve ikinci seansn te ikisi, ikinci boanma
syla ilgili rahatsz edici ayrntlarn ve birleme srasnda cin
sel duygularda yaanan bozukluklarn nispeten akc biimde
anlatlmasyla geti. kinci seansn sonunda bir aksama oldu;
hasta sustu, bir sre sonra artk anlatacak bir eyi olmadn
syledi. Aktarmn diren eklinde harekete getiini biliyor
dum. imdi iki seenek vard: Ya temel kurala uymas yolunda
ikna ve tevikle hastann anlatmaya devam etmesini salamak
ya da direnci ele almak. Birinci seenek direnten kanmak
anlamna gelecekti, kincisiyse ancak tutukluun nedenleri hi
deilse ksmen anlald zaman mmknd. Byle durum
larda daima ego ynnden bir savunma mevcut olduu iin,
diren yorumuna buradan balamak mmknd. Bu gibi du
rumlarda "dile getirilmemi bir eyin", bilinsiz olarak kar
koyduu bir eyin analizin seyrini aksattn belirterek has
169

tay bu tr tkanmalarn anlam konusunda aydnlattm. Ge


nelde analiste ynelik dncelerin byle tutukluklara yol a
tn ekledim ve tedavinin baarsnn kendisinin bu konular
da tamamen drst olabilmesine de bal olduuna dikkat
ektim. Bunun zerine dn serbeste konuabildiini ama o
zamandan beri aslnda tedaviyle hi ilgisi olmayan dnce
lere kapldn sk sk zorlanarak syledi. Sonunda analize
gelmeden nce kendisi hakknda analist "belli bir izlenim"
edinirse ne olur, erkeklerle yaadklarndan tr kendisini
hakir grr m diye kafa yorduu ortaya kt. Seans byle
bitti. Ertesi gn tutukluu devam etti. Tutukluuna ve yine bir
eye kar savunmada olduuna yeniden dikkat ektim. Son
seansta olanlar tamamen bastrd anlald. Bu unutmann
anlamn akladm, bunun zerine kendisi hakknda analistin
kiisel duygular gelitirebileceinden ok kaygland iin
gece uyuyamadm syledi. Bunu kendi sevgi itepilerini
yanstma olarak grmek mmknd ama hastann kiilii,
ok gelimi dii narsisizmi ve bilindii kadaryla gemii
byle bir yoruma pek elvermiyordu. imde doktor olarak g
venilirliimden kuku duyduuna ve analiz durumunu cinsel
adan suiistimal edebileceimden endielendiine dair belli
belirsiz bir his vard. H astada analiz durumuna etki eden cin
sel isteklerin mevcut olduuna kuku yoktu. Ama ilk nce
id'in bu davurumlarm m yoksa egonun anlan endielerini
mi dile getirmek arasnda seim yapmak zorunda kalmca so
nuncuda karar klmakta tereddde neredeyse hi yer yoktu.
Dolaysyla endielerine dayanarak tahmin ettiklerimi anlat
tm. Bunun zerine doktorlarla edindii kt deneyimlere
dair birok ey anlatt. Hepsinin er ya da ge teklifte bulundu
unu, hatta kendisine sormadan mesleki konumlarn ktye
kullandklarn belirterek, doktorlara bu kadar gvensizlik
beslemesinin doal olduunu, neticede benim farkl o lu p
olmadm bilemeyeceini syledi. Bu ekilde iini dkmesi
geici bir rahatlama salad, btn dikkatini gncel atma170

larmn konuulmasna rahata verebildi. Ak konusundaki


artlan ve ilikileri hakknda etrafl bilgi verdi. ki olgu dikkat
ekiciydi: ounlukla gen erkeklerle iliki kuruyor ama ok
gemeden sevgililerinden bkyordu. artlann narsistik nite
likte olduu akt: Bir yandan erkeklere hkmetmek istiyor
(ki genlerde bunu daha kolay baanyordu), dier taraftan er
kein yeterince hayranlk gstermesinden sonra ona ilgisini
kaybediyordu. Aslmda hastaya davrannn anlam izah edi
lebilirdi, kesinlikle zarar da olmazd nk ok derine bastnlm bir malzeme deildi; fakat yorumun dinamik adan
yapaca etkiyi dikkate alarak bunu yapmadm. Hastann tipik
zelliinin analiz srasnda muazzam bir diren gelitirecei
kesindi; direncin balamasn beklemek avantajl grn
yordu, nk o zaman aktarmda gncel olarak yaanacak
duygular bilindnm bilin dzeyine kanlmasmda kulla
nabilirdim. ok gemeden diren olutu ama hi beklenmedik
bir biimde.
Hasta yine suskunlua gmld; kukusuz bir eye kar
savunmada olduu yorumunu tekrarlaymca, uzun bir tered
dt geirdikten sonra korktuunun bana geldiini ama bu
kez benim kendisiyle olan ilikimin deil kendisinin bana yak
lamnn ok rahatsz ettiini syledi. Srekli analizi dn
mekten kendini alamadn, hatta bir gn nce analistle cinsel
ilikide bulunduunu hayal ederek mastrbasyon yaptn
belirtti. Bu tr fantezilerin analizde olaan olduunu, hastann
daha nce baka insanlara besledii hisleri analiste aktardn
(bunlan ok iyi anlad) anlattktan sonra, bu aktarmn narsis
tik arka plannn aynnsma girdim. Sonuta fantezisi ksmen,
nesneye ynelik libidinal arzunun ortaya kmaya baladn
da gsteriyordu. Ama bunu kendisine aktarm olarak yorum
lamak eitli nedenlerden tr mmkn deildi, daha do
rusu yersizdi. Ensest arzusu hl en derine bastmlmt,
dolaysyla fantezisi - ayrnblannda ocukluktaki unsurlar g
rnm olmasna ram en- bununla ilikilendirilemezdi.
171

Ancak hastann kiilii ve aktarm fantezisini ieren genel


durum, fantezinin baka ynlerinin ve nedenlerinin ilenme
sini salayacak bol malzeme sunuyordu. Hasta analiz nce
sinde ve srasnda kayg durumlar yaamt; bunlar ksmen
birikmi cinsel uyarlmaya, ksmen de egonun zor bir durum
dan duyduu gncel kaygya denk dyordu. Bu yzden ak
tarm direncinin yorumlanmasnda yine hastann egosunu
temel aldm. lk nce bu konulan konumakta ok zorlanma
sn yorumlayarak, bu tr duygulan bir erkee rahata itiraf
edemeyecek kadar gururlu olduunu belirttim. Bu yorumu te
reddtsz kabul etti, byle bir eyi ifa etmeye btn varl
yla direndiini de ekledi. Hi iinden gelerek birini sevip
arzulad olmu muydu sorusuna cevaben, bunun hi bama
gelmediini, hep erkeklerin kendisini arzuladm, kendisinin
yalnzca aka karlk verdiini syledi. Bu olgunun narsistik
niteliim akladm, bunu ok iyi kavrad. Ayrca, fantezisinin
hakiki bir ak abas olamayacam, yalnzca bir erkein cazi
besinden hi etkilenmeden karsmda oturabilmesinin kendi
sini rahatsz ettiim, bunun tahamml edemedii bir durum
olduunu anlattm. Fantezinin analisti kendine k etme ar
zusunu ifade ettiini belirttim; fan tezisinde analistin fethedilme
sinin balca rol oynadn ve asl zevk kaynam tekil ettiini
hatrlamas yorumumu dorulad. Artk hastann dikkatini bu
yaklamn barndrd tehlikeye ekebilirdim; yani uzun va
dede reddedilmeye daha fazla dayanamayacak ve sonunda
analize ilgisini kaybedecekti. Byle bir olasl kendisi de d
nmt. u noktaya zellikle dikkat ekmek isterim: Bu tr
aktarmlarda narsistik arka plan vaktinde ortaya karlmazsa,
bir anda d krkl tepkisi oluabilir ve hasta olumsuz aktanmdayken analizi brakabilir. Yllar iinde seminerde bu tr
birok vaka anlatlmtr. Hep ayn ey olmu, sevilme arzu
sunu ve hayal krklna yatknl ne karmak yerine, bu
tr sevgi beyanlar szck anlamyla aynen kabul edilerek
172

iliki salt ak ilikisi olarak yorumlanm ve hastalar er ya da


ge analizi brakmtr.
Betimlenen aktarm yorumundan hareketle hastann nar
sisizmini, peinden koan erkekleri aalamasn ve gerek
hayatta yaad zorluklarn balca nedenlerinden biri olan
genel sevme acizliini analiz etmek zor olmad. Hasta ilk nce
sevme becerisindeki tutukluunun nedenlerini ortaya kar
mas gerektiini ok iyi idrak etti. Bu erevede kibrin yan
sra lsz bir inatl olduunu, iinde insanlara ve olay
lara kaytsz kaldn, yalnzca yzeysel olarak ilgilenir gibi
grndn, bundan kaynaklanan boluk duygusunun ken
disini kvrandrdm belirtti. Bu ekilde aktarm direncinden
dorudan karakterinin analizine gemitik; o andan itibaren
karakteri analizin merkezine oturmutu. Hasta, analizle so
runlarndan kurtulmay ok istese de aslnda analiz srasnda
da iinden kaytsz kaldn teslim etti. Vakann kalan ksm
burada artk bizi ilgilendirmiyor. Yalnzca, aktarm karaktere
uygun ekilde amann analizi ilgilendiren narsistik ie ka
panma sorunlarna nasl dorudan gtrdn gstermek
istedim.
Hakiki olumlu aktarmn yeni balayan davurumlarn
ve eskiden kalma kalntlarn iin bamda bilin dzeyine
karmann teknik adan doru olmad, ilk nce bunlara ka
rm olan narsistik ve olumsuz unsurlar izole edip ortaya
karmak gerektii, terapimizdeki ekonomik bak asyla il
gili mlahazalardan da anlalmaktadr.
Aktarlan bir duygunun her yorumunun ilk nce duyguyu
zayflattna ve kart olan duyguyu glendirdiine ilk dik
kat eken kii bildiim kadaryla Landauer'di. Analizdeki he
defimiz genital nesne libidosunun net biimde ortaya ka
rlmas, bastmlmlktan kurtarlmas ve narsistik, genital evre
ncesine ait ve ykc itepilerle olan dolaklndan zlme
sidir. Bunun doal sonucu olarak, mmkn olduu kadar
uzun bir sre yalnzca veya arlkl olarak narsistik aktarmn
173

ve olumsuz aktarmn davurumlar yorumlanmak ve kayna


na balanmaldr. Balang halindeki sevgi abas belirtile
rinin ise, ezamanl elikili duygular iermeyecek ekilde ve
net olarak aktarmda younlancaya kadar rahata gelime
sine izin verilmelidir. Bu genelde ok ileri aamalarda veya
ou zaman ancak analizin bitiminden nce olur. zellikle
kompulsif nevrozlarda, nesne libidosuna kar koyan veya
buna zt abalar (narsisizm, nefret, sululuk duygusu) karar
llkla vurgulamak suretiyle ezamanl zt duygular ieren a
balar izole edilmedii srece, kukunun ve elikili duygu
larn ortadan kaldrlamad grlmektedir. Byle durum
larda hasta akut elikili duygulardan ve kukudan doru d
rst kurtulamamakta, kuku zrhnn oluturduu duvardan
tr bilind ieriklere dair btn yorumlar etkisiz olmasa
bile zayf kalmaktadr. stelik bu ekonomik bak as topik
bak asyla ok iyi uyuur, nk nevrotik karakterde ha
kiki, asl nesne libidosu, zellikle de ensest nitelikli genital
aba, daima en derine bastrlmtr; narsisizmi, nefreti ve ge
nital evre ncesine ait istekleri ise, topik ve yapsal olarak daha
yzeyde bulunan abalardr.
Ekonomik adan bakldnda aktarm idare grevi, nesne
libidosunun tamamnn salt genital bir aktarmda toplanmasn sa
lamak eklinde formle edilebilir. Bunun gereklemesi iin
karakter zrhnda bal sadist ve nar sistik enerjilerin serbest
kalmasn salamak yeterli olmayp, genital evre ncesine taklmalann da zlmesi gereklidir. Aktarm doru idare edil
diinde, narsistik ve sadist abalarn karakter yapsndan
zlmesi sonucunda serbest kalan libido genital evre ncesi
pozisyonlara younlar. O zaman bir sre genital evre nce
sine ait, yani daha ok ocuksu nitelikte bir olumlu aktarm
ortaya kar, bu da genital evre ncesi fantezilerin ve ensest
arzularn ortaya kmasn tevik ederek genital evre ncesine
taklmalarn zlmesine yardm eder. Ancak, genital evre n
cesine ait takldklar yerlerden analizle zlen libidonun ta
174

mam genital evreye akar ve genital dipus durumunu g


lendirir (histeride olduu gibi) veya yeniden uyandrr (kompulsif nevrozda, depresyonda vb. olduu gibi). Ama genelde
bu srece balarda kayg elik eder, bu erevede ocukluktaki
kayg histerisi de yeniden etkinleir. Genital evreye yeni kateksis balanmasnn ilk belirtisi budur. Bununla birlikte ana
lizde bu aamada genital dipus arzusunun kendisi deil, yine
ilk nce egonun buna kar savunmas, idi edilme kaygs
ortaya kar. Libidonun genital evreye bu younlamasnn ka
lc olmamas tipik bir durumdur; ou zaman genital abalan
yeni kateksisle donatma giriiminden ibarettir. Libido idi
edilme kaygs bariyerine arparak patolojik (narsistik ve genital evre ncesi) taklma yerlerine geici olarak geri akar. Bu
sre sk sk tekrarlanr, genital ensest arzularna nfuz etme
giriimini daima, idi edilme kaygs bariyerine arparak geri
akma izler. Bunun dourduu sonu, -idi edilme kaygsnn
yeniden etkinlemesinden tr- kaygy balayan eski me
kanizmann yeniden tesis edilmesidir; yani ya geici belirtiler
ortaya kar ya da -k i byk olaslkla bu daha sk oluyor-narsistik savunma mekanizmas yeniden tam olarak etkinletiri
lir. Yoruma doal olarak hep savunma mekanizmalarndan
balanr, bu ekilde gittike daha derindeki ocukluk malze
mesi yzeye karlr ve bylece genital cinsellie doru her
ilerlemeyle kaygnn bir paras zlr. Bu ilem, libido so
nunda genital pozisyonda kalp, yava yava kaygnn veya
narsistik ve genital evre ncesi arzularn yerini genital duyum
lar ve aktarm fantezileri alncaya kadar srer.1
Bu bulgular anlattmda baz analistler, gncel nevrozun
analizin hangi aamasnda bu kadar byk bir rol oynadn
bilemediklerim sylediler. Bu soruyu artk yle cevaplayabi(1 ) Dipnot, 1945: Orgon biyofizii kavramlarna gre orgon terapisinin hedefi, zrhlarn btn
biyolojik refleksler ve hareketler eksiksiz bir orgazm refleksinde birleecek ve cinsel organlarda
orgon akmnn hissedilmesine yol aacak ekilde zlmesidir. Orgazm gc ancak bu ekilde
salanabilir.

175

Kriz: Libidonun en nemli taklmalardan kurtulduu, nevrotik


kaygnn belirtilere ve karaktere ilenmilikten karld ana
liz aamasnda, nevrozun ekirdei, yani libido birikimine da
yal kayg, tekrar net biimde oluur. Bu kayg artk serbest
dolamakta olan libido birikimine tekabl eder. Bu aamada
- her ey tekrar libidoya dnt iin- hakiki olumlu akta
rm tm gcyle oluur, yalnzca sevgi deil ncelikle ehvet
de ierir; hasta aktarmdan kaynaklanan fantezilerle mastr
basyon yapmaya balar. Ensest arzusuna balanm genital
cinselliin ocukluktaki arptlmalar ve kalan tutukluklar
bu fanteziler vastasyla ortadan kaldrlabilir; bylece aktarm
zme grevinin yaklat aama doal olarak gelir. Ama
buna gemeden nce libidonun aktarmda ve genital blgede
betimlenen toplanmas konusunda klinik almalardan elde
edilen baz ayrntlara iaret edilmesi gerekiyor.

2. kincil Narsisizm, Olumsuz Aktarm


ve Hastalk grs
Karakterdeki korunma mekanizmalarnn, libidonun yeni
den kullanlmak zere olabilecek en yksek miktarda serbest
kalmas iin gerekli olan gevetilmesi, hatta kertilmesi, ego
nun geici olarak tamamen aresiz bir duruma dmesini be
raberinde getirir. Bu durum, ikincil narsisizmin k aamas
olarak nitelendirilebilir. O zaman hasta bu arada serbest kal
m olan nesne libidosunun yardmyla analize sarlr, bu da
kendisine bir tr ocuksu korunma salar. Ancak bu erevede
ok dikkat edilmesi gereken husus, egonun kendisini koru
mak iin gelitirdii yanl hayallerin ve oluturduu tepkile
rin kmesinin hastada analize kar gl olumsuz akmlar
uyandrmasdr.2 Buna ek olarak, zrhn zlmesiyle birlikte
(2 ) Olumsuz aktarma ilikin tartmalarda grlerime ynelik itirazlar, genelde hastalarn
narsistik korunma mekanizmalarnn nispeten ilenmeden braklmasndan, dolaysyla iddetli
nefret aktarmyla karlalmamasndan da kaynaklanyor olabilir.

176

drtler balangtaki glerini yeniden elde ederler, ego ken


dini bu gcn insafna kalm hisseder. Btn bunlarn bir
araya gelmesine bal olarak bu gei aamalar zaman zaman
ok kritik seyreder, hasta intihara meyleder, alamayacak
duruma gelir. Hatta izoid karakter sz konusuysa bazen otistik gerilemeler bile grlr. Bu srete en gllerin kompulsif nevrotik karakterler olduklar anlalmtr, nedeni anal
evre taklmalar ve inat saldrganlklardr. Analist aktarma
hkimse, yorumda kararll ayarlamak, zellikle de hasta
daki olumsuz akmlar net biimde ortaya karmak suretiyle
srecin temposunu ve younluunu pekl kontrol altna ala
bilir.
Oluturulan tepkilerin zlmesi srasnda, erkeklerde
biraz cinsel g kalmsa bu kalnt da ker. Analize gelen
sertleme sorunu olmayan hastalan bu konuda uyararak id
detli tepkilere kar nlem alyorum. Bu tr hastalarda, birden
ortaya kan sertleme bozukluunun yarataca oku yumu
atmak iin, belli emarelerden (belirtilerin ve kaygnn artmas,
artan huzursuzluk, ryalarda idi edilme kaygsnn ortaya
kmas) ilev bozukluunun yaklat tahmin edildii anda
cinsel perhiz yapmalarnn salk verilmesi yerinde olur. Buna
karlk, iktidarszlk kaygsn dnlediklerini idrak etmeye
yanamayan narsistik karakterlerin belli tipleri bu naho de
neyime maruz braklmaldr. Bu deneyim iddetli narsistik ve
olumsuz tepkilere yol amakla birlikte, idi edilme kaygs
nn ortaya kmasyla sonunda ikincil narsisizmin kmesini
kkl biimde balatr.
Cinsel gte ilev bozukluu, idi edilme kaygsnn duy
gulanmla yaantlanmak zere olduunun, dolaysyla zrhn
da zlmekte olduunun en kesin gstergesidir; bu nedenle
sertleme gc olan nevrotiklerin analiz srecinde cinsel gte
sorun yaamamalar bunlarn ite kaytsz kaldklarnn belir
tisi olarak grlmelidir. Vakalann ounda bu problem yok
tur, nk hastalar zaten cinsel g sorunlaryla analize
177

gelirler. Bununla birlikte sadizme dayal olarak sertleme g


cn muhafaza eden veya farknda olmadan cinsel g so
runu (rnein zayf sertleme ve erken boalma) yaayan
hastalarn says da az deildir.
Hastann cinsel sorununun tam anlamm idrak ettii bu
ana kadar analiz az ok hastann btn kiilii ile mcadele
etmek zorunda kalmtr; hastann mustarip olduu, dolay
syla igr gelitirdii belirtiler sz konusu idiyse, nevrozla
mcadelede kendisine mttefik olarak gven duyulabilmitir.
Hasta nevrotik tepki temelinin, yani nevrotik karakterinin ana
lizine ise pek ilgi duymamtr. Fakat imdi karakterine bak
kkten deiir, bu adan da kendisini hasta hisseder, belirti
lerinin temelini btn boyutuyla idrak eder, karakterini de
itirmeye ilgi duyar ve iyileme arzusunu, -batan beri
rahatsz edici bir belirti olarak grmediyse- cinsel sorununu
da kapsayacak ekilde geniletir. Bu yzden sklkla sbjektif
olarak kendisini analiz ncesinde olduundan daha hasta his
seder ama analizde ibirliine de daha istekli olur ki, bu da
analizin baarl olmas iin elzemdir. Artk iyileme arzusu
nun merkezini salkl bir cinsel yaam srdrebilme istei
oluturur; bunun ruh sal asndan nemini analistten
renmi veya bizzat kavramtr. Dolaysyla iyileme arzusu
temelde bilinli olarak nevrozun yaratt keyifsizlie, bilinsiz
olarak ise doal genital taleplere dayanr.
Kapsam genileyen hastalk igrs, zellikle de baka
bakmlardan da kendini hasta hissetme, narsistik korunma
mekanizmasnn ve ego savunmasnn kararllkla analiz edil
mesinin sonucu olmakla kalmaz; olumsuz aktarm biiminde
gl bir savunma da balatr. Bunun anlam nevrotik dengeyi
bozan kii olarak analistten nefret edildiidir. Ama bu tutum
kart bir tutumun tohumunu da barndrr, bunun grevi ana
lize en nemli yardmlar yapmaktr. Hasta artk kendini ta
mamen analize teslim etmeye zorlanr; analisti ayn zamanda
kurtarcs ve kendisini iyiletirebilecek yegne kii olarak gr
178

meye balar; iyileme iradesi buna skca tutunur. Bu tutumlar


elbette ocukluktaki eilimlerle, idi edilme kaygsyla ve o
cukluktaki korunma ihtiyacyla yakndan balantldr.

3. Cinsel Perhiz Kuralnn daresi


Dinamik ve ekonomik bak alan bakmndan ehvet ie
ren genital bir aktarmn salanmas gerekiyorsa, teknik ko
nusunda, cinsel perhiz kuralnn nasl yorumlanaca ve hangi
ierikle uygulanaca sorusu ortaya kar. Her trl cinsel tat
min yasak mdr, deilse hangileri yasaktr? Baz analistler cin
sel perhiz kuralm cinsel birlemenin rnein evliler hari her
halkrda braklmas gerektii eklinde yorumlayarak, ge
reke olarak libidonun gerekli birikiminin ve aktanmda top
lanmasnn aksi takdirde salanamayacan ifade ediyorlar.
Bu gre kar, yasaklarn olumlu aktarm salanmasn te
vikten ok bsbtn engellemeye yarad olgusu nemle vur
gulanmaldr. Bu yzden cinsel birleme yasann arzu edilen
amaca ulatracana inanmyoruz. Hem genel olarak analiz
terapisi asndan da bu nlemin -baz istisnai durumlar
hari- reddedilmesi gerekmez mi? Byle bir yasak nevrotik
durumun kaynam, yani genital ketlenmeyi bertaraf etmek
yerine otomatikman daha da artrmaz m? Cinsel ynden e
kingen kadnlarda ve sertleme gc olmayan erkeklerde bu
nlem dpedz doktor hatas olur. Analizdeki grevimize
genel bakmz bizi tam aksine genital cinsellii yalnzca zel
durumlarda gncel yasan basksna maruz brakmaya zor
luyor. Sonuta nevroz tam da libidonun genital evreden geriye
gitmesi ve saptrlmas nedeniyle ortaya kmtr; bu nedenle
libidonun demirledii yanl pozisyonlardan kurtarlmas ve
genital blgede toplanmas teknik adan ilk hedeftir. Dolay
syla genel aba, genital evre ncesine ait faaliyetleri yorumla
engellemek ama dier taraftan genital eilimlerin hibir kst
lama olmadan serbeste ortaya kmasn salamak ynnde
179

olacaktr. Mastrbasyon yapmam hastalara bu konudaki


kayglarn yendikleri anda mastrbasyonu yasaklamak teknik
adan ar bir hata olur. Aksine genital mastrbasyona, ste
lik uzun sre izin verilmesi gerektii yolundaki grmz
bir dizi deneyimli ve nyargsz analist de paylamaktadr.
Ancak ve ancak mastrbasyon veya cinsel ilikide bulunma
bariz biimde dirence dnt takdirde, dier her diren
gibi bu da yorum yoluyla ve yalnzca u durumlarda yasakla
mak suretiyle ortadan kaldrlmaldr. Bununla birlikte yasak
ender olarak, neredeyse yalnzca an mastrbasyon yapan
larda gereklidir. Hastalarmzn, zellikle de kadn hastalar
mzn ezici ounluu analiz erevesinde genital yasaklara
maruz braklmamaldr. Sonuta tam da genital mastrbas
yonun balamas, genital evreye yeniden kateksis baland
nn, erotik gereklik duygusunun yeniden etkinletiinin ilk
kesin belirtisidir. Birok vakada libido birikimi analizi tevik
etmekten ok engelleyen bir etmendir. Libidonun tamamnn
sevgi ve ehvet ieren genital cinsellie younlamas ok iler
lemise, youn cinsel uyarmlar analizin seyrini bozmaya ba
lar. Fantezilerin ierii tkendii zaman, iddetli cinsel istek
duyulan bir aama balar, bu aamada ilave bilind mal
zeme gelmez. Byle bir durumda birikimin periyodik olarak
mastrbasyon veya cinsel ilikiyle giderilmesi rahatlatc etki
yapar, analizin ilerlemesini salar. Grld zere, cinsel
perhiz kural son derece esnek uygulanmal ve nem itibariyle
libidonun genital blgeye younlamas eklindeki ekonomik
ilkeden sonra gelmelidir. Genel olarak ifade edersek, tekn ik
nlemlerden bu younlamay salayanlar doru, engelleyen
ler yanltr. Libidonun genital blgede toplanmasna paralel
olarak gelien ehvet ierikli aktarm, bir yandan bilind
malzemenin ortaya kmasn tevik eden en gl unsur
olmakla birlikte, dier taraftan analize engel de tekil eder.
Analizde aktarm nedeniyle ortaya kan genital uyarm sonu
cunda btn cinsel atma gncellik kazanr; baz hastalar bu
180

atmann aktarm niteliini kabul etmemekte genelde ok


uzun sre direnirler. Hastalarn bu erevede genital yasaa
tahamml etmeyi renmeleri, ilk kez hibir d krkl tep
kisi gelitirmemeleri, daha nceki bir geliim evresine gerile
memeleri ve sevgi ve ehvet abalarm tek bir nesnede birletir
mi olmalar ok nemlidir. Genital nitelikli, ehvet ieren byle
bir aktarm aamas geirmemi vakalarn, genital ncelii tesis etme
asndan hibir zaman tamamen baarl olamadklar tecrbeyle
sabittir; libido ekonomisi asndan bakldnda bu durum
iyiletirme srecinde az ok ar bir hata yapld anlamna
gelir. Bu takdirde ya analiz srasnda cinsel hazza ynelik genital abalar gerek anlamda bastnlmlktan kurtarlamam
tr ya da analiz sevgi ve ehvet abalarnn birletirilmesini
engelleyen sululuk duygusunu ortadan kaldrmay baara
mamtr. Bu grevin tam anlamyla baarldnn gsterge
leri unlardr:
1) Genital aktarm fantezileri eliinde sululuk duymadan
genital mastrbasyon yaplmas ve tatmin olunmas. Analistle
hastanm ayn cinsiyetten olduu vakalarda: Analistin ensest
nesnesi olduu fantezisiyle mastrbasyon.
2) Sululuk duymadan ensest fantezileri kurulduu da olur.
Bundan vazgeilmesini salamann en iyi yolu tamamen bilinli
itepiyi knamaktr.
3) di edilme kaygsnn aldnn gstergesi olarak ana
liz srasnda genital blgede uyarlmalar (erkeklerde sertleme,
kadnlarda buna denk uyarm).
Genital cinselliin, nevrotik karakterin zlme srecini
kesin olarak balatan ve genital karakter zelliklerinin tesis
edilmesine yol aan bu etkinlemesi hibir zaman herhangi bir
telkinle salanamaz; bunu ne kadar vurgulasak azdr. Bu yal
nzca analiz yoluyla, libidonun betimlenen ekilde genital bl
geye younlamasn hedefleyen aktarm ustalkla idare
etmek suretiyle salanabilir. Kukusuz bunun her vakada sa
lanmas mmkn deildir, ya faktr ve nevrozun kronik
181

lemi olmas sklkla ok kstlayn etkide bulunur. Bununla


birlikte bu hedef salt ideal olmayp, birok vakada gerekle
tirilmesi mmkndr. Ekonomik adan bakldnda bu he
defe ulalmas elzemdir, nk ya daha analiz srasnda ya
da analizin bitiminden sonra libido ekonomisinin genital i
levle dzene sokulmasnn temelini oluturmaktadr.
Genital cinselliin analiz srasnda byle serbest brakl
mas yznden hastann kritik durumlara dme tehlikesinin
kayda deer olmad tecrbeyle sabittir. Eer hasta nevroz
dan kaynaklanan nedenlerden tr zararl bir ey yapmak
zereyse, kkl bir analizle buna kolayca engel olunabilir; ya
saklamaya gerek yoktur, tabii analistin en bandan itibaren ak
tarma hkim olmas kouluyla. Burada analistin duruma
ilikin sbjektif deerlendirmesinde byk farklar grlebilir:
Bazlar gen bir erkein cinsel ilikide bulunmasnda bir mah
zur grmezken, ayn durumda bir gen kza kat mdahalede
bulunur (cinsiyet asndan ifte ahlak standard). Kimi analist
ise - eer gen kzn sosyal adan daha cretkr kabul edilen
adm analizi aksatmayacaksa- doru davranarak byle bir
ayrm yapmayacaktr.

4. Olumlu Aktarmn zlmesi Sorunu zerine


Freud, aktarm nevrozu tesis edildikten sonra analistin son
grevini, analizde younlaan olumlu aktarmn zlmesi
olarak tanmlamtr. Buna ilikin ilk mlahaza bizi olumlu
aktarmn, aynen aktarlm duygularn ocukluktaki kaynak
larna balanarak zlmesinde olduu gibi zlp zlmeyecei, yani konunun olumlu itepilerin "yok edilmesi"
olup olmad sorusuyla kar karya brakr. Aktarmn "yok
etme" anlamnda zlmesi mmkn deildir. Grne gre
nemli olan, nefret, narsisizm, inat, d krklna meyil vb.
btn cruflardan sonunda arnm olan nesne libidosunun
analistten baka bir nesneye, hastann ihtiyalarna cevap vere
182

bilecek bir nesneye "aktarlmasdr". Genital evre ncesine ait


ve sadist btn aktarmlarn ocukluktaki kaynaklara bala
narak yok edilebilmesine karlk, genital cinsellikte bu mm
kn deildir, nk genital cinsellik genel olarak gereklik
ilevinin bir parasdr. Bunun baanlamamas, gerek yaama
ulamak iin sktran iyileme eilimini gsterir; hasta artk
cinsel tatmin istemektedir ve iyileme asndan bakldnda
bunu hakl olarak istemektedir.3 Genital aktarm genital ensest arzularna balamak bunu yok etmez, aksine yalnzca enseste taklmasndan kurtararak tatmin iin sktrmasn
salar; bunu kavramak kukusuz kolay deildir. Belki u
husus durumun anlalmasna yardm edebilir: rnein bir
anal aktarmn ocukluktaki duruma balanmas da itepinin
kateksisini ortadan kaldrmayp, libido kateksisini nitelik ola
rak "analdan" mesela "genitale" kaydrr. Sonuta genital evre
ncesinden genital ncelie ilerleme byle olur. Genital akta
rmn ilk bataki asl duruma balanmasnda nitelik asndan
byle bir kayma artk olamaz, nk iyileme yolunda genital
evre en yksek libido evresini tekil eder. Burada yaplabilecek
tek ey, "aktarmn" gerek bir nesneye "aktarlmas"dr.
zellikle kar cinsten hastalarda aktarmn bu zlme
sinde byk glklerle, libidonun yapkanl ile karlalr;
bu yapkanlk baz vakalarda zme giriimlerine aylarca
kar koyar. Bu yapkanln nedenlerinin aratrlmas sonu
cunda imdilik aadaki olgular elde edilmitir:
1) Halledilmemi sululuk duygusu kalntlar; bunlar ocuk
luktaki bir nesneye kar henz tam olarak bilincine varlma
m bir sadizme tekabl ederler.
2) Analistin sonunda sevgi isteklerini karlayacan iten
ie umut etmek. Hastalar neredeyse hibir zaman kendiliinden
(3 ) ok tartlan "iyileme iradesi" sorunu grnd kadar karmak deildir: Her hasta
temel yaama sevinci ve hayattan keyif alma drtlerinden yeterli bir miktar korumutur. stleri
tamamen rtlm olsa da bu drtler abalanmzda bize yardmc olan en nemli unsurlardr.

183

dile getirmedikleri iin analist daima bu gizli umudu bulmaya


almaldr.
3) Analiz durumu sonucunda ortaya kan, himaye eden an
neyi temsilen analiste genital deil ocuksu ban kalnts.
Rank'n analiz durumuna hayali bir ana kam durumu olarak
bak birok vakada laykyla yer bulmaktadr. Nasl sululuk
duygusunun analizinde sadist itepilerin son kalntlar ilenip
hallediliyorsa, anneye ocukluktaki ballktan kaynaklanan
yapkanln analizinde de genital evre ncesi niteliindeki
libidinal taklmann kalntlar ilenip yok edilir.
4) Analizin bu son aamalarnda zellikle gen kzlarda ve
mutsuz bir evlilii olan kadmlarda kendilerini bekleyen cinsel
yaama ilikin muazzam bir kayg grlr. Bu kaygnn ks
men cinsel birlemeye kar ilkel bir korku olduu, ksmen de
tek elilik ideolojisinin veya iffetli olma beklentisinin belirle
dii toplumsal normlara ballktan kaynakland anlalm
tr. zellikle sonuncu husus kkl bir analiz gerektirmektedir.
Analiz sonucunda ya tek elilii savunan veya iffetli olmay
talep eden anneyle gl bir zdeleme ya da yeterince ile
nip halledilmemi ocukluktan kalma penis kskanlna da
yanan kadns bir aalk duygusu grlr. Ayrca cinsellii
bu kadar aalam olan bir toplumda cinsel yaamn getir
dii zorluklarla ilgili rasyonel adan tamamen hakl kayg da
vardr. Erkeklerde ou zaman, sevgi ve ehveti birletirdikten
sonra fahielere gidememek veya paral ilikiler kuramamak
sorunu grlr. Hemen evlenmeye karar vermedikleri tak
dirde, hem sevgiyi hem de ehveti tatmin edecek uygun bir
nesne seimi kolay gereklemez.
Bunlar ve dier baz koullar analistten kopmay zorlat
rrlar. Hastann, ehvetini sevmedii daha dorusu sevgisini
analiste balad iin sevemeyecei bir nesnede tatmin etmesi
ok sk grlen bir durumdur. Bu ba analiz sreci iinde
doru nesneyi bulmay zorlatrsa da, en iyi sonular ister
kadn ister erkek olsun hasta uygun cinsel nesneyi analiz biti
184

minden nce bulursa elde edilir. Bunun, yeni ilikideki dav


ran analiz erevesinde kontrol edebilmek ve olas nevrotik
kalntlar kolayca bertaraf edebilmek gibi byk bir avantaj
vardr.
Analiz srasnda nesne vakitsiz, yani olumlu aktarmn i
lenmesinden nce bulunmazsa ve hastay bir ekilde etkile
mekten, rnein nesne seimine zorlamaktan kanlrsa,
tedavinin byle bitmesinin avantajndan kuku duyulamaz.
Elbette imdi sosyal nitelikli zorluklar vardr, ancak bunlarn
ele alnmas bu kitabn erevesini aar, ayrca zaten baz ki
taplarda zel olarak ilenmitir.2

5. Kar Aktarma likin Baz Notlar


Analistin mizacnn her vakarm tedavisinde farkl biimde
belirleyici olan bir faktr oluturduunu anlamak kolaydr.
Bilindii zere analistin grevi, tedavi srasmda kendi bilindn bir telsiz alcs gibi analizann bilindna ayarlamak
ve her hastaya hastann mizacnn gerektirdii ekilde yakla
maktr. Bunun analistin ayrca sahip olmas gereken analiz bil
gisi ve becerisiyle yalnzca u bakmdan ilgisi vardr: Analiz
bilgisini ve pratikteki becerisini gelitirmesi de tanmad bilindmdan gelenlere ak olmasna ve analiz srecinde kar
lalan her duruma intibak etme becerisine baldr.
ncelikle kolayca yanl anlalabilecek bir hususu akla
kavuturalm. Freud analiste nyargsz olmay, analizin sey
rinde ortaya kan her deiiklie arma becerisini gster
meyi salk vermitir. Bu tavsiye bizim sistematik diren analizi
yapma ve her vakaya uygulanacak teknii kesinlikle vakann
(1 ) Kr. Reich: Geschlechtsreife - Enthaltsamkeit - Ehemoral (Mnster-Verlag, 1930) ve Der
sexuelle Kampf
(Verlag fr Sex-Politik, 1931). Bu iki kitaptan birincisinin ikinci basks
1936'da Die Sexualitt im Kulturkampfbalyla km olup, imdi Die sexuelle Revolution (Frank
furt, 1966) adyla bulunmaktadr.

185

yapsndan tretme talebimizle eliiyor gibi grnyor. Ana


list nasl hem pasif, alglara ak ve srprizlere hazrlkl bir
tutum alp hem de mantkl, ynlendirici ve sistematik ekilde
ilem yapabilir diye sorulacaktr. Hatta baz meslektalar ka
rakter analiziyle ilgili yeni grevleri yanl bir ekilde vakann
yaps zerinde enine boyuna dnmek suretiyle zmeye
alyorlar.
Anlan eliki yalnzca grn itibariyledir. Freud'un
salk verdii beceri gelitirilmise, direnlerin ve aktarmn
idaresi, vakann yaps zerinde kafa yormadan analizanm
iindeki srece tepki olarak otomatikman gerekleecektir. r
nein ayn anda deiik katmanlardan gelen, dinamik adan
farkl malzemede analist kendiliinden bir paraya dierine
nazaran ncelik verecek, fazla dnmeden ego savunmasn
bastrlm ieriklerden nce analiz edecektir vs. Vakann yaps
ve gerekli teknik zerinde kafa yorm ak daim a, vakann yepye
ni ve allmadk bir tip oluturduunu veya analistin bilindnn sunulan malzemeye herhangi bir adan kapal olduu
nu gsterir. Analist aynen Freud'un anlatt gibi her srprize
hazrlkl olmal ama bunun tesinde ortaya kan beklenme
dik yeni unsuru seri biimde terapi srecinin genel balam
iine yerletirme becerisine de sahip olmaldr. Analiz en ba
ndan itibaren aktanm direnleri yardmyla vakann yapsna
uygun biimde almsa, balangta ok derine inen ve va
kitsiz yorumlarla vakay ve durumu kartrma hatas yapl
mamtr, bu yzden yeni malzeme adeta kendiliinden genel
balama dahil olur. Bunun en nemli nedeni, bilindmn sz
konusu paralarnn keyfi deil, tersine analiz seyrinin belir
lemesiyle ortaya kmalar olup, nkoulu, analiz malzeme
sinde ve direnlerde bata grlen kopukluk ve karkln
ardk sralanmaya dnm olmasdr; bu da yine yalnzca
sistematik diren analiziyle salanabilir.
Vakalarla ilgili teknik tartmalardan (ki yalnzca entelek
tel dzeyde yaplabilir) sanki karakter analizi tedavi sra186

smda vakann entelektel zmlemesinin bir sonucuymu


gibi yanl bir izlenim douyor. Bu entelektel bak, baars
nemli lde sezgisel kavraya ve harekete gemeye daya
nan analiz almasna uygulanmamaldr. Analize yeni ba
layanlar tipik biimde vakayla ilgili analitik bilgilerini hemen
"satmaya" meylederler; bu eilim ald, analist analizin sey
rine gre tavr ald zaman analiz becerisinin en nemli te
meli atlm olur.
Analistin alrken kendini akntya brakma ve entelek
tel dzeyde edinilmi bilgiye sk skya tutunmayp tersine
vakann zn kavrama becerisi, kolayca anlalaca zere
analistin karakteriyle ilgili koullara baldr. Ayn ekilde
analizanm kendini analize brakma becerisini de karakterin
deki bariyerin geveme derecesi belirler.
Burada sorunlarn btnne girmeden birka tipik rnekle
kar aktarm konusunu ele alalm. Analistten beklenen yakla
mn arzal, yani kendisinden kaynaklanan zorluklardan
tr sorunlu olup olmad ve hangi noktada sorunlu olduu
genelde vakann seyrinden anlalr. Duygulanml olumsuz
aktarmn hi gereklemedii baz vakalarda, kabahat hasta
nn kendi bariyerinden ok analistteki bariyerdedir. Kendi sal
drgan eilimlerini bastrlmaktan kurtaramam olan analist,
bu almay arzu edilen lde hasta zerinde yapmaya muk
tedir olmayacak, hatta belki olumsuz aktarm analizinin ta
d nemi yalnzca entelektel dzeyde bile doru deerlen
dirmeye kar duygusal bir isteksizlik gelitirecektir. Bu tr
vakalarda hastada uyandrlmas gereken saldrganlk analis
tin bastrlm saldrganln kkrtmak demektir. O zaman
analist ya hastadaki olumsuz itepileri gzden karacak ya da
bunlarn ortaya kmasn herhangi bir ekilde engelleyecektir;
hastaya abartl nezaket gstermek suretiyle saldrganl daha
da gl bir ekilde bastrmas bile mmkndr. Hastalarmz
analistin bu tr yaklamlarn ok gemeden hissederler ve
187

nevrotik drtleri savutururken bunlar sonuna kadar kulla


nrlar. Analistte duygularn kilitlenmesi veya rkeke gsteri
len abartl nezaket, kendi saldrganln savuturduunun
en nemli iaretleridir.
Bunun kart, analistin karakter itibariyle hastann cinsel
beyanlarna, yani olumlu aktarmna iinden fazla etkilenme
den katlanma becerisini gsterememesidir. Kontrol analisti
olarak grev yaparken, analistin hastann gsterdii ehvet ve
cinsellikten korkmasnn sklkla tedaviyi hayli zorlatrmakla
kalmayp, hastada genital nceliin tesis edilmesine de ko
layca engel olduunu grmek mmkndr. Normalde hasta
genital ak taleplerini aktanm srasnda gstermektedir. Ana
listin kendisi cinsel adan iyi kt dzenli bir yaama sahip
deilse veya en azndan entelektel olarak cinsellii net bir e
kilde onaylamyorsa, baarlarnn bundan zarar grmesi ka
nlmazdr. Kiisel cinsel deneyimleri olmayan analistin has
tann cinsel yaamndaki gncel skntlar kavramasnn ok
g olacan vurgulamaya gerek yoktur. Bu nedenle psika
naliz rencisi eitim erevesinde analize tabi tutulurken en
nemli gerekliliklerden biri u olmaldr: Gen analistler en
azndan, hastalar iin geerli olan eyin aynsn gerekletir
meli, yani genital ncelii ve tatmin edici bir cinsel yaam
tesis etmelidirler. Cinsel sorunlar olan veya tatminsiz analist,
kendi itepilerini bastrma yoluna gitmemise, olumlu kar
aktarmlarm kontrol etmekte zorlanmakla kalmayp, uzun va
dede, yllarca altktan sonra, kendi cinsel isteklerinin has
tann cinsel ifadeleriyle tahrik edilmesine katlanamayacak ve
kesinlikle nevrotik sorunlar yaayacaktr. Bu adan uygula
mann bize ynelik beklentileri ok katdr; bunlar rtbas
etmek veya yadsmak sama bir balang olur. Kendi iinde
byle sorunlarla bouan analist bunu bilinli olarak ister
kabul etsin isterse reddetsin: Her ortalama hasta analistin bilindmda cinsellii yadsdn ve reddettiini hissedecek ve
bunun sonucunda kendi cinsel tutukluklarm bertaraf edeme
188

yecektir. bu kadarla kalmaz. Analist kendisi nasl uygun g


ryorsa yle yaayabilir. Ama bilindnda ka ahlaki ilkeleri
savunuyorsa (ki hasta bunu daima hisseder), rnein ok e
lilii veya belli ak oyunlarn bilmeden savuturmusa, hasta
larn pek azyla tam anlamyla baa kabilecek ve hastann
herhangi bir davrann -aslnda yle olmasa d a- "ocuksu"
olarak eletirmeye kolayca meyledecektir.
Hastalarnn aktarmn byk lde narsistik bir yakla
mla yaantlayan analistler, hastann her gncel k olma
durumunu analistle ak ilikisi kurulduunun gstergesi ola
rak yorumlamaya meylederler. Ayn nedenden tr analistin
hastann eletirisini ve gvensizliini yeterince iyi biimde i
leyip ortaya karamad durumlar sklkla grlr.
Kendi sadizmini yeterli lde denetleyemeyen analistler,
durum gerektirmese de nl "analitik suskunlua" kolayca
gmlrler. Hastann nevrozuna bakmayp hastann kendisini
"iyilemek istemeyen" dman olarak grrler. Analize son
verilecei tehdidi veya gereksiz yere biti tarihi belirlemek tek
nik adan yetersizliin sonucu olmaktan ok sabrszln so
nucudur ve elbette sabrszlk kanlmaz olarak teknii
etkileyecektir.
Son olarak, hastamn analisti zerine aktarmn izebile
cei "bo sayfa" olarak grmesini salayacak ekilde davran
mak gerektiine dair genel analitik kural daima ve her vakada
mumya gibi cansz bir tutum alacak kadar abartmak hatadr.
O zaman birok hasta "buzunu zemez", bunun sonucunda
analizle ilgisi olmayan yapay nlemler alnmas gerekir. Ana
listin saldrgan bir hastaya mazoist bir hastadan, kendini kay
betmi bir histerie depresif bir histerikten farkl davranmas,
ayn hastaya kar davrann duruma gre deitirmesi, k
sacas nevrozun bir parasn kendisi tamak zorunda olsa
dahi nevrotik davranmamas gerektii aktir.
Analist mizacndan hibir zaman tamamen vazgeemez;
hasta kabul ederken bu olguyu gz nnde bulunduracaktr.
189

Bununla birlikte mizacn sorun yaratmamasn, kontrol altnda


tutulmasn ve eitimi erevesinde analistin tabi tutulduu
analiz srecinde karakterde gerekli asgari esnekliin salan
masn isteyebileceimizi dnyorum.
Ksacas, analistin mutlaka sahip olmas gereken zellikler
uygulamada karlatmz zorluklar kadar byktr. Her
eyden nce analist (eer nevroz terapisinin gereklilikleriyle
dorudan ve uzlamaz biimde elien bir toplum dzenine
kuram ve pratikle ilgili inanlarn feda ederek tavizlerde bu
lunmay sememise) mesleki faaliyetinin burjuva toplumunun gnmzde hararetle savunulan temel grlerinin
ouyla aka ters dtnn, bu yzden sonunda hakir g
rleceinin, dman kazanacann ve karalanacann bilin
cinde olmak ve bunu gze almak zorundadr.

190

KARAKTER
OLUUMU
KURAMI

Buraya kadar anlatlanlarda, analiz uygulamasnn elzem


grerek aratrmalara izdii yolu izledik. Analitik terapinin
ekonomik ilkesi konusundan yola ktk, karakter analizinin
"narsistik bariyer" etrafnda toplanan sorunlarn ele aldk,
teknikle ilgili sorunlar ksmen zebildik ve bu erevede
yeni kuramsal sorularla karlatk. Hastalarn hikyelerinde
vakalardaki tm farkllklara ramen narsistik zrhn tipik bi
imde ocukluktaki cinsel atmalarla balantl olduu dik
katimizi ekti. Bu durum analizden beklediklerimizle uyu
makla birlikte, bize bu balamlar ayrntl olarak aratrma
grevini yklyor. Hastalkl karakter tutumlarndaki dei
ikliklerin tedavi boyunca belirli bir doal seyir izledikleri de
gzmzden kamad. Nevrotik yapnn baka bir yapya
doru gelimesi sz konusudur. Bu yapnn zn genital n
celie ulamak belirliyor; bu nedenle buna "genital karakter"
diyoruz. Son olarak baz karakter farkllklarn betimleyeceiz;
bunlardan mazoizminki bizi igdlerle ilgili son analitik
kuramm eletirisine gtrecektir.

193

I
OCUKLUKTAK CNSEL
ATIMANIN KARAKTER
BAZINDA AILMASI1
Psikanaliz aratrmalar, karakter kuramna ilke olarak
yeni bak alan ve bunlardan yola kan yeni sonular sa
layabilecek durumdadr. Aratrmalarn u zellii buna
olanak tanmaktadr:
1) Bilind mekanizmalara ilikin kuram.
2) Tarihsel bak as.
3) Psiik srelerin dinamiine ve ekonomisine ilikin an
lay.
Aratrmalar, grnglerden balayarak bunlarn zne
ve geliimine nfuz edip, enine ve boylamasna kesitte "de
rinlik kiilii" srelerini kavramak suretiyle, karakter aratrmalanmn idealine, "tiplerin oluumuna (genetiine) ilikin
kurama" giden yolu otomatikman aarlar. Bu kuram beeri
tepki biimlerinin yalnzca doa bilimsel adan kavranmasn
deil, bunlarn spesifik oluum hikyesini de anlamamz sa
layabilir. Karakter aratrmalarn Klages'in dnd e
kilde beeri ilimler alanndan doa bilimsel psikoloji alanna
tamann avantaj kmsenemez.
Ancak bu alann klinik dzeyde aratrlmas kolay deil
dir; ilk nce, incelenecek olgunun aydnlatlmas gerekmekte
dir.
(1 )

Ik kez 28 Eyiiil 1930'da Dresden'de Alman Psikanaliz Dernei Kongresi'nde sunulmutur.

194

1. Psiik Tepkilerin Yaps ve Biimi


Karakterin incelenmesinde psikanaliz en bandan itibaren
kendi yntemine uygun yeni yollar semitir. Bu alanda Freud'un2 ilk kefi r ac olmutur. Buna gre belirli karakter
zellikleri tarihsel adan, ilkel drt ynelimlerinin evrenin
etkileri sonucunda deiime urayarak srdrlmeleri olarak
aklanabilir; rnein dmrilik, kl krk yaran bir titizlik ve ter
tiplilik anal erotik igdsel glerden tremitir. Sonralar
zellikle Jones3 ve Abraham4, karakter zelliklerini ocukluk
taki drtsel temelleriyle (rnein kskanlk-hrs-*retral
erotik) ilikilendirmek suretiyle karakterolojiye nemli katk
larda bulunmulardr. Bu ilk giriimler mnferit tipik karakter
zelliklerinin drtsel temelini aklamakla ilgiliydi. Ancak
gndelik terapinin icaplarndan kaynaklanan sorunlar daha
geni bir alana yaylmaktadr. Karmzda iki seenek vardr:
Ya btnsel yap olarak karakteri gerek genel olarak gerekse u
rad tipolojik deiimleriyle tarihsel, dinamik ve ekonomik
alardan anlamak ya da zellikle karakter nevrozundan olu
an tepki temelinin bertaraf edilmesini gerektiren azmsanma
yacak sayda vakay iyiletirmeye almaktan vazgemek.
Hastann karakteri, tipik tepki biimi olma temel zelli
iyle, bilindmn ortaya karlmasna kar direnci olutur
duu iin (karakter direnci), tedavi srasnda karakterin bu
ilevinin karakterin oluumunu yanstt kantlanabilir. yle
ki, normal yaamnda ve tedavi srasnda bir insan tipik tep
kisini gstermeye iten nedenler, zamannda karakterin oluu
muna yol aan nedenlerle ayndr; bunlar bir kez tesis edilmi
(2 )

Freud: Charakter und Analeratik, Gesammelte Schriften, c. V.

(3 ) Jones: ber analerotische Charakterzge, Internationale Zeitschrift fr Psychoanalyse, V,


1919.
(4 ) hbraham:PsychoanalytischeStudienzurCharakterbildung.\nlernat.ma\erPsy(hoana\yseVerlag, 1924.

195

tepki biimini koruyup pekitirerek bunu bilinli iradeden ba


msz otomatik bir mekanizma haline getirmitir.
Dolaysyla bu konuda nemli olan u veya bu karakter
zelliinin ierii ve doas deil, tipik tepki biiminin makul
ileyi ekli ve nasl olutuudur. imdiye kadar arlkl ola
rak yaantlarn ieriklerini, nevrotik belirtileri ve karakter
zelliklerini anlayp bunlar oluumlar asndan aklayabi
lirken, artk biim sorununu, yani deneyimlerin ne ekilde ya
andm ve belirtilerin ne ekilde retildiini de izah
edebilecek durumdayz. Bir kiiliin temel zellii denebilecek
eyin anlalmasnn yolunu atmza inanyorum.
Halk dilinde insanlar sert ve yumuak, gururlu ve yaltak,
souk ve scakkanl, itidalli ve fevri olarak tanmlanr. Bu de
iik karakterlerin psikanalizi, bu tanmlarn egonun d dn
yadan gelen tehlikelere ve id'in bastrlm drtsel taleplerine
kar zrhlanmasnn deiik biimlerinden baka bir ey olma
dm kantlayabilmektedir. Tarihsel adan kayg kiminde
abartl nezaketin, kimindeyse kaba ve zaman zaman acmasz
tepki biiminin arkasnda gizlenir. Yaam koullarndaki fark
llk, birinin kaygsn u, dierinin bu ekilde yenm esine veya
yenmeye almasma yol amtr. Psikanaliz klinii, pasif-kadms, paranoid-saldrgan, kompulsif nevrotik, histerik, genital
-narsistik vs. gibi karakter tanmlamalaryla, farkllatrlm
tepki tiplerini kapsayan biraz kaba bir ema oluturmutur.
Ama imdi nemli olan ey, gerek "karakter oluumu" olgu
sunun ortak ynn saptamak, gerekse tiplerde byle bir fark
llamaya yol aan temel koullar hakknda bir eyler
sylemektir.

2. Karakter Oluumunun levi


Ele alacamz ilk soru, karakter oluumuna neyin yol a
t ve sreci balattdr. Bu balamda her karakter tepkisi
nin baz niteliklerini hatrlamamz gerekiyor. Karakter, ego
196

nun kronik bir deiimidir; bu deiim katlama olarak betim


lenebilir. Kiilie zg tepki biiminin kroniklemesinin asl
temelidir. Egoyu i ve d tehlikelere kar korumaya yarar.
Kroniklemi koruyucu formasyon olmas nedeniyle "zrh
lanma" adn hak eder. Tabiatyla zrh, bir btn olarak kiinin
psiik hareket kabiliyetinin kstland anlamna gelir. D
dnya ile karakterle ilgisi olmayan, yani atipik ilikiler bu k
stlanmay hafifletirler; normalde kapal olan bir sistem iinde
serbest kalm iletiimleri andrrlar. Bunlar "zrh"taki "gedik
lerdir"; libidinal ve sair eilimler yalanc ayaklar gibi duruma
gre bu gediklerden karlr ve tekrar ieri ekilir. Bununla
birlikte zrhm kendisi esnek olarak dnlmelidir; tepki bi
imi tamamen haz-hazszlk ilkesine gredir. Haz vermeyen
durumlarda zrhlanma artar, haz verenlerde gever. Karakter
deki esneklik derecesi, yani bir duruma uygun olarak d dnyaya
alma veya kendini buna kapatma becerisi, gereklerle baa kabilen
karakter yaps ile nevrotik karakter yaps arasndaki fark oluturur.
Patolojik biimde kat zrhlanmann tipik rnekleri, katatonik
katla meyleden, duygulanm bloke olmu kompulsif ka
rakter ile izofren otizmlerdir.
Karakter zrh drtlerin istekleriyle bunlar karlamayan
d dnyann arpmasnn kronik sonucu olarak ortaya k
mtr. Gcn ve srekli var olma hakkm, drtler ile d
dnya arasndaki gncel atmalardan alr. Zrh d dnyann
drtsel yaam zerindeki -birikmeleri ve ayn nitelikte ol
malar nedeniyle tarihsel bir btn oluturmu olan- etkileri
nin ifadesi ve toplamdr. rnein "burjuva", "memur", "ii",
"kasap" vs. gibi bilinen karakter tiplerini dnrsek ne kas
tedildii hemen anlalr. Zrhn olutuu yer egodur, yani ki
iliin tam da biyofiziksel igdsel yaam ile d dnya
arasmdaki snrda bulunan ksmdr. Bu nedenle zrh egonun
karakteri olarak da nitelendiririz.
Analizlerde, zrhm kesin olarak olumasnn balangcnda
hep gnital ensest arzulan ile bunlarn gerekte tatmin edil
197

memesi arasndaki atmay buluyoruz. Karakter oluumu dipus kompleksini amann belirli bir biimi olarak balyor. Amanm
bilhassa bu biimde olmasna yol aan koullar zeldir, yani
spesifik olarak karakterle ilgilidir. (Bu koullar gnmzde
hkm sren, ocukluktaki cinselliin tabi olduu sosyal du
rumlarda geerlidir. Bu durumlarn deimesiyle birlikte ka
rakter oluumunun koullar, dolaysyla karakter yaplar da
deiecektir.) nk atmay halletmenin bu kadar nemli
olmayan ve gelecekteki kiilii btnyle belirlemeyen baka
yollan da vardr; rnein basit bastrma veya ocuksu nevroz
gelitirme gibi. Bunlarm ortak ynne baktmzda, son de
rece youn genital arzular ile cezalandmlma korkusuyla nce
bastrmak suretiyle kendini koruyan grece zayf bir ego bu
luyoruz. Bu bastrma itepilerin birikmesine yol ayor, bu bi
rikim de basit bastrmay bastrlm drtnn ortaya kma
syla tehdit ediyor. Bunun sonucunda ego deiime uruyor,
mesela rkeke kanma tutumlar gelitiriyor; bu tutumlar
ekingenlik terimiyle zetlenebilir. Bu henz karakterle ilgili ol
mayp, bu ynde yalnzca bir balangtr ama karakter olu
umu asmdan imdiden nemli sonular dourur. Egonun
rkeklii veya benzer bir tutumu bir yandan egonun kstlan
mas anlamna gelmekle birlikte, dier taraftan glendiril
mesi demektir; nk egoyu tehlikelere maruz brakan ve
bastrlm ierii tahrik eden durumlara kar koruma salar.
Bununla birlikte egonun geirdii bu ilk deiimin, rne
in ekingenliin, drtyle baa kmaya yetmedii, aksine
kolayca kayg gelitirilmesine yol at ve daima ocukluktaki
fobinin davramsal temeli olduu grlmektedir. Bastrmay
srdrebilmek iin egonun bir deiime daha uramas ge
reklidir: Bastrmalar skca birbirine tutturulmak, ego katlamak,
savunma kronik olarak alan, otomatik bir nitelik kazanma
ldr. Buna paralel olarak gelitirilen ocukluktaki kayg bast
rlm ieriklere ynelik daimi bir tehdit oluturduu,
bastrlm ierik kaygda dile geldii ve kaygnn egoyu zayf
198

drme potansiyeli bulunduu iin, kaygya kar da koru


yucu bir formasyon yaratlmaldr. Egonun ald btn bu
nlemlerin arkasndaki itici g son tahlilde bilinli veya bi
linsiz cezalandrlma korkusudur ki, anne babalarn ve ei
timcilerin gnmzdeki mutat davranlar yznden gn
begn yeniden alevlendirilmektedir. Bylece ocuun korku
nedeniyle korkuyu da halletmeye almas eklindeki para
doks grnen durum ortaya kmaktadr. Ego, libido ekono
misi asndan gerekli olan katlamasn temelde srece
dayal olarak gerekletirir:
1) stekleri engelleyen gereklikle engelleyen asl kiinin
ahsnda zdeleir.
2) Engelleyen kiiye kar seferber ettii, kayg da reten
saldrganl kendine kar evirir.
3) Cinsel abalara kar tepkisel tutumlar gelitirir; abala
rn enerjilerini kendi menfaatine olarak bunlar savuturmak
iin kullanr.
Birinci sre zrhlanmay amaca uygun ieriklerle doldu
rur. (Kompulsif bir hastann duygulanm kilitlenmesinin an
lam uydu: "Babamn her zaman nasihat ettii gibi kendime
hkim olmalym"; ama "Hazzm kurtarmal ve babama kar
kaytsz olmalym" anlamna da geliyordu.)
kinci sre saldrgan enerjinin belki de en nemli para
sn balar, hareketleri ksmen bloke eder, bylece karakterin
ketleyici unsurunu yaratr.
nc sre bastrlm libidinal itepilerden bir miktar
libido eker, bylece bunlarn iddeti azalr. Bu deiim son
ralar iptal edildii gibi, kalan enerji kateksislerinde hareket
lerin, tatminin ve genel alma becerisinin kstlanmas
sonucunda meydana gelen youn art deiime baskn kar.
Grld zere ego, cezalandrlma korkusu nedeniyle
ve id'in enerjilerini harcayarak zrhlanr; yetitiren ve eiten
kiilerin yasaklarn ve ideallerini ierir. Karakter oluumu,
199

bastrlm ieriin basksn yumuatma ve bunun tesinde


egoyu glendirme eklindeki ekonomik grevini ancak bu
ekilde yerine getirebilir. Ama btn bu srecin bir de br
yz vardr. Eer bu zrhlanma iten gelen drtlere kar en
azndan geici olarak baarlysa, ayn zamanda gerek dtan
gelen uyaranlara gerekse eitimin daha ok etkilemesine kar
geni lde set ekiyor demektir. Kat bir inatln geliti
rildii baz vakalar dnda bu setin zahiri bir itaatkrlm ge
litirilmesine engel olmas gerekmez. rnein pasif-kadms
karakterde grlen yzeysel itaatkrlm ite son derece kat
bir mukavemetle birlemesinin mmkn olduu da unutul
mamaldr. Bu noktada zrhlanm ann kiminde kiiliin yze
yinde, kiminde ise kiiliin derinliinde gerekletiini vur
gulamak gerekir. Derindeki zrhlanmada kiiliin dtan gze
arpan grnts, kiiliin gerek deil zahiri ifadesidir. Y
zeyde zrhlanmaya duygulanm kilitlenmi kompulsif karak
terle paranoid- saldrgan karakteri, derindeki zrhlanmaya da
histerik karakteri rnek olarak gsterebilirim. Zrhlanmann
derinlii, nceki geliim evrelerine gerileme ve taklma koul
larna bal olup, ayrnt olarak karakter farkllatrmalar ko
nusuna dahildir.
Karakter zrh ocukluktaki cinsel atmann sonucu ve
belli bir baa kma biimiyse, karakter oluumunu etkileyen
kltr evremizin koullar altnda vakalarn ounda ileri
deki nevrotik atmalarn ve belirti nevrozlarnn temelini
oluturacaktr; karakter nevrozunun tepki temeli haline gelecek
tir. Bu konuyu ileride daha ayrntl olarak ele alacaz. u
anda ksa bir zetle yetineceim.
Karakteri enerjinin cinsel ekonomi asndan dzenlenme
sine izin vermeyen bir kiilik yaps, ileride nevrotik bir has
taln ortaya kmasnn n koulunu oluturur. Dolaysyla
hastala yol aan temel unsur, ocukluktaki cinsel atmann
ve dipus kompleksinin kendisi deil, bunlar halletme bii
midir. Ancak bu halletme biiminin kendisi aile atmasnn
200

trnden (cezalandrlma korkusunun younluu, drt tat


minine getirilen snrn boyutu, anne babarun karakteri vs.)
geni lde etkilenir. Bu nedenle kk ocuun egosunun
dipus evresine kadar olan ve bu evredeki geliimi, kiinin so
nunda nevrotik mi yoksa sosyal baarnn ve cinsel gcn te
meli olan dengeli cinsel ekonomiye sahip biri mi olacan
belirler.
Nevrotik karakterin tepki temelinin belirgin zellii, ok
ileri gitmi ve egoyu ileride dzenli bir cinsel yaam ve cinsel
deneyim salayamayacak ekilde katlatrm olmasdr. Bu
durum, bilind drtsel glerin enerjilerini boaltamamalarma ve cinsel birikimin daimi olmakla kalmayp srekli art
masna yol aar. Gzlemlerimize gre bunun dourduu ilk
sonu, nemli yaam durumlarnda gncel atmalarla ba
lantl olarak ortaya kan cinsel isteklere kar karakterin olu
turduu tepkilerde devaml bir arttr (ilecilik ideolojisi vb.).
Bunun sonucunda birikim artar, fobiye kar tedbire ok ben
zeyen yeni tepki oluturmalara yol aar; byle bir dng olu
ur. Ama birikim zrhlanmann artmasndan giderek daha
hzl artar, tepki oluturma artk psiik gerginlii gidermeye
yetmez. Bu noktada bastrlm cinsel isteklerin da vurulmas
balar, bunlar derhal belirti oluturarak savuturulur (bir fobi
veya dengi bir ey oluur).
Egonun eitli savunma pozisyonlar bu nevrotik srete
st ste gelir ve i ie geer; kiiliin enine kesitinde, geliim
tarihi asndan farkl zaman dilimlerine ait karakter tepkile
rini yan yana buluruz. Egonun sonunda gerekleen kme
aamasnda, kiiliin enine kesiti, bir volkan patlamasndan
sonra deiik jeolojik katmanlara ait talarm karmakark ya
yld bir araziye benzer. Bununla birlikte bu karkln iin
den btn karakter tepkilerinin baat anlam ve en nemli
mekanizmas ok gemeden ortaya karlr. Bunlar bir kez
saptanp anlald m en ksa yoldan ocukluktaki ana at
maya gtrrler.
201

3. Karakteri Farkllatran Koullar


Salkl zrhla hastalkl zrhn birbirinden ayrt edilmesini
salayan hangi koullar imdiden grlebilmektedir? Bu so
ruya biraz somut bir cevap verip, bylece eitim alanna ipu
lar temin edemediimiz srece karakter oluumuna ilikin
aratrmamz ksr bir kuram olmaktan teye gemez. Bununla
birlikte, gnmzn cinsel dzeni karsnda aratrmalarmzm sonulan, salkl bireyler yetitirmek isteyen eitimciyi
ok zor bir durumda brakacaktr.
ncelikle bir kez daha vurgulayalm ki karakter oluumu
yalnzca drt ile bunun engellenmesinin arpmasna deil,
bunun ne ekilde olduuna, karakteri oluturan atmalarn
hangi evrede vuku bulduuna ve hangi drtlerle ilgili oldu
una da baldr.
Ynmz tayin edebilmemiz iin bir yn kouldan bir
ema oluturalm. O zaman ilke asndan genel olarak aa
daki olanaklar grrz. Karakter oluumunun sonucu:
drtnn engellendii evreye;
engellenmelerin sklna ve younluuna;
engellemenin asl olarak yneldii drtlere;
izin vermeyle engelleme arasmdaki orana;
engelleyen balca kiinin cinsiyetine;
engellemelerin kendi ilerindeki elikilere baldr.
Bu koullarn hepsini, eitim, ahlak ve ihtiyalarn tatmin
edilmesiyle ilgili o gnk sosyal dzen, yani son tahlilde top
lumun o gnk ekonomik yaps belirler.
leriye dnk olarak nevrozlardan korumann tek hedefi,
bir yandan egoya i ve d dnyaya kar yeterli destek veren,
dier taraftansa ruhsal ekonomi iin gerekli olan cinsel ve sos
yal hareket zgrln salayan karakterler yaratmak ola
bilir. Bu nedenle ncelikle ocuun igdlerinin tatmininin
her engelleniinin ilke olarak ne gibi bir sonu dourduunu
akla kavuturmamz gerekiyor.
202

Gnmzdeki eitim yntemleri trndeki her engelleme,


libidonun egoya geri ekilmesine ve bunun sonucunda ikincil
narsisizmin glenmesine neden olur;5 bu bile egonun karak
teri ego hassasiyetinin artmas anlamnda deitirmesi demek
olup, rnein rkeklikte ve kaygya kaplma eiliminin art
masnda dile gelir. Engelleyen kii seviliyorduysa -k i genelde
yledir- nce bu kiiye kar e zamanl elikili duygular ge
liir, ardmdan zdeleme vuku bulur: ocuk engellemenin
yan sra bu kiinin belirli karakter zelliklerini, stelik tam da
kendi drtsne kar olanlarm zmser. Bu durumda drt
asndan nihai sonu, temelde bastrlmas veya baka trl
halledilmesidir.
Bununla birlikte, engellemenin karakter zerindeki etkisi,
drty ne zaman engellediine gre farkllk gsterir. Drt
ortaya kmaya balarken engellenirse fazlasyla iyi biimde
bastrlr; bu durumda zafer tam olmakla birlikte, drt artk
ne yceltilebilir ne de bilinli olarak tatmin edilebilir. rnein
anal erotiin ok erken bastrlmas, anal yceltmelerin geli
mesini aksatr ve ar anal tepki oluumlarma ortam hazrlar.
Karakteroloji asndan daha da nemlisi, drtlerin kiilik ya
psnda devre d braklmas sonucunda bir btn olarak ki
iliin faaliyetinin zarar grmesidir. rnein saldrganln ve
motor ilevlerden duyulan hazzn fazlasyla erken engellen
dii ocuklarda bunu grmek mmkndr. Engelleme sonra
dan alma becerisinde tutukluk olarak etkisini srdrmeye
devam eder.
Bir drt geliiminin zirvesindeyse tamamen bastrlmas
artk pek mmkn deildir. Bu aamada yaplacak bir engel
(5 ) Dipnot, 1945: Orgon biyofizii kavramlaryla ifade edersek: Birincil doal ihtiyalarn srekli
olarak engellenmesi, biyosistemin kronik biimde kaslmasna yol aar (kas zrh, sempatikotoni
vs.). Engellenen birincil drt ile zrh arasndaki atma ikindi antisosyal itepilerin (sadizm
vs.) olumasna neden olur. Birincil biyolojik drtler zrh delerve bu srada ykc sadist itepilere
dntrlrler.

203

leme artk yalnzca yasak ile drt arasnda zlmesi mmkn


olmayan bir atma yaratr: Drt tamamen ortaya kmken
ani ve allmadk biimde engellenirse, drtsel kiiliin ge
limesi iin zemin hazrlanm demektir.6 Bu takdirde ocuk
yasa tam olarak zmsemez ama buna ramen gl sulu
luk duygulan gelitirir, bu duygular da drtsel eylemi g
lendirerek kompulsif itki haline getirirler. Bu yzden drtsel
psikopati vakalarnda dzensiz bir karakter yapsyla karla
rz; bu yap d ve i dnyaya kar yeterli zrhlanma gerek
liliinin tam aksidir. Drtsel kiilikte, drtye kar tepkinin
deil, tersine bizzat drtnn (arlkl olarak sadist itkiler)
gerek hayali tehlikeli durumlara gerekse drtden kaynakla
nan tehlikelere kar savunma salamas tipiktir. Bozuk genital yap sonucunda libido ekonomisi berbat durumda olduu
iin, cinsel birikim kaygy ve kaygyla birlikte karakter tepki
lerini zaman zaman her trl arla varncaya kadar artrr.
Drtsel karakterin kart drtleri ketlenmi karakterdir.
Drtsel karakterin zelliinin ortaya km drt ile bunun
zirvedeyken aniden engellenmesi arasndaki atma olmasna
karlk, drtleri ketlenmi karakterin zellii, drt gelii
minin bandan sonuna kadar uygulanan engellemelerin ve
sair kstlayc eitim yntemlerinin yaratt birikimdir. Bu
duruma uygun olarak karakter zrh kat olma eilimindedir,
bireyin psiik hareket zgrln nemli lde kstlar,
depresif durumlar ve kompulsif belirtiler iin tepki temeli
oluturur (ketlenmi saldrganlk). Ama bu zrh insanlar yu
muak bal, eletirmeden, itiraz etmeden her eyi kabullenen
yurttalara dntrr; sosyolojik nemi budur.
lerideki cinsel yaamn tr asndan en nemli unsur
eiten esas kiinin cinsiyeti ile karakteridir. Otoriter toplumun
ocuk zerindeki hayli karmak etkisini, ailelerden ina edi
(6) Kr. Reich:"DertriebhafteCharakter"(1925),"/r/e5c/?r/ften/"balklyaynda (Kln 1977)
vardr.

204

len bir eitim organizasyonunda toplumsal etkinin ana uygu


layclarnn temelde anne ile baba olduklar olgusuna indir
geyelim. Anne babalarn ocuklarna ynelik ou zaman
bilinsiz cinsel yaklam sonucunda baba kz evlad, anne
erkek evlad daha ok sever ve daha az reddeder, bu yzden
daha az kstlar ve eitir. Dolaysyla ou durumda cinsel
yaklam tek bama, ayn cinsten olan ebeveynin balca eiten
kii olmasn belirler. ocuun hayatnn ilk yllarnda ve a
lan nfusun ounluu karsmda eitim iinin anneye kay
d ekincesiyle, ayn cinsle zdelemenin ba ektii, yani
kz evladn anneninkine, erkek evladn babanmkine benzeyen
bir ego ve sperego gelitirdii sylenebilir. Bununla birlikte,
aile iinde eitli keyfiyetlerin veya anne babalarn karakter
lerinin oluturduu zel durumlar nedeniyle bu genel kural
dan sapmalar da ok sk grlr. Baz tipik hatal zdeleme
temellerine deinelim.
nce erkek ocuktaki durumlara bakalm. Normal art
larda, yani basit dipus kompleksi gelitirmise, annesi ken
disini babasndan daha ok sevmi ve isteklerine babadan
daha az engel olmusa, babayla zdeleecek ve -babann mi
zacnn aktif-erkeksi olmas artyla- erkeksi aktiflik dorul
tusunda geliecektir. Buna karlk, anne kat, "erkeksi" bir
kiilik idiyse, en nemli engellemeleri o yaptysa, erkek ocuk
arlkl olarak onunla zdeleecek ve annenin esas engelle
mesine maruz kald erojen evreye gre anneyle fallik veya anal
temele dayal bir zdeleme gelitirecektir.
Anneyle fallik temelli zdeleme halinde fallik-narsistik
bir karakter geliir; bunun narsisizmi ve sadizmi zellikle ka
dnlara kardr (kat anneden intikam alma). Bu tutum karak
terin ok derine bastrlm olan ilk bataki anne sevgisine
kar savunmasdr; sevgi annenin engelleyici etkisinin ve
onunla zdelemenin yamnda varln srdrememi, daha
ok d krklyla sonulanmtr. Daha net ifade edersek:
205

Sevgi karakter tutumuna dnmtr; bununla birlikte ana


lizle bu tutumdan zlp karlmas her zaman mmkn
dr.
Anneyle anal temelli zdeleme durumunda karakter
pasif ve kadns olmutur ama erkeklere deil kadnlara kar;
bu tr karakterler sklkla sert kadn fantezisi ieren mazoist
sapkln temelini oluturur. Bu karakter formasyonu ou
zaman, ocuklukta anneye duyulan ksa sreli ama youn fallik arzulara kar savunma ilevi grr. Anne tarafndan idi
edilme kaygs duyulur; bu kayg anneyle anal zdelemeyi
destekler. Bu karakter formasyonunun spesifik erojen temeli
anal evreye taklmadr.
Erkein pasif ve kadns karakterinin temelini daima an
neyle zdeleme oluturur. Yukarda anlatlan karakter tipin
de anne, engelleyen eitici olmas nedeniyle kaygnn nesne
sidir de, tutum bu nesneye yneliktir. Buna karlk babann
ar sertliinin neden olduu bir pasif-kadms karakter biimi
vardr. yle gelimitir: Erkek ocuk genital arzularnn ger
ekleecei korkusuyla erkeksi-fallik izgiden kadms-anal
izgiye geri ekilmi, burada annesiyle zdelemi ve nce
babasna, sonralar btn otoritelere kar pasif ve kadns bir
yaklam benimsemitir. Abartl nezaket ve hatrinaslk, yu
muaklk ve sinsilik eilimi bu tipin zellikleridir; tutumuyla
aktif erkeksi abalar, en bata da babasna olan bastrlm nef
retini savuturur. Ama fiilen mevcut kadms-pasif mizacnn
(egoda anneyle zdeleme) yannda ego idealinde babasyla
zdelemitir (speregoda ve ego idealinde babayla zde
leme); fallik pozisyon eksikliinden tr bu zdelemeyi
hibir zaman gerekletiremeyecektir. Daima kadns olacak ve
erkeksi olmak isteyecektir. Kadns ego ile erkeksi ego ideali
arasndaki bu gerilimden doan youn bir aalk duygusu
kiiliine her zaman mahzunluk bazen de ezilmilik damga
sn vuracaktr. Bu tr vakalarda daima grlen ar cinsel g
bozukluu genel duruma rasyonel bir gereke salar.
206

Bu tipi anneyle fallik temelde zdeleen tiple karlatr


dmzda, fallik-narsistik karakterin aalk duygusunu (yal
nzca deneyimli biri tarafndan anlalabilecek ekilde) baa
ryla savuturduunu, pasif-kadms karakterde ise aalk
duygusunun apak gze arptn grrz. Fark yaratan ey
erojen temel yapdr: Fallik libido erkeksi ego idealine uyma
yan btn tutumlar tamamen dnleme becerisini salarken,
erkekte cinsel yapnn merkezi olarak anal libido byle bir
dnlemeyi imknsz klar.
Tersine olarak kz ocuklarnda fazla engellemeyen bir ba
bann kadms karakterin olumasna katkda bulunmas sert,
acmasz bir babaya nazaran daha muhtemeldir. Bir dizi klinik
karlatrmadan, kz ocuunun acmasz babaya tipik tepki
olarak erkeksi-sert karakter gelitirdiini gryoruz. Her
daim hazrda bekleyen penis kskanl etkinletirilir ve ego
nun karakter deiimine uramasyla erkeklik kompleksine
dnr. Bu durumda sert, erkeksi-saldrgan zellik, babann
sevgisizliinden veya sertliinden tr bastrlmak zorunda
kalman babaya ynelik ocuksu-kadms yaklama kar zrh
lanma ilevi grr. Buna karlk baba yumuak ve sevecen
idiyse, kk kz nesne sevgisini (tensel bileenleri katmadan)
byk lde koruyabilmi, hatta gelitirebilmitir; babayla
zdelemek zorunda kalmamtr. Geri genelde bu kzda da
penis kskanl vardr ama heteroseksel alanda engelleme
ler nispeten az olduu iin karaktere etkisi olmamtr. Gr
yoruz ki u veya bu kadnda penis kskanl olduu iddias
hibir ey ifade etmez. nemli olan bu kskanln karakter
ve belirti itibariyle etkisidir. Bu tipte belirleyici olan, egoda an
neyle zdelemenin gereklemi olmasdr; zdeleme "ka
dns" olarak tanmlanan karakter zelliklerinde kendini
gsterir.
Bu karakter yaprm korunmas, ergenlikte ok ksa sre
de diiliin daimi temeli olarak vajinal erotiin eklemlenmesi
artna baldr. Bu yata babann veya ideal baba rneklerinin
207

yaratt youn d krklklar, ocuklukta gereklememi


olan erkeksi zdelemeyi tevik edebilir, uykuda olan penis
kskanlm etkinletirebilir ve bylece sonradan erkeksi ka
raktere dnmeye yol aabilir. Bu durumu, heteroseksel ar
zularn ahlki nedenlerle (ahlk, otoriter anneyle zdele
me) bastran ve bylece erkeklere ynelik hayal krklklarn
tetikleyen kzlarda ok sk gryoruz. Vakalarn ounda bu
tr dii karakterler histerik miza gelitirmeye meylederler.
Genital cinselliin srekli olarak nesneye ynelmesi (cilve) ve
i ciddileir gibi olunca genital kayg gelitirilerek geri ekil
mesi (histerik genital kayg) durumu mevcuttur. Kadndaki
histerik karakter, kendi genital arzularna ve nesnenin erkeksi
saldrganlna kar koruma ilevi grr. Bu konu ileride ay
rntl olarak ele alnacaktr.
Analizlerimizde karlatmz zel bir durum, kat anne
lerin karakter asndan ne erkeksi ne de kadns olan, tam ter
sine ocuksu kalan veya yeniden ocuksulaan kz evlatlar
yetitirmeleridir. Anne ocua ok az sevgi gstermitir, an
neye kar sevgi-nefret atmas nemli lde nefret lehine
ar basm, ocuk bu nefretin barndrd tehlikelerden tr
cinsel geliimin oral evresine geri ekilmitir. Kz ocuk genital
dzeyde anneden nefret eder, nefreti bastrr ve oral yaklam
benimsedikten sonra nefreti anneye ynelik tepkisel sevgiye
ve felce uratan bir bamlla dntrr. Bu tr kadnlar
yalca veya evli kadnlara kar tuhaf bir yapkan davran ge
litirirler; mazoist biimde onlara balanrlar, pasif ecinsel
eilim gsterirler (sapk oluumlarda cunnilinguscinsel or
gan yalama, -.n.), ileri yataki kadnlarn himayesine girerler,
erkeklere pek az ilgi gelitirirler; btn varlklarna "bebeksi
tavrlar" egemendir. Dier her karakter tutumu gibi bu tutum
da bastrlm arzulara kar zrhlanma ve d dnyadan gelen
uyaranlara kar korunmadr. Burada karakter anneye ynelik
youn nefret eilimlerine kar oral savunma ilevi grr. Bu
eilimlerin arkasnda derinlerde erkee ynelik yine savutu
208

rulmu normal kadns yaklam yatar; bu yaklam kefet


mek genellikle ok zordur.
Buraya kadar gz nnde bulundurduumuz tek olgu, en
gelleyen eitici kiinin cinsiyetinin karakterin biimlenme
sinde asl nemi haiz olduuydu; bu balamda kiinin karak
terine yalmzca "kat" ve "yumuak" etkide bulunmas asn
dan deindik. Ancak ocuun karakterinin oluumu belirle
yici olan baka bir adan da anne babasmn mizacna (ki bunu
da zamannda genel ve zel sosyal etkiler belirlemitir) bal
dr. Resmi psikiyatrinin kaltsal olarak nitelendirdii olgularn
(ki bunlar izah edememektedir) ounu yeterince derine ine
rek analiz ettiimizde, bunlarn erken yata atmal zde
lemelerin sonucu olduu ortaya kmaktadr.
Tepki biimlerinde kaltsal yatknln roln yadsmyo
ruz. Sonuta yeni doann bile "karakteri" vardr. Ancak biz
ortamn etkisinin belirleyici olduunu dnyoruz. Var olan
bir yatknln gelitirilmesini, glendirilmesini veya geli
mesine hi izin verilmemesini ortam belirler. Belirli bir yaa
kadar belli tepki biimleri sergilendiinin ama o yatan sonra
tamamen farkl bir karakter geliimi gsterildiinin analizle
ispatland vakalar, karakterin doutan olduu grn en
gl ekilde rtmektedir. rnein hasta nceleri kolay he
yecanlanan ve coan biri iken sonradan depresif veya nceleri
fevri ve hareketli iken sonradan sessiz ve tutuk olmutur. Bu
nunla birlikte byk olaslkla kiiliin belli bir temel zellii
doutan mevcuttur ve deimesi pek mmkn deildir. Ka
ltsal etmenlere gereinden ok vurgu yaplmasnn nedeni
kukusuz, eitimin etkileri doru deerlendirildiinde yap
lacak eletirinin yol aaca sonulardan bilinsiz olarak ekinilmesidir.
Bu tartmal konu ancak, nemli bir resmi makam toplu
deney yapmaya karar verip rnein anne babalar psikopat
olan 100 ocuu doumdan hemen sonra ayrarak dzgn bir
eitim ortamma yerletirir ve elde edilen sonulan psikopatik
209

ortamda yetien baka 100 ocua ilikin verilerle karlat


rrsa nihai olarak akla kavuabilir.
Temel karakter yaplarna ilikin olarak buraya kadar su
nulan taslaklara bir kez daha ksaca gz attmzda, hepsinin
ortak ynnn, anne baba-ocuk ilikisindeki atmalarla
balamalar, bu atmalar zel bir ekilde halletmeleri ve ayn
zamanda gelecee dnk olarak korumalar olduunu gr
yoruz. Bir keresinde Freud dipus kompleksinin idi edilme
kaygs yznden battm saptamt. Bu saptamaya unu ek
leyebiliriz: Geri kompleks batar ama baka bir biimde yeni
den ortaya kar; ksmen kompleksin ana hatlarn arptlm
ekilde srdren, ksmen de temel unsurlarna kar tepki olu
umlar tekil eden karakter tepkilerine dnr.
zet olarak ayrca, nevrotik karakterin yalnzca ierik deil
biim bakmndan da aynen belirti gibi tavizlerden ina edil
mi olduunu syleyebiliriz. ocukluktaki drt isteklerini
ve ayn veya farkl geliim evrelerine ait savunmay ierir. o
cukluktaki ana atma, belli bir biimde ortaya kan tutumlara
dnm olarak, kroniklemi otomatik tepki biimlerinde var
ln srdrr; bu tutumlarn daha sonra analiz tedavisiyle
tepki biimlerinden zlp karlmas gerekir.
Beeri geliimin bir evresine ilikin bu kavray, Freud'un
bir keresinde ortaya att bir soruyu cevaplamamz salyor:
Bastrlm ierik hangi biimde korunuyor, ifte kayt olarak
m, anlarn brakt izler olarak m yoksa baka trl m? h
tiyatla yaklaarak u sonucu karabiliriz: ocuklukta yaa
nanlarn karaktere ilenmeyen ksmlar duygu ykl an izleri
olarak, dntrlerek karakterin paras haline gelmi olan
ksmlar ise gncel tepki biimleri eklinde korunmaktadr.
Bu anlalmas g bir sre olsa da, "ilev olarak varln sr
drme" olgusundan kuku duyulamaz, nk analiz terapi
sinde bu tr karakter ilevlerini yeniden asl bileenlerine ayr
may baaryoruz. Burada rnein histerik bellek kaybnda
olduu gibi batm bir eyin yzeye karlmas deil, bir
210

kimyevi maddenin bir terkipten karlarak yeniden elde edil


mesi ile karlatrlabilecek bir sre sz konusudur. Baz ar
karakter nevrozu vakalarnda yalnzca ierikleri analiz ettii
mizde dipus amasn ortadan kaldrmay niin baarama
dmz da imdi daha iyi anlyoruz. Bunun nedeni, atma
nn imdiki zamanda hibir ekilde mevcut olmayp, yalnzca
ekli tepki biimlerini analizle zmek suretiyle elde edilebi
lecek olmasdr.
deal tiplere ilikin olarak izleyen blmlerde yer alan ve
spesifik olarak hastalkl ruhsal dinamiklerin, spesifik olarak
gereklerle baa kabilen ruhsal dinamiklerden izole edilme
sine dayanan snflandrmalar yararsz kuramsal megaleler
olmaktan ok uzaktr. Bilinli hedefimiz, bu snflandrmalara
dayanarak eitim alanna uygulanabilir hedefler sunabilecek
bir ruhsal ekonomi kuram elde etmektir. Byle bir ruhsal enerji
ekonomisi kuramn uygulamaya koyup tevik etmek veya
reddetmek elbette yalnzca toplumun bilecei itir. Gnmz
toplumu, cinsellii reddeden ahlk anlay ve kitlelere asgari
geim standardn bile salamayan ekonomik yetersizlii
nedeniyle bu tr olanaklar dikkate almaktan da, bunlar uy
gulama olanandan da ok uzaktr. ocukluun ilk dnem
lerindeki ebeveyne ballk ile mastrbasyonla mcadelenin,
ergenlikte cinsel perhiz talep edilmesinin ve cinsel ilgilerin
(bugn sosyolojik adan hakl olan) evlilik kurumu iine s
ktrlmasnn, cinsel ekonomi ynnden ruhsal dengenin
salanmas ve yrtlmesi iin gerekli koullarn tam tersini
tekil ettiklerini peinen belirtirsek durum hemen anlalacak
tr. Egemen cinsel dzen kanlmaz olarak nevrozlarn karak
terdeki temelini yaratmaktadr. Her trl arala savunulan
gnmz ahlk cinsel ve ruhsal ekonomiyi olanaksz klmak
tadr. Nevrozlarla ilgili psikanaliz aratrmalarnn sosyal
alanla ilgili olarak vard kat sonulardan biri budur.

211

II
GENTAL KARAKTER
LE NEVROTK KARAKTER
Karakterin cinsel ekonomi asndan ilevi

1. Karakter ve Cinsel Birikim


imdi karakterin hangi nedenle oluturulduu ve ekono
mik ilevinin ne olduu konusuna eilelim.
Birinci soruya yant, karakter tepkilerinin dinamik ilevi
nin ve bir amaca ynelik alma biiminin gzlemlenmesiyle
balar: Karakterin temelde ve en bata narsistik bir korunma meka
nizmas olduu grlmektedir.1 O zaman u tahmin akla yakn
dr: Karakter imdiki zamanda, rnein analiz durumunda,
en bata egoyu korumaya yaryorsa, zamannda tehlikelerden
koruyan bir aygt olarak ortaya kmtr. Ve her bir vakanm
karakter analizinden, karakterin nihai olarak olutuu dne
(1 ) Burada grlerimizi Alfred Adlerin karakter oluumuna ve"gvenlie"ilikin grlerinden
ilke olarak ayrmak gerekir.
a) Adler, libidonun deil asabi karakterin analizinin belirleyici olduu teziyle psikanalizden ve
libido kuramndan sapmaya balamtr. Libido ile karakteri birbirine zt kabul etmesi ve incele
melerde libidoyu tamamen devre d brakmas, tam da psikanalize tamamen aykr olan bir tu
tumdu. Biz de ayn sorundan, yani btn kiilik ve karakter olarak nitelendirdiimiz eyin bir
amaca ynelik alma biiminden yola kmakla birlikte, ilke olarak farkl bir kuram ve yntem
kullanyoruz. Ruhsal organizmay neyin bir karakter oluturmaya zorlad sorusunu sorduu
muzda karakteri nedensellik asndan inceliyoruz ve ancak ikincil olarak nedenden trettiimiz
amacna ulayoruz (Neden: Hazszlk; Ama: Hazszlktan korunma). Adler ayn sorunda ereki
bir bak as kullanmtr.

