You are on page 1of 436

EL-KML FT -TRH TERCMES

slm leminde tarihilik Siyer ve Megzi ile balamtr. Kur'n ayetlerinin tefsiri ve hadislerin
aklanmas ve shhatini tesbit etmek iin Hz. Muhammet! devrinin hdiselerinin bilinmesine ihtiya
hasl oldu. Bylece Hz. Muhammed'in hayat (Siyer) ve savalar (Megzi) hakknda kitaplar telif
edilmee baland. Bunu yine din meselelerin halline yardm iin Hulef-i ridn devri tarihinin
yazlmas takip etti.
Emevler zamannda balayan tarihilik, Abbasler devrinde byk gelimeler gstererek diya tarih
edebiyat arasndaki nemli yerini ald. lk nce yalnz Hz. Muhammed ve Hulef-i ridn devri ele
alnrken, yine Kur'n- Kerm'in tefsiri zerindeki almalar, Arap dili ve edebiyatm renme
ihtiyacn dourdu. Cahiliye devri iirini anlamak iin cahi-liye devri tarihini bilmek icap ediyordu.
Bu ihtiya slm ncesi Arap tarihnin aratrlmas ve yazlmas neticesini dourmutur.
Cahiliye devrinde Araplar'in d dnya ile fazla temaslar yoktu. Do-laysyle Arabistan dndaki
devlet ve milletler hakknda bilgi sahibi deillerdi. Fetihler ile birlikte mslmanlar d dnyaya
aldlar ve eitli milletler ve kltrlerle karlatlar. Bu sayede kendi tarihleri yannda dier
milletlerin tarihini de aratrmaa baladlar. Bylece Abbasler'in ilk devirlerinden itibaren umum
slm tarihleri yazlmaa baland. ,Bu tip tarihler kinatn yaradl ile balar, peygamberler tarihi
ile devam eder, Cahiliye devri Arap tarihi ile dier milletlerin tarihleri anlatlr ve Hz. Muhammed'den itibaren mellifin kendi devrine kadar devam eden slm tarihi ile son bulurdu. slm
tarihiliinde bu tip eserlerin says yzleri amaktadr. Tercmesi takdim edilen b'l-Esr'in elKm fi't-trh adl mehur eseri de umum slm tarihi tarznda yazlm olan tarihlerin en
nemlilerinden birisidir.
slm kltr tarihinde mmtaz bir yeri olan bn'1-Esr kardeler o tarihlerde "Cezret bn mer"
adyla bilinen bugnk Cizre kasabasnda domulardr. Babalar Ebu'l-Kerem Muhammed,
ocuklarn iyi yetitirmek iin Ceziret bn mer'i terkederek Musul'a yerlemi ve Musul hkmdar
Kutbeddin Mevdd b. Zeng'nin hizmetine girmitir. Bir sre Medine divannn banda bulunan
Ebu'l-Kerem Muhammedi daha sonra ticaretle uramaa balamtr.
Kardelerin en by olan Mecdedcln, Hadis ilminde devrinin nemli ahsiyetleri arasnda yer
almakta idi. Hadis sahasnda Cmi'u' 1-usl fi ehds'r-Resl ve en-Nihaye f garibi'l-hads adl iki
kitab bulunmaktadr. Kardelerin k. Ziyeddin ise daha ok edebiyatla megul oluyordu. elMesel es-sir f edebi'l-ktib ve'-ir adl kitab vardr. Kardelerin ortancas ise elimizdeki kitabn
yazar zzeddin'dir.
bn el-Esr Ebu'I-Hasan zzeddin Ai b. Ebi'l-Kerem Muhammed e-eyban el-Cezer 4
Cemaziyelevvel 555 (13 Mays 1160) .tarihinde dnyaya gelmitir. Babas.ve kardeleri ile birlikte
Musul'a giderek burada Ebu'1-Fazl Abdullah b, Ahmed .el-Hatb et-Ts'den ders grmtr. Daha
sonra Badad, am,. Haleb ve Kuds'te eitli limlerin derslerine devam etti. Resm vazife ile ksa
sre iin gittii yerlerde tannm bir lim bulduu takdirde onun derslerine devam etmeyi ihmal
etmiyordu. mrnn son yllarnda Musul'da kalarak, eserlerini kaleme ald. bn'1-Esr 63D (1232)
tarihinde Musul'da vefat etti ve orada defnedildi.
bn'1-Esr slm tarihileri iinde en ok eser yazanlar arasnda yer almaktadr. Hemen btn
almalarm slm ve Trk tarihine tahsis etmitir.
Eserlerinin birincisi es-Sem'n'nin mehur Kitfau'I-esb'mm muhtasar olan Kjtabu'1-bb f
terkbi'I-ensb adl kitabdr. kincisi sahabenin hal tercmelerini ihtiva eden Usdu'1-gbe f

ma'rifeti's-sahbe'dir. Musul Atabegleri'nin tarihi olan Trhu'd-devleti'I-Atabekye bn'l- Esr'in


nc eseridir. bn'l-Esr'in en nemli ve byk eseri el-Kmil fi't t-rb. adl umum slm
tarihidir.
tbn'l-Esr'i ebedletiren el-Kmil fi't-trh hilkatten 628 (1230) yi-hmi sonuna kadar cereyan eden
olaylar anlatr. El-Kmil'in esas kayna Taber'nin Trhu'r-rusul ve'I-mlk adl mehur tarihidir.
bn'1-Esr Ta-berfnin bu geni hacimli eserini rnek alm ve ayn tarzda kendi tarihini yazmtr.
Hilkatten 302 (914-915) ylma kadar olan ksmn Taber'den almtr. Ancak Taber bir olay
anlatrken o olay hakknda toplayabildii btn rivayetleri olduu gibi eserine almtr. bn'1-Esr
bu rivayetleri dier kaynaklarla da karlatrarak tek bir rivayet halinde vermektedir. Dier taraftan
Taber'nin bilgi vermedii olaylar bn'l-Esr'in verdii bilgiler sayesinde reniyoruz. Mesel
Taber Kuzey Afrika ve Endls olaylar hakknda tek kelime bile yazmamtr. Taber'nin bu eksiini
bn'1-Esr salam bilgilerle telfi etmektedir.
bn'1-Esr, Taber'den sonraki devirleri eitli kaynaklara, szl ri~ XIV
vayetlere ve kendisinin mahedelerine gre yazmtr. Eserinin asl nemli ksm da bu ikinci
ksmdr.
bn'1-Esr yalnz slm-Arap tarihinin deil Trk tarihinin de vaz geilmez kaynadr. Eserinin son
cildinin hemen tamam Trk tarihine tahsis edilmitir. Gazneliler, Seluklular, Hal Seferleri ve
zellikle Musul Atabegleri hakknda verdii geni malmat kaynak malzemesi olarak ok deerlidir.
bn'1-Esr slm tarihiliinde nemli bir merhaledir. Kendisinden sonraki tarihiler zerindeki
tesiri byktr ve hepsinin ilk mracaat ettikleri kaynaklarn banda el-Kmil gelmektedir. Bu
tarihilerin sonuncusu olan Cevdet Paa'nm Ksas- Enbiy'snda da el-Kmil'in tesirini grmek
mmkndr. Dier taraftan slm tarihi zerinde aratrma yapan tarihilerin ilk mracaat ettikleri
kaynaklarn banda el-Kmil gelmektedir.
El-Kmil fi't-trl'in mehur msteriklerden C. J. Torcberg tarafndan 1851-1876 yllar arasnda
ilk tenkitli neri yaplmtr. Bunu 1883 ylndan itibaren Msr'da yaplan basklar takip etmitir.
Tornberg nerine baz kk ilveler yaplarak 1965 ylnda Beyrut'ta yeniden baslmtr. ElKmil'in baz blmleri eitli Avrupa dillerine tercme edilmitir.
bn'l-Esr'in bu byk eserinin Trke'ye tercmesinin ok faydal ve o nisbette de klfetli bir i
olduu muhakkaktr. Bu sebepledir ki, imdiye kadar buna teebbs eden olmamtr. lkemizde
slm tarihine kar uyanan alka yava yava slm tarihi kaynaklarnn dilimize kazandrlmasna
yardmc olacaktr. Bu sahada ilk byk teebbs BAHAR YAYINEV tarafndan balatlmtr.
Temennimiz bu tip teebbslerin birbirini takip etmesidir. El-Kmil'in tercmesinin tarihiliimize
katkda bulunaca aktr. Bata Bahar Yaynevi'nin sahibi Osman BAPEHLVAN olmak zere, bu
byk ve zor ii gerekletiren mtercimleri, redaksiyonunu yapan Prof. Dr. Mertol TULUM'u ve
kitabn nere hazrlanmasnda emei geen TRKYAT Matbaaclk mensuplarm tebrik etmek
vazifemizdir.
[1]
Prof. Dr. Hakk Dursun YILDIZ
Bismillahirrahmanirrahim
Kadm olup varlnn balangc bulunmayan, Dim olup bakasnr sonu ve Kerm, olup
cmertliinin nihayeti olmayan, gerek Mlik olduu iin zatnn hakikati akllar ile kavranamayan,

Kadir olup lemdeki her ey kudretinin eseri olan, Mukaddes olduu iin sonradan olanlar kendisine
benzemeyen, kendisinden bakalarnn kurtulamad deimelerden mnezzeh olan, btn yaratklar
alaltan ve ykselten, rzklarm bolla-tran ve daraltan, durumlarn salamlatran ve bozan,
ldren ve dirilten, var eden ve yok eden, hidayete erdiren ve saptran, ycelten ve zelil eden Allah
(C.c.)'a kamdolsun.
O, mlk dilediine verir, dilediinden de mlk eker geri alr. Dilediini yceltir, dilediini de
alaltr. Her trl hayr elinde olup zarar ve menfeat takdir etmek suretiyle her eye gc yeter.
Gemi alardaki milletleri ve bozulan mmetleri helak eden O'dur. Ne var ki, onlarn kendilerini
korumak iin yapm olduklar smaklar onlar helak olmaktan kurtaramamtr. Acaba imdi :
Onlardan hi birini gryor veyahut onlarn gizli bir sesini olsun iitiyor musun? (Meryem, 98).
Netice olarak : Yaratmak da emretmek de. O'na mahsustur. lemlerin Rabbi olan Allah' in an ne
kadar ycedir! (A'rf, 54).
Ltfettii nimetlerden ve insanlara bol miktarda bahettii rziklar-dan dolay tekrar Allah (C.c.)'a
hamdeder, Arap ve Acem'in efendisi olup btn mmetlere peygamber olarak gnderilen Allah'n
elisi Hz. Muham-med (S.a.)'e, hidayetin bayraklar, karanlklarn parlayan kandilleri olan O'un.
line ve eshbma salt ve selm ederim.
Eskiden beri iimde tarih kitaplarn okuyup iindekilerin! renmek sevgisi, gizli ve ak tarih
hdiselere muttali olma arzusu, bu kitaplarn sayfalan arasna terk edilmi olan bilgi, kltr ve
tecrbelerden faydalanma temayl vard. Ne yazk ki, bu kitaplar zerinde biraz durunca onlarn bu
maksad gerekletiremeyeceklerini, hatt bu kitaplar yznden bilgi cevherinin araza dneceine
kanaat getirdim, yle ki, bir ksm tarihiler btn rivayetleri aratrp toplamak suretiyle hacimli
eserler meydana getirirken, dier bir ksm tarihiler de alnmas lzumlu olan pek ok bilgileri terk
edip muhtasar kitaplar kaleme almlardr. Bununla beraber btn tarihiler byk hadiseleri ve
mehur olaylar eserlerine almamlar; bir oklar da: Falan ihanete uratld, falana ikram edildi,
fiyatlarda bir rtlk art yapt iin, shib'1-ayar grevinde bulunan falan zimm azledildi.
eklinde bir takm alnmamas ve yazlmamas gereken kk ve basit hadiselere yer vererek sayfalar
karalamlardr.
Ayrca her tarihi kendi zamanna kadar olan tarih hadiseleri kaleme alm, kendilerinden sonra
gelenler ise bunlara zeyiller yazarak bu tarihten sonra meydana gelen yeni hadiseleri bunlara ilve
etmilerdir. Dier taraftan Dou tarihi ile megul olanlar, Bat'ya ait tarih hadiseleri eserlerine
almamlar; Bat tarihi ile itigal edenler de Dou'ya ait tarih haberleri kitaplarna almay ihmal
[2]
etmilerdir
Bu durum karsnda tarih bilgilere merak olan birisi, kendi zamanna kadar olan
tarih hadiseleri bir insicam ve btnlk ierisinde renmek istedii zaman, muhtevalar ndaki
noksanlk ve bktrclk bir yana, eitli tarih kitaplarn ve bir ok ciltleri okumak mecburiyetinde
kalmaktadr.
Nihayet ben bu iin usulszln grnce, rendiklerimi unutmaktan kurtarmak ve icabnda ba
vuracam bir eser elde etmek iin Dou ile Bat ve bu ikisi arasndaki lkelerde yaayan ve saltanat
sren, gelmi gemi btn hkmdarlarn haberlerini ihtiva eden bir tarih kitab yazmaa baladm
ve bu kitabmda, kinatn yaratlndan itibaren iinde bulunduum zamana kadar cereyan eden
hadise ve vakalar pepee ve bir sraya gre almay kararlatrdm.
Bu arada unu ifade edeyim ki, ben bu kitabma tarih, ile ilgili btn hadiseleri aldm syleyemem;
nk Musul'da bulunan {Mellif kendisini kasdediyor) bir kimseye elbette Dou ve Bat'mn en son
snrnda cereyan eden hadiseler ondan uzak kalacaktr. Bununla beraber bu kitabmda hi bir

tarihinin kitabnda toplanmayan bilgileri topladm syleyebilirim. Bu kitabmn zerinde biraz


dnen kimse sylemi olduum bu szn doruluunu hemen anlar.
Ben nce, ihtilf hlinde kendisine ba vurulan, btn tarihilerce itimada lyk grlen main Eb
Ca'fer et-Taber'nin byk tarih kitab (T-rhu't-Taber) ile ie baladm. Ayn zamanda bu kitapta
bulunan btn bab balklarn hi birini atlamadan kitabma aldm, Eb Ca'fer et-Taber kitabna
ald hadiselerin pek ounda muhtelif rivayetler zikretmitir. Halbuki onun zikrettii bu
rivayetlerden her biri ya bir nceki rivayetin aynsn veyahut ok cz' bir farkn tekil etmektedir.
Ayrca o byle yapmakla ok az bir ey ilve etmekte veya eksiltmektedir. te bu yzden ben, bu
rivayetlerin en tamamn alp kitabmda naklettim ve bu rivayetlere onun kitabnda bulunmayan dier
rivayetleri ilve ettim; ayrca her eyi yerlerine koymaya altm. Neticede ilerde greceiniz zere,
belli bir hadise hakknda zikredilenlerin hepsi farkl kanallardan rivayet edilmekle birlikte tek bir
siyak oluturmu oldu.
Taber Tarihi'ni bylece tetkik ettikten sonra dier mehur tarih kitaplarna getim ve bunlar gzden
geirip okudum. Bu arada Taber Tari-hi'nde bulunmayan, fakat ondan yapm olduum nakillere bu
kitaplardan da bilgiler ilave ettim. Ayrca bu 'kitaplardan aldm btn bilgileri uygun olan yerlerine
koydum. Dier taraftan Hz. Peygamber (S.a.)'in eshab arasnda cereyan eden hadiseler ile ilgili
hususlarda Eb Ca'fer et-Taber' nin naklettiklerine her hangi bir ilvede bulunmadm. Ancak bir
insan ad veya aklanmasna ihtiya duyulan ve yahut da tarihilerce naklinde ten-" kit bahis konusu
olmayan hususlarda ilveler yaptm. Ayrca ben, tarihiler arasndan doruluk, salam inan ve
klliyetli bilgi bakmndan gerekten metin bir imam olan Eb Ca'fer et-Taber'ye itimat ettim.
Bu arada unu da ifade edeyim ki, ben, zikri geen tarihlerden (Mellif bu tarihleri aka
zikretmenitir) ve mehur kitaplardan sadece yapm olduklar nakillerde doruluklar ve tedvin
ettikleri eylerde salamlklar bilinenlerden nakillerde bulundum. Bu nakilleri yaparken de karanlk
gecelerdeki krn yry, akl talaryla inci tanelerini bir araya toplayann davran gibi hareket
etmedim.
Dier taraftan tarihilerin bir tek hadiseyi eitli yllar ierisinde zikrettiklerini ve her ay bu hadise
ile ilgili bir takm eylerden bahsettiklerini, neticede bu hadisenin btnln kaybedip
paralandn, dolaysyla bu hadiseden hi bir maksada ulalmadm, hatt derinlemesine
dnmedike hi bir ey anlalmadn grdm. te bunun iin ben, tek hadiseyi bir yerde
topladm, ve bu hadise ile ilgili her eyi hangi ay ve ylda olursa olsun burada zikrettim. Bylece bir
tek hadise belli bir sra ve insicam ierisinde pepee anlatlm oldu.
Her yln byk ve mehur hadiselerini husus balklar altnda, husus balklar altnda toplanmas
mmkn olmayan kk hadiseleri ise her yln sonuna eklediim Bu Yln Dier Olaylar adn
tayan tek balk altnda topladm. Bu arada lkelerin belli bir kesiminde ortaya kp hkm sren,
fakat dnemi uzun srmeyen birinden bahsettiim zaman, onunla ilgili haberlerin eitli yerlere
serpitirilmesi hlinde onun fazla tannmamas sebebiyle onunla ilgili bu haberlerin bilinemeyeceini
dnerek, batan sona kadar onunla alkal btn hadise ve haberleri ilk defa ortaya kn
zikrettiim bahiste anlattm.
Ayrca her yln sonunda mehur limlerden, fazilet sahibi kimselerden ve ileri gelen nllerden o yl
ierisinde vefat etmi olanlar da zikrettim. Dier taraftan kitabmda, yazl birbirine benzeyen,
fakat telaffuzda farkl olan isimlerin yanl okunmalarm nlemek, ayrca nokta ve hareke koymak
klfetinden kurtulmak iin bu isimlerin okunu ekillerini hareke ve harflerini yaz ile tesbit ederek
anlattm.

Bu kitabmla ilgili pek ok malzemeyi toplandktan sonra., pepee gelen hadiseler ve birbirini takip
eden engeller yznden, ayrca tarih konusundaki bilgimin tamamlanp mkemmellemesi bakmndan
kitabm uzun sre askya aldm.
Ancak kendileriyle grp konumay en son isteklerim arasnda saydm, gece sohbetlerinde ve
dp kalkma hususunda kendilerini en iyi rnek addettiim bir grup din kardeimle bilgi ve fazilet
sahibi dostlarm yazdklarm rivayet etmeleri iin benden bunlar dinlemek istediler. Ben kitabm
bitirmediimi ileri srp bunu yerine getiremeyeceimi ifade ederek mazeret beyan ettim; nk o
srada ben, kitabn msveddesine tekrar gz atmam, dzeltmek istediim hatalar dzeltmemi ve
karlp atlmas gerekenleri de kitaptan karp atmamtm. Onlar ise isteklerini srdryorlar,
isteklerinde srar ediyorlar ve bundan bir trl vaz gemiyorlard. Nihayet eserin tamamlanmasndan
ve dzeltilmesinden, hatt lzumlu olan ksmlarn braklp, atlmas gerekli olan ksmlarn karlp
atlmasndan nce bunu benden dinlemee baladlar. Halbuki gerektii ekilde megul olup bu eseri
tamamlamak iin, yardmc ve destekleyici birinin bulunmamas, pepee gelen zntler ve birbirini
takip eden musibetler yznden azmim gevemi ve aczim ortaya kmt. Bu srada ise ihmal ve
ftura tutulmutum, bir trl hedefime doru sava gemisi gibi yol alrm diyemiyordum.
Durum byle iken, kendisine itaat etmem farz ve vacip emrine uymam gerekli ve lzm olan,
zerlerine ynelmesiyle faziletlerin sakland, kendilerinden yz evirmesyle'cehalet ruhlarnn
gizlendii bir ahsiyet olan, gzel ahlk ve beenilen hareketleri yok olmu iken tekrar dirilten,
bunlar paralanp rm iken tekrar yeni bir ekilde iade eden, adalet ve ihsann halkna yayan,
ikram ve ihsan tebeasn kuatan, cihanda adaleti ihya eden, slm'n ve mslmanlarm rkn olan,
Melik'r-rahrn lakabyla tannan, Allah'n zafer, destek ve yardmna mazhar olup alini bir zat olan
[3]
efendimiz Bedrddin {L'l b. Abdullah)'in
-Allah (C.c.) devletini ebed klsn!- bir buyruu
geldi.
te bu anda zerimden ihmal kaftann ve tembellik elbisesini karp attm. Ayrca divitimi
hazrlayp kalemimi dzelttim ve kendime: almak ve derlenip toparlanmak zaman gelmitir;
haydi bir an evvel toparlan! dedim.
Ayrca bo zaman kendim iin en mhim frsat saydm ve sr'atle bu eseri tamamlamaa baladm.
Zten Allah (C.c.) bir eyin olmasn istedii zaman nce onun sebebini hazrlar. Burada hayret
edilecek bir ey varsa o da yar atlarndan sonuncusunun bile msabakay kazanmak istemesidir. Ben
kendimi (tenkit) oklarna hedef yaptm, beni yerip knayanlarn szlerine kar ise kendimi ortaya
attm. nk me'hazlar (temel kaynak eserler) zleni tasnif ekillerine ulat ve hatalarn
dzeltilmesi ve eksiklerin tamamlanmas mahiyetindeki ilve ksmlar te'lif ve tashih yoluyla
gzelletirilip tekrar gzden geirilerek tertipli bir mecmua haline getirildii zaman bu tenkitlerin
dier eserlere yneltilmesi daha uygun olur. Bununla beraber tenkitlerin bu esere de yneltilmesi
uygun der, nk hen kusurumu ikrar edip itiraf ediyorum ve eserimdeki yanllarn yazm srasnda
ortaya km hatalar olduunu sylemiyorum. Hatt bilmediklerimin bildiklerimden daha ok
olduunu da tiraf ediyorum. Eserime manasna uygun olarak, el-Kmil fi't-tarh adn verdini.
Bilgi ve dirayet iddiasnda bulunan ve kendilerini ilim ve rivayette engin denizler gibi derinlemi
zanneden nice limler grdm. Bunlar tarihle megul olmann niha faydasnn, ksaca ve haberler
renmek, tarih bilgisinin niha maksadnn da gece sohbetlerinde ve dier yerlerde bunlar
anlatmaktan ibaret olduunu zannederek tarihle megul olmay hakir grp hor gzle bakmaa
baladlar; ayrca tarih ilminden yz evirip onu bo bir ey saydlar.

te onlarn bu durumu, bakn in zne deil de sadece d grne eviren ve cevheri boncuk
olan kimsenin hline benzer.
Allah'n, kendisine selim bir tabiat verip doru yolu gsterdii kimse, tarihle megul olmann pek ok
faydalar olduunu, hatta dnyev ve ulrev bir ok menfaatlarnm bulunduunu gayet kolaylkla
ahlar. Biz burada tarihin faydalar hakknda aklmza gelen baz eyleri syleyeceiz, geri kalan
ksmlarn ise eserimizi grp okuyacak olann karihasna brakyoruz.
Tarihle megul olmann salad baz dnyev faydalar unlardr :
1- Apak bir gerektir ki, insan lmszl sever ve yaayanlar halkasnda bulunmay tercih eder.
nsann dnk grd veya iittikle-riyle gemi milletlerin haber ve hadiselerini ihtiva eden
kitaplar okumas arasndaki fark keke bir bilmi olsaydm! Tarih kitaplarn okuyan bir kimse
gemi alarn insanlaryla ayn asrda bulunmu gibi olur; bu kitaplardaki hadise ve haberleri
renen kii de bu insanlarla karlam gibi olur ve kendisini onlarn arasnda bulur.
2- Hkmdarlar, ellerinde emretme ve menetme yetkisi bulunan idareciler, tarih kitaplarnn
muhtevalarna vakf olduklar zaman, zalimlerin ve gaddarlarn gidiat ve hareketlerini, bu
hareketlerin tarih kitaplarna geirilerek halkn bunlar birbirlerine aktardklarn, sonrakilerin
ncekilerden rivayet yoluyla bunlar birbirlerine naklettiklerini onlarn bu hareketlerinin gerilerinde
kt bir isim ve halkn dillerinde kt bir an braktklarn, lke ve memleketleri nasl harabeye
evirdiklerini, Allah' m kullarn helak edip mahvettiklerini, halkn mallarn telef edip onlarn
durumlarn bozduklarn renirler ve bylece onlarn bu davranlarn irkin grerek bu ekilde
hareket etmekten vaz geerler ve bu hareketlerden uzak kalrlar.
Dier taraftan yine onlar, dil idarecilerin gzel hareketlerini, kendilerinden sonra gerilerinde gzel
anlar braktklarn, lke ve memleketlerinin mamurluklarn, mallarnn oaldn renirler ve
bylece onlarn bu hareketlerini beenirler, byle yapmaya zenirler ve bu uurda gayret gsterirler;
ayrca buna ters den davranlar da brakrlar.
Bundan baka onlar tarih okumakla, dmanlarn verecekleri zararlar bertaraf edecek isabetli
grleri de renirler ve bu sayede kendilerini tehlikelerden kurtarrlar, kymetli ehirleri ve byk
memleketleri de korumu olurlar. Eer tarih okumann bunlardan baka faylar olmasayd, bunlar bile
iftihar etmeye yeter ve artard.
3- nsan tarih okumakla tecrbeler kazanr, bir takm hadiseleri renir ve bunlarn neticelerini
kolayca kestirebilir; nk dnyada vukua gelmi hi bir hadise yoktur ki, onun ayn veya bir benzeri
meydana gelmemi bulunsun. te kiinin bunlar vastasyla akl geliir ve lider olmaa ehliyet
kazanr. Manzum olarak birinin syledii u sz ne kadar gzeldir; Grdm ki insanda iki trl akl
vardr : Doutan olan ve sonradan kazanlan akl.
Doutan olan akl insanda yoksa, Sonradan kazanlan bir akln faydas olmaz.
Perdelenen gzler bir ey grmeyince, Gne aydnlnn ona faydas olmaz.
Bu manzumeyi syleyen kimse, doutan olan akl ile Allah'n insan iin yaratm olduu tabi akl,
sonradan kazanlan akl ile de tabi akln tecrbe kazanm eklini kasdetmitir. Ayrca bu kimse
sonradan kazanlan akln deerini byterek onu ikinci derecede akl saymtr. Yoksa sonradan
kazanlan akl, tabi akln tecrbe ile art kazanm eklinden baka bir ey deildir.
4- nsan sahip olduu tarih kltryle eitli meclis ve ihtifallerde bir eyler anlatmak, nadir ve gzel
eyler nakletmekle bir gzellik kazanr; hatt btn yzler kendisine evrilir, kulaklar dikkatle
kendisini dinler ve kalpler onun anlattklarn holanarak inceden inceye dnmeye balar.

Tarih ile megul olmann salad uhrev faydalardan bazlar ise unlardr :
1- Akll ve zeki kimse tarih kitaplarn okuyup zerinde dnnce, ayrca dnyann durmadan kendi
ehliyle deitiini ve musibetlerinin kendisinde mukim olan kiilerin bana dkldn, dnyann
hem onlarn canlarn ve hem de mallarm ellerinden ekip aldn, kklerini ve byklerini yok
ettiini, erefli ve erefsiz hibir kimseyi hayatta brakmadn, zorluk ve skntlarndan zengin ve
fakirin kurtulmadn grnce, dnyadan el eker, ondan yz evirir, ahiret iin hazrla ynelir, bu
saylanlarn hi birinin bulunmad ve skinlerinin bu noksanlardan uzak ve arnm olduu bir yurda
(cennete) rabet eder. Belki birisi kp: Biz tarih okuyan ve tarih hadiselere bakan hi bir kimsenin
dnyadan el ekip hirete yneldiini ve ahiretin yksek derecelerine rabet ettiini grmyoruz.
diyebilir. Ah keke bilseydim! Bu sz syleyen kii, vaaz ve tlerin efendisi, szlerin en fasihi
olan Kur'an- Kerim'i okuyan, bununla birlikte az da olsa dnya metamdan bir eyler peinde olan
nice kimseler grmtr; nk kalpler dnya sevgisiyle doludurlar.
2- Tarih okuyan kii, bu sayede ahlkn gzelliklerinden olan sabr ve dayankll (teselli bulmay)
huy hline getirir; nk akll kii stn bir peygamberin ve byk bir hkmdarn, hatt hi bir
beerin dnyann musibetlerinden kurtulmadm grnce onlarn basma gelen felket ve musibetlerin
kendi bana geleceini de bilir. Bir iirde Meien yle denilir: Ben Gziyye'denim; eer o
azgnlk edip taknlk yaparsa ben de taknlk yaparm. Eer o doru yolda olursa ben de doru
yolda olurum.
Kur'n- Kerm'de zikredilen kssalar bu hikmete dayanmaktadr. Bir yette: phesiz bunda akl
olan, yahut kalp huzuru iinde kulak veren kimseler iin elbette bir t vardr. (Kf, 37) buyurulur.
Eer bu sz syleyen kii, Kur'an'da zikredilen kssalardan Allah'n bunlarla hikye ve gece
sohbetlerinde anlatlan eyleri murad ettiini sanyorsa, o: Bu yetler O'nun bakasna yazdrp da
kendisine sabah-ak-am okunmakta olan evvelkilere it masallardr. (Furkn, 5) diyen sapklarn
szlerine sarlm olur.
Allah (C.c.)'tan bize anlayl bir kalp, doruyu syleyen bir dil vermesini, sz ve hareketlerimizde
[4]
doruya muvaffak klmasn isteriz. O, bize kfidir, ne gzel Vekil'dir.
SLM'DA TARH KULLANILMAA BALANMASI

[5]

Rivayet edildiine gre, Hz. Peygamber (S.a.) Medine'ye hicret ettii gaman yazlarda tarih
kullanlmasn emretmitir. Fakat doru ve mehur olan gre gre tarih kullanlmasn emreden Hz.
mer (R.a.)'dir.
a'b'nin anlattna gre bu yle olmutur :
Eb Ms el-E'ar (R.a.) Hz. mer'e bir mektup gndererek: Sizden bize mektuplar gelmekte, fakat
zerlerinde tarih bulunmamaktadr. demitir. te bunun zerine Hz. mer istiare maksadyla
sahabeleri bir araya toplamtr. Onlardan birisi tarih balangc olarak Hz. Peygamber (S.a.)! in
peygamber oluunun, bir dieri de Raslllah (S.a.)'m hicretinin esas alnmasn ileri srmtr.
Bunun zerine Hz. mer (R.a.): Raslllah'm hicreti hak le btln arasan ayrmtr. Bunun iin
O'nun hicretini tarih balangc olarak kabul ediyoruz. buyurmulardr.
Meymn b. Mihrn'm anlattna gre, Hz. mer'in eline zerinde aban ay yazl olan bir mahkeme
hcceti verilmi, bunun zerine o: Bu hangi aban aydr? Gelecek aban ay m, yoksa ierisinde

bulunduumuz aban ay m? diye sorduktan sonra yannda bulunan sahabelere dnerek:


evrenizdeki insanlara anlayabilecekleri bir tarih balangc tayin edin. buyurmulardr. Hz.
mer'in bu sz zerine sahabelerden bi-risi, tarih konulmasna Zlkarneyn'in dneminden balatan
(Bizansllar)'m kulland bu tarihten balatlmasn teklif etmi, fakat Hz. mer; Bu bizim iin uzun
saylr. diyerek reddetmitir. Ayn sahabe bu defa, ranllarn tarihinin kullanlmasn teklif etmi,
ancak ran ahlarndan her birinin tahta karken kendi tahta kn tarih balangc sayd ve
kendinden ncekilerin balatt tarihi kaldrd ileri srlerek, onun bu teklifi yine kabul
edilmemitir. Neticede istiareye katlanlar Hz. Peygamber (S.a.)'in Medine'de ne kadar kaldn
hesapladlar ve on sene kaldn tesbit ettiler. Bunun zerine Raslllah (S.a.)'m hicretini tarih
balangc olarak kabul ettiler.
Muhammed b. rn anlatyor :
Adamn birisi Hz. mer'in huzurunda ayaa kalkarak: Bir tarih balangc tayin edin. demesi
zerine Hz. mer ona: Hangi tarihi kabul edelim? diye sormu, o da: Acemlerin yapt gibi falan
yln falan ay eklinde olabilir. demi, Hz. mer: ok gzel, bu ekilde bir tarih balatnz.
buyurmular ve ittifakla hicreti tarih balangc olarak kabul etmilerdir. Sonra onlar, hicret ylnn
hangi aydan batlaca hususunda deiik grler ortaya atmlardr. nce Ramazan ayndan
balatlmasn ileri srmler, fakat sonra haclarn dn ay, ayn zamanda haram ay olan
Muharrem'den balatlmasn kabul etmiler ve ittifakla bu ayn hicretin birinci ay olmasn
kararlatrmlardr.
Sa'd b. el-Mseyyeb'in anlattna gre, Hz. mer (R.a.) sahabeleri bir araya toplayarak onlara:
Yazlarmz iin tarihi hangi gnden balatalm? diye sormu, bunun zerine Hz. Ali (R.a.}:
Raslllah (S.a.)'m hicretinden ve mriklerin diyarn terkettii gnden balatalm. buyurmutur.
Hz. mer, onun bu teklifini kabul ederek hicreti tarih balangc olarak kabul etmitir.
Arar b. Dinar'n anlattna gre, Yemen'de bulunduu srada yazlarna ilk defa tarih koyan kii Ya'l
b. meyye'dir.
slmiyetten nceki dnemlerde, Hz. brahim (A.s.)'in oullar brahim (A.s.) ile olu smail (A.s.)'h
Ka'be'yi bina etmesine kadar Hz. brahim'in atee atld zaman tarih balangc kabul etmilerdir.
Sonra Hz. smail' in oullar, birbirlerinden ayrlncaya kadarki dnemde Ka'be'nin ina edilip
kurulmasn tarih balangc olarak kararlatrmlardr. Bylece Til-me'den kan her kavim,
ktklar tarihi kendileri iin tarih balangc saymlar; hatta Hz. smail'in oullarndan olup da
Tihme'de kalan ve Zeyd-oullar'ndan olan Sa'd, Nehd ve Cleyne Tihne'den klarn Ka'b b.
L'ey'in lmne kadar kendileri iin tarih balangc kabul etmilerdir.
Bundan sonra onlar Fl vak'asma kadar Ka'b b. L'ey'in lmn tarih balangc olarak
kullanmlardr. Daha sonra Hz. mer (R.a.)'in hicreti tarih balangc olarak kararlatrmasna kadar
Fl vak'as tarih balangc olarak devam etmitir. Hz. mer'in hicreti tarih balangc kabul etmesi
ise hicr on yedi veya on sekiz ylnda olmutur.
Dier taraftan her Arap kabilesi, zerinde ittifak ettikleri bir tarih balangc bulunmad iin mehur
hadiseleri kendilerine tarih balangc semilerdir.
Mesel onlardan bir air :
Dikkat et, ben lmszl arzu ediyorum; aklm ise doum zamanm olan Hucr'un dnemini
kavramaktadr.
mealinde syledii bir beyitle doum tarihinin mru''l-Kays'm babas Hucr'un dnemine rastladn
dile getirmitir.

Nbia el-Ca'd:
Kim beni sorarsa, bilsin ki ben Hunn gnlerinde (yni Mnzir b. Mssem'nm dnemindeki salgn
deve hastal zamannda) yaam genlerdenim.
mealinde syledii bir beyitle kendi tarihini aralarnda hkm sren salgn hastalk hadisesinin
zaman ile anlatmtr.
Bir baka ir de :
O, bn Hemmm'm Has'an kabilesi zerine yapt baskn srasnda bir brmck ve kundak
ierisinde bulunuyordu. mealindeki beytiyle bahsettii kiinin tarihini bu hadise ile vermitir.
Hulsa her Arap kabilesi kendince mehur olan bir hadiseyi tarih balangc kabul etmitir. Eer
onlarn, zerinde ittifak ettikleri bir tarih balangc bulunsayd, tarih konusunda ihtilafl hareket
[6]
etmemi olacaklard. Dorusunu ise en iyi Allah "bilir.
ZAMAN KAVRAMI
Zaman, gece ve gndzn saatlerinden ibarettir. Bazen ksa ve uzun sren mddete de zaman denilir.
Araplar: Sana meyvelerin topland zaman geldim. derler. Bununla meyvelerin derildii vakti
kasdederler. Yine onlar zaman kelimesini oul kalbna sokarak (ezmn eklinde): Sana Emir
Haccc'm emirlik zamanlarnda geldim..derler. Bununla da onun emirlik vakitlerinden her bir vakti,
[7]
zamanlardan bir zaman telakki ederler.
Balangcndan Sonuna Kadar Btn Zaman (Dnyann mr)
Bu hususta alimler farkl grler beyan etmilerdir. Sa'd b. Cbeyr in Ibn Abbs (R.a.)'tan
rivayetine gre o, btn zamann (dnyann mrnn) yedi bin yl olduunu sylemitir.
Vehb b. Mnebbin ise, dnyann mrnn alt bin yl olduunu ileri srmtr.
Eb Ca'fer et-Taber diyor ki : Bunlarn arasndan doru olan ve shhatine dellet eden bn mer
(R.a.)'in Hz. Peygamber'den rivayet ettii u hadistir : Raslllah (S.a.) yle buyurur : Sizden
nceki milletlerin mrlerine nisbetle sizin mrnzn mddeti, ikindi namaz ile gnein batmas
arasndaki zaman kadardr.
Enes (R.a.) ile Eb Sa'd (R.a.) bu manada bir hadis rivayet etmiler, fakat Raslllah'm ikindi
namaz yerine ikindiden sonra eklinde bir ifade kullandn sylemilerdir.
Eb Hreyre (R.a.)'nh rivayet ettii bir hadiste Raslllah (S.a.): e-hdet ve orta parmaklarn
yanyaa getirip aret ederek, ben kyamete u kadar bir zaman kala peygamber olarak gnderildim.
buyurdular.
Cbir b. Semura, Enes, Sehl b. Sa'd, Breyde, Mstevrid b. eddd ve Ensardan bir grup byk zat
bu manada Hz. Peygamber (S.a.)'den hadis rivayet etmilerdir. te bunlar sahih olarak kabul edilen
haberler (hadisler) di r.
Eb Ca'fer'in ifadesine gre, Yahudiler ellerinde bulunan Tevrat'a dayanarak Hz. dem (A.s.)'in
yaratlmasndan Hz. Peygamber (S.a.Vin hicretine kadar geen srenin drt bin alt yz krk iki sene
olduunu ileri srmlerdir.
Hristiyan olan Yunanllar ise Hz. dem'in yaratlmasndan hicrete kadar geen srenin be bin dokuz
yz doksan iki yl bir ay olduunu sylerler.

Yine Hristiyanlara gre, Yahudiler Tevrat'ta vasflar ve ne vakit peygamber olaca yazl olan Hz.
sa (A.s.)'mn peygamberliini inkr etmek iin kendi tarihleri ile Hristiyanlarn tarihi arasndaki
yllar eksilttiler ve Hz. sa'nm peygamber olarak gnderileceine dair Tevrat'ta belirlenen vaktin
henz gelmediini ileri srerek, kendilerinin onun peygamber olarak gnderilecei vakit
beklediklerini sylediler.
Eb Ca'fer et-Taber diyor ki : Bana gre onlarn zuhurunu bekledikleri ve Tevrat'ta evsaf bildirilen
ahs sa (A.s.) deil, Deccal'dir.
Mecsler (ateperestler) se, Keymers (Geymers) 'in hkmdarlndan hicrete kadar geen
srenin bin yz otuz dokuz yl olduunu ileri srmlerdir. Bununla birlikte Mecsler,
Keymers'ten te bir ey zikretmezler ve onun Adem (A.s.) olduunu iddia ederler.
Eb Ca'fer et-Taber'nin ifadesine gre, Keymers hakknda, gemie ait haberler konusunda bilgi
sahibi olan kimseler farkl grler ortaya atmlardr. Bunlardan bir ksm Mecslerin yukarda
geen grn kabul etmitir, dier bir ksm da, Keymers'in yedi iklime sahip olduktan sonra
dem adn aldn, aslnda onun dem deil, Hm b. Yfes b. Nh (dorusu Hm deil, Gmir'dr)
olduunu, Hz. Nh (A.s.)'a iyilik edip itaatte bulunduu iin Nh (A.s.)'un kendisine ve zrriyetine
lkelere sahip .olmas, mlknn kesiksiz bir surette devam etmesi ve uzun mrl olmas yolunda
duada bulunduunu ve Nh (A.s.)'un duasnn kabul edildiini, dolaysyla Keymers'in ve neslinin
Farslara hkmdar olduunu, bu saltanat ve mlklerinin Mslmanlarn Medin'e girip mlk ve
saltanatlarn ellerinden alncaya kadar devam ettiini sylemilerdir. Bunlardan baka Keymers
hakknda daha farkl grler ileri srenler de vardr.
Bu aklamalardan sonra Eb Ca'fer et-Taber, bir takm balklar altnda zaman ve vakitlerin hadis
(sonradan) olduu, Allah (C.c.)'m zaman yaratmazdan nce bir ey yaratp yaratmad, lemin fani
olup sadece Allah'n baki olduu ve her eyi yaratann O olduu konularn zikretmi ve bu
hususlarda bahsi burada uzun kaan bir ok deliller serdetmitir. Halbuki bunlarn yeri, zellikle
muhtasar olanlar gz nne alnacak olursa tarih kitaplar deildir. Bunlarn bahsedilecei yerler
usul ilimlerine (kelm ve akaide) ait olan kitaplardr. Kelm alimleri (mtekellimn), bu konular
kitaplarnda olduka gzel anlatmlardr. te bundan dolay bu konular kitabmza almamay daha
[8]
uygun grdk.
Yaratmann Balangc ve lk Yaratlan
Ubde b. Smit'in rivayet ettii sahih bir haber (hads)de Hz. Peygamber (S.a.) yle buyurmutur :
Allah (C.c.)'n ilk yaratt ey kalemdir. Allah, kaleme Yaz dedi, o da olup bitecek her eyi
yazd. bn Abbs (R.a.)'tan da bu manada bir hadis rivayet edilmitir.
Muhammed b. shk ise bu hususta unlar sylyor : Allah'n ilk yaratt ey, aydnlkla karanlktr.
Allah, karanl simsiyah bir gece, aydnl ise parlak ve bembeyaz bir gndz yapt. Fakat hadse
dayanan birinci gr daha dorudur. bn shk ise bu szn bir senede dayanmadan sylemitir.
Eb Ca'fer et-Taber, Sfyn'm Eb Him vastasyla bn Abbs (R.a.)'tan : Allah hi bir eyi
yaratmadan nce Arnn zerindeydi. Allah'n ilk yaratt ey kalemdir. Kalem, kyamete kadar olup
bitenleri yazmtr. tarzndaki rivayetine kendi kendine itiraz ediyor ve yle cevap veriyor : Eer
bu hadis sahih ise, u'be bu hadsi Eb Him'den : Allah'n ilk yaratt ey kalemdir. tarznda
[9]
rivayet etmi ve : Allah Ar' mm zerinde idi. cmlesini sylememitir.

Kalemden Sonra Yaratlan eyler


Allah (C.c), kalemden ve kaleme kyamete kadar meydana gelecek olan hadisleri ve vukuat yazmay
emrettikten sonra, ince bir bulut yaratt. Eb Rezn el-Ukayl'nin : Yaratklar yaratmazdan nce
Rabbimiz nerede idi? sualine cevap veren Hz. Peygamber'in : Altnda ve stnde hava bulunan bir
bulutta idi. Sonra O, suyun zerinde Ar'n yaratt. hadisinde bahsettii bulut ite bu buluttur. Ayrca
: Onlar, ille de Allah'n bulutlan glgeler iinde kendilerine gelmesini (ilerini bitirmesini) mi
bekliyorlar? (Bakara, 210) yetinde geen bulut da bu buluttur.
Bana gre bu husus zerinde biraz dnmek gerekir, nk az nce Allah'n ilk yaratt eyin
kalem olduu ve ona kyamete kadar olup bitenleri yazmasn emrettii konusu geti. Sonra ise bu
fasln banda : Allah'n kalemi yaratt ve ona kyamete kadar olup bitenleri yazmasn emrettii,
sonra da bulutu yaratt ifade edildi. u bir gerektir ki, yaz yazmak iin nce bir alete ihtiya
vardr, bu alet ise kalemdir. Ayrca yaznn yazlaca bir ey daha gereklidir ki, bu da Levh-
mahfuzdur. Aslnda kalemden sonra ikinci olarak Levh- mahfuzsun zikredilmesi gerekirdi. Geri
iin dorusunu en iyi bien Allah'tr, fakat Lehv- mahfuz un yaratlnn kalemden sonra
zikredilmemesi, belk de mlzemet (kalem ile zerine yazlacak olan eyin birbirini gerektirdii
esasndan) hareketle lafzn manasndan anlalaca dncesine dayanmaktan ileri gelmektedir.
Bundan sonra alimler, Allah'n buluttan sonra neyi yaratt hususunda farkl grler ortaya attlar,
Dalhk b. Mudhm'in bn Abbs (R.a.)' tan riyavetine gre : Allah'n ilk yaratt ey Ar'tr; sonra
onun zerine istiva etmitir (kmtr).
Dier alimler ise : Allah'n Ar'tan nce suyu yarattn, sonra Ar' yaratp onu suyun zerine
yerletirdiini ileri srmlerdir. Bu gr ayn zamanda bn Abbs'tan rivayette bulunan Eb Salih
ile bn Mes'd ve Vehb b, Mnebbih'in de grleridir.
Bir dier rlyavete gre : Allah (C,c), kalemden sonra Krs'yi, sonra Ar', sonra havay, sonrakaranlklar, sonra da suyu yaratm ve Ar' suyun zerine yerletirmitir.
Eb Ca'fer et-Taber diyor ki : Ar'tan nce suyun yaratldn ileri srenin gr, Eb Rezn'in
Rasllah (S.a.)'tan rivayet ettii hadse dayand iin daha dorudur.
bn Abbs'tan rivayette bulunan Sa'd b. Cbeyr'in grne uygun den bir dier gre gre ise :
Allah, Ar' yarattnda su rzgarn zerinde bulunuyordu. Eer durum byle ise, su ile rzgar
Ar'ta nce yaratlm olurlar.
Bir baka alim de : Allah, hi bir eyi yaratmazdan bin sene nce kalemi yaratmtr. diyor.
Yine limler, Allah'n gkleri ve yeri yaratmaa balad gn konusunda farkl grler ileri
srmlerdir.
Abdullah b. Selm, Ka'b, Dahhk ve Mchid Allah'n yaratmaa balad gnn pazar gn
olduunu sylerler.
Eb Hreyre (R.a.)'nin grne katlan Muhammed b. sHk da bu gnn cumartesi olduunu ileri
srer.
Yine alimler, Allah'n her gn neyi yaratt konusunda ihtilf ettiler. Abdullah b. Selm bu konuda
yle sylyor : Allah (C.c), yaratmaa pazar gn balad, yerleri pazar ve pazartesi gnleri
yaratt, dalar ve yiyecekleri (rzklar) sal ve aramba gnleri yaratt, gkleri perembe ve cuma
gnleri yaratt, cuma gnnn son saatlerine doru Allah gklerin yaratlmasn tamamladktan sonra
ayn saat ierisinde dem (A.s.)'i yaratt. te kyamet bu saatte kopacaktr.

bn Mes'd ve Eb Salih'in kendisinden yapt bir rivayette bn Ab-bs da bu grtedirler. Ancak


onlar dern (A.s.)'in yaratl ile cuma gnndeki son saat hakknda sz etmemilerdir.
Ali b. Eb Talha'nm kendisinden yapt bir rivayette bn Abbs (R.a.) yle diyor : Allah (C.c),
yiyecekleri ile birlikte yeri yaymadan yaratt, sonra ge ynelip onlar yedi kat olarak tesviye
(tanzim) etti, bundan sonra da yer yzn yayd. te bu : Bundan sonra yeri deyip yayd. (Nzit.
30) yetinde bildirilen durumdur. Bana gre doru olan gr budur.
krime'nin kendisinden yapt bir rivayette yine bn Abbs yle diyor : Allah (C.c), dnyay
yaratmazdan ikibn yl nce Beyt'i (Beyt-i m-mr'u) drt rkn (ke) zerinde suyun zerine koydu.
Bundan sonra Beyt'm altndan yer denip yayld. bn mer (R.a.) de bu grtedir.
Sdd Eb Salih, bn Abbs11 an rivayet eden Eb Mlik, Mr-ret'l-Hemdn ve bn Mes'd'dan
rivayet ederek : Yerde ne varsa hepsini sizin iin yaratan, sonra da ge ynelip onlar yedi gli
halinde tesviye (tanzim) eden O'dsr... (Bakara, 29) yetinin izahnda unlar sylyor : Allah,
sudan nce hi bir ey yaratmazdan evvel Ar' suyun zerindeydi. O, dier yaratklar yaratmak
isteyince sudan duman kartt, duman ise suyun zerine havalanp ykseldi, Allah (C.c. )bu ykselen
dumana sema (gk) adn verdi. Sonra suyu kurutarak tek bir yer hline getirdi. Bundan sonra yeri
paralayp onu iki gn ierisinde yani pazar ve pazartesi gnlerinde yedi para (tabaka) yapt : Allah,
yeri balk zerinde yaratt, bu balk ; Nn. Kaleme andolsun ki... (Kalem, 1) cmlesiyle balayan
ve bu srenin adn alan Nn (balk)'dur. O, bal suyun ierisinde, suyu yaln ve dz ta
zerinde yaratt, bu ta melekin srt zerine koydu, meleki de kaya zerine yerletirdi, kayay
rzgara brakt. te bu kaya, yerde ve gkte bulunmayan, fakat Hz. Lokman tarafndan zikredilen
kayadr. Balk kmldad, onun bu kmldamasyla yer sarslp salland, bunun zerine Allah, yerin
zerine dalar yerletirip ykseltti, bylece yer sabitleip istikrar kazand. Bundan dolay dalar
yere kar iftihar edip nrler. te bu : Yerin insanlar ile birlikte sarslmamas iin yeryznde
sabit ve yksek dalar yarattk.. (Enbiy, 31) yetinde ifade edilmitir.
bn Abbs Dahhk, Mchid, Ka'b ve dierlerinin sylediklerine gre; Allah'n yeri ve g
yaratt alt gnden her biri (dnya yl itibariyle) bin yldr.
Bana gre, Allah (C.c.)'m yer yzn falan gn, gk yzn falan gn yaratt tarzndaki rivayet ve
haberler mecaz olarak kabul edilmelidir; nk bunlar yaratld zaman gn ve gece diye bir ey
yoktu. Aslnda gnler, gnein dousuyla bat arasndaki zamandan ibarettir. Geceler ise, gnein
batyla douu arasndaki zamandan ibarettir. O zaman ise ne gne ve ne de gk yz vard. Gn
mefhumundan murat ise, Allah'n her eyi bir gn ls ierisinde yaratmasndan ibarettir. Mesel
bir ayette : Orada sabah akam onlar iin rzklar da vardr. (Meryem, 62) buyu-rulur. Halbuki
[10]
cennette sabah akam diye bir ey yoktur.
Gece ve Gndzden Hangisinin Daha nce Yaratld
Biz, yukarda Allah (C.c.)'m vakit ve zamanlar yaratmazdan nce yaratm olduu varlklar, vakit ve
zamanlarn gece ve gndzn saatlerinden ibaret olduunu ve bunlarn da gne ile ayn felek
derecelerindeki hareket ve seyrinden meydana geldiklerini anlattk.
imdi gece ve gndzden hangisinin dierinden nce yaratlm olduunu anlatacaz.
Bu hususta alimler farkl grler ileri srmlerdir. Bu alimlerin bir ksm, gecenin gndzden nce
yaratlm olduunu iddia etmi ve iddiasnn doruluuna, gndzn gnein aydnlndan meydana

geldiini, gne batt zaman gecenin ortaya ktn, bylece gndzn aydnlktan ibaret olduunu
ve bu aydnln geceden ibaret olan karanln zerine geldiini, gnein aydnlnn gecenin
zerine gelmemesiyle gecenin sabit kaldm delil gstererek, bunlar, gecenin gndzden nce
yaratlm olduunun bir isbat saymtr. Bu, ayn zamanda bn Abbs (R.a.)'m da grdr.
Dier alimler ise gndzn geceden nce yaratldn ileri srmler ve iddialarna, Allah var iken
O'nunla beraber hibir eyin olmadm, gece ve gndz diye bir eyin bulunmadn, hatta geceyi
yaratmeaya kadar btn yaratklarnn O'nun nuruyla aydnlandn delil gstermilerdir.
bn Mes'd (R.a) bu hususta yle diyor : Rabbinizin katnda gece ve gndz diye bir ey yoktur;
gklerin nuru (aydnl) O'nun zatnn nurundan kaynaklanmaktadr.
Eb Ca'fer et-Taber, yukarda zikredilen delillere ve : Sizi yaratmak m daha g, yoksa g m?
ki onu bina eden Allah'tr. O, onun (gn) boynunu ykseltti ve ona bir nizam verdi. Onun gecesini
karartt, gndzn de (aydnla) kard. (Nzit, 27,28,29) ayetinde Allah (C.c.)'n geceyi
gndzden nce zikretmesine dayanarak birinci grn daha doru olduunu sylyor.
Ubeyd b. Umeyr el-Hris yle diyor : Ben, Hz. Ali (R.a.)'nin yannda bulunuyordum. Bu srada bn
el-Kevv' ona aydaki siyahl sordu. Hz. Ali ona : te bu silinen ayet (nine)tir. karln
verdi. Hz. Ali bu szyle : Biz gece ile gndz iki ayet (niane) kldk; gece ayetini silip, gsterici
olan gndz ayetini getirdik. mealindeki ayete iaret etmiti. (sr, 12).
bn Abbs, Mchid, Katde ve dier alimler de bu gr ifade eden ibareler kullanmlardr.
Bundan- dolay Allah, gece ve gndz yaratt, fakat gnei aydan daha parlak kld.
Eb Ca'fer et-Taber, bu bahiste, bir ka sayfa tutan ve olduka uzun olan bn Abbs'm Hz.
Peygamber (S.a.)'den rivayet ettii bir hadisi nakletmektedir. Bu hadiste, gne ve ayn yaratllar,
bunlarn hareket ve seyirleri, bunlarn enber ve kasnak (veya araba) eklinde iki ara zerinde olup
her aracn yz altm kulpu bulunduu, kulplar saysnca meleklerin bu aralar kulplarndan
tutarak ektikleri, sonra ay ve gnein bu aralardan derek yer ile gk arasndaki bir denize
daldklar], bu durumun gne ve ay tutulmasn meydana getirdii, sonra meleklerin uy ve gnei
denizden kardklar, bunun da ay ve gne tutulmasnn sona ermi olduunu gsterdii, gibi konular
gemektedir.
Sonra o, yldzlardan ve onlarn seyir ve hareketlerinden, gnein batdan domasndan, batda
Cbers (Sryancesi : Markisy), douda Cbelk (Sryancesi : Bercisy) adnda iki ehir
bulunduundan, bunlarn her birinin on bin kaps olduundan ve her kapy on bin muhafz
koruduundan kyamete kadar bu muhafzlara bir kere muhafzlk yaptktan sonra bir daha sra
gelmediinden bahsetmektedir.
Ayrca o, Mensik ve Srs (veya Tris)'ten Ye'cc ve Me'cc gibi anlatlmasna gerek olmayan
kavimlerden ve dier bir takm eylerden de bahsetmektedir.
Ben, akl ve manta ters den bu gibi eyleri kitabma almaktan kandm. Eer onun anlattklarnn
isnad sahih olsayd, elbette biz de bunlar zikrederdik ve sylerdik. Fakat bu hads sahih deildir.
Ayrca byle mhim ve byk meseleleri, bunun gibi zayf isnadlara dayanarak kitaplara geirmek
doru ve caiz deildir.
Biz, burada Allah (C.c.)'m yaratmak istedii varlklarn ilk yaratllarndan, bunlarn yaratllarnn
tamamlanmasna kadar dnya yllar ve zaman itibariyle ne kadar vakit gemi olduunu anlattk.
Bizim bu kitab yazmaktan maksadmz ise, yukarda akladmz zere, Rablerine isyan eden
diktatr zalim hkmdarlar ile Rablerine itaat eden hkmdarlarn tarihini ve kendilerine eliler ve
peygamberler gnderilen kavimlerin yaadklar zaman ve vakitleri anlatmaktan ibaretti. Ayrca biz,

tarihlerin tesbitine yarayan, vakit ve saatlerin bilinmesine yardm, eden gne ve ayn hllerini de
yukarda anlattk. imdi ise, kendisine ilk defa Allah (C.c.) tarafndan devlet ve nimet verilen, bu
nimeti kfranla karlayp O'nun Rablin inkr eden ve kibirlenen, bu yzden Allah tarafndan
kendisine verilen nimetler elinden alnarak zelil ve rsvay edilen varlktan (eytandan) bahsedeceiz.
Bundan sonra da onun yolundan giden ve izini takip eden, bu yzden Allah'n nikmet ve belsna
urayandan sz edeceiz. Bunu takiben de, Allah (C.c.) izin verirse onun zamannda veya ondan sonra
Rablerine itaat eden, ileri ve hareketleri vlen hkmdarlar ile elilerden ve peygamberlerden
[11]
bahsedeceiz.
BLS'N KISSASI, LK DURUMU VE HZ. ADEM (A.S.)' YOLDAN IKARMASI
Allah'a isyan edenlerin birincisi, lideri ve bakan bls'tir. Anlatldna gre, Allah bls'i gzel bir
tarzda yaratm, onu sema, dnya ve yer yzne hakim ve malik klmt; ayrca onu, bunlara ilveten
cennet bekilerinden biri yapmt. Fakat o Rabbine kar byklenip tanrlk ddiasnda bulundu ve
idaresi altndakileri kendisine ibadet etmeye davet etti. Bu yzden Allah, onu rahmetinden kovup
eytan klna soktu; hilkat ve suretini irkinletirdi. Ayrca Allah, lutfuyla baladklarn elinden
geri ald, ona hemen net edip gklerinden uzaklatrd. Sonra onun ve taraftarlarnn ahiretteki
yerlerini cehennem kld. Biz, cehennem ateinden, Allah'n gazabndan ve yksek dereceler elde
ettikten sonra tekrar dmekten Allah'a snrz.
imdi gemi alimlerin naklettikleri haberlere dayanarak, Allah'n b~ ls'e verdii nimetleri, onun
haksz yere yapm olduu iddialar anlatacaz. Bunun peinden de onun saltanat ve hkmdarl
zamanndan, bunlarn kendisinden alnmasna kadarki zaman ierisinde meydana gelmi hadiselerden
[12]
ve saltanatnn elinden k sebebinden bahsedeceiz.
blis ile lgili Haberler ve Saltanat Esnasnda Cereyan Eden Hdiseler
bn Abbs (R.a.) ile bn Mes'd (R.a.)'un rivayetlerine gre, blis sema dnyann mlk ve saltanatna
sahipti ve o, kendilerine cin denilen meleklerden bir kabileye mensuptu. Cinlere bu ismin verilmesi,
onlarn cennetin muhafzln yapmalarndan ileri gelmekteydi. bls, sema dnyann mliki olmakla
birlikte, ayn zamanda cennetin de muhafzlar.' arasndayd. bn Abbs diyor ki : te blis bundan
sonra Allah'a isyan etti; Allah da onun suretini deitirerek rahmetinden kovulmu bir eytan haline
setirdi.
Katde'den : Onlardan kim ben ilhm, o deil derse... ayetinin sadece blis hakknda nazil olduu,
hatt bu sznden dolay blis'e Allah tarafndan lanet edilip rahmetinden uzaklatrlarak eytan
haline getirildii ve hakknda : Onlardan kim ben ilhm, o deil derse, biz bundan dolay onu
cehennem azabna arptrrz. te biz salimleri byle cezalandrrz. (Enbiy, 29) Duyurulduu
rivayet edilmektedir. Bu rivayetin bir benzeri de bn Creyc'den nakledilmitir.
blis'in hkm ve saltanat srd dnemde meydana gelen hadiselerden biri, Dahhk vastasyla bn
Abbs'tan nakledilen u rivayettir :
blis, kendilerine cin denilen meleklere mensup bir kabileden idi. Meleklerin arasnda bulunan bu
cinler zehirli dumansz ateten yaratlmlard. blis ise cennetin muhafzlarndan bir muhafzd.
bn Abbs szlerine devan ediyor ve yle diyor : Melekler nurdan yaratlmlardr. Kur'n-

Kerm'de zikredilen cinler ise, alevlenerek yand zaman atein bir tarafnda dil gibi uzanan yaln
ksmndan yaratlmlardr. nsan da amurdan yaratlmtr. Yer yznde ilk yaayanlar cinlerdi;
fakat onlar yer yznde atmaya girerek birbirlerini ldrp kanlarn dktler. Bunun zerine
Allah (C.c), blis komutasnda, kendilerine cin denilen meleklerin bir kabilesine mensup olan bir
orduya o cinlerin zerine gnderdi. blis ve beraberindeki ordu, onlar denizlerdeki adalara ve
dalarn etrafna srd. Bu zaferden sonra blis gurura kaplp kendi kendisine : Hi bir kimsenin
yapamadn yaptm dedi, fakat Allah onun kalbinden geeni biliyordu; blis'in yannda bulunan
melekler ordusu ise bunu bilmiyorlard.
Enes (R.a.)'ten de bu manada bir rivayet nakledilmitir.
Eb Salih'in Abbs'tan, Mrret'l-Hemdni (Hemdn : Yemen'de byk bir kabilenin addr)'nin bn
Mes'd'dan yapm olduklar rivayette bn Abbs ve bn Mes'd yle diyorlar : Allah (C.c), arzu
ettii varlklar yarattktan sonra Ar zerine ykseldi. Kendilerine cin denilen meleklerin bir
kabilesinden olan blis'i sema dnyann bana geirdi. Bunlara cin denilmesinin sebebi ise onlarn
cennetin muhafzlar olmalarndan ileri gelmekteydi. blis, sema dnyann mliki olmakla birlikte
cennetin muhafzlarmdand. te bu mevkiinden dolay onu 'kalbinde kibir ve gurur meydana geldi ve :
Allah, bu dereceleri bana meleklere kar olan meziyet ve stnlmden dolay verdi dedi. Allah,
onun kalbindeki kibir ve gurura muttali olduu iin : Ben yeryznde bir halife yaratacam.
buyurdu.
bn Abbs diyor ki : bis'in ad Azzl idi, meleklerin en ok ibadet edenlerinden ve ilimce en stn
olanlarmdand, te bu meziyetler onu kibir ve gurura srkledi.
Bu da blis'in gurura kaplmasnn sebebi hakknda nc bir grtr.
krime'nin bn Abbs'tan rivayetine gre, Allah bir kavim yaratt ve onlara : dem'e secde edin.
buyurdu. Fakat onlar : Secde etmeyiz. dediler. Bunun zerine Allah (C.c.) onlarn stne bir ate
gnderdi ve on-lan yakt. Sonra baka bir kavim yaratt ve : Ben amurdan bir beer yaratacam,
dem'e secde edin. buyurdu, fa'kat onlar secde etmekten kandlar. Bunun zerine Allah, zerlerine
bir ate gnderip onlar da yakt. Daha sonra bu melekleri yaratt ve onlara : dem'e secde edin.
buyurdu. Onlar : Evet, secde ederiz. dediler. te blis secde etmeyen bu gruptan idi.
ehr b. Haveb yle diyor :
blis, yer yznde yaayan cinlerden olup meleklerin kendilerini kovduklar cin taifesinden idi; fakat
bir melek onu esir alp semaya (ge) gtrmt. Ayn zamanda Sa'd b. Mes'd'dan da buna
benzer bir rivayet nakledilmektedir.
Fakat bu gr ve rivayetlerin en dorusu Allah (C.c.)'m buyurduunu kabul etmek ve O'nun gibi
sylemektir. O yle buyurur : Hani biz meleklere : "dem iin secde edin" demitik de blis'ten
bakas hemen secde etmilerdi. O ise cinden olduu iin Rabbinin emrinden dar kmt...
(Kehf, 50). blis'in Allah'n emrine itaat etmemesi, ibadetinin okluundan ve bilgisinin
[13]
stnlnden dolay kendisini beenmi olmasndan ve cinlerden bulunmasndan ileri gelebilir.
HZ. DEM (A.S.)'N YARATILMASI
blis'in saltanat ve hakimiyeti dnemindeki hadiselerden (sylentilerden) biri de babamz Hz. dem
(A.s.)'in yaratlmasdr. Allah, meleklere, blis'in devlet ve saltanatnn zevale yz tuttuu, kendisinin
mahvolaca zamann yaklat bir srada onun kalbinde saklam olduu kibir ve gururu bildirmek
istedi. Halbuki melekler onun bu hlini bilmiyorlard. Allah (C.c.) blis'in kibrini bildirmek

maksadyla meleklere yle seslendi : Muhakkak ben yer yznde bir halife yaratacam dedi.
Onlar : Yer yznde bozgunculuk karacak ve kanlar dkecek kimse mi yaratacaksn? dediler.
(Bakara, 30).
bn Abbs'tan rivayet edildiine gre : Meleklerin byle sylemeleri, onlarn bundan nce
yeryznn sakinleri olan cinlerin ve blis'in durumlarn renmelerinden ve grmelerinden sonra
olmutu. Bu yzden onlar Rablerine : Yer yznde cinler gibi kanlar dkecek, bozgunculuk
karacak ve sana isyan edecek birini mi yaratmak istiyorsun? Halbuki biz sana hamdedip seni tebih
ediyor ve takdis ediyoruz. dediler.
Allah (C.c), meleklere : Sizin bilmediinizi ben biliyorum. buyurdu. Yani, blis'in iinde saklam
olduu gurur ve kibrini, onun benim emrime kar gelmeye azim ve kararl olduunu ben biliyorum ve
bunlar ayan-beyan grmeniz iin size aklayp bildiriyorum. demek istiyordu.
Allah (C.c), Hz. dem'i yaratmak istedii zaman Cebrail (A.s.)'e yer yznden balk getirmesini
emretti. Yer yz Cebrail (A.s.)'e : Bir ey alarak beni eksiltmenden, ekil ve suretimi bozarak beni
hakir drmenden Allah'a snrm. dedi. Bunun zerine Cebrail (A.s.) yer yznden hi bir ey
almadan geri dnd ve : Ey Rabbim! Yer yz sana snd, ben de ona snma imkn tamdm.
dedi. Bundan sonra Allah (C.c.) bu ie Mkil (A.s.)'i grevlendirdi; yer yz yine Allah'a snd ve
Mikil de ona snma imkan tand. Sonra Mkil, Allah katma dnerek aynen Cebrail'in
sylediklerim tekrarlad. Bu sefer Allah (C.c), yer yzne Azrail (A.s.)'i gnderdi. Yine yer yz
Azrail'den Allah'a snd, Bunun zerine Azrail (Melek'1-mevt): Rabbimin emrini yerine
getirmeden geri dnmekten Allah'a snrm dedi ve yerden balk ald. Fakat bu bal bir yerden
almad; yer yznn deiik yerlerinden krmz, beyaz ve siyah topraklar alp bunlar birbirine
kartrarak yapkan amur hline getirdi. demoullarnn eitli renklerde olmalar bundan ileri
gelmektedir.
Eb Musa'nn rivayet ettii bir hadste Hz. Peygamber (S.a.) yle buyurur : Allah (C.c.), Hz.
Adem'i btn yer yznden ald topraktan yaratt; bu sebeble demoullari yerden alnan bu
topraa gre krmz, siyah, beyaz ve bunlar arasnda bir renk almakta, yumuak ve sert huylu, iyi ve
kt olmaktadrlar. Bundan sonra dem'in yaratlaca toprak slatld, hatta yapkan amur haline
geldikten sonra siyah ve kokan bir amur eklini alncaya kadar bekletildi. Bundan sonra da
Rabbimizin buyurduu gibi hu amur kuru balk haline dnnceye kadar olduu gibi brakld. Bu
hususta Allah (C.c.) yle buyurur : Andolsun ki, biz insan kuru balktan, suretlenip ekillenmi bir
amurdan yarattk. (Hcr, 26).
Hadiste geen lzib kelimesi, yapkan amur manasna gelmektedir. te bu amur deiip
kokuuncaya kadar braklm, neticede kokumu kara balk haline gelmitir. Bundan sonra ses
karan kurumu bir balk halini almtr.
Adem'e dem isminin verilmesi, onun yer yznden (topraktan) yaratlmasndan ve yer yz
manasna gelen edm kelimesinden kaynaklanmaktadr.
bn Abbs (R.a.) yle diyor : Allah (C.c), dem'in yaratlaca topran yerden alnarak ge
karlmasn emretti. Topra getirilen dem'i, yapkan ve kokumu siyah amurdan yaratt. Bu
amur ise maddeleri birbirine iyice yaptktan sonra kokumu siyah bir ekil ald. te Allah,
blis'in dem'e secde etmekten byklenmemesi iin onu bizzat kendi eliyle bu amurdan yaratt.
dem'in cesedi yere braklm bir ekilde krk gece, bir rivayette ise krk yl kald. blis ise bu krk
gece veya krk yl iinde dem'in cesedinin yanma gelir, ona ayayla vururdu, bu cesed de ses
karrd. Allah (C.c.) bunu : O, insan bardak gibi (nlayan) kupkuru bir balktan yaratt?

buyruuyla aklamaktadr; yni dem'in cesedi ses veren ve frlerek iirilip testi haline getirilen
kokumu kuru balktan yaratlmtr. Bundan sonra blis, dem'in azndan girip arkasndan,
arkasndan girip azndan kmaa balad ve kendi kendine onun iin : Sen byle ses karmak iin
deil, belki bir maksad iin yaratlmsmdr. Eer senin bana musallat klnrsam, elbette seni helak
edeceim; ayet sen bana musallat olursan mutlaka sana isyan edeceim dedi.
Dier taraftan melekler dem'in cesedinin yanma gelirlerdi ve ondan korkarlard. Hatta dem'in
cesedinden meleklerden daha ok blis korkard.
Nihayet Allah'n dem'in cesedine ruhun flenmesini istedii zaman gelince O meleklere : O halde
ben dem'in yaratln bitirdiim, ona ruhumdan flediim zaman siz derhal onun iin secdeye
kapann. (Hcr, 29) buyurdu. Allah, dem'in cesedine ruhu frnce bu ruh onun ba tarafndan
cesedine girdi. Hatt ruhun cesed ierisinde harakete gemesiyle onun urad ksmlar hemen ete
brnd. Ruh dem'in bana girdii zaman o aksrd. Bunun zerine melekler ona : el-hamd
lillh demesini sylediler. Bir rivayette dem'e el-hamd lillh demesini Allah (C.c.) ilham
etmiti. Bunun zerine dem : el-hamd lillhi Rabbi'l-lemin (lemlerin Rabbi olan Allah'a
hamdolsun )dedi. dem'in bu hamdine kar Allah ona : Ey dem! Rabbin sana merhamet etti
buyurdu. Ruh, dem' in gzlerine gelince o gzlerini cennet meyvelerine evirdi, ruhun karnna
ulamasyla o yemek stedi ve ruh ayaklarna gelmezden nce hemen acele edip yerinden kalkarak
cennet meyveleri zerine srad. te bundan dolay Allah (C.c.) : nsan aceleden yaratld.
(Enbiy, 37) buyurmutur. Netice de btn melekler dem'e secde etti. Ancak blis byklendi ve
kfirlerden oldu. Bunun zerine Allah (C.c.) blis'e : Ey blis! Ben emrettiim halde senin dem'e
secde etmene mani olan nedir? diye sordu O ise Ben ondan daha hayrlym. Senin amurdan
yarattn bir kimseye ben secde edecek deilim karln verdi; kibir, taknlk ve ekememezlii
yznden dem'e secde etmedi. Bunun zerine Allah (C.c.) : Ey blis! iki elimle (bizzat) yarattma
secde etmenden seni hangi ey menetti? Kibirlenmek mi istedin, yoksa ycelerden mi oldun?...
Andolsun ki, cehennemi senden (senin cinsinden) ve onlarn (insanlarn) iinden sana tbi olanlarn
hepsiyle dolduracam. (Sd, 75, 85) buyurdu.
Nihayet Allah (C.c), blis ile uramay, onu azarlamay braktktan ve onun isyan zerinde
direndiini grdkten sonra ona lanet edip rahmetinden midini kesttirtti, onu huzurundan kovarak
eytan haline getirdi ve cennetten karp srd.
a'b yle diyor :
blis, banda bir sark, gzleri a, tek ayanda bir pabu, eitli s- kmtlar ierisinde ve perian
bir halde yer yzne indirilmitir.
Humeyd b. Hill de yle diyor : blis eli brnde olarak yer yz- ne indirilmitir. Bu yzden
namaz klarken elleri bre koymak mekruh klnmtr.
blis, yer yzne indirilince yle dedi : Ey Rabbim! dem'in yznden beni cennetten kovdun; ben
ancak senin bana verecein kuvvet ve kudretle onunla baa kabilirim. Bunun zerine Allah ona :
Haydi onun zerine musallat klndn. buyurdu. blis : Biraz daha ikraanm artr. dedi. Allah
(C.c): dem'den doacak her ocua karlk senin de bir ocuun dnyaya gelsin, yani neslin
onunki kadar ok olsun. buyurdu. blis : Biraz daha artr. dedi. Allah : Onlarn (insanlarn)
kalpleri senin meskenin olsun, onlarn ierisinde kann dolat gibi dolaabilirsin. buyurdu. blis :
Biraz daha artr. dedi. Bunun zerine Allah (C.c.) : Onlarn iinden gcnn yettii kimseleri
sesinle yerinden oynat, onlara kar svarilerinle, piyadelerinle yaygara kar, mallarna ve
ocuklarna ortak l, onlara vaatte bulun. "eytan bu! Onlara bir aldattan baka o ne vaat edebilir?"

(sr, 64) "buyurdu.


blis'in bu isteklerine karlk dem yle dedi : Ey Rabbim! Ona mhlet verip bana musallat kldn;
ben ancak senin bana verecein g ve kuvvetle ona kar koyabilirim. Allah (C.c.) ona : Senden
doacak her ocuk (neslin) iin ktlerin (eytanlarn) errinden koruyacak bir muhafz
grevlendirdim. buyurdu. dem : Biraz daha bana imkan ver! dedi, Allah (C.c.) : Yaplan her
bir iyilik (hasene) on katyla mkfatlan-drlacaktr; dilersem daha da arttrrm. lenen bir gnah
yalnz bir katyla cezalandrlacaktr; istersem bunu da silip affederim. buyurdu. dem : Biraz daha
artr! dedi. Allah (C.c.) : Ey kendilerinin aleyhinde haddi aan kullarm! Allah'n rahmetinden
midinizi kesmeyin, nk Allah btn gnahlar yarhar (balar). (Zmer, 53) buyurdu. dem:
Biraz daha artr! dedi. Allah (C.c): Ruh bedenlerinde olduu mddete ev-Jdnn (neslinin)
tevbelerini kabul edeceim, reddetmeyeceim. buyurdu. dem : Biraz daha artr! dedi. Allah
(C.c.) : Ne olursa olsun affedeceim, aldrmayacam. buyurdu. Bunun zerine dem : Kfi,
yeter, ey Rabbim! dedi. Bundan sonra Allah (C.c.) dem'e: u meleklerin yanma git ve onlara :
"es-Selm aleykm"de. buyurdu. Bunun zerine dem meleklerin yanma geldi ve onlara : esSelm aleykm dedi. Melekler ise onun selmna karlk olarak: Ve aleyke's-selm ve
rahmetullh karln verdiler. Bundan sonra dem Rabbine dnd ve Rabbi ona : te bu, senin
ve zrriyetinin arasnda selm ekli olsun. buyurdu.
Nihayet meleklerden gizli olan blis'in durumunun (kibir ve gururunun) melekler tarafndan
renilmesinden ve blis'in dem'e secde etmeyecei anlaldktan sonra, Allah (C.c), dem'e btn
[14]
isimleri retti.
Allah'n dem (A.s.)'e rettii simler
Alimler, Allah'n dem'e rettii isimler hakknda farkl grler ortaya attlar. bn Abbs'tan
rivayette bulunan Dahhk unlar sylyor :
Allah, insanlarn kendi aralarnda birbirleriyle anlatklar insan, hayvan, yer yz, ova, da, at,
eek gibi benzeri isimleri, hatt yellenme -ve hafife yellenmeye kadar olan btn isimleri dem'e
retti.
Mchid ve Sa'b b. Cbeyr de aym gr ileri srmlerdir.
bn Zeyd : dem'e retilen isimler, zrriyetinin adlardr. diyor.
Reb' ise : dem'e retilen isimlerin sadece meleklerin adlarndan ibaret olduunu sylyor.
Allah (C.c), Hz. dem'e isimleri rettikten sonra, isimlerin sahipleri olan varlklar meleklere
arzetti ve onlara : Eer (sylediklerinizde) doru iseniz, bunlarn adlarn bana syleyin. (Bakara,
31) buyurdu; yani benim yeryznde sizden birini halife yaptm takdirde bana itaat edip beni takdis
edeceinizi, bana asi olmayacanz; kendinizden bakasn yer yznde halife yaptm takdirde,
onun yer yznde fesad karp kanlar aktacan sylemitiniz. Eer bu szlerinizde doru iseniz
haydi bunlarn isimlerini syleyiniz! Siz ki, gznzle grdnz bu nesnelerin isimlerini
bilmiyorsunuz. Buna mukabil, gzlerinizle grmediiniz halde sizden ve sizden bakasndan ortaya
kacak olan eyleri bilmemeniz elbette ki tabidir.
te bu, bn Mes'd'un ve bn Abbs'tan rivayette bulunan Eb Salih' in grdr.
Katde ve Hasen'den yle dedikleri rivayet edilmitir : Allah, Hz. dem'i yaratp onu kendisine
halef (halife) yapacan bildirdii zaman melekler : "Sen yer yznde bozgunculuk edecek ve kanlar
dkecek bir kimse mi yaratacaksn?" demilerdi. Allah da : "Sizin bilemeyeceinizi her halde ben

bilirim" demiti. (Bakara, 30), te bu esnada melekler kendi aralarnda unlar konutular :
Rabbimiz, diledii ekilde -nasl bir yaratk yaratrsa yaratsnvkendi katnda bizden daha mkerremini ve bilgilisini hi bir vakit yaratmaz dediler. Nihayet Allah (C.c), Hz. dem'i yaratp ona secde
etmelerini emredince, Hz. Adem'in kendilerinden daha hayrl ve Allah katnda daha mkerrem
olduunu anladlar ve: dem bizden daha hayrl ve Allah katnda bizden daha mkerrem ise de biz
ondan daha bilgiliyiz dediler. Melekler, bilgileri sebebiyle gururlanp kendilerini beenince, Allah
tarafndan Hz. dem'e btn isimler retildi, sonra da bu isimler meleklere arzedilerek onlar
imtihan edildiler. Bu hususta Allah tarafndan kendilerine : Eer benim, sizden daha mkerrem ve
daha bilgili birini yaratmayacam hususundaki szlerinizde doru iseniz, bunlarn isimlerini bana
syleyin. (Bakara, 31) buyuruldu. Bunun zerine melekler, her m'minin tevbeye kotuu gibi
tevbeye koup sndlar ve : "Seni tenzih ederiz. Senin bize rettiinden baka bizini hi bir
bilgimiz yok. nk hakkyla bilen ve hikmet sahibi olan phesiz sensin," dediler. (Bakara, 32).
Hasen ve Katde Allah'n Hz. Adem'e at, katr, deve, cin ve vahi hayvanlarn, hatta her eyin ismini
[15]
rettiini de sylediler.
Hz. dem (A.s.)'in Cennete Girmesi ve Buradan karlmas
Melekler tarafndan kendilerine gizli kalan blis'in isyan ve azgnl renildikten, dem'e secde
etmeyi terk edip isyan ettii iin Allah tarafndan azarlanmasndan, isyan zerinde srar edip
azgnla devan ettiinden dolay Allah tarafndan lanet edilip kendisine ; Cennetten k, nk sen
artk kovuldun. Kyamete kadar sana lanet okunacaktr. (Hcr, 34, 35) buyurulduktan, cennetten
kovulup yer yz ile sema dnyann saltanat ve cennetin muhafzl elinden alndktan sonra, Hz.
dem Allah tarafndan cennete yerletirildi.
bn Abbs ile bn Mes'd anlatyorlar :
Adem (A,s.), cennete yerletirildii zaman o tek bana dolayordu ve lfet edip nsiyet duyaca
bir ei de yoktu. dem (A.s.), bir ara uykuya dalmt ki, uyandnda br kadnn ba ucunda
oturduunu grd. Allah, onu Hz. dem'in kaburgasndan yaratmt. dem. (A.s.) ona : Sen
kimsin? diye sordu. O : Ben bir kadnm diye cevap verdi. Bunun zerine Hz. dem : Niin
yaratldn? dedi. O : Benimle lfet edesin diye karlk verdi. Melekler, Hz. dem'in bilgisinin
derecesini lmek iin ona : Ey Adem! Bu kadnn ad nedir? diye sordular. dem (A.s.) :
Havva'dr cevabn verdi. Onlar: Niin Havva ad verildi? dediler. Hz, dem: "Diriden
yaratld iin bu ad ald" karln verdi. Bundan sonra Allah dem (A.s.) iin: "Ey dem! Sen
einle birlikte cennete yerle, cennet nimetlerinden neresinden isterseniz ikiniz de bol bol yiyin, fakat
u oaca yaklamayn..." (Bakara, 35) buyuruldu.
bn slk, ehl-i kitaptan ve Abdullah b. Abbs (R.a.) gibi dier ilim sahiplerinden kendisine ulaan
haberlere gre unlar sylyor :
Allah (C.c), Hz. dem'i uykuya daldrdktan sonra sol tarafndaki kaburgalarndan birini ald ve
bunun yerini hemen etle kapatt. Hz. dem uykuda iken bu kaburgadan Havva'y yaratt. dem (A.s.)
uyannca yan banda Havva'y grd ve: Etim! Kanm! Canm (ruhum veya eim)! dedi ve
Havva'ya sevgi duyarak ona kalbiyle baland. Allah, dem (A.s.) iin kendisinden (kaburgasndan)
bir e yaratp onunla eletirdikten sonra ona : "Ey Adem! Einle birlikte cennete yerle, cennet
nimetlerinden eresinden isterseniz hol bol yiyin, fakat u aca yaklamayn, yoksa ikiniz de

2ulmodelerden olursunuz." (Bakara, 35) buyurdu.