212

me, yani dipus yana nfuz edildiinde, karakterin tehlike


lerle dolu d dnyann ve id'den gelerek sktran taleplerin
etkisiyle biimlendii sonucu ortaya kmaktadr.
Lamarck'm kuramna dayanarak Freud ve zellikle de Ferenczi, ruhsal alanda iki trl uyum aynm yapmlardr. Or
ganizma varlm idame ettirebilmek iin evreyi (teknik ve
medeniyet) deitirir (alloplastik uyum) veya kendisini deiti
rir (otoplastik uyum). Biyolojik adan incelendiinde, karakter
oluumu, d dnyann (aile yaps) rahatsz edici ve hazszlk
yaratan uyaranlarndan tr balatlan bir otoplastik ilevdir.
d ile libido tatminini kstlayan veya tamamen engelleyen d
dnyann arpmas ve bu srada gelitirilen gerek kayg so
nucunda ruhsal aygt tepki olarak bir koruma aygt rgtler
ve kendisi ile d dnya arama yerletirir. imdilik yalnzca
kabaca deinilen bu sreci kavramak iin, bir sre dinamik ve
ekonomik bak as yerine topik bak am kullanmamz
gerekiyor.
Ruhsal aygtn da dnk, bu yzden de d etkilere
maruz kalan ksm olan ego (Freud bunu uyaranlara kar ko
ruma aygt olarak kavramay retmitir), karakter oluumu
nun gerekletii yerdir. Freud egonun id ile d dnya (veya
id ile sperego) arasnda tampon sfatyla vermek zorunda ol
duu mcadeleyi ak ve anlalr biimde betimlemitir. Bu
mcadelenin en nemli yn, kendini idame ettirme ereve
sinde egonun dman taraflar arasnda araclk yapma girii
b) Biz karakter oluumunu libido ekonomisi asndan agklamaya alyoruz, dolaysyla Adler'den
tamamen farkl sonulara ulayoruz; Adler aklama iin "erk istemi" prensibini seiyor ve bu er
evede narsistik ksmi bir aba olarak "erk isteminin" bir btn olarak narsisizmin ve nesne libi
dosunun akbetlerine baml olduunu gzden karyor.
c) Adlerln aalk duygusunun ve bunu dnleme yollarnn etki biimine dair formlleri do
rudur, hibir zaman da inkr edilmemitir; ne var ki bunlarda da daha derinlerdeki libido, zellikle
de organ libidosu sreleriyle olan balant eksiktir. Biz ise aalk duygusunun kendisini ve ego
daki etkilerini libido kuram asndan zyoruz; Adler'den aynldmz nokta tam da budur.
Sorun Adler iin biten yerde bizim iin yeni balamaktadr.

213

minde d dnyann engelleyen nesnelerini, zellikle id'in haz


ilkesine engel tekil eden nesneleri bnyesine almas ve ahlaki
merci olarak, sperego olarak tutmasdr. Bu bakmdan ego
nun ahlk id'den kaynaklanan, yani narsistik-libidinal orga
nizmada gelien deil, aksine sktran ve tehdit eden d
dnyadan alnp benimsenen yabanc bir bileendir. Psikanalitik igd kuram ruhsal organizmada ilk bakta en ilkel ih
tiyalardan oluan bir demetten baka bir ey bulamaz; bun
larn temeli bedendeki uyarmlardr. Geliim sreci iinde ego
ruhsal organizmann bir ksmn zel bir ekilde farkllatr
mak suretiyle bu ilkel ihtiya demeti ile d dnya arasna
girer. Bunu daha iyi anlayabilmek iin rnein tek hcrelileri
dnelim. Kkayakllar, nllar ve dierleri hoyrat d dn
yaya kar kendilerini protoplazmann kimyevi salglaryla bir
birine tutturulan inorganik maddelerden oluan bir zrhla
korurlar. Bu tek hcrelilerin bazlar salyangoz gibi kvrml,
bazlar halka biiminde dikenli kabuklar olutururlar. Bu
zrhl tek hcrelilerin hareket kabiliyeti basit amibe nazaran
nemli lde kstlanm, d dnya ile temas, hareket ve bes
lenme amacyla zrhtaki kk deliklerden karlp tekrar geri
ekilebilen yalanc ayaklara indirgenmitir. Bu benzetmeyi ile
ride de sk sk kullanacaz ama daha imdiden egonun ka
rakterini -belki de genel olarak Freudcu egoyu- id'in d
dnyadan gelen uyaranlara kar koruyucu zrh olarak kav
rayabiliriz. Freudcu anlamda ego bir yapsal mercidir. Burada
karakter deyince yalnzca bu merciinin d grn biimini
deil, egonun gsterdii btn tipik, yani bir kiiliin spesifik
tepki biimlerinin toplamn da anlyoruz; ksacas znde di
namiklerin belirledii ve tipik grn biiminde (yry
ekli, mimik, duru, konuma tarz, sair davran biimleri)
kendini ifade eden bir faktr anlyoruz. Egonun bu karakteri
d dnya unsurlarndan, yasaklardan, drtlerin kstlanma
sndan ve ok eitli zdelemelerden oluur. Dolaysyla ie
rik olarak karakter zrhnn unsurlarnn kayna dsal, yani
214

toplumsaldr. Bu unsurlar neyin bir arada tuttuu, hangi di


namik srecin zrh pekitirdii sorusunu ele almadan nce
vurgulamalyz ki, d dnyaya kar korunma karakter olu
umuna yol aan ana neden olmakla, birlikte, sonralar da ka
rakterin balca ilevini kesinlikle oluturmaz. Uygar insann
elinde d dnyann gerek tehlikelerine kar korunmay sa
layacak bir dolu ara, yani her trl sosyal kurum vardr. A y
rca, ok gelimi bir organizma olarak kamak veya mcadele
etmek iin kas sistemine, tehlikeleri ngrmek ve kanmak
iin zekya sahiptir. ster iinde duyduu rahatszlk, ister i
gd sistemine ynelik dtan gelen tahrikler sonucu olsun,
drtlerden gelen bir tehlike, yani iten kaynaklanan bir kayg
durumu olduunda karakterin korunma mekanizmalar tipik
biimde ilemeye balar. O zaman karakterin grevi, dearj
yolu bulamayan drtlerin enerjisinin yaratt gncel kaygy
(birikim kaygsn) yenmektir.
Karakterin bastrmayla ilikisi u srete grlebilir: Dr
tlerin taleplerini bastrma gereklilii karakter oluumunu
balatr ama dier taraftan bir kez oluan karakter artk bas
trma zahmetine girmez, sradan bastrmalarda serbest dola
an drt enerjileri karakter formasyonlar iinde tketilir. Bu
bakmdan, bir karakter zelliinin olumas bastrmann ya
ratt atmann zme kavutuunu gsterir; ya bastrma
srecinden tasarruf edilmitir ya da gerekletirilmi bir bas
trma egoya uygun nispeten kat bir biime dntrlmtr.
Bu nedenle karakter oluturma sreleri egonun ruhsal orga
nizmann abalarm birletirme eilimine tamamen uygundur.
Bu olgular, kat karakter zelliklerine dnm olan bastr
malarn niin rnein belirtiye yol aan bastrmalardan ok
daha zor bertaraf edildiklerini aklar.
Karakter oluumunun k noktas olan gerek tehlikelere
kar korunma ile sonundaki ilevi (drtlerin yaratt tehli
keye kar, birikimden doan kaygya kar koruma ve drt
enerjilerinin tketilmesi) arasmda belirli bir iliki vardr. Top
215

lumsal dzen, zellikle de ilkel doal durumdan uygarla


gei, libidinal ve sair ihtiyalarn tatminini ok kstlamtr.
nsanln imdiye kadarki geliiminde belirgin zellik, cin
selliin giderek kstlanmasdr; zelde ataerkil uygarln ve
gnmz toplumunun gelimesine paralel olarak genital cin
sellik giderek paralanm ve kstlanmtr. Bu sre ilerledii
lde gerek korkuya yol aan nedenler azalm ve seyreklemitir, elbette yalnzca birey asndan; toplum dzeyinde
ise bireyin yaamna ynelik gerek tehlikeler artmtr. Emperyal savalar ve snf kavgalar kukusuz ilkel alardaki
tehlikelerden ok daha ar basmaktadr. Buna ramen mede
niyet bireysel durumlarda gvenlik avantajm beraberinde ge
tirmitir. Ama bu avantajn dezavantaj da vard. Gerek
kaygdan kanmak iin drtleri kstlamak gerekiyordu;
insan ekonomik kriz sonucu alktan lecek duruma gelse bile
saldrganlm yaamamaldr, cinsel drt ise sosyal normlar
ve nyarglarla zincire vurulmutur. Normlar inemek der
hal gerek bir tehlike dourur, rnein "hrszlk" ve ocuk
yata mastrbasyon iin ceza veya ensest ve ecinsellik iin
hapis. Gerek kaygdan kamld lde libido birikimi ve
buna bal olarak birikim kaygs artar. Dolaysyla gncel
kayg ile gerek kayg birbirleriyle tamamlayc bir tezat olu
tururlar: Gerek kaygdan kamld lde birikim kaygs artar
veya tersine. Korkusuz kii toplum tarafndan dlanmay gze
alarak gl libidinal ihtiyalarm tatmin eder. Yeterli sosyal
rgtlenmeleri olmad iin hayvanlar gerek korku durum
larna daha fazla maruzdurlar ama evcilletirilme basksna
maruz kalmadka -k i o zaman da yalnzca zel koullar al
tnda- drt birikimi skntsn pek ekmezler.
Burada (gerek) kaygdan kanmay ve (birikimden kaynak
lanan) kaygy balamay karakter oluumunun iki ekonomik il
kesi olarak vurguladk. Gzard edilmemesi gereken nc
bir ilke vardr: Olabilecek en fazla hazz elde etmek asndan
da haz ilkesi karakter oluumunda belirleyicidir. Geri karak
216

ter oluumuna yol aan ve bunu balatan unsur drt tatmi


ninin beraberinde getirdii tehlikelere kar korunmadr ama
zrh bir kez olutu mu haz ilkesi etkili olmaya devam eder; bu
erevede karakter belirti gibi yalnzca drtleri savuturmaya
ve korkuyu balamaya deil, drtnn arptlm biimde
tatmin edilmesine de yardmc olur. rnein genital-narsistik
karakter kendini d dnyann etkilerine kar korumakla kal
mamtr; egosunun ego idealiyle olan narsistik ilikisinde li
bidosunu da hatr saylr lde tatmin eder. Drt tatmini
iki ekilde olur. Bir yandan -bata sadist ve genital evre nce
sine ait itepiler olmak zere- savuturulmu itepilerin ener
jisi korunma mekanizmasnn tesis edilmesinde ve muhafaza
snda byk lde tketilir. Geri bu aka dorudan haz
elde etme anlamnda bir drt tatmini deildir ama drtlerin
yaratt gerginliin azaltlmasdr; rnein gerginliin belirtide
arptlm biimde "tatm in" edilerek azaltlmasnda da ol
duu gibi. Drtsel gerginliin azalmas grng asndan
dorudan tatminden farkl olmakla birlikte ekonomik bakm
dan bununla neredeyse edeerdir: ikisi de uyarlan drtnn
yaratt basky azaltr. Drtnn enerjisi karakter ieriklerinin
(zdelemeler, tepki oluturmalar vs.) birbirine tutturulup kay
naklanmas srasnda harcanr. rnein baz kompulsif karakter
lerin duygulanm kilitlenmesinde arlkl olarak sadizm, kimi
pasif-kadms karakterlerin abartl nezaketi ve pasifliinde
anal ecinsellik, id ile d dnya arasna duvar ekilmesinde
ve bunun muhafazasnda tketilir.
Karaktere ilenme akbetinden kurtulan itepiler -bastrlmazlarsa- dorudan tatmine ulamaya alrlar. Dorudan
drt tatmininin tr karakterin yapsna baldr. Hangi i
gdsel glerin karakterin oluumunda kullanld ve han
gilerinin dorudan tatmine ulamasma izin verildii hususu,
gerek salkl ile hasta arasndaki fark, gerekse mnferit ka
rakter tipleri arasndaki fark yaratr.
217

Karakterin niteliinin yan sra karakter zrhnn nicelii


de byk nem tar. nk karakterin d dnyaya ve kiili
in biyolojik ksmna kar yaltm, libido geliimi artlarma
uygun bir dereceye ulamsa, zrhta d dnya ile temas sa
layan "gedikler" kalr. Mevcut serbest libido ile dier itepiler
bu gediklerden d dnyaya evrilir veya oradan geri ekilir.
Bazen egonun zrhlanma derecesi o kadar yksek olur ki ge
dikler "fazlasyla daralr"; d dnya ile iletiim yollar, d
zenli bir libido ekonomisini ve sosyal uyumu salamaya yet
mez. Katatonik katlk tam bir yaltmn, drtsel karakterin
yaps ise tamamen yetersiz zrhlanmann dikkat eken rnek
leridir. Nesne libidosunun narsistik libidoya her kalc dn
m byk olaslkla ego zrhnn glenmesine ve sert
lemesine paralel gerekleiyor. Duygulanm bloke olmu
kompulsif karakterin deitirilmesi mmkn olmayan kat bir
zrh vardr, d dnya ile duygulu iliki kurma olanaklar pek
azdr, her ey bu zrhn przsz, sert yzeyine arpp geri
dner. Gereksiz yere ikyet eden ve inatla hakl olduunda
srar eden saldrgan karakterin ise esnek ama srekli ayn e
kilde "dikenli" bir zrh vardr; d dnya ile ilikileri temelde
paranoid-saldrgan tepkileriyle snrldr. nc rnek pasif
-kadns karakterdir; uysal ve yumuak grnr ama analizde
bu mizacm aslnda zlmesi zor bir zrh olduu anlalr.
Her karakter oluumunda belirleyici olan ey, yalnzca neyi
savuturduu deil, savunurken hangi igdsel drt g
lerini kullanddr. Genel olarak yle sylenebilir: Ego bir
veya birka drtsel itepiye kar savunmada yararlanmak
amacyla eskiden bastrlm belli bir itepiyi alp kullanarak
karakterini oluturur. Bu ekilde rnein fallik-sadist karak
terde ego, kadns, pasif ve anal abalar savuturmak iin er
keksi saldrganl abartl biimde kullanr. Fakat bu aralar
kullanmak suretiyle kendisini kronik saldrgan tepki biimi
dorultusunda deitirir. Bunun tersine olarak kimileri -ok
sk grlen bir tipi belirtelim - bastrlm saldrganlklarn,
218

saldrganlklarn kkrtabilen herkese, bir hastann ifade et


tii gibi, "ya ekmek" suretiyle savutururlar. Kaygan,
"cvk" bir zellik gelitirirler, dorudan tepkileri ustalkla ge
itirirler, tutulmalar hibir zaman mmkn deildir. Genel
likle konuma tonunda da bu grlr; yumuak, inili kl,
dikkatli konuurlar, pohpohlarlar. Saldrgan itepilere kar
savunma amacyla anal itepileri kullanrken egonun kendisi
"kaygan" ve "cvk" olmutur, kendisini yle de grr. Bu da
zayf bir benlik duygusuna yol aar (byle bir hasta kendisini
"kokuuk" buluyordu), bu duygu dnyaya ayak uydurmak,
mmkn olan her ekilde nesneleri kazanmak iin yeniden gi
riimlerde bulunmaya iter. Ancak bu karakterler gerek bir
uyum becerisine sahip olmadklar, genelde sk sk engellen
dikleri ve reddedildikleri iin, saldrganlklar artar. Artan sal
drganlk daha gl bir anal-pasif savunmay gerekli klar
vs. Bu tr vakalarda karakter analizi yalnzca savunma ilevini
ele almakla kalmayp bu savunmada kullanlan aralar da
-b u durumda anal taklma- ortaya karr.
ster tipik ister zel olsun bir karakterin nihai niteliini iki
ey belirler: Birincisi nitelik asndan karakter oluum sreci
nin i atmalardan en kalc ekilde etkilendii libido geliim
evresi, yani libidonun spesifik taklma yeri. rnein depresif
(oral), mazoist, genital-narsistik (fallik), histerik (genital
-ensestiyz) karakterler ile kompulsif karakterler (sadist-anal
taklma) arasnda aynm buna gre yaplacaktr. kincisi nicelik
asndan libido ekonomisi ki, bu nitelik faktrne baldr.
Nitelik faktrn karakter biiminin tarihsel, nicelik etmenini
ise gncel nedeni olarak adlandrmak ta mmkndr.

2. Libido Ekonomisi Asmdan Genital Karakter


ile Nevrotik Karakter Arasndaki Fark
Karakter zrh belli bir ly ayorsa, arlkl olarak nor
mal artlarda gereklikle ilikilere hizmet eden drtsel ite219

pileri kullanm demektir. zellikle cinsel tatmin becerisi bu


yzden fazlasyla kstlanmsa, nevrotik karakterin olumas
iin gerekli btn koullar mevcuttur. Nevrotik insanlarn ka
rakter oluumu ve karakter yaps alma ve sevme becerisine
sahip bireylerinkiyle karlatrldnda, karakterin birikmi
libidoyu balamada kulland aralar arasndaki niteliksel
farka ulalr. O zaman kaygy balamada yeterli ve yetersiz
aralar olduu grlr. Libidonun genital orgazmla tatmini ve
yceltme, aralarn yeterli olduuna, genital evre ncesine has her
trl tatmin ve tepki oluturma ise yetersiz olduuna rnektir.
Bu niteliksel fark niceliksel bir farkta da dile gelir: Nevrotik
karakter giderek artan bir libido birikiminin skntsn eker,
nk tatmin aralar drt sisteminin ihtiyalarna cevap ve
recek nitelikte deildir. Genital karakterde ise libido gerginlii
ile libidonun uygun ekilde tatmin edilmesi srekli birbirini
izler, yani dzenli bir libido ekonomisi vardr. "Genital karakter"
tanmlamasn hakl klan olgu, dier btn libido yaplarna
nazaran genital nceliin ve orgazm gcnn (ki bunda zel
bir karakter yaps belirleyicidir) tek bana dzenli libido eko
nomisini salamasdr; ok ender grlen baz vakalar haritir.
Dolaysyla karakteri oluturan glerin ve ieriklerin ta
rihsel nedenlere dayanan nitelii, gncel dzeyde libido eko
nomisinin nicelik asndan dzenlenmesini belirler ve bylece
belli bir noktada "salkl" ile "hasta" arasndaki fark da olu
turur. Niteliksel farklar asndan, genital karakter ile nevrotik
karakter ideal tipler olarak grlmelidir. Gerek karakterler
karma biimleri tekil ederler; libido ekonomisinin salanp
salanmad yalnzca gerek karakterin u veya bu ideal tipe
ne kadar yakn olduuna baldr. Mmkn olan dorudan
libido tatmininin nicelii asndan genital karakter ile nevro
tik karakter ortalama tipler olarak grlmelidir; Libido tatmini
ya kullanlmam libido birikimini ortadan kaldrabilecek e
kildedir ya da deildir. Deilse sosyal ve cinsel performans
220

becerisini aksatan nevrotik karakter zellikleri veya belirtiler


ortaya kar.
imdi iki ideal tip arasndaki niteliksel farklar anlatmaya
alalm. Bu balamda srasyla id'in, speregonun yapsn
ve son olarak egonun id ve speregoya bal zelliklerini kar
latracaz.

a) din yaps
Genital karakter sevgi-nefret elikisi sonrasndaki genital
evreye (Abraham)2 tamamen erimitir, ensest arzusu ile ba
bay (anneyi) ortadan kaldrma arzusundan vazgeilmitir, ge
nital cinsellik kar cinsten bir nesneye aktarlmtr. Bu nesne
nevrotik karakterde olduu gibi gncel olarak ensest nesnesini
temsil etmeyip, tersine tamamen onun roln benimsemitir,
daha dorusu ensest nesnesinin yerini almtr. dipus komp
leksi gncel olarak artk yoktur, "batmtr"; bastrlm deil, kateksisten arnmtr. Genital evre ncesine ait eilimler (anal
taklma, oral erotik, rntgencilik vs.) bastrlmam olup, ks
men kltrel yceltmelerle karaktere yerlemi, ksmen de
zevk ncesi eylemlerde dorudan tatmine katlmtr; her ha
lkrda genital cinsellie tabidir. Cinsel birleme en ncelikli
ve en haz dolu cinsel hedeftir. Saldrganlk da byk lde
sosyal faaliyetler yoluyla yceltilmitir; az bir ksm genital
cinsel yaama dorudan katkda bulunur ama zel olarak tat
min iin sktrmadan. Drtsel glerin bu ekilde paylat
rlmas orgazmla uygun ekilde tatmin olma becerisini salar.
Tatmin yalnzca genital yoldan, yani genital blgede elde edi
lebilmekle birlikte, genital sistemle snrl kalmayp genital
evre ncesine ait eilimlerle saldrganlk eilimlerini de tatmin
eder. Genital evre ncesi istekler ne kadar az bastrlmsa, ge
nital evre ncesi sistemler genital cinsellikle ne kadar iyi ileti
(2 ) Kr. Karl Abraham: Psychoanalytische Studien zur Charakterbildung (Int. PsA. Bibi., Nr. XXVI,
1925), zellikle III. Blm: Zur Charakterbildung auf der genitalen Entwicklungsstufe.

221

im kurmusa, tatmin o kadar eksiksiz, libidonun patolojik bi


rikme olanaklar o kadar azdr.
Buna karlk nevrotik karakterde (eer cinsel gc batan
zayf deilse veya cinsellikten uzak yaamyorsa -k i vakalarn
ezici ounluunda durum byledir) yceltilmemi serbest li
bidosunu gerektii ekilde orgazmla boaltamad grlr.3
Orgazm asndan daima nispeten gszdr. Bu olgu drt
lerin u pozisyonundan kaynaklanr: Ensest nesnelerine gn
cel olarak kateksis balanmta veya bunlara ait olan libido
kateksisi tepki oluturmada tketilmitir. Cinsel yaam varsa
ocuksu zellii kolayca saptanabilir. Sevdii kadn yalnzca
anneyi (kz kardei vs.) temsil eder, ocukluktaki ensest iliki
sinin btn kayglar, ketlenmeleri ve nevrotik tuhaflklan ak
ilikisine yk olur (sahici olmayan aktarm). Gnital ncelik ya
hi yoktur veya kateksis balanmamtr ya da histerik karak
terde olduu gibi gnital cinselliin enseste taklmasndan
tr ilevi bozulmutur. Cinsel bakmdan perhiz veya ekin
genlik egemen deilse cinsellik (ki bu zellikle aktanm nev
rozlar iin geerlidir) zevk ncesi mecrada dolar. Bylece
bir dng ortaya kar: ocukluktaki cinsel taklma gnital n
celiin orgazm ilevini bozar, bu bozukluk libido birikimini
yaratr, biriken libido da gnital evre ncesinde taklmalan pe
kitirir vs. Gnital evre ncesi sistemlerdeki bu an kateksisten ve an gerginlikten tr libidinal itepiler btn kltrel
ve sosyal faaliyetlere szar. Bunun doal sonucu yalnzca bo
zukluk olabilir, nk faaliyet, bastrlm ve yasaklanm ie
riklerle ilikilendirilir, hatta zaman zaman arptlm biimde
tamamen cinsel faaliyete dnr (rnein kemancnn kram
p). Sosyal faaliyete katkda bulunabilecek serbest libidinal
(3 ) Dipnot, 1945: Cinsel enerjinin dzenlenmesi orgazm gcne, yani organizmann orgazm
refleksinin sarsan kaslmalarna ve yaylmna tamamen izin verme becerisine baldr. Zrhlanm
organizma orgazm kaslmalarna ve yaylmna izin vermez. Biyolojik uyarlma bedenin eitli
yerlerindeki kas sertlemelerinden tr engellenmitir.

222

enerji bulunmaz, nk bastrmada ocukluktaki drt hedef


lerine zincirlenmitir.

b) Speregonun yaptst
Genital karakterin speregosunun balca zellii, cinsellii
olumlayan nemli unsurlar iermesidir; bu nedenle id ile sperego arasndaki uyumun derecesi yksektir. dipus komp
leksi kateksisini kaybettii iin, speregonun ana unsurlarnda
anti-kateksise de gerek kalmamtr. Cinsel adan sperego
nun hi yasak koymad sylenebilir. Gerek yukardaki ne
denden tr gerekse sadizmi trmandrarak speregoyu
acmasz yapabilecek libido birikimi olmadndan, sperego
sadizm ykl deildir4. Dorudan tatmin edildii iin genital
libido ego ideali abalarnda gizlenmemitir. Bu nedenle sos
yal baarlar nevrotik karakterde olduu gibi ncelikle cinsel
gcn ispat olmayp, dnleme amac gtmeyen, doal narsistik tatmindir. Cinsel gte sorun olmad iin, aalk duy
gusu yoktur. Ego ideali gerek egoya yakndr, bu yzden ikisi
arasmda almaz bir gerginlik yoktur.
Nevrotik karakterde ise speregonun tipik zellii olarak
cinselliin yadsndn gryoruz. Bu da otomatikman id ile
sperego arasnda bilindik byk atmay ve ztl yaratr.
Odipus kompleksi almam olduu iin, speregonun ekir
dei olan ensest yasa btnyle korunmutur ve her trl
cinsel ilikiyi aksatr (ayrntlar cinsel birlemeyle ilgili k
smda). Egonun cinsellii kuvvetle bastrmas ve bunun sonu
cunda oluan libido birikimi sadist itepileri glendirir, bu
itepiler dier biimlerin yan sra acmasz bir ahlakta da ifa
desini bulur. (Bu balamda Freud'a gre bastrmann ahlak
yarattn hatrlatalm, tersine deil). Az ok bilinli bir ikti
darszlk duygusu daima mevcut olduu iin, sosyal alandaki
(4 ) Sadizmin libido birikimine bal olmas konusunda, kr. Die Funktion des Orgasmus balkl
kitabm (1927), VII. Blm ve Die Funktion des Orgasmus, Kln, 1969.

223

birok baar ncelikle dnleyici nitelikte iktidar kantlardr.


Bu durum aalk duygusunu azaltmaz, aksine: Sosyal baa
rlar genelde cinsel gcn kant olduklar ama hibir surette
genital cinsel g duygusunun yerini tutamayacaklar iin,
nevrotik karakter -istedii kadar iyi dnlesin- iindeki bo
luk ve beceriksizlik duygusundan hibir zaman kurtulamaya
caktr. Bylece Ego idealiyle ilgili olumlu isteklerin tas
giderek ykseltilir, buna karlk aciz ve aalk duygularn
dan tr ifte felce (iktidarszlk ve yksek Ego ideali) ura
m olan ego hayatn gerekleriyle ba etmekte giderek daha
ok zorlanr.

c) Egonun yaps
imdi genital karakterin egosunu nelerin etkilediini ince
leyelim. d'in libidinal gerginliinin periyodik olarak orgazmla giderilmesi, id'in drtsel isteklerinin ego zerindeki bask
snn hatr saylr lde azalmasna yol aar. d geni lde
tatmin edildii iin, speregonun sadist olmasn gerektirecek
bir neden yoktur: d egoya zel bir bask yapmaz. Ego genital
libidoyu ve id'in genital evre ncesine ait belli abalarn alr
ve sululuk duymadan tatmin eder; doal saldrganl ve geni
tal evre ncesine ait baz libido paralarn sosyal faaliyetlerde
bulunarak yceltir. Genital cinsellik asndan ego id'e kar
deildir ve id'in en nemli konu olan libido tatmininde egoya
boyun emesi nedeniyle id'e belli engellemelerde bulunmas
daha kolaydr. Grne gre id'in bastrma aralarna ba
vurulmadan ego tarafndan frenlenmesinin tek art budur.
Gl bir ecinsel aba, ego heteroseksellii de tatmin etmi
yorsa bir trl, libido birikimi yoksa baka trl kendini ifade
edecektir. Ekonomik adan bu kolay anlalr bir durumdur,
nk sonuta heteroseksel tatminde (ecinselliin bastrl
mam, yani libidonun iletiim sistemi dnda braklmam
olmas kouluyla) ecinsel abalardan da enerji alnr.
224

Ego gerek id'den gerekse speregodan az bask grd


iin (bunun nedeni en bata cinsel tatmindir), id'e kar ken
dini nevrotik karakterin egosunda grlen ekilde savunmak
zorunda deildir. Anti-kateksis ihtiyac azdr, bu nedenle d
dnyadaki yaants ve eylemleri iin bol miktarda serbest
enerjisi vardr. Eylemleri ve yaantlar youndur, akcdr.
Ego hem hazza hem de hazszla ok aktr. Genital karak
terin egosunun da zrh vardr ama ego bu zrh uygun gr
d ekilde kullanr, onun insafna kalm deildir. Bu zrh
eitli yaant durumlarna intibak salayacak kadar esnektir.
Genital karakter ok neeli olabilir ama gereinde ok fkeli
de olabilir. Nesne kayb halinde gerektii ekilde yas tutar
ama yasn esiri olmaz. Youn ve kendini adayarak sevebilir
ama gl nefret de duyabilir. Uygun durumlarda ocuksu
davranabilir ama asla ocuk gibi olmaz. Ciddilii doaldr,
dnleme amal bir katlktan yoksundur, nk ne pahasna
olursa olsun yetikin grnme eilimi yoktur. Cesareti cinsel
gcn kant deil, nesneldir; bu nedenle gerektiinde, rne
in sava halinde eer savan haksz olduuna inanmsa kor
kaklkla sulanmay gze alp kanaatini savunacakr. ocuk
luktaki dilekler kateksislerini kaybetmi olduu iin, nefreti
de sevgisi de rasyonel temellere dayanr. Zrhnn esnekliini
ve salamlm gsteren ey, kendini bir durumda dnyaya
youn biimde ama, farkl bir durumda ise ayn younlukla
dnyadan izole etme becerisidir. Kendini adama becerisi her
eyden nce cinsel hayatnda grlr: Sevdii nesneyle cinsel
birleme srasnda, alglama ilevi hari ego neredeyse yok
olur, zrh geici olarak tamamen zlmtr, btn kiilik
haz yaantsna kaplmtr, bunun iinde kaybolma korkusu
yoktur, nk egosunun salam bir narsistik temeli vardr, bu
temel dnlemiyor, aksine yceltiyordur. Narsisizmi en gl
enerjilerini cinsel yaantdan alr. Gncel atmalar incelen
diinde, bunlar halletme biiminden bile atmalarn akla
uygun bir nitelikleri olduu, ocuksu veya akl d unsurlarla
225

zorlatrlmadklan anlalr. Bunun nedeni yine, rasyonel li


bido ekonomisinin ocukluktaki yaantlarn ve dileklerin ar
kateksisini olanaksz klmasdr.
Genital karakter her adan olduu gibi cinselliinin biim
leri asmdan da esnek ve rahattr. Tatmin olabildii iin, zor
lanma veya bastrma olmakszn tek elilii yrtebilir.
Bununla birlikte rasyonel bir gereke olmas halinde nesneyi
deitirme veya ok elilie ynelme becerisine de sahiptir.
Sululuk duygusu veya ahlaki dncelerle cinsel nesnesine
yapmaz, aksine salkl bir haz isteiyle ilikisini srdrr,
nk nesne kendisini tatmin ediyordur. Sevdii nesneyle ili
kisine aykr olursa ok elilik arzularm bastrmadan yenebilir
ama ok rahatsz ederse bu arzulara rahatlkla boyun eebilir
de. Bu nedenle ortaya kan gncel atmay gereki biimde
halleder.
Nevrotik sululuk duygular yok gibidir. Sosyalliinin te
meli bastrlm deil, yceltilmi saldrganlk ve gereklie
uyum salamasdr. Ama bu, gereklie her zaman boyun e
dii anlamna gelmez. Aksine tam da genital karakter gn
mzdeki sosyal duruma aykr (sonuta kltrmz ahlaki
adan tamamen cinsellik kartdr) olan yapsmdan tr bu
durumu eletirme ve deitirme becerisine sahiptir; hayattan
pek rkmemesi, evreye kendi inancna ters den tavizlerde
bulunmaktan alkoyar.
Eer akln ncelii sosyal gelimenin gerei ve hedefi ise,
bu hedefe genital ncelik olmadan ulalmas dnlemez,
nk akim egemenlii akl d cinsel yaama son vermekle
birlikte, nkoulu zellikle kendisinin dzenli libido ekono
misine sahip olmasdr. Genital ncelik ile entelektel ncelik
birbirinden ayr tutulamaz, karlkl nedensel iliki iindedir
ler, tpk libido birikimi ile nevroz, sperego (sululuk duygu
su) ile din, histeri ile batl inan, genital evre ncesine has
libido tatmini ile gnmzdeki cinsel ahlak, sadizm ile tre,
cinsellii bastrma ile dm kzlar iin demekler gibi. Nasl
226

genital karakterde eksiksiz bir cinsel yaam becerisine dayal


dzenli libido ekonomisi betimlenen karakter zelliklerinin
temelini oluturuyorsa, nevrotik karakterin olduu ve yapt
her eyi de son tahlilde yetersiz libido ekonomisi belirler.
Nevrotik karakterin egosu ya cinsel perhizdedir ya da cin
sel tatmine ancak sululuk duyarak alabilir. ifte bask al
tndadr: Bir yanda birikmi libidosuyla srekli tatminsiz id,
dier tarafta acmasz sperego. Ego, id'e dmanlk besler,
speregoya ise yaltaklanr ama u eliki de vardr: dle flrt
eder, speregoya gizliden gizliye bakaldnr. Tamamen bastrlmamsa cinsellii arlkl olarak genital evre ncesine has
tr, genital cinsellik egemen cinsel ahlak sonucunda anal ve
sadist izler tar: Cinsel birleme pis ve hayvani bir ey olarak
grlr. Saldrganlk ksmen karakter zrhna ksmen de s
peregoya ilenmi, daha dorusu demirlemi olduu iin, sos
yal faaliyetler arzaldr. Ego ya hazza ve hazszla kapaldr
(duygulanm kilitlenmesi) ya da yalnzca hazszla aktr
veya her haz ok gemeden hazszla dnr. Ego zrh ka
tdr, esneklii ok azdr veya hi yoktur, d dnya ile "ileti
imler" gerek nesne libidosu gerekse saldrganlk asndan
yetersizdir, narsistik sansr tarafndan srekli denetlenir. Zr
hn ilevi arlkl olarak i dnyaya yneliktir; bunun sonu
cunda gereklik ilevi az ok bariz biimde zayflar. D dnya
ile ilikiler ya doallktan uzak ve cansz ya da elikilidir, ki
iliin btn d dnyada yaananlara hibir surette uyumlu
bir ekilde katlamaz, nk eksiksiz yaantlama becerisi yok
tur. Genital karakter korunma mekanizmalarnda deiiklik
yapma, bunlar glendirme ve zayflatma becerisine sahip
ken, nevrotik karakterin egosu tamamen, karakterinin bilind bastrma mekanizmalarnn eline dmtr, istese de
farkl davranamaz. Neelenmek veya fkelenmek ister ama
yapamaz. Cinselliinin nemli ksmlar bastrlm olduu
iin youn biimde sevemez. Gerektii ekilde nefret de ede
mez, nk nefreti libido birikimi nedeniyle ok glenmi,
227

egosu bununla baa kamayp bastrmak zorunda kalmtr.


Sevgi veya nefret gsterdii zamansa, tepki gerek duruma
uygun deildir; ocukluktaki yaantlar bilindmda etkisini
gstermeye balar ve tepkilerin lsyle biimini belirlerler.
Zrhnn katl kendini herhangi bir yaantya amasn ola
naksz kld gibi, kendini tamamen soyutlamann makul ola
ca durumlarda da bunu yapmasn engeller. Cinsel
bakmdan ekingen deilse veya n sevimelerde bir sknt
ekmiyorsa, ya tatmin hi gereklemez, ya da kendini brak
mada o kadar zorluk eker ki libido ekonomisi dzelmez. Cin
sel birleme srasnda yaananlarn ayrntl analizi, tipler
arasnda ayrm yaplmasna elvermektedir. rnein narsistik
kii dikkatini haz duymaya deil, cinsel bakmdan ok gl
olduu izlenimini uyandrmaya verir; estetik duygusu ar
gelimi olan, bedende estetik duygusunu bozacak hibir
ksma dokunmamaya zen gsterir. Sadizmini bastrm olan,
kadna zarar verecei takntsndan kurtulamaz veya kadn
istismar ettiini dnp sululuk duyar; sadist karakter bir
lemeyi nesneye eziyet olarak grr. Daha birok rnek sra
lanabilir. Bu tr bozukluklarn ok belirgin olmad vakalar
da, bunlara uyan tutukluklar cinsellie ilikin genel yakla
mda grlr. Nevrotik karakterin speregosu cinsellii
olumlayan unsurlar iermedii iin, cinsellii yaantlamaktan
yz evirir (H. Deutsch salkl kiide de byle olduunu ileri
srmtr ki yanltr); bu ise kiiliin yalnzca yansnn ya
antya katlmas demektir.
Genital karakterde salam bir narsistik temel vardr. Nev
rotik karakterde ise iktidarszlk duygusu egoyu narsistik
dnleme abasna iter. rrasyonel nedenler gncel atma
lara szmtr. Bu durum nevrotik karakteri rasyonel kararlara
varamaz hale getirir; ocukluktaki yaklam ve istekler srekli
olarak olumsuz etkide bulunur.
Cinsel tatmine ulamam ve ulaamayan nevrotik karak
ter sonunda ya cinsellikten uzak durmak ya da kati bir tek e
228

lilik iinde yaamak zorundadr. Tek elilii ahlaki nedenlerle


veya cinsel partnerine hrmeten yrttn zanneder ama
asl neden cinsellikten korkmas ve cinsellii dzenlemeyi becerememesidir. Sadizm yceltilmedii, sperego ok acmasz
olduu, id ihtiyalarnn tatmin edilmesi ynnde srekli s
ktrd iin, ego sosyal vicdan dedii sululuk duygulan ve
cezalandrlma ihtiyac gelitirir; bu ihtiya erevesinde ba
kasna yapmay arzu ettii btn eyleri kendisine yapmak
ister.
yle bir dndmzde, betimlenen mekanizmalarn
deneyimle saptanmasnn, ahlak kuramlanna dayanan btn
sistemlerin kkl biimde eletirilmesine temel oluturduu
nu grrz. Sosyal kltr oluumu asndan belirleyici olan
bu konunun ayrmtsma girmeden imdilik, toplum ihtiyala
rn tatmin edilmesine ve beeri yaplarn buna uygun olarak
deimesine olanak tand lde sosyal yaamn ahlakla d
zenlenmesinin ortadan kalkacam belirtebiliriz. Nihai karar
verecek olan, psikoloji alan deil, sosyalist planl ekonomiye
yol aan sosyolojik srelerdir. Klinik almalarmz asn
dan u hususta artk kukuya yer yoktur: Nevrotik karakter
yapsn genital karakter yapma dntrmeyi baaran her
analiz tedavisi, ahlaki mercileri ortadan kaldrarak yerine dav
ranlarn libido ekonomisine dayal zynetimini koyuyor.
Baz analistler analiz tedavisiyle "speregonun parampara
edildiinden" sz ediyorlar; buna eklenecek tek ey, analiz te
davisinde enerjinin ahlaki merciler sisteminden ekilip yerine
libido ekonomisinin dzenlenmesinin konduudur. Bu sre
cin devletin, ahlak felsefesinin ve dinin gnmzdeki menfa
atlerine aykml, baka bir balamda belirleyici nemi
haizdir. Daha basit bir ifadeyle btn sre, hem cinsel hem
de en ilkel biyolojik ve kltrel ihtiyalan tatmin edilmi kii
nin zdenetim iin ahlaka gereksinim duymamas anlamna
geliyor. Tatmin olmam, her konuda bask gren kii ise iin
deki her trl uyarmn artmasndan mustariptir; bu art ki
229

iyi (ahlaki gler gcn ksmen engelleyip ksmen tket


mese) her eyi un ufak etmeye yneltir. Bir toplumdaki cinsel
perhizi savunan ahlaki ideolojilerin boyutu ve younluu, o
toplumun vasat kitlelerinde giderilmemi ihtiyalarn yaratt
gerginliin boyutunun ve younluunun en iyi gstergesidir.
kisini de, retici glerle retim biiminin tatmin edilecek ih
tiyalara olan oran belirler.
Cinsel ekonominin ve karakter analizi kuramnn daha
geni sonularna ilikin tartma, Olan ile Olmas Gereken ara
snda ekilen yapay snrda doa bilimsel saygnln kay
betme pahasna durmay tercih etmedii srece, bu konular
ele almaktan kaamayacaktr.

3. Yceltme, Tepki Oluturma ve Nevrotik


Tepki Temeli
imdi gnital karakter ile nevrotik karakterin sosyal baa
rlar arasmdaki farklara bakalm.
Libido birikimini ortadan kaldrmak daha dorusu biriki
min yaratt kaygy denetleyebilmek iin libidonun orgazmla
tatmin olmasnn ve yceltmenin yeterli, gnital evre ncesine
has tatminin ve tepki oluturmann ise yetersiz aralar olduk
larn daha nce sylemitik. Orgazmla tatmin gibi yceltme
de gnital karakterin spesifik bir performansdr; tepki olu
turma ise nevrotik karakterin alma biimidir. Bu durum el
bette nevrotik kiinin yceltmedii ve salkl kiinin tepki
oluturmad anlamna gelmez.
nce yceltmenin cinsel tatminle ilikisini klinik deneyim
lerimize gre kuramsal olarak betimlemeye alalm. Freud'a
gre yceltme libidinal bir abann asl hedefinden saptrlma
snn ve sosyal adan deerli grlen "daha yce" bir hedefe
ynlendirilmesinin sonucudur. Yani, yceltme yoluyla tatmin
edilen drt asl nesnesinden ve hedefinden vazgemi olma
230

ldr. Freud'un bu ilk tanmlamasndan sonralar yceltme ile


drt tatmininin birbirine zt eyler olduklar eklindeki yanl
anlama domutur. Oysa yceltmenin libido ekonomisiyle
ilikisini incelediimizde, gndelik deneyimlerimiz bize
bunda hibir ztlk olmadn, stelik dzenli libido ekono
misinin baarl ve kalc yceltmelerin ana nkoulu oldu
unu gsteriyor. nemli olan yalnzca, drtlerden sosyal
faaliyetlerimize temel oluturanlarn dorudan tatmin yolu
bulamamalardr; libidonun hi doyurulmamas deil. a
lma bozukluklarnn psikanalizinden, toplam libido birikimi
ne kadar bykse, genital evre ncesi libidosunun yceltilmesirin o kadar zor olduunu anlyoruz. Cinsel fanteziler ruhsal
ilgileri yutar, alrken dikkati datr veya kltrel aktiviteler
cinsellikle ilikilendirilir ve bu yzden bastrma kapsamna
alnr.5 Genital karakterin gerekletirdii yceltmelerin gz
lemlenmesinden, libidonun orgazmla tatmin edilmesinin y
celtmeleri srekli yeniden tevik ettii anlalyor; cinsel ger
ginliklerin giderilmesiyle daha iyi performans salayan ener
jiler serbest kalyor, nk cinsel fanteziler belli bir sre hi
(5 ) Son derece gl drtyle mcadelenin ve bunun gerei olarak ruhsal yaamdaki btn
etik ve estetik glere arlk verilmesinin karakteri "glendirdii" syleniyor. Karakter rgt
lenmesi ok msait olanlar asndan bu dorudur; bireysel karakterlerin gnmzdeki belirgin
farkllatrlmasnn ilk olarak cinselliin kstlanmasyla mmkn olduu da kabul ediliyor.
Bununla birlikte, vakalarn ezici ounluunda cinsellikle mcadele karakterin elindeki enerjiyi
tketiyor, stelik bu tam da gen erkein toplumdaki yerini ve payn almak iin btn glerine
gereksinim duyduu bir zamanda oluyor. Mmkn olan yceltme ile gerekli olan cinsel faaliyet
arasndaki iliki elbette tek tek bireylere ve hatta eitli mesleklere gre deiir. Cinsel perhiz
yapan sanat yok gibidir, cinsellikten uzak duran gen bilim adam ise kukusuz ender rastlanan
bir ey deildir. Bilim adam cinsellikten uzak durarak bilimsel almalar iin serbest gler
elde edebilir; sanatda ise cinsel faaliyet sanatsal performansn muhtemelen muazzam biimde
tevik edecektir. Genel olarak, cinsel perhizin enerjik, bamsz eylem adamlarnn veya zgn
dnrlerin, cesur kurtanalann ve reformculann yetimesine yardm ettii izlenimini edinmedim.
ok daha sk zayf iradeli uysal insanlarn yetimesini salyor; bunlar daha sonra gl bireylerin
tayin ettikleri hedefleri gnlszce izleyen byk kitlelerin iinde kayboluyorlar." (Freud, Ge
sammelte Schriften, Bd. V, S. 159 f.)

231

bir libidinal kateksisi kendilerine ekmiyor. Ayrca baaryla


sonulanan analizlerde, ancak ve ancak analizan tam bir cinsel
tatmine ulat zaman alma becerisinin zellikle glendi
ini gryoruz. Yceltmelerin srdrlebilirlii de libido eko
nomisinin dzenlenmesine baldr. Sadece yceltme yoluyla
nevrozlarndan kurtulan hastalarn durumu, hem yceltmeyi
hem de dorudan cinsel tatmini gerekletiren hastalannkinden ok daha istikrarszdr ve ok daha kolay nksetmeye
meyleder. Bata salt genital evre ncesine has libido tatmini
olmak zere eksik tatmin nasl yceltmeleri aksatyorsa, or
gazmla genital tatmin de bunlan tevik eder.
imdi -nce yalnzca betimleme am acyla- yceltmeyi
tepki oluturmayla karlatralm.6 Grn itibariyle tepki
oluturmann gergin ve zoraki, yceltmenin ise akc olmas
dikkat ekicidir. Yceltmede sanki id egoyla ve ego idealiyle
uyum halinde dorudan gereklikle iliki iindeymi gibidir.
Dieri ise, btn faaliyetler sanki acmasz bir sperego tara
fndan direnen bir id'e dikte ediliyormu gibi bir izlenim ya
ratr. Yceltmede eylemin etkisi nemlidir, eylemin kendisi
libidinal vurgulu olsa da. Tepki oluturmada ncelikle eyle
min kendisi mhimdir, etkisi olduka nemsizdir. Eylem libi
dinal vurgulu deildir, olumsuz nedenlere dayaldr, yapl
mak zorundadr. Ycelten kii iine uzun sre ara verebilir,
almak kadar dinlenmek de ayn derecede nemlidir. Oysa
tepkisel almaya ara verildiinde er ya da ge ite bir huzur
suzluk balar, ara uzun srdnde rahatszlk, hatta kayg
yaratacak kadar artabilir. Ycelten de ara sra rahatszlk, ger
ginlik duyar ama icraatta bulunmad iin deil, tersine icra
atyla ilgili olarak deyim yerindeyse doum sanclar ektii
iin. Ycelten kii almak ister ve iini zevkle yapar. Tepki
olarak alan kii -bir hastann isabetli ifadesiyle- "eek gibi
(6 ) Saptamalar yalnzca kapitalist toplumdaki ortalama alanla ilgilidir. Sovyet insannn
performansnn dinamii hakknda fikir yrtme olana henz yoktur.

232

almak" zorundadr; bir ii bitirdiyse hemen yeni bir ie ba


lamak zorundadr, nk almak onun iin dinlenmekten
katr. Tepkisel almann etkisi bazen aynen bir yceltme
nin etkisi gibi olabilir. Ama tepkisel faaliyetler sosyal adan
genelde yceltilmi faaliyetler kadar baarl olmaz. Her hal
krda ayn insan yceltme artlar altnda tepki oluturma
artlar alnda yaptndan ok daha fazlasn gerekletirir.
Belli bir enerji miktarnn tamamen tketilmesine tekabl
eden her iin yapsndan, bunun kiinin alma kapasitesine
olan oram az ok tam olarak llebilir. alma kapasitesi
(gizil alma becerisi) ile mutlak performans arasndaki fark
yceltmede tepki oluturmadakinden ok daha azdr; yani y
celten kii becerilerine tepkisel olarak alandan ok daha
fazla yaklar. Aalk duygulan sklkla bu farkn iten ie
alglanmasnn karldr. Klinik almalanmzda bu fark
uradan anlyoruz: Bilind ilikiler ortaya karldnda y
celten faaliyetler nispeten az deiiyor, tepkisel faaliyetler ise
-tm den kmezlerse- yceltmeye dntrlrken ou
zaman muazzam bir iyileme gsteriyor.
Bizim kltr evremizde alanlarn ortalamasnda tepki
oluturma tipine uygun performans yceltme tipine uygun
performansa nazaran ok daha sk grlyor. Dahas, (sosyal
alma koullarnn yam sra) egemen eitim yaps formas
yonu alma kapasitesinin ok az bir ksmnn etkin perfor
mans gsterecek ekilde gelimesine elveriyor.
Yceltmede drtnn ynnn ters istikamete dnmeme
sine, ego tarafndan alnp yalnzca baka bir hedefe ynlen
dirilmesine karlk, tepki oluturmada drtnn yn tersine
dner, Benlii hedef alr ve sadece bu ekilde tersine dnd
nde ego tarafndan stlenilir. Drtnn kateksisi bu tersine
dnte bilind drt hedefine kar bir anti-kateksise d
nr. Bu balamda Freud'un irenmeyle ilgili olarak betim
ledii sre tipik rnek olabilir. Tepki oluturmada asl hedef
bilindmda kateksisini korur. Drtnn asl nesnesinden
233

vazgeilmemitir, yalnzca bastrlmtr. Drtnn hedefinin


ve nesnesinin korunmas ve bastrlmas, drt ynnn anti
-kateksis oluturularak aksi istikamete evrilmesi, tepki olu
turmann gstergeleridir. Drtnn asl hedefinden ve nesne
sinden vazgeilmesi (bastrlmas deil) ve baka bir eyle
deitirilmesi, drt ynnn aym kalmas, anti-kateksis ol
mamas ise yceltmenin gstergeleridir.
Tepki oluturma srecini incelemeye devam edelim. Bu
balamda ekonomik adan en nemli belirleyici unsur bir
anti-kateksisin gerekli olmasdr. Drtnn asl hedefi korun
duu iin, hedefe aralksz libido akar ve ego drty dizgin
lemek iin bu kateksisi ayn ekilde aralksz olarak anti-kateksise dntrmek, rnein anal libidodan irenme tepkisi
enerjisini tretmek vs. zorundadr. Tepki oluturma bir defalk
bir sre olmayp daimi ve az sonra greceimiz zere yaylan
bir sretir.
Tepki oluturmada ego srekli olarak kendisiyle megul
dr, kendi kendisinin kat gzcsdr. Yceltmede egonun
enerjileri icraatta kullanlmak iin serbesttir. renme ve
utanma gibi basit tepki oluturmalar her insann karakter olu
umuna dahildir. Gnital karakterin geliimini aksatmazlar ve
gnital evre ncesi abalar glendiren libido birikimi olma
d iin fizyolojik snrlar ierisinde kalrlar. Ancak cinsel bas
trma ok younsa, zellikle de gnital libido ile ilgili olup bu
yzden libido birikimine de yol amsa, tepki oluturmalar
gereinden ok libidinal enerji alrlar ve klinisyenlerin fobiler
den iyi bildikleri fobik yaylma zelliim gsterirler.
rnek olarak bir memurun vakasn anlatalm. Gerek an
lamda kompulsif bir karaktere yarar ekilde iinde son de
rece zenli ve dikkatliydi. Ancak yllar getike en ufak bir
zevk almad halde kendini iine giderek daha ok adamt.
Analize geldiinde, geceleri 12'ye, hatta bazen sabah 3'e kadar
almak olaan bir eydi. Analizde ok gemeden anlald
ki, birincisi cinsel fanteziler iini aksatyor, bu yzden ii bitir
234

mek iin daha uzun sre almas gerekiyordu ("ardan


almak"), kincisi zellikle akamlan bir dakika bile bo vakit
ayramyordu, nk o zaman an kateksisli fanteziler daha
da gl biimde bilin dzeyine kmaya alyordu. Gece
leri almak suretiyle libidonun bir ksmn boaltyordu ama
libidonun geriye kalan ve almayla dearj edilemeyen byk
ksm giderek artyordu. Sonunda iindeki aksamay artk yadsyamayacak duruma gelmiti.
Asl hedef

Yceltilen

Ayn sosyal ierikte yceltmenin yaps ile tepki oluturmann yaps arasndaki fark gsteren
basit ema:
A. Drt deimiyor, yalnzca yn deiiyor, drtnn asl hedefinde kateksis yok;
B. Drt bastrlyor, drtnn asl hedefi tam kateksis ieriyor, drt baka yne deil, ego
tarafndan kendine doru evrilmi, performans geriye dnn gerekletii noktada.

Dolaysyla tepki oluturmalarn ve tepkisel performanslarn ya


ylmas srekli artan bir libido birikimine denk der. Tepki olu
turmalar libido birikimini denetlemeye artk yetmezse, ilev
bozukluu balarsa, dier bir deyile egonun karakteri libi
doyu tketmeyi baaramazsa, ya apak grnen nevrotik
235

kayg ya da balanmam kayg fazlasn halleden nevrotik be


lirtiler ortaya kar.
Tepkisel performanslar daima akla uygunlatrlr. Nite
kim hastamz uzun almasna mazeret olarak an i ykn
gsteriyordu. Memurumuzun abartl ve ilgi duymadan al
mas aslnda hem ekonomik adan rahatlama salyordu hem
de dikkatini cinsel fantezilerden baka yere ekmeye yanyordu. Bununla kalmayp amirine (babaya) ynelik bastrlm
nefret dncelerine kar tepki oluturma ilevini de yerine
getiriyordu. Analiz, hastann amirine ok faydal olma aba
snn, bilind niyetlerinin tersini temsil ettiini gstermitir.
Sonuta byle "eek gibi almay" kendini cezalandrma ola
rak yorumlamak mmkn deildir. Kendini cezalandrma be
lirtinin birok anlaml ieriinden yalnzca biridir. Aslnda
kendisini cezalandrmak deil, aksine cezadan korumak isti
yordu. nk tepki oluturmann en derinde yatan nedeni,
cinsel fantezilerinin douraca sonulardan tr duyulan
kaygyd.
Ne iinde kompulsif nevrotik biimde almak ne de
baka tepki oluturmalar birikimden doan kaygy tamamen
balayabilirler. rnein dii histerik karakterin ar motor
faaliyetini veya nevrotik dacnn an evikliini ve hareket
liliini dnelim, ikisinin de doyurulmam libidoyla ar
ykl kas sistemi vardr, ikisi de srekli nesneye ulamaya
gayret eder; histerik kz bunu saklamadan, dac ise sembolik
(da= kadn-anne) olarak yapar. Geri hareketlilikleri libido
nun birazn boaltr ama nihai tatmin salamad iin ayn
zamanda gerginlii artnr da. Sonunda kz histeri krizleri ge
irir, nevrotik dac ise birikimi denetlemek iin dalarda gi
derek daha zorlu ve daha tehlikeli turlar yapar. Ama bunun
doal bir snn olduu iin, (bana dalarda sklkla vuku
bulan bir talihsizlik gelmezse) sonunda bir belirti nevrozu or
taya kar.
236

Karakter zellikleri iinde birikmi libidonun tketilme


sine ve nevrotik kaygnn balanmasna yarayan mekanizma
larn tamamn karakterin tepki temeli eklinde adlandrmak
uygun olur. Bu tepki temeli cinselliin ar kstlanmasndan
tr ekonomik ilevini baaramazsa, nevrotik tepki temeli olur;
o zaman analiz tedavisinde bunun ortadan kaldrlmas nem
lidir. Yaylan tepki oluturma, nevrotik tepki temelinin meka
nizmalarndan yalnzca biridir.
Nevrotik karakterde ktleme erken veya ge grlebilir.
Her durumda nevrotik bir karakterin ilk ocukluk yllarndan
beri, dipus evresinin atma dneminden beri var olduunu
saptamak mmkndr. Nevrotik belirti genelde nitelik olarak
kendisinin nevrotik tepki temeline aittir. Birka rnek vermek
bakmndan, uygun bir vesile olduunda kompulsif nevrotik
an dzenlilik gnn birinde dzen takntsna, anal karakter
kabzla, karakterdeki sklganlk patolojik kzarmaya, histe
rik hareketlilik ve cilve histeri krizine, karakterdeki ezamanl
elikili duygular kararszla, cinsellik konusunda ekingen
lik vajina krampna, saldrganlk veya ar ayrmtclk cinayet
itepisine dnr.
Bununla birlikte nevrotik belirti nitelik olarak her zaman
kendi tepki temeline uymaz. Belirtinin daha yksek veya daha
alak bir libido evresindeki kayg fazlasna kar savunma an
lamna geldii de olur. Bylece histerik bir karakter ykama
taknts, kompulsif bir karakter histerik kayg veya bir d
nme (konversiyon; ruhsal skntlarn organik nedeni olma
yan bedensel hastalk belirtilerine dnmesi, -.n.) belirtisi
gelitirebilir. Uygulamada karlatmz gerek vakalarn o
unlukla, u veya bu karakter biiminin ar bast karma bi
imler olduunu ayrntl olarak anlatmaya herhalde gerek
yoktur. Ama tehisin belirtilere deil, belirtilerin temelini olu
turan nevrotik karaktere bakarak konmas tavsiye edilir. O
zaman rnein hastann bize gelmesinin nedeni dnme be
237

lirtisi olsa bile, karakterinde kompulsif nevrotik zellikler ar


basyorsa tehis kompulsif nevroz olacakr.
Bu inceleme sonularna genel bir bak attmzda, nev
rotik karakter ile genital karakter arasndaki farkn mmkn
olduu kadar esnek kavranmas gerektiini gryoruz. Fark
niceliksel bir lte (dorudan cinsel tatminin veya libido bi
rikiminin derecesine) dayand iin, iki ideal tip arasnda yer
alan ok eitli saysz gerek karakter biimleri ortaya kmak
tadr. Buna ramen tipolojik bir inceleme, zihinsel ksa yollar
oluturmadaki (hristik) deerinden ve klinik almalara sa
lad bak alarndan tr yerinde olmakla kalmayp, ge
reklidir de. Bu alma, tiplerin oluumuna ilikin bir kuram
gelitirme yolunda zayf bir balangtan teye gitmedii iin,
"tip kuram"ndan kaynaklanan btn sorunlarn hakkn
verme iddiasnda bulunamaz. Psikanalitik karakterolojinin
kabul edilebilir yegne temelinin, snrsz ve tutarl biimde
en in ce ayrntlarna kadar dnlm Freudcu libido ku
ram olduuna ikna etmeyi baarmsa, imdilik grevini ye
rine getirmi demektir.

238

III
OCUKLUKTAK FOB
VE KARAKTER OLUUMU
1. Asil bir Karakter
imdi karakter tutumunun nasl ocuklukta yaananlardan
trediim bir vakayla gsterelim. Anlatrken karakter diren
cinin analizinden, direncin ocukluktaki belirli durumlarda
olumasma gtren yolu izleyeceiz.
33 yanda bir erkek evliliindeki zorluklardan ve alma
sndaki aksaklklardan tr analize geldi. Gerek evliliindeki
sorunlar makul bir ekilde zmesini gerekse enerjik biimde
baaryla iinde ilerlemesini engelleyen ar bir kararszlktan
mustaripti. Hemen byk bir anlay ve beceriyle analiz al
masna katld, bu sayede ok gemeden evliliindeki sorunlar
mutat patojen dipus ilikisi atmalaryla kuramsal olarak
aklanabildi. Burada kars ile annesi, amirleri ile babas ara
sndaki ilikilerin ieriklerine deinmeyeceiz; bunlar ilgin
olmakla birlikte bize yeni bir ey sunmaz. Vakann tasvirini
hastann tavrlarna, bunlarn ocukluktaki atmayla iliki
sine ve tedavi srasndaki karakter direncine odaklayacaz.
Hasta d grn olarak sempatik, orta boylu, yz ifadesi
mesafeli-asil, ciddi, biraz kibirli idi. ll, yava, soylu y
ry dikkat ekiciydi. Kapdan girip divana gitmesi epey
sryordu; her trl tela veya heyecandan kand -veya
bunu gizledii-bariz biimde anlalyordu. Sakin, etkili, dz

gn ve sekin konuuyordu; zaman zaman konumasn kol


larn ne uzatp ani, vurgulu bir "Evet!" ile kesiyor, ardndan
eliyle alnn svazlyordu. Bacak bacak stne atarak serinkanl
bir ekilde divanda uzanyordu. ok hassas ve narsistik a
dan normalde hafif incitici olan konular konuulurken bile bu
serinkanl ve soylu tavrda hi veya pek az bir deiiklik olu
yordu. Analiz baladktan birka gn sonra ok sevdii anne
siyle ilikisinden sz ederken duyguland; bunu gstermemek
iin soylu tutumunu glendirdii aka grlebiliyordu. Sklmamas ve duygularn serbest brakmas yolundaki srarl
telkinlerime ramen, metanetini ve serinkanl konuma bii
mini srdrd. Hatta bir gn gzleri yaard ve sesi bariz
biimde bouklatnda, mendiliyle gzlerini ayn asil, serin
kanl hareketle kurulad.
u kadar imdiden akla kavumutu: Kayna her ne
ise tavr kendisini analiz srasnda ok iddetli sarsntlardan,
duygularn aa kmasndan koruyordu. Karakteri analiz s
rasnda serbeste yaantlamaya engel oluyordu, dirence d
nmt bile.
Bariz duygulanmas yatktan hemen sonra bu analiz du
rumunun kendisinde nasl bir izlenim yarattn sordu
umda, serinkanl bir ekilde btn bunlarn ok ilgin
olduunu ama kendisini ok derinden etkilemediini, gzya
larnn "kontrol dnda" aktn, bundan ok rahatsz oldu
unu syledi. Bu tr duygulanmalarn gerekli ve verimli oldu
u yolundaki izahatn faydas olmad. Direnci gzle grlr
biimde artt, yzeysel bilgiler vermeye balad; buna karlk
tavr iyice ortaya k; hasta daha soylu, daha serinkanl, daha
sakin oldu.
Bir gn davranlar konusunda aklma "lord gibi" tanm
lamasnn gelmesi belki yalnzca nemsiz bir rastlanyd. Ken
disine ngiliz lordu gibi davrandn, bunun evveliyatnn
genlikte ve ocuklukta olmas gerektiini syledim. "Lord
gibi davranmasnn" gncel savunma ilevi konusunda da
240

kendisini aydnlattm. Bunun zerine ailesinin hikyesindeki


en nemli noktay anlatt. ocukken babas gibi kk, nem
siz bir Yahudi tacirin olu olabileceine hi inanmamt; as
lnda ngiliz kkenli olmalym diye dnmt. ocukken
bykannesinin hakiki bir ngiliz lorduyla ilikisi olduunu
duymu, annesinin yar ngiliz olduu fantezisini kurmutu.
Gelecekle ilgili hayallerinde gnn birinde bykeli sfayla
ngiltere'ye gitmek en byk rol oynuyordu.
Bu durumda lordluk tavr u hususlar birletirmiti:
1. Kmsedii babasyla kan ba olmad (babadan nef
ret),
2. ngiliz kan tayan annesinin gerek olu olduu fikri
ve
3. kk burjuva ailesinin dar evresini ama yolundaki
ego ideali.
Tutumunun temelini oluturan bu unsurlarn ortaya k
masyla davran biimi byk darbe almt. Ancak davran
n hangi drtleri savuturduu konusu henz akla
kavumamt.
"Lordlar gibi" davranmas giderek daha kararl bir ekilde
iyice aratrlnca, ikinci bir karakter zelliinin lordlukla sk
skya balantl olduu anlald: Etrafndaki herkesle alay
etmek ve bakalarnn urad talihsizliklere sevinmek. Bu zellik
analizde epey zorluk kard. Alaylar ve inelemeler lordluun yksek tahtndan soylu bir ekilde yaplyor ama ayn za
manda hastann hayli youn sadist drtlerinin tatmin
edilmesine de hizmet ediyordu. Geri ergenliinde bol mik
tarda sadist fanteziler kurduunu daha nce anlatmt ama
yalnzca anlatmt. Yaantlamaya ise ancak bunlarn izlerini
gncel olarak demirledikleri yerde, yani alay etme eiliminde
bulmaya baladmz zaman balad. Lord tavrndaki zdene
tim, alaym sadist eylemler biiminde ok ileri gitmesine kar
korunmayd. Sadist fanteziler bastnlmam ama alay etmek su
retiyle tatmin edilmi ve lord gibi davranarak savuturul241

mutu. Dolaysyla kibirli mizac aynen bir belirti gibi yaplan


mt: Bir drtye kar savunmaya ve ayn zamanda bunun
tatmin edilmesine yaryordu. Bu savunma biiminden, yani
sadizmin kibir olarak karaktere ilenmesinden tr kukusuz
sadizmin bir ksmm bastrmasna gerek kalmamt. Eve hr
sz girmesinden biraz kayglamrm; artlar deiik olsayd bu
hafif kayg byk olaslkla ok gl bir fobi haline gelirdi.
Lord fantezisi aa yukar 4 yanda ortaya kmt; z
denetim gerekliliini biraz daha sonra, babasndan korktuu
iin yerine getirmiti. Buna ok temel bir eilim olarak saldr
ganlklarm dizginleme eklenmiti, bu eilim babasyla tersine
zdelemesinden kaynaklanyordu. Babas srekli annesiyle
grltl kavgalar ve tartmalar yaparken, ocukta u ideal
oluuyordu: "Babam gibi deil, tam tersi biri olacam"1. Bu
ideal, "Annemin kocas olsam, ona ok farkl davramrm, iyi
muamele eder kusurlarndan tr duyduum fkeyi frenle
rim" fantezisiyle uyumluydu. Bu bakmdan, tersine zdele
mede tamamen dipus kompleksi, anne sevgisi ile babadan
nefret, etkili olmutu.
Canl sadist fanteziler eliinde zdenetim ve hayal le
minde yaama ocuun lordluk fantezisine uyan karakteriydi.
Ergenliinde bir retmenini youn ecinsel duygularn nes
nesi olarak semi, sonunda onunla zdelemiti. Ama bu
retmen lordun ete kemie brnm haliydi; asil, kontroll,
serinkanlyd, giyimi kusursuzdu. zdeleme giyim tarzn
taklit etmekle balam, bunu bakalar izlemiti, 14 yama gel
diinde analizde karmzda grdmz karakteri tamam
lanmt. Lord fantezisi gerek hayatta lord gibi davranmaya
dnmt.
Fantezinin tam da o yata davrana dnmesinin de zel
bir nedeni vard. Ergenliinde hasta hi bilinli olarak mastr
( l ) Bu konuda kr. Dertriebhafte Charakter (1925) adl kitabmda kusurlu zdeleme hakkndaki
incelemelerim; FrheSchriften I (Kln 1977) iinde yer almaktadr.

242

basyon yapmamt. eitli hipokondrik kayglarda dile gelen


idi edilme kaygs akla uygunlatrlmt: "Asil bir insan
byle bir ey yapmaz." Dolaysyla lord gibi davranmak mas
trbasyon isteinin savuturulmasma da hizmet ediyordu.
Lord olarak kendini herkesten stn hissediyor, insanlarla
alay etme hakkn kendinde gryordu. Ancak analiz sra
snda, nasl lord gibi davranmak orta snftan gelen birinin aa
lk duygusunu rtyorsa, alay etmenin de aalk duygusu
nu yzeysel olarak dnlediini ok gemeden idrak etmek
zorunda kald. Fakat alayn daha derindeki anlam, ecinsel
ilikilerin yerini tutmasyd: Tercihan holand erkeklerle
alay ediyordu. Dierleriyle ilgilenmiyordu. Alay-sadizm-ecinsel flrt; lord gibi davranmak, bir yanda sadizmle ecinsel
lik, dier tarafta soylu biimde kendine hkim olma arasndaki
kartl birletiriyordu.
Analiz srasnda bilindna nfuz etmeye ynelik her
hamlede lord tavrlar glenmekle birlikte, bu savunma tep
kileri zamanla giderek zayflad, mizac da temel karakterini
kaybetmeden gndelik hayatta yumuad.
Lord tavrlarnn analizi dorudan ocukluk ve ergenlik
teki ana atma noktalarnn ortaya karlmasn salad. Bylece hastann patojen yaklamlar iki koldan ele alnd: Bir
yanda anlar, hayalleri ve bildirdii sair ierikler (bu ba
lamda duygulanm azd), dier tarafta karakteri, yani lord ta
vrlar (saldrganlk duygulan bu tavrlarda balanmta).

2. ocukluktaki Fobinin Karakter zellii


Oluturarak Yenilmesi
Aristokrata tavrlar sergilemede genital kaygnn nemli
bir paras da balanmt. Bu balamann hikyesi ocukluk
taki fobinin imdiye kadar az bilinen bir akbetini gsterdi.
Hasta 3 - 6 yalan arasmda muazzam bir fare fobisinden mus
243

taripti. erik asndan bizim iin ilgin olan tek ey, idi
edilme kaygsna kar nceki geliim evresine gerileyen tepki
olarak babaya kadns yaklamn bu fobinin ana unsurunu
oluturmasdr. Tipik mastrbasyon kaygs bununla balan
tlyd. ocuk lord fantezisini lord gibi davranarak ne kadar
somutlatrdysa, fobisi o kadar azalmt. leriki yalarda bun
dan geriye yalnzca yataa gitmeden nce duyduu hafif r
keklik kalmt. Analizde lord tavrlarnn zmlenmesiyle
fare fobisi ve idi edilme kaygs duygulanm eliinde yeni
den ortaya kt. Bir ksm libidonun veya ocukluktaki fobi
kaygsnn karakter tutumuna ilendii akt.
ocukluktaki isteklerin ve kayglarn karakter zelliklerine
dntrlmesi srecini biliyoruz. zel vakalarda buna d
dnyaya ve kaygya kar drt yapma gre deien belirli
trde bir zrhn fobinin yerini almas da eklenir. Bizim vaka
mzda asil tavrlar ocukluktaki kaygy balamt. Dier tipik
bir durum, ocukluktaki fobinin veya idi edilme kaygsnn
daha basit davurumlarnn pasif-kadms karakter zelliine
dnmesidir; bu zellik mesela abartl, sahte kibarlk ek
linde da yansr.
Fobinin kiiliin bir karakter zelliine dntrlmesi
konusunda aadaki vakay da rnek olarak anlatalm:
Bir kompulsif hastada belirtilerin dmda zellikle duygu
larn tamamen bloke olmas dikkat ekiyordu.
Hazza da hazszla da ayn derecede kapalyd, yaayan
bir makineydi. Analizde duygu kilitlenmesinin en bata has
tann ar sadizmine kar gelitirilen zrh olduu anlald.
Geri yetikin olarak da sadist fanteziler kuruyordu ama bun
lar snk, canszd. Zrhlanma nedeni olarak buna uygun yo
unlukta bir idi edilme kaygs gze arpmakla birlikte, bu
kayg baka hibir biimde kendini gstermiyordu. Analiz
duygu kilitlenmesinin izini srerek ortaya kt gne ula
may baard.
244

Bu hasta da ocuklukta bilindik fobiden mustaripti; fobisi


atlarla ylanlard. 6 yana kadar neredeyse her gece pavor
noctumus (gece korkusu; korku ve lklarla uykudan uyan
ma, -.n.) eliinde kbus grmt. Ryalarnda bir atn par
maklarndan birini srarak kopardn (mastrbasyon-kayg
-idi edilme) ok sk gryor, ok iddetli kaygya kapl
yordu. Gnn birinde artk hi korkmamaya karar vermi (bu
tuhaf karara aynca deineceiz); yine atn parmam kopar
d sonraki rya hi kayg uyandrmam.
Duygu kilitlenmesi ayn dnemde olumu, fobinin yerini al
mt. Karabasanlar ancak ergenlikten sonra seyrek olarak yine
ortaya km.
Hastann artk hi korkmama eklindeki tuhaf kararma ge
lelim. Bunun dinamik srecini tam olarak aydnlatamadk. u
kadarn syleyelim: Hastann haya neredeyse tamamen ben
zer kararlarla yryor, zel karar almadan hibir i halledilemiyordu. Karar alma becerisinin temelini, anal inatl ile
anne babasnda grerek benimsedii, son derece kat zdene
tim gereklilii tekil ediyordu. Anal inatlk duygu kilitlen
mesinin enerjik temelini de oluturuyordu; bu kilitlenmenin
bir anlam da tm d dnyaya kar genel bir Gtz von Berlichingen yaklam olmasyd2. Tedaviye baladktan 6 ay
sonra hastanm evimin kapsn almadan nce her seferinde
analize kar tlsm olarak Gtz alntsn yksek sesle art arda
3 kez syledii ortaya kt. Duygu kilitlenmesi szle bundan
daha iyi ifade edilemezdi. Dolaysyla kilitlenmeye en nemli
bileenler olarak anal inatl ile sadizme kar tepkisi yer
letirilmiti; bu zrhta sadist enerjisinin yan sra ocukluktaki
muazzam kaygs (birikim kaygs + idi edilme kaygs) da
tketilmiti. Ancak ve ancak ayrntl almalarla ok eitli
bastrmalarn ve kart tepkilerin toplammdan oluan bu du
( * ) Goethe'nin valye Gtz von Berlichingen'le ilgili ayn adl eserinde valyeye atfedilen
"kgm yalasn" ifadesi kastediliyor; rtmece olarak kullanlyor (.n.).

245

var getikten sonra hastann youn gnital ensest arzularyla


karlatk.
Bir fobinin ortaya kmas egonun belirli libidinal itepileri
dizginleyemeyecek kadar zayf olduunu gsterir. Fobinin ye
rini alan bir karakter zelliinin veya tipik bir tutumun ortaya
kmas ise ego formasyonunun id'e ve d dnyaya kar kro
nik zrhlanma biiminde glenmesi anlamna gelmektedir.
Fobi kiilik blnmesinin karldr. Karakter zellii olu
turmak ise kiiliin btnletirilmesi demektir; bu btnle
tirme egonun kiinin iindeki, uzun vadede tahamml
aacak olan bir atmaya kar sentezleyici tepkisidir.
Fobi ile bunu izleyen karakter oluturma arasndaki bu
kartla ramen, fobinin temel eilimi karakter zelliinde
varln srdrr. Lordumuzun asaleti, kompulsif karakteri
mizin duygu kilitlenmesi, pasif-kadms karakterin nezaketi
sonuta yine kanma tutumlarndan baka bir ey deildir, tpk
bu tutumlardan nceki fobi gibi.
Dolaysyla ego zrhlanmak suretiyle belli lde g ka
zanr ama ayn zamanda tam da bu zrhtan tr eylem bece
risiyle hareket zgrl kstlanr. Ve zrhlanma ileriye
dnk olarak cinsel yaant becerisine ne kadar ok zarar ve
rirse, kstlanma o kadar byk olur, egonun yaps nevrotik
olmaya o kadar yaklar ve ileride yeniden kme ihtimali o
kadar artar.3 Sonralar nevrotik bir rahatszlk olduunda, eski
fobi yeniden ortaya kar, nedeni karaktere ilenmesinin birik
mi libidinal uyarmlar ve birikim kaygsn dizginlemede ye
tersiz kalmasdr. Bu bakmdan tipik nevrotik hastalkta
aadaki evreleri ayrt etmemiz gerekir:
1) ocuklukta libido itepisi ile bunun engellenmesi ara
sndaki atma.
2) tepinin bastrma yoluyla halledilmesi (Egonun glen
mesi).
(3 )

Bununla ilgili olarak kr. gnital karakter ile nevrotik karakter hakkndaki blm.

246

3) Bastrmann delinmesi - fobi (Egonun zayflamas).


4) Fobinin nevrotik bir karakter zellii oluturmak sure
tiyle yenilmesi (Egonun glenmesi).
5) Ergenlikteki atma (veya nicelik olarak edeer bir
ey): Karakter zrhnn yetersizlii.
6) Eski fobinin yeniden ortaya kmas veya edeer bir be
lirti gelitirilmesi.
7) Egonun kaygy karaktere ilemek suretiyle fobiyi yeni
den dizginleme abas.
Tedavi iin bize gelen yetikin hastalarda kolayca ayrt edi
lebilen iki tip vardr. kme evresinde bulunanlar (6. evre);
bu evrede eski nevroz belirti bakmndan nevrotik tepki teme
lini trmandnr (bir fobi yeniden oluur vs.). Dier grup ise ye
niden ina evresinde olanlar (7. evre), yani egolar belirtileri
baaryla ie almaya balam olanlar. rnein azap veren
bariz bir dzen taknts, bir btn olarak egonun dzen me
rasimleri gelitirmesiyle iddetini kaybeder; bu merasimler
gndelik ilere o kadar yaylmtr ki, kompulsif niteliklerini
ancak uzmanlar anlayabilir. Bylece sanki kendi kendine te
davi oluyormu gibi grnr ama belirtilerin geni bir alana
yaylmas ve iddetinin azalmas eylem becerisine en az bariz
belirti kadar zarar verir ve hasta artk azap veren bir belirti y
znden deil, genel olarak iinin aksamasndan, hayattan zevk
alamamaktan ve benzer ikyetlerden tr iyilemeyi ister.
Bu ekilde ego ile nevrotik belirtileri arasnda srekli bir m
cadele vuku bulur; bu mcadelede son noktalar belirti olu
turma ile belirtiyi ie almadr. Fakat belirtiyi ie alma, her
seferinde egonun az ok nem tayan karakter deiiklii ile
birlikte vuku bulur. Belirtilerin ileri yalarda ego iine alnma
lar, ocukluktaki fobinin bir karakter yapsna dnmesini
tamamen veya ksmen salayan o ilk byk srecin yansma
lardr sadece.
Burada fobiden sz ediyoruz, nk fobi kiilik btnl
ndeki bir bozukluun en ilgin ve libido ekonomisi asn
247

dan en nemli ifadesidir. Bununla birlikte, yukarda betimle


nen sreler ilk ocuklukta ortaya kan her kaygda cereyan
edebilir; rnein bir ocuun acmasz babasndan tr duy
duu rasyonel adan tamamen hakl korku, korkunun yerini
alan kronik karakter deiikliklerine yol aabilir; mesela ka
rakterin inatl, sertlii vb.
ocukluktaki kayg yaantlarnn ve dipus kompleksinin
sair atmalarnn (fobi zel vakalardan burada ne karlan
biridir yalnzca) karakter yaplarna dnebilecei olgusu, o
cukluktaki yaantnn veya psiik durumun deyim yerindeyse
ifte kayt sistemine gre korunmasn beraberinde getirir: ie
rik bakmndan bilindnn tasarmlar, biim asndan egonun
karakter tutumlar. Bu durumu aadaki klinik rnekle ksaca
gsterelim:
Narsistik-mazoist bir hipokondri hastas, babasndan gr
d kat muameleden yksek sesle, heyecanla ve zntyle
yaknmasyla dikkat ekiyordu. Aylar sren tedavide ierik
olarak sunduklar "Bak, babam yznden neler ektim, beni
mahvetti, yaayamaz hale geldim" cmlesiyle zetlenebilirdi.
ocuklukta babasyla yaad atmalar hasta analiz iin
bana gelmeden nce bir meslektam tarafndan 1,5 yl sren
bir analizle kkl biimde ilenmi, buna ramen hastann
tavr ve belirtisi pek deimemiti.
Analiz srasnda hal ve tavrndaki bir zellik dikkatimi
ekti. Hareketleri dermanszd, az kenarnda bezginlik ifade
eden bir hat vard. Tasviri pek mmkn olmayan konumas
tekdze, kasvetliydi. Sonunda ses tonunun anlamm tahmin
ettiimde her ey hemen akla kavutu. Acdan kvramyormu gibi konuuyordu - lm deindeymi gibi. Bilincinde
olmad bu yapmack uyuuklua analiz dnda da belli du
rumlarda gmldn rendim. Bu biimde konumamn
anlam da uydu: "Bak, babam beni ne hale getirdi, nasl eziyet
etti, beni mahvetti, yaayamaz hale getirdi." Tavr ar bir su
lamayd.
248

"Can ekien", yaknan, sitem eden konuma biimi hakkndaki yorumlarmn yaratt etki artcyd. Babasyla ili
kisinin tutunduu bu son, biimsel noktann zlmesiyle
sanki daha nce yaplan ierik yorumlar da etkilerini gster
meye balam gibiydi. Btn bunlardan u sonuca vardm.
Konuma biimi bunun bilind anlamn ele vermedii s
rece, babasyla ilikisinin byk ksm duygu asndan ko
numa biiminde bal tutulmutu, ierik ynnden aydnla
tlm olan ayn ilikiler ise bilin dzeyine karlmalarna
ramen terapiye cevap vermeyi salayacak kadar duygu
ykl deildi.
Anlalan bilindnda yer alan ocukluktaki yapnn tek
ve ayn paras iki trl korunuyor ve iki trl dile getiriliyor:
Yani bireyin ne yapt, konutuu ve dnd ile nasl yap
t, konutuu ve dnd eklinde. lgin olduu iin u
hususlar tam olarak not etmek gerekir. "Ne"nin analizi, ierik
ve biim tek bir btn olduu halde, "N asl" hi etkilemiyor;
bu "Nasl"m, "Ne"de yer alan ve zme kavuturulmu veya
bilin dzeyine karlm grnen ayn ruhsal ieriklerin sak
land yer olduu ortaya kyor ve son olarak, Nasl'm ana
lizi duygulan ok etkili biimde serbest brakyor.

249

IV
NET OLARAK TANIMLANMI
BAZI KARAKTER BMLER
1. Histerik Karakter
Karakter tiplerindeki farkllklar incelerken, temel ilevi
itibariyle karakterin d dnyann uyaranlarna ve ite bastr
lan drtlere kar her biimde zrhlanma tekil ettii, ancak
zrhlanmann dtan grnen biimini tarihsel etmenlerin be
lirledii nkoulundan yola kyoruz. Karakter tipleri ayr
mna ilikin baz artlan da belirtmeye altk. Bunlar arasnda
olaslkla en nemlisi, ocuu yetitiren kiilerin karakterinin
yan sra, drt sisteminin belirleyici engellemelere maruz
kald geliim evresidir. Dolaysyla karakterin d grnm,
i mekanizmas ve nasl olutuuna dair spesifik tarihesi ara
snda daima belirli ilikiler olmas gerekir.
Histerik karakter, hastalkl belirtileri ve tepkileri genelde
ok karmak olabilse de, en basit ve en kolay anlalr karakter
zrh tipidir. Bu tip ierisindeki farkllklar bir yana braklp
hepsinde ortak olan unsur zetlenirse, davran bakmndan
her ik i cinste de en dikkat ekici zelliin rahatsz edici srarl
cinsel tavrlar olduu grlr. Bu tavrlara bariz biimde cinsel
nansl spesifik bir bedensel kvraklk elik eder; bu durum niin
kadn histerisinin cinsellikle ilikisinin ok eskiden beri bilin
diini aklyor. zellikle kadmlarda yry, bak veya ko
numada rtk veya ak cilve histerik karakter tipini ele verir.
250

Erkeklerde ise yumuaklk, ar nezaket ve kadms yz ifadesi


ile kadns tavrlar ne kar. Birinci blmde byle bir vakay
ayrntl olarak anlatmtk.
Anlan zellikler az ok bariz bir rkeklikle birlikte gr
lr. rkeklik zellikle, cinsel tavrlarn yneldii hedef yakma
geldiinde ortaya kar; o zaman histerik karakter hep geri e
kilir veya pasif, rkek bir tutum alr. nceki histerik cilve ne
kadar iddetliyse, sonraki pasiflik o kadar youndur. Ancak
cinsel yaamda bir varyasyon daha vardr: Birlemede tutku
ifade eden eylem ve jestler artar ama buna uygun bir cinsellik
yaanmaz. Analiz srasnda, bu artan eylem ve jestlerin iddetli
bir kaygnn ifadesi olduu, hareketlilikle kaygnn stesinden
gelindii anlalr.
Histerik karakterin yz ifadesiyle yry hibir zaman
kompulsif karakterde olduu gibi sert ve dddi, fallik-narsistik
karakterdeki gibi kibirli ve zgvenli deildir. Tipik histerik
lerin hareketleri yumuaktr, az ok salnr (esnekle kartrl
mamal), cinsel adan kkrtcdr. Genel grnlerinden
kolayca uyarldklarm anlamak mmkndr; bunun aksine
rnein kompulsif karakter duygularn belli etmez.
ekli adan d grn itibariyle ekingenlik ve rkek
likle birlemi cilvenin ve bedensel kvrakln gze arpma
sna karlk, dier spesifik histerik karakter zellikleri gizlidir.
Bu zellikler arasnda unlar vardr. Tepkilerin kestirileme
mesi, yani beklenmedik ve kastl olmayan davran deiik
liklerine meyletme. Kolayca etki altnda kalma; bu hibir
zaman tek bana olmayp daima gl bir d krkl tep
kileri gsterme eilimiyle birlemitir. Histerik bir karakter
kompulsif karakterin aksine en inanlmayacak ey konusunda
abucak ikna olduu gibi, eer yine kolayca edinilmi baka
inanlar bunun yerini alrsa inand eyden ayn abuklukla
vazgeer. Birine olan kr krne ball genelde tam tersi
bir tavr izler: Hemen aalama ve nedensiz ktleme. Histe
rik karakterin kolay etkilenmesi pasif hipnoza ok yatkn ol
251

masn ama dier taraftan hayalperestlie de meyletmesini


salar. ocuksu karakterin cinsel ynden olaanst balan
ma becerisiyle ilintilidir bu. Hayal kurma eilimi kolayca pa
tolojik yalancla (Pseudologie) kadar varabilir, hayali yaan
tlar gerekten yaanm olarak anlatlr ve yle grlr.
Histerik karakter kendini bedensel davranlarda gl bi
imde ifade eder, ancak psiik atmalarn bedensel belirti
lerde gsterme eilimi de ayn derecede gldr. Bu durum
libido yapsyla kolayca aklanabilir.
Histerik karakterin spesifik zellii, ensestiyz balanma
nn belirledii ocukluktaki geliimin genital evresinde takl
m olmasdr. Histerik karakter gerek gl genital saldr
ganln gerekse rkekliini bu taklmadan alr. Geri genital
ensest fantezileri bastrlmtr ama kateksisi aynen korunmu,
yerini kompulsif karakterde olduu gibi genital evre ncesine
ait abalar almamtr. Histerik karakterde genital evre nce
sine ait, oral, anal, retral abalar bir rol oynuyorsa -k i hep
yledir-, bunlar genital cinsellii temsil eden biimlerdir veya
en azmdan genital cinsellikle karmtr. Az histerikte her
zaman kadm cinsel organ anlamna gelir, ans de; buna kar
lk rnein melankolide bu b lg eler genital ev re ncesine ait
asl ilevlerini yerine getirirler. Histerik karakter -Ferenzci'nin
ifadesiyle- her eyi genitalletirir; dier nevroz biimleri ge
nital cinselliin yerine genital evre ncesi mekanizmalar
koyar veya -histerinin tersine- genital organlara meme, az
veya ans ilevi grdrrler. Baka bir yerde buna cinsel or
ganlarn genital evre ncesine ait libidoyla dolup tamas de
mitim. Histerik karakterde, genital taklmann yan sra etki
eden ve genital ilevi ketleyen genital kaygnn sonucu olarak
her zaman ar bir cinsel ilev bozukluu bulunur; en byk
sknty da halledilmemi genital libido birikimleri verir. Bu
bakmdan cinsel hareketlilii kayg tepkilerine eilimi kadar
youn olmak zorundadr. Kompulsif karakterin aksine histe
rik karakter halledilmemi cinsel gerginlikle an ykldr.
252

Bu durum bizi histerik karakterin zrhnn doas konu


suna gtrr. Zrh rnein kompulsif karakterinkinden ok
daha az pekimi olup ok daha istikrarszdr. Histerik kiide
zrhlanma en basit ekilde genital ensest abalarna kar kay
gl ego savunmas olarak kendini gsterir. Tipik histerik ka
rakterde genital cinselliin bizzat kendisinin savuturulmasna hizmet etmesi ok tuhaf bir durum olmakla birlikte inkr
edilemez. Genel yaklam ne kadar kayglysa cinsel ierikli
eylem ve jestler o kadar ne kar. Bu ilevin ortalama anlam
udur: Histerik kiinin, genital kaygnn frenledii iddetle s
ktran tatmin edilmemi genital drtleri vardr. Bu yzden
kendisini srekli olarak ocukluktaki korkularna uyan tehli
kelere maruz kalm hisseder. lk bataki genital aba artk teh
like kaynaklarn ve gelecek tehlikelerin bykln ve
yaknln deyim yerindeyse yoklamak iin kullanlr. Dola
ysyla histerik bir kadn gl cinsellik gsteriyorsa, kadnn
gerekten cinsel ilikiye istekli olduunu varsaymak hata olur.
Byle dnen kii grnteki bu isteklilikten yararlanmak
iin att ilk admda, tam histeriklerde derhal tersine bir dav
ran gsterildiini, cinsel ierikli hareketlerin yerini kaygnn
veya alelacele kamak dahil herhangi baka bir savunma bii
minin aldn grecektir. Sonu olarak histerik karakter cinsel
davranyla ilk nce korktuu tehlikelerin mevcut olup olma
dn ve nereden gelebileceklerini saptamak ister. Analiz te
davisi srasnda bu zellikle aktarm tepkilerinde de grlr.
Histerik karakter cinsel davrannn anlamn hi bilmez,
bunu kabul etmeyi iddetle reddeder, "bu tr yaktrmalar
dan" tr fkeye kaplr. Ksacas, ok gemeden fark edilir
ki cinsel aray olarak dikkati eken ey aslnda savunmaya
hizmet eden cinselliktir. Nesneye ynelik genital abann ilk
bataki ileviyle ortaya kmas iin, nce bu savunmann mas
kesinin indirilmesi ve ocukluktaki genital kaygnn analizle
zmlenmesi gereklidir; buna paralel olarak ilgili kii de
abartl cinsel hareketliliini kaybeder.
253

Bu cinsel davranta, rnein ilkel narsisizm, hkmetme


ve etkileme arzusu gibi baka ikincil itepilerin de dile gelmesi
burada o kadar nemli deildir.
Histerik karakterde genital mekanizmalardan veya bunla
rn yerini tutan oluumlardan baka eyler bulunuyorsa, bun
lar artk spesifik olarak bu tipe ait saylmazlar. rnein
depresif mekanizmalar sklkla grlr. Oral mekanizmalara
gerilemelerin veya sre iinde gelitirilen yeni oluumlarn
ksmen genital-ensestiyz taklmann yerini aldklarn ana
lizle saptamak mmkndr. Histeriklerin zellikle oral evreye
gerilemeye ok meyletmeleri, bu blgedeki cinsel birikimle ve
genital organ temsil etmesi erevesinde azn "yukarya
doru yer deitirirken" ok miktarda libidoyu kendisine ek
mesiyle izah edilebilir. Bu srada, ilk bataki oral taklmaya ait
olan melankoli benzeri tepkiler de doal olarak ayn anda et
kinletirilmek zorundadr. Sonu olarak denebilir ki, histerik
karakter rol yapyorsa, asabi ve canl ise salt histeriktir ama
depresif, ie dnk ve otistik ise artk kendi tipi iin spesifik
olmayan mekanizmalar ele veriyordur. Yine de bunlarn me
lankolik depresyonlarn aksine histerik depresyonlar olduu
sylenebilir. Fark, genital libidonun ve nesneyle ilikinin oral
yaklamlarla karma derecesindedir. Bir uta katksz me
lankoli, genital cinselliin ar bast dier uta ise saf histeri
geliir.
Son bir eyi de vurgulamak gerekir. Histerik karakterin
yceltmeye ve entelektel faaliyete eilimi azdr; karakter tep
kileri oluturmada da nevrotik karakterin dier biimlerinin
ok gerisinde kalr. Bu da yine, histerik kiide libidonun ar
cinsellii azaltabilecek cinsel tatmine ulamak iin sktrma
d gibi, cinsel enerjilerin de gereince balanmayp, ksmen
bedendeki sinir iletilerinde (innervasyon) boaltlmas, ksmen
de kaygya veya rkeklie dntrlmesiyle balantldr.
Bazlan histerik karakterin drt mekanizmasndan cinsellikle
sosyal baar arasndaki szde ztl tretir. Bu yaklamda
254

gzden kaan husus, yceltme becerisindeki ciddi bozuklu


un tam da genital cinsellik balanmamken cinsel ketlenmenin sonucu olduu ve sosyal baarlarla ilgilerin ancak tatmin
becerisi salannca mmkn olacadr.
Nevrozlardan korunma ve cinsel ekonomi asndan, his
terik karakterin genital birikimini niin genital evre ncesi a
balarm dntren dier karakterler gibi herhangi bir ekilde
dntremedii sorusu ok nemlidir. Histerik karakter ge
nital libidosuyla ne kart tepkiler oluturur ne de yceltme
gerekletirir; hatta karakter zrhlanmas bile dzgn deildir.
Bu olgu, genital libidonun dier zellikleriyle birletirildi
inde, tamamen ortaya km genital uyarmlarn dorudan
tatminden baka amalarda kullanlmaya pek uygun olmadk
lar sonucuna varlr; bunlarn ketlenmesi dier libidinal dr
tlerin yceltilmesini de ciddi biimde engeller, nk bu
drtlere ok fazla enerji verir. Bu srecin nedeninin genital
cinselliin zel nitelii olduu kuku gtrr. Daha ok, ge
nital blgenin uyarlmasnda libidonun niceliinin bundan so
rumlu olduu varsaylmaldr. Genital sistem fizyolojik adan
en gl sistemdir, dier btn ksmi drtlerin aksine or
gazmla boaltm becerisiyle donatlmtr, libido ekonomisi a
sndan hayati nemi haizdir. Bu bakmdan, genital sistemden
kaynaklanan itepilerin, istediini elde etme konusunda ka
rarllk ve inatlk asndan, alkla dier erojen blgelerden
kaynaklanan itepilere kyasla ok daha fazla benzerlik arz et
tii varsaylabilir. Belli etik grler asndan bu gerek z
c olabilir ama deimesi mmkn deildir. Bu olgulara kar
direnmenin de bir izah vardr: Bunlarn kabul edilmesi mev
cut dzeni alt st eder.