Mchid ve Katde'den ayn rivayet nakledilmitir.
Allah (C.c), Hz. Adem'i ve eini cennette yerletirdikten sonra onlar imtihan etmek, kendileri ve
ocuklar (nesli) hakkndaki ilh kaza ve hkm yerine getirmek iin bir aacn meyvesi hari dier
btn meyvelerden istedikleri gibi yemelerine msaade etti, fakat eytan onlarn kalplerine vesvese
soktu. Aslnda eytann Hz. dem ve Havva'nn yanlarna gelmesi yle oldu : O, cennete girmek
istedii zaman cennetin muhafzlar onu cennete sokmadlar, bunun zerine blis, dem (A.s.) ve
Havva ile konuabilmek iin kendisini cennete kadar gtrp ierisine koymalar hususunda btn
yer yer yzndeki hayvanlarn yanlarna geldi ve onlara teklifte bulundu, fakat btn hayvanlar onun
bu teklifine kar ktlar. te bunun zerine o, ylann yanma geldi ve ona : Eer beni cennete
sokarsan, seni himayeme alr, demoullarmdan korurum. dedi. blis'in bu szleri zerine ylan onu
az dilerinden iki tanesinin arasna alarak cennete soktu. Ylan, o zamana kadar, Allah'n yaratt en
gzel hayvanlardan biri olup drt ayak zerinde yryordu ve Buht (Arap-Acem develerinin
birlemesinden meydana gelen melez) devesine benziyordu; ayrca zeri de rtl (tyl) idi. te bu
hadiseden sonra Allah onu tysz, plak ve karn zerinde srnerek yryen bir hayvan haline
getirdi.
bn Abbs bu hususta : Ylan nerede bulursanz ldrnz, Allah'n dman blis'in ylana olan
himaye vaadini boa karnz. diyor.
Ylan cennete girdiinde blis onun azndan dar kt ve feryat ederek Hz. dem ile Havva'ya
kar ac ac alamaa balad. Onun bu alayn duyan Hz. dem ve Havva buna ok zldler.
Bunun zerine onlar blis'e : Seni alatan nedir? diye sordular. blis onlara : Sizin iin alyorum,
nk siz leceksiniz ve iinde bulunduunuz bu nimet ve kerametlerden ayrlacaksnz. diye
karlk verdi. Onun bu szleri Hz. dem ile Havva'ya tesir etti. Sonra blis, onlarn yanma gelerek
kalplerine vesvese (tereddt) soktu ve : Ey dem! Sana, ebediyet aacna ve ykl olmayan
sonsuz bir devlete ulamann yolunu gstereyim mi? dedi. Hemen bunun arkasndan ilve ederek :
Rabbiniz bu aac baka bir ey iin deil, ancak iki melek olacanz yahut ebed kalclardan
bulunacanz iin yasak etti, dedi ve onlara : "phesiz d, ben sizin iyiliinizi isteyenlerdenim"
diyerek yemin etti. (Araf, 20,21); yani siz iki melek olarak ve yahut melek olmasanz bile ebediyyen
cennette kalacaksnz diye yemin etti ve : Bu suretle ikisini de aldatp (o aatan yedirerek)
cennetteki mertebelerinden drd. (Arf7 22). blis'in vesvesesinin tesirinde daha ok Havva
kald. Hz. dem, ihtiyacn tatmin iin Havva'y ard, fakat o : Buraya kadar gelmedike bu ie
yanamam. dedi. Bunun zerine dem (A.s.) onun syledii yere geldi, fakat bu defa Havva : Bu
aatan (budaydan) yemedike bu ie yanamam. dedi. Nihayet her ikisi bu aatan yediler ve yer
yemez her ikisinin avret yerleri grnd. Onlarn cennette giydikleri elbiseleri ise ince bir deriden
ibaretti. Avret yerleri alan Hz. dem ve Havva, cennet yapraklarndan st ste yamayp alan
yerlerini rtmeye baladlar. Bir rivayete gre, bu yapran incir aacnn yapra olduu sylenir.
Yasaklanan bu aacn meyvesinden yiyen ise abdest bozmak mecburiyetinde kalrd. Hz. dem, bu
srada cennette koarak dolamaa balad. Bunun zerine Allah ona : Ey dem! Benden mi
kayorsun? buyurdu. Hz. dem : Ey Rabbin! Senden deil, senden utandmdan dolay
kayorum. dedi. Allah (C.c): Ey dem! Seni bu ie kim evketti? diye sordu. Adem (A.s.) :
Havva tarafndan bu ie itildim. diye cevap verdi. Bunun zerine Allah : Her ay ondan kan (hayz
kan) aktacam. Ben onu akll ve vakarl olarak yaratmtm; imdi ise onu hafif akll klacam.
Ben onun kolaylkla gebe kalp, yine kolaylkla doum yapmasn salamtm. imdi ise onun

zahmetle hamile kalp, zahmetle dourmasn takdir edeceini ve doum esnasnda defalarca onu
lme mruz brakacam. buyurdu. Eer Havva'nn bana bu musibet ve imtihan gelmesiydi,
kadnlar hayz grmeyeceklerdi ve hepsi de akll vs vakarl olup, kolayca hamile kalp ve kolayca
douracaklard.
Bundan sonra Allah (C.c.) Hz. Adem'e : Senin yaratldn topraa yle bir lanet edeceim ki, bu
lanet sebebiyle yer yznn meyveleri dikene dnecektir. buyurdu.
te o vakitler cennette ve yer yznde sidr (Arabistan kinazi) ve talh (Muaylan) aalarndan daha
stn bir aa yoktu.
Alal (C.c.) ylan iin de unlar syledi : Mel'un iblis senin iine girip kulumu (Adem'i) aldatt. te
bu yzden sen yle bir lanete uradn ki, bu sebeble rzkn toprak, ayaklarn karnnn iinde olacaktr.
Ayrca sen demoullarnm, onlar da senin dmann olacak, sen rast geldiinde onlardan birinin
kesinden yakalayacaksn, o da rast geldii yerde senin ban ezecektir. Birbirlerinize dman
olarak yer yzne ininiz. Burada birbirlerine dman olarak yer yzne inecek olanlar dem, blis
ve ylandr. Bylece Allah (C.c.) onlar yer yzne indirdi. Ayrca Allah, Hz. dem ve Havva'nn
ierisinde bulunduu nimet ve stnl ellerinden ald.
Anlatldna gre, Sa'd b. Mseyyeb yemin ederek: dem (A.s.) akl banda iken bu aatan
yemedi; ancak Havva'nn kendisine sunduu araptan sarho olup Havva'nn onun elinden tutarak
aacn yanma getirmesinden sonra bu aatan yedi. diyor.
Ben, Sa'd b. Mseyyeb'in bu szne hayret ediyorum. nk Allah (C.c.) cennet arabm tavsif
ederken : (Cennetteki araptan) sarho olmak yoktur. (Sfft, 47) buyurmaktadr. Bu ayet karsnda
[16]
nasl olur da o bu sz syleyebilir?
dem (A.S.)'n Cennete Yerletirildii, Cennetten karld Ve Tevbesiin Kabul Olduu
Gnn Hangi Gn Olduu
Eb Hreyre (R.a.)'nin rivayet ettii bir hadiste Hz. Peygamber (S.a.) yle buyurur : Gnein
doduu en hayrl gn cuma gndr. dem bu gn yaratld, bu gn cennete yerletirildi, bu gn
cennetten karld, Allah onun tevbesini bu gn kabul etti ve kyamet bu gn kopacaktr. Bu gnn
ierisinde yle bir vakit ve saat vardr ki mslman bir kulun hayr dilekleri bu vakte rastlar ise
mutlaka Allah onun dileklerini yerine getirir.
Abdullah b. Selm yle diyor : Ben bu saatin hangi vakitte olduunu ok iyi biliyorum. Bu saat
cuma gn gndznn son vaktidir.
Bazlarnn grne gre, Allah (C.c.) Hz. dem ile Havva'y Firdevs cennetine cuma gn
sabahndan iki veya dier bir rivayette saat getikten sonra yerletirmi ve yedi saat getikten
sonra yer yzne indirmitir. Buna gre Hz. dem ile Havva Firdevs cennetinde be saat
kalmlardr. Dier bir rivayette ise onlarn bu cennette saat kaldklar sylenir.
Ebu'l-liye ise, Hz. dem ile Havva'nn cuma gnnn dokuzuncu veya onuncu, saatinde cennetten
karldklarn sylyor.
Eer Hz. dem ile Havva'nn cuma gn sabahndan iki saat getikten sonra Firdevs cennetine
yerletirildiklerini syleyen kii bu szyle Hz. dem ve Havva'nn bu gnk ekliyle dnya
gnlerinden olan cuma gnnden iki saat getikten sonra Firdevs cennetine yerletirildiklerini
anlatmak istiyorsa, bu sz gerekten pek uzak deildir ve dorudur; nk selef alimlerinden
aktarlan rivayetler, Hz. dem'in, bir gn bizim bin olan haftann altnc (yni cuma) gnnn son

saatinde yaratld tarznda nakledilmektedir. Bu gnn bir saatinin bizim dnya ylmzdan seksen
yla muadil olduu da bilinmektedir. Biz daha nce yukarda Hz. dem'in topraktan olan
hamurunun bizzat Allah (C.c.) tarafndan you-rulduktan sonra ve kendisine ruh frlmezden nce
krk yl bekletildi1'ni zikretmitik. phesiz bu krk yl bizim dnya ylmz itibariyle hesap
edilmitir. Hz. dem'e ruh frldkten sonra cennete yerletirilmesi ve cennetten karlp yer
yzne indirilmesi gibi hllerin phesiz bizim dnya ylmz itibariyle 35 yl (her hlde dorusu 43
yl olacak) kadar bir mddet iinde cereyan etmi olduu inkr edilemez.
Eer bu sz syleyen kii, beher gn bin yl kadar olan cuma gnnden iki saat getikten sonra Hz.
dem ve Havva'nn Firdevs cennetine yerletirilmi olduunu kasdediyorsa, gerekten ve dorudan
uzaklam olur; nk bu konuda sz salhiyeti bulunan btn alimler, ruhun Hz. dem'in cesedine
cuma gnnn son saatinde ve gne batmazdan biraz nce frldn sylyorlar.
Eb Salih'in bn Abbs (R.a.)'tan rivayetine gre, Hz. dem ahiret gn itibariyle yarm gn yani be
yz yl kadar cennette kalmtr. Bu rivayet ise Hz. Peygamber (S.a.)'den nakledilen hadislere ve
[17]
dier alimlerden aktarlan rivayetlere aykr dmektedir.
dem (A.s.) ile Havva'nn Yeryznn Neresine ndirildikleri
Rivayet edildiine gre, Allah (C.c), dem ile birlikte ei Havva'y onlar yaratt gn olan cuma
gn gne batmazdan nce gkten yer yzne indirdi.
Hz. Ali (R.a.), bn Abbs, Katde ve Ebu'l-liye bu hususta yle diyorlar : dem (A.s.),
Hindistan'n Serendb topraklarnda bulunan Nd (veya Bd) da zerine, Havva da Cidde'ye
indirildi.
bn Abbs diyor ki : dem (A.s.)' Havva'y aramak iin att admlardan her ayak bast yer ky
ve kasaba, admlarnn arasndaki boluklar ise ova ve sahra oldu. Hatt dem (A.s.) yryerek
Cem denilen yere gelince Havva ile bulutu. Bu yzden onlarn bulutuklar yere, "bu-luturtcu" ve
"bir araya getirici" manasna geldii iin "Mzdelife" ad verildi. Ayrca onlar "Arafat" 'ta
tantklar iin buraya da tanma manasna gelen "Arafat" ismi verildi. "Cem' " denilen yerde
birbirleriyle buluup bir araya geldikleri iin burasna da "Cem' " denildi. Ylan, sfahan'a, blis de
Meysn'a indirildi.
Bir dier rivayette ise dem (A.s.) le, blis de Ublle'ye indirilmilerdir.
Eb Ca'fer et-Taber diyor ki : Bu husustaki haber ve rivayetlerin doruluunu bilmek ancak hccet
derecesinde bir haber (hads) in rivayet edilmesiyle mmkn olur. Kald ki biz, bu hususta dem'in
Hindistan'a indirildiini bildiren bir haber (hads) den bakasn da bilmiyoruz. Bu haberin shhatini
de slm alimleri reddetmemilerdir.
bn Abbs'm ifadesine gre; dem (A.s.), Nd da zerine indirildiinde ayaklar yerde, ba da
gkteydi; meleklerin tebihini dinliyordu, melekler ise ondan korkuyorlard. Bu yzden melekler,
Alah'tan dem'in boyunun ksaltlmasn istediler, bunun zerine Allah (C.c.) boyunu altm arna
indirdi. dem (A.s.) ise meleklerin seslerini ve tebihlerini iitemez bir hale geldii iin bu duruma
ok zld. Hatt dem : "Ey Rabbim! Ben yurdunda senin komun idim, benim senden baka da
rabbim yoktu. Beni cennetine koymutun, dilediim yerden yiyor, dilediim yerde kalyordum; fakat
sen beni mukaddes bir daa indirdin, ben burada da meleklerin seslerini iitiyor, cennetin kokusunu
alyordum. imdi ise boyumu altm arna drdn; bu yzden meleklerin sesleri kesildi, Arnn

etrafndaki tavaf grntleri gzlerimden uzaklat, cennetin kokular kayboldu" dedi. Bunun zerine
Allah ona : "Ey dem! Bu senin ilediin gnahn bir neticesidir" diye cevap verdi.
Allah (C.c), dem ile Havva'nn plakln grnce, cennetten indirdii sekiz ift koyundan bir
kou boazlamasn dem (A.s.)'e emretti. Bunun zerine dem bir ok alp bunu boazlad ve
ynn ald. Havva bu yn eirdi, dem ise eirilen bu yn dokudu; kendisine bir cbbe,
Havva'ya bir gmlek ile bir ba rts yapt. Bylece her ikisi de bunlar giyindiler.
Anlatldna gre, Allah (C.c), dem ile Havva'ya bir melek gndermi ve bu melek hayvanlarn ve
koyunlarn derilerinden giyecekleri eyi onlara retmitir.
Yine anlatldna gre, yukarda geen yn ve deri elbiseler dem (A.s.)'in evldnn giymi
olduklar elbiselerdi. dem ile Havva'nn elbiseleri ise cennet yapraklarndan zerlerine rttkleri
elbiselerdi.
Allah (C.c.) dem'e yle vahyetti: Ey dem! Ar'mn hizasnda benim bir harem yerim vardr. Sen
oraya git, benim iin ev (mbed) yap. Meleklerimin Ar'mn evresinde nasl tavaf ettiklerini
grdn, sen de bu evimin evresinde o eklide tavaf et. te ben orada senin ve bana itaatte bulunacak
olan evladnn dualarn kabul edeceim.
Bunun zerine Hz. dem (A.s.) : Ey Rabbim! Bu benim iin nasl mmkn olur? Benim buna gcm
yetmez, ayrca ben burann yolunu da bilmiyorum dedi. Hz. dem'in bu ilticas zerine Allah onun
refakatine bir melek verdi ve dem (A.s.) onunla birlikte Mekke tarafna gitti. Hz. dem, ayrl
imenli bir yere uradnda melee : Beni buraya indir. dedi. Melek ise onun bu trl tekliflerine
: Olmaz, olduun yerde dur. diye karlk verirdi. Bu durum Mekke'ye kadar byle devam etti.
Nihayet Hz. dem'in inip konaklad her yer mamur oldu, geip gittii yerler ise l ve sahra hlini
ald. dem (A.s.) Sina (Tr- Sn), Zeytun, Lbnan, Cd ve Hra olmak zere bu be dadan
getirdii talarla bu evi (Ka'be'yi) yapt. Onun temelini ise Hra dann getirdii talarla kurdu.
Nihayet evin (Ka'be'nin) yaps tamamlandktan sonra melek onu Arafat'a gtrd ve ona bugn
haclarn yaptklar btn hac mensikini retti. Bundan sonra melekle birlikte dem (A.s.)
Mekke'ye geldi ve bir hafta evi (Ka'be'yi) tavaf etti. Daha sonra Hz. dem Hind lkesine geri dnd
ve orada Nh danda ld.
Bu gre gre, Hz. dem ile Havva birlikte yere inmi oluyorlar; ayrca evi (Ka'be'yi) de dem
(A.s.) yapm oluyor. te bu gr, Allah'n izniyle ilerde anlatacamz zere evin (Ka'be'nin)
gkten indirildii grne aykr dmektedir.
Anlatldna gre, Hz. dem Hind lkesinden krk defa yaya olarak gelip hac yapmtr. Hz. dem
Hind lkesine indii zaman onun banda cennet aacndan yaprandan yaplm bir ta vard. dem
(A.s.) yere indikten sonra tacn yapld aacn yapraklar kuruyup yere dkld. te bundan Hind
lkesinde bulunan her trl ho kokulu bitkiler bitti. Bir rivayete gre de bu ho kokulu bitkiler
Havva ile Hz. dem'in zerlerini kapattklar cennet yapraklarndan meydana gelmilerdir.
Bir baka rivayete gre, Hz. dem cennetten karlmakla emredildi- zaman o cennetteki her aacn
yanndan geerken dallarndan birer tane koparm ve yere ndii zaman bu dallarla birlikte inmitir.
te Hind lkesindeki ho kokulu bitkilerin asln bunlar tekil etmitir. Ayrca Allah Hz. dem'e
cennet meyvelerinden de vermitir. te bizim dnyadaki meyvelerimiz, bu cennet meyvelerinden
meydana gelmitir. Ne var ki, cennet meyveleri bozulmaz; fakat dnya meyveleri ryp bozulur.
Yine Allah Hz. dem'e her eyin san'a tn retti. dem (A.s.) ile birlikte cennet kokular, Haceru'lesved (siyah ta) ve Musa (A.s.)'nm asas da indirildi. Haceru'l-esved, cennet yakutundan bir tat ve
yere indirilmezden nce kardan daha beyazd. Hz. Musa'nn asas ise cennetin aalarndan s

(mersin aac) ile lbn (am aacn) dan yaplmt. Bunlardan sonra da rs, tokmak ve kerpeten
gibi aletler indirildiler.
dem (A.s.)'in endam ve ekli gayet gzeldi; hatt Ysuf (A.s.) hari, evldndan hi birisi kendisine
benzemiyordu. Cebrail (A.s.) Hz. dem'in yanma bir kese budayla birlikte gnderildi. dem (A.s.) :
Bu nedir? diye sordu. Cebrail (A.s.) : Bu seni cennetten karan nesnedir. diye cevap verdi. Hz.
dem : Ben bunu ne yapacam? dedi. Cebrail (A.s.): Bunu yeryzne (topraa) serp. diye
karlk verdi. dem (A.s.) buday tanelerini yere serpti ve annda bu taneler Allah tarafndan
yetitirilip buday haline getirildiler. Bundan sonra dem (A.s.) bu tanelerden biten ekinleri biip bir
araya toplad ve ovalayarak samanndan ayrdktan sonra onlar tp hamur kard ve ekmek yapt.
te bunlarn hepsi Cebrail (A.s.)'in ona retmesi ile oldu. Ayrca Cebrail (A.s.) dem (A.s.)'in
yanma ta ve demir getirdi; Hz. dem bunlar birbirine srtnce ate ktn grd ve bylece ate
yakmasn rendi. Yine Cebrail (A.s.) ona demircilii ve ekin ekip bimesini de retti. Bu arada
kendisine bir de kz gnderildi. Bylece dem (A.s.) onunla ift srmeye balad. Bir rivayete gre
Allah (C.c.)'m Hz. dem ile Havva'ya hitaben : Ey dem! Hi phesiz o (blis) senin de ein
Havva'nn da dmandr. Bundan dolay satn o sizi cennetten karmasn, sonra zahmete dersin.
fTh, 177) buyurduu bu ayette zikredilen zahmet, ite bu renberlik zahmetidir.
Bundan sonra Allah (C.c.) Hz. dem'i (Nd) dandan indirdi ve yer yz ile birlikte onun zerinde
bulunan cin, hayvan, ku ve benzeri dier btn varlklar onun hakimiyet ve mlkiyetine verdi. Bunun
zerine Hz. dem Allah (C.c.)'a maruzatta bulunarak : Ey Rabbim! u yer yznde seni benden
baka kim tebih edecek? dedi. Allah (C.c.) ona : Pek yaknda senin sulbnden bana hamd edip
beni tebih edecek bir zrriyet karacam. Ayrca yer yznde admn anlmas iin yksek yksek
evler (nbedler) yapacam; yine yeryznde kendisine stnlk ve eref tahsis edeceim bir ev
(mabed) yapacam ve ona kendime nisbet ederek evim (yani Beytulah) ismini verip onu emniyetli bir
harem (dokunulmazlk) yeri klacam. Kim bana sayg duyarak bu eve hrmet gsterip burasn
harem yeri kabul ederse, kendisine bahedeceim eref ve itibara hak kazanacaktr. Kim de onun
ahalisini korkutursa, bana kar olan ahdini bozmu olur ve harem saydm bu yerin hrmetini ihlal
etmi saylr. Yine ben bu evimi yeryznde insanlar iin kurulmu ilk ev (mabed) klacam. Kim bu
evimi kasdederek hac yapmak maksadyla gelir ve bundan baka bir maksad da yoksa, bana gelmi,
beni ziyaret etmi olur ve benim mu-safirim saylr. Kerim (cmert) olana yakan ise musafir ve
konuklarna ikram etmek ve hemen onlarn hacetlerini yerine getirmektir. Ey dem! Hayatta kaldn
mddete bu evin imar ve bakmn sen yapacaksn. Bundan sonra da burann imar ve bakmn senin
evldndan gelecek olan mmetler ve peygamberler asrlar ierisinde srayla stleneceklerdir.
buyurdu.
Bundan sonra Allah (C.c.) Hz. dem'e harem yeri kld eve (yani Beyt'l-haram'a) gitmesini
emretti. Bu ev (mabed) tek bir yakut, bir rivayete gre tek bir inci halinde cennetten indirilmiti. Bu
ev (mabed), Allah'n Nh (A.s.)'un kavmini suda batrd tufana kadar olduu gibi kald. Tufan
esnasnda Allah bu evi ge kaldrd, temeli ise yerinde kald. Allah (C.c.) bunu brahim (A.s.) iin
hazrlad ve Allah'n izniyle ilerde bahsedeceimiz zere Hz. brahim (A.s.) bu temel zerine
Ka'be'yi ina etti.
Nihayet Hz. dem hac yapmak ve tevbe etmek zere Beyt'l-harm'a hareket etti. dem (A.s.) ile
Havva ettikleri hat ve kaybettikleri cennet nimetleri yznden burada iki yz sene aladlar ve krk
gn hi bir ey yiyip imediler; ancak krk gn sonra yiyip imee baladlar. Bu arada dem (A.s.)
Havva'ya yz yl yaklamad. Neticede Hz. dem hac iin Beyt'1-ha-m' ziyaret etti ve Rabbiden

kelimeler bekleyip tevbe etti; Allah da onun tevb e sini' kabul etti. Bu husus u ayette bildirilmektedir
: Ey Rabbimiz! Biz kendimize yazk ettik. Eer bizi balamaz, bizi esirgemezsen her halde zarara
[18]
urayanlardan olacaz. (Araf, 23).
Hz. dem'in Sulbnden Zrryetinm karlmas ve Kendilerinden Sz Alnmas
bn Abbs'tan rivayet eden Sa'd b. Cbeyr yle diyor : Arafat'n arka ksmnda bulunan "N'mn"
denilen yerde Alah (C.c.) Hz. dem'in zrreyetinden sz ald ve kyamete kadar yarataca btn
zrriyeti onun sulbnden karp kk karncalar gibi huzuruna toplad, sonra onlar karsna alarak
: "Ben sizin Rabbiniz deil miyim?" dedi. Onlar ; "Evet Rabbimizsin" dediler. (te bu
hidendirme) kyamet gn : "Bizim bundan haberimiz yoktu" dememeniz iindi. Yahut : "Baa
evvel atalarmz Allah'a irk komutu. Biz de onlarn ardndan gelen bir nesiliz. imdi o btl
kuranlarn iledii gnahlar yznden bizi helak mi edeceksin" dememeniz iindi. (A'rf, 172, 173).
Yine bn Abbs'tan rivayet edildiine gre, Allah onlardan "Dahn" denilen yerde sz almt.
Sdd ise yle diyor : Allah (C.c.) Hz. dem'i cennetten karp henz gkten yer yzne
indirnezden nce srtnn sa tarafn svazlayp inci gibi beyaz ufak karncalar eklinde ondan
zrriyetini kard ve onlara : "Rahmetimle cennete giriniz." buyurdu. Yine ayn ekilde Allah (C.c)
Hz. dem'in srtnn sol tarafn svazlayp ufak karncalar eklinde siyah renkli dier bir zrriyet
(nesil) kard ve onlara da : "Siz de cehennem ateine giriniz; zira sizin buraya girmenizin benim iin
nemi yoktur" buyurdu. te Allah'n kendilerine bu ekildeki hitab, Kur'an'da es-hb- yemn
(saclar) ve eshb- imal (solcular) olarak bildirilen bu zr-riyetlerin ikili bir tasnife tbi tutulduu
zaman olmutu.
Bundan sonra Allah (C.c.) Hz. dem'in bu zrriyetlerinden sz ald ve onlara : Ben sizin Rabbiniz
deil miyim buyurdu. Onlar da : Evet sen bizim Rabbimizsi, diye cevap verdiler. Bylece
onlarn bir ksm gnll olarak, dier bir ksm ise takiyyeten (gnll grnerek) Allah'a sz
[19]
verdiler.
Hz. dem (A.s.)'in Zamannda Dnyada Meydana Gelen Hdiseler
Bu hadiselerin ilki Hz. dem'in olu Kabil'in kardei Hbil'i ldrme-siyle balad. lim adamlar
Kabil'in ismi hakknda ihtilfa dmlerdir. Onlarn bir ksm onun adnn Kayn, dier ksm Kin
(veya Kbn), bir dier ksm Kyin ve bir baka ksm da Kbl olduunu sylemilerdir.
Yine ilim adamlar Kabil'in kardei Hbil'i ldrmesinin sebebi hakknda farkl grler ileri
srmlerdir.
Bir rivayete gre Kabil'in Hbil'i ldrmesinin sebebi u idi : dem (A.s.) malm hatya dmezden
nce cennette Havva'ya yaklamt ve bu yaklamadan Havva Kabil ile ikizine hamile kalmt.
Havva onlara gebe iken zahmet ve ar duymamt. Hatt onlar dorurken de doum sancs
ekmemi ve cennet temiz olduu iin de doum esnasnda kan grmemiti. Ancak dem (A.s.) ile
Havva yasak aatan yiyip yer yzne indirildikten ve yer yznde yerletikten sonra dem (A.s.)
Havva'ya tekrar yaklat ve bu yaklamadan Havva Hbil ile ikizine hamile kald. Fakat bu defa
Havva onlara gebe iken sanc ve zahmet duymaya balad. Hatt onlar doururken doum sancs
ekip doum esnasnda kan da grmt.

Anlatldna gre, Havva gebe kald zaman her vakit biri kz, dieri erkek olmak zere daima ikiz
ocua hamile kalrd. Bylece Havva dem (A.s.)' sulbnden gelmek zere onun iin yirmi
batnda erkek ve kz evlat olmak zere krk ocuk dnyaya getirdi. Bunlardan erkek olanlar, kendi
ikizi hari olmak zere dier batnlardan doan kz kardelerinden istedii ile evlenebilirdi; ancak
ikizi olan kz kardeiyle evlenmek hell deildi, nk o zaman anneleri Havva ile kendi kz
kardelerinden baka kadn bulunmuyordu. Bu yzden Hz. dem olu Kabil'e Hbl'in ikiziy-le, dier
olu Hbil'e de kardei Kabil'in ikiziyle evlenmelerini emretti.
Dier bir rivayette ise Kabil'in Hbil'i ldrmesi u ekilde olmutur : dem (A.s.) (hac yapmak
iin) ortadan bir ara kaybolmutu. Yola kmak istedii zaman ge hitaben : ocuumu emanet
olarak sen koru dedi, fakat gk bunu kabul etmedi. Bunun zerine Hz. dem yere ve dalara ayn
hitabm tekrarlad; fakat onlara bunu kabullenmekten ekindiler. Bu defa Hz. dem bu vazifeyi olu
Kabil'e teklif etti; o da bu teklifi kabul edip babas dem (A.s.J'e : "Evet gidebilirsin, dndn
zaman onu istediin gibi bulacaksn" dedi. Nihayet dem (A.s.) yoluna devam etti; fakat durum
anlatacamz gibi gerekleti. Bu hususta Allah (C.c.) yle buyurur : Biz emneti gklere, yere ve
dalara arzettik de onlar bunu yklenmekten ekindiler ve endieye dtler. nsan bunu srtna
yklendi; nk o ok zalim, ok cahildir. (Ahzb, 72). Hz. dem oullar Kabil ile Hbil'e kz
kardelerinin nikh hususunda sylemek istediklerini syleyince, Hb babasnn szn kabul edip
buna rza gsterdi. Fakat Kabil babasnn szn dinlemedi ve Hbil'in ikizi olan kz kardeiyle
evlenmek istemedii gibi kendi ikizi olan kz kardeini de Hbil ile evlendirmeye yanamad. Hatt
itiraz ederek : Biz cennette doduk, onlar ise dnyada dodular dedi.
Kabil'in Hbil'i ldrmesi konusunda baz ilim adamlar da unlar sylyorlar :
Kabil'in ikizi olan kz kardei insanlarn en gzeli idi; Kabil onu kardei Hbil'den kskand ve
onunla kendisi evlenmek istedi. Aslnda Hbil ile ikizi olan kz kardei cennette domamlar, yer
yznde dnyaya gelmilerdi. in dorusunu ise en iyi bilen Allah'tr. dem (A.s.) olu Kabil'e: Ey
olum! kizin olan kz kardein sana helal deildir. dedi, fakat Kabil babasnn bu szne kar kp
reddetti. Bu defa dem (A.s.) ona : Ey olum! Bir sen bir de kardein Hbil Allah'a kurban sunun.
Allah (C.c.) hanginizin kurbann kabul ederse bu kzla evlenmeye o daha lyktr. Kabil tarmla,
Hbil ise hayvanclkla megul oluyordu. Bunun iin Kabil Allah'a kurban olarak buday, Hbil ise
gen koyunlar, bir rivayete gre bir sr sundu. Nihayet Allah tarafndan gnderilen beyaz bir ate
Hbil' in kurbanm yakt, Kb'inkini ise olduu yerde brakt. O zamanlar Allah'n bir kurban kabul
edip etmemesi atein onu yakp yakalamasyla bilinirdi. Allah (C.c.) tarafndan Hbil'in kurban
kabul edilip Kabil'in ikiz kz kardeiyle evlenmesine hkmedilince, Kabil fkelendi ve gururuna
malp oldu; hatt eytann kendisine galip gelmesiyle kardei Hbil'e : "Kz kardeimle
evlenmemeni salamak iin mutlaka seni ldreceim" dedi. Bunun zerine Hbil de : Allah ancak
gnahlardan saknanlarn kurbanm kabul eder. And olsun ki, beni ldrmek iin elini bana uzatrsan,
ben seni ldrmek iin elimi sana uzatc deilim; nk ben lemlerin Rabbi Allah'tan korkarm.
Dilerim ki, sen kendi gnahnla birlikte benim gnahm da yklenip o atein yaranndan olasn. te
zlimlerin cezas budur. (Mide, 27-29) dedi. Nihayet onun (Kabil'in) nefsi kardeini (Hbil'i)
ldrmee uymutu da onu ldrmt; bu yzden ziyana urayanlardan olmutu. (Mide, 30).
Neticede Kabil Hbil'i takip etti ve onu koyunlarn otlatt bir srada ldrd. Kur'n- Kerm'de
kssalar anlatlan iki kii ise Hbil ile Kabil'dir. Bu hususu Allah (C.c.) Kur''da u ekilde beyan
ediyor : Onlara dem'in iki olunun gerek olan haberini oku. Hani onlar (kendilerini Allah'a)
yaklatracak birer kurban sunmulard da ikisinden birninki kabul olunmu, brnnk ise kabul

olunmamt. O (Kabil), kardei (Hbil'e) : "Seni elbette ldreceim" demiti. (Hbil de) ona :
"Allah ancak (kendisinden) korkanlarmkini kabul eder" demiti. (Mide, 27).
Kabil, kardei Hbil'i ldrnce arp kald ve kardeinin cesedini nasl defnedeceini bilemedi;
nk iddia edildiine gre, demoullarndan ilk defa ldrlen Hbil idi. Bunun zerine Allah
(C.c.} : Yeri eerek kardeinin cesedini nasl gmeceini gstermek zer*-; bir karga gnderdi.
(Kabil): "Eyvah! Yazklar olsun bana! Ben u karga gibi olup da kardeinim cesedini gmmekten ciz
mi kaldm?" dedi. Artk o (yaptndan dolay) pimanla denlerden oldu. Bundan dolaydr ki,
sriloullarna u gerei hkmettik : "Kim bir can, bir can karl olmakszn (yani ksas) veya
yer yznde bir fesad karmakszn ldrrse btn insanlar ldrm gibi olur. Kim de bir can
kurtarrsa (ldrmezse) btn insanlar il-y etmi (diriltmi) gibi olur. And olsun ki
peygamberlerimiz onlara bey-yineler (mucize ve delelr) ile geldiler. Fakat onlarn ilerinden bir
ou, bunlardan (mucize ve delillerden) sonra (hl) yer yznde (fesad ve cinayet) hususunda haddi
amaa devam ettiler." (Mide, 31, 32).
Kabil, Hbil'i ldrnce Allah (C.c.) ona : Ey Kabil! Kardein Hbil nerede? diye sordu. Kabil de
: Bilmiyorum, ben onun muhafz deilim. diye cevap verdi. Bunun zerine Allah (C.c.) ona :
Kardein Hbil'in kan yer yznden u anda bana sesleniyor ve azm aarak kardeinin kanm
yutan yer yz sana lanet okuyor. Yer yznde topra ileyip ektiin zaman o sana mahsln ancak
yer yznde dehet ve korku ierisinde kalman artyla verecektir. buyurdu. Bu durum karsnda
Kabil: Ey Rab-bim! Eer hatam balamazsan, suum ok byk olacaktr. dedi.
Anlatldna gre, Kabil, kardei Hbil'i Hra da yokuunda ldrmtr. Bundan sonra Kabil
dadan inerek kz kardeinin elinden tutup Yemen topraklarnda bulunan Aden'e kamtr.
bn Abbs bu hususta unlar anlatyor :
Kabil, kardei Hbil'i ldrdkten sonra kz kardeinin sinden tutarak Nd (veya Bd) dandan
dz bir yere indi. dem (A.s.) ona dnerek : "Haydi git buradan! Dima sen korku ierisinde kalp
grdn kimselerden emin olmayacaksn" dedi. Bundan sonra Kabil, hangi evldnn yanndan
getiyse onun tarafndan taa tutuldu. Bu srada Kabil'in evldndan kr birisi kendi olu ile birlikte
Kabil'in yanndan geiyordu. Olu babasna : "ite bu adam senin baban Kabil'dir; ona ta at" dedi.
Bunun zerine m, babas Kabil'e bir ta att ve onu ldrd. Bu defa olu m babasna : "Sen
baban ldrdn" dedi. Olunun bu sz zerine m, vurduu bir tokatla olunu da ldrd. Bunun
zerine o : "Yazk oldu bana; bir ta attm babam ldrdm, bir tokat vurdum olumu ldrdm'"
dedi.
Kabil ldrld zaman yirmi yandayd; Kabil onu ldrd zaman ise yirmi be yanda
bulunuyordu.
el-Hasen'e gre, Allah (C.c.)'m Kur'n'da zikrettii ve haklarnda : Onlara dem'in iki olunun
gerek haberini oku (Mide, 27) buyurduu bu iki kii Hz. dem (A.s.)'in sulbnden gelen (ilk)
oullarndan deildir, bunlar sriloullarmdandr. Dier taraftan ilk defa len kimsenin de Hz. dem
(A.s.) olduu bilinmektedir.
Eb Ca'fer et-Taber bu hususta unlar sylyor :
Bana gre doru olan ise bu iki kiinin (Kabil ile Hbil'in) Hz. dem' in z oullarndan
olmalardr; nk sahih bir hadiste Hz. Peygamber (S.a.) : "Haksz yere ldrlen her kiiden
mutlaka dem'in ilk olunun (Kabil'in) zerine bir gnah pay yazlr; nk ilk defa ldrme iini
balatan odur." buyurmutur. te bundan anlalyor ki, Kur'n'da zikri geen dem'in iki olu onun
ilk ve z evld olan Kabil ile Kabildir. Ayrca srailoullrndan nce de dem'in oullar arasnda

ldrme hadisesinin varl bilinmektedir. Dier taraftan bu hadiste, dem'in ilk olunun ldrme
iini ihdas ettii de ifade edilmektedir. Hz. dem'den nce zrriye-tinden lenlerin bulunduuna bir
delil de u iki ayetin tefsirinde zikredilen rivayettir. Allah (C.c.) bu iki ayette yle buyurur : Sizi
bir candan (dem'den) yaratan, bundan da (gnl) kendisine snsn diye eini yapan O'dur. Vakta ki
o, eine yaklat da ei hafif bir yk yklendi (hamile kald) ve bir mddet bununla gidip geldi.
Nihayet (gebelii) arlamca ikisi (dem ile Havva) Rabblerine yle dua ettiler : "Eer bize
dzgn bir ocuk verirsen and olsun ki biz sana kredenlerden olacaz." Fakat Allah onlara dzgn
bir ocuk verince, kendilerine verdii bu ocuk hakknda O'na eler tutmaya baladlar. Onlar neyi e
tutuyorlarsa Allah (C.c.) onlardan mnezzeh ve ycedir. (Araf, 187,190).
bn Abbs, bn Cbeyr, es-Sdd ve dier alimler bu iki ayetin tefsirinde yle diyorlar :
Havva, dem (A.s.)'den meydana gelen ocuklarna ad olarak Abdullah, Abdurrahman gibi isimler
verirdi. Fakat bu adlardaki ocuklar yaamayp lrlerdi. Bu sralarda blis onlarn yanma gelerek :
"Eer o-cuklarnza bu isimlerden baka isimler verirseniz, onlar muhakkak yasarlar" dedi. Bundan
hemen sonra Havva douduu ocuunun adn Ab-dulhris koydu. Bu ad ayn zamanda blis'in de
adyd. te : "Sizi bir candan yaratan O'dur..." szleriyle balayan bu ayetler, bu hadiseyi anlatmak
zere indirilmilerdir. Ayrca bu ekildeki tefsir tarz merf olarak da rivayet edilmitir.
Ben diyorum ki:
Allah (C.c.)'m Hz. dem ile Havva'nn ocuklarn nceleri ldrmesi, Abdulhris adm verdikleri
ocuunu yaatmas onlar imtihan edip denemek iindir. Her ne kadar Allah, varldarm (durumlarn
ve niyetlerini) imtihan etmeden bilirse de, bu bilgiye savap ve kap terettp etmemektedir. (Yani
sevap ve azaba mstehak olmak iin varlklar (insanlar) Allah tarafndan dnyada mutlaka imtihan
edilirler).
Yine ilk defa lenin ve ldrenin Hz. dem'in z evldndan olduuna dair dier bir delil de
alimlerin Hz. Ali b. Eb Tlib'den naklettikleri u rivayettir :
Hbil, Kabil tarafndan ldrld zaman dem (A.s.) u mealdeki msralar ile balayan beyitler
sylemitir : "lkeler ve zerinde yaayanlar deiti, yer yz karanlk ve irkin bir manzara
arzediyor, renkli ve tatl olan her ey deiip bozuldu, gzel yzlerde nee ve sevin eseri kalmad.
Fars alimlerinden pek ou Keymers'in dem (A.s.) olduunu iddia ederler. Onlardan bazlar ise
Keymers'in dem (A.s.)'in sulbnden gelen z olu olup Havva'dan domu olduunu ileri srerler.
Keymers hakknda daha pek ok ileri srlen grler vardr; fakat bunlar burada anlatmak
kitabmzn hacmini kabartr, nk bizim asl maksadmz gemi hkmdarlar ve onlarn
dnemlerim anlatmaktr. Yoksa bir hkmdarn nesebi konusundaki ihtilflar zikretmek kitabmzn
yazl gayesine aykr der. ayet biz bir hkmdarn nesebi ile ilgili ihtilflardan bahsetmi isek,
bu sadece bilmeyenlere kar bu hkmdar iyice tantmak iindir.
Farsl alimlerin Keymers hakknda ileri srdkleri bu fikirler, Fars-l olmayan dier alimler
tarafndan kabul edilmemitir. Onlar, Keymers' in "dem" ismiyle anlmas hususunda Farsl
alimlerle hemfikir olmalarna ramen, onun ahs ve evsaf konusunda onlardan ayr dnmektedirAyrca onlar, Farsl alimlerin dem diye ileri srdkleri Keymers'in ise Hm (dorusu Gmir) b.
Yfes b. Nuh olduunu iddia etmektedirler.
Yine onlar Keymers hakknda unlar ileri srmektedirler :
Keymers, uzun mrl ve deerli bir zat olup dou tarafnda bulunan Taberistn'm dalk
blgelerinden Dnbvend'de yaam, burasn ve Fars' ele geirdikten sonra durumu daha da
glenmi, oullarna verdii bir emirle onlar Bbil'i, bir mddet sonra da btn iklimleri (lkeleri)

hkimiyetleri altna almlardr. Ayrca Keymers, ehirler ve kaleler yapm, kendisi iin atlar
edinmi ve silhlar hazrlamtr. Fakat o, saltanatnn sonuna doru cebbarlanp zalim kesilmi ve
kendisine "dem" adm takm, hatt : Kim beni bu addan baka bir isimle arrsa onu
ldrrm. diye tehdit etmitir. Keymers, otuz kadnla evlenmi ve bunlardan nesli oalmtr. O,
mrnn sonlarna doru doan olu Mri ile kz . Mriyne'yi ok beendii iin onlar dier
ocuklarna tercih edip ne geirmi ve kendisinden sonra gelen hkmdarlar bunlarn neslinden
tremilerdir.
Eb Ca'fer et-Taber bu konuda yle diyor :
Keymers'e dair haberleri burada zikretmemin sebebi, Keymers'in eitli milletlere mensup olan
alimlerin ittifakyla Acem olan Farslarm byk atas olarak kabul edilmesinden ileri gelmektedir.
Fakat onlar, yukarda bahsettiimiz zere, Keymers'in btn insanlarn atas olan Hz. dem (A.s.)
olup olmad hususunda farkl grler ileri srmlerdir. Bununla beraber Keymers'in kendisi ve
ocuklar tarafndan kurulan devletler, dou topraklarnda ve dalk ksmlarda, Hz. Osman b.
Affn'n halifelii dneminde Yezdecird b. ehriyr'n Merv'de ldrlmesine kadar kesiksiz olarak
muntazaman devan etmitir. Dier taraftan kinatn mrn ve gemiteki tarih hadiseleri Fars
hkmdarlarnn isimlerine (mrlerine) gre hesap etmek, dier milletlerin hkmdarlarnn
mrlerine gre hesap etmekten hem daha kolay ve hem de geree daha yakndr; nk Fars
devletleri dnda, demoullarmdan gelen milletler tarafndan kurulan hi bir devletin bir
hkmdardan dier bir hkmdara ard arkas kesilmeden muntazaman kesiksiz bir ekilde
devredildii bilinmemektedir.
Ben imdi, dem (A.s.)'in ve kendisinden sonra peygamber, hkmdar olan evldnn ve Farsllarm
atas olan Keymers'in mrleri hakknda bize kadar ulaan haberleri, yine Allah'n izniyle bu
peygamber ve hkmdarlarn, alimler arasnda ihtilafl olan durumlaryla ittifakl olan durumlarn ve
muayyen bir zamanda hkmdar olduu ittifakla kabul edilen her hangi bir hkmdarn durumunu
zikredeceim.
dem (A.s.), Allah'n kendisine bahettii dnya mlk yannda ayrca kendi ocuklar iin de
peygamber ve eli olarak gelmiti. Allah (C.c), dem (A.s.)'e yirmi bir sayfa indirmi ve o bu
sayfalan kendi eliyle yazmt. Bu sayfalar kendisine reten ise Cebrail (A.s.) idi.
Eb Zerr (R.a.)'in rivayet ettii bir hadiste Hz. Peygamber (S.a.) : Peygamberlerin says yz yirmi
drt bindir. buyurmutur. Eb Zerr (R.a.yin : Bunlarn ka tanesi eli (rasl)dir? sorusuna Hz.
Peygamber : Ho ve saylar byk bir grubu oluturmak zere yz on tanedir. buyurmutur.
Yine Eb Zerr'in : Bunlarn ilki kimdir? sorusuna Hz. peygamber : dem (A.s.)'dir. cevabn
vermitir. Eb Zerr'in : Ey Allah'n elisi! dem, eli ve peygamber midir? sorusuna ise Hz.
Peygamber : Evet o, eli ve peygamberdir. Allah onu kendi eliyle yaratt, ona kendi ruhundan fledi,
sonra da onu insan ekline soktu. karln vermitir.
Alal (C.c.) tarafndan dem (A.s.) zerine yirmi bir sayfa ierisinde indirilen eyler arasnda donruz
etinin, kan ve aenin haram olduunu bildiren hkmler ile alfebe (veya noktal harfler- hurf-
[20]
nceme) harfleri bulunmaktayd.
Hz. s (t)'n Doumu
Hz. dem (A.s.)'in zamanndaki hadiselerden biri de Hz. s'in dnya ya gelmesidir. Hz. (A.s.)
dnyaya geldii zaman dem (A.s.) yz yirmi yandayd; Hbil'in ldrlmesinin zerinden ise be

yl gemiti. Bir rivayete gre (A.s.) ikiz olarak deil, tek bana domutu. bn Ab-bs ise onun
ikiz olarak domu olduunu sylyor. kelimesi "Hibetul-. lal" yani 'Allah'n ba" olarak tefsir
edilmektedir; bunun manas ise Hbil'in yerine halef olmak demektir. Dier taraftan s (A.s.), Hz.
dem' in vasisi olarak onun yerini almtr. .
Hz. dem (A.s.),"lm vakti yaklanca olu s (A.s.)'i yanma ard ve ona vasiyyetini yapt.
Ayrca ona gece ve gndzn saatlerini, yaratklarn gnn her saatindeki ibadet keyfiyetlerini ve
ilerde meydana gelecek olan Nuh tufann retti. Hz. dem'den sonra riyaset s (A.s.)'e geti ve
Allah (C.c.) ona elli sayfa gnderdi. Bu gne kadar yaayp gelen demoullarmm btn nesepleri
s (A.s.)'e dayanmaktadr.
Keymers'in Hz. dem olduunu ileri sren Farsllar bu hususta unlar sylyorlar :
Keymers'in "Mn" adnda bir kz ile "M" adnda bir olu dnyaya gelmitir. Mi, kz kardei
Mn ile evlenmi ve bunlardan "Siy-mek" adl bir erkek ocuk ile "Siymi (veya Siyama?)"
adnda bir kz ocuu meydana gelmitir. Siymek ile Siymi'nin evlenmesinden Efreval (veya
Efravk), D aks (Ds?), Bevsb (Bersb), Ecreb ve Ur (Evr?) meydana gelmilerdir. Bu
ocuklarn hepsinin annesi ise babalar Siymek'in kz kardei ve M'mn kz olan Siymi'dir.
Yine Farsllarn anlattklarna gre, yer yz yedi iklime blnm, Bbil lkesi ve halkn karadan
ve denizden bu lkeye ulatklar yerler bir iklim saylmtr. Bu iklimde yaayanlar, Siymek'in olu
Efravl'in ocuklar ile onun neslinden gelen insanlardr. Siymek'in olu Efravl ile kz Efri
(Efr?)'nin evlenmesinden hkmdar olan Uhenc (Evhenc) = (Heveng) Pdd dnyaya gelmitir.
Uhen, byk babas Keymers'in yerine geerek hkmdar olmutur. Ayrca o, yedi iklimi idaresi
altna toplayan ilk kiidir. Uhen ile ilgili haberleri ileride anlatacaz.
Farsllardan bazlar, Uhec'in Hz. dem'in Havva'dan doan z olu olduunu sylerler.
bn el-Relb, yer yznde ilk nce hkmdar olan kiinin Uhank b. bir b. lh b. Erfahed b. Sn
b. Nuh olduunu ileri srdkten sonra unlar sylyor :
Farslarn iddialarna gre Uhank, Hz. Adem'den iki yz yl sonra hkmdar olmutur. Halbuki
Uhank Hz. Nuh (A.s.)'tan iki yz yl sonra hkmdar olmutur; nk Farslar, Hz. Nuh'tan ncekiler
hakknda bilgi sahibi deildirler.
Him b. el-Kelb'in bu konuda anlattklarnn hi bir mesnedi yoktur; nk Uhenc (Heveng)
Farsllarca ok iyi bilinmektedir. Ayn zamanda her millet kendi neseplerini ve aralarnda mehur
olan gnlerini (harpleri) bakalarndan daha iyi bilirler.
Farsl nesep alimlerinden biri, Uhenc Bdd'n Mehlil olduunu leri sryor. Ona gre Uhenc'in
babas Efravl'dir ve bu zat Mehlil'in babas olan Kaynn ile ayn kiidir. Kaynn'm babas olan
En da Siy-mek ile ayn kiidir. M ise En'un babas s (A.s.)'dir. Keymers de Hz. dem'in
kendisidir. Eer durum bu alimin iddia ettii gibi ise, Uhenc'in Hz. dem'in zamannda yaam bir
kii olduunda phe edilmemelidir, nk ilk semav kitaplarda zikredildiine gre, Berkl b. Mahvl b. Hanl b. Kayn b. dem'in kz Dne, olu Mehlil'i Hz. dem (A.s.) yz doksan be
yalarnda iken dourmutur. Hz. dem'in bin yl yaad kabul edildiine gre o, dem (A.s.)
ld zaman alt yz altm be yanda bulunuyordu.
Yine Farsllarn iddialarna gre, Uhenc krk yl hkmdarlk yapmtr. Eer durum Farsh nesep
aliminden aktardm gibi ise, Uhenc'in Hz. dem'in vefatndan iki yz yl sonra hkmdarlk
[21]
yaptna dir sylenen sz, gerei aksettirmekten uzak saymamak lazmdr.

Hz. dem (A.s.)'ii Vefat


Rivayet edildiine gre, Hz. dem (A.s.) lmnden nce on bir gn hasta yatm ve olu s (A.s.)'i
yanma arp vasiyetini yapm, onu yerine vasi tayin etmitir. Ayrca ondan, vasiyet yoluyla
kendisine rettii bilgileri Kabil ile onun evldndan gizli tutmasn istemitir, nk dem (A.s.)
bildiklerini yalnz Hbil'e tahsis edip rettii iin Kabil onu kskanp ldrmt. Bunun zerine
Hz. s ve oullar Hz. dem'in emrine uyarak bu bilgileri gizli tuttular. Bundan dolay Kabil ve
evld bu bilgilerden faydalanamadlar.
Eb Hreyre (R.a.)'nin rivayet ettii bir hadiste Hz. Peygamber (S.a.) yle buyurur : Allah (C.c.)
Hz. dem'i yaratt zaman ona : "Ey dem! u melek grubunun yanna git ve onlara, 'es-Selm
aleykm' diyerek selm ver." buyurdu. Hz. dem (A.s.) de onlarn yanma gelip selm verdi. Bunun
zerine onlar da : "Aleylte's-selm ve rahnetullal" diyerek karlk verdiler. Bundan sonra Hz.
dem Allah'n huzuruna dnd ve Allah (C.c.) ona : "te bu, hem senin ve hem de zrriyetinin kendi
aralarnda selamlama ekli olacaktr" buyurdu. Sonra Allah (C.c.) her iki elini (mecaz mnada
anlamak gerekir) yumarak ona : "Arzu ettiini se al." buyurdu, Hz. dem : "Geri O'nun her iki eli
de uurlu ve kutludur; fakat ben Rabb'inin san tercih edip beendim." dedi. Bunun zerine Allah
(C.c.) sa elini at; dem (A.s.) O'msn sa avucunun ierisinde kendisinin ve btn zrriyetinin
suretlerini grd. Burada zrriyetinden her bir kiinin eceli belirlenip yazlmt. dem (A.s.)'in
mr ise bin yl olarak yazlyd. Hz. dem, onlarn arasnda zerlerinde nurlar parlayan bir kitle
grd ve : "Ey Rabb'im! zerlerinde nurlar parlayan bu kiiler kimlerdir?" diye sordu. Allah (C.c.) :
"Onlar, kullarma gndereceim eli ve peygamberlerdir." buyurdu. Onlarn arasnda hepsinden daha
nurlu birisi vard ve mr krk yl olarak yazlmt. Allah (C.c.) Hz. dem'e bu nurlu kiinin Dvd
(A.s.) olduunu bildirdi. Bunun zerine Hz. dem : "Ey Rabb'im! Bu kij hepsinden daha nurlu
olduu halde ona krk yllk bir mr takdir edilip yazlm" dedi. Allah (C.c),: "Ona da bu kadar
mr yazdm" buyurdu. Hz. dem : "Ey Rabb'im! O'nun mrn uzatmak zere benim mrnden
altm yl eksilt" dedi. Hz, Peygamber (S.a.) szlerine u ekilde devam etti : "dem (A.s.) yer
yzne indirilince gnlerini saymaa balad. Ruhunu almak zere Azrail (Melek'1-mevt) yanma
geldiinde ona : "Ey lm melei Azrail! Acele ettin, daha benim altm yllk mrm var" dedi.
Azrail: "Sen Rabb'inden bu altm yllk mrnn olun Hz. Dvud (A.s.)'a verilmesini istemitin,
senin u anda mrn tkenmitir" dedi. Bunun zerine dem (A.s.) : "Ben byle bir ey yapmadm"
cevabn verdi. Hz. Peygamber (S.a.) szlerine devam ederek yle buyurdu : "dem (A.s.), verdii
sz unuttu, dolaysyla zrriyeti de verdii szleri unuttu; dem (A.s.) verdii sz inkar etti,
dolaysyla zrriyeti de verdikleri szleri inkr ettiler. te bu yzden Allah (C.c.) verilen szlerin
yazyla belgelendirilmesin! kaunlatrd ve ahit gsterilmesini emretti.
tbn Abbs (R.a.) rivayet ediyor ve yle diyor :
Bor yeti (Bakara, 282) indirildii zaman Hz. Peygamber (S.a.) yle buyurdular : "lk nce
(szn) inkr eden Hz. dem olmutur." (Peygamberimiz bu cmleyi defa tekrar etmilerdir).
Allah Hz. dem'i yaratt zaman onun arkasn (srtn) svazlayp kyamete kadar gelecek olan
zrriyetini ondan kard ve dem (A.s.)'e onlar arzedip gsterdi. Hz. dem onlarn arasndan
nurlu birisini grd ve : "Ey RabVim! Bu benim hangi olum?" dedi. Allah (C.c.) : "Olun Dvd
peygamberdir" dem (A.e.) : "mr ne kadardr?" dedi. Allah (C.c.) : "Altm yldr" buyurdu.
dem (A.s.) : "O'nun mrn artrman isterim" dedi. Bunun zerine Al-I-al (C.c.) : "Hayr! Ancak
sen kendi mrnden verirsen artrrm" buyurdu. dem (A.s.)'in mr hin yl olarak takdir edilmiti;

mrnden krk yln Hz. Davud'a balad. Allah (C.c.) tarafndan bu hususla gili hir belge
yazlp melekler ahit tutuldu. dem (A.s.)'in lm zaman yaklap melekler ruhunu almak iin
geldiklerinde, meleklere : "Benim daha krk yllk mrm var." dedi. Melekler de ona : "Sen. o krk
yl olun Dvud (A.s.)'e balamtn" dediler. dem (A.s.) : "Hayr! Ben byle hir sz vermedim
ve ona byle bir bata bulunmadm." karln verdi. Bunun zerine Allah (C.c.) daha nce
yazlm olan belgeyi dem (A.s.)'e ibraz edip gsterdi ve melekleri de ahit tuttu; bununla beraber
Allah, Hz. dem'in mrn bin, Dvud (A.s.)'un mrn de yz yl olarak tamamlad.
Sa'd b. Cubeyr'in de ierisinde bulunduu bir cemaatten bu rivayetin bir benzeri rivayet edilmitir.
bn Abbs, Hz. dem'in mrnn dokuz yz otuz alt yl olduunu sylyor. Tevrat ehli ise Hz.
dem'in mrnn dokuz yz otuz yl olduunu iddia ediyor.
Bu husustaki Rasulullal (S.a.)'m hadisleri ve alimlerin szleri bizim anlattklarmzdan ibarettir.
Bununla beraber insanlarn en bilgilisinin Ra-sulullab (S.a.) olduunu unutmamak gerekir.
Hz. dem'in kendi mrnden olu Dvd (A.s.)'a altm yl baladn bildiren Eb Hreyre'nin
rivayeti esas alnd takdirde, yukarda zikredilen iki hadisle Tevrat'ta geen Hz. dem'in dokuz yz
otuz yl yaad rivayeti arasnda fazla bir farkn bulunmad grlr. Belki de Allah (C.c.)
Tevrat'ta Hz. dem'in, olu Dvud (A.s.)'a balad ksm anmayarak yalnz onun eksilen yan
zikretmitir.
Yahya b. Ubbd'dan rivayette bulunan bn shk, Yahya'nn babas Abbd'm u szn aktaryor :
Bana gelen bir habere gre, Hz. dem ld zaman Allah tarafndan onun kefen ve hanutu (gzel
kokulu bir madde) cennetten gnderilmi, sonra kabir ve defin ileri iin melekler grevlendirilmi
ve onlar dem (A.s.)'i defnetmilerdir.
beyy b. Ka'b'm rivayet ettii bir hadiste Hz. Peygamber (S.a.) yle buyurur:
dem (A.s.)'in lmesi yaklanca Allah kendisine cennetten kefen ve hamit gnderdi. Havva
melekleri grnce onlarn arkasndan. dem (A.s,)7 in yanna girmek istedi. Bunun zerine Hz. dem
Havva'ya : "Rabbimin elileri (melekleri) ile beni kendi halime brak. Bama ne geldiyse hep senin
yznden geldi; ektiim mihnetlerin sebebi hep senin" dedi. dem (A.s.) lnce melekler onu sidirli
su ile tekli sayda (bir, , be gibi) olmak zere ykadlar, yine tekli sayda olmak zere elbiseye
sarp kefenlediler, sonra lahdine indirip defnettiler. Bundan sonra onlar : "te bu tarzda hareket
etmek dem (A.s.)'den sonra gelecek olan nesli iin bir snnet olsun" dediler.
bn Abbs anlatyor :
Adem (A.s.) lnce olu s (A.s.) Cebrail'e : "dem'in namazn kldr" dedi. Cebrail de ona :
"leri ge, babann namazn kldr, otuz defa tekbir al, bunun bei namaza aittir, geri kalan yirmi bei
ise dem'e ikram ve ihtiramdr" dedi.
Rivayet edildiine gre, dem (A.s.) Gru'1-kenz denilen Eb Kubeys dandaki bir maaraya
defnedilmitir. bn Abbs ise, Nuh (A.s.) gemiden ktktan sonra dem (A.s.)'i Beyt'l-ntakdis
(Kuds)'e defnetnitir, diyor.
Yukarda zikredildii zere, Hz. dem cuma gn vefat etmitir. Yine anlatldna gre, Havva
dem (A.s.)'den sonra bir yl yaam, sonra yukarda anlattm maarada einin yanma defnedilmi
ve Tufan'a kadar burada kalmtr. Daha sonra Nuh (A.s.) onlar yerlerinden karp bir tabuta
yerletirdikten sonra gemisine almtr. Yer yzndeki sular ekildikten sonra Tufan'dan nceki
yerlerine tekrar yerletirmitir.
Rivayete gre, Havva iplik eirmek, bez dokumak, hamur yourmak, ekmek yapmak gibi kadnlar
tarafndan yaplan btn ileri yapmtr.

Biz, buraya kadar dem (A.s.) ile dman blis'in durumlarn, onlarla ilgili haberleri, Hz. Adem'in
dman olan blis'in kibirlenip gururland, taknlk edip isyan ettii zaman Allah'n onu
huzurundan ve rahmetinden kovarak cezasn abuklatrdn ve kyamete kadar kendisine mhlet
verdiini, yapt hatdan ve verdii sz yerine getirmemekten dolay Hz. dem'in cezasn dnyada
iken abuklatrdn, fakat hatsndan tevbe edip ruc ettii iin onu rahmetiyle kuattn, anlatp
tamamladk. imdi de Allah'n izniyle dem (A.s.)'in iki olu Kabil ve s (A.s.)'e, bunlarn
[22]
ocuklar konusuna geebiliriz.
HZ. DEM'N OLU S (A.S.)
Daha nce Hz. s'in baz hllerini, babas dem (A.s.)'in yerine geip onun yolundan yrdn ve
babas Hz. dem'in vasisi olduunu, kendisine sahifeler indirildiini anlatmtk.
Rivayet edildiine gre, Mekke'de ikamet eden Hz. s lnceye kadar hac ve umre ile megul
olmutu. Kendisine ve babas Hz. dem'e indirilen sahifeleri bir araya getirip bu sahifelerdeki
emirlerle amel etmi, Ka'be'yi de ta ve amurdan ina etmiti,
Bizden nce gelen alimler (selef), Allah tarafndan imdiki Ka'be'nin yerinde dem (A.s.)'e tahsis
edilen 'Kubbe'nin Tufan hadisesine kadar yerinde kaldn, ancak Tufan'dan nce Allah'n bu
Kubbe'y ge kaldrdn sylyorlar.
Rivayete gre, s (A.s.) hastalannca olu En'a vasiyyetini yapm ve hemen sonra vefat etmitir.
Cesedi ise anne ve babasnn bulunduu Eb Kubeys dandaki maaraya defnedilmitir. Hz. s
doduu zaman dem (A.s.) iki yz otuz be yanda bulunuyordu. Yukarda da getii zere, bu
hususta baka rivayetler de vardr. Hz. s vefat ettii zaman dokuz yz on iki yandayd. En,
babas s (A.s.) ldkten sonra devletin idare ve siyasetinde, emri altnda bulunan tebeasm idarede
onun yolundan ayrlmad, idare ve siyasette de herhangi bir deiiklik yapmad. Tevrat ehline gre,
En yedi yz be (dorusu dokuz yz be) yl yaam ve En, babas s (A.s.) alt yz be yanda
iken dnyaya gelmitir.
bn Abbs bu hususta unlar sylyor :
s (A.s.)'in En'tan baka da pek ok ocuklar vard; s (A.s.), En'u kendisine vasi tayin etti.
Sonra En'tan doksan yanda iken s (A.s.)'in kz Nimet'ten yani kz kardei ile olan evliliinden
Kaynn ve bir bir ok ocuklar dnyaya geldi. En da olu Kaynn'i kendisine vasi tayin etti :
Kayn'm da Mehlil adnda bir olu ve daha pek ok ocuklar dnyaya geldi. Kaynn, olu
Mehlil'i kendine vasi tayin etti. Mehli'derj Yerd, yani Yrd ve pek ok ocuk dnyaya geldi.
Mehlil de olu Yrd' kendisine vasi seti. Yrd'dan Hanh, yani drs (A.s.) ile pek ok ocuk
dnyaya geldi. Yerd de olu drs (A.s.)'i kendine vasi tayin etti. Hanh' tan ise Metalah ve pek ok
ocuk meydana geldi ve olu Metalah' kendisine vasi yapt.
Tevrat'ta zikredildiine gre, Mehlil doduu zaman Hz. dem yz doksan be, Kaynn ise
yetmi yalarnda idi. Mehlil'in olu Yerd dnyaya geldii zaman dem (A.s.) drt yz altm
yandayd. Mehlil. babas (Kaynn'n) yolundan yrd; fakat bununla beraber bir takm hadiseler
[23]
onun zamannda ba gsterdi.
Hz. s (A.s.) ile Yerd'in Hkmranlklar Srasnda Meydana Gelen Hadiseler

Anlatldna gre, Kabil kardei Hbil'i ldrp "babas dem (A.s.)' in yanndan kap Yemen'e
geldii zaman blis yanma geldi ve ona : H-bil'in kurbannn kabul edilip ate tarafndan yaklmas,
onun atee sayg gsterip ona tapmasndan ileri gelmektedir. O hlde sen de hemen kendin ve
kendinden sonra gelecek olan neslin iin bir ategede yap. dedi. Bunun zerine Kabil bir ategede
yapt. Yer yznde ilk ategedeyi yapan atee tapan da Kabil oldu.
bn shk anlatyor :
Kayn, yani Kabil, dem (A.s.)'in kz ve kendi kz kardei Et (Es) ile evlenmi, bu evlilikten
Hanh adnda bir erkek ocuk ile Azb (And) adnda bir kz ocuu dnyaya gelmitir. Hanh da kz
kardei Azb ile evlenmi, bu evlilikten ise rd, Mahvl, Enl adlarnda erkek ocukla Mlis
adnda bir kz ocuu meydana gelmitir. Hanh'un olu En-il de kz kardei Mlis ile evlenmi ve
bu evlilikten Lmek adnda bir erkek ocuu dnyaya gelmitir. Lmek, biri Ad, dieri Sala
adlarnda iki kadnla evlendi. Ad'nn Lmek'ten Blis (Tlin), Tblin (Tbi) ve T-belkn
adlarnda erkek ocuu dnyaya geldi. Bunlardan Blis, ilk defa yer yznde kubbeli meskende
(veya adrda) oturan, mal mlk edinen kimse olmutur. Tblin de yer yznde ilk defa zil ve musik
aleti kullanan kimsedir. Tbelkn ise ilk defa yer yznde demir ve bakr istihsal edip ileyen kiidir.
Bunlardan doan ocuklar ise iri yar kimseler olup zalim, cebbar ve firavun kiiler olmulardr.
Sonra Kayn'm, yani Kabil'in nesli inkraza uram, gerisinde az miktarda bir nesil kendisini takip
etmistir. Hz. Adem'in btn zrriyetinin nesebleri karm ve aralarndaki nesep balar kopmu,
ancak s. (A.s.)'den gelen nesillerin nesepleri korunmu ve aralarndaki balar kopmamtr. Bu
gnk nesil, Hz. s'ten gelmektedir; hatt bu gnk btn insanlarn nesepleri dem(A.s.)'e deil,
Hz. s'e dayanmaktadr.
bn shk'm Kbi ve ocuklar konusunda anlattklar, benim burada, anlattklarmdan ibarettir.
bn shk'tan baka Tevrat ehli de bu konuda unlar sylyorlar : Kabil'in evldndan ilk nce
elence ve musik aletlerini icad edip kullanan kii Kabil'in Tbl (veya Kbl) adndaki oludur. O,
Mehlil b. Kaynn'm zamannda ney, tanbur, davul, ut gibi musik aletleri icat etmi ve bunlar
kullanmtr.
Bundan sonra Kbrin ocuklar elenceye daldlar; hatta dalk blgede yaamakta olan Hz. s'in
evldndan yz kadar kimse bu haberi alr almaz atalarnn tavsiyelerine kulak asmadan onlarn
yanma gitmee kalktlar. Bu durumu renen Yerd, tte bulunarak onlarn gitmelerini nlemee
altysa da onlar onun bu tn kabul etmediler. Nihayet Kabil'in ocuklarnn yanlarna gelen bu
kiiler, onlarn elencelerini grnce arp kaldlar; geri dnmek istediklerinde atalarnn
kendilerine yapm olduu beddualar, onlarn dnmesine engel oldu. Dalk blgede kalp da
kalplerinde phe ve sapklk bulunan kimseler, onlarn orasn beenip ho grdklerinden dalk
blgeye dnmediklerini sandlar ve gizlice dalk blgeden inmee baladlar. Neticede onlarn
elencelerini gren bu kimseler, bundan holandklar; hatt koarak yanlarna gelen ve kendileriyle
beraber olan Kabil'in evldndan bulunan kadnlarla anlatlar. Bylece taknla daldlar,
kendilerini ki ve fuhua kaptrdlar.
Tevrat ehlinin bu szleri pek yabana atlacak cinsten deildir; nk bn Abbs ve benzeri
ahsiyetlerin ^ierisinde bulunduu gemi msl-man alimlerden teekkl eden bir gruptan buna
yakn rivayetler nakledilmitir. Fakat onlar, bu hadiselerin Hz. dem (A.s.) ile Hz. Nuh'un
arasndaki devirlerde getiini sylemelerine ramen, kimin saltanat ve hkmranl dneminde
meydana geldiini aklamamlardr. Aralarnda ok az bir fark bulunmakla beraber, bu rivayetin bir
benzerini de Hakem b. Uteybe babasndan rivayet etmitir. Dorusunu ise en iyi bilen Allah (C.c.)'tir.

Farsl nesep alimlerine gelince, ben, onlarn Mehlil b. Kaynn hakknda sylediklerini ve Mehlil'in
yedi iklime hakim olan Uhenc'n ta kendisi olduunu yukarda anlattm ve Farsl alimlere muhalif
olanlarn grne de izah edip akladm.
Him b. el-Kelb bu hususta unlar sylyor :
lk nce yer yznde bina yapan, madenler karan ve zamannn insanlarna mescitler yapmalarn
emreden Mehlil'dir. Yine o, yer yznde ilk iki ehri kurmutur. Bu ehirlerden birisi Irak'ta bulunan
Bbil, dieri ise Hzistan'da bulunan Ss ehirleridir. Mehlil'in hkmranl ise krk yl
srmtr.
Him b. el-Kelb'den bakalar ise bu konuda unlar sylyorlar :
Yer yznde ilk defa demir istihsal eden ve bundan zanaatta kullan-mak zere aletler yapan, sular
faydalanlacak.yerlere aktmay plnlayan, nalk ziraate ve almaa tevik eden, zararl hayvanlar
ldrp onlarn derilerinden elbise ve yataklar yaplmasn emreden, sr, koyun ve vah hayvanlar
kesip etlerini yemeklerini isteyen ilk kii Mehlil'dir. Rey ehrini de o ina etmitir.
Rvlerin anlattklarna gre, Dnbvend'de Keymers'n yerleip iskn ettii ehir hari, yer
yznde ilk ina edilen ehir Rey'dir. Yine rvlerin anlattklarna gre, ilk nce hkmler ve
kanunlar fhudd) koyan odur. Bu sebebten o "pdd" lakabn almtr. Farsa olan bu kelimenin
manas "adaletle ilk hkmeden kimse" demektir. P ve dd kelimelerinden mrekkep olan bu
kelimenin birinci cz' olan "p" ilk, dier cz' olan "dd" adaletli hareket etmek ve hkm vermek
manalarna gelir. lk defa cariyeler edinip hizmetinde altran ve aalar kesip binalarda kullanan
kii yine odur.
Ravilerin anlattna gre, Hind lkesine inen Mehlil beldeleri dolap eline geirdikten sonra
bana ta giymi, blis'i ve ordusunu malup ederek onlarn insanlarn, insanlarn arasna
karmalarn nlemi, bu hususta onlar tehdit etmi, onlarn asi ve azgnlarn da ldrmtr. Bunun
zerine onlar, korkularndan dalara ve llere kamlar, fakat onun lmnden sonra tekrar geri
dnmlerdir.
Rivayete gre Mehlil (Uhenc), erli kt insanlara "eytan" adm vermi ve onlar hizmetinde
kullanm, btn iklimlere (lkelere) hakim olmutur. Uhenc, yani Mehlil'in doumu ile
[24]
Keymers'n lm arasnda iki yz yirmi yllk bir fark vardr.
YERD
Mehlil'in olu olan bu zata "Yrd" de denir. Onun annesi ise Berkl b. Mahvl b. Hanh b. Kayn b.
dem'in kz Semn'dir. Mehlil kendi teyzesi olan Sem'an ile evlenmi ve ondan Yerd adndaki olu
dnyaya gelmitir. Yerd, doduu zaman dem (A.s.) drt yz altm yanda bulunuyordu; putlar
onun zamannda yaplm ve slm'dan kanlar da yine omm zamannda kmt.
bn shk'm anlattna baklacak olursa, Yerd yz altm iki yanda iken Dermesl b. Mahvl b.
Hanh b. dem'in kz Berket (veya Berken?) ile evlenmi, bu evlilikten onun Hanh adndaki olu,
yani Hz. drs (A.s.) dnyaya gelmitir. Hanh, dem (A.s.)'in oullarndan kendisine ilk defa
peygamberlik verilen ve kalemle yaz yazan kiidir. Yine o, ilm-i ncm (astroloji) ve hesap lmiyle
ilk uraan kimse olmutur. Yunan filozoflarnn katnda byk bir itibara sahip olan Hanh'a onlar,
Filozof Hirmis (Hrmz) adn vermilerdir.
Yerd, olu drs (A.s.)'in doumundan sonra sekiz yz yl yaam, bir ok erkek ve kz ocuklar

olmu, dokuz yz altm iki yl yaamtr.


Rivayete gre, Hz. drs (A.s.)'a otuz sahife indirilmitir. Allah yolunda ilk cihad yapan, kuma biip
elbise diken ve Kabil'in ocuklarn esir alp onlar kle olarak kullanan ilk kii yine Hz. drs'tir.
Atalarnn Yerd'p Hz. drs'i kendisine vasi tayin etmesini tavsiye etmeleri ve bu tavsiyeyi kendi
aralarnda mteselsien srdrmeleri zerine Hz. drs (A.s.) babas Yerd'in vasisi oldu.
Hz. drs (A.s.) yz sekiz yanda iken dem (A.s.) vefat etmitir. drs (A.s.) kavmini hakka davet
etmi, vaaz ve nasihatte bulunmu, onlara Allah'a itaat etmelerini, eytana kar gelmelerini ve
Kabil'in ocuklaryla mnasebetlerde bulunmamalarn emretmi, fakat onlar onun bu szlerine kulak
asmamlardr.
Yine tbn shk'n Tevrat'tan naklettiine gre, Allah (C.c.) Hz. d-rs'i yz altm be yanda iken
kendi katma kaldrd. Bu srada babas Yerd be yz yirmi yedi yanda bulunuyordu. Hz. drs'in
kaldrlmasndan sonra Yerd, drt yz otuz be yl daha yaad ve dokuz yz altm iki yanda iken
vefat etti.
Hz. Peygamber (S.a.) Eb Zerr (R.a.)'e hitaben : Ey Eb Zerr! Drt eli (peygamber) Sryn'dir.
Bunlar, dem, s, Nh ve Hanh (Hz. d-rs)'tir. Kalemle ilk yaz yazan Hanh'tur. Allah (C.c),
Hanh'a otuz sahi fe gndermitir. buyurdular.
Rivayet edildiine gre, Allah Hz. dris'i zamanndaki btn yer yz halkna eli olarak gndermi,
gemi insanlarn bilgilerini onun ahsnda toplam ve buna ilve olarak otuz sahife gndermitir.
Raverden bazlar, Bveresb'in Hz. drs'in zamannda hkmdarlk yaptn, Hz. dem'in
[25]
szlerinden bazsn iitmi olup bunu sihir olarak kullandn, sylerler.
TAHMURIS'IN HKMDARLII
Farshlarm iddiasna gre, Uhenc'in vefatndan sonra Tahmris b. Vvencihan b. Habaydd b. Uhenc
(Heveng) hkmdar olmutur. Vven-cihn'm mnas, yer yznn hayrls demektir. Onun nesebi
hakknda daha baka rivayetler de vardr.
Yine Farshlarm iddialarna gre, Tahmris, yedi iklime hakim olmu ve basma tac giymitir. O
tebeasma efkatli davranm, tebeas da onun idaresinden memnun kalmtr. Ayrca o, Fars lkesinde
Sbr ehrini ina etmi ve buraya yerlemitir. Sonra da lkeleri dolamtr. Yine o, srayp
bls'in zerine binmi ve onun srtnda yer yznn uzak ve yakn yerlerini dolam, sonra onu ve
onun azgn yardmclarn korkutup onlarn dalmalarn salamtr. Elbise ve yatak iin yn ve kl
kullanan ilk kii odur. Hkmdarlar iin zinet ve ss olmak zere at, katr ve merkep kullanan ilk kii
yine odur. Hayvanlar ve dier eyleri korumak zere kpek beslenmesini, av iin doan ve ahin gibi
kularn edinilmesini emreden odur. Yine o, Faray yaz olarak kullanmtr. Bveresb, onun
hkmdarlnn ilk ylnda ortaya km ve halk Sbiilie davet etmitir.
Eb Ca'fer et-Taber ve dier alimler, Tahmris'in bls'in srtna binerek onun zerinde dolatn
sylyorlar. Biz, burada onlarn sylediklerini naklettik, vebal kendilerinindir.
bn el-Kelb bu konuda unlar sylyor :
Yer yznde ilk Bbil hkmdar Tahmris'tir. Allah'a kar itaatli bir kimse olan Tahmris'in
hkmdarl krk yl srmtr. Farsa ile ilk yaz yazan odur. Onun hkmdarl dneminde
putlara taplm ve lk defa oru onun zamannda tannp bilinmitir. Orucun tannmas ise yle
olmutur : Bir grup fakir kimse yiyecek bulamadklar iin gndzleri bir ey yememiler; geceleri
ise lmeyecek kadar yemiler. Sonra bu hareketleriyle Allah'a yaklatklarna inanmlar. te bunun

zerine ilh seriatler oru ibdetini getirmitir.

[26]

HANH (HZ.DRS) (A.S.)


Sonra Yerd'in olu Hanh, altm be yanda iken Bvl b. Mahvl b. Hanh b. Kayn b. dem'in kz
Hedne - ona Ezne de denir - ile evlenmi, bu evlilikten Metalah adnda bir olu dnyaya
gelmitir. Metalah doduktan sonra Hanh (drs) yz yl daha yaam, sonra Alah'n katma
kaldrlmtr. Hanh henz Allah katma kaldrlmazdan nce olu Metalah' Allah'n emrini yerine
getirmek ve ocuklarnn durumu ile ilgilenmek zere onu kendisine halef seti, onu ve ailesini vasi
tayin etti; ayrca onlara, yaknda Allah'n Kabil'in ocuklarn ve onlarla mnasebet kuranlar
cezalandrp azaba arptracan bildirdi ve ailesini onlarla dp kalkmaktan menetti. Cihadda
babas Hanh'un yolunu tutan Metalah ilk defa ata binen kii olmutur. Bundan sonra Metalah yz
otuz yedi yanda iken Azzl b. Enl b. Hanh b. Kayn'n kz Arb ile evlendi, bu evlilikten
"Lemek" adnda bir olu dnyaya geldi. Lemek doduktan sonra Metalah yedi yz yl daha yaad
ve pek ok kz ve erkek ocuklar oldu. Metalah'n btn mr dokuz yz yirmi yedi yl srd ve
ld; yerine ise olu Lemek'i vasi tayin etti. Lemek ise kavmine tler verdi ve onlar Kabil'in
ocuklaryla dp kalkmaktan menetti; fakat onlar, Lemek'in szlerini dinlemediler; dalk blgede
yaayan bu kimseler topluca bulunduklar yerden inip Kabil'in ocuklar arasna katldlar.
Rivayet edildiine gre, Metalah'n Lemek'ten baka "Sb" adnda bir olu daha vard. Sabiler bu
ad ondan almlardr.
Metalah'n olu Lemek, Berkil b. Mahvl b. Hanh b. Kayn'n kz Kn (Fin?) ile yz seksen
yedi yanda iken evlendi, bu evlilikten ayn zamanda bir peygamber olan Hz. Nh (A.s.) dnyaya
geldi. Hz. Nuh'un domundan sonra babas Lemek be yz doksan be yl daha yaad, bir ok erkek
ve kz evld dnyaya geldikten sonra ld. Lemek'in olu Hz. Nh ise be yz yanda iken Berkl
b. Mahvl b. Hanh b. Kayn'n kz Azre ile evlendi; bu evlilikten Hz. Nh (A.s.)'un Sm, Hm ve
Yfes adlarnda olu dnyaya geldi. Nh (A.s.) ise Hz. dem'in lmnden yz yirmi alt yl
sonra dnyaya geldi. Hz. Nh (A.s.) bydkten sonra babas Lemek ona : Bu dada bizden baka
kimsenin kalmadn rendin. Sakn yalnzlk hissetme ve bu hatal mmetin yolundan gitme. dedi.
Hz. Nh durmadan kavmini hakka davet edip onlara tler verdiyse de onlar onu alaya alp
istihzalarna devam ettiler.
Rivayet edildiine gre, Hz. Nh hkmdar Bveresb'in zamannda yaam, onun tebeas olan halk
Nh (A.s.)'un kavmi olmu ve onlar dokuz yz elli sene Allah'n yoluna davet etmi, fakat yeni gelen
her nesil, kfr yolunda tek bir millet halinde kendilerinden nce gelen nesli takip etmi, neticede
onlarn zerine Allah azabn indirmitir.
bn Abbs'tan rivayette bulunan Eb Salih'ten naklen bn el-Keb bu hususta yle diyor :
Lemek'in Nh adnda bir olu oldu ve Nh (A.s.) doduu zaman Lemek seksen iki yandayd. O
zaman halk ktlkten menedecek hibir kimse yoktu. Bunun zerine Allah (C.c), drt yz seksen
yanda iken Hz. Nh (A.s.)'u onlara peygamber olarak gnderdi. O, kavmini yz yirmi yl hakka
davet etti. Sonra Allah ona bir gemi yapmasn emretti. O da bir gemi yapt ve alt yz yanda iken
gemisine bindi. Nuh Tufan'mda boulanlar bouldu ve bu hadiseden sonra Hz. Nh (A.s.) yz elli
yl daha yaad.
lk gelen alimlerden bir grubun rivayetine gre, Hz. dem ile Hz. Nh' un arasndan on asrlk bir

zaman gemi ve bu asrlar iinde yaayanlarn hepsi de hak yolda bulunmulardr. Allah'a kar
isyan ve kfr devri ise Hz. Nuh'un peygamber olarak kavmine gnderildii ada balamtr. Allah
(C.c.) tarafndan kavmine eli olarak gnderilen Hz. Nh ise tevhide davet edici ve uyarc olarak
[27]
gnderilen ilk peygamberdir. Bu gr, ayn zamanda bn Abbs ile Katde'nn de grdr.
CEMSID'N HKMDARLII
Farsl alimler, Tahmris'ten sonra Cemd'in hkmdar olduunu sylerler. Onlara gre, cem "ay,"
d "u, ziya" demektir. Cemd ok gzel olduu iin kendisine bu lakab vermilerdir. Tahmris'in
kardei olan Cemd'in asl ad ise Cem b. Vvenchan'dr.
Bir rivayete gre Cemd, yedi iklime hakim olmu, buralarda bulunan insan ve cinleri itaati altna
alm ve bana ta giymitir. O, hkmdarlnn birinci yln tamamladktan sonra ellinci ylma
kadar demirden kllar, zrhlar, silahlar ve san'at aletleri yaplmasn, ellinci ylndan yznc ylma
kadar ise ibriim elde edilip eirilmesini, pamuk, keten ve eirilip dokunmas mmkn olan her eyin
elde edilmesini ve bunlarn trl renklere boyanarak giyilmelerini emretmitir.
Cemd, hkmdarlnn yznc yl ile yz ellinci yllar arasndaki zaman ierisinde halk asker,
alimler, ktipler ve san'atkarlar, renberler olmak zere drt tabakaya ayrm ve halktan bir de
hizmeti snf edinmitir. Ayrca o, tekil ettii bu snflar iin husus mhrler yaptrm, sava
mhrnn zerine : "dareli davran ve yumuak muamele", vergi mhrnn zerine : "Adalet ve
bayndrlk", posta ve haberleme mhrnn zerine : "Doruluk ve emanet", mahkeme mhrnn
zerine : "Siyaset ve haklnn hakkm korumak" cmlelerini yazdrmtr. Bu mhrlerin bu ekildeki
kullanma det ve gelenei slmiyet gelip bunlar kaldrmasna kadar devam etmitir.
Yine Cemd, saltanatnn yz ellinci ylndan iki yz ellinci ylma kadar eytanlar ile savam, galip
gelerek onlar perian etmi ve onlar (Allah tarafndan) onun emrine verilmilerdir. Cemd,
saltanatnn iki yz elli ile yz on alt yllar arasnda, emrindeki eytanlar dalardaki ta ve
kayalar krdrmak, yumuak ta, kire ve al elde etmek, bunlar-ile binalar ve hamamlar ina etmek,
denizlerden ve dalk ksmlardan nakliyat yapmak, madenler, altn, gm ve eriyen dier maden
maddeler elde etmek, eitli kokular ve ilalar yapmak iin grevlendirmitir. Bundan sonra
Cemd'in emri zerine kendisi iin camdan bir araba yaplm, eytanlar kotuu bu arabaya binerek
havaya ykselmi ve bir gn iinde Dnbvend'den Bbil'e gelmitir. Onun Bbil'e geldii bu gn ise
yln ilk aynn ilk gn (Nevrz)dr. Halk o gn ve ondan sonra gelen be gn bayram
edinmilerdir.
Cemd, altnc gn bir beyanname yaynlayarak, tebeasm Allah'n honud olaca bir tarzda idare
ettii iin kendisine bir mkfat olarak Allah tarafndan tebeasmm scak ve soukluktan,
hastalklardan, ihtiyarlk ve kskanlktan korunacan halkna bildirmitir. Bunun bir neticesi olarak
halk, yz on alt yllk bir zamandan sonra yz yl daha yuks-rda zikredilen hllerden azade
olarak yaamlardr.
Bundan sonra Cemd, Dicle zerine bir kpr ina etmi ve bu kpr skender tarafndan yklmcaya
kadar uztm sre ayakta kalmtr. Kendisinden sonra gelen kral ve hkmdarlar ise ayn ekilde
kprler yapmak istemiler; fakat aciz kaldklar iin aatan kprler yapmak yolunu semilerdir.
Cemd, Allah'n kendisine vermi olduu nimetleri hie sayarak inkr etmi, insanlar, cinleri ve
eytanlar bir araya toplayp onlara, kendilerinin sahibi olduunu, hastalklardan, lm ve

ihtiyarlktan onlar kendi kuvvetiyle koruduunu bildirmi, azgnln srdrmeye devam etmi ve
halkndan hi bir kimse ona cevap vermemi, onun ierisinde bulunduu bu durum eref ve vakarn
kaybettirmi, neticede Allah tarafndan idare ve ilerini yrtmekle grevli olan melekler de
kendisinden uzaklamlardr.
"Dahhk" ismiyle bilinen Biveresb onun bu durumunu renir renmez hemen paralamak zere
Cemd'in zerine yrd, fakat o kap kurtuldu. Ancak bundan sonra bir frsatn bulan Bveresb
onu ele geirdi ve barsaklarm karp kendisini testere ile ikiye bld.
Bir rivayete gre, Cem ilhlk iddiasnda bulunmu, kardei sgatur (sfatur?) onu ldrmek zere
zerine yrm, fakat Cem izini kaybettirip yz yl kadar saklanm, neticede gizliliim srdrd
bir srada Bveresb zerine yrm ve onu malp ederek mlkn elinden almtr.
Rivayete gre, Cem'in hkmdarl yedi yz on alt yl, drt ay srmtr.
Yukarda getii zere, bir takm Acem hurafelerinden ibaret olan, duyulmas kulaklara ho
gelmeyen, tabiat ve akllar tarafndan reddedilen bir takm eylerin bulunmasndan dolay Cem ile
alkal haberleri buraya almamaa karar vermi iken biz yine de onunla ilgili haberleri ve hadiseleri
bu ksmda tam olarak vermee altk. Byle yapmamzn sebebi ise Acemlerin cahilliklerini ortaya
koymaktr; nk onlar, ou zaman Araplar cehaletle sulayp ayplarlar; halbuki Araplar hurafe
hususunda onlarn ulat bu noktaya hibir zaman gelmemilerdir. Eer biz Cem ile ilgili bu ksm
buraya almam olsaydk, Acemlerin haberlerine dair zikretmek istediimiz bir ksm eyleri terk
[28]
etmi olacaktk.
HZ. NH (A.S.)'UN ZAMANINDA MEYDANA GELEN HADSELER
Hz. Nuh'un peygamber olarak gnderildii kavmin diyaneti hakknda alimler farkl grler ortaya
atmlardr. Baz alimler, bu kavmin kfr, fuhiyat, iki imek ve elencelere dalarak Allah'a
itaatten yz evirmek gibi Allah'n holanmad bu irkin ilerle megul olduklarn sylemiler;
dier bir ksm alimler de bu kavmin Bversb'a itaat eden insanlar olduklarn ifade etmilerdir.
Bveresb, Sbilik mezhebini ilk defa ortaya koyan kii olmu ve Hz. Nuh'un peygamber olarak
gnderildii kavim de ona tabi olmulardr. Biz, Bveresb ile ilgili haberleri yaknda leride
bahsedeceiz.
Allah'n kitab Kur' ise onlarn putperest bir kavim, olduklarn sylyor ve bir yette: (Onlar
halka) : 'Salan tapchkanmzi brakmayn. Hele Ved'cen, Suv'dan, Yes'tan, Ye'k'ta ve Nesr'den
asla vaz gemeyin' dediler. Onlar bylece pek ok kimseleri saptrp batan kardlar. (Nh, 23,24)
buyurulur.
Bana gre bu gr arasnda tenakuz yoktur, nk hakknda pheye mahal bulunma}'an en doru
gr Kur'n- Kerm'n de beyan ettii zere bu kavmin putseperst olmasdr. Ayn zamanda puta
tapan bu kavim, Sbilerin bir kolunu tekil etmektedir. Sbilik mezhebinin esas ise ruhanlere
ibadet etmekten ibarettir. Bu ruhanler de meleklerdir. Onlarn meleklere ibadet etmelerinin sebebi
ise onlarn kendilerini Allah'a yaklatracaklar inancndan kaynaklanmaktadr. Aslnda Sbiler,
kinatn bir yaratcsnn bulunduunu ve O'nun kudret ve hikmet sfatlarna sahip mukaddes bir varlk
olduunu itiraf ederler; bununla birlikte: "Bize den grev O'nun celal ve azametini kavramaktaki
aczimizi bilmek, O'na yaka-trc vastalar olan ruhanlerin aracl ile O'na yaklamaa almak
olmaldr," derler. Ruhanleri gzle gremedikleri iin de, kinat idare ettiklerine inandklar byk
varlklar (heykil), yni yedi gezegenden ibaret plan yldzlar vastasyla ruhanlere yaklamaa

alrlar.
Sbilerden "Eshbu'l-ehs" denilen bir grup, bu byk varlklarn, yni yedi gezegenin doup
battklarn, gece grnp gndzn grnmediklerini dnerek gzlerinin nnde devaml
bulunmak zere putlar ihdas etmilerdir. Onlarn bundan maksad, putlar vastasyla "heykil"
denilen yedi gezegene, bunlarla ruhanlere, ruhanler ile de kinatn yaratcsna tevessl edip
yaklamaa almakt. te bu tarz bir dnceden yer yznde ilk defa putlar ortaya kmtr.
Yakn zamana, yni slmiyetten biraz ncesine kadar Araplarn ara-smda da bu itikad taayanlar
vard. Bu hususla, ilgili olarak bir ayette .; (Onlar derler ki) : Biz, bunlara (putlara) ancak bizi
Allah'a daha fazla yaklatrsnlar diye tapyoruz. (Zmer, 3) buyurulur. Neticede putlara tapmaktan
Sbilik, kfr, hayaszlklar ve dier .gnah eitleri meydana gelmitir.
Hz. Nuh'un kavmi kfr ve isyanlarnda direnince, Allah (C.c.), kendilerini azabndan sakndrmak,
tevbeye, hakka dnmee ve Allah'n emirlerini yerine getirmee davet etmek zere Hz. Nh (A.s.)'u
elli yanda iken onlara peygamber gnderdi ve Hz. Nh kavminin arasnda dokuz yz elli yl kald.
Avn b. Eb Seddd'a gre, Hz. Nh peygamber olarak gnderildii zaman yz elli yasaldayd ve o
kavminin arasnda dokuz yz elli yl kalm, bundan sonra da yz elli yl daha yaamtr.
Yukarda getii zere, bu konuda baka rivayetler de vardr.
b shk ve dier alimler bu konuda yle diyorlar :
Hz. Nuh'un kavmi kendisinin zerine ullanr, boazn skar ve ba-yltmcaya kadar onu dverlerdi.
Nh (A.s.) kendine gelince : "Ey Rabb'im! Beni ve kavmimi affet, bala; zira onlar bilmiyorlar"
derdi. Nihayet onlar isyanlarna devam ettiler, gittike de hatalar oald ve bu durum hem Nh
(A.s.), hem de kavmi iin ok uzun srd; gn getike Hz. Nuh'un onlar tarafndan ektii skntlar
daha da artt, hatt o, bir nesil gelip getike daha sonra gelecek olan neslin iman etmesini bekledi;
fakat ne yazk ki sonra gelen nesil ncekinden daha beter kyordu. Bu arada onlardan birisi : "Bu
adam bizim atalarmzla birlikte yaad, o zaman da imdiki gibi mecnundu, atalarmz onun hi bir
szn kabul etmediler." dedi. Hz. Nh kavmi tarafndan dvlr, bir beze sarlarak evine atlrd.
Onu ld sanrlard. Nh (A.s.) kendine gelince gusleder ve kavminin arasna karak onlar Allah'a
imana davet ederdi. Durumun uzadn ve her gelen neslin atalarndan daha fena olduklarn gren
Hz. Nh ellerini kaldrp : "Ey Rabb'im! Kullarnn bana yaptklarn gryorsun. Eer senin bunlara
bir ihtiyacn varsa onlar doru yola ilet, ayet onlara ihtivacm yoksa, onlar hakknda hkmn
vermen iin bana frsat ver." diye dua etti. Bunun zerine Allah (C.c.) vahiy yoluyla Hz. Nuh'a ;
"nananlar hari, dierleri inanmayacaktr." buyurdu. Nihayet kavminin imanndan midini kesen Nh
(A.s.) onlarn aleyhine bedduada bulundu. Allah (C.c), onun bedduasn u ayetlerle bize haber
veriyor : Ey Rabb'im! Yer yznde kfirlerden yurt tutan hi bir kimse brakma! nk sen onlar
brakrsan (mmin) kullarn yoldan karrlar, onlar kafir ve fcirden baka da evld dourmazlar.
Ey Rabb'im! Beni, anam, babam, iman etmi olarak evime giren kimseleri, erkek mminleri ve kadn
mminleri sen mafiret ef; zalimlerin helakinden baka bir eylerini de artrma. (Nh, 26-28).
Hz. Nh, kavmini Allah'a ikyet edip onlara kar yardm isteyince kendisine Allah tarafndan :
(Ey Nh!) Bizim nazaretimiz ve vahyimizle gemi yap. Zalimler hakknda bana bir ey syleme;
nk onlar suda boulacaklardr. (Hd, 37) buyuruldu. Bunun zerine Nh (A.s.) gemi yapmaa
yneldi, dine davet iini durdurup aa, demir, zift gibi gemi iin gerekli olan eyleri hazrlamaa
balad. Bu arada Hz. Nh geminin inas ile megul olurken yanndan gelip geen kavmi onu alaya
alyordu. Bir ayette bildirildii zere Nh (A.s.) da onlara: ...Eer bizimle elenirseniz biz de
sizinle, bu elendiiniz gibi eleneceiz. Artk kendisim rsvay edecek olan azabn kime gelip

atacam, dimi azabn da kimin bana ' geleceini ileride bileceksiniz. (Hd, 38-39) tarznda
karlk veriyordu. Bu arada kavmi de ona! 'Ey Nh! Peygamberlikten sonra imdi de marangoz oldun'
diyerek alay ettiler. Nihayet Allah (C.c.) onlarn kadnlarn ksr hle getirdi, bu yzden onlar ocuk
yapamaz oldular. Hz. Nh gemisini sc (Hindistan'da yetien bir aa) aacndan yapp tamamlad ve
Allah'n emriyle uzunluunu seksen, geniliini elli, yksekliini ise otuz arn yapt.
Katde, bu geminin uzunluunun yz, geniliinin elli, yksekliinin ise otuz arn olduunu
sylyor.
el-Hasen ise geminin uzunluunun bin iki yz, geniliinin ise alt yz arn olduunu ileri sryor;
fakat iin dorusunu Allah bilir.
Ayrca Allah Nh (AVs.)'a gemisini st, alt ve orta olmak zere katl yapmasn emretti ve o da bu
emre uygun olarak hareket edip katl yapp tamamlad ve gemiyi hazr hle getirdi.
Allah, Hz. Nuh'a vermi olduu bir sz zerine : Nihayet emrimiz gelip de frn kaynad zaman
(Nuh'a) dedik ki: "Her birinden (her eit hayvandan erkek ve dii olmak zere) ikier ift ile
aleyhinde sz geen (helakleri takdir edilen) kimselerden gayri aileni ve iman edenleri gemiye
ykle." Zaten onunla beraber iman edenler de pek azd. (Hd, 40) buyurdu. Allah (C.c.) bu frn
kendisiyle peygamberi olan Nh (A.s.) arasnda bir almet klmt.
Rivayet edildiine gre, bu frn (tennr) Havva'nn sahip olduu bir tatan ibaretti. bn Abbs'a gre
ise bu frn Hindistan topraklarnda bulunuyordu. Mcid ve e-a'bi ise bu frnn Kfe
topraklarnda bulunduunu, frnda suyun kaynadn gren einin bunu Nh (A.s.)'a haber verdiini
sylyorlar.
Ayrca Allah'n emriyle Ka'be Cebrail (A.s.) tarafndan drdnc kat ge kaldrld. Yukarda da
bahsi getii zere, Ka'be cennet yakutundan yaplmt. "el-Haceru'1-esved" denilen ta da yine
Cebrail (A.s.) tarafndan Eb Kubeys dann bir yerine gizlice braklmt. Hz. brahim (A.s.)
Ka'be'yi yeniden ina edip bu ta yerine yerletirinceye kadar brakld yerde kalmt.
Nihayet frn kaynayp fkrmca Allah (C.c.)'n gemiye almasn emrettii kimseleri Hz. Nh
gemisine ald. Bunlar, Hz. Nuh'un olu Sm, Hm ve Yfes le bunlarn hanmlar ve dier alt
kiiden ibaretti. Bylece Hz. Nh ile birlikte gemiye binenlerin says on olmutu.
bn Abbs'a gre, gemide sekiz erkek kii bulunuyordu; bunlardan biri Crhm idi ve hepsi de Hz.
s (A.s.)'in oullarmdand.
el-A'me ise gemide bulunanlarn yedi kiiden ibaret olduunu sylyor1; fakat bunlarn arasnda Hz.
Nuh'un hanmnn bulunduunu zikretmiyor.
Katde'ye gre de gemide sekiz kii vard. Bunlar, Hz. Nh, hanm ve olu ile bunlarn
hanmlarndan ibaretti.
Hz. Nh kendisiyle birlikte Hz. Adem (A.s.)'in cesedini gemiye ald; sonra Allah'n, yanma almasn
emrettii hayvanlar gemiye soktu; fakat kfir olan olu Ym ise gemiye binmedi. Bu arada gemiye en
ge binen hayvan merkep oldu. Merkep gemiye alnrken gs gemiye girdii halde, blis kuyruuna
yapt iin ayaklar bir trl yerden kalkmyordu. Hz Nh, merkebe gemiye girmesini emrettiyse de
o bir trl girmee g ye-tiremiyordu. Nihayet Nh (A.s.) merkebe : eytan yannda olsa dahi
gemiye gir. diye seslendi. Bylece Hz. Nuh'un azndan src-i lisan kabilinden bu sz km oldu.
Hz. Nh bu sz syler sylemez eytaa merkep ile birlikte gemiye girdi. Bunun zerine Hz. Nh :
Ey Allah'n dman, seni gemiye kim soktu? diye eytan sorguya ekti. eytann : "Her ne kadar
yannda eytan bulunsa dahi gemiye gir." diye merkebe seslenen siz deilmiydiniz? demesi zerine
onu serbest brakt.

Hz. Nh (A.s.)'un gemiye hayvanlar almas emredilince o : Ey Rabb' im! imdi ben arslanla sr,
olakla kurdu, kula kediyi bir arada nasl barndracam? dedi. Bunun zerine Allah (C.c.) ona :
Daha nce aralarna dmanl koyan, imdi de onlarn arasn bulur. cevabn verdi ve arslanm
zerine humma hastal atarak onu kendisiyle megul etti.
te bu yzden bir i'irde :
Uzun mrl de olsa kpek humma hastalna yakalanmaz; fakat humma hastal arslanm aln
yazsdr. denmitir.
Hz. Nh geminin en alt katma kular, orta katma vah hayvanlar yerletirdi, kendisiyle birlikte
bulunan demoullar da en st kata yerletiler. Hz. Nh gemide kendisini garanti altna alp gemiye
alnmalar emredilenleri gemiye ykledii zaman, bir rivayette, bizim zikrettiimiz gibi, dier
rivayette ise alt yz yalarnda bulunuyordu. te bu srada sular boanmaa balad. Nitekim bu
hususla ilgili bir yette : Biz de derhal nehir gibi devaml akan bir su ile gn kaplarm atk. Yer
yznde kaynaklar fkrttk. Her iki su takdir edilmi bir iin olmas iin birleti. (Kamer, 11-12)
buyurulur. Sularn boanmaa balamas ile geminin su zerinde ykselmesi arasnda krk gndz ve
krk gecelik bir zaman geti; hatt gittike sular oalp ykselmee balad. Hz. Nh (A.s.)
kendisinin ve beraberindekilerin zerine geminin atsn kapatp rtt. Sonra gemi dalar gibi
dalgalar arasnda yzmee balad. Bu srada Hz. Nh kendisinden ayrlp bir kenarda bekleyen ve
helak edileceklerden olan olu Ym'a : Yavrucuum! Sen de bizimle beraber bin, kfirler ile
beraber olma. (Hd, 42) diye seslendi. Fakat kfir olan olu Ym babasna : Beni sudan koruyacak
bir daa kacam... (Hd, 43) karln verdi. Hz. Nuh'un olu Ym, barnak ve snak yerleri
olan dalara kp kurtulmak istemiti. Bunun zerine Hz. Nh olunu : Bugn Allah'n emrinden
(azabndan) merhamet sahibi olan Allah'tan baka koruyucu yoktur... (Hd, 43) diyerek uyard. Ama
ne yazk ki bu srada : Aralarna bir dalga girdi ve olu (Ym) suda boulanlardan oldu. (Hd, 43).
Bu srada sular dalarn balarna ykseldi; hatta en yksek dan bandan onbe arn daha
ykseldi. Neticede yer yznde bulunan hayvanlar ve bitkiler telef oldular. Yer yznde ise sadece
Hz. Nh (A.s.), onunca birlikte bulunanlar, bir de Tevrat ehlinin iddialarna gre Uc b. Anak sa
kaldlar.
bn Abbs anlatyor :
Allah (C.c.) krk gn yamur yadrnca, yamur ve amurdan rahatsz olan hayvanlar ve kular Hz.
Nuh'un yanma gelip onun emrine boyun
ediler. Bunun zerine Hz. Nh, Allah'n emrettii zere onlardan alnacaklar gemiye ykledi.
Nihayet Hz. Nh ve beraberindekiler on Austos (b)'a rastlayan Recep aynn onuncu gnnde
gemiye bindiler, Muharrem aynn onuncu gn olan Aure gnnde gemiden dar ktlar, ite
re gn oru tutanlar bundan dolay tutarlar.
Tufan hadisesinde ykselen sular iki ynden geliyordu. Bu sularn yars gkten boanyor, dier
yars ise yerden fkryordu. Hz. Nuh'un gemisi btn yer yzn dolat ve hi bir yerde karar
klamad. Nihayet Harem'e (Mekke'ye) geldi ve iine girmeden bir hafta onun evresinde dolat.
Sonra buradan ayrld; iinde bulunanlarla birlikte yer yzn dolaarak Musul topraklarndaki
Kard'da bulunan Cd dama gelip onun zerinde karar kld. te bu anda Allah tarafndan :
...Zlimler gruhuna : 'Uzak olsunlar' denildi" (Hd, 44). Gemi Cd dann zerine karar klnca,
yine Allah (C.c.) tarafndan : Ey yer yz! Suyunu yut; ey Gle! Sen de suyunu tul. denildi. (Hd,
44). Nihayet yer yz suyu yutup iine ekti. Sular ekilinceye, kadar Hz. Nh gemide kald. Bundan
sonra Nh (A.s.) gemiden kp el-Cezre topraklarnda bulunan Karda tarafnda bir yere gitti ve

orada bir ky kurup "Semnn" (seksen) adm verdi. nk yannda bulunanlarn says seksen
kiiden ibaretti ve her biri kendisi iin bir ev yapmt. Bu ky hlen de "Suku's-Semnn" adn
tamaktadr.
Tevrat ehlinden bazlar, Hz. Nuh'un ocuklarnn Tufan'dan sonra dnyaya geldiini sylyorlar. Bir
rivayete gre de Sn'm Tufandan doksan sekiz yl nce dnyaya geldii ileri srlyor. Bir rivayette
de Hz. Nuh'un boulan olunun ad Ym olarak bilinen Ken'an'dr.
Mecslere gelince, onlar Tufan hadisesini bilmezler, devletin Keymers (Hz. dem)'in devrinden
beri kendilerinde bulunduunu sylerler. Eer Tufan olsayd bunlarn nesilleri kesilmi olur ve
devletleri de yklp gitmi olurdu. derler.
Baz mecsler ise Tufan hadisesini kabul ederler, fakat bunun Bbil ve ona yakn evrede meydana
geldiini ileri srerek, Keymers (Hz. dem)'in ocuklarnn meskenleri douda olduu iin Tufan
basknnn onlara ulamadn sylerler. Fakat bu hususta sylenen en doru sz, Allah (C.c.)'m :
Biz onun (Nuh'un) zrriyeni (yer yznde) devaml kldk. (Sfft, 77) buyruudur. nk gemide
birlikte bulunduu kimselerden oullar Sn, Hm ve Yfes hri hibir kimse onun neslini devam
ettirmemitir.
Hz. Nh (A.s.) lm deinde iken kendisine : Dnyay nasl buldun? diye sormular. O da : ki
kapl bir ev gibi buldum, bir kapdan girdim, dier kapdan ktm. buyurmular. Hz. Nh
[29]
lmnden sonra yerine en byk olu Sm' vasi tayin etmitir.
ARAPLARIN DAHHK ADINI VERDKLER BVERESB

[30]

(ZDHAK)

Yemen ahalisi Dahhk'm kendilerinden olduunu, onun firavunlarn ilki olup Hz. brahim (A.s.)
Msr'a geldii zaman burann kral olduunu iddia ederler.
Farslar ise onun kendilerinden olduunu sylerler ve onu kendi soylarna nisbet ederek eceresinin
Bveresb b. Ervendesb b. Zinkr b. Vend-rtek b. Yrn b. Efrevl b. Siymek b. M b. Keymers
olduunu zikrederler. Farsllardan bazlar ise onu baka bir ecere ile kendilerine nisbet ederler.
Eskilere ait tarih haberleri rivayet edenler ise onun yedi iklime hakim olduunu, ayn zamanda
sihirbaz ve fcir bir kii olduunu iddia ederler.
Him el-Kelb anlatyor :
Dorusunu Allah bilir, ama iddia edildiine gre, Dahhk Cemd'den sonra bin yl hkmdarlk
yapmtr. O, Sevd'de Kfe yolundaki Burs adl bir kyde yerlemi ve btn yer yzne hakim
olmutur. Zulm ve hakszl prensip edinmi, pek ok adam ldrm, yer yznde ilk defa adam
asmay, insan organ keserek cezalandrmay o balatmtr. Yer yznde r vergisini ihdas eden,
para basan, ark syleyen ve kendisi iin arklar sylettiren ilk kii yine odur. Bize ulaan bir
habere gre, Dahhk Nemrd'un kendisidir. Hz. brahim (A.s.) onun zamannda domutur, Hz'.
brahim'i atete yakmak isteyen de odur. Farslar ise hkmdarln Uhenc, Cemd ve Tahmris'in
mensup olduklar slaleye ait olduunu, Dahhk'in ise yer yz halknn hkmdarln sihirbazlk ve
kt yollarla, hatt halk omuzlar zerinde bulunan iki ylanla korkutarak ele geirip gasbettiini
iddia ederler.
Kitap ehlinden bir oklar ise, onun omuzlar zerindeki eyin ejderha ba gibi uzunca iki et
parasndan ibaret olduunu ve onun bunlar elbisesiyle rtp kapattn sylerler. O, halk
korkutmak maksadyla bunlarn iki ylan olduunu, yiyecek istediklerini, acktklar zaman hareket

edip kmldadklarn sylerdi; halk ise kendisinden ok sknt ekmiti. Ayrca o, omuzlar
zerindeki et paralar deprenip hareket ettii zaman bunlara insan beyni ile yak yapard ve bylece
onlarn deprenmeleri dinmi olurdu. Bunun iin de o kk yataki ocuklar boazlard; hatta bu i
iin her gn iki adam boazlard. Halk, bu ekilde onun cefasna katlanmay srdrrken Allah (C.c.)
onun helak olmasn murad etti; bu sebeble sbahan (sfahan) halknn avam snfndan Kb (Cve)
adnda birisi isyan bayran ekti. Onun isyan etmesinin sebebi ise, Bveresb (Dahhk)'in adamlar
tarafndan iki olunun omuzlarndaki et paralarnn zdrap ve deprenmesini durdurmak iin elinden
alnm olmasyd. Kb elinde bulunan asasna yannda tad daarcn takarak bir bayrak gibi
yere dikti ve halk Bveresb'e kar cihad ve savaa ard. eitli zulm ve ikenceler ierisinde
bulunduklarndan halkn pek ou onun arsn kabul ederek evresinde toplandlar. Kb.
Bveresb'i malup edince halk bu bayra uurlu sayarap tazim edip sayg gstermee halad; hatt
halk bayrak hususunda ar gitti. Nihayet bu bayrak Acem ahlarnn teber-rk edip uur bekledikleri
en byk bayraklar oldu ve bu bayraa "De-ref-i Kbiyn" adn verdiler. Onlar, bu bayra byk
ilere giritikleri zaman ortaya karrlard. Yine bu bayrak hkmdar ocuklarnn byk ve nemli
iler iin yola karldklar vakit ekilirdi.
sbahan halkndan olan Kb kendisine tbi olanlarla birlikte harekete geti ve yoluna devan ederken
etrafna pek ok adam topland. Kb Dahhk'e yaklanca onun kalbine bir korku dt, konaklarn
terk edip kat, yerini ise bo brakt. Bunun zerine Acemler Kb'nin etrafna toplandlar; fakat Kb
saltanata talip olmayacan ve buna da lyk olmadn onlara bildirdi ve kendilerine Cemd'in
evldndan birisini hkmdar yapmalarn emretti; nk Cemd, devlet kuran ve bunda hizmeti
sebkat eden byk hkmdar Ulank b. Fervl'in olu (torunu) idi. Efridn b. Es-gyn ise Dahhk'in
errinden bir yerde saklanmt. Kb ile beraberindekiler onun yanna geldiler ve onunla karlanca
ok sevindiler, hatt hemen onu hkmdarla getirdiler. Bu arada Kb ile memleketin ileri gelenleri
devlet ilerinde ona yardmc oldular. Efridn, saltanata geip devlet ilerini salam bir temel
zerine oturttuktan sonra Dahhk'in konaklarn ele geirdi ve onun peini takip ederek Dnbvend
dalarnda onu esir etti.
Mecslerden bazlar, Efridn'un, Dahhk'i koruma altnda tutmak iin cinlerden "bir grubu
grevlendirdiini sylerler. Bazlar ise Dahhk' in, Dvud (A.s.)'un olu Hz. Sleyman ile
karlatn ve Sleyman (A.s.)' in onu Dnbvend danda hapsettiini iddia ederler. O zaman Hz.
Sleyman m (Suriye)'da bulunuyordu.
Tutuklu bulunan Bveresb (Dahhk)'i Hz. Sleyman srkleyerek Horasan'a getirdi. Hz. Sleyman
onu tanynca kamamasn salamak iin cinlere emir verdi, onlar ela onu tutup skca baladlar;
ayrca hapsedildii maaradan kp kamamasn ve ebediyyen orada kalmasn salamak iin, cinler
onun tutuklu bulunduu maarann kapsn alp tklatan iki adam varm gibi ona bir de tlsm
yaptlar. Dier taraftan Mecsler Dahhk'in lmeyeceine inanrlar.
te yukarda anlatlan bu hikye, Farslarm mbalaal yalanlarndan biridir. Ayrca Farslarm bu
konuda bizim buraya almadmz daha ok mbalaal yalanlar da vardr.
Farslardan bazlar, Efridn'un onu Nevruz gn ldrdn ileri srerler. Acemler, Dahhk
ldrlrken ; "rnrz nevruz"; yani "Bugn yeni bir gndr, zaman yeni bir gn ile karlyoruz."
demiler ve onun ldrld gn, yni Nevrz'u "bayram gn iln etmilerdir. Dahhk' in esir
alnmas Mehrican gn vuku bulmutur. Bunun zerine Acemler : "Adam boazlayan kiinin
ldrlmesi iin Mehrican gelmitir" demilerdir.
Farslar, Dahhk'in yapt ilerden biri hari, gzel saylabilecek hibir iini duymadklarn

sylyorlar. Onun gzel saylan ii ise udur : Onun ahaliye yapt cefalar artp, iledii zulmlerin
ard arkas kesilmeyince, memleketin ileri gelenleri birbiriyle haberleerek kapsna kadar gidip
onunla grmeyi kararlatrdlar. Nihayet kapsna gelen bu kiiler, ilk nce yanma girip konumak
zere sbahanl Kb'yi setiler. Dahhk'in huzuruna selm vermeden giren Kb Ona : Ey
hkmdar! Seni btn iklimlerin hkmdar olarak m, yoksa bu bir iklimin (Bbil'in) hkmdar
olarak m selmlayaym? dedi. Dahhk ise : Btn iklimlerin hkmdar sfatyla selmla; nk
ben, btn yer yznn hkmdarym diye karlk verdi. Bunun zerine Kb ona : Madem ki
btn iklimlerin hkmdarsn, neden bu yk ve arlklar, ktlkleri bu iklimlerin arasndan
sadece bize yklyorsun ve neden u ileri bizimle dier iklimlerin insanlar arasnda taksim
etmiyorsun? diye sordu. Bu arada Kb ons kendilerinden hafifletilmesini istedii bir takm eyleri
sayp dkt. Dahhk ise onun szlerini tasdik etti ve onun bu szleri Dahhk'e te'sir etti. Bu te'sirle o
yapt ktlkleri ikrar edip itiraf etti ve yanma gelen bu hey'etin gnllerini alarak onlarn
istedikleri ve holandklar eyleri yapacana dir sz verip vaatlerde bulundu. Ayrca onlara,
imdilik, tekrar geri gelmek zere yerlerine dnmelerini ve geldikleri zaman ihtiyalarn yerine
getirdikdikten sonra tekrar yurtlarna dnmelerini syledi.
Dahhk ile gelen hey'etin konumalar esnasnda Dahhk'in annesi de orada hazr bulunmutu. Annesi
ise kendisinden daha ktyd. Gelen heyet huzurdan ayrldktan hemen sonra annesi onlarn
konumalarna kar olunun tahamml gsterip yumuak davranmasna kzarak fkeli bir halde
yanma girdi, olunu azarlayp yerdikten sonra ona : Sen onlar krp geirip yok etmeli ve ellerini
kesmeliydin. dedi.
Nihayet annesi sz uzatnca olu da ona : Ey kadn! Senin dndklerinin hepsini ben de
dndm, fakat heyet hlinde gelen bu kiiler beni hak mefhumuyla anszn kskvrak baladlar.
Onlarn zerine atlp yok etmei her dnmde hak mefhumunun hayali benimle onlarn arasna
girdi, bundan dolay onlara bir ey yapamadm. cevabn verdi. Bundan sonra Dahhk evre
blgelerden gelen halkla megul olmaa balad, onlara daha nce vermi olduu szleri tutup yerine
getirdi ve onlarn pek ok ihtiyalarn karlad.
Bazlar, Dahhk'in saltanatnn alt yz yl, mrnn ise bin yl olduunu sylerler. O, mrnn
sonlarna doru nfuz ve kudreti bakmndan sanki bir hkmdara benziyordu. Bir rivayete gre, onun
saltanat bin yl srm, kendisi ise bin yz yl yaamtr.
Bizim, Bveresb (Dahhk) ile ilgili haberleri burada zikretmemizin sebebi, bazlarnca Hz. Nuh'un
onun zamannda yaad ve Hz. Nuh'un ona ve sahip olduu memleketlerin ahalisine peygamber
olarak gnderildii iddiasndan ileri gelmektedir. Bir rivayete gre, Bbil, Sr ve Dimak
[31]
ehirlerini Dahhk kurmutur.
HZ. NH (A.S.)'UN ZRRYYET
Hz. Peygamber (S.a.) : Biz onun (Nuh'un) zrriyyetini baki kldk.
(Sfft, 77) ayetini tefsir" ederken onun devaml ve baki olan zrriyetinin Sm, Hm ve Yfes
olduunu beyan etmitir.
Vehb b. Mnebbih ise Arap, Fars ve Rumlarn atasnn Sm, Sudanllarn atasnn Hm, Trkler ile
Ye'cc ve Me'cc'un atalarnn Yfes olduunu sylyor. Bir rivayete gre, Kiptiler Hm'n olu
Kt'un ocuklarndan remilerdir.

Hm'n neslinin siyah olmasnn sebebi ise udur : Hz. Nh uyuduu zaman avret yeri almt; Hm
babasnn bu durumunu grd halde onun avret yerini rtmemiti. Dier iki olu Sn ile Yfes
babalarnn avret yerlerini grr grmez hemen zerine bir elbise atarak rtmlerdi. Hz. Nh
uyannca Hm ile dier iki kardeinin yaptklarn rendi, Hm' m aleyhine, Sm ile Yfes'in de
lehine duada bulundu.
bn shk anlatyor :
Hz. Nh (A.s.)'m olu Sm'n hanm Sulb (Slb?), Betvl (Beril?) b. Mahvl b. Hanh b. Kayn
b. dem'in kzdr. Sm'n bu hanmndan Erfahed, Esved (Eved), Lved ve rem adnda olan
ocuklar dnyaya gelmitir. Fakat ben, rem'in Erfahed ve kardeleriyle bir anneden olup
olmadklarn bilmiyorum. Sm'n olu Lved'in ocuklar ise Fars, Crcn, Tasni ve Amlika'n
atas olan Amlk'tr. am'da (Suriye'de) kendilerine Ken'nler denilen zalim ve cebbar kimseler ile
Msr firavunlar, Csim adyla bilinen Bahreyn ve Uman ahlisi bunlardand. Yemme ile hr
arasnda bulunan Remi topraklarnda gebe adr halk olarak yaayan Lved'in soyundan gelen
Emmoullar da bunlardand. Onlar, bu blgede oalmlard; fakat ilemi olduklar bir gnah
yznden helak oldular, gerilerinde ise kendilerine "Nesns" denilen kk bir grup kald. Yemne'de yerleen Tasm sllesi ise Bahreyn'e kadar uzanmlard. Tasm, Anlk, Emn ve Cain
Arap kavminden olup dilleri ise Arapa idi. Daha Yesrib (Medine) ehri kurulmazdan nce Abl
buraya gelmiti. Amlk'a mensup olanlar da San''mn ad konmazdan nce San' blgesine
inmilerdi. Hatt onlarn bir ksm Yesrib'e gelerek Abl'i oradan srp karmlar ve "Cuhfe"
denilen yere inip yerlemilerdi. zerlerine boanan bir sel yznden helak olduklar iin burasna
"Cuhfe" ad verilmitir.
Sm'n olu rem'in Avd (Avs) Gsir ve Havil adnda olu oldu. Avd'm Gsir, d ve Ab
adlarnda olu dnyaya geldi. rem'in olu Gsir'den ise Semd ve Ceds dodu. Bunlar Arap olup
Arapanm Muda lehesiyle konuurlard. Araplar bu kavimlere ve Crhm'e el-Arabu'l -ribe (saf
Arap) derlerdi. Yine Araplar, kendi aralarnda yaadklar bi srada Arapa konumay rendikleri
iin smail oullarna el-Arabu'l mte'ribe (Araplam Araplar) derlerdi.
d kavmi Reml'den Hadramevt'e kadar, Semd ise Hcz ile m arasnda bulunan Hcr
blgesinden Vdi'1-Kur (Mekke)'ya kadar olan yerlerde ikamet edip yerlemilerdi. Cads de
Tasm'a iltihak edip onlarla birlikte o gn iin ad Cevv olan Yemme'den Bahreyn'e kadar olan
ksmda ikamet ediyorlard. Cim topluluu ise Umn'da kalyordu.
Nabat ahlisi, Nabt b. M b. remb. Sm'm ocuklarndan meydana gelmi, Farslar ise Fars b.
Tre b. Msr b. Sm'm oullarndan tremilerdir.
Sm'm olu Erfahed'in de Kaynn adnda bir olu oldu. Kaynn sihir ile megul olurdu. Sonra
Kaynn'n da Salih b. Erfahed eceresiyle anlan bir olu dnyaya geldi. Kaynn sihirle megul
olduu iin Tevrat'ta bu ecerede ismi zikredilmedi. Salih'ten ise Gbir, Gbir'den de Fla dnyaya
geldi. Fla kelimesinin mnas "taksim edens blen" demektir. Onun bu ad almas, yer yznn
onun dneminde blnmesinden ve dillerin onun zamannda karmasndan ileri gelmektedir. Ayrca
Gbir'in bir de Kahtan adnda bir olu daha dnyaya geldi. Kahtn'n da biri Ya'rub, dieri Yakzn
adnda iki olu oldu. Bunlar Yemen'e yerletiler. Yemen'e ilk yerleen ve "laneti icabettirecek bir ey
yapmadn" manasnda "ebey-e'1-la'ne" cmlesiyle ilk selmlanan hkmdar Kahtn'dr. Gbir'in
olu Fla'dan Er, Er'dan Sr, Sr'dan Nhr, Nhr'dan Trah, yani Arapadaki adyla
zer, zer'den Hz. brahim (A.s.) dnyaya gelmitir. Ayrca Erfahed'in Nemrd admda bir olu
daha domutur. Bir rivayete gre ise Nemrd'un neseb eceresi Nemrd b. Kev b. Hm b. Nuh'tur.

Him el-Kelb ise bu konuda unlar sylyor :


Hindi ve Sindler, Tevkr (Tevkn) b. Yaktn b. Gabir b. lh b. Erfahed b. Sm b. Nuh'un
oullardr. Crhm ise Yaktn b. Gbir'in ocuklarndan remitir. Hadaramevt de Yaktm'm oludur.
Nesebini Hz, smail (A.s.)'in soyundan bakasna nsbet edenlere gre Yaktn ile Kahtn ayn kiidir.
Smhce ve Ktme'nin haricindeki Berberi ahalisi ise Seml b. Mrib b. Frn b. Amr b. Amlk b.
Lved b. Sn b. Nuh'un ocuklardr. Smhce ile Ktme ise frik b. Sayfb. Sebe'in oullardr.
Hz. Nuh'un olu Yfes'in ise Cmir, Mu'', Mrek, Buvn, Fub, M-ic ve Tre adlarndaki
oullar dnyaya gelmitir. Bir gre gre C-nir'in evldndan Fars hkmdarlar dnyaya gelmi,
Trkler ve Hazarlar Tre'in ocuklarndan, bn ahlisi Mic'in ocuklarndan, Ye'cc ve
Me'cc, M''m ocuklarndan, Saklibe (Bulgarlar?) ve Burcn (Bodan?) ahlisi de Buvn'm
ocuklarndan remilerdir. bn ahlisi eski alarda, s b. shk'm ocuklar ve bakalar gelip
yerlemeden nce Rum topraklarnda yaarlard. Hz. Nuh'un olu Sm, Hm ve Yfes'ten treyen
her kavim ayr ayr lkelere dalarak yerletiler ve bakalarn bu topraklardan srp kardlar.
ecereleri Latb. Yunan b. Yfesb. Nh olan Rumlar da Yfes'in ocuklarndan remilerdir.
Hz. Nuh'un olu Hn'm Msryim, Kev, Kt ve Ken'an adlarnda drt olu olmutur. Hn'm olu
Kev'ten Nemrd dnyaya gelmitir. Bir rivayete gre, Nemrd'un Sm'm oullarndan olduu
sylenir. Hn'm ocuklarnn geri kalanlar ise Nuba, Habe ve Zengibar sahillerine gidip
yerlemilerdir. Berberi ahlisi ile Kptlerin Msryim'in ocuklarndan redikleri de rivayet
edilmektedir.
Rivayete gre Kt, Sind ve Hind'e giderek oraya yerlemi, buralarn halk ise onun ocuklarndan
remilerdir.
Ken'an oullarnn bir ksm m (Suriye)'a gitmi, sonra sriloul-lar am'a gelip onlar
ldrmler, sa kalanlar ise srp karmlar, bylece m sriloullarnm eline gemitir. Daha
sonra sriloullar-nn zerine yryen Rumlar, ok az hari olmak zere onlarn bir ksmn
ldrmler, geri kalan ksmn ise., Irak'a srmlerdir". Neticede Araplarn gelmesiyle m onlarn
eline gemitir.
d kavmine kendi zamanlarnda "d- rem" denirdi. d kavmi helak olduktan sonra Semd
kavmine "Semd- rem" denildi.
Tevrat ehline gre, Erfahed dnyaya geldii zaman babas Sm yz iki yandayd. Erfahed'in
babas Sn alt yz yl yaamtr. Erfahed otuz be yanda iken olu Kaynn domutur. Erfahed
de drt yz otuz sekiz yl yaamtr. Kaynn otuz dokuz yanda iken lh adndaki olu dnyaya
gelmitir; fakat yukarda da anlattmz zere, Kaynn sihirbaz olduu iin ilh kitaplarda mrnden
bahsedilmemitir. Gbir doduu zaman babas lih otuz yandayd. lih drt yz otuz yl
yaamtr.
Gbir'in Fla ve Kahtn adnda iki olu dnyaya gelmitir. Tufan'dan yz krk yl sonra Fla
domutur. Babas Gbr ise drt yz yetmi drt yl yaamtr. Fla otuz yanda iken olu Er
domutur. Babas Fla ise iki yz otuz dokuz yl yaamtr. Er otuz iki yanda iken olu olu
Sr dnyaya gelmitir. Er iki yz otuz dokuz yl yaamtr. S-r otuz yanda iken olu Nhr
domutur. Babas Sr ise iki yz otuz yl yaamtr. Nhr yirmi yedi yanda iken Hz. brahim
(A.s.)'in babas] olan olu Trah (zer) dnyaya gelmitir. Nhr, iki yz krk sekiz yl yaamtr.
Trah'tan Hz. brahim (A.s.) domutur. Tufan hadisesi ile Hz. brahim'in doumu arasndan geen
zaman ise bin iki yz altm yldr. Bu srada Hz. dem (A.s.)'in yaratlnn zerinden bin
yz otuz yedi yl gemiti.

Gbir'in olu Kahtn'dan Ya'rub, Ya'rub'tan Yecb, Yecb'ten Se-be', S ebe'ten Hmyer, Kehln,
[32]
Amr, E'ar, Enmr ve Mrr, Amr'dan Ad, Ad'den Lalm ve Czam dnyaya gelmilerdir.
EFRDUN'UN HKMDARLII
Esgyn'n olu Efridn Cemd'in soyundan gelmitir. Fars nesep alimlerinden bazlar, Dahhk'i
yenip mlk ve devletini elinden alan Ef-ridn'm Hz. Nh (A.s.)'un kendisi olduunu, dier bazlar
ise Efridn'un Allah (C.c.)'m Kur'n- Kerm'de zikrettii ve Hz. brahim ile maceras olan
Zlkarneyn'in kendisi olduunu iddia ederler. Benim Efridn'u burada zikretmenin sebebi, onun
olunun kssalarnn ilerde bahsedilecei zere Hz. Nuh'un kssasna benzemesi, hal ve gidiatnn
gzellii, Dahhk' in onun tarafndan ldrlm bulunmas, ayrca bir rivayete gre Dahhk' in
helakinin Hz. Nuh'un tarafndan olduu iddias gibi hususlara dayanmaktadr.
Geri kalan dier Fars nesep alimleri ise Efridn'un nesebini hkmdar Cemd'e nisbet ederler.
Cemd ile Efridn arasnda on batnda on ata gelip gemi, Dahhk'ten korktuklar iin de hepsi
Esiyn adm alm, ancak kendilerine krmz renkli veya alaca renkli sr sahibi Es-yn gibi
verilen lakaplarla birbirinden ayrt edilmeleri mmkn olmutur. lk nce filleri ehlletirip onlara
binen, katrlar reten, rdek ve gvercin besleyen, teryak yapan Efrdn'dur. Ayrca o. zulme
urayanlarn hakkn korumu, halka Allah'a ibadet etmeyi, insafl hareket edip iyilik yapmalarn
emretmi, halkn Dahhk tarafndan gasbedilen topraklarn ve dier eylerini kendilerine iade etmi,
ancak sahipleri bulunmayan mlk ve topraklar yoksul miskinlere vakfetmitir.
Rivayete gre ilk nce sf ismini alan ve tp ilmiyle megul olan kii Efrdn'dur.
Efridn'un olu vard. Byk olunun ad erm (Semi?) ikincisinin ad Tc, ncsnn ad ise
rec idi. Kendisinden sonra oullarmm ayrla deceklerinden korkan Efridn hayatta iken idaresi
altnda bulunan memleketleri onlarn arasnda e taksim etti. Bunu yaparken de onlarn hisselerine
den paylarn zerinde adlarnn yazl bulunduu oklarn ierisine yerletirdi ve her birine kur'a
usulyle bunlarndan birisini almalarn emretti. Neticede Rum ve Marip (Bat) lkeleri erm'e,
Trk ve in lkeleri Tc'a, Irak Sind, Hind, Hicaz ve dier lkeler de rec'e isabet etti. Ayrca
Efrdn ok sevdii nc olu rec'e tac ve tahtn da verdi. Efridn ldkten sonra olu
arasnda dmanlk krklendi, kendilerinden sonra da bu dmanlk ocuklar arasna srad.
Zamanla aralarnda kskanlk hislerinin artmas zerine Tcile erm, kardeleri rec'in ve onun iki
olunun zerine yryp onlar ldrdler. Sonra bu iki karde lkeleri kendi aralarnda taksim
ederek yz yl saltanat srdler.
Efridn, Nemrd, Nabat ahalisinden ve bakalarndan Sevd blgesinde kalanlarn pelerini takip
edip onlarn ileri gelenlerini yok etti ve izlerini yer yznden sildi. Efridn ise be yz yl saltanat
[33]
srd.
HZ. NH (A.S.) LE BRAHM (A.S.) ARASINDAK ZAMAN ERSNDE MEYDANA
GELEN HADSELER
Daha nce Hz. Nuh'un ve oullarnn durumlarn, babalan Nh (A.s.)' un vefatndan sonra oullarnn
yer yzn aralarnda nasl taksim ettiklerini ve her birinin yerletikleri yerleri anlattk. Hz. Nuh'un
ocuklar arasnda taknlk yapp isyan edenler oldu. Bunun zerine Allah (C.c.) kendilerine

peygamber gnderdi; fakat onlar kendilerine gnderilen peygamberi yalanladlar, bu sebebten Allah
onlar helak etti. te Allah'n helak edip yok ettii bu kimseler d ve Semd adlarndaki kavimlerdir.
Bunlar, rem b. Sn b. Nuh'un ocuklarndan remilerdir.
Birinci d kavmi olarak bilinen d'm nesep eceresi d b. Avd b. rem b. Sam b. Nuh'tur. d
kavminin yerletikleri yerler ise hr, Uman ve Hazaramevt arasndaki Ahlf'a kadar olan yerlerdir.
d kavmi uzun boylu, zorba ve kibirli kiiler olup bir benzeri yer yznde yoktu. Allah (C.c.) onlar
hakknda : ...Dnn k O sizi, Nh (A.s.)'m kavminden sonra (onlarn yerine) hkimler kld ve
yaratlta sizi onlardan stn (kuvvetli) yapt. (A'rf, 69) buyurur.
Allah, d kavmine peygamber olarak Hz. I-Id (A.s.)' gnderdi. Hd (A.s.)'un nesep eceresi ise
Hd b. Abdullah b. Rebh b. el-Celd b. d b. Avd'dur. Bazlar ise Hz. Hd'un Gbir b. hh b.
Erfahed b. Sn b. Nh olduunu iddia ederler.
[34]
d kavmi putperest kiilerdi ve Dr, Dar, Heba adlarnda tane putlar vard.
Hz. Hd,
onlar Allah'n birliine inanmaa, sadece ona ibadet etmee ve insanlara kar zulm terketmee
davet etti; fakat onlar Hz. Hd'u tekzip edip yalanladlar ve : Bizden daha kuvvetli kim vardr?
diyerek ona karlk verdiler. Onlarn ierisinden Hz. Hd'a inananlarn says ok azd.
d kavminin durumunu tan shk u ekilde anlatyor : d kavmi, peygamber olarak gnderilen Hz.
Hd'u yalanladklar iin pepee gelen ktlklara maruz kaldlar. Nihayet zor duruma den d
kavmi, yamur duas iin Mekke'ye bir hey'et gndermek hususunda kendi aralarnda grtler.
Bunun zerine Kayl b. Ayr, Lukaym "b. Hezzl, Mersed b. Sa'd, Mu'viye b. Bekr'in days Clhme
ta. el-Haytaer ve Lk-mn b. d b. Fulan (Meylan?) b. d el-ekber (Byk Ada)'den teekkl eden
bir heyeti yetmi kiiyle birlikte Mekke'ye gnderdiler. Bu heyetin ierisinde mslman olan tek kii
Mersed b. Sa'd idi ve o da nslmanli-n gizlemiti. Mekke'ye gelen bu heyet, Mekke'nin hricinde
ve hareni snrnn dnda yerleen Mu'viye b. Bekr'in yanma gelip ona konuk oldular. Mu'viye b.
Bekr ise konuklarna ikramda bulunup onlar ho karlad. Ayn zamanda heyet olarak gelen bu
kimseler onun daylar ve shr akrabalar idiler. Zira Lukaym b. Hezzl, Mu'viye'nin babas Bekr'in
kz ve Mu'viye'nin kz kardei Hzeyle ile evli bulunuyordu ve bunlardan doan ocuklar ise
daylar Mu'viye'nin yannda Mekke'de bulunuyorlard. Bu ocuklar, Lukaymoullar olarak bilinen
Ubeyd, Anr, mir ve Umeyr adlarndaki kiilerdi. te bunlar, birinci d kavminin bakyyesi olan
son d kavmini meydana getiriyorlard. Mu'viye'nin yanma konuk olarak inen bu kiiler, onun
yannda bir ay kaldlar. Bu mddet ierisinde Mu'viye'nin "Cerdetn" denilen arkc iki cariyesi
onlara arklar syleyip elendiriyorlar; onlar da durmadan iki imek suretiyle gnlerini
geiriyorlard. Onlarn, kal srelerini uzatmalar ve geli gayelerini brakmalar Mu'viye'ye ar
geldi ve : Daylarm, akrabalarn mahvoldu. diye kendi kendisine sylendi. Fakat utancndan bir
trl heyete m-safir olmalar hasebiyle yamur duasna kmalarm syleyemedi. Mu'viye bu
durumu "Cerdetn" denilen iki cariyesine at. Onlar : Sen bir iir syle, biz bu iiri onlara okuruz,
onlar bu iirin kimin tarafndan sylendiini bilemezler, belki de bu iir onlar harekete geirir.
dediler. Bunun zerine Mu'viye u mealdeki msralarla balayan bir iir syledi :
"Ey Kayl! Yazklar olsun sana! Yerinden kalk ela Allah'tan dilekte bulun, zira Allah sabah vakti
bulutlar meydana getirerek d kavminin topraklarn sular. nk d kavmi sz sylemeyecek bir
halde gecelediler..."
Cerdetn denilen bu iki criye tarafndan Mu'viye'nin syledii bu iir okunup onlar tarafndan
iitilince birbirlerine : Ey cemat! Kavminiz sizi balarna gelen ktlk belsndan kurtulmak iin
gnderdi, siz ise yamur duasnda bulunma geciktirdiniz. Haydi u Haren'e giriniz de kavminiz iin

yamur duasnda bulununuz. dediler. Bunun zerine Mersed b. Sa'd : Allah'a yemin ederim ki,
duanzla Allah size yamur yadr-mayacaktr. Ancak peygamberinize (Hd'a) itaat ederseniz sizin
iin yamur yadrlacaktr. dedi ve msmanln aa vurdu. Mersed b. Sa'd' m bu szlerini
duyan Mu'viye'nin days Clhme b. el-Hayber, 3'eeni Mu'viye b. Bekr'e : Mersed'i yannda tut,
onu bizim yanmza brakma. dedi. Bundan sonra onlar heyet halinde d kavmi iin yamur duasnda
bulunmak zere Mekke'ye hareket ettiler. Mekke'ye gelince kendi kavimleri iin Allah'a dua edip
yamur yadrmasn istediler. Onlarn dualarn mteakip Allah (C.c.) gkte beyaz, krmz ve siyah
renkte bulut yaratt, sonra bulutlardan : Ey Kayl! Kendin ve kavmin iin u bulutlardan birini
se. diye bir ses geldi. Kayl ise : Bu bulutlar arasnda suyu en ok olan siyah bulut olduu iin,
ben siyah bulutu setim. dedi. O srada bir mndi Kayl'e : Sen ldrc bir kl frtnas setin, bu
bulut d kavminden hi bir kimseyi sa brakmayacak, atalarn da ocuklarn da mahvedip yok
edecektir. Ancak doru .yolda olan Lziyyeoullar bu helakten kurtulacaktr. diye seslendi.
Lziyyeoullar ise Lukaym ta. Hezzl' m oullaryd ve bunlar daylar Mu'viye b. Bekr'in yannda
Mekke'de kalyorlard. Nihayet Allah, ierisinde azap bulunan siyah bulutu d kavmi zerine
gnderdi. Bu bulut Mui adndaki vadi tarafndan onlarn zerine geldi. Siyah bulutu gren d
kavmi buna ok sevindiler ve: Bu bize yamur getiren bir buluttur. dediler. Hd : Hayr, arabuk
gelmesini istediiniz bulut, ierisinde ackl azab bulunduran bir rzgrdr. O, Rab-binin emriyle
(emrolunduu) her eyi helak edecektir, dedi. (Ahkf, 24, 25).
Bu bulutta nelerin bulunduunu gren ve onun yok edici bir rzgr olduunu anlayan ilk kii d
kavminden Fehded (Mehded?) adnda bir kadn idi. Bulutta bulunanlar grnce bararak kendini
kaybedip yere dmt. Ayldktan sonra kendisine : Neler grdn? diye sorduklarnda : Bulutun
ierisinde ate paralar gibi parlayan bir eyler grdm ve bulutun nnde bulunan bir takm
adamlar onu ekip srklyorlard. diye cevap verdi. Nihayet azap rzgr vadiden kp grnd
zaman, ilerinde Halacn'm da bulunduu yedi kii : Haydi gelin de vadinin kenarna duralm, azap
rzgrn durduralm. dediler. Fakat rzgr, onlar, altndan girip havaya kaldryor, yere vurup
boyunlarn koparyordu. Azap kasrgasndan kurtulan tek kii ise Halacan oldu ve daa doru
trmanmaa balad bir srada kendi kendisine u mealdeki msralar sylyordu :
"Geride ancak Halacan kurtulup sa kalmtr. Gecesi korkutan gndzn iddetinden vay Halacn
senin hline! O gnn saldrmas ve ayaklaryla ezmesi devaml olmutu. Eer bu hal kendi bama
gelmemi olsaj'-d, mutlaka haberini aratrp bilmeye alrdm."
Bu srada Halacan ile karlaan Hz. Hd (A.s.) ona: Eer mslman olursan kurtulursun. dedi.
Halacan: Eer msan olursam bunun karlnda bana ve var? diye sordu. Hz. Hd: Cennet
vardr. buyurdu. Ha-lacn : Buht devesi gibi bulut ierisinde bulunanlar nelerdir? diye sordu. Hz.
Hd : Onlar meleklerdir. cevabm verdi. Halacn : Eer ben mslman olursam Rabb' beni
onlardan korur mu? diye sordu. Hd (A.s.) : Sen hi askerlerinden korkup da onlara sman bir
hkmdar grdn m? dedi. Bunun zerine Halacn : Rabb' dediklerini yapsa dahi ben memnun
olman. karln verdi. Bundan hemen sonra azap rzgr gelip onu helak ederek arkadalarnn
arasna katt. Bu hususta Allah (C.c): Allah onu (kasrgay) yedi gece, sekiz gn aralksz onlarn
zerine musallat kld... (Hakka, 7) buyurur. Hlsa bu kasrga, d kavminden hi bir kimseyi sa
brakmad. Bu esnada Hz. Hd ve kendisine iman edenler bir ala ekilmi, esen frtnal rzgr
onun ve beraberindekilerin sadece derilerim okayp gemitir. Fakat bu kasrga yerle gk arasnda
bulunan d kavminden kimin zerine uradysa onlarn zerine talar yadrarak beyinlerini
paralamtr.

d kavminin gnderdii heyet Mekke'den dnp Mu'viye b. Bekr'in yanma gelip tekrar konuk
olduklar bir srada, deve zerinde bir adam gelerek onlara d kavminin lelk olduunu, Hz. Hd'u
ise kurtulduunu haber verdi.
bn shk szlerine devam ederek yle diyor.: Allah tarafndan Luk-man b. d'a : "Ebedi yaamak
hususu hri olmak zere kendin iin bir dilekte bulun" denildi. O da : 'Ey Rabb'm! Bana mr ver'
dedi. Bunun zerine Allah tarafndan ona : "Haydi se!" denildi. O da yedi kartaln mr kadar uzun
sren bir mr seti. Her kartal seksen yl yayordu; iddia edildiine gre o yedi kartaln mr
kadar yaamt. Lukrnan, yumurtadan yeni km erkek bir kartal yavrusunu yanma alp besliyor,
seksen yllk mr dolup lnce de bir yenisini alarak beslemee devam ediyordu. Nihayet Lbed
ismindeki yedinci kartal ile birlikte Lukman "b. d ld.
Hz. Hd (A.s.) yz elli yanda iken vefat etmitir. Kabri ise Hadara-mevt'te, bir rivayete gre ise
Mekke'nin Hcr blgesinde bulunmaktadr.
d kavmi helak olunca Allah (C.c.) onlarn zerine siyah kular gndermi, bu kular onlarn
cesedlerini denize atmlardr. Bir ayette bu hususla ilgili olarak : "...te onlar o hle geldiler ki,
meskenlerinden baka bir ey grnmez oldu." (Ahkf, 25) buyurulur.
Rzgr hi bir zaman lsn amam, ancak o gn iin lsn ap kendisini idare ile memur
olan meleklere kar gelerek onlara galebe almtr. Bu hususu bildiren bir yette '. "d kavmine
gelince, onlar da uultulu, azgn bir frtna ile helak edildiler." (Hakka, 6) buyurulur.
Hakikaten bu frtnal rzgr dev aalar kklerinden skp deviriyor, d kavminin evlerini ise
balarna ykyordu.
Semd kavmine gelince : Onlar, Semd b. Csir b. rem b. Sm'm evladndan reyip oalmlard
ve Hicaz ile am arasnda bulunan Hcr blgesinde yayorlard. Ayrca Semd kavmi, d
kavminden sonra reyip oalmlar, kfre sapp isyan etmilerdi. Bunun zerine Allah (C.c.) Hz.
Salih (A.s.)'i onlara peygamber olarak gndermiti. Hz. Salih'in nesep eceresi, Salih b. Ubeyd b.
Esif b. Mic b. Ubeyd b. Cdir b. Semd, bir rivayete gre ise Salih b. Esif b. Kemic b. rem b.
Semd idi. Hz. Salih (A.s.) onlar Allah'n birliine ve sdece O'na ibadet etmee davet etmiti. Bu
hususla ilgili olarak bir yette :OnIar : "Ey Salih! Sen bundan nce iimizde mit beslenilen br
kiiydin" dediler. (Hd, 62) buyurulur.
Allah (C.c), Semd kavmini uzun mrl klmt; hatt onlardan birisinin kerpiten yapm olduu
ev mrne kfi gelmeden yklyordu. Bunun zerine onlar, dalardaki kayalar oyarak geni evler
yaptlar ve bolluk.ierisinde yaadlar. Hz. Salih, devaml surette onlar hakka davet etti; fakat onlar,
Salih (A.s.)'e tbi olmadlar, ancak zayf tabakadan az miktarda kii onun davetini kabul edip
kendisine tbi oldu. Hz. Salih'in srarl bir ekilde onlar hakka davet edip korkutmas zerine
putlaryla birlikte ktklar bir bayram iin: Ey Salih! Sen de bizimle birlikte bayrammza katl,
bize bir yet (mucize) gster, sen kendi Allah'na yalvar, biz de kendi ilahlarmza yalvaralm. Eer
duanz kabul olunursa biz sana tbi olalm, ayet bizini duamz kabul olunur ise sen bize tbi ol.
dediler. Hz. Salih onlarn bu isteini kabul etti. Bunun zerine onlar putlarn yanlarna alarak bayram
yerine ktlar, onlarla beraber Salih (A.s.) de bayram yerine geldi.
Onlar, Hz. Salih'in duasnn kabul olunmamas iin putlarna yalvardlar. Bu arada Semd kavminin
bakan durumunda olan birisi : Ey Salih! u tek basma duran kayadan on yanda hamile ve geni
karnl bir dii deve kar. Eer bunu yaparsan senin peygamberliini tasdik edeceiz. dedi. Bunun
zerine "Hz. Salih kendisini tasdik edeceklerine dir onlardan sz aldktan sonra kayann yanna gelip
namaz kld ve Rabb'ine dua etti. te bu srada kayada, doum sancs eken kadnlarda grld

gibi bir sanc ekme hli grld. Bundan hemen sonra kaya ald, ierisinden ise onlarn istedikleri
gibi bir dii deve kt. Bu durumu onlar gzleriyle gryorlard. Az sonra bu deve kendi
byklnde bir erkek yavru dourdu. Bu durum karsnda Sernd kavminin bakan durumunda
olan Cndu' b. Amr ile birlikte kavminden bir grup kimseler Hz. Salih'e iman ettiler.
Kayann ortasndan deve ktktan sonra Salih (A.s.) onlara : te bu dii devedir. Su ime hakk
(bir gn) onun, belli bir gnn su ime hakla da sizindir." (u'ar, 155) dedi. Ayrca onlara : Bu
deveyi keserseniz mutlaka Allah sizi helak eder. buyurdu. Neticede su ime hakk bir gn deveye,
belli bir gn iin de onlara verildi. Devenin suya gelecei gn suyu deveye brakrlar, bu arada kap
kaaklarm deveden sadklar stle doldururlard. Su ime hakk kendilerine gelince de deveyi suyun
bandan uzaklatrrlard ve deve o gn su imezdi. Kendilerine ayrlan gnde ertesi gn
kullanacaklar sular kaplara doldurup bir kenara brakrlard.
Nihayet ok gemeden Allah tarafndan Hz. Salih'e kavminin pek yaknda deveyi keseceklerine dir
bir vahiy geldi. Hz. Salih (S.a.) bunu onlara sylediinde onlar : Bizler byle bir ey yapacak
deiliz. dediler. Bunun zerine Salih (A.s.) onlara : Eer siz bu deveyi kesmeseniz bile, pek
yaknda iinizden doacak olan birisi bu deveyi kesecektir. dedi. Onlar : Doacak olan bu ocuun
almetini bize bildirin; Allah'a yemin ederiz ki, mutlaka deveyi kesecek olan kimseyi bulup
ldrrz. dediler. Hz. Salih bu kimsenin almetini bildirirken onun kumral, gk gzl, kzl sal
bir gen olduunu syledi.
bn shk szlerine devam ediyor ve unlar sylyor : Bu kavmin bulunduu ehirde nfuz sahibi
gl iki yal kii vard. Bunlardan birisinin bir olu bulunuyordu ve dengini bulamad iin onu
evlendirmiyordu. Dierinin ise bir kz ocuu vard, o da kzma denk bir e bulamad iin onu
evlendirmiyordu. Nihayet bu nfuzlu yal kiiler, olanla kz birbiriyle evlendirdiler. te bu
evlilikten Salih (A.s.)'in almetini syledii ocuk dnyaya geldi.
Hz. Salih'in : "inizden doacak birisi bu deveyi kesecektir" demesi zerine onlar hemen harekete
geerek ehirden sekiz ebe kadm setiler ve yanlarna ehri dolamak zere zabta memurlar kattlar.
Onlar, doum yapan bir kadn grdklerinde onun yanma gelirler ve bu ocuun almeti tarif edilen
ocuk olup olmadn kontrol ederlerdi.
Neticede evsaf tarif edilen ocua rastlayan ebe kadnlar : "Allah'n peygamberi Salih (A.s.)'in tarif
ettii ocuk budur." diyerek harmaya baladlar. Bunun zerine zabta memurlar ocuu alp
gtrmek istediler. Fakat bu ocuun dedeleri olan ihtiyar nfuzlu iki kii araya girip ocuu zabta
memurlarna vermediler ve onlara : "Eer Salih bu ocuu istiyorsa biz onu kendimiz ldrrz."
dediler. Bu ocuk, doan ocuklarm en kts olup bakalarnn bir hafta ierisindeki bymesini o
bir gnde tamamlyordu. Nihayet Semd kavminden bozgunculuk yapan dokuz kii bir araya geldiler.
Bu dokuz kiiden bir tanesi de ksa zamanda byyen bu kt ocuktu. Daha nce bu sekiz kii deveyi
kesecek olan kiinin kendilerinden doacak olan bir ocuk olduunu dnerek ve bundan endie
ederek kendilerinden doan olan ocuklarn ldrmlerdi. Sonra bundan pimanlk duyan bu
kimseler o kt ocukla birlikte Hz. Salih'i ve ailesini ldrmek zere yemin ettiler ve yle dediler :
"Biz toplu halde buradan karz, bizleri gren halk ise bir yolculua ktmz sanr. Biz hemen
Salih'in yolu zerindeki maaraya gelir, orada bekleriz. Gece vakti oup da Salih ibadet etmek iin
mescidine kt bir srada onu ldrr, sonra tekrar maaraya gelir, oradan da evlerimize dneriz.
Bundan sonra da 'Onun ldrldn bilmiyoruz' deriz, bylece onun kavmi bizi tasdik edip
szlerimize inanrlar." Aslnda Hz. Salih geceyi kavminin arasnda geirmez, Mescid-i Salih ismiyle
kendisine nis-bet edilen mescide gider, orada gecelerdi. Nihayet bu dokuz kii maaraya

girdiklerinde zerlerine bir kaya dt ve hepsini ldrd. Bu dokuz kiinin plnn bilen bir grup
kimse maaraya gelip onlarn helak olduklarn grnce hemen bararak geri dndler ve : "Salih
nce onlara kendi ocuklarn ldrmelerini emretti, imdi de kendilerini ldrd." dediler.
Bir rivayete gre, bu dokuz kiinin Hz. Salih'i ldrmek iin yemin tmeleri, onlarn deveyi
kesmelerinden ve Hz. Salih (A.s.)'in kendilerini azapla korkutup uyarmasndan sonra olmutu. Dereyi
boazlyan bu dokuz kii kendi aralarnda : "Gelin Salih'i ldrelim! Eer o davasnda hakl ve doru
ise bir an nce onu ldrm oluruz, ayet davasnda yalanc ise yine onu ldrp devenin
arkasndan gndermi oluruz." dediler. Bunun zerine onlar bir gece Salih (A.s.) ile ailesinin
bulunduu yere geldiler. Fakat melekler tarafndan atlan talarla beyinleri paralanarak helak
oldular. Bu srada onlarn yanma gelen adamlar onlarn helak olduklarn grnce Hz. Salih'e:
"Bunlar sen mi ldrdn?" diyerek zerine yryp onu ldrmek istediler. Ancak Hz. Salih
(A.s.)'in airetinden olan kimseler, Hz. Salih'i ldrmesine engel oldular ve onlara : "Salih sizi
azapla korkutmutur. Eer o, dvasnda doru ise, hareketinizle Rabb'mzm gazabn ar-trmaym,
ayet o yalanc ise biz onu tutar size teslim ederiz." dediler. Bunun zerine onlar Hz. Salih'i
ldrmekten vaz geerek geri dndler.
Birinci rivayete gre, Hz. Salih'i ldrmek iin yemin eden dokuz kii deveyi boazlyan kiiler
deildir. kinci rivayet ise daha dorudur. Allah doru olan daha iyi bilir.
Devenin ldrlmesinin sebebi udur : Bir rivayete gre, Kaddr b. Slif bir grup kiiyle birlikte
arap iiyorlard, su hakknn deveye ait olduu bir gne rastlad iin araplarna katacak su
bulamamlard. te bu hadise zerine onlar birbirlerini tevik ve tahrik ederek deveyi kesmilerdir.
Dier rivayete gre Semd kavminin ierisinde biri Katm, dieri Ka-bl (Kubl?) adnda ahlaksz
iki kadn vard. Kaddr b. Slif Katm adndaki kadna, Msda' ismindeki bir erkek de Kabl
adndaki kadna akt. Bunlar ou zaman bu kadnlarla gizlice buluurlard. Gecelerden bir gece bu
kadnlar Kddar ile Msda'a : Deveyi ldrmedike bizimle bir araya gelmenize imkan yoktur.
dediler. Bunun zerine onlar, kadnlarn isteine "pek iyi" diyerek adamlarn yanlarna alp deveyi
ldrmek zere harekete getiler. Bu srada deve su havuzunun banda duruyordu. Onlarn ele
baslar, ilerinden birisine : Git, deveyi boazla. dedi. Deveyi boazlamak zere giden kii, bu ii
gzne kestiremeyip geri dnd. Sonra eleba olan kii, bir bakasn gnderdi, fakat o da gzne
kestiremeyip geri dnd. Hulsa kimi gnderdi ise deveyi ldrmeyi gzne kestiremeyip geri
dndler. Bu defa eleba olan kii bizzat kendisi devenin yanma gelerek zerine atld ve devenin
arka ayaklarmdaki sinirleri kesmesi zerine deve yere yuvarlanp debelenmee balad. Dvenin
ldrld gn arambayd. Kendi dillerine gre deveyi ldren bu kiinin ad "Cebbar" idi.
Onlar, kendilerince haftann ilk gn kabul ettikleri pazar gn helak olmulard. Deve ldrlnce
onlardan birisi Hz. Salih (A.s.)'in yan gelerek : abuk yeti, deveyi ldrdler. dedi. Bunun
zerine Hz. Salih hemen devenin bulunduu tarafa yneldi, bu srada onlar Hz. Salih'i karlayarak :
Ey Allah'n peygamberi Salih! Deveyi falan kii kesti, bizim bunda suumuz yok. diyerek zr
dilemee baladlar. Bu durum karsnda Hz. Salih (A.s.) onlara : Gidip bakn, devenin yavrusunun
arkasndan yetimee aln, eer arkasndan yetiebilirseniz, Allah azabn zerinizden
kaldrabilir. dedi. Bunun zerine onlar yavruyu aramaa koyuldular. Bu srada annesinin izdrap
ierisinde kvrandn gren yavru, pek yksek olmayan "el-Kare" adndaki bir daa gelerek zerine
kt. Onlar ise yavruyu yakalamak iin dan zerine kmak istediler. Fakat Allah tarafndan yaplan
bir vahiy ile da, kularn dahi ulaamayaca bir tarzda ge doru iyice ykseldi. Bundan sonra Hz.
Salih kavminin yaad ehre indi. Hz. Salih'i gren yavru ise gzlerinden yalar boanarak

alamaa balad, sonra yavru Hz. Salih'e dnerek defa brd. Bunun zerine Hz. Salih (A.s.)
onlara; Bu yavrunun her ^brmesi bir gnlk mddeti bildirir. Siz memleketinizde gn daha
yaayn. te bu, yalan olmayan br vad ve tehdittir. (Hd, 65) dedi. Ayrca onlara, balarna
gelecek olan azabn almetini bildiriken birinci gn yzlerinin sararacan, ikinci gn yzlerinin
krmz il aacan nc gn ise yzlerinin siyahlaacam syledi. Ertesi gn sabahleyin
kalktklarnda kk, byk, kadn, erkek hepsinin yzleri safran srm gibi sararmt. kinci gn
kalktklarnda yzleri kpkrmz kesilmiti. nc gnnn sabahnda ise yzleri ziftlenmi gibi
simsiyah olmutu. Azabn yaklatn gren bu kavim hemen ha-nutlarm srnp kefenlerini
giydiler. Onlarn hanutlar mrr-i safi ile sar sabrdan ibaretti. Kefenleri ise deridendi. Bundan sonra
onlar kendilerini yere atarak azabn nereden geleceini bilmediklerinden gzlerini bir yere, bir ge
evirmee baladlar. Drdnc gn sabah olunca gkten gk grltsne benzer bir sayha (ses)
geldi ve bu sayha onlarn gs ukurlarnda bulunan kalplerini param para etti. Allah (C.c.) bu
hususla ilgili olarak bir yette : "O zlimleri korkun bir ses (sayha) alp gtrd de yurtlarnda diz
st ken (canlar kan) kimseler oluverdiler." (Hd, 67) buyurur.
bn Cureyc'in rivayet ettii bir hadiste yle buyurulur : Allah (C.c), Semd kavminden dou ile bat
arasnda bulunan herkesi helak etti, ancak Harem (Ka'be)'de bulunan bir kii helktan kurtuldu. Onu
bu azaptan Harem'de bulunmas kurtarmt. Hz. Peygamber'den bu kiinin kim olduu sorulduunda
O, "Eb RiTdir" buyurdular. Bir gre gre, Eb Ril'in Sakf kabilesinin atas olduu da
sylenir.
Hz. Peygamber (S.a.) Tebk seferine kt zaman Semd kavminin yaad ehre geldiinde
eshabma dnerek : Sizden hi biriniz bu ehre . girmesin ve buradan su imesin. buyurdular. Sonra
Hz. Peygamber (S.a.) eshbma devenin su imek iin iki dan arasndan geldii yolu ve yavrusunun
daa kp durduu yeri gsterdi.
Semd kavmi helak olduktan sonra Hz. Salih (A.s.) am tarafna hareket edip Filistin'e geldi. Sonra
buradan Mekke'ye gitti ve orada yerleti. Hz. Salih lnceye kadar burada ibadetle megul oldu,
ld zaman ise elli sekiz yanda bulunuyordu. Hz. Salih kavmini yirmi yl mddetle hakka davet
etti.
Tevrat ehli ise d, Semd, Hd, Salih adlarnn Tevratta gemediini iddia ediyorlar.
bn shk Tevrat ehlinin bu iddialarna kar karak : d, Semd, Hd ve Salih ile ilgili haberlerin
Araplar arasnda hem chiliyet ve hem de slmiyet dneminde Hz. brahim (A.s.) kadar mehur olup
bilindiklerini sylyor.
Ben derim ki, Tevrat ehlinin bunlar inkr etmeleri Hz. brahim (A.s.)1 in peygamberliini ve Hz. s
[35]
(A.s.)'nn durumunu inkr etmelerinden daha hayret verici deildir.
HZ. BRAHM (A.S.) VE ONUN AINDAK ACEM AHLARI
Hz. brahim (A.s.)'in nesep eceresi: brahim b. Trahb. Nhr b. S-r b. Er b. Fla b. Gbir b.
lah b. Kaynn b. Erfahed b. Sm b. Nh' tur. Onun bulunduu yer ile doduu yer konusunda ihtilf
edilmitir. Bir rivayette onun Ehvz topraklarnda bulunan Ss'ta, dier bir rivayette B-bil'de, bir
baka rivayette Ks'da doduu sylenir. Bir rivayette de onun Harran'da doduu, fakat babas
tarafndan Bbil'e gtrld ifade edilir. lim erbabnn hemen hepsi Hz. brahim'in Nemrd b.
Kev zamannda dnyaya geldiini sylyorlar. Yine haber ehlinin hepsi de Nemrd'un, bazlarnn
iddiasna gre Hz. Nh (A.s.)'un kendisine peygamber olarak gnderilen zdihak (Zohak)'m valisi

olduunu ifade ediyorlar. Selef alimlerinden bir grup ise Nemrd'un kendi bana mstakil bir
hkmdar olduunu sylyorlar.
bn shk ise unlar sylyor : Yer yznn dousu ve bats hep Nemrd'un idare ve mlknde
bulunuyordu. Kendisi ise Bbil'de kalyordu. Sylendiine gre yer yznn saltanat ancak
hkmdarda toplanmtr. Bunlar, Nemrd, Zlkarneyn, Sleyman b. Dvud (A.s.)'dur.
bn shk'm dnda birisi de bunlara Buht Nassar' ilve etmitir. Fakat biz bu grn doru
olmadn yaknda zikredeceiz.
Hz. Nh ile Hz. brahim'in arasnda ancak Hz. Hd ile Hz. Salih peygamber olarak gnderilmilerdi.
Allah (C.c.) Hz. brahim (A.s.)'i halka hccet, kullarna eli olarak gndermek isteyip de onun
dnyaya gelme zaman yaklanca mneccimler Nemrd'un huzuruna gelerek: Biz senin u beldende,
u yln u aynda brahim adnda bir ocuun doacan biliyoruz. O, sizin dininizi terk edecek ve
putlarnz kracak. dediler. Nihayet mneccimlerin haber verdikleri yl gelip atnca, Nemrd btn
hamile kadnlar yannda hapsetti. Ancak Hz. brahim'in annesinin gebelii belli olmadndan onun
hamileliinin farkna varamad, bu yzden onu hapsetmedi. Hatt Nemrd o yl iinde doan btn
erkek ocuklar boazlayp ldrmt.
Hz. brahim'in annesi
doum sancsn hissedince,
geceleyin evinden karak kendisine yakn olan bir maaraya geldi ve ocuu brahim'i burada
dourdu. Yeni doan ocuk iin yaplmas lzm gelen eyleri yaptktan sonra maarann azn
kapatp hemen evine geri dnd. Bundan sonra annesi, olu brahim'in ne hlde bulunduunu grmek
iin onu sksk yokluyordu. Hz. brahim, bakalarnn bir ay ierisinde gsterdii gelimeyi, bir gnde
gsteriyordu. Annesi maaraya geldii vakit, Allah onun rzkn ba parmann ierisinde kld iin
onu ba parman emer bir vaziyette sa buluyordu.
Hz. brahim'in babas zer, bir gn hanmna gebeliinin durumunu sormutu. O da : Bir olan
ocuu dourdum, fakat ld. demi kocas zer de onun bu szn tasdik edip inanmt.
Rivayet edildiine gre, zer, brahim'in doduunu biliyordu, fakat hkmdar Nemrd'un bu
hadiseyi unutmasna kadar brahim'in doduunu saklamt. Hatt bir gn zer : Benim bir olum
var, fakat ben onu sakladm. Eer ben onu meydana karrsam hkmdar tarafndan ona bir zarar
gelmesinden endie duyar msnz? diye sordu. zer'i arkadalar ise : Hayr, onun hakknda bir
endiemiz yok. diye cevap verdiler. Bunun zerine zer olu brahim'i maaradan kard. brahim
maaradan knca hayvanlarla dier yaratklar gzden geirip szd. O, bundan nce anne ve
babasndan baka hi bir ey grmemiti. Bu yzden babasna grdklerini soruyordu, babas da ona
: u deve, u srdr... gibi cevaplar veriyordu. Bu arada brahim : Bu yaratklarn bir Rabb'
olmas lazmdr. dedi. brahim'in maaradan k gnein batndan sonraya rastlad in bam
kaldrp ge bakt ve Mteri (Jpiter) yldzn grd. brahim : te bu benim Rabb'imdir. dedi.
Yldz ok gemeden kaybolunca da : Ben batmak suretiyle kaybolan Rabb' sevmem. dedi.
brahim' in maaradan k ayn sonuna rastlad iin ay grmezden nce yldz (Mteri'yi)
grmt.
Rivayet edildiine gre, Hz. Brhin on be aylk iken dnmee balamt. Bir ara brahim
maarada iken annesine : Beni maaradan dar kar da bir bakaym. demiti. Bunun zerine
annesi onu maaradan dar kard, fakat k zaman akam vaktine rastlad iin o yldz
(Mteri'yi) grd ve gklerle yerin yaratln dnd; yldz hakknda ise yukarda bahsi geen
szleri syledi. Bundan sonra : brahim ay doar halde grnce : "Rabb'im ite budur." dedi. Fakat
o da batis kaybolunca : "Eer Rabb'im beni hidayete ulatrmazsa mutlaka sapanlardan olurum."
dedi. (En'm, 77). Nihayet gn aydnlanp gne dounca, brahim gnei o na kadar

grdklerinden daha byk ve nurlu buldu. Bunun zerine o : te Rabb'im budur, bu hepsinden
byktr, dedi. O da kaybolup batnca : "Ey kavmim! Ben sizin (Allah'a) e tutageldiinz eyden
katiyyen uzam." dedi. (En'm, 78). Bundan sonra Hz. brahim kavminin dininden uzaklam ve
Rabb'm tanyp renmi olarak babasnn yanma dnd, fakat onlara bunu duyurmad. Ayrca
annesi, brahim'e kendisini nasl saklayp gizlediini haber verdi ve brahim buna ok sevindi.
zer, kavminin tapmakta olduklar putlar yapar ve bunlar satmas iin brahim'e verirdi. O da
bunlar satarken : Faydalar olmayan, zararlar dokunmayan bu putlar satn alan var m? diye
seslenirdi; fakat hi bir kimse gelip de ondan bu putlar satn almazd. Hatta brahim putlar
satlmaynca onlar alr, bir rman kenarna gtrr, putlarn balarn suya sokar, kavminin putlara
tapmasn alaya almak maksadyla putlara hitaben : Haydi su iin! derdi. Nihayet brahim'in bu
hareketleri kavminin arasnda yaylmaa balad, fakat brahim'in yaptklar Nemrd'u kulana
kadar varmamt.
Artk Hz. brahim, kavmini ierisinde bulunduu sapkl terke ve onlar Allah'a kullua davet etme
zamannn geldiini dnerek nce babas zer'i tevhide, yani Allah'n birliine inanmaa davet etti,
fakat babas onun davetini kabul etmedi. Bundan sonra brahim kavmini tevhide davet etti. Bunun
zerine onlar : Ey brahim! Sen kime kulluk edip tapyorsun dye sordular. brahim ; Alemlerin
Rabb'ine diye cevap verdi Bu defa onlar : Alemlerin Rabb'i dediin Nemrd mudur? diye
sordular. Hiz. brahim : Hayr! Ben ancak beni yaratana kulluk ediyorum. cevabn verdi. te bu
durum karsnda Hz. brahim'in asl gayesi ortaya kt ve tapm olduklar putlarn acizliklerini
gstererek onlar susturmak istedii Nemrd'a ulatrld. Bu srada Hz. brahim onlarn putlarna
yapmak istedii eyi gerekletirmek iin frsat kolluyordu. Bu arada yldzlara baktktan sonra :
Ben hastaym. dedi. Yani duyulduu zaman kendisinden uzaklamalarn salamak iin veba
hastalna yakalandn sylemek istiyordu. brahim (A.s.)'in maksad ise onlar kendisinden
uzaklatrp, bayramlarna topluca ktktan sonra putlarn kolaylkla- krabilmekti. Onlar, bayram
yerlerine ktklar zaman brahim bu szn (hastaln) sylemiti ve onlarla birlikte bayrama
kmamt. te bu srada tek bana putlarn yanma gelen brahim : Allah'a yemin ederim ki, siz
arkanz dnp gittikten sonra, ben putlarnza elbette bir tuzak kuracan. (Enbiy, 57) dedi. Hz.
brahim'in bu szn arkada kalanlaryla zayflar duymulard. Bundan sonra brahim putlarn yanma
geri dnd, putlar ise byk bir puthanenin ierisinde bulunuyorlard ve yanyana dizilmilerdi; hatta
puthanenin kapsna kadar bu putlar bykten ke doru sralanmlard. Bu arada onlar bayram
yerine kmazdan nce ilahlar olan putlarnn nlerine yemekler hazrlayp brakmlard ve :
Bayram yerinden dndmz vakit ilahlarmz bu yemekleri takdis etmi olurlar, biz de takdis
edilmi bu yemekleri yeriz. demilerdi. brahim, putlara ve nlerindeki yemeklere bakarak onlara :
Ne duruyorsunuz, yemeyecek misiniz? (Sfft, 91) dedi. brahim, cevap alamaynca : Ne oluyor
size de konumuyorsunuz? (Sfft, 92) diye seslendi. Bundan sonra o : Gizlice sa eliyle bir vurup
onlar krd. (Sfft, 93). Hatt brahim (A.s.) eline alm olduu bir baltayla btn putlar krd ve
salam brakt en byk putun eline baltay brakp oradan ayrld.
Nihayet bayram yerinden dnen ahali, putlarn basma gelen bu hli grnce korktular ve bunu byk
bir hadise sayarak : Bunu bizim ilahlarmza yapan kimse zalimlerdendir. (Enbiy, 59) dediler. Bu
arada onlar : brahim adnda bir gencin ilahlarmz diline doladn duyduk. (Enbiy, 60), ondan
bakasndan byle bir ey duymadk; her halde bunu ilhlarmza o yapmtr, dediler. Putlarn
krld haberi Nemrd'a ve ahalinin ileri gelenlerine duyurulduu zaman onlar : O halde onu halkn
gznn nne getirin ki, bizim onu ne gibi cezalara arptracamz halk grm olur. (Enbiy, 61)

dediler. Baz mfessirler, yette geen Halk grm olur cmlesini, Nemrd'u ve ileri gelen
kiilerin brahim'i delilsiz ve ahitsiz bir ekilde yakalanp getirilmesini ho grmediklerinden
halkn onun aleyhine hidlik yapmalar umulur tarznda tefsir etmilerdir.
Hz. brahim yakalanarak getirilip, halk hkmdarlar Nemrd'm yannda brahim iin toplannca
onlar : Ey brahim! lhlarmza sen mi bu ii yaptn. (Enbiy, 62) dediler.
Hz. brahim : Belki bu ii onlarn u by yapmtr. O hlde konuuyorlarsa bunu onlara sorun.
(Enbiy, 63) dedi. Hatt brahim (A.s.) onlara byk putun hepsinden daha byk olmasna ramen
kendisiyle birlikte kendilerine taplan kk putlara kzarak onlar krdm syledi. Bunun zerine
onar, putlar krma konuanda brahim'e isnad ettikleri su iddiasndan vaz geerek kendilerine
dndler ve : brahim'i buraya getirmekle zulmettik, biz de onun syledikleri gibi dnyoruz.
dediler. Sonra onlar, putlarn zarar ve faydalarnn olmadn, krmak gibi bir kudrete sahip
bulunmadklarn rendikten sonra Hz. brahim'e : And olsun ki, bunlarn sz sylemediklerini sen
de bilirsin. (Enbiy, 65), "o hlde ilhlarmza bunu yapann kim olduunu bize haber ver ki sana
inanalm" dediler. Hz. brahim'in onlarn aleyhine hccet getirmesi sadedinde Allah (C.c.) : Sonra
yine onlar (eski) kafalarna dndrldler. (Enbiy, 65) buyurur. Onlarn : Bunlarn sz
sylemediklerini sende bilirsin. (Enbiy, 65) demeleri zerine Hz. brahim ; yle ise Allah'
brakp da size hi bir eyle ne fayda ve ne de zarar veremeyecek olan putlara m tapyorsunuz? Size
ve Allah' brakp da tapmakta olduunuz putlarnza yazklar olsun! Hl aklnz banza
dermeyecek misiniz? (Enbiy, 66. 67) dedi. Bundan sonra Nemrd brahim'e : Taptn ve
bakalarna da tapmaa davet ettiin ilh nasl bir eydir? diye sordu. Hz. brahim : Benini
Rabb'im ldrr ve diriltir.. (Bakara, 258) cevabm verdi. Bunun zerine Nemrd : Ben de
ldrr, diriltirim. dedi. Hz. brahim : Bu nasl olur? dedi. Nemrd : lme mahkm olmu iki
kiiyi yanma arrn. Bunlardan birisini ldrrm, bylece onu ldrm olurum. Dierini ise
affederim, onu da diriltmi (sa brakm) olurum. dedi. Bunun zerine Hz. brahim : Allah, gnei
doduu yerden getiriyor. Haydi sen de onu batdan getir. (Bakara, 258) dedi. Hz. brahim'in bu
sz karsnda Nemrd tutulup kald ve ona hibir ekilde cevap veremedi. te bundan sonra
Nemrd ve adamlar Hz. brahim'in ldrlmesine karar verdiler ve aralarnda : "Onu yakn! (Bu
suretle) ilhlarnza yardm edin.." (Enbiy, 68) diye konutular.
Abdullah b. mer (R.a.), Hz. brahim'in atee atlarak yaklmasn ilk tavsiye eden kiinin Parslardan
gebe, bedevi birisinin olduunu sylyor. Kendisine : Farslann da bedevileri var mdr? diye
sorulduunda : Evet, onlarn da bedevileri vardr; bunlar Krtler dr. diye cevap vermitir.
Rivayet edildiine gre, bu krdn ad Heyzen idi, bu kiiyi yer yuttu ve kyamete kadar da yerin
tabanna doru inmee devam edecektir.
Nemrd'u emri zerine her eit aatan odunlar toplanmaa baland; hatt brahim (A.s.)'in
memleketinden bir kadn, dileklerine ermek ve dininde sevap kazanmak maksadyla Hz. brahim'in
yaklmas iin hazrlanan atee odun toplamak iin adak yapmt. Hz. brahim'i atee atmak
istedikleri zaman onu atein yanma getirdiler, toplanan odunlar yle tututurdular ki, zerinden uan
ku atein scaklndan ve iddetinden yanarak yere dyordu. Nihayet onlar Hz. brahim'i atee
atmak zere toplandklarnda, insanlar ve cinler hari, yer, gk ve bunlarn zerinde bulunan btn
yaratklar hep bir azdan feryad ederek : Ey Rabb'imiz! Yer yznde brahim'den baka sana kulluk
eden kimse yok, o da urunda atee atlp yaklacak, bize izin ver de brahim'in yardmna koalm.
diye Allah'a yalvardlar. Bunun zerine Allah (C.c.) Eer o sizden yardm isterse, dileyen ona
yardm etsin; eer benden bakasn yardmna armaz ise, ben onun yardmcsym. buyurdu.

Nihayet Hz. brahim'i atee atmak zere binann tepesine kardklarnda, o ban ge kaldrp : Ey
Allah' im! Sen yerde de gkte de teksin. Allah bana kfi ve O ne gzel Vek'dir. diyerek dua etti.
Hz. brahim atee atlmazdan nce bal bir vaziyette iken Cebrail (A.s.) kendisine grnd ve : Ey
brahim! Bir ihtiyacn var m? diye sordu. Hz. brahim ise : Sana ihtiyacm yoktur. diye cevap
verdi. Bundan sonra onlar, Hz. brahim'i atee frlattlar, bu esnada Allah (C.c.) atee : Ey ate!
brahim'e kar serin ve selmet ol. (Enbiy, 69) buyurdu. Bir rivayete gre, atee bu ekilde
seslenenin Cebrail (A.s.) olduu sylenir. Eer soukluk ve serinlii selmet takib etmemi olsayd.
brahim (A.s.) bu defa atete meydana gelen serinlikten lm olacakt. Hatt ilh hitap karsnda o
gn yer yznde bulunan btn ateler hitabn kendilerine olduunu sanarak snmlerdi. Ayrca
Allah (C.c.) Hz. brahim'in suretinde glge meleini gnderdi ve bu melek gelerek atein ierisinde
bulunan brahim ile nsiyet etmek iin onun yanma oturdu.
Bundan sonra Nemrd, atein brahim'i yakp kl ettii kanaati hsl oluncaya kadar gnlerce bekledi.
Hatt Nemrd bir ara atee baktnda odunlarn yanmakta olduunu, brahim'in ise kendisi gibi
birisiyle atein ierisinde oturmakta olduunu grd. Bunun zerine, Nemrd kavmine : Ben
brahim'i sa vaziyette, diri gibi grdm, onun durumu bana kark geliyor. Hemen benim iin atei
yukardan grebileceim yksek bir bina yapm. dedi. Nemrd'un adamlar hemen onun iin bir bina
yaptlar ve o binann zerine kp baknca brahim'i kendisine benzer birisiyle atein ierisinde
oturur bir vaziyette grd, hatta Nemrd brahim'e seslenerek : Ey brahim! Allah'n o kadar
bykm ki, izzet ve kudreti seninle u grdm durum arasna girdi, yani sana zarar verdirmedi.
Acaba ateten kmaa gcn yeter mi? diye sordu. brahim : Evet, ateten kmaa gcm yeter.
diye cevap verdi. Nemrd : Atein ierisinde kaldn takdirde onun sana zarar vermesinden korkar
msn? diye sorunca, brahim : Hayr, korkmam. diye karlk verdi. Hz. brahim ayaa kalkt ve
yryerek atein iinden dar kt. brahim (A.s.) ateten dar knca Nemrd ona : Ey brahim!
Yannda grdm sana benzeyen adam kimdi? diye sordu. brahim (A.s.) : Benimle nsiyet etmek
iin Rabb'imin bana gnderdii glge meleidir. diye cevap verdi. Bunun zerine Nemrd : zzet
ve kudretini, yalnz O'na kullukta srar ettiin iin sana yaptklarn grdmden senin Allah'na
kurban takdim etmek istiyorum. dedi. brahim (A.s.) ise : Sen kendi "dinine bal kaldka Allah
senin takdim edecein kurban kabul etmez. dedi. Nemrd : Ey brahim! Saltanat ve mlkm
brakmaa gcm yetmiyor. dedi ve drt bin sr kurban ederek brahim'i kendi hline brakt,
Allah da brahim'i Nemrd' dan korudu.
Allah (C.c.)'m Hz. brahim'e yaptklarn grnce kavminden bir grup kinie Nemrd ve cemaatinden
korkmalarna ramen brahim'in dvetine icabet ederek iman ettiler. Hz. brahim'in kardeinin olu
olan Lt b. H-rn da iman edenler arasndayd. brahim (A.s.) ile Hrn'm nc kardeleri ise
Trah (zer)'m olu Nhr idi. Nhr da Betvl'in babasyd. Betvl ise Lbn ile Hz. brahim'in olu
shk'm hanm ve Hz. Yakb'un annesi olar Rabek'nm babalaryd. Lbn da Hz. Yakb'un
hanmlar olan Rll ile Liy'nm babalaryd.
Ayrca Hz. brahim'e amcasnn kz Sre de man etmiti. Sre ise Hz. brahim'in amcas olan byk
Hrn'm kzyd. Bir rivayete gre, Sre Harran hkmdarnn kzyd ve brahim (A.s.) ile birlikte
[36]
Allah'a man etmiti.
Hz. brahim (A.s.) ile Ona man Edenlerin Hicreti

Bundan sonra Hz. brahim ile ona tbi olanlar kendi kavimlerinden ayrlmaa karar vererek
bulunduklar yeri terkedip Msr'a geldiler. Msr'da ise ilk firavunlardan Sinan b. Ulvn b. Ubeyd b.
Avlec b. mlk b. Lved b. Sn b. Nh firavunluk makamnda bulunuyordu. Bir rivayete gre Sinan D
alili k'in kardei olup onu Msr'a vali tayin etmiti.
Sre ok gzel bir kadnd ve hibir vakit brahim (A.s.)'e kar gelmezdi. Firavuna Sre'in
gzellii tavsif edilince Hz. brahim'e birisini gnderip onlar huzuruna getirtti. Firavun brahim
(A.s.)'e : Yanndaki kadn kimdir? diye sordu. Hz. brahim : (Din kardei olduunu kasdede-rek)
Kz kardeimdir. diye cevap verdi. Hz. brahim bu kadn esimdir dedii takdirde Firavunun
kendisini ldrmesinden korkmutu. Bundan sonra Firavun brahim (A.s.)'e : Bu kadn ssle ve
bana gnder. dedi. Bunun zerine Hz. brahim Sre'ye sslenmesini emretti ve sslendikten sonra
onu Firavuna gnderdi. Sre Firavunun huzuruna girdiinde, o elini Sre'ye doru uzatt. Bu srada
Hz. brahim namaza durmutu. Firavun Sre'ye elini uzatt zaman iddetli bir ekilde tutulup
kalmt. Bunun zerine Firavun Sre'ye : Allah'a dua et, sana zararm dokunmaz. dedi. Sre
Firavun iin Allah'a dua etti, o da bu durumdan kurtuldu. Fakat Firavun tekrar Sre'ye elini uzatt;
yine o iddetli bir ekilde tutulup kald. Sre'ye : Benim iin Allah'a dua et, sana zararn
dokunmaz. dedi. Sre onun iin Allah'a dua etti; yine o bu durumdan kurtuldu. Firavun bu i. nc
defa tekrarlad, yine iddetle tutulup kald ve Sre'nin duasiyla tekrar kurtuldu. Bunun zerine Firavun
kendisine en yakn olan hacible-rinden birisini yanma arp ona : Sen bana insan deil, bir eytan
getirmisin. Onu derhal buradan uzaklatr ve ona Hcer' ver. dedi. Hcib de Firavunun emrini
yerine getirdi. Bundan sonra Sre Hcer ile birlikte. brahim (A.s.)'in yanma hareket etti. Sre'nin
dndn hisseden Hz. brahim namaz keserek Sre'ye : Naslsn, ne durumdasn? diye sordu.
Sre de : Allah (C.c.) kfirin hilesine kfi geldi ve Hcer'i de bana hizmeti olarak verdi. diye
cevap verdi. Eb Hreyre (R.a.) bu hdiseyi anlatt zaman : Ey gk suyunun oullar! te bu kadn
(Hcer) sizin annenizdir. derdi.
Eb Hreyre'nin rivayet ettii bir hadiste Hz. Peygamber (S.a.) yle buyurmutur : Hz. brahim
hayatnda ancak defa- yalan sylemitir. Bu yalanlarn ikisi Allah, birisi de Sre hakkndadr.
Allah hakknda olanlarn birisi : 'Ben hastaym' demesi, dieri ise : 'Bu ii u byk put yapmtr.'
[37]
demesidir. Sre hakkndaki ise : 'O benim kz kardeimdir.' de-mesidir.
HZ. SMAL (A.S.)'N DOMASI VE MEKKE'YE GTRLMES
Rivayet edildiine gre, Hcer endaml bir cariye idi. Sre onu Hz. brahim'e balamt. Hatta
Sre brahim (A.s.)'e : Bu cariyeyi al, belki Allah ondan sana bir ocuk nasip eder. demiti.
Sre'nin ise hayz-dan kesilip yalamncaya kadar hi ocuu olmamt. Nihayet Hz. brahim' in
Hucer'den smail adndaki olu dnyaya geldi. Bundan dolay Hz. Peygamber (S.a.) : Msr'
fethettiiniz zaman halkna hayr tavsiye edin (iyi davrann). Zira onlarn szinle ahidleri ve akrabalk
balar vardr. buyurmutur. Hz. Peygamber (S.a.) ahid ve akrabalk bandan Hcer'in Hz. smail'i
dourmasn kasdetmitir.
Hz. brahim Sre ile birlikte Firavun'un korkusundan Msr' terk edip am'a (Surij^e'ye) hareket
ettii zaman Filistin topraklarnda bulunan es-Seb'e indi, kardeinin olu Lt b. Hrn da M'tefike'ye
indi. Seb'den M' tefike'ye bir gn bir gecede gidilirdi. Allah (C.c.) Hz. brahim'e bu srada
peygamberlik vermiti ve o Seb' denilen yerde bir kuyu kazm, bir de Mescid yapmt. Kuyunun

suyu temiz bir kaynak suyu idi. Nihayet Seb' halk Hz. brahim'e eziyet edince o buradan ayrld ve
ayrln mteakip kuyunun suyu ekildi. Seb' halk Hz. brahim'in peinden gittiler ve ondan geri
dnmesini istediler; fakat Hz. brahim geri dnmedi ve onlara yedi tane kei vererek : Bunlar
kuyunun bana gtrdnz vakit st tekrar ortaya kacak ve eskisi gibi temiz bir su kayna
olacaktr. Bu sudan iiniz, fakat ay ba hlindeki bir kadm buradan avucuyla su almasn. dedi.
Onlar keileri alp yola ktlar, keilerle birlikte kuyunun bana gelip durduklarnda su tekrar
grnd, bylece kuyunun suyundan hem keiler hem de kendileri itiler. Nihayet ay ba deti gren
bir kadn gelip bu kuyudan avucuyla su alncaya kadar bu sudan imeye devam ettiler. Ancak bundan
sonra kuyunun suyu eksilerek bu gnk hlini ald. Hz. brahim ise Remle ile ly (Beyt'l-makdis)
arasnda bulunan "Katt" veya "Ktt" denilen beldede yerleti.
Hz. smail dnyaya geldii zaman Sre ok zlmt. Onun bu zntsne bir teselli olsun diye
yetmi yanda bulunmasna ramen Allah tarafndan kendisine Hz. shk baland. Hz. brahim ise
bu srada yz yirmi yanda bulunuyordu. smail ile shk bydkleri zaman birbirlerine hasm
kesilip dman olmulard. Bu yzden Sre Hcer'e kzp onu evinden kovmutu. Sonra Hcer'i tekrar
evine alm, fakat onu kskandndan yine evinden srp karmt. Hatta Sre Hcer'in vcudundan
birpara keseceine yemin etmiti. Neticede onu irkinletirmemek iin kulan ve burnunu
kesmekten vaz geip onun snnet yerini kesmiti. Kadnlarn snnet olma deti buradan kalmtr.
Bir rivayette ifade edildiine gre, smail ocuk yatayd, dolaysyla Sre'nin Hceri evinden
uzaklatrmas smail ile sk' yznden deil, Sre'nin onu kskanmasndan ileri gelmiti. Doru
olan gr de budur.
Bundan sonra Sre Hcer'e : Benimle ayn beldede kalmayacaksn. dedi. Bunun zerine Allah
(C.c.) Hz. brahim'e "Mekke'ye gitmesini vahyet-ti; o zaman Mekke'de hi bir bitki mevcut deildi.
Hz. brahim, Hcer ile olu smail'i Mekke'ye gtrp onlar Mekke'de Zemzem'in bulunduu yere
brakp geri dnd. Hcer Hz. brahim'in arkasndan : Ey brahim! Ekini, suyu, yiyecei ve lfet
edip yalnzln] giderecei bir kimsesi bulunmayan byle bir yere bizi brakp gitmeyi sana kim
emretti? diye seslendi. Hz. brahim : Rabb'm emretti. dedi. O zaman Hcer : O. bizi zayi etmez,
muhakkak bizi korur. dedi. Hz. brahim geri dnerken : Ey Rabb'imiz! Ben zrriyetimden kimisini
(Hcer ile smail'i) senin mukaddes olan evinin yannda ekinsizbir vadiye yerletirdim. Ey
Rabb'imiz! Onlar namaz dosdoru klsnlar diye byle yaptm. Artk sen insanlarn bir ksmnn
gnllerini onlara meylettir. kretmeleri iin de onlar baz meyvelerle rizklandr. (brahim, 37)
di}'e yalvard.
smail susaymca ayaklaryla tepinmee, annesi Hcer de bir eyler grebilirim midiyle Safa
tepesine kp saa sola bakmaa balad, fakat Hcer hibir ey gremedi. Sonra-vadiye inerek
Merve tarafna kotu, Merve'nin tepesine knca yine bir eyler grebilirim gayesiyle saa sola
bakt, fakat bu defa da br ey gemedi. Hcer bu koma hareketini yedi defa yapt. te hacc
esnasnda yaplan sa'yin asl buradan gelmektedir. Bundan sonra Hcer smail'in yanma'geldi; bu
srada smail ayaklaryla tepmiyordu ve "Zemzem" denilen pnar ise yerden kaynayp toprak zerine
kmaa balamt. Hcer ise suyun toprak zerine kmasn salamak iin elleriyle topra
kartrarak eeliyor ve etrafn eviriyordu. Hatt toplanan sular (ihtiyat tedbiri olarak) tulumuna
dolduruyordu. Hz. Peygamber (S.a.) Hcer'in bu hareketi hususunda : Allah, Hcer'e merhamet etsin!
Eer o, suyu kendi hline brakm olsayd, bu su etrafna tap akan bir pnar olacakt. buyurmutur.
Crhm kabilesi Mekke'ye yakn bir vadide yerlemiti. Suyu gren kular ise vadinin etrafn
sarmlard. Kularn vadiyi terketmediini gren Crhm kabilesinin insanlar kendi aralarnda :

Bu kular vadiyi brakmadklarna gre, burada mutlaka su vardr diyerek harekete geip Hacer'in
yanma geldiler ve ona : Su senin olsun, eer istersen biz seninle birlikte burada kalrz, dolaysyla
yalnzln gidermi oluruz. dediler. Hcer onlarn bu teklifini kabul etti. Bundan sonra onlar smail
byyp annesi Hcer lnceye kadar hep birlikte burada kaldlar. Daha sonra Hz. smail Crhm
kabilesinden bir hanmla evlendi. Hz. smail ve ocuklar Arapay Crhm kabilesinden rendiler.
Bu yzden Hz. smail'in soyundan gelenlere, Araplam Arap mnasnda "el-Arabu'1-mte-arribe
denildi.
Hz. brahim (A.s.) Hacer'in yanma gitmek iin Sre'den izin istedi. Ancak Sre, Hacer'in evine
inmemek artyla onun gitmesine izin verdi. Ne yazk ki brahim (A.s.) Mekke'ye geldiinde Hcer
vefat etmiti. Bunun zerine Hz. brahim, olu smail'in evine gitti ve olunun hanmna : Kocanz
nerede? diye sordu. O da : u anda evde yok, ava gitti. diye cevap verdi. Hz. smail Harern'de
avlanmak yasak olduundan bu blgenin dna kar, avlandktan sonra tekrar Harem mahallinde
bulunan evine dnerdi. Hz. brahim olu smail'in hanmna : Msafir kabul eder misin? diye sordu.
O : Hayr! Kabul edemem, hem u anda yanmda hi kimse yok diye cevap verdi. Bunun zerine
Hz. brahim ona : Kocanz geldii zaman benden ona selm syleyin, kapsnn eiini deitirsin.
dedi.
Bundan sonra Hz. brahim hanm Sre'nin yanma dnd. Hz. smail evine geldii zaman babasnn
kokusunu hissetti ve hanmna : Eve birisi geldi mi? diye sordu. O, gelen kiiyi hafife alarak :
Evet, u ve u vasfta yal birisi geldi. diye cevap verdi. smail : Pek iyi ne syledi? diye
sordu. Hanm : Benden kocanza selam syleyin, kapsnn eiini deitirsin, deyip gitti. diye
cevap verdi. Bunun zerine Hz. smail bu hanmn boad, tekrar baka bir hanmla yeniden evlendi.
Hz. brahim aradan uzun bir mddet getikten sonra olu smail'i ziyaret etmek iin tekrar hanm
Sre'den izin istedi. Sre de olunun evine inmemek zere ona izin verdi. Bunun zerine Hz. brahim
Mekke'ye geldi ve hemen olu smail'in evine giderek hanmna : Kocanz nerede, diye sordu.
smail'in yeni hanm ise : Ava gitti, Allah izin verirse hemen imdi gelir, Allah size merhamet etsin!
Buyurun konuumuz olun. dedi. Hz. brahim : Msafir kabul eder misin? diye sordu. O da Evet,
kabul ederim. dedi. Hz. brahim : Yannzda ekmek veya buday veya burma ve yahut arpa bulunur
mu? diye sordu. smail'in hanm ise ona, st ve et ikram etti. Hz. brahim de et ve stn bereketli
olmas iin dua buyurdu. Eer smail'in hanm o gn Hz. brahim'e ekmek veya buday veya arpa
veyahut da hurma takdim edip ikramda bulunsayd, yer yznn byk bir ksm bunlarla dolup
taacakt.
Bundan sonra smail'in hanm Hz. brahim'e : Buyurun, evimize inin, banz ykayaym. dedi.
Fakat brahim Sre'ye verdii sz zerine onun evine inmedi. Hz. brahim Makam (bu gnk Makm-
brhim)'a geldii srada smail'in hanm elinde bir su kabyla onun yanma geldi ve kab Makm'm
yannda bulunan Hz. brahim'in sa tarafna koydu. brahim (A.s.) Makam (ta)'m zerine ayayla
basnca Makm'n zerinde ayann izi kald. smail'in hanm Hz. brahim'in bann sa yarsn
ykad, sonra Makm'm sol tarafna geip bann sol yarsn ykad. Bunun zerine Hz. brahim ona :
Kocanz geldii vakit benden ona selm syleyin, artk kapsnn eiinin dzelmi olduunu
kendisine iletin. dedi.
Hz. smail eve dnd vakit babasnn kokusunu hissetti, hanmna : Evimize birisi mi geldi? diye
sordu. Hanm : Evet, insanlarn en gzel yzl ve en ho kokulusu olan bir ihtiyar geldi; o, bana
unu, unu syledi, ben de ona unu ve unu syledim. Ayrca onun ban ykadm, ite u ayann
izidir. O, sana selamn iletmemi istedi ve kapnzn eiinin dzeldiini syledi. dedi. smail (A.s.)