2. Kompulsif Karakter
Karakterin en genel ilevi uyaranlara kar savunma ve psi
ik dengeyi salamak ise, bu ilev zellikle kompulsif karakter
zerinde kolayca gsterilebilir. Sonuta kompulsif karakter en
255

iyi ekilde incelenmi psiik oluumlardan biridir. Bilinen ta


knt belirtilerinden, karakterin davran biimlerine akkan
geiler olur. Nevrotik dzen taknts grlmeyebilir ama kl
krk yaran dzen duygusu kompulsif karakterin tipik bir zelli
idir. Hayat hem byk hem de kk eylerde nceden be
lirlenmi, kesin bir programa uygun olarak seyreder. Kurulu
dzende herhangi bir deiiklik en azndan rahatsz edici
gelir, nevrotik olarak grlmesi gereken vakalarda ise kaygya
yol aar. Bu karakter zellii, zen ve dikkatle yakndan ilikili
olduu iin bir yandan ilerin halledilmesini kolaylatrr,
dier taraftansa alma becerisini bir hayli kstlar, nk can
lla, ani, beklenmedik tepki deiikliine izin vermez. Bir
memur iin avantaj olan bu zellik, retken almay, yeni fi
kirlerle oynamay engeller. Bu nedenle byk politikaclar ara
snda kompulsif karakter yok gibidir. Daha ok doa aratr
maclar arasnda bulunur, nk onlarn ii byle bir zellikle
badar ama kuramsal dnmeyi tamamen nledii iin,
kkl yeni keiflere engel tekil edecektir. Bu da baka bir ka
rakter zelliiyle balantldr; hi eksik olmayan ayrntc,
enine boyuna dnme eilimi. Bunda tipik olan ey, dnr
ken konunun rasyonel nemine gre yeri geldiinde dikkati
keskinletirme ve odaklama, yeri geldiindeyse gereksiz enerji
harcamama becerisinin olmamasdr. Dikkat az ok eit pay
latrlmtr. nemsiz sorunlar zerinde en az mesleki ilginin
merkezini oluturan konular kadar derinlemesine dnlr.
Bu karakter zellii ne kadar patolojik, ne kadar katysa, dik
kat ve dnmenin oda o lde ikincil nemi olan eylere
kayar, rasyonel adan nemli iler zerinde dnmekten o
kadar kanlr. Bu durum, nitelii iyi anlalm olan bir s
recin sonucudur. Bu srete bilind kateksisler kaydrlr,
bilindmda nem kazanm olan dncelerin yerine o
kadar nemli olmayan ilgisiz eyler konur. Bastrlm dn
celere ynelik gittike artan daha geni apl bir bastrma s
recinin parasdr bu. Genellikle, yasaklanm eylere ilikin
256

ocuksu kafa yormalar sz konusudur, asl konuya nfuz et


melerine izin verilmez. Bu dnme ve kafa yorma da belir
lenmi rotalarda tarihsel nedenlere dayal belirli emalara gre
hareket eder ve zihinsel alanlarda dnce esnekliini bir
hayli engeller; baz vakalarda bu dezavantaj vasatn stnde
gelimi mantkl soyut dnmeyle dengelenir. Eletirel be
ceriler -m antk erevesinde- yaratc becerilerden daha iyi
gelimitir.
Belirtilen zelliklerle sk skya balantl hi eksik olma
yan bir karakter zellii tutumluluktur; ou zaman cimrilie
dnmtr. Kl krk yaran bir titizlik, ayrmtclk, kafa
yorma eilimi ve tutumluluk; bunlarn hepsi tek bir drt kay
nandan, anal erotikten trer. ou, ocuklukta tuvalet ei
timi dnemindeki eilimlere kar oluturulan tepkilerin do
rudan trevleridir. Tepkiler tam olarak oluturulamamsa,
anlatlan zelliklerin yan sra tam tersi nitelikteki zellikler
mevcuttur; bunlar da kompulsif karakterin ikin bir parasn
olutururlar; daha doru bir ifadeyle, asli eilimler meydana
kmtr. Bu takdirde ar danklk, paray idareli kullana
mamak, enine boyuna ama belli snrlar iine dnme vs. g
rlr. Buna gl bir nesneleri biriktirme merak da eklenince,
karakterdeki anal erotik trevler topluluu tamamdr. Bu t
revlerin boaltm ilevlerine duyulan ilgiyle olan niteliksel ili
kisini kolayca anlamamza karn, kafa yormaya dknln
anal erotikle balants tam olarak anlalamyor. Bebeklerin
nereden geldii konusunda kafa yormayla ilikiyi her zaman
bulsak da, dklamaya duyulan ilgilerin belirli bir dnme
biimine dnmesi (ki bunun varlndan kuku duyulamaz)
henz anlalamayan doal yasalara tabi grnyor. Abra
ham, Jones, Ophuijsen ve bakalarnn, Freud'un bu konudaki
ilk almas zerine kurulu incelemeleri bu yasalar hakknda
ynmz tayin etmeye yarayan en kapsaml bilgileri veriyor.
Baz baka karakter zelliklerim de ksaca belirtelim; bunlar
bu yan anal deil, anal snfna giren spesifik sadist itepile257

rinden kaynaklanyor. Kompulsif karakterlerde her zaman


acma ve sululuk duygusu tepkilerine gl bir eilim gze ar
par. Bu eilim, dier zelliklerinin ou zaman etraflarndaki
insanlar iin rahatsz edici olduu gereini deitirmez; hatta
abartl dzen, titizlik vs. iinde sklkla dmanlk ve saldr
ganlk duygulan zorla dorudan tatmine ulamaya alrlar.
Kompulsif karakterin libido geliiminin sadist- anal evresinde
taklmasna uygun olarak, bu karakter zelliklerinde aslen
aksi ynde olan eilimlere kar oluturulan tepkilerin hepsini
grrz. Bununla birlikte, ancak ve ancak bu zelliklerin hep
sinin bir arada grlmesi halinde kompulsif karakterden sz
edilebileceini vurgulamak gerekir. rnein birisi yalnzca kl
krk yaran bir titizlik gsteriyorsa ama bunun dnda kom
pulsif karaktere dair hibir belirti yoksa kompulsif karakterli
olduu sylenemez. Bu bakmdan bir histerik karakter dzenliyse veya ayn zamanda kafa yormaya meyilliyse kompulsif
nevrozu olduunu sylemek doru olmaz.
Buraya kadar belirtilen karakter zellikleri belirli ksmi
drtlerin dorudan dnmlerini temsil ediyor; ancak hi
eksik olmayan baka zellikler de vardr; bunlar kank bir ya
pya sahiptir ve birbirine etki eden bir dizi gcn sonucudur.
Kararszlk, kuku ve gvensizlik bu zelliklerdendir. D gr
n itibariyle kompulsif karakterde gl bir mesafelilik ve z
denetim vardr, duygularn gstermekten holanmad gibi,
kendisi de bunlara ok kapaldr; genellikle lldr, sevgiyi
de nefreti de gstermek istemez, baz vakalarda bu durum tam
bir duygu kilitlenmesine kadar varabilir. Bu sonuncu zellikler
biimsel olanlardr; bu bakmdan bizi asl konumuza, yani ka
rakterin dinamiine ve ekonomisine gtryor.
Yaamda ve dnmede kararszlkla birleen hatta bu
nunla belirli bir iliki iinde olan mesafelilik ve lllk, ka
rakter biimi analizimizin hareket noktasn oluturuyor.
Bunlar mnferit drtlerden ieriksel karakter zellikleri gibi
dorudan tretilemezler, kiinin mizacna kendine has eklini
258

verirler ve analizde gerek bir durumun (dolaysyla analiz te


davisinin de) sona ermesinden kanma eiliminin gerekse ka
rakter direncinin ana unsurunu tekil ederler. Klinik dene
yimler, kuku, gvensizlik vs. gibi belirtiyle ilgili zelliklerin,
az ok belirgin duygu kilitlenmesi almadka analiz sra
snda diren olarak etki ettiklerini ve bertaraf edilemediklerini
gstermitir. Dolaysyla duygu kilitlenmesi zel bir dikkati
hak ediyor. Yeni bir alan aratrlacak olmakla birlikte, incele
meyi temelde ekli grnlerle snrlayacaz; dier zellikler
iyi bilindii iin bunu yapmak daha kolaydr.
lk olarak kompulsif karakterin libido pozisyonlar hak
knda bilinenleri hatrlamamz gerekiyor. Tarihsel adan nce
sadist-anal evreye (yani 2-3 yamda) merkezi bir taklma mev
cuttur. Tuvalet eitimi, annenin benzer karakter zellii sonu
cunda ok erken verilmi, bu da ok kk yata rnein ar
zdenetim gibi muazzam tepki oluturmalara neden olmu
tur. Kat tuvalet eitimine uygun olarak ok gl bir anal
inatlk gelimi, kendini pekitirmek iin sadist itepileri se
ferber etmitir. Tipik kompulsif nevrozda yine de fallik evre
ynnde biraz daha gelime olur, yani genital cinsellik etkinletirilmitir. Ancak ksmen kiinin erken oluan tutukluu,
ksmen de anne babalarn cinsellik kart kltrel yaklam
sonucunda ok gemeden genital cinsellikten vazgeilmitir.
Eer genital cinsellik geliebildiyse, tamamen bundan nce ge
lien anal taklmaya ve fallik- sadist saldrganlk biimindeki
sadizme baml olarak olmutur. Bir erkek ocuun, edindii
cinsel yap ne kadar saldrgansa ve karakterde nceki evreden
gelen tutukluklar ve sululuk duygulan ne kadar ok yeni ev
reye uzanrsa, genital itepilerini o kadar seri biimde idi
edilme kaygsna feda edecei, yani bastraca ok aktr. Bu
nedenle kompulsif nevrozda, genital cinselliin bastrlmasn
terk edilmi olan dkyla ilgilenme evresine ve bu evrenin sadizmine geri ekilmenin izlemesi tipik bir durumdur. Bundan
sonraki (en ok kompulsif karakterlerde gelimi olan) gizil
259

dnemde1anal ve sadist tepki oluturmalar glenir ve karak


teri kesin olarak biimlendirirler. Kii kendisini bedenen ol
gunlamann gl frtnalarna maruz brakan ergenlie
geldiinde, karakter zrh yeterince glyse, cinsel olgunlu
un taleplerini yerine getirmeden eski sreci ksaca tekrarla
mak zorundadr.
Genelde ilk nce kadnlara kar iddetli sadist ruh halleri
(dayak, tecavz fantezileri vs.) ortaya kar, bunlara duygusal
zayflk ve aalk duygular elik eder. Bu duygular ok be
lirgin etik ve estetik abalar eklinde narsistik dnlemelere
iter. Anal ve sadist pozisyona taklmalar glendirilir veya
ksa sreli ve genelde baarsz genital faaliyet giriiminden
sonra nceki evreye gerileyerek yeniden etkinletirilir, bu da
duruma uygun kart tepki oluturmann daha da genileme
sine neden olur. Derindeki bu srelere dayal olarak kompul
sif karakterin ergenlik ve ergenlik sonras dnemi tipik bir
biimde seyreder. Onun iin bu dnemlerle ilgili gvenilir
karsamalarda bulunabiliriz. En bata duygulanm becerisinin
giderek azald grlr. Uzman olmayanlar bundan ok iyi
bir sosyal "uyumun" gstergesi olarak etkilenirler; ilgili kiiye
de byle grnebilir, sonuta ksmen veya bir anlamda ger
ekten de yledir. Ancak karakter bariyeriyle ayn anda ite
bir boluk duygusu ve youn bir hayata "yeniden balama"
istei ortaya kar; genelde bunun iin en sama ve en elveri
siz aralara bavurulur. Byle bir hasta, irili ufakl btn ile
rini halletmek iin karmak bir sistem gelitirmiti; amac
bunlar kesinkes halletmek ve saniyesine kadar hesaplanm
belirli bir tarihte yeni hayata balamakt. Belirledii artlan hi
yerine getiremedii iin hep batan balamak zorunda kal
yordu.
Kompulsif karakterdeki bozukluklarda ekil bakmndan
tipik rnek olduu iin duygu kilitlenmesinin incelenmesi
(1 )

Ikel toplumlardaki ocuklarn cinsel geliiminden anlald zere gizil dnem biyolojik

deil, cinselliin bastrlmasndan kaynaklanan sosyolojik bir fenomendir.

260

salk verilir. Kilitlenme egonun acizlii olarak dikkat eker


ama kesinlikle yle deildir. Tam aksine, analiz srasnda ne
redeyse baka hibir karakter biiminde bylesine youn ve
evkli savunma almas grlmez. Savunma neye kar ve
neyle yaplmaktadr? Kompulsif karakterde tipik bastrma
tr, duygularn dncelerden ayrlmasdr, yle ki dn
celer ou zaman rahata bilin dzeyinde ortaya kabilirler.
Byle bir hasta annesiyle ensesti, hatta en iddetli tecavzleri
rahatlkla dnyor, ryasnda gryor ama bundan hi et
kilenmiyordu. Genital ve sadist uyarmdan eser yoktu. Byle
hastalar, ayn anda veya en iyisi en bata arlkl olarak duygu
kilitlenmesi tedavi edilmeden analiz edilirse, geri daha fazla
bilind malzeme ve bazen hafif bir uyarm salanr ama d
ncelere uygun duygulanmlar asla olmaz. Duygulara ne ol
mutur? Belirtiler varsa ksmen belirtiler, yoksa esasen duygu
kilitlenmesinin kendisi tarafndan emilmitir. Kilitlenme ka
rarllkla izole edilip yorumlanarak ortadan kaldrlabilirse bu
iddiann kant hemen elde edilir, nk o zaman aranan duy
gular kendiliinden -genelde ilk nce kayg biiminde- ortaya
kar.
Bu srada nce yalnzca saldrgan itepilerin serbest kal
mas, genital itepilerinse ok daha sonra ortaya kmas
kayda deerdir; adeta bir deneye benzer. Dolaysyla karakter
zrhnn d tabakasn balanm saldrgan enerji oluturur
diyebiliriz. Bunu balayan ey nedir? Saldrganlk anal erotik
enerjilerin yardmyla balanr. Duygu kilitlenmesi, egonun
muazzam bir krampdr, bedendeki spazmlar buna elik etmez,
tersine kramp tarafndan kullanlr. Bedenin btn kaslar ama
zellikle de leen ve leen ukuru, omuz ve yz kaslar (kr.
Kompulsif karakterlerdeki hafif maskemsi "sert" fizyonomi)
kronik olarak ok gergindir (hipertonik).2 Kompulsif karak
(2 ) Bu konuda kr. Fenichelln "ber organlibidinse Begleiterscheinungen der Triebabwehr"
balkl makalesindeki mkemmel aklamalar (Internationale Zeitschrift fr Psychoanalyse,
1928).

261

terlerde sk grlen fiziksel hantallk bundan kaynaklanr.


Canl biimde ifade edersek, ego bastrlm katmanlardan
anal tutma eilimlerini alm ve bunlar artk kendi karma
olarak sadist itepilere kar savunma amacyla kullanmtr.
Dolaysyla anal taklmann ve saldrganln bilindmda
uyumlu olmasna karn, savunmada anal taklma, yani tutma,
saldrganla kar ortaya kar (ve tersine). Bu bakmdan duy
gu kilitlenmesini zmezsek, anal enerjileri de elde edemeyiz.
Aylarca her seanstan nce elini ap arama kez srtp ayn
anda Gtz alntsn kez syleyen duygular kilitlenmi has
tamz hatrlatalm. Sanki yle demek istiyordu: "Seni ldr
meyi ok isterim ama kendime hkim olmak zorundaym; o
halde... yala".
Pasif-kadms karakterde de saldrganlk anal eilimlerin
yardmyla ama kompulsif karakterdekinden farkl biimde
savuturulur. Pasif-kadnsda anal taklma nesneye ynelik li
bidinal aba olarak asl ynnde, kompulsifte ise anal tutma
biiminde, yani zaten tepki oluturma olarak iler. Bu nedenle
katksz kompulsif karakterlerde pasif ecinsellik de pasif
-kadns karakterdeki (ki histerik karakter grubuna dahildir)
kadar yzeysel ve nispeten bastrlmam deildir.
Nasl oluyor da karakterdeki anal tutma sklkla kiileri
yaayan makine haline getirecek kadar etkili oluyor? Bunun
nedeni yalmzca anal tepki oluturma deildir. Duygu kilitlen
mesinde balanan sadizm kilitlenmenin yalnzca nesnesi
deil, anal taklmaya kar kulland arar da. Bu bakmdan
anal boaltm ilevine duyulan ilgi de saldrgan enerjinin yar
dmyla savuturulur. Duygu ykl her canl ifade, bilind
mda bulunan hi halledilmemi eski uyarmlar tahrik eder.
Bunun sonucunda srekli olarak bir aksilik olaca, kontrol
dnda bir eyler vuku bulaca, zdenetimin yeniden kazanlamayaca kaygs hissedilir. Boaltm ihtiyacyla ceza
korkusundan tr kendini tutmak arasndaki ocuklukta
yaanan btn atmay buradan hareketle akla kavutur
262

mann mmkn olduunu fark ederiz. Klinik almalar da


duygu kilitlenmesinin doru analiz edilmesi halinde bu ana
atmaya ulalabildiini ve bu srada ilgili kateksislerin de
yeniden eski pozisyonlarna kaydrldn gstermitir. Bu ise
zrhn zlmesiyle ayn anlama gelir.
Duygu kilitlenmesinden ilk zdelemelerin ve speregonun duygusal demirlemelerine de ulalr: zdenetim gerek
lilii (ki mene itibariyle kar koyan bir egoya dardan
dayatlmtr) yerine getirilmi ama bununla kalmayp kat,
kronik, ynetilmesi mmkn olmayan bir tepki biimi haline
gelmitir; bu da ancak ve ancak id'in bastrlm enerjilerinin
yardmyla yaplabilirdi.
Duygu kilitlenmesinin dinamii daha yakndan incelendi
inde, iinde iki trl sadist itepinin tketildii grlr; sis
temli diren analiziyle bunlar nispeten saf durumda birbi
rinden ayr olarak yeniden ortaya karlabilir. Genelde nce
anal sadizm zlr; hedefleri vurmak, ezmek, sktrmak ve
benzeri hareketlerdir. Bunlarn halledilmesinden ve anal ta
klmalarn zlmesinden sonra fallik-sadist itepiler giderek
daha fazla n plana karlar (saplamak, oymak vs.), yani n
ceki geliim evresine gerileme ortadan kalkar, fallik pozisyo
nun kateksisle donatlmas balar. imdi idi edilme kaygs
ilk kez duygu ykl olarak ortaya kar ve genital bastrmala
rn analizi balar. Kompulsif karakterlerde bu aamada sk
lkla ocukluktaki eski fobi yeniden ortaya kar.
Dolaysyla kompulsif karakterde bastrmalarn iki kat
man vardr; n planda sadist ve anal, bunun arkasnda fallik
bastrmalar. Bu, nceki geliim evresine gerileme srecinde
vuku bulan tersine dne uygundur. Gerileme erevesinde
yeni kateksis alan itepiler yzeye daha yalandr; nesneye y
nelik libidinal genital abalar en derine bastmlm, genital evre
ncesi pozisyon katmanlaryla "stleri rtlmtr". Bu ya
psal ilikilere bakldnda, nesneye ynelik genital abalarn
hafif davurumlarn, rten katmanlar halledilmeden nce
263

yorum yoluyla hastann duygusal olarak fark etmesini sa


lamaya almann teknik adan ne kadar yanl olaca
grlebilir. Her ey souk karlanr, kuku ve gvensizlikle
savuturulur.
Bu balamda sevgi-nefret elikisi ve kuku konularna
ksaca deinmemiz gerekiyor. Sevgi-nefret elikisinde topla
nan eitli abalarn iin banda birbirinden ayrlmas sala
namazsa, bunlar analizde en ciddi engelleri olutururlar.
Sonuta bu eliki, ayn kiiye kar ayn anda mevcut sevgi
ve nefret belirtileri arasndaki elikiyi, daha derin katmanda
ise gerek libidinal gerekse saldrgan abalarn ceza korkusun
dan tr ketlenmesini yanstr. Btn davurumlar ayn
anda dzensiz bir ekilde analiz edildii takdirde, sevgi-nefret
elikisinin stesinden gelinemeyecek ve bu yzden bunun
biyolojik, dolaysyla kk kazmamayacak bir "yatknlk" ol
duu varsaylacaktr. Oysa yapsal ve dinamik artlara uygun
bir yntem izlenirse, ok gemeden nefret n plana kar; nce
bunu analizle nispeten temiz bir ekilde zmek mmkndr,
bylece bilahare libidinal abalar da daha saf biimde ortaya
karlr. elikili duygular bu ekilde ayrmaya balamann en
iyi yolu, gncel gvensizlii analizin hemen bamda kkl bi
imde analiz etmektir.
Kompulsif karakterin en nemli zelliklerini belirtmekle
yetinip, birok hususu bir kenara brakmak zorunda kalmz
anlayla karlanacaktr. Karakterle ilgili olgular ana hatlaryla aklayabildiysek bu yeterlidir.

3. Fallik-narsistik Karakter
"Fallik-narsistik karakter" tanmlamas, kompulsif nevro
zun ve histerinin arasnda kalan karakter biimlerini topar
lama gerekliliinden domutur. Bu karakter biimleri, gerek
grnm gerekse ortaya k itibariyle dier iki karakter bi
iminden kesinlikle ayrt edilebilen ve net olarak tanmlana
264

bilen zellikler gsterirler, bu bakmdan ayrm yerindedir.


"Fallik-narsistik" (o kadar isabetli olmasa da bazen "genitalnarsistik karakter" de denir) terimi son yllarda psikanaliz ter
minolojisine yerlemitir. Bu karakter tipi ilk kez Ekim 1926'da
Viyana Psikanaliz Birlii'nde sunulan, henz yaymlanmam
bir bildiride betimlenmitir.
Fallik-narsistik karakter daha d grnm itibariyle kompulsif karakterden ve histerik karakterden ayrlr. Kompulsif
karakterin byk lde tutuk, mesafeli, depresif, histerik
karakterinse asabi, hareketli, rkek, sa solu belli olmayan ya
pma karlk, tipik fallik-narsistik karakterin tavr zgvenli,
bazen kibirli, esnek, gl, genelde etkileyicidir. mekanizma
ne kadar nevrotikse, bu davran biimleri o kadar rahatsz
edicidir; hal ve tavrlara da ayn derecede gsteri egemendir.
Beden tipi bakmndan fallik-narsistik karakterler, Kretschmer'in tanmlad biimlerden arlkl olarak atletik tipe da
hildirler; astenik tipte olanlar daha ender, piknik tipte olanlar
ise tek tk grlr. Yz hatlarnda sklkla sertlik ve keskin er
keksi izgiler ne kar; bununla birlikte atletik grnme ra
men kadns, kz gibi hatlara da ("bebek yzl") ok sk
rastlanr. Olaan davranlarnda hibir zaman pasif-kadms
karakterler gibi yaltaklanmayp, tersine genelde tepeden
bakar; ya souk mesafeli ya da alayc-saldrgandr, bazen de
-bu tipe mensup birinin dedii gibi- "ineleyicidir". Sevgi
dahil nesneyle ilikide narsistik unsur nesneye ynelik libidi
nal unsura nazaran ne kar ve bol miktarda az ok gizli sa
dist zellikler ierir.
Bu tr insanlar normal hayatlarnda beklenen her saldry
saldrya geerek nlerler. Karakterlerindeki saldrganlk, yap
tklarnn ve sylediklerinin ieriinden ok davran bii
minde dile gelir. zellikle kendi saldrganlklarn kulla
namayan insanlar bunlar btnyle saldrgan ve kkrtc
bulurlar. En tipik olanlar hayatta zellikle ynetici konumun
daki ileri elde etmeye meylederler. Emir altnda alan kit
265

lenin bir yesi olmay pek hazmedemezler. Ancak rnein


ordu veya benzeri hiyerarik organizasyonlarda olduu gibi
tabi olma gerekliliini astlarna hkmetmek suretiyle denge
leyebileceklerse alrlar. Gururlar incindiinde ya souk
davranarak kendilerini kapatrlar, derin bir keyifsizlie gm
lrler ya da dorudan saldrganlkla tepki gsterirler. Narsi
sizmi dier karakterlerinkinden farkl olarak ocuksu deil,
tersine aka zgvenli, stnlk ve vakar ar vurgulayan
biimde dile gelir; oysa karakterinin temeli en az dierlerininki kadar ocuksudur. Bunlarn yaps rnein kompulsif
karakterinkiyle karlatrldnda, genital evre ncesi ile fal
lik evre temeline dayal narsisizmdeki farkllklar konusunda
en net bilgiler elde edilir. Egolarna ok dkn olmalarna
ramen, bazen kiilerle ve dnya ileriyle gl ilikiler de
gsterirler; bu adan en ok genital karaktere benzemekle bir
likte, eylemlerinde irrasyonel gdlerden daha gl ve daha
geni lde etkilenmeleri nedeniyle bu karakterden ayrlrlar.
Bu tipin sporcular, pilotlar, ordu mensuplan, mhendisler ara
snda nispeten ok sk grlmesi rastlant deildir. Nasl ka
rarsz kalarak ihtiyatl davranmak kompulsif karakterin, tehli
keli durumlardan kanmak pasif-kadns karakterin zelli
iyse, saldrgan cesaret de fallik-narsistik karakterin en
nemli zelliklerindendir. Fallik narsistin bu cesareti ve sal
drganlk eilimi, genital karakterinkinden farkl olarak dnleyici bir zellie sahiptir; aksi yndeki itepilere kar
savunmaya da hizmet eder. Bu durum iki karakterin faaliyet
lerinin baars asndan pek nemli deildir.
Aka saldrgan ve sadist davranna kar tepki olutur
mamas, fallik-narsistik karakteri kompulsif karakterden ay
rr. Bizzat bu saldrgan davranm bir savunma ilevini yerine
getirdiini birazdan gstereceiz. Serbest saldrganlk saye
sinde sosyal faaliyetler bu tipin grece nevrotik olmayan tem
silcilerinde iinden geldii gibi yaplr, gl, enerjik, tam
isabetli ve ou zaman verimlidir. Karakter ne kadar nevro266

tikse, faaliyetler o kadar -gerekte her zaman yle olmasa dasaplantl ve tek yanl grnr; bu noktadan paranoid sistem
lerin olumasna varmcaya kadar arada btn geiler mev
cuttur. Fallik narsistin faaliyetinin kompulsif karakterinkinden
fark, aynnlara o kadar zen gstermemesi ve cmert olma
sdr.
Fallik-narsistik erkeklerde sertleme gc orgazm beceri
sinin aksine ok iyi gelimitir. Kadnlarla ilikilerde, bu tip
lerin genelde kadna deer vermemesi rahatszlk yarar; buna
ramen tam da bu tipin temsilcileri arlkl olarak arzulanan
cinsel nesnelerdir, nk d grn itibariyle erkekliin
btn belirtilerini saf biimde gsterirler. Kadnlarda fallik
-narsistik karakter ok daha ender olmakla birlikte, yine de
sk grlr. Nevrotik biimlerin tipik zellii aktif ecinsellik
ve klitoris uyarlmasdr; genital adan daha salkl biim
lerde, gl bedene veya gzellie dayanan yksek zgven
tipiktir.
Aktif eril ve diil ecinselliin neredeyse btn biimleri;
ahlaki delilik (moral insanity) vakalarnn ou, paranoya, i
zofreniye yakn biimler, ayrca birok eritrofobi vakas ile sadist-sapk nitelikleri aka grlen erkekler fallik-narsistik
karaktere dahildir. retken kadnlar da sklkla bu kategoriye
girer.
imdi bu karakterin yapma ve nasl ortaya ktna ba
kalm. Bu erevede, i ie gemi olmalarna ramen, falliknarsistik davranta dorudan tatmine ulaan itepileri,
narsistik korunma sistemini oluturan dier itepilerden ayr
mamz gerekiyor. Analizde tipik biimde ilk nce btn ego
nun fallusla zdelemesi, fallik-narsistik kadnlarda ise bir
penisi olduu yolunda ok belirgin bir fantezi grlr; ayrca
bu ego az ok aka gsteri yapar. Eritrofobisi olanlarda bu
itepi bastrlm olup, ar derecede nevrotik utanma duy
gusu ve kzarma biiminde da vurulur. Bu vakalarn ortak
yan, ocukluktaki geliimin belli bir evresine taklmadr; sz
267

konusu evrede anal-sadist pozisyondan aynlma gereklemi,


nesneye ynelik gnital libidinal pozisyona ise henz tam ola
rak ulalmam olup bu nedenle kendi penisi konusunda
gurur ve zgven egemendir. Bu durum yapy aklamaya
yetmez; fallik-narsistik karakterin tipik zellii yalnzca peni
siyle gurur duymas deildir; kendisini bu geliim evresinde
kalmaya zorlayan nedenler daha tipiktir.
Gerek veya hayali penisle gurur duymaya gl bir fallik
saldrganlk elik eder. Bu tipe dahil erkeklerde bilinsiz ola
rak penis aka hizmet etmekten ok saldrganlk arac olarak
kadndan intikam almaya yarar. Gerek bu tipin belirgin zelli
i olan youn sertleme gcnn gerekse orgazm yaantlamadaki grece beceriksizliin nedeni budur. Fallik narsistlerin
ocukluk hikyelerinde tam da heteroseksel sevgi nesneleri
nin, yani erkek ocukta annenin, kz ocukta babanm yaratt
ar d krklklar artc bir sklkla grlr; bu d krk
lklar, fallik tehircilik yoluyla nesneyi elde etme abalarnn
en youn olduu zamanda yaanmtr. Bu tipin erkek temsil
cilerinde ounlukla anne daha katyd veya baba erken l
mt veya evlilik d olduu iin hi ortaya kmamt.
ocuklukta gnital nesne sevgisine doru gelimenin, g
nital ve tehirci faaliyet zirvede iken ve tipik olarak, gnital il
gilerin odaklanmaya balad yetitiren kii tarafndan youn
biimde engellenerek ketlenmesi, gnital arzularn yneldii
yetitiren kiiyle gnital evrede zdeleme sonucunu dourur.
Dolaysyla rnein erkek ocuk dii nesneyi brakr, bunu ie
alr, ilgisini babaya evirir (aktif ecinsel, nk fallik) ve an
neyi nesne olarak yalnzca narsistik yaklamlarla ve sadist in
tikam itepileriyle muhafaza eder. Bu tr erkekler bilinsiz
olarak kadnlara cinsel bakmdan ne kadar gl olduklarn
srekli kantlamaya alrlar ama ayn zamanda cinsel bir
leme kadn oymak ya da mahvetmek, daha yzeysel olarak
ise aalamak anlamn tar. Fallik-narsistik kadnlarda ben
zer ekilde, cinsel birleme srasnda erkekten gnital intikam
268

alma (idi etme) ve erkei iktidarsz yapma veya yle gs


terme abas balca eilim haline gelmitir. Bu durum gl
erotizmi olan bu karakterlerin kar cins zerindeki cinsel ca
zibelerine hibir ekilde ters dmez. Bu nedenle nevrotik ok
elilik eiliminden tr ee bal kalamamak, aktif olarak
hayal krklklarna yol amak ve terk edilme olaslndan
pasif biimde kamak sklkla grlr. Narsistik hassasiyetin
dnleme mekanizmasn bozduu dier vakalarda cinsel g
dengeli deildir ama kii bunu kabul etmeye yanamaz. Cinsel
g gerekte ne kadar sorunluysa, genel haleti ruhiye de o
kadar istikrarszdr; byle bir durumda manik-zgvenli dev
relerden derin depresif devrelere ani geiler egemendir. Bu
tr vakalarda alma becerisi de ciddi biimde bozulmutur.
Fallik-tehirci ve sadist davran ayn zamanda tam tersi
nitelikteki eilimlere kar savunmaya hizmet eder. Kompulsif
karakter, genital engellenmeden sonra daha nceki anal ev
reye geriler ve kart tepkilerini burada oluturur. Falliknar
sistik karakter fallik evrede kalr, hatta bunun davurumlarn
abartr fakat amac, kendini pasif ve anal evrelere gerilemeye kar
korumaktr. Bu tr karakterlerin analizi srasnda, kat biimde
savuturulmu anal ve pasif eilimler giderek daha youn ve
daha sk ortaya kar. Ancak bunlar karakteri dorudan olu
turmaz; karakter fallik-narsistik zellik kazanm olan egonun
bu eilimlere kar fallik sadizm ve tehircilik biiminde yap
t savunma sonucunda oluur. Bunlar pasif-kadms karak
terin tam tersidir, pasif-kadns karakter, saldrganln ve
genital itepilerini anal ve pasif teslimiyet yardmyla savu
tururken, fallik-narsistik karakter tersine anal ve pasif-ecinsel eilimlerini fallik saldrganlk yardmyla savuturur.
Analistlerin bu tr karakterleri anal ve pasif-ecinsel olarak
tanmladklarn sklkla duyuyoruz. Ancak, pasif-kadms ka
rakter bu itepileri savuturuyor diye fallik-sadist olarak gs
terilemeyecei gibi, fallik-narsistik karakter de bu itepileri
kendi iinde baaryla bastryor diye anal-pasif olarak tanm
269

lanamaz. Karakteri belirleyen ey neyi savuturduu deil,


egonun nasl ve hangi drtlerle savunmay yaptdr.
Ahlaki delilikte, aktif ecinselde, fallik sadistte ve rnein
profesyonel sporcu gibi yceltilmi biimlerde bu savunmann
baarl olmasna ve savuturulan pasif ve anal ecinsellik ei
limlerinin yalnzca baz abartlarda da vurulmasna karlk,
paranoid kiide savuturulmu ey kuruntular eklinde tama
men ortaya kar. Bu karakterin paranoid biimine en yakm
olan eritrofobiden rahatsz kii (paranoid izofrenlerin hastalk
hikyelerinde hastalkl kzarma ok sk grlr), savuturul
mu olan pasif ve anal ecinselliin belirtilerde da vurulma
sna engel olamaz. Nedeni, akut idi edilme kaygs sonu
cunda mastrbasyonun braklmas ve damarlarn bzlp
genilemesini (vazomotor) etkileyen cinsel birikimin buna ek
lenmesiyle egonun savunma ilevinin zayflamasdr. Aktif e
cinselin ve fallik sadistin keza ahlaki deliliin ego savunmalar
ise, libido etkin biimde tatmin edildii srece gldr. Her
hangi bir nedenden tr uzun sre tatmin edilmezse, bu tip
lerde de pasif ve anal eilim ya belirti eklinde ya da apak
ortaya kar.
Fallik-narsistik-sadist karakterler arasnda bata alkolikler
olmak zere bamllar da sk grlr. Bunun temelini yal
nzca savuturulmu ecinsellik deil, bu tipin yine fallik en
gellenmeden treyen baka bir spesifik zellii de oluturur.
Erkekteki durumu ele alalm. Fallik tehircilikle mastrbasyo
nun anne tarafndan engellenmesine paralel olarak anneyle
zdeleme gerekleir, doal olarak zdeleme terk edilmi
olan anal evre pozisyonunu, dolaysyla pasif-kadms davra
n da kkrtr. Bu davrana kar derhal fallik-tehirci ve
saldrgan, yani eril itepilerin daha da glendirilmesiyle
nlem alnr. Ancak kadnla (fallik evrede) zdeleme sra
snda kadn fantezide penisle tehiz edilmi (kr. Bhm ve
Sadger'in aktif ecinsellerle ilgili olarak elde ettikleri sonular)
ve kendi penisi de meme anlamn kazanmtr. Bu karakterin
270

cinsel bakmdan aktif biimlerinde pasif ve aktif fellatio ei


limi, ayrca bu tipin erkeklerinde daha gen erkeklere kar,
kadnlarnda da daha gen ve dii kadnlara kar anaca tu
tumlar buradan kaynaklanr. Alkoliklerde oral evreye geri
leme de olur. Bunun sonucunda alkolikte fallik-narsistik
karakterin tipik zellikleri silinmitir.
Fallik-narsistik karakterde, gerek nesneye ynelik salkl
genital-libidinal biimlere gerekse bamllklarn ve kronik
depresyonlarn ar derecede patolojik, genital evre ncesine
ait biimlerine gei ekilleri dier karakter tiplerinde oldu
undan daha fazla ve daha eitlidir. Psikopatolojide dhi ile
cani arasndaki yaknlktan ok sz edilir. Bu balamda kas
tedilen tip, ne kompulsif ne de histerik veya mazoist karak
terlerin rndr; bu tip arlkl olarak fallik-narsistik
karakterler arasndan kar. Son yllardaki seks cinayetlerinin
ounda katil bu tipteydi. rnein seri katiller Fritz Haarmann ve Peter Krten; sevgi konusunda ocuklukta uradk
lar derin hayal krkl nedeniyle, cinsel nesneden fallik- sa
dist intikamlarn sonradan almlard. Yine seri katil Henri D.
Landru, ayrca Napolyon ile Mussolini de fallik-narsistik ka
rakter kategorisindeydi. Pasif ve anal-ecinsel itepilerin
dnlenmesi eliinde fallik narsisizmin fallik sadizmle bir
lemesinin, en fazla enerji ykl psiik yaplardan birini olu
turduu sylenebilir. Bu enerjiyle faal retkenlik mi gsterile
ceini yoksa byk apl su mu ileneceini, en bata sosyal
ortamn ve durumun bu karaktere enerjilerini yceltilmi ola
rak kullanmas iin sunduu olanaklar belirler.
Belirleyici olan ikinci etmen, genital tatmin olanann az
l veya okluudur. Ykc itepilere ne kadar enerji kalaca
n, dolaysyla intikam ihtiyacnn ne kadar bask yapacan
ve bunun sonunda bu ihtiyacn hangi patolojik biimlere gi
receini genital tatmin durumu belirler. Sosyal artlarla libido
ekonomisi artlarn karlatrmakla, tatmin olanann ketlenmesinin de elbette sosyal ailevi etmenlere bal olduu ger
271

eini gizlemek gibi bir niyetimiz yok. Yapsal olarak bakld


nda bu karakter biimlerinde byk olaslkla libidinal enerji
retimi genelde vasatn stnde olup, saldrganln daha da
youn olmasm mmkn klyor.
Fallik-narsistik karakterlerin analiz tedavisi en tatmin
edici grevlerden biridir. Bu vakalarda fallik evreye tamamen
ulalm olup saldrganlk nispeten serbest olduu iin, ilk
zorluklar aldktan sonra gnital ve sosyal performans bece
risi dier karakter biimlerinde olduundan daha kolay tesis
edilir. Fallik-narsistik davranlarn aslnda pasif-kadms itepilere kar savunma olduklar ortaya karlabilir ve kar
cinse ynelik bilinsiz intikam yaklam bertaraf edilebilirse,
analizin baar ans daima yksektir. Bunlar yaplamazsa,
hastalar narsistik biimde inatla kendilerini tedaviye kapatr
lar. Karakter direnleri, tedaviyi ve analisti az ok rtk bi
imde saldrgan bir tavrla ktlemekten, yorum iine nar
sistik el koymadan, her kaygl ve pasif itepiyi, en bata da
olumlu aktarm yadsmaktan ve savuturmaktan oluur. Fal
lik kayg ancak ve ancak tepkisel narsistik mekanizmalarn
enerjik biimde kararllkla zlmesiyle etkinletirilebilir. Pa
siflie ve anal ecinsel eilimlere dair belirtilerin hemen deri
nine inilmemelidir; aksi takdirde genelde narsistik savunma
hi ele alnamayacak kadar glenir.

272

V
MAZOST KARAKTER
AMERKAN BASKISININ
EVRMENNN NOTU
Ara sra geriye bakmak ve gnmzdeki cinsel ekonomi
ile bunu douran psikanaliz ortam arasndaki tarihsel iliki
lere dikkat ekmek iyidir. Aadaki blm cinsel ekonomi
tarihinde son derece nemli bir rol oynar. Karakter Analizi'nin
bir blm olarak yaynlanmadan nce makale olarak basl
mt (Internationale Zeitschrift f r Psychoanalyse XVIII, 1932).
Freud'un lm igds kuramm klinik verilerle rtmesi
bakmndan bir dnm noktas oluturmutu. Cinsel patoloji
tarihinde ilk kez bu makalede aadaki olgular klinik incele
melere dayal olarak gsterilmitir:
a) Yanl bir ekilde hipotetik bir lm igdsne atfedi
len davurumlar aslnda orgazm kaygsnn spesifik bir bii
mine dayanmaktadr;
b) Mazoizm biyolojik anlamda bir drt deildir; cinsel
ekonomi anlamnda bir ikincil drtdr, yani doal cinsel me
kanizmalarn bastrlmasnn bir rndr;
c) leri srld gibi hazszla ulama yolunda biyolojik
bir aba yoktur, lm igds yoktur.
Mazoizm sorununu akla kavuturan bu grleri yl
lar iinde birok psikanalist ksmen benimsemi, ancak kay
273

nak belirtmemitir. Ayrca hibiri sorunun en nemli ynne,


yani orgazm ilevinin spesifik mazoist ketlenmesine (ki lme
korkusunda veya patlama korkusunda ifadesini bulur) deinmemitir. Dolaysyla mazoizm sorununun zm yalnzca ve
yalnzca cinsel ekonominin bilimsel kazamm olarak kalm
tr.
Sz konusu makale 1932'de dramatik denebilecek durum
larn glgesinde yaymlanmtr. Dergiyi karan Freud maka
leyi yalnzca buna bir not eklemesine izin verilmesi kouluyla
yaymlamak istemiti; notta Wilhelm Reich'm lm igds
kuramna kar olan bu makaleyi Komnist Parti'nin "hizme
tinde" yazdn aklamay dnyordu. Berlinli birka ba
siretli psikanalizci byle bir samalktan vazgeilmesini salk
vermi ve baka bir neride bulunmulardr: Reich'm makalesi
bir yantlamayla birlikte yaymlanmalyd. yle de oldu. Si
egfried Bemfeld'in "Psikanaliz Konusunda Komnist Tart
ma ve Reich'm 'lm gds Varsaym'n rtmesi'"
balyla yazd "yantlama" derginin ayn saysnda yaym
land. Ancak, aa yukar 30 sayfay kapsayan bu makale ma
zoizm sorununu deil, daha ok Wilhelm Reich'm Marksist
sosyolojiye katklarn iliyordu. Dier bir deyile, Reich'm kli
nik bulgular ve raporlar rtlemedii iin, haksz yere
siyasi, duygusal nedenler isnat etmek suretiyle Reich'm ma
zoizm kuramna glge drlmeye allmt. Reich'm
makalesinin klinik almalarla m yoksa siyasi ve felsefi ko
nularla m ilgili olduu deerlendirmesini okurun takdirine
brakyoruz.
Burada mazoizm sorununun cinsel ekonomi asndan
aydnlatlmasnn (ki lm igds kuramrun klinik adan
rtlmesiyle zdetir) nevrozlarn anlalmasnda ileriye
doru muazzam bir adm anlamna geldii bir kez daha vur
gulanmaldr. nk insanlarn aclarnn, deitirilmesi
mmkn olmayan "ac ekmeye ynelik biyolojik bir isten
cin", bir "lm igdsnn" sonucu olmadn ancak ku274

kuuz sosyal artlarn biyopsiik sistem zerindeki feci etkile


rinin sonucu olduunu aka gstermitir. Nevrozlar yaratan
o sosyal artlar eletirme zorunluluu buradan kaynaklan
mtr - ac ekmeye ynelik biyolojik isten varsaymnn ka
nd bir zorunluluktu bu.
Mazoizm sorununun cinsel ekonomiye dayal zm ay
rca nevrozlarn biyolojik temeline ulama yolunu amtr.
Vejetatif yaam aygtnn ilevlerini anlama yolunu gsteren
de ite o spesifik mazoist "patlama" korkusu idi. (Kr. Reich:
Die Funktion des Orgasmus, Kln, 1969).
T. P. W. (Theodore P. Wolfe)

1. Grlerin zeti
Analitik karakteroloji drtlere dair belirli grleri gerek
tirdii iin, betimlemek amacyla nevrotik karakterin zel bir
tipini, mazoist tipi setik.
Psikanaliz ncesi cinsellik biliminde, zel drt yn ola
rak mazoizmin, arlara katlanmaktan veya manen aalan
maktan tatmin olma eilimini tekil ettii gr egemendi.
Her iki hedef de haz vermedii iin, en bandan itibaren ma
zoizmin doasnn ne olduu sorusunun ekirdeini, hazszln nasl olup da drtsel olarak istenebilecei ve hatta
tatmin salayabilecei sorunu oluturmutu. Bir teknik terimle
idare etmek yalnzca sorunun zmn geciktirmek de
mekti; "Algolagni" teriminin dvlmek veya aalanmak su
retiyle haz elde etme isteini tanmlamas dnlmt. Baz
yazarlar mazoistin gerekten dvlmek iin aba gsterdii
hususuna itiraz edip, dvlmenin haz dolu aalanmay yaantlamada yalnzca bir arac rol oynadm ileri srdkle
rinde doru balamlar sezmilerdi (Krafft- Ebing). Her neyse,
u temel forml korundu: Normal insann hazszlk olarak hisset
275

tii ey, mazoist tarafndan haz olarak alglanr veya en azndan


haz kayna vazifesi grr.
Mazoizmin gerek ahlaki gerekse erojen bileenler bak
mndan dinamiinin ve gizli ieriklerinin psikanalizle sistemli
olarak aratrlmas sonucunda bir yn yeni bilgi elde edil
mitir.1 Freud, mazoizmle sadizmin mutlak tezatlar olmadk
larn ve bir drt ynnn hibir zaman dieri olmadan
mevcut olamayacan kefetti. Mazoizmle sadizm zt bir ift
olarak grnyorlard ve biri anszn dierine dnebili
yordu. Buna gre, dnce ierii ayn kalrken aktif davra
ntan pasif davrana dnn belirledii diyalektik bir tezat
sz konusu idi.2 Drtlerin geliimine dair Freudcu kuram ay
rca ocukluktaki cinsel geliimi 3 ana evreye (oral, anal, geni
tal) ayrm ve nceleri sadizmi anal evreye yerletirmitir.
Sonradan cinsel geliimin her bir evresinde buna uygun bir
sadist saldrganlk biiminin tipik olduu arlald. Bu sorunla
ilgili olarak yaplan almalar srdrdmde, sadist saldr
ganln bu 3 biiminin her birinde, her evredeki ksmi libido
nun engellenmesine kar psiik sistemin oluturduu bir
tepki bulabildim. Bu anlaya gre, her evredeki sadizm, en
gellemeyi yapan kiiye kar ykc itepinin engellenen cinsel
istekle karmasndan ortaya kyor3 (Emmekengellenme-^
Ykc itepi srmak: Oral sadizm; ayn ekilde: Anal haz-engellenme- Skmak, ezmek, vurmak: Anal sadizm; Genital hazengellenme- Oymak, saplamak: Fallik sadizm). Bu anlay Freud'un ilk bataki formlyle tamamen uyumluydu, yani nce
d dnyaya kar ykc itepi (en sk grlen neden: Drt
nn engellenmesi) geliir, bilahare -ayn ekilde engellen
il) Analiz sonularna ilikin ayrntl bir eletirel zet Fenichel'de vardr: Perversionen, Psychosen,
Charakterstrungen. Internationale Psychoanalyse V., 1931, s. 37 vd.
(2 )

Freud: Triebe und Triebschicksale, Gesammelte Schriften, Bd. V, s. 453.

(3 ) Reich: ber die Quellen der neurotischen Angst, Internationale Zeitschrift fr Psychoanalyse,
XI., 1926, s. 427.

276

meyle ve cezalandrlma korkusuyla frenlendiinde- benlii


hedef alr ve bylece z-ykma dnr. Sadizm yn deiti
rerek kiinin kendisini hedef almakla riazoizm olur4, sperego (engelleyen kiinin daha dorusu toplumun beklentile
rinin egodaki temsilcisi) egoya (vicdan) kar cezalandrc
merci olur. Sululuk duygusu, sevgi abasyla ykc itepi ara
sndaki atmaya tekabl eder.
Bizzat Freud mazoizmin ikincil bir oluum olduu ek
lindeki bu gr sonradan terk etmi, bunun yerine sadizmin
da evrilmi mazoizm olduu grn savunmutur. Bu
anlaya gre, z-ykma, birincil veya erojen mazoizme birin
cil bir biyolojik eilim mevcuttur.5 Freud'un bu varsaym, ero
sun kart olduu farz edilen bir "lm igds" varsaym
(4)
.. mazoizm terimi cinsel yaama ve cinsel nesneye olan btn pasif yaklamlar kap
samakta olup, grne gre bunlarn en u noktas, tatminin cinsel nesnenin fiziksel veya
ruhsal ac ektirmesine balanmasdr... Mazoizm hi birincil olarak ortaya kar m yoksa her
zaman dnm yoluyla sadizmden mi doar konusunda imdilik tereddtler vardr." (Freud:
Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie, Gesammelte Schriften, Bd. V, s. 31)
"Birbirine zt sadizmmazoizm iftinde (aktif tutumdan pasif tutuma dn) sreci yle gs
terilebilir: a) Sadizm nesne olarak baka bir kiiye iddet veya g kullanmaktr, b) Bu nesneden
vazgeilir ve yerine kendi ahs konur. Hedefin yn deitirerek kendi ahsna evrilmesiyle aktif
drt hedefinin pasif bir drt hedefine dnmesi de gerekleir, c) Yeniden nesne olarak d
ardan bir kii aranr; drt hedefi dnm olduu iin bu kii zne roln stlenmek
zorundadr. C'deki durum genel olarak mazoizm denilen durumdur. Bunda da tatmin ilk bataki
sadizm zerinden, pasif egonun kendisini artk yabanc zneye braklm olan nceki konumuna
hayalen yerletirmesi suretiyle gerekleir. Daha dorudan bir mazoist tatmin imknnn varl
ok kukuludur. Anlatlan ekilde sadizmden ortaya kmayan, asli bir mazoizm grne gre
yoktur." (Freud: Triebe and Triebschicksale. Gesammelte Schriften, Bd. V, s. 453/454.)
"ncelikle, mazoizmin birincil bir drtnn davurumu olmayp, sadizmin yn deitirerek
kiinin kendi ahsn hedef almasndan. . . ortaya kt anlay grne gre teyit ediliyor...
Pasif hedefli drtlerin varl batan kabul edilmelidir, ancak pasiflik henz mazoizmin tamam
mek deildir; hazszlk nitelii de bunun parasdr ki bir drtnn tatmininde byle bir nitelik
olmas ok tuhaftr." (Freud: Ein Kind wird geschlagen. Gesammelte Schriften, Bd. V, s. 361.)
(5)

"Kesinlik kazanmayan birka husus gz ard edilebilirse, organizmada etkili olan lm i

gdsnn mazoizmle zde olduu sylenebilir." (Freud: Das konomische Problem des Ma
sochismus. Gesammelte Schriften, Bd. V, s. 380).

277

na dayanyordu. Dolaysyla birindi mazoizm biyolojik oldu


u dnlen lm igdsnn bireysel davurumuydu,
temeli organizmann her bir hcresindeki katabolik srelerdi
("erojen mazoizm" de denir).6
lm igds varsaymn savunanlar, bunu daima fiz
yolojik paralanma srelerine dayanarak desteklemeye al
mlardr. Ama bunu kantlayacak ie yarar bir inceleme hibir
yerde yok. lm igdsnn gereklii konusunda gr
bildiren yeni bir alma, meseleyi klinik dzeyde ele ald
ve ilk bakta etkileyici fizyolojik kantlar ortaya koyduu iin
dikkate alnmay hak ediyor. Therese Benedek7 Ehrenberg'in
aratrmalarm temel alyor. Biyolog Ehrenberg, yapsal dei
iklie uram tek hcrelide bile kendi iinde ztlk barnd
ran bir srecin saptanabileceini kefetmiti. Protoplazmadaki
belli sreler yalnzca alman besinlerin zmlenmesini sala
makla kalmayp, eriyikte bulunan maddelerin keltilmesine
de yol ayorlar. Hcrenin ilk yaplanmas dn olmayan
bir sretir; akkan, zlm maddeler kat, zlmemi
duruma geerler. zmleyen ey yaam doludur; zmleme
yoluyla ortaya kan ey ise hcrede meydana gelen bir dei
iklik, daha yksek bir yaplanma olup, bu yaplanma belli bir
noktadan itibaren (yani ar bast zaman) artk yaam deil,
lmdr. zellikle ileri yataki doku kirelenmelerini d
nrsek bu anlalr bir eydir. Fakat tam da bu kant, lm ei
limi varsaymn rtmektedir. Katlaan, hareketsizleen ey,
yaam srelerinden cruf olarak geriye kalan ey, yaam ve
yaamn en nemli ilevini, yani gerek gda ihtiyacnda ge
rekse cinsel gereksinimde metabolizmann temel ritmi olan ge
rilme ve rahatlama dngsn engeller. Yaam srecindeki
bu bozukluk, drtnn temel zellii olarak bildiimiz eyin
tam tersidir. Tam da katlama, gerilme-rahatlama ritmini gi
(6 )

Freud: Jenseits des Lustprinzips. Gesammelte Schriften, Bd. VI.

(7 )

Todestrieb und Angst. InternationaleMschriftfrPsychoanalyse, XVII, 1931.

278

derek daha olanaksz klar. Bu sreleri bir drtnn temeli


olarak kabul edebilmek iin, igd kavrammz deitirme
miz gerekir.
Ayrca, kayg "serbest kalan lm igdsnn" ifadesi
olsa, "kat yaplarn" nasl olup da serbest kalabildiklerinin
aklanmas gerekir. Bizzat Benedek, yapy, yani katlam
olan ancak baskn olduu ve yaam srelerine ket vurduu
zaman yaama dman bir ey olarak grdmz syl
yor. Eer yap oluturan sreler lm igdsyle e anlam
lysa, ayrca eer Benedek'in varsaymma gre kayg bu ar
basan katlamann, yani lmenin ite alglanmas demekse, o
zaman ocukluk ve genlikte hi kayg olmamas, yallkta ise
yalnzca kayg olmas gerekir. Oysa durum tam tersidir: Kayg
ilevi tam da cinselliin en ok gelitii dnemlerde (cinsel i
levin ketlenmesi kouluyla) ok canl biimde grlr. Sz ko
nusu varsayma gre lm korkusunu tatmin olmu insanda
da grmemiz gerekir, nk sonuta o da tatmin olmam kii
ile ayn biyolojik paralanma srecine tabidir.
Freud'un gncel kayg kuramn kararllkla incelemeyi sr
drdmde, kayg libidonun dntrlmesinden doar
eklindeki ilk formlde yle bir deiiklik yapmam mmkn
oldu: Kayg, damarlarla ilgili (vazo) vejetatif sistemdeki uya
rlma srecinin bir fenomenidir; ayn sre duyumsal sis
temde cinsel haz olarak hissedilir.8
Klinik gzlemler, kaygnn bata bir daralma, bir birikme
duygusundan (Angst [kayg]=angustiae [dar geit, darlk]) ba
ka bir ey olmadm, endielerin (hayali tehlikeler) yalnzca
byle spesifik bir birikme eklendii zaman kayg duygularna
dntn gsteriyor. Gnn birinde cinsel tatminin top
lum tarafmdan kstlanmasnn cinsel birikim yoluyla yap
oluturan sreleri, dolaysyla lm hzlandrd anla
(8 ) Reich: /e Funktion des Orgasms, (1927), s. 63 vd.; aynca bkz. Die Funktion des Orgasmus,
Kln, 1969.

279

lrsa, bunun ispatlayaca tek ey cinsellii yadsyan ahlakn


hayata zarar veren etkisi olur, kaygnn bu srelerden kay
nakland deil.
Mazoizm anlaynda yaplan deiiklik otomatikman
nevrozlara ilikin formln deimesine yol amt. Freud'un
ilk bataki anlay, ruhsal geliimin drt ile d dnya ara
sndaki atma iinde gerekletii eklindeydi. Bunu ilk an
lay iptal etmemekle birlikte nemini hayli azaltan ikinci bir
anlay izlemiti: Eros (cinsellik, libido) ile lm igds (zykm itepisi, birincil mazoizm) arasndaki psiik atma.
En bandan itibaren gl itirazlara yol aan bu varsay
mn klinik almalara dayal k noktas, baz hastalarn ac
larndan kurtulmak istemiyor grnmeleri ve hazszlk yara
tan durumlara tekrar tekrar girmeleriydi; bu gerekten tuhaf,
hatta gizemli bir olguydu. Haz ilkesine aykryd. Bu du
rumda, kiinin iinde ac ekmeye tutunmaya veya acy tekrar
yaantlamaya iten gizli bir niyetin bulunduu karm ka
nlmazd.9 Yalnz, bu "ac ekme istencinin" nasl anlalmas
gerektii konusu belirsizdi; birincil biyolojik eilim olarak m
yoksa psiik organizmann ikincil oluumu olarak m grl
meliydi. Bir cezalandrlma ihtiyac olduunu saptamak mm
knd; bu gereksinim -sz konusu varsayma gre- bilinsiz
bir sululuk duygusunun isteklerini kendine zarar vermek su
retiyle tatmin ediyor grnyordu. Ve "Jenseits des Lustprinzips" yaymlandktan sonra, zellikle Alexander, Reik, Nunberg ve daha birounun temsil ettii psikanaliz literatr,
nevrotik atma formlnde deiiklik yapm, yaplan dei
( 9 ) "En nemli ey ac ekmenin kendisidir.''(Freud: Das konomische Problem des Masochismus,
Gesammelte Schriften, Bd. V, s. 381.)
"Bu bilinsiz sululuk duygusunun tatmin edilmesi, hastalktan elde edilen (genelde birka un
surdan oluan) kazancn, iyilemeye direnen ve hasta olmaktan kurtulmak istemeyen glertoplamnn belki de en gl kalemidir; nevrozun beraberinde getirdii ac ekme, mazoist eilim
asndan nevrozu deerli klan asl etmendir." (Freud: a.g.y., s. 381 vd.)

280

iklii zel olarak belirtmemitir.10 Formln orijinalinde nev


rozun drt-d dnya (libido-cezalandrlma kaygs) amasmdan doduu belirtilirken, bu kez nevrozun igd-cezalandrlma ihtiyac (libido-cezalandrlma arzusu) atmasn
dan ortaya kt (ki imdiye kadarki grn tam tersidir)
syleniyordu.11 Bu anlay, eros-lm igds kartl ek
lindeki yeni igd kuramyla tamamen uyuuyordu. Bu
kuram psiik atmay iteki unsurlara dayandrm, engelle
yen ve cezalandran d dnyanm baskn roln giderek gl
gede brakmr.12 Bylece, acnn nereden kaynakland
sorusunun cevabm ("d dnyadan, toplumdan" yerine) "ac
ekmeye ynelik biyolojik istenten, lm igdsnden ve
cezalandrlma ihtiyacndan" formlyle verebileceklerini san
mlard. Bu yant, beeri acnn sosyolojisine giden zorluklarla
dolu yolu kapatmaktadr; oysa psiik atma hakkmdaki ilk
psikolojik forml bu yolu geni bir ekilde amt. lm i
gds kuram (biyolojik z-ykm igdleri kuram), beeri
acya ilikin olarak rnein "Das Unbehagen in der Kul tur"
adl eserdeki gibi bir kltr felsefesine yol ayor; buna gre
beeri acnn kkn kurutmak mmkn deildir, nk y
kc ve z-ykm iin abalayan itepiler alt edilemez.13 Psiik
(1 0 ) lm igds kuram halen psikanaliz literatrne egemendir. Yllar nce bizzat Freud
bir syleide lm igds kuramn klinik dnda kalan bir varsaym olarak nitelendirmiti.
"Jenseits des Lustprinzips"in son blmnde yle d e n iy o r :.. iyi bir eye gtrmeyecek gibi
grndnde bir sre izlenmi olan bir yolu tekrar terk etmeye hazr olmal. Fakat varsaym
klinik "kurani'a dnt, vazgeilmedii gibi, iyi eylere de yol amad. Baz analistler lm i
gdsn dorudan gzlemlediklerini bile ileri sryorlar.
(1 1 ) "Sululuun cezayla, ac ekmeyle giderilmesinin mmkn olduu cmlesi, btn nevroz
psikolojisinin zn ieriyor." (Alexander: Neurose und GesamtpersnIichkeit. Internationale Zeitschriftfiir Psychoanalyse, XII, 1926, s. 342.)
'Temelde igdsel istekle cezalandrlma ihtiyac arasndaki atma zerine ina edilen nev
roz ..." (Reik.)
(1 2 ) Bu anlay arlkl olarak Uluslararas Psikanaliz Birlii'ndeki ngiliz grup savunmutur.
(1 3 ) Kanmca insan trnn kaderini belirleyecek olan soru, bir arada yaamann beeri saldr

atmaya ilikin ilk forml ise bunun aksine sosyal dzenin


eletirisine gtryor.
Ac ekmenin kaynann d dnyadan, toplumdan i
dnyaya kaydrlmas ve acrun biyolojik bir eilime dayand
rlmas, asli analitik psikolojinin en nemli ilkelerinden birini,
yani "haz-hazszlk ilkesini" iddetle sarsmtr. Haz-hazszlk
ilkesi, psiik aygtn temel bir yasas demektir; buna gre hazza
ulalmaya allr, hazszlktan kanlr. Haz ve hazszlk, dier
bir deyile haz ve hazszlk yaratan uyaranlara verilen psiik
tepki, imdiye kadarki anlaya gre ruhsal geliimi ve ruhsal
tepkileri belirliyordu. "Gereklik ilkesi" haz ilkesine zt bir ilke
olmayp, yalnzca, geliimin seyri iinde psiik aygtn d et
kiler sonucunda hazz annda elde etmeyi ertelemeye, hatta
bazen haz elde etmekten vazgemeye almas gerektiini
ifade ediyordu. "Psiik srelerin bu iki ilkesi"14, mazoizm
bakasna ac veya znt verme eiliminin ketlenmesinden
(yani eilimin ters yne dnerek kiinin ahsn hedef alma
sndan) kaynaklanan bir aa ekmeye-katlanmak- istei olarak
grld srece geerli olabilirdi. Mazoizm hl tamamen
haz ilkesi erevesinde grlyordu ama bu anlayta da ac
ekmenin nasl olup da haz verebildii sorunu zlememiti.
Bu durum en bandan beri haz ilevinin doasna ve anla
mna aykryd. Geri tatmin edilmemi veya ketlenmi hazzm
hazszla dnmesini anlamak mmknd ama hazszln
nasl hazza dnebildii anlalamyordu. Dolaysyla haz il
kesine dair genel kabul gren ilk anlay da mazoizmin temel
gizemini zememiti, nk mazoizmin hazszlktan haz
duymak olduu bilgisi hibir eyi aklamyordu. Bir "yinele
me taknts" bulunduu varsaym analistlerin ou tarafn
ganlk ve zykm drtleriyle bozulmasnn stesinden gelmeyi kltrel geliimiyle baarp
baaramayaca ve ne lde baaracadr." (Unbehagen in der Kultur, s. 136.)
(1 4 ) Freud: Formulierungen ber die zwei Prinzipien des psychischen Geschehens. (Gesammelte
Schriften, Bd.V.)

28 2

dan ac ekme sorununun tatmin edici zm olarak grl


mtr. Bu varsaym lm igds varsaymna ve cezalan
drlma ihtiyac kuramna mkemmel uyuyordu ama iki
adan ok sakncalyd. Birincisi hristik bakmdan o kadar
deerli ve klinik ynden dokunulmazl olan haz ilkesinin
genel geerliliini zedelemiti. kincisi, deneyimlerle salam
bir temele oturtulmu olan haz-hazszlk ilkesi kuramna me
tafizik nitelii su gtrmeyen bir unsur, kantlanmam ve ka
ntlanmas mmkn olmayan bir varsaym getirmi, bu da
analitik kuram gelitirmede gereksiz yere birok karklk ya
ratmtr. Bu varsayma gre hazszlkla dolu durumlar yine
leme ynnde biyolojik bir taknt vard. "Yineleme taknts
ilkesi" temel biyolojik ilke olarak dnldnde fazla bir
ey ifade etmiyordu, nk sonuta bir terimden baka bir ey
deildi. Oysa haz-hazszlk ilkesi formln gerilme ve rahat
lamayla ilgili fizyolojik yasalara dayandrmak mmknd. Yi
neleme takntsndan, her drtnn dinginlik durumunu
salamaya alt yasas ve buna bal olarak bir kez tadlan
hazz yeniden yaantlama taknts anlald srece, itiraz
edilecek bir ey yoktu. Bu adan bu forml gerilme-rahatlama mekanizmas anlaymza deerli bir katk oluturu
yordu. Ama byle anlaldnda yineleme taknts tamamen
haz ilkesi erevesi ierisinde kalyor, dahas bizzat haz ilkesi
tekrarlama takntsn izah ediyor. 1923'te beceriksiz bir ifa
deyle drty, hazzn tekrar yaantlamaya zorlayan doas
olarak tanmlamtm.15 Buna gre haz ilkesi erevesi ieri
sinde yineleme taknts nemli bir kuramsal varsaymdr. Ne
var ki yineleme taknts ilkesi tam da haz ilkesinin tesinde
zel bir nem kazanm olarak, haz ilkesinin izah etmeye yet
medii ileri srlen olgular aklamak amacyla varsaym ola
rak formle edilmitir. Fakat yineleme takntsn psiik
aygtn birincil eilimi olarak klinik dzeyde kantlamak mm
(1 5 ) Reich: ZurTrieb-Genetik, 1923. Frhe Schriften /'de (Kln 1977) mevcut.

283

kn olmamtr. Bu takntnn birok eyi aydnlatmas ama


lanm ama kendisi bir temele dayandrlamamtr. Birok
analisti yoldan kararak birey-st bir "Ananke"nin (ihtiya,
zorunluluk ve yazg tanras, -.n.) varlm varsaymaya it
mitir. Dinginlik durumunu yeniden tesis etme abasn ak
lamak iin bu varsayma hi gerek yoktu, nk bu aba libi
donun rahatlama salama ileviyle, ayrca ana rahmine olan
libidinal zlemle tamamen aklanabilir. Bu rahatlama -h er
igdsel drt alannda- ilk bataki dinginliin tesis edilme
sinden baka bir ey deildir ve drt kavramna dahildir. Or
ganizmann fizyolojik gerilemesinin, yava yava lmesinin
libidonun kayna olan cinsel aygn ilevinin zayflamasyla
balad dnldnde, lme ynelik biyolojik bir aba
olduu varsaymnn da gereksiz olduunu parantez iinde
belirtelim. Yani lmenin tek nedeni, yaamsal aygtlarn ilev
lerinin giderek sona ermesidir; baka bir nedene gerek yoktur.
Klinik dzeyde zellikle mazoizm sorununun acilen
zm gerektirdiini ve bu durumun nevrotik atmann te
meli olarak bir lm igdsn, haz ilkesinin tesinde bir yi
neleme takntsn ve bir cezalandrlma ihtiyacn ieren
talihsiz bir varsayma yol atn ileri srmek mmkndr.
Kiilik kuramm tamamen bu varsaymlar zerine ina eden
Alexander'a kar bir polemikte16, cezalandrlma ihtiyac ku
ramn doru kapsamna indirgemeye almtm; ama ac
ekme istenci meselesinde bile mmkn olan son aklama
olarak eski mazoizm kuramn temel almtm. Hazszla
ulamaya nasl abaland, yani bunun nasl hazza dne
bildii sorusu zihinleri megul etmeye balamta bile ancak o
zamanlar bu konuda bir fikrim yoktu. Bir erojen mazoizm,
yani kaba etler ve deri erotiinin aay haz olarak alglamaya
spesifik bir yatknl olduu varsaym da (Sadger) tatmin et
(1 6 ) Reich: Strafbedrfnis und neurotischer Proze. Kritische Bemerkungen zu neueren Auf
fassungen des Neurosenproblems. {Internationale Zeitschrift fr Psychoanalyse, XIII, 1927)

284

miyordu nk kaba etler erotii hangi nedenle acy haz ola


rak duymayla badatrlabilmiti? Ve niin ayn erojen bl
geye vurulduunda bakalar ac ve hazszlk hissederken
mazoist bundan haz duyuyordu? Freud bu sorunun gizemini
ksmen zmtr; "Bir ocuk Dvlyor" fantezisinde haz
veren asl durumu ("ben deil rakibim dvlyor") bulup or
taya karmtr.17 Buna ramen, dvlmeye nasl olup da hazzn elik edebildii sorusu cevapsz kalmt. stisnasz btn
mazoistler, dvlme fantezisinin veya kendini gerekten kr
balamann haz verdiini ve ancak bu fanteziyle haz duyabil
diklerini veya cinsel bakmdan tahrik olabildiklerini
belirtiyorlar.
Mazoizm vakalar zerinde yllar boyu yaplan aratrma
lar zm getirmemiti. Mazoizmi saran sr perdesini ilk ola
rak hastalarn ifadelerinin doruluu ve kesinlii konusunda
duyduum bir kuku aralad. nsann on yllar sren analiz
almasna ramen haz yaantsnn kendisini analiz etmeyi
ne kadar az rendiini grmek artcyd. Mazoistin haz
ilevlerini etraflca analiz ederken, ilk nce ok kafa kartr
makla birlikte mazoistin cinsel ekonomisini, dolaysyla spe
sifik temelini de bir anda akla kavuturan bir olguyla
karlatm. Kafa kartran beklenmedik olgu, mazoistin hazszl haz olarak yaantlad formlnn yanl olduunun
anlalmasyd. Kendi spesifik haz mekanizmasnda mazoist
geri herkes gibi hazza ulamaya alyor ama aksatc bir me
kanizma bu abay baarszla uratyor ve mazoisti normal
kiinin haz olarak yaantlad hisleri belli bir younluktan itibaren
hazszlk olarak alglamaya sevk ediyor. Hazszla ulama y
nnde en ufak bir abas olmayan mazoist daha ok, psiik
gerginliklere kar zel bir toleransszlk gstermekte olup, nicelik
olarak baka hibir nevrozda grlmeyen bir ar hazszlk re
timinden mustariptir.
(1 7 ) Freud: Ein Kind wird geschlagen. [GesammelteSchriften, Bd. V)

285

Mazoizm sorununu ele alrken, nce -m utat olann ak


sine- mazoist sapklktan deil, karakterdeki tepki temelin
den yola kacam. Bu erevede yaklak 4 yl sreyle tedavi
edilen ve daha nce tedavi edilmi olan birok vakann cevap
sz brakt sorulan yantlayan bir vakay anlatacam. O va
kalar ancak burada rnek olarak verilen vakadan elde edilen
sonularn yardmyla sonradan anlalabildi.

2. Mazoist Karakterin Zrhlanmas


Ayn zamanda mazoist sapklk da gsteren mazoist ka
rakterlerin says pek azdr. Mazoistin cinsel ekonomisini an
lamak, ancak ve ancak karakter tepkilerinin anlalmasyla
mmkndr. Bu nedenle tasvir ederken, vakann kuramsal
aklamasyla yetinmeyip, genital nceliin orgazm gcyle
birlikte tesis edilmesini salamay isteyen her psikanalizin git
tii yolu izleyeceiz.
Daha nce de anlattmz gibi, her karakter formasyonu
iki ilevi yerine getirir: Birincisi egonun d dnyaya ve dr
tlerin taleplerine kar zrhlanmas; kincisi (ekonomik olan)
cinsel birikimin yaratt cinsel enerji fazlasnn tketilmesi,
yani aslnda srekli yeniden retilen kaygnn balanmas. Bu
durum her karakter formasyonu iin geerli olsa da, bu temel
ilevlerin ego tarafndan yerine getirili biimi spesifiktir, yani
nevrozun trne gre farkllk gsterir. Bu srete her karak
ter tipi kendi mekanizmalarn gelitirir. Bir hastann karakte
rinin temel ilevlerini (savunma ve kaygy balama) bilmek
elbette yeterli deildir, karakterin bu grevi hangi zel bi
imde yerine getirdiini en ksa zamanda renmek gerekir.
Karakter libidonun (veya kaygnn) en nemli ksmlarm ba
lad iin, aynca bu nemli cinsel enerji miktarlarn kronik
olarak karaktere ilenmilikten kurtarp genital aygta ve y
celtme sistemine sevk etmemiz gerektii iin, karakter analizi
286

yardmyla haz ilevinin ana unsurlarna kadar nfuz ediyo


ruz; terapi asndan gerekli olduundan buna mecburuz.
Mazoist karakterin ana zelliklerini zetleyelim. Bunlar
tek tk btn nevrotik karakterlerde bulunur. Ancak ve ancak
hepsi bir araya gelip kiiliin temel zelliini ve tipik tepkile
rini arlkl olarak belirledikleri zaman bir btn halinde ma
zoist karakter olarak gze arparlar. Tipik mazoist karakter
zellikleri olarak unlar grlr: znel olarak kronik bir ac
ekme duygusu; bu duygu yaknma eilimi olarak kendini gs
terir ve nesnel olarak ok gze arpar. Kronik olarak kendine
zarar verme ve kendini aalama ("ahlaki mazoizm") eilimi
ve youn bir bakalarna eziyet etme tutkusu; kii bundan en az
eziyet ettii nesne kadar ac eker. Hal ve tavrlarda, insanlarla
ilikilerde zel bir biimde beceriksiz ve koordinasyonsuz (ataksik)
hareketler btn mazoist karakterlerin ortak yndr; bu dav
ran biimi baz vakalarda yalanc demansa (bunama) kadar
varabilir. Zaman zaman baka karakter zellikleri de ek olarak
grlr, ancak bunlar genel tabloda fark edilir bir deiiklik
yaratmazlar.
Karakter nevrozunu yanstan bu belirti tablosunun baz
vakalarda aka grlmesi, bazlarnda ise yzeysel bir mas
kelemeyle gizlenmi olmas nemlidir.
Dier her karakter tutumu gibi mazoist tutum da yalnzca
nesneye kar davranlara deil, kiinin iine de yansr. Aslen
nesnelere yneltilmi olan tutumlar iletirilmi nesnelere y
nelik, speregoya ynelik olarak da (ki sklkla tam da bu
nemlidir) korunur. Aslen da kar olup sonradan iletiril
mi eylerin analiz erevesinde aktarmda yeniden dsallatnlmalan gereklidir. Aktarm srasnda analiste kar gsteri
len davranta, ocukluk dneminin nesnesiyle ilgili olarak
benimsenenler yinelenir. Bunun ortaya k hikyesi asn
dan, ayn mekanizmann aradan geen zaman iinde ego ie
risinde de ilemi olmasnn nemi yoktur.
287

Burada hastaln tarihesinin ayrntlarna girmeden


temel zellikleriyle anlatmak istediimiz hasta u ikyetlerle
tedaviye geldi. 16 yandan beri hi alamayacak durum
dayd, sosyal adan ilgisizdi. Cinsel ynden dddi bir mazoist
sapklk vard. Kzlarla cinsel ilikide bulunmak iin hi u
ramamt ama her gece saatlerce genital evre ncesi libido
yaplar iin tipik olan bir biimde mastrbasyon yapyordu.
Kamnn stnde yuvarlanyor, bu srada bir erkein veya ka
dnn kendisini krbalad fantezisini kurarak penisini sk
yordu. Yani rnein genital karakter gibi penisini muntazam
friksiyonlarla uyararak deil, yourarak, bacaklarnn arasna
sktrarak, ayalarnn arasmda ovuturarak vs. mastrbasyon
yapyordu. Boalacan hissettii zaman kendini tutup yatmay
bekliyor, sonra batan balyordu. Bu ekilde her gece, sklkla
gndz de, saatlerce mastrbasyon yapyor, sonunda tama
men bitkin dnce meninin akmasna izin veriyordu. Ardn
dan tkenmi, ok yorgun, hibir i yapamayacak durumda,
bezgin, "mazoiste", azap iinde oluyordu. zellikle sabah
lar yataktan kmakta ok zorlanyordu. Snrsz sululuk
duygusuna ramen "yatakta rmeyi" brakamyordu. B
tn bunlar sonradan "mazoist bataklk" olarak nitelendirdi.
Bu duruma ne kadar isyan ettiyse, bu "mazoist ruh halinden"
kmakta o kadar baarsz olmu, o kadar daha bunun iine
gmlmt. Tedaviye geldiinde cinsel yaam yllardr bu
ekilde sryordu. Bunun karakterine ve duygusal yaamna
etkileri feci olmutu.
Hakkmdaki ilk izlenimim, btn gcn harcayarak ha
yatn zar zor idame ettiren bir insan olduuydu. Grgl ve
durmu oturmu grnmek iin kendini zorluyordu. ok asil
tavrlar taknd ve byk planlarndan sz etti; matematiki
olmak istiyordu. Analizde bunun gelimi bir megalomani ol
duu ortaya kt: Yllarca tek bana Almanya'da ormanlarda
dolam ve bu srada bir sistem gelitirmi; buna gre mate
matikle btn dnyay hesaplamak ve deitirmek mmkn
288

m. Analizde bunun kendisinin tamamen deersiz olduu


hissini dengelemeye yaradn, "pislik" ve "bataklk" olarak
grd mastrbasyona tam bamll nedeniyle bu hissin
srekli yinelendiini kendisine izah edince, kiiliinin bu d
kabuu hemen dald. ocukluundan beri saf, cinsellie ka
ytsz kalan insan ideali olarak grd "matematiki", "ba
takla saplanm insan" gizleme ilevi gryordu. Hastann
balang aamasnda hebefren (ergenlikte balayan, -.n.) tip
izofreninin btn belirtilerini tad izlenimi brakmas, in
celememiz asndan nem tamyor. Burada nemli olan tek
ey, "saf" matematiin anal tip mastrbasyonun yaratt ken
dini "kirli" hissetmeye .kar siper oluturma ilevidir.
D kiiliinin gevetilmesiyle mazoist tutum btn bo
yutuyla ortaya kt. Her seans bir yaknmayla alyor, ok
gemeden mazoist trde aka ocuksu tahrikler balyordu.
Verdii bir bilgiyi tamamlamasm veya daha net ifade etmesini
istediimde, "imdi olmaz, imdi olmaz, imdi olmaz!" diye
rek abalarm gln gstermeye balyordu. Ardndan 4-5
yalarmdayken yaygara koparma ve tepinme krizleri yaad
iddetli bir inatlk dnemi geirdii ortaya k. Kendi ifa
desiyle anne babasm aresizlie, umutsuzlua srkleyen ve
ldrtan o "yaygara durumuna" girmesi iin en ufak bir vesile
yeterliydi. Bu tr krizlerin tamamen bitkin dnceye kadar
gnlerce srd oluyordu. Sonradan, bu inatlk dneminin
asl mazoizmi balattn hasta bizzat saptayabildi. lk d
vlme fantezileri takriben yedi yanda ortaya kmt. Yat
madan nce dize yatrlp dvld fantezisini kuruyor,
bununla yetinmeyip sklkla tuvalete gidip kapy kilitleyerek
kendisini krbalamaya alyordu. 3 yamda yaad ve ana
lizin ancak ikinci ylnda hatrlanan bir olay, travmatik olarak
nitelendirilebilirdi. Bahede oynam ve bu srada -genel du
rumdan aka anlald zere- stn kirletmiti. Ar de
recede psikopat ve sadist olan babas misafirleri olduu iin
buna ok fkelenmi, onu eve gtrerek yataa koymutu.
289

ocuk hemen yzst yatm ve kaygyla kark bir merakla daya


beklemiti. Babas sk bir dayak atm, kendisi ise dayak yerken
bir rahatlama hissetmiti; ilk kez yaad tipik mazoist de
neyim. Dayaktan haz duymu muydu? Analiz, hastann o za
manlar ok daha kt eyler olacandan korktuunu aka
gsterdi. Cinsel organn babasna kar korumak iin abucak
yzkoyun yatm18, bu nedenle kaba etlerine inen silleleri
byk bir kurtulu olarak hissetmiti. Penisinin zarar grecei
felaketi beklentisine kyasla dayak grece zararsz kalm, bu
yzden de kaygy gidermiti.
Bir btn olarak mazoizmi kavrayabilmek iin mazoiz
min bu temel mekanizmasn tam olarak anlamak gerekir. Bu
bakmdan analizin seyrinde ileriki bir aamay ne alyoruz,
nk bu konu ancak analizde bir buuk yl akn bir sre
getikten sonra akla kavutu. O zamana kadar vakit has
tann mazoist inatlk tepkilerini halletmeye ynelik olup,
bata baarszla urayan giriimlerle geti.
Hasta ileriki yllardaki mastrbasyon biimini u szlerle
tasvir ediyordu: "Sanki srtmdan kamma vidalarla dnd
rlyordum." lk nce bunu fallik cinsellik ynnde bir ba
lang olarak grebileceimi zannettim ama sonradan bunun
savunmaya ynelik bir hareket olduunu anladm: Penisin ko
runmas gerekiyordu: Cinsel organmn zarar grmesindense kaba
etlerime daya tercih ederim! Bu temel mekanizma dayak fan
tezisinin roln de belirliyordu. Sonradan ortaya kan mazoist
arzu aslen bir cezalandrlma kaygsyd. Dolaysyla mazoist
dayak fantezisi, beklenen daha ar bir cezay daha yumuak
biimde nceliyor. Bu dorultuda Alexander'm, cezaland
rlma ihtiyacn tatmin ederek karlnda cinsel haz elde edil
dii eklindeki forml de farkl yorumlanmaldr. Hasta s(1 8 ) Freud bu olguyu Das konomische Problem des Masochismus adl almasnda (Gesammelte
Schriften, Bd. V, s. 378) vurgulamtr. Ancak bunun klinik aratrmas birincil mazoizm varsaymna
deil, bu varsaymn riitiilmesine yol ayor.

290

peregoyu yattrp veya buna "rvet verip" kayg duymadan


haz yaamak iin kendini cezalandrmyor; aksine mazoist de
herkes gibi haz veren faaliyete yneliyor ama araya cezaland
rlma kaygs giriyor. Mazoist z-cezalandrma korkulan ceza
nn infaz deildir, onun yerine daha yumuak baka bir
cezann infazdr. Bu bakmdan cezaya ve kaygya kar zel
bir savunma biimini temsil eder. Bu tr mazoist karakter
lerde tipik olan, cezalandran kiiye pasif-kadms teslimiyet
de bu balamda grlmelidir. Hastamz bir keresinde -kendi
ifadesiyle- dvlmek iin kaba etlerini uzatt; bu dvlmek
istemek gerekte kendini- kadn olarak- sunmak demekti (ta
mamen Freud'un pasif dayak fantezisini pasif-kadms bir ar
zunun ikamesi olarak gren yorumuna uygun olarak). Erkek
lerde mazoist olmayan pasif-kadns karakter, idi edilme
tehlikesine kar bu savunma ilevini salt anal teslimiyetle ye
rine getirir; kaygy savuturmak iin aynca mazoist tasarma
veya dayak fantezisine gerek duymaz.
Bu inceleme bizi dorudan, hazszla ulamaya alla
bilir mi sorusuna gtryor. Ancak, nce mazoistin karakter
analizinden hareketle bunun temellerini yaratmak iin bu so
runun grlmesini erteliyoruz.
Hastamzm ocukluktaki inatlk dnemi tedavi srasnda
ket vurulmam ve gizlenmemi biimde yeniden canland.
Yaygara krizlerini analiz etme aamas yaklak 6 ay srd
ama bu tepki biiminin tamamen ortadan kaldrlmasn da
salad. Bir daha bu ocuksu biimde ortaya kmad. Hastay
ocukluundaki inat eylem ve jestleri yeniden yapmaya sevk
etmek balarda kolay olmad. Matematiki tutumu buna kar
koyuyordu. Asil bir insann, bir matematik dhisinin byle bir
ey yapmas sz konusu olamazd. Ama bu elzemdi, nk
karakterin bu katmannn aslnda kaygya kar savunma
olduunu ortaya karp yok edebilmek iin nce tam olarak
etkinletirilmesi gerekiyordu. Hasta "imdi olmaz, imdi
olmaz" demeye baladnda, ilk nce bunu yorumla zmeye
291

altm ama abalarm btnyle grmezden geldi. Bunun


zerine hastay taklit etmeye baladm; davranyla ilgili bir
yorum yaptmda hemen ardndan "imdi olmaz" diye ekle
dim. Durum bu nlemi gerektiriyordu; hastay sonradan getir
meyi baardm aamaya baka trl getiremezdim. Tutumu
nun glnln gstermeye ynelik kararl giriimlerime
bir keresinde gayri ihtiyari tepinerek tepki gsterdi. Frsat
deerlendirerek tamamen iinden geldii gibi davranmasn
istedim. nce kendisinden byle bir eyin nasl istenebilece
ini kavrayamad ama sonra gittike cesaretlenerek kendini
divanda oradan oraya atmaya balad, ardndan anlalmaz,
hayvani sesler kararak duygulanmla inat yaygaralara ve
haykrlara geti. Byle bir krizin iddeti, bir keresinde baba
sn srf ona olan snrsz nefretini maskelemek iin savundu
unu sylediimde bir hayli artt. Bu nefretin rasyonel adan
belli lde hakl olduunu sylemekte de tereddt etmedim.
O andan itibaren eylemleri rktc bir hal almaya balad.
yle bir haykryordu ki binadaki komular korkmaya bala
mlard. Bu durum bizi caydramazd, nk derinlerdeki
duygularna ulamann tek yolunun bu olduunu, ancak bu
ekilde ocukluktaki nevrozunu hatrlamakla kalmayp duy
gulanmlarla da tamamen yeniden yaayabileceini biliyor
duk. Zaman zaman davrann derinden kavramas da sala
nabilmiti. Davran yetikinlere ve -aktarm anlamnda- ah
sma kar muazzam bir kkrtma anlamna geliyordu. Ama
niin kkrtyordu ?
Baka mazoist hastalar analisti tipik mazoist suskunlukla
kkrtrlar. Bu hasta ilkel inatlk eylemleriyle kkrtyordu.
Bu kkrtmalarn kat davranmam salama ve beni ldrtma
giriimleri olduunu ok gemeden aka grdm (bunu an
lamasn salamak epey vakit ald). Ama davrannn yalnzca
yzeysel anlamyd bu. Burada durmamak gerekir. Yine de
sklkla duruluyorsa, nedeni, mazoistin drt gibi davranan
bir sululuk duygusunun tatmini iin cezalandrlmay ama
292

lad grdr. Byle dnenler, genel olarak mazoist k


krtmann en derinde yatan anlamn kavradklarn sanrlar.
Gerekte ise bunun cezayla hi ilgisi yoktur; mesele analisti
veya ilk rneini, yani yetitiren kiiyi, haksz duruma drmek
ve "bak bana ne kadar kt davranyorsun" sulamasna ras
yonel bir dayanak verecek ekilde davranmaya sevk etmektir.
Her mazoist karakterde analiste ynelik bu kkrtma analizin
istisnasz ilk ana glklerinden birini tekil eder. Betimlenen
anlam ortaya karlmadan bir adm bile ilerleme kaydedile
mez.
Mazoistin analisti haksz duruma drmek iin kkrt
masnn bir anlam olmas gerekir. Anlam udur: "Kt biri
sin, beni sevmiyorsun, aksine bana acmaszca davranyorsun,
senden nefret etmeye hakkm var." Nefretin hakl gsterilmesi
ve bu mekanizmayla sululuk duygusunun ortadan kaldrl
mas, yalmzca bir ara sretir. Mazoist karakterin asl sorunu
ne sululuk duygusu ne de cezalandrlma ihtiyacdr; bunlar
nemi her bir vakaya gre deien etmenler olsa da. Sululuk
duygusu ile cezalandrlma ihtiyac biyolojik bir lm igd
snn davurumlar olarak grlrse, o zaman nefretin akla
uygunlatrlmas ve nesnenin kkrtlmas ortaya karlnca
elbette nihai aklamann bulunduu zannedilir. Biz byle d
nmediimiz iin mazoist niin nesnesini haksz duruma
dryor sorusunu soruyoruz.
Kkrtmann arkasmda ortaya k ve tarihsellik itibariyle
sevgi konusunda derin bir d krkl yatar. zellikle d krk
lna uratm olan nesneler kkrtlr; bunlar kiinin bata
ok sevdii ama ya gerekten d krklna uratm ya da
ocuun istedii sevgiyi yeterince tatmin etmemi olan nesne
lerdir. Mazoist karakterde gerek hayal krklklarna youn
bir sevgi ihtiyacnn eklendiini de imdiden not edelim; bu
gereksinim gerek bir tatmini olanaksz klar ve zel i kay
naklar vardr, bunlar bilahare inceleyeceiz.
293

Zaman geip hasta beni zvanadan karamayacan an


laynca, davranm srdrmekle birlikte niyetlerini deitirdi.
Analiz srasmda iinden geldii gibi hareket etmekten keyif
ald aka grlyordu. Eylem ve jestlerle ifade engel haline
geldi, nk artk seanslar ocuka tepinmekle ve yaygara
larla dolduruyordu. Kkrtmalarnda aslnda rol oynayan
nemli ikincil niyetin dizginsiz davranlarnda ne kadar ileri
gidebileceini, benim hangi noktada sevgi ve ilgiyi brakp ce
zalandrmaya geeceimi grmek olduunu imdi kendisine
gstermek mmknd. Kayg duymasna gerek olmadna
inanmt; dolaysyla cezalandrlmadan istedii kadar huy
suzluk edebilirdi. Devaml huysuzluk etmesi srekli akan ce
zalandrlma kaygsn gideriyordu, bu yzden haz kaynay
d. Bunun, o kadar aba gstererek aradm cezalandrlma
arzularyla hi ilgisi yoktu. Ama davrannn yan sra berbat
durumundan, iinden kamad (benim de kmasna yar
dm etmediimi syledii) bataklktan srekli yakmyordu.
Mastrbasyon aynen devam ediyor, hastaya her gn "bataa
saplanmlk" hissi veriyordu; rahatlamak iin srekli yakm
yor, yani arptlm sulamalarda bulunuyordu. Ancak somut
bir analiz almas salanamyordu. natlk eylemlerini ya
saklamak sz konusu olamazd, nk o zaman tedavinin ge
tirecei btn baary tehlikeye atm olacaktm. Bu kez
davranlarna ayna tutmaya baladm. Kapy atmda bez
gin, acyla burumu, i bir yzle ve zavall bir halde kapda
dururdu. Kapy atmda aynen taklit ettim. Onun gibi o
cuka konumaya baladm, birlikte yere oturup onun gibi te
pinip yaygara kopardm. Bata ard ama bir keresinde
iinden bir kahkaha koptu, tamamen yetikinlere has, hi nevrotik olmayan bir kahkaha; baarmtm ama yalnzca geici
olarak. Bunlar hasta bizzat analize balayncaya kadar yine
ledim. Artk analize devam edebilirdik.
Kkrtma ne anlama geliyordu? Bu onun sevgi isteme bii
miydi; btn mazoist karakterlere zg olan biim. indeki
294

gerginlii ve kaygy hafifletmek iin sevildiine dair kantlar


grmek istiyordu. Talihsiz mastrbasyon tarz gerginliini art
trd lde sevgi isteini glendiriyordu. "Batakla saplanmlk hissi" ne kadar younlarsa mazoist tavr o kadar
belirginleiyor, yani her trl areye bavurarak karlanma
sn salamaya alt sevgi talebi o kadar gleniyordu.
Ama sevgi niin bu dolayl, rtk biimde talep ediliyordu? Ba
llna ilikin her yoruma niin bu kadar iddetli kar koyu
yordu? Yaknmalar niin son bulmuyordu?
Anlam bakmndan yaknmalar, mazoizminin ortaya
kma uygun den u katmanlatrmay gsteriyordu: "Bak,
ne kadar berbat durumdaym, sev beni!"; "Beni yeteri kadar
sevmiyorsun, bana kar ktsn!"; "Beni sevmek zorundasn,
sevgini zorla koparacam. Beni sevmezsen seni kzdraca
m!". Mazoist eziyet etme tutkusu, mazoist yaknma, ma
zoist kkrtma ve mazoist ac ekme, anlam bakmndan
(dinamiine bilahare deineceiz), karlanmas mmkn ol
mayan ve niceliksel olarak artm bir sevgi talebinin hayalen
veya gerekten karlanmam olmasyla aklanabilir. Bu me
kanizma mazoist karakterde spesifiktir, baka hibir nevroz
biimine zg deildir; baka nevroz biimlerinde grlrse,
karakterde buna uygun mazoist zellik de bulunur.
Artan sevgi istei ne anlama geliyor? Mazoist karakterle
rin kayg eiliminin analizi bu konuda bilgi veriyor. Mazoist
davran ve sevgi talebi tipik olarak, hazszlkla dolu gerginlik,
kayg eilimi ya da sevgiyi kaybetme tehlikesiyle ayn lde
artar. Sonuncusu mazoist tepkinin kayna olan kayg eili
mine ters dmez, nk kayg tehdidini sevilmek istemek
suretiyle balamak da mazoist karakterde tipiktir. Nasl
yaknma arptlm bir sevgi talebi, kkrtma da zorla sevgi
koparma giriimi ise, bir btn olarak mazoist karakter for
masyonu kendisini kaygdan ve hazszlktan kurtarmaya
ynelik baarsz bir giriimdir. Baarsz, nk btn bu gi
riimlere ramen srekli olarak bir anda kaygya dnme
295

tehdidini barndran i gerginliinden hibir zaman kurtula


maz. Bu bakmdan ac ekme duygusu somut olguya, yani ite s
rekli ar gergin durumdaki uyarlmaya ve kayg eilimine uygun
dur. Mazoist karakteri kompulsif nevrotik duygu kilitlenme
siyle karlatrrsak bunu daha iyi anlarz; kilitlenmede kayg
tam bir baaryla balanmtr; elbette psiik hareket kabiliyeti
pahasna ama iteki gerginlik iyi ileyen bir karakter aygtyla
tamamen tketilmitir. Bu yzden huzursuzluk yoktur, varsa
karakter zrh zarar grm daha dorusu ilevi bozulmu de
mektir.
Mazoist karakter iindeki gerginlii ve kayg tehdidini el
verisiz bir yntemle, kkrtma ve inat yoluyla sevgi kazanmaya
almak suretiyle balamaya alr. Elbette bunun zel bir ne
deni vardr; yani sevgi talebini bu ekilde dile getirmek de ma
zoist karakterde spesifiktir. Ama baarszln en nemli
nedeni, inat ve kkrtmann sevilen ve kendisinden sevgi is
tenen kiiyi hedef almasdr. Bunun sonucunda sevgiyi ve il
giyi kaybetme kaygs artar; ayn ekilde kurtulmak istenen
sululuk duygusu da azalmayp aksine artar, nk tam da
sevilen kiiye eziyet edilmektedir. Mazoistin ok tuhaf olan
davrannn, yani ac veren durumdan kurtulmaya abala
dka daha da iinden kamaz hale gelmesinin aklamas
budur. Kaygy karakterde balama giriimleri daha batan
umutsuzlua mahkm olduu iin baka trl olmas mm
kn deildir.
imdiye kadar belirtilen tutumlar mnferit olarak baka
karakterlerde de gryoruz; mazoist karakterde spesifik ol
malar bunlarn hepsinin bir araya gelmesi nedeniyledir. Peki,
bunlar bir araya getiren nedir?
Buraya kadar mazoist karakterin arya kaan sevgi tale
binden sz ettik; imdi buna, bu sevgi talebinin ilk ocuklukta
ok derinden yaanan bir yalnz braklma kaygs zerine ina
edildiini eklememiz gerekiyor. Mazoist karakter yalnzla
da sevgi ilikisini kaybetme olaslna da katlanamaz. Tam da
296

mazoist karakterlerin sklkla giderek yalnzlamas, "bakn,


ne kadar mutsuz, yalnz ve terk edilmi durumdaym" tutu
muyla gerekletirilen ikincil bir mekanizmann baarsdr.
Annesiyle ilikisini konuurken hastamz bir keresinde heye
canla "yalnz braklmak lmdr, hayatmn sona ermesi de
mektir" dedi. Farkl biimde ifade edilmi olarak bunu baka
mazoist karakterlerden ok sk duydum. Mazoist karakter
ne nesneden ayrlmaya (sevgi nesnesine mazoist yapma),
ne de nesnenin koruyucu rolnden yoksun kalmaya taham
ml edebilir. Psiik temasn kaybma katlanamaz; kaybederse
bunu elverisiz tarzyla (kendini mutsuz gstermekle) yemden
salamaya alr. Bu tr karakterlerin ou kolayca evrende
yalnz ve terk edilmi olduklar duygusuna kaplr. Bu olgular
Rank'n ana rahmi kaygs dorultusunda yorumlamamz ge
rektiren bir neden yoktur, her ne kadar bu kaygya ok sk
rastlansa da. nk ister yalnzca ahlaki ister aka erojen
mazoist olsun her mazoistte bu duygu iin spesifik erojen
bir temel buluyoruz. Bunu sylemiken mazoistin bilahare
ele alnacak olan cinsel yapsna imdiden deinelim.
Mazoistte deri erotiinin zel bir rol oynad, birok psi
kanalizci yazardan (Sadger, Fedem ve dierleri) bilinmektedir.
Ancak bu yazarlar deri erotiini mazoist sapkln dorudan
temeli olarak grmeye almlardr. Analiz ise, deri erotii
nin ancak ok karmak bir dolayl yoldan, eitli geliim un
surlarnn bir araya gelmesi kouluyla temel haline geldiini
gstermektedir. Sadece yalnz braklmak kaygs sevilen bir
kiiyle cilt temas kaybolduunda ortaya kan kaygya do
rudan dayanr. lk nce erojen mazoistin derisinde gruplaan
belirtileri derleyelim. Daima herhangi bir biimde deri ze
rinde faaliyet ynnde kuvvetli bir istek veya en azndan ben
zer fanteziler (imdiklenmek, frayla ovulmak, krbalanmak,
iple balanmak, deriyi kanatmak vs.) buluruz. Bu balamda
kaba etler ne kar ama ancak anal taklma zerinden dolayl
297

olarak. Bu faaliyetlerin ortak yan, aslnda ac deil deri scakl


hissetmek istenmesidir. Krbalanmann amac ac vermesi de
ildir, tersine "yanma" uruna ac gze alnr. Souk ise itici
gelir. Baz mazoistler dorudan doruya derilerinin yakld
fantezisini kurarlar. "Yatakta rmek" de deri scakl ara
yan istein doyurulmas olarak buna dayandrlabilir.
Burada ayrntsna giremeyeceimiz baka bir adan ba
kldnda, kaygmm fizyolojisiyle ilgili olan salt fizyolojik bir
sre sz konusudur. Bu varsayma gre periferik damarlarn
bzlmesi kaygy artmr (rkme halinde solma, korku halinde
me, korkudan titreme vs.), buna karlk deriye daha fazla
kan gitmesine dayanan deri scakl hissi hazzm spesifik bir
zelliidir. teki gerginliin fizyolojik nedeni, beden ieri
sinde kan damarlarnn uyarlmasnda meydana gelen ve kay
gy arttran deiimlerdir, buna karlk vcut periferisinde
iyi bir kan dolam iteki gerginlii, dolaysyla kaygmm fiz
yolojik temelini bertaraf eder. Fizyolojik adan orgazmn kay
gy gideren etkisi znde buna dayanr; orgazm kan dola
mnda periferik damarlar geniletecek ve merkezde (splanknik dolam - mide, barsak, dalak, pankreas ve karacier kan
dolam, -.n.) gerginlii giderecek ekilde esiz bir deiimi
temsil eder.
Sevilen kiiyle vcut temasnn niin kayg giderici etkide
bulunduunu anlamak kolay deildir. Byk olaslkla bunun
izah, ksmen betimlenen anlamda dorudan vcut scakl
nn, ksmen de beden periferisindeki damarlarn annenin ko
ruyaca beklentisiyle uyarlmasnn iteki gerginlii fizyolojik
olarak gidermesi veya en azmdan hafifletmesidir.19 Bu olgular
bilahare kkl biimde ele alnacaktr.
(1 9 ) Dipnot, 1945:1939 ylnda kefedilen orgon enerjisi bu fenomeni aklyor: Anneyle vcut
temasnda bulununca ocuun kaygsnn hafiflemesi orgon biyofizii asndan, anneye uzanan
ocuun biyosisteminin orgonotik genilemesiyle aklanyor. Her iki organizmann orgon alanlan
birbirine temas ediyor.

298

Konumuz asndan, iteki gerginlii ve kaygy gideren


periferik damar uyarlmasnn mazoist karakterin erojen te
melini oluturmas yeterlidir. leriki yalarda temas kaybet
mekten kanma abas, fizyolojik bir uyarlma srecinin
psiik kopyasndan baka bir ey deildir. Dnyada tek bana
braklmak, souk ve korunmasz olmak demektir, dayanl
maz bir gerginlik durumu anlamna gelir.
Bu balamda mazoizmde oral taklmann ne gibi bir rol
oynad sorusu ortaya atlabilir. Genital evre ncesine takl
m btn karakterlerde olduu gibi mazoist karakterde oral
taklma nemli lde mevcut olsa da, imdiye kadarki ara
trmalarmz nda buna spesifik bir nem atfetmemiz
mmkn deildir. Oral taleplerin mazoist sevgi taleplerinin
doyumsuz niteliine ok fazla katkda bulunduu kesindir.
Ancak grne gre, mazoizmdeki oral istekler, mazoist
sevgi ihtiyacnn birincil nedeni olmaktan ok, ilk ocuklukta
sevgi nesnesinin yaratt d krklnn ve bunu izleyen terk
edilme kaygsnn nceki geliim evrelerine gerileten sonucu
dur. eitli vakalar mazoistlerin ar sevgi ihtiyacnn baka
bir kaynam net biimde ortaya karmtr. Yalnz braklma
kaygsn genel olarak iddetli saldrganlklar ve ocuklukta
uyanan cinsel merak balatmtr; yle ki, oral ve anal itepilerin aksine bunlar ocuun sevdii ebeveyn veya bakc tara
fndan sert bir ekilde engellenmitir. Genital cinsellie doru
ilerlemeyi engelleyen youn cezalandrlma kaygs, bir yanda
izin verilen, hatta tevik edilen cinsel drtler ile dier yanda
kat bir ekilde cezayla tehdit edilen cinsel drtler arasndaki
elikinin dorudan sonucudur. Hastamzn istedii kadar
yemek yemesine izin vard, kucaklamas, okamas v.s. isteni
yordu, boaltm ilevlerinin iyi olmasna dikkat ediliyordu.
Ama daha baka cinsel tatmin olanaklar elde etmeye alt
nda, annesinin cinsel organyla ilgilenip, buna dokunmak
istediinde vs. ebeveyn otoritesini tm katlyla yaamt.
- Mazoizmde oral taleplerin de etkisi varsa, dier nevroz bi
299

imlerinde olduu gibi depresif ruh haline temel olutururlar.


imdiye kadarki deneyimlerin gsterdii kadaryla mazo
izmde spesifik olan ey, deri erotiinden, anal taklmadan ve
bedensel temasla gideriljnek istenen yalnz braklma kaygsndan oluan zel bileimdir.
Bu erojen yatknlk ar sevgi talebinin en nemli neden
lerinden biridir; "beni st" (=beni koru") ile spesifik olarak ima
edilen ey bu taleptir. "Dv beni" ise ayn abann biim de
itirmi ifadesidir. Sanki mazoist karakter ok az sevgi gr
m ve bu yzden o kadar gl bir sevgi talebi gelitirmi
gibi grnyor; bunda doru olan tek ey, mazoistin genelde
sevgiden ok yoksun kalm da olmasdr. Ancak, an mar
tlmak da sklkla sevgi talebinin artmasna yol aar. Sevgi tale
binin arya kamas yine ataerkil eitim sistemi dnyasndan
kaynaklanan baz zararlarm sonucudur. Mazoist karakterin
erojen temellerinin nasl belirlendii sorusu nemlidir. Mazo
ist karakter basite anal yatknlk veya deri erotiine yatknlk
olmayp, aksine d dnyann derinin ve btn cinsel aygtn
erojenliini zedeleyen ve bylece mazoist karakterin temelini
yaratan etkilerinin spesifik biimde bir araya gelmesinin so
nucudur. Ancak ve ancak bu etkileri bildikten sonra mazois
tin dier karakter zelliklerini kavrayabiliriz.

" m Tr

s ve Kendini

Dier baz mazoist karakter zelliklerini bu defa mazo


istin cinsel yaps balamnda tartalm.
natlk, kkrtma, yaknma vs. ieren karakter zrhn
delip, ocukluun ilk yllarna nfuz etmek ve zellikle de has
tann analiz almasna aktif katlmn salamak aa yukan
bir yl srd. Bilinen ve burada ok nem tamayan sonular
atlayacam. Mazoizm dier her nevroz gibi analiz srasnda
bu sonular verir; rnein babaya kendini kadn olarak anal
300

teslim etme arzusunun pasif dvlme fantezisiyle arptl


mas, tipik dipus kompleksi, bastrlan nefretten kaynaklanan
sululuk duygusu tepkileri, sevgi-nefret elikisi vs. Bunlar
mazoist karakterde spesifik deildir. Balam itibariyle mazo
izmde spesifik kabul edilmesi gereken sonularla, haz meka
nizmasnda mazoist bozuklua yol aan sonulan anlatmakla
yetineceim.
Hastamzn karakter yaps gevetildikten, zellikle de ba
baya ynelik nefret ve korkunun bastrlmas bertaraf edildik
ten sonra, genital cinsellik muazzam bir ekilde ortaya kt.
Sertleme sorunsuz gerekleti, mazoist biimde mastrbas
yon sona erdi ve hasta annesine olan, spesifik biimde anal
izler tayan derin sevgisini analiz etmeye balad. Durumu
nun dzelmesinde kaydedilen hzl ilerlemede unlar dikkati
ekiyordu:
Dtan bakldnda kadnlara gl yaklayordu ama
iinde tutuk ve yapmack olduu duygusundan kurtulamyordu. Bu da sklkla mazoist yaknmalara neden oluyor, zahiri
baanlara ramen kendisini salkl hissetmediini sylyor
du: "Mazoist bataklkta en ufak bir kprt olmad."
En kk vesilede hemen d krklna meylediyor, en
ufak glkte gereklikten kaarak mazoist fantezilere s
nyordu. Genital adan gereklie demirleme yolunda az ok
gl giriimler ile abucak mazoizme srma arasndaki bu
gelgit aylarca srd. di edilme kaygsnn ortadan kalkma
dn ve bu duruma neden olduunu biliyordum. almay
bu alana odaklamak, bir yn ilgin analiz sonucu dourdu.
Her eyden nce, o zamana kadar en ufak bir genital ilgi gs
termeyen hastamn cinsel organlarla ilgili kayg tasarmlanyla
dolu olduu ortaya kt. te birka rnek: Vajina ylan ve kurt
kaynayan bir "bataklk"; penisinin ucu koparlm; dik yamal derin bir bolua dyor, k yolunu bulamyor.
Ancak btn bu kayglann grlmesi istikrarsz durumunu
hi etkilemedi; aylar boyunca her seans "ite parampara" ol
301

duu eklindeki mazoist yaknmasyla balad. Aktarm tek


rar tekrar analiz etmek gerekiyordu. Bu erevede pasif-anal
abalaryla ilgili yeni malzeme bulundu; her eyden nemlisi
bir rakip ortaya ktnda mazoist bir tavrla derhal kadn
dan uzaklat anlald. Penisinin kk olduu fikrini d
zeltmek bata mmkn olmad. Her rakibe kar kskan bir
tutum gelitiriyor, bunu hemen pasif-kadns tutumla gizli
yordu: Baba korkusunu balamak iin bavurulan bilindik bir
mekanizma. Ama bu tutumlarn derinlemesine analizi, hasta
nn, grnte kaydettii ilerlemelere ramen iinde mazoist
kald duygusunu deitiremedi.
Cinsel gc yerinde olmakla birlikte doyuma ulaamad
ilk cinsel birleme giriimlerinde frengi fobisi balad. Bir gn
penisini gstererek derideki kk bir kzarkln hastaln
bulatn gsterip gstermediini sordu. Amacnn penisini
tehir etmek olduunu hemen anlamtm. Analiz, genital ge
limesiyle ilgili nemli bir noktay kolayca akla kavutur
du. ocukken genital evreye yalnzca penisini gstermek
biiminde ulat ve derhal annesinin kat yasaklamasyla kar
lat anlald. Boaltm ilevleriyle youn biimde ilgile
nen annesinin nnde anal olarak fazlasyla tehirde buluna
bildii iin, cinsel organ konusunda yaad hayal krkl
daha da byk olmutu. 10 yandayken bile tuvalete annesi
gtryordu. Kaba etlerini gstermenin verdii keyiften do
lay genital evreye zellikle cinsel organn tehir ederek ba
lad akt. Analiz sonucuna gre annesine genital yaklama
yolundaki ilk giriimleri tehircilik trndeydi. Bu istei
hemen bastrlm ve ileriki yalarda genel tavrlarnda ciddi
tutuklua yol amt. Cinsel birleme giriimlerinde kadna
plak grnmeye veya kadnn penisini tutmasna izin ver
meye hi cesaret edememiti. Nevrozundaki bu unsurun ana
lizinden sonra ciddi biimde meslek aramaya balad ve
fotoraf oldu. Balang olarak fotoraf makinesi satn alarak
karsma kan her eyi ekti. Bu vesileyle, genital bastrmadan
302

kurtulmann yceltme iin ne kadar nemli olduunu bir kez


daha gryoruz. Bugn mesleini baaryla icra ediyor. Ama
uzun sre mesleinden itenlikle zevk almad: "Kendimi his
setmiyorum, hissedersem de mazoist biimde berbat hisse
diyorum."
Deneyimlerime gre genital cinselliin fallik sadizmle ba
lamas ve ketlenmesi anal-sadist taklmayla balantl olarak
spesifik biimde kompulsif nevroza yatkn klar; ayn ekilde
ocuklukta genital evreye tehircilikle balanmas, bunun der
hal kat biimde yasaklanmas, tehirin verdii hazzm bast
rlmas ve sonraki genital geliimin tamamen ketlenmesi
spesifik olarak mazoist karaktere zgdr.20 Mazoistlerin
kararsz, koordinasyonsuz, beceriksiz hal ve tavrlarna temel
oluturan baz tipik karakter zellikleri buna dayandrlabilir.
Hastamz i dnyasndaki bu durumu ok etkileyici bir e
kilde u rnekle tasvir etti: "Kendimi hep elinde klla co
kuyla haykrarak birliinin ok nnde giden, birdenbire
dnp arkasna baktnda peinden kimsenin gelmediini
fark eden bir subay gibi hissediyorum." Bu hisle ilikili olan
baka bir karakter zelliinin sululuk duygusuyla balants
yalnzca yzeyseldir: Mazoist karakterler vgye katlanamaz
lar, kendilerini alaltmaya ve aalamaya meylederler. Hasta ok
hrsl olmasma karn okulda iyi bir renci olarak grlmeye
tahamml edememiti. "yi bir renci olarak kalsaydm ken
dimi byk bir halk kitlesi nnde plak, sertlemi bir pe
nisle duruyor gibi hissederdim." Bu cmle, analiz srasnda
sklkla olduu zere parantez iinde sylenmi bir sz olmak
tan te meselenin zn anlatyordu. Genital tehirin engel
lenmesinden ve bastrlmasndan tr ilerideki yceltme,
faaliyet ve zgven en iyi destekten yoksun braklr. Mazo
istte tehirin bu ketlenmesi tamamen zt zellikler gelitiril
di Mazoizmle tehirciliin ilintisi konusunda kr. Fenichel'in Perversionen, Psychosen, Charakterstrungen, s.39'da betimledii vaka.
303

meine kadar varabilir. Genital-narsistik karakter arptlm


biimde tehir eder (kr. eritrofobi); mazoist karakter tam
tersi bir tepki oluturur: Gze arpmamak iin kendini alaltmaya
dknlk. Mazoist karakterde, genital karakterin narsistik
yapsnn en nemli paras eksiktir: Ortaya ve ne kma be
cerisi.
Anlatlan nedenlerden dolay mazoist karakter liderlik ya
pamaz, yine de ou zaman muhteem kahramanlk fantezi
leri gelitirir. Gerek doas, egosu, anal taklma nedeniyle
pasiflikte yerlemi, stelik tehirin ketlenmesinden tr
kendini alaltma dknl dorultusunda deiiklie u
ramtr. Egonun bu yapsnn karsnda fallik, aktif bir ego
ideali yer almakla birlikte, egonun yaps buna ters olduu iin
gerekletirilemez.21 Bunun sonucunda yine dayanlmaz bir
gerginlik ortaya kar, baka bir kaynak olarak ac ekme duy
gusuna eklenir ve mazoist sreci besler. nde giden subay
imaj bu ego idealini yanstr; bundan utanmak, bunu gizle
mek gerekir, nk ego (birlik) peinden gelmiyor ve - gelemiyordur.
Mazoizme eilimli ocuklarda ve mazoist karakterlerde
ok sk grlen bir karakter zellii de bununla balantldr:
ya kendini aptal gibi hissetmek veya ek olarak "kendini aptal du
rumuna drmek". Kendini aalama dorultusunda her ketlenmeyi istismar etmek mazoist karakter yapsyla tamamen
uyuur. Bir keresinde baka bir hasta, vgye tahamml ede
mediini, nk kendisini inik pantolonla tehir ediliyormu
gibi hissettiini sylemiti. Anal taklmann, kaba etlerini gs
termekle megul olmann ocuun genital geliimi asndan
tad nem azmsanmamaldr. Anal utanma duygusu gerital evreye tanr ve zel bir ekingenlik genital cinsellie s
( 2 1) Kr. Kitabm: Der triebhafte Charakter, (1925) Blm: Fehlidentifizierungen. Frhe Schriften
/'de (Kln 1977) mevcut.

304

knt verir. Her vg tehircilik eilimlerini kkrtt, ayrca


kendini gstermek ciddi bir kayg dourduu iin, kaygy sa
vuturmak amacyla kendini aalamak gerekir. Elbette bu
kendini ihmal edilmi hissetmek iin yeni bir neden yaratr,
bu durum da btn sevgi ihtiyac kompleksini kkrtr.
"Aptallamak" veya aptal rol yapmak da bunun bir par
asdr. Hastamz ocukken aptal rol yapt bir sahneyi yle
betimledi: "stediim bir ey bana verilmiyor, o zaman kz
yorum ve aptal rol yapyorum. Ama aptal rol yaptm
zaman bile beni ne kadar severler? Sevilmezsem sevilmeye
deer deilimdir; ite asl o zaman aptal ve huysuz olmam ge
rekir."
Mazoist karakterin sevgi talebini niin bu kadar rtk bi
imde ifade ettii, niin dorudan sevgi gstermeye veya is
temeye hi muktedir olmad sorusunu da yantlamann vakti
geldi. Gl bir ac ekme duygusu ve mazoist yaknmalara
eilimi olan baka bir hasta, ne zaman bir kadn elde etmek
istese kendini acndmrd. Kadirim kzp kendisini utandraca
n veya cezalandracan dnd iin sevgisini doru
dan dile getirmekten ok korkuyordu. Onda da hastamzdaki
gibi tehircilik ketlenmesi vard.
Btn bunlar bir araya gelince ite koordinasyonsuzluk
duygusuna ve sklkla d grnten tr ac veren bir utan
hissine yol aar. Aka sevgi gstermek veya istemek beceri
sinin ketlenmesi, bunu arptlm biimde dile getirmeye zor
luyor ve kiiyi -hastam zn ifadesiyle- "brokratik", yani
yapmack ve resmi yapyor. Bunun arkasnda srekli olarak
d krklna urama veya reddedilme korkusu iler. Has
tamz bir keresinde yle dedi: "Sertlemeyen bir penisi bana
sunulmam bir vajinaya sokma greviyle kar karyaym."
Sevgisini aka gstermek yerine histerik karakter kayg,
kompulsif karakter nefret ve sululuk duygusu gelitirir; ma
zoist karakter yaknma, kkrtma veya kendini acndrma yo
luyla dolayl olarak sevgiyi gsterir ve ister. Bu durumlar
305

karakterlerin spesifik ortaya k ekline tamamen uyar: His


terik genital cinselliini tam gelitirmitir ama cinsellii kayg
ykldr; kompulsif karakter genital cinselliini fallik sadizmle ikame etmitir; mazoist karakter genital cinsellie te
hircilikle ulam, sonra bunu bastrmtr, artk sevgiyi srarla
arptlm biimde gsterir.

4. Spesifik Mazoist Karakter Temeli Olarak


Cinsel Uyarm Artn Haz Duymadan Alglamak
Genital cinselliinde, herhangi bir ekilde cinsel birikime
yol aarak nevrozun enerji kaynan yaratan bir bozukluk ol
mayan hibir nevrotik yap yoktur. Mazoist karakterde or
gazm seyrinde daima zel biimde bozukluklar grlr. En
bandan itibaren belli deilse, bu bozukluklar ancak iktidar
szlk veya duyum yitimi kabaca bertaraf edildikten sonra an
lalr. Bugne kadar tamamen gzden kam olmalarnn
nedeni budur. nce yine konumuza dnerek braktmz yer
den devam edelim. Mazoist karakterde, ac ekme duygu
suna somut bir temel oluturan ar bir hazszlk retimi
olduunu saptamtk. Aynca psiik aygtn buradan kaynak
lanan gerginlii ve kayg eilimini srekli olarak elverisiz bir
biimde alt etmeye altn, mazoist karakterin zelliini
oluturan eyin kaygy balamaya ynelik bu giriimlerde
daha da ok gerginlie ve hazszla gmlmesi, bunlarn da
kayg eilimini arttrmas olduunu vs: sylemitik. Mazois
tin ceza tasarmnn gerekten korkulan baka bir cezanm ika
mesi olduunu da grmtk.
Hastamzn 3 yandayken yaantlad trde bir kayg
dvlme fantezisine mazoist taklmay salayabilir mi?
Hayr, nk sonuta hasta, o kadar korkulan cezay kkrtan
cinsel istekten -bakalarnn da yapt gibi- bilinsizce tama
men vazgeebilirdi; bylece ceza durumundan kurtulmak iin
acdan baka bir ey getirmeyen mazoist k yoluna ynel306

meine hi gerek kalmazd. O halde bir btn olarak mazoist


mekanizmaya spesifik temeli salayan ek bir unsur daha ol
mas gerekir.
Bu mekanizma ancak ve ancak hasta genital evreye kanlabildii, yani genital arzular canlanmaya balad veya ilk
kez gelitii zaman ortaya karlabilir. O zaman yeni bir g
lkle karlalr. yle ki, hasta artk gl bir genital istek ge
litirir, bu istek nceleri hastann mazoist davranndan
birok unsuru ortadan kaldrr; ancak, genital alandaki ilk ger
ek deneyiminde hasta haz yerine hazszlk duyar ve bunun
sonucunda anal ve sado-mazoist genital evre ncesinin "m a
zoist bataklna" geri savrulur. Bu bilmecenin zlmesi ve
"strabn skca tutmak isteyen mazoistin iyilemesinin ola
naksz olduu" grnn yalnzca mazoistin cinsel aygt
hakkmdaki eksik bilgilerimizden kaynaklandnn idrak edil
mesi yllar ald. Cezalandrlma ihtiyacnn veya bastrlm bir
sululuk duygusunun lm igdsnn ifadesi olarak ma
zoistin ac ekmeye taklmasn salad bilgisiyle yetinilseydi, klinik almalar rehber edinmek kukusuz olanaksz
olurdu.
Bu saptamalarn amac, kendini cezalandrmak suretiyle
vicdan rahatlatmanm mmkn olduu olgusunu yadsmak
deildir. Bizim iin nemli olan tek ey klinik almalarla il
gili formllerin geerliidir. Ceza ekerek sululuk duygusun
dan kurtulmak kiiliin merkezinde deil periferisinde etki
eder. Hi olmasa da olur, nevrotik bir sre bu yzden dura
cak deildir; nispeten ender grlr, stelik nevrozun nedeni
deil belirtisidir. Cinsel istek-cezalandnlma kaygs atmas
ise her nevrozda balca unsurdur; nevrotik srecin olmazsa
olmazdr, nevrozun belirtisi deil, nedenidir. Cezalandrlma
ihtiyacyla ilgili olarak psikanalizde imdiye kadar yaplan de
erlendirmeler, analitik nevroz kuramnda yanltc bir dei
iklik yaplmasna yol am, terapi kuramn olumsuz etkile
mi, nevrozdan koruma meselesinde yolu tkam ve nevroz
307

larn cinsel ve sosyal nedenbilimsel balamnn grlmesini


zorlatrmtr. Mazoist karakter, yalnzca psiik aygtnda
deil, her eyden nce genital aygtnda ok tuhaf bir kaslma
tutumuna dayanr. Bu tutum her gl haz duyumunu derhal ket
ler ve bylece hazszla dntrr. Bu ekilde mazoist karakter
tepkilerinin temeli olarak strap kayna srekli beslenir ve
artar. Mazoist karakterin anlam ve oluumu ne kadar ayrn
tl ve kkl biimde analiz edilirse edilsin, bu kaslma tutu
munun ortaya k biime nfuz etmediimiz takdirde etkili
bir terapi salayamayacamz aktr. nk bunu yapamaz
sak hastann orgazm gcn, cinsel yaantda tamamen z
lp kendini brakma becerisini tesis etmeyi baaramayz.
Hazszlk ve kayg reten iteki kayna yalnzca orgazm be
cerisi ortadan kaldrabilir. Vakamza dnelim.
Hastamz ilk kez cinsel birlemede bulunduunda penisi
sertlemi ama vajina iinde hareket ettirmeye cesaret edeme
miti. Bata bunun sklganlktan veya bilgisizlikten kaynak
landn dndk; gerek nedenini ok sonra bulduk. Youn
hazdan korkmutu; kukusuz ok tuhaf bir davran. Geri cin
sel bakmdan souk kadnlarn orgazm bozukluunun teda
visinde bu korkuyla her zaman karlayoruz ama mazoistte
korkunun zel bir nitelii var. Bunu anlamak iin analiz mal
zemesine dnmemiz gerekiyor.
Hasta birka kez cinsel ilikide bulunduktan sonra (bu sa
yede genital zgveni hayli artt), cinsel iliki srasnda mazo
ist mastrbasyonda olduundan ok daha az haz duyduu
anlald. Yine de genital ehvet duygusunu canl biimde ta
savvur edebiliyordu; bu da tedaviye muazzam ivme kazan
drd. Hastann dk genital duyarll byk bir sorundu,
nk genital evre ncesine dayanan hazz ortadan kaldrma
nn yegne yolu doal biimde daha youn genital haz duyul
masn salamaktr. Cinsel birlemede hazszlk kukusuz
genital cinselliin gelimesini tevik edemezdi. Sonraki bir
leme giriimlerinde yeni bir bozukluk ortaya kt. Penisi bir
308

leme srasnda yumuad. Bu sadece idi edilme kaygsn


dan tr myd yoksa baka nedenleri de var myd? di
edilme tasarmlarnn daha fazla analiz edilmesi durumu de
itirmedi. Sonunda anlald ki mastrbasyon srasnda meni
boalmasndan nce leen ukuru kaslarndaki kaslmann
nemi bata tahmin ettiimizden daha bykt. ocuklukla
ilgili malzemeyi zetleyeceim. Bu malzeme mazoistin, g
rnte serbest ve arya kaan anal ve retral tatmine ra
men, ocukluun ilk yllarndan kaynaklanan anal ve retral
bir tutuklua ve kaygya sahip olduunu gsteriyor. Bu tutuk
lukla kayg daha sonra genital ileve geiyor ve ar hazszlk
retiminin dolaysz fizyolojik temelini yaratyor.
Hasta 3-6 yalan arasnda, poposuna bir hayvann kaa
ca dncesinden tr tuvalet korkusu gelitirmi. Karan
lk tuvalet delii korkutucuydu. Bunun zerine dksn tut
maya balam, bu da altna karma korkusuna yol am.
Ama altna kanrsa babas dvecektir; yandayken yaa
d etkileyici sahne bunu renmesine yetmiti. Babas d
verse, idi edilme tehlikesi de vardr, bu yzden cinsel
organlara rast gelmemesi iin sillelerin kaba etlere ynlendi
rilmesi gerekir. Ancak babas "kltrel" eitim nlemlerini
byk bir titizlikle uygularken yzst yattnda devaml pe
nisine kymk kaabilecei korkusuyla kvranmt. Btn
bunlar idrar kesesi ve barsakta kaslma durumuna yol am,
ocuk k yolu bulamamt. Bu durumun annesine dklamayla zellikle ilgilenme frsatn vermesi ise yeni bir eliki
yaratmt: Annesi boaltm ilevleriyle o kadar ilgilenip dklamadan memnun olurken, babas ayn nedenle dvyordu.
Bylece hastann dipus kompleksinin temeli arlkl olarak
anal blge olmutu. Bu duruma balarda bir korku daha ek
lenmiti. drar kesesinin ve barsan patlayabilecei, dola
ysyla tutmann son tahlilde hibir ie yaramayaca ve yine
babasndan iddet grecei korkusu; babas anal bakmdan
bizzat kendini kstlamasa da bu konularda ok msamaha309

szd. Bylelikle cesaret krc umutsuz bir durumun tipik res


mini gryoruz; kukusuz durum biyolojik nedenlerden
deil, tamamen sosyal ortamdan kaynaklanyordu. Babamn
ocuklarnn zellikle kaba etlerini imdiklemekten ok ho
landn ve yaramazlk ederlerse "derilerini yzeceini" se
vecen bir dille sylediini de belirtmeliyiz.
Sonu olarak ocuk nce babasna ynelik anal korku duy
mu, bu korku annesine anal taklmayla ve kendi kendisini
dvmekle (babasnn cezalandraca kaygsnn yansmas)
birlemiti. Boaltm ilevini salad rahatlama ve tatmin y
znden cezalandrlacak bir ey olarak grm ve babasnn
cezalandraca korkusuyla kendi kendisini dvmeye bala
mt. Bu basit srecin, vakann patolojisi asndan, cezalan
drc babayla zdelemelerden ve gelien anal speregoya
kar mazoist tutumlardan katbekat nemli olmasn anlamak
kolaydr. Sonuta bu tr patolojik zdelemelerin kendileri
zaten nevrotik oluumlardr, arlkl olarak nevrozun znn
nedenleri deil, sonulardr.22 Ego ile sperego arasndaki
karmak ilikilerin hepsini kukusuz bulduk ama bununla ye
tinmedik. Bundan daha nemli bir grevimiz vard: Mazoiz
min hangi olgularnn babann somut davranna, hangileri
nin iten gelen erojen abalara tekabl ettiini bulmak. Gerek
bu vakada gerekse benzer dier vakalarda varabildiim tek
sonu, ocuk yetitirme yntemlerine normalde olduundan
ok daha fazla dikkat edilmesi gerektii ve eer dikkatimizin
% 98'ini analitik sslemelere ve zar zor % 2'sini anne babalarn
ocuklara verdii ciddi zararlara veriyorsak bunun ok kt
bir dalm olduudur. imdiye kadar psikanalizde elde edi
len bulgulardan ataerkil eitimin ve aile ii eitimin eletiri
sinde gerektii ekilde yararlanamaymzn nedeni budur.
(2 2 ) Nevroz, h a z- ego -cezalandran d dnya atmasyla oluur ve ego - sperego at
masyla muhafaza edilir. Cinsel hazzn cezalandrlacak bir ey olduu eklindeki deneyimin
srekli yinelenmesi nedeniyle sperego etkisini devaml olarak srdrr. ocukluktan beri sren
etkiye gncel sosyal durum belirleyici ekilde eklenir.

310

ocuklukta yaanan ve arlkl olarak ocuun anal evre


sinde her iki ebeveynin elikili davranna dayanan bu a
tma durumu, yalnzca erkee-babaya kadns teslimiyetin
deil, boluk ve iktidarszlk duygusunun da temelini olutur
mutur. Hasta ileriki yalarda ne zaman yetikin bir erkein
yakmnda olsa kendini iktidarsz hissetmi, kaygdan tr
hemen genital blgedeki kateksisi ekerek anal pasif duruma
gemitir; bu tutum o erkeklere duyulan hayranlkta da vu
rulmutur.
Artk u karmlarda bulunabiliriz: Mutat tuvalet eitimi
(ok erken ve ok sert) anal hazz baskn klarak bu evrede
taklmaya neden oluyor; bununla balantl olan dvlme ta
sarm hazszlkla dolu olup, nceleri kayg ykldr. Dolay
syla dvlmenin verdii hazszlk hazza dnmez, tersine
dvlme korkusu hazzn gelimesini engeller. Geliim srecinde
bu durum genital blgeye de aktarlr.
Hasta ergenlie girdikten sonra bile sklkla annesiyle ba
basnn yatanda annesiyle birlikte uyuyordu. 16 yanday
ken annesini hamile brakabilecei fobisini gelitirmiti. Anne
sinin bedeninin yaknl ve scakl mastrbasyonunu kam
lyordu. Meni boalmas annesinin zerine idrarm yapmak
demekti; o tarihe kadarki geliimi itibariyle baka bir anlam
olamazd da. Annesi ocuk dourursa, retral ensestin somut
kant (corpus delicti) ortada olacakta, kat bir ceza verilebilirdi.
Bunun zerine meniyi tutmaya ve ayn zamanda mazoist
canl fanteziler kurmaya balamt. Hastal kesin olarak bu
noktada balamt. Okuldaki almalar ktlemiti; "kendi
kendini analiz" etmek suretiyle toparlanmaya alm, ancak
baaramamt. Ardndan ruhsal ktleme ve her gece uzun
uzadya mazoist-anal mastrbasyon balamt.
Ar bir gncel nevroz nihai k balatm, srekli ger
ginlik, uykusuzluk ve migren benzeri ba arlaryla had saf
haya ulamt. Ketlenmi ergen bu dnemde gl bir genital
libido basks yaamt. Bir kza k olmu, ancak yaklamaya
311

cesaret edememiti; kz "gaza boacandan" korkmu,


bunun dncesinden bile utanca gark olmutu. Biraz uzaktan
her kzn peinden kouyor, bu arada "karnlarn birbirine ya
ptrdklar", bunun sonucunda kukusuz bir ocuk doaca,
ocuun kendilerini ele verecei fantezisini canl biimde ku
ruyordu. Bunun yan sra, anal eilimleri nedeniyle reddedi
lecei kaygs da belirleyici lde etkili oluyordu. Bu vakada
tipik bir ergenlik akbetini gryoruz: Ksmen sosyal bariyer
ler, ksmen de ocuklukta eitim yoluyla cinsel yapya verilen
hasarlardan kaynaklanan nevrotik taklmalar yznden genital cinsellik nceliine ket vurulmas. Hastada balarda genital
gerginliin yan sra, srekli bastrlan dklama ve gaz
karma ihtiyac biiminde anal gerginlik de mevcuttu. Hasta
genital rahatlamaya izin vermemiti. lk gayri ihtiyari boalma
ancak 17 yanda geceler boyu sren pasif dayak fantezilerinin
yardmyla gereklemiti. Bunun ardndan gncel nevroz ha
fiflemiti ama ilk meni boalmasn travmatik biimde yaa
mt. Hasta boalma srasnda yata kirletecei korkusuyla
yataktan frlam, lazml alm ve yataa biraz meni dkl
mesinden tr aresizlie kaplmt.
Tedavi srasnda genital cinselliini tesis etmeye balad
nda, sertleme birleme srasnda kayboldu. Bu genital ev
rede mastrbasyon normal eril ve fallik libidoyla balam,
ancak haz artarken mazoist fantezi yeniden ortaya kmt.
Cinsel birleme srasnda genital cinsellikten mazoizme bu ani
dnmenin analizi sonucunda u olgu ortaya kt: Haz du
yumu dk olduu srece genital fantezi devam ediyordu.
Ancak haz artmaya balad anda -hastann ifadesiyle "erime
duygusu" balad anda- kaygya kaplyor, leen ukurunda
geveme yerine kaslma oluyor ve bylece hazz hazszla
dntryordu. Normalde orgazm asndan haz veren "eri
meyi" hazszlk veya kayg dolu olarak algladm, penisin
dalp yok olabileceinden, penis derisinin bu his sonucunda
eriyip gideceinden, penisin (doruk noktasna geite normal
312

olduu zere) bu ekilde gerilmeye devam ederse patlayabi


leceinden endie ettiini tam olarak betimledi. Penisini sanki
svyla patlarcasna dolu bir keseymi gibi hissediyordu. Bu
noktada, mazoizmde hazszlm hazza dnmediine, tam
tersine belirli bir lnn stne kan her hazzm mazoist
karakterde spesifik olan bir mekanizmayla ketlendiine ve
bunun sonucunda aniden hazszla dntne dair rtlmesi mmkn olmayan kant elde ettik. Hastann idi
edilme tasarmn penis derisiyle ilikilendirdiini de belirte
lim: "Bu srada bana derisi kolayca syrlabilecek kadar pimi
tavuk gibi scak basyor."
Hazrda bekleyen cezalandrlma kaygs, haz dorua
karken duyulan "eriten" scaklk hissini beklenen penis facia
snn gereklemesi olarak alglatyor, bu yzden uyarma ket
vuruyor, bylece ac duymaya kadar varan hazszl salt fiz
yolojik olarak yaratyor. U aamada gerekleen bu sreci
zetleyelim:
1. Aama: "Hazza ulamaya alyorum";
2. Aama: "'Eriyorum' - ite bu korktuum ceza";
3. Aama: "Penisimi kurtarmak iin bu duyguyu bastrmalym"
Bu noktada yle bir itiraz gelecektir: Genital cinsellii ta
mamen yok etmediyse her nevrozda ocukluktaki kaygya da
yal olarak cinsel hazzm gelimesinin ketlenmesi grlr. O
halde mazoizmde spesifik belirleyici neden yalnzca bu ola
maz. Niin hazzm gayri ihtiyari artmasnn her ketlenii ma
zoist aygtn ilemesine yol amyor? Cevaben unlar sy
lenebilir:
Haz duygusunun artarken byle ketlenmesinin iki yolu
vardr. "Eriten" haz duygusu bir kez kayg duymadan yaan
mtr, sonralar kayg eklenmi, cinsel uyarmn seyrini ketlemi ama haz yine haz olarak alglanmaya devam edilmitir.
Haz duygusu ile hazszlk duygusu yan yana seyreder. Orgaz313

mm mazoist olmayan biimde her ketlenmesinde durum


byledir. Mazoizmde ise orgazma gtren eriten haz duygu
sunun kendisi beklenen zedelenme olarak alglanr. Haz elde
etme nedeniyle anal blgede yaanan kayg, psiik bir tutumu
hazrlar; bu tutum daha sonra duyulan ve elbette ok daha
youn olan genital hazz zedelenmenin ve cezann sinyali ola
rak alglatr.
Dolaysyla mazoist karakter hep beklenen hazza ynelir
ama hep hazszlkla karlar. Bu durum sanki hazszlk aray
ndaym gibi bir izlenim yaratr, oysa gerekte, kayg drt
nn haz hedefinin nn kesmi, arzu edilen hazz beklenen
tehlike olarak alglatmtr. Nihai hazzn yerini nihai hazszlk
alr.
Bu olguyla haz ilkesinin tesinde yineleme taknts sorunu
da zme kavuur. Sanki hazsz bir durum yeniden yaantlanmak isteniyormu gibi bir izlenim vardr. Oysa analiz, ger
ekte aslen haz dolu olarak grlen bir duruma ulalmaya al
ldn ama abann tekrar tekrar engellemeyle, cezalandrlma
dncesiyle veya kaygyla karlatn, araya giren bu unsurun
asl hedefi tamamen gizlediini veya hazszlk eklinde deitirdiini
gsteriyor. Dolaysyla haz ilkesinin tesinde bir yineleme ta
knts olmad, nk buna ilikin fenomenlerin baka trl,
yani haz ilkesi ve cezalandrlma kaygs erevesi iinde ak
lanmalarnn mmkn olduu sonucuna varabiliriz.
Vakaya bir kez daha dnmemiz gerekiyor. Hazzm seyrin
deki bu bozukluk hastann s biimde ve uzun uzadya mas
trbasyon yapmasnn nedenini de kesin olarak aklyordu.
Haz duygusundaki her arttan kanyordu. Bu aka anlalnca
hasta bir keresinde yle dedi: "Bu duygularn insann iine
akmasna izin vermek imknsz; dayanlr gibi deil." Niin
saatlerce mastrbasyon yaptm artk kavryoruz; istem d
uyarm artna izin vermedii iin hi doyuma ulamyordu.
Duygu artnn bu ketlenmesinde, bundan duyulan korku
dnda belirleyici bir neden daha rol oynar. Mazoist karakter,
314

anal blgenin dk dalgal, doruk noktas olmayan, "lk" de


nebilecek hazzna alkndr. Hasta anal uygulamay ve haz
deneyimini genital aygta aktarr; bu ise ok farkl iler. Genital
aygtta ani ve youn haz art allmadk olmakla kalmayp,
o zamana kadar bilinen tek haz pek de etkileyici olmayan anal
haz ise dehet uyandrmaya da zellikle uygundur. Buna ce
zalandrlma beklentisi de eklendiinde, hazzm derhal hazszha dnmesi iin gerekli btn artlar mevcut olur.
Daha nce tedavi edilmi olan vakalarda grlen birok
olgu, zellikle de tatmin etmeyen (artk zel bir biimde bozuk
demek gerekir) cinsel faaliyeti strapl, mazoist ruh halinin
izledii birok vaka bu yeni bulgularla sonradan akla ka
vutu. imdi gl mazoist eilimleri de libido ekonomisi
asndan ok daha iyi kavrayabiliyorduk; bu eilimler Der triebhafte Charakter ile Die Funktion des Orgasmus adl kitapla
rmda betimlenen orgazm bozukluu vakalarnda ne kyor.
Mazoist sapkl olan bir kadn hasta kitapta yle anlatl
mt: "Bal ve tamamen plak (!) halde bir kafese kapatld
ve ala terk edildii eklindeki mazoist fanteziyle... mas
trbasyon yapyordu. Orgazma u noktada ket vuruluyordu:
Birden, bal olduu ve kprdamasna izin verilmedii iin
dksn ve idrarn otomatik olarak ortadan kaldracak bir d
zenek zerinde kafa yormaya balyordu."
Analiz sra
snda, aktarm cinsel uyarm noktasna ulatnda idrarn
yapma ve dklama ihtiyac duyuyor, bunu kontrol edemi
yordu..." Cinsel birleme tasarmlarnn elik ettii mastr
basyon srasnda "tam orgazm olacakken mazoist fanteziler
yeniden akn ediyordu".
Dolaysyla cinsel ekonomi asndan bakldnda mazo
ist davran ve bunun paras olan fantezi, haz duygusunun
hazszlk olarak alglanmasndan kaynaklanyor ve hazszl
psiik olarak oluturulan "O kadar berbat durumdaym ki sev beni!" tutumuyla yenmeye hizmet ediyor. imdi buna
dayak fantezisinin eklenmesi kanlmazdr, nk sevgi talebi
315

genital talepleri de ierir; bu talepler hastay cezann n ksma


deil arka ksma uygulanmasn salamaya zorlarlar: "Beni
dv ama idi etme!" Bu bakmdan mazoist tepkinin gncel
nevroza dayanan spesifik bir temeli vardr.
Grld zere mazoizmle ilgili sorunlar haz ilevin
deki zel bir bozukluk etrafnda kmeleniyor. Dk dalgal
cinsel uyarma srarla tutunmaya zorlayan eyin orgazma
doru giden hazzn verdii dalma veya "erime" hissinden
duyulan korku olduu akla kavumutu. Peki, bu anal ta
klmann m yoksa genital ketlenmenin mi bir sonucudur?
Nasl her ikisi de kronik nevrastenik uyarm durumuna yol
ayorsa, bunda da byk olaslkla her iki etmen eit ekilde
rol oynuyor. Anal taklma btn libidinal aygt harekete ge
irmekle birlikte, gerginliin giderilmesini de salamaya muk
tedir deildir. Genital cinselliin ketlenmesi kaygnn sonucu
olmakla kalmayp, bizatihi kayg yaratan bir sretir, bu da
gerginlik ile bunun gerekten giderilmesi arasndaki orantszl yalnzca bytr. Geriye dayak fantezisinin niin ok
tipik biimde doruk noktasndan nce younlat veya
ancak o zaman balad sorusu kalyor.
Psiik aygtn gerginlik ile tatmin arasndaki orantszl
nasl azaltmaya altm, rahatlama ihtiyacnn nasl her eye
ramen dayak fantezisinde karlandm gzlemlemek ilgin
tir. Hastamz u hususta srarlyd: "Kadn tarafndan dvl
mek kadnn (=annenin) yannda gizlice mastrbasyon yap
makla ayn eydir." Sonuta bu gerekten yaadklarna uyu
yordu: Hasta ocukken ve ergenliinde yatakta annesinin
yannda mazoist mastrbasyon yapyordu, yani penisini s
ktryor, boalmaktan kamyor (gebe brakma fobisi) ve bu
srada annesinden dayak yedii fantezisini kuruyordu; bo
alma ancak o zaman gerekleiyordu. Bunun hastann bilinli
olarak hatrlad anlam uydu: "Penisim dalacak kadar kz
m gibi hissediyordum. 5. veya 6. tokatta penisin patlamas,
idrar kesesinin parampara olmas kanlmazd." Tokatlar
316

baka trl, yani bizzat elde edilmesi yasaklanm olan rahatlamay


salayacakt. Eer idrar kesesi annesinin dvmesi sonucunda,
penisi de ayn nedenle patlayp meni akarsa, kendisinin kaba
hati yoktu, sonuta buna eziyet eden kii neden olmutu. Do
laysyla cezalandrlmaya can atmak, znde, rahatlamay
dolayl olarak yine de salamak, bu erevede cezalandran
kiiyi sulu durumuna drmek, yani kendini temize kar
mak anlamm tayor. Karakterin temelinde de styapsndaki
mekanizmann aynsn gryoruz. styapda bunun anlam
"Kaygm gidermek iin beni sev!", yaknmalarn anlam "Be
nim deil, senin suun" ise, dayak fantezisinin ilevi udur:
"Beni dv ki kendim kabahatli duruma dmeden rahatlaya
bileyim!". Pasif dayak fantezisinin en derindeki anlam her
halde budur.
Pasif dayak fantezisinin bu en derinde yatan ilevini ilk kez
grdkten sonra, betimlenen mekanizmay, aka sapklk ge
litirmemi olup, karakteri egoda deitirmek suretiyle mazo
ist eilimi gizli tutmay baaran dier baz hastalarda gz
lemleyebildim. Birka rnek vereyim: Bir kompulsif karakter,
ilkel insanlarn arasna brakld, bunlarn kendisini cinsel
birlemeye zorladklar ve tamamen iinden geldii gibi dav
ranmakla ykml kldklar eklinde bir mastrbasyon fan
tezisi gelitirmiti. Aka grlen sapkl olmayan pasif
-kadns karakterde dier bir hasta, penisine inen darbelerle
boalmasnn saland fantezisini kuruyordu; ancak darbe
lere dayanabilmesi ve kaamamas iin balanmak zorunday
d. Nevrotik kadnlarn mazoist cinsel yaklam da bu kate
goriye girer; baz analistler bunu kadnlara has normal bir
tutum olarak grrler. Oysa kadnn bu pasif tecavz fantezisi
yalnzca sululuk duygusundan kurtulmaya hizmet eder. Cin
sel birlemeyi sululuk duymadan yaamak ister, bu da ancak
bir tecavzn gereklemesi artyla mmkndr. Baz kadn
larn gerek cinsel birlemede eklen kar koymalarnn da
anlam budur.
317

Buradan, mazoizmde byk rol oynayan ve "kaygdan haz


duyma" denilen soruna geiyoruz. Buna baka bir analizden
rnek vereyim:
Bir hasta, yaklak 4 yandayken bilinli olarak gece kor
kusu (pavor nocturnus) yarattn hatrlyordu. Yorgann al
tna girip mastrbasyon yapyor, korkuyor ve yorgan birden
stnden atarak korkudan kurtuluyordu. Byle bir vakada ilk
akla gelen ey yineleme takntsnn etkili olduunu varsay
maktr: nce gece korkusu yaamt ve anlalan imdi kor
kuyu hep tekrar yaamak istiyordu. Bununla ilgili olarak
sylenecek iki ey var: Aslnda tekrar yaamak istedii korku
deil ehvet hissiydi ama bu hep korku yklyd. Ayrca kor
kudan kurtulmann kendisi bir haz kaynayd. Ancak bu s
reteki en nemli ey, korkunun anal ve retral duyumsama
lar kkrtmasdr; bunlar yaamak iin korku gze alnmtr.
Korkunun kendisi haz haline gelmez, aksine sadece zel bir
haz trnn gelimesine vesile tekil eder.23 Genelde ocuklar
gerginlii gideren duygulan ancak kayg durumlarnda yaar
lar; cezalandrlma kaygsyla normalde kendilerini bu duy
gulardan yoksun brakrlar. Korkuyu tekrar yaamak istemeye
yol aan ilk neden, ou zaman, bir korku durumunda dk
ve idrarn birdenbire boalmasnn verdii rahatlamadr. Bu
nunla birlikte, bu fenomenleri haz ilkesinin tesinde grerek
kavramaya almak, gerekleri tamamen yanl deerlendir
mek demektir. Belirli artlar altnda ac ve korku, normalde
korkulan rahatlamay yaamann tek yolu haline gelir. Dola
ysyla "ac ekmekten haz alma" veya "kaygdan haz duyma"
ifadesinin -pek uygun biimde olmasa da- tek anlam, acyla
korkunun cinsel uyanma vesile tekil ettikleri olgusu olabilir.
Hastamzda "penisin patlamasnn" drtnn hedefi ola
rak grnmesi, mazoizm anlaymzla elimez. Hastann bu
tasarm -belirli bir balam iinde- bir yandan bir kaygy, bir
(2 3 ) Kr. Freud: Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie. Gesammelte Schriften, Bd. V, s. 78 vd.)

cezay ifade ediyorsa, dier taraftan da drtsel olarak istenen


nihai tatmini, rahatlamay temsil eder. drar kesesinin veya ba
rsan patlad tasarmnn psiik bakmdan tad bu ifte
anlam, nihai hazzn kendisinin korkulan ceza infaz olarak al
glanmasna yol aar.

5. Mazoizm Terapisine likin Grler


Salkl cinsel yaam, dzenli libido ekonomisi ancak iki
trl terapi sreciyle tesis edilebilir; libidonun genital evre n
cesi taklmalardan kurtarlmas ve genital kaygnn ortadan
kaldrlmas yoluyla. Doal olarak bu, genital evre ncesi ile
genital evre dipus atmasnn analizi yardmyla (bastrma
lar ortadan kaldrmak suretiyle) olacaktr. Ancak, bu balam
da teknikle ilgili bir hususun vurgulanmas gerekir. Genital
evre ncesi taklmalar, ayn zamanda genital kayg bertaraf edil
meksizin bastrmalar ortadan kaldrmak suretiyle zlrse,
uygun tek yol olan orgazmla boalma engellenirken cinsel bi
rikimin artmas tehlikesi vardr. Bu tehlike, tam da genital evre
ncesinin analizi baarya ulat zaman intihara varacak
kadar byyebilir. Dier taraftan, genital evre ncesi taklma
lar zlmeden genital bastrma bertaraf edilirse, bu kez geni
tal ncelik zayf kalr, genital ilev toplam kaygy gideremez.
Mazoizmin terapisinde zellikle, analistin hastann karak
terindeki siperleri, analisti sonunda haksz duruma drmek
iin hastalm kullanma eilimini nasl aaca konusu ok
nemlidir. Yaplacak ilk ve en acil i, mazoist davrann sa
dist niteliinin ortaya karlmasdr. Bu ilem sadizmin zama
nnda gereklemi olan geri dnn iptal ederek pasifmazoist-anal fantezilerin yerine aktif-fallik-sadist fantezileri
koyduu iin baary garanti eder. ocukluktaki genital cin
sellik bu yolla bir kez yeniden etkinletirilince veya yeniden
biimlendirilince, idi edilme tehlikesinin yaratt kayg ok
daha kolay ortaya karlr; imdiye kadar bu kayg mazoist
319

tepkilerce gizlenmi ve tketilmitir. Buraya kadar anlatlan


terapi nlemlerinin hastann mazoist karakterinde en ufak bir
sarsnt yaratmayaca aktr. Yaknmalar, inad, kendine za
rar vermesi ve dnyadan el etek ekmesine mantkl bir neden
oluturan beceriksizlii, genelde, mastrbasyon srasnda cin
sel uyarmn seyrindeki betimlenen bozukluk ortadan kalkn
caya kadar devam eder. Libidonun genital orgazm yoluyla
gerei gibi boalmas bir kez salannca, hastann karakteri
hzla olumlu ynde deiir. Bununla birlikte, en ufak d k
rkl, engellenme veya tatmin etmeyen bir durum karsmda
mazoizme snma eilimi bir sre daha korunur. Genital
kayg ile genital evre ncesi taklma zerinde srekli olarak
paralel almann baarya ulamas, ancak ve ancak, genital
aygtn ileyii ok ciddi hasar grmemise ve hastann yakn
evresinin hastay tekrar tekrar alt mazoist tepkiye geri
itecei eklinde bir zorluk yoksa garanti edilebilir. Bu nedenle
bekr, gen bir mazoist erkein analizi, rnein menopozda
olan veya ekonomik nedenlerle mutsuz bir ailevi durumu sr
drmek zorunda kalan mazoist bir kadmnkinden ok daha
kolay baarya ulaacaktr.
Mazoist karakter zelliklerinin kkl biimde ilenmesi
(ki analizin ilk aylarnda nevrozun temeline ulamay salar),
tedavi tamamlanncaya kadar usanmadan srdrlmelidir;
aksi takdirde genital nceliin salanmas aamasnda sk g
rlen nksetmelerden tr kolaylkla zor durumlara d
lebilir. Ancak ve ancak hasta cinsel ekonomi asndan salkl
bir i ve ak hayatn uzun sre srdrd zaman -yani te
davi bitiminden ok sonra- mazoist karakterin kesin olarak
zlecei de unutulmamaldr.
zellikle aka grlen sapklklar olan mazoist karak
terlerde, karakter tepkileri ayrntlaryla anlalmad ve bu
yzden giderilemedii srece, tedavinin baars konusunda
temkinli olmak gerekir. Fakat bu bir kez baarlmsa, yani
bata yalnzca genital kayg biiminde olsa da genital cinsel
320

lie doru ilerleme kaydedilmise, iyimser olmak iin her


trl neden vardr. O zaman yinelenen nksetmelerden tr
endielenmeye gerek yoktur. Genel klinik deneyimlerden, ma
zoizm tedavisinin halletmemiz gereken en g grevlerden
biri olduu elbette biliniyor; dier grevlerimiz de kukusuz
kolay deildir. Ancak grevleri hakkyla yerine getirebilme
miz iin, salam bir temele oturduu deneyimlerle kantlan
m olan bir psikanaliz kuramna kararllkla bal kalmak
gerekir. Burada eletirilen trde varsaymlar ou zaman psi
kanaliz uygulamasnn getirdii grevler karsnda vakitsiz
pes etmenin belirtilerinden baka bir ey deildir.
Hastann mazoizmi sonunda bir lm igdsne dayan
drld takdirde, szde ac ekmek istei teyit edilerek has
taya hak verilir; oysa ac ekmek istemenin aslnda arptlm
saldrganlk olduunu ortaya karmak gerekir; gereklie
uyan ve terapinin baarsm salayacak olan tek yol budur.
Terapiyle ilgili olarak belirtilen iki grevin (mazoizmin
yeniden sadizme dntrlmesi ve genital evre ncesinden
genital cinsellie doru ilerleme) yan sra mazoizmde ortaya
kan spesifik nc grev, anal ve genital kaslma tutumu
nun analizle zlmesidir; betimlendii zere bu tutum ac
ekme belirtilerinin gncel kaynadr.
Mazoizm srecine dair burada anlatlanlar mazoizmin
btn sorunlarn zmekten ok uzaktr. Bununla birlikte,
mazoizm sorununun yeniden haz-hazszlk ilkesi erevesine
yerletirilmesine bal olarak, geriye kalan sorularn aydnlalmasna gtrecek olan yolun (ki lm igds varsaym
bunu kapatmta) kolayca bulunabileceini ileri srmek mm
kndr.

321

VI
DUYGUSAL VEBA*
"Duygusal veba" ifadesi karalayc bir tanmlama deildir.
Kastl ktlk, ahlaki veya biyolojik dejenerasyon, ahlak di
ilik veya benzeri eylerle ilgili deildir. Doal biimde hareket
etme becerisi doumdan itibaren srekli olarak olanaksz k
lnm bir organizma, yapay hareket etme biimleri gelitirir. To
pallayarak veya koltuk denekleriyle yrr. Ayn ekilde insan
da, doal otomatik yaam ileyiinin davurumlar doumdan
itibaren engellendii zaman, duygusal vebamn aralarn kul
lanarak hayatn iinde ilerler. Duygusal vebal kii, karakter
bakmndan topallar. Duygusal veba, organizmann kronik biyopatisidir. Genital ak hayatnn ilk kez kitlesel olarak bast
rlmasyla beeri toplumu istila etmi olup, bir endemiye d
nerek yzyllardr dnya nfusuna eziyet etmektedir.
Duygusal vebanm kaltsal olarak anneden ocua getii varsaylamaz. Bildiimiz kadaryla hayatn ilk gnlerinden itiba
ren ocua alanmaktadr. izofreni veya kanser gibi endemik
bir hastalktr; tek fark, arlkl olarak sosyal yaamda kendini
gstermesidir. izofreni ile kanser, duygusal vebamn sosyal
hayat kasp kavurmasnn sonucu olarak grebileceimiz biyopatilerdir. Duygusal vebamn etkilerini organizmada olduu
gibi sosyal yaamda da bulmak mmkndr. Veba, tpk her
hangi baka bir salgn (rnein hyarckl veba veya kolera)
(*)

Sosyal alanda ykc etkide bulunan nevrotik karakter (.n.).

322

gibi periyodik olarak endemik durumdan epidemik duruma


geer. Duygusal vebanm epidemik patlamalar, kk ve b
yk apl sadizmin ve sularn yaygn ve muazzam biimde
ortaya kmasyla kendini gsterir. Ortaadaki Katolik engi
zisyonu bu tr bir epidemik patlamay tekil eder; bir dieri
XX. yzyldaki uluslararas faizmdir.
Duygusal vebay kelimenin dar anlamnda bir hastalk ola
rak grmezsek, buna kar tp ve eitim yerine polis copunu
seferber etmek tehlikesine deriz. Polis copunu gerekli kl
mas ve bu ekilde kendini yeniden retmesi, vebann yapsal
zelliklerinden biridir. Hayata ynelik bir tehdittir ama asla
copla zlemeyecektir.
Kalp hastas veya sinirli olarak nitelendirildiinde hi
kimse kendini hakarete uram hissetmez. Hi kimse "akut
bir veba krizi" geirdii sylendiinde bunu hakaret kabul
edemez. Cinsel ekonomiyle uraan evrelerde "bugn ie ya
ramam, nk vebalym" demek mutat hale gelmitir. Bizim
evremizde duygusal veba krizleri -eer hafif seyrediyorsakendini soyutlamak ve akla aykrlk krizi geinceye kadar
beklemek suretiyle halledilir. Rasyonel dnmenin ve dost
tavsiyelerinin ie yaramad ar vakalarda, vejetoterapiyle
zm salamr. Bu tr akut veba krizlerine daima ak haya
tndaki bir bozukluun yol atm ve bozukluk giderildiinde
krizin getiini gryoruz. Yakm alma arkadalarm ve
benim amdan akut veba krizi o kadar iyi bilinen bir fenomen
ki telaa kaplmadan kabulleniyor ve nesnel biimde stesin
den geliyoruz. Vejetoterapistlerin eitiminde en nemli gerek
liliklerden biri, kendilerinde akut veba krizlerini zamannda
fark etmeyi, bu krizlerin iinde kaybolmamay, sosyal evre
lerine zarar vermelerine engel olmay ve zihnen mesafe kaza
narak krizin gemesini beklemeyi renmeleridir. Bu ekilde,
birlikte almaya olabilecek zararl etkilerin en aza indirgen
mesi salanmaktadr. Elbette zaman zaman byle bir veba kri
zinin halledilemedii ve ilgilinin az veya ok zarar verdii,
323

hatta iten ayrld da oluyor. Bu tr talihsizlikleri, ar bir


bedensel hastal veya sevilen bir i arkadann vefatn ka
bullendiimiz gibi kabulleniyoruz.
Duygusal veba karakter nevrozuna rnein organik kalp
hastalndan daha yakndr ama uzun vadede kansere veya
kalp hastalklarna yol aabilir. Karakter nevrozu gibi bu da
ikincil drtler tarafndan beslenir. Bedensel arzalardan fark,
karakterin bir ilevi olmas ve bu niteliinden tr hararetle
savunulmasdr. Veba krizi bir histeri krizi gibi egoya yabana
ve hastalkl olarak hissedilmez. Karakter nevrozuna bal
davran genelde ok iyi biimde akla uygunlatrlmtr;
duygusal veba tepkisinde bunun derecesi ok daha yksektir:
Hastalk igrszl ok daha byktr. Veba tepkisini ne
reden anlyor ve rasyonel tepkiden ayrt ediyorsunuz diye so
rulacaktr. Cevap udur; nevrotik karakter tepkisini rasyonel
tepkiden nasl ayrt ediyorsak yle. Yani, veba tepkisinin kkle
rine veya nedenlerine dokunulduu anda, ister istemez kayg veya
fke ortaya kar. imdi bunu daha net anlatalm:
rnein doktor doal yaam srelerinin dinamiini an
lattnda, orgazm gc olan ve temelde vebadan ari bir insan
kayg deil tam aksine byk ilgi gsterir. Duygusal vebal
ise, duygusal vebann mekanizmalarndan sz edildiinde hu
zursuz olacak veya fkelenecektir. Her orgazm bozukluu
duygusal vebaya yol amaz ama her duygusal vebal ya s
rekli olarak orgazm becerisinden yoksundur veya krizden
hemen nce orgazm gcn kaybeder. Buna bakarak veba
tepkisi rasyonel tepkilerden kolayca ayrt edilebilir.
Dahas: Doal biimde salkl bir davrann, hakiki iyi
letirme sanatnn hibir mdahalesiyle bozulmas veya orta
dan kalkmas mmkn deildir. rnein, mutlu bir ak
ilikisini "iyiletirecek", yani bozacak rasyonel trde hibir
ara yoktur. Ama nevrotik bir belirti ortadan kaldrlabilir;
veba tepkisi, karakter analizine dayal hakiki iyiletirme sana
tna ak olup ortadan kaldrlabilmesinden de anlalr. Me
324

sela duygusal vebann tipik bir karakter zellii olan para hrs
iyiletirilebilir ama cmertlik iyiletirilemez. Sinsi kurnazlk
iyiletirilebilir, karakter olarak drstlk iyiletirilemez. Kli
nik adan duygusal veba tepkisi, ortadan kaldrlmas, yani
iyiletirilmesi mmkn olan iktidarszlkla karlatrlabilir.
Buna karlk gnital g "iyiletirilemez".
Duygusal veba tepkisinin nemli bir temel zellii, eylemle eylem
gerekesinin asla rtiimemesidir. Asl neden gizlenmi, gstermelik
bir neden bahane edilerek eylem yaplmtr. Doal ve salkl ka
rakter tepkisinde, gd, eylem ve hedef organik bir birlik olutu
rurlar; bunda hibir ey gizli deildir. Dorudan anlalabilir
niteliktedir. rnein: Salkl kiinin cinsel eylemleri iin do
al ak ihtiyacndan baka gerekesi, bunun tatmin edmesinden baka hedefi yoktur. Cinsellikten uzak duran vebal ise,
cinsel zayflm ikincil olarak etik kurallarla gerekelendirir.
Bu gerekenin yaam tarzyla hibir ilgisi yoktur. Zevklerden el
etek ekerek hayat olumsuzlayan bir yaam biimi, gerekeden nce
zaten mevcuttur. Salkl kii yaam tarzm kimseye dayatmak
istemez; ama kendisinden yardm istenirse ve elinden geli
yorsa iyiletirecek ve yardm edecektir. Salkl kii hibir su
rette btn insanlarn "salkl olmak zorunda olmasn" buyur
maz. Birincisi byle bir buyrultu rasyonel olmaz, nk salk
emredilemez; kincisi salkl kii (hayat tarzma ilikin neden
ler bakalarnn deil kendisinin hayatyla ilikili olduu iin)
yaam biimini bakalarna dayatma ihtiyac duymaz. Duygu
sal vebaly salkl kiiden ayran husus, kendisinin hayattan
beklediklerini yalnzca kendisine deil, her eyden nce evresine
yneltmesidir. Salkl kiinin tavsiyede bulunup yardm ettii,
bakalarndan nce deneyimler yaayp kendisini rnek alp
almayacaklarn insanlarn takdirine brakt yerde vebal
kendi yaam biimini bakalarna zorla dayatr. Veballar hayat
grlerine tahamml edemezler. Salkl kii eylemlerinin
nedenleri kendisine anlatldnda memnun olur. Vebal ise i
leden kar. Salkl kii, farkl hayat grlerinin yaam ve
325

almay rahatsz ettii durumlarda rasyonel bir ekilde kendi


yaam biiminin korunmas iin btn gcyle mcadele
verir. Vebal ise kendisini hi etkilemeyen durumlarda bile
baka yaam biimlerine kar mcadele verir. Onu mcadeleye
iten gd, baka yaam biimlerinin salt mevcut olmakla k
krtma tekil etmesidir.
ster sadist sava eylemleri isterse dostlar karalamak
olsun, duygusal veba tepkilerini besleyen enerjinin kayna daima,
tatmin edilemeyen haz aldr. Vebalnn dier btn biyopatilerle olan ortak yn birikmi cinsel enerjidir. Farkllklardan
az sonra sz edeceim. Duygusal vebann temel niteliinin biyopati olduu, dier her biyopati gibi doal ak becerisinin
tesis edilmesi suretiyle iyiletirilebilecek olmasndan anlalr.
Duygusal veba eilimi herkeste vardr. Burada vebaszlar
orada veballar diye bir ey yoktur. Nasl her insann iinde
derinlerde kansere, izofreniye, alkolizme yatknlk varsa, en
salkllar ve hayattan en ok zevk alanlar dahil herkes irras
yonel veba tepkileri gsterme eilimini iinde tar.
Duygusal vebay genital karakter yapsndan ayrt etmek,
basit karakter nevrozlarndan ayrt etmekten daha kolaydr.
Geri duygusal veba kelimenin dar anlamyla bir karakter
nevrozu veya karakter biyopatisidir ama aym zamanda bun
dan daha fazlasdr da. Bu fazlalk onu biyopatiden ve karak
ter nevrozundan ayrr: Biyopatik bir karakter yapsna istinaden
insanlar aras, yani sosyal ilikilerde ve sosyal kurumlarda organize
veya tipik biimde icraatta bulunan beeri davran duygusal veba
olarak nitelendirebiliriz. Duygusal vebann etki alan karakter
biyopatisi alan kadar genitir. Dier bir deyile, karakter biyopatilerinin olduu her yerde en azndan, duygusal vebann
kronik olarak etki etmesi veya akut bir epidemi eklinde pat
lamas olana da mevcuttur. Vebann ya kronik biimde tah
ribat yapt ya da akut nbetler halinde kendisini gstere
bilecei baz tipik alanlar hzla belirtelim. Vebann faaliyet
gsterdii alanlarn tam da en nemli yaam alanlar oldu
326

unu hemen greceiz. Gizemciliin ykc biimi; pasif ve


aktif otoriterlik tutkusu; trelcilik; yaatkan sinir sistemi biyopatileri; politikaclk; "Familitis" olarak adlandrdm ailevi
veba; sadist eitim yntemleri, bu yntemlere mazoiste kat
lanma veya su ileyerek bunlara isyan etme; dedikodu ve ka
ralama; otoriter brokrasi; emperyalist sava ideolojisi; Ame
rikan ngilizcesinde "racket" kavramnn kapsad her ey
(dalavere, dmen, dolandrclk, haralk, antaj, -.n.), sua
meyilli antisosyallik, pornografi, tefecilik, rklk.
Duygusal veba alannn geni sosyal bozukluklar alanyla
aa yukar rttn gryoruz; btn sosyal zgrlk
hareketleri bunlarla mcadele etmitir, hl da ediyor. Tam
olarak olmasa da duygusal veba alann "siyasi gericilik" ala
nyla ve hatta belki genel olarak siyaset ilkesiyle bir tutmak
mmkndr. Bunu doru bir ekilde yapabilmek iin, btn
politikalarn temel ilkesini, yani iktidar ve istismar tutkusunu,
kelimenin mutat anlamnda politikadan sz edilmeyen eitli
yaam alanlarna uygulamak gerekir. rnein ocuunu ko
casndan soutmak iin politika yntemlerini kullanan bir
anne bu geniletilmi siyasi duygusal veba kavramma dahil
olur; nesnel baarlarla deil entrikayla performansna hibir
surette uymayan yksek bir sosyal mevkiye ulaan ar hrsl
bir bilim adam da.
Duygusal vebann btn biimlerinin ortak biyofizyolojik
znn biyolojik cinsel enerji birikimi olduunu grmtk.
Deneyimlerimize gre, bir genital karakter duygusal veba
yntemlerini kullanmaya muktedir deildir. Duygusal veba
kurumlarnn bu kadar youn biimde hkmettii bir sosyal
yaamda bu durum byk bir dezavantaj oluturmaktadr.
Duygusal vebamn btn biimlerinin ikinci bir ortak paydas
vardr. Doal cinsel tatmin becerisinin kaybedilmesi her zaman ikin
cil itepilere, zellikle de sadist itepilere yol aar. Klinik adan
salam temele dayanan kesin bir olgudur bu. O nedenle duy
gusal veba tepkilerini besleyen biyopsiik enerjinin daima ikin327

cil drtlerin enerjisi trnde olduunu bulduumuzda a


rmadk. Bariz vakalarda spesifik beeri sadizm hi eksik de
ildir.
Bu bakmdan, doruculuun ve drstln o kadar ender
grlen beeri karakter zellikleri olmas, dahas ok vlen
bu davran biimlerinin urada veya burada baskn ktkla
rnda hep aknlk ve hayranlk uyandrmalar anlalabilir
bir durumdur. "Kltrel" idealler asndan bakldnda do
ruculuun ve drstln sradan ve tabii tutumlar olmalar
gerekir. Byle olmamakla kalmayp aknlkla karlanmalar,
dorucu ve drst insanlara bir ekilde kak eksantrikler g
zyle baklmas, dahas doruculuk ve drstln sklkla
sosyal adan hayati tehlike iermesi, yalnzca organize duy
gusal veba bilgisinin yardmyla kavranabilir; bunlar hibir su
rette egemen kltrel ideolojiye dayanlarak anlalamaz.
Btn zgrlk abalarnn itici gleri olan nesnelliin ve do
ruculuun yzyllardr youn mcadelelerde niin hep yenik
dtkleri de ancak bu bilgiyle kavranabilir. Bu durumda, her
hangi bir zgrlk hareketinin, organize duygusal vebann
karsna doruculuu ak ve net ekilde koymad takdirde
hedeflerine ulama ans olacam varsaymak mmkn deil
dir.
imdiye kadar duygusal vebann en salam koruyucusu,
bilinmiyor olmasyd. Bu bakmdan, doasnn ve dinamiinin
tam olarak aratrlp anlalmasnn bu korumay ykaca
varsaylabilir. Duygusal veba kurumlan doal olarak bunu
varlklarna ynelik lmcl bir tehdit olarak greceklerdir;
duygusal veba kurumlarnm ve yayclarnn aadaki nesnel
aklamalara gsterecekleri tepkiler bu hususu aka gste
recektir. Beklenen tepkilere bakarak, zellikle vebayla mca
dele etmek isteyenleri, kurumlarm korumak isteyenlerden
ayrt etmemiz gerekecek, bunu baarabiliriz de. nk teme
line iner inmez duygusal vebann irrasyonel zelliinin ister is
temez gn yzne kt sklkla grlmtr. Bu anlalr bir
328

durumdur; sonuta duygusal veba yalnzca irrasyonel tepkiler


verebilir. Rasyonel dnmeyle ve doal yaam duygusuyla
sert ve ak biimde yzletirildiinde yenilmeye mahkm
dur. Canl organizmann doal ilevleri nesnel ve geree
uygun olarak betimlendiinde otomatikman ve kesinlikle i
leden kar; en nefret ettii ey budur.