: Gelen zat babam Hz. brahim'dir. dedi.


Rivayet edildiine gre, smail'in tepindii yerden suyu fkrtp karan Cebrail (A.s.)'dir; nk su
aramak iin Hcer vdde koarken Cebrail (A.s.) onun yanma gelmiti; hatta Hcer onun geliini
sezdii iin : Geliini bana hissettirip duyurdun, ben ve ocuum mahvolduk. Bize yardm et!
demiti. Bunun zerine Hz. Cebrail Hcer ile birlikte Zem-zem'in bulunduu yere geldi, ayan yere
vurmasyla suyun pnar hlinde kaynayp fkrmas bir oldu. Hacer'in acele ederek krbasna su
doldurmaa balamas zerine Hz. Cebrail: Korkma! Bundan sonra susuzluk ekmeyeceksin. dedi.
[38]
MEKKE'DEK BEYT'L-HARM (KA'BE)'IN NASI
Rivayet olunduuna gre, bundan sonra Alal (C.c.) Hz. brahim'e Ka' be'yi ina etmesini emretti.
Fakat Hz. brahim Ka'be'nin ina ediecei yer hususunda skntya dt. Bunun zerine Allah (C.c.)
rehberlik etmesi iin ona "Sekine" denilen, kvrla kvrila hareket eden ve yumuak esen iki bal bir
rzgr gnderdi. Hz. brahim Sekine ile birlikte hareket etti ve Sekine bu gnk Ka'be'nin bulunduu
yere gelince kalkan (veya ylan) gibi kvrlp, durdu. Bunun zerine Hz. brahim'e, Sekne'nin gelip
durduu yere Ka'be'yi ina etmesi emredildi. O da bu emre uyarak Ka'be' yi buraya ina etti.
Dier rivayette ise Allah Hz. brahim'e insan ba gibi ba olan ve buluta benzeyen bir varlk
gnderdi ve o Hz. brahim'e hitaben ; Ey brahim! Ka'be'yi benim byklm veya glgemin
evreledii kadar yap, fazla veya eksik yapma. dedi. Hz. brahim de onun talimatna uygun bir
vaziyette Ka'be'yi yapt. Bu iki gr Hz. Ali (R.a.)'den nakledilmitir. Sdd ise Hz. brahim'e
Ka'be'nin yerini gsterenin Hz. Cebrail olduunu sylemektedir.
Hz. brahim Mekke'ye hareket etti ve buraya geldiinde olu smail'i buldu. smail ise Zemzem
kuyusunun arkasnda oklarn dzeltmekle megul idi. Hz. brahim olu smail'e hitaben : Ey smail!
Allah (C.c.) bana kendisi iin bir ev (mbed) yapmam emretti. dedi. Hz. smail de babasna :
Rabb'ine itaat et. dedi. Hz. brahim olu smail'e : Rabb'im senin bana yardm etmeni emretti.
dedi. smail : O hlde bu emri derhal yerine getiririm. karln verdi. Bunun zerine Hz. smail
kalkp ibana geldi. Hz. brahim Ka'be'nin temelini ykseltirken olu smail de kendisine ta
veriyordu. Bu arada Hz. brahim olu smail'e : Bana yle gzel bir ta bulup getir, ben onu
insanlara bir iaret olsun diye Rkn'n zerine koyacam. dedi. Bu esnada Eb Kubeys da Hz.
brahim'e : Bende bir emniz (Haceru'l-esved) var, gelin aln. diye seslendi. Bir rivayete gre
Haceru'l-esved'i brahim (A.s.)'e haber veren Hz. Cebrail idi. Neticede Hz. brahim Haceru'l-esved'i
alp yerine koydu.
Hz. brahim ile olu smail Ka'be'nin inasn srdrrken : Ey Rabb'imiz! Bizden kabul buyur, sen
iiten ve bilesin. (Bakara, 127) diye Allah'a yalvaryorlard.
Ka'be'nin yaps ykselince, ya ilerlemi olan Hz. brahim talar kaldramaz olmutu. Bu sebepten
bugn Makm- brahim denilen tan zerine basarak talar alp inaata devam ediyordu. Nihayet
Hz. brahim Ka'be'yi tamamlayp bitirince Allah (C.c.) ona insanlar hacca armasn emretti.
Bunun zerine Hz. brahim : Ey Rabb'im! Ben sesimi onlara du-yuramam. dedi. Allah (C.c.) ona :
Sen onlar hacca ar, sesini onlara duyurmak bize aittir. buyurdu. Bu durum karsnda Hz.
brahim : Ey insanlar! Allah (C.c.) size Beyt'l-atk'a (Ka'be'ye) gidip hacc yapmanz farz kld
diye seslendi. Hz. brahim'in hu sesini yer ile gk arasnda bulunan her ey, hatta babalarn sulbnde,
analarnn rahminde bulunan herkes duydu. Neticede man edip de kyamete kadar Allah'n ilminde

hacc yapmalar tesbit edilen kimseler bu sese icabet ettiler ve : Ey Rabb'imiz! Samimiyet ve imanla
bu davetini kabul ediyoruz. dediler.
Bundan sonra Hz. brahim olu smail ve dier mslmanlar ile birlikte Terviye (Zilhicce'nin yirmi
sekizinci gn) Mina'ya gelip konaklad ve onlara le, ikindi, akam ve yats namazlarn kldrd.
Geceyi Mina'da geiren Hz. brahim onlara sabah namazn kldktan sonra Arafat'a hareket etti ve
onlarla birlikte bir mddet burada kald. Gne bat tarafna meyledince (yani zeval vaktinden sonra)
le ve ikindi namazlarn birletirerek kldktan sonra onlarla beraber bugn imamn durmu olduu
Arafat'taki vakfe yerine geldi, ve "Erk" denilen yerin zerinde durdu. Gne batnca Hz. brahim ve
beraberindeki haclar oradan kalkarak Mz-delife'ye geldiler. Hz. brahim burada onlara akam ve
yats namazlarn birletirerek kldrd. Sonra Hz. brahim ve beraberindekiler geceyi burada
geirdiler. Tan yeri aardktan sonra onlarla birlikte sabah namazn kld ve ortalk aydn!anmcaya
kadar "Kuzah" denilen yerde bekledi. Bundan sonra Hz. brahim beraberindeki rnslmanlarla
birlikte oradan ayrld ve onlara eytann nasl talanacana kadar olan hacc ile ilgili hususlar bir
bir gsterip retti, hatta onlara kurban kesilen yeri de gsterdi. Bu ilerden sonra bizzat kendisi
kurban kesip tra oldu ve tavafn nasl yaplacana da onlara gsterdi. Bundan sonra eytann nasl
talandn gstermek iin Mina'ya dnd. te bylece hacc ilerini bitirip tamamlam oldu.
Hz. Peygamber (S.a.)'den rivayet edilen bir hadiste; Haccm nasl yaplacan Hz. brahim'e
klavuzluk edip bildirenin Hz. Cebrail olduu haber verilmektedir. Ayrca bu hadisi bn mer (R.a.)
de Hz. Peygamber (S.a.)'den rivayet etmitir.
Hz. brahim (A.s.) tarafndan ina edilen Ka'be, ilerde de bahsedeceimiz zere Hz. Peygamber
[39]
(S.a.)'in doumundan otuz be sene sonra Ku-rey tarafndan yklmasna kadar devam etmitir.
KURBAN ETME KISSASI
Selef dnemindeki mslman alimler, kurban edilecek kiinin kim olduu konusunda ihtilf
etmilerdir. Bu alimlerden bir ksm kurban edilecek olan kiinin Hz. smail olduunu, dier bir ksm
da bunun Hz. shk olduunu ileri srmlerdir. Hz. Peygamber (S.a.)'den bu her iki grle ilgili iki
hads rivayet edilmitir. Eer bu iki gr hakknda (tercih edebileceimiz) sahih bir delil
bulunsayd, biz bu sahih olan brakp da baka bir delile ba vurmazdk.
Kurban edilecek olan kiinin Hz. shk olduunu bildiren hadisi, Ah-nef, Abbs b. Abdu'l-Muttalib
vastasyla Raslllah (S.a.)'tan rivayet etmi ve Rasllah, ierisinde : Biz, (oluna bedel olarak)
ona byk bir kurban verdik. (Sfft, 107) ayetini zikrettii bu hadiste "oul" szn shk olarak
aklamtr. Ayrca bu hadis Abbs b. Abdu'l-Muttalib'den mevkuf olarak da rivayet edilmitir.
Kurban edilecek kiinin Hz. smail olduunu bildiren hadise gelince, Sunbih rivayet ediyor ve yle
diyor : Biz, Muviye b. Eb Sfyan'm yannda bulunuyorduk. Sz kurban edilecek kiiden alnca
Muviye : "Meselenin iyzn bilen birisine rastladnz." dedikten sonra yle syledi : "Biz,
Raslllah'm yannda bulunuyorduk. Birisi gelerek : 'Ey iki kurbanln olu! Allah'n sana ganimet
olarak ihsan ettiklerinden bana da ver.' dedi. Raslllah ise onun bu szne gld." Muviye'ye iki
kurbanlktan ne kasdedildii sorulduunda o unlar syledi : "Abdu'l-Muttalib Zemzem kuyusunun
kazsn baar ile tamamlad takdirde oullarndan birisini kurban etmeyi adamt. Kur'a ise Hz.
Peygamber (S.a.)'in babas Abdullah'a kmt. Fakat Abdu'l-Muttalib yz deve fidye ederek
Abdullah' kurban etmekten kurtarmt. - Biz bu konuyu Allah izin verirse ilerde zikredeceiz -.

kinci kurbanlk ise Hz. smail'dir."

[40]

Kurban Edilecek Kiinin Hz. shk Olduunu leri Srenler


mer b. el-Hattb, Ali b. Eb Tlib, Abbs b. Abdu'l-Muttalib, kendisinden krime'nin rivayette
bulunduu Abdullah b. Abbs, Abdullah b.Mes'd, Ka'b, bn Sbt, bn Ebu'l-Hzeyl ve Mesrk
kurban edilecek kiinin Hz. shk olduunu ileri srmlerdir.
Amr b. Eb Sfyan b. Eb Esd b. Eb Criye es-Sakaf'nin anlattna gre, Ka'b bir gn Eb
Hreyre'ye : Haydi, anlat dedi. Bunun zerine Ka'b unlar anlatt :
Hz. brahim, shk' kurban olarak kesmei kararlatrd zaman eytan : "Allah'a yemin ederim ki,
eer brahim'in ailesini imdi batan karamazsam, bundan sonra hi bir zaman onun ailesinden
birini ebed surette batan karamam." dedi. Bunun zerine eytan onlarn tandklarndan birisinin
suretine girerek Hz. brahim'in shk' kurban etmek zere gtrd bir srada Hz. brahim'in hanm
Sre'nin yanma geldi ve ona : "Sabahn erken saatinde brahim shk' nereye gtryor?" diye sordu.
Sre : "Baz ilerini grmek zere ktklarn" syledi. eytan : "Hayr, Allah'a yemin ederim ki,
brahim shk' kurban etmek zere gtrd." dedi. Sre : "Hayr, brahim olunu kesmez." dedi.
eytan : "Evet, Allah'a yemin ederim ki, o olunu kesmek iin gtryor; nk o, bunu Allah'n
emrettiini iddia ediyor." cevabn verdi. Bunun zerine Sre : "Hz. brahim'in bu hareketi Rabb'ine
itaat etmek bakmndan ok gzeldir." dedi.
Nihayet eytan Sre'den midini kesince hemen oradan uzaklaarak babas ile gitmekte olan shk'n
arkasndan yetiti ve ona : "brahim seni kurban olarak kesmek istiyor." dedi. shk : "Baban beni
kesmez" dedi. eytan : "Evet, Allah'a yemin ederim ki, o seni kurban edip kesecek; nk bunu
Rabb'inin emrettiini iddia ediyor.' 'dedi. shk : "Allah'a yemin ederim ki, eer bunu ona Rabb'i
emretmi ise mutlaka o Rabb'ine itaat eder." karln verdi.
Bunun zerine eytan Hz. shk' brakarak babas brahim (A.s.)'e geldi ve ona : "Byle erkenden
olunu nereye gtryorsun?" dedi. Hz. brahim : "Baz ihtiyalarmz grmek iin gtryorum."
dedi. eytan : "Hayr, Allah'a yemin ederim ki, sen onu kurban olarak kesmek istiyorsun." dedi, Hz.
brahim : "Niin kurban edip keseyim?" diye sordu. eytan : "nk sen, bunu Allah'n emrettiini
iddia ediyorsun" diye cevap verdi. Bunun zerine Hz. brahim : "Allah'a yemin ederim ki, eer bunu
bana Rabb'im emretmi ise, mutlaka O'nun emrini yerine getiririm." karln verdi.
Nihayet Hz. brahim olu shk' kesmek iin teebbse geince, Allah (C.c.) onu olunu kurban
etmekten affetti ve shk'm karl olarak ona byk bir kurban gnderdi. Bu arada Allah (C.c.) Hz.
shk'a vahy-ederek : "Ben sana bir dua hakk tanyorum ve hu duan mutlaka kabul edeceim."
buyurdu. Bunun zerine Hz. shk : "Ey Allah'm! Gelmi ve gemi kullarndan herhangi birisi sana
irk (ortak) komadan vefat ederek sana kavuursa onu cennetine koy!" diye dua etti.
Ubeyd b. Umery anlatyor :
Hz. Musa (A.s.) : "Ey Rabb'im! nsanlar : 'Ey brahim'in, shk'm, Ykub'un Rabb'i!' diye hitap
ederler; acaba onlar bu erefe nasl nail oldular?" diye sordu. Allah (C.c.) ona : "brahim, bana hibir
eyi denk tutmad, mutlaka beni tercih etti. shk ise benim urumda kurban olma cmertliini
gsterdi; halbuki kurban olmann dndaki eyler ile de bana cmertlik gsterebilirdi. Ykub'a
gelince, ben ona bel ve cefay artrdka, o da bana kar olan hsn-i zannn artrd." diye cevap
verdi.

Kurban Edilecek Kiinin Hz. smail Olduunu leri Srenler


Sa'd b. Cbeyr, Ysuf b. Mihrn, e-a'b, Mchid ve At' b. Eb Rebh'm mtereken bn
Abbs'tan rivayet ettiklerine gre o yle demitir ; Kurban edilecek olan kii Hz. smail'dir.
Yahudiler ise bunun shk olduunu iddia ediyorlar, dolaysyla yalan sylyorlar.
Ebu't-Tufeyl ile e-a'b; kurban edilen koun boynuzlarn Ka'be'de grdklerini sylyorlar.
Muhamned b. Ka'b ise yle diyor :
Allah'n Hz. brahim'e oullarndan kurban etmesini emrettii kii Hz. smail'dir; nk biz, Aiah'n
kitab Kur'n'da Hz. brahim'in kssasnda ve olunu kurban etmek iin verilen emirde kurban
edilecek kiinin Hz. smail olduunu buluyoruz. Bunun isbat ise yledir : "Allah (C.c.) Hz.
brahim'in iki olundan kurban edilecek olann kssasn tamamladktan sonra : 'Ona (brahim'e)
slihlerden bir peygamber olmak ezere shk' mjdeledik." (Sfft, 112) buyuruyor. Ayrca Allah
(C.c.) : 'Biz ona (Sre' ye) shk', onun ardndan da (torunu) Ykub'u mjdeledik.' (Hd, 71)
buyuruyor ve Ykub'tan sonra oullar ve torunlaryla bu mjde devam ediyor. O halde bu durum
karsnda Hz. brahim'e olu shk' kurban etmek iin Allah'n emir vermesi mmkn deildir. Ayn
zamanda Allah (C.c.)'n Hz. brahim'e shk ile ilgili olan va'di (neslinin devam) kurban edilecek
olan kiinin Hz. shk deil, Hz. smail olduunu gsterir.
Muhamned b. Ka'b bu grn halfe mer b. Abdulazz'e anlatt zaman o : Ben bu meseleyi bu
[41]
gne kadar dnmemitim, grne katlyorum. demitir.
Hz. brahim'e Olunu Kurban Etmekle Emdermesinin Sebebi ve Kurban Edi ekli
Rivayet edildiine gre, Allah Hz. brahim'e olunu kurban etmesini emretti. Anlatldna gre,
bunun sebebi u idi :
Hz. brahim kendisine Allah'tan erkek ve slih bir evlad balamasn istedi ve : Ey Rabb'im! Bana
slihlerden olacak bir evlt ver. (Sfft, 100) diye duada bulundu. Bunun zerine melekler kendisine
halm tabiatl bir olan ocuunun verildiini mjdelediklerinde o : O halde bu ocuk Allah rzas
iin kurban olsun dedi. Nihayet ocuk byyp babas brhim (A.s.) ile koup gezecek hle gelince
ona : Vaat edip adam olduun adan (kurbann) yerine getir. diye vahyedildi.
te buraya kadar anlatlanlar, kurban edilecek kiinin Hz. shk olduunu ileri srenlerin grne
dayanmaktadr. Bu gr kabul edenlere gre bu hadise, ly'ya iki mil uzaklkta olan am
topraklarnda meydana gelmitir. Kurban edilecek olan kiinin Hz. smail olduunu iddia edenlere
gre ise bu hadise Mekke'de vuku bulmutur.
Muhammed b. shk anlatyor :
Hz. brahim olunu kurban etmekle emrolunduu zaman oluna : "Ey oulcazm! Yanma byk
bakla ipi al, ailemiz iin odun toplamak zere u dadaki vadiye gidelim." dedi. Hz. brahim ile
olu daa gitmek zere yola ktklarnda blis Hz. brahim'i geri evirmek iin onun yolunu kesti.
Bunun zerine Hz. brahim ona ; "Ey Allah'n dman! Benden uzak dur; Allah'a yemin ederim ki,
mutlaka O'nuri emrini yerine getireceim. dedi. Bu defa bls Hz. smail'in yolunu keserek ona,
babasnn kendisini keseceini syledi. Bunun zerine Hz. smail: "Ben Rabb'imin emrini dinler, O'na
itaat ederim." dedi. Hz. smail'den de midini kesen bls son olarak Hcer'e gidip durumu ona
bildirdi. Hcer : "Eer brahim'in Rabb'i ona olunu kurban etmesini emretmi ise, Allah'n emrine
teslim olmak gerekir." karln verdi. Bunun zerine blis oradan fkeli bir vaziyette ayrld ve

onlar hi bir ekilde saptramad.


Hz. brahim olu smail ile birlikte Sebr vadisinde tek balarna kaldklar bir srada Hz. brahim
oluna : "Yavrucuum! Ryamda seni boazladm gryorum; bir dn; ne dersin?" dedi. O da :
"Babacm! Einrolunduun eyi yap. naallah beni sabredenlerden bulursun." dedi.
(Sfft, 102). Sonra o, babas brahim'e : "Ey babacm! Eer beni boazlayp kurban edecek isen, el
ve ayaklarm skca bala ki, kanmdan sana bir ey sramasn; aksi takdirde sevabm eksilir; nk
lm tahhaml ar ve iddetli bir hadisedir. Ayn zamanda ban iyice bile ki, keserken beni
rahat ettiresin. Yine beni boazlamak iin yatrdnda yzkoyun yatr; zira ben, senin yzme bakp
da merhamete kaplarak Rabb'inin emrini yerine getirmemenden korkar ve endie duyarm. Eer
gmleimi annem Hcer'e gtrmeyi mnasip grrsen, bunu yap. Zira bu, annem iin daha teselli
edici olabilir." dedi. Bunun zerine Hz. brahim : "Ey oulcazm! Allah'n emrini yerine getirmem
hususunda sen ne gzel yardmcsn" dedi.
Nihayet Hz. brahim olunun isteine uyarak onun ellerini ve ayaklarn skca baladktan sonra
ban biledi ve : "Onu aln zerine yatrd." (Sfft, 103). Bundan sonra ba eline alp olunun
boazna bastrd; fakat Allah (C.c.) ban azn tersine evirdi. Hz. brahim boazlama iini
bitirmek iin tekrar ba olunun boazna bastrd. Bu esnada kendisine : "Ey brahim! Ryay
doruladm." (Sfft, 104, 105) buyu-ruldu ve : "te u, olunun yerine gnderilen kurbanlktr; onu
boazla."~ denildi.
Rivayet edildiine gre, Allah (C.c.) boazlanma esnasnda Hz. smail' in boazna bir bakr levha
yerletirmiti.
bn Abbs, Hz. brahim'e gnderilen koun krk gz (yl) cennette ot-ladm sylyor.
Bir rivayette ise, Hz. brahim'e gnderilen kurbanlk koun daha nce Hbil tarafndan kurban edilen
ko olduu ifade ediliyor.
Hz. Ali (R.a.) de bu koun boynuzlu, iri gzl ve beyaz tyl olduunu sylyor.
el-Hasen ise : Hz. smail'in yerine bedel olarak gnderilen kurban Erv'dan getirilmi bir teke olup
Hz. brahim'e Sebr'den indirilmitir. Hz. brahim bunu, bir rivayette "Makam" denilen yerde, dier
[42]
bir rivayette ise Mina'da kurban kesilen yerde boazlamtr." diyor.
Allah (C.c.) Tarafndan Hz. brahim'in mtihan Edilmesi
Hz. brahim Allah tarafndan Nemrd'la ve kendisini Allah'a yaklatrmaa faydas dokunaca yaa
geldikten sonra olunu kurban etmek suretiyle imtihan edilmesinden sonra tekrar Allah (C.c.) onu
imtihan ettiini haber verdii bir takm kelimelerle imtihana tbi tuttu ve : Rabb'i brahim'i bir takm
kelimelerle imtihan etti, brahim de bu kelimeleri tamamen yerine getirdi... (Bakara, 124) buyurdu.
Bu mmetin ilk dnemde gelen alimleri, bu "kelimeler" konusunda ihtilfa dp farkl grler ileri
srdler.
krime'in rivayet ettiine gre bn Abbs, Rabb'i' brahim'i br takm kelimelerle imtihan etti..
ayetini aklarken yle diyor : Bu din ile imtihan edilen brahim'den baka hibir kimse bu dini
ayakta tutamad. Bu hususta Allah onun hakknda : "brahim, ald emirleri tastamam yerine getirdi."
(Necn, 37) buyurur.
Bu kelimeler (emirler) otuz tanedir. Bunlarn ilk onu Tevbe (Beret), ikinci onu Ahzb, nc onu
ise M'minn surelerinde gemektedir.
Tevbe suresinde geen on kelime hakknda-Allah (C.c.) yle buyururun Tevbe edenler, ibdet

edenler, hamd edenler, seyahat edenler (oru tutanlar veya cihad edenler), rk edenler, secde
edenler, iyilii emredenler, ktl nehyedenler, Alah'm snrlarm koruyanlar. Sen o mminlere
(cenneti) mjdele." (Tevbe, 112).
Ahzb suresinde geen ikinci on kelime hakknda Allah yle buyurur : "phesiz ki (Allah'a) rm
olup boyun een erkeklerle (Allah'a) ram olup boyun een kadnlar, iman eden erkeklerle iman eden
kadnlar, lat ve ibadete devam eden erkeklerle tat ve ibadete devam eden kadnlar, sdk erkeklerle
sdk kadnlar, sabreden erkeklerle sabreden kadnlar, nte-vzi olan erkeklerle mtevzi olan
kadnlar, sadaka veren erkeklerle sadaka veren kadnlar, oru tutan erkeklerle oru tutan kadnlar,
avret yerlerini (haramdan) koruyan erkeklerle avret yerlerini (haramdan) koruyan kadnlar, Allah'
ok zikreden erkeklerle Allah' ok zikreden kadnlar, (ite) bunlar iin Allah mafiret ve byk
mkfat hazrlamtr." (Ahzb, 35).
Mminn suresinde geen nc on kelime hakknda ise Allah yle buyurur : "Namazlarnda huu
gsteren, bo (faydasz) eylerden yz eviren, zektlarn veren, rz (namus) anm koruyan, - ancak
karlarna ve cariyelerine yaklamalar knanmayarak bundan istisna edilmitir. O halde kim bunlarn
tesine amak isterse, phe yok ki onlar haddi aanlardr - emnetlerine ve ahidlerine riyet eden ve
namazlarna devam eden mminler muhakkak felah bulmulardr." (Mninn, 1-9).
Dier alimler ise bu kelimelerin on hasletten ibaret olduunu sylyorlar. Tvs ve dierlerinin bn
Abbs'tan rivayetine gre o yle diyor : "Kelimeler on hasletten ibarettir. Bunlarn bei bata, dier
bei de gvdede bulunur. Bata bulunanlar, byklar ksaltmak, aza su alp alkalamak, buruna su
ekmek, misvak kullanmak ve salar ayrarak taramaktr. Gvdede bulunanlar ise trnaklar kesmek,
kask kllarm tra etmek, koltuk alt kllarn yolmak, snnet olmak ve byk abdest bozduktan
sonra def-i hacet mahallini ykamaktr.
Eb Salih ile Mchid'in de ierisinde bulunduu dier alimler, bu kelimelerin, hacc nensiki ile
Allah'n : "...Ben seni insanlara imam yapacam..." (Bakara, 124) buyruundan ibaret olduunu
sylyorlar.
Dier bir grup alim ise bu kelimelerin yldzlar, gne, ay, ate, hicret ve snnet olmak gibi alt
nesneden ibaret olduunu sylemilerdir.
el--Hasen bu hususta unlar sylyor : "Allah, brhim (A.s.)'i yldz, gne ve ayla imtihan edince,
o, Rabb'nin ebed ve dim olduunu rendi de yeri ve gkleri yaratan Allah'a yneldi, sonra
vatann terk-edip hicret etti, olunu kurban etmek istedi ve kendisini kendi eliyle snnet etti."
Bu hususta baka rivayet ve grler de vardr; fakat bunun gibi muhtasar trih kitaplarnda bunlara
yer vermee ihtiya yoktur. Biz, bu kadarn ise kitabn fasllar arasnda bir boluk kalmasn diye
[43]
zikredip alyoruz.
ALLAH'IN DMANI NEMRUD VE ONUN HELAK OLMASI
Biz imdi Allah'n dman Nemrd'dan, dnyada iken bana gelen hallerden, onun Allah'a kar
isyanda inad etmesinden ve Allah'n ona mhlet verip imkan tanmasndan bahseden haberlere tekrar
geri dnyoruz.
Yer yznde yaayan ilk diktatr, zlim hkmdar Nemrd'dur. Biz, onun Hz. brahim'i atete yakmak
istemesi konusundaki haberi yukarda anlattk.
Nemrd, Hz. brahim'i bulunduu ehirden srp kard ve brahim' in Allah'n arayp bulacana

dir yemin etti. Bunun zerine o, drt kartal yavrusu buldurup onlar et ve arapla iyice byyp
kuvvetleninceye kadar besledi. Bundan sonra o, kartallar (sepet) eklindeki bir tabuta balad,
yanma kartallar iin lazm olan etleri tayacak birisini alarak tabutun ierisinde oturdu. Yannda
bulundurduu etin bir parasn yukarya doru frlattnda kartallar onunla birlikte uarak
ykseldiler. Hatta Nemrd aaya baknca, dalar kprdayan karnca kadar klm grd.
Bundan sonra yine bir et paras alarak yukarya doru frlatt; bu defa kartallar daha fazla
ykseldiler. Nemrd tekrar aaya baktnda yer yznn denizle evrilmi olduunu; hatta yer
yznn deniz zerindeki bir gemi kadar kldn grd. Biraz daha ykseldikten sonra
kendisini koyu karanlklar ierisinde buldu ve ne aasnda, ne de yukarsnda hibir ey
gremiyordu. Bu durum karsnda korkuya kaplan Nemrd, bu defa yannda bulundurduu etten bir
parasn aaya doru att. Bunun zerine kartallar atlan eti kapmak maksadyla hzla ses kararak
aaya doru inmee baladlar. Dalar, kartallarn aaya doru szl-dklerini grp kanatlarnn
hrtlarn iitince, korkuya kaplarak yerlerinden oynayacak hle gelmilerdi. Bu hususla ilgili bir
yette Allah (C.c.) : "Gerekten onlar bir takm tuzaklar kurmulard. Halbuki onlarn tuzaklarndan
dalar yerinden oynayp gitmi olsa bile Allah katnda onlara ait (nice nice) cezalar vardr."
(brahim, 46) buyurur. Kartallar uularna Beyt'l-Makdis (Kuds)'ten balyarak havalandlar ve
gelilerinde Duhn dana kondular. '
Nemrd bu teebbs ile hi bir ey yapamayacan anlaynca, yksek br bina yaptrmaa giriti.
Bina ykselip tamamlannca zerine kp kendi iddiasinca Hz. brahim'in Allah'na bakmaa balad;
hatta daha nceleri def-i hacette bulunmayan Nemrd bu srada korkusundan def- hacet yapmaa
balad. Allah (C.c), onun yapt bu yksek binay temelinden sarsp ykt. Bu srada korkudan halkn
dileri kart ve birbirlerini anlamaz oldular. Bundan sonra onlar yetmi ayr dilde konumaa
baladlar. Bundan nce ise btn insanlar Srynice konuurlard.
Nemrd'un def-i hacet yapmad eklindeki rivayetin hibir deeri yoktur. nk beer tabiat gerei
hibir insan, hatta ulv lem ile sk bir iliki ierisinde bulunan ve insanlarn en ereflisi olan
peygamberler bile def-i hacet yapmaktan kurtulamamlardr. Buna ramen peygamberler de yerler,
ierler, kk olsun byk olsun def-i hacette bulunurlar. Eer def-i hacet yapmaktan herhangi bir
kimsenin kurtulmas gerekseydi, mutlaka ereflerinden ve Allah'a yaknlklarndan dolay
peygamberlerin kurtulmas gerekirdi. Eer Nemrd'un, mlk ve saltanatnn geniliinden dolay def-i
hacetten kurtulduu kabul edilirse, sahh olan gre gre Nemrd mstakil bir saltanata da sahip
deildi. Hatta mstakil bir saltanata sahip olsa bile, mlk ve saltanat ondan daha geni olan skender
hakknda dahi def-i hacet yapmad konusunda herhangi bir rivayet nakledilme-mitir.
Zeyd b. Elem yle diyor : Allah (C.c), Hz. brhimden sonra ayrca Nemrd'a bir melek gnderdi
ve bu melek vastasyla onu drt defa kendisine yani hakka davet etti; fakat Nemrd bu daveti reddetti
ve : "Benden baka rab m vardr?" diye karlk verdi. Bunun zerine melek ona : " gne kadar
ordularn topla" dedi. Nemrd da hemen ordularn toplad. Bundan sonra Allah (C.c.) onlarn
zerine sivri sinekleri musallat etti; hatta halk sivri sineklerin okluundan zerlerine doan gnei
dahi gr emiyorlard. Nihayet Allah tarafndan gnderilen sivri sinekler, onlar yiyip bitirdiler,
geriye ise sadece kemiklerini braktlar. Bu arada sivri sinekler hkmdar Nemrd_'a hi
dokunmadlar. Bundan sonra Allah (C.c) Nemrd'a da bir sivri sinek musallat etti ve sinek onun
burun deliinden ieri girdi. Bylece tam drt yz yl beynindeki sivri sinein izdrabm dindirmek
iin bana tokmak vuruldu. Hatta iki elini bir araya getirerek birden bana tokmak indiren kimse ona
en byk merhamet ve efkati gstermi saylyordu. Nemrd'un hkmdarl drt yz sene srd ve

neticede Allah onun ruhunu alp ldrd. Gklere doru ykselen en yksek binay Nemrd
yaptrmtr.
Bir grup lim ise Nemrd b. Ken'n'm yer yznn dou ve batsna hkini olduunu sylyor. Fakat
siyer ve hkmdarlarn haberlerine vukufu olan alimler bu gr reddediyorlar. Bununla beraber bu
limler. Hz. brahim'in daha nce yukarda hakknda baz bilgiler naklettiimiz Dahhk'in dneminde
domu olduunu inkar etmezler. Aslnda ise yeryznn dou ve batsna hakim olan hkmdar
Dahhk'tir. Yer yzne hkim olan Dahhk'in Nemrd ile ayn kii olduunu ileri sren kimsenin bu
gr doru deildir. nk ilk dnemdeki alimler, Nemrd'un nesebinin Nabat, Dahhk'in
nesebinin ise Farslar (Acemler) arasnda yaygn bir ekilde bilinip tanndn, Nemrd'un ve
evladnn ise Dahhk tarafndan Sevd blgesine ve bu blgenin sa ve sol kesimlerine vali tayin
edildiklerini, Dahhk'in de sahip olduu geni lkesinde dolap durduunu, kendisinin ve atalarnn
asl vatannn Taberistn dalarnda bulunan Dnbvend olduunu ve Efridn'un onu ele geirdii"
zaman burada vurup yakaladn zikrediyorlar.
Buht-Nassar'm durumu da tpk Nemrd'un durumu gibidir. Bazlar Buht-Nassar'm yer yzne hkim
olduunu sylyor; fakat durum onlarn dedii gibi deildir. Buht-Nassar, Lhrsb adna Ehvz ile
Dicle'nin batsndaki Rum topraklarna kadar olan yerlerin bakumandanlk (speh-bedlik) grevini
yrtyordu. Bu srada Lhrsb Trkler ile sava halinde olduundan onlarn karsnda bulunan
Belh'te kalyordu. Hatta Trkler ile yapt sava dolaj^syla burada uzun mddet kald iin Belh
ehrini kurmutu.
Aslnda Nabat'lardan hi bir kimse mstakilen tek bana yer yznden bir kar topraa bile hakim
olmamtr. Bu durum karsnda bir Na-batl olan Nemrd'un btn yer yzne hakim olmas nasl
dnlebilir? Nemrd'un Sevd blgesindeki idarecilik sresi drt yz yl devam etmi, kendisi
helak olduktan sonra neslinden yerine geen Nabat b. Ka'd yz yl, ondan sonra Kedvus b. Nabat
seksen yl, ondan sonra yerine geen Bli b. Kedvus yz yirmi yl, daha sonra onun yerine geen
Nemrd b. Bli bir yl, bir ay idarede kalmlardr. Netice olarak Nabatllarm bu idaresi yedi yz
bir yl devam etmitir.
Ayrca Nemrd'un Dahhk'in dnemine yetimi olmas ve onun dneminde idari grev stlenmesi,
bir ksm kimseleri Nemrd hakknda yukarda zikrettiimiz zere onun yer yzne hakim olduu
fikrine sevk-etmitir.
Efridn devletin idaresini eline geirip zdihak (Dahhk)' malup ettikten sonra Nemrd b. Bli
(Tle?)'i ldrm, Nabat'lar srp karm, hatta onlarn pek ounu da katletmek suretiyle
[44]
ldrmtr.
HZ. LT (A.S.) VE KAVMNN KISSASI
Biz, daha nce Lt (A.s.J'un Hz. brahim ile birlikte Msr'a hicret et-tiini, Hz. brahim'in am'a geri
dndn, Hz. Lt'un ise Sedm'da kaldm anlatmtk.
Nihayet Sedm'da yerleen Hz. Lt, Allah tarafndan burann halkna peygamber olarak gnderildi.
Sedm halk ise Allah' tanmyor ve her trl ktl irtikap ediyordu. Nitekim bu hususla ilgili
olarak Allah (C.c): Hani Lt kavmine : Siz gerekten yle hayaszlk yapyorsunuz ki, sizden nce
hibir kimse bunu yapmamtr. demiti. Her halde siz erkeklere yaklaacak, yol kesecek, toplant
yerinizde meru olmayan eyleri mi yapacaksnz? (Ankebt, 28, 29) buyurur.
Bu ayetteki "yol kesmek" cmlesinden onlarn, yanlarna gelen bir m safiri hemen yakalayp

gtrerek ona ltilik denilen bu irkin hareketi tatbik etmeleri kasdedilmitir.


Yine ayn ayetteki "toplant yerinizde meru olmayan eyleri mi yapacaksnz" cmlesinden, bir
rivayette onlarn, yanlarndan geen kimseleri taa tutup onlarla alay etmeleri, dier bir rivayette
onlarn toplant yerlerinde karlkl olarak yellenme yarma girimeleri, bir baka rivayette ise
toplant yelerinde birbirleriyle ltilik yapmalar kasdedilmitir.
Hz. Lt (A.s.) onlar Allah'a ibadet etmee davet ediyor, yol kesmek, ltilik yapmak ve hayaszlklar
irtikab etmek gibi Alah'm holanmad bu irkin ileri yapmaktanonlar menediyor, bu kt
hareketleri yapmakta ve tevbe etmemekte srar ettikleri takdirde onlar ackl bir azap ile tehdit
ediyordu. Fakat Hz. Lt'un bu tehdidi ve onlara verdii tler, onlarn ktlkler zerinde srar
etmelerini ve Allah'n tehdid ve uyarsn inkar ederek Allah'n azabnn abuklamasn artrmaktan
baka bir netice dour mam t. Hatta cr'etlerini artrarak Hz. Lt'a : "Eer doru syleyenlerden
isen, Allah'n azabn bize getir." (Ankebt, 29) demilerdi.
Hz. Lt, davetinin uzamas, onlarn isyan ve tuyanlarnda direnmeleri zerine Rabb'inden onlara
kar yardm istedi. Allah (C.c.) onlar helak etmek, elisi Hz. Lt'a yardm etmek isteyince onlarn
zerine Hz. Cebrail ile birlikte Mkil ve srafil'i gnderdi. Rivayet edildiine gre, bu melekler,
gen adamlar suretine girerek yaya halde geldiler. Allah (C.c.) ise onlara, nce Hz. brahim ve
Sre'ye uramalarn ve brahim (A.s.)'e shk', onun arkasndan da Ykub'u mjdelemelerini
emretmiti.
Nihayet melekler Hz. brahim'e geldiler. Bu srada Hz. brahim'in evine onbe gndr misafir
uramamt; hatta misafirin gelmeyii ona ok ar gelmiti. Misafirperverlii yznden Allah ona
bol rzklar ihsan etmiti. Netice olarak Hz. brahim onlarn geliine ok sevindi; hatta o gne kadar
kendisine misafir olanlarn gzellikleriyle kyaslanamayacak kadar gzel olan bu misafirleri grnce
Hz. brahim kendi kendisine : "Onlara ancak benim hizmet etmem gerekir" diyerek ailesinin yanma
gidip kendi eliyle kzartt semiz bir buzay getirip onlara takdim etti, fakat onlar buna el
srmediler. Bunun zerine : brahim, onlarn ellerinin buna uzanmadn grnce onlardan rkilip
kalbine korku girmiti. Onlar : "Korkma! Biz Lt kavmine gnderildik" dediler. brahim'in hanm
(Sre) ise (hizmet iin) ayakta idi. (Sre, Allah'n emrini ve Lt kavminin bana gelecei bildii
iin) gld. Biz ona shk', shk'm ardndan da (torunu) Ykub'u mjdeledik. (Sre, hayretinden
ellerini yzne vurarak) : 'Vay! Kendim bir koca kar, u kocam da bir ihtiyar iken hen mi douracak
nm? Dorusu bu, pek alacak bir ey' dedi. (Melekler) : 'Allah'n emrine mi ayorsun? Ey hne
halk! Allah'n rahmeti ve bereketleri sizin zerinizdedir. phe yok d O, banide layk, ba ve
ihsan ok olandr' dediler.. (Hd, 70-73). Bu srada Sre doksan, Hz. brahim ise yz yirmi
yalarnda bulunuyorlard.
Hz. brahim'in zerinden korku gidip mjde sevinci gelince Lt kavmi hakknda Cebrail (A.s.) ile
mnakaaya balad ve ona : Eer onlarn arasnda elli mslman varsa durum ne olacak?" dedi.
Bunun zerine melekler : "Eer Lt kavminin ierisinde elli mslman bulunursa, Allah onlara azap
etmez." cevabn verdiler. Hz. brahim : "Krk mslman olursa durum ne olacak?" cevabn verdiler.
Hz. bhhim : "Krk mslman bulunursa da Allah azap etmez" diye karlk verdiler. Hz. brahim :
"Otuz mslman bulunduu takdirde durum ne olacak?" dedi. Onlar: "Otuz mslman bulunduu
takdirde de durum yine ayn olur" dediler. Nihayet Hz. brahim on saysna kadar indi. Melekler ise
ona : "Eer onlarn arasnda on mslman bulunursa, Allah onlara azap etmez" dediler. Bunun
zerine Hz. brahim kendi kendine: "Aralarnda on mslmanm bulunmad bir kavimde hayr
bulunmaz" dedikten sonra : 'Onlarn ierisinde Lt da var' dedi. Melekler : 'Biz onlarn arasnda

kimin bulunduunu ok iyi biliriz. Biz, yalnz geride (azapta) kalacaklardan olan kars mstesna,
Lt'u da ehlini de muhakkak kurtaracaz' dediler. (Ankebt, 32).
Bundan sonra Melekler Hz. Lt'un bulunduu Sedm beldesine doru gittiler. Melekler Sedm'a
geldiklerinde tarlasnda almakta olan Hz. Lt ile karlatlar. Allah (C.c.) meleklere : "Lt,
kavminin aleyhine drt defa ahadet etmedike onlar helak etmeyin." buyurmutu. Bu yzden
melekler, Hz. Lt'un yanma gelip ona : "Biz, bu gece sana misafir olacaz." dediler. Hz. Lt
meleklerle birlikte evine giderken bir mddet yrdkten sonra onlara dnerek : "Siz, bu belde
halknn ne yaptklarn biliyor musunuz? Allah'a yemin ederim ki, yer yznde bunlardan daha kt
insanlarn bulunacan zannetmiyorum." dedi ve bu szn drt defa tekrarlad.
Bir rivayete gre, melekler Hz. Lt'un kzyla karlamlard ve ona: "Ey hanm kz! nip
konaklayacamz bir yer var m?" diye sormulard. Hz. Lt'un kz ise : "Evet var, olduunuz yerde
bekleyin, ben gelinceye kadar ehre girmeyin" demiti. nk belde halknn onlara ktlk
yapmalarndan korkuyordu. Hz. Lt'un kz hemen babasnn yanma gele-rek ona : "Ey babacm!
ehrin kapsnda bekleyen genlere yeti; zira kavmin onlar yakalar, ele geirirse, irkin
hareketlerde (ltilikte) bulunurlar. Ben, bugne kadar rastladm insanlar arasnda bunlar gibi
gzelini grmedim." dedi. Hz. Lt'un kavmi, onun evine erkek misafir k,abul etmesini
yasaklamlard. Bu yzden Hz. Lt kavmine duyurmadan onlar evine getirdi, msafirlerin geldiini
ancak Lt'un ailesi biliyordu. Fakat Hz. Lt'un kars dar karak misafirlerin geldiklerini Lt
kavmine bildirdi ve onlara : "Evimize yle gzel kimseler geldi ki, bugne kadar onlar gibi gzel
yzl ve ho kokulu insanlar grmedim" dedi. Bunun zerine onlar koarak Lt (A.s.)'un evine
geldiler. Hz. Lt onlara : "Ey kavmim! te kzlarm, sizin iin onlar daha temizdir. Artk Allah'tan
korkun, beni misafirlerimin iinde kk drmeyin. Szin iinizde akl banda bir adam yok mu?"
(Hd, 78) diyerek misafirlerine sarkntlk etmelerini menetti, aradklarn kendi kzlarnda
bulabileceklerini belirterek onlar kzlarna tevik etti. Fakat onlar : "And olsun ki, senin de bildiin
zere bizim senin kzlarnla hi br hak (ve alkamz) yoktur. Sen bizim ne istediimizi elbette
bilirsin." (Hd, 79) ve : "Biz seni elleme karmaktan men etmedik mi?" (Hicr, 70) dediler.
Hz. Lt, teklif ve szlerinin kabul edilmediini grnce onlara : Ah, size (kar koyacak) bir gcm
olsayd ve yahut sarp bir kaleye smabil-seydim!" (Hd, 80) yni beni sizden koruyacak yardm
edenlerim veya airetim olsayd, diye temennide bulundu. Hz. Lt bu szlerini syleyince hemen
melekler yanna gelip : "Senin kale ve sman ok kuvvetlidir. Zira Allah hibir peygamber
gndermemitir ki, kavminden ona arka kan ve airetinden ona destek olan bir grup bulunmam
olsun" dediler.
Hz. Lt, onlarn kouarak geldiklerini grnce evinin kapsn kapatt; fakat onlar kapy amak iin
zorladlar. Bunun zerine Hz. Lt kapy at, onlar da ieri girdiler. Bu esnada Cebrail (A.s.)
Rabb'inden onlar cezalandrmak iin izin istedi ve kendisine izin verildi. Bunun zerine Cebrail
(A.s.) kanadn ap onlarn gzlerini kard. Hatta onlar birbirlerine : "Aman abuk davrann,
kurtulmaa bakn! Zira bugn Lt'un evinde yer yznn en sihirbaz adam vardr." diyerek
birbirlerini inemek suretiyle Hz. Lt'un evinden dar kmaa baladlar. Bu srada melekler Lt
(A.s.)'a : "Ey Lt! Emin ol, biz Rabb'inin elileri (melekleri) yiz. Onlar sana asla dokunamazlar. Sen
hemen gecenin bir vaktinde ailenle yola k. Yalnz karnz mstesna, iinizden hibiri geri
kalmasn..." (Hd, 81) ve : "...Sen de arkalarndan git. Sizden hibir kimse ardna (dnp) bakmasn.
Emrolunacamz yere geip gidin." (Hcr, 65) dediler.
Nihayet Allah (C.c.) Hz. Lt ve ailesini am (Suriye) tarafna doru yola kard zaman, Lt (A.s.)

meleklere : "Hemen u saatte onlar helak edin." dedi. Bunun zerine melekler ona : "Biz ancak onlar
sabah vakti helak etmekle emrolunduk. Sabah vakti yakn deil mi? (Hud, 81) dediler. Sabah vakti
olunca Cebrail (A.s.), dier bir rivayette Mkil (A.s.) kanadn onlarn zerinde yaadklar topran
ve yerletikleri be kasabann altna daldrp havaya kaldrd. Hatta gk yzndekiler onlarn
kpeklerinin havlamalarn ve horozlarnn tlerini duydular. Bundan sonra melek havaya kaldrm
olduu kasabalar ve onlarn yaadklar toprak parasn ters yz ediverdi. Ayrca o anda
kasabalarda hazr bulunmayanlarn zerine talar yadrlarak helak edildiler. Bu arada Hz. Lt'un
kars ykntnn grltsn duyunca: "Vah! Kavmime yazk oldu" diye alayp szlamaa balamt.
O anda gelen bir ta da onu ldrp olduu yere y-vermiti. te bylece Allah (C.c.) Hz. Lt'u ve
kars hari olmak zere onun ailesini kurtard.
Rivayet edildiine gre, bu kasabalarda drt yz bin kii yaamaktayd. Hz. brahim bu kasabalarn
zerinde bulunan yksek bir yere kar : "Bir gn Sedn helak olacak." derdi. Lt kavminin yaad
ehirler be tane idi ve bunlar : Sedn, Sab'a, Umra, Dm ve Sa'va'dan ibaretti. Bunlarn en by
[45]
ise Sedm idi.
HZ. BRAHM (A.S.)'N KARISI SRE'NN VEFATI, OCUKLARI VE HANIMLARI
lim ehlinden hi biri Sre'nin yz yirmi yedi yanda iken m (Suriye)'da vefat ettiini reddetmiyor.
Ancak bir rivayette Ken'n topraklar zerinde bulunan diktatr ve zlimlerin memleketinde vefat
ettii syleniyor.
Rivayet edildiine gre, Sre'nin vefatndan sonra Hcer'in bir mddet daha yaad ifade ediliyor.
Fakat doru olan gr ise, Hz. brahim' in Mekke'ye gitmesi konusunda yukarda anlattmz zere
Hcer'in Sre' den nce vefat etmi olduudur. Her halde doru olan da budur.
Sre vefat edince Hz. brahim Ken'nlerden Yaktn'm kz Katr ie evlendi ve ondan Nefn,
[46]
Merrn, Medyan, Meden, Neak ve Surh adlarnda alt olan ocuu dnyaya geldi
Hz.
ibrahim'in smail ve shk ile birlikte btn ocuklarnn says sekizdir. Bu ocuklarnn en by
ise smail'dir.
Dier bir rivayete gre ise Hz. brahim'in ocuklarnn arasnda bunlardan baka isimler de
mevcuttur. Berberler Nefn'm, Hz. u'ayb'in kavmi olan Medyen halk ise Medyn'm neslinden
remilerdir.
Yine rivayet edildiine gre, Hz. brahim hanm Katr'dan sonra Ehr (Erhr?)'in Hacn adndaki
[47]
kz ile de evlenmitir.
Hz. brahim'in Vefat ve Kendisine ndirilen Sahifelerin Says
Bir rivayette bildirildiine gre, Allah (C.c.) Hz. brahim'in ruhunu kabzetmek istedii zaman, onun
yanma yal bir insan suretinde lm melei Hz. Azrail'i gnderdi. Bir gn Hz. brahim misafirlerine
yemek ikram ederken, scak bir havada yal birinin yaya olarak geldiini grd. Bunun zerine Hz.
brahim, yanma gelmesi iin ona bir merkep gnderdi. O da merkebe binip Hz. brahim'in yanma
geldi. Bu htiyar insan Hz, brahim' tarafndan kendisine takdim edilen yemei yerken azna gtrmek
istedii lokmay nce gzne ve kulana sokuyor-, ancak bundan sonra azna gtrebiliyordu. Ayn

zamanda yedii yemek hemen def-i hacet mahallinden dar kyordu. Hatta brahim (A.s.)
Rabb'inden, kendisi lm isteyinceye kadar onun ruhunu kabzetmemesini istemiti. Bir ara Hz.
brahim ihtiyara : "Ey ihtiyar! Neden byle yapyorsun?" diye sordu. htiyar ona : "Ey brahim!
Bunlar bana ihtiyarhk yaptryor" diye cevap verdi. Hz. brahim ona : "Ka yandasmz?" tye
sordu. O, yan sylediinde Hz. brahim'den iki ya daha byk olduu anlald. Bunun zerine Hz.
brahim : "Benim de bu ihtiyar gibi olman iin iki yl kalm" dedi ve ellerini kaldrp ; "Ey Rabb'im!
Hemen ruhumu kabzet" diye yalvard. Hz. brahim'in bu szleri zerine ihtiyar ayaa kalkp onun
ruhunu kabzetti. Bylece Hz. brahim (A.s.) iki yz yanda iken vefat etti.
Br rivayette Hz. brahim'in yz yetmi be yanda iken vefat ettii sylenir. Bana gre bu rivayet
hakknda biraz dnmek gerekir. nk Hz. brahim'in, kendisinden iki veya daha fazla ya byk
olan birisini grmesi mmkndr. Zira iki yz yl yaayan birinin, kendisinden bu kadar kk bir
farkla byk olan birisini gayet kolaylkla grmesi mkan dahilindedir. Fakat rivayet bu ekilde yani
yz yetmi be yl tarznda nakl edilmitir.
Dier taraftan brahim (A.s.) Hz. Nuh'un uzun mrl olduunu, hatta uzun mddet yaamasna ramen
bu adamda (ihtiyar insan suretindeki lm meleinde) grd davranlarn onda olmadn da
biliyordu.
Eb Zerr (R.a.)'in rivayet ettii bir hadste Hz. Peygamber (S.a.) : "Allah (C.c.) Hz. brahim'e on
sahife indirmitir." buyurdular. Bunun zerine Eb Zerr : "Ey Allah'n Rasl! Bu sahifelerde neler
vard?" diye sorduunda Hz. Peygamber (S.a.) : "Btn sahifelerdekiler, emsal (rnek szlerden
ibarettir." buyurdular. Mesel, bu emsalden bir tanesi udur : "Ey halkn bana geen marur
hkmdar! Ben seni dnya servetini birbiri zerine ymak iin deil, mazlumun hakkn zlimden
alarak onun bana dua etmesine ihtiya brakmaman iin gnderdim. Zira ben, kfir dahi olsa
mazlumun duasm geri evirmem."
Ayrca bu sahif eler deki emsalden birisi de udur : "Akl sahibi olup da nefsine malup olmam kii
iin gnn ierisinde belirli saatleri olmaldr. Bu saatlerin birinde Rabb'ine mncat edip
yalvarmal, dierinde Allah'n yaratt varlklar hakknda tefekkre dalmal, bir dierinde nefsini
muhasebe etmeli, bir baka saatte ise hellinden yiyecek ve ieceklerin temini ile megul olmaldr.
Akll olan kimse ancak ey iin yer deitirip intikalde bulunur. Bunlar : Ahireti iin hazrlanmak,
hayat ihtiyalarn dzene koymak ve haram olmayan nesnelerden faydalanp lezzet almaktr. Akll
kii zamann iyi deerlendirmeli, kendi durumuna ynelmeli ve dilini muhafaza etmelidir. Szn
(mesuliyet bakmndan) amalden sayann konumas az olur ve ancak kendisi iin lzumlu ve faydal
olan eyleri konuur."
Anlatldna gre, yer yznde ilk snnet olan, ilk defa misafir kabul eden ve ilk alvar giyen Hz.
[48]
brahim'dir.
HZ. BRAHM (A.S.)'N OLU HZ. SMAL'N OCUKLARI
Biz daha nce yukarda Hz. smail'in Harem'de (Mekke'de) ki ikmetini, Crhm'den bir kadnla
evlendiini, babas Hz. brahim'in emriyle bu kadn boayp sonra - Hz. brahim'in : 'Kocana syle,
kapsnn eiinden memnun oldum' dedii - Mudd el-Crhm'nin kz Seyyide ile evlendiini
anlatmtk.
Hz. smail'in Seyyide adndaki bu hanmndan on iki erkek ocuu olmutur. Bunlar: Nbit, Kaydr,
zl (bdl?), Ma, Mesma', Rama (?), M (Ms?), zer, Katr, Kafes, Tamy ve Kaydmn'dr.

ddia edildiine gre Hz. smail yz otuz yedi yl yaamtr. Hz. smail'in iki olu Nbit ve
Kaydr'dan Allah (C.c.) Araplar tretmitir. Allah (C.c.) Hz. smail'i Peygamber olarak Amlik'a ve
Yemen kabilelerine gndermitir. Hz. smail'in bu oullarnn adlar benim burada zikrettiim
ekillerin dnda da telaffuz edilip zaptedilmitir.
Hz. smail lm deinde iken kardei Hz. shk'i yanma arp ona vasiyetini yapm ve kzn
kendi olu s b. shk ile evlendirmesini ondan istemitir. Hz. smail (A.s.) annesi Hcer'in Hcr'deki
[49]
kabrinin yanma def-nedilmistir.
HZ. BRAHM (A.S.)'IN OLU HZ. SHK VE OCUKLARI
Rivayet edildiine gre, Hz. shk Betvl'in kz Rafk ile evlendi ve bu hanmdan onun s ve Ykub
adlarnda ikiz olu dnyaya geldi. s Ykub'dan nce domutu. Hz. shk, bu ocuklar doduu
zaman altm yandayd. Bundan sonra Hz. shk'm olu s amcas smail (A.s.)'in kz Nesme ile
evlendi ve bu evlilikten Rm adndaki olu dnyaya gedi. Btn sarn renkli kavimler Rm'un
evladndan tremilerdir. Bazlar, bn'larm (il ve kzl elreilerin) da onun evladndan
meydana geldiini sylerler.
Hz. shk'm olu Ykub yani srail ise days Lebn b, Betvl'in kz Leyy ile evlenmi ve bu
evlilikten Rbil, em'n, Lva, Yahd, Zeb-ln, Lihar, - bir rivayette Vhar - adlarndaki oullar
dnyaya gelmitir. Rbil ise Ykub'un ocuklarnn yaa en bykleridir. Hz. Ykub, hanm Leyy
lnce hanmnn kz kardei yani baldz Rhil ile evlenmi, bu hanmndan Ysuf ile Bnymin
adlarndaki oullar dnyaya gelmitir. Bnymin kelimesi "metin, gl" mnalarna gelen
Arapadaki "eddd" kelimesinin karldr.
Ayrca iki cariyeden Hz. Ykub'un Dn, Neftli, Cd ve Er adlarnda drt erkek bocuu daha
dnyaya gelmi, bylece erkek ocuklarnn says on ikiye ulamtr.
Sdd anlatyor : "Hz. shk bir kzla evlendi ve bu kz iki olan ocuuna hamile kald. Nihayet
doum zaman gelince Ykub, kardei ve ikizi olan s'ten nce annesinin rahminden kmak istedi.
Bunun zerine s kardei Ykub'a : "Allah'a yemin ederim ki, eer benden nce kmaa alrsan,
annemin karnnda iken buna mni olacam ve muhakkak surette annemi ldreceim." dedi. Bu
durum karssnda Ykub seri ekil-di ve s ondan nce dodu. Ykub ise onun kesinden tutup
hemen onun peinden kt. te bu yzden Ykub'a "bu ad verildi; kardei s ise Ykub'a kar koyup
isyan ettii iin bu ad ald. s "babas shk tarafndan, Ykub ise annesi tarafndan daha ok
seviliyordu. Ayrca s avclkla megul olurdu. Bir gn, babas shk (A.s.) yalanp gzleri
kapannca olu s'e : "Yavrucuum! Bana av eti getir, yanma yakla, babamn bana yapm olduu
duay ben de sana yapaym" dedi. s'in vcudu kll, Ykub' unki klszd. Anneleri ise babalar
shk'm syledii szleri iitmiti. Y-kb'u daha ok seven annesi ona : "Ey oulcazm! Hemen bir
koyun kes, etini kebap yap, koyunun postunu zerine geir, kebap edilmi koyunu babana takdim et ve
ona : "Ben, olun s'im de" dedi. Ykub da annesinin tavsiyesine uyarak bu ii yapt. zerinde koyun
postuyla babasnn yanma gelen Ykub : "Babacm! Buyurun yiyin!" dedi. Hz. shk : "Sen
kimsin?" diye sordu. Ykub ise ; "Ben olun s'im" diye cevap verdi. Bunun zerine shk (A.s.) elini
Ykub'un vcuduna dokundurunca : "Vcut s'in vcudu, fakat kokusu Ykub'undur" dedi. Bu srada
Ykub'un annesi Hz. shk'a : "O s'tir; buyurun yiyin!" dedi. Bunun zerine Hz. shk Ykub' un
takdim ettii kebap etten yedi ve onun iin neslinden peygamberler ve hkmdarlar getirmesi iin

Allah'a dua etti.


Ykub, babas shk (A.s.)'m yanndan ayrldktan hemen sonra avdan dnm olan s babasnn
yanna geldi ve ona : "Babacm! stediin av getirdim" dedi. Babas shk ise ona : "Yavrucuum!
Kardein Ykub senden daha abuk davrand" dedi. Bunun zerine s, Ykub'u ldreceine dair
yemin etti. Bu durum karsnda Hz. shk olu s'e : "Bir duam daha var, onu da senin iin yaparm"
dedi ve : "Zrriyetinin says toprak saysnca ok olsun ve balarna kendilerinden bakas
gemesin" diye duadan bulundu.
Bundan sonra Ykub kardei s'ten korktuu iin daysnn yanma kat, Fakat o, daysnn yanma
giderken geceleri yoluna devam ediyor, gndzleri ise bir yere saklanp gizleniyordu. Bundan dolay
Ykub'a "srail" ad verildi. Daha sonra Ykub daysnn iki kzyla evlenip onlar beraberce nikah
altna ald. Bundan dolay Allah (C.c.) : "..ki kz kardele birden evlenmek de size haram klnd.
Ancak gemiteki evlilikler mstesna..1 (Nisa, 23) buyurur. Hz. Ykub'un bu iki hanmdan ocuklar
oldu. Hz. Ykub'un hanm Rhil olu Bnymin'i dourduktan sonra lohusalk gnlerinde vefat etti.
Hz. Ykub Beyt'l-makdis (Kuds)'e geri dnmek istedii zaman days ona bir koyun srs verdi.
Fakat g ettikleri vakit yanlarnda harcyacaklar bir eyleri yoktu. Bunun zerine Ykub'un hanm
Ysuf'a : "Babamn putlarndan bir put al, yolda giderken satar, parasn harcarz" dedi. Ysuf da
Ykub'un hanmnn babasna ait olan putlardan bir put alp getirdi.
Hz. Ykub, annelerinden yetim kaldklar iin oullarndan Ysuf ile Bnymin'i ok seviyordu. Bu
arada Ykub obanlarndan birine : "Eer biri gelip de size : 'Kimsiniz?' diye sorarsa : 'Biz s'in
kleleri, Ykub'un obanlaryz, dersiniz" diye tenbih etmiti. s, onarla karlatnda : "Onlardan
kim olduklarm" sordu. obanlardan birisi yukardaki cevab verince Ykub'a dokunmad. Bunun
zerine Ykub m (Suriye)'a inip yerleti.
[50]
Hz, shk yz altm yanda iken am'da vefat etti ve babas brahim (A.s.)'in yanma defnedildi.
HZ. EYYB (A.S.)'LIN KISSASI
Hz. Eyyb, s'in evlad Rm'un soyunda gelen bir kiidir. Hz. Eyyb' un nesep eceresi ise Eyyb b.
Ms b. Rzec (Rzic?) b. s b. shk b. brahim'dir. Bir rivayete gre onun eceresi Eyyb b. Ms b.
R'l b. s'dir. Eyyb (A.s.)'un hanm ise kendisi tarafndan bir ekin demetiyle dvlmesi emredilen
Ykub b. shk'n kz Leyy dr. Bir rivayette Hz. Eyyb' un hanmnn Efrhim b. Ysuf'un kz
Rahmet olduu sylenir. Eyyb (A.s.)'un anne tarafndan nesebi Hz. Lt'un ocuklarna
dayanmaktadr.
Hz. Eyyb tevhid dnine bal bir kiiydi ve hakm arasn dzeltmek iin alrd. Bir ihtiyacnn
yerine getirilmesini istedii zaman nce secdeye kapanrd, sonra ihtiyacnn grlmesini Allah'tan
isterdi.
Hz. Eyyb iin anlatlan kssann ve bana gelen felketin sebebi u idi : Allah (C.c.J Eyyb (A.s.)'u
and zaman meleklerin ona dua ve istifar ile cevap vermeleri bls'in Eyyb't kskanmasna yol
at. Hatta blis onu din ynnden fitneye drp sarsmak iin Allah'tan kendisini onun bana
musallat etmesini istedi; Allah (C.c.) da blis'i sadece mal noktasndan onun bana musallat kld.
Bunun zerine blis, bu mesele zerinde istiare etmek iin ifritlerden ileri gelen adamlarn toplad.
Dimak (m) ehrine bal olan Besniyye kasabas btn mtemi-latyla birlikte Hz. Eyyb'un
mlkiyetinde idi. Bu kasabann arazisinde obanlar tarafndan ona ait bin koyun otlatlrd. Ayrca
araziyi ekip bimek iin hazrlanm koumlu vaziyette be yz ifti vard. Bu iftlerin (sabanlarn)

peinden giden be yz tane de klesi mevcuttu. Her klenin bir hanm, ocuklar ve mallar vard.
Bu arada bir ift iin gerekli olan (saban v.s. gibi) let ve edevat dii bir merkep tard. Her dii
merkebin de bir, iki veya daha ok spalar vard.
Nihayet istiare iin toplad adamlarna : "Ben Eyyb'un mal ve mlkne musallat oldum. Ne kadar
gcnz var? Hner ve marifetiniz ne rurumdadr?" diye sordu. Bunun zerine onlarn her biri
grlerini ayr ayr ortaya koydular. stiareden sonra blis adamlarn Eyyb (A.s.)'un mal ve
mlknn zerine gnderdi. Neticede onlar Hz. Eyyb'un btn mallarn yok ettiler. Hz. Eyyb ise
bu durum karsnda Allah'a hamd ediyor, O'na ibdet etmekten, verdii eylere kretmekten ve
bana musallat ettii bel ve musibetlere sabretmekten asla geri durmuyordu.
blis, Hz. Eyyb'un bu metanet ve sabrn grnce Allah'tan kendisini onun ocuklarna musallat
etmesini istedi. Allah (C.c.) ise blis'i onun ocuklarna musallat etti; fakat Eyyb (A.s.)'un bedenine,
aklna ve kalbine musallat olmasna msade etmedi. Neticede bls onun btn ocuklarn helak
edip yok etti. Bundan sonra bls onun ocuklarna hikmet reten bir muallim klna girerek yaral
ve kafas krlm bir vaziyette Hz. Eyyb'a gelip kendisini andrd. Hatta yrei yufkalaan Eyyb
(A.s), onun bu durumuna alad ve yerden bir avu toprak alp onun bana dkt. bls ise Eyyb'un
bu hareketine ok sevindi.
Fakat Hz. Eyyb sonradan yanldn anlad, pimanlk duyup Allah' tan balanmasn istedi.
Hafaza melekleri ise bls'ten nce onun tevbe-sin Allah'a ulatrdlar.
bls, bu durum karsnda da Hz. Eyyb'un Rabb'ine ibdet etmekten ve basma gelen felketlere
sabretmekten geri kalmadn grnce, bu defa Allah'tan kendisini Hz. Eyyb'un vcuduna musallat
klmasn istedi. Bunun zerine Allah. (C.c.) onu Eyyb (A.s.)'un vcuduna musallat kld; fakat onu
Hz. Eyyb'un diline, kalbine ve aklna musallat etmedi ve ona bunlara tesir edecek bir g vermedi.
Bir ara bls, Hz. Eyyb secdede iken yanma sokularak burun deliine ylp bir fledi ki, Eyyb
(A.s.)'un vcudu ate kesildi ve neticede etleri dklp vcudunu kurtlar sard (1). Hatta bls Hz.
Eyyb'un vcudundan yere den kurtlar alr, onlar dtkleri yerlere tekrar kor ve onlara hitaben :
"Allah'n rzkndan yiyiniz" derdi.
Ayrca Eyyb (A.s.) czzam hastalna yakaland. Bundan daha kts ise onun vcudunda kadn
memesi gibi kabarcklar ve iler belirmee balad. Bunlar deildii zaman etrafa koku sayor ve
hi bir kimse bu kokuya tahamml edemiyordu. Bu yzden kasaba halk onu kasabalarnn dndaki
bir ple brakmlard. Hatta hanmndan baka hibir kimse onun yanma yaklamyor, hanm ise
ona lzm olacak eyleri getirip go0) Btn peygamberler davet ve teblilerine aksi ynde tesir eden mlk ve dilsizlik gibi
kusurlardan, beden kurtlanmas gibi nefret verici her trl ayplardan beridirler. Bu hususta geni ve
doru bilgi iin akid ve kelm kitaplarnn nbvvet bahiserine baklmaldr. (Mtercim).
tryordu. Nihayet Hz. Eyyb plkte yedi yl kald ve bana gelen bu felketin kaldrlmas iin
Allah'tan dilekte bulunmad. Halbuki Allah katnda, yer yznde ondan daha deerlisi yoktu.
Dier bir rivayette ise Hz. Eyyb'un basma gelen felket ve musibetlerin sebebi u idi : m
topraklarnda ktlk bagstermiti. Bu srada Msr firavunu Hz. Eyyb'a haber gndererek kendi
lkesinde bolluk olduunu bildirmi ve onu lkesine davet etmiti. Hz. Eyyb da ailesini, atlarn ve
dier (koyun, sr gibi) hayvanlarn alarak Msr'a gitti. Firavun ise ona iktda bulunup arazi
paralar verdi.
Daha sonra bir gn Hz. u'ayb firavunun huzuruna kp ona : "Ey firavun! Allah'n gazaplanmasyla,
bir gn yer, gk, da ve denizlerdeki varlklarn gazaba gelmesinden korkmuyor musun?" dedi. Hz.

u'aby bu szleri firavuna sylerken Eyyb (A.s.) susmutu ve hi bir ey sylememiti. Nihayet
firavunun huzurundan ayrldktan hemen sonra Allah (C.c.) Hz. Eyyb'a vahyederek : "Ey Eyyb!
lkesine gittiin iin firavunun karsnda sustun; bana gelecek belya hazr ol" buyurdu. Bunun
zerine Hz. Eyyb: "Ey Rabb'im! Ben yetimlerin ellerinden tutmadm m? Garipleri barndrmadm
m? Alarn karnlarn doyurmadm m? Dullarn ellerinden tutmadm m?" diyerek yapt iyilikleri
saymaa balad. Bu esnada bir bulut geldi ve ilerisinden on bin saysnca korkun bir sesle : "Ey
Eyyb! Bunlar yapan kim?" sz iitildi. Bu hitap karsnda Hz. Eyyb hemen eline bir avu toprak
alp bana dkt ve : "Ey Rabb'im! Sensin" dedi. Bunun zerine Allah ona vahyederek : "Bana
gelecek belya hazr ol." dedi. Hz. Eyyb : "Dinim ne olacak?" deyince, Allah (C.c.) ona : "Onu sana
emnet edeceim (yani koruyacam)" dedi. Hz. Eyyb : "yle ise belya aldrmam" dedi.
Baka bir rivayette ise Hz. Eyyb'un bana gelen felaketlerin sebebi bu anlatlanlar deildir. Fakat
bizini burada anlattklarmza benzemektedir.
Allah tarafnda Hz. Eyyb'un bana gelen felketlerin iddeti artp ekilmez hle gelince hanm ona
: "Sen duas makbul bir kimsesin; Allah'a dua et, sana if versin" dedi. Hz. Eyyb ise hanmna :
"Biz, yetmi yl bolluk ve nimetler ierisinde yaadk; hi olmazsa yetmi yl musibet ve felketlere
katlanp sabr gsterelim" eklinde karlk verdi ve : "Allah'a yemin ederim ki, eer O, bana if
verir de iyileirsern, sana yz sopa vuracam" dedi.
Rivayet edildiine gre, Hz. Eyyb'un, hanmna yz sopa vuracam diye yemin etmesinin sebebi u
idi : Bir gn bls Hz. Eyyb'un hanmna grnerek ona : "Banza bu felaketler neden geldi?" diye
sordu. O da:"Allah'n takdiri byle imi" diye cevap verdi. bls ona: "Bu da Allah'n takdiriyledir,
peimden gel" dedi ve Eyyb (A.s.)'un hanm onun peine takld. Nihayet bls ona, daha nce
ellerinden km olan btn mallarnn bir vadide olduunu gsterdi ve : "Bana secde et, bu mallar
size geri vetireyim" dedi. Bunun zerine Hz. Eyyb'un hanm : "Benim kocam var, onunla bu meseyi
greyim" dedi. Kars bu durumu kocas Eyyb (A.s.)'a haber verince ona : "Sana bu teklifi yapann
eytan olduunu bilmiyor musun? Eer hastalmdan ifa bulursam sana yz sopa vuracam" dedi ve
onu yanndan uzaklatrd. Ayrca ona : "Senin yedirecein yemek, iirece-in su bana haram olsun.
Getirecein hi bir eyi azma srmeyeceim, gzm grmesin, yanmdan uzakla" dedi. Bunun
zerine Hz. Eyyb'un hanm onun yanndan uzaklat. Neticede hanmn kovan Eyyb (A.s.) yannda
yiyecek ve iecek bir eylerin bulunmadn ve grp konuacak bir. dostunun olmadn grnce
secdeye kapanarak Rabb'ine : "Gerekten bu dert bana (gelip) att. Sen merhamet edenlerin en
merhametlisi-sin." (Enbiy, 8) diyerek yalvarmaa balad. Hatta bu yalvarn tekrarlamas zerine
kendisine : "Ban kaldr, duan kahul olundu. Ayrca : "Ayam vur, ite hem ykanacak, hem iecek
souk (bir su)." (Sd, 42) denildi. Bylece Allah (C.c.) Hz. Eyyb'un eski vcudunu ve suretini geri
verdi.
Hz. Eyyb tarafndan kovulan kars ise : "Ben Eyyb'u tek bana nasl brakrm? O alktan lr,
canavarlar kendisini paralayp yer" dedi ve Eyyb (A.s.)'un yanma geri dnd. Fakat afiyete
kavuan kocas Eyyb'u grnce onu tanyamad. Hatta onu eski (hasta) halinde grmedii iin
hayrete dt ve ona : "Ey Allah'n kulu! Burada hastala tutulmu bir adam vard, onu grdn m?"
diye sordu. O da : "Onu grseniz, tanr msnz?" dedi. Hz. Eyyb'un hanm : "Evet, tanrm" dedi.
Bunun zerine O : "Evet o hasta adam benim" dedi ve o zaman kocas Eyyb'u tand.
Rivayet edildiine gre Hz. Eyyb : "Bu dert bana gelip att." szn, kurtlarn kalbine ve diline
doru yaylmaa balad bir srada Allah' diliyle zikretmek, kalbiyle tefekkr etmekten mahrum
kalaca korkusuyla sylemitir. Allah {C.c.) Hz. Eyyb'a ailesini (helak olan ocuklarn), onlarla

beraber daha bir mislini (dnyada iken) geri verdi. Bir rivayette ailesi ona diriltilerek ahslaryla
birlikte iade edildi. Bir baka rivayette ise Allah ona, hanmn, genliini geri getirdikten sonra iade
etti. ve bundan sonra hanm yirmi alt erkek ocuk dnyaya getirdi.
Bu arada Allah (C.c.) Eyyb (A.s.)'a bir melek gnderdi ve gelen melek ona : "Ey Eyyb! Bel ve
musibetlere sabr gsterdiin iin Allah sana selm sylyor, harman yerine k" dedi. Hz. Eyyb
emre uyarak harman yerine kt. Bu esnada Alah onun harmannn zerine bir bulut gnderdi ve bu
bulut harmannn zerine altndan ekirgeler yadrmaa balad. Hatta Eyyb (A.s.) harmannn
dna kan ekirgelerin peinden gidip onlar kendi harmannn ierisine sokmaa alyordu. Onun
bu davranna kar melek : "Kendi harmanna den ekirgelerden gzn doymad m ki, kaanlarn
peinden gidip onlar harmanna sokmaa alyorsun?" dedi. Bunun zerine Hz. Eyyb : "Bu bolluk
ve bereket Rabb'imin bereketlerin-dendir, bu sebeble ben Rabb'imin bereketlerine kar doymak
bilmiyorum." dedi.
Hz. Eyyb'un zerinden bel ve musibetlerden kaldrldktan sonra o, yetmi yl daha yaad. Bu
arada Eyyb (A.s.) shhat ve afiyete kavuunca Allah ona, zerinde yz tane budak bulunan kurumu
bir hurma salkm almasn ve yeminini yerine getirmek iin bunu hanmna vurmasn emretti. O da
Alah'm bu emrini yerine getirdi.
Hz. Eyyb'un : "Ey Rabb'im! Bu dert bana (gelip) att." sz, ikayet deil, bir dua idi. Bunun byle
olduunun delili ise : "Biz onun duasn kabul ettik.." (Enbiy, 84) buyruudur.
Eyyb (A.s.) : "Bende gzel bir ey grdnde onu gizleyen, irkin bir ey grdnde onu ifa edip
yayan komudan Allah'a snrm." diye dua ederdi.
Rivayet edildiine gre onun bu ekilde dua etmesinin sebebi u idi : Kendisine iman eden Yilded,
[51]
Elfer ve Sfer adlarnda kii vard
Bunlar, Hz. Eyyb'un musibet ve felketlere mptel
olduu gnlerden birinde onun yanma gelip iddetli bir ekilde onu tenkit edip ayplamaa baladlar
ve ona : "Bu gne kadar hibir kimsenin ilemedii yle bir gnah iledin ki, bu yzden azap
zerinden kaldrlmyor" diye* ktlar. Hatta Hz. Eyyb ile onlarn arasnda mnkaa bir hayli
uzad. Bu srada orada bulunan bir gen onlara hitaben : "Siz, szn en gzelini, dncenin en
dorusunu, iin en gzelini bir kenara braktnz. Halbuki Hz. Eyyb'un sizin zerinizde bir hakk
vardr. Ona hrmet gstermek bu szlerinizden ve tavsiflerinizden ok daha stndr. Acaba siz
tenkis edip kusurlu grdnz bu kiinin hakkna riyetin, saygszlk gsterdiiniz bu kimseye
hrmet etmenin ne demek olduunu ve aypladnz bu kiinin kim olduunu biliyor musunuz? Hz.
Eyyb'un Allah'n peygamberi olduunu ve bugn iin yer yzndeki yaratklarn en hayrls
olduunu bilmiyor musunuz? Sonra Allah (C.c.)'m onun herhangi bir hareketine gazap ettiini,
kullarna bahettii deer ve stnlklerden herhangi bir eyi ekip ondan aldn ve birlikte
olduunuz uzun mddet ierisinde onun haktan baka bir ey yaptn ne siz biliyorsunuz, ne de Allah
size byle bir eyi bildirdi? Eer onu gznzden dren ve klten, gnlnzde onu alaltan ey
onun bana gelen felket ve musibetler ise, siz de iyi biliyorsunuz ki, Allah (C.c.) peygamberleri,
sddklar, ehidleri ve slihleri eitli musibet ve felketlerle mptel klar ve onlar bununla
imtihan eder. Halbuki Allah'n onlar felket ve musibetlerle mptel klmas, onlara gazap ettiine
ve onlar hie saydna bir delil olmaz; aksine onlarn stnlne ve hayrllma bir almet olur.
dedi. Bu gen, bu slpta bir hayli eyler syledikten sonra szlerine yle devam etti :
Allah'n azamet ve cellini dnmekte ve lm hatrlamakta dillerinizi (gelii gzel konumaktan)
alkoyup durduran, kalplerinizi burkup kran ve hccetinizi yarda brakp kestiren bir takm eyler

vardr. Siz, Allah'n bir ksm kullarnn bulunduunu, onlarn, dilsiz olularndan deil de, Allah
korkusundan dolay sustuklarn bilmiyor musunuz? Halbuki onlar, Allah' ve yetlerini ok iyi bilen
akll ve fasih kimselerdir. Fakat Allah'n azametini hatrladklar iin kalpleri burkulup krlm,
dilleri tutulup kalm, Allah korkusundan,ve O'nun heybetinden akllar balarndan gitmitir. Onlar,
ayldklar zaman hemen tertemiz amellerle Allah'a koarlar; kendilerini, iyiler snfna dhil
olmalarna ramen zlimlerden, takva sahibi akll ve zeki kimseler olmalarna ramen de kusurlu
kullardan sayarlar. Ayn zamanda onlar, Allah iin yaptklar ok amelleri, ok grmezler, fakat
bununla beraber O'nun iin yaplacak az amele de rza gstermezler. Amellerinin okluu sebebiyle
Allah'a kar marmazlar. Her nerede rastlarsanz onlar Allah sevgisiyle dopdolu ve O'nun
korkusuyla rpermi bir vaziyette bulursunuz.
Hz. Eyyb, bu gencin szlerini dinleyince : "Allah (C.c), merhametiy-le hikmeti byn de kn
de kalbine yerletirir. Kimin kalbinde hikmet varsa, bu, mutlaka dilde kendini gsterir. Hikmet
denilen nesne yala, aarm sala ve geni tecrbe ile elde edilmez. Allah bir kulunu kk iken
hikmet sahibi klarsa, onun hakimler (hikmet sahibi kimseler?) arasndaki mertebesi aa dmez"
dedi.
Sonra Hz. Eyyb bu zta dnerek : "Siz, korkut ulmazdan. nce korktunuz, dlrnezden nce
aladnz. Eer ben size, Allah'n beni bu musibetten kurtarmas iin mallarnz benim adma
tassadduk edin ve yahut benim adma bir kurban kesin, belki bu sayede Allah benden raz olur deseydim, bu teklifim size nasl gelirdi? Siz kendinizi beendiniz, yapm olduunuz iyilikler sebebiyle
shhat ve afiyetinizin devan ettiini sanp haddi atnz ve ululuk taslamaa baladnz. Eer siz
gerekten kendinizle Rabb'iniz arasnda kalm olan bir takn hareketlerinize iyice bir bakp
grseniz, Allah'n ltfedip rtt bir takm ayp ve kusurlarnza rastlardnz. Eskiden insanlar bana
sayg gsterirdi, szm dinlenir, hakkma riyet edilir ve hasmmdan hakkm alnrd. imdi ise
katnzda ne dncemin ve ne de konumamn yeri var. Bu davrannzla siz bana iinde
bulunduum, musibet ve felketlerden daha ar geliyorsunuz. dedi.
Bu szleri syledikten sonra Hz. Eyyb onlardan yzn evirdi; yalvarmak ve kendisinden yardm
istemek zere Allah'a yneldi ve unlar syledi: "Ey Rabb'im! Beni niin yarattn? Benden
holanmyor idiysen keke yaratmasaydm! Keke orta yere atlan ve tiksinilen bir hayz bezi
paavras olsaydm! Keke Kerm olan zatn benden evirmene sebeh olan ilediim gnah bir
bilebilseydim! Eer beni ldrseydin, lm benim iin ok gzel bir ey olurdu. Ben, garibin yurdu,
miskinin karargh, yetimin velsi, dulun bakc ve koruyucusu olmadm m? Allah'm! Ben senin zelil
bir kulunum; eer iyilikte bulunursam minnetsanadr, ktlk yaparsam beni cezalandrmak senin
elindedir. Beni musibet ve felketlere hedef yaptn da bellar zerime dkld. Eer bu musibetleri
bir dan zerine mus-sallat eteeydin, o da bu bel ykn ekemezdi. Ben bu zayf hlimle bu yk
nasl ekerdim? Malm elimden kp gitti, avucumu ap dileniyorum; vaktiyle kendilerini
doyurduum kimselerden birisi, imdi bana bir lokma veriyor, onu da bama kakp beni ayplayp
yeriyor. ocuklarmn hepsi helak oldular. Onlardan biri sa kalsayd bana yardm ederdi. Hne
halkm benden bkp usand, yakn akrabalarm da bana kar itaatsizlik edip yaptm iyilikleri
grmemezlikten gelmeye baladlar. Dostum benden yz evirdi, haklarm inkar edildi, yaptm
iyilikler unutuldu. Onlara sesleniyorum, fakat onlar bana cevap vermiyorlar, zr diliyorum, fakat
mazeretimi kabul etmiyorlar. Uam ardm, fakat cevap vermedi, cariyeme (veya mmetime?)
yalvardm, merhamet gstermedi. Beni zen ve^ zelil eden senin kaza ve kaderindir, beni hasta eden,
senin kudretindir. Eer Rabb'im gsmdeki heybeti karp alsayd ve azm doldura doldura

konumam iin dilimi zseydi, sonra bir kulun kendisini Mevl-sna kar savunup hccet getirmesi
uygun dseydi, bama bu musibetler geldii zaman senden afiyet umardm. Fakat O beni bir kenara
att ve benden uzaklat. Halbuki O beni gryor, ben O'nu gremiyorum, O beni duyuyor, ben O'nu
duyamyorum. Bana bakmyor ki, bana merhamet etsin, bana yaklamyor ki, bertm konuup
kendimi mdfaa edeyim.
Hz. Eyyb bu szleri syledikten sonra onlarn zerine bir bulut gelip durdu ve bu buluttan yle bir
nida geldi: "Ey Eyyb! Allah (C.c.) sana yle diyor : 'Ben sana yaklatm, zaten yakndm. Kalk,
hccetini sun ve beratin hakknda konu. Kalk, cebbar (diktatr)'m yerini al; zira benimle
hesaplamaa ve mdfaaya girimek ancak cebbar olan kiiye yakr.
Benimle hesaplamaa kalkman iin senin arslanm azna-yava (tahta kska) yi geirmen,
ejderhann azna gem vurman, bir l nur tartman, bir rniskallik rzgar lmen, gneten bir km
yapman ve dn yarnn yerine getirmen gerekir. Sahip olduun bu gcnle erimeyecein bir eyi
nefsin sana temenni ettirdi. Sen, zayflna ramen benimle byklk iddiasna m tutuuyorsun,
yoksa acizliinle birlikte benimle hesaplamaa m yelteniyorsun, yahut da fsid bir mantk ve szle
bana hccet getirmek mi istiyorsun? Ben yer yzn yarattm zaman sen var miydin? Sen, yer
yznn l ve miktarn ne kadar yaptm biliyor musun? Ben, g havada direksiz ve basz bir
vaziyette tavan gibi kaldrp durdurduum zaman, sen benim ile beraber miydin? Acaba senin
hikmetin gzn nurunu hareket ettirmee, yldzlarn yrtmee ve yahut da emrinle gecesini
gndze, gndzn geceye evirmee kfi gelir mi?' Bunlardan baka Allah (C.c.) yaratklarndan
bir takm eyler daha sayd.
Bunun zerine Hz. Eyyb : "Bu ilerde ok gerilerdeyim. Keke yer yarlsayd da ierisine girseydim,
seni gazaplandiracak bir ey syleme-seydim. Ey Allah'm! Bel ve musibetler zerimde topland.
Ben, anlatm olduun eylerin tmnn senin kudret elinin eseri ve hikmetinin tedbri olduunu
biliyorum. Ssna hibir ey gizli kalmaz, sen kalplerin gizlemi olduu eyleri bilirsin. Ayn zamanda
bamda bulunan musibetler hakknda benim bilmediklerimi sen bildin. Kudret ve kuvvetini ok defa
duymutum, fakat imdi ba gzmle grdm. Ben, sylediklerimi senin beni mazur grmen iin
syledim. Sen ise bana merhametinden dolay sustun. Ben elimi azmn zerine koyup kapattm,
dilimi diimle srdm, yanam topraa yaptrdm ve yzm topraa gmdm. Bundan sonra senin
holanmayacan eyleri yapmayacam." dedi ve dua etti.
Hz. Eyyb'un bu szleri zerine Allah (C.c.) ona : Ey Eyyb! Hkmm hakknda nafiz oldu,
rahmetim gazabma baskn geldi ve muhakkak surette seni baladm. Ayrca senden sonra
geleceklere ve musibet ehline bir ibret, sabreden kullara bir teselli olmas iin sana (helak olan) aile
fertlerini, (yok olan) mal ve mlkn, hatta bunlarla birlikte bir mislini daha geri verdim. O halde :
"Ayan yere vur! (yerden kacak) bu su ile hem ykanrsn, hem iersin." (Sd, 42). Bu suda senin
iin ifa vardr. Ayn zamanda () arkadan iin kurban kes ve onlar iin istifar et; zira onlar senin
yznden bana isyan ettiler, dedi. Bunun zerine Eyyb (A.s.) hemen ayam yere vurdu ve nnda bir
pnar fkrd. Hz. Eyyb, bu sudan ykannca Allah mptel kld hastal ondan kaldrd, sonra o
pnardan kp bir kenara oturdu. te tam bu srada Hz. Eyyb'un hanm yanma geldi ve ondan kocas
Eyyb'u sordu. Hz. Eyyb : "Grseniz kocanz tanr msnz?" diye sordu. O da : "Elbette tanrm,
bana ne oldu ki onu tanmayaym?" diye cevap verdi. Bu esnada Hz. Eyyb glmsedi ve hanm onu
glnden tand. Hz. Eyyb'un hanm kocasn tanr tanmaz hemen boynuna sarld; hatta helak
olup yok olan btn mallar ve ocuk-lan yanlarna gelinceye kadar onun boynundan ayrlmad.
Benim burada Hz. Eyyb:u Ysuf (A.s.)'tan ve onunla ilgili kssalardan nce zikretmemin sebebi,

bazlarnn onu Hz. Ykub'un zamannda yaayan bir peygamber olduunu sylemelerinden ileri
gelmitir.
Rivayet edildiine gre Hz. Eyyb doksan yanda iken vefat etmi, yerine olu Havme
(Harnel?)'i vasi tayin etmitir. Allah (C.c.) Hz. Eyyb ldkten sonra olu Bir'i peygamber olarak
gndermi ve Allah ona Zlkifl adn vermitir. Yetmi be yanda vefat eden Zlkifl (A.s.)
lnceye kadar am'da ikmet etmi ve kendisinden sonra yerine olu Ay-clan' vas tayin etmitir.
Yine Allah (C.c), Aydan'dan sonra u'ayb b. Day'n (Sayfn) b. Anka1 b. Sabit (Nabiti) b. Medyen b.
[52]
brahim ecere-siyle bilinen Hz. u'ayb' peygamber olarak gndermitir.
HZ. YSUF (A.S.)'UN KISSASI
Haber ehlinin anlattklarna gre, Hz. shk yz altm yanda iken vefat etmi ve iki olu Ykub ile
s tarafndan Habrn mezrasnda babas brahim (A.s.)'in yanma defnedilmitir. Hz. Ykub da yz
krk yedi yl. yaamtr.
Hz. Ykub'un olu Ysuf (A.s.)'a gelince, yeryz gzelliinin yans annesiyle olu Ysuf arasnda
taksim edilmitir. Hz. Ykub olu Ysuf'u kz kardeinin terbiyesine brakmt. Hz. Ysuf'u hem kz
kardei hem de babas Ykub (A.s.) ok seviyorlard. Bir gn Hz. Ykub kz kardeine : "Ey
hemirem! Ysuf'u bana teslim et; Allah'a yemin ederim ki, onun yanmdan bir an bile olsa
aynlmasma tahamml edemiyorum." dedi. Kz kardei da ona : "Allah'a yemin ederim ki, ben de bir
an olsun onu yanmdan ayramyorum." diye cevap verdi. Hz. Ykub'un srar zerine kz kardei ona
: "Onu bir ka gn benim yanmda brak, belki bu beni teselli eder." dedi. Hz. Ykub'un
ayrlmasndan sonra kz kardei babas shk (A.s.)'m en byk'ocuu olmas hasebiyle yannda
bulundurduu babasnn kuan alp Ysuf'un beline balad, sonra da o : "Kuak kaybolmutur,
kimin aldn aratrn." dedi. Nihayet onun istei, zerine kuak aratrld, fakat bulunamad. Bunun
zerine o : "Bir de hne halkn aratrn." dedi. Hne halk aratrldnda kuak Ysuf'un belinde
bulundu. O zamanlar hkim olan yle bir usl vard : Mal alman kii hrsz yakalad zaman
maln alan hrsza mlik olurdu ve hi bir kimse ona mdhalede bulunmazd. te bu sebeble Hz.
Ykub'un kz kardei Ysuf'a sahip kt ve lnceye kadar Ysuf'u elinde tuttu, ldkten sonra ise
Ykub (A.s.) olu Ysuf'u yanma ald. te Ysuf'un kardelerinin : "Eer o (Bnymin) alchysa.
ctofra nce kardei (Ysuf) de almt..." (Ysuf, 77} diye syledikleri sz bu hdise ile ilgilidir.
Yukarda da zikredildi-i zere Hz. Ysuf'a isnad edilen hrszlk konusunda bundan baka rivayetler
de vardr.
Hz. Ysuf'un kardeleri onun babalan tarafndan sevildiini ve baba-rmn ona kar olan
dknln grnce onu kskandlar; hatta babalarmn onu sevmesi kendilerine ok ar geldi.
Sonra Hz. Ysuf ryasnda on bir yldz ile gne ve ayn kendisine secde ettiklerini grd ve
ryasn babas Ykub (A.s.)'a anlatt. Bu srada Ysuf (A.s.) on iki yanda bulunuyordu. Bunun
zerine babas ona : "Oulcamz! Ryan kardelerine anlatma. Sonra sana bir tuzak kurarlar.
nk eytan insann apak bir dmandr." (Ysuf, 5) dedi. Bundan sonra Hz. Ykub ryasn tbir
etti ve ona : "Rabb'in seni ylece (ryada grdn gibi) beenip seecek, sana rya tbirine at bilgi
de verecek..." (Ysuf, 6) dedi.
Bu srada Hz. Ykub'un hanm Ysuf'un babasna sylediklerini iit-miti. Hz. Ykub hanmna :
"Ysuf'un sylediklerini gizli tut, sakn dier ocuklarna bu durumu bildirme." diye tenbih etti.
Hanm ise : "Pekiyi sylemem" diye sz verdi. Fakat Hz. Ykub'un dier ocuklar hayvan

otlatmadan dndklerinde hanm onlara durumu haber verdi. Bunun zerine onlar Hz. Ysuf'a kar
nefret ve kskanlklarn artrdlar ve annelerine : "Bu ryada gneten babamzdan bakas, aydan
ise senden bakas, yldzlardan da bizden bakas kasdedilmi deildir. Rhl'in olu bizi hkm
altna almak stiyor ve : "Een sizin efendinizim" diyor dediler. Nihayet Hz. Ysuf'un kardeleri
kendi aralarnda istiare ederek Ysuf ile babalarnn arasn ayrmaa karar verdiler ve : "Ysuf ile
biraderi (Biry-min) babamzn katnda niiakkak bizden daha sevimlidir. Halbuki biz (birbirimizi
destekleyen kuvvetli) bir cemaatiz. .Babamz hr halde (Ysuf'a ve kardei Bnymin' bize tercih
etmek hususunda) aak bir hata iindedir. Ysuf'u ldrn. Yahut onu (uzak ve ssz) bir yere atn k
babanzn tevecch sadece size mnhasr olsun ve siz ondan sonra slih (tev-be etmi) bir zmre
olasnz." (Ysuf, S, 9) dediler.
Bunun zerine onlarn en akll ve faziletlisi olan Yld (Yahz) onlara : "Sakn Ysuf'u
ldrmeyin. Zira ldrme ii byk bir hadisedir ve vebali ok byktr. Siz onu bir kuyuya atn ki
oradan geen kafilelerden birisi onu alp gtrsn." dedi ve onlardan Ysuf'u ldrmeyeceklerine
dair sz ald. Yahda'nm bu szleri zerine onlar, babalar Hz. Ykub' un huzuruna girip kardeleri
Ysuf'u kendileri ile birlikte kra salmasn konuup grmek iin kendi aralarnda karar aldlar ve
babalarnn yanma gelip huzurunda durdular. Daha nceleri de onlarn babalarndan bitecek bir ileri
ve ihtiyalar olduu zaman babalarnn yanma gelip huzurunda elpene divan dururlard. Hz. Ykub
onlar bu vaziyette grnce ihtiya ve isteklerini sordu. Onlar, babalarna hitaben : "Ey babamz!
Sana ne oluyor da Ysuf'u bize emnet etmiyorsun! Oysa ki biz ona iyilik etmek isteyen kimseleriz
(yani geri getirip sana teslim edinceye kadar onu koruruz): Yarm onu bizimle beraber (kra) gnder
de bol bol yesin (isin). oynasn. Biz onu mutlaka koruruz." (Ysuf, 11, 12) dediler. Bunun zerine
babalar Ykub (A.s.) onlara : "Onu gtrmeniz mutlaka beni zer. Siz ondan habersiz iken onu bir
kurtun yemesinden korkarm." (Ysuf, 13) dedi
Hz. Ykub'un bu sz onlara sylemesi undan ileri geliyordu : Gya bir gn Ykub (A.s.) ryasnda
Ysuf'un bir dan tepesinde durduunu, on tane kurtun onu ldrmek iin hcum ettiklerini, bu
kurtlardan bir tanesinin onu koruduunu, bu esnada yerin varldn ve Ysuf'un buraya girdiini,
ancak gn sonra buradan ktn grmt. te bu yzden kurtlarn Ysuf'u yiyeceklerinden
korkmutu.
Bunun zerine Hz. Ykub'un oullar babalarna : "Allah'a and olsun i, eer biz (kuvvetli) zmre
olduumuz halde kurt onu yerse, o zaman biz gerekten hsrana urayan ciz kimseler oluruz." (Ysuf,
14) dediler. Hz. Ykub da onlarn bu szlerine itimat edip gvendi. Bu srada Ysuf babasna hitaben
: "Ey babacm! Beni. onlarla birlikte gnder." diye yalvard. Hz. Ykub ise olu Ysuf'a :
"Gerekten onlarla birlikte gitmeyi arzu ediyor musun?" diye sordu. O da : "Evet istiyorum." diye
cevap verdi. Bunun zerine Hz. Ykub ona gitmesi iin izin verdi. Bunun zerine Ysuf hemen
elbiselerini giyip onlarla birlikte yola kt; yolda giderlerken kardeleri ona ikram ve izzet
gsterdiler. Fakat onlar kr yerine gelince Ysuf'a kar olan dmanlklarn aa vurdular. Hatta
kardelerinden birisi Ysuf'u dvmee balad zaman o dier kardeinden yardm isterdi; bu defa
da kendisinden yardm istedii kardei kendisini dvmee balard. Neticede Ysuf kardelerinin hi
birinden merhamet grmedi. Hatta kardeleri onu yle dvmlerdi ki, nerdeyse az kalsn ldre
yazmlard. Hz. Ysuf ise bu esnada : "Ey babacn Ykub! u cariyelerin oullarnn senin oluna
ne yaptklarn ah bir bilsen!" diye feryad ediyordu.
Ysuf'u ldrmek zere olduklar bir srada Yahda kardelerine : "Siz bana Ysuf'u
ldrmeyeceinize dair sz vermemi miydiniz?" diyerek onlara verdikleri sz hatrlatt. Bunun

zerine onlar Ysuf'u alp kuyunun kenarna geldiler, gmleini kardktan sonra kollarm arkasna
balayp kuyuya attlar. Bu srada Ysuf kardelerine : "Ey kardelerim! Gmleimi bana geri verin,
kuyuda iken onunla vcudumu rterim." dedi. Kardeleri de ona: "Gnee, aya ve on bir yldza
yalvar. Zira bunlar seninle nsiyet ederek yalnzln giderirler." dediler. Bunun zerine Ysuf :
"Ben byle bir rya falan grmedim." dedi. Neticede onlar Ysuf'u kuyuya sarkttlar ve kuyunun
yarsna gelince onu lsn diye aaya brakverdier. Ysuf'un atld kuyuda birikmi su vard ve
o kuyuya brakld zaman suyun ierisine dmt. Sonra o bir ta parasna sarlp onun zerine
kt ve kendisini kurtard. Bu arada kardeleri Ysuf'u kuyuya braktktan sonra ona seslendiler;
Ysuf da onlarn kendisini acyip . merhamete geldiklerini sanarak kuyudan onlara cevap verip
seslendi. Bunun zerine onlar ta atarak Ysuf'u kuyunun ierisinde ldrmek istediler; fakat onlarn
bu hareketine kardeleri Yahda mni oldu.
Bundan sonra Allah (C.c.) Ysuf'a vayhederek : "And olsun ki, sen onlarm bu ilerini onlar farkna
varmakszn (bir gn) kendilerine haber vereceksin." (Ysuf, 15) buyurdu. Bir rivayete gre bu
yetteki "onar farkna varmakszn" cmlesi "senin Ysuf olduunun farkna varamayacaklar"
eklinde tefsir edilmitir. Ysuf'un atld kuyu Beyt'l-nakdis (Kuds) topraklarnda bulunmaktadr
ve herkese bilinmektedir.
Sonra Ysuf'un kardeleri akamleyin alyarak babalarnn yanma dndler ve ona : "Ey babamz!
Biz (atta) yarmak iin (kra) gittik, Ysuf'u da eyamzn yannda brakmtk, (ne yazk ki) onu
kurt yemi.."
(Ysuf, 17) dediler. Bunun zerine babalar Ykub (A.s.) onlara : "Belki nefisleriniz size (kt) br
ii gzel gsterdi. Artk (bana den) gzel bir sabrdr.." (Ysuf, 18) dedi. Bundan sonra Hz. Ykub
onlara : "Bana Ysuf'un gmleini gsterin." dedi. Onlar da babalar Ykub (A.s.)'a onun gmleini
gsterdiler. Bunun zerine Hz. Ykub : "Allah'a yemin ederim ki, bu kurttan daha halim selim bir kurt
grmedim, olumu paralayp yemi de gmleini yrtmam." dedi. sonra haykrp yere dt ve bir
mddet baygn vaziyette yatt. Hz. Ykub ayidktan sonra uzun mddet alad. Bu mddet iinde
Ykub (A.s.) Ysuf'un gmleini per ve koklard.
Hz. Ysuf kuyuda gn kald ve Allah tarafndan gnderilen bir melek gelip onun arkasna
balanm olan kollarn zd. Bundan sonra : "Bir kervan geldi. Bu kervan (nce) sucularn
(kuyuya) gnderdi. O da (gidip) kovasn kuyuya sald." (Ysuf,19). Ysuf da sucunun sald
kovaya tutundu ve kuyunun dna karld. Bunun zerine sucu : "Mjde, ite bir olan! dedi. Onu bir
ticaret mal olarak sakladlar.." (Ysuf, 19). Yani sucu ve adamlar bis bu olan satn aldk demekten
korktular ve onu bir ticaret mal olarak sakladlar. nk onlar, yanlarnda bulunan tccarlarn
(Ysuf'u ucuza aldklarn bildikleri takdirde) kendileriyle ortak olmaa kalkacaklarndan
korkuyorlard. Bu yzden onlar : "Suyun sahipleri bu olan bize ticaret mal olarak verdi." dediler.
Bu srada Yahda Ysuf'a yemek getirmiti. Ysuf'u kuyuda gremeyince saa sola bakt ve onu bir
evde Mlik'in yannda olduunu grd ve hemen kardelerine haber verdi. Onlar Mlik'in yanma
gelip : "Bu olan bizim kaak klemzdir." dediler. Ysuf kardelerinden korktuu iin halini
anlatamad. Bunun zerine onlar, Ysuf'u kardelerinden ok dk bir fiyata satn aldlar. Bir
rivayete gre, onlar Ysuf'u yirmi, dier bir rivayete gre ise krk dirheme satn almlard. Nihayet
onlar Yusuf'u alp Msr'a gtrdler. Mlik onu gzelce giydirdikten sonra sata kard. Msr
devlet hazinelerinin banda bulunan Kutfr (Ktfr) veya tfr (Etfr?) ismindeki Msr Azz'i onu satn
ald. O srada Msr'n banda Amlika'dan Reyyn b. el-Veld adnda birisi kral olarak
bulunuyordu.