Genital Karakter, Nevrotik Karakter


ve Duygusal Veba Tepkileri Arasndaki Farklar
a) Dnme asndan
Genital karakterde dnme nesnel olgulara ve srelere odak
lanr; nemliyi nemsizden veya daha az nemliden ayrr;
akld duygusal bozukluklar zerinde enine boyuna d
nerek bunlar bertaraf etmeye alr; z itibariyle ilevseldir,
yani uyum yetenei vardr, mekaniki deildir, mistik deildir;
yarg dnme srecinin bir sonucudur; rasyonel dnme
nesnel argmanlara aktr, nk nesnel kar argmanlar ol
madan ilevini yerine getirmesi zordur.
Nevrotik karakterde de dnme nesnel srelere ve olgu
lara odaklanmaya alr; bununla birlikte rasyonel dnme,
arka planda kronik cinsel enerji birikimiyle i ie gemi ol
duu ve bundan etkilendii iin, ayn zamanda az ok hazszlktan kanma ilkesine odaklanr. Dier bir deyile, enine
boyuna dnlmesi hazszla yol aan veya rnein bir
kompulsif karakterin dnme sistemine ters den srelerle
olaylardan eitli ekillerde kanlr veya bunlar irrasyonel
biimde yle ince dnlr ki rasyonel hedefe ulalmas ola
naksz olur. Bir rnek: Bar ve zgrlk genel olarak arzu edi
lir; ancak, dnen karakter yaplarnn byk ksm nevrotik
olduu, dolaysyla ayn zamanda zgrlkten korkma ve so
rumluluktan korkma (=haz korkusu) durumu mevcut olduu iin,
bar ve zgrlk hakknda nesnel deil genel olarak ekilci
adan konuulur. Barn ve zgrln doal yap talarm

oluturan en basit ve aikr olgulardan, (uzman gzyle ba


kldnda) sanki kasten kanlr; nemli ilikiler ve ilintiler
gz ard edilir. rnein politikacln ykma gtrd ve
insanln psikiyatrik anlamda hasta olduu herkese bilinen
bir olgudur; bu olguyla ie yarar bir demokratik dzen kurul
masna dair bilinli talep hibir surette ilikilendirilmez. ki
veya daha fazla iyi bilinen ve genel geer olgu, aralarnda hi
bir ba olmakszn yan yana durur: Bu olgularn birbiriyle ilikilendirilmesi derhal gndelik yaamda deiiklikler yaplmasn
gerektirecektir. Nevrotik karakter ideolojik adan bunlar olumla
maya hazrdr ama uygulamada bunlardan korkar. Karakter zrh
artk yerlemi olan yaam tarznda deiiklie izin vermez;
bu bakmdan rnein toplumla bilimdeki irrasyonelliin ele
tirilmesine katlacak ama uygulamada ve nesnel olarak ne
kendisinde ne de evresinde eletirisine uygun yapsal bir de
iiklik yapacaktr; bu yzden nevrotik kii rnek tekil ede
cek bir deiikliin sosyal merkezini oluturmayacaktr. Hatta
ideolojik adan "evet" diyen bir karakterin, baka biri gerek
ten deiiklikler yarattnda uygulamada kat bir muhalife
dnt sklkla grlr. Bu noktada nevrotik karakter ile
duygusal vebal arasndaki snrlar belirsizleir.
Duygusal vebal pasif tutumla yetinmez. Az ok hayat
mahveden bir sosyal faaliyetle nevrotik karakterden ayrlr. D
nmesi irrasyonel kavramlarla tamamen bulanklamtr;
dnmeye temelde yalnzca irrasyonel duygular egemendir.
Geri dnmesi aynen genital karakterde olduu gibi eyle
miyle tamamen uyumludur (nevrotik karakterde farkl olarak
dnceyle eylem uyumaz). Ama vebalnn dnmeden
karaca sonu daima dnme srecinden nce hazrdr; dn
mek rasyonel alanda olduu gibi doru bir karma varmaya
deil, aksine mevcut bir irrasyonel dnme sonucunu teyit
etmeye ve akla uygunlarmaya yarar. Buna genel olarak "n
yargl olmak" denir ancak bu nyarglln geni apl zararl
sosyal etkileri olduu gzden kaar. nk nyargllk genel
330

olarak yaygndr ve bylece "gelenek" denen her eyi karakterize eder; hogrszdr, yani temelini ortadan kaldrabile
cek olan rasyonel dnmeye gz yummaz. Bunun sonucun
da vebal dnme argmanlara ak deildir; kendi alannda
kendi teknii, deyim yerindeyse "mantkl" grnen kendi tu
tarll " vardr; bu ekilde gerekte rasyonel olmad halde
rasyonelmi gibi bir izlenim yaratr.
rnein kat, otoriter bir eitimci tamamen mantkl ve
doru biimde ocuklarn zor eitilebildii gerekesine daya
nr; bu dar erevede karm doru grnr. Rasyonel d
nen biri, irrasyonel dnmenin dayand zor eitilebilirliin
tam da eitimdeki bu irrasyonel dnmenin sosyal bir sonucu
olduuna iaret ederse, tipik biimde zihinsel kilitlenmeyle
karlar; vebal dnmenin irrasyonel nitelii tam bu nok
tada kendini gsterir.
Baka bir rnek: Cinselliin trelci bastrlmas ikincil dr
tler yaratr, ikincil drtler ahlak basky gerekli klar; bu
ilintiden karlacak her sonu kendi iinde mantkldr. imdi,
bastrmann gerekliliini savunan kiiye, ihtiyalar doal bi
imde tatmin etme yolunu amak suretiyle ikincil drtlerin
ortadan kaldrlmas nerilse, geri vebalnn dnme siste
mine nfuz edilir ama vebalnn buna tipik tepkisi idrak ve
dncesini dzeltme deil, akld argmanlar, suskunluk
veya hatta nefret olur. Dier bir deyile, vebal iin duygusal
adan, gerek bastrmann gerekse ikincil drtlerin mevcudiyetle
rini korumalar nemlidir. Doal itepilerden korkar. Bu korku,
kendi iinde mantkl btn bir dnme sisteminin irrasyo
nel nedenidir; sosyal sistemi ciddi biimde tehlikeye girdii
zaman kiiyi tehlikeli eylemlere iten de bu korkudur.

b) Eylem asndan
Genital karakterde gd, hedef ve eylem rtr; hedefler
ve nedenler rasyoneldir, yani sosyal odakldr. Doal zleri itiba
ryla, yani birincil biyolojik temellerine istinaden kendilerinin ve
331

bakalarnn yaam koullarnn iyiletirilmesini salamaya al


rlar; bu "sosyal baar" dediimiz eydir.
Nevrotik karakterde eylem becerisi hep kstlanmtr,
nk nedenler duygudan yoksun veya elikilidir; nevrotik
karakter irrasyonelliini genelde iyi bastrd iin, srekli ola
rak bunu dizginlemek zorundadr; eylem becerisini kstlayan
ey tam da bu durumdur. Herhangi bir faaliyete tamamen
almaktan korkar, nk sadist veya baka itepilerin de or
taya kp kmayacaklarndan asla kesin olarak emin olamaz.
Yaamnn kstlandn idrak ederek genelde, salkl kiileri
kskanmakszn bunun skntsn eker. Tipik tutumu "hayatta
ansm olmad, ocuklarmz benden daha iyi yaasn" eklin
dedir. Bu tutum kiiyi ilerlemenin sempati duyan ama katkda
bulunmayan seyircisi yapar. Byle kiiler ilerlemeye zarar ver
mez.
Duygusal vebalda eylem nedenleri hep bahanedir; ileri srlen
neden asla gerek gdyle rtmez; gerek nedenin bilinli veya
bilinsiz olmasnn nemi yoktur. Ayn ekilde ileri srlen
hedefle gerek hedef de rtmez. rnein Alman faizminde
ileri srlen hedef "Alman ulusunun kurtarlmas ve huzura
kavuturulmas" idi. Oysa gerek hedef -k i karakter yapsn
dan kaynaklanmtr- emperyalist savat, dnyamn boyun
duruk altna almmasyd; bundan baka bir ey deildi. leri
srd hedefe ve nedene ciddi ve samimi olarak inanmas,
vebalnn temel zelliklerinden biridir. Ciddiye alnmad
takdirde duygusal vebalnn karakter yapsn kavramamn
mmkn olmadn vurgulamak isterim. Vebal yapsal bir zor
lamayla eylemde bulunur; istedii kadar iyi niyetli olsun, vebalya
zg olandan baka bir biimde eylemde bulunamaz. Nasl ak ih
tiyac veya hakikat genital karakterin doas gereiyse, bu
eylem biimi de vebalnn doasna uygundur. Ama vebal,
znel inancna snd iin eyleminin zararl olduu igrsn edinemez. Karsndan -diyelim ki kendisini aldatt
iin - nefret etmesi nedeniyle ocuun velayetini isteyen bir
332

baba, "ocuun karma" olarak davrandna ok iten inanr


ama ocuk annesinden ayrld iin ac ektiinde, hatta mah
volduunda, hibir surette tutumunu dzeltmeye yanama
d grlr. Vebal baba, ocuu annesinden uzak tuttuunda
ocuun "iyilii iin" bunu yapt inancn korumak amacyla
ikincil olarak bir sr gereke bulacakr. Gerek nedenin an
neyi sadiste cezalandrmak olduuna kendisini ikna etmek
mmkn deildir. Nevrotik karakterin aksine duygusal vebal
daima yapsal olarak btn salkl eylere kar lmcl nef
retle birleen bir kskanlk gelitirir. Nevrotik karakterli ge
kin bir bakire kaderine raz olarak yaar ve baka kzlarn ak
hayatlarna karmaz. Buna karlk vebal gekin bir bakire
baka kzlarn ak mutluluuna tahamml edemez. Eitimciyse, kendisine emanet edilen kzlar akn mutluluunu ya
ayamayacak duruma getirecei kesinlikle beklenebilir; bu husus
hayatn her durumu iin geerlidir. Duygusal vebal karakter,
her halkrda ve btn olanaklar kullanarak evresini kendi
yaam ve dnme biimi bozulmayacak ekilde deitirmeye
alacaktr. Kendisine ters gelen her eyi kkrtma olarak
grr, dolaysyla derin bir nefretle izler. Bu zellikle dnya
zevklerinden el ekenlerde bariz biimde grlr. u veya bu
bahanenin altnda gizlenen, dnya nimetlerinden el eken
temel tutum daima udur: "Bakalar benden iyi durumda olma
sn, onlar da benim gibi ac eksin." Her vakada bu temel tutum
mantken kendi iinde iyi dzenlenmi bir ideolojiyle veya
yaam kuramyla ylesine iyi gizlenmitir ki, ancak engin
yaam deneyimiyle ve zihin almasyla ortaya karlabilir.
Daha bu yzyln banda Avrupa'da resmi eitimin arlkl
olarak bu rnee gre biimlendiini burada belirtmek zc
ama gereklidir.

c) Cinsellik asndan
Genital karakterin cinsel hayatn genel olarak biyolojik
enerjinin doal temel yasalar belirler. Bakalarnn ak mut
333

luluuna sevinmek bu karakterin yaps icab doaldr; ayn


ekilde sapklklara kar ilgisizlik ve pornografiden irenmek
de. Genital karakter salkl ocuklarla olan iyi ilikilerinden
kolayca anlalr. ocuklarn ve genlerin nemli lde cin
sellie ilgi duyduklar yapsal olarak bilinmektedir ve tabiidir.
Bu biyolojik olgulardan doan (sosyal engellerden tr sk
lkla kstlanan) istekler de gerekletirilir veya en azndan ger
ekletirilmeye allr. Bu yaklam kendiliinden mevcuttur;
kiinin bu konuda ayrca bilgi edinmi olup olmadnn ne
mi yoktur. Gnmz sosyal yaamnda tam da bu yaklama
sahip annelerle babalar (eer kendilerini destekleyen bir ev
rede yaamyorlarsa) otoriter kurumlar tarafndan sulu ola
rak grlme ve yle de muamele edilme eklindeki byk
tehlikeyle kar karyadrlar. Oysa tam aksini, olabilecek en
byk sosyal himayeyi hak ediyorlar. Bu anne babalar, rasyo
nel davranan eiticileri ve doktorlar yetitirecek olan sosyal
merkezleri oluturuyorlar; bunlarn eylemlerinin ve yaamla
rnn temeli bizzat yaadklar ak mutluluudur. rnein o
cuklarnn tamamen salkl, doal yasalara uygun olarak
cinsellii yaamalarna izin veren bir anne-baba, dnya zevk
lerinden el ekmi g sahibi herhangi biri tarafndan ahlak
szlkla (ya da "moral turpitude"-ahlaken bozulmakla, -.n.)
sulanma ve ocuklarn kaybetme tehlikesi iinde olur.
Nevrotik karakter cinsellikten vazgeerek veya gizli sapk
faaliyette bulunarak yaar; orgazm iktidarszlna ak mutlu
luu zlemi elik eder. Bakalarnn ak mutluluuna kar
ilgisizdir; cinsellik sorununa deinildiinde nefretten ok kor
kuya kaplr. Zrh bakalarnn deil yalnzca kendi cinselli
iyle ilgilidir. Orgazm zlemi ou zaman kltrel veya dini
ideallere ilenerek halledilmitir; bu idealler cemaatin sal
na ne ok yararl ne de ok zararldr. Genelde bu kiiler sos
yal adan fazla nfuzu olmayan evrelerde veya gruplarda
faaliyet gsterirler; bu gruplardan bazlarnn kltrel dee
rinden kuku duyulamasa da geni kitleleri daha salkl yap
334

ya kavuturma sorununa katkda bulunamazlar, nk geni


kitleler doal ak hayat konusuyla ok daha yakndan ilgili
dirler.
Nevrotik karakterin yukarda betimlenen cinsel adan za
rarsz temel tutumu uygun d koullar altnda her an duygu
sal veba biimine dnebilir. ou zaman sre udur:
Kltrel ve dini ideallerle dizginlenen ikincil drtler aa
karlar. Duygusal vebalnn cinsellii tipik olarak sadist ve pornog
rafiktir. ehvet dknlnn (tatminsizliin sonucudur) ve
sadist ahlakln ayn anda bir arada bulunmas karakteristik
zelliidir. Bu zellik yapsnda vardr; vebal, igr ve bilgi
sahibi olsa bile bunu deitiremez. Yaps gerei hem pornografik
nitelikli ehvet dkn hem de sadist nitelikli ahlakdan baka
trl olmas mmkn deildir.
Vebal karakter yapsnn z budur. Kendi orgazm zle
mini, dolaysyla orgazm korkusunu kkrtan her srece kar
gl bir nefret gelitirir. Dnya zevklerinden el ekme talebi yal
nzca kendisine deil, her eyden nce ve sadist biimde bakalarnn
doal ak yaamna yneliktir. Duygusal veballarn sosyal ev
reler oluturmaya zel bir eilimleri vardr. Bu evreler ka
muoyu oluturma merkezlerine dnrler; bunun belirgin
zellii her eyden nce doal ak yaamyla ilgili konulardaki
gl hogrszlktr. Bu merkezler yaygndrlar ve iyi ta
nnrlar. Doal ak yaamnn her davurumunu "kltr" ve
"ahlak" kalkan altnda sk takip ederler. Zaman iinde zel
bir karalama teknii gelitirmilerdir; buna ileride deineceim.
Klinik incelemeler, cinsellikle ilgili dedikodu ve karalama
larn duygusal veballarn oluturduu bu evrelere bir tr
sapk cinsel tatmin salad konusunda kukuya yer brak
mamaktadr. Doal genital ilevi katmadan cinsel haz elde
etmek sz konusudur. Ecinsellik, hayvanlarla cinsel iliki ve
baka trl sapklklar tam da bu evrelerde sklkla grlr.
Sadiste bakalarnn sapk cinselliini deil doal cinselliini yar
glarlar. Ayrca ok keskin biimde ocuklarn ve genlerin doal
335

cinselliini hedef alrlar; ayn zamanda her trl sapk cinsel


faaliyet karsmda kr gibi olmalar son derece tuhaf bir du
rumdur. Birok insann mahvolmasndan sorumludurlar.

d) hayat asndan
Genital karakter alma srecinin geliimini faal olarak
izler; alma sreci kendi seyrine braklmtr. lgi esasen s
recin kendisine yneliktir. almann sonucu zel bir aba
harcanmadan elde edilen bir rndr, nk srecin sonunda
kendiliinden ortaya kar. alma srecinin seyrinin rn bi
imlendirmesi, almaktan biyolojik zevk alndnn temel bir gs
tergesidir. Buradan hareketle, kk ocuklarn eitiminde
ocuun yapacaklarn dikte eden hazr bir rn ngren
btn yntemlerin iddetle eletirilmesi gerekiyor. alma
sonucunun nceden belirlenmi, alma srecinin kat bi
imde tayin edilmi olmas ocuun iindeki hayal gcn
veya retkenlii boar. almaktan biyolojik zevk alma, coku
becerisiyle el ele gider. Dayatlan ahlaklk yalnzca mistik
vecde gz yumar, hakiki cokuyu ho grmez; bu yzden a
lma alannda cokuyu hep yok eder. Hazr yap talaryla be
lirlenmi bir yol izleyerek nceden belirlenmi bir ev ina etmek
zorunda olan bir ocuk, hayal gcn kullanamaz, coku gelitiremez. Otoriter eitimin bu temel zelliinin yetikinlerin
haz korkusundan kaynaklandn anlamak zor deildir. Bu
korku ocuun alma sevincini sndren bir etki yapar. Ge
nital karakter rnek olmak suretiyle bakalarnn performansn yn
lendirir; sonuca ve alma yntemlerine ilikin talimat vermek
suretiyle deil. Bunu yapabilmek iin vejetatif akma izin verme
ve kendini brakabilme becerisi gereklidir.
Nevrotik karakterin almas az ok kstlanmtr. Biyo
lojik enerjisinin byk ksm sapk fantezilere kar savunma
da tketilir. Nevrotik alma bozukluunun kkeni biyolojik
enerjinin yanl kullanmdr. Tam da bu nedenle nevrotik ka
336

rakterin almas -n e kadar ok potansiyeli olursa olsun- oto


matik ve isteksizdir. Nevrotik karakterin hakiki coku duyma
becerisi olmad iin, rnein eitimciyse kk ocuklarn
coku becerisini "yakksz" bulur. Bu zelliklerine ramen
kompulsif-nevrotik biimde bakalarnn almasm belirle
mek ister.
Duygusal vebal almaktan nefret eder, nk bunu yk
olarak grr, bu yzden her trl sorumluluktan, zellikle de
sabr isteyen, ayrntya inen iten kaar. nemli bir kitap yaz
may, olaanst bir sanatsal resim yapmay, bir iftlik ilet
meyi vs. hayal edebilir ama alma kapasitesi olmad iin,
her alma srecine ikin olan ve kademeli seyreden gerekli
sistematik geliimden kanr. Bu durum kiiyi ideolog, gi
zemci veya politikac olmaya, yani hibir ekilde sabr ve sis
temli geliim istemeyen faaliyetlerde bulunmaya meyilli klar.
Bo gezen bir avare de olabilir, u veya bu yaam alannda dik
tatr de olabilir; nevrotik fantezilerden oluan bir yaam tab
losu hazrlamtr; kendisi alamad iin, bakalarn bu
hastalkl yaam tablosunu gerekletirmek iin almaya zor
lamak ister. Amerikalnn kt anlamda "boss" (herkese i bu
yuran, -.n.) dedii kii, zel artlarn bir araya gelmesinden
oluan byle bir genel durumun rndr. Kolektif bir a
lma srecini yneten genital karakter, kendiliinden iyi
rnek olur: Herkesten ok alr. Duygusal vebal ise tipik bi
imde herkesten az almak ister; alma becerisi ne kadar
azsa ve bunun sonucunda sorumluluk duygusu ne kadar azsa,
ii ynetme istei o kadar youndur.
Bu karlatrma ister istemez konuyu basitletiren bir
ema halinde olmutur. Gerek hayatta her genital karakterin
karakter nevrozuna bal ketlenmeleri ve veba tepkileri de
vardr. Ayn ekilde her duygusal vebal da iinde genital ka
rakter olanaklarm tar. Vejetoterapide edinilen deneyimler,
psikiyatrik adan "ahlaki delilik" snfna giren duygusal
veballarn ilke olarak iyiletirilmelerinin mmkn olduu,
337

bununla kalmayp zihinsel faaliyet, alma ve cinsellik alan


larnda olaanst beceriler gelitirmeye bile muktedir olduk
lar konusunda kukuya yer brakmamaktadr. Bu vesileyle,
"duygusal veba" kavramnn aalama anlamna gelmediini
yeniden vurgulamak isterim. Yaklak 30 yldr srdrdm
biyopsikiyatri almas srasmda, duygusal veba eiliminin,
ilgilinin ok fazla biyoenerjiyle donalm olduunu gsterdi
ine kanaat getirdim. Tam da biyoenerjisinir yaratt bu yksek
gerilim, kat bir karakter veya kas zrh sonucunda doal biim
de kiiliini gelitiremediinde kiiyi duygusal vebal yap
maktadr. Duygusal vebal dayatlan otoriter eitimin bir
rndr. Gerekletiremedii byk yetenei sayesinde bu
eitimin intikamn sessiz ve boyun emi nevrotik karakter
den ok daha baarl bir ekilde alr. Genital karakterden
fark, isyannn sosyal adan herhangi bir hedefinin olmamas ve
bu yzden daha iyiye doru rasyonel deiikliklere yol aamamasdr. Nevrotik karakterden fark ise boyun ememesidir.
Genital karakter duygusal veba tepkilerini iki ekilde diz
ginler: Temelde rasyonel olan karakter yaps nedeniyle ken
disinin vebal tepkisini allmadk ve anlamsz bulur. kincisi,
rasyonel srelerde o kadar kk salmtr ki irrasyonel eilim
lerinden kaynaklanan ve kendisinin yaam srecini tehdit ede
bilecek olan tehlikeyi derhal hisseder. Bu sayede kendisini
kontrol altnda tutma becerisine sahiptir. Buna karlk duy
gusal vebal, davranndan o kadar ok ikincil, sadist haz alr
ki her trl dzeltmeye kapaldr. Salkllarn eylemleri do
rudan biyoenerji deposundan kar. Veballarn eylemleri de
ayn depodan kmakla birlikte her eylemde karakter ve kas
zrhn delip gemek zorundadrlar; bu srada en iyi gdler
anti- sosyal ve irrasyonel eylemlere dnrler. Eylemler ka
rakter zrhn geerken ilevlerini deitirirler: Itepi rasyonel
bir niyetle balar; zrh itepinin przsz ve sistemli biimde ortaya
kmasn imknsz klar, vebal bunu dayanlmaz bir ketlenme olarak
hisseder. Ortaya kabilmek iin itepi ilk nce zrh datmak
338

zorundadr. Bu srada ilk bataki niyet ve rasyonel hedef kay


bolur. Eylemin sonucu ilk bataki rasyonel niyetin az bir ks
mm ierir; zrhn delinmesi srasnda uygulanmas gereken
ykcl tam olarak yanstr. Vebalnn acmaszl kas ve karakter
zrhnn datlmasnn baanlamamasnn sonucudur. Zrhn
zlmesi olanakszdr, nk vebal eylem ne enerjinin or
gazmla boaltlmasn ne de rasyonel zgveni salar. Bu
durum duygusal veballarn yapsndaki baz elikileri ak
lar. Ak zlemi eker, sevebileceini sand bir kadn bulur,
ak yaamaya muktedir olmadn grr. Bu da kendisine
veya sevdii kadma kar sadiste fkeye kaplmasna yol aar;
bu fke sklkla cinayetle son bulur.
Dolaysyla duygusal vebalnn tipik zellii aslnda, youn
yaam istei ile bunun (zrh yznden) gerektii gibi gerekle
tirilememesi arasndaki elikidir. Dikkatli gzlemciye gre
Avrupa'daki siyasi irrasyonelliin tipik zellii tamamen bu
elikiydi: Niyetler ok iyi olmakla birlikte zor kullanma man
tyla ykc sonulara yol amtr.
Gangsterin eyleminin sonucu, rasyonel itepilerin (veba ey
lemine dnmelerine yol aan) ketlenmesiyle birlikte dikkate
alnrsa, kanmca duygusal vebann betimlenen mekanizmas
gangster tipi zerinde basit biimde gsterilebilir.
imdi bu farkllklar gndelik yaamdan basit rnekler
zerinde gzden geirmeye alalm:
lk olarak boanmalarda yaanan tipik ocuun velayetini
alma mcadelesini rnek alalm. Beklenebilecek deiik
tepki vardr: rasyonel tepki, karakter nevrozuna bal ketlenmi tepki ve duygusal vebal tepki.
Rasyonel: Anneyle baba rasyonel gerekelerle ve aralarla
ocuun salkl gelimesi iin mcadele ederler. lkelerde an
laabilirler, o zaman i kolaydr ama ok farkl grlere de
sahip olabilirler. Her halkrda ocuun menfaatine olarak
sinsi yntemler kullanmaktan kanacaklardr. ocukla aka
339

konuacak ve karan ona brakacaklardr. ocua sahip olmaya


ynelik kendi menfaatlerini devre d brakacaklar, ocuun
eilimlerine gre davranacaklardr. Elerden biri alkolik veya
ruh hastas ise, bu olgu metanetle katlanlmas gereken bir ta
lihsizlik olarak olabilecek en nazik ekilde ocua uygun bir
dille anlatlacaktr. Gd daima ocuun zarar grmesini nle
mektir. Kiisel karlardan fedakrlk edilmesi tutumu belir
ler.
Karakter nevrozlu: Her eit mlahaza, kamuoyundan e
kinmek, vs. ocuu alma mcadelesini frenler. atmada o
cuun menfaatinden ok kamuoyuna uyum egemendir. Ka
rakter nevrozlu anne babalar bu tr eylerde mutat grenee,
rnein ocuun her halkrda annenin yannda kalmas ge
rektii grne uyarlar veya mahkeme kararma gre davra
nrlar. Elerden biri alkolik veya ruh hastas ise, fedakrlk
eilimi, bu olguyu gizleme eilimi vardr; sonu olarak hem
ocuk hem de dier e ac eker ve tehlikeyle kar karjiya
kalr. Boanmaktan kandr. Davrann nedeni "dikkat ekmek
istemiyoruz" cmlesinde zetlenmitir. Tutumu boyun eme
belirler.
Duygusal vebal: ocuun kurtanlmas, her zaman bahane
olarak ileri srlen nedendir (sonucun da gsterdii gibi ocuk
kurtulmaz). Gerek neden, ocuun verdii keyiften yoksun brak
mak suretiyle eten intikam almaktr. Bu nedenle, ocuu alma
mcadelesinde -ister hasta ister salkl olsun- ei karalama
yntemi kullanlr. ocuun dier ebeveyne olan sevgisinin
hesaba katlmamas, ocuun ihtiyalannn hi dikkate aln
madn gsterir. Dier eten ayrmak iin ocua onun al
kolik veya ruh hastas olduu sylenir -k i doru deildir- .
Sonu ocuun zarar grmesi, gd ise ocua olan sevgi deil,
eten intikam almak, onu mahvetmek ve ocuk zerinde otorite
kurmaktr.
Bu rnein ok eitli varyasyonlan vardr ama temel zel
lii itibariyle tipiktir ve genel sosyal nemi haizdir. Rasyonel
340

bir hukuk dzeninin karar verilirken ncelikle bu tr farkl


lklar dikkate almas gerekir. Boanmalarn saysnda nemli
bir art olaca varsaylabilir; boanma srasnda salt vebal
tepkilerden kaynaklanan haan yalnzca doru eitim alm
psikiyatristlerle sorunlu ocuklar konusunda uzmanlam
eitimcilerin laykyla deerlendirebileceklerine inanyorum.
Duygusal vebann kasp kavurduu zel yaam alanndan
bir rnek verelim: Ak ilikisinde partnerin sadakatsizlii.
Rasyonel: Partnerin gerekletirmek istedii veya gerek
letirdii "sadakatsizlik" halinde salkl kii ilke olarak yle
tepki gsterir: a) Partnerden olay karmadan ayrlmak, b) Re
kabet etmek ve partneri yeniden kazanmak veya c) Dier iliki
ok ciddi deilse ve geici nitelikteyse gz yummak. Bu tr
vakalarda salkl kii nevroza snmaz, sahiplenmeye al
maz ve ancak olay gayri ahlaki biimlerde cereyan ederse f
keye kaplr.
Karakter nevrozlu: Sadakatsizlikten tr ya mazoist bi
imde ac eker veya zrh olayn grlmesini engeller. Aynlmaktan ok korkar; nevrotik hastala, alkoliklie, histerik
krizlere snma sklkla grlr, kabullenme de.
Duygusal vebalt: Aldatma genelde baka birine k olun
duundan deil, bkknlktan tr veya partnerden intikam
almak iin gerekleir. Aldatlan taraf, partneri evde tutmaya,
histeri krizleriyle ypratmaya, en irkin trden kavgalarla hk
metmeye veya hatta dedektif tutarak izletmeye alr. Partnere
daha kolay eziyet edebilmek iin sklkla alkolizme snr.
Gd partnere olan ak deil, tahakkm ve sahiplenme hrs
dr.
Kskanlk trajedileri duygusal vebann faaliyet gsterdii
alann geni bir ksmn kapsar. Halen, bu geni ve umutsuz
yaam alann dikkate alacak ne tbbi, ne sosyal ne de hukuki
gr ve nlemler vardr.
341

imdi duygusal vebann zellikle dikkat eken ve tipik bir


tepki biimine geelim; buna "spesifik veba tepkisi" diyelim.
Spesifik veba tepkisi tercihan cinsel, yani ahlaken karalama
yntemini kullanr. Karalama, takip edilme, ktlk grme
sanrsndaki yanstma mekanizmasna benzer ekilde iler:
Zrh delmi olan bir sapk itepi d dnyadaki kiilere veya
nesnelere kaydrlr. Gerekte bir itepi olan ey, dtan gelen
bir tehlike olarak yanl yorumlanr. Vejetatif plazma akmla
rndan kaynaklanan duygularda da ayn durum sz konusu
dur: Salkl kiinin bir para keyifli yaam duygusu olarak
hissettii ey, (kar koyan karakter zrhnn etkisiyle) izofren
asndan bedenini elektrik akmlaryla yok etmek iin kt
bir dmann kulland gizli bir makinedir. Bu sannl yan
stma mekanizmalar iyi bilinir. Psikiyatri, bu tr yanstma me
kanizmalarn akl hastalaryla snrl tutma hatasn ilemitir.
Tpatp ayn mekanizmann szde normal olan insanlarn spe
sifik veba tepkileri biiminde sosyal hayatta tahribat yaptn
gzden karmtr. imdi bundan sz edeceiz.
Biyopsiik mekanizma yledir: Eitimde ve yaamda
dayatlan ahlaklk, doal ak ihtiyacyla hibir ortak yn ol
mayan ve (rnein sadizm veya mazoizm gibi) hakiki bir
ikincil drt tekil eden ehvet dknl retir. Hazz
doal biimde yaantlamadaki vejetatif canllk ld iin,
ikincil ihtiya olarak ehvete ve cinsel ierikli dedikoduya d
knlk engellenemeyen biimde ortaya kar. Nasl akl has
tas kendi vejetatif akmn ve sapk itepisini baka kiilere
yanstp onlardan gelen tehlike olarak alglyorsa, ayn ekilde
vebal da kendi ehvet dknln ve sapkln baka ki
ilere yanstr. Akl hastasndan farkl olarak, baka kiilere
yanstt kendi itepilerini mazoist biimde tehdit olarak
yaamaz; tersine savunma erevesinde sadist biimde dedi
koduya bavurarak, kendisinde alglamamas gereken eyi
haksz yere bakalarna ykler. Bu durum gerek doal genital
cinsellik gerekse ikincil, sapk itepi iin geerlidir. Genital a
342

dan salkl kiinin yaam biimi kendi genital zayfln ac


veren bir ekilde hatrlatt iin, nevrotik dengesine ynelik
bir tehdit oluturur. Bu yzden bakasnn doal genital cin
selliini eki zm ilkesine uygun olarak karalamaya zorlanr.
Ayrca, kendi sapk ksnlln etik trelcilik grntsyle
tamamen gizlemeyi baaramad iin, bunu dedikodusunun
hedefi olan kiiye isnat eder. Vebalnn zellikle kendi iinde
mcadele edip kurtulamad veya sululuk duyarak yaantlad niteliklerin salkl kiiye isnat edildii her vakada bu tr
bir veba tepkisi vardr.
Spesifik veba tepkisi mekanizmas cinsellik alanndan ko
layca cinsellik d alanlara kayar. Bu mekanizmann tipik
zellii, kiinin bizzat yapt, yapmak istedii veya yapmak
zere olduu eyi baka birine isnat etmesidir. Spesifik veba
tepkisini yaamdan alman baz tipik rneklerle aydnlatalm:
Avrupa'da ciddi evrelerde "kltr zppeleri" olarak tanmlana gelen, zeki ve esprili grnmeye alan genler var
dr. Aklldrlar ama zeklar yalnzca zeki grnme amal bir
tr sanatsal faaliyete hizmet eder; bir Goethe'nin veya Nietzsche'nin son derece ciddi sorunlarn hi kavramam veya ya
amamken birbirlerine klasiklerden alntlar aktarmaktan
holanrlar. Ayn zamanda karakterlerini kinizm biimlendir
mitir. Kendilerini modem, zgrlk, hibir gelenee bal
olmayan canllar olarak grrler. Ciddi yaantlara muktedir
olmadklar iin, cinsel ak onlar iin bir tr ocuk oyunudur.
Yaz tatillerinde kzl erkekli srler halinde yaarlar. Geceleri
elenirler, yani "ocuk oyunlar" oynarlar. Sabah erken kah
valtda bu oyunlar hakknda neeyle ok zeki espriler yaplr.
rnein ift anlaml imalarla "gnahkr kzn" kzarmas sa
lanr. Btn bunlar modem "zgr fikirli" ve "geleneksiz"
yaam biiminin parasdr. "Neelidirler" ve "m izah" duy
gulan vardr. Geceleri oyunun ka kez oynand ima edilir;
ok "zeki ve nkteli" ifadelerle her eyin "ok ho" olduu,
kzn "son derece ekici" olduu v.s. sezdirilir. Kitlelerin mu
343

azzam cinsel perianlm ve cinsellii ciddiye almamann


mahvedici roln bilen ciddi dinleyici, burada orgazm ikti
darszl sonucu cinsel alktan kaynaklanan ksnlln sz
konusu olduu izlenimini edinir. Bu tr kltrl "bohemler"
tipik biimde, kitlelerdeki duygusal vebayla byk fedakr
lklara katlanarak mcadele eden ciddi cinsellik ekonomisini
hastalkl bir zihnin sama rn olarak grrler. Dier taraf
tan "yksek politika" sanatnda ok hnerlidirler. Bu tr kl
tr tayclar srekli olarak yceltilmesi gereken kltrel
"deerlerden" sz ederler ama bu konumalar kitleler ze
rinde sosyal uygulamaya dntrlmeye baland anda
acmasz olurlar.
Byle bir bohem, renim grmek zere bana gelmek is
teyen bir kadna rastlam. Doal olarak almalarmdan da
bahsetmiler. Kadn uyararak, en iyi arkadan ve can d
manm bile bana gndermeyeceini, nk "lisanssz bir ge
nelevin mdr" olduumu sylemi. Hemen arkasndan
klinik dzeyde ok ehil olduumu ekleyerek kendini salama
alm. Spesifik veba tepkisi modeline uygun bu karalama el
bette hzla yayld. Kadn buna ramen cinsel ekonomi peda
gojisi tahsil etmek zere bana geldi ve ok gemeden duygusal
veba dediimiz eyi kavrad.
Byle durumlarda nesnel ve doru davranmak zordur. Bu
tr bir veba hastasn, karalamay braktracak ekilde dvme
yolunda kendiliinden ite ykselen anlalr drtye teslim
olunamaz, nk insan elini kirletmek istemez. Soylu davra
narak olay grmezden gelmek ise, tam da vebalnn yakksz
ve zararl sosyal eylemini rahata srdrebilmek iin hesaba
katt eyi yapmak olur. Geriye dava amak kalyor; bu da,
vebay tbbi olarak ele almayp, vebann seviyesine inmek an
lamna gelir. Sonunda i oluruna braklr. Ancak bu takdirde,
benzer yapdaki veballarn konuyu devralmalar, aralarnda
bir "bilimsel tarihinin" bulunmas ve bylece "alannda oto
rite tarihinin yazdklaryla" sonraki nesillere gizli genelev sa
344

hibi olarak aktarlma riskine girilir. Hemen eklemek isterim ki


drst karakterli bir fahieyi hem sosyal hem de insani adan
byle bir vebalya tercih ederim. Fahieler farkl grnmeye
almazlar; sosyal koullar, yoksulluk ve cinsellie egemen
olan kaos onlar bu meslee itmitir; hayatlarn ortaya koyan
denizcileri ve askerleri tatmin ederler. Saysz prens ve rahip
mecburiyet veya ihtiyatan dolay geneleve giderdi. Bu ne bir
sulama ne de vgdr, yalnzca bir olgunun saptanmasdr.
Duygusal veba elde edilen gvenilir ve nemli baarlar bu
tr ayialarla mahvetmeyi sklkla baard iin konu nem
tamaktadr. Bununla mcadele sosyal adan gereklidir,
nk duygusal veba bu dnyada on binlerce toptan daha
fazla felakete yol amaktadr.
Byk doa filozofu Friedrich Lange'nin, XVII. yzyl doabilim ncs De La Mettrie'nin duygusal vebadan tr
urad karalamaya ilikin betimlemesini okuyun. De La
Mettrie byk eseri Ruhun Doal Tarihi'nde duygu ile fizyolo
jik uyaran arasndaki temel ilintileri kusursuz biimde kavra
m, bununla kalmayp beden-ruh sorununun biyolojik cinsel
srele balantsn bile tamamen doru olarak sezmi ve be
timlemiti. Saylan cesur ve dorucu doa aratrmaclarndan
katbekat fazla olan dar kafallar buna tahamml edemedikleri
iin, De La Mettrie'nin bu tr grler gelitirebilmesinin tek
nedeninin "ehvet dknl" olduu sylentisini karm
lardr. Bylece, De La Mettrie'nin bir davette gerek bir ehvet
dkn gibi am bir agzllkle yedii brekten dolay l
d sylentisi gnmze kadar aktanlmtr. Bu tbbi adan
sama olup, daha ok veballara has sylenti yaymann tipik
bir rneidir; haz alma becerisi olmayan insanlar spesifik veba
tepkisi sonucunda bu sylentiyi benimseyip sonraki nesillere
aktarrlar ve yok yere temiz bir ismin lekelenmesine hizmet
ederler. Bu tr veba tepkilerinin sosyal hayatta nasl feci bir
rol oynadm kolayca anlyoruz.
345

imdi duygusal vebann karalama eklindeki yanstma


mekanizmasn daha da ak biimde gsteren baka bir rnek
vermek istiyorum. izofreni hastas olduum ve bir sre akl
hastanesinde kaldm sylentisinin dolatn daha Norve'
teyken duydum. Biraz aratrdktan sonra ayiann kaynan
bulabildim. 1939'da ABD'ye geldiimde, bu sylentinin al
malarmn daha iyi bilindii Avrupa'ya kyasla ok daha fazla
yaylm olduunu grdm. Sylentinin kayna Amerika'da
Avrupa'da olduundan ok daha belirsizdi ama baz emareler
ok ak bir ekilde Avrupa'daki kaynaa iaret ediyordu.1 Du
rumun bir bakma mizahi bir yan da yok deildi: Bu sylen
tiyi ilk olarak ortaya atan kii Psikanaliz Demei'yle ilikim
kesildikten sonra sinir krizi geirmi ve birka hafta akl has
tanesinde yatmak zorunda kalmt. Bunu durumu tam olarak
bilen bir niversite hocasmdan bizzat rendim. Anlalan bu
talihsizlik, sonradan sylentiyi karacak olan bu kiiyi ok
korkutmutu. O tarihte zor bir ikilem iindeydi: Bir yandan
gsterdiim gelimenin doruluunu idrak ediyor, dier taraftansa gelimemi iddetle tartan bir organizasyondan kopamyordu. Bu tr vakalarda mutat olduu zere, dikkati ken
disinden uzaklatrp o zamanlar tehlikeli tartmalarn odak
noktasn tekil eden ahsma evirme frsatn deerlendir
miti. Tamamen mahvolduumu dnm, bana fazladan
bir tekme indirme frsatn kar koyamayacak kadar cazip bul
mutu. Tepkisi spesifik vebal yanstmas idi. Hi akl hastas
olmadm, hi akl hastanesinde yatmadm ve bir insana veril
mi en ar skntlardan birini alma ve sevme becerimi boz
masna izin vermeden bugne kadar tadm. Akl hastas
( l ) nl doktorlarmzdan biri 1939'da Oslo'dan ABD'ye dnd. Zrich'te birka gn geirmi,
psikiyatriden eski bir meslektaa benimle beraber altn anlatm. 0 meslekta ok ararak
"Ama falanca Reich'n izofren olduunu sylemiti demi. ABD'ye dndkten ksa bir sre
sonra birtand da analistinin kendisine ayn eyi sylediini anlatm:"Falanca (yine ayn kii)
bana Reich'n izofren olduunu syledi."Bu sylentiyi karan kii birkayl sonra kalp krizinden
ld, iktidarszlk sorunu yaadn uzun sredir biliyordum.

346

olmak aslnda utanlacak bir ey deildir. ahsen her dzgn


psikiyatrisi gibi ben de akl hastalarma derin bir sempati ve
yaadklar atmalara sklkla hayranlk bile duyuyorum.
Baka bir yerde vurgulam olduum gibi, bir akl hastas bana
bir zppeden veya sosyal adan tehlikeli bir vebaldan ok
daha ciddi, canlnn ileyiine ok daha yakn grnyor. Sz
konusu karalama beni ve almalarm mahvetme amacn ta
yordu. Bir dizi tehlikeli duruma yol at; bunlarn stesinden
gelmek kolay deildi. rnein baz rencilerimi akl hastas
olmadma ikna etmek gibi fazladan zor bir grevim vard.
nk vejetoterapinin belirli evrelerinde duygusal vebann
spesifik bir mekanizmas tipik biimde grlr: Hasta veya
renci kendi plazma akmlaryla temas ettii anda ciddi bir
orgazm korkusu ortaya kar. Bu korku, tedaviyi yapan vejetoterapistin ya seks dkn "pis" bir domuz ya da "deli" ola
rak grlmesi eklinde da vurulur. Vurguluyorum; bu tepki
daima olur. rencilerin ou anlan sylentiyi duymutu.
Cinsel ekonomi kuram baz noktalarda o kadar devrimci nite
liktedir ki bu kuramn delilik olduunu iddia etmek son de
rece kolaydr. Baz karmak durumlarn sylenti sonucunda
hayati tehlikeye kadar vardn sylemeliyim. Bir vebal tep
kisinin bu tr sonulara yol amasnn yasalarn btn olanak
laryla imknsz klnmas gerekir. imde zaten mevcut olan
zorluklara ek olarak, akl hastas olduum yolundaki ayiadan
kaynaklanan tehlikeleri atlatmam yalnzca ve yalnzca klinik
deneyimlerime borluyum.
Olayn bilahare komik sonulan da oldu. yle ki, birka
yl sonra, bilimsel almalarmn bana izofreni tans konma
sn olanaksz kld her yerde konuulduunda, yine ayn
kaynaktan kan yeni bir sylenti yayld. Bu kez, ok kr
izofreni hastalmdan kurtularak "yeniden iyiletiim" sy
leniyordu.
Spesifik veba tepkileri zellikle siyasi yaamda sk grlr.
Son yllarda diktatr-emperyalist hkmetlerin her yeni sal
347

drda tam da bizzat kendilerinin sahip olduu ve sonradan


gerekletirdii niyetleri kurbanlarna isnat ettiklerini defa
larca yaadk. rnein Polonya'nn gizliden gizliye Alman Reich'ma bir saldr planlad, Polonya'dan nce davranmak
gerektii, bu yzden Polonya'ya saldrnn hakl olduu anla
tlmtr. Ayn ey Sovyetler Birlii'ne saldrda da yaplm
tr.
Lenin'in eski alma arkadalarma kar yrtlen nl
"Moskova durumalar" da bu ereveye dahildir: Bu duru
malarda Rus Komnist Partisi'nin muhalif ileri gelenlerine
kar vatana ihanet davas almt. Sanklar, Alman faistle
riyle dorudan irtibat halinde olmak ve onlarla birlikte hk
meti devirmeyi planlamakla sulanmlard. Sanklarn hik
yelerini bilenler iin dava gerekelerinin uydurma olduu
akt. Fakat doru olmad o kadar belli olan bir sulamann
ne gibi bir amac olduunu 1936'da kimse anlayamamt. Rus
hkmeti cann skan her muhalefeti o kadar ak olmayan
gerekelerle devre d brakabilecek kadar glyd. Spesifik
veba mekanizmasn bilenler iin bilmece ancak 1939'da
zld: 1936'da sanklara tam da, bizzat devlet ynetiminin
1939'da fiilen gerekletirdii ey devlete kar su olarak isnat
edilmiti. Hkmet Hitlerle Polonya'ya kar sava balatan
pakt imzalad, Alman faizmiyle birlikte Polonya'y taksim
etti. Hkmetin nceden bakalarm karalamak suretiyle Hit
lerle pakt imzalamann sorumluluundan kurtulmay ok iyi
biimde baarmas nedeniyle yaptklarnn halk tarafndan
fark edilmedii ancak imdi anlalyordu. Bu vaka halkn
sanki hi bellei yokmu gibi davrandn bir kez daha do
rulamaktadr. Byle olmas ok normaldir, nk siyasi alanda
bu tr veba tepkileri zellikle kitlesel dncenin irrasyonelliini hesaba katarlar. Bu paktn hibir ie yaramamasnm ve
sonunda Alman diktatrlnn Rus diktatrlyle savaa
girmesinin konumuz asndan nemi yoktur. Paktn sonra
348

dan akla uygunlatrlmas da paktn yapld gereini dei


tirememitir.
Duygusal vebann faaliyet alanndan baka bir rnek: Lev
Troki, komplolarla rakibinin hayatna kastettii sulamasna
kar kendini savunmak zorunda kalmtr. Bunu da anlamak
mmkn deildi, nk Stalin'in ldrlmesi siyasi adan
Trokistlere yalnzca zarar verirdi. Troki 1940'de ldrld
nde durum anlald. (Bu saptamalarn Trokistler lehine
veya aleyhine siyasi grlerle hibir ilgisi yoktur.)
Siyasi tarihte yalnzca birka 10 yl geriye gidersek, nl
Dreyfus vakasyla karlarz: Fransz genelkurmaynn yk
sek rtbeli subaylar Almanlara planlar satmt. Kendilerini
korumak iin hibir eyden haberi olmayan drst Yzba
Dreyfus'u tam da bu sula itham etmilerdi. Kurbanlarn 5
yldan uzun bir sre uzak bir adada hapiste rmeye terk et
meyi baarmlard. Cesur Zola'nm mdahalesi olmasayd bu
spesifik veba tepkisi asla telafi edilemezdi. Dreyfus'un sonra
dan onurlandrlmasnm bu tiksindirici ktl hi yaan
mam klmas mmkn deildir. Devlet politikasna bu kadar
byk lde duygusal veba kanunlar egemen olmasa, bu tr
facialara hi meydan verilmemesi ilkesi tabii olur. Ancak duy
gusal veba kamuoyu oluturmada baskn olduu iin, menfur
fiillerini zc bir adli hata olarak gstermeyi sklkla baarr,
tek amac rahata ktlk yapabilmeyi srdrebilmektir.
Duygusal vebanm sosyal hayattaki faaliyetini tam olarak
kavramak, ancak ve ancak zel yaamdaki mekanizmalarnn
iyzn hasta zerinde net olarak grmekle mmkndr. O
zaman bu mekanizmalar kolayca baka durumlara uyarlana
bilir. Bu konuda doktorluk deneyimimden klinik bir rnei
anlatmak istiyorum.
Bir boanmada anne ocuklarn nce kendisinde kalmalar
ama 14 yama gelince kimin yannda yaamak istediklerine
kendi iradeleriyle karar vermeleri konusunda babayla anla
mt. ocuklardan biri daha 12 yandayken babasyla yaa
349

mak istediini belirtti. Anne bunun zerine gyabnda babay


karalama yntemine bavurdu. ocukta babasmn bakalarna
hkmetmek isteyen bir insan olduu, ona kar dikkatli olun
mas gerektii, nk bir kez otoritesi altna girildiinde artk
bundan kurtulu olmad inancnn yerlemesi saland.
Babanm tam tersine evresindeki insanlara snrsz zgrlk
tanma zaaf olduu iin, bu karalamay anlamak daha da
zordu. Bunun veba tepkisi olduu ancak birka yl sonra an
lald: Grne gre babaya yabanclatrma tam olarak baarlamamt, nk anne daha sert bir yntem kulland.
ocuklar babann delirdiine ve bu yzden tehlikeli olduuna
ikna edildi. Bu yntem etkili oldu. ocuk nevrotik biimde
kendini babay grmekten yoksun brakt. Karakter tutumu
giderek kendini tam da en ok arzu ettii eyden yoksun b
rakmas gerektii ynnde geliti. Bu kompulsif bir hal ald.
ocuk annenin etkisini o kadar iselletirmiti ki, ok istedii
halde yllarca babay ziyaret etmekten kand. Sonralar ba
basnn deli ilan edilmesinin kendisini babadan uzak tutmak
iin kullanlan bir ara olduunu idrak etmesine ramen, bu
arada fobi haline gelmi olan babay ziyaret etme korkusunu
korudu. Artk yetikin olduu halde, annesinden kopmaya ve
kendi hayatn yaamaya muktedir deildi. Annesinin evinden
ayrlma kararm srekli erteliyordu. Kompulsif bir ketlemenin
ocuu annenin evinde tuttuu aka grlyordu. Dolay
syla tam da, bu annenin ocuun babasma isnat ettii otori
terlik tamamen gereklemiti. ocuun yaamna tamiri
imknsz bir kopukluk yerlemiti. ok rasyonel isteklerden
kendini yoksun brakmak daimi bir temel tutum haline gel
miti. Babasn ok takdir ettii ve sevdii halde, tatillerde
veya benzer vesilelerde babasyla birka gn bile geirmeye
cesaret edemiyordu.
Sosyal ve bireysel yaamda spesifik veba tepkisinin kimlii
bu rneklerden aka anlalyor. Bu kimlik eksiksizdir. rne
in bir diktatrn vebal bir anneden tek fark, vebal tepkile
350

rinin tek bir kiiye deil milyonlarca insana zarar vermesidir.


Fakat mekanizma ayndr. Nasl vebal bir annenin karakter
tepkisi kk lekte etkili oluyorsa, kitleler kendi sosyal ya
amlarm belirlemedikleri iin vebal bir diktatrn karakter
yaps milyonluk lekte etkili olur. Mesela siyasi bir diktatr
politikaya atlmadan nce rahiplik okulunda okumusa, za
manla dnya zevklerini yadsyan ideolojinin devletin yasalann kapsayacandan emin olunabilir; bundan nce ne gibi
sosyal kazanmlarm elde edildiinin hibir nemi yoktur.
Ynetimin bandaki bir ahsiyet sz konusuysa, kiisel ka
rakterin sosyal hayatn tamam asndan oynad rol muaz
zamdr. Bir kraln sevgilisi rnein Fransz ise, bu kral
ynetimdeyken kan bir dnya savanda kralm lkesinin
Fransa safnda "ezeli dman" Almanya'ya kar savaaca
kesindir. Ayn kral ayn sevgiliyle ikinci bir dnya savamdan
hemen nce veya savan banda kralln kaybederse ve ar
dlnn bir Alman kadnla ilikisi varsa, bu kez ayn lke n
ceden ezeli dman olarak grd Almanya'nn safnda eski
dostu Fransa'ya kar savar.
Kim duygusal vebann devlet yaamndaki ileyiini de
rinlemesine inceleme zahmetine girerse, gittike akut akl ka
rkl durumuna benzer eyler yaar. u sorular sorar:
Siyasi bir diktatrn rahiplik okuluna gitmi olmasnn veya
bir kraln ak ilikisinin milyonluk kitlelerin kaderini nesiller
boyu belirleyebilmesi mmkn mdr? Sosyal yaamdaki irrasyonellik bu kadar ileri midir? Milyonlarca alkan, yetikin
insann bu durumu grmemesi, hatta grmeyi reddetmesi ger
ekten mmkn mdr?
Duygusal vebann etkileri o kadar inanlmazdr ki, gerek
ten var olarak alglanmazlar; srf bu yzden bu sorular tuhaf
grnr. Anlalan beeri akl byle bir samaln egemen
olabileceini kabul etmeye yanamyor. Bu tr sosyal durum
lara en gl korumay salayan ey tam da bu muazzam
mankszldr. Duygusal vebanm inanlmazl ile muazzam

boyutu arasndaki bu elikinin hak ettii ekilde ciddiye aln


masn rica ediyorum. Kamu bilinci samaln gerekten var
olduunu ve gerekten grlmeyecek kadar muazzam olduunu
anlamamakta direndii srece, herhangi bir byklkteki tek
bir sosyal bozukluun bile ortadan kaldrlmasnn mmkn
olacana inanmyorum; bundan eminim. Kk salm duygu
sal vebayla srekli beslenen sosyal samaln muazzam bo
yutu yannda, yaam srecini yneten sosyal temel ilevler
(sevgi, alma ve bilgi) cce kalmakta, stelik sosyal adan ayn
ekilde muazzam gln grnmektedir. Byle olduunu
hemen kolayca grebiliriz:
On yllardr sren yaygn doktorluk faaliyetimizden,
zlmemi olan ergenlikteki cinsellik sorununun sosyal ve ah
laki ideolojilerimizin biimlendirilmesinde herhangi bir toplu
szleme yasasndan ok daha fazla yer tuttuunu biliyoruz.
imdi, ayn zamanda doktor da olan bir milletvekilinin, ergen
lik sorununun bir meclis oturumunda ayrntl olarak anlatl
mas ve bir cret szlemesi taslan grr gibi grlmesi
talebiyle hkmete bavurduunu dnelim. Ayrca, talebi
reddedildii iin ayn muhteem milletvekilinin srekli ko
numak suretiyle meclisin almasn engelleme yntemine
bavurduunu tasavvur edelim. Sanrm bu rnek, beeri gn
delik yaam ile bu yaama egemen olan ynetim biimi ara
sndaki temel elikiyi basit biimde gsteriyor. Nesnel ve
sakin dnmemiz halinde ergenlik sorununun bir meclis otu
rumunda grlmesinin aslnda olaanst bir ey olmad
kansna varrz. Milletvekilleri dahil, her insan cinsellikle ilgili
ergenlik nevrozu cehenneminden gemitir; hayatta vahamet
ve nem bakmndan bu atmayla yarabilecek baka hibir
ey yoktur. Genel olarak toplumu ilgilendiren bir sorundur.
Ergenlik sorununun rasyonel bir zme kavuturulmas,
genlerde su ileme eilimi, akl hastalarna devlet bakm,
boanma sefaleti, ocuk eitimindeki acnas durum vs. gibi
bir yn sosyal bozukluu bir anda ortadan kaldrr; bunlar
352

bte ve cret sistemine dair binlerce ekli yasa taslann en


ufak bir ey yapamad sorunlardr. Dolaysyla milletvekili
mizin talebini tamamen rasyonel, mkemmel ve faydal bula
caz. Ancak ayn zamanda kendimiz bundan ekineceiz.
imizdeki bir ey ergenlik sorununun mecliste alenen gr
lmesi olanana kar koyar. Bu "bir ey" tam olarak, ken
disini ve kurumlann srekli olarak muhafaza etme abasnda
olan sosyal duygusal vebann etkisi ve maksaddr. Veba sos
yal yaam zel ve resmi yaam olmak zere ikiye blmtr.
zel yaamn kamusal sahneye kmasna izin yoktur. Resmi
yaam da kar cinsellikten yoksundur, ie kar pornografik
veya sapktr; bu keskin kartlk olmasa, derhal zel yaamla
rtr ve gndelik yaam byk sosyal biimleriyle doru
yanstr. Yaayan hayat ve sosyal kurumlan bu ekilde birle
tirmek basittir, karmak deildir. Ama bu yaplrsa sosyal ya
pda, sosyal yaamn muhafazasna hibir katkda bulunma
yan, aksine bunu periyodik olarak sklkla uurumun kenarna
getiren sektrn varl kolaylkla otomatikman son bulur. Bu
sektr "yksek politika" tanmlamasyla zetleyebiliriz.
Toplumun gerek yaam ile resmi d grn arasn
daki kartln muhafazas, duygusal vebann dn verme
den savunduu amacdr. Nesnel ve rasyonel biimde bu
kartla deinildiinde duygusal vebann her seferinde klca
sanlmasn baka trl anlamak mmkn deildir. Beeri hay
vann biyolojik organizmasnn devletle ilikisine dair cinsel
ekonomi bilgisinin yaylmasna kar harekete geenler -ken
dilerini ahsen ilgilendirse de ilgilendirmese d e- daima yk
sek politika temscileriydi. Mdahaleleri en yumuak ekliyle
mesela yledir: "Bu 'seks filozoflar', sosyal bedende zaman
zaman kan ahlaksz urlardr. Geri beeri hayvann bir cin
sellii olduu ne yazk ki dorudur ama bundan yalnzca
znt duyabiliriz. Aynca cinsellik hayatta her ey demek de
ildir. rnein ekonomi ve politika gibi ok daha nemli
353

baka sorunlar vardr. Cinsellik ekonomisi abartyor. Onsuz


hayatmz ok daha iyi idare ederiz."
Bir biyopatiyi tedavi ettiimizde, hatta bir renci yetitir
diimizde hep bu argmanla karlayoruz. Bu argmann
orgazm korkusundan kaynakland ve kabullenmilie do
kunulmasn engellemek istedii kesindir. Akl sal konu
sunda yaplan aleni bir toplantda ayn argmanla karlald
nda, kltrel ve sair "deerlerin" temsilcisi, kiisel zrhndan
ve haz korkusundan tr byle davrand sylenerek yumuatlamaz. Toplantdakiler cinsel ekonomi uzmanmzn
karsnda olur, nk irrasyonel argmanla birlikte bu karak
ter zelliklerini de temsilciyle paylayorlardr. Birok doktor
ve eitimci bunda baarsz olmutur. Bir de rtlmesi
mmkn olmayan, salt manta dayanan bir kar argman
vardr; bunun baarl olduu tecrbeyle sabittir:
Kartmza hak veririz: Cinsellik gerekten hayatta her ey
deildir. Hatta salkl kiilerde cinselliin konuma konusu
veya dnmenin odak noktas olmadn da ekleriz. O
zaman unu sormamz gerekir: Nasl oluyor da hayatta her
ey olmayan cinsellik buna ramen fiilen insanlarn yaa
mnda ve dncelerinde en byk yeri kaplyor -k i bu yad
snamaz- ? Bir rnek verelim:
Bir fabrikann buhar borularnda buharn deveran, fabri
kann ilemesinin tabii nkouludur. Ama bu fabrikann ii
leri buharn deverann hi dnmezler; btn dikkatlerini
rn ekillendirmeye vermilerdir. Buhar enerjisi gerekten
fabrikadaki "her ey" deildir. nemli baka karlar da var
dr, rnein makine retimi ve benzeri eyler. imdi, bir veya
birka buhar supabnn anszn tkandm dnelim. Buhar
enerjisi ak derhal kesilecektir. Makine pistonlar durur, ark
lar ilemez, almak sz konusu olamaz. Btn iiler ister is
temez hemen dikkatlerini borularda buhar akn engelleyen
anzaya yneltirler, buna mecburdurlar. Btn dnceler tek
bir soru, dzenli buhar deverannn en seri ekilde tekrar nasl
354

salanabilecei sorusu etrafnda dner. Buna kar yle bir


argman ileri srmek isteyen iiler de olduunu tasavvur
edelim: "Bu lanet s teorisi buharn roln abartyor. Buharn
gerekli olduu doru ama bu fabrikadaki her eydir anlamna
gelmez. Baka karlarmz da olduunu grmyor musunuz?
Dnmemiz gereken ekonomi de var." rneimizdeki arzann olmas halinde bu tr bilgelerle alay edilir ve "baka ey
leri de" dnmeden nce ilk olarak buhar deveranndaki
temel arza giderilmeye allr. Buhar deverannda bir arza
varsa, ekonominin yksek menfaatlerini dikkate almann tek
bana hibir yarar olmaz.
Bu rnek, toplumumuzdaki cinsellik sorununun duru
munu iyice gsteriyor. Biyolojik enerjinin, yani cinsel enerjinin
ak insanlarn byk ounluunda bozuktur. Bu yzden
toplumun biyososyal mekanizmas kt ilemekte, bazen hi
ilememektedir. Bu yzden irrasyonel politikalar, kitlelerde
sorumsuzluk, biyopatiler, adam ldrme, kastl cinayet, k
sacas duygusal veba vardr. Herkes doal cinsel ihtiyalarm
rahata yaasa, cinsellik sorunu zerinde pek ene yorulmaz.
"Daha baka karlarn da" olduu o zaman hakl olarak ileri
srlebilir.
Cinsel ekonominin muazzam abalan tam da, "baka" de
nilen eylerin hakknn verilmesini salamaya yneliktir. Gn
mzde her eyin cinsellik etrafnda dnmesi, beeri hayvanlann cinsel enerji aknda ve buna bal olarak biyososyal ile
vinde de ciddi bir bozukluk olduunun en kesin gstergesidir.
Cinsel ekonomi, beeri hayvanlardaki biyolojik enerji aknn
supaplarn amaya alyor, yle ki berrak dnme, doal
drstlk, evkle alma gibi nem li "baka eyler de" dzgn
ileyebilsin ve artk cinsellik gnmzde olduu gibi pornog
rafik biimiyle insann btn dncelerini igal etmesin.
Enerji aknda yukanda betimlenen bozukluk, biyososyal
ileyiin temelinde derinlerde etkili olmakta ve bylece beeri
hayvann zamanla snrl ve daha nemli btn ilevlerine ege
355

men olmaktadr. Bu bozukluun znde biyolojik olan niteli


inin baz cinsel ekonomi uzmanlan tarafndan bile tam kap
sam ve derinliiyle kavrandn sanmyorum. Yine bir rnek
zerinde bu derinlii ve cinsel ekonominin dier bilimlerle
ilikisini ksaca gsterelim:
Anlan biyolojik temel bozukluu dikkate almayan doa
bilimlerini bir grup demiryolu mhendisiyle karlatralm.
Bu mhendisler trenlerin donanm, kaplarn, pencerelerin,
koltuklarn, yataklarn bykl ve malzemesi, kullanlan
demirin ve ahabn zel kimyevi bileimi, frenlerin gc, hz,
sefer tarifeleri hakknda; btn peronlar titizlikle belirtmek
suretiyle istasyonlar hakknda eksiksiz binlerce kitap yazm
tr. Ayn mhendisler kitaplarda tipik biimde belirli bir ay
rntya yer vermemilerdir: Buhar enerjisini belirtmemilerdir.
Doa bilimciler yaam srelerinin ilevsel adan aratrlma
sn bilmezler. Onun iin byle mhendislerle karlatrlma
ldrlar. Cinsel ekonomi uzman canl aygtn mhendisi oldu
unu tam olarak idrak etmezse iini yapamaz. Canl aygtn
mhendisleri olarak iimizin en bata biyoseksel enerjiyle il
gili olmas bizim kabahatimiz deil. Bundan tr ekinmek
iin en kk bir nedenimiz yok. Tam aksine: Zorlu iimizden
gurur duymak iin her trl nedenimiz var.
Bir endeminin bu kadar muazzam ekilde kasp kavurma
snn nasl olup da bu kadar uzun sre ve bu kadar kkl bi
imde grmezlikten gelinebildii aknlkla sorulacaktr. Kim
duygusal vebann zne nfuz etmise, gizlenmenin onun
zelliinin bir paras olduunu kavrar. Duygusal vebaya
ulamann, onu kavramann ve iyzn grmenin olanak
szl, duygusal vebann amac ve baarsdr. Endeminin
muazzam boyutunun dikkati ekmeyecek kadar gz nnde
olduunu daha nce vurgulamtm. (Hitler: Yalan ne kadar
bykse inanlmas o kadar kolaydr.) Karakter analizinden
nce duygusal vebay kefetmeyi ve gerek yzn ortaya
karmay salayan bilimsel bir yntem yoktu. Siyaset ve siyasi
356

grleri aklama zel bir us tr grnts arz ediyordu;


insan siyasi vebann irrasyonel niteliini sezmekten ok
uzakt; bunlarla kalmayp veba gerek yznn anlalmasn
nlemek iin toplumun en nemli aygtlarn kullanyordu.
Biyopatileri tedavi ettiimiz veya eitmenleri ve doktorlar
farkl bir eitimden geirmemiz gereken her vakada vebayla
arpyoruz. Daha bu eitmenlik grevini yerine getirirken
bile veba karakter direnci tepkileri biiminde engel tekil edi
yor. Bylelikle vebay klinik adan tanyoruz. Vebann hibir
canly esirgemedii yolundaki iddiamz bu deneyimlere da
yanyor.
Vebann gerek yzn tanmamz salayan dier bir yol,
evrenin cinsel ekonominin bilimsel keiflerine gsterdii tep
kidir. Bilimsel almann etkileri istedii kadar duygusal veba
tayclarn dorudan ilgilendirmesin, bunlar istedii kadar
konuya ok uzak veya yabanc olsun, duygusal vebann mas
kesinin karakter analizcilerinin ve vejetoterapistlerin sessiz a
lma odalarnda drldn tahmin etmi ve bunu tehdit
olarak alglamlardr. Kendileri dorudan etkilenmedii hal
de, karalama ve spesifik veba tepkileriyle buna karlk ver
milerdir. Bunu ok nceden, tek bir cinsel ekonomi uzman
bile doktorlarn ve eitmenlerin grp grecei en zorlu sa
vaa girmek zere olduunu anlamadan nce yapmlardr.
Bu konuda doktor ve pedagoglarn eitiminin ele alnaca
baka bir blmde ayrntya girilecektir. u anda nemli olan
yalnzca, herkesin kendi iinde ve dnda tanmasn salaya
cak ekilde vebay ana hatlanyla anlatmaktr. Veba gerek y
znn grlmesi olaslna kar erken davranarak iyi gizlen
mi ve akla uygunlatrlm eylemlerle nlem almt. Maskesi
indirilen k giyimli bir katil gibiydi. 10 yldan uzun bir sre
baarl olmutu; varln yzyllar boyu rahata garantiye
almay neredeyse baaracakt. Diktatrlklerle ve kitlelere
bulamak suretiyle fazlasyla tahripkr ve fazlasyla bariz bi
imde ortaya kmasayd bunu baarrd da. Akl almaz bo
357

yutlarda bir sava balatm ve sradan kronik cinayete ekle


mitir. "Devletin yce menfaatleri", "yeni dzen", "1000 yllk
Reich", "rksal talepler" gibi gerekelerin arkasna saklanmaya
almtr. Psikiyatrik adan hasta bir dnya yllarca ona
inanmt. Ancak kendisini fazlasyla ele verdi. Herkesin doal
yaam duygusunu etkilemiti, nk dokunmad hibir aile,
hibir meslek yoktu. Karakter analizcisinin ve vejetoterapistin
sessiz alma odasnda o kadar uzun sre ve o kadar iyi bi
imde aratrmay ve mcadele etmeyi rendii eyler, bir
anda tek bir eyde toplanarak dnyay saran bir felakette ken
dini gsterdi. Temel zellikler gerek kk gerekse byk
apta aymyd. Bylece veba doa bilimine, az sayda psikiyat
risi ve eitimcinin almalarna yardma oldu; dnya vebann
znn ne olduunu merak etmeye balayarak cevap istedi.
Elimizdeki btn bilgilere dayanarak drste bu cevab ve
receiz. Vicdan sahibi her insan kendi iindeki vebay kefede
cek, bylece dnyay tekrar tekrar neyin felakete srklediini
daha iyi anlayacaktr. "Yeni dzen" daima insamn kendinde
balar.
Yozlam bir yaamn gizli faaliyetleriyle mekanizmalar
zerindeki perdenin kaldrlmasnn iki hedefi vardr: Birincisi
topluma kar bir sorumluluun yerine getirilmesidir. Bir yan
gnda su ak kesilirse ve anzann yerini bilen biri varsa, bunu
sylemek vazifesidir. kincisi cinsel ekonominin ve orgon bi
yofiziinin gelecei duygusal vebaya kar korunmaldr.
nsan yaps zerinde yrtlen her eyden habersiz drst
almalara 1930'da Avusturya'da, 1932-33'te Almanya'da,
1933'te Danimarka'da, 1934'te Luzem'de, 1934-35'te Dani
marka ile sve'te ve 1937-38'de Norve'te adeta ete halinde
yaplan saldrlara neredeyse teekkr edesim geliyor. Bu sal
drlar yapanlar, iyi niyetli saflm ortadan kaldrp gzle
rimi aarak, patolojik olmakla birlikte toplumun selameti
asndan tehlike arz eden bir karalama ve takibat sistemini
grmemi saladlar. Bir hrsz ok ileri gidip dikkati elden b358

takrsa, yakalanp etkisiz hale getirilme riskine girer. Vebay


tayanlar ve yayanlar ok deil on yl nce kendilerini g
vende hissediyorlard. Galibiyetlerinden ok emindiler; ger
ekten de yllarca sanki baarlar teslim edilmi gibi grnd.
Yalnzca byk bir kararllk, kkl deneysel ve doa bilimsel
alma ve kamuoyundan kredilesi bir bamszlk baar
larn imknsz hale getirdi. Veba hibir zaman, byk ileri
mahvetmedike, beeri alkanln, araym ve gerei bul
mann meyvelerini yenilmez hale getirmedike durup dinlen
memitir. Bu kez bunu baardm veya baaracam sanmyo
rum. lk kez olarak duygusal veba yalnzca erdemli zihniyetle
deil, daha gl olduklar giderek barizleen yaam srele
rine dair gerekli bilgiyle de kar karya kalmtr. Duygusal
vebann indirdii ar ve hayatm tehlikeye sokan darbelerin
etkisinden cinsel ekonomiye ilikin doa biliminin gc ve ka
rarllkla uygulanmas sayesinde kurtuldum. Bu olabildiyse
en zor ksm atlattm saylr.
ahsma ve almalarma gelince, literatrmz okuyan
lardan, basit bir olgu zerinde dnmelerini rica ediyorum.
Nevrotik psikanalistler beni akl hastas ilan ettiler, faist ko
mnistler Trokist olduum gerekesiyle benimle mcadele
ettiler, cinsellii ciddiye almayanlar lisanssz bir genelevin
mdr olmakla suladlar, Alman gizli servisi Bolevik,
Amerikan gizli servisi ise Alman casusu olduum gerekesiyle
soruturma at. Mtehakkim anneler sonraki nesillere beni
ocuklar batan karan biri olarak aktarmak istediler, psiki
yatrideki arlatanlar bana arlatan dedi, insanl kurtaracak
lar beni yeni bir sa veya Lenin olarak tanmladlar. Btn
bunlar gurur okayc olabilir ya da olmayabilir. Ancak, tek bir
kiide ayn zamanda hem genelev sahibi, hem casus, hem
Trokist, hem izofren, hem de kurtarc olmamm ok zor ol
duu aktr. Bu faaliyetlerden her biri doal olarak btn bir
yaam doldurur. Basit bir nedenden tr ayn anda bunlarn
hepsi birden olamam, nk kantland zere bir iim daha
359

var, yani irrasyonel beeri yap zerindeki almalarm ile bir


ka yl nce kefedilen kozmik yaam enerjisini anlamaya y
nelik olarak btn gcm kullanmam gerektiren alma
larm (ksaca cinsel ekonomi ve orgon biyofizii). Belki bu
mantkl dnce, ahsma ilikin bir yanl anlamann orta
dan kalkmasna yardmc olur.
Byk yazarlar ve airler ortal kasp kavurduundan
beri duygusal vebay betimlemi ve bununla mcadele etmi
tir. Bu byk kadnlarn ve erkeklerin eserlerini okumu ve
gerekten kavram olanlar, ark duygusal veba kavramyla
tanmladmz alan da bilirler. unu da eklemek gerekir: Bu
byk eserlerin sosyal alana kkl bir etkisi olmamtr. Ne bir d
zene konmu, ne de sosyal idareciler tarafndan yaam emni
yete alan kurumlarn temeli yaplmlardr. Byle yaplsayd
bu tr eserlerden sonra vebann 1933-45 dneminde yaanan
facia boyutuna ulaabilmesi dnlemezdi. Geri edebiyatn
byk ustalarna antlar dikilmitir ama ou zaman sanki
duygusal veba btn eserlerin sahte hayranlkla rtl olarak ka
patld devasa bir mze kurmay iyi bilmi gibi grnyor.
Bunlar yle eserlerdir ki, uygulamada ciddiye alnm olsa
lard her biri dnyay rasyonel biimde ina etmeye yeterdi.
Duygusal vebay kavramaya ve bununla mcadele etmeye
alan ilk kii ben deilim. Ama orgonu kefetmek suretiyle
duygusal vebann anlalabilmesi ve alt edilebilmesi iin salam
bir zemin elde eden ilk doa aratrmacs olduuma inanyo
rum.
Beklenmedik ve anlalmaz eitli felaketlerden 5, 8,10 ve
14 yl sonra bugnk bak am yle: Nasl bakteriyolog haya
tnn amacn bulac hastalklarn kknn kaznmas olarak gr
yorsa, cinsel ekonomi uzmannn vazifesi de duygusal vebann
maskesini indirmek ve dnya nfusunu saran endemi olarak bu
nunla mcadele etmektir. Dnya zamanla doktorluun bu yeni

trne alacaktr. nsanlar kendi ilerindeki ve dlarndaki


duygusal vebay kavramay ve polis, sava veya parti lideri ye360

j
j
!
[

rine bilimsel merkezlere komay reneceklerdir. Polisler,


savalar ve hatta insanl kurtaracaklar da kendi ilerindeki
ve dlarndaki duygusal vebayla ba etmekle ilgilenirler. Ne
de olsa polisle savcnn ii biyopati kaynakl sularla, insanl
kurtaracaklarn ii ise insanlarn aresizlii ve kitlesel biyopatileriyle ilgilidir. Bu andan itibaren, bir tartmada polisin ve
siyasi soruturmann yardmna bavuranlarla bilimsel tart
maya bavuranlar arasnda kesin bir ayrm yapmak istiyoruz.
Bu sayede kimin vebal olduunu, kimin olmadn ayrt et
memiz mmkn olacak. Siyaset ve emniyet tekilat yard
myla yrtlen tartmalara girmeyeceimizi imdiden
vurgulamak isterim. Ancak her trl bilimsel tartmaya ha
zrz; dahas, bunu bekliyoruz.
Sanrm duygusal veba karsndaki aresizliin kaybol
maya balamasnn zaman geldi. Bugne kadar vebamn sal
drlar devrilen bir aa gvdesi veya atdan den bir ta
gibi alglanmt: Byle eyler olur, insann ans varsa kurtu
lur, ans yoksa arpmann etkisiyle lr. Bu andan itibaren
biliyoruz ki aa tesadfen devrilmiyor, ta kendiliinden a
tdan dmyor. Her iki vakada da akl hastas beeri hayvan
larn kendilerini iyice gizleyerek aacn devrilmesini ve tan
dmesini saladklarm artk biliyoruz. Bundan sonras ken
diliinden gelir.
Dolaysyla herhangi bir doktor herhangi bir cinsel eko
nomi uzman hakknda u veya bu "yasad faaliyetten"; bir
politikaa herhangi bir cinsel ekonomi uzman hakknda "ver
gi karmaktan" veya "ocuklar batan karmaktan" veya
"Trokist muhalefetten" tr su duyurusunda bulunursa;
u veya bu cinsel ekonomi uzmannn akl hastas olduu,
kadn hastalarn batan kard, yasad bir genelev al
trd vs., vs. gibi ayialar duyarsak, o zaman bilimsel deil,
emniyete veya siyasete dayal bir tartma ile kar karya ol
duumuzu anlarz. Orgon Enstits'nn tzkleri ve gnde
lik almann gerektirdii hususlar, zellikle bizim duygusal
361

vebann anlan temel nitelikleriyle kyasya mcadele ettii


mizi halka garanti etmektedir.
Biyoloji, psikiyatri ve pedagoji evrensel duygusal vebay
zapt edip bununla veba tayan farelerle mcadelede olduu
gibi acmaszca mcadele etmedii srece, beeri varln hu
zurunun salanacana inanmadmz saklamyoruz, hibir
zaman da saklamadk. Kapsaml, zenli ve son derece titiz kli
nik aratrmalara dayanarak u kanaate vardmz da sakla
myoruz: Karakter nevrozlarn ve karakter nevrozlaryla birlikte
eitli varyasyonlaryla duygusal vebay ortadan kaldrabilmenin tek
yolu, ocuklarn, genlerin ve yetikinlerin doal cinsel yaamlarnn
yeniden tesis edilmesidir.

362

VII
HTYA LE DI DNYA
ARASINDAK TEMEL ATIMAYA
LKN BAZI DNCELER*
nceki blmlerde anlatlanlarn teorik nemini laykyla
takdir edebilmek iin, ok daha geriye gidip genel olarak i
gd kuramma ilikin baz mlahazalarda bulunulmas ge
reklidir. Klinik deneyimler, Freud'un psiik aygtn ikicilik il
kesine dayandna dair temel varsaymn dorulamaya ama
ayn zamanda bu varsaymdaki baz elikileri ortadan kal
drmaya ynelik ok sayda olanak sunmutur. Bu klinik er
evede igdsel drt ile d dnya arasndaki ilikiler so
rununu konunun hak ettii kadar ayrntl anlatmak yersiz
olur. Bununla birlikte, gerek bu almada anlatlanlar ku
ramsal olarak tamamlamak, gerekse analitik psikolojide biyo
lojiye verilen ar arl dengelemek iin, bu konuda baz
noktalan imdiden belirtmek gerekiyor.
Freud'un igd kuramnda, psiik aygtta bir dizi birbi
rine kar etkide bulunan eilimler ile birbirine zt drt ift
leri sralanmaktadr. Kart olmalarna ramen i ie geen
psiik eilimlere dair btnyle benimsenen bu karlatr
mayla Freud -bilinsiz olsa d a- gelecekteki diyalektik-mater( * ) (1948): Organizmadaki orgon enerjisinin kefi,"igdlere"ilikin grlerimizin yeniden
deerlendirilmesini zorunlu klacaktr; igdler FZKSEL ENERJNN somut ilevidir.

363

yalist psikolojinin temellerini atmtr.1 lk bata hayat idame


igdleri (alk) ile cinsel igdler (ak) birbirine kart ola
rak gsterilmiti. Sonralar ykc igd daha dorusu lm
igds cinselliin kartn oluturdu. Asli analitik psikoloji
ego ve d dnya ilkesinden yola kmt; ego libidosu ve nesne li
bidosu kartl buna tekabl ediyordu. Cinsellik ve kayg ztl
psiik aygtn temel ztl olarak grlmemekle birlikte, nevrotik kaygnn aklanmasnda balca rol oynuyordu. lk
bataki bu varsayma gre, libido, harekete gemesinin ve bi
lince ulamasnn ketlenmesi halinde bir anda kaygya dn
r; sonradan Freud cinsellikle kayg arasndaki bu ilintiyi
(kanaatimce ok haksz biimde) yeniden gevetmitir.2 Bu e
itli ztlklarn rastlantsal olarak yan yana durmadklarn, ak
sine i yasalar uyarnca birbirlerinden trediklerini gstermek
artk mmkndr. Mesele yalnzca, hangisinin ilk kartlk ol
duunu ve dier kartlklarn nasl - yani igdsel drt ay
gt zerindeki hangi etkilerin belirlemesiyle- gelitiini
kavramaktr.
Vakalarmzda ve yeterince derinlemesine analiz ettiimiz
baka her vakada, btn tepkilerin temelinde sevgi-nefret zt
lnn deil, eros-lm igds kartlnn da deil, ego
("kii", id=haz egosu) ile d dnya ztlnn yattn saptayabi
liyoruz. Kiinin biyo-psiik btnlnden bata yalnzca bir
aba kaynaklanr; -ister alktan ister cinsellikten dolay
olsun- iteki gerginlikleri giderme abas. Bunun d dnyayla
temas etmeden gereklemesi mmkn deildir. Bu yzden
her canlnn ilk itepisi d dnya ile temas etme abas olmak
(1 ) Kr.: Dialektischer Materialismus und Psychoanalyse (Unter dem Banner des Marxismus,
1929) balkl almam. Her doa bilim, olgular gereklie uygun biimde aratrd lde
materyalist ve diyalektiktir (sonuncusu daima bilinddr). Bu bakmdan, psikanalizin gelecekteki
bir diyalektikmateryalist psikolojinin temellerini att sylendiinde, bu, tecrbeye dayal bil
gilerinin yntemle desteklenmesi anlamna gelir.
(2 )

Hemmung, Symptom und Angst (GesammelteSchriften, Bd. XI.)

364

zorundadr. Psikanalitik anlaya gre alkla libidinal ihtiya


birbirine zt olmakla birlikte bebekte psiik geliimin banda
yine de birbirine gemi durumdadr, nk az blgesindeki
libidinal uyaranlar ("emme hazz") besin alimim garanti eder.
Bu anlay daha fazla aratrlp, biyolog Hartmann'm yzey
gerilimlerinin organlarn btnl zerindeki ilevine dair
grleri sorularmza uyarlandnda, tuhaf ve artc so
nulara yol amaktadr. Hartmann'm (belli ynlerden Kraus
ve Zondet'in aratrmalaryla tamamlanan) kuramnn doru
olmas kouluyla, psiik enerji, insan bedeninin eitli doku
larnda, en ok da vejetatif sistemde ve ilgili organlarda (kan
ve lenf sistemi) oluan ve hcre kimyasma dayanan basit fiz
yolojik ve mekanik yzey gerilimlerinden tryor olmaldr.
Buna gre, fizyo-kimyasal dengede bu gerginliklerin yol at
bozulma, eylemin -olaslkla son tahlilde dnmenin de
(=eylem hazrlnn)- itici gcdr. Ancak, bir incelemenin
de gsterdii gibi, rnein organ dokularnn geime (ozmotik) dengesinde bu bozukluklar ilke olarak iki trldr: Birinin
zellii doku svs kayb sonucunda dokularn bzlmesi, di
erinin zellii ise sv ieriklerin artmas sonucunda organ
dokularnn esnemesidir. Her iki durum da hazszlk yaratr.
Ama birinci durumda yzey geriliminin dmesi sonucunda
dk tansiyon ve buna uygun hazszlk duygusu olumasna
ve yalnzca yeni maddeler almak suretiyle giderilebilmesine
karlk, ikinci durumda asl gerginlik yine duruma uygun hazszlk duygusuyla birlikte ortaya kar, ancak bu kez gerginlik
yalnzca rahatlamak, yani maddeyi darya atmak suretiyle gi
derilebilir. Sadece bu ikinci tr spesifik hazla balantldr, bi
rinci trde ise yalnzca hazszlk kaybolur.
Her iki durumda bir "igdsel drt" mevcuttur; birin
cide alkla susuzluu, kincide btn erojen, yani cinsel ger
ginliklere zg orgazmla boaltmn temel emasn gr
yoruz. Biyolojik-fizyolojik adan, ilkel organizma, rnein bir
tek hcreli, bir besin zerresini almak, yani iteki tansiyon d
365

kln gidermek istedii zaman merkezin iini boaltmak,


periferiyi ise plazmayla an doldurmak, yani germek zorun
dadr. Bizim dilimizle ifade edersek: "Dk tansiyonunu"
(=alk) gidermek amacyla bir libidinal mekanizma yard
myla d dnyaya yaklamak zorundadr. Buna karn b
yme, iftleme, hcre blnmesi tamamen libidinal ilevin
parasdr; bu ilev, periferinin gerilmesi, ardndan rahatla
mas, yani yzey geriliminin azalmasyla kendini gsterir. Do
laysyla cinsel enerji daima aln giderilmesine hizmet
etmekte olup, bunun tersine olarak besin alm, fizyo-kimyasal
bir srele sonunda libidinal gerginliklere yol aan maddeleri
salamaktadr. Besin alm var olmann ve libidinal ilevlerin
temeli ise, libidinal ilevler de retken edimlerin temelleridir,
rnein en ilkel edim olan hareket buna dahildir. Bu biyo-fizyolojik olgular daha gelikin psiik aygt rgtlenmesinde ta
mamen dorulanmaktadr: Alk yceltilemez, oysa cinsel
enerji baka bir ekle dntrlebilir, retkendir. Bunun te
melinde u olgu yatar. Alkta yalnzca olumsuz bir durum or
tadan kaldrlr, haz retilmez; cinsel ihtiyata ise bir boaltm,
yani en basit ekliyle retim olur, stelik rahatlama haz verir;
henz anlalamam olan bir i yasa uyarnca bu haz eylemi
yinelemeye yneltir; bu yinelemenin bellek meselesinin nem
li bir parasn oluturmas mmkndr. Dolaysyla alk or
taya kan bir enerji kaybnn gstergesidir, besin ihtiyacnn
karlanmas edim (enerji harcamas) olarak grnecek bir
enerji retmez, yalnzca bir eksikliin giderilmesi anlamna
gelir. Bu olgu henz aydnlatlmam olsa da, alma beceri
sinin dntrlm libidinal enerji sreci olduu, ayrca a
lmadaki bozukluklarn cinsel ekonomideki bozukluklarla
sk skya ilintili olduu eklindeki deneyime dayanan psika
naliz tezi, sonuta her iki biyolojik temel ihtiya arasndaki be
timlenen farka dayanyor.
imdi abalarn kartl konusuna dnelim. Bu abalarn
-aygtn olas filogenetik (soyolusal) yatknl har i - aslen
366

biyo-psiik btnln ierisinde olmadn, ztlklardan bi


rinin d dnya tarafndan temsil edildiini gryoruz. Bu
gr, Freud'un abalarn ite kart olduklar varsaymyla e
limekte midir? Bunun sz konusu olmadn hemen grebi
liriz. Sorun yalnzca, iteki kartln, iteki ikiciliin, en
bandan beri biyolojik olarak m mevcut olduu, yoksa fiz
yolojik ihtiya aygtnn d dnyayla arpmasyla sonradan
m olumaya baladdr;3 dier bir soru da kii iinde aba
larn ilk kartln drtlerin mi yoksa baka eylerin mi
oluturduudur. ift deerlilikten (ambivalans) yola kalm.
Ayn anda sevgi ve nefret tepkisi anlamnda "duygularda
ift deerlilik" biyolojik bir yasa olmayp, daha ok sosyal du
rumlarn yol at bir geliimin rndr. Yatknlk olarak
mevcut olan tek ey, biyopsiik aygtn, d dnyadan gelen
uyaranlara ift deerlilik diye adlandrdmz kronik bir
tutum haline gelmesi mmkn (zorunlu deil) olacak ekilde
tepki verme becerisidir. Bu fenomen yalnzca st katmanda
nefret ve sevgi abalan arasnda kararsz kalma anlamna
gelir. nceki bir geliim evresine tekabl eden daha derin kat
manda, iki ey arasnda kalma, tereddt, kararszlk ve dier
ift deerlilik gstergeleri, srekli ortaya kmaya alan ve
kayg sonucu eylemi gerekletirmesi devaml ketlenen bir li
bidinal itepiden hareketle anlalmaldr. Sevgi itepisinin ye
rini nefret itepisinin almas ok sk (kompulsif karakterlerde
daima) grlr; bu nefret itepisi hem derinlerde sevgi itepi
sinin hedefini srdrmekte, hem de cinsel itepideki ayn
kayg tarafndan ketlenmektedir. Bylece ilevinin ve oluu
munun derinliine gre ift deerlilie uyan forml vardr:
(3 ) Sanki hazr ihtiya aygtyla d dnya etkilerinin mutlak birztln varsayyormuum gibi
bir yanl anlamay nlemek bakmndan vurgulamak gerekir ki, ihtiya aygtnn kendisi uzun
bir tarihsel evrim geirmitir, soyolu asndan benzer diyalektik srelerden geerek gelimi
olmas gerekir. Evrim teorisi mekaniki bak asnn yerine diyalektik bak asna gemeye
karar verdii anda bu muazzam bir sorun olacaktr.

367

1) "Seni seviyorum ama bu yzden cezalandrlmaktan


korkuyorum." (Sevgi-kayg)
2) "Seni sevmeme izin olmad iin senden nefret ediyo
rum ama nefreti tatmin etmekten korkuyorum." (Nefret-kayg)
3) "Seni seviyor muyum yoksa senden nefret mi ediyorum
bilmiyorum." (Sevgi-nefret)
Buradan ruhsal elikilerin geliim srecine ilikin aa
daki tablo ortaya kmaktadr:
Sonradan narsisizm-nesne libidosu kartl eklinde yeni
den grlen ego-d dnya kartlndan, kiinin iindeki ilk
eliki olarak nce, libido-kayg kartl doar; libido d dn
yaya ulama abas, kayg ise d dnyann verdii hazszlktan tr egoya narsistik geri kan ilk ve en temel ifadesidir.
Baka bir blmde ayrntl olarak gstereceimiz zere, tek
hcrelide yalanc ayaklarn dar uzanmas ve geri ekilmesi,
libidonun "darya uzanmasna" ve "geri ekilmesine" dair
salt bir benzetmeden ok daha fazlasdr. D dnyada yaa
nan hazszlk nce libidonun geri ekilmesine veya kaygyla
"i dnyaya" snmaya (narsistik ka) yol ayorsa, anla
lan o ki tatmin iin sktran ihtiyalarn yaratt hazszlkla
dolu gerginlik kiinin d dnyaya yaklamasna neden olu
yor. D dnya yalnzca haz ve tatmin getirse, kayg fenomeni
olmaz. Ama d dnyadan hazsz ve tehlike ieren uyaranlar
geldii iin, nesne libidosunun abasnn bir kart, yani nar
sistik ka eilimi, olmas gerekir. Bu narsistik kan en ilkel
ifadesi kaygdr. Dnyaya libidinal yaklama ve dnyadan
narsistik ka, istisnasz btn canl organizmalarda grlen
ok ilkel bir ilevin baka kelimelerle anlatmndan baka bir
ey deildir. Tek hcrelide bile bu ilev iki trl plazma ak
mnda kendini gsterir; biri merkez-periferi, dieri periferi-merkez ynnde vuku bulur.4 Dehete kaplnca benzin
(4 ) VVeber'e gre hazszlk duygularna merkezcil, haz duygularna ise merkezka kan ak
elik eder. Ayrca kr. Friedrich Kraus: KlinischeSyzygiologie, AlIgemeineundspeziellePathologie
derPerson. (I.Tiefenperson.) Leipzig, 1926.

368

atmas, korkunca yp titreme, "tylerin diken diken ol


mas", kateksislerin beden periferisinden bedenin iine ka
masna tekabl eder; nedeni periferik damarlarn (ve Musculi
erectores pilorum'un- kl kkne bal dz kaslarm, -.n.) ka
slmas ve merkezdeki damar sisteminin genilemesidir (biri
kime bal kayg). Cinsel uyarlma halinde periferik deri
dokularndaki sv basnc (Turgor basm a), cildin kzarmas
ve scaklk duygusu, bunun tam tersi olup, enerji kateksislerinin gerek fizyolojik gerekse psiik olarak merkez^beden periferisi- dnya ynnde akmasna tekabl eder. Penisin
sertlemesi ve vajinann nemlenmesi, cinsel uyarlma duru
munda gerekleen bu akmn ifadesinden baka bir ey de
ildir. Penisin klmesi ve vajinann kurumas ise, beden
periferisinde enerjinin boallmasnn, kateksislerin ve suyuk
larn merkez ynnde akmasnn ifadesinden baka bir ey de
ildir. Cinsel uyarm-kayg eklindeki ilk kartlk, kiinin
iindeki kii-d dnya temel kartlnn psiik yansmasn
dan ibarettir; bu kartlk sonradan iteki "seni arzuluyorumkorkuyorum" elikisinin psiik gereklii haline gelir. Dola
ysyla kayg daima iteki bir gerginliin mmkn olan yegne
ilk davurumudur. Kaygnn ne ekilde doduu fark etmez;
hareket kabiliyeti ynnde ilerlemenin veya ihtiyacm tatmi
ninin dtan engellenmesi sonucunda ya da enerji kateksislerinin bedenin merkezine kamas sonucunda doabilir. Birinci
durumda birikime bal kayg ya da gncel kayg, ikinci du
rumda ise gerek kayg sz konusudur; bununla birlikte ikinci
durumda zorunlu olarak enerji birikimi ve buna bal olarak
kayg da hsl olur. Bu bakmdan kaygnn her iki biimi de
(birikime bal kayg ve gerek kayg) tek bir temel fenomene,
yani enerji kateksislerinin merkezde birikmesine dayandnlabilir. Ancak arada yle bir fark vardr: Birikime bal kayg
bunun dorudan davurumudur, buna karlk gerek kayg
bata yalnzca bir tehlike beklentisini ifade eder ve kateksisle
rin merkeze kamasndan tr merkezi vejetatif aygtta biri
369

kime yol at zaman ikincil olarak duygulanml kaygya d


nr. Aslen "kendi iine ekilme" eklinde olan ka tepkisi,
sonralar soyolusal adan daha yeni olan bir ka biimiyle
ortaya kar: Tehlike kaynandan uzaklamak; bu ka biimi
hareket aygtnn gelimesine baldr (kassal ka).
Kendi bedeninin iine kamann ve kassal kan yaru sra,
daha gelimi biyolojik rgtlenme evresinde, daha anlaml
ikinci bir tepki vardr: Tehlike nedenini ortadan kaldrmak. Bu
tepki, ykc itepiden baka bir biimde ortaya kamaz.5 Te
meli, narsistik kata ortaya kan birikimden veya kaygdan
kanmadr; dolaysyla aslnda yalnzca gerginlikten kan
mann veya gerginlii gidermenin zel bir trdr. Geliimin
bu evresinde dnyayla ilikinin iki amac olabilir: Ya bir ihti
yatan kaynaklanan istei tatmin etmek (libido) ya da tehlike
kaynan yok etmek suretiyle bir kayg durumundan kan
mak (ykm). teki ilk libido-kayg kartlnn zerinde
imdi ikinci bir kartlk oluur: Libido ("sevgi") ve ykm ("nef
ret). Drt tatmininin her engellenii artk ya libidonun ilk
kart olan kaygy ya da kaygdan kanmak amacyla ortaya
k (genetii) itibariyle daha yeni olan ykma itepisini do
urabilir. Tehlikeye tepkinin irrasyonel nedenlerle sabitleme
si durumunda iki karakter biimi bu iki tepki trne tekabl
eder: Histerik tehlikeden kaar, kompulsif karakter tehlike
kaynan yok etmek ister. Mazoist karakter ne nesneye genital-libidinal yaklama becerisine, ne de tehlike kaynan
yok etmeye ynelik dorudan ykc eilime sahip olduu iin,
dolayl olarak ifade etmek suretiyle, arptlm biimde nes
(5 ) stenirse al giderme srelerinde, besinin ezilip yutulmasnda bile ykc bir itepi g
rlebilir. 0 zaman ykma drts birincil bir biyolojik yatknlk olur. Ancak, yok etme maksatl y
kclk ile al giderme amacna ynelik ykclk arasndaki fark gz ard edilmemelidir. Sadece
birincisi bamsz drt yn olarak grlebilir, buna karn kincisi yalnzca bir aratr. Birincisinde
ykm znel olarak istenir, kincisinde ise sadece nesnel olarak mevcuttur. Eylemin itici gc
ykclk deil, alktr. Fakat her iki durumda da ykm bata kiinin dndaki bir nesneyi hedef
alr.

370

neye kendisini sevmesi, yani libidinal rahatlamaya izin verme


si ve bunu salamas iin yalvarmak suretiyle iteki gergin
likleri zmeye almak zorundadr. Bunda asla baarl ola
mayaca aikrdr.
kinci kart ikilinin (libido-ykm) ilevi, d dnyann yal
nzca libidinal tatmini deil, ykm drtsnn tatminini de
engellemesi sonucunda yeniden deiime urar. Ykc ama
lar yine cezalandrma tehdidiyle engellenir; engelleme her y
kc itepiyi kaygyla doldurmak suretiyle narsistik ka
eilimini glendirir. Drdnc bir kartlk ortaya kar: Y
kc itepi ve kayg; kiilik yapsnda yzeye ok yakn olmasma
ramen Adler'in btn bireysel psikolojisi bu kartln te
sine gememitir. abalarn dnyayla her atmasnn ardn
dan psiik aygtta srekli yeni kart abalar oluturma sreci
ilerler. Ykc eilim bir yandan kiinin libidinal amalaryla
glenir; libidonun her engellenii ykc amalara yol aar,
bunlar da kolayca sadizme dnebilir, nk sadizm ykc
ve libidinal amac kendinde birletirir. Dier taraftan kayg ei
limi ile kayg yaratan gerginliklerden mutat ykc biimde ka
nma veya bunlar zme amac ykcl glendirir. Ancak,
ortaya kan bu yeni amalarn her biri d dnyay cezaland
rc bir tutum almaya kkrtt iin, kesintiye uralamayan
bir dng olumas doaldr; dng bir libidinal boaltmn
kayg yaratan ilk engellenmesiyle balar. Saldrgan itepilerin
cezayla tehdit eden d dnya tarafndan ketlenmesi, kaygy
artrr ve libido boaltmn o zamana kadar olduundan ok
daha fazla engeller; bununla kalmayp, dnyaya ynelik ykc
itepileri ksmen egoya kar dndrmek suretiyle yeni bir
kartlk retir, bylece ykm drtsne zykm drtsn, sa
dizme mazoizmi kart olarak ekler.
Sululuk duygusu bu balamda sonradan ortaya kan bir
neticedir, ayn nesneye duyulan sevgiyle nefretin atmasnn
sonucudur. Dinamik adan sululuk duygusu ketlenen sal371

drganlm younluuna uygundur, bu younluk ketleyen


kaygnn younluuyla ayndr.
Psiik srelere ilikin olarak nevrozlarn, zelde mazoiz
min, klinik incelemelerinden tretilen kuramsal tablodan iki
ey anlalmaktadr.
1) ocuklarn dorudan gzlemlenmesinden de grld
zere, mazoizm geliimde ok ge ortaya kan bir sonu
tur. Genelde ender olarak 3 veya 4 yandan nce ortaya kar;
srf bu nedenle bir biyolojik birincil drtnn davurumu ol
mas mmkn deildir.
2) Psiik aygtn, lm drts tretmeye elverili olduk
lar dnlen btn fenomenlerinin maskesini indirmek ve
aslnda dnyadan narsistik (kassal deil) kan gstergeleri
ve sonulan olduunu gstermek mmkndr: Kendine zarar
verme kiinin kendisine dndrlen ykcln davurumu
dur. Kronik nevrotik sreler sonucunda bedenen kme, cin
sel ekonomideki kronik bozukluun, zlmemi i gerginlik
lerin (ki fizyolojik temele dayanmaktadrlar) kronik etkisinin
sonucudur; yani nesnel temeli olan ama znel olarak istenme
yen kronik ruhsal acnn neticesidir. Bilinli olarak lme, hu
zura, var olmamaya ("Nirvana lkesi") zlem duyma yalnzca
cinsel, zellikle gnital tatminsizlik ve umutsuzluk bulunmas
kouluyla grlmekte olup, nihai boyun eiin, artk salt hazszlkla dolu olan bu gereklikten hilie kan davurumu
dur. Libidonun nceliinden tr bu hilik, libidinal hedefin
(rnein ana rahminde dinlenmek, anne tarafndan baklmakve korunmak) baka bir tr olarak temsilinden baka bir ey
deildir. Libidonun d dnya ynnn tersine olan, yani
kiinin egosuna geri ekilmeye tekabl eden her yn (tek ke
limeyle: btn narsistik gerileme fenomenleri) lm igd
snn varlna delil olarak ileri srlmtr; oysa bunlar
libidinal ihtiyalann tatmininin ve aln dindirilmesinin top
lum dzenimiz veya dnyann baka etkileri tarafndan reel
olarak engellenmesine gsterilen tepkilerden baka bir ey de372

ildirler. Hibir somut vesile olmad halde bu tepki gncel


olarak tam gelimise, tam da analiz teknii, libidonun ilk o
cukluktaki engellenmelerinin dnyadan egoya ka zorunlu
kldn ve sonralar kiinin dnyann sunduu haz olanak
larndan yararlanamamasma yol aan bir psiik yap yaratt
n ispatlamamz salar. zellikle melankoli (ki byk bir
hevesle lm igdsne kant olarak gsterilir) intihar ei
limlerinin, engellenmi oral evre ile genital ilevlerin tamamen
ketlenmesi sonucunda gerekleen oral taklma zerine ku
rulu muazzam bir styapy temsil ettiklerini apak gster
mektedir. Bu styapnn temelinde ayrca, bu erken evreye has
olup snrsz libido birikiminin trmandrd ok gelimi bir
ykc itepi vardr. Ketlenmi ve geri dndrlm olan bu
itepinin, zykmdan baka bir k yolu bulmas mmkn de
ildir. Dolaysyla zykm, insan biyolojik olarak buna zorlan
d, bunu "istedii" iin deil, tersine gereklik ite katlanl
maz hale gelen ve ancak zykmla giderilebilecek olan ger
ginlikler yaratt iin gerekleir.
Nasl d dnya yzde yz hazsz bir d gereklik haline
gelmise, kiinin drt aygt da yzde yz hazsz bir i ger
eklie dnmtr. Bununla birlikte, yaamn temel itici
gc rahatlama olana (ki haz elde etmekle ayn anlama
gelir) ieren gerginlik olduu iin, dta ve ite bu olanaklar
dan yoksun braklan bir canl kanlmaz olarak artk yaa
may istemeyecektir. zykm, biricik ve son rahatlama olana
haline gelir. Bu bakmdan yle diyebiliriz: Haz-hazszlk
ilkesi lme isteinde bile dile gelir.
Bunun dndaki her gr, derine inen klinik bulgular
gz ard eder, meseleyi gerek dnyamzn yapsna gre tar
tmaktan (ki sosyal dzenin eletirilmesine yol aar) kanr
ve hastaya yardm edecek en iyi olanaktan, analizden yoksun
kalr. nk analizle hastann bu dnyann cezalarna ynelik
korkusunu yenmesini ve iindeki gerginlikleri, biyolojik, fiz
yolojik bakmdan ve cinsel ekonomi asndan kusursuz yol
373

olan salkl cinsel tatmin ve olas yceltme yoluyla zmesini


salamak mmkndr.
Mazoizmle ilgili olgular birincil cezalandrlma ihtiyac
varsaymn geersiz klmaktadr. Mazoizmde yoksa baka
hastalk biimlerinde bunu bulmak ok zordur. Ac ekme ger
ektir, nesnel olarak mevcuttur ve znel olarak arzu edilme
mektedir. Kendini alaltma, genital idi edilme tehlikesine
kar bir korunma mekanizmasdr; kendine zarar verme, ger
ekten korkulan cezalara kar korunma amacyla daha yumu
ak cezalarla erken davranmaktr; dayak fantezileri sululuk
duymadan rahatlama salayan son olanaklardr. Nevrozlara
ilikin ilk forml, yani nevrozun cinsel drtnn istemiyle,
cinsel faaliyetten tr ataerkil toplumdan beklenen gerek
ceza korkusunun atmasndan ortaya kt, hakl olarak
hl geerlidir. Ancak, bu formlden hareketle nevroz kura
mndan kardmz sonular da tmyle farkl bak alar
ieriyor. Ac ekme toplumdan kaynaklanyor; o zaman top
lumun niin ac yarattn ve kimin bundan kar olduunu
sormak hakkmzdr. Psiik atmann bir yansn oluturan
engellemenin toplum dzenimizin koullanndan kaynaklan
d, mantken Freud'un asli formlnden (engelleme d dn
yadan kaynaklanr) kan sonutur. Ama lm igds
varsaymnn bu forml ne kadar sildiini, rnein Benedek'in u uslamlamas kantlyor: "kicilie dayanan igd
kuramn yalnzca eski igd kuram anlamnda geerli k
larsak, bir boluk ortaya kyor. O zaman insann iinde dnsel
drtye kar alan mekanizmalarn hangi nedenle olutuk
lar sorusu cevapsz kalyor." lm igds varsaym, insa
nn cinsel igdye kar alan "i mekanizmalarnn" ahlaki
ketlemeler olarak toplumun yasaklarn temsil ettii olgusunu
bu derece unutturuyor ite. Dolaysyla, lm igdsnn,
eski kuramm tutarllkla srdrlmesi halinde gnmz top
lum yapsndan tretilen olgular biyolojik adan izah etmesi
gerektiini bouna iddia etmiyoruz. Geriye insanlarn ektii
374

aclarn msebbibi olarak grlen "stesinden gelinemeyen


ykc itepilerin" temelinin biyolojik deil sosyal olduunu,
saldrganl ba edilemeyen bir istek haline getiren eyin cin
selliin otoriter eitimle ketlenmesi olduunu, yani ketlenen
cinsel enerjinin ykcla dntn kantlamak kalyor.
Kltrel yaammzda zykm gibi grnen olgular ise "zykm drtlerinin" deil, zel sektre dayal toplumda cinsel
yaamn bastrlmasndan kan olan bir tabakann ok gerek
olan ykc amalannm davurumlardr.

375

III
PSKANALZDEN
ORGON
BYOFZNE

I
PSK TEMAS VE
VEJETATF AKIM
nsz
Bu makale, Austos 1934'te Luzem'de 13. Uluslararas Psi
kanaliz Kongresi'nde yaptm konumann ayrntlarla ge
niletilmi halidir. Karakter Analizi (1933) kitabmda genel ola
rak anlatm olduum, karakter analizi ve klinik almalarla
ilgili zor olgulara ve konulara ilikin incelemelerin devam ni
teliindedir. ncelikle, kitapta ele alnmam olan iki grup ol
guyu aydnlatmaya alyor: 1. Psiik temas yokluu ile temasn
yerini tutan mekanizmalar. 2. Duygusal yaamn vejetatifve psiik
davurumlarnn elikili birlii. Makalem bu noktada dorudan,
Siyasi Psikoloji ve Cinsel Ekonomi Dergisi (Zeitschrift f r politische Psychologie und Sexualkonomie)'nin 2. ve 3/4. saylarnda

yaymlanan "vejetatif yaamn temel kartl"na dair al


mamn devamdr.
Bu makale de, halen bilinen ve kesinlik kazanm husus
lardan, aydnlatlmam olan beden-ruh ilikileri sorununa
doru atlm ve elbette klinik adan salam temellere otur
tulmu kk bir admdr. Belirttiim karakter analizi tekni
inin uygulanmas, balardaki teknik zorluklar at zaman
her analisti bulgularn doruluunu kontrol edebilecek du
ruma getirecektir.
"Btnlk" sorunu ile ruhsal-bedensel ilevlerin birlii
konularnda baka yazarlarn eserlerinde anlatlan grler
379

kastl olarak tartlmamtr. Cinsel ekonomi konuya nor


malde ihmal edilmi bir fenomen olan orgazm perspektifin
den yaklamakta ve bu erevede bilinli olarak diyalektik
materyalizm yntemini kullanmaktadr. Yalnzca bu neden
bile eletirel bir tartma iin henz erken olduunu gsterir,
nk byle bir eletiri iin kendi grmn bir lde tam
olmas ve orgazm sorunuyla ilgili olarak dier yazarlarn
gr bildirmi olmalan gerekir ki, bunlarn ikisi de yoktur.
Freud'un lm igds kuramnn klinik adan redde
dilmesi hakl bir n e d e n le srdrlmek zorundayd. zellikle
Nirvana'ya ulama denilen abayla ilgili olarak yaptm de
rinlemesine analizler, lm igds varsaymnn olgular ko
nusunda henz yaplmas mmkn olmayan bir izahat
peinen yapmak istedii, stelik bunu yanltc ynde yap
maya alt eklindeki grm pekitirmitir (kr. "lm
dncesi konusunda" balkl blm).
Belki bu makale, diyalektik-materyalist1 yaklama sahip
psikanalistlere, gen cinsel ekonomistlere ve karakter analiz
cilerine, karakter analizi tekniinin uygulanmasnda biraz ku
ramsal netlik ve ie yarar yardm salamaya nceki makale
lerden daha uygundur. Karakter analizinin ruhsal bozukluk
lara bak ve uygulad teknik, temas yokluunun ve temas
korkusunun kefedilmesi sonucunda yeni bir ivme kazanm
tr. Bu makalede anlatlanlarn ok gemeden eksik, belki de
u veya bu hususta yanl olduklarnn anlalmas mmkn
dr. Bunun kantlayaca tek ey, yeni bir bak asnn geli
mesine ancak ve ancak uygulamada yaayarak ayak uydurulabilecei olur. Karakter analizi tekniini ciddiyetle renmeye
alanlar, psiik temas davran ile vejetatif uyarlganlk ara
(1 ) Reich orgon enerjisinin kefinden sonra bu kavram artk kullanmamtr. "Engelsin AntiDhringadl eserinde ana hatlanyla anlatld ekliyle diyalektik materyalizm gelierek biyofiziksel
ilevselcilie dnmtr." (Wilhelm Reich)
Marry Higgins (The Wilhelm Reich Infant Trust Fund yneticisi, - n .)

380

sndaki bu makalede ilk kez anlatlan balamlar klinik al


malar srasnda tanmakta ve deerlendirmekte zorluk ek
meyeceklerdir. Bu ilintiler, psikoterapiyle ilgili almamz
gnmzdeki psikoterapinin mistik atmosferinden kar
maya, bununla kalmayp elverili koullar alnda normalde
elde edilmesi mmkn olmayan en gzel baarlar garantile
meye uygundur. Yine de terapi hususunda ar hevesli olma
mak gerektii konusunda uyarmalym. Karakter analizinin
stnl bugn kantlanm durumdadr. Bununla birlikte
karakter analizi tedavisinin tam da son dura, zellikle or
gazmla ilgili temas korkusunun yeniden tesis edilip almas,
gerek nitelii itibariyle henz pek az anlalm olup, bu yz
den bunda yeterli hkimiyet salanamamtr. Dostlar bile or
gazm kuramn en kaba biimde yanl anlyor, zellikle de
-genelde orgazm ncesi uyarlmayla kartrlan- orgazma
kendini brakmann ketlenmemi istemdlm bilmiyor.
Ama hi kuku yok ki karakter analiziyle tedavi orgazm me
selesinde kesinlik salanmadan dzgn sonulanrsa bu sa
dece ye sadece rastlant eseri olabilir.
Son psikanaliz kongresinde verdiim ve bu makalenin te
melini oluturan konferans Uluslararas Psikanaliz Birlii'ne
yeliimin de sonu olmutur. Birlik ynetimi artk grle
rimle zdelemeyi istememitir.
ubat 1935

Wilhelm Reich

1. gdsel Drt-D Dnya Kartl


Temelinde Gelimeler
ncelikle, almamn psikanalizin hangi eski grlerin
den yola ktn hatrlatmak isterim. Bu hareket noktasn bil
meden karakter analizi aratrmasndan elde edilen sonular
anlamak mmkn deildir.
381

lk psikanalitik grler igdsel drt ile d dnya at


masndan yola kmtr. Bu temel bak asnn tamamen bu
gnk kuramlarn altnda kalm olmas, hl hakl olarak
geerli olduu, her klinisyenin her vakada bunu apak kav
rad ve btn analitik psikolojinin en verimli forml ol
duu gereini deitirmez. Bu bak asnn nda, psiik
sre, drtnn talebiyle bunun dtan engellenmesi arasn
daki atmann sonucu olarak kendini gsterir. Bu uyumaz
lk ancak ikincil olarak arzularla kendini yoksun brakma
arasnda bir i atmaya dnr. Kendini yoksun brakma,
"i ahlak" denilen eyin temel zelliidir. Psiik atma ko
nusunda bu formlden hangi kuramsal temel bak alarnn
doduunu her uygun vesileyle yinelemeye alyorum. Dr
tnn engellenmesinin kayna ararld zaman psikoloji
snrlarnn tesine geilerek sosyoloji alanna girilir ve psikolojidekinden tmyle farkl sorunlarla karlalr. Toplumun
hangi nedenle drtnn engellenmesini ve bastrlmasn is
tedii sorusu artk psikolojiyle yantlanamaz. Belirli dnem
lerde buna yol aan ey, toplumsal, daha dar anlamda ise do
rudan ekonomik karlardr.2 Kartlarmn beni bilime kar
trmakla sulad siyaset, dorudan bu son derece bilimsel
(hatta tek bilimsel demek isterim) uslamlamayla sk skya
balantldr. Bir gen doal cinsel drtsnn ketlenmesinin
tabii (diyelim ki lm igds sonucu) olmadn, tersine
gnmzdeki sosyal otoritelerin belirli karlarndan kaynak
landn ve anne babalarla retmenlerin yalnzca bu sosyal
otoritenin bilinsiz icra organlar olduklarn rendiinde,
buna sadece son derece ilgin bir bilimsel tez olarak bakma
yacaktr. Aksine kendi yaamndaki sefaleti kavrayacak, yaa
mnn tanrsal kkenini inkr edecek, anne babasna ve onlar
grevlendirenlere isyan etmeye balayacaktr. Hatta belki de
(2 ) Der Einbruch der Sexualmoral, II. Auflage, 1934. Gzden geirilmi basm: Der Einbruch der
sexuellen Zwangsmoral, Kln, 1972.

382

ilk kez eletirmeye ve konu zerinde kafa yormaya balaya


caktr. Cinsel politika kavram altnda zetlediim birok so
nutan biri yalnzca budur.3
Egonun grevinin, sonradan ahlak veya ite drty ketleme eklinde iletirilen bu tr sosyal etkiler ile biyolojik ih
tiyalar arasnda araclk etmek olduunu biliyoruz. Biyolojik
ihtiyalarn psiik davurumlarm (ksaca id fenomenlerini)
izlemeye devam edersek, fizyoloji ile biyoloji alanlarnn ba
lad snra ularz. Bu alanlar da, sosyolojiyi ilgilendiren
alanlar da psikolojik aratrma yntemiyle anlayamayz. Bu
noktada muhaliflerimle aramda nemli bir uyumazlk vardr.
Ben kendimi psikolojik yntemin snrlarn tanmak zorunda
hissediyorum, muhaliflerimse sosyolojiyi ve biyolojiyi psikolojiletiriyorlar. Bu durumda, aratrmamn konusunun tam
da vejetatif uyarmlar karakterden, yani psiik oluumlardan
psikolojik bir yntemin yardmyla gelitirmek olmas akn
lk yaratacaktr. Kendi ilkemi ineme suunu mu iliyorum
acaba? En iyisi bu sorunun yantn sonraya brakalm.

2. Baz Teknik nkoullar


lk nce kuramsal bilgi yntemimizin ierdii bir hata kay
nandan kurtulmazsak, psiik aygt ile vejetatif uyarlma ara
(3) Cinsellii bastrmann sosyal kkenli olduu bilgisinden ortaya kan sosyal, yani siyasi
uygulamadr bu. 13. Psikanaliz Kongresi'nde Bernfeld tarafndan savunulan, ergenin cinsel ili
kisinin kt eitim koullarndan kaynakland gr, gencin nevrotik sululuk duygulann
dorulamaktan baka bir ie yaramaz. Geri bu gr btn rahipleri ve "nesnel zihniyetin" bek
ilerini memnun edecektir, ama bunun dnda ergenlik meselesini zmek yerine gizleyecek,
dnsel ekonomi erevesinde genlere ynelik her olumlu yardma dman olacaktr. Yine de er
genliin geliimi meselesi kesinlikle vejetatif uyarlma ile psiik davran arasndaki ilikiler er
evesine dahildir; genliin ergenlik geliimini belirleyen unsurun esas olarak toplum tarafndan
dnsel yaamlarnn engellenmesi olduu gereinin rtbas edilmesine ve "nesnel bilim'tarafindan
grmezden gelinmesine ramen. nk vejetatif retilen cinsel enerjinin salkl m yoksa
nevrotik biimde mi dzene sokulduu konusu en bata toplumun genlii yapsal ve maddi
bakmdan nasl tehiz ettiine baldr.

383

snda burada gstermeye altm ilikiler anlalmayacaktr.


almalarmzda kuram ile uygulama ayrlmaz biimde i ie
gemitir. Yanl bir kuramsal temel yaklamn yanl bir teknie
yol amas ve yanl bir tekniin yanl kuramsal grler dourmas
kanlmazdr. lm igds kuramnn kt kaynaklar

bulmaya altmzda, baka bir blmde anlattm sosyal


nedenlerin dnda zellikle teknik nedenler buluruz. Viyana
psikanaliz terapisi semineri almalarna katlm olan birok
kii, hastalarmzn gizli olumsuz aktarm meselesini kuram ve
uygulama asndan zmekte ne kadar zorlandmz ku
kusuz hatrlayacaktr.
Olumsuz aktarm, klinik olgu olarak kuramsal adan
Freud tarafndan formle edildikten ok sonra, ancak 1923
-1930 yllan arasnda ibirlii yapmak suretiyle pratikte kav
radmz rahatlkla ileri srlebilir. Freud'un lm igds
kuramn zerine ina ettii klinik temel, "olumsuz teraptik
tepki" denilen husustur. Bu forml, baz hastalarmzn analiz
srasndaki yorumlarmza iyilemede ilerleme kaydetmek
deil, aksine nevrotik tepkilerini daha da gl gelitirmek
suretiyle cevap vermelerini ifade ediyor. Freud, burada has
tay saaltm almalarna kar direnmeye ve nevrozunu,
yani acsn inatla srdrmeye zorlayan bir bilind sululuk
duygusunun veya -bundan sonra adlandrd ekliyle- "ce
zalandrlma ihtiyacnn" sz konusu olduunu varsaymt.
Ego ve d'in yaymlanmasn takip eden ilk yllarda ayn kana
atte olduumu ve ancak zamanla bunun doruluundan
kuku duymaya baladm itiraf ediyorum. Teknikle ilgili
olarak bilahare Viyana Semineri'ne sunulan raporlardan an
lald ki, hastalann bastrlm nefretten kaynaklanan olum
suz eilimleri hi veya son derece yetersiz biimde analiz
edilmiti. Ayrca, neredeyse yalnzca sevgi arayndan kay
naklanan olumlu aktarmlarla allm, bunda en deneyimli
analistler bile istisna tekil etmemi ve zellikle de gizli, rtk,
bastrlm nefret ou zaman olumlu aktarm olarak grl
384

mt. Olumsuz teraptik tepki zerindeki sr perdesi ilk ola


rak o zaman aralanmaya balad. Bu olguyu ancak skandinav
psikanalistlerin 1934'te Oslo'da yaptklar kongrelerinden
hemen nce doru biimde formle edebildim. Yaptmz
analizle psiik enerjileri serbest klyoruz; bunlar boaltm iin
bask yapyorlar. Hastann aktarmlar, tamamen veya arlkl
olarak veya en bandan itibaren olumlu aktarmlar olarak ana
liz edilirse, olumsuz davurumlar analizden nce kkl bi
imde ortaya karlmazsa, sonu yle olur. Serbest kalan
sevgi istekleri tatmin iin bask yaparlar ve analiz srasnda
kat engellemeyle, ksmen de sevgi nesnesine ynelik bastrl
m nefret itepilerinden oluan i bariyerlerle karlarlar.
zetle, bu durumda biz sevgi itepilerini "zgrletirdii
mizi" sanrz, oysa gerekte hasta sevme becerisinden yoksun
durumda kalmaya devam etmitir.
Psiik aygtn yasalarna gre, engellenmi sevgi nefrete
dnr; bilindnda kalan, ortaya kmam nefret itepileri,
yapay biimde retilmi bu nefrete mknas etkisi yapar. kisi
birleerek glenir, bu ikincil nefret de bilindma kayar ve
boaltlamad iin zykma ynelik amalara dnr. Dolay
syla vakalarmzda saptadmz cezalandrlma ihtiyac, daha
1926'da Alexander/a kar polemiimde gsterdiim gibi, nevrotik atmann nedeni deil sonucudur. Ve olumsuz teraptik
tepki, gizli olumsuz aktarmn idaresiyle ilgili tekniin gelitirilme
mi olmasnn bir neticesiydi. Bu grn doruluuna kant ola

rak, iki kurala uyulduu takdirde olumsuz teraptik tepki


grlmediini syleyebilirim. Birincisi dier her eyden nce
hastann gizli olumsuz tutumu ortaya karlmal, bilincine
varmas ve serbest kalan btn saldrganln boaltm sa
lanmaldr; ayrca her mazoist itepi birincil bir zykm is
tencinin davurumu olarak deil, gerekte d dnyann
nesnelerine ynelik bir saldrganlk olarak ele alnmaldr.
kinci kural, hastalarmzn olumlu sevgi ifadelerini bunlar
nefrete, yani d krkl tepkilerine dnnceye veya nihai
385

olarak genital ensest fantezilerinde younlancaya kadar ana


liz etmemektir. Bu noktada bir itirazla karlayorum. Karak
ter analizi tekniine ilikin ilk grlerimi anlattmda Freud'
dan bu itiraz duymutum; zaman zaman neredeyse btn
meslektalarmdan da sklkla duydum. yle diyorlard:
Seim yaplamaz, her ey ortaya k srasna gre ele alnma
ldr. Bu itiraza cevabm Karakter Analizi kitabmda vermitim,
bu yzden yinelememe gerek yok. Yine de bu itiraz, son yl
larda savunduum teknik yntemin kuramn ilke olarak ak
lamaya vesile oluturuyor. imdi bunu ksaca zetlemek
istiyorum, nk kuramsal sonularn ve bu sonulara ula
may salayan aralarn anlalmas bakmndan bunun bilin
mesi elzemdir.
Analiz tekniinin ilk grevi, bilindm bilin dzeyine
karmaktr. Buna yorumlama diyoruz. Bunu belirleyen ey
topik bak asdr. Freud'un teknikte yaklak 20 yl nce yap
t deiiklie gre yorum lam a srasnda ayrca, bilind
psiik malzeme ile yorumumuz arasnda direnler bulundu
unu dikkate almalyz; yorumun saaltma ilevini yerine
getirmesi isteniyorsa bu direnleri ortadan kaldrmak zorun
dayz. Bu bak as psiik srecin dinamiine tekabl eder.
Denetimli analiz seanslarnda ve teknikle ilgili seminerlerde
edinilen deneyimlere bakarak, analistlerin kuramsa1 olarak bu
bak alarn bildikleri ama uygulamada ounlukla birinci,
yani topik bak asn uyguladklar ve uygulamaya devam
ettikleri sylenebilir. Gerek Stekel'in gerekse Rank'm analiz
almasna ilikin grleri bunu en katksz biimde gste
riyor. Ancak, uygulamada hepimizin dinamik bak asn az
ok ihmal ettiimizi kabul etmezsek, zeletiriden yoksun ol
duumuzu gsteririz; ihmalin tek nedeni bunun nasl uygu
lanacan bilmeyiimizdi.
Karakter analizi, teknikteki topik ve dinamik bak alarna
yapsal ve ekonomik bak alarn ekliyor. alma yntemimi
zin bylece psiik srece dair btn grlerimizi kapsamas,
386

uygulamada -en azndan benim iin - , bilind ieriklerin


dorudan yorumundan diren tekniine geite olduundan
ok daha kkl deiikliklere yol at. Yapsal ve ekonomik
bak asn dahil edince, o anda ne ortaya kysa onu analiz
etmek gerektii grnde srar etmek olanaksz oldu. Baz
ayrntl ilkeleri aktarmak istiyorum; bu erevede yalnzca,
Karakter Analizi kitabnda klinik adan etraflca temellendirmeye altm hususu yineleyeceim:
Bir seans srasnda sunulan malzeme ok eitlidir; gerek
eitli psiik katmanlardan, gerekse geliimin eitli tarihsel
evrelerinden kaynaklanr. Yani teraptik ve dinamik adan
edeer deildir. Cinsel ekonomi bize kat biimde belirlenmi
bir yol dayatr. Bu yol hastann genital evre ncesine ait ve
olumsuz tutumlarnn zlmesiyle balar ve serbest kalan
btn psiik enerjinin genital aygtta toplanmasyla biter. Or
gazm becerisinin tesis edilmesi (ki orgazm kuramnm mantkl
sonucudur) terapinin en nemli nihai hedefidir.
Tarihsel nedenlerle baka yere itilmi duygulan, en bata
karakter davrann kararllkla analiz etmek suretiyle te
melde yalnzca gncel ekli davran biimlerinden szerek
yzeye karmak, bunlan ocukluktaki dnce ierikleriyle
yeniden ilikilendirmek ve bylece zmek gerektii de, eko
nomik bak asyla belirlenmitir.
Bu yzden karakter analizi, hastann kendi yapsna uygun be
lirli bir plana gre ilerleyen psiik bir operasyondur.

ieriklerin, atmalarn ve yaplarn sonsuz eitliliine


ramen, doru yaplan karakter analizlerinde aadaki tipik
aamalar grlr:
Zrhn karakter analiziyle gevetilmesi;
Karakter zrhnn delinmesi, daha dorusu nevrotik den
genin kesin olarak yok edilmesi;
En derinde bulunan son derece duygu ykl malzemenin
ortaya kmas, ocukluktaki histerinin yeniden etkinlemesi;
387

Ortaya kan malzemenin direnle karlamadan derinle


mesine ilenmesi; libidonun genital evre ncesi balardan
zlerek ortaya karlmas;
ocukluktaki genital kaygnn (birikim nevrozunun) ve
genital cinselliin yeniden etkinlemesi;
Orgazm kaygsnn ortaya kmas ve orgazm gcnn
tesis edilmesi; ilev kapasitesinin neredeyse tam olarak tesis
edilmesi buna baldr.
Genital cinselliin tesis edilmesi bugn birok analiste ok
tabii grnd halde, orgazm gc bilinmiyor ve kabul gr
myor. "Drtlerin knanmas" ve yceltme, 1923'e kadar te
rapinin kabul gren yegne hedefleriydi. ktidarszlkla cinsel
soukluk, nevrotik organizmann spesifik belirtileri olarak
deil, mevcut olabilen ya da olmayabilen belirtiler arasnda
grlyordu. Geri orgazmm ve doruk noktasnn varl bi
liniyordu ama "tamamen sorunsuz orgazm" yaanan ynla
ar nevroz vakalar olduu iddia ediliyordu; yani orgazmn
cinsel ekonomi asndan doas ve ilevi bilinmiyordu. Nev
rozlar genel olarak cinsel bozukluun davurumu olarak
kabul ediliyordu. Cinsel ekonomik bak asna gre ise nev
rozlar genital cinsellikte bozukluk olmadan ortaya kamazlar
ve bu bozukluk ortadan kaldrlmadka iyiletirilemezler.
Freud, Sachs, Nunberg, Deutsch, Alexander ve dier analist
lerin ou, genital cinselliin psikoekonomik ve teraptik ne
mine dair grm reddetmilerdir. Freud'un Psikanalize
Giri D ersleri'nde (1933!) genital orgazmla ilgili sorunlar hi
zikredilmez; Nunberg'in nevroz kuramnda da. Bu yzden
nevrozun enerjisini nereden ald sorusu cevapsz kalmtr.
Orgazmn ilevinin nevroz kuramna dahil edilmesi teden
beri rahatsz edici bulunmu ve reddedilmitir. Aslnda bu
nunla ilgili aratrma psikanaliz aratrmalarna deil, fizyo
lojiye giren alanlara dayanyordu4. Ferenczi'nin genital cin
(4 )

Kr. "Zur Triebenergetik" balkl almam (1923). Frhe Schriften /'de (Kln, 1977) vardr.

388

sellik kuram gelitirme giriimleri, fizyolojik ve biyolojik fe


nomenleri psikolojiletirmekten ibaretti. Orgazm psiik bir ey
deildir, aksine yalnzca ve yalnzca btn psiik faaliyetin vejetatif temel ileve indirgenmesi suretiyle, yani tam da psiik
fantezi ve tasarm faaliyetinin devre d kalmas suretiyle ger
ekleen bir fenomendir. Yine de psiik ekonominin ana soru
nudur. Orgazmm psikolojiye dahil edilmesi, ruhsal alanda
nicelik faktrnn somut olarak tedavisini salam ve psiik
yaamn fizyolojik daha dorusu vejetatif etmenle ilikisini
tesis etmitir. Bununla kalmayp nevrotik srece ilikin psikanalitik grte nemli bir deiiklik yaplmasn zorunlu kl
mtr. Eskiden dipus kompleksinin varl nevrotik
hastaln aklamas olarak dnlyordu, imdi ise bu tez
iptal edilmese de greceli hale getirilmitir. yle ki, cukebeveyn atmas ancak ocuun bozuk cinsel ekonomisi
yznden patojen hale gelir ve bylece libido ekonomisini
dzeltme becerisindeki bozukluun yetikinlikte srmesine
temel oluturur; enerjisini tam da olumasna katkda bulun
duu eyden, yani genital cinsel enerji birikiminden alr.5 Bu
ekilde arlk, yaananlarn ieriinden vejetatif enerji ekono
misine kaymtr.
Bu yzden hastann ilk bata sunduu malzemenin, ge
mii hakknda verdii bilgilerin az veya ok olmasnn nemi
azalmtr. Bunun yerine, vejetatif enerjilerin oluturduu g
younlamalarna benzer etkide bulunan yaantlarn gerekten
doru biimde elde edilip edilmedii sorusu belirleyici olmu
tur.
Cinsel ekonomiye olumlu bakan ama nevroz kuramnda
ortaya kan bu gr ayrlnn geliimini yaamad iin
orgazm meselesinin arlkl nemini kavramayan birok ana
list vardr. Orgazm bozukluunun fizyolojik fenomenlerine ve
(5 ) Kr. Die Funktion des Orgasmus (1927) adl kitabmda anlatlan psikonevrozla gncel nevroz
arasndaki ilikiler. Ayrca bkz. Die Funktion des Orgasmus, Kln, 1969.

389

bunlarn psiik temsilcilerine nfuz etmenin tek yolunun


karakter analizi teknii olduu ve bu tekniin ksmen redde
dildii, ksmen de teknie hkim olunmad gerei de buna
eklendiinde, analistlerin mazoistlerde en bata orgazm
duyumuna ynelik zel bir korku trnn tipik olduu bul
gusuna hayret etmelerinde alacak bir ey yoktur. Ancak,
psikanalizde ikna olmak iin genel olarak geerli olan ey bu
rada da geerlidir: Karakter analizinden gememi olan ana
list, analiz bulgularn eletiremez. Nedeni basittir, bu konuda
fikri ve deneyimi yoktur. Olsa olsa entelektel dzeyde kav
rayabilir ama orgazm kuramnn zn anlamasna imkn
yoktur. Eitilmi ve uzun yllara dayanan deneyimleri olan
analistleri analiz etme frsatm oldu. Bilindik kukuyla veya
"hepsini zaten oktandr biliyoruz" inancyla analize gelmi
lerdi. Hepsi karakter analizinde yaadklarnn nceden bilin
mesine olanak olmadna, nk belirli bir teknik uygulan
madan bunlarn asla yzeye kmadna ikna oldu ve bunu
teslim etmek zorunda kald. Bu zellikle, ilk olarak genital kas
larn otomatik kaslmas srasnda ortaya kan hakiki orgazm
duyumlar konusunda geerlidir.
Pek geni olmayan bu zetle yetineceim. Hastanm psiik
yapsnn ve libido ekonomisinin analize dahil edilmesiyle,
teknikle ilgili genel tablo, etki biimi ve hatta temel gr
nemli lde deiti ve karmaklat. Sorunlar artt ama ku
kusuz bu bir dezavantaj deil. Daha byk bir gvenilirlik ve
karakter analiziyle halledilen her vakada ok daha kalc ve
kapsaml baarlar karmakl telafi ediyor. Bunun her va
kada baarldn iddia etmek ne yazk ki henz mmkn
deil.
Teknikteki kkl deiiklikler ve buna bal olarak psiik
aygtn dinamiine ilikin baz temel grlerde gerekleen
devrim niteliindeki deiiklikler maalesef bir dezavantaj da
birlikte getirmitir. Yaklak 12 yldr gelien sreci dikkatle
izlememi olan analistler, teknikle ve kuramla ilgili griile390

rimi kavrayamyorlar. Grlerimin paylaldnn iddia edil


dii durumlar da dahil, aradaki uurumu amak korkarm
artk ok zor.
Bu vesileyle, ne zaman grlerimi anlatsam ortaya kan
bir yanl anlamay akla kavuturmak istiyorum. Grle
rimi anlatnca analistler iki gruba ayrlyor. Bir grup anlatlan
larn zaten oktandr bilinen ve sradan eyler olduunu iddia
ediyor, dier grupsa tekniimin artk psikanalizle bir ilgisi ol
madn, yanltc ve yanl olduunu aklyor. Bu nasl ola
biliyor? Yeni bilimsel sonularn geirdii geliim srecini ilke
itibariyle gzler nne serersek bu bilmece zlr. Gelitir
diim karakter analizi teknii bir yandan Freud'un diren tek
niinden kaynaklanm olup, kanmca bu tekniin imdiye
kadarki en tutarl geliimini tekil ediyor. Dolaysyla ilke a
sndan Freud'un tekniiyle ortak ynleri olmak zorundadr.
Bu ortak ynlerden tr birinci grup benim uyguladm tek
niin tpatp aynsn kullandn zannediyor. Baka analist
lerden devraldm ok sayda vakann analizine dayanarak
byle bir eyin sz konusu olmadn garanti edebilirim. Ta
dm sorumluluk beni bu saptamay yapmakla ykml k
lyor. Ortak ynlerin dmda geni kapsaml ilkesel farkllklar
vardr. Yeni bak alarnn dahil edilmesi ve en bata orgazm
gcnn terapinin hedefi olarak belirlenmesi, bir btn olarak
teknii ylesine deitirmitir ki, ikinci grup bunda analiz tek
niini tanyamamaktadr. Bu aklamann tartlacak bir taraf
olmad gibi, btn bilimlerin tarihiyle de uyumludur: Yeni
sonular, grler, yntemler hibir zaman yoktan var olmaz
lar. Baka aratrmaclarn meakkatli almalarnn olutur
duu salam temele dayanrlar. Bilginin belli hususlarda
nicelik ve nitelik bakmndan zenginlemesi, btnn nitelik
olarak deiimlerine dnr; tartmada ortaya kan gr
ayrlklar ve kiisel antipatiler, bu olgunun naho ama gr
ne gre kanlmaz sonucudur.

391

3. tepide lev Deiiklii


Teknik konusunu biraz daha ayrntl grmemiz gereki
yor. almalarmn sonunda ulatm kuramsal sonularn,
basit diren tekniiyle veya eskimi dorudan yorum tekni
iyle deil, ancak ve ancak karakter analizi teknii uygula
nrsa elde edilebilecei ve kantlanabilecei grlecektir.
Karakter analizi tekniinin temel ilkelerinden biri, bastrl
m malzemenin asla drtden deil, daima yalnzca savun
madan hareketle gevetilmesi ve bilin dzeyine karl
masdr.6
yleyse burada en nemli kuramsal soru, savunmann
kayna olan ego yapsnn organizasyonu, ilevi ve ortaya
k sorusudur. nk saaltm almamz ego savunmasn
anladmz lde etkili olur. Ve tersine olarak, teknik bece
rimizin eksiklerini bugn ok daha byk oranda egodan ok
id'e ilikin bilgilerle gideriyoruz.7 Bu adan karakter analizi
nin sorusu, psikanaliz aratrmalarn yaklak 14 yldr me
gul eden baat soruyla uyuuyor: Ego nasl iliyor? Freud bize
(6 )

Beni eletirenler (Nunberg de dahil) bu ilkeyi kavrayamadm bir ekilde yanl anlam,

karakterle savunmay ayn eyler olarak grdm, dolaysyla karakter kavramn haksz
biimde snrlandrdm ileri srmlerdir. Gerekten yle olsa bunu hemen dzeltmem gerekir.
Ama en nemli, en dikkat ekici karakter zelliinin, nasl ocuklukta savunma amal geliniyse
analiz srasnda da savunma amacyla en nemli dirence dntn sylediimde, grlerimi
yanl anlamaya hi yer brakmayacak ekilde formle ettiim dncesindeyim. Bu karakter
zelliinin ayrca bata cinsel ekonomiyle ilgili olmak zere eitli ilevleri olduu, gerek d
dnya ile olan ilikilerin srdrlmesine gerekse psiik dengenin korunmasna yarad Karakter
Analizi kitabmda ayrntl olarak betimlenmi ve temellendirilmitir. Bu bakmdan sz konusu
eletiri bana nesnel nedenler zerine kurulu grnmyor.
(7 ) Dipnot, 1945: Bu ifade tek yanlyd, bu yzden doru deildi. Egonun zrhlanmasnn ara
trlmas sadece ilk elzem admd. Biyolojik enerjinin geni kapsaml alanna giden yol, ancak
zrhlanmann kuramsal olarak ve pratikte anlalmasndan sonra almtr. Sonunda bu yol
organik ve kozmik orgon enerjisinin kefine gtrmtr. Psikanaliz kuramnn "id" dedii ey,
gerekte orgonun biyosistem ierisindeki fiziksel ilevidir. Metafizik biimde "id" kavram, biyo-

392

'imdiye kadar yalnzca bastrlm malzemeyi inceledik ve


anladk; bastrmann nereden geldii ve ego savunmasnn
nasl yapland hakknda ok az ey biliyoruz dediinde ne
kadar etkilendiimizi hepimiz hatrlyoruz. Ego hakknda ok
daha az ey bilinmesi ve anlalmasnn bastrmann anlal
masna kyasla ok daha zor olmas tuhaft. Ancak durumun
byle olduuna hi kuku yok; bunun nedenleri de olmal. Ne
denler yalnzca psikoloji asmdan anlamadaki zorluklarla ilgili
deil.
sistem ierisinde ilevleri bireyin dnda belirlenen bir ey bulunduu gereini ifade eder. Bu
"bir e f, yani "id", fiziksel bir gerekliktir. Kozmik orgon enerjisidir. Yaayan "orgonotik sistem"
yani"biyoaygt" sadece konsantre orgon enerjisinin spesifik bir durumunu temsil eder. Bir psi
kanalizci bir gzleminde"orgonu""Freud'un idi ile zde"olarak betimlemiti. Gerek bu tanmlama
gerekse Aritotelesln veya Drieschln entelekyasnn (kendini maddede gerekletiren biim; or
ganizmada bulunan, organizmann gelimesini ve olgunlamasn salayan g, -.n .) orgonla
zde olduu iddias dorudur. "d", "entelekya" "lan vital" (organ gelitiren g, - .n .) ve
*orgon"kavramlannn ayn eyi betimledikleri doru olmakla beraber, bunlar birbirine benzetmek,
ii ok basite indirgemek olur. Orgon" kozmik nitelikli grlebilir, llebilir ve uygulanabilir bir
enerjidir. Dier taraftan "id" "entelekya" veya "lan vitai" gibi kavramlar, byle bir enerjinin
varlna dair bir sezginin ifadesi olmaktan teye gitmez. Maxwellln "elektromanyetik dalgalan"
ile Hertzin "elektromanyetik dalgalar"ayn mdr? Kukusuz ayndr. Ama Hertzin dalgalaryla
okyanuslar zerinden mesajlar gnderilebilmesine karn, Maxwelllnkilerle bu mmkn deil
dir.
/yygu/omoi/fl/i/farkllklar zikretmeden bu tr"doru"benzetmeleri dile dolamak, doa bilimin
deki byk keiflerin nemini yitirmesine yarar. Bu benzetmelerin de, bir makalede orgonu var
saym olarak nitelendiren o sosyolog gibi bilimle ilgisi yoktur. Varsaymlarla,"id"veya"entelekya"
gibi bir eyle kan kreciklerine ykleme yaplamaz veya kanser hcreleri yok edilemez, oysa
orgon enerjisiyle bunlar yaplabilir.
Bu metinde anlatlan psikolojik sorunlara dairtartmalar derinlik psikolojisisistemi iinde nemli
ve dorudur. Orgon biyofizii bu sistemden daha ileriye gitmektedir. Organizmann orgon ilev
lerine ilikin bilgilerimizde kaydedilen ilerleme nedeniyle derinlik psikolojisine giren bu sorunlarn
nemi azalmaktadr. Psikolojik sorunlarn zm psikoloji alannn dnda yatmaktadr. rnein
grtlakta orgonotik nabz dalgasnda meydana gelen bir tkanklk, oral sadizmin en karmak
sorunlarnn basit bir ekilde anlalmasn salamaktadr. Geriye baktmzda, ciddi psikanaliz
cinin biyofiziksel sorunlarla mcadelesinin ne kadar zor olduunu ve niin gerek bir ilerleme
kaydedilmediini anlyoruz. Derinlik psikolojisinde igdsel drtleri etkilemek, aynada grlen
bir bardaktan su imek kadar zordur.

393

Freud Ego ve Id adl eserinde ego igds enerjisinin kay


nan sormutu; o zamanlar, 1922'de, bu bizim iin byk bir
yenilikti. Freud bu soruya cevap olarak lm igds kura
mm kulland; byle yapmasnn nedeni hastalarn egolarnn
bastrmalarn ortadan kaldrlmasna ve saaltma kar kar
d zorluklard. Bu anlaya gre zorluklar cezalandrlma ih
tiyacndan daha dorusu uursuz bir sululuk duygusundan,
son tahlilde birincil mazoizmden, yani ac ekme isteinden
kaynaklanyordu. Ancak lm igds kuram, ego savun
masnn yaps ve insanda libidinal glerin bastrlmas soru
nunu zmyordu, ego igds nedir sorusunun yantm da
vermiyordu.
Analiz kuramnda ego igdlerinin doas konusuna te
den beri hangi belirsizliklerin egemen olduunu hzla hatrla
yalm. Alk ilk bata cinselliin aksine hayat idame ettirmeye
yarayan ego igds olarak grlmt. Bu gr, ego ig
dlerinin cinsellie kar etkide bulunan gler (antagonistler)
olma ileviyle eliiyordu. Ayrca cinsel ekonomiye ilikin baz
dnceler, kelimenin dar anlamnda alk drtsnn ig
dsel drt olarak grlemeyecei, nk bunun rnein cin
sellik gibi ar enerji retiminin ifadesi olmayp, daha ok
organizmada enerji dzeyinin dmesinin ifadesi olduu kav
rayna yol amt. Dahas, besin ihtiyacn oktandr (yapsal
anlamda) egoya deil, id'e ait olarak gryorduk. Bu durum
da ego igdsnn aradmz enerji temeli alk olamazd.
Schilder bir keresinde ego igdlerini 'tutmak' ve 'zapt et
mek' drtleri olarak cinsel drtlerle karlatrmaya al
mt. Bu gr de srdrlebilir deildi, nk tutmak ve
zapt etmek ihtiyac kukusuz kas aygtnn ilevinin, dolay
syla yine vejetatif enerji deposunun parasdr. Freud'un son
olarak, gizemli ego igdlerinin yerine lm igdsn cin
sellie kar etkide bulunan g olarak tantma giriimi yal
nzca ego-id kartlnn yerine id'in kendi iindeki ikici
394

eilimlerin kartln koymutur. Sorun hi olmad kadar


karmak hale gelmiti.
Ego savunmas zerinde yaplan karakter analizi alma
snn detaylarna inince bir cevap bulundu; yant aslnda ok
akt. Yaplmas gereken tek ey, cevabn ipular analitik ku
ramda bolca bulunduu halde kuramsal aratrmalarn hangi
nedenle bunu bulamadn sormakt.
Drtnn ilev deiimini, iteki blnmeyi
ve kartl gsteren ema
gdsel drtler () ile d dnya (D) arasndaki
temel atma

I
Btn halindeki abann d dnyann etkisiyle b
lnmesi

II

Blnen abann kartl


d = d ego igdleri ilevinde (savunma, ilev de
iimi)

III

gdsel drtnn () ifte ilevi ( id = savunma ve


Y = yedek temas)
F = igdsel drtnn fonksiyonunun deitii yer

IV

T = yapsal temas yokluu (kr. ileriki blmler}


d savunmas ve d dnyadaki gncel durum bir
btn haline gelir (iteki ahlak = sosyal ideoloji).

gdsel drt-d dnya arasndaki psiik atmann


ana emasna yeniden odaklanalm. D dnyann nesnelerine
395

ynelik igdsel drt 'nin karsnda d dnyadan gelen


yasan aksi yndeki engelleyen gc D yer alr (ema I). En
makul soru, d dnyann yasann ilevini yerine getirmek
iin enerjisini nereden alddr. Ksaca dnlnce, yasan
yalnzca ieriinin d dnyadan kaynakland, buna karlk
uygulanrken kullanlan enerjinin (veya bizim deyiimizle kateksisin) kiinin enerji deposundan alnd grlr. D dn
yann yapt basknn etkisiyle kiinin iinde bir kartlk ortaya
kar. Btn halindeki bir eilimin disosiyasyonu ya da blnmesi,
dalmas, bir drtnn baka bir drtye kar dnmesine
veya hatta ayn drtnn biri dnyaya ulama abasn sr
dren, dieri kendisine kar dnen olmak zere iki yne ay
rlmasna yol aar.
Bir igdsel drtnn kendisine kar dnmesi Freud ta
rafndan Triebe und Triebschicksale adl eserinde betimlenmitir.
Ancak yeni sorun, ite blnme ve kart olma srecine rastlad
mz yerde balyor. Somut bir rnek vereyim: Bir erkek ocu
u ensest fantezileri kurarak mastrbasyon yapmak istediin
de, zsevgisiyle nesneye ynelik libidinal abas bu durumda
bir btn tekil eder; dier bir deyile anneye ynelik aba zsevgiyle ayn yndedir, birbiriyle atmaz. Annenin mastr
basyonu yasaklamas, nesneye ynelik libidinal abay
engelleyici etkide bulunur ve kiinin narsistik dokunulmazl
n idi etme cezasyla tehdit eder. Ancak dtan gelen en
gelleme etki etmeye balad anda, kendini korumaya ynelik
narsistik aba nesneye ynelik libidinal mastrbasyon aba
sna kart olur (ema II ve ). Bunun biraz deiik bir biimi,
anneyle olan sevgi dolu ban (sevgiyi kaybetme korkusunun)
zevk veren cinsel uyanma kar kmasdr; bu uyarm bata
sevgi bayla bir btn oluturuyordu. Yani btn halindeki
abann blnmesini, blnm abann bir parasnn dier
paraya kart olmas izliyor. D dnyadan gelen yasan,
ancak ve ancak bu ters yndeki enerjinin yardmyla etkisini
gsterebilecei artk aikrdr.
396

Bu ematik tasviri eksiksiz hale getirmek iin baka bir


rnek verelim; bylece burada bizi ilgilendiren teknik sorun
lara daha yakndan bakabiliriz. Tipik zellikleri abartl yar
dmseverlik, saldrgan davranlar gsterememe, karakter
itibariyle insanlara sokulma ihtiyac ve znde pasif dav
ranma olan bir hastay rnek gstereceim, pasif-kadms ka
rakterinin btn zellikleri, belli bir srarc tutumda toplan
mt; bu tutum srekli dier insanlarla iliki kurmaya ve bu
ilikileri srdrmeye yaryordu. Bu davranlar beslemek iin
yararland itici gcn pasif anal ecinsellii olduunu gr
mek zor deildi. Yani hastann egosu, nesnelerle ilikileri sr
drmek iin id'in bir itepisini kullanyordu. Anal taklma
snn nesneye ynelik libidinal, yani dnyaya dnk ileviydi bu;
ksacas id ilevi.
Analiz srasmda bu hastann karakterinin analize kar en
gl direnci oluturduu anlald. Karakter analizi asndan
bu davran, ("kendi bama alndnda" nesnel olarak doru
olacak idiyse de) bilind anal-ecinsel abalarn davu
rumu olarak yorumlanamazd ve yorumlanmamalyd. Eko
nomik ve yapsal bak alan baka bir yne iaret ediyordu.
Analiz tedavisinde en nemli karakter zelliinin en nemli
karakter direncine dnt yolundaki formlm doruysa,
"Savunmann enerjisi nerede bulunuyor?" sorusunun, hastann
nesneye ynelik anal-pasif-kadm s abalarn yaantlad
eklindeki sradan olgudan daha nemli olmas gerekirdi. Bu
olgu ego savunmas yorumunda bir ie yaramazd. Davranm
savunma enerjisini bulma aray epey vakit ald ve tuhaf bir
biimde sona erdi. Ayn anal-pasif-ecinsel abann, bazen d
dnyayla ilikileri besledii, bazen de veya hatta ayn zaman
da egonun savunma ilevini yerine getirdii ortaya kt. Buna
gre ayn aba blnmt ve ksmen srayla ksmen de ayn
anda ters ynde ilev gsteriyordu; yani bazen nesneye yne
lik aba, bazen de savunma yapan ego igds olarak. Bu
tuhaf olgu, hem o tarihte hem de daha nce analiz edilen va
397

kalar zerinde olaanst bir titizlikle incelendiinde, ayn


drt isteinin bu ilev dnmnn, daha dorusu ilev de
iiminin, bu ayn anda hem id'in hem de savunma yapan ego
nun hizmetinde ilev grmenin, genel bir fenomen olduu
anlald. Bu konuda kuramsal bir karmda bulunmadan
nce, btn analistlerin iyi bildii baz klinik rneklere baka
lm. Cinsellik ieren cilve de ilevdeki bu ikicilii gsterir.
Cilve bastrlm genital arzularn davurumudur, yani dn
yaya yneliktir, dier taraftan ayn zamanda genital cinsellie
kar savunma ve sanki genital tehlikenin nereden gelebilece
ini kestirmek istercesine nesneleri rkeke yoklamann ifa
desidir. Ar derecede genital korkuya sahip histerik kadnla
rn zengin cinsel yaam ancak bu ekilde aklanabilir. Ayn
ey rnein kompulsif nevrotik kadnn sadist tutumu iin de
geerlidir; sevgi nesnesine ynelik saldrganlyla, ayn za
manda nesneyle olan sadist ilikisini tatmin eder ve gerekteki
vajinal cinsel birleme arzularn savuturur.
Dolaysyla ego igdleri, savunma ilevinde bulunan vejetatif
isteklerin toplamndan baka bir ey deildir. Ego igdsnn,

ya kendisine ya da baka bir drtye kar olan bir id drts


olduunu sylediimizde, yalnzca bilindik eski grlere ek
lemleniyoruz. Grne gre tm psiik srecin tipik zellii,
btn halindeki eilimlerin blnmesi ve kart hale gelmesi
dir; ama bunun nce ayrntl almalarla ispatlanmas gere
kiyor. Bu saptamalar akademik dzeyde ilgi uyandrmaktan
ve psiik aygta dair bilgilerimizi kuramsal olarak netletir
mekten teye gitmezdi, eer baz sonular dourmasayd.
lk nce kuramsal bir sonu: Egonun diyalektik yapsna ve
savunma ilevine dair gelitirdiimiz tasarm doruysa, o
zaman "ego" ve "id" sistemleri, psiik hayatn ayr ayr alan
lar olarak deil, yalnzca psiik aygtn8 farkl ilevleri olarak
grnrler. Daha nce de bir kere benzer bir soruya, yani c(8 )

Dipnot, 1945: "Biyofziksel aygt" "beeri orgonotik sistem".

398

cuklukta yaanan, tarihsel deneyimin hangi biimde gncel ola


rak muhafaza edildii sorusuna srarla cevap aranmt. Klinik
verilere dayal yant yleydi: Deneyim bilindma gmlp
hareketsiz durmuyor, aksine esasen ekli davranlar bii
minde karaktere yedirmi olarak faaliyet gsteriyor. rnein
sodyumu sodyum klorr bileiinden damtarak elde etmek
gibi, gemiteki yaantnn ierii de bu davran biimlerin
den damlarak yeniden elde edilebilir. Psiik sistemde du
rumlar -bu kadar tam olmasa da- benzerdir: Bastrlm ey
ile savuturan ey, yer olarak kar karya duran iki ayr alan
veya g oluturmamakta, tersine ezamanl kartla ramen
ilevsel bir birlik oluturmaktadr. Bu bakmdan, psiik aygta
ilikin topik tasarm yalnzca bir yardmc varsaymdr ve
Freud bilind sistemini sinir sisteminin daha derindeki bir
ksm olarak snflandrmay reddettiinde haklyd. rnein
egonun gerekletirdii alglama vejetatif sistemin bir ilevin
den ok bir drtdr.
Teknikle ilgili sonu udur: Deneyimler gstermitir ki ilk
nce id ilevini yorumladmzda, bastrlm drtnn asl
enerjisini hi ya da eksik elde ediyoruz. Geri byle bir du
rumda hasta zaman zaman analiz almasnn kuramsal do
ruluuna iten ikna oluyor ve entelektel dzeyde iyi anlyor
ama asl hedefe, yani drtnn basnlmlktan kurtarlma
sna, hi de tatmin edid olmayan biimde ulayoruz. Drt
yaps pek deiiklik gstermez. lke olarak ayn drtnn sa
vunma ilevini yok ederek ie balarsak durum farkl olur.
Geni apl klinik gzlemler, bu takdirde ve yalnzca bu yolla
kiiliin vejetatif kaynaklarnn yeniden akmaya baladklarn
gsteriyor. Buradan kanlmaz olarak u sonucu karyoruz:
d'e ilikin yorumlarla altmzda bastrmay gerekte yok
etmiyoruz. Eer basnlm drty basnlm deil de bastran
olarak ncelikle karakterin savunma formasyonundan zp
karrsak, basnlm ieriklere kesin bir doallkla ularz.
rnek olarak yukanda belirtilen hastamza dnelim: Hasta
399

teslimiyeti tutumunun sevgiyi, ball, yardmseverlii, e


cinsellii deil, baka bir eye kar savunmay temsil ettiini
tamamen anlayncaya kadar hibir duygulanm gstermedi.
Bu baka ey -kolayca tahmin edilecei zere- gl bir haset,
ketlenmi saldrganlk, ykc niyetler ve benzeri daha bir sr
eydi.
Baka bir erkek hasta ani ve uyumsuz duru deiiklikle
rinden mustaripti ve bunun farknda deildi. Kukusuz bir tr
tik sz konusuydu.9 Kendisine bu hareketlerin libidinal ne
denlerini dorudan yorumlasaydm, rnein mastrbasyonla
ilgili anlamm aklasaydm, unlar kesinlikle olmazd: nce
hastay bu hareketlerin sklganlktan kaynaklandna, d g
rnnden duyduu rahatszl savuturmak iin yapld
na ikna ettim. Kibri bedenin belirli zelliklerini alglama
makta direniyordu. Yaptm bu savunma yorumu derhal
byk bir heyecana yol at, tiki ve sklganl artrd; hi bek
lemediim bir ekilde karn duvar kaslarnda iddetli kasl
malara neden oldu. Bu kaslmalarn, "gebe" karnna vuran
hayali tekmelere kar savunma olduklar ortaya kt. Karm
kasndaki spazmlarn anneyle zdelemenin davurumu
deil, bir nesneye ynelik saldrgan itepilere kar savunma
olduu yorumu, dorudan nce bacaklarla havay tekmele
meye, ardndan seans srasnda mastrbasyon ve orgazmla
iddetli leen hareketlerine yol at. Tike benzer hareketin
mastrbasyonun yerine getii yorumunu yapmama gerek
kalmad. Hasta aradaki balanty dorudan ve yanl anla
maya yer brakmayacak ekilde yaamt. Davranlar karar
llkla savunma olarak ele alma kural en ufak ekilde ihlal
edilseydi bu baar salanamazd.
(9 ) Dipnot, 1945:0 zamanlar, 1933'te, hastalarda bu tr ani hareketlerin orgazm refleksinin
blnm paralarn temsil ettiini henz bilmiyordum. Bu hareketlerin biyofiziksel ilevini
anlayamyordum, sadece "psiik anlamn"kavryordum. Hepsi olmasa da bugn psikanalistlerin
ounda hl durum byledir.

400

imdi her iki vakada duygulardaki katman deiikliinin


esasen kendini nasl gsterdii sorulacaktr. yle: Drtlerin
savunma ilevi, bunlarn id ilevlerine ilikin yorumlardan ke
sinlikle kanmak suretiyle doru analiz edilirse, belirli za
manlarda hastann daha nce hissetmedii vejetatif uyarm ve
gerginlik durumlar ortaya kar (bunlar id yorumlarnda g
rlmez veya doasma uygun, yani ngrlebilir ekilde deil,
tesadfen ortaya karlar). rnein anlan hasta ergenlikteki
byk bir bastrma dalgasndan bu yana ilk kez yeniden scak
basmas, kalpte youn skmalar ve diyafram blgesinde lyak gangliyonun (ganglion coeliacum) uyarldna iaret
eden tipik duyumlar yaad. Bunlar salncakta sallanrken
veya asansrle aaya inerken yaanan trde duyumlardr.
Baka vakalarda bu tr bedensel duyumlar, kinestetik beden
duyumunda deiimlerle (bolukta szlme, dme duyum
lar vs.) birlikte ortaya kar.
Ortaya kan vejetatif uyarlma belirtileri zetle temelde
unlardr: Kalp blgesinde skma hissi. Kaslarda (zellikle
uyluklarda ve ban tepe ksmnda) gerilme duygusu. Tatmin
edici cinsel birlemeden sonra hissedilene benzeyen akm du
yumlar ve balang halinde ehvet duyumlar. Bam iinde
basn duygusu. Heyecanlanmak. Scaklk ve me duyum
lar, srtta souk rperti. Sklkla idrar borusunda ve ap ara
snda kant. Az kuruluu veya fazla tkrk salglanmas.
Boulma duyumlar. Nefes darl. Ba dnmesi. Bulant. Ge
nital blgede "ekilme" (dmede olduu gibi). Gs uku
runda salncakta sallanmadakine benzer hisler. Kaslarda
istemsiz seirmeler; dz kaslarn seirmesinde kanma daha
dorusu "tatl" kaslma duyumlar vs. vs.
Bu tr fenomenlerin okluu karsnda kuramsal olarak
ynmz belirlemeye girimeden nce, hareket noktamza,
yani karakter zrhnn yapsna bir kez daha dnmemiz gere
kiyor. Artk aka grld zere, vejetatif enerjiyi karakter
analizi tekniiyle bu zrhtan zp ortaya karyoruz.
401

4. Savunma levi Olarak Zek


nce kiinin karakterinin ocukluktaki belli durumlarn
ilevini, nasl ayn zamanda hem aynen koruduunu, hem de
savuturduunu bir daha gstermek iin bir klinik vakay
rnek verelim.
Genel olarak insan aklnn salt dnyaya ynelik ve nesnel
olduu varsaylr. zellikle ahlakla felsefenin gznde akl ve
zek yalnzca, gereklii "doruluktan amadan, etki altnda
kalmadan" kavrayan, mutlak biimde duyguya kart bir faa
liyettir. Burada iki husus gzden kamaktadr: Birincisi zek
ilevinin kendisi vejetatif bir faaliyettir, kincisi akim faaliye
tinde, younluu salt duygusal bir itepininkinden hi de geri
kalmayan bir duygu yk vardr. Bunlarn dmda karakter
analizi zeknn bir ilevini daha ortaya karmtr; bu ilev
daha nce sz edilen, drtlerin geri dnp ztlk oluturduu
olgusuna kesinlikle uymaktadr. nk zek faaliyetinin ya
ps ve ynelimi, tam da idraki nlemeyi amalayan son derece
incelikli alan bir aygt, dikkati gereklikten baka yne eken
bir faaliyet gibi grnecek ekilde olabilir. Dolaysyla zek,
psiik aygtn dnyaya doru ve dnyadan ekilme eklindeki
temel ynlerinin her ikisinde de faal olabilir; hem son derece
card duyguyla uyumlu biimde doru ileyebilir hem de ele
tirel biimde duyguya kart olabilir. Zek ile duygu arasnda
ilev bakmndan mutlak biimde birbirine zt mekanik deil,
tam tersine yine diyalektik bir iliki vardr.
Zek ilevini vejetatif ilevden tretmek imdiye kadar ok
zor grnyordu. Ama karakter analiziyle edinilen belirli de
neyimler bu sorunun da anlalmasnn yolunu amtr. Buna
rnek olarak, incelikli, kurnaz bir akl ilevinin duygusal or
taya kn ok ilgin bir biimde gsteren bir vakay anlata
lm.
Karakterindeki nezaketin ve grnteki teslimiyetin mu
azzam saldrganlklar konusunda yanltma ve bunlara kar
402

savunma olduu karakter analiziyle ortaya karlarak bertaraf


edilm i olan hasta, bu kez u savunmay gelitirmeye balad.

Son derece zeki biimde, bilind mekanizmalarla ilgili ola


rak kendi iinde barndrd her eyi tahmin etmeye alt.
Gerekten de duygu durumlarnn ounu bunlar nceden
tahmin etmek suretiyle mahvetmeyi baard. Sanki hibir su
rette srprizlerle karlamamak iin sakland gizli bir yer
den zeksyla aralksz her eyi aydnlatyor ve inceliyor
gibiydi. Giderek barizletii zere, zek kaygya kar sa
vunma ilevi gryor ve ar bir korku dolu bekleyi tarafn
dan gdleniyordu. rnein o anda hakknda ne dnd
m son derece hnerli bir ekilde renmesini biliyor, bunu
gerek eitli hususlar birletirerek gerekse tedavinin seyrin
den karyordu; o anda ve ardndan neler olacan da nce
den tahmin edebiliyordu. Karakter analizi asndan bu
davran hi de sevindirici bir ibirlii deildi; son derece in
celikli bir kanma eylemi olarak grlp halledilmesi gereki
yordu. Yaplacak ilk i hastann bu silahm ie yaramaz hale
getirmekti; bu da ancak ve ancak ilevin kararllkla zm
lenmesiyle ve benim olabildiince az gr belirtmemle mm
knd. Hasta, aklyla kavrama tutumunu bir sre daha
korumakla birlikte, yava yava gveni azald ve huzursuz
oldu. Sonunda beni iddetle protesto etmeye balayarak, ken
disini anlamak istemediimi, oysa tam da entelektel yard
mnn ibirlii yapma isteinin byk ksmn oluturduunu
vs. syledi. Bunun zerine, entelektel faaliyetin srprizlere
kar savunma ilevini daha da youn analiz ettim. Hastann
davranyla ilgili bir tanmlama giderek belirginleti: Kurnaz
bir tilki veya vaak gibi davrandn syledim. Ksa bir fke
dneminden sonra bir gn hastann savunma tutumu u e
kilde kt. nce yine kendisini artk anlamadmdan are
sizlikle yaknd. Yava yava dikkati yamdayken yaad
bir sahneye evrildi; bunu daha nce sz arasnda ayrntya
girmeden ve duygulanmsz anlatmt.
403

Kt dm, sol kolu ar yaralanmt; ameliyat edilmesi


gerekiyordu. Babas kucanda tayarak evden caddeyi geip
cerrahi kliniine gtrmt. Hasta kontrolsz bir ekilde a
layarak u ayrntlar hatrlad: Doldurulmu hayvanlarn vit
rinde sergilendii bir dkknn nnden gemiti. ki hayvan
net hatrlyordu: Tilki ile geni boynuzlu rengeyii. Bu gzlemle
ameliyat arasndaki sre iinde neler olduunu o seansta ha
trlayamad. Ama daha sonra kendini kollar bal ve omuzlar
byk beklenti iinde gerilmi vaziyette ameliyat masasmda
yatarken grebildi. Bir an kloroform kokusunu hayal ettikten
sonra birdenbire kloroform maskesi akima geldi. Maske takla
ca zaman "Bana taklan bu ey tilki yz!" diye dn
mt. Gerekten de tilkinin kafa biimi kloroform maskesine
ok benzer. Hasta ocukken, tilkilerin kapanlarla yakaland
n biliyordu; memleketinde hayvann bir bacan kstran
ve "kemiklerini paralayan" dileri olan yayl kapanlar kulla
nlyordu. ocuk klinie giderken talihsizlikten nasl kurtula
bilecei konusunda olanca gcyle kafa yormutu. Belki ilk
kez o zaman zeks bekleyen byk bir tehlikeye kar savun
ma amacyla kullanlmt. Analiz tedavisi de tehlike olarak
grlerek ayn ekilde, yani kurnazca, "tilki gibi" savuturulmutu. Hasta, nasl btn gayretiyle bir kurtulu yolu aradk
tan sonra "Faydas yok, hibir eyin faydas yok! Kapana
ksldm!" sonucuna vardn net hatrlad. Hastann en
nemli zayflklarndan birinin ne ekilde olutuunu artk an
lamak mmknd: ylesine kurnaz biimde ihtiyatlyd ki,
ne siyasi inanlarnda faal olabiliyor ne de -korkudan- her
hangi bir eyleme geebiliyordu. Hayat boyunca kapana ksl
m tilki olmutu ve kurnaz tilki olarak ocukluundaki bizzat
kapana kslm tilki olma korkusunu afci/biimde balamt.

404

5. gdsel Drt Savunmasnn Giriftlii


Savunmay yapan bir merdinin gevetilmesinin veya ber
taraf edilmesinin, libidinal eierjilerin akmas iin gerekli ko
ullar salamaya yettiini veya bunun hastay serbeste
arm yapacak duruma getireceini dnmek kesinlikle
yanltc olur. Geri savunma aygtnn bir katmannn ortadan
kaldrlmasndan sonra serbest kalan duygularn bunlara ili
kin ocukluktaki yaant malzemesiyle birlikte akmaya bala
dklar sk grlr. Ancak bu ara dnemde, akan malzemeden
yalnzca dorudan ilgisi olan malzeme gncel aktarm duru
muyla ilikilendirilmelidir; bundan fazlas yapld takdirde
zrh tamamen yok etmeyi salayacak btn olanaklar yitirilir;
analist alan gediin hzla yeniden kapandn ve zrhn
sanki hi dokunulmam gibi ilevini srdrdn grecek
tir. Tek tek katmanlarn kaldrlmasndan sonra alan ufak de
likler zrhn kesin olarak paralanmasyla kartrlmamaldr.
Bu durumun nedeni, zrhlanm psiik aygtn, savunma g
lerinin giriftlii dediimiz yapsal bir zelliidir; bunu bir e
mayla gsterelim.
rnein en stteki katman oluturan ar nazik bir dav
rann aslnda savunma ilevi olduu ortaya karlm ve yok
edilmise, karakter davran deiir ve savunmaya konu olan
ey, mesela saldrganlk grnr. Bu durumda hastaya ocuk
luktaki saldrganln yaantladm anlatmak karakter ana
lizi asndan yanl olur; saldrganlk ok net grlyorsa bile.
Daha nce belirttiimiz gibi, bu saldrganlk dnyayla ocuk
luktaki ilikinin davurumu olmakla kalmayp, ayn zamanda
daha derinde yatan bir eye, rnein anal-pasif abalara kar
savunmadr. Bu savunma katman da yok edilebilirse, beklen
tilerin aksine yzeyde pasifliin deil, psiik temas yokluu
nun, analiste kar kaytszln vs. belirmesi mmkndr. Bu
temas yokluu kukusuz bir savunmadr, diyelim ki d krk
lna urama korkusuna kar. Analist temas yokluunu
405

zmlemek suretiyle d krkl korkusunu da yzeye kar


may baardysa, temas yokluunun derindeki ocuklukta ya
anan sevilen nesneyi kaybetme korkusu grntsn almas
mmkndr ama ayn zamanda bir zamanlar sevgiyi esirge
mi olan sevgi nesnesine kar daha derinde yatan saldrgan
itepilere kar savunmadr da. rneimiz karakter tiplerine
gre istenildii gibi biraz deitirilebilir, karmaklatrlabilir
veya basitletirilebilir. rnein artk ortaya kan daha derindeki
saldrganlk katmanlar bizzat asli ykc itepilerin davurum
lar olabilir ama ayn zamanda ok youn oral-narsistik sevgi
taleplerine kar savunma ilevi grmeleri de mmkndr.
Karakter analizi asmdan bu yine vejetatif drtnn davu
rumu olarak deil, yalnzca savunma olarak yorumlanabilir.
Sonu olarak zrhn katmanlar i ie gemitir, yani savuturulan
her drt ayn zamanda daha derindeki bastrlm itepilere kar
savunmaya hizmet etmektedir. Ancak ve ancak ok saydaki sa

vunma ilevleri tamamen halledildikten sonra zrh kesin ola


rak paralanabilir. emamzda vejetatif uyarlma belki ancak,
oral-narsistik sevgi taleplerinin oral veya genital trdeki ha
kiki, asli sevgi itepilerine kar savunma olarak analiz edil
mesiyle salanabilecektir. Savunma oluumundaki giriftliin
ilenip halledilmesi, olaanst sabr ve artk savunma ilevi
grmeyen asli drtsel itepilerin en son ortaya kaca inan
cn gerektirmektedir. Bu aamaya gelindiinde genelde has
tann genital cinselliinin yeni kateksisleri gereklemitir bile.
Yine de savunmann giriftliinin klinik dzeyde ok kapsaml
biimde detaylandnlmas gerekiyor.
Bu balamda Kaiser'in10, yorumdan tamamen vazgeile
bilecei yolundaki bak as tartlmaldr. ncelikle yle
bir yanl anlama vardr: Kaiser yorumdan yalnzca savutu
rulan eyin bilin dzeyine karlmasn anlyor, bense Karak
ter Analizi kitabmda bu terimi analiz erevesindeki her trl
( 10) Probleme der Technik, Internationale Zeitschrift fr Psychoanalyse, IV, 1934.

406

iletiim iin kullanyorum. Kaiser'in yorum kavramn snr


landrmasnn avantajlar bile olabilir; o zaman analiz ereve
sinde yzeysel bir ilinti kurulmas veya bir karakter zelliinin
izole edilmesi dar anlamda yorum olmaz. Ama bu kstlamayla
bile, Kaiser'e ancak kararl diren analizinin her trl yorumu
gereksiz klmakla kalmayp hatta hata olarak grerek dlad
n kastediyorsa kuramsal olarak hak verebilirim. Kaiser
unu unutuyor: "En sonda yorum" eklindeki formlm, ka
rakter analizi teknii savunma mekanizmasnn ileyiine
tamamen aina olmamz salayacak ekilde mkemmellemedii srece uygulamada gereklidir. Dolaysyla iddias, karakter
analizinin ideal durumu iin geerlidir. Henz bundan ok
uzak olduumu ve halen savunma oluumunun, zellikle de
temas yokluunun ve giriftliin analizine btn gayretimle
kafa yorduumu itiraf etmeliyim. Belki de doru karakter ana
lizi almasn u anda en ok zorlatran ey, cinsel ekono
miyle ilgili olarak dikkate aldm, Kaiser'de gremediim bir
husustur; buna gre yle allmaldr ki mmkn olduu ka
daryla btn cinsel uyarm genital blgede toplansn ve orada
orgazm korkusu olarak belirsin.

6. Temas Yokluu
imdiye kadar karakter analizi psiik zrh, bastran btn
savunma glerinin toplam olarak gryordu; ekli davran
biimlerini analiz etmek suretiyle zrh enerjileri aa kara
cak ekilde paralamak mmknd. Sonralar bu grn psi
ik zrh olgusunun tamamn kavramad, hatta byk olas
lkla en nemli olguyu gzden kard grld. Zamanla
anlald ki, ekli davran biimlerinin kkl analizinden
sonra dahi, vejetatif enerjinin ok derinlerden ortaya k sa
lanmakla birlikte geriye daima belirsiz bir kalnt kalyordu;
grne gre buna ulamak mmkn deildi. Hastann "narsistik pozisyonunun" son stoklarndan feragat etmedii ve

bunlar gerek kendisinden gerekse analistten gizlemeyi m


kemmel baard duygusuna kaplyorduk. Aktif savunma
glerinin ve karakterin tepki oluumlarnn analizi grne
gre eksiksiz olduu, dier taraftansa bu belirlenemeyen ka
lntnn varlndan kuku duyulamad iin, zor bir soruyla
kar karyaydk. Zrha ilikin kuramsal tasarm doruydu:
D dnyaya ynelik bastrlm drt taleplerinin toplamna
kar bastrmay muhafaza eden savunma gleri toplam
vard; ikisi birleerek kiinin spesifik karakterinde bir ilevsel
btn oluturmutu. Gerek savuturulan gerekse savuturan
bilindiine gre, bilinmeyen kalnt nerede aranacakt?
Ayn drtnn ayn anda hem dnyaya hem de savunma
ilevi olarak kiinin egosuna kar yneldii aklamas, ego
yapma dair bilgimizi artarm, ancak bilmeceyi bata ze
memiti. Psiik temas yokluunu zrhm aranan kalnts olarak
grmek gerektiini bir klinik rnekle gstermek istiyorum.
Daha nce anlatlan hastada analiz, hastann tepkisel pasif
-kadns davrannn arkasmda dnyayla, nesneleriyle ve he
defleriyle ilikisizliin yattm, bunun ilgisizlik ve etki altnda
kalmama biiminde dile geldiini ortaya kard. Hastann ken
disi bunun dorudan farknda deildi. Aksine insanlara pasif
-kadns balanma istei kendisini yanltm, d dnyayla ok
youn ilikileri varm gibi gstermiti. zlmesi ok zor bir
elikiyle kar karyaydk. Bir yanda insanlara libidinal ya
pkanlk, yardmseverlik, hatrinaslk, yani grnte ok
youn nesne ilikileri, dier taraftaysa ayn anda su gtrmez
bir temas yokluu vard. Bilmece hastann balln ve ba
kalarna bamlln tarihsel olarak kavradmzda zld.
Bu yaklamlar yalnzca bastrlm saldrgan eilimleri bask
lamak deil, ayrca dnyaya kar iteki ilgisizlii dengelemek
ilevini stlenmiti. Dolaysyla yle bir ayrm yapmamz ge
rekiyor:
Birincisi: Bastrlm talepler,
kincisi: Bastran savunma gleri ve

408

ncs: kisi arasndaki psiik yap katman, yani temas yok


luu ; bu temas yokluu, ilk bakta glerin oluturduu di

namik bir yap gibi deil, tersine kat, hareketsiz bir oluum,
psiik organizmada bir duvar gibi grnr: Birbirine zt ynlere
eken iki libidinal akm arasndaki elikinin sonucudur bu. Bu ya
py en iyi ekilde kavramak tarihesini bilmekle mmkndr.
Hastamzda temas yokluu bu zel biimiyle ortaya ka
rldktan sonra, yeniden incelenen klinik deneyimler, temas
yokluunun da drtnn ilev deiiklii gibi nevrozun genel
bir fenomeni olduunu gsterdi. nce temas yokluuna ili
kin kuramsal gr zetleyeceim; ardndan baka bir klinik
rnekte bu yapnn nasl oluturulduunu gstermek istiyo
rum. Libidinal eilimler d dnyaya doru aktklarnda (kas
ten bu tabloda kalyoruz) ve d dnyadan bir yasak bu ak
ketlediinde, belli durumlarda drtsel g ile engelleyen g
arasnda bir gler dengesi tesis edilecektir. Balayc olmayan
bir ifadeyle, bu denge kiinin libidinal akmnda oluan ve kel
lenmeye denk den grnte hareketsiz bir durumdur. Belki
de drtlerin nceki geliim evrelerine taklmalarnn ve genel
olarak psiik ketlenmenin temelinde zellikle bu dinamik
durum yatyor. leride bunu ok daha net greceiz. Bu du
rumu farkl bir ey kastetmeden baka biimde de betimleye
biliriz. Bir drt tatmin edilmek zere ego tarafndan
devralnr ve engellemeyle karlarsa, daha nce belirttiimiz
zere, blnebilir ya da paralanabilir. Bir paras kendine
kar dner (tepki oluturma), dier bir para d dnyaya
doru olan asl ynnde kalr. Ancak, blnme ve kart olma
sonucunda dinamik koullar artk deimitir. Da ynelen
akmn ve kiinin kendi egosuna doru dnen akmn birbi
rinden ayrld yerde, iki gcn birbirine ters ynde etkili
olmasnn sonucu olarak fel veya katlap kalma durumu
ortaya kmak zorundadr. Bu gr yardmc bir kuramsal
tasarmdan daha fazlasdr. Sre bir kez ilke olarak kavran
dnda ve hastalardan durumlarn eksiksiz betimlemeleri is
409

tendiinde, btn nesne ilikilerinde bu ketlenmeyi en bariz


ekilde ve dorudan hissettiklerini saptamak mmkndr. Bu
dinamik yapsal durumun davurumlar ok eitlidir. ok
sk grdmz baz klinik davurumlar belirteyim.
Listenin en banda, zaman zaman ok artan sosyal ve mes
leki ilikilere ramen ite yalnzlama yer alyor. Baka vaka
larda "ite lm olmak" eklinde betimlenen bir duyguya
rastlyoruz. Kompulsif nevrotik daha dorusu izoid depersonalizasyon (kiilik duygusunun kayb, benlie yabancla
ma, -.n.) kukusuz bu gruba dahildir. izofren hastalarda bu
durum dorudan blnmlk duygusuyla kendini gsterir.
Hastalar kendilerini yabana, izole edilmi, ilgisiz hissediyor
larsa, nesneye ynelik libidinal akm ile kendi benliine geri
kama eilimi arasndaki anlan eliki mevcuttur. Blnme
ve ezamanl kart duygular bunun dorudan davurumla
rdr; ilgisizlik gler dengesinin sonucudur. Dolaysyla
temas yokluunu duvar olarak gren nceki tasarmmz tam
olarak doru deildir. Pasif davrantan ok dinamik glerin
etkileimi sz konusudur. Kompulsif hastalarmzdaki duygu
kilitlenmesini ve katatonik katl da bu gruba yerletirebili
riz. Bu rneklerle yetinelim.
Zrhn paralanmasndan sonra hastalarmzda vejetatif
akmlarla duygu kilitlenmesi arasnda deiim gzlemliyoruz.
Vejetatif akn yeniden tesisi ciddi biimde hedef alnmsa,
akma durumundan donup kalm duruma gei en nemli teraptik-kuramsal sorunlar arasnda yer alr. Duygu kilitlen
mesine veya kaytszlk gelitirilmesine benzer durumlar
savalarda yaanmtr; siyasi tutuklu olarak hapiste terre
maruz kalm kiiler de byle durumlar betimlemektedir. An
lalan o ki byle koullarda saldrgan fke duygularna kar
dtan gelen iddetin frenleyici etkisi var. Srekli olarak bir
ynden dierine savrulmak psiik aygt asndan ekonomik
olmad, yani dayamlmaz olduu iin, duygularda krelme
olur. Ancak bu ne pasif bir davran, ne de dinamik bir duru
410

mun kesin olarak donup kalmasdr; daha nce de belirtildii


gibi glerin kartlnn sonucudur. Bunun byle olduu iki
ekilde kantlanmtr. Birincisi, d koullarn veya karakter
analizinin kaytszl zerek yeniden dinamik bileenlerine
ayrmas mmkndr. Bu erevede, kaytszlk zld l
de gerek cinsel aba ya da saldrganlk gerekse kayg, yani
merkezcil ka eilimleri ortaya kar. Bu sre, cinsellikle
kaygnn birbirine kart iki akm yn olduu yolundaki cin
sel ekonomik gr bir kez daha dorulamaktadr.
Sonradan hastalarmzda grdmz, birbirinin yam sra
ve ayn anda etkili olan bastrlm drt, bastran g ve bun
larn arasndaki ite kaytszlk olgusu, tarihsel olarak belli bir
srayla ortaya kmtr. Bunu bir rnekle gsterelim.
zellikle ite lm olma duygusundan mustarip (dier
hastada bu duygu yoktu) bir hastann tipik davranlar abart
l biimde resmi, nazik ve mesafeliydi. Serbeste akan vejetatif
hareketlilie sahip insanlar onu kat ve cansz buluyorlard.
Sergiledii belli bir vakar resmi tamamlyordu. Oysa gizliden
gizliye en byk arzusu "dnyay hissetmek" ve "akp gide
bilmekti". Karakter analiziyle duygularnn bu davranlardan
zlp karlmas, ocuklukta yaad ve gerek temas yok
luunun gerekse psiik canllk zleminin temelini oluturan
durumlarn tamamen yeniden canlanmasna yol at. Nevrotik
belirtileri arasnda, had safhada bir nesneyi kaybetme kaygs,
bir kadn ptnde hemen sertleme olmazsa youn depresif tepkiler ve benzeri birok ey ne kyordu. Analiz sonu
cunda bu belirtilerin gncel nedeninin -nesneyle canl iliki
kurma zleminin yan sra- ite gl bir geri ekilme eilimi,
ilk uygun frsatta nesneden vazgeme eilimi olduu anlal
d. Bu eilim tam da "akp gittiini hissetmek" iin elde etmek
istedii nesneye olan kendi nefretinden korkmasna dayan
yordu. Hastann peniste duyum yokluundan, dier bir de
yile vejetatif temas duygusu yokluundan mustarip olmas
nemlidir. Byle durumlar kompulsif karakterlerde zellikle
411

belirgindir. Bunlarn srekli olarak balamak zorunda hisset


tikleri "yeni yaam" forml, kendilerinde "farkl olma", yani
kat, cansz, "l" deil, canl ve retken olma becerisini gr
meleri, yalnzca, vejetatif hareketlilikten geriye kalan son ka
lntlarn ifadesi olup, genelde iyileme isteinin en gl
nedenini olutururlar. Vakamza dnelim: Penisteki duyum
suzluk giderilince psiik temas yokluu duygusu da kaybol
du; bu duygu genital organda tekrar bozukluk olur olmaz
yeniden balad. Psiik temas yokluuyla fizyolojik duyum
suzluk, psiik temas becerisiyle vejetatif uyanlabilirlik arasn
daki bu ilintinin nedenleri hastann ocukluunda yatyordu.
ocukluunun hikyesi zetle yle:
Hasta byk bir genital-cinsel gle annesine balyd; an
nesine ynelik ilk ehvetli genital yaklama giriimleri ters
tepki grmt. Anneyle genital olmayan cilt temasnn, yani
anneyle yan yana uzanmann, onu kucaklamann vs. yasak ol
mamas, tersine anne tarafndan zellikle tevik edilmesi
nemlidir. Hasta genital engellemeyle karlanca, anneye
kar nce genital abann yan sra olan ama zamanla bunun
yerini alan ar saldrgan-sadist bir yaklam gelitirmi, bunu
da yine engellenme ve cezalandrlma korkusu sonucunda
bastrmak zorunda kalmt. Hasta artk, anneye ynelik olup
bedensel temas abasyla dorua km olan sevgi, anneden
nefret ve gerek nefretten gerekse - sevgi nesnesinin kaybndan
sonra- genital abadan korkma arasndaki elikiler iindeydi.
Sonralar ne zaman bir kadna yaklasa, az ok bastrlm olan
genital aba yerine sadist aba ne kyor, bu da hastay geri
ekilmek zorunda brakyordu. ocukken, bastrmay gerek
letirmek iin penisteki genital duyumu ldrmesi gerekmiti.
Byle bir eyin nasl mmkn olduunu hl zebilmi dei
liz. Bu durumda byk olaslkla saldrgan itepi cinsel itepiyi frenliyor ve tersi de oluyor. Ancak u gerektir ki sertle
me gc varken genital duyumsuzluk (kadnlarda vajinal
duyumsuzluk da ayndr), psiik temas becerisinin kaybedil
412

diinin dorudan ifadesi ve en arpc gstergesidir. Burada


yalnzca psiik bir srecin deil, byk olaslkla penis deri
sinde elektrofizyolojik ilevlerde bir deiikliin de sz ko
nusu olduu varsaylabilir.11 Hasta asndan lm olmak
daha derin katmanda penissiz olmak veya penisini hissetme
mekle ayn anlama geliyordu. Bunun rasyonel nedeni peniste
duyumsamann gerekten kaybolmu olmasyd. Hastann
derin depresyonu bu durumdan kaynaklanyordu.12
Sonu olarak hastann dnyayla temas yokluu, asli doal
genital abasnn, nesneye ynelik saldrganlkla ve buradan
kaynaklanan geri ekilme eilimiyle engellendii noktada or
taya kmtr. Bu sreci kesinlikle genelletirebilir ve yle di
yebiliriz: Doal, uygun itepilerin dnyann nesneleriyle
dorudan ilikilerinin engellendii her durumda, yalnzca
- kendi iine ekilmenin ifadesi olarak- kayg deil, temas
yokluu oluumu da ortaya kar. D nedenlerle veya kendi
leri muktedir olmadklar iin nesneye ulaamadklarnda, bu
durum gerek ocuklarda byk genital bastrma dalgasndan
sonra, gerekse ergenlerde grlr. Uzun sredir evli olan ift
lerde de, genital iliki krelmi ve cinsel tatminin baka biim
leri bastrlmsa hal byledir. Bu durumlarn hepsinde psiik
krelme tablosu geliir; gstergeleri ilgisizlik, kabullenme, yal
nzlama duygusu, aktiflikte ve nesnel ilgilerde ciddi ktle
melerdir.
( l l ) Bu sorunun deneylerle akla kavuturulmas gerekiyor.
(1 2 ) Dipnot, 1945: Psiik temas yokluunun klinik davurumu zamanla orgon biyofiziiyle
ilgili bozukluklarn aranmasnda belirleyici bak as oldu.Temas yokluunun temeli, bedendeki
orgonun hareketliliinin bloke olmasdr (anorgonia). Peniste duyum yokluu durumunda,
deride orgon yk eksiktir, orgon enerjisi alan epey daralmtr. Penis dokunmay hisseder ama
haz duygusu alamaz. Hazz yalnzca enerji derecesinde meydana gelen bir deiiklik yarataca
iin, plazmatik hareketliliin bloke olmasnn temas yokluuna yol at sylenebilir. Orgon
enerjisi alannn varln 1942 ylnda ampul telinin masyla gstermeyi baardk. Ayrca bkz.
Die Entdeckung des Orgons. Die Funktion des Orgasmus adl yaynda Die bioelektrische Funktion
von LustundAngst, Kln 1969, s. 317 vd.