Rivayet edildiine gre, bu kral Hz. Ysuf'a iman etmi ve Ysuf hayatta iken lmtr. Sonra bu
kraln yerine Kaabs b. Mus'ab gemi, Hz. Ysuf kendisini imana davet etmi ise de ona iman
etmemitir.
Msr'n hazine bakan Azz, Hz, Yusuf'u satn aldktan sonra onu evine getirmi ve hanm R'l'e :
"Ona deer ver, gzel bak, (bu gen olgunluk ama Ve bizim grmekte olduumuz baz ileri
anlayacak bir duruma geldii zaman) belki bize faydas dokunur, ya da onu evlt ediniriz." (Ysuf,21) demiti. Hazine bakanlnda bulunan Az-z ise bir kadnla cins mnasebette bulunacak
iktidara sahip deildi, hanm R'l gzel bir kadnd, devlet ve dnya nimetleri (lks) ierisinde
yayordu.
Hz. Ysuf otuz yan doldurduu bir srada Allah (C.c.) ona peygamberlikten nce ilim ve hikmet
verdi. Azz'in hanm R'l ondan murd almak istedi ve kaplar iyice kapattktan sonra onu kendisine
yaklamaa davet etti. Fakat Hz. Ysuf : "Byle bir i yapmaktan Allah'a snrm. Zira kocanz
benim efedimdir; o bana gzel davrand, zlimler hibir zaman felah bulmazlar." (Ysuf, 23)
diyerek onun davetini reddetti. Hz. Ysuf bunlar sylemekle, byle bir ie giritii, takdirde bunun
efendisine kar bir hyanet olacan, hiynetin de bir zulm olduunu anlatmak istiyordu.
Azz'in hanm R'l ise Ysuf'un gzelliklerini sayp dkmee devam etti ve onu kendisine ekmek
iin tahrik ederek ona : "Ey Ysuf! Ne gzel salarn var?" dedi. Hz. Ysuf ona : "Vcudumdan ilk
nce dklecek olan bu salarmdr." diye cevap verdi. Bu defa R'l : "Ey Ysuf! Ne gzel gzlerin
var?" dedi. Hz. Ysuf : "Vcudumdan ilk nce gzlerim yere akacaktr." karln verdi. Sonra
R'l : "Ey Ysuf! Ne kadar gzel yzn var?" dedi. Hz. Ysuf: "Bu gzel yzm toprak olmaa
mahkumdur." diyerek karlk verdi. Nihayet R'l devaml surette Ysuf ile megul oldu; hatta R'l
ona, o da R'l'e kar niyet kurmutu. Ysuf alvarn karmak zere bir tarafa ekildii zaman,
babas Ykub'un suretini grd ve diiyle parman srm vaziyette duran Hz. Ykb ona : "Ey
Ysuf! Sakn R'le yaklama, zira ona yaklamadn mddete ufuktaki ku gibi olursun, sana kimse
el uzatamaz. ayet ona yaklar onunla cins mnasebette bulunursan, ldkten sonra yere
yuvarlanm ku gibi olursun." dedi.
Bir rivayete gre Hz. Ysuf R'l'in ayaklar arasna sokulduu zaman duvarn zerinde : "Zinaya
yaklamayn; nk o phesiz bir hayszlktr ve kt bir yoldur." (sr, 32) yazsn grd. Ysuf,
Rabb'inin burhann grnce hemen ayaa kalt ve btn kuvvetiyle kapya doru kotu. Hatta Ysuf
kapdan dar kmazdan nce Azz'in hanm R'l onun arkasndan yetiti, gmleinin arka
ksmndan tutup ekti ve gmleini yrtt. Bu srada Ysuf ve R'l : "..Kapnn yannda onun efendisi
ile karlatlar.." (Ysuf, 25). R'l'in efendisinin yannda R'l'in amcasnn olu da vard. R'l
efendisine hitaben : "Ailene ktlk etmek isteyenin cezas zindana atlmaktan, yahut acildi bir
azaptan baka ne olabilir?" (Ysuf,25) dedi. Bunun zerine Hz. Ysuf : "Asl o benden murad almak
istedi..' (Ysuf, 25) Ben ondan katm, fakat o benim peimden yetiip gmleimi yrtt." dedi.
R'l'in amcasnn olu ise : "Bu iddiann doru olup olmadn gmlein hali gsterecektir. Eer
gmlek n taraftan yrtlm ise kadnn dedii dorudur. Eer arkadan yrtlm ise Ysuf'un
syledii dorudur." dedi. Gmlek getirildiinde, onun arkadan yrtlm olduu grld. Bunun
zerine R'l'in kocas Azz ona : "phesiz ki bu, sizin (siz kadnlarn) fendindendir. nk sizin
fendiniz (hileniz) byktr." (Ysuf, 28) dedi.
Rivayet edildiine gre, Hz. Ysuf un (beratna) ahidlik edenin beikte yatan bir sab olduu
sylenir.
Bu hususla ilgili olarak bn Abbs'm rivayet ettii bir hadiste Hz. Peygamber (S.a.) : Drt kimse

vardr ki, bunlar henz beikte ve kk yata iken konumulardr. Bunlar firavunun karsnn
salarn taramakla grevli olan kadnn olu, Hz. Ysuf'un ahidi, Creyc'in macerasna karan
ocuk ve Meryem'in olu Hz. sa'dr." buyurmulardr.
Bu arada R'l'in kocas Azz Hz. Ysuf'a : 'Sen bundan (bu meseleyi sylemekten) vaz ge..
(Ysuf, 29) ve hi bir kimseye bunu bahsetme." dedi. Sonra kars R'l'e dnerek : Ey kadn! Sen de
gnahna istifar et. nk sen cidden gnahkarlardan oldun. (Ysuf, 29) diyerek onu uyard.
Fakat ok gemeden Ysuf ile Azz'in hanm R'l arasnda ceryan eden bu hadise hemen duyuldu.
Hatta kadnlar arasnda bu hadise dilden dile dolamaa balad. Bu hadisenin yayldn renen
R'l bu kadnlara haber salp onlar evine davet etti. Ayrca R'l onlara dayanmalar ve zerlerine
oturmalar iin yastk ve minderler hazrlad. Msfir hanmlar eve gelince onlarn her birinin eline
bir bakla bir aa kavunu (trunc) verdi. Bu srada Azz'in hanm R'l Ysuf'u kadn msfirlerin
bulunduu odann dnda bir yere saklamt. Hanm msfirlerin baklarn ellerine alp aa
kavununu kesmee bayacaklar bir srada R'l Ysuf'a : "k karlarna!" dedi. O da karlarna
kt. Nihayet : Onlar Ysuf'u grnce onu byk bir varlk olarak tamdlar, (hatta hayran kalp
kendilerinden geerek baklarla) kendi ellerini.kestiler ve : "Allah' ten-zh ederiz, bu bir beer
deildir, bu ancak erefli ve stn bir melektir." dediler. (Ysuf, 31).
Neticede Ysuf'u gren bu misafir kadnlarn kendilerinden geip ellerini kesmelerinden ve R'l
hakknda yapm olduklar dedikodudaki hatalarn anlamalarndan sonra R'l meselenin iyzn
ikrar ederek onlara : te beni kendisi hakknda knayp aypladnz (zt), u grd-nzdr.
Yemin ederim ki, ben ondan murd almak istedim de o, namus-krlk gsterip kendini korudu. Allah'a
yemin ederim ki, eer o, kendisine emredeceimi yapmazsa, muhakkak zindana atlacak ve mutlaka
ziyana urayanlardan olacaktr." (Ysuf, 32) dedi. Hz. Ysuf ise Allah'a isyan etmek yerine zindana
girmei tercih etti ve : "Ey Rabb'im! Zindan bana bunlarn davet edegeldikleri eyi (irtikab etmekten)
daha sevimlidir. Eer sen bunlarn tuzaklarn benden uzaklatrp dndrmezsen (belki) onlara
meyleder, chillerden olurum. (Ysuf, 33) dedi. Bunun zerine : "Rabb'i onun duasn kabul etti de
onlarn tuzaklarn kendisinden savd." (Ysuf, 34).
R'l'in kocas Azz ise gmlein arkadan yrtlm olmas, yznn trmalanmas ve kadnlarn
baklarla parmaklarn doramas gibi delillere dayanarak Ysuf'u serbest brakma kararma vard.
Rivayet edildiine gre, R'l kocasna ikayette bulunarak : "Bu kle beni halk arasnda rezil, rsvay
etti; benim kendisinden murd almak istediimi onlara duyurdu." dedi. Bunun zerine Azz onu yedi
yl hapsetti.
Hz. Ysuf zindana atld zaman Msr firavununun adamlarndan iki gen de onunla birlikte zindana
atlmt. Bu genlerden birisi firavunun yemeklerini hazrlayan ekmekisi (as), dieri ise onun
ieceklerini hazrlayan sakisi idi. Bunlarn zindana atlmalarnn sebebi ise onlarn firavunu
zehirlemek istediklerine dair bir szn firavunun kulana gitmi olmasyd, Hz. Ysuf zindana
girince,: Ben rya tbirinden anlarm. dedi. Bunun zerine genlerden biri, dierine : Gel bu
adam deneyelim. dedi. nce ekmeki olan gen sz ald ve : Ben ryamda kendimi bamn
zerinde ekmek tayor ve kular da bu ekmekten yiyor grdm. Dieri ise: Ben ryamda kendimi
arap (zm) skyor grdm. (Ysuf, 36) dedi. Hz. Ysuf bu genlere : Size gda olmak zere bir
yiyecek gelecei zaman, ben onun ne olduunu daha size gelmezden nce haber verebilirim.. (Ysuf,
37) dedi ve kendisinden sorulan bu dlerin ikisine de cevap vermekten ekindi ve sz baka tarafa
ekerek : Ey hapishane arkadalarm! Darna dank bir ok dzme tanrlar m daha hayrldr,
yoksa hepsine ve her eye gelip gelen ve kalhr olan bir tek Allah m daha hayrldr? (Ysuf, 39)

dedi.
Firavunun ekmekisinin ad Mallet (Mahleb?) sakisinin ad ise Neb idi. Bu genler sorduklar
ryalarn tbirlerini reninceye kadar Ysuf'un peini brakmadlar ve onu buna cevap vermee
mecbur ettiler. Bunun zerine Hz. Ysuf : Biriniz (yani ryasnda arap sktn gren) efendisi
krala arap iirecek, dieri (ekmeki) ise aslp kular tepesinden yiyecektir. (Ysuf, 41) dedi. Hz.
Ysuf onlarn ryalarn yorunca onlar : Biz byle bir rya falan grmedik? dediler. Bunun zerine
Ysuf : te hakknda fetva istemekte olduunuz rya meselesi (bylece) olup bitmi, (hkme
balanmtr) (Ysuf, 41) dedi. Sonra Hz, Ysuf, bu iki genten kurtulacan bildii Neb'ya :
Beni efendinin (hkmdarn) yannda an. (Ysuf, 42). Ayrca benim haksz yere zindana atldm
ona syle, dedi. Ancak eytan tarafndan Ysuf'a arz olan bir gaflet sebebiyle : eytan ona
(Ysuf'a) Rabb'ini anmay (Rabb'inden yardm istemeyi) unutturdu." (Bu yzden Ysuf) daha nice
yllar zindanda kald." (Ysuf,42). Ayrca Allah (C.c.) Ona vahyederek : "Ey Ysuf!.Sen benden
bakasn kendine vekil (himayeci) edindin; bunun iin senin mahbusluk mddetini uzatacam.''
buyurdu. te bu yzden Hz. Ysuf yedi yl zindanda kald.
Bundan sonra Msr hkmdar firavun Reyyn b. el-Veld korkun bir rya grd. Bu firavunun
nesep eceresi ise Reyyn b. el-Veld b. el-Hervn (Servan?) b. Ere b. Frn b. Amr b. Imlk b.
Lved b. Sn b. Nuh'tur. Bu firavun ryasnda yedi zayf srn yedi semiz sr yediini, ayrca
yedi yeil baan yannda yedi tane kuru baak bulunduunu grd ve bu r.ysn tbir ettirmek iin
sihirbaz, khin, falc ve izcileri bir araya toplayp ryasn onlara anlatt. Bunun zerine onlar :
(Bunlar) karma kark (ve yalanc) dlerdir. Biz byle dlerin tbirini bilen (kimseler) deiliz.
(Ysuf, 44) dediler. Ayrca : (Zindandaki) iki (arkada) tan kurtulan, nice zaman sonra (Ysuf'u)
hatrlad ve : "Ben size onun tbirini haber vereyim. Hemen beni gnderin." dedi. (Ysuf, 45).
Onlar, hemen Neb'yu Hz. Ysuf'a gnderdiler ve Neb firavunun grd bu ryay Ysuf'a anlatt.
Hz. Ysuf bu ryay tbir etmek sadedinde : Yedi sene adetiniz veclle ekin ekersiniz,
yiyeceinizden az bir miktar hri olmak zere bitiklerinizi baanda brakrsnz. Sonra bunun
ardndan yedi kurak (yl) gelecek, (tohumluk iin) saklayacanzdan az bir miktar hri olmak zere
nceden biriktirdiklerinizi yiyip bitirecek. Daha sonra bunun ardndan da bir yl gelecek, insanlar
onda (yani o zaman) yamura kavuturulacak ve o yl (zm ve zeytin gibi mahslleri, yahut st
hayvanlarn) skp saacaklar. (Ysuf, 47-49) dedi. Ryada grlen j^ed semiz sr bolulk
yllarn, zayf olan yedi sr ise ktlk yllarn temsil ediyordu. Keza ryada grlen yedi yeil
baakla yedi kuru baak da ayn ekilde bolluk ve ktlk yllarn simgeliyordu.
i B N ' L- ES r
139
Nihayet Neb firavunun yanma dnerek Ysuf'un yapm olduu bu tbiri ona anlatt ve Firavun Hz.
Ysuf'un sznn doruluunu anlad. Bunun zerine Firavun : Onu bana getirin.. (Ysuf, 50) diye
adamlarna emir verdi.
Firavun tarafndan gnderilen eli Ysuf'un yanma gelip onu firavunun huzuruna gitmesi iin davet
ettii zaman, o eliyle birlikte firavunun huzuruna kmad ve ona : Efendine (firavuna) dn de
ellerini kesen o kadnlarn zoru neydi? Bunu kendisine bir sor. (Ysuf, 50) dedi.
Nihayet eli Hz. Ysuf'un yanndan geri dndkten sonra firavun bu kadnlara Ysuf'un teklif ettii
soruyu sordu. Onlar ise : Ha, Allah iin (sylemek gerekirse) biz onun zerinde bir fenalk
grmedik.." (Ysuf, 51). fakat Azz'in kars bize kendisinin Ysuf'tan murd almak istediini haber
verdi, dediler. Bunun zerine Azz'in hanm : imdi hak meydana kt. Ben ondan nurd almak
istedim. O ise seksiz phesiz doru syleyenlerdendir. (Ysuf, 51) dedi.

Eli geri dnp bu itiraf Hz. Ysuf'a naklettikten sonra o : Azz'in gyabnda ona gerekten hiyet
etmediimi.. (Ysuf, 52) bilsin diye elileri geri evirdim, dedi. Hz. Ysuf bu sz syleyince
Cebrail (A.s.) ona : "R'l'e kar niyet kurduun zamanda da m hiynet etmedin?" dedi. Bunun
zerine Hz. Ysuf (A.s.): Ben nefsimi terbiye etmem (temize karmam). nk nefis btn
iddetiyle ktl emreder.. (Ysuf, 53) dedi.
Nihayet Hz. Ysuf'un firavun katnda bert ve emin bir kinie olduu ortaya knca o adamlarna :
Onu (Ysuf'u) bana getirin, ben onu kendime has bir (mstear) edineyim. (Ysuf, 54) dedi.
Eli tekrar Hz. Ysuf'un bulunduu zindana geri dnnce, o eli ile birlikte zindandan kt ve
hapishanede kalanlar iin dua ettikten sonra hapishanenin kapsnn zerine : "Buras dirilerin
kabridir. Hznlerin topland bir evdir. Dostlarn tecrbe edildii, dmanlarn sevindirildi bir
yerdir." cmlelerini yazd. Bundan sonra Hz. Ysuf boy abdesti alp elbiselerini giydi ve firavunun
yanma gelmek zere yola kt. Neticede Hz. Ysuf firavunun huzuruna gelip : Onunla konuunca,
firavun ona : "Sen bugn(den itibaren) bizim nezdimiade mhim bir mevki sahibisin, emin (bir
mstear)sm." dedi. (Ysuf, 54). Bunun zerine Hz. Ysuf ona : 'Ben memleketin hazineleri zerine
(memur) et. nk ben onlar korumaa muktedirini ve bilenim." (Ysuf, 55) dedi. Fakat firavun onu
bir yl sonra bu greve tyin etti. Eer Ysuf : "Beni memleketin hazineleri zerine (memur) et."
dememi olsayd, onu hemen bu greve tyin edecekti. Neticede firavun bir yl sonra btn
hazinelerini ona teslim edip hazineler zerinde hkm verme yetkisini ona devretti ve verecei
hkm geerli
kabul etti. Ayrca efendisi Kutfr (Ktfr?), yani Aziz ldkten sonra onun grevini Ysuf'a devretti.
Kutfr'in vefat ise bu hadiselerin ceryan ettii gecelerin birinde meydana gelmiti. Bir rivayete gre
ise firavun Kutfr'i azledip grevini Ysuf'a devretmiti. Birinci rivayet daha dorudur. nk ileride
de bahsedeceimize gre Ysuf Azz Kutfr'in hanm ile evlenmitir.
Hz. Ysuf Msr'n idaresinde mhim bir grev stlenince Firavun Reyyn b. el-Veld'i imna davet
etti, o da iman etti, bundan sonra da vefat etti. Onun vefatndan sonra yerine Msr firavunu olarak
Kaabs b. Mus'ab b. Mu'viye b. Numeyr b. Selvs b. Frn b. Amr b. Imlk geti. Hz. Ysuf onu da
mana davet etti; fakat o imn etmedi. te Hz. Ysuf bu firavunun saltanat dneminde vefat etti.
Bundan sonra Firavun Reyyn b. el-Veld, Hz. Ysuf'un efendisi olan Kutfr'in dul kalan hanm R'l
ile Ysuf'u evlendirdi. Hz. Ysuf R'l ile zifafa girdii zaman ona : "Bugnk kavumamz, o
zamanki senin istediin kavuma tarzndan daha hayrl deil midir?" diye sordu. R'l de Hz. Ysuf'a
: "Ey doru szl arkada! O hareketten dolay beni ayplama. Grdn gibi ben devlet ve dnya
servetleri ierisinde mreffeh bir ekilde yaayan gzel bir kadnm. Kocan ise kadnlara
yaklaabilecek bir iktidara sahip deildi. Allah seni sonsuz derecede gzeikte yarattndan nefsime
malup oldum." diye cevap verdi. Hz. Ysuf R'l ile zifafa girdii zaman onu bakire buldu ve
R'l'den Efrym ve Min (Mi?) adlarnda iki olu dnyaya geldi.
Hz. Ysuf firavun tarafndan haznelerinin bana getirildi. Bu arada yedi bolluk yl gelip geti. Hz.
Ysuf ise gelecek ktlk yllarna hazrlk olmak zere biilen ekinlerin tanelerini baaklarnda
brakarak hazrlk yapt. Derken ktlk yllar gelip, att, ahli de .ktlk yznden ala dt. Bu
srada Ysuf'un babas Hz. Ykub'un yaad memleketlerde de ktlk hkm sryordu. te bu
sebeble Hz. Ykub anne bir karde olan Ysuf'un kardei Bnymin'i yannda brakp dier oullarn
(zahire getirmek zere) Msr'a gnderdi. Hz. Ykub'un oullar Msr'a gelip Ysuf'un yanma
girdikleri zaman Ysuf onlar tanmt; fakat onlar, aradan uzun bir mddetin gemesi ve Hz.
Ysuf'un giyim kuamnn deimesi dolaysyla onu tanyamamlard. nk Hz. Ysuf

hkmdarlara lyk olan elbiseler giyinmiti. Hz. Ysuf onlara bakt ve : Buraya ne maksatla
geldiniz? Bana syleyin. dedi. Onlar Biz m'lyz, yiyecek ve zahire almak zere buraya geldik.
dediler. Bunun zerine Hz. Ysuf onlara : Siz yalan sylyorsunuz, sizler casuslarsnz, iin gerek
yzn bana syleyin. dedi. Onlar: Biz, doru szl drst bir adamn on evladyz, aslnda biz on
iki idik, bir kardeimiz bizimle birlikte kra kmt ve orada helk oldu, bu kardeimiz ise babamza
bizden daha sevimli idi. dediler. Hz. Ysuf : Pekl, bu kardeiniz helak olduktan sonra babanz
kime sevgi duyup teselli bulurdu? diye sordu. Onlar : Ondan daha kk olan bir kardeimiz var,
onunla teselli bulurdu. diye cevap verdiler. Hz. Ysuf : O halde onu grmek istiyorum, onu bana
getirin. Aksi takdirde : 'Eer onu bana getirmezseniz, artk benim yanmda size hi bir dle (zahire)
yok-tu*, bo yere bana yaklamayn.' (Ysuf, 60) diyerek onlara karlk verdi. Onlar ise : "Onu
babasndan istemeye alrz ve her halde (bunu) yaparz." (Ysuf, 61) dediler. Bunun zerine Hz.
Ysuf : "yle ise tekrar geri dnnc.eye kadar iinizden birini bana rehine olarak brakn." dedi.
Onlar da em'n'u rehine olarak braktlar. nk ekilen kur'a ona isabet etmiti. Bundan sonra Hz.
Ysuf onlarn zahirelerini hazrlatt ve zahire tartan memurlarna, onlarn zahire ve yiyecek
karlnda demi olduklar sermayeyi (paray) tekrar onlarn yklerinin iine koymalarn syledi.
Hz. Ysuf byle yapmakla onlarn tekrar geri dneceini umuyordu. nk o Hz. Ykub'un
oullarnn,
yani kardelerinin emnete riyet,
dinlerine olan ballklar sebebiyle zahire
karlnda dedikleri bedelin yklerinde kmas zerine onu geri getireceklerini biliyordu ve bu
sebeble onlarn geri dnmelerini salamak istiyordu.
Bir rivayete gre, Hz. Ysuf'un, kardelerinin zahire karlnda dedikleri bedeli yklerinin
ierisine brakmasnn sebebi, babalarnn yannda ikinci kez onlar geri gnderecek mli gcnn
olmamasndan kaynaklanmt. Hz. Ykub'un oullar zahire bedeli olarak demi olduklar
sermyelerinin kendi yklerinin ierisinde kmas zerine tekrar Msr'a geldiler. Hz. Ysuf,
ahalinin ktlktan zorluk ektiklerini grnce zahireyi eitlik esasna gre datmaa balad. Bir
kiiye ancak bir deve yk zahire veriyordu.
Nihayet Hz. Ykub'un oullar zahire ykl hayvanlaryla Msr'dan dnp babalarnn yanma
geldiklerinde onlar : Ey babamz! Msr lkesinin hazinedar olan Azz bize yle iltifat ve ikramda
bulundu ki, eer o, Ykub'un evldndan birisi bile olsayd, bize bu kadar ikram ve iltifatta
bulunamazd. Ayrca o, kardeimiz em'n'u yannda rehine olarak brakt ve bize de : "Krda helak
olan kardeinizden sonra babanzn en ok sevdii ve efkat gsterdii kardeinizi bana getirin." Aksi
takdirde : 'Eer onu bana getirmezseniz, artk benim yanmda sze hibir dle (zahire) yoktur, bo yere
bana yaklamayn.' (Ysuf, 60) dedi. dediler.
Bunun zerine Hz. Ykub onlara : Ben onu (Bnymin'i) sze nasl gvenip emanet edebilirim?
iNtekim bundan nce kardei (Ysuf) iin sizlere gvendim de (bama neler geldi)." (Ysuf, 64)
dedi. Dier taraftan : Onlar, metalarn (zahire yklerini) atklar zaman (zahire bedeli olan)
sermayelerini kendilerine geri gnderilmi buldular. (Bunun zerine) onlar : "Ey babamz! Daha ne
istiyoruz? te sermayemiz de bize iade edilmi. (Biz onunla tekrar) ailemize zahire getiririz.
Kardeimizi korur, bir deve yk zahire de artrm oluruz" dediler. (Ysuf, 65). Hz. Ykub ise :
"Bu seferki aldmz lelt (zahire) pek azdr (bizi idare etmez)" (Ysuf, 65) dedi ve : "Etrafnz
kuatlp (aresiz kalmanz hri) onu (Bny-min'i) bana muhakkak surette geri getireceinize dair
Allah'tan bana salam bir taahht getirmedike onu sizinle beraber gndermem." diyerek onlara art
kotu. Nihayet :."Onlar, babalan (Ykub'a) teminatlarn verince o : "Allah benini ve .sizin hu
dediklerimize vekl (lid olsun.)" (Ysuf, 66) dedi.

Hz. Ykuh, kardeleriyle birlikte Bnymin'in gitmesine izin verdikten sonra, onlara tavsiyelerde
bulunarak : "Ey oullarm! (Msr'a vardnzda) hepiniz bir kapdan girmeyin, ayr ayr kaplardan
girin." (Ysuf, 67) dedi. nk Hz. Ykub oullarnn toplu halde Msr'a girmeleri halinde onlara
nazar demesinden korkmutu. Onlar da babalarnn bu tn yerine gelirdiler.
Hz. Ykub'un oullar Msr'a gelip : "Ysuf'un huzuruna girdiklerinde o, kardeini kendi yanna
ald.." (Ysuf, 69) ve onu tamd. Ayrca Hz. Ysuf onlar bir yere indirdi ve onlara yiyecekler
hazrlatp kendilerine! takdim etti. Onlar ikier ikier sofraya oturttu, Bnymin ise tek bana kald
ve alyarak." Eer kardeim Ysuf hayatta olsayd, o da beni kendisiyle birlikte oturturdu." dedi.
Bunun zerine Hz. Ysuf : ''Kardeiniz Bnymin tek kald." dedi ve onu yanma oturtup birlikte
yemek yedi. Gece olup yatmak zaman gelince Hz. Ysuf onlara yataklar getirdi ve : "Her iki karde
bir yatakta uyusun." dedi. Bnymin ise yine tek kald. Bunun zerine Ysuf (A.s.) : "Bu da benimle
beraber uyur." dedi ve Bnymn Ysuf ile birlikte onun yatanda kald. Hz. Ysuf gece boyunca
sabaha kadar kardei Bnymin'i koklayp barna bas. Bu arada Bnymin de kardei Ysuf'un
kaybndan duyduu zntlerini ona anlatt. Bunun zerine Ysuf ona : "Kaybolan (len) kardeinin
yerine beni karde olarak kabul edip sever misin?" dedi. Bnymin ona : "Senin gibi bir karde nasl
bulunur? Fakat sen ne babam Ykub'dan ve ne de annem Rh'den domu deilsin." dedi.
Bnymin'in bu szleri zerine Hz. Ysuf alamaa balad ve ayaa kalkp onun boynuna sanld,
sonra ona : "Ben senin kardein Ysuf'um, onlarn gemite bize yaptklarna tasalanma; nk Allah
(C.c.) bize ihsanda bulundu. Benim sana retip sylediklerimi sakin kardelerine duyurma." dedi.
Rivayet edildiine gre, Ysuf'un kardeleri onun yanma girdiklerinde, O elindeki lee hafife
vurdu ve : "Bu bana sizin on iki erkek karde olduunuzu, kardelerinizden birini de sattnz
sylyor." dedi. Bnymin, Hz. Ysuf'un bu szn iitince hemen onun nnde secdeye kapand ve :
"u lekten kardeim (Ysuf'un) hayatta olup olmadn bir sor." diye ricada bulundu. Bunun
zerine Hz. Ysuf lee hafife vurdu, sonra : Evet kardein hayattadr, onu pek yaknda
greceksin." dedi. Hz. Ysuf'un bu sz karsnda Bnymin : "Sen benim hakkmda ne istersen onu
yap, zira kardeim (Ysuf) benim burada olduumu renirse, pek yaknda beni kurtarr." dedi.
Bnymin'in bu szleri zerine Ysuf odaya girip alad, abdest aldktan sonra tekrar onlarn yanma
geldi. Hz. Ysuf kardelerinin develerine gerekli erzak ve zahireyi yklettikten sonra yannda bulunan
gm zahire leini kardeinin farknda olmadan onun devesinin tad bir ykn iine gizlice
yerletirdi.
Bir rivayete gre bu gm kabn zahire lei olmad, iinden su iilen bir maaraba olduu
sylenir.
Anlatldna gre, Bnymin, Ysuf'un kendi kardei olduunu renince ona : "Asla senden
ayrlmam." dedi. Bunun zerine Hz. Ysuf ona : "Ben seni burada ahkorsam anne ve babamzn
zntye deceklerinden korkarm. Ben ancak seni ar bir sula tehir ederek burada
alkoyabilirim." dedi. Bnymin ona : "Nasl istersen yle yap." diye rzasn bildirdi. Bunun zerine
Hz. Ysuf ona : "Ben bu lei senin devenin tad zahirenin ierisine gizlice yerletirir, sonra
telll karr, lein alndm iln ederim. lek senin yknde bulunacandan seni hrszlkta
itham edip onlarn elinden alrm." dedi. Bnymin : "Pekl yle yap." dedi.
Nihayet Ysuf'un kardeleri kafile halinde Msr'dan ayrlacaklar bir srada arkalarndan bir mnd
(telll) : "Ey kafile (durun)!. Siz phesiz hrszlarsnz." (Ysuf, 70) diye seslendi. Bunun zerine
onlar : Allah Allah! (Hviyetimizi, ahlakmz) siz de renmisinizdir. Eiz hu yere, and olsun ki,
fesad karmak iin gelmedik. Ayrca biz hrsz kimseler de deiliz. (Ysuf, 73). nk biz aldmz

zahire ve yiyeceklerin bedelini Ysuf'a dedik." dediler. Onlarn bu szleri zerine, kafileye seslenip
durduranlar tekrar onlara : "Eer yalanclar iseniz (alann) cezas nedir?" (Ysuf,74) diye sordular.
Onlar : "Onun cezas yknde (hrszlk mal) bulunan kimsenin kendisidir.." (Ysuf, 75) dediler.
Yani ald mala karlk kendisini alr, kle edinirsiniz demek istediler- Bunun zerine Hz. Ysuf,
kardei Bnymin'in kabndan nce onlarn kaplarn aramaa balad, sonra lei (veya marabay)
kardeinin kabndan karp buldu. Hz. Ykub'un dier oullar hrszn Bnymin olduunu grnce
Ysuf'u kasdederek : "Eer o (Bnymin) alm bulunuyorsa onun daha nce bir kardei (Ysuf) de
almt." (Ysuf, 77) dediler. nk Hz. Ysuf kk iken annesinin babasna ait olan bir putu
alp krmt. Bu yzden onlar Ysuf'u bununla ayplamaa altlar.
Bir rivayete gre ise Ysuf iin sz konusu edilen hrszlk meselesi, bahsi yukardaki geen kuak
(kemer) hadisesidir..
Neticede alman nesnenin ocuun (Bnymin'in) yk arasndan kmas zerine onlar : "Ey Rhl'in
oullar! Btn bellar bamza sizin yznzden geliyor." dediler. Bunun zerine Bnymin de
onlara : "Hayr, Rhl oullarnn bana gelen bella, hep sizin yznzden gelmitir. Bu lei
(veya marabay) benim ykme sokan kimse, daha nce yklerinize zahirenin bedeli olan dirhemleri
sokan kimsedir." diye karlk verdi.
I-Iz. Ysuf kardelerinin verdii hkme ve karara dayanarak Bny-min'i yannda alkoydu. Nihayet
onlar kardeleri BnyminJi kurtarmak iin bir are bulamaynca, Ysuf'tan onu kendilerine
brakmasn istediler ve: Ey Azz (Ysuf)! Gerekten onun ihtiyar bir babas var. Onun yerine
(bizden) birimizi alkoy.. (Ysuf, 78) dediler. Bunun zerine Hz. Ysuf onlara :Allah korusun! Biz,
eyamz kimin yannda (yknde) bul-duysak ancak onu tutarz. (Ysuf, 79) dedi. Nihayet onlar,
Bnymin'i kurtarmaktan mitlerini kesince, yabanc bir kimseyi aralarna almadan kendi kendilerine
babaa grmek iin bir tarafa ekildiler. Onlarn yaa bykleri olan em'n onlara hitaben:
"Kuatlp aresiz kalmadka Bnymin'i getirip teslim etmek zere) babanzn sizden Allah adna
teminat alm olduunu, daha nce de Ysuf hakknda ilediiniz kusuru itilmediniz mi? Artk hen
(Msr'dan kmama veya savamama) babam izin verinceye kadar buradan (Msr'dan) kat'iyyen
ayrlmam. (Ysuf, 80). Babanzn yanma dnn, banza gelenleri ona haber verip anlatn. dedi.
Nihayet onlar babalarnn yanma dnp Bnymin'in durumunu vs em'n'un orada kaldn ona
nalattlar. Bunun zerine babalar Hz. Y-kub onlara : "Hayr, sizi nefisleriniz aldatp (byle byk)
bir ie srklemitir. Artk (bana den) gzel bir sabrdr. Umarm ki Allah onlarn hepsini (Ysuf,
Bnymin ve em'n'u) birden bana getirip kavuturacaktr. (Ysuf, 83) dedi.
Bundan sonra Hz. Ykub (A.s.) onlardan ayrld ve: "Vay Ysuf um!" diye zlp alamaa balad.
Sonra: ...zntden iki gzne ak dt. Fakat (kalbini dolduran fke ve znty) yutup saklad.
(Ysuf, 84). Bunun zerine oullar ona : "Hl Ysuf'u anp duruyorsun. And olsun ki, sonunda ya
kederinden mzmin bir hastala yakalanp eriyeceksin, yahut da heke urayanardan olacaksn."
(Ysuf, 85) dediler, Bunun zerine Hz. Ykub onlara cevap vererek : "Ben (taan) kederimi,
mahzuluumu yalnz Allah'a ikayet ediyorum. Ben Allah tarafndan sizin (Ysuf'un ryasnn
doruluuna ait) bilmiyeceniz (nice) eyleri de biliyorum."
(Ysuf, 86) dedi.
Rivayet edildiine gre, Hz. Ykb'un olu Ysuf iin ektii kayg ve znt, banda musibet
bulunan yetmi kiinin {veya yavrusunu kaybetmi yetmi annenin) kaygu ve znts derecesine
varmtr. Bu zntsne karlk olarak da kendisine yz ehd mkfat verilmitir.
Anlatldna gre, bir gn Hz. Ykb'un bir komusu yanma gelip ona : "Ykub! Babann yama

gelmediin halde kuruyup tkendin." dedi. Hz. Ykub da ona : "Beni Allah'm Ysuf'un gam ve
kederiye mptel klmas yiyip bitirdi." dedi.
Bunun zerine Allah (C.c.) ona vahiy yoluyla : "Ey Ykub! Sen beni yaratklarma m ikyet
ediyorsun?" buyurdu. Hz. Ykub : 'Ey Rabb'im! Hata yaptm, beni bala!' dedi. Bunun zerine Allah
(C.c.) : 'Senin bu hatan baladm' buyurdu. .Bundan sonra Hz. Ykub hlini soranlara : 'Ben (taan)
kederimi ve hznm yahnz Allah'a ikyet ediyorum.' (Ysuf, 86) derdi. Bunun zerine Allah (C.c.)
vahiy yoluyla Hz. Ykub'a : "Eer oullarn Ysuf ve' Bnymin lm olsalard bile, onlar senin
iin diriltir dini. Fakat ben seni onlarn kayg ve zntsyle mptel kldm. nk sen bir defasnda
kebap yaptn, fakat cimrilik ederek komuna ondan yedirmedin." buyurdu.
Bir rivayete gre, Hz. Ykb'un bu kayg ve zntye mptel olmasnn sebebi u idi : Hz. Ykb'un
bir inei, bu inein de birka tane buzas vard. Hz. Ykub buzalan, annelerinin brleri
arasnda ve gznn nnde ona acmadan boazlamt. te bu yzden o, en kymetli evldn
(Ysuf'u) kaybetmekle mptel klnp imtihan edildi.
Dier bir rivayette ise Hz. Ykub bir gn bir koyun kesmiti. Bu srada kapsnn nne bir miskin
(zavall) kii gelip durdu, fakat Ykub (A.s.) ona bu koyunun etinden yedirmedi. Allah (C.c.) ona bu
hususta vahiyde bulunarak Ysuf'un kaybyla mptel klnmasnn sebebinin bu olduunu bildirdi.
Bunun zerine Hz. Ykub yemekler hazrlatt ve : "Orulu olanlar gelsinler, Ykb'un evinde iftar
etsinler." diyerek bir mndi (telll) vastasyla ilan ettirdi.
Bundan sonra Hz. Ykub Msr'dan gelen oullarna tekrar Msr'a dnmelerini ve Ysuf ile kardei
Bnymin hakknda soruturmalarda bulunmalarn emretti. Hz. Ykb'un emri zerine onlar tekrar
Msr'a dndler ve Ysuf'un huzuruna girdiklerinde : "Ey Azz! Bizi ve ailemizi ktlk bast, biz az
bir sermye ie geldik. Bize yetecek olan miktar tam lek olarak ver.." (Ysuf, 88) dediler.
Rivayet edildiine gre, onlarn zahire bedeli olarak getirdikleri sermaye, kalp dirhemler (paralar)
den, dier bir rivayette ise yn ile sde yadan ibaret maddelerdi. Bu hususta baka rivayetler de
vardr. Ayrca onlar: "(Ayar yksek para ile ayar dk olan parann arasndaki fark) bize sadaka
olarak ihsanda bulun." (Ysuf, 88) dediler. Bir rivayette ise yetin bu cmlesi : "Kardeimiz
Bnymin'i bize iade etmek suretiyle ihsanda bulun." eklinde tefsir edilmitir.
Hz. Ysuf onlarn bu szlerini iitince kendine hkim olamad ve gzlerinden yalar boanarak
alamaa balad, sonra da onlara saklam olduu srrn aklad.
Bir rivayete gre, Hz. Ysuf'un onlara srrn aklamasnn sebebi, Hz. Ykub'a, olu Bnymin'in
hrszlk yapmas yznden Msr'da alkon-duu sylendiinde, onun, olu Ysuf'a bir mektup yazm
olmasyd. Bu mektup yledir :
Allah dostu brahim'in olu shk, Allah'n kurban shk'm olu ve Allah'n kulu Ykub'dan adaletli
Msr Azizine,
Allah'a hamcl ve senadan, ztnza selm ve sayglarm sunduktan sonra unu arzederim ki, biz: bel
ve musibetlerle ie yaayan bir aileyiz. Dedem brahim (A.s.) elleri ve ayaklar balanarak atee
atld; fakat Allah (C.c.) atei ona serin ve selmet kld. Babam shk da elleri ve ayaklar
balanarak yere yatrld ve kurban edilmek iin bak boazna dayand; fakat Allah (C.c.) o anda bir
kurban gnderip onu kurtard. Bana gelince, benim bir olum vard ve evldmn arasnda bana en
sevimlisi idi. Kardeleri onu bir gn kra gtrdler, kana bulanm gmlei ile geri dndler ve :
"Onu kurt yedi." dediler. Ayrca benini anne bir karde baka bir olum daha vard. Kaybolan
olumun yerine onunla teselli buluyordum, onu da Msr'a gtrdler, geri dndklerinde : 'Onun
hrszlk yaptm, bu yzden sizin onu alkoyduunuzu.' sylediler. Biz yle bir aileyiz ki,

neslimizden hrsz dnyaya gelmez. Eer onu (Bnymin'i) salp geri gnderirseniz ne l, aksi
takdirde beddua ederim ve bu beddua yedinci ocuuna sabet edip onu yakalar.
Msr azizliinde bulunan Hz. Ysuf bu mektubu okuyunca kendine sahip olamad, alamaa balad.
Nihayet kalbine saklad srrn onlara aarak : "Siz cahilliiniz yznden Ysuf ve kardeine
yaptklarnz biliyor musunuz?" (Ysuf, 89) dedi. Bu arada : Onlar : "Yoksa sen gerekten Ysuf
musun?" dediler. O da : '(Evet) hen Ysuf'um, bu da kardeim (Bn-ymin), Allah (birbirimize
kavuma) bize ltfetti. nk kim (Allah'tan) korkar ve sabrederse, phesiz Allah gzel
davrananlarn mkfatn zayi etmez.' dedi. (Ysuf, 90). Onlar zr dileyerek : '"Allah'a and olsun
ki, gerekten Allah seni bize stn klm. Gerek u ki, biz elbette hata ilemi olduk." (Ysuf, 91)
dediler. Bunun zerine Hz. Ysuf : "Bugn sizi knamak yok (yni suunuzu size anlatmayacam).
Allah sizi affetsin! nk O merhametlilerin en merlametlisidir." (Ysuf, 92) dedi.
Bundan sonra Hz. Ysuf onlara babasn sordu. Onlar, Bnymin'in de kaybolmasyla zntden
gzlerinin kapandn sylediler. Bunun zerine Hz. Ysuf onlara : "u gmleimi gtrn ve ona
babamn yzne koyun, (gzleri) grecek duruma gelir. Ayrca btn ailenizi bana getirin."
(Ysuf, 93) dedi. Hz. Ysuf'un bu szleri zerine Yahda : "Bu gmlei babama ben gtreceim;
nk kana bulanm gmlei babama ben getirip sunmutum ve kurtun Ysuf'u yediini ona ben
sylemitim. Bu gmlei gtrerek Ysuf'un hayatta olduunu ona haber vereceim, daha nce nasl
onu zdysem, bu defa onu yle sevindireceim." dedi. te bu yzden mjdeci olarak Hz. Ykub'un
yanna Yahda gitti.
Kafile Msr'dan ayrlnca rzgr Hz. Ykub'a Ysuf'un kokusunu getirdi. Ykub (A.s.) ile Ysuf
arasnda seksen fersahlk bir mesafe bulunuyordu. Hz. Ysuf Msr'da, Ykub (A.s.) ise Ken'n
topraklamadayd. Bunun zerine Hz. Ykub oullarna : "Eer hana bunak demezseniz, inann ben
Ysuf'un kokusunu alyorum." (Ysuf, 94) dedi. O srada yannda hazr bulunan oullar da Hz.
Ykub'a : "Allah'a yemin ederiz ki, sen hla (Ysuf'u hatrlamak konusunda) eski sapklk ve
akmliindasm." (Ysuf, 95) dediler. Nihayet: Mjdeci (Yahda Ysuf'un gmleiyle) gelince cini
Ykufo'm yzne koydu vs (gzleri) grr duruma geldi. Bunun zerine Ykub : "Ben sise Allah
tarafndan (vahiy yoluyla Allah'n Ysuf'un ryasn doru karmas konusunda) sizin
bilemeyeceiniz eyleri bilirim demedim mi?" dedi. (Ysuf, 96).
Mjdeci Yahda geldiinde Hz. Ykub ona : "Ysuf'u brakp geldiinde o ne haldeydi?" diye sordu.
Yahda: "O Msr'a hakim durumdayd." diye cevap verdi. Hz. Ykub : "Ben mlk ve hkimiyeti ne
yapaym? Onu brakp geldiin zaman o hangi din zere idi?" diye sordu. Yahda: "slam dini zere
idi." deyince Hz. Ykub: "te imdi Allah'n bize verdii nimet tamamland." dedi.
Hz. Ykub'un yannda bulunan oullar Ysuf'un gmleini grp onun sa olduu haberini
"adklarmda : "Ey babamz! Allah'tan bizim gnahlarmzn affn dile! Zira biz gerekten gnahkrlar
idik." (Ysuf, 97) dediler. Hz. Ykub ise onlara : "Sizin iin Rabb'imden sonra af dilerim.."
(Ysuf, 98) dedi. Bylece Hz. Ykub duasn cuma gnnn seher vaktine kadar tehir etti.
Bundan sonra Hz, Ykub ve ailesi oularyla birlikte Msr'a gitmek zere yola ktlar. Msr'a
yaklatklar bir srada Ysuf ile Msr halki onlar karlamaa geldiler. Msr halk Hz. Ysuf'u
sayp kendisine ta' zim gsterdiklerinden onlar da karlamaa kmlard. Bu srada Hz. Y-kub
bineinden inmiti ve olu Yahda'ya dayanarak yaya halde yryordu. Bir ara Hz. Ykub'un gzleri
svarilerle halka iliti ve olu Yahda' ya : "Yavrucuum! Bu adam Msr firavunu mu?" diye sordu.
Yahda ; "Hayr, bu adam senin olun Ysuf'tur.", diye cevap verdi. Hz. Ykub olu Ysuf'a
yaklanca, nce Ysuf babasn selmlamak istedi; fakat onun selmlamas engellendi. Bunun zerine

Hz. Ykub : "Ey keder ve zntleri datan kii! Selm sana olsun!" dedi. nk Ysuf'un
kaybolmasndan bu yana Hz. Ykub'un znt ve gz yalan hi dinmemiti.
Hz. Ykub ailesiyle birlikte Msr'a geldiklerinde, Ysuf anne ve babasn yanma alp tahta oturttu.
Bir rivayete gre, Ysuf'un annesi lm olduundan teyzesi ile babasn yanma alp tahta oturtmutu.
Bu arada Hz. Ykub ile Ysuf'un annesi ve kardeleri Ysuf'a secde ettiler. O devirde halkn
hkmdarlar selmlamas secde eklinde olurdu. Buradaki secdeden aln yere koymak
kasedilmemitir. nk aln yere koyarak secde etmek ancak Allah iin caiz olur. Buradaki secdeden
maksad ise selmlama annda eilmekten ve tavzu gstermekten ibarettir. Nitekim gnmzde de
hkmdarlar bu ekilde selmlanrlar. Ysuf (A.s.), annesiyle babasnn ve kardelerinin kendisini
secde ederek selmladklarn grnce : "Ey babacm! te bu, vaktiyle grm olduum ryamn
tabiridir. RabVim onu doru kard.." (Ysuf. 1QO) dedi.
Hz. Ysuf'un vaktiyle grd rya ile babas Ykub (A.s.)'un Msr'a gelmesi arasndan krk yl, bir
rivayette gre ise seksen yl gemitir. Hz. Ysuf kuyuya atld zaman on yedi yandayd ve babas
Ykub (A.s.) ile bulutuunda doksan yedi yanda bulunuyordu. Hz. Ysuf ailesini Msr'a
getirdikten sonra yirmi yl daha yaad ve yz yirmi yanda iken vefat etti. Vefatndan sonra ise
yerine kardei Yahda'yi vas tayin etti.
Rivayet edildiine gre, Ysuf, babas Ykub (A.s.)'tan ayrldnda on sekiz yandayd. Bir
rivayete gre de, Ysuf Msr'a geldiinde on yedi yanda bulunuyordu. Firavun onu Msr'a
geldikten on yl sonra kendisine vezir edindi. Hz. Ykub ile olu Ysuf arasnda geen ayrlk
sresi ise yirmi iki yldr. Hz. Ykub ailesi ile birlikte Msr'da on yedi yl kalmtr. Bu hususta daha
baka rivayetler de vardr. Dorusunu ise Allah bilir.
Hz. Ykub lrken olu Ysuf'a kendisini babas shk (A.s.)'m yanna defnetmesini vasiyet etti. Hz.
Ysuf da babasnn bu vasiyetini yerine getirdi ve onu am'a gtrp babasnn yanma defnetti.
Bundan sonra Ysuf (A.s.) tekrar Msr'a dnd, kendisi de, ldkten sonra Msr'dan alnp
babalarnn yanma defnedilmesini vasiyet etti. Ysuf {(A.s.) ld zaman Hz. Musa srail oul lan
ile Msr'dan karken vasiyeti zerine onu gtrp babasnn yanma defnetti.
Hz. Ysuf'un Efrm ve Min (Mi?) adlarnda iki olu oldu. Efrm' in de Nn adnda bir olu
dnyaya geldi. Nn'dan ise Hz. Musa'nn yol arkada olan Ya' dodu. Min'dan Musa dnyaya
geldi. Bir rivayete gre bu Musa, Hz. Musa b. mrn'dan nce peygamber olmutu. Tevrat ehline gre
ise Min'dan doan Musa Hzr ile maceras olan Musa'dr. Bir gre gre, Hz. Eyyb (A.s.)'un
[53]
[54]
hanm Rahmet
de Min'dan dnyaya gelmitir.
HZ. U'AYB (A.S.)'LN KISSASI
Rivayet edildiine gre, u'ayb (A.s.)'in bir ad da Yesrn'dur. Nesep eceresi ise Yesrn b. Day'n
b. Anka b. Sabit b. Medyen b. brahim'dir. Bir baka rivayette ise onun nesep eceresi, u'aby b.
Mky'dir ve Med-yen'in oullarndan gelmektedir. Dier bir rivayette u'ayb (A.s.)'in Hz.
brahim'in oullarndan olmad, fakat brahim f A.s.)'e imn eden ve onunla birlikte am'a
(Suriye'ye) hicret eden birinin olu olduu sylenir. Hz. u'ayb'in Lt (A.s.)'un kznn olu olduu
muhakkaktr. Hz. u'ayb'in ninesi ise Hz. Lt'un kzdr. u'ayb (A.s.) ma idi. "Biz seni aramzda
zayf gryoruz.." (Hd, 91) yetinde geen "zayf1' sz, ma olarak tefsir edilmitir.
Hz. Peygamber u'ayb (A.s.)'i and zaman : "O, kavmine gzel davranmas ve iyi ilikileri

sebebiyle peygamberlerin hatibi unvann almtr." buyurdular. Allah (C.c.) onu Medyen halkna yani
Eyke ahlisine peygamber olarak gndermitir. "Eyke" kelimesi sarmak haldeki aa demektir.
Medyen ahlisi Allah'a isyan eden kfir bir insan topluluu idi.
Tart ve llerinde eksik tartarak halk aldtrlar ve onlarn mallarn ifsad ederlerdi. syan ve kfr
ehli olmalarna ramen Allah onlara bol miktarda nimetler vererek onlar refahn doruk noktasna
karmt. Bu durum ise onlar iin bir istidrc (derece derece azaba yaklamak) idi. Bunun zerine
Hz. u'ayb (A.s.) onlara : "Ey kavmim! Allah'a kulluk edin. Sizin ondan baka hi bir tanrnz yoktur.
lei, tarty eksik tutmayn. Ben sizi gerekten bir nimet (ve refah) iinde gryorum. phesiz ki,
ben bir gn (hepinizi) eepevre kuatc bir azaptan korkuyorum." (Hd, 84). dedi.
Fakat Hz. u'ayb'in peygamber olarak gnderildii ahli sapklk ve azgnlklarna devam etti. Hatta
u'ayb (A.s.)'in onlar uyarp Allah' hatrlatmas, Allah'n azabndan sakmdrmaa almas, onlarn
zerinde yrdkleri hatal yoldaki direnmelerini artrmaktan baka br ie yaramad. Allah (C.c.)
onlar helak etmek isteyince onlarn zerine Yevm'z -zulle'nin (glge gnnn) azabn musallat etti
bn Abbs : "..Onlar o glge gnnn azab yakalayiverdi. Gerekten o, muazzam bir gnn azab
idi." (u'ar, 189) yetinin tefsirinde unlar anlatyor : "Allah (C.c.) onlarn zerine iddetli bir
scak gnderdi ve bu scaktan onlarn nefesleri darald; hatta onlar bu skntya dayanamyarak
kralara katlar. Bu srada Allah onlrm zerine bir bulut gnderdi ve bu bulut onlar glgeleyip
gneten korudu. Hatta onlar bu bulutun altnda serinlik ve rahatlk hissedince birbirlerine seslenerek
dier kimseleri de bulutun altna ardlar. Bylece hepsi bulutun altna toplandlar. te onlar toplu
halde iken Allah onlarn zerine bir ate gnderdi." Bunlar anlattktan sonra bn Abbs : Glge
gnnn azab, denilen hdise bundan ibarettir. demitir.
Katde ise bu hususta unlar sylyor : Allah (C.c.) Hz. u'ayb'i iki mmete peygamber olarak
gndermitir. Bunlardan birisi kendi kavmi olan Medyen halk, dieri ise Eyke ahlsidir. Eyke, sk
ve sarmak eklinde bym bir aalk blgeden ibarettir. Allah, onlar cezalandrmak isteyince
zerlerine iddetli bir scak gnderdi ve gnderilen azab onlarn zerinde bir bulut gibi ykseltti.
Bulut kendilerine yaklanca, serinlik verir midiyle ona doru gitmee baladlar. Onlar, tam bulutun
altnda toplannca zerlerine ate yadrld. te : "Glge gnnn azab onlar yakalad.." yetinin
mnas budur.
Medyen halk ise Hz. brahim (A.s.)'in olu Medyen'den tremilerdir. Allah onlara zelzele (deprem)
ile azb etmi ve bylece helak olup gitmilerdir.
Baz limler Hz. u'ayb'in kavmi hakknda unlar sylyorlar : "u' ayb (A.s.)'in kavmi (ilhi)
hkmlerle amel etmeyi terketmeleri zerine Allah onlarn rzk ve geimlerini bollatrd. Sonra
onlar, (ilh) hkmleri ihmle devam ettiler; buna kar Allah onlarn rzk ve geimlerini daha da
artrd. Hulsa, onlar Allah'n hkmlerini ihmle devam ettike, Allah da onlarn rzk ve
geimlerini bollatrp artrmaa devam etti. Nihayet Allah (C.c.) onlar helak etmek isteyince,
onlarn zerine bir scaklk musallat etti. Hatta onlar, scakln iddetinden olduklar yerde
duramyor-larcl, ne glge altnda bulunmak ve ne de suya girmek onlara fayda vermiyordu. Neticede
onlardan birisi gidip bir bulutun altnda glgelenmee balad ve serinlik hissedince de dier halka
seslenerek : Buraya gelin! Burada rahatlk ve serinlik vardr." dedi. Bunun zerine onlar kouarak
onun yanna gelip toplandlar. Bu srada Allah onlarn zerine alevli bir . ate gnderdi. te : 'Glge
gnnn azab..' denilen hadise bundan ibarettir.
mir, bn Abbs'tan onun : "Kim sana glge gnnn azab konusunda bir ey sylerse, onu yalanla
(ona inanma)." dediini rivayet etmitir.

Mchid ise : "Glge gnnn azab hakknda, azap u'ayb (A.s.)'in kavmini glge gibi rtmtr."
eklinde beyanda bulunmutur.
Zeyd b. Elem : "Ey u'aby! Babalarmzn taptklarn (putlar) brakmamz, yahut mallarmzda
(eksik veya fazla verme hususunda) dilediimizi yapmay terk etmemizi sana namazn m emrediyor?
Gerekten sen yumuak huylusun, ok akllsn, (diyerek alay ettiler)." (Hd, 87) ayetini aklarken
[55]
Hz. u'ayb'in onlara yasak ettii eylerden birisinin de paralar krpmak olduunu sylyor.
HIZIR'IN KISSASI VE HZ. MUSA (A.S.)E OLAN MACERASI
Kitap ehlinin ifadelerine gre, Hzr ile arkadalk eden Musa, Musa b. Min b. Ysuf b. Ykub'dur.
Hz. Peygamber (S.a.)'den rivayet edilen sahih bir hadiste ise Hzrla arkadalk eden Msa'nm ilerde
de bahsedeceimize gre, Musa b. mrn olduu ifade ediliyor.
lk semav kitaplara mensup olan limlerin sylediklerine gre Hzr, hkmdar Efridn b. Esyn'm
zamannda ve Musa b. mrn'dan nce yaamtr.
Rivayet edildiine gre, Hzr, Hz. brahim (A.s.)'in zamannda yaayan byk Zlkarneyn'in nc
kollarnn banda bulunuyordu. Hzr, Zl-karneyn ile birlikte hayat nehrine (b- hayt) geldiinde
bu nehrin suyundan iti. Zlkarneyn ile birlikte olanlar bunun hayat suyu olduunu bilmiyorlard. Bu
yzden Hzr lmszleti ve kitap ehline gre u anda onun diri olduu kabul edilir.
Kitap ehlinden bazlar, Hzr'n Hz. brahim'e iman eden ve onunla birlikte hicret eden Yely (Bely)
b. Melkn b. Fla b. Gbir b. lih b. Erfahedb. Snb. Nuh'un evladndan olduunu iddia
ediyorlar. Ayn zamanda Hzr'n babas byk bir hkmdard. Bir bakalarna gre, Hz. brahim'in
zamannda yaayan Zlkarney'in Efridn b. Esyn olduu ve nc kuvvetlerinin banda da Hzr'n
bulunduu synleniyor.
Abdullah b. evzeb, Hzr'n Farsoullarmdan, lys'm ise sriloul-larndan olduunu ve bunlarn
her yl (hacc) mevsiminde bulutuklarn sylyor.
bn shk ise, Allah'n sraioullanna kendilerinden Niye b. Em-vas (Ems?) adnda birini halife
yaptn ve onunla birlikte Hzr' srail-oullarna peygamber olarak gnderdiini, sriloullarmn
ifadesine gre Hzr'n asl adnn rmiy b. Halky olduunu ve Harun b. mrn'm soyundan
geldiini, hkmdar Niye ile Eridn arasnda bin yldan fazla bir zamann bulunduunu sylyor.
Hzr'n Efridn ile byk Zlkarneyn'in zamanlarnda ve Musa b. mrn'dan nce yaadna dair
sylenen szler daha doru gibi gzkyor. nk sahh bir hadste : "Allah'n Musa b. mrn'a
Hzr' aramas
iin emir verdii.." ifade ediliyor. Raslllah (S.a.) ise kinatta olup biten hdiseleri en iyi bilen
kiidir. Buna gre, Hzr'n Musa b. mrn'm zamanndan nce Zlkarneyn'in nc kollarnn
kumandanlnda bulunduu, hayat suyundan imesi sebebiyle mrnn uzam olduu, Hz. brahim' in
zamannda peygamber olarak gnderilmedii, Niye b. Emvas'm halifelik dneminde peygamber
olarak gnderildii byk bir ihtimaldir. Halfe olan Niye b. Emvas ise Btsb b. Lhrsb'n
dneminde yaamtr.
Bu husustaki hadsi beyy b. Ka'b Hz. Peygamber (S.a.)'den rivayet etmitir.
Sa'db. Cbeyr anlatyor:
Bir gn bn Abbs'a : "Nevf (Lk?), Hzr'n Musa b. mrn ile arkadalk etmediini sylyor."
dedim. Bunun zerine o bana : "Allah'n dman yalan sylyor." dedi ve beyy b. Ka'b'm

Raslllah (S.a.)'tan rivayet ettii u hadsi nakletti : "Bir gn Hz. Musa (A.s.) sriloullarma bir
konuma yapt. Bu srada kendisine : "nsanlarn en bilgilisinin kim olduu." soruldu. Bunun zerine o
: "Benim" diye cevap verdi. Allah (C.c), bilgiyi kendisine nisbet edip Allah'a isnad etmedii iin onu
azarlad. Bunun zerine Hz. Musa : "Ey Rabb'im! Bu havalide benden daha bilgili bir kulun var m?"
diye sordu. Allah (C.c.) : "Evet, iki denizin birletii yerde bir kulum var, o senden daha bilgilidir."
diye cevap verdi. Hz. Musa : "Ey Rabb'im! Onu nasl bulabilirim?" dedi. Allah (C.c.) : "Bir balk
alrsn, onu bir zembilin iine koyarsn, bu balk nerde kaybolursa, Hzr' orada bulursun." dedi.
Bunun zerine Hz. Musa bir balk ald ve onu bir zembilin ierisine koydu, sonra yanndaki yiitine
(Ysa' b. N'a) : "Bu bal kaybettiin zaman bana hemen haber ver." dedi. Nihayet Hz. Musa ile
yiiti deniz sahilini takibederek yaya halde yollarna devam ettiler; hatta bir kayann yanma geldiler.
te hayat suyu denilen su burada bulunuyordu. Bu sudan ien lmszleir; l bir varlk bu suya
yaklatnda mutlaka dirilirdi. Bu sudan bala dokunur dokunmaz o dirildi. Bu srada Hz. Musa
uykuya dalmt. Balk ise kmldayarak zembilden kt ve srayp denize dt. Baln dt
yerde Allah'n emriyle suyun aknts durdu ve baln getii yerde tak gibi bir iz kald. Balk ise
denizde bir delie doru yola koyuldu. Bu durum, onlar iin alacak bir ey oldu.
Bundan sonra Hz. Musa ie yiiti yollarna devam, ettiler. Kuluk vaki yemek yeme zaman gelince
Hz. Musa yiitine : "Kuluk yemeimizi getir; gerekten u yolculuumuz yznden bamza
(epeyce) sknt geldi."
(Kehf, 62) dedi. Halbuki Hz. Musa Allah'n emrettii snr geinceye kadar skntya dmemiti. Hz.
Musa'nn beraberinde olan yiit de ona : "Grdn m? Kayaya sndmz vakit ben bal
unutmuum. Onu bana eytandan bakas unutturmad. O, alacak bir surette denize (atld) ve yolunu
tutup gitti." (Kehf, 63) dedi. Bunun zerine Hz. Musa: "te, aradmz budur." dedi. Sonra onlar,
izlerinin zerinde gerisin geri dndler. (Kehf, 64). Bylece onlar izlerini takibederek kayann
bulunduu yere geldiler. Burada elbisesine brnerek birinin uyamaktan olduunu grdler. Hz. Musa
ona selm verdi. O da selmn ald ve : "Bizim blgemizde byle bir selm ekli yoktur. Sen
kimsin?" dedi. Hz. Musa ona: Ben Musa'ym." dedi. O, : "sriloullarmn Msa(s msn?)" diye
sordu. Hz. Musa : "Evet, sriloullarmn Msa'sym." diye cevap verdi. Bunun zerine o : "Ey
Musa! Ben, senin bilmediin ve Allah'n.bana rettii bir bilgiye sahibim, Sen de benim bilmediim,
fakat Allah'n sana rettii bir bilgiye sahipsin.1' dedi. Hz. Musa ona : "Sana, doru yol olarak
retilen ilimden bana da retmen iin sana tbi olaym m?" (Kehf, 66) diye sordu. O da : "Eer
bana tbi olacaksan, ben sana anlatp syleyinceye kadar bana hibir ey sormayacaksn." (Kehf, 70)
diye cevap verdi. Nihayet onlar, sahil boyunca yaya olarak yrmelerine devam ettiler, sonra bir
gemiye bindiler. Bu srada bir sere gelerek geminin.bir kenarna kondu ve gagasyla denizden bir
damla su ald. Bunun zerine Hzr Hz. Musa'ya: "Her ikimizin bilgisi Allah'n ilmine kyasla u
serenin gagasyla ald su kadardr." dedi.
Musa (A.s.) ile Hzr gemide yollarna devam ederlerken, bir ara Hz. Musa Hzr'n gemiyi bir kazk
(ivi) ile delmee altn veya bir tahtasn karmaa kalktn grd. Bunun zerine Hz. Musa
Hzr'a : "Onlar, hibir ey almadan (navlunsuz olarak) bizi gemiye bindirdiler. Sen ise sahiplerini
(suda) bomak iin onu deliyorsun (deldin). And olsun ki, sen byk bir i yaptn." dedi. (Hzr) :
'Sen benim yanmda sabretmee asla g yetiremezsin demedim m?' dedi. (Musa) : 'Unuttuum
eyden dolay beni sorumlu tutma. u iimde (arkadalmzda) bana glk karma.' dedi.. (Kehf,
71 73). te bu, Musa'nn ilk unutmasyd.
Bundan sonra Hz. Musa ile Hzr yollarna yaya olarak devam ettiler. Onlar, yolda giderlerken,

ocuklarla oynamakta oan bir olan ocuu grdler. Hzr, bu ocuun bandan yakalayp ldrd.
Bunun zerine Hz. Musa : "Tertemiz (masum) bir can, (dier) "bir can karl olmakszn
ldrdn ha! And olsun k sen kt bir ey yaptn." dedi. (Hzr) : "Ben sana, benim yanmda
sabretmee asla g yetiremezsin demedim mi?" dedi. (Musa) : "Eer bundan sonra sana bir ey
sorarsam benimle arkadalk etme. Zira tarafmdan muhakkak surette re (yni benden ayrlmakta
mazur saylmaa) ulatn." dedi. Onlar, yollarna devam ettiler. Nihayet bir memleket halkna
vardlar. Orann ahalisinden yemek istediler; fakat onlar, misafir kabul etmekten kandlar.
Kendilerine yiyecek ve iecek verecek hibir kimseyi bulamadlar. Derken yklmaa yz tutmu bir
duvar buldular. O, bunu dzeltiverd. (Musa, ona : "Onlar bizi misafir kabul etmediler), dileseydin
elbette buna kar bir cret alrdn." dedi. (Hzr) : "te bu, benimle senin ayrhmizdr. Sana
zerinde asla sabr-edemediin eylerin iyzn haber vereceim." dedi. Gemiye gelince, (o),
denizde i yapan yoksullarnd. Ben onu kusurlu yapmak istedim; nk arkalarnda her (salam)
gemiyi zorla almakta olan bir hkmdar vard. Olana gelince : Onun anas da babas da imn etmi
kimselerdi. Bunun iin onlar bir azgnlk ve kfirlik brmesinden korkup endie ettik. Diledik ki
onun yerine Rabb'leri kendilerine temizlike daha hayrlsn, merhamete daha yaknn versin.
Duvara gelince : Bu, o ehirde iki yetim olan ocunnundu. Altnda da onlara ait bir define (kenz)
vard, babalar da iyi bir adamd. Bunun zerine Rabb'n diledi ki, ikisi de rdlerine ersin-ler,
defineleri karsnlar. (Bu) Rabb'inden bir merhamet idi. Ben bunu kendi reyimle yapmadm. te
zerlerinde sabredemediin eylerin i yz budur." dedi. (Kehf, 74-82).
bn Abbs, ayette geen "kenz" (define) kelimesinden maksadn ilim olduunu sylerdi.
bn Abbs'a: "Musa ile Hzr hadisesinin sonuna doru Musa (A.s.)' nn yiitinden bahsedildiini
iitmez olduk. Acaba bunun sebebi nedir?" diye sorulduunda, O: "Musa (A.s.)'nm yiiti hayat
suyundan iti, ebedlie kavutu. Hzr onu alp gemiye att, sonra da gemiyi denize brakt. Bu gemi
onunla beraber kyamete kadar dalgalar arasnda yzmee devam edecektir. Onun bu cezaya
arprlnas, hakk olmad halde hayat suyundan imi olmasndan ileri gelmitir." diye cevap
verdi.
Yukarda geen hads, Hzr'n Hz. Musa'dan nce yaam olduuna ve onun dnemini idrak ettiine
dellet etmektedir. Ayrca bu hads, Hzr'n rmiy olduunu syleyenlerin grnn de hatal
olduunu isbat etmektedir. nk rmiy Buht-Nassar'in dneminde yaamtr. Hz. Musa ile BuhtNassar'n dnemleri arasndaki mddet farkm anlamak tarih bilgisine vakf olan kimse iin pek zor
bir mesele deildir. nk Hz. Musa Minhr'in zamannda peygamberlik yapmtr. Minihr ise
[56]
byk babas Efridn'dan sonra hkmdarlk etmitir.
MNUIHR VE ONUN ZAMANINDA MEYDANA GELEN HADSELER
Efridn b. Esyn b. Gv (Pergv?)'dan sonra rec b. Efridn'uu oullarndan Minihr hkmdar
olmutur. Minihr Dnbvend'de, bir rivayette ise Rey ehrinde dnyaya gelmitir. Minihr
dnyaya geldii zaman Tc ve Selm tarafndan ldrlmesinden korkulduu iin doumu onlardan
gizli tutulmutur. Minihr bydkten sonra dedesi Efridn'un yanma gidip ona intisap etmitir.
Dedesi Efridn onda hayr iaretleri grdnden asl dedesi rec'e v,erdii memleketleri Minihr'e
vermi ve onun tacn buna giydirmitir.
Bazlar Minhir'in, Minihr b. ecer (Minharner?) b. frik b. s-hk b. brahim olduunu ileri

srerler ve hkmdarln kendisine Efridn'dan sonra getiini sylerler. Bu iddialarna da Cerr b.


Ayj'e'nin aadaki msralarn hid (delil) gsterirler :
"shkoullar lm kuan kuanp, demir silahlar taktklarnda birer arslan kesilirler. Kendilerini
tantmak maksadyla neseplerini sylerken spehbed, Kisr, Hrmz ve Kayser'i zikrederler. Onlar,
Allah'n kitabna ve peygamberlie nail olduklar gibi, stahr ve Tster'in de hkmdarlar idiler. O
parlak smah Farsoullaryla bizi ylesine erefli br ata birletirir ki, sonradan gelen nesiller ,ona
nisbet edilmek erefini kazandktan sonra lemde baka hibir eye nem vermezler. Bizim atamz
Allah dostu brahim (A.s.), Rabb'imiz ise Allah (C.c.)'tr. Biz Allah tarafndan verilen ve takdir
edilen ksmete razyz.
Farslar ise bu nesep -eceresini inkar ederler, ancak Efridn'un oullarnn kendilerine hkmdarlk
ettiklerini kabul ederler, bakalarnn kendilerine hkmdarlk yaptklarn kabul etmezler.
Bana gre Farslarn bu sz dorudur. nk skender'den nceki Fars (Acem) hkmdarlarnn
isimleri bilinmektedir. Ayrca skender'in Fars lkesini istilasndan sonra kurulan beylikler
dnemindeki hkmdarlar da bilinmektedir. Minihr, Hz. Musa'nn zamannda yaam olduuna
gre, ayrca Hz. Musa ile Hz. shk'n arasndan bilinen be ata getiine ve bunlarn da Msr'da
yaam olduklarna gre, acaba bunlar ne zaman oalp yer yzne dalmlar ve Fars
memleketlerine hkim olmulardr? Dier taraftan Cerr b. Atyye bu bilgiyi nereden elde etmitir ki,
sz bir hccet (delil) tekil etsin? Hatta Cerr zellikle "btn soylar Hz. shk'n oullarnn
nesebinde birletirmee almtr (!).
Him b. Muhamraed el-Keli unlar sylyor :
Tc ve- Selrn, kardeleri rec'ten sonra yz yl hkmdarlk yapmlardr. Bundan sonra
Minihr yz yirmi yl hkmdarlk etmitir. Bundan sonra da Trk asll Tc'un bir olu Minihr'in
zerine hcum edip saldrm ve onu hkmdarlnn sekseninci ylnn banda iken on iki yl
mddetle Irak' beldelerinden srp karmtr. Fakat daha sonra Minihr'e talih yr olmu, oda
kendisini srp karan Tc'un olunu Irak beldelerinden srm ve tekrar hkmdarla gemi,
bundan sonra ela yirmi sekiz yl daha hkmdarlk etmitir.
Minihr, adalet ve iyilikleriyle tannm bir hkmdardr. lk nce hendekler kazdran, sava
letleri toplayan, muhtarlk meselesini ortaya atp her kye bir muhtar tyin eden ve kyllere
muhtara itaat etmelerini emreden odur. Bir rivayete gre, Hz. Musa onun hkmdarlnn altmnc
ylnda ortaya kmtr.
Him b. Muhamraed el-Kelb'den bakalar ise bu konuda unlar sylyorlar :
Minihr hkmdar olunca dedesi . rec b. Efrid'un cn almak zere Trk memleketleri zerine
yrm, Efridn'un olu Tc ile kardei Selm'i ldrmtr. Bundan sonra Tc b. Efridn'un
oulanndan Trklerin kendisine nisbet edildii Efrsiyb (Alp Er Tona) b. Feenc (Fe-nec?) b.
Rstem b. Trk, Tc'un lmnn zerinden altm yl getikten sonra Minihr'e sava am ve onu
Taberistn'da muhasaraya almtr. Daha sonra Efrsiyb ile Minihr aralarnda sulh anlamas
yapmlar, Minihr'in adamlarndan kuvvetli bir atc olan r (Erisiyatir?) adndaki bir kiinin
frlatp ataca bir okun dt yeri kendi mlklerine snr olarak tesbit etmilerdir. Nihayet r'nm
Taberistan'dan att ok Belh nehrine (Amudery) dm, bundan byle bu nehir Tc'un oullar olan
Trklerle Minihr'in saltanat mlkne bir snr tekil etmitir.
Bana gre bu, Farlarn aralarnda dolatrdklar en garip yalanlardan biridir. nk bir adamn
att bir ok nasl olur. da bu kadar mesafeyi katettikten sonra Taberistan'dan ta Belh'e ulaabilir?
Rivayet edildiine gre, yine Minihr Frat, Dicle ve Belli nehirlerinden kanallar kazdrarak sular

aktm ve byk nehirler vcuda getirmi, topraklarn verimli ve bayndr hle getirilmeisni
emretmitir.
Bir rivayete gre, Minihr'in hkmdarlnn zerinden otuz be yl setikten sonra Trkler
memleketinin snrlarn ellerine geirmi ve orada yaayan tebeasma el uzatmlardr. Bundan dolay
o, tebeasm azarlam ve onlara hitaben unlar sylemitir : Ey tebeam! nsanlarn hepsini siz
dnyaya getirmediniz. nsanlar ancak kendilerini dnp koruduka ve dmanlarn kendilerinden
bertaraf edip uzaklatrdklar mddete nsan saylrlar. Trkler, memleketinizin snrlarn ellerine
geirdiler; bu ise sizin dmanlarnza kar sava terketmenizden ileri gelmitir. Allah (C.c.) bu
mlk ve devleti bizi imtihan etmek, bu nimetlerine kar kredip etmediimizi renmek iin ihsan
etmitir. ayet kredersek nimetlerini artracak, nankrlk edersek devlet ve nimetlerini elimizden
alarak bizi cezalandracaktr. Biz savaan ve kendimizi korumasn bilen bir kavmiz, yarn savaa
hazr olun.
Minhr'in bu daveti ve emri zerine halk ve ileri gelen kimseler hazrlanp toplandlar. Minihr
konumak iin ayaa kalknca onlar da ayaa kalktlar. Bunun zerine o : Oturunuz! Ben sesimi size
duyurmak iin ayaa kalktm. dedi. Onlar da yerlerine oturdular. Bundan sonra u konumasn yapt
:
Ey ahli! Yaratklar yaratanndr, nimet verene kretmek, kudret sahibine teslim olmak gerekir.
Olacak muhakkak olur, ister kendisi bakasn takib etsin, ister bakas kendisini takib etsin,
yaratktan daha ciz bir ey yoktur ve yaratann kuvvetinden stn bir kuvvet mevcut deildir. Arad
kendi elinde olan kimseden daha gls olmad gi-b, kendisi bakasnn elinde olan insandan
daha ciz ve zayf kimse de yoktur. Tefekkr bir nurdur, gaflet bir karanlktr, sapklk ise bir
cehalettir. Bizden nce yaayanlar gelip getiler, sonradan gelenler de onlara iltihak edip muhakkak
katlacaklardr. Bize bu mlk ve saltanat balad iin Allah'a hamd eder, kendisinden bize
doruluk, yakn ve doru i grmeyi ilham etmesini isteriz. Hkmdarn memleket halk zerinde
haklar olduu gibi. halkn da hkmdar zerinde haklar vardr. Hkmdarn memleket halkndan
bekledii, halkn hkmdara itaatleri, ona gzel t_, lerde bulunmalar ve dmanlaryla
savamalardr. Halkn hkmdardan bekledii ise, onlarn yiyecek ve erzakn vaktinde temin edip
vermesidir. nk ahlinin devletten baka bavuraca bir destei yoktur. Ayn zamanda hkmdar
ahlinin hazinedardr. Ahlinin hkmdar zerindeki haklardan olarak o, ahliye merhametle
bakmal, mlayim davranmal ve onlara g ve kudretlerinin hricinde takat getirmeyecekleri
vazifeleri yklememelidir. Herhangi bir afat sebebiyle ahlinin meyvelerinde bir eksilme meydana
gelirse, hkmdar bu eksilme nisbetinde onlarn vergilerini drmelidir. Ahlinin mallarna
herhangi bir tabi afat sebebiyle bir zarar isabet ederse, hkmdar bu zarar karlamah ve onlar eski
hallerine getirip retimi devam ettirmelerini salamak in onlar desteklemeli, sonra da onlar fazla
skmadan verdiklerini bir veya iki sene ierisinde geri almaldr.
Bir hkmdarda meziyet bulunmaldr : O, doru szl olmal, yalan sylememelidir. Cmert
olmal, cimrilikten saknmaldr. fkelendii zaman kendine hkim olmaldr. nk hkmdar
saltanat makamnda olduundan eli her yere ular (istediini yapabilir). Vergiler hkmdarn
hazinesinde toplanr; o toplanan mallar kendisine tahsis etmemeli, ehliyet ve istihkak derecelerine
gre asker ve tebeasma sarfetmelidir.
Hkmdar affetmesini bilmeli ve ok defa af ile muamele etmelidir; nk hkmdarn affndan
baka devleti kuvvetli ve baki klan hibir ey yoktur. Ayn zamanda hkmdarn afta yanlmas,
cezada yanlmasndan daha hayrldr.