413

Karakterin dinamiklerini kavramaya alrken, atlan her


admda dille ilgili ifade zorluklaryla karlalr. Ketlemenin
ve temas yokluunun ilevini olabildiince geree sadk bi
imde betimleyebilmek iin, imdiye kadarki grmzde
bir dzeltme daha yapmalyz. Bu dzeltme, psiik aygta ili
kin dncelerimizde kapsaml bir deiiklik gerektiriyor.
Bastrlm eyin katmanyla bastran eyin (savunmann) kat
man arasnda bir temas yokluu katmannn bulunduunu,
bu ara katmann tek bir drtnn blnmesi veya iki drt
nn kart olmas sonucunda gerekleen bir ketlenmeye denk
dtn sylemitik.
Ancak bu formlde u gerei ihmal ettik: Nevrotik psiik
aygt bir savuturulan ve bir savuturan drtden deil, ks
men blnm ksmen de dierlerine kart saysz abalardan
oluur. Ayrca drt savunmasnn giriftliinde bir olgu daha
ortaya kyor. yle ki, zrhn derinliklerinden gelen bir drt
yzeyde savunma ilevleri grebiliyor; byk olaslkla btn
psiik eilimler az ok ezamanl olarak "dnyaya" doru ve
"dnyadan uzaklama" ynnde blnmtr ve ayn anda
birbirlerine karttr. Ksacas, glerden oluan karmak bir
doku grnts (zrh yaps) elde ediyoruz. Bu dokuda savuturulanla savuturan derli toplu olarak birbirinden ayrlma
mtr (yle olsa iimiz ok kolaylard), tersine bu unsurlar
son derece "kuralsz" biimde i ie gemitir. Bu yapnn, taKetleme emas

Ketleme

Ketleme
A

Dalma, blnme

Kart olma

414

rihine uygun olarak dzene sokulmasn (ki kendi bana bir


sorundur) ancak karakter analizi almas salar.
Bu yapsal bak, yerel (topografik) katmanlama konusun
daki herhangi bir grle hibir surette badamaz. Savuturulanla savuturan, bir ilev birlii (diyelim ki bir karakter
ketlenmesi) iinde birlemilerdir; sodyumla klorun sodyum
klorrde veya art ve eksi ykl elektrik glerinin "ntr" du
rumda birlemeleri gibi. Deiik eilimlerin bu ekilde birle
melerinin ve tek eilimlerdeki blnmelerin snrsz okluu
btn canl gereklii iinde dnldnde, bunun kav
ranmasnda hibir mekaniki ve sistematik dnme ie yara
maz; kavramak iin ilevsel ve yapsal dnme ile d gc
gereklidir. Grne gre karakter geliimi, basit vejetatif i
levlerin srekli ilerleyen ortaya k, blnmesi ve kartlk
oluturmasdr. Glerin ynleriyle ilgili aadaki ema
bunun daha iyi anlalmasn salayabilir:
Zrh yapsnn emas

Bu yzden temas yokluu kart iki g katman arasnda


bulunan bir katman deil, kartlklarn ve blnmelerin top
lanma veya zel younlama yerlerine tekabl eden bir feno
mendir. Karakter analizinde skk, inat, youn veya
keelemi oluum olarak algladmz ey, kart glerin ka
rakterde bu ekilde bir yere toplanm olmasndan baka bir ey
415

deildir. Byle bir karakter yapsn zmlerken "doru


ucundan" tutmann ne kadar nemli olduunu daha nce vur
gulamtk.
rnein ie kapanma ve ketumluk gibi karakter zellikleri,
tedavi srasnda mesela inat- rkek suskunluk biiminde sk
bir karakter direncine dnr. Byle bir suskunluu srar,
rica veya ikna yoluyla ama yntemi karakter analizine tama
men yabanadr. Karaktere bal suskunluk ou zaman, iten
gelen itkileri szle ifade etme acizliinin sonucudur. Israr veya
ikna, ifade etme becerisindeki bozukluu bertaraf etmeyip ak
sine artrd iin, inatl pekitirir. Hasta elbette konumak,
iindekileri anlatmak ister ama bir ekilde ketlenmitir; tam
da konumas gerektii iin konuamaz. Konuamadnn bi
lincinde deildir, aksine ou zaman konumak istemedii g
rndedir. ini dkemedii halde analistin kendisini anla
masn gizliden gizliye bekler. Bu "anlalmak" arzusuna ou
kez her trl yardm inatlk yoluyla savuturma eklenir. Bu
durum ii zorlatrr ama zmsz yapmaz. Israr, ikna veya
o nl "sessiz kalma" tekniini kullanmak yerine, hasta yat
trlr, bu amala analist hastay tutukluunu anladna ve
imdilik iini dkmek iin aba sarf etmesine gerek olmad
na temin eder. Bylece hastann zerindeki "konuma zo
runluluu" basks kalkar; buna bal olarak gncel inatln
nedeni de ortadan kalkar. imdi analist -baz eyleri hemen
deitirme isteine kaplmadan- hastaya davranlarn ba
site ve tam olarak betimlemeyi baarrsa, hastann kendisini
dorudan "anlalm" hissettii, iinde baz duygularn k
prdanmaya balad grlecektir; hasta suskunluunu pe
kitirmek suretiyle nce bu duygulara kar koyacak, ardndan
huzursuz olacaktr. Ama bu huzursuzluk donukluktan kma
yolundaki ilk harekettir. Davrann sabrla betimlenip izole
edilmesinden birka gn veya en fazla birka hafta sonra hasta
yava yava konumaya balar. Vakalarn ounda karaktere
bal suskunluun temelinde boyun kaslarnda hastann far
416

knda olmad bir kramp yatar; bu kramp uyarmlar yk


selirken" basklar.
Dolaysyla analist temas yokluunu ciddiyetle bertaraf
etmek istiyorsa, rnein yalnzca bunun ortaya k hikyesini
yeniden kurmakla veya temelinde yatan ya da bunu oluturan
drt ve savunma glerini ortaya karmakla yetinmek tek
nik adan kesinlikle yeterli deildir. Her karakter davran
gibi temas yokluu da analizle zlmeden nce izole edilmeli
ve nesnelletirilmelidir. Bu ilem vakaya gre ok eitli ekil
lerde yaplr, en bata da davran en ince ayrntsna kadar
eksiksiz betimlemek suretiyle. Dier yollardan bazlar yledir: Kiinin idealindeki istekleriyle yaam biiminin gerekteki
b oluu arasndaki fark srekli vurgulamak; almasndaki
uyumazlklarda veya baarszlklarda dile gelen gerekteki
somut ilgisizliin kantlarn her ynden gstermek; grn
teki youn ak hayatna ramen deneyimlerinin arka planda
varl hissedilen psiik kasvetliliini ortaya karmak. Bu e
kilde temas yokluu ok ac veren bir ekilde yaantlanr.
Bunun tamainen ortaya kmas ve ardndan zlmesi, ou
zaman ancak, serbest kalan cinsel uyarmlar sonucunda ger
eklikle hayat dolu temas kurma istekleri artt zaman sala
nr. Hasta, bedeninde ve zellikle de genital organlarda zayf
da olsa ilk orgazmsal akmlar bir kez hissetti mi temas yok
luuna artk katlanamaz. Genel psiik temas yokluu -hangi
psiik katmanda bulunursa bulunsun- orgazmla ilgili temas korkuunun genel yansmasndan baka bir ey olmadna gre,
orgazmsal temas becerisi tesis edildii zaman da kendiliin
den tamamen zlr.
Eksiksiz yaantlama durumundan ite boluk duygusu
veya kilitlenme durumuna gtren psikofiziksel mekanizma
lara ilikin aratrma henz tamamlanm saylmaz. Bu ko
nuda aydmlalamam birok husus vardr, zellikle de cinsel
ilginin geri ekilmesinin veya da ulamaya alan bir itepinin ketlenmesinin, dorudan "souma", "donup kalma",
417

"buz tutma", "lm e" (bir hasta "ruhum buz tutmu bir gl
gibi" demiti) olarak yaantlarmasnn nasl mmkn olduu
sorusu. Bu fenomenin, birbirine zt etkide bulunan iki g so
nucu "ketlenmeden" kaynakland yolunda daha nce yap
tmz aklama doru olmakla birlikte eksiktir. Libidonun
geri ekildii aklamas da bir ey ifade etmez. Szler dinamik
kavramann yerini tutamaz. Ksacas cevab henz bilmiyoruz.
Bununla birlikte, hayat mahveden bu fenomeni iyice aratr
mann bir yolu vardr: Hastann canl durumdan donuk du
ruma geiin hikyesini tam tamna yeniden yaantlamasm
salamak ve tedavi srasnda bir durumdan dierine savrul
may tam saptamak. Bu takdirde iteki tuhaf davran biim
leri aa kar. rnein bir hasta geii otomatik biimde
devaml "faydas yok ki, hi faydas yok vs." diyerek yaad.
Bunun anlam uydu: aba gstermenin, elde etmeye alma
nn, fedakrlk yapmann, hatta sevmenin bile hi faydas yok;
ne yaparsam yapaym karmdaki beni anlamyor. zellikle
kk ocuklarn yaadklarna dikkat ekmek isterim; bunlar
en trajik olanlardandr. Kk yata btn duygulan ve istek
leri ifade etmek ve dile getirmek mmkn deildir. ocuk
ifade edemedii psiik durumu anlamas iin eitici kiiye her
hangi bir biimde yalvarr. Ancak mevcut halleriyle anne ba
balarla eiticiler tam da kendini tamamen ocuun yerine
koyup anlamaya alma zelliini gelitirmemilerdir. ocuk
hibir sonu alamadan urar da urar. Sonunda anlalmak
iin abalamaktan vazgeer ve - donup kalr: "Faydas yok ki."
Canl yaantlama ile ite yava yava lme arasnda ou
zaman sevgi konusunda yaanan son derece ar d krklk
lar vardr. Bunlar ite lmenin en sk grlen ve en gl ne
denini oluturmaktadr. Ancak bu durum donup kalmann
mekanizmasn hl aklamyor.
Donup kalmaya, daha dorusu bu durumu srdrmeye
iten nedenin, eylerle, yaantlarla ve kiilerle temas korkusu
olduu ok sk grlr; deneyimlerime gre bunun merke
418

zinde yine orgazmsal temas korkusu etkili olmaktadr. Bu korku


genelde ocukluktaki mastrbasyon korkusundan edinilmi
tir. Buna gre orgazmsal temas korkusu, gereklikteki srelerle ve
kiilerle hakiki, dolaysz psiik temas korkusunun zn olutur
maktadr. Bu korkunun almas, karakter analizi terapisinin

hem en nemli hem de en zor grevlerinden biridir. ocuk


luktaki taklmalarndan tamamen kurtulmu olsalar bile has
talarn, genital orgazmla ilgili temas becerisini tesis etme
greviyle kar karya kaldklar anda eski nevrotik durum
larna geri dndkleri sklkla grlmektedir. Bu durum or
gazm korkusunun yenilmesini gerektirmektedir. Doru
yaplan her karakter analizinde, vakalarn ounda aka be
lirlenebilen bu evre, zrhn zlmesinden bir sre sonra ba
lar. Belirtileri unlardr: Analiz srasnda anlatlanlarn
yzeysellii, dmeyle ilgili ryalar ve fanteziler, mesafeli
davrann genel olarak pekimesi, rnein genital arzular ko
nusundan kasten kanmak, az ok bariz bedensel eriyip da
lma tasarmlarnn sk grlmesi (bunlar idi edilme
tasarmlanyla kantmlmamaldr), tedavide o gne kadar elde
edilmi olan btn teraptik kazanmlann kaybedilmesi. A y
rca, dnyayla her trl cinsel ve nesnel ilikiden kama, ilk
ocukluktaki tepki biimlerinin yeniden canlandrlmas, ite
boluk ve kasvet duygusunun yeniden ortaya kmas vs. vs.
Bu evre, mastrbasyon ve/veya cinsel birleme srasndaki
davranlarn ve duygularn titizlikle analiz edilmesini gerek
tirir. Ancak ve ancak kkl analiz halinde, hastalarn uyarm
artarken belirli bir anda herhangi bir ekilde bu ykselie ket
vurduklar saptanr. Uyarm dalgalarnn ykselmesine izin
vermezler; seri ve ksa hareketlerle uyanm datrlar; farknda
olmadan leen kaslarn kasarlar, eitli dncelerle uursuz
biimde dikkatlerini datrlar, leen blgesini olabildiince
ne uzatma itepisine boyun emekten kanrlar. ok sk g
rld zere, orgazm duygusu balad anda kendilerini
brakmak ve kendiliinden ritmik friksiyonlarla duygunun
419

boalmasn glendirmek yerine hareket etmeyi brakr ve k


prdamadan dururlar. Dtan grlen, yukarda belirtilen
trde hibir belirtinin olmad ve uyarmn ylece snp git
tii durumlar, orgazmsal ketlenmenin yok edilmesi en zor
olan trdr. Bu "soumay" kavramak ou zaman zordur.
Bu noktada cinsel birleme srasnda zellikle dikkati e
ken (ve hep gzden kaan) bir davrana nemle iaret etmek
isterim. Orgazmsal temas korkusunun ve bunun paras olan
psiik temas yokluunun mevcut olduu durumlarda, srtn
meye sevk eden vejetatif itepi hi grlmez (orgazm ncesi
temas hissi tam olduunda bu itepi kendiliinden geliir).
Duygularn ynettii yumuak, otomatik srtnme ritminin
yerini, genelde zoraki, iddetli, bilinli srtnme alr; ama
temas yokluunu amak ve korkuya ramen rahatlayabilmektir. Bu srtnme tr duygulara kar savunma ve gayret har
cayarak inatla boalmay salama istei olarak zmlenme
dii srece, genital temas korkusu ortaya karlamaz ve yok
edilemez. ou zaman hastalar bu srtnme trn terk edip
vejetatif srtnme itepisine teslim olmaya ok gl biimde
direnirler. Orgazm sarsntsna hazrlksz yakalanmaktan ka
nrlar.
ok genel olarak, doru ve baarl karakter analizinin
tipik fenomeni olduu sylenebilir:
Zrhn tam anlamyla zlmesi;
Orgazma ilikin temas korkusunun eksiksiz ortaya k
mas;
Doruk noktasna ulama annda istemli hareketlerin yerini
tamamen istemsiz, ketlenmemi hareketlerin almas.
Uyarmn doru biimde orgazm korkusunda younla
masn ve bu korkunun almasn salamak ou vakada
youn aba gerektirir; fakat genel davrann engellenmemi
vejetatif hareketlilik dorultusunda hzla ve tamamen dei
mesi bu zahmete fazlasyla deer.
420

7. Yedek Temas
ocukta vejetatif, libidinal hareketlilik ne kadar ok bast
rlmsa, ergenlik dneminde dnyayla, sevgi nesneleriyle, a
lmayla, genel olarak gereklikle yama uygun ilikiler
gelitirmekte o kadar zorluk ekecektir; temas yokluu iinde
pes etme durumuna gmlmesi de bir o kadar kolay, olutur
duu yedek temaslar da bir o kadar yapay olacaktr. Karakter
analizi almalarnda u olgu ortaya kmaktadr: Resmi gen
lik aratrmalarnn "ergenliin tipik zellikleri" olarak gr
d eylerin ou, doal cinsel yaamn engellenmesinin
etkisiyle yapay olarak yaratlmr. Bu durum gerek hayalpe
restlik gerekse aalk duygular iin geerlidir. Aalk duy
gular, ok abarlm ideallerin ve vehmedilen deersizliin
ifadesi olmakla kalmayp yapdaki somut bir elikiye de uy
gundur: Aalk duygusu, cinsel ve sosyal adan gerekteki
performans ile vejetatif hareketliliin felce uramas nedeniyle
basklanan gizil beceriler ve olanaklar arasndaki uurumun
ite alglanmasdr. ou insan gerekte ryalarnda grd
nden ok daha az gldr, ayn zamanda fiilen gerekle
tirdiinden ok daha fazla niteliklerle ve becerilerle donatl
mtr. Gnmz insannn yapsndaki bu gln eliki, top
lumun tabi olduu ykc cinsel ekonominin bir sonucudur. Bu
elikiyi ortadan kaldrmak, yeni bir sosyal dzenin yerine ge
tirmek zorunda olaca en nemli grevlerden biridir. nk
retken g olan "igc", en bata fiili performansn gizil
performans kapasitesine uygun olmasna, yani vejetatif ret
kenliin yeniden tesis edilmesine baldr.
Uzun vadede bu durumlar psiik adan dayanlmaz, sos
yal adan ise tehlikelidir. Srekli olarak akan vejetatif ener
jiyle beslenen psiik aygt bu elikiye direnir, az ok bilinli
bir ekilde yaam ar derecede engelleyen bir unsur olarak
alglar ve ok eitli ekillerde bununla ba etmeye alr. Bu
srada cinsel enerji birikiminden kaynaklanan nevrotik belir
421

tiler ortaya kar ama bunlara deinmeyeceiz. Konumuz a


sndan, bu mcadelede ilk kez ortaya kan yeni karakter i
levlerini incelemek daha nemlidir. Dnyayla dorudan
vejetatif temas az ok yok edildiinde ve mevcut kalntlar d
dnyayla ilikileri kfi derecede srdrmeye yetmediinde,
yedek ilevler, daha dorusu yedek temas kurma giriimleri or
taya kar. Yedek temas dolaysz vejetatif temastan nasl ayrt
etmemiz gerektiini, baz klinik rneklerin yardmyla gre
lim. Zorluk, sonuta yedek temasn da vejetatif drt enerji
siyle beslenmesinden kaynaklanmaktadr. Doal vejetatif
temasla ortak yn budur. Ancak farkllklar nem bakmn
dan ortak ynlerden ok daha ar basmaktadr. Bu bakmdan
pasif-kadms karakterlerin pasif-kadms davran anal uya
rmlar kullanmakla birlikte, engellenme durumundan tr
kurulamam olan doal temasn yerini alan bir yedek temas
tr. Dolaysyla gen adam, yetikinlikte de babasnn baskn
lna ve otoritesine kar koyarak bamszln salamak,
kendi yeteneklerini tam anlamyla gelitirmek zorundadr.
Bunun iin gerekli olan saldrganla sahip deildir, nk
basnlmtr. Bu saldrganl bastnlm durumda tutabilmek
iin pasif-kadms davran biimlerini gelitirir ve dnyayla
yceltilmi saldrganlk yoluyla ba etmek yerine, ok byk
kiisel fedakrlklarda bulunarak nevrotik uyum gstermek
suretiyle yaamn srdrmeye alr. Genital ilev bozukluu
olan kompulsif nevrotik kadnn erkee ynelik sadist davra
n, yalnzca genital cinselliini savuturma deil, bu srada
ortaya kan libidinal iliki yokluunu dengeleme ve asli sevgi
nesnesiyle temas baka bir biimde de olsa her eye ramen
koruma ilevini grr. Ayn ekilde, evli iftlerin birbirlerine
kar yapay, iten gelmeyen, sklkla abartl grnen sevgi ifa
deleri de hakiki cinsel iliki yokluundan kaynaklanan yedek
temas ilevleridir. Yerli yersiz her eyden yaknan, hakllnda
inat eden kiilerin nevrotik- saldrgan tarz da, erkee ynelik
pasif-kadms veya kadna ynelik doal genital itepilere
422

kar savunma ve bunlar dnleme olmakla kalmayp, dolay


sz vejetatif ilikilerin eksikliinden tr dnyayla temas
iinde kalma giriimidir. Mazoist davran, yalnzca bastrl
m sadist saldrganlklarn ifadesi ve bunlara kar belli bir
biimde savunma olmayp, d dnyayla doal ilikiler kur
maya ynelik yedek ilevdir. Mazoist karakter sevgiyi do
rudan ifade edemez.
Engellenmemi dorudan vejetatif temasn davurumla
ryla hakiki olmayan, ikincil, dolayl yedek ilikilerin davurumlan arasndaki fark ilke olarak bir kez kavrand m, bunlar
insanlarn yaamnda ok eitli biimlerde saptamak abucak
renilir. Yapay davrana ilikin olarak tipik olmamakla bir
likte ayna olan baz rnekler vereyim. Rahatsz edid biimde
yksek sesle glmek, kasten sk tokalamak, hep ayn biimde
cansz nazik davranmak, bilgilik taslamak, sk sk yinelenen
anlamsz hayret etme, arma veya sevinme vs; belli gr
lerde, planlarda, hedeflerde inatla srar etmek (rnein para
noid sistem, kompulsif biimde fikrinden dnmemek); ta
vrlarda gze batan bir alakgnlllk; konuurken alml
jestler yapmak; ocuksu hareketlerle insanlarn gnln
kazanmaya almak; cinsel konularda abartl vnme, cinsi
ekidliini abartmak ve tehir etmek, ayrm gzetmeden dlve
yapmak, cinsel adan ekonomik olmayan biimde rastgele
cinsel ilikide bulunmak; belirgin vakur tavrlar, yapmack,
dokunakl veya an sekin konuma biimi; bariz otoriter
("kodamanca"), nceden kestirilmesi g veya adeta tenezzl
eden tavrlar; takn biimde yaltaklanmak; sradan sohbet
tarz dma kmamak; laubali veya ehvet uyandran biimde
davranmak, seksi kkrdama veya mstehcen eyler anlatmak,
Don Jan tavrlan; utangalk. Ayn ekilde, gereksiz yere ta
vrlara elik eden hareketlerin ou narsistik eilimlerin yan
sra nesneye ynelik yedek ilikiyi ifade eder. rnein salar
dikkat ekecek biimde savurarak dzeltmek, sklkla ve tipik
bir ekilde alm svazlamak, konuurken etkileyici biimde
423

muhatabn gzlerinin iine bakmak, bilerek krtmak, yapay


azametli veya atletik yry biimi vs.
Genelletirerek yle diyebiliriz: Davranlarda bir zelli
in izole edilmi biimde kiilik btnlnn dna kt
veya sivrildii veya kiilikle elitii her durumda bir yedek
ilev mevcuttur; bunun arka plannda az ok derin bir iliki
yokluu etkilidir. Kabul etmek istemesek de klinik karakter
analizlerinde u durum ister istemez fazlasyla dikkatimizi e
kiyor: Yaygn biimde "kt", "naho" veya "rahatsz edici"
olarak alglanan karakter zellii, genelde nevrotik davranla
zdetir; "kalburst" denilen insanlarn yaamna egemen
olan ve ierikten ok ekilcilie nem veren ou davran bi
imi de yle. Buna karlk halk aznda "sade", "doal",
"cana yakn", "ekici" vs. eklinde tanmlanan davranlarn
ou grne gre "genital karakterin" nevrotik olmayan
davranlaryla rtyor. (nemle belirtelim ki burada "nevrotik"ten kast, bir itepinin bastrlmas nedeniyle ortaya
kan ve varlnn devamn enerji tketen bir anti-kateksisin
varlna borlu olan bir psiik durumdur.)
Zorunlu olarak yaanan gizli hayatlar grdke insan ok
etkileniyor. Dtan grnen, sosyal konuma ve tabakaya gre
deien davranlarn aslnda yapay bir oluum olduu ortaya
kyor; bu oluum, dorudan vejetatif srelerin belirledii
hakiki miza ile daimi atma halinde olup genellikle bu mi
zac gizlemeyi pek baaramamaktadr. En heybetli ve korku
tucu polis, en asil ve mesafeli bilim adam, yanna yaklalamayan k "sosyetik bayan", makine gibi ileyen "grevine
sadk" memur; ararak gryoruz ki bunlarn hepsi aslnda
ok basit zlemleri, korkular, nefretleri olan zararsz karak
terler. "Basit" denilen insanlarn karakter maskelerine gster
dii inanlmaz saygdan tr bu hususu nemle vurgulamak
gerekiyor.
Hayat dolu cinsel ritim ile bilinli tasarlanm cinsel eki
cilik; doal, rahat vakar ile oturtulmu olan; gerek utangalk
424

ile yapay olan; dorudan da vurulan canllkla zorlama


olan; kaslarn vejetatif ritmi ile bunun krtarak ve omuzlar
gererek taklit edileni; cinsel tatminden kaynaklanan sadakat
ile korku ve vicdandan kaynaklanan arasndaki fark (bu liste
istenildii kadar uzatlabilir), karakter analizi asndan ayn
zamanda geliime gebe devrimci psiik yap ile kat muhafa
zakr psiik yap arasndaki farktr. Hayat dolu yaam ile kas
vetli yedek hayat arasndaki farktr. "Dnya grlerinin"
maddi, psiik-yapsal temelleri dorudan bu farklarda mev
cuttur ve insanlarn deneyimine -en azndan ilke olarak- ak
tr.
Btn otoriter sosyal organizasyonlarn ideolojisinde ve
jetatif yaam hayvani, ilkel yaam olarak gsterilmi ve kar
sna ok gelimi, en ince ayrntlarna kadar dnlm
olarak tantlan "kltrel" yedek yaam mutlak biimde kon
mutur. Gerekte ise bu yedek yaam, vejetatif yaamdan koparld ve onun devam deil yalnzca bir yedek ilevi
olduu iin, retken deildir, kat biimlerle formllere sk
trlmtr ve kupkuru bir bitki gibi verimsizdir. Buna karlk
vejetatif yaam, enerjisi kronik olarak katlamam ve balan
mam olduu iin, kendi iinde retkendir ve snrsz gelime
olanaklaryla donatlmtr. Kltr yaratm olan ey vejetatif
yedek oluumlar deildir. Kaydedilen btn ilerlemelerin
kayna, dnyayla vejetatif dorudan temastan arta kalan ka
lntlardr. Buna bakarak, beeri yaplar yedek ilevlerinden
kurtarlabilse ve doayla ve toplumla ilikilerinin dolayszl
yeniden salansa, ne kadar ok enerjinin gelime frsat bula
can tahmin edebiliriz. Neyse ki buradan yeni bir din, rne
in "dorudan temas ilevinde ustalamaya alan" ikinci bir
yoga hareketi domas mmkn deildir. nk bu beeri
yap deiikliinin olabilmesi iin sosyal dzende ve ekono
mide, canla bala alan hibir yoga rencisinin kavrayama
yaca deiiklikler gereklidir.
425

Tm canllar arasnda yalnzca insanlar doal yaam te


mellerini gerekletirmekten yoksunsa, dier taraftan hepsini
intihara srkleyecek bir lm igds yoksa, yaamak ve
sosyal ilikilerle varln srdrmek gereklilii son tahlilde
vejetatif sisteme dayanyorsa, o zaman insanlarn gelitirdii
yedek temas yalnzca, yaama iradesi ile toplumdan kaynak
lanan yaama korkusu arasndaki uzlamann ifadesidir. Psi
ik oluum olarak yedek temas, dorudan vejetatif temasn
aksine aynen nevrotik belirti gibi yaplanmtr: Baka bir ey
iin yedek ilevdir, savunmaya hizmet eder, enerji tketir ve
birbirine ters gleri birletirmeye alr. Belirtide olduu gibi
yedek temasta da performansn sonucu harcanan enerji mik
taryla hibir surette orantl deildir. Sonu olarak yedek
temas, dzensiz toplumsal ve buna bal bozuk kiisel cinsel
ekonominin birok davurumundan biridir. Yedek temasn
ilevi tam anlamyla bilinmedii ve sosyal yaamdaki davu
rumlar geleneksel hale geldii iin, bu davurumlarn doal
ve deimez olgular olduklar dnlmtr. Bununla bir
likte, toplumsal fenomen olarak ve gnmz insannn yapsal
unsuru olarak yedek temas ilevi tarihsel bir oluumdur, yani
tarihte bir noktada ortaya kmtr, dolaysyla geicidir.
Ancak, kt bir trende seyahat ederken hedefe salimen vard
racak daha iyi yeni bir tren olmadka trenden inmeye karar
vermek zordur; bu yzden tuhaf bir sebat becerisi, bununla
kalmayp trenin tr hakknda gerekle ilgisi olmayan olumlu
dnceler gelitirilmeye balanr. Benzer ekilde: Bir yaam
biiminin yerine dier yaam biiminin konmasna yetecek
gleri serbest brakmak iin, ilk nce beeri yaamn dzenli
cinsel ekonomisi dncesinin bilince nfuz etmi olmas ge
rekiyor, tpk dzensiz cinsel ekonominin deitirilemezlii
dncesinin imdiye kadar zihinlerde yer ettii gibi.
Bu noktada yle bir soru ortaya kyor. nsanlarn bu
gnk yaam yedek yaamsa, ileri dayatlan bir vazife ise,
sevgileri yedek sevgi nefretleri yedek nefretse, psiik zrhlarn
426

karakter analiziyle zlmesi bu yedek ilevleri yok ediyorsa,


arlkl olarak tepkisel ileyen bu beeri yap bugnk sosyal
hayatn, burjuva dzeninin neticesi ve gerei ise, baarl bir
karakter analizinden sonra bu tr psiik ileyiin yerini ne alr?
Yaps ne ekilde deiir? Byle bir durumda sosyal almann
cinsellikle ilikisi nasl olur? Kukusuz zor ve sorumluluk bi
linci ieren sorular! Orgazm kuram ile klinik karakter analizi
almalar bu sorulara, "nevrotik" karakter ile "genital" ka
rakter arasndaki farkta zetlenen baz cevaplar vermitir. Bu
nunla birlikte, psiik bakmdan salkl kiinin ileyi biimine
ilikin aratirmalar henz balang aamasnda olup, herkesi
ahlak ve otoriter ynetmek suretiyle kaotik biimde ayakta
kalan bir dnyann iddetli direncini hesaba katmak duru
mundadr. Btn kurumlan, etik normlan ve resmi organizasyonlanyla bu dnya, ahlakn deil cinsel ekonominin ynet
tii, almas vazifeden deil nesnel ilgiden kaynaklanan,
vejetatif kaynaklan serbeste akan ve evresine dorudan ula
an bir psiik yapya kardr. Bu psiik yapnn klinik temeli
- eksikleri asndan- gelitirilmektedir. Teori ve pratikte en
zor ilerden biri, karakter analiziyle salanan bireysel yap de
iikliinin eitim yoluyla kolektif olarak kitlelerin yapsnn
deitirilmesine uyarlanmasdr.

8. Organizmann Psiik Alanda Temsil Edilmesi


a) Patlamadncesi
Biyofiziksel durumlarn psiik davran biimlerine yansmalan veya bunlarda temsil edilmeleri, psikofiziksel ilinti ko
nusundaki bilgilerimizle tamamen ayn izgide olan bir feno
mendir. Buna karlk, bir bakasnn davranyla ilgili olarak
gerek dilin gerekse edinilen izlenimin, sz konusu fizyolojik
durumu tamamen bilinsiz ama grne gre amaz
biimde yalnzca mecazen deil, dorudan da aktarmas son
427

derece tuhaf, henz anlalamam bir durumdur. Baz rnek


lerle bunu daha iyi gsterebiliriz.
Karakter analizinde edindiimiz deneyimler, "yanna yak
lalmaz", "sert" denilen kiilerin bedenen de kaslarnn ok
gergin (hipertonik) olduunu gsteriyor. Kendini "kaygan",
"yap yap kirli" hisseden birok hastada, karakter olutu
rulurken kullanlan enerjinin temelde anal kkenli olduu da
analizle anlalyor. Genital karakteri tanmlamak iin kulla
nlan "serbest", "akc", "dorudan", "rahat", "doal" vs. s
fatlar, ilgili kiinin vejetatif aygtnn biyofiziksel yapsna tam
tamna uymaktadr. Mizac "sahte" olanlarn arpc yedek
temas mekanizmalar gelitirdikleri ve serbest akan genital li
bido kalntlarnn pek az olduu analiz srasnda grlyor.
Bakasnn vejetatif zelliinin alglanmas ile bunun dille be
timlenmesi arasndaki bu tuhaf ilintiler titizlikle ayrntl ola
rak incelenmeye deer. Bu konuyu sonraya brakp, anlan
ilintilerden ortaya kan bir eilimi izlemeye devam edelim.
Basit diren tekniinin aksine karakter analizi uygulama
snda tipik bir olguyla karlalr. Hastalar analistin karakter
zrhna yapt saldry bata benliklerine ynelik bir tehdit
olarak alglarlar; bunun sonucunda analiz durumu daima be
denin yaralanaca kaygsyla (idi edilme kaygs) ilikilendirilir. Karakter analizinin baarsnn beden asndan facia
olmasndan korkulur. Hasta zihinsel ve (genital adan iyi
leme istekleri de rol oynuyorsa) duygusal olarak saldrnn
baanl olmasn, yani psiik katlnn zlmesini arzu eder.
Bu durumda, gereklemesini iddetle arzu ettii ey ayn za
manda en ok korktuu eydir. Karakter zrhnn zlmesi
nin ke ve faciaya yol aaca beklentisiyle korkusuna,
zdenetimi kaybetme korkusu eklenir ve ayn eye ynelik e
zamanl arzuyla korkunun (bu durumu daha nce betimlemi
tik) tipik bir dirence dnmesine yol aar. Burada kastedilen
ey egonun kendi drtsne deil analistten bekledii yard
ma olan yaklamdr. Karakter zrh zlmedii srece, hasta
428

:
S
[
!

|
;
|

'
|
;

ne serbest armda bulunabilir ne de kendisini canl hisse


debilir. Bu nedenle sihirli bir biimde kendisi iin btn bunlan analistin yapmasn bekler. Bylece pasif bir duruma girer,
ancak bu durumun kesinlikle aktif bir z vardr. Hastann o
anda mazoist itepilerini seferber ederek direncin hizmetine
tahsis ettiini anlarz. Direncin psiik z yledir: "Sen bana
yardm etmiyorsun, hibir ey yapamyorsun, beni sevmiyor,
beni anlamyorsun; inat ederek ve gizliden gizliye sulayarak
seni bana yardm etmeye zorlayacam." Gerekte ise hastann
kendisi analizin her trl etkisini savuturmaktadr. Bu tr
durumlar pek ok vakada sonunda -imdiye kadar gzmden
kam olan- tuhaf bir durumda younlar: Zrhn paralanmas ve hastann bilind srlarna nfuz edilmesibilindnda
deilme veya patlama -noktasna- getirilme olarak temsil edilir. Bu

balamda gerek erkek gerekse kadn hastalarda oyulma, deilme eklindeki pasifkadns fantezinin eksiksiz ortaya ktn sylemeye gerek yoktur. zellikle erkek hastalarda bu
bilind fantezinin deiik bir biimi grlr. yle ki, genital zgven olmad iin hasta kendini iktidarsz hisseder.
Bunun zerine, analistin cinsel gcn, alma kapasitesini,
son tahlilde penisini kendisine dn verdii fantezisini nce
yzeysel olarak gelitirir. Bazen daha derinde, bir kadnla cin
sel ilikideyken analistin hastanm makatndan girdii, penisini
doldurduu, glendirdii, sertletirdii ve bylece hastann
kadna cinsel gcn ispatlad fantezisi vardr. Bu bilind
fanteziden analistle zdeleme ve analistin kendisine yardm
etmesi gerektii sitemi anlalmakla birlikte, bu yardma kar
savunma da anlalmaktadr; sonuta yardm bilindnda bir
yaralanma, bir deilme anlamna gelmektedir.
Bildiimiz gibi mazoist abann tipik zellii, hastann
haz artn eriyip dalma veya patlama tehlikesi olarak alg
lamas nedeniyle fizyolojik rahatlamaya kendiliinden ulaa
mamasdr. Ama doal nedenlerden tr tam da bu korkulan
duruma ulamak iin youn aba sarf ettii iin, bakasnn
429

kendisinin rahatlamasna, yani patlamasna (ki bundan ayn


anda hem korkmakta hem de bunu savuturmaktadr) yar
dmc olmasn bekleyen ve isteyen tutumu gelitirir. Bu olgu
ancak analiz genital aygt kaslarnda ilk orgazmsal itepileri
salad zaman ortaya karlr. O zamana kadar itepiler gizli
kalr ve orgazmsal uyarlganl tesis etme tekniini renme
mi analistlerce anlalmaz.
Klinik, analitik durumla ilgili veriler bu kadar. Buradan
nemli bir soru ortaya kyor. Erime veya eriyip dalma duy
gusu kukusuz orgazm srasnda kas ve damar sisteminde
vuku bulan uyarlma srelerinin dorudan ifadesidir. Dar
pskrtme olarak bakldnda boalma, patlarcasna dolu bir
idrar kesesini delmek suretiyle elde edilebilecek rahatlamaya
benzer. Orgazm bozukluu olan hastalarda bu durum korku
ykldr. Soru udur: Nasl oluyor da fizyolojik bir ilev bu
kadar dorudan psiik aygtta davran olarak da vuruluyor
ve temsil ediliyor? Bu ilintiyi gizemli olduu kadar nemli de
bulduumu itiraf etmeliyim. Bunun aydnlatlmas ok byk
olaslkla fizyolojik ve psiik ilevler arasndaki ilintilere dair
bilgilerimizi nemli lde artracaktr. imdilik bu konuda
syleyebileceim bir ey yok.13 Yine de bu klinik gzlem bizi
ok nemli bir soruya gtryor: lm dncesi psiik alanda
nasl temsil ediliyor?

b) lm dncesi konusu
Biyofizyolojik srelerin psiik alanda temsili meselesi bir
lme istencinin varl sorusuyla belirli noktalarda badayor.
Nfuz edilmesi en zor, dahas en tehlikeli alanlardan biridir
bu, nk vakitsiz speklasyonlar somut olgular toplamaya
ynelik her yolu baka hibir alanda buradaki kadar tkam
(1 3 ) Dipnot, 1945: yl sonra bu varsaym doruland: Haz ve kayg konusundaki biyoelektriksel
deneyler, duygu younluunun ilevsel adan biyoenerjiyle uyarmann niceliiyle ayn olduunu
gsterdi.

430

yor. Daha nce de belirtildii zere lm igds varsaym,


mevcut bilgi ve yntemle aklanmalar henz mmkn ol
mayan fenomenleri metafizik bir formlle bir anda aydnlatma
giriimidir. Her metafizik gr gibi lm igds varsaym
da byk olaslkla rasyonel bir z ieriyor; ne var ki bunun
gizeme brndrlmesi yanltc bir dnce silsilesi yaratt
iin ortaya karlmasn zorlatryor. Birincil mazoizm ku
ramnn, ac ekme ve yok olma istencinin Nirvana ilkesi de
nilen ilke nedeniyle biyolojik olgu olduunu ileri srmesine
karlk, haz yaratan ve hazz engelleyen mekanizmalarn cin
sel ekonomi asndan incelenmesi orgazm kuramna yol a
mtr. "Mazoist Karakter" balkl incelemede elde edilen
geici formlleri zetliyorum; bunlarn eksiksiz olduu iddia
snda hi bulunmadm.
1) Haz ilkesini aarak hazszla ulama abas olarak g
rlen mazoizm, psiik organizmann ikincil, nevrotik bir olu
umudur. Analiz yoluyla bileenlerine ayrlabilir, bu nedenle
birincil bir biyolojik olgu deildir. Nevroz konusunda son ola
rak, kaygnn tamamn "birincil mazoizmin ortaya kma
sna" dayandran "yeni" bir kuram aklayan Rado, libido
kuramn yanl anlamakla kalmayp, zamannda Adler'in
yapt hatay yapm, yani uslamlamann daha yeni balad
yerde aklamalarn kesmitir: Hayat dolu organizma hazszh
veya yok olmay nasl isteyebilir?

2) Grnteki hazszla ulama abas, aslen haz vaat


eden bir hedef ile buna ulama abas arama bir engellemenin
belirli koullarda ve belirli biimlerde girmesiyle ortaya kar.
Hasta hazza ulama abalannda tekrar tekrar sabit engelleme
durumuyla karlar; bunu znel olarak istiyor grnr, oysa
gerekte engelin arkasnda olan veya iinde gizlenen haz dolu
hedefe ulamaya alr. Dolaysyla mazoistin yaad ac, nes
nel olarak mevcuttur, znel olarak istenmi deildir; bu iki ey bir
birine kartrlmamaldr.
431

3) Mazoist, haz duyumlar seyrindeki spesifik bir bozuk


luktan mustariptir; bunu ortaya karmann tek yolu psiik zr
hn karakter analizi yardmyla paralanmasdr. Bozukluk,
hastann orgazm duyumlarnda belli bir ly aan her art
kaslarn kaslmas sonucunda hazszlk olarak alglamas ve
"eriyip dalma" tehlikesi olarak grerek bundan korkmasdr.
Orgazmla boalma bedensel anlamda bir patlama, erime veya
eriyerek dalma olarak grlr ve kaslmayla savuturulur.
Pasif dvlme fantezisinin ilevi, zlenen, ayn zamanda da
korkulan rahatlamay susuz biimde, yani bunu bizzat sa
lamadan elde etmektir. Bu durum btn erojen mazoizm va
kalarnda su gtrmez biimde saptanabilmektedir. Daha
byk bir tehlikeden kanmak amacyla daha hafif bir tehli
kenin yaratlmas, devreye sokulan bir mekanizma olmaktan
teye gitmez.
4) Hazza ulama abasnn dtan ketlenmesi ve ite engel
lenmesi sonucunda d ve i psiik gereklik yzde yz hazsz
bir durum haline gelmise, organizma kendini yok ettii
zaman bile hl haz-hazszlk ilkesine uymaktadr. Hazszlkla dolu gerginlikten kurtulmak iin son are olan intihara
bavuran melankolide durum byledir.
Mazoizmle ilgili klinik almalardan haz-hazszlk ilke
sine ters dmeyen ve bu fenomeni psiik aygta dair genel
bilgilerimize dahil etmemizi salayan baz formller elde
etmek ne kadar sevindirici olsa da, bunlarla yetinmemiz mm
kn deildi. Bata lm korkusu ve lm dncesi olmak
zere zlmemi bir dizi soru vard. Karakter analizinden
kan sonuca gre, "lm igds" biyopsiik bir ketlenmenin gstergesidir ve birincil mazoizm yoktur; dahas, mazo
izmin hazszla ulamaya alan bamsz bir drt olduu
grnn doruluundan kuku duymak iin yeterli neden
vard. Bu arada konu baka bir ynden yeniden karmak bir
hal ald.
432

Nirvana ilkesini olabildiince tamamlayacak olgular arar


ken, hastalarmda dalma, uursuzluk, var olmama, yok olma
vb. abalarna, ksacas lme ulama yolunda doutan ha
kiki bir abann varlm dorular grnen psiik malzemeye
rastladm. Klinik almalarda bunu kantlayan malzeme bulsaydm lm igds konusundaki duruumu gzden ge
irmeye ve kartlarma hak vermeye her zaman hazrdm.
Ama lm igds kuram lehine klinik kantlar bulma
yolundaki youn abalarm bounayd. Kesinlikle reddettiim
lm igds kurammda tereddde dmeye balamtm;
tam o srada bu kuramn aleyhine rtlmesi mmkn olma
yan bir argman daha ortaya kt. lk nce dalmaya vs. y
nelik bu youn abann arlkl olarak tedavinin sonunda,
yani tam da hastalarn orgazm korkusunu yenmeleri gerektii
zaman grld dikkatimi ekti. Bu elbette son derece kafa
kartrcyd. Aynca bu aba mazoistlerde ok ender, buna
karlk zellikle mazoist mekanizmalann ok az, genital me
kanizmalarm ise ok fazla gelitirmi olan analizanlarda sk
grlyordu. Bu durum karkl daha da artrd. nk
mazoist mekanizmalar pek gelimemi ve iyilemeye hibir
teraptik olumsuz tepki de gstermemi olan, yani bilind
bir cezalandrlma ihtiyac bulunmayan, iyileme arifesindeki
hastalar niin "sessiz" lm igdsnn bu kadar gl bi
imde etkili olmasna izin versinler?
Daha nceki kuramsal formlleri gzden geirirken, "Or
gazmn levi" adl kitabmda dolayl bir ifadeye rastladm. Bu
bana daha 1926'da klinik malzeme arasndan ancak imdi tat
min edici biimde aklayabildiim bir olguyu bilmeden ne
kardm gsteriyor. Kitapta ok tuhaf bir olgudan, yani or
gazm korkusunun sklkla lm korkusuyla maskelenmi ola
rak ortaya ktndan ve eksiksiz cinsel tatmin dncesinin
baz nevrotik insanlarda lme dncesiyle ilikilendirildiinden sz ediyorum.
433

Tipik bir klinik rnekle, imdiye kadar gzden kaan ve


grne gre genel olarak mevcut nasl bir olgunun sz ko
nusu olduunu gstermek istiyorum. Vejetatif uyarm tama
men serbest brakan karakter analizi teknii uygulanmadan
bu klinik fenomenlerin dorulanmasnn mmkn olmadn
bir kez daha vurgulamak gerekir. Histerik karakterli bir kadn
hasta, zrhnn paralanmasndan bir sre sonra tedavinin so
nunda ar bir genital kayg gelitirdi. Cinsel birlemenin va
jinasna vahice bir mdahale olduu fantezisini kurmu, ar
byk bir penisin fazlasyla kk vajinasna girerek patlatt
tasarmm gelitirmiti. Bu fantezilerin temelinde ilk ocukluk
yllarndan cinsel oyunlar ve korkular yatyordu. Genital kay
gs dald lde genital organlarda ve uyluk kaslarnda o
gne kadar hi bilmedii orgazmsal uyarmlar hissetmeye
balad. Bunlar "akma", "kabarma", "tatl duygular", "elek
triklenmi gibi olma" ve sonunda barizce eriten ehvet duy
gusu eklinde betimledi. Yine de genital kaygsndan geriye
belirsiz bir miktar kald. Bir gn ac vererek kendisini ameliyat
etmek isteyen bir doktor fantezisi kurdu ve bu balamda 2-3
yandayken doktorlardan ok korktuunu hatrlad. Gncel
bakmdan korkuyla arptlm analiste ynelik genital bir
aba bulunduu ve bu abanm savunma olarak ocukluktaki
genital organ ameliyat korkusunu kulland akt. Buraya
kadar durumda bir tuhaflk yoktu. Ancak hasta vahice m
dahale olarak genital ameliyat fantezisini bu kez ok canl bi
imde hazla kurmaya balad. "Bu o kadar harika ki, insan
eriyip dalyor, lyor, en sonunda huzur buluyor." Bu ba
lamda genel anestezide yaanan duygularn fantezisini n e re
d ey se esrik halde kuruyordu. nsann bu srada kendini kay
bettiini, "dnya ile bir olduunu", sesler duyduunu "ama
duymadn da", kendi iine ekildiini ve dalp yok olduunu sylyordu. lm igds daha iyi anlatlamazd.
Fakat analizin devamnda bu tuhaf davrann gerek ilevi
ortaya kt. Fanteziler giderek somutlat; bunlar haz dolu ve
434

hazszlk dolu olmak zere aka iki gruba ayrmak mmkn


oldu. erik bakmndan hazsz fanteziler grubu, haz dolu
olanlarn gereklemesinin n kouluydu. lk bakta ula
maya alr grnd kayg dolu, yani mazoist yaant iki
bileenden oluuyordu: Kayg dolu fantezi "Doktor penisimi
veya cinsel organlarmdan 'bir eyi' karyor" eklindeydi;
haz dolu gizli fantezi ise yleydi: "Karlnda doktor bana
daha iyi baka bir ey, yani erkek cinsel organ verecek." Bu
iki fantezi arasndaki ilintinin daha iyi anlalmas bakmndan
hastann kendisinden iki ya byk bir aabeyi olduunu,
onun cinsel organn ok kskandn, kzlarn olanlar kadar
haz elde edemeyeceini dndn belirtmek isterim, yani
kendi cinsel organnn karlp yerine ameliyatla erkek cinsel
organ taklmasn arzu ediyordu. Bylece bir dizi korkudan,
rnein erkek organ tarafndan birleme srasnda patlatlmaktan, ocuk doururken veya dklarken patlamaktan vs.
kurtulacan sanyordu. Dolaysyla gerekte ulamaya al
t ey, olabilecek en yksek orgazm duygusuydu; bunu da
ancak erkek cinsel organ yardmyla istenilen lde salaya
bileceine inanyordu. Ama orgazmda yaad duygular, lm
abasn ifade eden duygularyla aynyd. Dolaysyla yok olmak,
erimek, kendini kaybetmek, eriyip dalmak gerek orgazm
gerekse lmeyi temsil ediyordu; bu durum bir koul altnda
ok derin abalarn nesnesi, baka bir koulda ise ok youn
korkunun nedeni olabiliyordu. Orgazm ve lme dnceleri
arasndaki bu ilinti kesinlikle genelletirilebilir. Bu tr tipik
klinik rneklerden kan sonu, var olmamaya, Nirvana'ya, lme
ulama abasnn, orgazmla rahatlamaya, yani canl organizmann
en nemli deneyimine ulama abasyla zde olduudur. Dolay

syla organizmann gerek lmnden kaynaklanan bir lm


dncesi yoktur, olamaz da, nk bir dnce yalnzca n
ceden yaanm olan yanstabilir, oysa hi kimse kendi l
mn yaamamtr. Analizlerimizde karlatmz lm ve
lmek dnceleri imdiye kadarki saptamalarmza gre iki
435

trldr. Ya psikofiziksel organizmann ok ar derecede


yaraland veya tahrip olduu dnceleri eklindedir; bu
durumda youn bir kayg da mevcut olup dnceler genital
idi edilme tasarm etrafnda toplanmtr. Veya bedenen eri
yip dalma, zlp yok olma vs. tasarm biiminde en yk
sek orgazmsal tatmin ve haz tasarmlar olarak mevcuttur, bu
takdirde bunlar aslnda cinsel hedefle ilgili dncelerdir.
zel koullarda (rnein mazoistte olduu gibi) orgazm du
yumunun kendisi kayg ykl olarak hissedilir; lm igds
kuramclarna paradoks gibi grnse de bu durumda Nirvana'
ya ulama arzusu son derece ender grlr. Yani zellikle ma
zoistlerde gerek lm dnceleri gerekse libido birikiminin
yaratt kayg az gelimitir.
Konunun z ancak bugn, psikanaliz kapsamnda meta
fizik lm igds kuram ile klinik orgazm kuram arasnda
youn gr ayrlklarnn balamasndan takriben 12 yl
sonra, akla kavumaya balamtr. Birbirine bu kadar zt
bu iki grn de hareket noktas, hastalarn dorudan belirti
yorumuna gsterdii olumsuz teraptik tepkilerdi; iki gr
de birbirine paralel ve ayn sorunlara odakl olarak gelimitir.
Her iki gr de biyofizyolojik yne meyletmitir. Birinci
gr mutlak bir ac ekme ve lm istenci varsaymyla son
bulmu, ikinci grse karakter analizini, fizyolojik ve psikofizyolojik ilikileri ilgilendiren ok eitli sorunlara gtren
yolu amtr. Temelde yatan olgularn doru biimde kavran
masna ynelik bu nemli tartma belki yaam sreciyle do
rudan ilgili ilintilerin ortaya karlmasyla son bulacaktr.
Ama u kadarn imdiden sylemek mmkndr: lm i
gds kuramnn yaamn yok olmas olarak gstermeye a
lt ey, tam da orgazm aratrmalarnn giderek daha fazla
lde canl organizmann en nemli gstergesi olarak kavra
mak zere olduu eydir.14 Temelde biyolojiyle ilgili olduu
(1 4 ) Daha somut bir fikir vermek amacyla iki gametin kaynamasn hatrlatrm. Eriyip dal
mann orgazm duyumlaryla olan derin balantsn sadece sezinleyebiliriz.

436

iin bu tartmann sonucunu psikoloji belirlemeyecektir. Bir


ok eyin bu tartmann sonucuna bal olduundan ve tar
tmann nemsiz bir konuyla deil, dpedz belirleyici olan
doa bilimsel bir soruyla ilgili olduundan artk kuku duyu
lamaz. Btn canl organizmalara egemen olan ve imdiye
kadar mulak "Nirvana ilkesi" kavramyla zetlenen rahat
lama abasnn doas ve ilevi sorusudur bu.15

9. Haz, Kayg, fke ve Kas Zrh


Karakter analizi uygulamalarmzda zrh ilevi, kaslarn
adeta katlap kald kronik davranlar biiminde de kar
mza kyor. lk bakta bu eitli ilevlerin zdelii dikkat
ekiyor; bu ilevler ancak tek bir ilkeye, yani biyopsiik sistemin
periferisinin zrhlanmasna dayanarak kavranabilir.

Cinsel ekonomi bu sorunlara nce yalnzca zrhn psiik


ilevi asndan yaklar; bu noktada syleyecei baz eyler
var. Aklamalarnda hastaya vejetatif hareket serbestliini ye
niden kazandrmaya dair uygulamadaki gereklilikten yola
kyor.
ki birincil duygu olan cinsellikle kaygya nc bir
duygu eklenir: fke daha dorusu nefret. lk iki duyguda ol
duu gibi bunda da, fke boaltlmad srece "fkeden k
prmek" veya "yiyip bitiren fke'' dendiinde dilin gerek bir
sreci yansttn var saymalyz. Duygu yelpazesinin tama
mnn bu ana duygu temel almarak ilke olarak anlalabi
lecei kansndayz: Btn karmak duygulanmlar bu
nden tretmek mmkndr. Bununla birlikte, fke duy
gusunun ilk iki duygunun belirli seyirlerinden tretilmeye
olanak tanyp tanmadn ve ne lde tandm kantla
mak gerekecek.
(1 5 ) Dipnot, 1945: Cinsel ekonominin "patlamak" "lmek" yok olmak vs. gibi tasanmlara
ilikin hipotezinin belirleyici nemi, bu hipoteze dayanarak atmosferdeki biyonlarn ve fiziksel
enerjinin kefedildii 1936-1940 yllarna kadar akla kavumamt. Bugn nevrotik patlama
korkusunun, biyosistemin engellenmi orgonotik yaylmnn ifadesi olduunun biliyoruz.

437

Cinsel uyanlmanm ve kaygnn birbirine zt iki akm yn


olarak anlalabileceini kefettik. Nefret ilevinin bu iki bi
rincil duyguyla ilikisi nasldr?
Karakter zrhyla ilgili klinik almalardan yola kalm. Bu
kavram, karakterin temel ilevinin dinamik-ekonomik adan
anlalmas iin yaratlmtr. Cinsel ekonomik bak asna
gre, igdsel drt (temelde libidinal ihtiya) ile cezaland
rlma korkusu arasndaki atmalarn seyri iinde insann
egosu belirli bir biim alr. Drtleri gnmz dnyasmm is
tedii ekilde kstlayabilmek ve bundan kaynaklanan enerji
birikiminin stesinden gelebilmek iin ego kendisini deitir
mek zorundadr; ereksel ifade etmekle birlikte tamamen ne
densel olan bir sreci kastediyoruz. Kiinin d etkilere maruz
kalan ksm olan ego, ihtiya ile kayg yaratan d dnya ara
sndaki ayn veya benzer atmalara devaml surette maruz
kald zaman bizim deyiimizle katlar; bu sre iinde oto
matik ileyen kronik tepki biimini, yani "karakterini" edinir.
Oluturulan sert kabua arpnca gerek d dnyann darbe
leri gerekse iten gelen ihtiyalarn talepleri azalp zayflyordur sanki. Bu zrh hazszla kar daha duyarsz klar ama
ayn zamanda kiinin libidinal ve saldrgan hareketliliini de
kstlayarak performans ve haz becerisini de azaltr. Egonun
daha hareketsiz, daha kat hale geldiini ve enerji ekonomisini
dzene sokma becerisinin zrhlanmann derecesine bal ol
duunu syleriz. Vejetatif hareketliliin dorudan ifadesi ol
duu iin orgazm gcn bu becerinin lt olarak gr
yoruz. Karakter zrh enerji gerektirir, nk libidinal veya ve
jetatif gleri srekli olarak tketmek suretiyle kendini mu
hafaza eder; aksi takdirde (hareketlerinin ketlenmesi kou
luyla) bu gler kayg retirler. Karakter zrh, vejetatif enerjiyi
ileme ve tketme ilevini bu ekilde yerine getirir.
Zrhn karakter analiziyle paralanmasnda her zaman ilk
nce yzeye kan ey balanm saldrganlktr. Ama saldr438

ganln veya korkunun ok sz edilen balanml somut


olarak nasl anlalr?
Karakter analizinde zrhta bal saldrganl zmeyi de
baarrsak, kayg serbest kalr. O halde kayg saldrganla
"dntrlebilir", ayn ekilde saldrganlk da kaygya. Bu
rada cinsel uyarlma ile kayg arasmdakine benzer bir iliki mi
var? Bu soruyu yantlamak kolay deildir.
ncelikle klinik almalar bize baz tuhaf olgular gste
riyor. Saldrganln ketlenmesine ve psiik zrhlanmaya kasn
normal gerginliinde (tonus) art elik eder; hatta kol ve ba
caklarla gvde kaslarnda katlk sklkla grlr. Duygulanm
becerisi kilitlenmi hastalar tahta gibi sert, kaskat ve hareket
siz uzanrlar. Bu kas gerginliini deitirmek kolay deildir.
stemli olarak geveme salandnda, kas gerginliinin yerini
huzursuz kprdanma alr. Baka vakalarda, hastalarn gayri
ihtiyari eitli hareketler yaptklarn, bunlarn ketlenmesinin
derhal kaygl duygulara yol atm gryoruz. Ferenczi ye
rinde bir sezgiyle "aktif teknik mdahalelerini" bu gzlemler
zerine ina etmeye almtr. Kronik kassal tepkilerin nlen
mesinin birikimi artrdn anlamt. Buna katlmakla birlik
te, bu gzlemlerden uyarmn salt niceliksel deiimlerinden
daha fazla sonular karabileceimizi dnyoruz. Karakter
zrh ile yksek kas gerginlii (hipertoni) veya kas katl
(rigor) arasndaki ilevsel zdelik sz konusudur. Kas gergin
liinde katlama ynndeki her art, vejetatifbir uyarmn, kayg
nn veya cinselliin, yakalanp balandnn gstergesidir. Genital

duyumlar ortaya karsa, baz hastalar bunlar motor hareket


lilikle yok etmeyi veya azaltmay baarrlar; aynen kayg duy
gularnn halledilmesinde olduu gibi. Bu balamda ocuk
lukta enerji boaltm arac olarak motor hareketliliin tad
byk nem aklmza geliyor.
Kaslardaki gerginliin akut bir bastrmann zlmesin
den nce zlme sonrasndakinden farkl olduunu ok sk sap
tyoruz. Hastalar ou zaman diren halindeyken, yani bir
439

dncenin veya itepinin bilin dzeyine kmasna izin ver


mediklerinde, akakta, uyluklarda veya kaba et kaslarnda vs.
bir gerginlik hissederler. Diren hastann nedeni hatrlama
syla veya analistin doru yorumuyla ortadan kalkarsa, has
talar birdenbire rahatlarlar; byle bir durumda bir kadm hasta
"sanki cinsel doyuma ulam gibi hissediyorum" demiti.
Bastrlm bir dnce ieriinin her harlanma psiik
rahatlamann elik ettiini biliyoruz; konuya vakf olmayan
larn sandnn aksine bu henz iyileme anlamna gelmez.
Bu rahatlama nereden kaynaklanyor? Biz her zaman, bunun
daha nce bal olan psiik enerjinin boaltm olduunu iddia
ettik. Her yeni farkmdalm salad rahatlamay ve tatmin
duygusunu bir kenara brakalm. Psiik gerginlik ve rahatlama
bedenen temsil edilmeden olamaz, nk gerginlik ve rahat
lama biyofiziksel durumlardr ve grne gre biz imdiye
kadar bu kavramlar psiik alana yalnzca uyarladk. Artk
bunu hakl olarak yaptmz kantlamak gerekiyor. Ancak
fizyolojik kavram psiik alana "uyarlyoruz" diyemeyiz,
nk bir benzerlii deil tersine yine gerek bir zdelii, psi
ik ve fiziksel ilevin birliini kastediyoruz.
Her nevrotik kiide kaslarn normal gerginliinde bozuk
luk (distoni) vardr ve her iyileme kendisini dorudan kas ya
psndaki "geveme" veya toparlanma ile gsterir. Bu sre en
iyi ekilde kompulsif karakterlerde gzlemlenir. Kassal katl
beceriksizlikte, ritmik olmayan hareketlerde (zellikle cinsel
birleme srasnda), mimik hareketlerinin olmaynda, bu
nevrozda tipik olan ve hastaya sklkla hafif maskemsi bir
ifade veren gergin yz kaslarnda dile gelir. rnein burun
kanadnn yukarsndan az kenarna inen bir izgi ile gzle
rin ifadesinde gzkapa kasndaki katla bal hafif donuk
luk da tipiktir. Kaba et kaslar neredeyse daima gergindir.
Tipik kompulsif karakter genel bir kas katl gelitirir; dier
hastalarda bu katla farkl blgelerde kas geveklii (hipotoni) elik eder; ancak bu geveklik rahatlama deildir. Bu
440

durum pasif-kadms karakterlerde ok sk grlr. Kukusuz


katatonik stupor hastasmda tam bir psiik zrhlanmayla bir
likte grlen kas katln da dndk. Bu katlk ekstrapiramidal (kaslarn kaslma ncesinde uygun bir n gerginlie
-tonu s- sahip olmasn salayan sistem, -.n.) innervasyondaki (sinirsel ileti a, sinirlerin ileti almas veya vermesi, -.n.)
bozuklukla izah edilmeye allyor. Kas tonusundaki dei
imlerde ilgili sinir yollarnn daima iin iinde olduundan
kuku duymuyoruz, bununla birlikte sinirlerin uyarlmasnda
yine yalnzca bir genel ilevin ifadesini grebiliyoruz, uya
rlma bu ilevin aracdr. nnervasyonu veya bunun yolunu
saptaynca bir eyi akla kavuturduunu zannetmek ii
ok basite indirgemektir.
rnein beyin iltihab sonrasmda grlen psiik katlk kas
katlnn ne "ifadesi" ne de sonucudur, tersine kas katl ile
psiik katlk bir birliktir, tm biyolojik sistemin vejetatif ha
reketliliinde bir bozukluun gstergesidir. Ekstrapiramidal
innervasyondaki bozukluun kendisinin, sadece ilgili organ
lara deil vejetatif aygta da zarar veren birincil dzeyde etkili
bir eyin sonucu olup olmad sorusu da aklanmamtr.
Mekaniki nroloji rnein anal bzgen kasndaki kramp
buna ait sinirlerin daimi uyarlmasyla izah ediyor. Bu noktada
mekaniki-anatomik bak ile ilevsel bak arasndaki fark
kolayca gsterilebilir: Cinsel ekonomi sinirleri yalnzca genel
vejetatif uyarm iin iletim yollar olarak grr.
Bir dizi ok ciddi barsak bozukluklarnn nedenini olu
turan sfinkter (bzgen kas) kramp, ocuklukta edinilmi olan
dklama korkusundan tr ortaya kar ve kilitlenme anla
mna gelir. Bunu dky tutmann verdii hazla aklamak ka
nmca meselenin zn yanstmyor. Berta Bornstein bir
buuk yandaki bir ocukta dklama davrann betimle
mitir. ocuk yatan kirletme korkusuyla srekli olarak ar
kramp halindeydi ve geceleri ancak ellerini yumruk yapp b
zlp oturarak uyuyabiliyordu. Barsak ieriinin kaslarla
441

geri itilmesi veya ieride tutulmas genel olarak bastrma ey


lemine rnektir ve bastrmay anal alanda balatan admdr.
Oral ve genital alanda bastrma kassal adan azn sklmas,
grtlak, boyun ve gs kaslarnda kramp, leen kaslarnda
daimi gerginlik eklindedir.
Vejetatif uyarmn ba, boyun, boaz, grtlak vs. kaslarn
daki gerginliklerde balanmaktan kurtarlmas, oral taklma
lar zmenin olmazsa olmaz n koullarmdandr. Karakter
analizinde edinilen deneyimlere gre, ne oral yaantlarn ve
arzularn hatrlanmas ne de genital kaygnn grlmesi te
rapi asndan bu grevin yerini tutabilir. Bu yaplmadka
yalnzca hatralar elde edilir, uyarmlar deil. ounlukla iyi
gizlenmilerdir. Kiinin doal grnen, dikkati ekmeyen
davran biimlerinde gizlendikleri iin gzden kaarlar. Ge
nellikle u zellikler vejetatif enerjinin hastalkl kaymalarna
ve balanmalarna ilikin en nemli srlar ierirler. Cansz,
baygn veya tiz ses, konuurken azn az hareket etmesi, yz
de hafif maskemsi veya kat ifade, sklkla sadece belli belirsiz
"bebeksi" yz ifadesi, alnda dikkat ekmeyen krklk, yar
kapal gz kapaklar, ban tepesinde gerginlik, grtlak reflek
sinde gizli, kefedilmemi ar hassasiyet, ar hzl, kesik
kesik, zorlama konuma biimi, hatal solunum, konuurken
tesadfi grnen sesler karmak ve hareketler yapmak, ba
belli bir biimde eik tutmak, sallamak, bakarken indirmek vs.
Ba ve boyun ksmlarndaki bu belirtiler ortaya karlp yok
edilmedii srece genital temas kaygsnn ortaya kmayaca
ndan da emin olabilirsiniz. zellikle genital kayg ou
vakada yukarya itilmi ve kaslm boyun kaslarnda ba
lanmtr. Bir gen kzda genital operasyon korkusu yatarken
ban tutma biiminde ifadesini bulmutu. Bu biimin farkna
varmas salandktan sonra kendisi bunu yle betimledi:
"Sanki bam yataa ivilenmi gibi yatyorum." Gerekten de
sanki grnmez bir g tarafndan salarndan tutulup bastrlyormu ve kprdayamyormu gibi grnyordu.
442

Bu grlerin baka bir varsaymla eliip elimedii


hakl olarak sorulacaktr. Sonuta kaslarn kaslmas cinsellikle
ilgili parasempatik ilevdir, canszlamas ve felce uramas ise
kaygyla ilgili sempatik ilevdir. ocukta korkuyla dknn
tutulmasna veya konumadaki tutukluklara kaslarn kaslma
snn elik etmesi bununla nasl badar? Bu olgularla ilgili
kuram gzden geirirken kendime bu soruyu sordum ve bu
elikiyi uzun sre izah edemedim. Ama ilintileri aratrrken
byle zorluklarla karlaldnda her zaman olduu gibi bu
kez de tam da bu eliki konunun daha iyi anlalmasna yol
a.
ncelikle cinsel uyarlmadaki kas gerilimi sreci ile kay
gdaki kas gerilimi srecinin ayn olamayacam dnmek
gerekiyordu. Bir tehlike beklerken kaslar eyleme hazr gibi geril
mitir. Kamaya hazr bir karacay gzmzn nne getire
lim. Dehet durumunda heyecann kaslardan birdenbire ekil
diini ("dehetten fel olmak") gryoruz. Dehete kaplma
halinde anal bzgen kasn aniden fel olmas sonucunda d
knn szmas da, korku ile sempatik ilev arasndaki ilintilere
dair grmze uymaktadr. Bylece, dehet halinde sempa
tik korku ishalini cinsel uyarm halindeki parasempatik haz
uyarm ishalinden ayrt etmek mmkndr. Birincisi sfinkter
felcine (sempatik ilev), kincisi ise barsak kaslar hareketle
rinde arta (parasempatik ilev) dayanr. Cinsel uyarlma ha
linde kaslar kaslmtr, motorik eyleme, yani kaslmalara ve
gevemelere hazrdr. Korku dolu bekleyite ise kaslar, moto
rik hareketle zlmezse, srekli gergin durumda olur. Bu tak
dirde ya (dehet tepkisi gelirse) felce yer verir ya da motorik
bir ka tepkisi bunun yerini alr. Ama kalabilir de, yani an
lan iki biimden hibirine dnmez; o zaman dehet felcinin
aksine dehet katl ("dehetten kaskat kesilmek") olarak ta
nmlanabilecek olan durum ortaya kar. Gzlemlerden, dehet
felcinde kaslarn gszletii, heyecann ekildii, buna kar
lk vazomotor sistemin tamamen uyarld (youn kalp at443

lan, ter boanmas, solgunluk) grlmektedir. Dehet katl


nda ise periferik kaslar katdr, korku duygusu yoktur veya
yalnzca balang halindedir, kii "grne gre sakindir7';
gerekte ise kprdayacak durumda deildir, ne yerel kaa
ne de kendi iine vejetatif kaa gc vardr.
Bu olgudan neyi reniyoruz? Kassal katlk vejetatif korku
tepkisinin yerini alabilir, dier bir deyile dehet felcinde ie
kaan heyecan, dehet katl durumunda kaslan kullanarak
organizmann periferik zrhn oluturur.16
Lokal anesteziyle yaplan ameliyatta ayn kassal katlk g
rlr. Hasta istemli olarak gevediinde korkunun ter boan
mas ve kalp arpnts biiminde hemen arttn saptamak
mmkndr. Devam eden ve motorik harekete dnmeyen
kas gerginlii bylelikle aksi takdirde korku olarak ortaya
kacak olan heyecan tketir; bu yolla korku duygusundan kurtanr. Bu srete nevroz oluumundan iyi tandmz korkuyu
saldrganlkla balamann ilk rneini gryoruz; saldrgan
ln da ketlenmesi duygu kilitlenmesine yol aar.
Bu klinik olgularn duygu kuram asndan nemi byk
tr.
Karakter bariyeri ya da zrh ile kas katl,
Kas katlnn zlmesi ile kaygnn serbest kalmas,
Kaygnn balanmas ile kas katlnn tesis edilmesi,
Kassal gerginlik ile libidinal ketlenme,
Libidinal rahatlama ile kassal rahatlama

arasmdaki karlkl ilikileri artk daha iyi kavryoruz.


Bundan kuramsal bir sonu karmadan nce, kas tonusu
ile cinsel gerginlik arasmdaki ilintiye dair dier klinik olgulara
da bakalm. Karakter analizinde karakter kabuunun zl
mesi sonucunda kassal gerginlik yumuamaya baladnda,
(1 6 ) Evrim teorisi rnein kaplumbaalarn biyolojik zrhlarnn benzer ekilde oluup oluma
dn akla kavuturmaldr.

444

daha nce belirttiimiz gibi ya kayg ya da saldrgan veya li


bidinal bir itepi ortaya kar. Libidinal itepiyi periferi y
nnde giden uyarm ve suyuk akm, kaygy ise merkez
ynnde giden uyarm ve suyuk akm olarak kavryoruz. Sal
drgan uyarm ise, yine periferi ynnde giden ama yalnzca
kol ve bacak kaslaryla ilgili olan uyarmdr. Akan uyarmn
her yn kas katlndan, artm kronik kas tonusundan,
zlp kurtanlabiliyorsa, u sonucu karmak zorundayz:
Kronik kas hipertonisi her trl uyarm akmnn (haz, kayg, fke)
frenlenmesini, en azndan vejetatif akmlarda nemli bir azalmay
temsil eder. Sanki yaam ilevlerinin (libido, kayg, saldrganlk)

ketlenmesi kiinin biyolojik znn etrafnda kassal bir zrh


oluturulmak suretiyle gerekletirilmi gibidir. Karakter olu
umu kaslarn gerginlik durumuyla bu kadar yakn iliki iin
deyse, nevrotik karakterle kassal bozukluk (distoni) arasnda
ilevsel bir birlik olduunu varsayabiliriz. imdi bu varsaym
dorulayan baka olgular derleyelim; bunun yan sra karak
ter zrh ile kas katlnn ilevsel birlii varsaymnn geer
liliini kstlayabilecek olgulara da bakalm.
Salt grng asndan, albeninin, yani bir insann cinsel
ekiciliinin en bata kaslarnn rahatlyla ve buna elik eden
akc psiik canllkla betimlenebildiim gryoruz. Hareket
lerin ritmine, hareket ederken kaslarm gerilmesi ve rahatla
mas arasndaki deiime, konuurken sesi ayarlama becerisi
ve genel ahenk elik eder. Byle insanlarla karlaldnda
dorudan ruhsal temas kurulduu duygusu da uyanr. Henz
youn bastrmalar, zellikle de geni apl anal bastrma ger
ekletirmemi olan ocuklarn sevimlilii de ayru temele da
yanr. Kat, beceriksiz, hareketleri ritmik olmayan insanlar, ise
psiik olarak da kat, ruhsuz ve donuk buluruz; konuma bi
imleri tekdzedir; genelde mzie yatkn deillerdir. ou
"hibir zaman buzunu zemez", bazlarnn "kendini biraz
brakmas" yalnzca yakn dostlukla salanr; deneyimli gz
lemci bu durumda kas tonusunda deiiklik olduunu hemen
445

fark edebilir. Dolaysyla psiik ve bedensel katlk benzer d


avurumlar olmayp, tek bir ilevdir. Bu tr insanlar hem ero
tizmden yoksun hem de korkusuz grnrler. Byle bir
zrhlanmann derinliine gre katla ite az ok gl bir
uyarm elik edebilir.
Melankolik veya depresif hastalar gzlemlendiinde, ko
numa ve mimiklerinde sanki her hareketi ancak bir direnci
aarak yapabildikleri izlenimini veren bir katl ele verdikleri
grlr. Buna karlk manik hastalarda btn itepiler bir
anda kiilii btnyle kaplam grnr. Katatonik stuporda
psiik ve kassal katlk tamamen birlemitir; bu durum zl
dnde psiik ve kassal hareketlilik geri gelir.
Buradan hareketle glmeyi ("neeli" yz ifadesini) ve yas
(depresif yz ifadesini) da anlamaya balayabiliriz. Glerken
yz kaslar gerilir, depresyonda ise canszlar. Bu durum, kas
larn kaslp gevemesinin (glerken diyaframn art arda id
detle kaslmas-"gbek atlatrcasna glmek") parasempatik
ve libidinal, kas canszlnn ise sempatik ve anti-libidinal ol
duu olgusuna tamamen uymaktadr.
Uyarm birikiminden veya uyarmn kronik ketlenmesinden mustarip olmayan "gnital karakterlerde" kas zrhnn hi
mi olumad veya mmkn olmad sorusu ortaya kyor.
Karakter zrhmm esasen ilevsel olarak kas katlyla zde
olduu tezime kar byle bir itiraz ileri srlebilir. nk g
nital karakter de bir "karakter" gelitirmitir. Bu tr karakter
lerin incelenmesinden, bunlarn da zrhlanmalarnn mmkn
olduu, hazszla kar kendilerini kapatma ve kaygdan periferide kabuk oluturmak suretiyle kurtulma becerisine sahip
olduklar anlalmaktadr. Ama bu takdirde davranta ve yz
ifadesinde de sertlik artar. Byle durumlarda cinsel uyarlganlk ve cinsellikten zevk alma becerisi olumsuz etkilenir. a
lma kapasitesi her zaman zarar grmez; yalnzca, zevk
duyulan akc almann yerini genelde mekanik, isteksiz a
lma alr. Bu yzden mutlu bir cinsel yaam retken alma
446

iin en iyi yapsal temeli oluturur. Nevrotik zrhtan fark, nevrotiklerde kassal katln kronik ve otomatik olmas, buna
karlk genital insanda istenildii gibi oluturulabilmesi ve
iptal edilebilmesidir.17
Aadaki rnek, bir karakter davrannn kassal gerginlik
durumuyla ve vejetatif uyarm sistemiyle ne gibi bir ilevsel
iliki iinde olduunu gstermeye uygundur. Bir hastann ka
rakter analizinde gze arpan zellik, anlatt her eyin y
zeysel olmas ve en ciddi eyler grlse bile kendisi tarafn
dan "sohbet" olarak alglanmasyd. ok gemeden bu yzey
selliin kanlmaz olarak ana karakter direncine dnt
anlald, sonuta bylece her duygulanm itepisini yok ede
biliyordu. Analiz nce "sohbetin" ve "yzeyselliin" ayn ka
rakter zelliklerine sahip vey anne ile zdeleme olduunu
ortaya kard. Anneyle bu zdeleme babaya pasif-kadms
yaklam ieriyordu. Sohbet, ecinsel nesneyi kazanmak, e
lendirmek, kendisi hakkmda olumlu dnmesini salamak,
nesneyi tehlikeli bir aslan okar gibi "okamak" giriimiydi.
Ama ayn zamanda yedek temas ilevi de gryordu, nk
hastann babasyla hibir ilikisi yoktu; ona hi yaknlk duy
muyordu, bu husus analizde ok sonradan ortaya kt. Temasszlkta ve bunun arka plannda babaya kar bastrlm
muazzam bir saldrganlk etkiliydi. Sonu olarak sohbet ayn
zamanda pasif-kadns elde etme abas (vejetatif ilev), sal
drgan eilimlerin savuturulmas (zrh ilevi) ve temas yok
luunun dnlenmesi anlamna geliyordu. Yzeyselliin
psiik ierii aa yukar yle formle edilebilirdi: "Babam
kazanmak istiyorum, buna mecburum da, onu memnun et
(1 7 ) Cinsel ekonomi asndan nemli olan biyopsiik enerjinin balanmas deil, balanmann
hangi biimde gerekletiidir, enerji mevcudunu kstlayp kstlamaddr. Ruh salnn hedefi
karakterin zrh oluturma becerisini nlemek olamaz, yalnzca serbest hareketlilii ve azami
miktarda vejetatif enerji bulunmasn, yani zrhn zlebilirliini garantilemek olabilir. Bu grev,
eitim ve ahlak alannda mevcut kurumlann hibiriyle uyuamaz.

447

mek, elendirmek zorundaym; ama hi canm istemiyor, ken


disi hi umurumda deil, nk gerekte ondan nefret ediyo
rum ama bunu aka gsteremem, ayrca aslnda onunla
hibir ilikim yok." Betimlenen psiik davran dnda has
tada beceriksizlik ve kas katl hemen gze arpyordu. Ka
rakter analistinin ok iyi bildii ekilde divanda uzanyordu:
Tahta gibi sert, gergin ve hareketsiz. lk nce bu kas zrhn
paralama giriiminde bulunmadka her analiz abasnn ba
arsz olaca aikrd. Hasta kaygl olduu izlenimini uyan
drd halde srarl sorulara cevaben hi korku hissetmediini
belirtti. Betimlenen zelliklerin yan sra ar derecede benlie
yabanclama (depersonalizasyon) halleri vard; kendisini can
sz hissediyordu. ocukluunda yaad son derece ilgin
eyler kendi balarna veya hastann nevrotik belirtileriyle ili
kisi bakmndan deil, ncelikle yalnzca bu zrh balamnda
nemliydi. Her ey zrhn paralanmasna ve zrhn unsurla
rndan gerek ocukluun yksnn gerekse lm gibi g
rnen vejetatif uyarmlarn ortaya karlmasna balyd.
lk nce yzeyselliin "derinlik korkusu" daha dorusu
dme korkusu olduu anlald. Bu balamda hasta dme
korkusunun hayan ok etkilediine dair ikna edici eyler an
latt. Boulmaktan, uuruma dmekten, gemi gvertesinden
denize dmekten, kzakla bayr aa kaymaktan vs. korku
yordu. ok gemeden bu korkularn, salncakta sallanrken
veya havada aa inerken diyafram blgesinde hissedilen
tipik duygulardan kanmakla ilintili ve temellendirilmi ol
duu da ortaya kt. "Orgazmn levi" adl kitabmda or
gazm uyarmndan duyulan korkunun baz vakalarda somut
biimde dme korkusu olarak hissedildiini kantlayabilmitim. Bu yzden, hastann tam da bu trden ciddi bir orgazm
bozukluunun olmas bizi artmayacaktr. Bu bakmdan y
zeysellik yalnzca pasif bir davran veya "doutan gelme"
bir karakter zellii deildi, tersine hastann psiik mekaniz
masnda ok belirli bir ileve sahipti. Aktif bir tutumdu, "de448

rinlik korkusuna" ve vejetatif uyarlma duyumlar korkusuna


kar bir savunmayd. Savuturulan bu iki durum arasnda bir
iliki olmalyd. Bizim dncemiz, dme korkusunun vejetatif
uyarlma korkusuyla zde olmas gerektii ynndeydi. Ama ne
ekilde?
Hasta ocukluunda salncakta sallanrken diyaframndaki
duyumlar zerine derhal gerildiini, yani kaslarnn kasld
m hatrlad. Ritim yokluu, hantallk ve koordinasyon bo
zukluunun belirledii kas habitusu, bu dnemden kaynakla
nyordu. Hastann grne gre mzie hi yatkn olmamas
mzik kuramclarnn ilgisini ekecektir. Ama mzikle ilgilenmemesinin de bir hikyesi vard. Analiz, hastann karakterin
deki temas yokluunun hikyesiyle ve kas zrhyla balantl
olarak bu bozukluun da vejetatif uyanma kar savunma ol
duunu kantlad. Hasta kkken annesinin kendisine ackl
arklar sylediini, bunlarn kendisini son derece heyecan
landrdn, gerilmesine ve huzursuz hareketler yapmasna
yol atn hatrlad. Annesiyle libidinal ilikisini urad d
krkl sonucunda bastrdnda, mzie ilgisini de bastr
mt. Bunun tek nedeni anneyle ilikinin esasen mzikle ilgili
yaantlara dayanmas deildi. Bir dier neden mziin yarat
t vejetatif uyanmlara tahamml edememesiydi; bu da o
cukken mastrbasyon srasnda yaad ve youn kayg
gelitirmesine yol aan uyanmlarla balantlyd.
Hastalar bilindnm ortaya kmasna kar direnlerini
genelde ryalarda gsterirler; rnein bodruma inmekten
veya uuruma dmekten korkma eklinde. Anlam bakmn
dan bu ilinti kesindi ama anlalr deildi. Bilindnm derin
likle ve bilindmdan duyulan korkunun dme korkusuyla
ilikilendirilmesinin nedeni ne olabilirdi? Bu bilmece yle
zld. Bilind, bastnlm, yani boaltmna ve serbeste do
lamalarna izin verilmeyen vejetatif uyarmlarn depoland
yerdir. Psiik organizma veya zalglama bunlar, kii salk
lysa cinsel uyarm ve tatmin duygusu, vejetatif hareketlilik
449

bozukluundan mustaripse lyak ganglionu blgesinde gi


derek daha fazla rahatsz eden korku ve daralma eklinde du
yumsar. Bu duygular gerek dehet gerekse hzla aaya inme
halinde kalp ve diyafram blgesiyle kaslarda hissedilen duy
gulara benzerler. Bu balamda, derin bir uurumun kenarnda
durup aaya bakldnda genital blgede hissedilen duygu
lar da zikredilmelidir. Byle bir durumda aaya dme d
ncesiyle birlikte genital blgede bir kaslma hissedilir. Bu
kaslma, tehlikenin salt dncesinin bile organizmay tehli
keli durumu sanki gerekmi gibi alglayp kendi iine ekil
meye ynelttiinin ifadesinden baka bir ey deildir. Baka
bir yerde anlattm gibi, dehet halinde enerji kateksisleri
suyuk biiminde organizmann merkezine doru kaarlar ve
genital blge ile diyaframda birikime yol aarlar; dahas aa
ya dme halinde bu sre fizyolojik bakmdan organizma
nn verdii otomatik tepkidir. Bu nedenlerle, derinlik ve aaya
dme tasavvurunun ilev ynnden organizmann merkezde his
settii uyarmla zde olmas gerektii aikrdr. Buradan hare

ketle, birok insann salncakta sallanrken, hzla bayr aa


inerken vs. korku ve hazla kark duygular hissetmesi eklin
deki normalde anlalamayan olguyu da daha iyi anlarz.
nk korku ve haz, "Der Urgegensatz des vegetativen Le~
bens" balkl almada temellendirilen cinsel ekonomik anla
ya gre yalnzca ikiz kardelerdir, tek bir kkten domular
ve sonradan birbirlerine tezat oluturmulardr. Dolaysyla,
hastamza dnersek, bilindmdan duyulan korkunun derin
lik korkusuyla zde olduu gr nesnel adan tamamen
hakl olmak zorundadr. Cinsel ekonomi asndan baklnca,
hastamzn yzeyselliinin hazszlk ve korku duyarak yaanlanan vejetatif uyarmlar korku ile hazzm ikisinden de kan
maya ynelik aktif bir karakter davran olduu anlalyor.
Duygu kilitlenmesi da buraya dahildir. Kas katl ile ka
rakter yzeysellii ve temas yokluu arasndaki ilintinin de
akla kavuturulmas gerekiyor. Fizyolojik davranta kas450

sal zrhlanmann, psiik alanda temas yokluu ile yzeyselli


in grd ilevin aynsn yerine getirdiini syleyebiliriz.
Cinsel ekonomi, fizyolojik ve psiik aygt arasndaki temel
iliki olarak bunlarn karlkl bamlln deil, ezamanl
kartla ramen ilevsel zdeliini gryor, yani aralarnda
diyalektik bir iliki bulunduunu dnyor. Bu nedenle, kas
gerginliinin ilevsel adan karakter zrh, temas yokluu,
duygu kilitlenmesi vs. ile zde olup olmad sorusu da
sorulmaldr. Kart iliki aktr, nk psiik davran fizyo
lojik davran ve tersine fizyolojik davran psiik davran
belirliyor. Fakat psikofizyolojik ilintinin kavranmas asn
dan, ikisinin ilevsel zdeliini gsteren her ey karlkl ola
rak birbirlerini etkiledikleri olgusundan daha nemlidir.
imdi vereceim baka bir klinik rnek, vejetatif enerjiyi
psiik ve kassal zrhtan zp kurtarmann nasl amaz bi
imde mmkn olduunu apak gsterecektir.
Baka bir hastada pasif- ecinsel itepilere kar youn fallik-narsistik savunma gze arpyordu. Bu ana psiik atma
d grnne yle yansmt: Bedenen gergindi, abartl
biimde dik duruyordu, karakter asndan dnleyici ekilde
saldrgand. Analiz bu atmay kendisine gstermekte ok
zorland, nk anal-ecinsel itepilerin aa kmasna ve
idrak edilmesine allmadk bir biimde kar koyuyordu. So
nunda bunlar aa karldnda hasta beni ok artan bir
vejetatif ok yaad. Bir gn analize geldiinde boynu tutul
mu, gzbebekleri bymt, iddetli ba arlar vard,
yz alacal biimde bir kzaryor bir soluyordu, ii daral
yordu. Bandaki basn ban oynattnda azalyor, oynat
madnda artyordu. Bulant ve ba dnmesi sempatikotoni
(sempatik sinir sisteminin stn gelmesi, -.n.) tablosunu ta
mamlyordu. Hasta ok gemeden dzeldi. Bu olay, karakter,
cinsel birikim ve vejetatif aygt arasndaki ilikiye dair gr
lerimin geerliliini ok arpc biimde dorulamt. Kanm
451

ca izofreni sorunu da bu ynde yer alyor. Vejetatif sistem ile


karakter arasmda zellikle psikozlarda o kadar tipik ve dikkat
ekici olan ilev ilikileri burada anlatlan bak asndan ha
reketle gnn birinde tutarl ve tatmin edici biimde akla
kavuabilir. Bu bakta yeni olan husus, psiik aygtla vejetatif
sistemin birbiriyle balantl olduu veya ilevsel olarak kar
lkl iliki iinde bulunduu bilgisi deildir. unlar yenidir:
Birincisi, psiik aygtn temel ilevi cinsel ekonomik nite
liktedir.
kincisi, cinsel uyarm ile korku duygular biyopsiik orga
nizmann kart uyarmlaryla ve suyuk hareketleriyle zde
tirler ve vejetatif ileyiin kkeni yalnzca fiziksel olabilen
temel kartln temsil ederler.
ncs, karakter formasyonu vejetatif enerjinin balan
masnn sonucudur.
Drdncs, karakter zrh ile ka zrh ilevsel adan z
detir.
Beincisi, vejetatif enerji belirli bir tekniin (hali hazrda yal
nzca bu tekniin) yardmyla karakter ve kas zrhndan z
lerek kurtarlabilir, yani yemden etkinletirilebilir.
nemle vurgulamak isterim ki, bu konuda klinik karakter
analizi almalar verilerine dayanarak gelitirilen kuram di
yalektik psikofiziksel ilikilerin kapsaml olarak tamtilmas yo
lunda yalnzca bir balangtr; zm bekleyen sorunlar
imdiye kadar zmeyi baardklarmzla kyaslanamayacak
kadar karmak, eitli ve zordur. Bununla birlikte, sorunlarn
tamamna ynelik olarak baz ilkesel formller oluturmay
kesinlikle baardm karandaym; bunlar psikofiziksel ili
kilere dair bilgimizi byk olaslkla artracak niteliktedir. Di
yalektik- materyalist aratrma yntemini kullanma giriimim
baarl olmu, elde edilen sonular yntemin haklln gs
termitir. Bu giriim, psikofizyolojik ilintiler konusunda ie
yarar bir bilgiye metafizik-idealist veya mekaniki-nedensel
452

-materyalist yntemlerle ulama giriimlerine taban tabana


zttr. Ancak anlan yntemlere kar esasa ilikin bilgi kuram
sal itirazlar burada dile getirmek erevemizi aar. Cinsel eko
nomik grn psikofizyolojiyi "btn" ve "birlik" olarak
gren yeni grlerden fark, konuyu diyalektik yntemle
aratrmas ve sorunlar orgazmn ilevine odaklamasdr.

10. Doal Evrimdeki ki Byk Srama18


Buraya kadar psiik ve organik unsurlar arasndaki ilinti
lerle ilgili olarak engin klinik gzlemlere dayanan bir kuram
sal fikir gelitirdik. Bu grleri temel alarak bu alanda yap
lacak almalar iin bir varsaymda bulunmak, verimsiz veya
yanlc olduunun anlalmas halinde bundan vazgemeye
hazr olursak kesinlikle cretkrlk olmaz.
Doal evrimde iki ani byk srama saptayabiliriz; bunlar
yava seyreden sonraki evrim srelerini balatmlardr. lk
srama inorganik varlktan organik veya vejetatif yaama ge
itir. kinci srama organik-vejetatif geliimden psiik ayg
tn, bilhassa da balca zellii zalgama becerisi olan bilincin
geliimine geitir. Organik inorganikten, psiik vejetatiften
gelitii iin, evrimin bu iki rn ilev ve srelerde doduk
lar topran temel doal yasalarna gre hareket ederler. Or
ganikte ilke olarak inorganikteki kimyasal ve fiziksel yasalarn,
psiikte vejetatifteki temel tepkilerin (gerilme-rahatlama,
enerji birikimi-enerji boaltm, uyanlganlk vs.) aynsn bu
luruz. Karakter geliiminde tespit edebildiimiz, blnme ve
yeni oluumlarn kartl olarak betimlediimiz diyalektik
fenomenin, daha geni kapsaml ve genel iki geliime de (orga
nik bileenin inorganik bileenden, psiik bileenin organik
-vejetatif bileenden gelimesine) egemen olduu anlalyor.
(1 8 ) Dipnot, 1945: Bkz. Orgon biyofizii konusunda InternationalJournal o f Sex- economy and
Orgone-Research dergisinde pkan yaynianm, 19 42 -194 5.

453

Organik bileen, organizmadaki inorganik bileeni, ayn e


kilde psiik bileen de vejetatif bileeni dengeler.19
Bunlar birlik oluturmakla birlikte ayn zamanda karttr
lar. Psiik aygtn zalglama becerisinde, yani bilinli yaa
mn, zelde bilincin bu tuhaf ve en gizemli ilevinde, anlan
kartln dorudan ifadesini grebiliriz; depersonalizasyon
fenomeninde zalglama ilevi yalnzca patolojik olarak ar
ptlmtr. Depersonalizasyona ve ona yakn fenomenlere dair
bilgilerimizin diyalektik-materyalist aratrma yntemiyle de
rinletirilmesi, byk olaslkla bize bilin sorununun zm
konusunda nemli ipulan verecektir.
iaret ettiim hususlar, nce doru giri yolunu aramamz
gerektiren ok karanlk bir alan hakknda kaba taslaklardr;
yalnzca byle grlmelerini rica ediyorum. Bunlar, bedensel
ve ruhsal ilev arasndaki ilintilere dair imdiye kadarki bak
alarndan ilke olarak farkldr. Ancak, dier (mekaniki-materyalist, idealist vs.) bak alarna imdiye kadar kapal kal
m ve mevcut durum yanltmyorsa kapal kalmaya devam
edecek olan sorunlar zmeyi baaramazlarsa ciddiye aln
may talep edemezler. Yaamn bu temel sorunlar halen
gizem doludur. Dolaysyla yaplmas gereken iki ey var. Bi
rincisi yeni grler olutururken azami dikkat gstermek,
kincisi ise bir adm bile ileri gtrmeyen ve sorunlarn henz
elde edilmesi mmkn olmayan zmlerini peinen elde
etmek amacna ynelik vakitsiz giriimlerden baka bir ey ol
mayan btn bak alarndan vazgemek. levsel psikoloji
nin nnde uzanan yol belirsizdir ve yanltc tuzaklarla
doludur. Cinsel ekonomi ancak yakn zamanda birka ilkesel
formlle salam bir temele oturtulmu olup, deneysel orgazm
aratrmalarnn yaplmas gerekmektedir. Ama u kesindir:
(1 9 ) Bu ifadeler net deildir. Fakat"psiik bileenin"vejetatif bileenle ve bilincin her iki bileenle
ilikisi konusunda imdiden balayc ifadelerde bulunmak iin erkendir.

454

Doa bilim bedenle ruh arasndaki ilikiyle ilgili sorular ger


ekten zmeyi, yani yalnzca salon felsefeleri deil beeri ih
tiyalara cevap verebilecek uygulama da elde edilecek ekilde
halletmeyi baarrsa, o zaman akn gizemciliin, "mutlak nes
nel ruhun", dolaysyla dar ve geni anlamda dinden anlalan
btn ideolojilerin sonu gelmi olacaktr. nsann vejetatif ya
am sadece genel doal srecin bir parasdr. Vejetatif akm
larnda insan ayn zamanda doamn bir parasn yaar. Bu
akmlar gerekten kavradmzda, haya tahrip eden ruhsal
yaplara yer olmayacaktr; bunlar mevcudiyetlerini, vejetatif
enerjinin retken biimde gelimesine engel olarak hastalk ve
aclara yol aan kaynaklarna ilikin eksik bilgilerimize bor
ludurlar. stelik hastalk ve aclarn mevcudiyeti kader olduk
lar ve deitirilemeyecekleri eklinde felsefi bir temele otur
tularak hakl gsterilir, insanlar sorunlarla ba edip varolu
larn dzene sokmak yerine karanlk "engin" duygularn et
kisiyle hayal kuruyorlar ve hayaller yznden mahvoluyorlar
(hayaller zerine kurulu yaamlarnn siyasi ve ekonomik
alanda kimlere yaradn biliyoruz). Bununla birlikte hayal
kurmalar vejetatif yaamlarnn getirecei retkenliin sezgi
sidir yalmzca. Belki bilim bir gn insan trnn yeryznde
mutlu olma hayalini gerekletirmeyi baaracak, belki bir gn
bilim siyasi, siyaset ise bilimsel olmay baaracakta. O zaman
hibir zaman yantlanamayacak olan hayatn anlam sorusu
nun yerini hayatn gerekten yaanmas alacaktr.