Dikkatli olun! Trkler, memleketinize ve size gz dikmilerdir. Onlarn saldrlarn nlemek iin
bana yardmc olun; zira siz bana yardm etmekle kendinizi korumu olacaksnz. Size silaha
sarlmanz ve hazrlanmanz emrettim, fikir ve tedbir almak hususunda sizinle beraberim. Bu
devlette bana ait olan cihet, sizin bana itaat etmeniz sebebiyle hkmdarlk adn tamamdr.
Hkmdar, tebeas kendisine itaat ettii takdirde ancak hkmdar olur; tebeas tarafndan emirleri
dinlenmeyen hkmdar, hkmdar deil, ancak kle olur. Musibet ve felket annda en mkemmel
silah sabrlk olmak ve yakne bavurmaktr. Dmanla savarken lenler iin Allah'n rzasn
kazanmalarn umarm. Bu dnya, insanlar iin bir seferden (yolculuktan) ibarettir; onlar, yklerini bu
dnyann dnda baka bir yerde zeceklerdir.
Minihr'in bu konumas bir hayli uzundur ve bu slupta devam etmektedir.
Bundan sonra Minihr yemeklerin getirilmesini emretti; orada hazr bulunanlar yiyip itiler, sonra
da ona ballklarn gsterip teekkr ederek huzurundan ayrldlar. Minihr'in hkmdarl yz
yirmi yl srmtr.
Himb. Muhammed el-Kelbi Ryi hakknda unlar sylyor: Ryi'in asl ad Hris'tir. Neseb
eceresi ise Haris b. Kays b. Sayf b. Sebe' b, Ya'rub b. Kahtn'dr. Ryi, Minihr'in hkmdarl
dneminde Ya'rub b. Kahtn'dan sonra Yemen hkmdar olmutur. Ona Ryi lakab, bir kavimden
ald ganimetleri Yemen'e getirmi olmasndan dolay verilmitir. Daha sonra Ryi Hindistan
zerine yryp ahlisinin bir ksmn ldrm, bir hayli ganimet ve esir alarak tekrar Yemen'e
dnmtr. Bundan sonra tekrar Ryi Tay'da bulunan iki dan, hemen bunlarn ardndan Enbr ve
Musul'un zerine yrm, svari birliklerinin bana adamlarndan emir b. el-Attf tyin ettikten
sonra buralardan hareket ederek Azerbeycn topraklarnda bulunan Trklerin zerine gelmi ve
Trklerin sava erlerini ldrp oluk ocuklarn esir almtr. Ayrca Ryi, bu sefer esnasnda
olup bitenleri iki tan zerine yazdrmtr. Bu iki ta Azer beycn'da bulunmakta ve yerleri
bilinmektedir.
Ryi'ten sonra Yemen hkmdarlna "Z'1-Menr" lakabyla bilinen olu Ebrehe gemitir. Ona
bu lakabn verilmesinin sebebi udur : Ebrehe Marib (Kuzey Afrika) memleketlerine savaa kt
zaman karadan ve denizden bu memleketlerin i ksmlarna kadar girmi, geri dn srasnda
ordusunun yolunu armasndan endie ederek yollarn kolayca bulabilmelerini salamak iin
getii yerlere nianlar (kuleler) diktirmitir. te bu sebeble kendisine bu lakap verilmitir.
Yemenlilerin iddialarna gre, Ebrehe, olu Abd'i bu savata Marib lkesinin en uzak kelerinden
birisine gndermi, o da burada ganimetler elde etmi ve garip davranl, yadrganan esirler (nesns
cinsi maymunlar) alarak geri dnmtr. Halk bu esirlerden korktuu iin kendisine korku salan
manasna gelen "Z'1-Ez'r" ismini vermitir. Ebrehe, muhtelif lkeler ele geiren gayretli ve
hareketli bir Yemen hkmdardr.
Benim burada Yemen hkmdarlarndan bazlarn zikretmenin sebebi ise, Ryi'in Minihr'in
saltanat dneminde hkmdarlkta bulunduu ve Yemen hkmdarlarnn Fars (Acem)
hkmdarlarna bal birer mil (vali) olduklar yolundaki birisinin-iddiasndan kaynaklanmaktadr.
[57]
HZ. MUSA (A.S.)'NIN KISSASI, NESEB VE ZAMANINDAK HADSELER
Rivayet edildiine gre Hz. Musa'nn eceresi, Musa b. mrn b. Yas-her (Yashur?) b. Khes b. Lva
b. Ya'kb b. shk b. brahim'dir. Hz. Y-kub seksen dokuz yanda iken olu Lva dnyaya gelmi,

Lva de krk alt yanda iken olu Khes domutur. Khes'ten Yasher, Yasher'den de altm yanda
iken olu mrn domu ve mrn yz otuz yl yaamtr. Hz. Musa'nn annesi Yuhbid, hanm ise
Hz. u'ayb'in kz Safr'dr.
Hz. Musa'nn zamannda Msr firavunluunda ikinci Ysuf (yni Hz. Ysuf)'un dnemindeki firavun
Kaabs b. Mus'ab b. Mu'viye bulunuyordu. Bu firavunun hanm ise birinci Ysuf'un zamannda
bulunan firavun Reyyn b. el-Veld'in torunlarndan Muzhm b. Ubeyd'in kz Asiye idi. Bir rivayette
ise Asiye'nin sriloullarmdan olduu sylenir.
Hz. Musa'ya nida (vahiy?) geldii zaman Msr firavunu Kaabs b. Mus'ab'm ld bildirildi ve bu
firavunun yerine kardei Veld b. Mus'ab geti. Uzun mrl olan Veld kardei Kaabs'tan daha
kibirli ve daha f-cir bir kimse idi. Allah tarafndan Hz. Musa ile kardei Harun (A.s.) peygamber
olarak gnderildiler ve firavuna gidip onu hak yola davet etmek iin Allah'tan emir aldlar. Rivayet
edildiine gre, firavun Veld b. Mus'ab kardei Kaabs ldkten sonra onun hanm Asiye ile
evlenmitir.
Bundan sonra Hz. Musa ile kardei Hz. Harun peygamber olarak firavunun huzuruna hareket ettiler.
Hz. Msa'nm dnyaya gelii ile srilo-larm Msr'dan karp gtrmesi arasndan seksen yllk
bir zaman gemiti. Hz. Musa (A.s.) sriloullarm Msr'dan karp denizden geirdikten sonra Th
lne gitti ve burada onlar, Y' b. Nn ile birlikte burasn terkedinceye kadar krk yl kaldlar.
Hz. Musa doumundan Th lnde vefat etmesine kadar yz yirmi yl mr srmtr.
bn Abbs ve dier alimler, - rivayetleri birbirlerine karm- olmakla birlikte - bu hususta unlar
sylyorlar : Allah (C.c.) Hz. Ysuf'un ruhunu kabzedip onun zamanndaki firavunu helak ettikten
sonra firavunlar Msr lkesinin saltanatn veraset yoluyla devam ettirdiler. Bu arada Allah'n
iradesiyle Isriloullar orada yayldlar.
Bu mddet ierisinde Isriloullar firavunlarn idaresinde yaamaa devam ettiler ve Hz. Musa'nn
zamanndaki firavun (Veld b. Mus'ab) baa geinceye kadar Hz. brahim, Hz. shk, Hz. Ykub ve
Hz. Ysuf'un tebli ettikleri slm eratinin kalntlar (yaayan hkmleri) ile amel etmelerini
srdrdler. Hz. Musa'nn zamanndaki Msr firavunu, dier firavunlarn arasnda Allah'a kar en
ok byklk taslayam,- O'na kar en ar sz syleyeni ve mrce en uzun olan idi. Rivayete gre,
bu firavun Veld b. Mus'ab idi. O, sriloullarma kt muamele ediyor, eziyet ektiriyor, onlar kle
olarak kullanyor ve ektirmedik ikence brakmyordu.
Allah (C.c.) sriloullarm kurtarmak istedii zaman Hz. Musa yetiip yaa kemle erdi ve Allah
tarafndan kendisine peygamberlik verildi. Hz. Musa domazdan nce firavun bir rya grm,
ryasnda Beyt'l -Makdis (Kuds) tarafndan kan bir ate Msr lkesinin evlerine kadar gelip
Kptleri yakm ve Msr'daki btn evleri tahrib etmiti, sriloullarma ise hi dokunmamt.
Bunun zerine firavun sihirbazlar, khinleri ve falclar toplayarak onlardan ryasnn yorulmasn
istedi. Onlar bu ryay : "sriloullarmm ne'et edip geldikleri Beyt'l-Makdis'ten bir adam kacak
ve Msr'n helak olmasna sebeb olacak." diye yordular. Bunun zerine firavun, sriloullarmdan
doacak her erkek ocuun boazlanp ldrlmesini, kz ocuklarnn ise ldrlmemelerini emretti.
Rivayet edildiine gre, Hz. Musa'nn gelmesi yaklat zaman firavunun bilginleri ve mneccimleri
ona gelerek : "Bizim bilgilerimize gre, sriloullarmn arasndan doacak olan erkek ocuunun
domas ok yaklamtr. Bu ocuk senin tahtn alacak, saltanatn eline geirecek ve dnini
deitirecektir." dediler. Bunun zerine firavun, sriloullarmdan doacak olan her erkek ocuun
ldrlmesini emretti.
Bir baka rivayette ise, firavun ve kendine yakn olan st seviyedeki adamlar bir araya gelerek Allah

(C.c.)'n Hz. brahim'e, zrriyetinden peygamberler ve hkmdarlar karacana dir vermi olduu
va'dini grp konutular. Bu adamlardan bazlar ona unlar sylediler : "sriloul-lar Alah'm bu
va'dini beklediler ve beklemi olduklar kiinin Hz. Ysuf olduunu zannettiler; fakat Ysuf (A.s.)
vefat edince : 'Allah'n brahim (A.s.)'e va'dettii bu deildir.' dediler." Bunun zerine firavun onlara
: "Siz vaziyeti nasl gryorsunuz?" diye sordu. Onlar da, her tarafa adamlar gnderilerek
sriloullarmdan doacak olan her ocuun ldrlmesini kararlatrp tavsiyede bulundular. Bu
durum karsnda firavun Kptlere : "Darda alan klelerinizi gzden geirin ve onlar ieriye,
yannza aln, bundan byle bu gibi (pis) ileri sriloullarma grdrn." dedi. Bunun
zerine Kiptiler klelerini yanlarna alp sriloullarmn klelerinin yerinde altrmaa baladlar.
Bu husus bir yette : "Gerekten firavun o yerde istibdada kalkt, orann ahlisini snflara ayrd.
Onlardan bir zmreyi za'fa uratyor, bunlarn oullarm boazlyor, kzlarn ise diri brakyordu.
nk o fesad karanlardand." (Kasas, 4} tarznda aklanmaktadr. Bylece sriloullarmdan
doan erkek ocuklar boazlanp ldrldler. Hatta firavun, ocuklarn drmeleri iin gebe
kadnlara ikence yaplmasn emretmiti. Kadnlara uygulad ikence tr ise, kamlar yardrp
gebe kadnlar bu keskin kamlarn zerinde yrtyor, bylece kadnlarn ayaklarn kesip
doruyordu. Hatta ocuunu dren kadnn bu haldeyken yavrusunun zerine basp kendisini
korumaa alt grlyordu. Bu srada Allah'(C.c.) sriloullarmn yallar arasnda lm
orann artrmt. Bunun zerine Kptlerin ileri gelenleri firavunun huzuruna gelerek :
"sriloullarmn arasnda lm oald, pek yaknda btn iler bizim klelerimizin stnde
kalabilir. nk onlarn erkek ocuklar kk iken boazlanp ldrld iin bymyor,
bykleri ise lmle yok olup tkeniyor. Onlarn erkek ocuklarnn hayatn balaman iin bir
ferman karsan iyi olur." dediler. Bunun zerine Firavun, erkek ocuklarn bir yl boazlanp
ldrlmelerini, bir yl sa braklmalarn emretti. ocuklarn sa braklmalar emredilen ylda Hz.
Harun, ldrlmeleri emredilen mteakip ylda ise Hz. Musa dnyaya geldi. Hz. Musa'nn annesi
doum zaman yaklanca ocuunun bana gelecekleri dnerek zlmee balad. Bunun zerine
Allah (C.c.) ona : "Olun Musa'y emzir, ona kar bir tehlike gelirse, onu denize (N'e) brak,
(boulacandan) korkma, (ayrlndan) dolay da kederlenme; nk biz onu yine sana
dndreceiz, hem de onu peygamberlerden biri yapacaz." (Kasas, 7) diye vahyetti.
Nihayet Musa'y annesi dorup onu emzirmee balad, sonra bir marangoz ararak ona kilitli
ierden olan bir tabut (sanduka) yaptrd ve Musa'y tabutun iine koyup onu kzldenize (Nl'e)
brakt. Tabut Hz. Musa'nn annesinden uzaklamaa balaynca blis ona gelip vesvese verdi ve
Musa'nn annesi kendi kendine : "Ben kendime ne yaptm! Eer ocuum yanmda boazlanm
olsayd, hi olmazsa onu kendi elimle kefenler, defnederdim. Bu ise onu kendi elimle denizdeki
balklara ve hayvanlara yem olarak atmaktan benim iin daha sevimli olurdu." diye sylenmee
balad. Annesi Musa'y tabutla birlikte denize brakt zaman :"(Msa' mn) kz kardeine : 'Onun
izini ta'kib et.' dedi. O da berikilerin (kendisi' nin onun kz kardei olduunun farkna varmadan) onu
uzaktan gzetledi." (Kasas, 11). Hz. Musa'nn kz kardeinin ad ise Meryem idi. Tabutu srkleyip
gtren dalgalar, bazen onu yukarya kaldryor, bazen de aaya indiriyordu. Nihayet dalgalar,
tabutu Firavunun konann nndeki aalarn arasna getirip soktu. Bu srada Nil'de ykanmak zere
oraya gelmi olan Firavun'un ei Asiye'nin cariyeleri tabutu yakalayp Asiye' ye gtrdler. Onlar,
tabutun iinde para ve kymetli eya bulunduunu sanmlard. Tabut alnca Asiye'nin gz ocua
iliti ve ona kar iinde bir acma ve sevgi hissi belirdi. Asiye ocuu Firavun'un yanma getirip
durumu anlattktan sonra ona: "(Bu ocuk) benim iinde, senin iin de bir gz bebeidir, sakn onu

ldrmeyin. Olur ki bize faydas dokunur, yahut onu bir evlad ediniriz." (Kasas, 9) dedi. Bunun
zerine Firavun : senin iin yle olabilir, benim ona ihtiyacm yok." dedi.
Hz. Peygamber (S.a.) bu hususla ilgili bir hadislerinde.: "Allah'a yemin ederim ki, eer Firavun kars
Asiye'nin kabullendii gibi bu ocuu gz bebei olarak kabullenseydi, Allah, Asiye'y hidayette
kld gibi ona da hidayet nasip ederdi." buyurmulardr.
Aslnda Firavun, Musa'y boazlayp ldrmek istemiti; fakat Asiye' nin devaml srar zerine onun
hayatn balad. Hatta Firavun bu ocuk hakknda : "Ben, bu ocuun sriloullarmdan olmasndan
ve helakimizin bunun elinden kmasndan korkuyorum." demiti. Bu hususla ilgili bir yette :
"Firavun'un adamlar onu yitik olarak aldlar. nk o, (ilerde) kendileri iin bir dman ve tasa
olacakt.." (Kasas, 8) buyurulur.
Nihayet onlar, Musa'y emzirmek iin bir st annesi aramaa baladlar; fakat Musa bu kadnlardan
hi birinin stn azna alp emmedi. Bu konu ile ilgili bir yette : "Biz daha nce, ona st annelerin
(stn emmei) haram etmitik. Bunun zerine (kardei Meryem) onlara : 'Sizin iin onun bakmn
stlenecek, ona iyi davranp bakacak bir aile gstereyim mi?' dedi." (Kasas, 12) buyurulur. Bunun
zerine onlar Musa'nn kz kardeini yakalayp ona : "Sen bu ailenin bu ocua kar iyi
davranacaklarn nereden rendin? Yoksa onlar bu ocuu tanyorlar m?" diye sordular, hatta onlar
bu hususta kukuya dtler. Musa'nn kz kardei Meryem de onlara : "Bu ailenin bu ocua kar iyi
davranmas, onun hayrn istemeleri, onlarn bu ocua kar olan efkatlerinden, hkmdar
Firavun'un hacetini yerine getirmek arzusundan ve ondan menfaat ummak kaygusundan ileri
gelmektedir." diye cevap verdi. Bundan sonra Musa'nn kz kardei annesinin yanma gelerek durumu
kendisine bildirdi. Bunun zerine hemen Musa'nn annesi ocuunun yanma geldi ve memesini azna
verince stn emmee balad. Bu srada Musa'nn annesi az kalsn : "te bu benim olum."
diyecekti. Fakat Allah onu korudu ve byle sylemesine frsat vermedi.
Musa'nn bu ad almas, onun aalk iinde ve suda bulunmasndan ileri gelmiti. nk Kpt
dilinde "M" su, "s" ise aa demekti. Allah (C.c.) Musa ile annesinin birbirlerine kavumas
konusunda : "te (bylece) onu annesine iade ettik, t ki gzleri onunla aydnlansn ve
kaygulanmasm.." (Kasas, 13) buyurur.
Musa, annesinden gn ayr kalmt. Bundan sonra annesi onu alp evine gtrd ve Firavun onu
kendisi iin evlad edindi; hatta Musa Firavun'un olu olarak arlrd. Musa byyp hareketlenince
annesi onu Asiye'ye getirdi. Asiye ise onunla oynuyor ve onu hoplatyordu; bir ars onu Firavun'a
uzatt. Firavun onu kucana alnca sakalndan tutup yoldu. Bunun zerine Firavun : "Cellatlar
arn, hemen bunu boazlasnlar! te bu, beklenilen o ocuktur." dedi. Asiye Musa'nn
boazlanmasn engellemek iin kocas Firavun'a : "Sakn onu ldrmeyin. Olur d bize faydas
dokunur, yahut onu evlad ediniriz." (Kasas, 9). Hem o kk bir ocuktur, ne yaptn bilmiyor, bunu
da bilmiyerek yapmtr. Hem sen, Msr'da ss eyas bakmndan benden daha ok znete sahip olan
bir kadnn bulunmadn da bilirsin. Ben onun nne yakuttan bir ss' eyas koyacam, bir de ate
koru koyacam. Eer ocuk yakutu alrsa, bunu bilerek yapm saylr ve akll olduu anlalr; bu
takdirde onu boazlatrsn. Eer ate korunu alrsa ocuk olduu ve aklnn ermedii anlalr." dedi.
Hemen Asiye ocuun nne bir yakut, bir de bir tas ierisinde ate koru koydu. Bu srada Hz.
Cebrail gelip ocuun elini ate koruna uzatmasn salad, bylece Musa atei alp azna gtrd ve
dilini yakt. Bu hususu dile getiren bir yette : "Dilimden de u dm z ki, szm iyi
anlasnlar." (Th, 27, 28) buyurulur. Bylece Musa elini atee uzatmakla lmden kurtulmu oldu.
Nihayet Musa bir hayli byd, Firavun'un bineklerine binmee ve giyindiklerinden giyinmee

balad. Bu arada o, Firavun'un olu olarak biliniyor ve ona nisbet edilerek arlyordu.
sriloullar ise onun sayesinde glenip kuvvet kazanmlard; hatta Musa'dan korktuklar iin sriloularna zulmeden hibir Kbt kalmamt.
Bir gn Firavun Musa yannda yokken bineine binip saraydan uzaklamt. Musa saraya geldii
zaman kendisine Firavunun bineine binip gittiini sylediler. Bunun zerine Musa da bir binee
binip onun peinden gitti; fakat Musa Meni'e geldiinde kaybie (le istirahat) vakti olmutu. Menf
ise Hz. Ysuf'un ehri olan eski Msr'da bir byk ehirdi. Bu gn ise buras byk bir kasabadr.
Nihayet Musa, arlarnn kapal olduu bir srada le vaktine doru : "..Ahlisinin gaflet zere
bulunduu bir zamanda ehre girdi, (orada) birbiriyle kavga etmekte olan iki adam grd. u kendi
taraftarlarndan (sriloullarmdan - Bir rivayette bu kisinin Smir olduu sylenir-), bu da
dmanlarndan (Kbtlerden) di. Derken taraftarlarndan olan (adam) dmannn aleyhinde ondan
yardm istedi.." (Kasas, 15). Musa ise, kendisinin srail oullarn Kbtlerden koruyup kolladn
bilmesine ramen bu kbtnin srailli ile kavgaya tutumasna fkelendi. Kbt halk ise Musa'nn
sriloullarmdan olduunu bilmiyordu ve onun sriloullarma olan ysknlm st annelii
meselesinden kaynaklandn sanyorlard. Neticede fena halde fkelenen Musa : "Ona (Kbt'ye) bir
yumruk vurup ldrd, (sonra) o, bu eytann ilerindendir, o gerekten artc, apak bir
dmandr." (Kasas, 15) dedi. Ayrca Musa : "Ey Rabb'im! Ben cidden kendime yazk ettim. Artk
beni bala.' dedi. Bunun zerine Allah onu yarlgayp balad. nk O, yar-hgayc Ve merhamet
edicidir." (Kasas, 16).
Bu srada Allah (C.c.) Hz. Musa'ya vahiy yoluyla : "zzet ve cellime yemin ederim ki, eer
ldrdn kii (kbt) bir saniye olsun benim yaratc ve rzk verici olduumu ikrar edip inansayd,
mutlaka (katil suundan dolay) sana azab tattrrdm." buyurdu. Bunun zerine Musa (A.s.) : "Ey
Rabb'im! Bana in'm ve ihsan ettiin (af ve yarglama gibi) eyler hakk iin artk sululara asla arka
kmayacam." (Kasas, 17) dedi. Bu arada Hz. Musa : "(yakalanmak) korkusuyla ehirde (bana
gelecek akbeti) bek-liyerek sabahlad. Bir de ne grsn, dn kendisinden imdat isteyen (adam yine)
ona feryad edip (ondan yardm) istiyor. Bunun zerine Musa ona: 'Sen gerekten apikar bir
azgnsn.' dedi." (Kasas, 18). Sonra ona yardm etmek zere ilerledi; fakat o, kavgaya tututuu kbtyi
yakalamak iin Hz. Musa'nn kendisine doru gelmekte olduunu grnce, daha nce Musa kendisine
ar konutuu iin kendisini ldreceinden korkarak Hz. Musa'ya : "Sen, dn bir can ldrdn
gibi (imdi de) beni mi ldrmek istiyorsun? Sen arabuluculardan olmay arzu etmiyorsun da, bu
yerde ill bir zorba olmak istiyorsun." (Kasas, 19) dedi. Bunun zerine Musa kbtyi brakverdi.
Fakat kbt hemen harekete geerek dnk ldrlen adamn Musa tarafndan ldrldn halka
yayp duyurdu. Bu durum karsnda Musa'nn aranmasn isteyen Firavun adamlarna : "Onu hemen
yakla-yn, zira o bizim adammzdr." dedi. Bu esnada bir adam gelerek Hz. Musa'ya : "ehrin nde
gelen adamlar seni ldrmek iin (toplandlar) ve hakknda mzakere ediyorlar. Hemen (buradan)
k (git)." (Kasas, 20) dedi.
Rivayet edildiine gre, (Musa'ya haber getiren adam) Harbl (Hz-kl?) idi ve Firavun soyundan
olup mmin bir kiiydi.
Rivayet edildiine gre, Hz. Musa'ya haber getiren adam Harbl (Hz-kl) idi ve Firavun'un
hanedanndan m'mi bir kiiydi. O, Hz. brahim'in getirmi olduu dnin kalntlar (yaayan
hkmleri) zerine amel eden
bir kimse idi ve Hz. Musa'ya da ilk defa o iman etmiti. Harbl, Hz. Musa' ya durumu bildirince
hemen Musa (A.s.) korkarak ve etraf gzetleyerek onlarn aarsndan ayrld. Bu arada : "Ey Rabb'im!

Beni o zlimler gruhundan kurtar!" (Kasas, 21) diyerek Allah'a yalvard.


Hz. Musa onlarn arasndan ayrldktan sonra ana yoldan deil, sarp ve dnemeli bir yoldan ehri
terketmee balad bir srada onun yanna at srtnda elinde bir sng bulunan bir melek geldi. Hz.
Musa onu grnce korkssundan onun nnde yere kapand. Bunun zerine melek ona: "nmde yere
kapanma, beni takib et." dedi. Ve Musa'y Medyen tarafna yneltti. Hz. Musa Medyen tarafna
yneldiinde : "Umarm Rabb'im beni doru yola iletir." (Kasas, 22) dedi. Nihayet melek Hz. Musa
ile birlikte Meyden'e kadar onunla yolculuk etti. Bu yolculuk esnasnda Hz. Musa'nn yiyecek bir eyi
olmad iin, o aa yapraklarn yiyerek karnn doyurmaa alyordu; hatta Musa'nn yrmek
iin takati kalmamt. Fakat buna ramen g bel Medyen'e geldi. Nihayet Hz. Musa : "Medyen
suyuna vardnda, st tarafnda hayvanlarm sulayan bir sr insan buldu. Onlarn gerisinde (alt
yannda) srlerini alkoyan iki kadn grd.." (Kasas, 23). Bu kadnlar Hz. u'ayb'in kzlaryd. Bir
rivayette ise bu kadnlar, Hz. u'ayb'in biraderinin olu, yani yeeni Yesrn'un kzlaryd. Hz. Musa
onlar grnce : " 'Bu hliniz nedir?' dedi. Onlar : 'obanlar (hayvanlarn) sulayip dnnceye kadar
biz Bulamyoruz. Babamz ise yal bir adamdr.' dediler." (Kasas, 23).
Hz. Musa onlara acd ve gelerek kuyunun zerindeki byk ta kaldrd. Halbuki bu ta
Medyenlilerden bir grup kimse bir araya geldii zaman ancak kaldrabiliyordu. te bylece Hz. Musa
kadnlarn koyunlar sulad, onlar da hemen sr'atle geri dndler. Halbuki daha nce bu kadnlar
koyunlarna havuzda artan suyu iiriyorlard. Bu srada Hz. Musa (A.s.) serinlemek iin bir aacn
glgesine ekildi ve : "Ey Rabb'im! Ben, gerekten bana indirdiin hayrdan tr byle yoksulum."
(Kasas, 24) dedi.
bn Abbs (R.a.) bu yetin izrhmda : "Hz. Musa bu sz syledii vakit, herhangi bir insan onu
grm olsayd, iddetli alktan (yedii yeil yapraklar yznden) onun barsaklarmn yeilliini
grrd ve kendisi iin Allah'tan ancak bir lokma istemekle yetinirdi." diyor.
Hz. u'ayb'in iki kz hemen abucak babalarnn yanma dndler, erken dnlerinin sebebini soran
babalarna durumu olduu gibi anlattlar. Bunun zerine Hz. u'ayb kzlarndan birisini Hz. Musa'y
yanna a-irmak zere ona gnderdi. Fakat onu armak zere giden kz utana utana yanna vard ve
ona : "Srlerimizi sulamanza karlk cretinizi vermek iin sizi babam aryor." (Kasas, 25)
dedi. Bunun zerine Hz. Musa kz ile birlikte babas u'ayb (A.s.)'in yanma gitmek zere ayaa kalkt,
kz nde, kendisi arkada yrmee balad. Yolda giderlerken rzgr kzn eteini savuranca Musa
onun mahrem yerini grd. Bunun zerine Musa ona : "Siz arkamdan yryn, bana gideceim yolu
gsterin. Zira biz kadnlarn bacaklarna bakmayan bir aileye mensubuz." dedi.
Nihayet Musa (A.s.) Hz. u'ayb'in yanma gelip : "Ona kssay (bandan geenleri) anlatnca, o :
'Artk korkma, o zlimler gruhundan kurtuldun.' dedi." (Kasas, 25). Bu arada Hz. Musa'y babasna
getiren kz ise: "Babacm! Onu cretle (oban) tut. nk cretle kullandklarnn en hayrls
phesiz ki, bu kuvvetli ve emin (kiidir)." (Kasas, 26) dedi. Bunun zerine babas bu kzma : "Onun
kuvvetli olduunu grdn, fakat emin bir kii olduunu nerden biliyorsun?" dedi. Kz babasna : "Ben
onunla1 birlikte yolda gelirken rzgrn eteimi amas zerine o, bana arkasndan yrmemi syledi.
te buradan onun emin bir insan olduunu anlyorum." diye cevap verdi. te bunun zerine Hz.
u'ayb Musa ,A.s.)'ya "Ben iki kzmdan birini - bana sekiz yl rgatlk yapmak zere - sana nikahlama arzu ediyorum. Eer (hizmetini) on (yl)a tamamlarsan o da kendinden (olur). (Bununla
beraber) sana zorluk ektirmek istemem. n-aallah beni slihlerden bulacaksn." (Kasas, 27) dedi.
Hz. Musa ise ona : "Bu, seninle benim aramdadr. Bu iki mddetten hangisini doldurursam demek ki
bana kar bir husmet olmayacaktr. Allah da bu dediimiz szn stnde bir hiddir." (Kasas, 28)

dedi.
Hz. Musa gnn u'ayb (A.s.)'in yannda geirdi; akam olunca da Hz. u'ayb ona akam yemei
hazrlatp getirdi, fakat Musa (A.s.) yemedi. Hz. u'ayb, kendisine niin yemediini sorunca o : "Biz
yle bir aileye mensubuz ki, azck bir hiret ameli karsnda btn dnyay verseler almayz." diye
cevap verdi. Hz. u'ayb ona : "Biz bu yemei sana bunun iin getirmedik, misafire yemek yedirmek
benim ve atalarnm bir detidir." dedi. Bunun zerine Hz. Musa getirilen yemei yedi. Hz. Musa'nn
bu ekilde davranmas, u'ayb (A.s.)'in ona kar rabetini iyice artrd ve Musa'y yanma getiren
Safra adndaki kz ile onu evlendirdi. Bu arada Hz. u'ayb kzma, bir as getirip Musa'ya vermesini
emretti. Kz ona bir as getirdi. Bu as Hz. u'ayb'e, insan suretine girmi bir melek tarafndan
getirilip emnet braklmt. Hz. u'ayb'in kz bu asay getirip Musa'ya verince, babas bu asay
grd ve kzndan bunu yerine koyup, bir bakasn getirmesini istedi. Bunun zerine kz bu asay
yerine brakt ve bir bakasn almak istedi; fakat eli bir trl bu asadan bakasna varmyordu. Hatta
babas u'ayb (A.s.) kzn defalarca geri evirdi, fakat geri geldiinde elinde ayn as ile dnm
oluyordu.
Nihayet Hz. Musa koyunlar otlatmak zere bu asay alp kt; u'ayb (A.s.) ise onun bu asay alp
kmasndan sonra pimanlk duydu ve arkasndan gidip emnet olan bu asay onun elinden geri almak
istedi. Hz. Musa, onun bu asay elinden almak istediini grnce, ona mni oldu ve vermedi. Bunun
zerine onlar, ilk rastlayacaklar adam hakem yapmak suretiyle meseleyi halletmee karar verdiler.
Bu srada onlarn yanna insan suretinde bir melek geldi ve bu melek Musa'nn elinde bulunan asann
yere braklmasn istedi ve asay yerden kim kaldrrsa as onun olur, diye hkmetti. Neticede Hz.
Musa asay yere brakt; hanmnn babas u'ayb (A.s.)'in ise asay yerden alp kaldrmaa gc
yetmedi. Hz. Musa eliyle tuttuu gibi asay yerden alp kaldrd. Bunun zerine u'ayb (A.s.) asay
ona brakt.
Bu as, brtlen aacndan yaplm, ucu kvrk olan atal bir denekten ibaretti. Bir rivayette ise bu
as cennetteki mersin aacndan yaplmt ve Hz. Adem cennetten karld zaman beraberinde
getirmiti. Hz. Musa'nn bu asay ele geirmesi konusunda daha baka rivayetler de vardr.
Hz. Musa on yl u'ayb (A.s.)'in koyunlarn otlatp onun yannda kald. Bundan sonra ailesi ile
birlikte souk bir k gnnde yola kt. Nihayet Allah (C.c.)'m Musa'ya kerametini bahedip
peygamberliini balataca ve kendisiyle mklemede bulunaca gece, Hz. Musa yolunu ard ve
nereye gideceini bilemez hle geldi. Bu srada ise hanm Safra hamileydi; gk grltl, imekli
ve yamurlu bir k gecesinde onu doum sanclar yakalamt. Hz. Musa ise sabahleyin erkenden
arp kaybettii yolunu bulmak maksadyla ailesinin snmasn salamak ve geceyi bulunduu yerde
geirmek iin akmak tan karp ate yakmaa alyordu. Hatta Musa (A.s.) yoruluncaya kadar
akmaktan ate karmaa alt, fakat muvaffak olamad. te bu srada bir ate parlad; Hz. Musa
bunu grnce gerekten ate sand, kalbuki grd ate Allah'n nurlarndan bir nur idi. Bunun
zerine Hz. Musa : "Ailesine : 'Siz (burada) elenin. nk ben bir ate grdm; olur ki size ondan
(yolumuz hakknda) bir haber getiririm.' (Eer haber bulamazsam) snmanz iin bir ate paras
getiririm." (Kasas, 29; Nemi, 7) dedi.
Hz. Musa grd atee doru yneldiinde, onu gkten byk bir brtlen bir rivayette unnb
aacna doru uzanm bir nur olarak grd. Musa (A.s.) yeil bir aacn ierisinden dumansz bir
ekilde alevlenen, gittike byyen ve aacn yeilliini artran bu byk atei grnce arp kald
ve korkuya kapld. Hatta atee yaklat zaman ate geri ekildi; Musa ise feryad ederek gerisin geri
dnd. Bu srada aatan bir ses geldi; Hz. Musa bu sesi iitince bir yaknlk hissetti ve geri dnd.

Musa (A.s.): "Aacn yanna gelince, feyizli (ve mmtaz) bir yerdeki vadinin sa kysndan ve
aatan : 'Ate (mahalinde) bulunan ve evresinde olan kimselere muhakkak (feyiz) ve bereket
verildi. Ey Musa! Ben lemlerin Rabb' olan Allah'm denildi." (Kasas, 30; Nemi, 8).
Hz. Musa bu sesi iitip, bu heybeti grnce, onun gerekten Rabb'i olan Allah olduunu anlad; bu
sebebten kalbi arpmaa balad, dili tutuldu, gc tkendi, ruhu gelip giden bir l hlini ald.
Bunun zerine Allah (C.c.) ona bir melek gndererek onun vastasyla kalbini takviye edip
glendirdi.
Nihayet Hz. Musa'nn akl bana gelince ona : "phesiz ben senin Rabb'inim. Haydi ayakkablarn
kar. nk sen mukaddes bir vadi olan "Tuv" 'dasn." (Th, 12) diye seslenildi. Hz. Musa'ya,
ayakkablarm karmas iin Allah tarafndan emredilmesinin sebebi, onlarn lm eek derisinden
yaplm olmasyd; baka bir rivayette ise onun ayaklarnn mbarek yere demesini temin etmekti.
Bundan sonra Allah (C.c.) Hz. Musa'nn kalbini teskin etmek iin ona : "Ey Musa! O sa elindeki
nedir?" (Th, 17) diye sordu. O da : "O, benim asamdr, ona dayanrm, onunla davarlarma yaprak
silkerim. Onu (su kabm, azk torbam tamak gibi) baka ilerim iin de kullanrm." (Th, 18)
diye cevap verdi.
Ayn zamanda bu sa karanlk gecelerde k vererek Hz. Musa'nn yolunu aydnlatr, susuz kald
zaman onu kuyuya sarkttnda, ba ksmnda meydana gelen kovaya benzer bir kapla kuyudan su
karr, can meyve istedii zaman onu yere diker ve nnda mevsimine has meyveleri tayan dalh
budakl bir aa olurdu.
Allah (C.c.) ona ; "Ey Musa! Asan brak." buyurdu. Oda hemen asasn bkat. Fakat Hz. Musa
asasn evik hareket eden iri csseli bir ylan olarak grnce : "..arkasna dnp kat ve geri
dnmedi." Bunun zerine kendisine : "Ey Musa! Korkma; nk ben varm, benim katmda
peygamberler (hibir eyden) korkmazlar." (Nemi, 10) buyurdu Ayrca ona : "Gel, korkma! Biz onu
yine evvelki hline evireceiz." (Th, 21) dedi.
Allah (C.c.)'m Hz. Msaya asasn brakmasn emretmesi ise, Firavun' un yannda onu brakt
zaman ejderhaya dntnde ondan korkmamasn salamak ve onu buna altrmak gayesine
matuftu.
Hz. Musa geri dnnce Allah (C.c.) ona : "Aay eline al, sakn korkma! Elini de onun azna sok."
buyurdu. Bu srada Hz. Musa'nn zerinde ynden yaplm bir cbbe vard, o korku ierisinde elini
bu cbbenin yenine sokmutu. Bunun zerine Allah ona: "Elini cbbenin yeninden kar."
dedi, o da hemen elini yenden kard ve plak elini ylann azna soktu. Hz. Musa elini ylann
azna sokunca, ylan, daha nce Hz. Musa'nn hibir korku ve yadrgama hissetmeden elinde tuttuu
as hline geliverdi.
Bundan sonra Allah (C.c.) ona : "Elini koynuna sok da Firavun'a ve kavmine (gsterecein) dokuz
mucize iinde o, (el), kusursuz, bembeyaz olarak kiversin." (Nemi, 12) buyurdu. Bunun zerine Hz.
Musa elini koynuna soktu; Koynundan elini kardnda, hibir kusur (alacalk) olmakszn kar gibi
parlak bir ekilde kard. Sonra tekrar elini koynuna soktuunda, eli eski haline geldi. Bu srada
kendisine : "..te bu iki (mucize), Firavun'a ve cematine Rabb'inden iki burhandr. nk onlar
fsiklar gruhudur." (Kasas, 32) buyuruldu. Bunun zerine Hz. Musa : "Ey Rabb'im! Gerekten ben
onlardan bir cana (kydm), ldrdm. Onun iin beni ldreceklerinden korkuyorum. Kardeim
Harun, o, lisan bakmndan benden daha fasihtir. Onu da benimle beraber yardmc (bir peygamber)
olarak gnder ki, sylediklerimi dorulam olsun (yani szlerimden onlarn anlamadklarn o anlar,
dolaysyla sylediklerimi onlara aklar). nk ben, beni tekzib edeceklerinden endie ediyorum."

(Kasas, 34) dedi. Bunun zerine Allah da ona : "Biz, senin pazunu kardeinle "Kuvvetlendireceiz ve
size yle bir satvet (hccet) vereceiz k, onlar size eriimeyecek. yetlerimizle (verdiimiz
mucizelerle) gidiniz; siz de, size tbi olanlar da galip geleceksiniz." (Kasas, 35) buyurdu.
Bundan sonra Musa (A.s.) ailesinin yanma dnd ve onlar alarak Msr'a doru yola kt. Nihayet
Hz. Musa gece vakti Msr'a geldi ve annesinin evine misafir oldu. Ne Hz. Musa misafir olduu hne
halkn tanyordu, ne de onlar Musa'y tanyorlard. Bir ara Harun gelip annesinden onun kini
olduunu sordu. O da, onun bir misafir olduunu syledi. Bunun zerine Harun onu yemee ard ve
birlikte yemeklerini yediler. Bu srada Harun ona : "Sen kimsin?" diye sordu. O da : "Ben Musa'ym"
diye cevap verdi. Bunun zerine ayaa kalkp kucaklatlar.
Rivayet edildiine gre, Allah (C.c.) Hz. Musa'y yedi gn serbest braktktan sonra ona : "Rabb'inin
sylediklerini yerine getir." buyurdu. Bunun zerine o : "Ey Rabb'im! Gsme genilik ver, iimi
kolaylatr, dilimden (u) dm z ki, szm iyi anlasnlar. Bana kendi ailemden bir de vezir
ver, yani biraderim Harun'u, ki, onunla arkam glendir, onu iime ortak kl." (Th, 25-32) diye
duada bulundu. Hz. Musa'nn ailesi ise olduklar yerde kalmlard, Musa'nn ne yaptndan da
habersizlerdi. Nihayet Medyen halkndan bir oban yanlarna gelip onlar tand ve onlar alp
Medyen'e getirdi. Daha sonra Hz. Musa'nn denizi yarp getii haberi kendilerine ulancaya kadar
onun ailesi Hz. u'ayb'in yannda kaldlar, ancak bu hadiseden sonra Musa'nn yanna geldiler.
Hz. Musa Msr'a gitmek zere yola kt srada Allah (C.c.) Harun (A.s.)'a vahyederek ona, Musa
(A.s.)'nm Msr'a dnmekte olduunu bildirdi ve onu karlamasn emretti. Bu emir ve .vahiy zerine
Hz. Harun Msr'n dna karak Musa (A.s.)'y karlad. Hz. Musa kardei Harun'a : "Ey Harun!
Allah ikimizi de peygamber olarak Firavun'a gnderdi, haydi benimle gel ona gideceiz." dedi. Bunun
zerine Harun : "Emrin bam stne, gidelim." dedi. Hz. Musa kardei Harun'un evine geldikten
sonra kardei Harun ile birlikte Firavun'un yanma gideceklerini aa vurduunda Harun'un kz bunu
duydu ve hemen seslenip bunu annelerine duyurdu. Bunun zerine anneleri onlara : "Allah akna
Firavun'un yanma gitmeyin, yoksa ikinizi birden ldrr." diye onlar uyard. Fakat onlar annelerinin
szn kabul etmediler ve bir gece Firavun'un kapsn aldlar. Bunun zerine Firavun kapcsna :
"Bu saatte kapm alan kim?" diye sordu. Kapc hemen onlarn yanma gelip onlarla grt. Hz.
Musa kapcya: "Firavun'a haber ver, biz lemlerin Rabb'i olan Allah'n iki elisiyiz." dedi. Bunun
zerine onlar Firavun'un huzuruna kabul edildiler.
Rivayet edildiine gre, Hz. Musa ile Harun (A.s.) Firavun'un huzuruna girebilmek iin tam iki yl
gidip gelmilerdi; hatta hibir kimse onla-ra durumlarn Firavun'a bildirmee cesaret edememiti.
Ancak szleriyle Firavun'u gldrp elendiren bir masakara (soytar) ona bu haberi gtrp
iletmiti. te bu haber zerine Firavun onlarn huzuruna girmesine msade etti. eriye girdikten
sonra Hz. Musa ona : "Ben lemlerin Rabb'i olan Allah'n bir elisiyim." dedi. Firavun ise Hz.
Musa'y tand ve ona : "Biz seni yeni domu (bir ocuk) ken iimizde bytmedik mi?. Sen
mrnden bir hayli yl bizim aramzda kalmadn m? O yaptn ii (ldrme iini) de sen iledin. Sen
nankrlerdensin." (u'ar, 18) dedi. Bunun zerine Hz. Musa da ona : "Ben bu ii o vakit, bilmez
durumda iken yaptm. Sizden korkunca da hemen iinizden (brakp) katm. Nihayet Rabb'im bana
br hkm (peygamberlik) verdi ve beni peygamberlerden yapt." (u'ar,' 20, 21) dedi. Firavun ona :
"Eer sen bir yet (mucize) getirdiysen ve dorulardan isen onu gster bakalm!" (A'rf, 106) dedi.
Bunun zerine Hz. Musa : "Asasn brakverdi. Bir de ne grsnler id, o apak bir ejderha
oluverdi." (A'rf, 107).
Bu ejderha azn ap'alt enesini yere, st enesini ise Firavun'un saraynn zerine koydu ve

kapmak zere Firavun'un zerine yrd. Bu durum karsnda Firavun korkusundan lk atp
yerinden frlad ve altna yapt. Bundan sonra Firavun yirmi ksur gn karn arsna tutuldu, hatta
nerdeyse lecek hale gelmiti. Bunun zerine Firavun, Allah adma Musa'dan ejderhay eski haline
getirmesini istedi. Hz. Musa onu eline alnca eskisi gibi as ekline donuverdi. Bundan sonra Musa
(A.s.) elini koynuna soktu, kardnda ise eli kar gibi bembeyaz olmutu ve nur gibi parldyordu.
Sonra elini koltuunun altna tekrar soktuunda eski halini almt. Bundan sonra elini tekrar
koltuunun altna sokup kardnda elinden gklere ykselen ve gzleri kamatran parltlar
ykseliyor ve ortal aydnla bouyordu. Bu aydnlk evlerin iine kadar giriyor, pencere ve
perdelerin arkasndan grlebiliyordu. Firavun'un ise onun parlt ve aydnlk saan eline bakmaa
gc yetmiyordu. Bundan sonra Hz. Musa elini tekrar koynuna sokup kardnda eli eski halini
almt.
Allah (C.c.) Hz. Musa ile kardei Harun (A.s.)'a vahyederek : "Ona yumuak sz syleyin. Olur ki
nasihat dinler, yahut (Allah'tan) korkar." (T-h, 44) buyurdu. Bunun zerine Hz. Musa Firavun'a :
"ster misin genliini geri getireyim, bir daha ihtiyariamayasm, mlkn elinden alnmasn, evliliin,
yiyip imenin ve binmenin zevkini tekrar sana iade edeyim, ldn zaman cennete giresin? te
bunlar yaparsam, bana man eder misin?" dedi. Firavun ona : "Hman gelip bunlar ona soruncaya
kadar sana iman etmem." diye cevap verdi. Hman gelince Firavun ona Hz. Musa'nn syledii bu
szleri arzedip anlatt. Bunun zerine Hman onu acizlikle sulad ve ona : "Sen, kendine taplan bir
kimse iken, imdi kul olup bakasna m tapacaksn?" dedi. Sonra ona : "Ben sana genliini geri
getiririm." dedi ve boya bitkisinden bir boya hazrlayp onu bu boya ile boyayp gen gstermee
alt. te bylece siyah renkle boyanan ilk kimse Firavun oldu.
Hz. Musa onu bu vaziyette grnce, onun bu durumu Musa'y korkuttu. Bunun zerine Allah (C.c.) ona
vahiy yoluyla : "Grdn durum seni korkutmasn, zira onun ok az bir mr kalmtr." buyurdu.
Firavun Hz. Musa'ya gelen bu vahyi duyduu zaman kavminin huzuruna karak onlara : "phesiz o
bilgili bir sihirbazdr." (u'ar, 34) dedi ve onu ldrmek istedi. Bunun zerine Firavun'un
hanedanndan iman etmi bir kii olan Harbl onlara : "Siz bir adam Rabb'im Allah'tr demesiyle
ldrr msnz? Halbuki o, size Rabb'inizden apak mucizeler de getirmitir.." (Mmin, 28) dedi.
Bu defa Firavun'un kavminden bir grup kii ona : "Onu ve kardeini geciktir, sonra ehirlere toplayc
(adamlar) gnder, onlar sana ok bilen (hnerli) her sihirbaz getirsinler." (u'ar, 36, 37) dediler.
Firavun bu kimselerin szn tuttu ve btn sihirbazlar yannda toplad. Onun yannda toplanan
sihirbazlarn says ise yetmi, iki, bir baka rivayette onbe bin, dier bir rivayette otuz bin kiiydi.
Hulsa Firavun bu sihirbazlara galip geldikleri takdirde bir takm vaadlerde bulundu. Bu arada Hz.
Musa ile karlamak iin Firavun'a mahsus olan bir bayram gnn kararlatrdlar. Nihayet bayram
gn gelince, Firavun halk toplad ve sihirbazlar sraya dizdi. Bu srada Hz. Musa kardei Harun ile
birlikte elinde as ile toplanan halkn yanma geldiler. Firavun ise kavminin ileri gelenleriyle birlikte
kendilerine ayrlan zel meclislerinde oturuyorlard. Hz. Musa sihirbazlarn yanlarna geldiinde
onlara : "Yazklar olsun size, Allah'a kar yalan, dzmeyin. Sonra azap ile sizin kknz kurutur.."
(Th, 61) dedi. Bunun zerine sihirbazlar birbirlerine : "Bu sz sihirbaz szne benzemiyor."
dediler. Sonra onlar Hz. Musa'ya : "Biz sana bu gne kadar bir benzerini grmediin bir sihir
gstereceiz." dediler ve : "Firavun'un ululuu hakk iin galip olanlar elbette biz olacaz." (u'ar',
44) diyerek ndler. Bundan sonra sihirbazlar Musa (A.s.)'ya : "Ey Musa! (lkin hnerini ortaya)
sen mi atacaksn? Yoksa biz mi atalm?" (A'rf, 115) dediler. Hz. Musa onlara : "nce siz atn."
(A'rf. 116) dedi. Bunun zerine onlar da : "plerini ve sopalarn attlar." (u'ar', 44). Neticede

onlarn ortaya attklar ipler ve sopalar insan gznde ylanlara dntler ve birbirlerinin zerine
ylm bir vaziyette dalar gibi .vadiyi doldurdular. Bu durumu gren Hz. Musa korkuya kapld.
Bunun zerine Allah ona : "Ey Musa! Sa elindekini brakiver. Bu, onlarn yaptklarn yutar. nk
onlarn san'at diye ortaya attklar ancak bir byc tuzadr. Byc ise nerede olsa felah bulmaz."
(Th, 69) buyurdu. Hz. Musa hemen asasn elinden brakverdi ve as byk bir ejderha haline
gelerek insanlarn gzlerinde ylan gibi gzken onlarn sopa ve iplerinin zerine saldrd, onlar
yutup bitirdi ve ortada hibir ey brakmad. Bundan sonra Hz. Musa asasn eline alr almaz o tekrar
eski haline dnd.
Sihirbazlarn reisi ise ma bir kimseydi. Bakanln yapt dier sihirbazlar kendisine : "Musa'nn
asas byk bir ejderha oldu ve sopalarmzla iplerimizi yuttu." dediler. Sihirbazlarn reisi olan ma
sihirbaz, onlara : "Ortaya atm olduunuz ip ve sopalardan hi kalan olmad m ve as eski haline
dnmedi mi?" diye sordu. Onlar : "Hayr" diye cevap verdiler. Bunun zerine ma sihirbaz : "Bu
sihir deildir." dedi ve secdeye kapand; dier sihirbazlar da ona tbi oldular, secdeye kapanarak:
"lemlerin Rabb'ine, Musa ile Harun'un Rabb'ine iman ettik." (u'ar,' 47, 48) dediler. Bu durum
karsnda Firavun onlara : "Ben size izin vermeden ona iman m ettiniz? phesiz ki o, size sihri
reten hynzdr. yleyse ben de sizin ellerinizi ve ayaklarnz aprazlama keseceim. Sizi
muhakkak surette hurma dallarna asacan. Siz de hangimizin azab daha etin ve srekli olduunu
elbet bileceksiniz." (Th, 71) dedi. Neticede Firavun inanm olan bu sihirbazlarn ellerini ve
ayaklarn aprazlama bir ekilde keserek onlar ldrd. Onlar ise ldrlrlerken : "Ey Rabb'imiz!
stmze sabr yadr, bizi mslmanlar olarak ldr." (A'rf, 126) diye Allah'a yalvanyorlard.
Nihayet onlar gnn banda kfir iken sonunda ehd olarak can verdiler.
Harbl, Firavun hanedanndan inanm bir kii idi ve imnn saklyordu. Bir rivayette onun
sriloularmdan, dier bir rivayette ise Kbt-lerden olduu sylenir. Baka bir rivayette Harbl'in,
ierisine Musa'nn konulup N nehrine braklan tbutu yapan marangoz olduu da sylenmektedir.
Harbil, Hz. Musa'nn sihirbazlara galip geldiini grnce imann aa vurmutu. Baka bir rivayette
ise o, imann bu hadiseden nce aa vurmu ve iman eden sihirbazlarla birlikte aslarak
ldrlmtr. Harbl'in, kendisi gibi iman eden, fakat imann gizleyen bir hanm vard ve bu hanm
Firavun'un kznn salarn taramakla grevli idi. Bir gn Fi-ravun'un kznn salarn tararken tarak
elinden dt, eilip alrken "Bismillah" dedi. Bunun zerine Firavun'un kz, "bu cmledeki Allah
sznden babam m kasdediyorsun?" diye sordu. O : "Hayr, benim ve senin hatta babann Rabb'ini
kasdediyorum." diye cevap verdi. Nihayet Firavun' un kz bu hadiseyi babasna anlatt. Bunun
zerine Firavun bu hanm ve ocuklarn huzuruna arttrd ve hanma : "Rabb'in kim?" diye sordu.
O da : "Benim de senin de Rabb'in Allah'tr." diye karlk verdi. Onun bu szlerine fkelenen
Firavun hemen bakrdan yaplm bir frn getirilip kzdrlmasn ve bu kadnla ocuklarnn bu firma
atlarak yaklmalarn emretti. Harb'in hanm frna atlmazdan nce Firavun'a : "Benim senden bir
dileim var." dedi. Firavun ona : "Dilein nedir?" diye sordu. O, : "Benim ve ocuklarnm
kemiklerini bir araya toplayarak onlar gmmenizi istiyorum." dedi. Firavun : "Dileiniz yerine
getirilecektir." dedi ve anneleriyle birlikte ocuklarnn da frna atlmalarn emretti. Nihayet
ocuklar teker teker frna atlp yakldlar. Kadnn en kk ocuu ise sabi yata bir erkek
ocuuydu ve bu ocuk annesine : "Anneim! Sabret, zira sen hak yoldasn." dedi. Bunu mtekib
ocuuyla birlikte kadn frna atlp yakld.
Firavun'un hanm Asiye sriloullarmdand. Bir rivayete gre ise o, sriloularmdan deil, baka
bir kavimdendi. Asiye de inanm m'min bir kadnd ve mann saklyordu. Harbl'in hanm

ldrld zaman, Allah Asiye'nin basiretini am, o da bu hanmn ruhunun melekler tarafndan
gklere ykseltildiini grmt. Ayn zamanda Asiye, Harbil'in hanm ikence ekerken onu
kardan seyredip zlyordu. Harbl'in hanmn ruhunu gklere karan melekleri grnce de man
kuvvet kazanm, Musa (A.s.)'ya olan yakini ve tasdik derecesi artmt. Tam bu srada Firavun
Asiye'nin yanma gelerek Harbl'in hanmna yaptklarn anlatt. Bunun zerine Asiye ona : "Yazklar
olsun sana! Allah'a kar ne kadar cr'etkarsm?" dedi. Firavun da Asiye'ye : "Her halde o kadna arz
olan delilik hli sana da bulat." dedi. Asiye ise ona : "Bende delilik yok, ben yalnzca benim, senin
ve lemlerin Rabb'i olan Allah'a inandm, diye cevap verdi. Bu arada Firavun, hanm Asiye'nin
annesini huzuruna anp ona : "Harbl'in hanmnn bana gelen senin kznn bana da geldi. Yemin
ederim ki, ya Musa'nn Allah'n inkar eder, ya da lm tadar." dedi. Bunun zerine Asiye'nin annesi
kzn bir keye ekip onu Firavun'un isteine uygun hareket etmeye ard; fakat Asiye annesinin bu
isteini reddetti ve : "Allah' inkar etmek meselesine gelince, Allah'a yemin ederim ki, asla bunu
yapamam." dedi. Bunun zerine Firavun'un emriyle Asiye ellerinden drt kaza vurularak lnceye
kadar ikenceye tbi tutuldu. Nihayet leceini anlayan Asiye lme giderken : "Ey Rabb'im! Bana
kendi katnda, cennetin iinde bir ev yap. Beni Firavun'dan ve onun (fena) amel (ve hareket) indan
kurtar. Beni o zlimler gruhundan selmete kar." (Tahrm, 11) dedi. Asiye lrken Allah (C.c.)
onun basiret gzn at, o da melekleri ve kendisi iin hazrlanan ikram ve ihsanlar grd,
sevincinden gld. Bunun zerine Firavun : "u delinin haline bakn, azap ekerken glyor." dedi.
Bundan sonra Asiye ruhunu teslim edip vefat etti.
Firavun, kavminin ierisine Musa'nn korkusunun dtn grnce, onlarn Musa'ya inanp
kendisine tapmay terkedeceklernden endie duydu ve bir are dnerek veziri Hrnan'a : "Ey
Hman! Benim iin yksek bir kue yap. Olur ki ben o yollara, gklerin yollarna ularm da
Musa'nn tanrsna ykselip karm. Ben onu mutlak bir yalanc sanyorum..." (M'ro.in, 36, 37) dedi.
Bunun zerine Hman tula yaplmasn emretti. Yeryznde ilk defa tula yapan kii Hman'dr.
Nihayet Hman btn ustalar toplad ve yedi yl ierisinde bu kuleyi tamamlad; hatta kulenin
ykseklii dier binalarn yksekliini ok amt. Firavun'un .byle bir ie girimesi Hz. Musa'ya
ok ar geldi ve bu hareket onun gznde bymee balad. Bunun zerine Allah (C.c.) vahiy
yoluyla Hz. Musa'ya : "Ey Msai Brak onu, istediini yapsn. Ben ona marmas iin mhlet
tanyorum, yaptrdn kuleyi ise bir saniyede yok ederim." buyurdu. Nihayet kule tamamlannca
Allah (C.c.) Hz. Cebrail'e emir verdi, o da kuleyi tahrip edip ykt ve bu kulenin inasnda alan
btn usta ve iileri helak edip yok etti.
Firavun, bunun Allah tarafndan meydana geldiini grnce, bu defa adamlarna, sriloullarma ve
Musa'ya bask ve iddet uygulamalarn emretti.
Firavun, bu tahrip ve helak hadisesinin Allah tarafndan vukua geldiini renince, adamlarndan, Hz.
Musa'ya ve sriloullarma iddet uygulamalarn istedi. Onlar da Firavun'un bu isteini uyguladlar
ve sril oullarna takat getiremeyecekleri ileri yklediler. Hulsa sriloullar-nn btn erkek ve
kadnlar bask altna alnd. Bundan nce, Firavun'un adamlar sriloullarn altrdklar zaman
onlara yiyecek verirlerdi. imdi ise onlara yiyecek hibir ey vermemee baladlar. Bu yzden
onlar en kt bir duruma dmlerdi ve yiyeceklerini kazanmaa alyorlard. Hatta "bu
durumlarn Hz. Musa'ya ikayet edip bildirmilerdi. Bunun zerine Musa (A.s.) onlara : "Allah'tan
yardm isteyin ve sabredin. Zira phesiz gzel akbet Allah'tan korkanlarndr." dedi ve : "Umulur ki
Rabb'iniz dmannz helak edecek, sizi bu yerde hkm sahibi yapacak da sisin nasl hareket
edeceinize bakacaktr" (A'rf, 129) diyerek onlar teselli etti.

Firavun ve kavmi Allah' inkar konusunda direnip kfrlerine devam edince, Allah (C.c.) onlara
pepee yetler (mucizeler) gndererek onlar hakk kabule ard. nce Allah (C.c.) onlarn zerine
bir tufan, ard arkas kesilmeyen bir yamur gnderdi ve bu yamur onlarn her eyini srkleyip
gtrd. Bunun zerine onlar Hz. Musa'ya gelerek: "Ey Musa! Rabb'ine dua et de "bu felketi
zerimizden kaldrsn. O takdirde sana iman eder, seninle birlikte sriloullarn gndeririz."
dediler. Hz. Musa' nn duas zerine Allah onlardan bu musibeti kaldrd ve ekinleri yeniden
yeermee balad. Bu defa onlar : "Yamurun yadrlmamas bizim houmuza gitmiyor." diyerek
szlerinden dndler. Bu defa Allah onlarn zerine ekirge srleri gnderdi ve bu ekirgeler
onlarn ekinlerini yiyip bitirdi. Bu durum karsnda yine onlar Musa (A.s.)'nm yanma gelip ondan,
balarndaki felketin kaldrlmasn istediler ve kaldrd takdirde kendisine iman edeceklerini
sylediler. Hz. Musa dua etti, Allah da onlarn bandan bu felketi defetti. Fakat onlar :
"Ekinlerimizin bir ksm kald, bu bize yeter." diyerek yine iman etmediler. Bu defa Allah, onlarn
zerine haarat (ekin bitleri) gnderdi ve bunlar btn ekinleri ve bitkileri yiyip bitirdiler. Hatta bu
haarat onlarn yemeklerini ifsad ediyordu ve bir trl bunlardan kendilerini koruyamyorlard. Yine
onlar Hz. Musa'dan, bu felketin zerlerinden kaldrlmasn istediler. Hz. Musa'nn duasyla bu
felket zerlerinden kaldrld; fakat onlar bu defa da iman etmediler. Sonra Allah (C.c.) onlarn
zerine kurbaalar gnderdi ve bu kurbaalar tencerelerinin iine dyor, yemeklerinin ierisine
giriyor, hatta evlerini doldurup tayordu. Onlar, Musa'ya iman etmeleri iin bu felketin onun
tarafndan kaldrlmasn istediler. Hz. Musa'nn duasyla bu felket onlarn zerinde" yine kaldrld.
Onlar, bu defa da iman etmediler. Son olarak Allah onlarn zerine kan gnderdi ve Firavun'a mensup
olanlarn sular kana dnt. Hatta Firavun'a mensup olanlar ile sriloullar ayn yerden su
alyorlard, sriloullarmdan bir kimsenin ald su, su olarak kalyor, Firavun'a mensup olan
birisinin ald su ise hemen kana dnyordu. yle ki sriloullarma mensup olan birisi azna
ald suyu Firavun'a mensup olan birisinin azna boaltyor, fakat hemen aznn cerisinde su
kana dnyordu. Bu kan hdisesi yedi gn srd. Onlar, yine kendisine iman etmeleri iin bu
felketin Hz. Musa tarafndan kaldrlmasn istediler. Musa (A.s.) dua etti, Allah da duasn kabul
ederek bu felketi onlarn zerinden kaldrd; fakat onlar bu sefer de iman etmediler.
Nihayet Firavu'un ve kavminin imanlarndan midini kesen Hz. Musa : "Ey Kabil'imiz! Gerekten
sen Firavun'a ve ileri gelenlerine dnya hayatnda zinet (hamet) ve (nice) mallar verdin. Senin
yolundan saptrsnlar diye mi hey Rabb'imiz! (bunlar onlara verdin?). Ey Rabb'imiz! Sen onlarn
mallarn yok et; kalplerini iddetle sk. Onlar o etin azab grecekleri zamana kadar iman
etmeyeceklerdir." (Ynus, 88) diyerek dua etti ve kardei Harun (A.s.) da min dedi. Allah da onlarn
dualarn kabul etti. Firavun'un ve mensuplarnn at, mcevherat ve zinet eyalarnn dnda kalan un,
hurma ve yiyecek maddeleri gibi dier btn mallarn taa evirdi. Hz. Musa'ya verilen (dokuz)
mucizeden birisi de budur.
Nihayet durum uzayp Hz. Musa'ya ar gelince, Allah (C.c.) ona vahiy yolu ile sriloullarn
alp'gtrmesini, bu arada Hz. Ykub'un olu Ysuf (A.s.)'un nann bulunduu tbutu da yanma alp
onu Arz- Mukaddes (Filistin)'e defnetmesini emretti. Bunun zerine Hz. Musa (A.s.) Ysuf'un
tbutunun bulunduu yeri sordu, fakat onun bulunduu yeri hibir kimse bilemedi. Ancak tabutun
bulunduu yeri bilen yal bir kadn gelip ona Nil nehrindeki yerini gsterdi. Hz. Musa, mermer bir
sanduka ierisinde bulunan Hz. Ysuf'un nam Nil nehrinden karp yanma ald ve sriloullaryla
birlikte yola kt. Ayrca Hz. Musa sriloullarma, mmkn olduu kadar Kbflerden ariyet olarak
ss eyas almalarn emretti. Onlar da Musa (A.s.)'nm emrini yerine getirdiler ve Kbtlerden pek

ok eyler aldlar. Hz. Musa sriloullaryla birlikte Msr'dan gece vakti kmt ve Kbtler
onlarn Msr' terkettiklerini bilmiyorlard. Hz. Musa sriloullarnn art kollarnn, kardei Harun
(A.s.) ise nc kollarn banda bulunuyordu. sriloullar Msr'dan hareket ettikleri zaman alti-yz
yirmi bin kiiden ibaretti. Firavun, nc birliklerinin banda bulunan veziri Hman ile birlikte
sriloullarnn peine dt. Bu arada : "ki ordu (Firavun ve sriloullarnn ordular) birbirlerini
grnce, Musa'nn yanndakiler: '(te yetitiler), yakalandk.' dediler." (u'ar, 61). Ayrca sriloullan Hz. Musa'ya: "Ey Musa! Sen aramza gelmezden nce de, geldikten sonra da ez ve cef
ekiyoruz, durum hi deimedi. Sen gelmezden nce onlar erkek ocuklarmz boazlyorlar, kz
ocuklarmz ise diri brakyorlard. imdi ise Firavun bize yetimek zeredir, bizi ldrecek."
dediler. Bunun zerine Hz. Musa onlara : "Hayr, phesiz ki Rabb'im benimle beraberdir. O, beni
(selamet) yol (una) iletecektir." (u'ar', 62) dedi.
Neticede sriloular denize varmt; nlerinde deniz, arkalarnda Firavun vard. Onlar, helak
olacaklarn yaknen anlamlard. te bu srada Hz. Musa ne geip asasn denize vurdu ve hemen
deniz yarld. Hatta her paras kocaman da gibi oldu ve her kabile (sbt) iin denizde on iki yol
ald. Hatta her kabile (sbt) : "Adamlarmz mutlak surette helak olacak." diyerek zldler. Fakat
Allah'n emriyle su a gibi bir hl ald. Bylece her kabile denizden kp kurtuluncaya kadar
sandakini ve so-lundakini grr hle geldi.
Firavun ve adamlar denize yaklatklarnda, suyun ylece durduunu ve ierisinde yollarn
bulunduunu gren Firavun, adamlarna : "u denizin benim korkumdan yarldm ve dmanlarma
yetimek iin aldn grmyor musunuz?" dedi. Sonra Firavun denizin ierisindeki yollarn
azna gelip durunca, bindii at korkudan denize girmedi. Bu srada Cebrail (A.s.) ksnemi (can
aygr isteyen) bir ksraa binerek geldi. Firavun'un ordusundaki atlar bu ksran kokusunu alnca
onun peine taklp yrdler. Hatta Firavun'un ordusundan ilk kii karaya ayak basmaa niyetlenip
en son kii denize girdii bir srada Allah tarafndan gelen bir emirle deniz onlar yakalayp
zerlerine kapand ve onlar boup ldrd. Bu srada sriloular onlarn boulularn
seyrediyorlard; Cebrail (A.s.) de denizin dibinden ald bal Firavun'un azna dolduruyordu.
Firavun boulmak zere iken : "...sriloullarnm iman ettii (Allah'tan) baka bir ilh olmadna
gerekten inandm. Ben de mslmanlardamm." (Ynus, 90) dedi. ve bouldu. Bu arada Allah (C.c.)
ona Mkil (A.s.)'i gnderdi ve Mkil onu : imdi mi (iman ediyorsun)? Halbuki sen bundan evvel
(mrn boyunca) isyan etmi, dima fesadlardan olmutun." (Ynus, 91) diyerek ayplad.
Hz. Cebrail Peygamber (S.a.) Efendimize hitaben : "Firavun'un Allah' m merhametini celbedecek bir
kelime sylemesinden korktuum iin onun azna balk tkarken ah sen beni bir grseydin!"
demitir.
sriloular kurtulduktan sonra : "Firavun'un gerekten boulduu na inanmyoruz." dediler. Bunun
zerine Hz. Musa Allah'a dua etti ve Allah (C.c.) onu boulmu bir vaziycU'e denizden kard;
sriloullar ise onun cesedidini aldlar ve ibret gayesiyle seyredip baktlar. Bundan sonra
sriloular yollarna devam ettiler, derken putlara tapan bir kavme rastladlar ve Hz. Musa'ya
hitaben : "Ey Musa! 'Onlarn nasl tanrlar varsa, sen de bize yle bir tanr yap.' dediler. (Bunun
zerine) Musa : 'Siz gerekten cahillik eden bir kavimsiniz.' dedi." (A'rf, 138). Hz, Musa'nn bu
szleri zerine sriloular bu dnceden vaz getiler. Bundan sonra -Musa (A.s.) Firavun'un
ehirlerine her biri on ikier bin kiiden meydana gelen iki byk ordu gnderdi. Bu srada
Firavun'un ehirlerinde ahli kalmamt. nk Allah tarafndan onlarn ileri gelen bykleri ve
bakanlar helak edilmilerdi. Bu ehirlerde sdece kadnlar, ocuklar, ktrm-ler, hastalar, yallar

ve aciz kimseler kalmlard. Nihayet bu iki ordu bu ehirlere girdiler ve pek ok ganimet mallar ele
geirdiler. Bu arada onlar tanmas mmkn olan ganimet mallarn yanlarna aldlar, tanmas
mmkn olmayanlar ise satp paralarn aldlar. Bu iki ordunun banda kumandan olarak Ya' b.
Nn ile Klib b. Yfenn bulunuyordu,
Allah (C.c.) Hz. Musa'ya daha Msr'da iken sriloular ile birlikte Msr' terk ettikten ve Allah'n,
onlarn dmanlarn helak etmesinden sonra kendilerine neleri yapacaklar ve neleri yapmayacaklar
konularn ihtiva eden bir kitap (Tevrat) vermeyi va'detmiti. Nihayet Allah (C.c.) Firavun'u ve
kavmini helak edip sriloularm kurtarnca onlar : "Ey Musa! Bize va'dettiin kitab getir." dediler.
Bunun zerine Hz. Musa Rabb'ine dua ederek O'ndan bu kitab istedi. Allah (C.c.) ona, otuz gn oru
tutmasn, ykanp temizlenmesini ve temiz elbiselerini giyip kendisiyle mklemede bulunmak ve
istedii kitab almak zere Tr-i Sina'ya gelmesini emretti. Bunun zerine Musa (A.s) Zilkde'nin ilk
gnnden bal-yarak otuz gn oru tuttu ve kardei Harun (A.s.)'u kendi yerine sriloul-larmn
bana halef tyin ettikten sonra Tr-i Sina'ya hareket etti. Hz. Musa Tr-i Sn'ya yneldii srada
azndaki kokuyu yadrgayp holanmad, bu yzden harnb (kei boynuzu) aacndan koparlm bir
dal ile azn misvaklad; bir rivayete gre o, azn aa kabuu ile misvaklam-t. Bunun zerine
Allah (C.c.) vahiy yoluyla ona : "Ey Musa! Benim katmda orulunun az kokusunun, misk
kokusundan daha ho olduunu bilmiyor musun?" buyurdu, ve ona bir on gn daha oru tutmasn
emretti. Hz. Musa da emre uyarak bir on gn daha oru tuttu. Bu on gnlk oru ise Zilhicce'nin
onunda tamamlanm oldu. Bir yette bu konu ile ilgili olarak: "Bu suretle Rabb'inin tyin buyurduu
vakit krk gece olarak tamamland.." (A'rf, 142) buyurulur.
te bu on gece zarfnda sriloular fitne ve tereddde dtler; nk otuz gecelik mddet
tamamlanm, Hz. Musa ise henz geri dnmemiti. Bu srada Harun (A.s.) srail oullarna hitaben :
"Ey sriloular! Ganimet mallar sizin iin hell deildir, Kbtlerden ariyet (emnet) olarak
aldnz ss eyalar ise ganimet maldr. , Musa geri dnp bu husustaki fikrini beyan edinceye
kadar imdilik bir ukur kazn ve bu ss eyalarn oraya brakn." dedi. Onlar, Harun (A.s.)'un
szn dinlediler ve bir ukur kazarak ss eyalarn oraya gmdler. Bu arada Bcermi
ahlisinden, bir rivayette ise sriloullarndan olan Smir Hz. Cebrail'in atnn trnak izinden ald
topra getirip bu ukurun zerine att. Allah'n emriyle bu ss eyalar bren bir buza ekline
girdi. Bir rivayette ise bu znet eyalar atee atlp eritildi, sonra Smir Cebrail (A.s.)'in atmn
ayann altndan ald bu topra zerine serpti ve bu znet eyalar Allah'n emriyle bren bir
buza oldu. Yine bir rivayete gre, buzann brp yrd sylenir, dier bir rivayette ise
onun ancak bir defa brd, baka brmedii ifade edilmektedir. Bir baka rivayette,
Smir'nin gn ierisinde bu znet eyalarndan bir buza heykeli yapt, sonra Hz. Cebrail'in
atmm ayann altndan ald topra bu heykelin zerine serptii ve nnda buzann brerek
ayaa kalkp dikildii de sylenmektedir.
Smir, buzay bu vaziyette grnce sriloullarna :"te sizin de, Musa'nn da tanrs budur. Fakat
Musa unuttu (yani onu burada brakt ve Tur'a aramaa gitti)." (Th, 88) dedi. Bunun .zerine
srloullar buzaya tapmaa baladlar. Bu durum karsnda Harun (A.s.) onlara : "Ey kavmim!
Siz bu (buza) ile ancak imtihana celldiniz. Sizin gerek Rabb' iniz ok esirgeyen (Allah'tr). Haydi
bana tbi olun, benim emrime itaat edin." (Th, 90) dedi. Bunun zerine bir ksm ona itaat edip tbi
oldular, bir ksm ise isyan edip kar geldiler; fakat Hz. Harun onlara sava amad.
Hz. Musa (A.s.) Allah'a mncatta bulununca, Allah (C.c.) ona: "Ey Mu sa! Seni kavminden (ayrp
byle) acele ettiren nedir?" (Th,83) diye sordu. Hz. Musa : "Onlar benim arkamdan geliyorlar. Ey

Rabbm! Raz olasn diye sana abucak geldim." (Th, 84) diyerek cevap verdi. Allah (C.c.) ona:
"Biz senden sonra kavmini imtihan ettik; Smir onlar saptrd." (Th, 85) dedi. Bunun zerine Hz.
Musa ; "Ey Rabb'im! Bu Smir kavmime buzay tanr edinmelerini emredip syledi; pek iyi ona
ruhu kim verdi?" dedi. Allah (C.c.) : "Ben verdim." buyurdu. Bunun zerine Musa (A.s.) : "O halde
onlar sen saptrdn." dedi.
Bundan sonra Allah (C.c.) Hz. Musa ile mklemede bulununca, Musa (A.s.) O'nu grmek istedi ve :
" 'Ey Rabb'im! Bana kendini gster, sana bakaym!' dedi. Rabb'i (ona) : 'Sen beni katiyyen
gremezsin, fakat u daa bak. Eer o, yerinde durursa, sen de beni grrsn.' dedi. Rabb'i daa
tecelli edince onu parampara ediverdi, Musa da baygn bir vaziyette yere dt. Aylmca : 'Seni
tenzih ederim, sana tevbe ettim, ben iman edenlerin ilkiyim.' dedi." (A'rf, 143).
Bundan sonra Allah tarafndan Hz. Musa'ya, ierisinde hell ve haram konularnn bulunduu, bir
hayli tlerin topland levhalar verildi. Bunun zerine Musa (A.s.) kavminin yanma dnd, fakat
ilh nurla kuatldndan hibir kimse onun yzne bakamyordu. Hatta Hz. Musa mikat-tan
dndkten sonra krk gn yzn ipek bir rtyle kapatt, daha sonra bu rty brakp yzn at.
Nihayet Hz. Musa kavminin yanma gelip onlarn buzaya taptklarn grnce, elindeki levhalar
brakverdi ve kardei Harun (A.s.)'un bandan ve sakalndan tutup onu sert bir ekilde kendine
doru ekti. Bunun zerine Harun (A.s.) ona : "Ey anamn olu! Sakalmdan ve bamdan tutma. Zira
ben senin : 'sriloullar arasnda ayrlk kardn, szm tutmadn' diyeceinden korktum." (Th,
94) dedi. Hz. Harun'un bu sz zerine Musa (A.s.) onu brakt ve Smir'ye dnp ona : "Ey Smir!
Ya senin zorun ne idi?" (Th, 95) dedi. Smir de ona : "Ben onlarn grmediklerini grdm, o
elinin (Cebrail'in) ayak bast yerden bir avu (toprak) aldm, onu (eritilmi mcevheratn iine)
attm. Nefsim bana bunu bye ho gsterdi." (Th, 96) dedi. Bunun zerine Hz. Musa (A.s.) ona :
"Defol git. nk hayatn boyunca senin nasibin : 'Bana dokunmayn (bemimle temas kurmayn)
demekten ibaret olacaktr.1 dedi." (Th, 97). Bundan sonra Hz. Musa buza heykelini trpledi ve
onu atee atp yakt, sonra Smir'ye verdii bir emirle onun zerine idrarn yapmasn istedi.
drarn yaptktan sonra da onun krntlarn denize serpti.
Hz. Musa levhalar elinden brakp att zaman onlarn yedide alts krlm, geriye ancak yedide,
biri kalmt. Bu srada sriloullar tevbe etmek istediler, fakat Allah (C.c.) onlarn tevbesini kabul
etmedi. Bunun zerine Hz. Musa onlara : "Ey kavmim! Sisler buzay (tanr) edinmekle kendinize
zulmettiniz. Gelin, yaratannza tevbe edin de kendinizi ldrn." (Bakara, 54) dedi. Hz. Musa'nn bu
szleri zerine sriloullarndan buzaya tapanlarla tapmayanlar savaa tutuup birbirlerini
ldrmee baladlar ve bu savata her iki taraftan ldrlen kiiler ehid sayldlar. Bu hdisede
sriloullarndan yetmi bin kii ldrld. Bu arada Hz. Musa ile kardei Harun (A.s.) Allah'a dua
edip yalvardlar; bu sebeble Allah sriloullar affetti ve onlara birbirlerini ldrmekten vaz
gemelerini emretti. Ayrca Allah (C.c.) onlarn tevbesini de kabul etti. Bu arada Hz. Musa (A.s.)
Smir'yi ldrmek istedi, fakat Allah Hz. Musa'ya onu ldrmemesini emretti ve ona:
"Smir.cmert bir kiidir." buyurdu. Bunun zerine Hz. Musa ona lanet etmekle yetindi.
Bundan sonra Hz. Musa kavminin hayrllarndan yetmi kii seti ve onlara : "Benimle birlikte mkat
mahallinde Allah'n katma gelin, yaptklarnzdan tvbe edin, oru tutun ve elbiselerinizi temizleyin."
dedi ve Allah'n tayin ettii vakitte mkat mahallinde bulumak zere onlarla birlikte Tr-i Sina'ya
gitti. Bu arada yannda bulunan bu kimseler Hz. Musa'ya: "Biz Rabb'imizin szn iitmek istiyoruz,
bizim iin O'ndan bir dilekte bulunun." dediler. Bunun zerine Hz. Musa : "Sizin iin bir dilekte
bulunacam." dedi.

Musa (A.s.) Tr dana yaklanca, dan her tarafn bir bulut kaplad ve Hz. Musa bulutun ierisine
girdi. Bu srada Hz. Musa kavmine : "Yaklan." diye seslendi. Onlar da yaklap bulutun ierisine
girdiler ve hemen secdeye kapandlar. Nihayet onlar, Allah (C.c.)', Musa (A.s.) ile konuurken ve
ona emirler ve yasaklar vazederken dinlediler. Fakat Hz. Musa Rabb'i-siyle olan mklemesini
tamamladktan sonra bulut dald ve Musa onlarn yanma geldi. Bu srada onlar Hz. Musa'ya : "Ey
Musa! Biz Allah' aka grmedike sana inanmayz.." (Bakara, 55) dediler. Bu szlerinin ardndan
onlar yldrm arpt ve hepsi orada ldler. Bunun zerine Musa (A.s.) Allah'tan dilekte bulunarak
O'na : "Ey Rabb'im! sriloullarmn en hayrllarn seip getirdim; imdi ise onlarsz tek bama
geri dnyorum, kavmim bana inanmaz." diyerek yalvarp dua etti. Hatta Msa*(A.s.) onlarn
ruhlarnn iade edilip diriltilmesine kadar Allah'a srarla yalvard. Bylece onlar teker teker
diriltildiler; hatta onlar diriltilirken birbirlerinin nasl diriltildiklerini gryorlard. Diriltildikten
hemen sonra onlar Hz. Musa'ya hitaben : "Ey Musa! Sen Allah'a dua ediyorsun, O da sana istediin
eyleri veriyor. O'na dua et de bizi peygamber yapsn." dediler. Hz. Musa dua etti, Allah da onlar
peygamber yapt.
Rivayet edildiine gre, bu yetmi kii ile ilgili hdise sriloullar-nn tevbe etmesinden nce
meydana gelmitir. Hz. Musa tarafndan seilen bu yetmi kii mkat mahallinde iken, sriloullarmn
tevbesinden ve Hz. Musa'nn onlara birbirlerini ldrmelerini emretmesinden nce Allah' tan zr
dileyip tevbe etmilerdir. Bu iin dorusunu ise Allah daha iyi bilir.
Hz. Musa sriloullarmn yanma Tevrat ile birlikte geri dndnde, Tevrat'ta ar ve yaplmas zor
olan hkmler bulunmas sebebiyle onlar Tevrat' kabul etmekten ve iindekilerle amel etmekten
ekindiler. Bunun zerine Allah (C.c.) Hz. Cebrail'e emretti, o da sriloullarma mensup askerlerin
kapladklar yer lsnde ve bir fersaha bir fersah miktarnda Filistin'den bir da koparp getirdi,
bir glge gibi normal bir insan boyu onlarn balarnn zerine kaldrd. Bu srada Allah onlarn
yzlerine doru bir ate gnderdi, arkalarndan ise bir deniz getirdi. Bunun zerine Hz. Musa onlara :
"Size getirdiim eyi (Tevrat') kuvvetle tutun ve dinleyin. Eer getirdiklerimi kabul eder,
emrettiklerimi yaparsanz ne l, aksi takdirde u dan altnda ezilir, u denizde boulur ve u atele
de yanar kavrulursunuz." dedi. Nihayet sriloullan kendileri iin bir kurtulu yolunun bulunmad
grnce, Hz. Musa'nn teklifini kabul ettiler ve yzlerinin bir yann yere koyarak secdeye vardlar.
Hatta onlar bu vaziyette secdede dururken gzlerinin ularyla zerlerinde glge gibi duran da
korkuyla takib ettiler ve : "Dinledik, itaat ettik." dediler. Bu hadiseden sonra yzlerinin bir yann
yere koyarak secde etmek srail oullar iin bir snnet olmutur.
Hz. Musa (A.s.) mncattan dndkten sonra krk gn ierisinde kendisini gren kii muhakkak ya
lr veya bir rivayete gre gzleri kr olurdu. Bu yzden Hz. Musa yznn grlmemesi iin
yzyle ban "br-ns" denilen bir rt ile rterdi.
Daha sonra sriloullarmdan bir adam kendisinden baka vrisi bulunmayan amcasnn olunun
malna vris olmak in onu ldrd ve onu gtrp baka bir yere att. Sonra sabah olunca da Hz.
Musa'nn katma geldi ve bir ksm sriloullarmdan onun kann taleb etti; fakat onlar, bunun
iftirasn reddettiler ve onu ldrmediklerini sylediler. Bunun zerine Hz. Musa katilin bulunmas
iin Allah'tan dilekte bulundu ve Allah {C.c.) onlara bir inek boazlamalarm emretti. Onlar Hz.
Musa'ya: "Bizimle alay m ediyorsun?" dediler. Musa onlara : 'Chillerden (alay edicilerden)
olmaktan Allan'a snrn' dedi (Bakara, 67). Bunun zerine onlar Hz. Musa'ya : "Nasl bir inek
olacak?" diye sordular. Eer onlar herhangi bir inek boazlam olsalard, bu onlar iin kfi
gelecekti. Fakat onlar titizlik gsterip zorluk kardlar, Allah da onlarn zerine zorluk karp

durumu arlatrd. Aslnda onlarn zorluk karp titizlik gstermelerinin sebeb ve hikmeti, annesine
iyilik yapan ve anlatlan vasfta bir inei olan kiinin Allah tarafndan onun bu vesile ile
faydalandrlmak istenmi olmasyd. Nihayet onlar aradlar, taradlar ve istenilen vasftaki nei
ancak bu kiide bulabildiler ve derisi dolusu altn vererek onu satn aldlar. Onlar, Hz. Musa'ya
boazlyacaklar inein nasl olmas gerektiini sorduklarnda : "O (inek) ne yal, ne de krpe,
kisinin ortasnda bir inektir.." (Bakara, 68) diye cevap verdi. Bunun zerine onlar : "Bizim iin
Rabh'ine dua et, renginin nasl olduunu aklasn.." (Bakara, 69) dediler. Hz. Musa onlara :
"Rabb'im : 'Onun, bakanlara sevin veren, rengi parlak sapsar bir inek olduunu' sylyor." (Bakara,
69) dedi. Onlar, yine Hz. Musa'ya : "Bizim iin Rabb'ine dua et, onun nasl bir ey olduunu bize
aklasn. Zira o inek bize (baka ineklere) benzer geldi.." (Bakara, 70) dediler. Hz. Musa onlara :
"Rabb'im : 'Onun henz boyunduruk altna alnmam, toprak srmemi, ekin sulamam, (ayb veya
alacas olmayan) salma bir inek olduunu' sylyor." (Bakara, 71) dedi. Bunun zerine onlar Hz.
Musa'ya : "te imdi gerei getirdin (vasfn tastamam bildir-din)." (Bakara, 71) dediler ve bu
vasftaki inei aramaa baladlar; fakat aradklar bu vasftaki inei ancak annesine iyilik eden o
adamn yannda bulabildiler. Neticede onu derisi dolusu altna satn aldlar ve boazladlar. Bundan
sonra boazlanan inein dilini, bir rivayette baka bir azasn ldrlen kiinin cesedine vurdular.
Bunun zerine ldrlen kii Allah'n izniyle dirilip ayaa kalkt ve : "Beni falan ldrd." dedikten
[58]
sonra tekrar ld.
SRALOGULLARI'NIN TH OLUNDEK DURUMLARI VE HZ. HARUN'UN VEFATI
Bundan sonra Allah (C.c.) Hz. Musa'ya sriloullari ile birilkte cebbarlar (zorbalar)n yaadklar
belde olan Erha'ya, yani Beyt'l-Makdis'e gitmesini emretti. Hz. Musa bu emre uyarak sriloullar
ile beraber yola kp cebbarlarn yaad Erha beldesine yaklat zaman, nce srail-oullarnn
her boyundan birer kii olmak zere on iki nakb (sorumlu bakan) seti ve onlar cebbarlardan haber
getirmeleri iin onlarn yaadklar yerlere gnderdi. Nihayet onlar haber getirmek zere hareket
ettikleri zaman, cebbarlardan c b. Ank (veya c b. k) adnda bir adamla karlatlar. c b. Ank
bu on iki nakbi yakalad ve onlar srtlanp hanmnn yanma getirdi; hanmna dnerek onlar iin :
"Bizimle savamak istediklerini syleyen u adamlara bak!" dedi ve onlar ayaklarnn altna alp
ezmek istedi. Fakat hanm ona engel oldu ve : "Onlar brak, geri dnsnler ve kendi kavimlerine
grdklerini anlatsnlar." dedi. Bunun zerine c b. Ank onlar serbest brakt.
Nihayet on iki nakb c b. Ank'm yanndan ayrldktan sonra kendi aralarnda birbirlerine : "Eer
biz bu cebbarlar hakknda sriloullarna haber gtrr, bilgi verirsek, onlar bunlarn lkesine
gelmezler. En iyisi mi bu cebbarlarn durumunu biz onlardan gizleyelim, grdklerimizden
habersizmi gibi davranalm." dediler ve bu gr zerinde karar kldktan sonra sriloularmn
yanma dndler. Fakat on iki nakbten onu sznde durmayp durumu ve grdklerini sriloullarna
anlattlar. Yalnz Y-a' b. Nn ve Hz. Musa'nn enitesi Klib b. Yfenn adlarndaki dier iki nakb
ise szlerinde durdular ve grdklerini ancak Hz. Musa ile kardei Harun (A.s.)'a anlattlar.
sriloullar cebbarlar hakknda bilgi ve haber aldklarndan onlarn bulunduklar topraklara
gitmekten imtina edip ekindiler. Bunun zerine Hz. Musa onlara : "Ey kavmim! Allah'n aize takdir
ettii mukaddes topraa girin, arkanza dnmeyin. Sonra zarara urayanlarn (haline) dnm
olursunuz." (Mide, 21) dedi. Onlar da Hz. Musa'ya: "Ey Musa! Orada zorba bir millet var. Onlar

oradan kmadka biz asla oraya girmeyiz. Eer karlarsa, o zaman oraya gireriz." (Mide, 22)
dediler. Bu arada : "(Allah'tan) korkanlardan, Allah'n (kendilerine) nmet yerdii iki adam (Yb.
Nn ile Klib b. Yfenn) : 'Onlarn zerine kapdan girin, eer kapdan girerseniz, muhakkak ki siz
galip gelirsiniz.' dediler.." (Mide, 23). Bunun zerine onlar : "Ey Musa! Onlar orada olduklar
mddete biz oraya asla girmeyiz. Artk sen Rabb'in ile beraber git! Bu suretle ikiniz savan, biz
burada oturuyoruz!" (Mide, 24) dediler.
Hz. Musa onlarn bu tavrlarna fkelendi ve : "Ey Rabb'im! Ben kendimden ve kardeim (Hrun)'den
bakasna mlik deilim. Bizimle, o yoldan km (fask) toplumun arasn ayr." (Mide, 25) diye
beddua etti. Allah (C.c.) : "Oras onlara krk yl yasakland. Yeryznde akn akn dolaacaklar.
Sen yoldan km olanlar iin zlme." (Mide, 26) buyurarak Hz. Musa'nn duasn kabul etti.
Aslnda Hz. Musa kavmine beddua etmekte acele etmiti, duas kabul edilince de pimanlk duydu.
Bu durum karsnda sriloullar Hz. Musa'ya : "Biz lde yiyeceklerimizi nasl te'min edeceiz?"
diye sordular. Bunun zerine Allah (C.c.) onlara men (kudret helvas) ile selva (bldrcn kuu)
gnderdi.
Men kelimesinin tefsiri hakknda farkl rivayetler vardr. Bir rivayette o, zamk gibi aalar zerine
yaan ve eker gibi tatl olan bir madde, dier rivayette terancbn (kudret helvas), baka bir
rivayette yufka ekmek, bir dier rivayette her insan iin bir s' lsnde gkten inen bal olarak
aklanmtr.
"Selva" kelimesi ise bldrcm'a benzeyen bir ku olarak izah edilmitir.
sriloullar Hz. Musa'ya : "Biz lde iecek suyu nasl te'min edeceiz?" diye sorduklarnda, Allah
tarafndan verilen bir emirle Hz. Musa asasn taa vurdu ve : "Hemen tatan (her boy iin) on iki
pnar fkrd.."
(Bakara, 60).
Yine sriloullar Hz. Musa'ya : "Biz lde glgeyi nasl bulacaz?" dediklerinde, Allah tarafndan
stlerine bulut glgelik olarak getirildi.
Son olarak sriloullar Hz. Musa'ya : "lde giyeceklerimizi nasl te'min edeceiz?" diye
sorduklarnda, Allah tarafndan onlarn zerlerinde bulunan elbiseleri boylanyla birlikte uzayan ve
hi eskimeyen bir ekil ald.
Bundan sonra sriloullar : "Ey Musa! Biz bir yemee dayanamayacaz, bizim iin Rabb'inden dua
et de, bize yerin bitirdii sebzesinden, acur, sarmsak, mercimek ve soan karsn.." (Bakara, 61)
dediler. Bunun zerine Hz. Musa onlara : "yi olan, daha aa olanla m deitirmek istiyorsunuz?
Bir ehre inin, orada sizin istedikleriniz var.." (Bakara, 61) dedi. sriloullar Th lnden knca
Allah tarafndan kendilerine indirilmekte olan kudret helvas ile bldrcn kuu kaldrld.
Bundan sonra Hz. Musa c b. Ank ile karlat. Musa (A.s.)'nm boyunun uzunluu on arnd,
dolaysyla asasnn uzunluu da on arn idi. Hz. Musa c b. Ank ile karlat zaman birden on
arn srad ve asa-syla c'un topuuna vurup onu ldrd. Rivayet edildiine gre, c b. Ank
bin yl yaamtr.
Allah (C.c.) vahiy yoluyla Hz. Musa'ya : "Ben kardein Harun'un ruhunu kabzedeceim, onunla
birlikte falan daa gelin." buyurdu. Bunun zerine Hz. Musa ile kardei Harun (A.s.) tarif edilen daa
doru hareket ettiklerinde orada benzerini grmedikleri bir aala karlatlar, ve bu dada hazr
yaplm bir evle ierisinde denmi bir yatak grdler. Ayn zamanda bu evden darya gzel bir
koku da yaylyordu. Harun (A.s.) bu evi grnce ok beendi ve kardei Musa (A.s.)'ya : "Ey Musa!
Ben u yatan zerinde uyumak istiyorum." dedi. Hz. Musa da ona : "Pek la, haydi yat uyu." dedi.

Bunun zerine Harun (A.s.) ona : "Bu evin sahibinden korkuyorum, sonra gelir bana fkelenir." dedi.
Hz. Musa : "Sakm korkma, ben seni evin sahibine kar korurum." dedi. Harun : "O halde sen de
benimle yat, uyu." dedi. Sonra her ikisi de birlikte uyuyunca, lm Harun (A.s.)'u yakalad. Bu srada
lm saatinin geldiini hisseden Harun (A.s.) kardei Hz. Musa'ya : "Ey Musa! Beni aldattn." dedi
ve ruhunu teslim etti. Bunun zerine Hz. Harm deinin zerinde olduu halde Allah tarafndan ge
kaldrld. Hz. Musa tek bana sriloullarmn yanma dnd zaman onlar : "Sen, biz Harun'u
sevdiimiz iin gtrp onu ldrdn." dediler. Bunun zerine Hz. Musa onlara : "Yazklar olsun
size! Benim, kardeimi ldreceime ihtimal mi veriyorsunuz?" dedi. Fakat sriloullar bu
iddialarnn zerinde srar edince, Hz. Musa namaz klp Allah'a dua etti. Bunun zerine Harun (A.s.)
zerinde yatm olduu dekle birlikte Allah tarafndan gk ile yer arasnda bir yere indirildi; hatta
sriloullar onu gzleriyle grdler. Bu arada Allah (C.c.) onlara Harun'un ldn ve Musa'nn
onu ldrmediini haber verdi. Bunun zerine onlar Hz. Musa' yi Harun'un vefat konusunda tasdik
[59]
edip doruladlar. Harun (A.s.) Th lnde vefat etti.
HZ. MUSA (A.S.)'NIN VEFATI
Rivayet edildiine gre, bir gn Hz. Musa ve yiiti Ya b. Nn birlikte yaya yrrlerken kendilerine
doru bir kara yelin gelmekte olduunu grdler. Ya b. Nn kara yeli grnce kyametin koptuunu
zannederek Hz. Musa'ya sarld ve : "Allah'n elisine sarlrsam kyamet kopmaz." dedi. Bu srada
Hz. Musa gmleinin altndan syrlp gitti ve gmlei Ya b. Nn'un elinde kald. Ya b. Nn
elinde gmlekle geri geldii zaman sriloullar onu yakaladlar ve ona : "Sen Allah'n peygamberini
ldrdn." dediler. Bunun zerine Ya b. Nn onlara : "Ben Musa'y ldrmedim; fakat o benim
elimden syrlp gitti." dedi. sriloullar onun bu szne inanmadlar. Bu defa Ya b. Nn onlara :
"Madem ki bana inanmyorsunuz, cezam gn geciktirin." dedi. Bunun zerine onlar Ya b. Nn'a
gn mhlet tandlar ve onu gz altnda tutmak iin adamlar grevlendirdiler. Bu srada Ya b.
Nn Allah'a dua edip yalvard ve kendisini gz altnda tutan adamlarn ryalarnda onlara, Musa'nn
Ya b, Nn tarafndan ldrlmedii ve Allah tarafndan onun ge kaldrld bildirildi. te
bundan sonra sriloullar onu serbest braktlar.
Anlatldna gre, Hz. Musa lmden holanmyordu; Allah (C.c.) ona lm sevdirmek isteyince,
Ya b. Nn'a peygamberlik verip ona vahiy gnderdi. Ya b. Nn ise sabah akam Hz. Musa'nn
yanma gidip gelirli. Bu srada Musa (A.s.) ona : "Ey Allah'n Peykamberi! Syle bakalm Allah sana
ne gibi tecellilerde bulundu?" diye sordu. Bunun zerine Hz. Ya ona : "Ey Allah'n Peygamberi!
Ben bu kadar yl sana arkadalk ettim, hi ben senden Allah'n sana olan tecellilerinden sordum mu?"
diye karlk verdi ve ona hibir ey bahsetmedi. Hz. Musa, Ya b. Nn'un verdii bu cevap
karsnda hayattan nefret edip lm sevmee balad.
Rivayet edildiine gre, bir gn Hz. Musa tek basma giderken kabir kazmakta olan meleklerin yanna
urad, onlar tanynca yanlarnda durdu. Hz. Musa o gne kadar gzellik ve zerfet bakmndan bu
kabirden daha gzelini grmemiti. Bunun zerine o, meleklere : "Ey Allah'n melekleri! Bu kabri
kimin iin kazyorsunuz?" diye sordu. Onlar : "Allah katnda stnlk kazanan bir kul iin kazyoruz."
diyerek cevap verdiler. Hz. Musa : "Her halde bu kulun Allah, katnda husus bir yeri var, ben bunun
gibi iine girilip yatlacak bir yer grmedim." dedi. Melekler ona : "Bu kabrin senin mezarn olmasn
ister misin?" dediler. Hz. Musa : "Evet, hem de ok isterdim.1' diye karlk verdi. Bunun zerine
melekler ona : "O halde mezara in ve yaslan; Rabb'ine ynel, son derece rahat bir ekilde nefes al."

dediler. Meleklerin bu sz zerine Hz. Musa mezara indi. Rabb'ine yneldi, sonra rahat bir nefes
ald. Bu nefesle Allah (C.c.) onun ruhunu kabz-etti, sonra melekler, onun kabrinin zerine toprak atp
kapattlar.
Hz. Musa (A.s.) Allah katnda olanlara rabet eder, dnyaya nem vermezdi. Allah'a kar
tavzuundan dolay bir ardan glgesinde barnr, tatan yaplm ii oyuk bir kaptan yer ve ierdi.
Peygamberimiz (S.a.) Hz. Musa'nn lm hakkndaki bir hadislerinde yle buyurur : "Allah (C.c.)
Musa'nn ruhunu kabsetmek iin ona Az-ri (A.s.)'i gnderdi; fakat Musa onun yzne indirdii bir
tokatla onun gzn kard. lm melei Azrail geri dnp Allah'a: 'Ey Rafob'im! Beni lmden
holanmayan bir kulunun ruhunu almaa gnderdin.' diyerek ikayette bulundu. Bunun zerine Allah
{C.c.) ona: 'Geri dn ve Musa'y elini bir kzn srtna koymasn ve elinin altndaki her kl
saysnca kendisine birer yl mr verileceini syle, bylesine uzun yaamakla, imdi lmek
arasnda onu muhayyer kl.' dedi. Bunun zerine lm melei M-sa'yp. geldi ve onu imdi lmekle
uzun mddet yaamak arasnda muhayyer kld. Musa, lm meleine : 'Pek iyi, uzun br mrden
sonra ne olacak?' diye sordu. lm melei ona : 'Yine onun sonu lm olacak,' diye cevap verdi.
Bunun zerine Musa : 'O halde imdi lmeyi tercih ediyorum.' dedi ve melek onun ruhunu kabzetti."
Hz. Peygamber (S.a.)'den rivayet edilen bu hadis sahih olduu iin, Hz. Musa'nn vefat hakkndaki
rivayetlerin en dorusu budur. Hz. Musa Th lnde vefat etmitir.
Rivayet edildiine gre, ilerde de bahsedeceimiz zere cebbarlarn ehrini fetheden kii Hz.
Musa'dr.
Hz, Musa (A.s.) yz yirmi yl yaam, bunun yirmi yln hkmdar Efridn'un zamannda, geri kalan
yz yln ise hkmdar Minihr'in dneminde geirmitir. Hz. Musa'nn peygamber olarak
gnderilmesinden ruhunun kabzedilmesine kadar geen sre ise Minihr'in dnemine
rastlamaktadr.
Hz. Musa'dan sonra peygamber olarak Hz. Ya b. Nn gnderilmi, onun peygamberliinin yirmi
[60]
yl Minihr'in dneminde, yedi yl ise Ef-rsyb'm hkmdarl zamannda gemitir.
HZ. YA B. NUN (A.S.) VE ONUN CEBBARLARIN EHRN FETHETMES
Hz. Musa vefat edince, Allah (C.c.) Ya b. Nn b. Efrm b. Ysuf b. Ya'kb b. shk b. brahim'i
sriloularma peygamber olarak gnderdi ve ona cebbarlar (zorbalar)m ehri Erh'ya gitmesini
emretti.
Alimler Erh'nm kimin tarafndan fethedildii konusunda ihtilaf etmilerdir. bn Abbs bu konuda
unlar sylyor : "Ya b. Nn ile Klib b. Yfenn hari, Hz. Musa ile,kardei Harun (A.s.) ve
bunlarla birlikte Th lne gelen herkes, aradan yirmi yl getikten sonra burada vefat etmilerdir.
Sonra aradan krk yl geince Allah (C.c.) Ya b. N'a vahiy yoluyla'Erh'ya gitmesini ve orasn
fethetmesini emretmitir. Neticede Ya b. Nn Allah'tan ald emir zerine buraya gelip Erh'y
fethetmi-tir." Katde, es-Sdd ve krime de ayn gr kabul etmektedirler.
Dier limler ise, Hz. Musa'nn Th lnden ayrldktan sonra da yaadm, nc kuvvetlerin
banda bulunan Ya b. Nn ile birlikte cebbarlarn ehrine gittiini ve burasn fethettiini
sylyorlar. Bu gr ayn zamanda bn shk'n grdr.
bn shk ise bu konuda yle diyor: mrn'm olu Hz. Musa cebbarlarla savamak zere Ken'n
topraklar zerine hareket etti ve Ya b. Nn ile mrn'm kz Meryem'in yni kz kardeinin kocas

ve enitesi Klib b. Yfenn'y nc birlik olarak gnderdi. Nihayet onlar cebbarlarn lkesine
geldiklerinde, burann ahlisi Hz. Lt'un oullarndan olan Bel'am b. B'r'un (B'r'nm) yannda
toplandlar ve ondan : "Musa bizi ldrmee ve yurdumuzdan karp srmee geldi. Bizim
yerlerimize sriloul-1 arn yerletirmek istiyor. Ne olur onlarn aleyhine bedduada bulun." diyerek
ricada bulundular. Bel'am b. B'ra ise Cenb- Hakk'n en byk ismi olarak bilinen sm-i a'zani
biliyordu. Bunun zerine Bel'am onlara : "Yanlarnda melekler bulunan Allah'n peygamberine ve ona
inanan m'minlere ben nasl beddua ederim?" dedi. Bel'am tarafndan ricalar reddedilmesine ramen
onlar tekrar gelip ondan beddua etmesini istediler.
Nihayet onlar Bel'ain'dan mitlerini kesince, bu defa onun hanmnn yanma geldiler ve ona bir hayli
hediyeler takdim ettiler. O da verilen hediyeleri kabul etti. Bundan sonra onlar, bu hanmdan,
kocasna sriloul-larnm aleyhine dua etmesini irin gsterip bunu te'min etmesini istediler.
Bel'arn'm kars onlarn bu isteklerini kabul etti ve kocasndan sriloul-larnn aleyhine dua
etmesini istedi; fakat Beran karsnn bu isteini red-deti. Hattta karsnn srar zerine o : "Allah'tan
bir stiharede bulunaym." demek zorunda kald. Bunun zerine Bel'am b. B'r Allah'tan istiharede
bulundu, fakat Allah (C.c.) onu ryasnda byle bir ekilde dua etmekten menetti. Bel'am bu durumu
karsna syleyince, o : "Rabb'ine tekrar mracaat et." dedi. Bunun zerine Bel'am Allah'tan tekrar
stiharede bulundu; fakat kendisine cevap verilmedi. Bu durum karsnda kars ona: "Eer Rabb'in
dileseydi, sriloullarmm aleyhine dua etmeni yasaklard." dedi. Nihayet Bel'am karsnn devaml
surette hileli yollarla ba vurmas zerine malup oldu ve srloullarmn aleyhine dua etmeyi kabul
etti.
Bunun zerine Bel'am b. B'r bir eee binip srloullarmn bulunduu yerin zerindeki bir daa
ynelerek hareket etti, maksad ise bu dan zerinde durup sriloulannm aleyhine dua etmekti.
Fakat Bel'am biraz yol alnca bindii eek tkezleyip durdu. Bel'am yere indi ve eeine vurup onu
kaldrd, sonra ona binip yoluna devam etti, fakat ok gemeden eein aya tekrar tkezledi. Hulsa
Beram'in eei defa tkezledi ve her defasnda eei ayaa kaldrp yoluna devam etmee alt.
Ancak nc tkezleyiinde eei fazla dvmesi zerine Allah (C.c.J eei dile getirip konuturdu
ve eek Bel'am'a : "Yazklar olsun Bel'am sana! Nereye gidiyorsun? Meleklerin beni yoldan
evirdiklerini grmyor musun?" dedi. Fakat Bel'am bu uyarya ramen geri dnmedi. Bunun zerine
Allah (C.c.) eein yrmesine izin verdi; Be'am da ona binip sriloullarm grebilecei yksek
bir yere geldi. BeVam b. B'r, her ne zaman srloullarmn aleyhine dua etmek iin teebbse
geecek olsa, Allah onun dilini sriloulannm lehine dua etmee eviriyor, kendi kavminin lehine
dua etmek istedii zaman ise onun dilini onlarn aleyhine duaya dndryordu. Bunun zerine kendi
kavmi ona bu durumu anlattlar. Bel'am onlara : "Bu benim elimde deil, Allah galebe alyor." dedi
ve o anda dili uzayp gsnn zerine sarkt. Bu duruma den Bel'am ; "te imdi hem dnyam ve
hem de hiretimi kaybettim. Bundan sonra bana hile ve hud'a yapmaktan baka bir ey kalmad." dedi,
sonra kavmine dnp onlara, karlarn sslemelerim ve ellerine satmak iin meta (ticaret eyas)
verip srloullarmn askerlerine gndermelerini ve askerlerin istedikleri ile birlemelerine hibir
kadnn engel olmamasn tavsiye etti. Sonra onlara : "Eer sriloullarmdan bir kii zina ederse, siz
onlara kfi gelirsiniz." dedi. Onlar da Bei'an'm sylediklerini uyguladlar ve kadnlar srail
oullarnn askerlerinin arasna saldlar. Bunun zerine em'n b. Ykub' un boyunun bakan olan
Zemr (Zmr?) b. elm bir kadn alp Hz. Musa'nn, yanma geldi ve ona : "Benim bu kadnla cins
temasta bulunmamn haram olduunu syleyeceinizi sanyorum. Allah adna and ierim ki, sana itaat
etmeyeceiz." dedi ve kadn alp adrna gtrd, onunla temasta bulundu. Bunun zerine Allah

(C.c.) onlara veba hastaln indirdi. Bu srada Hz. Musa'nn zel ileri ile grevli olan yeeni
Finhs b. e-Azr (Ayzr) b. Harun ordughta deildi. Finhs geldii zaman srloullarmn arasnda
veba hastal yaylm bulunuyordu. Finhs iri gvdeli ve gl-kvvetli bir kimseydi; olup bitenleri
renince hemen Zemr'nn adrna yrd ve onun kadnla sarma dola yattn grnce de
elindeki mzran ikisine birden saplad ve onlar inci dizer gibi mzrana di-ziverdi. Nihayet
Zemr ile kadn ldrlnce veba hastal ortadan kalkt.. Veba hastalnn yayld gndzn belli
bir saatinde bir rivayette yirmi bin, dier bir rivayette yetmi bin kii lmt.
Allah (C.c.) Bel'am b. B'r hakknda : "Ey Peygamber! Onlara u adamn haberini de oku : Ona
yetlerimizi verdik de, onlardan syrld, kt; eytan onu peine takt^ bylece azgnlardan oldu.
Elbette dileseydik onu, o yetlerle ykseltirdik : fakat o, yere sapland ve hevesinin peine dt.
Onun durumu, tpk u kpein durumuna benzer : stne varsan da dilini sarktp solur, braksan da
dilini sarktp solur. te yetlerimizi yalanlayanlarn durumu budur. Bu kssay anlat, belki
dnrler (t alrlar." (A'rf, 175, 176) buyurur.
Bundan sonra Hz. Musa, Ya' b. Nn'u sriloullar ile birlikte Erh'ya gnderdi ve Ya'
Erh'ya gelerek cebbarlarn byk bir ksmm ldrd; fakat onlardan ldrlmeyen pek az kimse
kald. Bu arada gnein batmas yaklatndan gece karanlnn bastrmasyla onlarn kendisini ciz
brakp zor duruma drmesinden endie etti ve Allah'a yalvarp gnei durdurmasn istedi. Allah
(C.c.) da onun duasn kabul etti ve Ya onlarn kkn kazymcaya kadar gnei durdurdu. te
bundan sonra Hz. Musa Erh'ya geldi ve burada Allah'n diledii kadar kald. Sonra Allah (C.c.) Hz.
Musa'nn ruhunu kabzetti. Hz. Musa'nn mezarnn nerede olduunu hibir kimse bilmemektedir.
Hz. Musa'nn bu hadiseden (Erh'mn fethinden) nce vefat ettiini ileri srenler ise bu konuda
unlar sylyorlar : Allah (C.c), Ya b. Nn'a cebbarlarn ehri Erh'ya gitmesini emretti; o da
yanma sriloul-larm alarak Erh'ya hareket etti. Bu srada Allah'n sm-i a'zamm bilen Bel'am b.
B'r adndaki adam Ya'dan ayrld.Bu iddiay ileri srenler, bundan sonras iin yukarda bahsi
geen Bel'am hdisesini naklederek szlerini devam ettirirler.
Hz. Ya b. Nn cebbarlara galip gelip zafer elde edince, cumartesi gecesinin akam karanl onu
bastrd. Bunun zerine Ya Allah'a dua etti; Allah da onun duasn kabul edip gnei geri evirdi ve
gndz bir mddet daha uzatt. Bylece Hz. cebbarlar hezimete uratp ehirlerine girdi ve ganimet
mallarn bir araya toplad, Sonra Allah'a yaklamak maksadyla bu mallar kurban etmek istedi; fakat
ate gelip yakmad. Bunun zerine Hz. Ya onlara : "inizde ganimet mallarna hyanet eden birisi
var, gelip bana bey'at ediniz." dedi. Onlar da Ya'm tavsiyesine uyarak ona bey'at ettiler. Bey'at
esnasnda Hz. Ya'n eli ganimete hyanet eden adamn eline yapp kald. Bunun zerine o adam
yakutla sslenmi altndan bir kz ban getirip Ya'n nne brakt. Hz. Ya altndan yaplm
olan bu kz bayla birlikte ganimet malna hyanet eden adam kurbanlk mallarn ierisine koydu,
sonra bir ate gelip her ikisini birden yakt.
Rivayet edildiine gre, Hz. Ya Erh'y alt ay mddetle muhasara etti, yedinci ayn ierisinde Hz.
Ya sriloullar ile birlikte Erh ehrine gelerek hep birlikte bir nra atnca sur dt. Bunui
zerine onlar ehre girdiler ve cebbarlar hezimete urattlar. Bu arada onlardan pek ok kimseyi de
ldrdler. Bu hadiseden sonra m (Suriye) blgesinde bulunan bir gurup hkmdar bir araya
gelerek Hz. Ya'n zerine yrdler; fakat Hz. Ya savaarak onlar hezimete uratt. Neticede bu
hkmdarlar kaarak bir maaraya sndlar ve Hz. Ya'n emriyle ldrlp asldlar. Bundan
sonra Ya b. Nn btn m blgesine hkim oldu, bundan byle buras sriloullarmn yurdu oldu.
Sonra Ya (A.s.) valilik merkezlerine kendi valilerini tyin etti. Nihayet Ya b. Nn'un ruhu Allah

tarafndan kabze dil dikten sonra sriloullarnm bana onun yerine halef olarak Klib b. Yfenn
geti.
Hz. Ya yz yirmi alt yl yaad, Hz. Musa'dan sonraki peygamberlik grevi ise yirmi yedi yl
devam etti.
Cebbarlardan hayatta kalanlara gelince, frk b. Kays b. Sayf b. Se-be' h. Ka'b b. Zeyd b. Hmyer b.
Sebe' b. Yecub b. Ya'rub b. Kahtn fr-kye'ye giderken onlarn yanna urad ve onlar m
sahillerinden alarak onlarla birlikte frkiye'ye geldi. Ayrca frk, frkye'yi fethetti ve burann
hkmdar olan Circr'i ldrd, yannda getirdii cebbarlar buraya yerletirdi. Bugn Berberi
denilen halk buraya yerleen bu kimselerdir. Himyerlilerden Berberilerin arasnda ikmet edenler ise
frk b. Sayf'nin soyundan gelen Sinhce ve Ktme boylar olup, bugn dahi onlar Berberilerin
[61]
arasnda hayatlarn srdrmektedirler.
KARUN'UN KISSASI
Karun'un ksa eceresi, Krn b. Yasher (Yashr?) b. Kaahes'tir. Bir rivayette Karun'un, Hz.
Musa'nn amcasnn olu olduu, dier bir rivayette ise onun Hz. Musa'nn amcas olduu sylenir.
Fakat doru olan birinci rivayettir. Hz. Musa'nn ksa nesep eceresi ise, Musa b. mrn b. Kaahes'tir.
Karun byk bir servete ve bir ok hazinelere sahip bir kimseydi. Anlatldna gre, hazinelerinin
anahtarlarn krk katr tard. Fakat o, mal ve servetinin okluu sebebiyle kavmine kar azgmlap
haddi at. Kavmi ise ona tte bulunup, onu taknlndan vaz geirmee alt ve Allah'n Kitab
Kur'n'da anlatld zere ona: "...Salan marma, Allah (gururlanp) maranlan sevmez. Allah'n
sana verdii (maldan harcayp) hiret yurdunu ara, dnyadan da nasibini unutma. Allah'n sana ihsan
ettii gibi, sen de insanlara (sadaka vererek) ihsanda bulun. Yeryznde bozgunculuk yapmay isteme;
nk Allah bozgunculuk yapanlar sevmez." (Kasas, 76, 77) diyerek nasihatta bulundu. Fakat Karun,
Allah'n hilmine (msamahasna) marur olan (aldanan) kimse gibi kavmine cevap vererek: "Bu
(servet ve hazineler) bende bulunan bilgi (ve tecrbe) sayesinde bana verildi.." (Kasas, 78) dedi. Bir
rivayete gre Karun bu szyle : "Eer Allah benden memnun olmam olsayd ve benim deerli
olduumu bilme-seydi, bu mal ve serveti bana vermezdi." demek istemiti. Fakat Karun kendisine
yaplan bu tlere ramen azgnlk ve serkeliinden vaz gemedi, aksine azgnlna devam ederek
: "Ss, (debdebesi) iinde kavminin karsna kt.." (Kasas, 79).
Knn, srtnda sar renkli parlak 'bir elbise, altn kakmal erguvan renkte bir eerle eerlenmi
beyaz bir at srtnda, ayn ekilde sslenen atlara binmi yz criye ve drt bin adamyla birlikte
kavminin karsna kmt. Ayrca o, yaptrd saraynn duvarlarn altnla kaplatm, saray iin
bir de altndan kap yaptrmt. Hatta gaflet ve cehalet ierisinde bulunanlar onun gibi servete sahip
olmak temennisinde bulunmular, kendilerine ilim verilen ve Allah' tanyan kimseler ise onlan bu
temnemlilerinden vaz geirmek iin : "Yazklar olsun sizlere! Allah'n sevab man ve iyi amel eden
kimseler iin daha hayrldr.." (Kasas, 80) diyerek onlar uyarmlard.
Allah (C.c.) Karun'a zekat vermesini emretti; o da Hz. Musa'ya gelerek her bin dnar iin bir dinar,
her bin dirhem iin bir dirhem ve her bin ey iin bir ey vermeyi kabul etti. Fakat evine dndnde
bunu ok buldu ve sriloullarmdan kendilerine gvenip itimat ettii kiilerden bir grup kimseyi
toplayp onlara : "Siz, Musa ne emrettiyse onun szn tutup yerine getirdiniz; imdi ise o, sizin mal
ve servetinizi elinizden almak istiyor." dedi. Onlar Karun'a : "Sen bizim bymz ve
efendimizsiniz, istediini emret, yapmaa hazrz." dediler. Bunun zerine Karun : "Ben size falan

fahieyi getirmenizi emrediyorum, ona bir bahi verin de Musa' nm kendisiyle- zina ettiini sylesin
ve ona iftira atsn." dedi. Nihayet onlar Karun'un emrine uyarak gidip fahie kadnla grtler, kadn
onlarn bu isteini kabul etti.
Bundan sonra Karun Hz. Musa'ya gelerek : "Kavmin sriloullar, senin emir ve yasaklarla ilgili
szlerini dinlemek zere toplanm bulunuyor, senin gelmeni bekliyorlar." dedi. Hz. Musa toplanan
sriloullarnn karsna kp onlara : "Hrszlk yapann eli kesilecek, iftira edene seksen krba
vurulacak, zina yapan bekarsa yz sopa vurulacak, evli se l-drlnceye kadar talanarak
recmedilecek." dedi. Bu srada Karun Hz. Musa'ya : "Bu saydklarn sen yapsan dahi ayn hkm
uygulanacak m?3' diye sordu. Hz. Musa ona : "Evet, ayn hkm uygulanacaktr." diye cevap verdi.
Bunun zerine Karun ona : "sriloullar senin falan kadnla zina ettiini sylyorlar." dedi. Hz.
Musa : "O kadn arn, eer o bunu tasdik edip kabul ederse, durum onun syledii gibidir." dedi.
Nihayet kadn getirilince Hz. Musa ona : "Tevrat' indiren Allah hakk iin doru syle, bunlarn
syledikleri gibi ben seninle zina ettim mi?" diye sordu. Kadn : "Hayr, benimle zina etmedin, onlar
yalan sylyorlar; hatta sana iftira etmem iin bana bir takm bahi ve dller verdiler." diye cevap
verdi. Bunun zerine Hz. Musa secdeye kapand ve onlarn aleyhine dua etti. Bu srada vahiy yoluyla
Allah ona : "Yere dilediini emret, sana itaat edecektir." buyurdu. Bunun zerine Hz. Musa : "Ey yer!
onlar yakala ve iine al." dedi.
Rivayet edildiine gre, iftira hdisesi Hz. Musa tarafndan renildii zaman o, Karun'a beddua
etmiti. Bunun zerine vahiy yoluyla Allah (C.c.) ona : "Yere dilediini emret, o sana itaat edecektir."
buyurdu. Hz. Musa hemen Karun'un yanma geldi, huzuruna girdiinde Karun, onun yzne bakt ve
kendisine bir ktlk yapacan anlad. Bunun zerine o: "Ey Musa! Bana merhamet et, ac." diyerek
yalvard. Hz. Musa : "Ey yer!
Onlar yakala ve iine al." dedi. Karun durmadan : "Ey Musa! Bana merhamet et, ac." diyor, Musa
(A.s.) da : "Ey yer! Onlar yakala ve iine al." diyordu. Hatta yer onlar diz kapaklarna kadar iine
ald. Karun devaml surette Hz. Musa'dan merhamet ve efkat diliyor, Hz. Musa ise : "Ey yer! Onlar
yakala, iine al." diyordu. Nihayet onlar tamamen yerin iine batp gmldler. Bu srada vahiy
yoluyla Allah (C.c.) Hz. Musa'ya : "Ey Musa! Ne kadar kat yreklisin? zzet ve cellim hakk iin,
eer o bana yalvarp seslenseydi, mutlaka ona icabet eder, merhamet ederdim. Artk senden sonra
yeri itaat etmesi iin bir daha hibir kimsenin emrine vermeyeceim." buyurdu. Allah (C.c.) Karun'u
her gn bir insan boyu yerin dibine doru ekmektedir. Nihayet Allah Karun'un bana bu felketi
verince, daha nce ona nasihatte bulunan m'minler Allah'a hamdet-tiler; Karun'a imrenip de dn
onun yerinde olmay temenni edenler ise hatalarn anladlar, Allah'tan balanmalarn dileyerek
[62]
tevbe ettiler.
MNCHR'DEN SONRAK FARS HKMDARLARI
Fars hkmdar Minihr'iri lmnden sonra Trk hkmdar Efrft-siyb b. Feenc b. Rstem Fars
lkesi zerine yrd ve burasn istila etti; sonra Bbil topraklarna yrd, burada ve
Mihricnkazak'ta uzun mddet kald. Efrsiyb Fars lkesinde bir hayli bozgunculuk kard ve her
geen gn zulmn artrd; hatta lkenin mmur olan yerlerini harabeye evirdi, kanal ve rmaklar
toprakla doldurup iptal etti. Hkmarlnm beinci ylnda halk ktla dt; hatta Efrsiyb Fars
lkesini terkedip gidinceye kadar bu ktlk devam etti. Zevv b. Tahmsb'm hkmdar olmasna kadar

halk Efrsiyb'tan pek ok sknt ekti.


Minihr olu Tahmsb'a fkelenmi, onu lkesinden dar srmt. Bunun zerine Tahmsb Trk
memleketlerine gidip Vmen (Vamin?) adndaki Trk hkmdarnn yannda ikmet etmee balad
ve onun kzyla evlendi. Bu evlilikten Tahmsb'm Zevv adnda bir olu oldu. Mneccimler Vmen'e,
kendi kzndan dnyaya gelecek olan bir erkek ocuun kendisini ldreceini sylediler. Bunun
zerine Vmen kzn hapsettirdi. Nihayet Tahmsb Vmen'in kz ile evlendikten sonra bu evlilikten
Zevv dnyaya geldi; fakat Vmen'in kz hem kendi durumunu ve hem de ocuunun durumunu gizli
tutmutu. Daha sonra Minihr Tahmsb' affetmi, o da Manihr'in yanma dnmt. Tahmsb,
Trk lkesinde kalan karsyla olu Zevv'i hapisten kurtarmak ve kendi lkesine getirmek iin bir
takm areler dnm ve neticede onlar yanma getirmee muvaffak olmutu.
Anlatldna gre, Zevv bydkten sonra dedesi Vmen'i ldrm, baz savalarda Trklere emn
tanm, aralarnda cereyan eden bir takm savalardan sonra Trk asll olan Efrsiyb' Fars
lkesinden kovup Trk topraklarna kadar srmtr.
Efrsiyb, Minihr'in lmnden itibaren Zevv'in onu srp karmasna kadar Bbil topraklaryla
Fars lkesi zerindeki hkimiyetini on iki yl devam ettirmitir. Ayrca Efrsiyb'n srlp
karlmas bnmh (Austos) aymln Rzbn yani onuncu gnne rastladndan Zevv bu gn
Farslar iin bayram ilan etmi ve Farslar bu gn Nevruz ve Mehricn bayramlarna nc bir
bayram olarak ilve etmilerdir.
Zevv, halkna iyilik eden, idaresinden holanlan bir hkmdard. O, nce Efrsiyb'm lkesinde
tahrip ettii eyleri slah edip dzeltti, kaleleri yeni batan imr etti ve kaybolan su damarlarn
atrp yeniden sular aktt; bylece lke eskisinden daha gzel bir hle geldi. Ayrca Zevv, te-basni
yedi yl vergiden muaf tuttu. Onun hkmdarl dneminde lke mmur hle geldi ve refah pay bir
hayli artt.
Yine Zevv, Sevd blgesinde Zb adn verdii nehri kazdrm ve bu nehrin iki kenarna el-Atka ad
verilen ehri kurmu, bu ehri Yukar Zb, Orta Zb ve Aa Zb adyla blgeye taksim etmitir.
Muhtelif alkoll ikiler edinen ve bunlarn iml edilmesini emreden, ayrca eitli yemekler
hazrlattran ilk kimse Zevv'dir. Ayrca o, Trklerden ve bakalarndan ald ganimet mallarn
askerlerinin arasnda taksim edip datmtr.
Zevv'in hkmdarl yl srmtr. Girsb b. Ent (Envat?) devlet idaresinde Zevv'e vezirlik
etmi ve onun yardmcs olmutur. Bir rivayete gre, Girsb ve Zevv devleti mtereken idare
etmilerdir. Fakat birinci rivayet daha dorudur. Girsb, Farslar arasnda byk bir itibar kazanm,
[63]
ancak hkmdar olmamtr.
KEYKUBD'IN HKMDARLII
Zevv'den sonra Keykubd hkmdar olmutur. Keykubd'm nesep eceresi ise, Keykubd b. R' (Z)
b. Meysere (Meys) b. Nevzerb. Min-ihr'dir. Keykubd, arazinin sulanmas iin nehirlerin ve
pnarlarn sularn planl bir ekilde tanzim etmi, ehirlere adlarn vermi ve bunlarn snrlarn
tesbit etmitir. Ayrca o, lkeyi kr (eylet) sistemi altnda blgelere ayrm ve her blgenin snrn
tesbit edip aklamtr. Bu eylet topraklarnn gelirlerinden asker beslemek iin r (onda bir
vergi) almtr.
Anlatldna gre, Keykubd bir ok hazineye sahipti, lkesine dman sokmamak konusunda ve
lkenin imr hususunda ok haris bir hkmdard.

Rivayet edildiine gre, Keyn hkmdarlar ve onlarn oullar Keykubd'm neslinden gelmektedir.
Keykubd ile Trkler arasnda pek ok sava cereyan etmitir. Keykubd, Trklerin, lkesine
szmalarn nlemek iin Belh nehrinin yani Ceyhun (Amuderya)'un yaknlarnda bir yerde ikmet
[64]
ederdi. Keykubd'm hkmdarl ise yz yl srmtr.
ZEVV VE KEYKUBD'IN HKMDARLIKLARI DNEMNDE SRLOULLARININ
ARASINDA MEYDANA GELEN HADSELER VE HIZKL'N PEYGAMBERL
Hz. Ya b. Nn vefat ettikten sonra sriloullarmm bana Klib b. Yfenn geti, ondan sonra ise
onlarn bana bn el-Acz (yal kadnn olu) denilen Hzkl b. Nr (Bz) geti. Hzkl'e bn elAcz denilmesinin sebebi u idi : Hzkl'in annesi, ya bir hayli ilerlemesine ramen Allah' tan bir
erkek ocuk istemiti, Allah da onun dileini kabul ederek Hzkl'i ihsan etti. te bu yzden ona bn
el-Acz denildi. Hzkl, lm bir kavmin diriltilmesi iin Allah'a dua etti, Allah da onun duasn
kabul ederek onlar diriltti.
Bu hdisenin sebebi u idi : Rverdre (Dverdn?) adndaki bir kasabada veba hastal ba
gstermi, burann ahlisi kasabalarn terk ederek baka bir tarafa gidip oraya yerlemilerdi.
Kasabada kalanlarn pek ou lm, terk edenler ise sa kalmt. Veba hastal kalktktan sonra
kasabalarn terk edenler, tekrar yerlerine geri dnmlerdi. Bu srada kasabada sa kalanlar: "Bu
arkada ve dostlarmz kasabay terk etmekle bizden akll hareket ettiler, eer biz de onlar gibi
hareket etseydik hi birimiz lmez sa kalrdk." dediler. Ertesi yl tekrar veba hastal ba
gsterdi, bu defa kasaba halk hep birlikte kasabalarn terk ettiler. Kasabalarn terkedenlerin says,
bir rivayette otuz bin ksur, dier bir rivayette bin, bir baka rivayette ise drt bin kiiden ibaretti.
Bu rakamlar zerinde daha baka rivayetler de vardr. Nihayet kasabalarn terkedenler, daha nceki
yere gelip yerletiler. Bu srada Allah tarafndan gnderilen bir melein sayhasyla onlarn hepsi
lmt, daha sonra kemikleri ryp orta yerde kalmt. te onlarn rm kemiklerinin
yanndan gemekte olan Hzkl onlar grnce durdu ve onlarn tekrar yeniden diriltilmele-ri hususunu
dnd.
Bunun zerine vahiy yoluyla Allah (C.c.) ona : "Ey Hzkl! Benim onlar nasl dirilteceimi grmek
ister misin?" buyurdu. O da : "Evet, grmek isterim." dedi. Bu srada kendisine : "yle ise onlara
seslen." denildi. Bunun zerine Hzkl: "Ey rm kemikler! Allah size bir araya toplanmanz
emrediyor." diye seslendi. Bu emir zerine hemen kemikler uuarak bir araya gelip iskeletler haline
geldiler. Bundan sonra Hzkl tekrar : "Ey iskeletler haline gelen kemikler! Allah size ete
brnmenizi emrediyor." diye seslendi. Bunun zerine iskeletler, etlenip kana hrndler, hatta
ldkleri esnada zerlerinde bulunan elbiselerini dahi giydiler. Bu defa Hzkl: "Ey Ruhlar! Allah
size eski bedenlerinize dnmenizi emrediyor." diye seslendi. Hulsa ruhlarn cesedlere girmesi
zerine onlar dirip ayaa kalktlar ve dirildikleri zaman : "Ey Rabb'imiz! Seni tenzih eder, sana
hamd ederiz. Senden baka ilh yok, ancak sen varsn." dediler. Bundan sonra onlar diri olarak kendi
toplumlarnn yanlarna geri dndler; halbuki onlar, bunlar lm biliyorlard. Onlar kendi
kavimlerinin yanlarna dndklerinde yzlerinde lm belirtileri vard. Hatta onlar, bundan sonra
nasl elbise giyerlerse giysinler, giydikleri elbiseler mutlaka kirli kefen eklini alyordu. Daha sonra
onlar tekrar ecelleri ile ldler, kendilerinden sonra da Hzkl vefat etti.
Hzkl'm sriloullar arasnda ne kadar kald zikredilmemitir. Bir rivayete gre, diriltilen bu

kiiler Hzk'in kendi kavmi idi. Onlar ldkleri zaman Hzkl alayarak: "Ey Rabb'im! Ben sana
ibadet eden ve seni zikreden bir kavmin ierisinde bulunuyordum. imdi ise tek bama kaldm."
diyerek zntsn dile getirdi. Bunun zerine Allah (C.c.) ona : "Onlar yeni batan tekrar
diriltmemi ster misin?" dedi. O da : 'Evet, isterim." karln verdi. Allah ona : "Onlarn hayatn
sana baladm." buyurdu. Bunun zerine Hzkl len kavminin insanlarna hitaben: "Allah m izniyle
[65]
dirilin." diye seslendi. Onlar, Allah'n izniyle dirilip bir mddet daha onunla birlikte yaadlar.
HZ. LYS (A.S.)
Hz. Hzkl vefat edince, sriloullarnn arasnda bir takm uygunsuz hadiseler meydana geldi ve
onlar Allah'a olan ahitlerini terkedip putlara tapmaa baladlar. Bunun zerine Allah (C.c.) onlara,
lys b. Ysn b. Finhs b. el-Azr (Ayzr) b. Harun b. mrn' peygamber olarak gnderdi.
Hz. Musa'dan sonra sriloullarma gnderilen peygamberler. Tevrat'n hkmlerinden unutulanlar
yenilemek iin gnderilirlerdi. Hz. lys, sriloullarnn hkmdarlarndan Ehb adnda bir
hkmdarn yannda bulunuyordu; Ehb ise onu dinler ve onun szlerini tasdik ederdi, lys (A.s.) da
ilerinde ona yardmc olurdu. sriloullar ise bu srada Ba'l adnda bir puta tapyorlard. Hz. lys
onlar Allah'n birliine ve O'na ibdet etmee davet etti; Halbuki sriloullar ancak kendi
hkmdarlarnn szlerine kulak asar, onlarn szlerini dinlerlerdi. Bu srada ise sriloullarnn
hkmdarlar dank vaziyette idiler ve hi bir hkmdar belli bir blgede hkm sryor ve o
blgeyi haraca balyordu.
Bir gn Hz. lys'm yannda bulunduu hkmdar ona : "Allah'a yemin ederim ki, ben senin davet
ettiin dinin batl olduu kanaatindeyim. nk ben sriloullarnn hkmdarlarndan falan ve
falan'm putlara taptklarn gryorum. Fakat buna ramen onlarn yiyip itiklerini, dnya
nimetlerinden faydalandklarn, puta tapmalarnn kendilerine bir zarar olmadn, hatta puta
tapmalarnn dnyalklarndan hibir eyi eksiltmediini grmekteyim. Hem bizim onlardan stn
olan bir tarafmz da yoktur." dedi.
Bunun zerine Hz. lys istirc'da bulunarak (Biz Allah iiniz, muhakkak O'na dneceiz, diyerek)
yannda bulunduu hkmdardan ayrld. Sonra bu hkmdar da dierleri gibi putlara tapmaa
balad.
Bu hkmdarn m'min, fakat imann gizleyen slih bir komusu vard ve bu kiinin hkmdarn
saraynn kenarnda bir bahesi mevcuttu. Hkmdar ise komularna ok iyi davranyordu. Bu
hkmdarn er ve kfrde ei menendi bulunmayan bir kars vard. Bir gn kars hkmdara bu
adamn bahesini elinden almasn syledi; fakat hkmdar karsnn bu szn. dinlemedi.
Hkmdar bulunduu beldeden bir yere gittii zaman yerine halef olarak kars bakar ve halkn
arasna kard. Bir defasnda hkmdar ehirden uzaklamt; ite bu srada kars bostan sahibi
kiinin aleyhine hid tutup kocas hkmdara svdn ileri srerek onu ldrp bostanna el
koymutu. Nihayet hkmdar geri dnd zaman karsnn bu hareketine fena halde fkelendi ve bu
hadiseyi gznde bytt ve ok yadrgad. Bunun zerine kars ona : "Olan oldu." diyerek kocasn
yattrmaa alt. Bu srada Allah Hz. lys'a, hkmdar ve karsna gidip baheyi sahibinin
miraslarna geri vermelerini, vermedikleri takdirde kendisinin onlara gazap edip bahenin iinde
kendilerini helak edeceini ve bu baheden ok az bir mddet faydalanacaklarm sylemesini
vahyetti.

Bunun zerine Hz. lys hkmdar ve karsna durumu bildirdi; fakat onlar hakka yaklamadlar.
Hz. lys, sriloullarnn kfr ve hakszlk zerinde driendiklerini grnce onlarn aleyhine dua
etti. Bunun zerine Allah (C.c.) onlara yl yamur yadrmad; bu yzden hayvanlar, kular,
bcekler ve aalar telef oldular, hatta insanlar ok iddetli bir skntya dtler. Bu srada Hz. lys
sriloullarnn kendisine bir ktlk yapmalarndan korkarak gizlenmiti; rzk ise onun ayana
geliyordu. Sonra bir gece Hz. lys s-riloullarmdan bir kadnn evine snmt; bu kadnn Elyesa'
b. Ahtb (Uhtb?) adnda bir olu vard ve olu ar bir hastala yakalanmt. Hz. lys'm duasyla
Elyes', iinde bulunduu ar hastalktan afiyet bulup ifaya kavutu ve lys'a tbi olup ona
baland. Hatta Elyasa' lys ile beraber bulunur, onunla sohbet eder, onun sylediklerini tasdik
ederdi. Nihayet Hz. lys yalannca Allah (C.c.) vahiy yoluyla ona : "Ey lys! Sen hayvanlar, kular,
bcekler ve bunlar gibi bir ok yaratklarn telef olup yok olmasna sebeb oldun. Halbuki sadece
sriloullar isyan etmiti." buyurdu. Bunun zerine Hz. lys : "Ey Rabb'im! Bana msaade et, bu
defa sriloullarmn lehine dua edeyim, skntlardan kurtulmalarna sevineyim, umulur ki onlar hak
yola dnerler." dedi ve sriloullarnn yanna gelerek onlara : "Kusurlarnz yznden hem siz, hem
de hayvanlar ve dier yaratklar helak oldu. Eer siz, yaptklarnz yznden Allah'n size gazap
ettiini renmek ve benim sizi davet ettiim eyin hak olduunu bilmek isterseniz, putlarnzla
birlikte ortaya kn ve onlara dua edip yal-varn, eer bu putlar dualarnza icabet eder, isteklerinizi
yerini? getirirlerse, iddia ettiiniz gibi putlara tapmak hak olur. ayet onlar dualarnza icabet etmez
ve isteklerinizi yerine getirmezler ise, o zaman btl yolda olduunuzu anlam olursunuz ve bu yolu
brakrsanz, ben de sizin iin Allah'a dua ederim, bu vesile ile sizi skntlardan kurtarr." dedi
Bunun zerine sriloullar ona : "Gerekten imdi yerinde bir sz syledin." dediler. Fakat onlar
fazla zaman geirmeden hemen harekete geerek putlaryla birlikte ortaya ktlar ve onlara dua edip
yalvarmaa baladlar. Ancak ne var ki, putlarndan dua ve yalvarmalarna bir karlk alamadlar,
sknt ve darlktan da kurtulamadlar. Bunun zerine hemen Hz. lys'a koarak ona : "Biz mahvolduk,
bizim iin Allah'a dua et." dediler. Hz. lys onlarn skntlardan kurtulmalar ve kendilerine yamur
yadrlmas iin Allah'a dua edip yalvard. Bu srada sriloul-larnn gzlerinin nnde kalkan
gibi bir bulut belirdi ve gittike bymee balad. ok gemeden Allah (C.c.) bu buluttan bol
miktarda yamur gnderdi; bylece memleketleri yamur sebebiyle yeniden dirildi ve Allah onlar
iinde bulunduklar skntlardan kurtard. Fakat onlar btl yollarn brakmadlar ve hak yola da
dnmediler. Bunun zerine Hz. lys, Allah (C.c.)'tan ruhunu kabzetmesini ve kendisini onlarn
elinden rahata kavuturmasn istedi.
Hz. lys'm bu duasndan sonra Allah ona bir kanat takt ve nurdan bir de elbise giydirdi. Ayrca
ondan yemek ve imek zevkini de kesti. Bylece lys hem. insan, hem melek, hem yer ve hem de gk
zelliklerini tayan bir varlk oldu.
Bu arada Allah (C.c.) hkmdar ve kavminin basma bir dman musallat etti ve bu dman onlara
kar zafer elde edip hkmdarla karsn gasbettikleri bahenin ierisinde ldrd, etleri
[66]
rynceye kadar onlar bahenin ierisine brakt.
HZ. ELYESA' (A.S.)'IN PEYGAMBERL VE SRLOULLARINDAN TBUTUN
ALINMASI
Hz. lys sriloullarn braknca, Allah (C.c.) onlara Elyesa' peygamber olarak gnderdi. Hz.

Elyesa' sriloullarnn arasnda Allah'n diledii kadar kald, sonra Allah onun ruhunu kabzetti.
Bundan sonra sril-oullarun arasnda hata ve isyanlar oald. Halbuki iinde seknet {moral
gc) ve Musa ile Harun ailesinin geriye braktklar bir kalnt bulunan, melekler tarafndan tanp
getirilen Tbut onlarn yanlarnda bulun-makta3'rd ve onu birbirlerinden tevars ederek devralp
gelmektelerdi. Hatta onlar dmanla karlatklar zaman Tbut'u ordunun nnde bulundururlar, bu
vesile ile Allah (C.c.) onlarn dmanlarn mutlaka hezimete uratrd.
Seknet denilen ey, kedi bana benzeyen bir nesne idi. te bu seknet denilen nesne Tbut'un iinde
kedi gibi ses verdii zaman sriloullar kendilerine yardm geleceini anlar ve fetihler yaparak
muzaffer olurlard. Daha sonra onlarn bana lf admda bir hkmdar geti, o zamana kadar Allah
onlar dmanlarndan koruyordu. Nihayet onlarn hat ve ktlkleri oald bir zamanda
zerlerine gelen dmana kar koydular ve Tbut'u kardlar. Fakat sava neticesinde dman
onlara galip gelerek Tbut'u ellerinden ald ve onlar hezimete uratt.
sriloullarnm hkmdarlar l Tbut'un ellerinden alndn renince, zntsnden ld.
Bundan sonra dman onlarn topraklarna girip yama hareketlerine giriti ve esirler alarak geri
dnd. sriloullar bir hayli zaman alkant ve srtme ierisinde kaldlar. Hatta zaman zaman
azgnlk ve taknlklar yaptklar zaman, Allah (C.c.) onlardan intikam alacak kimseleri balarna
musallat ederdi. Tevbe edip de taknlklar braktklar zaman ise Allah, dmanlarnn errinden
onlar korurdu. Hz. Ya b. Nn'un vefatndan Emuvl (smail)'in peygamber olarak gnderilmesine
ve hkmdar Tlut'un gelip Tbut'u alarak onlara geri vermesine kadar sriloullarnn hal ve
vaziyetleri byle devam edip gitti.
Hz. Ya b. Nn'un vefatndan, sriloullarnn bazen hakimler, bazen hkmdarlar, bazen de
mtegallibe (mstebid) ler tarafndan idare edilip hkmdarln tekrar kendilerine ve
peygamberliin EmuvPe gemesine kadar drt yz altm yl gemitir.
sriloullarnn bana ilk nce Hz. Lt'un neslinden gelen Kevn adnda birisi musallat olmu ve
onlar sekiz yl istibdad altnda ezip perian etmitir. Daha sonra sriloullarm Kevn'm
istibdadndan Kk Klib'in Atnil adndaki kardei kurtarm ve krk yl onlarn banda kalmtr.
Bundan sonra sriloullarnn bana Acln adndaki hkmdar musallat olmu ve onsekiz yl onlarn
banda kalmtr. Sonra sriloullar-n onun istibdadndan Bnymin'in torunu Ehz (Ehd,
Ehvez?) kurtarm ve seksen yl balarnda-kalmtr.
Acln'dan sonra sriloullarnm bana Ken'nlerden Ybn adnda bir hkmdar musallat olmu ve
onlar yirmi yl idaresi altnda tutmu, daha sonra sriloullarm kendi peygamberlerinin neslinden
gelen Deb-r adndaki bir kadn kurtarmtr. Bu esnada sroullarn bizzat bu kadn idare
etmemi, onun nmna Brk adnda biri krk yl ynetmitir.
Bundan sonra sriloullarnm bana Hz. Lt'un neslinden gelen bir kavim musallat olmu, onlar'
yedi yl hkimiyeti altnda tutmu, daha sonra onlar Neftl b. Ya'kb'un evladndan Ced'n b. Yuv
(Yava?) adndaki birisi kurtarm ve onlar krk yl idare ettikten sonra vefat etmitir. Kendisinden
sonra sriloullarm yl mddetle olu Ebmlah (Ebmelek?) idare etmi, ondan sonra idareyi
Ebmlah'm daysnn olu - bir riyavette amcasnn olu - Fvv'nm olu Fla' (Tla?) stlenmi ve
yirmi yl onlar idare etmitir. Fla'dan sonra sriloullarnm basma Y'r adnda birisi gemi ve
onlar yirmi iki yl idare etmitir.
Bundan sonra da srloullarmih bana Filistin ahlisinden Amn oullan gemi ve onlar onsekiz
yl idareleri altnda tutmulardr. Daha sonra sriloullarm srayla Filistin halkndan Yeftah
(Yeftuh?) adnda birisi alt yl,' Yebahsn (Yecsn) yedi yl, ln on yl, Litrn (Kirn) (bazlar ona

krn der) sekiz-yl idare etmilerdir.


Daha sonra Filistin ahlisi sriloullarm kahredip ezmi ve onlar krk yl idareleri altnda
tutmulardr. Bundan sonra sriloullarma mensup olan emsn onlar yirmi yl idare etmitir.
emsn'dan sonra sriloullar on yl bakansz ve idarecisiz yaamlardr. Bundan sonra
sriloullarnm idaresinin bir khin olan l stlenmi, bir rivayete gre onun dneminde Filistin
halk Tbut'u ele geirmitir. l'nin idareyi ele almasndan krk yl getikten sonra Emuvl
peygamber olarak gnderilmi ve onlar yirmi yl idare etmitir. Sonra onlar Emuvl'den Allah'a
[67]
yalvarp kendileriyle birlikte dmanlara kar savaacak bir hkmdar gndermesini istediler.
HZ. EMUVL (ML) VE TLT'UN DURUMU
Emuvl b. Bl hakknda anlatlan haberlere gelince : sriloullar-mn balarna gelen felketler
uzayp, dmanlar kendilerine gz dikip, Tbut da ellerinden alnnca, karlatklar her
hkmdardan korkar hale geldiler. Msr ile Filistin arasndaki blgede hakimiyetim srdren Ken'
anlerin hkmdar Clt onlarn zerine gitti ve zafer elde ederek onlar vergiye balad, ellerindeki
Tevrat' da ald. Bunun zerine onlar, birlikte savaacaklar bir peygamber gndermesi iin Allah'a
dua ettiler. Kendilerinden peygamber gelen on' iki slle tamamen yok olduklarndan geriye yalnzca
hamile br kadn kalmt. sriloullar, bu kadnn douraca ocua olan rabetlerini dnp, bu
kadmm bir kz ocuu dourup da onu bir erkek ocukla deitirmesinden endie ederek onu bir eve
kapattlar. Nihayet kadn bir olan ocuu dourdu ve ona "Allah duam kabul etti" manasna gelen
Emuvl adn verdi.
Ona bu ismin verilmesinin sebebi u idi: Bu kadn ksrd, kocasnn ise baka bir hanm daha vard
ve bu hanmndan on tane ocuu olmutu. kinci kadn fazla ocuu olmas sebebiyle ksr olan
kadna hakszlk edip kt davrand. Bu sebeble ksr olan yal hanmn kalbi incindi ve kendisine
bir olan ocuu ihsan etmesi iin Allah'a yalvard. Allah da onun gnllnn krklna merhamet
etti ve annda hayz grmee balad, kocas ona yaklanca da hamile kald. Gebelik mddeti bitince
bir olan ocuu dourdu ve adn Emuvl koydu. Emuvl byynce, onu annesi Tevrat' renmesi
iin Beyt'l-Makdis'e teslim etti ve sriloullar-nin limlerinden yal birisi ihtiyalarn
karlamay zerine alarak onu evlat edindi.
Emuvl'in Allah tarafndan peygamber olarak gnderilecei a gelince, namaz kld bir srada Hz.
Cebrail gelerek bu yal limin sesine benzeyen bir sesle seslendi. Bunun zerine Emuvl yal
limin yanma geldi ve ona: Ne stiyorsun? diye sordu. O da Emuvl'in korkmasn istemediinden
: Ben seni armadm demeyi uygun grmedi ve ona : Git, uyu. diye cevap verdi. Bunun zerine
Emuvil geri dnp gitti. Fakat Cebrail (A.s.) ona, ayn ekilde bir daha seslendi. Emuvl tekrar
yal limin yanna geldi. Bu defa yal lim ona : Evldm! Geri dn, seni arrsam bir daha
gelme. dedi. Ayn durum nc defa tekrarlannca, bu sefer Cebrail (A.s.) Emuv'e grnd, ona
kavmini uyarp korkutmasn emretti ve Allah'n, kendisini peygamber olarak gnderdiim bildirdi.
Bunun zerine Emuvl sriloularm hakka davet etti; fakat onlar onu yalanladlar, ancak daha
sonra ona itaat ettiler. Bundan sonra Emuvl onlar on yl, dier bir rivayete gre ise krk y idare
etti.
Clt adndaki hkmdarlaryla birlikte Amlika ahlisinin sriloul-larn sindirmeleri ve onlar
ldrmeleri o raddeye gelmiti ki, nerdeyse top yekun onlar yok edeceklerdi. Nihayet sriloullar

bu durumu grnce : Kendi peygamberlerine : "Bize bir hkmdar gnder, biz de Allah yolunda
savaalm." dediler. (Emuvl onlara) : "Ya size sava (farz olarak) yazlnca savamazsanz?" dedi.
Onlar : "Biz, yurtlarmzdan karlm, oullarmzn arasndan uzaklatrlm iken Allah yolunda ne
diye savamayalm" dediler. (Bakara, 246).
Bunun zerine Emuvl Allah'a dua etti. Allah (C.c.) da ona bir as le ierisinde ya bulunan bir
trke (ok kab) gnderdi. Ayrca ona :Sizin sahibiniz (komutasnda savaacanz kii) bu asnm
boyunda olacaktr. Eer biri yanma girerken bu tirketeki ya kaynayarak fokurdayp ses karrsa,
ite o kii sriloullarnm hkmdar olacaktr. Bu ya onun bana sr ve onu sriloullarnm
bana hkmdar olarak geir. dedi. Bunun zerine herkes kendi boyunu as le lmee balad.
Fakat onlar asnm boyunda olamadlar. Tlt debb (tabak) idi, bir rivayette onun saka olup su
satt da sylenir. Eeini yitiren Tlt onu aramaa km-ti; Emuvl'in bulunduu yerden
geerken onun yanma girip kaybolan eeini bulmas iin Allah'a yalvarmasn istedi. Tlt ieri
girince ya fo-kurdayarak kaynamaa balad. Nihayet onlar Tlt'un boyunu ltklerinde as ile
ayn boyda olduunu grdler. Bunun zerine : Peygamberleri onlara : "Allah Tlt'u size hkmdar
olarak gnderdi." dedi. (Bakara, 247).
Tlt Srynce'de vl'dur. Buna gre onun nesep eceresi: vl b. Kays b. Enmr b. Drr b.
Yahruf b. Yeftah (Yeftuh?) b. b. Bnymin b. Ya'kb b. shk'tr.
Emuvl bunu onlara syleyince, sriloullar ona : u andakinden daha byk bir yalan sylemi
deilsin. Biz hkmdar soyundan geliyoruz, Tlt'un fazla bir mal yoktur ki onun peinden gidelim.
dediler. Bunun zerine Emuvl onlara : Allah onu (Tlt'u) sizin zerinize (hkmdar) seti, ona
bilgice ve vcuta da bir stnlk verdi. (Bakara, 247) dedi. Bu sefer onlar : Eer doru sylyor
isen, bize br yet (almet) gster. dediler. Bunun zerine Emuvl onlara : Onun hkmdarlnn
almeti, Rabb'inizden iinde sekine (moral gc) ve Musa ailesi ile Harun ailesinin braktklarndan
bir kalnt olmak zere, melekler tarafndan tanarak gelecek olan Tbt'tur. (Bakara, 248) dedi.
Ayette geen "sekine" bir kedi bandan ibarettir. Bir rivayette "sekine" 'nin "iinde peygamberlerin
kalplerinin ykand altmbir kap." olduunda sylenir. Daha bu hususta baka rivayetler de vardr.
Tbut'un iinde inci, yakut ve zebercedden levhalar da vard. Ayette geen "bakiyye" ise, Hz.
Musa'nn asas ile levhalarn paralarndan ibarettir.
Melekler, gndzn ve herkesin gzleri nnde, gkle yer arasnda bu Tbut'u tayarak Tlt'a
getirdiler. Tlt ise bu Tbut'u karp onlara gsterdi. Fakat onlar kzarak onun hkmdarln ikrar
edip kabul ettiler ve istemeyerek onunla birlikte (savaa) ktlar. Onlarn says ise seksen bin idi.
Sava iin yola ktklar zaman Tlt onlara : Allah sizi bir rmakla imtihan edecektir. Kim ondan
ierse benden deildir. Ondan (kana kana) tatmayip sadece eliyle bir avu alan bendendir.. (Bakara,
249) dedi. Burada bahsi geen rmak Filistin, bir rivayette ise rdn rmadr. Buna ramen ok az
bir ksm dnda herkes o rmaktan iti. meyenlerin says ise sadece drt bin kii idi. O rmaktan
ien susad; ancak avulaya-rak ienlerin susuzluklar kalmad.
Nihayet : Tlt ve beraberindeki iman eden kiiler rma anca..
(Bakara, 249) Clt onlar karlad. Clt olduka fazla bir kuvvete sahipti. Onun kuvvetini
grenlerin bir ou geri dndler ve : Bugn C-lt'a ve askerlerine kar bizim gcmz yetmez..
(Bakara, 249) dediler. Bu srada Tlut'la birlikte, Bedir savama katlanlarn says kadar, yz on
ksur kii kalmt. Nihayet geri dnenler dndkten sonra kalanlar : Nice az bir topluluk var ki,
Allah'n izniyle sayca ok topluluklar yenmitir. Allah, sabredenlerle beraberdir. (Bakara, 249)
dediler.

Onlarn arasnda on olu ile birlikte Hz. Dvud (A.s.)'m babas da vard. Hz. Dvud ise
sa'nn en kk olu idi. O, geride kalp onlarn davarlarn otlatyor ve onlara yemek tayordu. Bir
gn Dvd babasna: Babacm! Ben sapanmla attm her eyi vurup yere dryorum. dedi,
sonra : Bir gn dalarn arasna girmitim, orada yere km bir arslan grdm. Srtna bindim,
kulaklarndan tuttum ve hi korkmadm. diyerek szlerine devam etti. Dvud, bir baka gn yine
babasnn yanma gelip ona : Ben, dalarn arasnda yrrken tebih getiriyorum. stisnasz btn
dalar benimle birlikte tebih ediyor. dedi. Bunun zerine babas ona : Sana mjdeler olsun! Bu,
Allah'n sana verdii byk bir hayrn almetidir. dedi.
Allah (C.c.) Tlt ile birlikte bulunan peygamber (Emuvl)'e ierisinde ya bulunan bir trke ile
demirden bir elbise yollad ve bunlarla birlikte onu Tlt'a gnderdi. O. Tlt'a : Aranzdan Clt'u
ldrecek kii, bu ya kaynaymcaya ve trketen szp dar akmcaya kadar bann zerine koyacak,
sonra yzne akmayaca gibi, bann zerinde ta gibi kalacak, daha sonra da o bu elbisenin
ierisine girip onu dolduracaktr. dedi. Bunun zerine Tlt, sriloullarm ard ve onlar
denedi; fakat hibir kimse bu evsafa uygun dmedi. Bundan sonra Tlt davar otlatan, Davud'u
aldrp getirtti. Dvd yolda gelirken taa rastlad ve talar dile gelip ona : Ey Dvd! Bizi
yanma al, Ct'u bizimle ldreceksin. dediler. Nihayet Dvd bu talar alp torbasna koydu. Bir
ara Tlt: Clt'u kim ldrrse kzm ona vereceim ve lkenin her tarafndan onun mhrn
geerli klacam. demiti.
Nihayet Dvd, Tlt'un huzuruna geldiinde, trkei bann stne koydular. Hulasa trkein
iindeki ya kaynad ve Dvd ondan srnd. Sonra demir elbiseyi giydi ve iini doldurdu. Halbuki
Dvud hastalkl, rengi morumsu ve saryd. Elbisenin iine girince, daralmaa balad ve onu
epevre sard. te buna, hem Emuvl, hem Tlt ve hem de sril-oullar sevindiler. Bunun
zerine onlar, Clt'un zerine yryp savamak zere saf hline gelip dizildiler. Bu arada Dvd,
Clt'a doru ilerledi, talar alp onlar sapanna yerletirdi ve Clt'a onlar savurup att. Davud'un
att ta Clt'un gzlerinin arasna isabet etti ve kafasn delip onu ldrd. Onun att ayn ta
isabet ettii herkesi delip geiyor ve onlar ldryordu. Nihayet Allah'n izniyle Clt'un askerleri
yenildiler. Bundan sonra Dvd geri dnp kzn Davud'a nikahlad; hkimiyeti altndaki topraklar
zerinde Davud'un mhrn de geerli kld. Bundan sonra Halk Davud'a ynelip ona sevgi
beslediler.
Bunun zerine Tlt, Davud'u kskanmaa balad ve onu gafil avlayp ldrmek istedi. Fakat Dvd
durumu renince onun yanndan ayrld ve giderken de yatana bir arap tulumu brakp stn
rtt. Tlt, Davud'un uyuduu yere girdiinde Dvd kam bulunuyordu. Bunun zerine Tlt
tuluma bir darbe indirdi ve tulumu deldi. Bu arada azna bir damla arap geldi. Bunun zerine o,
Dvd iin : Allah Davud'a merhamet etsin, ne kadar da ok arap iiyormu? dedi.
Nihayet sabah olunca Tlt, hibir ey yapmam olduunu anlad ve Davud'un kendisini gafil avlayp
ldrmesinden korkmaa balad. Bunun iin de muhafz ve bekilerinin saysn artrd.
Bundan sonra Dvd, Tlt uykuda iken evinin n tarafndan ieri erirdi; birini ba ucuna, dierini de
ayaklarnn u ksmna olmak zere iki ok brakp gitti. Tlt uykusundan uyanp oklar grnce :
Allah Davud'a merhamet eylesin, o benden daha hayrl imi; ben onu elime geirdim ve onu
ldrmek istedim, o ise beni eline geirdi, fakat ldrmedi. dedi. Tlt, her ne kadar onun peinden
gizli ajanlar gnderdiyse de onu ele ge-iremediler.
Bir gn Tlt binei zerinde giderken Davud'u grd ve onun peine takld- Dvd da ondan kap
dadaki bir maaraya gizlendi. Allah (C.c.J Tlt'un basiretini balad ve Davud'un izin kaybetti.

Bundan sonra Tlt btn alimleri ldrd. Geriye ancak ism-i a'zam' bilen bir kadn kalmt, onu
da ldrmesi iin bir adama teslim etti; fakat adam kadna acyp ldrmedi ve onun durumundan hi
kimseye sz etmedi.
Bundan sonra Tlt, pimanlk duydu ve tevbe etmek istedi; hatta o kadar alamt ki, halk ona
acmaa balad. Tlt, her gece mezarla gider ve : Allah akna, kim benim iin tevbe etme
imkan olduunu biliyorsa sylesin. derdi. Tlt, bu szn devaml surette tekrarlaynca kabirlerin
birinden kendisine : Ey Tlt! Bizi hayatta iken ldrdn yetmiyormu gibi, imdi ldkten sonra
da m bizi rahatsz edeceksin? diye bir ses geldi. Bunun zerine Tlt daha ok alamaa ve
zlmee balad. Bu srada ad geen kadn ldrmesini emrettii adam, Tlt'a ac ve ona : Ben
sana bir lim gsterecek olursam, belki onu da ldrrsn. dedi. Tlt : Hayr, ldrmem. diye
cevap verdi. Bu adam Tlt'tan sz stne sz aldktan sonra o kadn ona haber verdi. Bunun zerine
Tlt adama : Ona sor bakalm, tevbe etmem mmkn olur mu? dedi. Nihayet adam kadnn yanna
gelerek Tlt'un tevbe etmesinin mmkn olup olmayacan sordu. Kadn, adam : Onun tevbesinin
kabul edileceine dir hibir ey bilmiyorum; fakat sizin bildiiniz bir peygamber kabri var rai?
diye sordu. Bunun zerine onlar: Evet, vardr. Biz Hz. Ya' b. Nn'un kab--rini tanyoruz."
dediler. Nihayet kadn onlarla birlikte Ya'm kabrine gitti ve dua etti. Bunun zerine Ya' b. Nn
kabrinden kt ve onlar ba ucunda grnce : Ne istiyorsunuz? diye sordu. Onlar : Tlt'un
tevbesi kabul olunur mu? diye sormaa geldik. dediler. Ya' b. Nn onlara: Ben onun iin u
syleyeceimden baka kabul olacak bir tevbe bilmiyorum : O mlknden ve saltanatndan tamamen
syrlr, ocuklaryla birlikte Allah yolunda savar ve btn ocuklar ldrlr, sonra kendisi
savaa devam eder, en sonunda kendisi de ldrlrse, belki o zaman tevbesi kabul edilir. dedi. Bu
szleri syledikten sonra Ya' l olarak yere dt. Bu defa Tlt, ocuklarnn kendisinin
peinden gelmeyeceklerinden korktuu iin eskisinden daha zntl olarak geri dnd. Hatta Tlt
gz kapaklar dp, vcdu zayf dnceye kadar alayp szlad. Nihayet oullan onun halini
sorduklarnda, onlara durumu anlatt. Bunun zerine oullar savaa hazrlandlar ve ldrlnceye
kadar onun nnde savamaa devam ettiler. Tlt, oullarnn savata ldrlmesinden sonra da
savaa devam etti ve en nihayet kendisi de ldrld.
Rivayet edildiine gre, Tlt'a tevbe. etmesinin eklini haber vermek zere diriltilen peygamber
Elyasa', bir rivayette ise Emuvl idi. Dorusunu ise Allah bilir.
[68]
Tlt'un ldrlnceye kadar geen hkmdarlk dnemi krk yldr.
HZ. (DVD) (A.S.)'UN HKMDARLII
Hz. Davud'un neseb eceresi, Dvd b b. Uveyd (bed) b. B'z b. Salamn b. Nahn b. Amm
Nzeb (Ndib) b. Rm b. Hasrn b. Frd b. Yahd b. Ya'kb b. shk'tir.
Hz. Dvd ksa boylu, seyrek sal ve mavi gzl idi. Tlt ldrlnce, sriloullar Hz. Davud'a
gelerek Tlt'un hazinelerini kendisine verdiler ve onu balarna hkmdar yaptlar.
Rivayet edildiine gre, Hz. Dvd (A.s.) Clt'un ldrlmesinden nce hkmdarla gemiti. Bu
srada onun hkmdarla gemesinin sebebi u idi: Allah (C.c.) vahiy yoluyla Emuvl'e, Tlt'un
Medyen'e giderek orada bulunanlar istisnasz ldrmesi iin ona emir vermesini bildirmiti. Bunun
zerine Tlt, Medyen'e gidip hkmdarlarnn dnda kalanlar ldrd; hkmdarlarn ise esir
alp getirdi. Bu srada Allah (C.c.) Emuvl'e vahiy yoluyla : Benden Tlt'a syle : "Ben ona bir
emir verdim, o ise emrimi yerine getirmedi. Hkmdarl ondan ve onun neslinden kesinlikle

alacam ve bir daha hkmdarlk kyamete kadar onlara gemeyecektir. buyurdu. Bunun zerine
Allah (C.c.) Emuvl'e, Davud'u hkmdarla geirmesini emretti. Emuvl, Hz. Davud'u hkmdar
yaptktan sonra, o, Clt'un zerine yrd ve onu ldrd. Dorusunu ise Allah bilir.
Dvd, sriloullarmm bana hkmdar olunca, Allah onu hem peygamber ve hem de hkmdar
kld. Ayrca ona Zebur'u indirdi ve zrh yapmasn da retti. lk defa zrh yapan Hz. Dvd'dur.
Allah onun elinde demiri yumuatt; dalara ve kulara onunla birlikte tebih etmelerini emretti. Hatta
Allah hibir kimseye onun sesi kadar gzel bir ses vermedi. Hz. Dvd Zebur'u okuduu zaman vahi
hayvanlar el ile boyunlarndan tutulacak derecede ona yaklarlar ve sessizce onu dinlerdi.
Hz. Dvd (A.s.) ok ibdet eder ve oka alard. Geceleri namaz klar, senenin yarsn orulu
geirirdi, gece ve gndz onu drt bin kii korur, kendi elinin emeinden yerdi.
Hz. Davud'un hkmdarl dneminde Eyle ahalisi maymuna evrildiler. Bunun sebebi u idi:
Cumartesi gn kyya ok balk gelir, cumartesinden baka gnler ise kyya hi balk gelmezdi.
Bunun zerine onlar, denizin kenarlarna byk havuzlar yapp bunlarn ierisine su doldurdular.
Cuma gnnn son saatlerine doru havuzlar aarlar, ierisine su aktrlard, bu vesiyle ile
havuzlara giren balklar dar kamazd. Pazar gn olunca da onlar yakalayp tutarlard. Halktan
bazlar onlarn byle yapmamalarn istediler, fakat onlar byle yapmaktan geri kalmadlar. te
bunun zerine Allah onlar maymuna evirdi. Onlar gn bu ekilde meymun olarak kaldlar, sonra
[69]
da helak oldular.
Hz. Davud'un Oriya'nn Hanm le Olan Meselesi
Bundan sonra Allah (C.c.) Hz. Davud'u Oriya'nn karsyla imtihan etti. Bu hdisenin sebebi u idi:
Hz. Dvd zamann e taksim etmiti. Bir gn halkn anlamazlklarn haledip hkme balar, bir
gn uzlete ekilip Allah'a ibdet eder, bir gnn ise hanmaryla geirirdi. Hz. Davud'un doksan
hanm vard. Ayrca o, Hz. brahim'in, Hz. shk'm ve Hz. Ykub'un stnlklerine gpta ederdi.
Bir defasnda Hz. Dvd (A.s.) : Ey Rabb'im! Grdm kadaryla hayrn tmn atalarm alm
bulunuyor. Onlara verdiklerinin benzerini bana da ver. dedi. Bunun zerine vahiy yoluyla Allah ona:
Senin atalarn bir takm musibetlerle imtihan edildiler ve sabrettiler. brahim olunu boazlamakla
imtihan edildi, shk gzlerini kaybetmekle imtihan edildi, Ykub da olu Ysuf'a zlmekle imtihan
edildi. buyurdu. Hz. Dvd : Ey Rabb'im! Onlar imtihan ettiin ekilde beni de imtihan et ve
onlara verdiklerinin benzerini bana da ver. dedi. Allah (C.c.) ona vah-yederek: mtihan
edileceksin, kendini koruyup kolla. buyurdu.
Rivayet edildiine gre, onun imtihana ekilmesinin sebebi u idi: Hz. Dvd (A.s.) hibir ktlk
yapmadan bir gn geirebileceini iinden geirmiti. Nihayet kendini ibdete verdii gn gelince, bu
gnn ktlk yapmadan geirmee karar verdi, kapsn kapatp ibdete koyuldu. Aniden zerinde
btn gzel renklerin topland altndan bir gvercinin nne konduunu grd, ve onu yakalamak
istedi. Bu gvercin uup onun yakalamaktan mitsizlie dmeyecei kadar bir yakma kondu. Sonra
gvercin utu, o da onu takip etti. Nihayet bu vaziyette gvercini takip ederken ykanmakta olan bir
kadn grd ve gzelliine hayran kaldi. Bu kadn Davud'un yerdeki glgesini grnce, kendisini
salaryla rterek gizlenmee alt. Bu ise Hz. Davud'un rabetini iyice artrd. Bunun zerine Hz.
Dvd kadn hakknda bilgi toplamaa balad ve kocasnn bir snr boyunca askerlik hizmetinde
olduunu rendi. Hz. Dvd snr kumandanna haber gndererek, Oriya'nm savata Tbfun nnde

yrmemesini emretti. Tbt'un nnde ilerleyen kim olursa olsun yenilmez; ya zafer kazanr, ya da
ldrlrd. Snr komutan Hz. Davud'un dediini yapt ve Oriya ldrld.
Anlatldna gre, Hz. Dvd kadn grnce beendi ve kocasnn kim olduunu sordu ve ona :
Falan ordudadr diye cevap verildi. Bunun zerine Dvd (A.s.) ordu komutanna bir mektup
yazarak, onu bir asker birlik ile birlikte falan dmann zerine gndermesini emretti, komutan da bu
emri yerine getirdi. Neticede Allah ona zafer nasib etti ve komutan durumu bir mektupla Dvd
(A.s.)'a bildirdi. Bu defa Hz. Dvd komutana bir mektup yazarak onu daha kuvvetli olan falan
dmann zerine gndermesini emretti. Komutan emri j^erine getirdi; fakat o yine zafer kazand. Hz.
Dvd verdii emirle onun nc bir dmana kar gnderilmesini emretti, komutan bu emri de
yerine getirdi. Fakat Oriya nc seferinde ldrld, Dvd (A.s.) da onun karsyla evlendi.
Katde'nin demesine gre bu kadn Hz. Sleyman'n annesidir.
Baka bir rivayete gre, Hz. Davud'un gnah u idi: Ona, Oriya'nn hanmnn gzelliine dir haber
geldiinde, hell yoldan bu kadnn kendisinin olmasn temenni etmiti. Bu srada Oriya savaa
gitmi ve gittii savata ldrlmt. Hz. Dvd, Oriya'nn ldrlmesine bakasna zld kadar
zlmemiti. Dvd (A.s.), kendisini ibdete tahsis ettii bir gnde kapsn kapatm, mihraba
ekilip kendisini ibdete vermiti. te bu srada Allah tarafndan gnderilen iki melek anszn
kapnn dndaki bir yerden yanma girmilerdi. Hz. Dvd bu durumdan korkuya kapld. Yanma
gelen iki melek ise ona : Korkma, biz iki davacyz. Birimiz, tekinin hakkna tecavz etti. imdi
sen aramzda halt ile hkmet, haktan uzaklama. (Sd, 22) dediler. Bu arada onlardan biri : Bu
kardeimin doksan dokuz koyunu var, benim ise tek bir koyunum var- Byle iken: "Onu da bana ver"
dedi ve konumada bana ar bast (Yani bana galip gelerek koyunumu elimden ald). (Sd, 23)
dedi. Hz. Dvd tekine dnerek : Ne dersin? diye sordu. br : Doru sylyor. Ben
koyunlarm yze tamamlamak istedim ve onun bir koyununu da aldm. diyerek cevap verdi. Bunun
zerine Hz. Dvd ona : O takdirde senin bakasnn hakkna tecavz etmene gz yumamayz. dedi.
Melek de ona : Senin buna gcn yetmez. diye karlk verdi. Hz. Dvd : Eer ona koyununu geri
vermeyecek olursan, (burun ve alnn gstererek) u ve u yerlerine vururuz. diyerek tehdit etti.
Bunun zerine melek ona : Ey Dvd! Sen, u ve u yerlerine vurulmaa benden daha lyksn.
nk senin doksan dokuz hannm olduu hlde, Oriya'nm bir tek hanm vard. Nihayet ldrnceye kadar onun peini brakmadn, sonra da onun hanm ile evlendin. dedi. Bundan sonra
[70]
melekler onun gznden kayboldular
Nihayet Hz. Dvd mtihan edildiini ve iine dt durumu anlad. Bunun zerine hemen secdeye
kapand ve krk gn zaruri bir ihtiyac olmadka da bam secdeden kaldrmad. Bu arada Hz. Dvd
yle ok alad ki, gz yalarndan sulanarak biten otlar ban rtt. Sonra Hz. Dvd Allah'a : Ey
Rabb'im! Alnm yara oldu, gz yalarm tkendi; yine de ilediim gnah hakknda bana bir ey
sylenmedi? diyerek nida edip seslendi. Bu srada ona : A isen doyuralm, hasta isen if
verelim, zulme uradysan yardm edelim. eklinde bir nida geldi. Bunun zerine Hz. Dvd hkra
hkra yle alad ki, gz yalarndan biten otlar birden kuruyup sararverdi. te tam bu srada Allah
(C.c.) onun tevbesini kabul etti ve ona : Bam kaldr, seni yarhgayp affettim. buyurdu. Hz. Dvd
: Ey Rabb'im! Suumu baladn nasl anlayaym? Sen dil bir hkimsin, verdiin hkmde
adaletten sapmazsn. Yarn kyamet gn Ori-ya eliyle ban tutup ah damarlarndan kanlar akarak
senin Ar'mm nne gelip de : "Ey Rabb'im! una sor, ne diye beni ldrd?" diyecek olursa, o
zaman ne olacak? dedi. Bunun zerine vahiy yoluyla Allah (C.c.) ona : Kyamet gn olduu zaman

onu arrm ve seni bana balamasn isterim. Bylece o seni bana balar, ben de ona cenneti
balarm. buyurdu. Hz. Dvd : Ey Rabb'im! te imdi senin beni balayp affettiini
anladm. dedi.
Bundan sonra Dvd (A.s.) vefat edinceye kadar utancndan dolay doya doya bir daha gk yzne
bakamad. Hz. Dvd gnahn eline nak-etmiti, gz ona ilitii zaman eli titremee balard.
Kendisine, imesi iin kap iinde iecek bir eyler getirildiinde yarsn veya birini ier, hemen
gnahn hatrlayarak hkra Tkara alamaa balard; alarken de mafsallar birbirinden
ayrlacak gibi olur, sonra da getirilen kap gz yalaryla dolmu olurdu. Bu yzden : Hz. Davud'un
bir damla gz ya, btn yaratklarn gz yalarna mudildir. denirdi. Hz. Dvd, iledii gnah
avucunun iinde yazl olarak kyamet gn gelecek ve : Ey Rabb' im! Gnahm! Gnahm! Beni ne
geir! diyecek ve ne geirilecek, fakat (Allah'n affndan emin olmad iin) kendisini gven
iersinde hissetmeyecektir. Bu defa o : Ey Rabb'im! Beni geriye brak! diyecek, fakat yine kendini
emniyet iinde grmeyecektir.
Hz. Davud'un iledii gnah, sriloullarmm, kendisine itaat etmemelerine ve onu hafife almalarna
sebeb oldu. Sonra adnda ve Tlt' un kzndan olma bir olu ona kar karak halk kendi
etrafnda toplanmaa ard. sriloullarmm sapklar arasndan ona tbi olanlarn says zamanla
bir hayli oald. Nihayet Allah (C.c.) Hz. Davud'un tevbesini kabul edince bir grup insan onun
etrafnda topland ve o bunlarla birlikte olu 'ya sava at. Neticede olunu hezimete uratt. Bu
arada Hz. Dvd, kumandanlarndan birisini hezimete urayan olunun peinden gnderdi ve ona
yumuak ve iyi muamele etmesini emretti. Fakat Dvd (A.s.) olunu esir alp ldrmeden
getirmesini beklerken, hezimete urayan olunu tkib eden kumandan onu bir aaca kstrp yakalad
[71]
ve onu ldrd. Dvd (A.s.) olunun lmne ok zld ve kumandanna darl-d.
.
Bey t'l-M akdi s,'in nas ve Hz. Dvd (A.s.)'m Vefat
Rivayet edildiine gre Hz. Davud'un zamannda ortal kasp kavuran biri veba hastal ba
gsterdi. Bunun zerine Hz. Dvd halkn alp sonra ina edilecek olan Beyt'l-Makdis'in bulunduu
yere geldi. Meleklerin oradan ge ykseldiklerini grd iin oraya dua etmek zere gelmiti. Hz.
Dvd Kaya (Sahra)'mn yanma gelince durdu ve veba hastalnn kaldrlmas iin Allah'a dua etti.
Allah da onun duasn kabul buyurdu ve veba hastaln kaldrd. Bunun zerine onlar burasn
mescid edindiler. Beyt'l-Makdis'in inasna Hz. Davud'un hkmdarlnn zerinden on bir yl
getikten sonra baland ve inas tamamlanmadan nce de Dvd (A.s.) vefat etti. Dvd (A.s.) vefat
etmezden nce olu Sleyman'a Beyt'l-Makdis'in tamamlanmasn ve kardei sa'y ldren
kumandan ela ldrmesini vasiyet etti.
Hz. Dvd vefat edip Sleyman (A.s.) onu defnettikten sonra, babasnn emrini yerine getirmek zere
harekete geip nce kumandam ldrd, sonra da Beyt'l-Makdis'in inaatn tamamlad. Hz.
Sleyman Mes-cid'i mermerden yapm, altnla ssleyip mcevherler ile donatmt. Bunlar ise
btn cin ve eytanlar altrmak suretiyle baarmt. Hz. Sleyman, Mescid'i bitirdii gn byk
bir bayram yapt ve kurbanlar takdim etti. Allah (C.c.) da onun takdim ettii kurbanlar kabul buyurdu.
Hz. Sleyman nce ehri in ile ie balad, onu bitirdikten sonra Mescid'in imar ve
tamamlanmasna giriti. Bu binann nitelii hususunda aklen uzak grlen "bir takm eyler
sylenmitir, fakat onlarn burada zikredilmesine gerek yoktur.