455

II
CANLININ FADE DL
l.Orgon Terapisinde Emosyonun levi
"Orgon terapisi" kavram, biyolojik enerjiden yani orgondan yararlanan btn tbbi ve eitimsel teknikleri kapsar. "Or
gon terapisi" kavramnn tretildii kozmik orgon enerjisi
1939 ylnda kefedilmitir. Ama bu keiften ok daha nce
karakter analizinin hedefi, o zamanki adyla "ruhsal enerjileri"
karakter ve kas zrhndan zp serbest brakmak ve orgazm
gcn tesis etmek olarak tanmlanm. Orgon biyofiziini
yakndan bilenler, karakter analizinin gelierek (1926-1934)
"vejetoterapiye" dnme (1935'ten itibaren) srecine aina
drlar. Ayn doa bilimsel disiplinde bu kadar eitli tanmla
malar douran ey yersiz sansasyon dknl deildi.
Daha ok, doa bilimsel enerji kavramnn ruhsal yaam s
relerine kararllkla uygulanmas, geliimin eitli evrelerinde
yeni teknikler iin yeni kavramlar gelitirilmesini zorunlu kl
mtr.
Kozmik orgon enerjisine giden yolu cinsel ekonomi odakl
psikiyatrinin am olmas kanmca orgonomikfonksiyonalizmin
byk bir zaferi olarak kabul edilebilir. Orgon enerjisi tam an
lamyla bir fiziksel enerji olmasma ramen, bunun bir fiziki
deil bir psikiyatrist tarafndan kefedilmi olmasnn iyi ne
denleri vardr. Biyopsikiyatri alannda bu kefin mantn ge
liimi gstermektedir; Orgonun Kefi adl kitabmda bu geli
imi betimlemitim.
456

1935'te orgazm refleksi kefedildiinde, karakter anali


zinde arlk karakterden bedene kaydrld. "Vejetoterapi" te
rimi bu kaydrmay gstermek iin yaratlmtr, nk o
tarihten itibaren analiz tekniim karakter nevrozunu fizyolojik
alanda etkiledi. Bu nedenle, ruhsal ve bedensel aygt zerin
deki almay tek bir terimde toplamak amacyla "karakter
analitik vejetoterapi" dedik. Bu terimin o zamanlar zm
bulamadm baz dezavantajlar vard. ok uzundu. Ayrca
"vejetatif" kelimesini ieriyordu ki Almancada doru olmakla
birlikte ngilizcede "sebzeyi" (vegetables) artryordu. Son
olarak organizmay psiik ve bedensel olmak zere iki paraya
ayryordu; bu da organizmann ayrlmaz bir birlik olduu yo
lundaki grmzle eliiyordu.
Kavramla ilgili bu zorluklar orgonun kefiyle ortadan
kalkt. Kozmik orgon enerjisi canl organizmada spesifik biyolojik
enerji olarak iler. Bu niteliiyle btn organizmay ynetir,
gerek emosyonlarda gerekse organlarn salt biyofiziksel hare
ketlerinde kendini gsterir. Bylece psikiyatri, kuruluundan
bu yana ilk kez kendi aralaryla nesnel doa bilimsel sre
lerde kk salmt. Bunu daha ayrntl aklamak gerekiyor:
Orgon kefedilinceye kadar psikiyatri, psikolojiyle ilgili
savlarn nesnel ve niceliksel olarak temellendirmeye alt
nda hep inorganik fizikten yararlanmak zorundayd. Ne be
yindeki mekanik doku zedelenmeleri, ne organizmadaki kimyasal-fiziksel sreler ne de duygu ve dncelerin beyindeki
yerlerini belirlemeye ynelik eskimi yntem, emosyonel s
relerin tatmin edici biimde kavranmasn salayabilmitir.
Bunlarn aksine orgon biyofizii tm psikiyatrinin ana mese
lesi olan emosyonlarla en bandan itibaren muhteem bir uyum
iinde olmutur. "Emosyon" szc harfi harfine evrildi
inde "darya doru hareket etmek" veya "dar tamak"
anlamna gelir. Onun iin hislerden ve hareketlerden sz etti
imizde "emosyon" kelimesini szck anlamyla kullanabili
riz, hatta kullanmak zorundayz. Hafif elektriksel uyaranlara
457

maruz braktmz canl amipler mikroskopla gzlemlendi


inde, emosyon kavramnn anlam apak grlmektedir.
Emosyot asl yaps itibariyle plazma hareketinden baka bir ey de
ildir. Haz veren uyaranlar protoplazmann merkezden peri-

feriye doru "hareket etmesine" yol aar. Buna karlk hazszlk yaratan uyaranlar protoplazmann organizmann periferisinden merkezine doru "hareket etmesine" daha dorusu
"tahliyesine" neden olur. Biyofiziksel plazma akmlarnn bu
iki temel yn, ruhsal aygtn iki temel duygusuna, hazza ve
korkuya tekabl eder. Salnm-izer (osilograf) zerindeki de
neylerin de gsterdii gibi, fiziksel plazma hareketiyle buna
uyan his ilevsel olarak tamamen zdetir. Birbirinden ayrla
maz, birbiri olmadan dnlemez. Ancak, bildiimiz gibi,
bunlar ilevsel adan zde olmakla kalmayp ayn zamanda
karttrlar. nk biyofiziksel bir plazma uyarm bir his
verir, dier taraftan bir his kendisini bir plazma hareketinde
gsterir.
Bu olgular gnmzde orgon biyofiziinin salam teme
lini oluturmaktadrlar.
Emosyonlan ister "karakter analiziyle" karakter zrhndan,
isterse "vejetoterapiyle" kas zrhndan karp yeniden etkin
letirelim, her iki durumda da plazmatik uyarlmalara ve ha
reketlere neden oluruz. Bu srete hareket eden ey, suyuklara
balanm olan orgon enerjisinden baka bir ey deildir. Do
laysyla, plazmatik akmlarn ve emosyonlann harekete geirilmesi,
organizmadaki orgon enerjisinin harekete geirilmesiyle zdetir.

Bunun gstergeleri klinik dzeyde vazomotor (kan damarla


rnn genileyip daralmasn salayan, -.n.) ilevlerdeki de
iimlerden aka grlmektedir. Sonu olarak, ister anlarn
ortaya kmasn salayalm, ister savunma mekanizmalann
zelim veya isterse kas gerginliklerim ortadan kaldralm, her
durumda organizmann orgon enerjisi zerinde alyoruz.
Bu deiik yntemler arasndaki tek fark, etkinin deiik ol
458

masdr. rnein bir an diyaframdaki bir tkanmann zl


mesinin yaratt duygu patlamalarn salayamaz.
"Orgon terapisi" teriminin hem karakter analizini hem de
vejetoterapiyi kapsamasn nermemin nedeni aktr.1 Ortak
unsur, hasta zerindeki almann hedefinde mevcuttur; has
tann plazmatik akmlarnn harekete geirmek. Dier bir de
yile, organizmann ayrlmaz birlik olduu grmzde uygu
lamada da ciddi olacaksak, canl bir organizmay hibir surette
burada karakter zellikleri, orada kaslar, urada plazma ilev
leri eklinde paralara ayramayz.
Orgon terapisinde organizmann biyolojik derinliine, plaz
ma sistemine veya bizim kullandmz teknik ifadeyle biyolo
jik zne odaklanyoruz. Okurun da aka grm olaca
gibi, byle yapmakla belirleyici bir adm atk. "Derinlik" psi
kolojisi de dahil olmak zere psikolojinin alma alann terk
ettik ve hatta sinirlerin ve kaslarn fizyolojisinin tesinde pro
toplazma ilevleri alanna uzandk. Bu admlarn ok ciddiye
alnmas gerekiyor; teori ve pratik asndan dourduklar so
nular byktr, nk biyopsikiyatri uygulamalarmz kk
ten deitiriyorlar. Artk yalnzca bireysel atmalar ve zel
zrhlanmalar zerinde deil, canlnn kendisi zerinde al
yoruz. Bu canly kavramay ve etkilemeyi rendike, salt psi
kolojik ve fizyolojik ilevler de kendiliklerinden alma
alanmza dahil olmaktadr. Rutin uzmanlk artk mmkn
deildir.

2.Plazmatik fade Hareketi ile Emosyon


Hareket fadesi
levsel adan " canly" tam olarak tarif etmek zordur. Ge
leneksel psikolojiyle derinlik psikolojisinin fikirleri szck olu(1 ) Orgon akmlatrleri vastasyla yaplan salt fizyolojik orgon terapisi konusunda kr. Reich,
Die Entdeckung des Orgons, Bd. 2, Der Krebs, Kln 1974.

459

tnmaya kenetlidir. Oysa canl organizma kelimelerle anlatlan


btn tasarmlarn ve kavramlarn tesinde iler. Szl dil ev
rimin ileri bir aamasndaki biyolojik ifade biimidir. Canl or
ganizmann olmazsa olmaz tipik bir zellii deildir, nk
canl organizma dilin ve kelime tekilinin ok ncesinden beri
iliyor. Bu yzden derinlik psikolojisi, evrimde ge ortaya k
m olan bir yaam ileviyle alyor. Hayvanlar ses karmak
suretiyle kendilerini ifade ederler. Ama canl organizma ifade
biimi olarak ses karlmasndan nce iliyordu ve bunun te
sinde ilemektedir.
Canlnn kendisini ne ekilde ifade ettii sorununa nasl
nfuz edileceini dilin kendisi ele veriyor. fadenin karl
olan Almanca "Ausdruck" ile ngilizce "expression" kelimeleri
-anlalan organ duyumlarna istinaden- canl organizmann
dilini tam olarak betimliyor: Canl organizma kendini hareketlerde
ifade eder; bu nedenle "ifade hareketinden" sz ediyoruz. fade
hareketi protoplazmann ikin bir zellii olup, canl organiz
may btn cansz sistemlerden ayrr. Szck anlamyla (ki
harfi harfine almak zorundayz) ifade hareketi, canl sistem
ierisinde bir eyin kendisini "skarak darya kardn" ve
bu yzden "hareket ettiini" anlatr. Protoplazmann dar
tamasndan, yani genileme veya kaslmadan baka bir ey
kastediliyor olamaz. "Emosyon"un szck anlam "darya
doru hareket etmektir", bu ayn zamanda "ifade hareketi
dir". Fiziksel plazmatik emosyon sreci ya da ifade hareketi,
dorudan anlalabilen bir anlamla ayrlmaz biimde balantldr; buna " hareket ifadesi" diyoruz. Dolaysyla protoplazma
hareketinin, emosyon anlamnda bir ifadesi vardr ve bir or
ganizmann her emosyonu ya da ifadesi hareket ierir. Bu
cmlenin ikinci ksmnda kk bir dzeltme yapmak gereki
yor. nk orgon terapisinden, insanlarda hareketsizliin
veya katln yol at bir ifade olduunu biliyoruz.
Burada kelime oyunu yapmadk. Aka grlyor ki dil
szckleri iteki hareket durumlarnn algsna ve organ du460

yumlarma dayanarak oluturuyor ve emosyonel durumlar


betimleyen kelimeler canl organizmann bunlarla ilgili ifade
hareketlerini dorudan yanstyor.
Dil plazmatik emosyon durumunu dorudan yanstsa da,
bu durumun kendisine ulaamaz. Canl organizma szl dilin
ncesinden beri ve bunun tesinde ilemekle kalmaz; ayrca ha
reketi ifadede kendi biimleri vardr, bunlar szle anlamak mmkn
deildir. Mzikle ilgilenen herkes harika mziin yaratt

emosyonel durumu bilir. Bu emosyon durumlar sze dkl


meye alldnda, insann mzik algs buna isyan eder.
Mzik szden aridir ve yle kalmak ister. Yine de canl orga
nizmann bir hareket ifadesidir ve dinleyicide "ifade" veya
"duygulanma" yaratr.
Mziin szszl genelde ya mistik tinselliin gster
gesi ya da en derine inen, szle anlatlamayan his ifadesi ola
rak nitelendirilir. Doa bilimsel bak as, mziksel ifadenin
canl organizmann en son derinlikleriyle balantl olduu yo
rumunu savunur. Buna gre, muhteem mziin "tinsellii"
olarak grlen ey yalnzca u basit olgunun baka trl an
latmdr; derin duygu canl organizmayla dil snrnn tesinde
temas kurmakla zdetir.
imdiye kadar bilim mziksel hareket ifadesinin doas
hakknda belirleyici bir ey syleyememitir. Sanatnn ken
disiyse kukusuz bizimle yaam ilevinin derinliklerinden
gelen szsz ifade hareketleri biiminde konuur; ama bizim
gibi o da mzikle veya resimle ifade ettii eyi sze dkemez.
Hatta sanatn ifade dilini insann szl diline evirmeye y
nelik her giriime iddetle kar kar. Yani kendi ifade dilinin
saflna ok nem verir; bu bakmdan orgon fiziinin, canl
organizmann szl dilin ncesinde, tesinde ve szl dilden
bamsz olarak kendi ifade diline sahip olduu savn doru
lar. Orgon terapisi bu sorun hakknda neler diyor bakalm.
Orgon terapisinde sradan bir deneyimi aktaralm.
461

Hastalar orgon terapistine skntlarla dolu gelirler. Uz


manlar bu skntlar dorudan hastalarm bedenlerinin ifade
hareketlerinden ve hareket ifadesinden anlarlar. Hastalara
mdahale edilmeyip istedikleri kadar konumalarna izin ve
rilirse, konumalarn skntlardan uzaklatrd, skntlar u
veya bu ekilde gizledii saptanr. Doru bir karara varlmak
isteniyorsa, hastadan bir sre konumamas istenir. Bu nlemin
son derece verimli olduu anlalmtr. nk hasta artk ko
numadnda, bedenin hareket ifadesi aka ne kar. Bir
ka dakikalk suskunluktan sonra genelde en arpc karakter
zellii, daha dorusu plazmatik hareket ifadesi kavranmtr.
Hasta konuurken samimiyetle glmsyormu gibi grndyse, susarken glmsemesi bo bir srta dnr; ok
gemeden hasta da bu srtn maskemsi niteliinden kuku
duyamaz. Hasta konuurken hayatndan souk bir ciddiyetle
sz ediyormu gibi grndyse, susarken rnein ene ve bo
yunda bastrlm fke ifadesi net biimde gze arpar.
Bu rnekler, szl dilin daima savunma ilevi de grdn
gstermeye yeter: Szl dil biyolojik zn ifade dilini gizler.
ok fazla vakada szl dilin ilevi o kadar bozulmutur ki,
szler hibir ey ifade etmeyip, boyun ve ses teli kaslarnn an
lamsz daimi almasndan ibarettir. Ciddi deneyimlere isti
naden, yllar sren birok psikanalizde tedaviyi marazi hale
gelmi olan bu szl dilin mahvettiine inanyorum. Bu klinik
deneyim sosyal alana uyarlanabilir, hatta uyarlanmaldr.
Sonu gelmeyen konferanslarn, yaynlarn, siyasi tartmalarn
ilevi hayata dair nemli sorunlar ortaya karmak deil, ter
sine laf kalabalna getirip gizlemektir.
Orgon terapisini organizmay etkilemeye ynelik dier
btn terapi biimlerinden ayran husus, szl dili geni l
de devre d brakarak hastann kendisini biyolojik olarak
ifade etmesini salamasdr. Bylelikle hastay srekli kat
bir derinlie gtrr. Orgon terapisi bu ekilde canl organiz
mann dilini renir, anlar ve etkiler. Canl protoplazmann
462

birincil ifade dili hasta kiide zorluklarla karlamadan "saf"


biimde elde edilemez. Hareket ifadesi biyolojik adan "saf"
olsa, hastann orgon terapistine gelmesi iin bir nedeni olmaz.
Hakiki biyolojik hareket ifadesine ulamak iin bir yn marazi, doal olmayan, yaam srecinin kendisinde bulunmayan
ifade hareketlerini amak zorundayz. Sonuta beeri biyopati
canl organizmann arptlm btn doal ifade biimlerinin
toplamndan baka bir ey deildir. Hastalkl ifade biimleri
nin ortaya karlmas sonucunda beeri biyopatiyi szl dille
alan saaltm yntemlerinin eriemeyecei bir derinlikte
reniyoruz. Bu durum o yntemlerin yetersizliine atfedilemez;
onlar kendi alanlarnda mkemmeldir. Ne var ki biyopati ar
ptlm yaam ifadesiyle dil ve dnce alannn dnda kalmakta
dr.

Beeri biyopati zerinde yaplan orgon terapisi almas


bu yzden nemli lde szl dil alannn dndadr. Elbette
szl dili de kullanyoruz; ama szlerimiz sradan kavram
larla deil, organ duyumlaryla ilgili. Hastaya durumunu r
nein fizyoloji kavramlaryla anlatmak hibir sonu vermez.
Hastaya yle demiyoruz: "ineme kaslarnzda kronik ka
slma var, bu yzden konuurken eneniz oynamyor, bu yz
den sesiniz tekdze; ayn nedenden tr alamanz da
mmkn deil; alama itkisiyle mcadele etmek iin hep yut
kunmak zorundasnz vs." Geri hasta bu tr cmleleri ente
lektel dzeyde kavrayacak fakat durumda hibir deiiklik
olmayacaktr.
Biyolojik bakmdan daha derin bir kavray seviyesinde a
lyoruz. Hangi mnferit kaslarn kaslm olduunu tam ola
rak belirtebilmek bizim iin o kadar nemli deildir. rnein
alt ene kemiinin hareketlerini salayan Masseter kasma bas
trmann hibir faydas olmaz; mutat ardan baka bir tepki
grlmez. Biz yz ve beden diliyle alyoruz. Ancak ve ancak
hastann yz ifadesini hissettiimiz zaman ifadeyi anlayacak du
rumda oluyoruz. Ve "anlamaktan" tam olarak kastedilen,
463

bunda hangi emosyonun kendisini "ifade ettiini" bilmektir.


Bu erevede emosyonun hareketli ve aktif mi yoksa hareket
siz ve bastrlm m olduu fark etmez. Hareketli emosyon ile
bastrlm emosyon arasndaki farkn ne olduunu anlama
mz gerekecek.
Bir hastann "hareket ifadesini" "hissettiimizde", birincil
biyolojik ilevlerle alyoruz. Bir grup sere iinde bir tanesi
tehlike sezinleyerek huzursuz olup uup gittiinde, huzursuz
luun nedenini fark etsin etmesin serelerin hepsi kaar. Hay
vanlar lemindeki panik tepkisi, korkunun hareket ifadesinin
gayri ihtiyari yeniden retilmesine dayamr. Yolda durup gk
yznde ilgin bir ey gzlemliyormu gibi yaptmzda ok
sayda insan durup aranarak gkyzne bakmaya sevk ede
biliriz. Bu rnekler yeterlidir.
Hastann hareket ifadesi organizmamzda ister istemez bir
taklide yol aar. Taklit etmek suretiyle ifadeyi kendi iimizde,
dolaysyla hastann iinde de hisseder ve anlarz. Her hare
ketin bir ifadesi olduu ve bylece protoplazmann bir emos
yon halini ele verdii iin, hastann emosyonlaryla temasta
beden ve ifade dili bizim iin en nemli iletiim aracna dn
r. Daha nce de vurguladm gibi, szl dil beden dilini en
geller. "Karakter davranndan" bir organizmann "toplam
ifadesini anlyoruz. Bu harfi harfine bir organizmann bizde b
rakt "toplam izlenime" denk der.
Deiik insanlarn hareket ifadesi ok deiik olabilir. Ayn
konuma veya solunum tkankl veya yry biimine
sahip iki insan yoktur. Buna ramen genel geer baz ifade bi
imleri ayrt edilebilir. Derinlik psikolojisinde kas ve karakter
zrhna istinaden ilke olarak "nevrotik" karakter ve "genital"
karakter eklinde bir ayrm yapyoruz. Organizmaya, hastann
kendi iradesiyle deitiremedii veya yok edemedii kat bir
zrh egemense karakter "nevrotik" deriz. Emosyonel tepkiler
kat bilind faaliyetlerle kstlanmamsa, yani kii iinde bu
lunduu durumlara biyolojik bakmdan uygun tepkilerde bu464

lunabiliyorsa karakteri "genital" olarak tanmlarz. Bu iki temel


karakter tipini biyolojik ileyite de ok net ayrt etmek mm
kndr.
Analist biyolojik ifade diline hkimse, zrh, zrhn trn,
katlk derecesini ve emosyonel hareket ifadesindeki kstlan
may kolayca deerlendirebilir. Zrhl organizmann toplam
ifadesi, "kendini tutmann" ifadesidir. Bu ifade tamamen sz
ck anlamna gre anlalmaldr. Beden kendini tuttuunu ifade
etmektedir. Geriye ekilmi omuzlar, dik gs kafesi, kilitlen
mi ene, yzeysel, bastrlm solunum, ukurlam bel, ieri
ekilmi, "hareketsiz" leen, "ifadesiz" veya kaskat uzatlm
bacaklar, kendini tamamen tutmann temel duru mekaniz
malardr. Bunlan ematik olarak yle gsterebiliriz:
Srt

Zrhlanmam organizmann biyofizlksel temel duruu

Srt
Boyun ucu

Barsak ucu

Zrhl organizmann biyofizikse! temel duruu: "Kendini tutma

465

"Nevrotik" karakterin bu bedensel temel duruu, klinik


dzeyde en net biimde histerideki "arc de cercle" (ba ve to
puklar yerde olmak zere bedenin yay biiminde kalkmas, .n.) ve katatonik stupordaki "opisthotonus" (ba arkaya
atarak vcudun yay gibi gerilmesi, -.n.) durularnda gr
lr.
Zrhl bedenin temel duruunun istemli olarak yaralmad, tersine otonom olduu kolayca anlalr. Zrhl insan zr
hn duruunu hissetmez. Zrh szlerle betimlenmeye al
lrsa, kii ou zaman neden sz edildiini anlamaz. Zrhn
kendisini deil, sadece iindeki yaam duygularnn arpkl
n hisseder. Kendisini ilgisiz, gergin, daralm, bo olarak
betimler veya kalp arpntlarndan, kabzlktan, uykusuzluk
tan, iindeki sinirli huzursuzluktan, bulantdan vs. yaknr.
Zrh ok uzun sredir mevcutsa ve organ dokularn da etki
lemise, hasta mide lseri, romatizma, eklem iltihab, kanser
veya angina pectoris (gs ars) ikyetleriyle bize gelir.
Salt klinik olgular baka bir yerde ayrntl olarak anlattm
iin bu genel bilgileri vermekle yetiniyorum. Burada bizim iin
her eyden nce, biyolojik derinliin ilevlerine nfuz etmek ve
bunlardan canl organizmann ileyiini tretmek nemlidir.
Zrhl organizma zrhn zmeye muktedir deildir. Fakat
ilkel biyolojik emosyonlan ifade etmeye de muktedir deildir.
Gdklanma duygusunu bilir ama orgonotik hazzm ne oldu
unu bilmez. Hazla i geiremez veya bunu istemli olarak tak
lit edemez. geirme yerine tipik olarak inleme, bastrlm
garaz dolu barma veya hatta kusma itepisi ortaya kar. f
keyle barmaya veya fke taklidiyle yumruk indirmeye muk
tedir deildir. Nefesini tam boaltamaz. Diyafram hareketleri
ok kstlanmtr. (Bu durum rntgenle kolayca saptanabilir).
Leen blgesini ne hareket ettiremez. Hareket yapmas isten
diinde zrhl kii genelde ne istendiini anlamaz veya yanl,
yani kendini tutma ynndeki hareketi yapar. Periferik kassinir sisteminin an gerilmesi bastrmaya kar byk hassa
466

siyet yaratr; zrhl bir organizmada bedenin belirli yerlerine


an gerilmi korku veya sinirlilik belirtilerine yol amadan
dokunmak mmkn deildir. Halk arasnda "sinirlilik" olarak
tanmlanan ey byk olaslkla ar gergin kaslarn bu an
hassasiyetine dayanyor.
Kendini tamamen tutma, cinsel birleme srasnda plazmatik kaslma ve sarslma acizliini, yani orgazm iktidarszln
dourur. Bu da cinsel enerji birikimini, cinsel enerji birikimi
de "biyopati" kavram altnda zetlediim her eyi dourur.
Orgon terapisinin ana grevi, zrhn paralanmas, dier
bir deyile beden plazmasnn hareketliliinin tesis edilmesi
dir. Zrhl organizmada pulsasyon (nabz dalgas, damarlarn
bzlp almas, -.n.) ilevi btn organlarda az ok kst
lanmtr. Orgon terapisi pulsasyon becerisini eksiksiz yeniden
tesis etmek zorundadr. Kendini tutma zlp yok edildii
zaman, bu beceri biyofiziksel olarak gerekleir. deal biimde
yaplm bir orgon terapisinin sonucu, orgazm refleksinin ortaya
kmasdr. Bildiimiz gibi bu refleks hayvanlar leminde so
lunumun yan sra hareketin en nemli davurumudur. Or
ganizma orgazm annda tamamen organ duyumlarna ve
bedenin istem d kaslmalarna "teslim olur". Bu bakmdan
orgazm refleksi hareketiyle "teslim olma" ifadesi kanlmaz
olarak birbiriyle yakndan ilikilidir. almalarmza aina
olanlar, hastalarmza kendilerini "teslim etmeyi" telkin etme
diimizi bilirler. Bunun hibir faydas olmaz, nk yapamaz
lar. Yapabilselerdi bizim yardmmz isteme ihtiyacn duy
mazlard. Hastalara "teslim olma altrmas" da yaptrmyo
ruz, nk hibir istemli teknik nlem, teslim olmann istemsiz
davranna yol aamaz. Canl organizma, dilin, akln ve iradenin
tesinde otonom iler. Belirli doa kanunlarna gre iler; burada
aratracamz ey de bu kanunlardr. Beden diline yansyan
teslim olma ifadesiyle beraber orgazm refleksi, -az sonra g
rlecei zere- bireyin ve hatta canl organizmann ok te
sine geen temel doal srelerin anlalmasn salayacak
467

anahtardr. Bu yzden birazdan anlatlacaklar verimli bir e


kilde izlemek isteyenler, kozmik enerji dnyasna ciddi bir se
yahate hazrlansnlar. Bu srada striptiz kulplerine has cin
sellik anlayndan tamamen kurtulmu olmak gerekir, bunu
yapmayanlar d krklna urayacak ve hibir ey anlaya
mayacaklardr.
Orgazmn psikoloji ile fizyoloji alanndaki ilevlerini daha
nce yeterince incelemitik; bu bakmdan imdi yalnzca temel
doa fenomeni "orgazma" odaklanabiliriz. Orgazmda orga
nizma tuhaf bir ekilde embriyolojik adan nemli iki blgeyi, az
ve makat devaml bir araya getirmeye alr. Biimi aadaki gi

bidir:
Arka

Orgazm refleksinin emosyonal ifadesi

468

Orgazm refleksinin balad duruun "teslim olma" ha


reket ifadesiyle zde olduunu sylemitim. Bunu dorudan
anlayabiliyoruz: Organizma ilk nce plazmatik uyarmlara ve
akm duyumlarna teslim olur; ayrca cinsel kucaklamada ta
mamen eine teslim olur. Her trl mesafelilik, kendini tutma
ve zrh terk edilmitir. Btn biyolojik faaliyet ana ilev olan
plazmatik kaslmaya indirgenmitir. nsanda btn dnme
ve fantezi faaliyeti son bulur. Organizma kelimenin en saf an
lamyla "teslim olmutur".
Emosyonal teslimiyet hareket ifadesi aka bellidir. Belir
siz olan, orgazmsal kaslmann ilevidir. Bu kaslma btn beden
plazmasnn deiimli daralp genilemesinden oluur. Or
gazmsal kaslmada gvdenin iki ucunun birbirine yaklamasnn ne
gibi bir ilevi vardr? lk bakta hibir "anlam" yok gibi gr

nr. Bu hareketin ifadesini anlamak mmkn deildir. Orga


nizmann her hareketinin anlalabilir bir ifadesi olduu yolun
daki savmz hakl ise, orgazmsal kaslma durumunda savmz
tutmamaktadr. Orgazmda szl dile evrilebilecek anlalabi
lir bir ifade bulamyoruz.
Bu sorun zerinde doa felsefesine dayal tahminler yrt
mek yerine, orgazmsal kaslmann bize anlalmaz grn
mekle birlikte yine de gizli bir ifadesi olmas gerektii
eklindeki doa bilimsel cevapla yetinelim. nk canl orga
nizmann her hareketi gibi bu da bir ifade hareketidir; dolay
syla bir hareket ifadesini ele vermesi de gerekir.
Aratrmalarmzn seyri iinde yaam ileviyle ilgili bu
temel soruya artn ama su gtrmez bir cevap bulacaz.
Ama cevab bulmadan nce konudan epey uzaklap ok sa
yda biyolojik fenomen toplamamz ve bunlar doru srala
may renmemiz gerekiyor. Yant bireysel biyolojik organiz
mann tesinde yatyor, yani bireyler stdr ama hibir surette
mistik, metafizik veya tinsel deildir. Hayvanlarla bitkilerin hangi
somut biimde kozmik orgon enerjisiyle ilikili olduklar bil
mecesini zyor. Bylece canllarn orgazm arzusunun niin
469

en derin arzu olmakla kalmayp bu kadar stn biimde koz


mik arzu olduunu da aklyor. Organizmann evrenin bir
paras olduu genel olarak bilinmekle beraber, ne ekilde ol
duu imdiye kadar anlalamamt. Orgon terapisinin uygu
land klinik almalara dnelim:
Orgon biyofizii bakmndan grevimiz, insan organizma
sn uursuzca kendini tutmay brakp teslim olma becerisini
kazanacak duruma getirmektir. Dier bir deyile, gvdenin iki
embriyonal ucu ne doru yerine arkaya doru birbirine yneldii
srece organizma ister alma ister sevin olsun yaadklarna tes
lim olamamaktadr. Her trl teslimiyeti engelleyen ve hayatn
biyopatiyle her trl kstlanmasna neden olan unsur kas zrh

olduu iin, ilk nce kas zrhnn zlmesi nem tamakta


dr. Hedefe ulamay yalnzca ve yalnzca bu kas katlnn
zlmesi salar. Bunu ne psikanaliz, ne ikna, ne her trl tel
kin ne de dua veya jimnastik baarabilir. Hastay baarl olur
sak ulaaca hedef konusunda hi aydnlatmyoruz. Kas
zrhn zdmz zaman hastann tam orgazm refleksini
ister istemez gelitireceini saysz deneyimlerimizden biliyo
ruz. almalarmzda, kas zrhnn temel ilevinin orgazm reflek
sine izin vermemek olduunu srekli saptyoruz.
Zrhn ok eitli mekanizmalarn baka bir yerde betim
ledim. Burada karakter ve kas zrhm en ilkel yaam ilevleri
dzeyinde kavramamz salayacak olan yeni bir bak asn
anlatmak istiyorum. Bununla ilgili gzlemler takriben on yl
boyunca toplanmtr. Dolaysyla bunlarm biyofizikte tad
nem asndan tam sorumluluu stlenebilirim.

3. Zrhn Paral (Segmentar) Dzeni


Histerideki bedensel bozukluklarn kaslarn, sinirlerin ve
damarlarn anatomik ve fizyolojik yollanna uymad, tersine
emosyonal ynden nem tayan belirli organlara gre grup
latklar psikiyatride on yllardr bilinmektedir. rnein ma470

razi kzarma, organizmadaki damarlar arlkl olarak enine


deil boyuna olduklar halde, genelde yz ve boyunla snrl
dr. Ayn ekilde histeride hassasiyet bozukluklar bir sinir
yolu boyunca deil, emosyonel olarak iyi tanmlanabilen e
itli yerlerde adeta keyfi biimde sralanmtr.
Kas zrhn zmeye alrken de ayn olguyla karlayo
ruz. Mnferit kas bloklar bir kasn veya sinirin yolunu izlemeyip, anatomik gei yollarndan tamamen bamszdr.
Bunlarn bir kurala tabi olmalar gerektii dnlp arat
rldnda, eitli hastalklarda tipik vakalarn titizlikle gz
lemlenmesi halinde kas zrhnn paral bir dzeni olduu
kefedilir.
Paral ilev biyolojik adan, canl ileyiin en gelimi
hayvanlarda grdmzden ok daha ilkel bir trdr. En
bariz ekilde halkal solucanlarda ve bunlarla akraba biyolojik
sistemlerde grlr. Daha gelimi olan omurgallarda, paral
dzene sahip canllardan trediklerini ele veren tek unsur,
omurgann paral dzeni, sinirlerin omuriliin paralarna
uygun klan ve otonom yaatkan sinir sistemindeki dm
lerin (gangliyonlann) paral dzenidir.
Aadaki ematik aklamalarla kas zrhnn paral d
zeni hakknda yalnzca kaba bir taslak sunmaya alacam. Bu
ematik aklamalar zrh tepkilerinin yllarca gzlemlenmesi
sonucunda ortaya kmtr.
Hastalarn bedeni tutuk olduu ve orgon terapisi leen bl
gesindeki plazmatik akmlar yeniden tesis etmeyi hedefledii
iin, zrh paralamaya mantken bedenin leenden en uzak
ksmlarnda balamak gerekir. Dolaysyla ie yz kaslar ifa
desinden balanr. Kafada paral dzene sahip en az iki zrh
aka ayrt edilir. Biri aln, gzleri ve elmack kemii blge
sini, dieri dudaklar, eneyi ve grtla kapsar. Zrhn dzeni
paraldr dediimde, bunun anlam, zrhn nden, iki yandan
ve arkadan daire eklinde, yani bir halka gibi ilediidir.
471

Birinci zrh halkasn okler (gze ait), kincisini oral zrh hal
kas olarak nitelendirelim. Okler zrh parasmda, gz kre
sinin, gzkapaklarmn, alnn, gzya keselerinin vs. btn
veya neredeyse btn kaslarnn kaslmas ve kmldamaz hale
gelmesi sz konusudur. nemli gstergeleri, aln cildinin, gzkapaklannn hareketsizlii, gzlerde boluk ifadesi veya dan
urayan gz kreleri, maskemsi ifade ve burnun iki yannda
hareketsizliktir. Gzler sanki kat bir maskenin arkasndan ba
kyor gibidir. Hasta korku taklidiyle gzlerini ok geni bir e
kilde aamaz. izofrenlerde gz ifadesi gz kresi kaslarnn
kaslmas sonucunda bo veya uzaklara dikilmi gibidir. Bir
ok hasta yllardr gzya dkememitir. Bazlarnda gzkapaklarnm akl dar, hareketsiz bir arala indirgenmitir.
Aln ifadesizdir, "dmdz edilmi" gibidir. Sklkla miyopluk,
astigmatizm vs. mevcuttur.
Okler zrh parasnn zlmesi, gzleri korkuda olduu
gibi geni amak suretiyle olur. Bu erevede gzkapaklaryla
alm hareketlenir ve emosyonlar ifade eder; ayrca yanaklarn
st ksmlarndaki kaslar da -zellikle hastadan yzn g
zn arptmas istendiinde- gever. Yanaklar yukar ekil
diinde "srtm a" ortaya kar, inat ve ktcl kkrtma
ifadesini veren ey aslen budur.
Bu kas grubunun paral nitelii, bu alandaki her emosyo
nel hareketin ilgili dier ksmlar da etkilemesinden, buna
karlk oral paray hi etkilememesinden anlalr. Mesela
gzkapaklarmn dehet halinde olduu gibi ok almas alm
hareket ettirebilir veya yanaklarn st ksmlarnda srtma
meydana getirebilir. Ancak rnein kenetlenmi enede hap
sedilmi olan srma itepilerini tahrik edemez.
Dolaysyla, zrh paralar, birbirleriyle ilevsel temas iinde olan
ve emosyonel ifade hareketinde birbirlerine elik edebilen organlar ile
kas gruplarndan oluur. Orgon biyofizii asndan en yakn

dier para komu blgelerin emosyonel ifade hareketlerin


den hi etkilenmeyen paradr.
472

Zrhn paral dzeni daima ve istisnasz gvdenin minedir,


asla boyuna deildir. Bu kuralda yalnzca kollarla bacaklar
dikkate deer bir istisna olutururlar. Bunlarn ilevleri gv
denin ilgili paralaryla bariz biimde balantldr. Yani kollar
omuzlan kapsayan parayla, bacaklar ise leen blgesini kap
sayan parayla balantldr. Bu zellikleri iyi not edelim; be
lirli bir biyofiziksel balamda anlalr hale geleceklerdir.
ikinci ya da oral zrh paras, dudak evre kas dahil olmak
zere btn ene, yutak, arka st boyun (oksipital) kaslann
kapsar. levsel adan birbirleriyle ilintilidirler, nk ene
zrhnn gevetilmesi dudak kaslannda kaslmalan ve bununla
ilgili olan alama veya emme istei emosyonlarn balatabilir.
Ayn ekilde rme refleksinin salanmas oral parann ta
mamn harekete geirebilir.
Bu paradaki btn emosyonel ifade biimleri (alama, f
keyle srma, barma, emme, yzn ekilden ekle sokma
-grim as-) gze ait parann serbest hareketliliine baldr.
rnein nceden gz evresindeki zrh zlmeden rme
refleksinin serbest kalmas salanrsa, alama itepisini hare
kete geirmek zor olacaktr. En st ksmdaki her iki zrh par
asnn zlmesinden sonra dahi, daha aada gs
kafesindeki 3. ve 4. para spastik kaslma halinde olduu s
rece alama itepisinin serbest braklmas zor olabilir. Emosyonlann serbest braklmasndaki bu zorluk, son derece nem
li bir biyofiziksel olguyu ele veriyor:
1. Zrhlar, paral olarak halkalar halinde omurgann enine yer
almaktadr.
2. Ortaya kardmz plazmatik akmlar ile emosyonel uyarm
lar, beden ekseni boyunca akmaktadr. Dolaysyla emosyonel ifade
dilinin ketlenmesi, orgonotik akm ynnn enine etkili olur.

Orgonotik akmlar yalnzca tm organizma boyunca gei


leri hibir ekilde engellenmedii zaman orgazm refleksinde
birletikleri, ayrca zrhlar paralar halinde bunlann enine yer
473

aldklar iin, orgazmsal kaslmalarn ancak paral zrh hal


kalarnn hepsinin gevetilmesinden sonra ileyebilecei ak
tr. Bu yzden bedendeki btn organ duyumlar, sadece ve
sadece ilk orgazmsal kaslmalar ortaya kmaya balaynca ek
siksiz hissedilir. Bu kaslmalar kas zrhnn paralanmasnn
habercisidir. Her bir dier zrh halkasnn zlmesinde ba
gsteren orgonotik akmlar, zrh paralama iimizde gveni
lir bir yardmcdr. nk serbest kalan beden enerjisi kendi
liinden boylamasna akmaya alr ve bu srada henz
zlmemi olan enlemesine katlamalarla karlaarak hasta
ya yadsnamayacak bir "tkanklk" hissi verir; serbest plazma
akmlan hi yokken bu his ya ok zayftr veya yoktur.
Okur bu srelerin plazma sisteminin birincil ilevleri ol
duunun, yani yalnzca szl dilin tesindeki sreler deil,
ayn zamanda yaam aygtnn ana sreleri olduunun bilin
cindedir mutlaka. Soyolu asndan en eski ilevlerdir. Kas
zrhnn paral dzeninde, insandaki solucan karmza kar.

Halkal solucann hareketleri, kuyruk ucundan beden ek


seni boyunca ne, "baa" doru giden uyanm dalgalarna da
yanr. Uyarm dalgalar, n uca eriinceye kadar srekli
paradan paraya geer.

Orgonotik akmlarn yn zrhlarn eninedir.

lerlerken arka uta art arda dalga hareketi oluur. Solu


canda paralar ritmik ve muntazam bir ekilde arka arkaya
kaslr ve geniler. Solucanda ve trtllarda hareket etme ilevi
bu plazmatik dalga hareketiyle ayrlmaz biimde ilintilidir.
Buradan kartlmaz olarak kanlan sonu, bu srada bizzat bi
yolojik enerjinin dalgal biimde hareket ettiidir, nk baka bir
474

ey sz konusu olamaz. Biyonlann (enerji keseciklerinin, -.n.)


iindeki hareketlere ilikin gzlemler bu sav desteklemekte
dir. Bedendeki orgonun dalgal hareketi yavatr ve haz ile
vinde znel olarak aka dalga gibi hissettiimiz emosyonel
uyarmlara tempo ve ifade asndan tamamen uyar.
Zrhl insan organizmasnda orgon enerjisi kaslarn kronik
(tetanik-gevemeden srekli kaslma, -.n.) katlamasnda
balanmr. Bedendeki orgon, zrh halkas gevetilince
hemen serbeste akmaya balamaz. lk nce klonik (art arda
ksa sreli, -.n.) kaslmalar olur, buna inelenme ve "karn
calanma" hissi elik eder. Zrhn gevediini ve bedendeki or
gonun serbest kaldn klinik adan buradan anlarz. Plaz
matik uyarm dalgalar, ancak ve ancak bir dizi zrh paras,
rnein gz, az, boyun, gs ve diyaframdaki tkanklklar
zld zaman gerekten hissedilir. O zaman bedenin
zlen ksmlarnda baa doru yukarya ve genital blgeye
doru aaya hareket eden bariz biimde dalga gibi kaslmalar
ortaya kar. Organizmann bu ilk akmlara ve kaslmalara
yeni bir zrhlanmayla tepki vermesi ok sk grlr. Derindeki
boyun kaslarnda spazmlar, yemek borusunda az ynnde
halka eklindeki kaslmalar (peristalti), diyafram tikleri vs.
akma itepisi ile zrh engeli arasndaki iddetli mcadeleyi kantlar.
Hastann boaltabileceinden daha fazla miktarda orgon ener
jisi serbest kald, ayrca eitli yerlerde de spazmlar plazma
tik akma kar koyduklan iin, akut kayg geliir.
Biraz deneyim ve teknik altrmayla kolayca yeniden re
tilebilen bu grngler, orgon biyofiziinin haz ve korku emosyonlanmn kartl grn dorulamaktadr; bu kartl
The Discovery ofthe Orgone adl kitabmn 1. cildinde betimle
mitim. Ama bu noktada imdiye kadar yeterince ak betim
lenmemi olan yeni bir fenomeni vurgulamam gerekiyor:
lk zrh engelleri zlr zlmez, orgonotik akm ve du
yumlarla beraber "teslimiyet" hareket ifadesi giderek barizleir.
Ancak hl mevcut olan zrhlar bunun tam olarak ortaya k
475

masn engeller. Bu durumda ou zaman sanki organizma


kalan zrh engellerini zor kullanarak amak istiyormu gibi gr
nr. Bu srada balang aamasndaki teslimiyet ifadesi nefrete
dnr. Bu sre tipik olup, zel bir dikkati hak ediyor.
rnein az blgesindeki zrh bastrlm bir alama itepisini serbest brakmaya yetecek kadar zlmse, buna kar
lk boyun ve gsteki zrha henz dokunulmamsa, alt yz
kaslannn alamaya teslim olma ifadesini aldn, ancak bunu
gerekletiremediini grrz. O zaman alamakllk ifadesi
az-ene ksmnda mesela kin dolu bir srta dnr. Gr
dmz ey, aresizliin, derin hsrann ifadesidir. Bu du
rumda genel olarak yle diyebiliriz:
TESLM YETN H A R EK ET FADES, ZIRH ENGELLERNE
R ASTLAD I I VE BU Y Z D E N SER BESTE AKAM AD1I
A N D A YIKICI FKEYE D NR.

Drtnn bu ekilde dnmesine, dier zrh paralarna


ilikin fenomenleri betimledikten sonra yeniden dneceim.
nc parann zrh, temelde derindeki boyun kaslarn,
boyun deri kasn (platisma) ve boynun her iki tarafndaki kas
(sternocleidomastoid kas), kullanr. fke veya alamann ifa
de hareketi taklit edildiinde, boyun zrhnn emosyonel ilevi
kolayca kavranr. Boyun parasnn spastik kaslmas dili de
kendi alan iine eker. Anatomik adan bu durumu anlamak
kolaydr. Dil kas, yzn alt kemiklerine deil, esasen boyun
omuru kemiklerine baldr. Bu yzden spastik dil kaslan grt
lak kemiinin (Adem elmas) aaya itilmesiyle ve derindeki
ve yzeydeki boyun kaslarnn kaslmasyla ilevsel ilinti iin
dedir. Bir fke duygusunun veya alama itepisinin hasta
farknda olmadan ne zaman kelimenin tam anlamyla "yutulduunu" grtlak kemii hareketlerine bakarak dorudan an
lamak mmkndr. Emosyonlar bastrmaya ynelik bu
yntemi ortadan kaldrmak son derece zordur. Yzeydeki
boyun kaslarnn aksine grtlak kaslarna dokunmak mmkn
deildir. Emosyonlann "yutulmasn" bozmann en iyi yolu,
476

rme refleksinin harekete geirilmesidir. Kusma refleksinde,

yemek borusundaki uyarm dalgas, alama veya fkenin "yu


tulmasndaki" uyarm dalgasna ters yndedir. Kusma refleksi
iler duruma getirilmise veya hastann kusmas salanmsa,
boyun zrh araclyla tutulan emosyonlar serbest braklr.
Bu noktada emosy nel uyarmn boylamasma akmas yeniden
nem kazanr:
Kusma refleksine diyaframn genilemesi, yani diyafram
kubbelerinin yukar kalkmas ve soluun dar verilmesi elik
eder. Boyun zrh zerinde rme refleksi araclyla yaplan
alma, drdnc ve beinci zrh paralarnn gevemesine
yol aar. Yani zrh halkalarn kat biimde belirleyerek birbiri
ardna otomatik bir ekilde zmyoruz. Tm plazma ilevi
enine yerlemi zrh halkalarnca engellenen btncl bir
yaam sistemi zerinde alyoruz. Ama her bir zrh para
snda salanan geveme, neden olduu hareket vastasyla
daha yukarda ve daha aada bulunan zrh halkalarn ha
rekete geirir. Bu yzden kas zrhnn zlmesindeki sre
lerin her birinin derli toplu olarak ayr ayr betimlenmeleri
mmkn deildir.
imdi drdnc para olan gs parasna bakalm. Bu par
ann da zrh ilevlerini ksmlara ayrmak mmkn olmakla
birlikte, gs kafesini bir btn olarak ele almak daha avan
tajldr.
Kemikli yapnn dik tutulmas, kronik nefes alma hali, s
solunum ve gs kafesinin hareketsizlii gs zrhnn gs
tergeleridir. Nefes alma halinin, her trl emosyonu bastr
mada en nemli ara olduunu biliyoruz. Gs zrh zellikle
nemlidir, nk organizmadaki zrhlanmann ana parala
rndan birini oluturmakla kalmayp, biyopatik hastalk belir
tileri burada ok tehlikeli bir nitelik kazanrlar.
Gs kafesi zrh, btn kaburgalar aras (interkostal)
kaslarn, byk gs kaslarnn (pectoralis), omuz kaslarnn
(deltoid) ve krek kemikleri zerindeki ve arasndaki kas gru477

bunun (latissimus dorsi) itirakiyle oluur. Gs zrhnn ifa


desi en bata "sknet" veya "zdenetim", "kendine tutun
ma" ve "mesafelilik" ifadeleridir. Geriye ekilmi omuzlar ke
limenin tam anlamyla "ekimserlii" ifade eder. Boyun zrhyla
birlikte gs zrh, bastrlm "inatlk" ve "boyun emeziik" (bu sonuncusu yine lfzen anlalmaldr) ifadesini akta
rr. Drdnc parann hareket ifadesi, kronik bir zrh yoksa
"duygu hareketliliinin" ("inip kalkan gsn"), zrhlanma
halinde ise "hareketsizliin" veya "kaytszln" ifadesidir.
Gs kafesinin srekli genilemesine, yksek tansiyon
eilimi, kalp arpnts ve kayg, ar ve eski vakalarda kalp
bymesi eilimi de elik eder. Kalpte eitli arzalar ya do
rudan genileme sonucunda ya da kayg belirtisi zerinden
dolayl olarak ortaya kar. Akcier amfizemi, gs boluu
nun kronik genilemesinin dorudan sonucudur. Zatrreeye
ve tberkloza yatknl da bu alanda aramamz gerektiini
tahmin ediyorum.
Gs parasndan kan emosyonlar temelde, "haykran
fke", "hngr hngr alama", "hkra hkra alama" ve
"yrek paralayan zlem" dir. Bu doal emosyonlar zrhl be
eri hayvana yabancdr. Onun fkesi "souktur"; ona gre
hasret "zayflktr", "elik gibi salam karakterden" yoksun
luun belirtisidir.
Kollarn ve ellerin emosyonel ifade hareketlerinin de ou
gs kafesi organlarnn plazmatik emosyonlarmdan kay
naklanr. Biyofiziksel adan bu uzuvlar gs parasnn
uzantsdrlar. zlemlerini serbeste ortaya karabilen sanat
da, gs organlarnn emosyonu dorudan kollarn ve el
lerin tamamen uyumlu emosyonlarnda ve ifade
hareketlerinde devam eder. Keman ve piyano virtzlerinde,
keza ressamlarda durum byledir. Dansda en nemli ifade
hareketleri btn organizmadan kaynaklanr.
Kollarn "hantall" gs zrhndan kaynaklanr; olas
lkla mzikten anlamamann kayna da ksmen budur. Bu
478

zrh "sertlik" ve "ulalmazlk" ifadesinden nemli lde so


rumludur. Ba, boyun ve gs paralarnn tmden zrhlan
mas bizim kltr evrelerimizde ve ok bariz biimde "st
snfa mensup" Asyallarda organizmaya "asalet" havas verir.
"Karakter salaml", "kaytszlk", "mesafelilik", "azamet"
ve "zdenetim" idealleri buna uygundur. Militarizm, "yanma
yaklalmaz vakar" vurgulamak iin her yerde gsboyun-ba zrhnn hareket ifadesini kullanr. Zrhn bu tavr
lardan deil, bu tavrlarn zrhtan kaynakland aktr.
Baz hastalarda, gs kafesi zrhndan kaynaklanan ve
yaam zorlatran ok karmak bir sistem oluturan bir dizi
belirtilere rastlyoruz. Bu hastalann tipik ikyeti gste bir
"dm" (ngilizce "knot") veya "ta" hissidir. Bu organ du
yumuna istinaden, yemek borusunun (yutakta ktle hissine
-globus hystericus- benzer ekilde) spastik olduunu tahmin
ediyoruz. Soluk borusunun (trakea) da buna katlp katlma
dn sylemek zordur ama byk olaslkla katlyor. zme
ilemi srasnda anlald zere, iteki bu "dm" fkeyle
barma veya kayg emosyonlann ieriyor. "Gsteki bu d
m" zmek iin ou zaman gs kafesini bastrmak ve
ayn zamanda hastann barmasn salamak gerekir. Gs
iindeki organlarn hareketinin ketlenmesi genelde, "iste
meyi", "kucaklamay" veya "eylere uzanmay" ifade eden kol
hareketlerine de yansyarak bunlar ketler. Bu hastalann me
kanik adan felli olmadklarn zellikle belirtelim. Kollarn m
kemmel oynatabilirler. Fakat kollarn hareketi zlemin veya istein
hareket ifadesiyle ilikilendirildii anda, ketlenme olur. Bu ketlenme
bazen o kadar youn olur ki, eller, zellikle de parmak ular
orgon ykn kaybeder, souk ve nemli olur, uyuur, zaman
zaman da ok anr. Parmak ularnda grlen Raynaud kang
reninin bu zel orgon yk eksikliinden kaynaklanmas
muhtemeldir. Birok vakada sebep yalnzca, krek kemikle
rinde ve ellerde zrhlanm olan ve parmak ularnda vazomotor bzlmeye yol aan bir rme itepisidir.
479

Bu tr hastalarn yaamnda genel olarak girikenliin


engellenmesinin ve elleri serbeste kullanamama yznden
almada aksaklklarn baskn olduunu gryoruz. Kadn
larda gs kafesi zrhma bazen meme ularnn marazi has
sasiyeti elik eder. Bu zrhn dorudan sonular, cinsel tatmin
bozukluklar ve bebei emzirmekten tiksinmedir.
Srtta krek kemiklerinin arasnda trapez kaslar blge
sinde arl iki kas demeti grrz; bunlar knt yaparak
omurgann verevine aaya doru iner. Bu kaslardaki zrh
lanma bastrlm inatlk ifadesini yanstr; geriye ekilmi
omuzlarla birlikte bu inatlk en iyi ekilde "istemiyorum",
"imdi olmaz" (ngilizce: "I w on't" - yapmayacam) szle
riyle betimlenebilir.
Gs zrhna, kaburgalar arasndaki kaslarn gdklan
maya kar ar hassasiyeti elik eder. Bunun "sadece gdk
lanmaktan holanmamak" deil, uyarlganlm biyopatik
art olduunu, gs zrhnn paralanmasndan sonra g
dklanmaya kar hassasiyetin de kaybolmas gsterir. zel bir
vakada karakter davran olarak yanna yaklalmazln as
lnda tek ilevi "Bana dokunma! Gdklanrm" ifadesiydi.
Bu karakter davranlaryla alay etmek gibi bir niyetim el
bette olamaz. Birok "yce" ve "asil" tutma ruhsuzluu biz
atfetmiyoruz; istesek de istemesek de bunu biyolojik hareket
ifadelerinde buluyoruz. Bir general "yksek bir ahsiyet" ola
bilir. Onu ne yceltmek ne de kmsemek isteriz. Ama ona
zel biimde zrhlanm bir hayvan olarak bakma hakkmz
kimse elimizden alamaz. Baka bir aratrmac benim bilgiye
susamlm her eyi koklayan bir kpek yavrusunun biyo
lojik ilevine indirgese bir itirazm olmaz. Kendimi hayvanlar
dan soyutlamak gibi bir hrsm olmad iin, canl, sevimli bir
kpek yavrusuyla biyolojik bakmdan karlatrlmak ho
uma bile gider.
nceden gs zrh paralanp, haykran fke, zlem ve
hakiki alama emosyonlan ortaya karlmadka orgazm g
480

cnn tesisinin dnlemeyeceini vurgulamak gerekir. Tes


limiyet ilevi temelde gs ve boyun paralarnn plazmatik
hareketliliine baldr. Leen parasn ayr olarak harekete
geirmek baanlsa bile, leen blgesinde en ufak bir haz emosyonu duyulduunda kafa inat savunma erevesinde ister
istemez arkaya deil ne gidecektir.
Baka bir yerde gs kafesi zrhnn genel olarak kas zr
hnn ana paras olduunu etraflca anlatmtm. Bu zrh ta
rihsel olarak ocuun yaamnda belirleyici ve atmalarla
dolu olan dnm noktalarnda ve byk olaslkla leen bl
gesi zrhndan ok nce ortaya kmtr. Bu nedenle, gs
zrhn zme srecinde, her trl kt muameleye, sevgisiz
lie, eiticilerin yaatt d krklna ilikin travmatik an
larn ortaya kmas artc deildir. Orgon terapisti a
sndan hatralar uyandrmann niin nem tamadn da
gerekeleriyle anlatmtm. Hatralar bunlara uygun emosyon
lar eliinde ortaya kmazlarsa pek yararl olmazlar; hareket
ifadesinde dile gelen emosyon, yaanan talihsizlii kavramaya
fazlasyla yeter. Ayrca, doru alld zaman anlar zaten
kendiliinden yzeye kar. Bilind bellek ilevlerinin nasl
olup da plazmatik uyarlma durumlarna bal olduu, anlann deyim yerindeyse plazmatik algda muhafaza edildii bil
mecesi hl zlememitir.
Beinciye, yani diyafram parasna bakalm. Diyafram ve
bunun altndaki organlan kapsayan parann ilevi gs par
asndan bamszdr. Diyaframdaki engel ortadan kaldrl
mad halde gs kafesinin hareketlilik kazanabilmesi, fke
veya alamann ortaya kabilmesi bunu gsterir. Diyaframn
hareketsizlii floroskopiyle kolayca gzlemlenebilir. Geri
zorla solunum yaplmas halinde diyafram gs zrhnn
zlmesi ncesinde olduundan daha iyi hareket edebilir; bu
nunla birlikte engel, diyaframda kendiliinden bir pulsasyon
olmamasdr. Dolaysyla diyaframdaki tkankl iki aamada
zmemiz gerekiyor:
481

Gs zrhn zerken hastadan istemli olarak zorla solu


num yapmasn istiyoruz. Diyafram bu srada elbette harekete
geiyor ama kendiliinden deil. Zorlama solunum kesildii
anda diyaframn hareketi ve onunla beraber gs kafesinin
solunum hareketi de kesiliyor. Diyaframda kendiliinden pulsasyonu salamaya ynelik ikinci adm atabilmek iin hareket
ifadesini diyafram zrhndan zp karmak zorundayz. Bu
durum yine, mekanik aralarla hibir biyolojik emosyon ile
vinin yeniden etkinletirilemeyecei olgusunu doruluyor.
Zrh halkasn zebilecek tek ey biyolojik ifade hareketidir.
Beinci zrh paras, nde st karn blgesi, gs kemii
nin kkrdak ucunun alt ksm ve en alttaki kaburgalardan ar
kaya diyaframn ek yerlerine, yani X. - XII. gs omurlarna
uzanan bir kaslma halkas oluturur. Esasen diyafram, mi
deyi, gne sinir a (solar pleksus) ile nndeki pankreas be
zini, karacieri ve en alttaki gs omurlar boyunca her
halkrda bariz biimde knt yapan iki kas demetini kapsar.
Bu zrh halkas kendini duruta anormal omurga erilii
(lordoz) ile ifade eder. ou zaman eli hastann srtyla divan
arasna sokmak mmkndr. n alt kaburga kenar ne doru
arplm olup knt oluturur. Omurgay ne emek zorla
mtr veya hi mmkn deildir. Floroskopide diyafram kub
belerinin normal durumda hareketsiz kaldn, zorlama solu
numda ise ok kstl hareket ettiini grrz. Hastadan tenef
fs etmesi istendiinde, daima nefes alr. Kendiliinden yaplan
bir hareket olarak nefes vermek ona yabancdr. Nefes vermesi
istendiinde, ok zorlanr. Biraz nefes vermeyi baarrsa, be
den otomatikman nefes vermeyi nlemeye alan bir duru
alr. Ba ne gider veya az blgesindeki zrh halkas daha
ok kaslr. Krek kemikleri geriye ekilir, kollar bedenin st
ksmna yaptrlr. Leen kaslar gerilir, srn alt ksm daha
da ukurlar.
Diyaframdaki engel bu blgedeki zrhlanmann ana meka
nizmasdr. Bu yzden terapinin balca grevi bu engeli par
482

alamaktr.
zellikle diyafram parasmdaki zrhn zlmesi srasnda
byk engellerin almas gerekmektedir; bunun nedeni
nedir? zme iine kar koyan beden ifadesi, organizmann
diyaframn serbeste hareket etmesine izin vermediini aka
syler - hasta elbette bunun bilincinde deildir. Yukardaki
paralar dzgn bir ekilde gevetilmise, diyafram zrh er
ya da ge zlr. rnein gs parasmda zorla solunum
yaptrmak veya rme refleksini defalarca tetiklemek sure
tiyle organizma orgazmsal kaslmaya doru itilebilir. imdik
lemek suretiyle omuz kaslarn uyarmak da bu anlamda etkili
olur.
Diyaframda tam pulsasyon salanmasna kar bu kadar
kat diren gsterilmesinin nedenleri kuramsal adan genel
olarak aktr: Organizma, diyafram hareketine ister istemez
elik eden haz veya kayg hislerine kar koyuyor denilebilir.
Ancak bunun rasyonalist, psikolojiye ar yer veren ve ayn
zamanda ereki bir sav olduunu bir an bile unutmayalm.
Byle bir aklama, organizmann rasyonel "dndn"
ve "tarttn" farz eder; rnein yle: "Bu titiz doktor diyaf
ramm serbeste hareket ettirmemi istiyor. Boyun eersem,
zamannda annemle babam beni haz yznden cezalandrdk
larnda yaadm kayg ve haz duygularn yeniden yaaya
cam. Mevcut durumu kabullendim, o halde boyun em e
yeceim. "

Canl organizma dnmez ve rasyonalist mlahazada bu


lunmaz. Faaliyetleri " ... amacyla" yrtmesi veya bunlardan
imtina etmesi sz konusu deildir. Canl organizma birincil
plazmatik emosyonlara uygun olarak iler; bunlarn ilevi bi
yolojik gerginlikleri ve ihtiyalar gidermektir. Canl organiz
mann dilini dorudan bilincin szl diline evirmek kesinlikle
hata olur. Bunu nemle vurgulamak ve zihne kazmak gere
kiyor, nk insanlarda mekaniki uygarl gelitiren rasyo
483

nalist dnme, canl organizmann temelden farkl diline ili


kin kavraymz kaplayp yok etmeye muktedirdir.
Bu konudaki yeni fenomenleri ok net bir klinik vaka ze
rinde gstermek isterim:
Orgon terapisini entelektel dzeyde ok iyi kavram ve
bedenin st ksmndaki zrhn nemli bir ksmn zmeyi ba
arm olan bir hasta diyafram zrhn krmaya alacakt.
Durum konusunda tam bir mutabakata varmtk. Gerek konumalannda gerekse zrhlan bilinli olarak ama abalannda
hasta ok olumluydu; net bir "EVET" vard. Ama ne zaman
diyafram zrhnda bir gedik alsa hastann gvdesi diyafram
dan leen blgesine doru yandan kaslmaya balyordu. Bata
bunun nedeni anlalamad; kavramak iin sarf edilen youn
abalardan sonra hareket ifadesi akla kavutu:
Gvdenin alt ksm yana doru hareketle kesin bir HAYIR' ifade
ediyordu.

Sa el "H ayr-H ayr" veya Almancadaki gibi "O lm azOlmaz" dercesine saa sola hareket ettirilirse, hangi hareket
ifadesinin kastedildii anlalacaktr. Psikolojik veya daha
dorusu mistik adan, "korteksin" (beyin kabuunun, -.n.)
ve szl dilin olur dedii bir giriime plazma aygtnn szl
dilin tesinde iddetle "O LM AZ" dediini varsaymak mm
kndr. Ancak sreci byle yorumlamak yanl olur ve gerek
canl organizmay gerekse onun ifade dilini kavramada bir
adm ileri gtrmez. Bu hastann kamyla leen blgesi orga
nizmadan istenen ey zerinde "mlahazada" bulunmam
lardr. Kar koymaya "karar" vermemilerdir. Sre, canl
organizmann ifade diline daha ok uyan bir biimde farkl
dr:
Daha nce de sylediimiz gibi, solucanm plazmatik ha
reketleri beden ekseni boyuncadr. Solucann bedeni orgonotik
uyarm dalgalar sonucunda ne doru hareket ettiinde, so
lucann planl, yani "isteyerek" davrand eklinde bir "izle
484

nim" ediniriz. Solucandaki canl organizmann hareket ifadesi,


dilimize "istemek", "olur demek" vs. anlamna gelen szck
lerle evrilebilir.
imdi, solucan bir pensle bedeninin ortasnn herhangi bir
yerinden sktrlr ve bu yzden orgonotik uyarm zrh en
geliyle kesilmi gibi kesilirse, btn halinde ileriye doru
planl hareketin ve "istemenin", "olur demenin" hareket ifa
desinin ileyii o anda durur. Bunun yerini baka bir hareket
alr; rnein bedenin n ksm ie ekilirken, alt veya arka
ksm yandan bir o yana bir bu yana kvrlr. Bedenin bu yan
lara doru sallanma hareketinin uyandrd dorudan izle
nim, ac duyulduu veya iddetli bir "Hayr-yapm a-bunu
istemiyorum" izlenimidir. Bunun bizim izlenimimiz, yani so
lucan izlerken dorudan hissettiimiz bir yorum olduunu
unutmayalm. Birisi byk bir kskala gvdemizi sktrsa
biz de tpk solucan gibi davranrz. ster istemez bamz ve
omuzlarmz ksar, yandan leen ve bacaklarla kar koyarz.
Srece byle bakmamz elbette, "kendi duyumlarmzdan
baka bir eyi" alglamadmz, hibir gerekliin bu duyum
lara uymadn savunan znelcilerin safna getiimiz anla
mna gelmez. Canl olan her ey ilevsel adan temelde zde
olduu iin, solucann sktrlmaya olan tepkileri ayn du
rumda bizim gstereceimiz tepkilerle zdetir; ac duyma ve
buna kar koyma tepkileri ayndr. Saa sola kvrlan soluca
nn ifade hareketinden kelimenin doru, nesnel olarak gerek
anlamnda "etkilenmemizi" salayan ey, insanla solucan ara
sndaki bu ilevsel zdeliktir. Solucann hareket ifadesi ger
ekten de, zdeleme yoluyla hissettiimiz eyi dile getirir.
Fakat solucann duyduu acy ve hayr ln dorudan
hissetmeyiz; yalnzca, ayn ac veren durumda kendi plazma
sistemimizin hareket ifadesiyle her halkrda zde olacak
olan bir hareket ifadesini alglarz.
Buradan u sonu kmaktadr: Dier bir canlt organizmann
ifade hareketlerini ve hareket ifadesini, kendi emosyonlarmzn canl

485

olan her eyin emosyonlanyla zdeliinden dolay anlarz.

Canl organizmann dilini biyolojik emosyonlann ilevsel


zdeliine istinaden dorudan kavryoruz. Dili bu biyolojik
ifade dilinde kavradktan sonra "szlere" de dkyor, bilincin
szl diline eviriyoruz. Ancak, "kedi" szc gzlerimizin
nnde sokakta karya geen gerek kediyle ne kadar ok,
daha dorusu ne kadar az ilgiliyse, szl dildeki "HAYIRHAYIR" da canl organizmann ifade diliyle o kadar az ilgili
dir. "Kedi" veya ngilizcesi "cat" szc ile gzmzn
nnde hareket eden zel orgonotik plazma sisteminin gerekte birbiriyle hi ilgisi yoktur. "Kedi" fenomenine ilikin ok
eitli tanmlamalarn da gsterdii gibi bunlar yalnzca, gerek grnglerle, hareketlerle, emosyonlarla vs. ilikilendirilen oturmam, istenildii gibi deitirilebilen kavramlardr.
Bu dnceler, "yksek" veya "derin" doa felsefesini andiriyor. Uzman olmayanlar doa felsefesinden holanmaz, bu
yzden bu kitab "gerekliin salam temeline dayanmad"
gerekesiyle kenara iteceklerdir. Okur byle dnrse yan
lr. Sonraki paragraflarda doru dnmenin ve gerek szck
leri gerekse kavramlar yerinde kullanmann ne kadar nemli
olduunu kantlayacam. Mekaniki bak asna sahip bir
sr biyolog, fiziki, bakteriyolog vs.nin, canl organizmann
ilevlerinin kefedildii 1936-1945 dneminde, sokakta hare
ket edenin doann karmak bir canl rn deil de "kedi"
szc olduunu gerekten dndkleri grlecektir.
Hastamzm "H AYIR-H AYIR" ma dnelim. Yant yledir:
Bir plazma akm enlemesine engeller mani olduu iin beden bo
yunca akamad zaman, enlemesine giden bir hareket oluur; bu ha
reket ikincil olarak szl dilde HAYIR anlamna gelir.

Szl dilin bu H A YIR ' , canl organizmann ifade dilinin


H A YIR 'ma denktir. H A YIR 'm ba iki yana, E V E T ' inse aa
yukar sallamakla ifade edilmesi tesadf olamaz. Hastamzn
leen blgesini yana sallamakla ifade ettii H AYIR-H AYIR,
486

1
i
j

j
]

ancak diyaframdaki engel zld zaman kayboldu; bu


engel tekrar olutuunda yeniden ortaya kt.
Bu olgular beden dilini anlamada son derece nemlidir.
Hastamz dier ynlerden de hayata olumsuz bakyordu. Ka
rakterinin temel yaklam da "HAYIRd. ok sknt ekiyor,
bu karakter tutumuyla mcadele ediyor ama bundan kurtulamyordu. Bilinli olarak ve entelektel dzeyde istedii
kadar E V E T demek, olumlu olmak istesin, karakteri hep HA
YIR ifade ediyordu. Karakterdeki bu HAYIR' yalnzca ilev
sel deil, tarihsel olarak da kavramak kolayd. Birok kk
ocuk gibi o da ar derecede kompulsif olan annesinin yapt
rektum lavmanlarna maruz kalmt. Dier kk ocuklar
gibi o da bu zulme dehet duyarak ve iinden fkelenerek kat
lanmt. fkenin iddetini azaltabilmek, annenin tecavzne
tahamml edebilmek iin "kendi kendisine tutunmu", leen
tabann (pelvik taban) yukar ekmi, nefesini skca tutmu,
genel olarak H AYIR-HAYIR ifadesini tayan beden duruunu
gelitirmiti. indeki canl tecavz yznden HAYIR-HAYIR
diye barmak istemi ama bunu yapamamsa, hastann bu
olaydan ileriki yaamn da etkileyen, onulmaz bir yara ald
aktr: O tarihten itibaren yaam sisteminin hareket ifadesi te
melde her eye ve herkese kar H AYIR-H AYIR olmutu. Ka
rakterdeki bu H A YIR-H AYIR ciddi bir hastalk belirtisi tekil
ettii halde, ayn zamanda balarda rasyonel ve hakl olan
gl bir kar koymann ifadesiydi. Ama aslen rasyonel olan
direnme, kronik zrh biimini almt, bu yzden kat bir e
kilde her eye ynelikti.
ocuklukta yaanan bir olayn ancak ve ancak gncel olarak i
lemeye devam eden kat bir zrh iinde demirlemek suretiyle "ge
miten bugne etkili" olabileceini baka bir yerde gstermitim.
Bata rasyonel olan H A YIR -H A YIR , yllar getike nevrotik
-irrasyonel bir H A YIR -H A YIR a dnmt. Bunun sorum
lusu, HAYIR-HAYIR' ifade eden zrhta. Zrh tedaviyle zl

487

dnde HAYIR-HAYIR ifadesi kayboldu. Bu ekilde tarihsel


olay da (annenin tecavz) patolojik nemini yitirdi.
Savunma duygulanmnn, yani hayr diye haykrmann
bu vakada "skm" olduunu sylemek, derinlik psikolojisi
asndan dorudur. Buna karlk biyolojik derinlik asndan
bakldnda, skm bir HAYIR-HAYIR deil, organizmann
E V E T demeye muktedir olmamas sz konusuydu. Yaamda
olumlu, kendini veren davran ancak ve ancak, organizma
tam bir btn olarak iledii zaman; plazmatik uyarmlar bun
lara uygun emosyonlarla beraber btn organlardan ve doku
lardan engellenmeden getii, ksacas plazmann ifade hare
ketleri serbeste akabildii zaman mmkndr.
Tek bir zrh engeli bile bu ilevi kstlad anda, kendini
verme ifade hareketi bozulur. Byle bir durumda kk o
cuklar kendilerini oyuna tam olarak veremezler, genler ite
veya okulda baarszla urarlar, yetikinlerin hali ekik el
freniyle giden bir arabaya benzer.
O zaman gzlemci, eitmen veya teknik deneti, kiinin ih
malkr, inat veya beceriksiz olduu "izlenimini" edinir. En
geli yaayan kii ise "btn abalara ramen baarsz" olduu
hissine kaplr. Canl organizmann ifade diline evirirsek: Or
ganizma daima biyolojik adan doru biimde, yani akarak ve kendi
ni vererek ie balar. Ancak ileyi orgonotik uyarmlarn organiz
madan geii srasnda frenlenir; bylece keyifle almak istiyo
rum " ifadesi otomatik bir "imdi olmaz"a veya "canm istemiyor "a
dnr. Bunun anlam udur: Organizma ileyiindeki bozuk
luktan sorumlu deildir.

Bu sre genel olarak nem tar. Klinik rneklerimi kasten


genel geerlii olacak ekilde seiyorum. Bu elzemdir. nk
beeri ileyiteki betimlenen kstlanmalara dayanarak bir dizi
talihsiz sosyal fenomeni daha iyi ve daha derinden kavraya
caz; biyofiziksel arka planlan bilinmedike bu fenomenler an
lalamaz.
488

Konudan bu uzun ama gerekli sapmadan sonra 5. zrh par


amza dnelim.
st ksmdaki paralardan ifade hareketlerini zp kar
dmzda grlen hareket ifadesini imdiye kadar hep yo
rumlayabildik. Gz kaslarnn frenlenmesi "bo" veya "keder
li" gzleri ifade eder. Kilitlenmi ene "bastrlm fkeyi"
ifade edebilir. "Gsteki dmden" alama veya barma
kopar.
Beden dili kolayca szl dile evrilebilir; st ksmdaki
drt para zerinde altmz srece hareket ifadesini do
rudan kavrarz. Diyafram parasnda durum karmak bir hal
alr. Diyafram parasnn zrh zldnde, hareket dilini szl
dile evirmemiz artk mmkn deildir. Bu durumu ayrntl ola
rak anlatmak gerekiyor. Diyafram parasm zrhtan arndrd
mz zaman ortaya kan hareket ifadesi, bizi yaam ilevinin
anlalmam derinliklerine gtrr. Beeri hayvann hangi
somut biimde ilkel hayvanlar lemiyle ve orgonun kozmik
ilevleriyle balantl olduu sorunuyla karlarz. Hastann
tekrar tekrar rmesini ama rme srasnda solunumu
kesmeyip aksine var gcyle srdrmeye zen gstermesini
saladmzda diyafram parasn zrhtan kurtarmay baa
ryoruz. rme refleksinin srekli tetiklenmesi ister istemez
diyafram zrhnn zlmesine yol aar. Bunun olmas iin tek
bir art yerine getirilmi olmaldr: Daha yukarda bulunan
btn paralar nceden zrhtan kurtarlm ve ba-boyungs blgesindeki orgonotik akmlar serbeste iliyor olma
ldr.
Diyafram serbeste hareket ettii, yani solunum kendiliinden
ve tam kapasiteyle alt zaman, gvde her nefes verite kamn st
ksmnda ie kmeye alr. Dier bir deyile: Boyun ucu ne,
leen ucuna ulamaya alr. Karn ortasnn st ksm ksalr.

Bu, (leen blgesi henz zlmedii iin bozuk olsa da) ken
dini bize ilk kez gsteren orgazm refleksi tablosudur. Ba arkaya
489

giderken gvdenin ne eilmesi dorudan "teslimiyeti" ifade


eder. Bunu anlamak zor deildir. Zorluklar sarslmalarn ileriye
doru olmaya balad yerde balar. Orgazm refleksindeki sarslma
larn hareket ifadesi bata anlalmazdr. ORGAZM REFLEKSN
D EK SAR SILM A LA R IN FA D ES S ZL DLE EVRLE
M E Z . Bu zorluun zel bir anlam olmas gerekir. imdiye

kadar rendiimiz ifade hareketleri ile diyaframn zlmesi


halinde tm gvdede balayan ifade hareketi arasnda nemli
bir fark olduunu varsaymak zorundayz.
Okurdan ricam, bu andan balayarak son derece sabrl
olarak beni izlemesi ve bana olan inancn vakitsiz terk etme
mesidir. Nihayetinde elde edeceimiz sonu, gsterilen sabra
fazlasyla deecektir. Bilahare betimlenecek olan sonuca ula
mak iin bizzat 10 yl akn bir sre olaanst sabr gster
mem gerektiine okuru temin ederim. O dnemde orgazm
refleksini kavramaya almaktan defalarca vazgemek iste
dim; insann bu biyolojik temel refleksi anlamasn salama
abas o kadar faydasz grnmt. Ama vazgemedim,
nk canl organizmann dier btn alanlarda dorudan
anlalabilen bir ifade dili olmasna karn tam da balca
alanda, yani orgazm refleksinde "hibir ey" dile getirmeme
sini kabul edemedim, etmek de istemedim. Bu durum o kadar
elikili, o kadar "anlamszd" ki, vazgeemedim. Canl organiz
mann yalnzca iledii, hibir "anlam" olmad cmlesini
ilk kez benim sarf ettiimi kendi kendime sk sk syledim.
unu varsaymak akla yaknd: Orgazmsal kaslmalarn ifade
sizlii veya anlamszl, temel ileyii iinde canl organizma
nn hibir anlam ifa etmediini gsterir. Fakat orgazm
refleksini balatan teslimiyet duruu ifade ve anlam ykldr.
Orgazmsal sarslmalarn kendisi kukusuz ifade doludur. Bu
yzden, doa biliminin canl organizmann o kadar yaygn,
hatta genel olan bu hareket ifadesini kavramay henz ren
mediini dnmek zorundaydm. Ksacas, "hareket ifadesi
olmayan bir ifade hareketi" sama grnyordu.
490

Soruna nfuz etmeyi salayan yollardan biri, diyafram


zrh paralandnda birok vakada grlen kusmadr. Alayamama gibi kusamama durumlar da vardr. Orgon biyofi
zii asndan bu acizlii anlamak kolaydr. Diyaframdaki
engel, st ksmlarda bulunan zrh halkalaryla birlikte beden
enerjisinin yukarya, mideden aza doru peristaltik, dalgal
hareketini engeller. Ayn ekilde gsteki "dm" ve "yut
ma", gz kaslarnn kaslmasyla beraber alamay engeller.
Diyafram engelinin bulunduu baka vakalarda kusma aciz
liinin yan sra srekli bulant vardr. lintileri henz ayrntl
olarak belirtemesek de, "sinirsel" mide rahatszlklarnn bu
blgedeki zrhn dorudan sonulan olduuna kuku yoktur.
Kusma biyolojik bir ifade hareketi olup, ilevi tam da
"ifade ettii" eyi yapar: Bedendeki ierii kaslmayla dar kar
mak. Mideyle yemek borusunun, normal ilevlerinin aksi y
nnde, yani aza doru peristaltik hareketine dayanr. Kusma
refleksi diyafram parasndaki zrh kkl ve seri biimde
zer. Kusmaya, gvdenin kaslmas, mide boluunda sratle
bklme, boyun ve leen ularnn ne doru hzlanmas elik
eder. Kk ocuklardaki kann arlarnda (kolik), kusma is
halle birlikte grlr. Enerji asndan bakarsak, gl uyarm dal
galar bedenin ortasndan yukarya ve aaya, yani aza ve makata
doru gider. Buna uygun hareket ifadesi ylesine basit bir dil

kullanr ki, bu dilin derin biyolojik niteliinden kuku duyu


lamaz. nemli olan tek ey bu dili anlamaktr.
Kusma srasnda btn gvdeyi saran hareket, salt fizyo
lojik (emosyonel deil) adan orgazm refleksindekinin ayn
sdr. Klinik gzlemler de bu hususu doruluyor: Diyafram
daki zrhn zlmesi kesinlikle gvdenin ilk kaslmalarn
balatr; sonunda bunlar topyekn orgazm refleksine dnr.
Bu kaslmalara derin nefes verme ve bir uyanm dalgas elik
eder; diyafram blgesinden kan bu dalgann bir kolu yukanya doru baa, dier kolu aaya doru genital organlara
ulamaya alr. Gvdenin tmden kaslmasn tetiklemek
491

iin st ksmlardaki zrh paralarnn zlmesinin elzem ol


duunu biliyoruz. Uyarm dalgas leen ynnde ilerlerken
orgonotik uyarm tipik biimde kamn ortasnda bir engelle
karlar. Bu durumda ya orta karm iddetle ve seri biimde
kaslr, ya da leen arkaya gider ve bu pozisyonda skr.
Orta karndaki kaslma, bamsz ilev gren altnc zrh
halkasn tekil eder. Byk karm kaslarndaki (musculus rectus abdominis) spazma, en alttaki kaburga kemiklerinden le
enin st kenarna uzanan her iki yan kasn (musculus
transversus abdominis) spastik kaslmas elik eder. Bu kaslar
sert, arl demetler halinde kolayca ele gelirler. Bu zrh par
asna srtta omurga boyunca giden kaslarn (musculus latissimus dorsi, musculus sacrospinalis vs.) alt ksmlar tekabl
eder. Bu kaslar da bariz biimde sert, arl demetler olarak
hissedilir.
Altnc zrh paras, dier btn paralardan daha kolay
zlr. Bunun zlmesinden sonra yedinci ve son zrh par
asna, yani leen zrhna kolaylkla ulalabilir.
ou vakada leen zrh neredeyse leendeki btn kas
lar kapsar. Leen blgesi bir btn olarak arkaya ekilmi
olup arkadan knt yapar. Simfizin2 st ksmndaki karn kas
arldr. Uyluklarn yaklatrc (adductor) kaslar da (hem
yzeyde, hem de derinde olanlar) arldr. Makat evre kas
kaslm olup, bu yzden makat yukar ekilmitir. Yanlardaki
d leen kaslar (musculus glutaeus) yukar ekilirse,'kaba et
(gluteal) kaslarnn neden arl olduu anlalr. Leen blgesi
"l" ve ifadesizdir. Bu ifadesizlik cinsellikten uzak durmann
hareket ifadesidir. Emosyonel adan hibir his veya uyarm
duyulmaz. Buna karlk hastalk belirtileri son derece eitli
dir:
( 2 ) Kkrdakla rtl iki kemik ucunun birletii eklem yzeyinin aradaki lifsi badoku ya da
lifsikkrdaks doku sayesinde sreklilik kazand ve bu dokunun kemik d zarnda devam
ettii eklem tipi (.n.).

492

Kabzlk, lumbago arlar, rektumda her trl yumru, yu


murtalk iltihab, rahimde polipler, iyi ve kt huylu tmrler,
hafif idrar kesesi iltihab, idrar yollarnda an hassasiyetle bir
likte vajinada ve penis derisinde duyumsuzluk leen zrhna
bal hastalk belirtileri arasndadr. Vajina epitelyum tabaka
sndan tek hcrelilerin gelitii vajina aknts ("trichomonas
vaginalis") sklkla grlr. Erkekte leen blgesinde orgon
yokluu sonucunda ya sertleme acizlii ya da kaygl ar
uyarlma ve bu yzden erken meni boalmas vardr. Kadnda
tam bir vajinal duyumsuzluk veya vajina bzgen kasnda
spazmlar grlr.
Spesifik bir "leen kaygs" ve spesifik bir "leen fkesi" var
dr. Tpk omuz zrhnda olduu gibi leen zrhnda da kayg
emosyonlan ve fke iteperi balanmta. Orgazm becerisizlii, cinsel tatmini zorla gerekletiren ikincil itepiler retir. Se
vime itepileri istedii kadar biyolojik haz ilkesine uygun
balasn, haz duygular ister istemez fke itepilerine dnr,
nk zrh istem d hareketlerin gelimesine, dolaysyla bu parada
kaslmalara izin vermez. Bylece kvrandrc bir "ne olursa olsun
amaca ulamak" duygusu ortaya kar ki, bu yalnzca sadiste

olarak nitelendirilebilir. Canl organizmann her alannda ol


duu gibi, leen blgesinde de engellenen haz fkeye ve engellenen
fke kaslarda spazmlara dnr.

Bu durum klinik adan kolayca dorulanabilir. Leen zr


hnn zm istedii kadar ilerlemi, leen blgesi istedii
kadar hareketlenmi olsun, u olgu deimez: fke leen kas
larndan karlmad srece leen blgesinde haz duygular elde
edilemez.

Tpk dier btn zrh paralannda olduu gibi, ne doru


iddetli leen hareketleri araclyla "vurma" veya "oyma"
vardr. Buna ilikin hareket ifadesi net olup, yanl anlalmas
mmkn deildir. fke ifadesinin yan sra aka grlen bir
aalama ifadesi vardr. Leenin ve btn organlarnn hor
grlmesi, cinsel birlemenin, zellikle de birlemedeki ein
493

kmsenmesi. Engin klinik deneyimlere dayanarak iddia


ediyorum ki medeniyetimizde kadnla erkein cinsel birle
mesinde akn sz konusu olduu durumlar azdr. Araya
giren fke, nefret ve sadist emosyon aalamayla birlikte g
nmz insannn ak hayatnn parasdr. Cinsel birlemenin
para veya geimi salama arac olduu net durumlardan bah
setmiyorum. Toplumun her katmanndan insanlarn ounlu
undan sz ediyorum. Bilimsel dogma haline gelmi olan
"omne animal post coitum triste" (btn hayvanlar seksin ar
dndan kederlenir, -.n.) zdeyii buradan kaynaklanmakta
dr. nsan kendi yaad d krkln hayvana da atfetme
hatasn ilemitir yalnzca. "Fuck" (dzmek, -.n.) kelimesi
etrafnda kmelenen ok yaygn baya kfrler, genital akn
ifade hareketinde araya giren fkeye ve aalamaya tekabl
eder. Amerika'da kaldrmlarda "kick me" (tekmele beni, -.n.)
yazs grlr; ne kastedildii aktr. Orgonun Kefi adl kita
bmn birinci cildinde bu olgular etraflca betimledim; onun
iin ksa kesebilirim.

4. Orgazm Refleksinin Hareket fadesi ve


Cinsel rtme
Ana konumuz asndan, leen zrhnn szl dile kolayca
evrilebilen bir ifadesi olmas ve serbest kalan emosyonlann
net bir dil konumas nemlidir. Ancak bu durum yalnzca
zrhlanmadaki emosyonlar iin geerlidir. Kaygnn ve fkenin
zlmesinden sonra daima grlen ifade hareketleri iin geerli de
ildir. Bu hareketler leen blgesinin ne ve yukarya doru

yumuak, bariz biimde arzulamay ifade eden hareketleridir.


Sanki leen ucu an bir ekilde ne doru kavislenmek istiyor
gibidir. nsan ister istemez bceklerin, rnein yabananlannn
ve balarlarmn kuyruk ucunun aa yukar sallanan hareke
tini dnyor. Bu hareket yusufuklarla kelebeklerin kuyruk
ucunun cinsel birleme srasndaki davrannda zellikle be
lirgindir. Bu hareketin temel biimi yledir:
494

Hareket, teslimiyetin hareket ifadesini srdrr. znel


organ duyumumuz bize bu teslimiyet davranna zlemin
elik ettiini syler. Neye "zlem"? Ve neye "teslimiyet"?
Szl dil zlemin hedefini ve teslimiyet ilevini yle ifade
eder: Organizmann orgazm refleksi gelitirmesiyle net ve bas
trlamaz biimde "tatmin" zlemi ortaya kar. Tatmin zlemi
aka cinsel birlemeye, iftlemeye odaklanmtr. Gerek
gzlemin gerekse znel organ duyumunun gsterdii zere,
cinsel birlemenin kendisinde kii haz duygularna "teslim ol
mutur"; "kendini eine teslim eder".
Grne gre szl dil bu doa fenomenini net biimde
cevaplyor. " Grne gre" diyorum. Szl dil canl organiz
mann ifade dilinin yalnzca evirisi olduu iin, "iftleme"
ve "tatmin" szcklerinin orgazm refleksinin ilevinin ne ol
duunu gerekten anlatp anlatmadn bilmiyoruz. Ayrca
orgazmsal kaslmalarn ifade hareketleri szl dile evrilemez.
Szl dilin doal fenomenleri dorudan anlalr klma beceri
sine ilikin kukumuzda bir adm daha atalm. Bir sonraki so
rumuz okuru artacaktr. Ama sakin ve tutarl dnrse,
szlerin sreleri genelde kavraya yaklatrmak yerine kav
raytan uzaklatrdklarn kabul edecektir. Sorumuz udur:
Genital cinsel drtnn olaanst rol nereden kaynaklan
yor? Bunun temel ve doal gcnden kimse kuku duymuyor.

Kimse bundan kaamyor. Btn canllar lemi ona tabi. Hatta


iftleme ve onunla akraba biyolojik ilevler, canl organizma495

mn, varlnn devamn garantileyen temel ilevini oluturu


yor. iftleme August VVeissmann'm grd ekilde "tohum
plazmasnn" bir temel ilevidir; plazma kelimenin dar anla
mnda lmszdr. Beeri hayvan tr bu muazzam doal
gc sadece yadsm ama hibir surette hayatndan kara
mamtr. Bu yadsma yznden beeri hayvann ne korkun
trajedilere sebep olduunu biliyoruz.
Canl organizmann varoluu farkl cinste iki orgonotik sistemin
RT M ESNE balanmtr. Btn sorularn en basiti olan u
soruya cevap bulamadmz kabul edelim: Farkl cinsten iki
canlnn rtmesi ilevi nereden kaynaklanyor? nemi, anlam"
nedir? Canl doa varlnn srekliliini hangi nedenle baka bir
hareket biimine deil de tam da bu hareket biimine balamtr?

Cinsel rtmenin en genel hareket ekli udur:

Cinsel rtmeye beden hcrelerinin orgonotik mas ve


iki orgonotik enerji sisteminin birbirine nfuz edip kaynaarak
tek bir ilev birlii oluturmas elik eder. Tek olmu orgon sis
temleri uyarmn doruk noktasnda (=ma) klonik kaslma
larla enerjilerini boaltrlar. Bu srada yksek enerji ykl
maddeler -sperm hcreleri- dan atlr; bunlar da rtme,
nfuz etme, kaynama ve enerji boaltma ilevini srdrr ve
yerine getirir.
Szl dil burada hibir eyi aklayamaz. Ne de olsa cinsel
rtme sreci iin yaratt kavramlar rtmeyi balatan,
496

buna elik eden ve bunu izleyen organ duyumlarndan kay


naklanyor. "zlem", "drt", "iftleme", "birleme", "tat
min" vs. gibi szckler, aklamakta aciz kaldklar bir doal
srecin imaj olmaktan teye gitmez. Bu doal sreci kavra
mak iin, organizmalarn cinsel rtmesinden daha genel ge
erlilie sahip olup, szl dilin kavramlarna tekabl eden
organ duyumlarndan kesinlikle daha derin olan baka birincil
doal sreler bulmak zorundayz.
Orgazm refleksinin doa kanunlarna gre ilediinden
kuku duyulamaz. Tedavinin baarl olmas, yani nceden
engel tekil eden zrh paralarnn tamamen zlmesi halinde
bu refleks daima ortaya kar. Cinsel rtmenin doa yasa
larna uygunluundan da phe edilemez. nk orgazm ref
leksi serbeste iliyorsa ve sosyal engeller mani olmuyorsa bu
ister istemez olur.
Canl organizmann orgazm refleksindeki ve rtmedeki
ifade dilini kavramak iin, ok gerilere gidip, ok sayda doal
fenomeni derlememiz gerekecek. Szl dilin bu konuda aciz
kalmas, canllar alannn tesinde bir doa ilevinin varlna
iaret ediyor. Elbette gizemcilerin doast anlamnda deil,
yaayan ve yaamayan doa arasndaki ilevsel ilinti anlamnda.

imdilik, szl dilin yalnzca organ duyumlarndan ve


bunlara uygun ifade hareketlerinden anlalabilen yaam feno
menlerini (fke, haz, korku, kzgnlk, d krkl, yas, tesli
miyet vs.) betimleyebildii sonucunu karabiliriz. Ama organ
duyumlaryla ifade hareketlerinin kendileri nihai kstaslar de
ildir. Yaamayan maddenin doa yasas belli bir yerde zo
runlu olarak yaayana etki etmek ve kendisini onda ifade
etmek zorundadr. Yaayan ey yaamayann alanndan kay
naklanyor ve yine onun iine gmlyorsa bu grn doru
olmas gerekir. Spesifik olarak canl organizmayla ilgili organ
duyumlarnn szl dile evrilmesinin mmkn olmasma kar
lk, canl organizmann spesifik olarak canl organizmaya ait ol
497

mayan, tersine yaamayann alanndan yaayann alanna yaylan


ifade hareketlerini szl dile dkemeyiz. Canl canszdan ve cansz
madde kozmik ener