Anlatldna gre, Mescid'in inasna ilk balayan Hz. Sleyman'dr. Hz. Dvd onu ina etmek
istedii zaman Allah vahiy yoluyla ona: Buras mukaddes bir ev olacaktr. Sen ise elini kana
bulam bulunuyorsun, bu mukaddes evi ina etmee lyk deilsin. Fakat olun Sleyman elini kana
bulamam olduundan bunu o ina edecektir. buyurdu. Hz. Sleyman hkmdarla geince bu
Mescid'i in etti,
Hz. Davud'un vefatna gelince : Onun bir cariyesi vard ve her gece kaplar kapattktan sonra
anahtarlar getirip ona teslim ederdi. Bundan sonra Dvd (A.s.) ibdete ekilirdi. Bir gece criye
kaplar kapattktan sonra evin ierisinde bir adam grd ve ona : Seni eve kim ald? diye sordu.
Adam : Ben hkmdarlarn yanma izin almadan girerim. diye cevap verdi. Hz. Dvd onun bu
szn iitince ona : Sen lm melei misin? diye sordu. O da : Evet dedi. Bunun zerine Hz.
Dvd : lme hazrlanmam iin neden bana haber gndermedin? dedi. Melek ona : Sana pek ok
haberci gnderdim. dedi, Dvd (A.s.) : Senin gnderdiin habercilerin kimlerdi? diye sordu.
Melek de : Baban, kardein, komun ve tandklarn hani neredeler? diye sordu. Hz. Dvd :
ldler diye cevap verdi. Bunun zerine melek : te onlar benim sana gnderdiim habercilerdi.
nk sen de onlar gibi leceksin. dedi, sonra da ruhunu kabzetti. Hz. Dvd vefat edince., onun
mlk ve saltanatna, ilmine ve peygamberliine Sleyman (A.s.) vris oldu.
Hz. Davud'un on dokuz erkek ocuu vard, onlarn arasndan babasna bu hususlarda Hz. Sleyman
miras oldu. Vefat ettii zaman Dvd (A.s.) yz yandayd. Bu hususta Hz. Peygamber (A.s.)'den
[72]
rivayet edilen sahih bir hads vardr. Hz. Davud'un hkmdarl ise krk yl srd.
HZ. DAVUD'UN OLU SLEYMAN (A.S.)'IN HKMDARLII
Hz. Dvd vefat edince, olu Sleyman (A.s.) sriloullarmm basma hkmdar oldu. Bu srada Hz.
Sleyman on yanda bulunuyordu. Allah ona hkmdarlkla birlikte peygamberlik de vermiti.
Ayrca Hz. Sleyman, Allah'tan kendisinden sonra hibir kimseye verilmeyecek derecede byk bir
mlk (saltanat) vermesini istemiti. Allah (C.c.) da onun duasn kabul edip insanlar, cinleri,
eytanlar, kular ve rzgar onun emrine verdi. Hz. Sleyman evinden ktktan sonra tahtna varp
oturuncaya kadar kular sayg duyarak bann zerinde halka tekil eder, insanlar ve cinler ona
sayglarndan ayakta dururlard.
Rivayet edildiine gre Allah, rzgar, cinleri, eytanlar, kular ve baka eyleri onun emrine,
ilerde de bahsedeceimiz zere mlkn (saltanatn) elinden alp tekrar verdikten sonra vermitir.
Hz. Sleyman beyaz tenli, iri csseli bir kiiydi ve beyaz renkli elbiseler giyerdi. Babas Dvd
(A.s.) hayatta iken olu Sleyman ile istiarede bulunur ve onun sylediklerini kabul ederdi. Allah'n
Kur'an'da ve u yette : Dvd ve Sleyman ekin konusunda hkm verdiklerinde..
(Enbiy, 78) diyerek anlatt husus bunlardan bir tanesidir.
Bu hadise ile ilgili haber yledir : Birisinin koyunlar bir bakasnn bana girip zm salkmlarn
yemi ve ba tahrip etmiti. Hz. Dvd, koyunlarn ba sahibine verilmesini hkmetti. Bunun zerine
Sleyman (A.s.) babasna : Baka bir zm ekli daha vardr ; Ba, eski hline gelinceye kadar onu
koyunlarn sahibine, koyunlar da ban sahibine verirsin. Ba, eski hline gelinceye kadar o
koyunlardan istifade eder. Sonra sahihi ban alr, boyunlar ise sahibine iade eder. dedi. Hz.
Dvd, olu Sleyman'n bu zm yolunu beendi ve bunu uygulad. Bu husus bir yette : Biz onun
hkm Sleyman'a kavrattk. Onlarn hepsine de hkmdarlk ve bilgi verdik... (Enbiy, 79)

tarznda aklanmaktadr.
Baz limler bu hadisenin, fer- hkmlerde her mctehidin isabet ettiine bir delil tekil ettiini ileri
sryorlar. nk Hz. Dvd Allah katndaki doru hkm isabet ettiremedi, Hz. Sleyman ise isabet
ettirdi. Bununla beraber Allah (C.c.) her ikisi hakknda : Hepsine de bir hkm (hkmdarlk) ve
ilim verdik. buyurdu.
Hz. Sleyman kendi elinin emeinden yer ve sk sk gazaya kard. O gazaya (savaa) kmak
istedii zaman, btn askerlerim, bineklerini ve ihtiya duyduklar her eylerini alacak kadar tahtadan
geni bir ara yaplmasn emreder, sonra da rzgra bir emir verir ve rzgr onlar gidi ve
dnleri birer aylk mesafe olan yerlere gtrr getirirdi. Hz, Sleyman'n yz hanm ve yedi yz
cariyesi vard. Allah (C.c.) ona ye bir mkfat ve imkn vermiti ki, kim ne konuursa, rzgr
[73]
konuulanlar ona getirir, o da kimin ne sylediini bilirdi.
Hz. Sleyman le Belks Arasnda Geenler
Biz, nce sze Bellds'm nesebi ve krall hakknda sylenenlerden balyoruz, sonra da ikisi
arasnda geen hadiselerden bahsedeceiz. Alimler Belks'm atalarnn isimleri konusunda farkl
grler ileri srmlerdir. Bir gre gre, onun ad Bekama, babasnn ad ise Larh (l-arh)tr.
Nesep eceresi ise : Larh b. el-Hris b. Kays b. Sayf b. Se-be' b. Yecub b. Ya'rub b. Kahtn'dr.
Baka bir gre gre, onun ad Belkama, babasnn ad Hdid'dir. Babasnn asl ad Larh olup
nesebi Yemen tbba'larna (Yemen hkmdarlarna "tbba' " ad verilir) dayanmaktadr. Nesep
eceresi ise Larh b. Abd (Zl'-Ez'r) b. Ebrehe (Z'l -Menr) b. el-Hris (er-Ryi)'tir. Belks'in
nesebi konusunda daha baka rivayetler ve grler de vardr. Fakat onlarn burada zikredilmesine
gerek yoktur.
Dier taraftan limler, tbba'lar hakknda, onlarn ncelik ve sonra-lk konusunda, saylarnn azl
ve okluu hususunda aratrclara fazla faydas olmayan bir takn farkl grler ileri srmlerdir.
Ayrca limler Belks'm (anne tarafndan) nesebi konusunda da bir ok grler ileri srmlerdir.
Bir ok rv onun annesinin cinlerden Ravha adnda bir kadn olup babasnn cinlerin kral esSkker olduunu sylemitir. Bir rivayette ise Belks'm annesinin ad Belkama olup, babasnn Amr
b. meyr el-Cinn olduu ve onun : nsanlar arasnda benim dengini yoktur. diyerek cinlerden bir
kz istedii ve cinlerin kendilerinden bir kzla onu evlendirdikleri ileri srlmektedir. te Belks'm
annesi olan Belkama, Amr b. Umeyr'in cinlerden ald kadndan dnyaya gelmitir.
Amr b. Umeyr'in cinlere hangi yolla ulat ve onlardan evlenmek iin kz istedii konusunda da
limler ihtilaf etmilerdir. Bir rivayete gre Amr b. Umeyr ava dknd. Hatta ou zaman ceylan
suretindeki cinleri avlar, sonra da onlarn cin olduklarn anlaynca onlar serbest brakrd. Bunun
zerine cinlerin kral ona grnp bundan dolay teekkr etmi ve onunla dost olmutu. Bu arada
Amr b. Umeyr cinlerin kralndan kzn stemi, o da Yebrn ile Aden arasndaki sahil ksm
kendisine vermesi artyla kzm ona vermeyi kabul etmiti.
Baka bir rivayete gre, bir gn Belks'm babas Amr b. Umeyr ava gitmiti. Biri siyah, dieri beyaz
kavga eden iki ylan grd. Siyah ylan beyaz ylana stn gelmiti. O da siyah ylann ldrlmesini
emretti; beyaz ylan alp zerine su dkt, hemen sonra beyaz ylan ayld. Onu serbest braktktan
sonra evine dnd ve tek bana otururken yanbanda gzel bir gen hasl oldu. Amr ondan ok
korkmutu. Bunun zerine o Anr'a : Sakn korkma, ben senin kurtarp serbest braktn ylanm.
ldrdn siyah ylan ise bizim uamzd. Bize kar koydu ve ailemden birka kiiyi de

ldrd. dedi. Sonra Amr b. Umeyr'e mal vermek ve tp ilmini retmek istedi. Fakat o : Benim
mala ve servete ihtiyacm yok, tp ilmi ise krala yakmaz. Eer bir kzn varsa onu bana ver. dedi.
O da kzm, yaptklarna karmamak, kart takdirde kendisinden ayrlmak artyla ona nikahlad.
Amr b. Umeyr onun bu teklifini kabul etti. Nihayet kadn ondan hamile kald ve bir olan ocuu
dourdu, sonra bu ocuu atee att. Amr b. Umeyr buna zlmekle beraber, kabul ettii arttan dolay
sesini karmad. Sonra kadn bir daha hamile kad; bu sefer bir kz ocuu dourdu, onu da bir dii
kpein nne att. Kpek ise onu alp gitti. Bu da onun ok arna gitti; fakat kabul ettii art
dolaysyla yine sesini karmad. Daha sonra Amr b. Umeyr'e kar karak adamlarndan birisi ba
kaldrm, o da askerlerini toplayp onunla savamak zere yola kmt. Bu srada hanm da
yannda bulunuyordu. Nihayet onlar bir ovaya gelip burasn ortaladklarnda Amr b. Umeyr
yanlarnda bulunan azklarnn tmnn topraa kartrdldm ve sularn da krba ve kaplarndan
boaltldklarn grd. Artk onlar kesinlikle helak olacaklarm ve bunu kadnn emriyle cinlerin
yaptn anladlar. Nihayet Amr b. Umeyr buna dayanamad ve karsnn yanma gelerek oturdu,
sonra yere iaret edip : Ey yer, olumu yaktn, sabrettim. Kzm dii bir kpee yedirdin, sabrettim.
imdi ise bizi, azmz ve suyumuzu yok etmek gibi bir facia ile kar karya brakyorsun.
Nerdeyse mahvolacaz. dedi. Bunun zerine kadn : Eer sabretmi olsaydn senin iin daha iyi
olurdu. imdi sana iin iyzn anlataym : Senin dmann vezirini aldatp onun vastasyla, seni ve
askerlerini ldrmek iin aznza ve su-yunuza zehir kattrd. Vezirine emret de geriye kalan azktan
yesin ve sudan isin. dedi. Amr b. Umeyr, vezirine yiyip imesini emretti; fakat o buna yaklamad.
Bunun zerine vezirini ldrd. Sonra kadn onlara yaknda bulunan suyu ve saklanm erzak
gsterdi ve ona : Oluna geline : Ben onu bytp terbiye etmesi iin bir dadya verdim, fakat o
ld. Kzn ise hayattadr. dedi. te hemen o anda bir kzcaz yerden kverdi. Bu kzcaz ise
Belks idi. Bundan sonra Amr b. Umeyr'den kadn ayrld, kendisi ise dmannn zerine yryp
onlara kar zafer kazand.
Amr b. Umeyr'in cinlerden bir kadnla evlenmesi konusunda baka eyler de sylenmitir. Bunlarn
hepsi de asl astar olmayan dzme hurafelerdir.
Belks'n Yemen'e kralie olmasna gelince; bir rivayette babas onu veliahd gstermi, o da
babasndan sonra tahta gemiti. Dier rivayette ise, babas kendisinden sonra tahta geecek kimseyi
vasiyet etmeden lmt. Halk ise kraln olan kardeinin olunu balarna geirmilerdi. Bu kii
ahlksz ve fskm biriydi; eraftan birinin veya bir kraln gzel bir kz olduunu rendii zaman
onu getirtir, rzna tecavz ederdi. Nihayet sra amcasnn kz Belks'a geldi. Ayn eyi ona da
yapmak istedi, fakat Belks kendi kkne gelmesi kaydyle ona sz verdi. Bu arada akrabalarndan
iki kiiyi hazrlad ve kke gelip babaa kaldklar bir srada onu ldrmelerini emretti. Neticede
amcasnn olu yanna girdiinde bu iki kii zerine atlarak onu ldrdler. Belks, onun
ldrlmesi zerine vezirlerini yanma getirtip, onlar: inizde kendi kznn ve airetinin nin
kzlarnn namus ve erefi iin gayrete gelecek hamiyet sahibi hi mi kimse yoktu? diyerek azarlad,
sonra onlara krallarnn lsn gsterip : Banza bir kral sein dedi. Bunun zerine onlar :
Senden bakasn istemeyiz. diyerek onu kralie yaptlar.
Bir baka rivayete gre, Belks'n babas kral deil, vezirdi. Vezirliini yapt kral ise gidiat kt,
rezilin birisiydi. Soylularn, ileri gelenlerin kzlarn ellerinden alr, onlarn namuslarn lekelerdi.
te Belks onu ldrd, halk da onu balarna geirip kralie yapt.
Yine ilim ehlinden bir ksm kimseler Belks'n saltanatn ve ordu-sundaki askerlerin okluu
konusunu ok abarttlar. Bir rivayette, onun eli altnda drt yz kraln olduu ve her bir kraln bir

blgesi bulunduu, bu krallarn her birinin drt bin savasnn olduu, ayrca Belks'n devlet
ilerini yrtmek zere yz vezirinin bulunduu, onun on iki kumandan olup her birinin on iki bin
savaya sahip olduu ileri srlmektedir.
Bazlar ise bu konuda o derece mbala yapmlardr ki, bu onlarn ne derecede cahil ve zayf
akll olduklarn gsterir. Onlara gre, Belks' m on iki bin kumandan, her kumandann eli altnda
yz bin savas, her savann yetmi bin ordusu, her ordunun da yetmi bin bahadr askeri vard
ve bunlarn yalar ise yirmi be idi. u anda bu byk yalan rivayet edip nakleden kiinin hesap
bildiini zannetmiyorum; nk hesap bilseydi cehaletinin ne miktarda olduunu anlard. ayet
verdii rakamlarn ulat mebl bir bilseydi, bu tutarsz sz cr'etli bir ekilde sylemekten geri
dururdu. nk btn yer yz sakinleri genciyle, yalsy-la, ocuuyla, kadnyla bu sayya
ulaamaz. O halde yalnz yirmi be yanda olanlarn says nasl bu kadar olabilir? Keke yirmi be
yanda olmayan dier halkn, btn tebeamn, meslek sahiplerinin, renberlerin ve dierlerinin
saysnn ne kadar olduunu bir bilseydim! nk ordu mensuplar lke halknn bir ksmm tekil
eder. Ayn zamanda Yemen'in nfusu gnmzde azalm bile olsa, Yemen topraklar klm
deildir. Bu topraklar, bu kadar kiiyi ayakta ve yan yana dursalar bile almaz.
Yine onlar, Belks'n gnee secde etmesini salamak iin odasndaki gnein girdii delie
(pencereye) yz bin okka altn harcadn ve daha baka eyler yaptn sylyorlar. Ayrca
onlar, Belks'n taht hakknda da ordusundaki askerlerin okluuna mnasip bir takm eyler
anlatyorlar. Biz, bunlar zikrederek sz uzatmayacaz. Onlar, yalan sylemek ve cahillerin
akllaryla alay edip elenmek zere anlatlar; akl sahibi kimselerin, cehaletle onlar
sulamalarndan doacak neticeye hi aldr etmediler ve bunu kmsediler. Bizim bunlar irkin
olmalarna ramen burada zikretmemizin sebebi, bu gibi kimselerin szlerinin doruluuna inanan
kiileri bunlara vakf klmak ve bylece doruya ulamalarn salamak gayesine matuftur.
Belks'n Hz. Sleyman'n yanma gelip mslman olmasna gelince : Sleyman (A.s.) Hdhd kuunu
aram, fakat onu grememiti. Hdhd, yerin altndaki suyu grr, orada suyun olup olmadn,
yakn m uzak m olduunu bilirdi. te Hz. Sleyman onu bunun iin aramt. Hz. Sleyman
savalarndan birisinde suya ihtiya duydu, yannda bulunanlarn hi birisi ise suyun ne kadar uzakta
olduunu bilmiyordu. te bunu sormak iin Hdhd kuunu arad, fakat gremedi. Rivayet edildiine
gre, onun Hdhd kuunu aramasnn sebebi u idi: Kular Hz. Sleyman' glgelerdi. Br ara
Sleyman (A.s.) gne nn yere vurmu olduunu grd, n nereden szdn grmek zere
baktnda Hdhd kuunun yerinin bo olduunu fark etti. Bunun zerine : Ona etin bir ekilde
azab edeceim, ya da onu keseceim, yahut da bana (mazeretini belirten) ak bir delil getirir.
(Nemi, 21) dedi.
Bu srada Hdhd'n yolu Belks'n sarayna uramt ve gz sarayn arkasnda bulunan bir baheye
ilimiti. Orada ise bir baka hdhd grd ve ona : Sen neye Sleyman'dan ayrsn ve burada ne
yapyorsun? diye sordu. O da : Sleyman dediin kimdir? dedi. Bunun zerine Sleyman'm
yanndan gelen Hdhd ona, Hz. Sleyman'n durumunu, kulardan ve baka yaratklardan onun
emrine verilenleri anlatt. br hdhd buna hayret etti. Bu defa Sleyman'n Hdhd' ona : Asl
hayret edilecek olan ey ise, bu kadar kalabalk olmalarna ramen bu kavmin banda bir kadnn
kralie olmas, Ona her eyden verilip onun "byk bir tahtnn bulunmas. (Nemi, 23), Allah'a
kredecekleri yerde gnee secde etmeleridir. dedi. Belks'n taht altndan yaplmt; bu taht ise
yakut, zeberced ve inci gibi deerli mcevherlerle sslenmiti.
Bundan sonra Hdhd kuu Hz, Sleyman'n yanna dnd ve gecikmesinin sebebini bildirip zr

beyan etti. Bunun zerine Hz. Sleyman ona : u mektubumu al, gtrp ona brak, dedi. Hdhd,
Belks saraynda iken ona yetiti ve mektubu onun odasna brakt. Belks mektubu okudu, daha sonra
da kavminin ileri gelenlerini toplad ve onlar : Ey ileri gelen kimseler! Bana ok deerli bir mektup
brakld. O, Sleyman' dan geliyor ve o, 'Rahman ve Rahm olan Allah'n adyla' (balyor). "Bana
kar byklk taslamayn ve bana teslim olarak yanma gelin." (diye yazyor). Ey ileri gelenler! Bu
iimde bana bir fikir verin. (Bilirsiniz ki) ben siz olmadka hibir eyi (kendi bama) kesip
atmam. (Nemi, 29-30) . dedi. Bunun zerine ileri gelen kimseler ona : Biz kuvvetliyiz, yaman
savalarz, ama ferman senindir. Bak (dn), neyi emredersen (onu yapalm) (Nemi, 33) dediler.
Belks bu defa : Ben onlara bir hediye gndereyim, bakaym eliler ne ile dnecekler. (Nemi, 35).
Eer o bu hediyeyi kabul ederse, dnya hkmdarlarndan birisidir. Biz ondan daha yksek ve
kuvvetliyiz. ayet kabul etmezse, o Allah tarafndan gnderilmi bir peygamberdir. dedi.
Nihayet hediye Hz. Sleyman'a ulanca, o Belks'n elilerine : Siz bana mal ile yardm m etmek
istiyorsunuz? Allah'n bana verdii, size verdiinden daha hayrldr. Hediyeniz ile siz sevinirsiniz
(ben deil). (Ey eli!) Onlara dn ve (syle) : Onlara, kendilerinin asla kar koyamayacaklar
ordularla gelir, onlar hor ve hakir bir durumda oradan srer karrm. (Nemi, 36, 37) dedi.
Nihayet eliler Belks'n yanma dnnce, o kavminin ierisinde bulunan kumandanlarn yanma alarak
Hz.'Sleyman'n yanma gitmek zere yola kt. Belks, kumandanaryla birlikte Hz. Sleyman'n
lkesine gelip ona bir fersah kalncaya kadar yaklatnda, Hz. Sleyman adamlarna : Ey ileri
gelenler! Onlarn bana teslim olarak gelmelerinden nce, hanginiz onun tahtn bana getirebilir?
dedi. (Bunun zerine) cinlerden bir ifrit (kt bir cin) : Sec makamndan kalkmadan (le yemeine
gitmeden) nce ben onu sana getiririm. dedi. (Nemi, 38, 39). Hz. Sleyman : Daha erken
istiyorum deyince, yannda Kitab'dan bir ilim bulunan kimse (sm-i a'zam bilen veziri saf b.
Berhy) : Sen gzn krpmadan nce ben onu sana getiririm! dedi. (Nenl, 39). Sonra ona :
Devaml surette gk yzne bak, onu yanma getirene kadar gzn krpma. dedikten sonra secdeye
kapanp dua etti. te bu srada Hz. Sleyman Belks'n tahtnn ,kendi tahtnn altndan yukar doru
ktn crrd. Bunun zerine o : Bu, Rabb'imin lutfudandr. (Lutfuna) kr m edeceim, yoksa
nankrlk m edeceim? diye beni snamak istiyor.. (Nemi, 40) dedi. Yni Rabb'ime kretmem
gerekirdi; nk ben daha kzm krpmadan onun tahtn bana getirmiti. Rabb'ime kar nankrle
dmem de muhtemeldi, nk onun tahtn bana getirme hususunda benden daha muktedir birini
benim elimin altna vermiti (Yani hased-lik ederek nankrlke debilirdim).
Nihayet Belks gelince kendisine : Senin tahtn da byle mi? denildi. O : Bu, tpk o dedi. (Nemi,
2). Sonra o : Ben onu kaleler ierisinde brakp gelmitim. Halbuki yannda onu koruyan askerler de
vard. Buraya nasl gelebildi? dedi.
Hz. Sleyman eytanlara : Bana, iinde Belks' huzuruma kabul edeceim bir kk yapn. dedi. Bu
srada eytanlardan birisi : Zten Sleyman'n emrine verilenler, verilmi bulunuyor. Belks ise
Sebe' kraliesi-dir. imdi Sleyman onunla evlenir, bir de olan ocuklar dnyaya gelirse, bundan
sonra biz ebediyyen kendimizi kulluktan kurtaranlayz. dedi. Belks, bacaklar kll bir kadnd.
Bunun zerine eytanlardan biri dierlerine : Ona yle bir bina yapnz ki, onun bacaklarnn kll
oluunu grsn de onunla evlenmesin dedi. Nihayet eytanlar, zemini yeil sradan ona bir kk
yaptlar, zemin ksmnn zerini ise beyaz sradan tabakalarla kapladlar. Bylece zemin ksm su
gibi grnmeye balad. Hatt yeil ve beyaz sra tabalarnn arasna balk ve benzeri dier deniz
hayvanlarnn resimlerini yerletirdiler. Bundan sonra Hz. Sleyman tahtna oturup Belks'n huzuruna
alnmasn emretti. Belks, Sleyman (A,s.)' m huzuruna gelmek iin kke girdiinde, zeminin

altndaki balk ve dier deniz hayvanlarnn resimlerini grnce, onu dalgalanan bir su sand ve
iinden gemek maksadyla bacaklarn svad. Hz. Sleyman Belks' bu vaziyette grnce ban
baka tarafa evirdi ve : O, sradan yaplm cill, effaf (bir zemindir). (Nemi, 44) dedi. Bunun
zerine Belks: Ey Rabb'im! Gerekten ben kendime zulmetmiim. (Artk) Sleyman'la beraber
lemlerin Rabb'i Allah'a teslim oldum (mslman oldum). (Nemi, 44) dedi.
Bundan sonra Hz. Sleyman, Belks'n bacaklarndaki kllar giderecek ve vcuduna zarar
vermeyecek bir eyin olup olmadn sorup stiarede bulundu. Bunun zerine eytanlar, kllar
zararsz bir ekilde gidermek iin hamam otunu imal ettiler. te hamam otu ilk defa imal edilip 0 gn
kullanlmtr. Hz. Sleyman Belks ile evlendi ve onu ok sevdi, sonra da onu Yemen'deki kralielik
tahtna iade etti. Sleyman (A.s.) her ay onu ziyaret eder ve yannda gn kalrd.
Rivayet edildiine gre, Hz. Sleyman Belks'a kendi kavminden birisi ile evlenmesini emretmiti.
Fakat o, bunu kabul etmedi ve bunu kendisi iin bir eref meselesi yapt. Bunun zerine Hz. Sleyman
ona : slm'da bundan (evlenmekten) baka bir yol yoktur. dedi. Belks : Eer evlenmek
kanlmaz bir ey ise, beni Hemdan kral Z Tbba' ile evlenir. dedi. Hz. Sleyman Belks' Z
Tbba' ile evlendirdi, sonra Belks' Yemen'e gnderdi ve kocasn da Yemen'e hkmdar yapt.
Ayrca Yemen'deki cinlere Z Tbba'a itaat etmelerini emretti. Bunun zerine Z Tbba' onlar
hizmetinde kulland ve cinler onun iin Yemen'de Sehn, Mervh, (Mer-vh?), Felyn, Hneyde gibi
bir takm kaleler yaptlar. Fakat Hz. Sleyman vefat edince, cinler Z Tbba'm itaatmdan ktlar.
Bylece Hz. Sleyman'n hkmdarlnn sona ermesiyle birlikte Z Tbba'm ve Belks' m saltanat
ve hkmdarlklar da son buldu.
Bir rivayette ise Belks'm Hz. Sleyman'dan nce m blgesinde ld, Hz. Sleyman'n onu
[74]
Tedmr'de defnedip kabrini kimseye sylemedii ileri srlmektedir.
Hz. Sleyman'n, Ei Cerde'nin Babasna Sava Amas, Cerde le Evlenmesi, Evinde Puta
Taplmas,Yz (Mhr)nn Kendisinden Alnmas ve Tekrar Eline Geirmesi
Anlatldna gre, Sleyman deniz ierisindeki adalardan birinde bir krallk bulunduunu, bu kralm
gl bir saltanat olduunu ve annn da ok yksek olduunu haber ald. Fakat kimse oraya yol
bulup gidemiyordu. Hz. Sleyman bu adaya gitmek zere yola kt; rzgr onu ve askerlerini gtrp
bu adaya indirdi. Sleyman (A.s.) bu adann kraln ldrd ve pek ok ganimetler ald. Bu
ganimetlerin arasnda, insanlarn gzellikte bir benzerini grmedikleri kraln kz da bulunuyordu. Hz.
Sleyman onu kendisine ayrd ve ona slm dinine girmesini teklif etti, fakat o isteksiz bir ekilde
mslmanl kabul etti. Sleyman (A.s.) onu ok fazla seviyordu, fakat onun znts gitmiyor ve
alayp duruyordu. Bir gn Hz. Sleyman ona : Sana yazk oluyor. Bu bitmeyen znt, tkenmeyen
gz yalar neden ileri geliyor? diye sordu. Kadn : Ben, babam, onun kralln ve onun bana
gelenleri hatrlyorum da btn bunlar beni zyor. diye cevap verdi. Hz. Sleyman ona : Allah
sana babann mlknden daha hayrl bir mlk verdi ve sana slm dnini nasip etti. dedi.
Bunun zerine kadn : Evet yledir; fakat babam hatrladka grdn hle dyorum. eytanlara
emretseniz de babamn suretini evimin ierisine yapverseler. Bylece sabah akam babamn suretini
grrm. Belki bu benim zntm giderir. dedi.
Hz. Sleyman eytanlara emir verdi; kadna, babasnn tpk olmak zere bir heykelini yaptlar, o da
heykele, babasnn elbiselerinin aynsn giydirdi. Hz. Sleyman evinden ayrld zaman kadn

criyeleriyle birlikte sabahleyin babasnn heykelinin buluduu yere gelir ve hep birlikte ona secde
ederler, akam olunca yine oraya gelip hep birlikte onun nnde secdeye kapanrlard. Sleyman
(A.3.)= kadnn bu hareketinden krk gn haberdar olmad.
Nihayet saf b. Berly durumdan haberdar oldu. saf siddklardan idi. Gece olsun, gndz olsun,
Hz. Sleyman bulunsun veya bulunmasn, o, Hz. Sleyman'n evine girmek istedii zaman diledii
vakitte girer ve geri evrilmezdi. Bir gn saf Hz. Sleyman'n yanna varp ona : Ey Allah'n
peygamberi! Yam ilerledi, gcm kuvvetim kalmad, mrmn tkenmesine az kald. Bir yere
dikilerek halka bir konuma yapmak, bu konumamda Allah'n peygamberlerinden bildiim lde
bahsetmek, onlar vmek ve halka bilmediklerini retmek istiyorum. dedi. Hz. Sleyman da :
Olur, yap. diyerek ho karlad ve halk bu i iin bir araya toplad. saf b. Berhy konumasn
yapmak zere ayaa kalkt, gemi peygamberlerden bahsedip onlar sena edip vd. Sonunda sra
Hz. Sleyman'a gelince : Kklnde ne kadar halim selimdin. Yine kklnde hoa gitmeyen
her eyden ne kadar uzaktn! dedi. ve oradan ayrld.
Fakat Hz. Sleyman saf'a ok hiddetlendi ve birisini gnderip onu yanma ard. Hz. Sleyman ona
: Ey saf! Benden sz edince benim kklkteki hlimi vdn, yamn ilerlemesinden sonraki
hlimden hi sz etmedin. Ben yalannca ne gibi kt eyler yaptm. dedi. saf da ona : Bir
kadnn uruna krk gndr senin konanda Allah'tan bakasna taplmaktadr. dedi. Bunun zerine
Hz. Sleyman : Biz Allah iiniz ve O'na dneceiz. (Bakara, 156) dedikten sonra : Ben, bu
sylediini mutlaka sana gelen bir habere dayanarak sylemi olduunu biliyorum. diye konutu.
Sonra konana girip putu krd ve o kadnla birlikte cariyeleri de cezalandrd. Daha sonra teiniz
elbiseler getirilmesini emretti ve elbiseler getirildi. Bu elbiseleri hayizl kadn eli dememi, henz
hayz ama gelmemi bakire kzlar dokurdu. Hz. Sleyman bu elbiseleri giyip kra kt ve yere kl
serptirdikten sonra tevbe ederek Allah'a yneldi, tavazu gsterip yalvararak kllere blendi. Hulsa
Hz. Sleyman o gnn alamak ve istifar etmekle geirdi, sonra da evine dnd.
Hz. Sleyman'n bir mmveled (ocuk dourmu) cariyesi vard; yalnz ona gvenir, yz
(mhr)n ona teslim ederdi. O, yzn ancak tuvalete girdii zaman, bir de hanmlarndan birisine
yaklamak istedii
zaman karrd. Temizleninceye kadar da yzn bu cariyeye teslim ederdi. Saltanatnn btn,
hnerleri ise bu yzkte idi. Gnlerden bir gn Hz. Sleyman helaya girmi, yz de bu cariyeye
teslim etmiti.
Bu srada cinnlerden "Sahar" adnda bir eytan Hz. Sleyman'n suretine girip cariyenin yanma geldi
ve yz aldktan sonra Sleyman'n suretini muhafaza ederek gidip onun tahtna kuruldu. Bundan
sonra insanlar, cinler ve kular cnun bana toplanmaa baladlar. Hz. Sleyman heladan ktnda
ekil ve durumu deimi olarak cariyeye : Yzm! diye seslendi. Cariye ona : Sen kimsin?
diye sordu. Hz. Sleyman ; Ben Sleyman'm. diye cevap verdi. Bunun zerine cariye : Sen
Sleyman deilsin, yalan sylyorsun. Sleyman gelip yzn benden ald, imdi de tahtnda
oturuyor. dedi. Nihayet Hz. Sleyman hatsn anlad, sonra kp gitti ve sriloullarma : Ben
Sleyman'm demee balad. Fakat onlar, onun Sleyman olduuna inanmadlar ve zerine toprak
serperek svp saydlar. Hz. Sleyman bu durum karsnda deniz kenarna gidip balklarn
balklarn pazarlara tamaya balad. Onlar, tama creti olarak ona her gn iki balk veriyorlard.
Ald baln birisini ekmek karlnda satyor, dierini ise yiyordu. Hz. Sleyman'n bu durumu
krk gn srd.
Daha sonra saf b. Berhy ve sriloullarmn ileri gelenleri, Hz. Sleyman'n klna giren

eytann idaresini yadrgamaa baladlar. Bunun zerine saf : Ey sriloullar! Benim


Sleyman'n idaresinde grdm deiikliin siz de farkna vardnz m? diye sordu. Onlar : Evet.
farkndayz. diyerek cevap verdiler. saf h. Berhy : Bana mhlet verin, Sleyman'n hanmlarnn
yanna gideyim ve onlardan bizim gibi onun hareketlerini yadrgayp yadrgamadklarn sorup
reneyim. dedi. Nihayet saf, onlarn yanma gidip sordu, fakat onlar saf'm bildiinden daha
beter eyler anlattlar. Bunun zerine o : Biz Allah iin, muhakkak O'na dneceiz. (Bakara, 156),
Muhakkak bu, apak bir imtihandr. (Sfft, 106) dedi.
Bundan sonra saf gidip sriloullarma durumu bildirdi. eytan, durumunun onlar tarafndan
renildiini grnce, hemen oturduu tahttan kalkp kat ve deniz kysna gelip elindeki yz
denize frlatp att. Atlan yz bir halik yuttu. Bu bal ise bir balk avlad. Hz. Sleyman
baln avland gn o balknn balklarn pazara gtrmt. cret olarak balknn kendisine
verdii iki balktan birisi ise yz yutmu olan balkt. Hz. Sleyman bu bal ald, yemek iin
iini temizledii bir srada ierisinde kendi yzn grd. Hemen yzn alp parmana takt
ve secdeye kapand. Bundan sonra insanlar, cinler ve kular bana topland, halk da kendisine
ynelmee balad ve saltanatnn bana o-eri dnd. Bu arada Hz. Sleyman gnahndan tevbe etti
ve yzn elinden alan Sahar adndaki eytan yakalayp getirmeleri iin eytanlar drt bir tarafa
datt. Nihayet Sahar eytanlar tarafndan yakalanp getirilince, Hz. Sleyman onun iin bir kayay
oydurdu ve ierisine onu koydu. Sonra kayann azn demir ve kurunla kapatp onu denize att.
Sahar isimli eytan Hz. Sleyman'n makamnda, evinde puta taplan sre kadar, yani krk gn kald.
Rivayet edildiine gre, Hz. Sleyman'n hkmdarlnn elinden gitmesinin sebebi u idi : Onun
"Cerde" adnda vefal bir hanm vard, yzn ise ondan bakasna emanet edip teslim etmezdi.
Bir gn Cerde Hz. Sleyman'a : Olan kardeimle falan arasnda bir anlamazlk var, ben senden
onun lehine hkm vermeni istiyorum. dedi. Hz. Sleyman : Olur, yaparm. dedi, fakat yapmad.
te bu yzden belya urad.
Bir ara Hz. Sleyman yzn karp bu hanmna teslim etti ve sonra helaya gitti. Bu srada eytan
Hz. Sleyman'n klnda ortaya kt ve yz alp gitti. Sleyman (A.s.) da hemen onun arkasndan
hanmnn yanma gelip yzn istedi. Hanm ona : Az nce yz almadn m? diye sordu, o da
: Hayr, almadm. dedi. Bunun zerine Hz. Sleyman hayret ve aknlk ierisinden oradan ayrld.
eytan ise onun tahtna oturup krk gn sreyle onun yerine insanlar arasnda hkm verdi. Nihayet
halk onun durumunu anlad, onu kuatp evreledikten sonra Tevrat' ap okumaa baladklarnda,
eytan aralarndan uup kat ve yz denize att. Yz bir balk yuttu. Daha sonra Hz. Sleyman
bir balknn yanma gitti. Karn a olduu iin ondan yiyecek bir ey istedi ve ona kendisinin
Sleyman olduunu syledi. Fakat balk onun Sleyman olduuna inanmad ve bir sopayla vurup
ban yard. Hz. Sleyman bandan akan kanlar ykamaa koyulduu bir srada, balklar
arkadalarnn bu hareketini knayp yerdiler ve Hz. .Sleyman'a iki balk verdiler. Bu balklardan
birisi ise yz yutan balkt. Sleyman (A.s.) temizlemek iin baln karnn yardnda yzn
grd ve onu ald. Bylece Allah ona mlk ve saltanatn geri verdi. Nihayet balklar onun
Sleyman olduunu anlaynca, ondan zr dilediler. Hz. Sleyman onlara : zr dilediiniz iin sizi
vmyorum, yaptnz bu davran iin de sizi knamyorum.dedi.
te bu hadiseden sonra Allah (C.c.) cinleri, eytanlar ve rzgr Hz. Sleyman'n emrine verdi.
Bundan nce ise Allah bunlar onun emrine vermemiti. Bu, Kur'n- Kerim'deki konu ile ilgili
ayetlerin zahirine daha uygun dmektedir. Nitekim Allah (C.c.) bu ayetlerde yle buyurur :
(Sleyman) : Ey Rabb'im! Beni affet, bana, benden sonra hibir kimseye nasp olmayan bir mlk

(hkmdarlk) ver. nk sen ok bol verensin. dedi. Biz rzgar onun emrine verdik. Onun emriyle,
onun istedii yere yumuak (yumuak) akar giderdi. eytanlar, (onlardan olan) her bina ustasn,
dalgc, (ktlk yapmamalar iin) zincirlerle birbirlerine balanm
olan dierlerini de (onun enirine verdik). (Sd, 35-38).
Hz. Sleyman'n, hkmdarlnn elinden alnmas konusunda daha baka rivayetler de vardr. Fakat
[75]
dorusunu Allah bilir.
Hz. Sleyman (A.s.)'m Vefat
Allah (C.c.) Hz. Sleyman'a mlkn geri verdikten sonra o, emrine verilen yaratklar tarafndan itaat
edilerek hkmdarln devam ettirdi. Cinler de ona diledii gibi kaleler, heykeller, havuzlar kadar
(geni) leenler, sabit kazanlar yaparlard.. (Sebe\ 13). Ayrca onlar, Sleyman (A.s.)'a baka eyler
de yaparlard. Hz. Sleyman diledii eytan cezalandrr, dilediini de serbest brakrd. Nihayet Hz.
Sleyman'n ecelinin yaklat sralarda o, namaz kld her gn, nnde bir aacn bittiini grr,
ona : Adn nedir? diye sorar, o da : Adm udur. diye cevap verirdi. Sonra ona : Ne ie
yararsn? diye sorard. Eer aa dikilmek iin ise dikilir, bir deva (il) iin ise yazlp bir yere
kayd edilirdi. Yine bir gn namaz klarken nnde bir aacn bittiini grd ve ona : Adn ne-dr?
diye sordu. O da : Adm harnbe (kei boynuzu) diye cevap verdi. Ona: Ne ie yarasn? diye
sorduunda, o : u evi, yni Beyt'1-Mak-dis'i ykmaa yararm. diye cevap verdi. Bunun zerine
Hz. Sleyman : Ben hayatta iken Allah bu evi ykacak deildir. Demek benim lmm ve Beyt'lMakdis'in yklmas senin elinden olacak. dedi ve aac kknden skp kard. Bundan sonra :
Ey Allah'm! Cinler benim lmm bilmesinler, t ki insanlar da cinlerin gayb bilmediklerini
renmi olsunlar. diyerek dua etti.
Hz. Sleyman, kimi zaman bir yl, iki yl, kimi zaman bir ay, iki ay, bazen daha az, bazen daha ok
olmak zere ibadet etmek iin Beyt'1-Mak-dis'e ekilirdi. Yiyeceini, ieceini de yanma alrd.
Vefat ettii sefer de yanma yiyecek ve ieceini almt. Hz. Sleyman deneine yastanm bir
ekilde namaz klarken eceli geldi ve vefat etti. Fakat ne eytanlar, ne de cinler onun vefatndan
haberdar olmadlar. Ondan korkularndan ilerine kesintisiz olarak devam ettiler. Bir kurt deneini
kemirdi, denei krlnca da o yere dt. Bylece onlar Hz. Sleyman'n ldn rendiler. Bu
arada halk da cinlerin gayb bilmediklerini renmi oldular. Eer cinler gayb bilmi olsalard,
horlayc azap iinde kalmazlard. (Se-be', 14), ayrca, yorucu ilerin zorluklarna katlanmazlard.
Hz. Sleyman yere dnce, sriloullar onun ne zaman ldn renmek istediler ve aa
kurdunu alp denein zerine bir gece bir gndz braktlar. Aa kurdu denekten bir miktar
kemirdi. Kurdun ke-mirdii miktar gz nne alarak hesap ettiler. Byle bir denein bir yl
ierisinde kemirilebilecei neticesine yardlar. Daha sonra eytanlar bu kurda : Eer sen yemek
yeseydin, sana en gzel yemekleri getirirdik. Eer su ve iki iseydin, sana en gzel iecekleri
getirirdik. Fakat sana su ve amur tayacaz. dediler. Bunun zerine kurdun bulunduu yere amur
ve su taamaa baladlar. Kuru aa parasnn ortasndaki amuru grmyor musun? te bu, onlarn
bu kurda tadklar amurdur.
Rivayet edildiine gre, cinler ve eytanlar kendilerinden tecrbeli birine -bir rivayette bls'e -,
yaptklar ilerin zorluundan ve yomculu-undan ikayette bulundular. Bunu zerine o : Siz dolu
gidip, bo dnmyor musunuz? dedi. Onlar : Evet dediler. Tecrbeli olan, onlara : Sizin iin her
gidiinizin dnnde bir dinlenme imkn vardr. dedi. Rzgr konuulan bu szleri hemen Hz.

Sleyman'n kulana gtrd. Bunun zerine Hz. Sleyman, onlarn banda bulunan grevlilere,
eytan ve cinlerin inaat ve alma yerlerine inaat iin gerekli olan alet ve malzemeleri getirip
braktklarnda-, oradaki grevlilerin, ilerin daha abuklamas, eytan ve cinlerin daha ar bir
duruma dmeleri iin alma yerlerine getirip braktklar eyleri tekrar srtlarna ykleyip geri
gndermelerini emretti. Bu durum karsnda onlar, srtlarnda yklerle gelip daha nce hllerini
ikyet ettikleri kimseye bu durumlarn anlattlar. Bunun zerine o : Kurtuluu bekleyin, zira iler
varabilecekleri son noktaya kadar geldi mi, deimeye mahkum olurlar. dedi. Bundan sonra Hz.
Sleyman ok yaamad ve bir mddet sonra vefat etti. O, vefat ettiinde elli yanda bulunuyordu.
[76]
Hkmdarl ise krk yl srd.

KEYKUBD'DAN SONRAK FARS HKMDARLARI


Keykubd ldkten sonra yerine olu Keykvs b. Keyniyyeb. Key-kubd geti. Keykvs hkmdar
olunca, lkesini dmanlardan korudu ve komu lkelerin ileri gelen byklerinden bir grup kiiyi de
ldrd. Keykvs, Belh civarnda ikamet ederdi. Onun bir olu oldu ve adn Si-yveh koydu.
Sonra olunu bahadr bir kii olan Rstem b. Dstn b. Neriman b. Cevzenk h. Girsb'a teslim etti.
Bu srada Rstem, Sicistn ve havalisinin spehbedi (hkmdar veya bakumandan) idi. Keykvs
olunu terbiye edip eitmesi iin ona teslim etmiti.Rstem onun "olunu gzel bir ekilde terbiye etti
ve ona eitli ilimleri, binicilii, usul ve dab, hkmdarlarn htiya duyaca bilgileri retti.
Nihayet Rstem, onun istedii ekilde mkemmelletiini grnce, onu alp babasna gtrd.
Babas olu Siyveh' grnce, hem d grnnden, hem de sahip olduu bilgi ve kltrden
dolay ok memnun kald.
Siyveh'm babas Keykvs, Trk hkmdar Efrsiyb'm kz le evlenmiti. Bir rivayette onun
Yemen hkmdarnn kz olduu da sylenir. Bu kadn Siyveh'e ak olmu ve ondan murad almak
zere kendisine davet etmi, fakat Siyveh onun bu isteini kabul etmemiti. Bunun zerine kadn
jurnalde bulunarak kocasyla olunun arasn at. Bu durum karsnda Siyveh Rstem'e gidip
ondan babasn ikna etmesini ve babasyla Efrsiyb arasnda (kzn babasna nikahlad srada)
kararlatrlan baz eylerin Efrsiyb tarafndan yerine getirilmemesi sebebiyle ken-. diini
Efrsiyb'a kar savamak zere gndermesi iin teklifte bulunmasn istedi. Aslnda Siyveh, bu
kadnn errinden ve hilesinden kurtulmak iin babasndan uzaklamak istiyordu. Rstem, onun bu
dileini yerine getirdi. Bunun zerine babas Keykvs, onu yola karp beraberinde byk bir ordu
gnderdi. Siyveh da Efrsiyb ile karlamak zere Trklerin lkesine hareket etti. Nihayet
Siyveh Trk lkesine gelince Efrsiyb ile aralarnda sulh anlamas yapld. Siyveh, Efrsiyb
ile aralarnda yaplan sulh anlamasn bildirmek zere babasna bir mektup yazd, fakat babas da
ona bir mektup gnderip sulh anlamasn bozmasn ve hemen Efrsiyb ile savaa girmesini emretti.
Siyveh ise, sulhu bozmay irkin grp buna yanamad ve dolaysyla babasnn emrini yerine
getirmedi; nk Siyveh yapm olduu eyleri babasna irkin gser-mek iin btn bunlar
tezgahlayann babasnn hanm, yani vey annesi olduunu fark etmiti. Bunun zerine Siyveh,
Efrsiyb'a bir eli gnderip yanma gelmek zere kendisi iin eman istedi. Efrsiyb, onun bu isteini
kabul etti. Bu eman meselesinde elilik yapan kii Krn (Pran) b. Vis'n idi. Bundan sonra Siyveh
Trk lkesine girdi ve Efrsiyb ona ikramda bulunup kendisini saraynda konuk etti, ayrca

kendisine hediyeler verdi, Keyhusrev'in annesi olan Vesffrd adndaki kz ile onu evlendirdi.
Nihayet Efrsiyb, hkmdarln elinden almasndan kortuu Siyveh'm edeb ve kahramanln,
devlet idaresindeki bilgisinin ileri derecede olduunu anlad. Zamanla Efrsiyb'm iki olu ve
kardei Keyder' in Siyveh'e olan kskanlklar sebebiyle Efrsiyb'a yaptklar jurnaller onlarn
arasnn daha ok almasna sebeb oldu. Bunun zerine Efrsiyb, kardeiyle oullarna Siyveh'
ldrmelerini emretti. Nihayet Siyveh' ldrdler ve organlarn kestiler. O ldrld zaman
hanm olan Efrsiyb'm kz ise, olu Keyhusrev'e hmile bulunuyordu. Hatta onlar, hanmnn
karnndaki cenini drmek iin eitli arelere ba vurdular; fakat buna ramen ocuk dmedi.
Siyveh'e eman verilmesini salayan Krn, onun ldrlmesini ho karlamad ve bu iin
akbetinden, babas Keykvs ile Rstem'in onun intikamn almalarndan korkup endieye kapld.
Ayrca o, Siyveh'm eini (Efrsiyb'm kzn), douraca ocuu ldrmek zere yanma ald.
Ancak kadn dourunca, Krn'm kalbi hem annesine hem de yeni doan ocuuna kar yumuad ve
ocuu ldrmedi, hatt onu sa braktn da kimseye sylemedi. Keykvs ise ocuun durumunu
aratrmak ve onu kendisine getirmek zere Trk lkesine bir adam gnderdi.
Siyveh'm ldrld haberi Fars lkesine ulanca, ds b. Cev-derz (Gderz) zntsnden
siyahlar giydi. ds, matem iin ilk siyah elbise giyinen kimsedir. ds, siyah elbiseler iinde
Keykvs'un huzuruna gelince, ona : Bu elbiseler ne oluyor? diye sordu. O da : Bu gn,
karanlklarn ve siyahlklarn gndr. diye cevap verdi.
Keykvs, olu Siyveh'm ldrldn haber alnca, Bahadr Rstem ve sfahan ispehbedi (ba
kumandan veya hkmdar) olan Ts ile birlikte Efrsiyb ile savamak zere ordular gnderdi. Bu
iki kumandan askerleri ile birlikte Trklerin lkesine girdiler ve ar basarak bir ok kimseleri
ldrdler, bir hayli de esir aldlar. Bu iki kumandan ile Efrsiyb arasnda ok etin savalar oldu.
Bu savalarda Siyveh'm ldrlmesini syleyen ve planlayan Efrsiyb'm iki olu ile kardei
Keyder de ldrldler.
Farslar, eytanlarn Keykvs'un emrine verildiklerim, iddialarna gre onlarn Keykvs in yz
fersah uzunluunda bir ehir ina ettiklerini, bu ehrin etrafna bakr, pirin ve gm madenlerinden
birer sur yaptklarn, eytanlarn bu ehri (iinde bulunan mal mlk, hayvan, insan v.s. ile birlikte)
yerle gk arasnda tayp gezdirdiklerini, Keykvs' un yiyip imediini ve def-i hacet yapmadn,
(ve yahut, yiyip itii halde def-i hacette bulunmadn), sonra Allah tarafndan gnderilen
kuvvetlerin ehri tahrip ettiklerini, eytanlarn ise ehri korumak iin onlara mukavemet
gsteremediklerini, bu yzden Keykvs'un onlarn reislerinden bir topluluu ldrdn iddia
ederler.
Gemi kavimlerin haberlerine vakf oan limlerden biri de, eytanlarn Keykvs'un emrine
verilmelerinin Hz. Sleyman b. Davud'un emriyle olduunu sylyor, Keykvs savalarda muzaffer
olur, hkmdarlardan karsna kanlar kim olursa olsun mutlaka malub ederdi. Hatta gklere
ykselip kmay iinden geirinceye kadar bu durumu devam etti. Sonra Keykvs Horasan'dan
kalkp Bbil'e gitti. Allah, ona yle bir g ve kuvvet verdi ki, bu g sayesinde beraberindekiler ile
birlikte bulutlara kadar ykseldi. Sonra Allah onlardan bu gc geri ald, bunun zerine onlar
bulutlardan dp helak oldular, ancak Keykvs kendisi kurtuldu ve o gn (ilk olarak) def-i hacette
bulundu.
Bu hadiseden sonra Keykvs'un mlk (saltanat) paraland, ona kar kanlar oald ve bunlar
ona sava atlar. Kimi zaman galip geldi, kimi zaman da onlar galip geldiler. Daha sonra Yemen
lkesine sava at. Bu srada Yemen lkesinin banda Abd (Z'1-ez'r) b. Ebrehe (Z'l-menr) b.

Haris (er-Ryi) hkmdar olarak bulunuyordu. Keykvs Ye-men'e geldii zaman karsna Z'1ez'r lakabyla bilinen Abd b. Ebrehe kt, fakat felli olduundan daha nceleri bizzat kendisi
savaa kmyordu. Ama Keykvs topraklarna ayak basp lkesini ineyince, bizzat askerleriyle
birlikte kendisi savaa kt. Neticede Keykvs' ele geirip esir ald, askerlerini ise kltan
geirdi. Daha sonra onu bir kuyuya hapsedip zerini bir kapakla kapatt. Bunun zerine Rstem
Sicistn'dan Ye-men'e hareket etti ve Keykvs'u kurtarp yanma ald. Z'1-ez'r (Abd b. Ebrehe) ise
ona kar koymak zere askerlerini toplayp onunla savamak istedi, fakat sonra yok olmaktan korktu.
Bunun zerine Rstem ile Z'l-ez'r, Rstem'in Keykvs'u alp Fars lkesine geri dnmesi artyla
aralarnda bir sulh anlamas yaptlar. Nihayet Rstem Keykvs'u esaretten kurtarp getirdi ve onu
tekrar hkmdarlna iade etti. Bunun zerine Keykvs, Sicistn ile Gazne'ye bal br blge olan
Zblistn' ona ikt olarak verdi ve ondan "ubudiyet" (kulluk) ismini kaldrd. Daha sonra Keykvs
[77]
ld. Hkmdarlk sresi ise yz elli yl srd.
KEYHUSREV B. SYVEH B. KEYKVS'UN HKMDARLII
Keykvs lnce yerine olunun olu (torunu) olan Keyhusrev b. S-yveh b. Keykvs hkmdar
oldu. Keyhusrev'in annesi ise Trk h-kmdari Efrsiyb'm kz Vesffrd idi. Keyhusrev
hkmdarlk tahtna geince, btn ispehbedlere (ba kumandanlara veya hkmdarlara) birer mektup
yazarak, tm askerleriyle birlikte gelmesini emretti. Nihayet btn kumandanlarn hepsi gelip
toplannca, Ts'un komutanlnda otuz bin asker hazrlayp Trk lkesine girmesini, ad Firzed b.
Siyveh olan kardeininvbulunduu ehir hari, urad her ehir ve kyn ahalisini ldrmesini
emretti, nk Keyhusrev'in babas Siyveh, annesiyle Trk ehirlerinden birisinde evlenmiti. Ts
bu ehre gelince Frzed ile arasnda sava kt ve bu savata Frzed'i ldrd. Kardeinin
ldrld haberi Keyhusrev'e ulanca, o buna ok zld ve arna gitti. Bunun zerine
Keyhusrev, Ts ile birlikte bulunan amcasna bir mektup yazarak Ts'u yakalayp zincire vurduktan
sonra kendisine gndermesini ve ordunun ilerini (kumandanln) zerine almasn emretti. Amcas
onun isteini yerine getirdikten sonra Efrsiyb'm zerine yrd. Efrsiyb da ona kar kendi
askerlerini gnderdi. Niticede taraflar arasnda ok etin bir sava meydana geldi, pek ok kii
ldrld, Farslar ise dalara kamak zorunda kaldlar, daha sonra da Keyhusrev'in yanma
dndler. Keyhusrev amcasn knayp azarlad ve Trklere kar savamaya kesin karar verdi. Btn
askerlerin toplanmasn, bir neferin dahi olsa dta kalmamasn emretti. Btn askerler toplannca
onlara, drt ayr cepheden Trklerin yurduna hcuma geeceini bildirdi. Cevderz'i en kalabalk
kuvvetin bana geirip Belli tarafndan Trklerin yurduna girmesini emretti ve ona Diref-i
Kbiyn' verdi. Bu onlarn en byk sanca idi. Bu sanca ancak hkmdar ocuklar ile birlikte
ve ok mhim iler dolaysyla gnderirlerdi. Keyhusrev, baka bir kuvveti in tarafndan, dier bir
kuvveti Hazar yaknlarndan ve drdnc kuvveti de bu iki kuvvetin arasndan harekete geirdi ve
onlara Trk lkesine girmelerini emretti. Nihayet askerler drt cepheden Trk lkesine girdiler ve
her taraf harabeye evirdiler. Bilhassa Cevderz, ok fazla sayda insan ldrd, esirler ald ve bir
ok yeri tahrip etti. Keyhusrev ise bizzat kendisi Cevderz'in gittii yolu takip etti. Yanma vardnda,
o, stnlk salayp Efrsiyb'm ailesinden ve yaknlarndan pek ok kimseyi ldrm bulunuyordu.
Ayrca onun be yz altm bin ksur kiiyi ldrm olduunu, otuz bin kiiyi esir aldn ve hadde
hesaba smayacak kadar ganimetler alm olduunu grd. Bu arada Cevderz, Efrsiyb'm
ailesinden ve onun tarhan-larmdan (ileri gelenlerinden) ldrd kimseleri ona arz etti. Bundan

sonra Keyhusrev'in katnda Cevderz'in itibar daha ok artt,-kendisine teekkr edip sfahan ve
Crcn' ikt olarak verdi. Bu arada Keyhusrev'e, drt cepheden Trk lkesine giren asker
kuvvetlerin kumandanlarndan ldrdkleri kiiler, aldklar ganimetler, tahrip ettikleri yerler
hakknda bilgi veren, Efrsiyb'm askerlerini pepee nasl hezimete urattklarn anlatan mektuplar
geldi, o da onlarn savaa btn gleriyle devam etmelerini ve daha nce belirlenip kendilerine
bildirilen yerde buluacaklarna dair bir mektup gnderdi.
Efrsiyb, tarhanlarmdan (ileri gelen reislerinden), ailesinden ve askerlerinden ldrllenlerin
haberini ald zaman, bu durum ok arna gitti ve arp kald. Bu srada yannda oullarndan
sadece de (eyde?) kalmt. Bu olunu bir orduyla birlikte Keyhusrev'in zerine gnderdi.
Neticede karlaan taraflar etin bir savaa tututular ve aralksz drt gn savatlar. Sonunda
Trkler hezimete uradlar, Farslar ise onlarn peini brakmadlar, yakaladklarm ldrdler veya
esir aldlar. Bu arada Efrsiyb'm olu de'yi de yakalayp ldrdler. Efrsiyb, bu hdiseyi ve
olunun ldrldn duyunca, yannda bulunan askerlerle birlikte harekete geip Keyhusrev'le
karlat, benzeri . iitilmemi olan etin bir savaa tututular. Sava iddetini artrp vahim bir
durum ald. Sonunda Efrsiyb yenildi ve Trklerden pek ok kii ldrld. Trklerden ldrlen
kiilerin says yz bin idi. Bundan sonra Keyhusrev, Efrsiyb'm peini adm adm takibe koyuldu.
Efrsiyb ise lkeden lkeye kap durdu ve en sonunda zerbeycn'a gelip burada sakland.
Neticede yakalanan Efrsiyb, Keyhusrev'in huzuruna getirildi. Keyhusrev ona, babasna kar yapm
olduu gaddarlktan sual at, fakat o ne hccet getirebildi ve ne de elle tutulur bir zr beyan
edebildi. Bunun zerine Keyhusrev onun ldrlmesini emretti. Hulsa babas Siyveh'm
boazland gibi o da boazland, sonra da Keyhusrev muzaffer ve sevinli olarak zerbeycn'dan
ayrld.
Efrsiyb ldrlnce, onun yerine Trklerin bana olan kardei Keysevsf (Keyersf?) hkmdar
oldu. O da lnce, onun yerine olu Curzsf geti. Crzsf, ok zlim ve diktatr bir hkmdard.
Keyhusrev, babas Siyveh'm intikamm alp hkmdarln salam-latrdktan sonra, dnyadan
elini eteini ekti ve kendini ibadete verdi. Ailesi ve yakn arkadalar, mlknn bana geip
grevini srdrmesi iin srar ettilerse de, o bunu kabul etmedi. Bunun zerine ona : O halde senin
yerine geip hkmdarlk yapacak olan kiiyi belirle. dediler, o da Lhrsb' seti. Bundan sonra
Keyhusrev onlarn yanndan ayrld ve kayboldu. Bir daha onun hayatndan ve nerede ldnden
haber alnamad. Onun hakknda bundan baka syleyenler de vardr.
[78]
Keyhusrev altm yl hkmdarlk yapt, ondan sonra Lhrsb hkmdar oldu.
HZ. SLEYMAN (A.S.)'DAN SONRA SRLOULLARININ DURUMU
Rivayet edildiine gre, Hz. Sleyman'dan sonra sriloullarnn bana onun olu Ruhbu'am b.
Sleyman hkmdar oldu ve hkmdarl on yedi yl srd. Ruhbu'am'dan sonra sriloullarnn
hkmdarlklar paraland. Bundan sonra Eby b. Ruhbu'am, dier kol (sbt)larm deil, yalnz
Yahda ve Bnymin kollarnn hkmdar oldu, nk dier kollar (esbt) Hz. Sleyman'n klesi
Yurbu'am b. Byi''y balarna hkmdar olarak geirmilerdi. Hkmdarln sriloullarmn
elinden kmasnn sebebi, onlarn iddialarna gre, Hz. Sleyman'n hanm Cerde'nin onun evinde
puta takdim ettii kurban idi. Bu yzden Allah {C.c.) onu, mlknn bir ksmn oullarnn elinden
almakla tehdit edip cezalandrmt. Eby b. Ruhbu'am'm hkmdarl yl srd. Ondan sonra

Uss b. Eby babasnn hkmdar olduu iki kola (Yahda ve Bnymin kollarna) krk bir yl
[79]
mddetle hkmdarlk yapt. Eby salih bir kiiydi ve topald.
ss b. Eby'nn Rezh el-Hind ile Savamas
Rivayet edildiine gre ss b. Eby salih bir kiiydi. Babas ise puta tapan ve halk putlara tapmaa
davet eden bir kimseydi. Fakat olu ss hkmdar olunca, bir mnadiye emir verip halka u ekilde
ilnda bulunmasn syledi : Haberiniz olsun, kfr artk mensuplaryla birlikte lmtr. man ve
mensuplar ise yaayacaktr. sriloullarmdan kafasn kim kfr ile dar karrsa, mutlaka
ldrrm. Allah'a kar itaat terk edilip O'na isyan edildii iin tufan dnyay ve dnyada
bulunanlar sulara bodu, beldeler yerin dibine geirildi, gklerden yer yzne ate ve ta
yadrld. ss, bu konuda ii olduka sk tuttu.
sriloullar arasndan puta tapan ve Allah'a kar isyan ile megul olan bir ksm kimseler hkmdar
ss'mn annesinin yanma geldiler ve olunun yaptklarn ona ikyet ettiler. ss'mn annesi de puta
tapard. Nihayet annesi ss'mn yanma geldi, onu fena halde azarlayp yaptklarndan vaz gemesini
istedi, fakat ss annesinin szlerine kulak asmad, hatt putlara taptndan dolay onu tehdit etti ve
ondan ber (uzak) olduunu aklad. Bunun zerine puta tapan halk ondan mitlerini kestiler;
kendisinden korkanlar ise lkelerini terk ederek Hindistan'a gitmek zere yola ktlar.
Bu srada Hindistan'da Rezh (Zere ?) adnda br hkmdar vard. Kendisi diktatr, zalim ve byk
bir sultan ve bir ok lkeler ona itaat edip boyun emilerdi. Halkn da kendisine tapmaa davet
ediyordu. te sriloullarmdan kaan bu grup Hind hkmdarnn yanma gelerek kendi
hkmdarlarn ona ikyet ettiler, ayrca ona kendi lkelerinin gzelliklerini, bolluunu, askerlerinin
azln, hkmdarlarnn gszln ve liyakatsizliini anlattlar, lkelerini ele geirmesi iin
tahrik edip i-tahlandrdilar.
Bunun zerine Hind hkmdar nce casuslar gnderdi. Casuslar, oradan ona haberler getirdiler.
Nihayet o, haberin doruluuna inannca, askerlerini toplad ve deniz yoluyla m blgesine hareket
etti. Bu arada lkesine gelen sriloullar ona : ss'mn bir dostu (Allah) var, bu ona yardm eder
ve onu destekler. dediler. Rezh de onlara : Benim ordularm ve askerlerimin okluu karsnda
ss ve dostu ne yapabilir? dedi.
Rezh'in, lkesini istilya gelecei haberi ss'ya ulanca Allah'a yalvarp dua etti, Hind
hkmdarnn kuvveti karsndaki aczini ve za'fm dile getirdi ve Allah'tan kendisine yardm
etmesini istedi. Allah (C.c.) da onun duasn kabul etti ve ona ryasnda : Ben, sana ktlkleri
dokunmayacak ekilde Hindli Rezh'e ve askerlerine kar kudretimi gstereceim ve onlarn mallarn
sana ganimet olarak vereceim; t ki dmanlarn senin dostunun elinden tuttuu kiiye g
yetiremeyeceklerini ve dostunun ordusunu yenemeyeceklerini rensinler. buyurdu.
Daha sonra Rezh deniz yoluyla hareket edip sahile geldi, buradan da Beyt'l-Makdis'e yrd.
Beyt'l-Makdis'e iki konaklk mesafe kala askerlerini blgeye datt ve o blge askerlerle dolup
tat, sriloullarmn kalplerini de bir korku sard. Bu arada ss, gzcler gnderdi, onlar geri
dndklerinde gelenlerin, bir benzeri iitilmemi derecede kalabalk olduklarn ss'ya bildirdiler.
Bu haberi sriloullar iitince haykrarak alamaya, birbirleriyle vedalamaya baladlar, hatt
Rezh'e kadar gidip ona teslim olmaya ve boyun emee karar verdiler. Bu srada hkmdarlar Uss
onlara : phesiz Rabbim bana zafer vaat etmitir. O'nun vaadinden dnmesi ise sz konusu

deildir. Siz tekrar Allah'a dua edip yalvarmaa devam edin. dedi. Onlar da yle yaptlar ve hep
birlikte dua edip Allah'a yalvardlar. Onlarn iddialarna gre Allah vahiy yoluyla ss'ya : Ey ss! Dost dostunu bakasnn eline teslim etmez. Dmann ise senin yerine ben haklayacan. Bana
tevekkl eden asla horlanmaz. G ve kuvvetini benden alan katiyyen zayf dmez. Sen rahat ve
skntsz olduun zamanlarda beni zikredip andn; ben de seni skntl olduun zamanlarda
(dmannn eline) teslim etmeyeceim. Pek yaknda bir ksm zebanileri gndereceim ve onlar
dmanlarm ldrecekler. Seni mjdeliyorum, s-riloullarma bunu haber ver. buyurdu.
Mminler, bu mjdeye sevindiler, mnafklar ise onu yalanladlar.
Bunun zerine Allah (C.c.) ona askerleriyle birlikte Rezh'a kar kmasn emretti. ss olduka az
sayda bir askerle onun karsna kt ve tmseke bir yere gelip durdu, buradan Rezh'in askerlerini
gzetlemeye balad. Bezli onlar grnce kmsedi ve hakir grd. evresindekilere ; Ben, bu
kk bir grup iin mi askerlerimi toplayp lkemden buraya geldim ve bunca masraf yaptm? dedi.
Sonra da yanma gelen sriloul-larn ve haber toplayp getirmek zere gnderdii casuslar yanma
ard, onlara da : Siz bana yalan sylediniz. Bana sriloulannn ok olduklarn sylediniz, ben
de askerlerimi toplayp bunca masraf yapp buraya geldim. dedi ve onlarn ldrlmelerini emretti.
Emir zerine onlar ldrldler. Bundan sonra ss'ya birini gnderdi ve ona : Sana yardm edecek
ve seni benim satvetim (kahredici gcm) den kurtaracak olan dostun nerede? diye sordu. ss da
ona : Ey bedbaht! Sen ne sylediinin farknda deilsin. Sen, gcnle Allah' yenmek, ya da azlna
ramen O'nunla okluk yarma m girmek istiyorsun. O, u anda bulunduum yerde benimle beraber
bulunmaktadr. Allah, kiminle beraber olursa, onun yenilmesine imkn yoktur. Pek yaknda bana
gelecek (musibetleri) greceksin. dedi.
Rezh, onun bu szlerine fkelendi ve askerlerini saflar hline getirip savaa hazrladktan sonra
ss'nm zerine yrd ve okularna at emrini verdi, okular da ata getiler ve oklarn ss ile
askerlerinin zerlerine yadrdlar. Bu srada Allah (C.c.) srail oullarna yardmc olmak zere
meleklerden bir imdat grubu gnderdi. Onlar, atlan oklar alp Hindli okularn zerine frlattlar.
Her okuyu kendi att ok ldrd, bylece btn okular ldrldler. Bu esnada sriloulannn
saflarndan tebih ve dua sesleri ykselmee balad. Melekler de Hindlilere g-rndler. Rezh
melekleri grnce, Allah onun kalbine bir korku sald ve o arp kald, askerlerine seslenerek
meleklere kar hamle yapmalarn emretti. Askerler verilen emre uyarak hamlelerini yaptlar, fakat
mlekler tarafndan ldrldler. Geride Rezh, kleleri ve hanmlarndan baka kimse kalmad.
Rezh, bu durumu grnce gerisin geri dnd ve : ss' nn dostu beni ldrd (mahvedip bitirdi)
diyerek kamaa balad.
ss onun gerisin geri kamakta olduunu grnce : Allah'm! Eer onu helak etmezsen, onun
yerindeki naibi (vekili), asker toplayp tekrar zerimize gelecektir. dedi. Bundan sonra Rezh ve
beraberindekiler denizin kysna geldiler ve gemilere bindiler. Onlar, gemilerle hareket edip
yollarna koyulduklar bir srada Allah tarafndan gnderilen bir rzgr (frtna) ile hepsi denizde
bouldular.
ss'dan sonra yerine olu Sft hkmdar oldu ve lnceye kadar yirmi be yl hkmdarlk yapt.
Daha sonra Amrem (mrn)'in kz ve Ahziy'mn kz kardei (veya annesi) Azelya hkmdar oldu.
Azelya baa geince, sroullarmdan hkmdarlk ailesine mensup olanlarn btn ocuklarn
ldrm, geriye ise sdece Ahziynn oulunun olu olan Yu-v b. Ahziy kalmt. O da ortada
olmayp gizli kald iin kurtulmutu.
Daha sonra Yuv ve adamlar Azely'y ldrdler. Azely'nm hkmdarl yedi yl srd. Bundan

sonra krk yl Yuv hkmdarlk yapt. Sonra Yuv', byk annesini ldrd adamlarndan
birisi ldrd. Ondan sonra ziy -ona ziy'da denir- b. Emsy (Emsy) b. Yuv hkmdar
oldu ve lnceye kadar elli iki yl hkmdarlk yapt. Ondan sonra Ysm (Ytm) b. ziy
hkmdar oldu ve lnceye kadar on alt yl hkmdarlk yapt. Bundan sonra Hazky b. Ehz
hkmdar oldu ve hkmdarln lnceye kadar devam ettirdi. Denildiine gre, Hazky' m,
kendisine mrnn bittiini bildiren a'y'nn arkada olduu sylenir. Hz. a'y tarafndan
Hazky'ya mrnn bittii bildirilince o, Allah'a yalvarp mrn uzatmasn diledi, Allah (C.c.) da
onun mrn uzatt ve> a'y'ya emrederek mrnn uzatldn ona bildirmesini istedi. Bir baka
rivayette, ileride de bahsedilecei zere, bu kssada geen a'y'nn arkadann Sdky olduu
[80]
sylenir.
Hz. a'y ile Birlikte Bulunan sriloullarmn Hkmdar ve Senhrb'in srloullannin
zerine Yrmesi
Allah (C.c), Hz. Musa'ya Kur'n- Kerm'de zikredilen u ayetleri (buyruklar) vahyetmiti: Biz
Kitb'da sriloullarma u hkm verdik : Siz o lkede iki defa fesad karacaksnz ve (bana
kar) byk bir serkelik yapp kabaracaksnz. te o iki (fesadnzdan) birincisinin zaman gelince,
sizin zerinize gl kuvvetli kullarmz gnderdik, onlar da evlerin aralarna kadar girip (sizi)
aratrdlar. (Bu) yaplmas gereken bir vaat idi. Sonra tekrar size, onlar yenme imkn verdik, sizi
mallarla, oullarla destekledik ve savalarnz oalttk. Eer iyilik ederseniz, kendinize iyilik
etmi olursunuz. Ktlk ederseniz, o da kendi aleyhinize olur. Sonuncu (bakaldrmanzn
cezalandrlma) zaman gelince, yzlerinizi kt duruma soksunlar (zntden suratlarnzn
aslmasna sebeb olsunlar), ilk kez girdikleri gibi Mescid'e (Beyt'l-Makdis'e) girip (tahrib et)sinler
ve ele geirdiklerini mahvetsinler! diye (yine yle kullar gnderdik). (Tev-be ederseniz) Rabb'inizin
sizi esirgeyeceini umabilirsiniz. (Eer tekrar fesada) dnerseniz, biz de sizi (cezalandrmaa)
dneriz. Biz cehennemi kfirlere bir zindan yaptk. (sr\ 4-8).
sriloullannn arasnda zamanla gnah ve ktlkler oald. Allah (C.c.) ise, onlara olan
merhametinden dolay gnahlarm balyordu. Allah'n onlarn gnahlarna bir ceza olarak verdii
ilk musibet u ekilde oldu : sriloullannn bana kendilerinden Sdky adnda birisi hkmdarolmutu. sriloullarmda u det hkimdi: Onlarn bana bir hkmdar getii zaman, Allah onlara
bir de peygamber gnderir, bu peygamber hkmdar irad eder, Allah istediini vahiy yoluyla ona
bildirirdi. sriloullannn ise Tevrat eratinden baka bir eratleri olmamt. Sdky hkmdar
olunca Allah onlara Hz. a'y'y peygamber olarak gnderdi. Hz. Muhammed (S.a.) ile Hz. sa
(A.s.)'y mjdeleyen bu zat idi. Sdky' nin hkmdarlnn sonlarna doru, sriloullannn
arasnda gnah ve ktlkler oalmaa balad. Bunun zerine Allah (bir musibet olarak) onlarn
zerine fezay dolduracak kadar kalabalk bir askerle birlikte Bbil hkmdar Senhrb'i gnderip
balarna musallat etti. Nihayet Sen-hrb, Beyt'l-Makdis'e geldi ve etrafn kuatt. Bu srada
sriloullannn hkmdar Sdky ise bacanda kan bir bandan muzdarip olup hastalanmt.
Peygamber a'y ona gelip: Allah, sana vasiyetini yapman ve senden.sonra gelecek hkmdar
belirlemeni istiyor, zira sen lmek zeresin. dedi. Bunun zerine hkmdar Sdky, Allah'a dua
edip yalvard; Allah da onun duasn kabul buyurdu ve Allah (C.c.) Hz. a'y'ya vahiy yoluyla
hkmdar Sdky'nm mrn on be yl uzattn ve dman Senhrb'ten onu kurtardn bildirdi.
Hz. a'y, hkmdar Sdk-y'ya bunu bildirince, arlar dindi ve eski salna kavutu.

Bundan sonra Allah, Senhrb'in askerlerinin zerine bir melek gnderdi ve bu melein sayhasiyla
(grltl sesiyle) alt kii dnda hepsi ldler. lmden kurtulan bu alt kii Senhrb ile be
ktibinden ibaretti. Bazlarna gre, bu ktiplerden birisi Buht-Nassar idi. Bunun zerine Sdky ve
srioullari onlarn klalarna gittiler ve burada bulunan mallar ganimet olarak aldlar. Senhrb'i
aradlarsa da bulamadlar. Hemen arkasndan peini takip etmek zere adamlar gnderdiler ve onu
be arkadayla birlikte buldular. Onlar yakalayp zincire vurduktan sonra Sdky'nm yanma
getirdiler. Sdky, Senhrb'e : Rabb'imizin sana yaptn nasl buldun? diye sordu. Senhrb :
Daha nce Rabb'inizin haberini ve size yardmlarn duymutum; fakat kulak asp dinlememitim.
dedi. Sdky, onlar Beyt'l-Makdis'in etrafnda dolatrdktan sonra hapsetti.
Allah (C.c), Hz. a'y'ya vahiy yoluyla hkmdar Sdky'nm Senhrb'i ve beraberindekileri serbest
brakmasn emretti, bunun zerine onlar serbest brakt. Bundan sonra onlar Bbil'e geri dndler ve
Allah'n kendilerine ve askerlerine neler yaptn kendi kavimlerine anlattlar. Senhrb ise bundan
sonra yedi yl yaad, sonra ld.
Kitap ehlinden bazlarnn iddialarna gre, Senhrb'den nce sriloullannn zerine Bbil
hkmdarlarndan Kifr (Lfr) adnda bir hkmdar yrmtr. Buht-Nassar onun amcasnn olu
ve ayn zamanda ktibi idi. Allah, onlarn zerine bir rzgr gnderip onun ordusunu helak etmi,
ancak kendisiyle ktibi kurtulmutu. Daha sonra, kurtulan bu Bbil hkmdarn oullarndan birisi
ldrmt. Baht-Nassar da hkmdarnn ldrlmesine fkelenerek onu ldren olunu ldrd.
te bu hadiselerden sonra Senhrb sriloullannn zerine yrmtr. Senhrb Ninova'da
hkmdarlk ediyordu. zerbeycn hkmdar ile birlikte o gn sriloullarma sava ap onlar
sindirmiti. Daha sonra Senhrb ile zerbeycn hkmdar arasnda anlamazlk kt. Her iki taraf,
askerleri tkenip yok oluncaya kadar birbiriyle savaa devam ettiler. Bunun zerine Isriloullar
kp onlarn beraberinde bulunan mallar ganimet olarak aldlar.Rivayet edildiine gre, Senhrb
lnceye kadar yirmi dokuz yl hkmdarlk yapmtr. Senhrb'in muhasara ettii srail oullarnn
hkmdar ise Hazky di. Hazky vefat ettikten sonra yerine olu Mne- hkmdar oldu ve elli
be yl hkmdarlk yapt.
Ondan sonra mn hkmdar oldu ve adamlar tarafndan drln-ceye kadar on iki yl
hkmdarlk etti. Bundan sonra onun olu Yiy hkmdar oldu ve Msr firavunu Ecda'm (burunsuz
firavun'un) onu ldrmesine kadar otuz bir yl hkmdarlk yapt. Sonra onun olu Yh Ehz b.
Yiy hkmdarla geti; fakat firavun Ecda' onu azledip yerine olu Ykkm b. Yh Ehz'
hkmdar yapt ve onu haraca balad. Ykkm'in hkmdarl ise on iki yl srd. Bundan sonra
onun olu Yyhn hkmdar oldu, fakat Buht-Nassar ona sava at ve onu hkmdarlnn
zerinden ay getikten hemen sonra Bbil'e gtrd. Bundan sonra Buht-Nassar onun yerine
amcasnn olu Yakny'y hkmdar yapt ve ona Sdky adn verdi. Fakat Yakny Buht-Nassar'a
kar geldi, bunun zerine Buht-Nassar ona sava at ve onu ele geirip Bb'e gtrd, ayrca BuhtNassar, onun olunu gznn nnde boazlad ve Yakny'nm gzlerine mil ekti. Bu arada Beyt'lMakdis'i ve Heykel1! (Hz. Sleyman'n yaptrd bideyi) tahrip edip ykt. Bundan sonra
sriloullarn esir alp Bbil'e gtrd. leride de Allah'n izniyle zikredeceimiz zere, onlar,
Beyt'l-Makdis'e dnnceye kadar Bbil'de kaldlar. Sdky (Yakny)'nm. btn hkmdarl on
bir yl srd.
Rivayet edildiine gre, sriloullarmn arasnda ktlkler oalp yaylnca, Allah (C.c.) Hz.
a'y'ya vahyetti ve vahyedilenleri kendi lisan ile onlara anlatp, onlar uyarmasn istedi, o da bunu
yerine getirdi. Bunun zerine sriloullar, ldrmek iin onun zerine saldrdlar, fakat a'y

onlardan kat ve kaarken nne bir aa kt. Bu aa ald, a'y da iine girdi. Bu srada
eytan onun elbisesinin psklnden tuttu ve onu sriloullarma gsterdi. Onlar bir testere getirip
aac bimeye baladlar ve aacn ortasna geldiklerinde onu ikiye, blp kestiler ve ldrdler.
sriloullarmn hkmdarlarnn isimleri hakknda bundan baka eyler de sylenmitir, fakat biz
bunlarn nakline gvenmediimizden ve sz uzatmak' endiesinden dolay bunlar buraya almyoruz.
[81]
LHRSB LE OLU BTSB'IN HKMDARLIKLARI VE ZERDTT'N ORTAYA
IKMASI
Daha nce, Keyhusrev'in lm yaklatnda amcasnn olu Lh-rsb b. Keyveh (Keyveci) b.
Keykvs'u kendisine veliaht tayin etmi olduunu zikrettik. Buna gre Lhrsb, Keykvs'un olunun
olu, yani torunu olur. Lhrsb hkmdar olunca, kendisine altndan bir taht yaptrd ve onu eitli
mcevherlerle ssledi. Horasan topraklarndaki Belh ehri onun emriyle kendi adna yaptrld ve bu
ehre "Hasn" adn verdi. Ayrca devlet iin gerekli olan -daire ve defterleri tanzim etti. Kendisi
iin askerler seip hkmdarln kuvvetlendirdi. lkesini imar edip topraklar iletti ve askerlerin
beslenme ihtiyalarn karlamak maksadyla halktan hara toplad.
Onun hkmdarl zamannda Trklerin kuvvet ve kudreti iyice artmt. Bu yzden onlarla savamak
iin Belh ehrine gelip yerlemiti. Lhrsb, kendi lkesinin halk tarafndan sevilen ve holanlan bir
kiiydi. Komu dmanlarna kar ise onlar silip sprecek bir gte idi. Adamlarn kontrol
etmede ok dikkatli, imar ve yap ilerinde ileri dnceli, gayret ve engin himmet sahibi bir ahst.
lkesini imar edip sulama kanallar amt. Ayrca, Hind, Rum ve Marib hkmdarlarn haraca
balamt; bunlar korkularndan ve kendisinden ekindiklerinden mektuplar yazarak onu
hkmdarlarn hkmdar olarak tanmlard.
Daha sonra Lhrsb kendini ibadete verdi, hkmdarl brakt ve ibadetle megul olmaa balad.
Kendi yerine ise hkmdar olarak olu Btsb' halef brakt. Lhrsb, yz yirmi yl hkmdarlk
yapt. Sonra olu Btsb hkmdar oldu. Onun dneminde peygamberlik iddiasnda bulunan ve
Mecs (ateperest)leri peine takan Zerdet (Zerdt) b. Se-kman ortaya kt. Ehl-i Kitab'm
iddialarna gre Zerdt, Filistin halkndan olup rmiy (Ermiy) peygamberin rencilerinden
birinin zel hizmetini gren ve ona ok yakn olan bir kimseydi. Zerdt hainlik edip iftira etti, bunun
zerine rmiy'nin rencisi de ona beddua etti ve hemen ala tenlilik hastalna yakaland. Bundan
sonra Zerdt oradan ayrlp zerbeycn'a gitti ve orada Mecserin dinini ortaya koyup yaymaa
balad.
Bir rivayette, Zerdt'n Acemlerden olduu sylenir. Bir kitap yazp, bununla yer yznn bir ok
yerlerini dolat, hi bir kimse bunun ne demek olduunu anlamaymca da bunun kendisine hitap edilen
semav bir dil olduunu ileri srd. Sonra bu kitabna "Et" adn verdi. Daha sonra zerbeycn'dan
Fars lkesine geti. Onlar da bu kitabn neyi ihtiva ettiini anlayamadlar ye kabul de etmediler.
Bundan sonra Hindistan'a geti ve kitabn Hind hkmdarlarna sundu. Daha sonra buradan in ve
Trk lkelerine geldi, fakat onlar- onu kabul etmediler ve lkelerinden srp kardlar. O da
Fergne'ye gitmek zere yola kt, fakat Fergne hkmdarnn onu ldrmek istemesi zerine
buradan kap Btsb b. Lhrsb'm yanma geldi. Btsb Zerdt'n hapsedilmesini emretti ve bir
mddet hapsedildi. Bu defa Zerdt kitabn erh etti ve ona tefsir mnasna gelen "Zend" adm verdi.
Daha sonra Zend'in de erhini (aklamasn) yaparak ona : "Tefsr'in Tefsiri" mnasna gelen

"Bzend" adn ver-db Zerdt'n bu kitab, matematik, astroloji, tp. gemi kavimlere ait haberler,
peygambelere gnderilen kitaplar gibi eitli konulardaki bilgileri ihtiva ediyordu. Ayrca bu kitapta
: Krmz develi kii gelinceye kadar, size getirmi olduum bu kitaba sk sarln. gibi cmleler de
yer almt. "Krmz develi" den maksad, Hz. Muhammed fS.a.) idi. Onu kitabnda Hz. Muhammed
(S.a.)'in bin alt yz yl sonra gelecei de belirtilmiti. te bu sebepten Mecslerle Araplar arasnda
dmanlk ortaya kt. Dier taraftan Sbr Z'1-ektf'dan bahsedilirken, Araplara kar giriilen
savan sebepleri arasnda bu szn de bulunduu zikredilmektedir. Dorusunu ise Allah bilir.
Daha sonra Btsb, Belh'te iken Zerdt' yanma getirtti. Zerdt, onun huzuruna girdiinde ona
dnini aklayp sundu. Btsb onun sunduu dni beendi ve bu dne girdi, halk da bu dne
girmeleri iin zorlad, hatt bu dni kabul edip ona uyuncaya kadar halktan pek ok kimseyi ldrd.
Mecsler ise Zerdt'n aslen zerbeycn'l olduunu ileri srerler. Ayrca onun, hkmdarn
yanma eyvannn tavanndan indiini, elinde bir ate tomaryla geldiini ve bu atele oynad hlde
onu yakmadn; hatt bu atein onu elinden alan kimseleri de yakmadm, hkmdarn ona uyup
dnine girdiini ve hkmdarn, lkesinin eitli yerlerine ate-gedeler (Mecs mabedleri) ina
ettirdiini, ategedelerde yanmakta olan atein bu ateten tututurulduunu ve ategedelerinde
yanmakta olan atein bu gne kadar snmeden aralksz devam ettiini de iddia ederler. Halbuki onlar
bu hususta yalan sylyorlar; nk ileride de zikredeceimiz zere, Allah (C.c.) Hz. Muhammed
(S.a.)'i peygamber olarak Gnderdii zaman (yani dnyaya geldii zaman), Mecslerin btn
ategedelerinde yanmakta olan bu ate snmt.
Zerdt, Btsb'n- hkmdarlnn zerinden otuz yl getikten sonra ortaya "kmt. Allah'tan
vahiy yoluyla aldn iddia ettii kitabn .da ona sunmutu. Bu kitap, on iki bin sr derisinin
zerine kazdrlarak altn ile yazdrlp nakedilmiti. Btsb, bu kitab stahr'da bir yere koydurup,
halka retilmesini yasaklamt.
Btsb ve atalar bundan nce Sbilik (yldzlara tapanlar) dninde idiler. Zerdt'e ait dier
[82]
haberler ise pek yaknda ileride zikredilecektir.
BHT-NASSAR'IN SRLOULLARININ ZERNE YRMES
Buht-Nassar'm sriloullannn zerine ne zaman gnderildii konusunda limler iltilaf etmilerdir.
Bir rivayette onun, peygamber rmiy, Dnyl, Hanny, Azrya ve Mil'in zamannda gnderildii,
dier bir rivayette ise sriloullarnn Yahya' b. Zekeriyy'y ldrmeleri zerine Allah'n onu
sriloullannn zerine gnderdii sylenmektedir. Ancak birinci grte olanlarn says daha
oktur.
Buht-Nassar'm ilk gnlerine dair olan hususlar Sa'd b. Cbeyr yle anlatyor :
sriloullarmda (semav) kitaplar okuyan birisi vard. Bu kii : ..zerinize gl, kuvvetli
kullarmz gnderdik.. (sr\ 5) mealindeki Allah'n buyruuna gelince : Ey Rabb'im!
sriloullarmm helakini ellerine verdiin bu adam bana gster. diyerek dua etti. Bunun zerine ona
ryasnda, Bbil'de bulunan Buht-Nassar admda zavall bir miskin kii gsterildi. Bu kii, ticaret
maksadyla gidiyormu gibi gstererek Bb'e gitti ve btn miskinleri yanma arp Buht-Nassar'
nasl bulabileceini sordu. Nihayet onlar Buht-Nassar' nasl bulabileceini ona gsterdiler. O da
birini gnderip Buht-Nassar' yanma getirtti; onun hasta bir fakir kii olduunu grd, iyileinceye
kadar onu tedavi etti. yiletikten sonra ona bir miktar harlk verdi ve memleketine geri dnmeyi

kararlatrd. Bu srada Buht-Nassar ahyarak ona : "Sen bana bunca iyilik yaptn, hlbuki ben bu
iyiliklerinin karln sana verebilecek durumda deilim." dedi. Bunun zerine srailli bu kii ona :
"Senin buna gcn yeter. Bana bir belge yazarsn, bu belgede hkmdar olduun zaman beni serbest
brakacana dair taahhtte bulunursun." dedi. Buht-Nassar : "Benimle alay m ediyorsun?" dedi.
srailli kii: "Hayr, bu mutlaka vuku bulacaktr." diye cevap verdi.
Sonra Fars hkmdar, m (Suriye) blgesinin durumu hakknda bilgi sahibi olmak isteyince, o
blgenin haberlerini renmek ve orada bulunanlarn durumlar hakknda bilgi toplamak maksadyla
kendisine gvendii birini oraya gnderdi. Bu kii, kendisine hizmet etmekten baka bir ii olmayan
fakir Buht-Nassar ile birlikte yola kt. Nihayet bu kii m blgesine gelince, orasn svarileri,
adamlar ve silhlar itibariyle Allah'n yer yzndeki memleketlerinin en by olduunu 'grd.
te bu grd eyler onun kolunu kanadn krd (moralini bozdu), bundan dolay kimseye bir ey
sormad. Buht-Nassar ise m ahalisinin sohbet ettikleri meclislere gider onlara : "Neden Bb'e
sava amyorsunuz? Eer siz Bbil'e sava aarsanz, bir ev hari hibir kimseden mukabele
grmezsiniz." der idi. Meclislere gelip toplanan btn m ahalisi de ona : "Biz sava kimseler
deiliz ve hem biz sava iin bir gereke de grmyoruz." diye cevap verirlerdi. Nihayet onlar bu
blgeden geri dndklerinde, gzcler hkmdara gelip grdkleri svarileri, adamlar ve silhlar
haber verip anlattlar. Dier taraftan Buht-Nassar ise hkmdara haber gnderip ona iin i yzn
anlatmas iin kendisini huzuruna kabul etmesini istedi. Hkmdar onu huzuruna kabul etti, o da
hkmdara her eyi olduu gibi anlatt. Daha sonra hkmdar, aralarnda piyade bulunmayan drt bin
kiiden teekkl eden bir atl svari birliini m blgesine gndermek isteyip de bu birliin bana
kimin getirilmesini istiare ettii zaman, ona, adamlarndan birini tavsiye etmilerdi. Bunun zerine
Hkmdar : "Hayr, onlarn bana Buht- Nassar' getireceim." dedi ve Buht Nassar' onlarn
bana kumandan tyin etti. Bundan sonra onlar, m blgesine hareket ettiler, bir ksm beldelerin
halkn ldrdler, bir hayli ganimet aldktan sonra sa salim geri dndler.
Daha sonra Lhrsb onu, Ehvz'dan Dicle batsndaki Rum topraklarna kadar olan blgenin
ispehbediine (ba komutanlna) tayin etti. Buht-Nassar'm sriloularmm zerine yrmesinin
sebebi u idi : Lhrsb, yukarda zikrettiimiz zere, onu bu makama getirince, o m blgesine
hareket etti, fakat Dimak ve Beytl-Makdis ahalisinin ondan sulh istemesi zerine onlarla sulh
anlamas yapt. Onlardan rehineler alarak geri dnd. Buht-Nassar, Kuds'ten dnp Taberiye'ye
geldii bir srada sriloullar onunla sulh anlamas yapan hkmdarlarna: "Sen, Bbil-lilere
yaclk yaparak bizi rezil rsvay ettin." dediler ve zerine saldrp onu ldrdler. Buht-Nassar
onun ldrldn haber alnca, yannda bulunan rehineleri ldrd ve Kuds'e dnp orasn
tahrip etti.
Rivayet edildiine gre, Buht-Nassar' ispehbedlik grevine getiren hkmdar, Behmen b. Btsb b.
Lhrsb idi. Buht-Nassar ise uzun mrl olduundan Behmen'in dedesi Lhrsb'a, babas Btsb'a
ve kendisine hizmet etmiti. Behmen, sriloullannn Beyt'l-Makdis'teki hkmdarna eliler
gndermi, bir srailli de onlar ldrmt. Buna fkelenen Behmen, Buht-Nassar' Bbil blgesine
tyin etti ve kalabalk bir askerle birlikte onu (Kuds'e gemek zere) Bbil'e gnderdi. O da, biraz
sonra anlatacamz zere, sriloullarna yapacan yapt.
Buraya kadar anlattklarmz zahir (grnrdeki) sebeplerdir. srail-oullarndan intikam almay
gerektiren sebepleri ortaya karan asl sebep ise, sriloullarnm Allah'a kar isyan edip O'mn
emirlerine kar gelmeleri idi. Allah (C.c.)'m onlar zerindeki ilh deti (kanunu) ise yle idi :
Allah, onlarn bana bir hkmdar geirdii zaman bu hkmdarla birlikte-bir de peygamber

gnderir, bu peygamber hkmdara doru yolu gsterip ona Tevrat'n hkmlerini anlatrd.
sriloullarnm zerine Buht-Nassar gelmezden nce, onlarn arasnda isyan ve ktlkler oalp
yaylmt. Bu srada onlarn banda Yakny b. Yykm hkmdar bulunuyordu. Allah, bu
hkmdara yol gstermesi iin rmiy'y peygamber olarak gnderdi. Bir rivayette gnderilenin Hzr
(A.s.) olduu sylenir. rmiy onlarn arasnda kalp, onlar Allah'n yoluna davet etti, gnah
ilemekten onlar men etti ve Senhrb'i helak etmekle Allah'n kendilerine ne kadar byk bir nimet
ihsan etmi olduunu onlara hatrlatt, fakat onlar, bunlarn hi birine aldr etmediler, bunun zerine
Allah, rmiy'ya onlar kendi azabndan sakndrmasn emretti. Ayrca ona, sriioullar-nm tekrar
Allah'a itaate dnmemeleri halinde, onlar ldrecek, oluk ocuklarn esir alacak, kentlerini tahrip
edip ykacak, kendilerini kleletirecek birisini gndereceini ve onun, kalplerinden merhamet ve
efkatin silinmi bir orduyla zerlerine geleceini bildirdi. Fakat onlar buna ramen Allah'a itaate
dnmediler. Bunun zerine Allah rmiy'ya : Onlarn zerine yle bir fitne (bel) gndereceim ki,
bu fitne akll kiiyi akna evirecek ve filozofun hikmeti, akl sahibi kiinin gr bu fitnenin
ierisinde fonsiyonunu yitirecektir. Yine ben onlarn bana diktatr, kat kapli ve zalim birini
musallat edeceim, onu heybetli klp kalbinden merhamet duygusunu alacam. Onun arkasndan
gecenin karanln andran kalabalklar yryecek, bulut paralar gibi askerler gidecektir. Bu kimse
sriloullarm helak edecek, onlardan intikam alacak ve Beyt'l-Makdis'i tahrip edecektir. buyurdu.
rmiy, bu ilh tehdidi iitince feryad ederek alamaa balad ve elbiselerini paralad. Bana kl
saarak Allah'a yalvarmaa ve kendisi hayatta olduu mddete onlarn zerinden bu azab
kaldrmas iin dua etmeye balad.
Bunun zerine Allah ona : zzetime yemin ederim ki, bu hususta senin tarafndan bir dilek olmadka,
Beyt'l-Makdis'i ve sriloullarm helak etmeyeceim. diye vayhetti. rmiy buna sevindi ve :
Musa ve dier peygamberleri hak ile gnderen Allah'a yemin ederim ki, ebediyyen ve hibir zaman
sriloullarnm helakini istemeyeceim. dedi.
Bunun zerine rmiy, sriloullarnm hkmdarna gidip kendisine vahyi ona bildirdi, o da bu
mjdeye ok sevindi. Bu vahyin zerin-den yllk bir zaman geti, fakat onlar isyan vektlklerini daha da artrdlar. Bu, onlarn helakinin yaklat bir zamanda olmutu. Onlar t
dinleyip ibret almadklar iin de vahiy azalmt. Bunun zerine hkmdarlar onlara : Ey
sriloullan! Allah'n azab size gelip atmadan nce, u iinde bulunduunuz hle bir son verin.
dedi, fakat onlar, aldr etmediler ve yaptklar ktlkleri de terk etmediler. Bu defa Allah (C.c),
Buht-Nassar'm kalbine, Beytirl-Makdis'te bulunan sriloullarnm zerine yrmesini ilham etti. O
da ufuklar kaplayan kalabalk bir askerle harekete geerek onlarn zerine yrd.
sriloullarnm hkmdar bu durumu renince, rmiy peygamberi yanma ard. Yanma gelince
ona : Ey rmiy! Senin iddian nerede kald? Hani, Allah sana vahyedip, sen istemedike Beytl'Makdis'i yldrmayacakt? dedi. Bunun zerine rmiy Rabb'im verdii szden caymaz, ben O'na
gveniyorum. dedi.
Nihayet onlarn ecelleri gelip mlklerinin son bulmas yaklanca, Allah da onlar helak etmek
isteyince, rmiy'ya insan klnda bir melek gnderdi ve ona, rrniy'dan fetva sorup grn
almasn emretti. Bunun zerine Melek gelip ona : Ey rmiy! Ben sriloullarndan bir kimseyim,
sana akrabalarm hakknda bir ey sormaa geldim. Ben, Allah'n bana emrettii ekilde onlarn
akrabalk haklarna riayet ediyorum. Ayrca iyilik edip ihsanda bulunuyorum. Ama benim bu
iyiliklerim onlarn bana kzgnlklarm artmak ve bana kt muamele etmekten baka bir netice
vermedi. Onlar hakknda bana fetva ver, fikrini bildir. dedi.

rmiy ona : Sen, Allah ile arandaki ilikileri gzel tut. Allah'n sana emrettii ekilde akrabalk
mnsebetlerine riayet et. dedi. Bundan sonra Melek onun yanndan ayrld, fakat bir ka gn sonra
yine insan suretinde rmiy'nn yanna geldi. rmiy : Ahlklar dzelmedi mi? Arzu ettiin durum
hsl olmad m? diye sordu. Melek-: Seni hak ile gnderen Allah'a yemin ederim ki, bir insann
yaknlarna yapabilecei her eyi yaptm, hatt daha fazlasn yaptm, fakat onlarn davran ve
gidiat daha da ktleti. dedi. rmiy'nm : Akrabalarnn yanma geri dn ve iyilik yapmaa
devam et. demesi zerine Melek onun yanndan ayrld ve bir mddet daha bekledi. Buht-Nassar ise
ekirge srsnden daha kalabalk bir askerle Beyt'l-Makdis'e geldi. sriloullan onlardan
korktular, hkmdarlar ise rmiy'ya : Hani Rabb'inn sana verdii sz nerede kald? dedi. rmiy
da : Ben, Rabb'ime gveniyorum. diye karlk verdi.
Daha sonra Allah tarafndan mriy'ya fetva istemek zere gnderilen melek, tekrar Beyt'l-Makdis'in
duvar zerinde oturmu halde bekleyen rmiy'mn yanma gelip ona daha nceki szlerini tekrarlad
ve akrabalarnn kendisine yaptklar cefa ve zulm ikyet ederek : Ey Allah'n peygamberi! Bu
gne kadar olan her eye sabr edip tahamml gsterdim, nk bunlar beni kzdran eylerdi. Bugn
ise, onlarn Allah tarafndan byk bir gazaba uradklarn gryorum. Eer onlar, bu gn, daha
nceki bulunduklar hl zere kalsalard, onlara olan fkem artmayacakt. Bugn onlara Allah iin
gazap ediyorum, sana durumu haber vermek iin geldim. Seni hak ile gnderen Allah'a yemin ederek
sylyorum ve senden sriloullarmn helak olmas iin onlarn aleyhine dua etmeni istiyorum.
dedi. Bunun zerine rmiy ellerini kaldrp : Ey gklerin ve yerin sahibi olan Allah'm! Eer onlar
hak ve doru yol zerinde iseler, onlar halleri zerine brak; eer onlar senin gazap ettiin bir ey ve
raz olmadn bir hareket zerinde iseler ,onlar helak et. diyerek dua etti. Bu szler, rmiy'mn
azndan kar kmaz, Allah Beyt'l-Makdis'e gk yznden bir yldrm gnderdi ve Allah'a kurban
sunulan yer aevler iinde yanmaa balad. Bu esnada ehrin kaplarndan yedisi yerin dibine geti.
rmiy bu durumu grnce feryat edip elbiselerini paralad ve bana kl serperek : Ey yerin ve
gklerin sahibi Allah'm! Ey Rahman ve Rahim olan Rabb'im! Hani bana sz vermitin, szn
nerede? diye seslendi. Bunun zerine Allah ona vahiy yoluyla : Onlarn balarna gelen bu felket,
senin bizim elimize (gnderdiimiz melee) verdiin fetvadan dolay gelmitir. "buyurdu. te bu
srada rmiy, bu felketin kendi verdii fetvadan kaynaklandn ve gelip kendisine fetva soran
kiinin Allah tarafndan gnderilen bir melek olduunu anlad. Bunun zerine rniy bulunduu
yerden ayrld ve vahi hayvanlarn arama katld. Buht-Nas-sar da ordusuyla birlikte Beyt'lMakdis'e girdi, m topraklarn ineyip srilouilarm yok edip tketinceye kadar onlar
ldrmee devam etti ve Beyt'l-Makdis'i de tahrip edip ykt, hatt askerlerine emir verip
tattrd topraklarla Beyt'l-Makdis'i doldurup zerini kapatt. Bundan sonra Buht-Nassar,
sriloullarmdan ald esirler ile birlikte Bbil'e geri dnd. Bu arada Buht-Nassar emrederek
Beyt'l-Makdis'te bulunanlarn tmn bir araya toplanttrd; toplananlarn arasndan yz bin ocuk
seip bunlar beraberinde bulunan kumandan ve prenslere taksim etti. Taksim edilenlerin arasnda
Peygamber Dnyl,. Hanniy, Azriy ve Mil gibi genler bulunuyordu. Ayrca Buht-Nassar
srilouilarm eit gruba ayrd. Onlarn te birini ldrd, te birini m blgesinde brakt,
geri kalan te birisini ise esir alp Bbi'e getirdi. Bu hadiseden sonra Allah (C.c.) mriy'ya uzun
bir mr verdi. eitli beldelerde, yer yzndeki kr ve sahralarda grlen odur.
Bundan sonra Buht-Nassar, Bbil'e dnd ve Allah'n diledii kadar hkmdarln srdrd. Sonra
houna giden bir rya grd, fakat ryasnda grd baka bir ey, kendisine asl ryasn unutturdu.
Bunun zerine Dnyl', Haniy'y, Azriy'y ve Ml'i yanma ard, onlara : Grp de

unutturulmu olduum bu ryay bana haber verip syleyin. Eer grdm bu ryay ve onun
yorumunu bana sylemeyecek olursanz, omuzlarnzdan kollarnz skp karrm. diyerek tehdit
etti. Nihayet onlar, Buht-Nassar'm yanndan ayrldlar, Allah'a yalvarp dua ederek O'ndan
kendilerine bu ryay ve yorumunu retmesini istediler. Allah (C.c), onlara kendisinden istedikleri
bu ryay ve yorumunu retip haber verdi. Bunun zerine Buht-Nassar'm yanma gelip ona : Sen
ryanda bir heykel grmsn. dediler. O : Doru sylyorsunuz. diyerek szlerini tasdik etti. Bu
defa Grdn heykelin iki aya ve baldrlar seramikten, dizleri ve uyluklar bakrdan, karn
gmten, gs altndan, ba ve boynu demirdendi. Sen, hayret ierisinde bu heykeli seyrederken,
Allah onun zerine gkten bir kaya paras gnderdi ve onu paralad. te sana grdn ryay
unutturan budur. dediler. Buht-Nassar : Doru sylediniz. Pek iyi, bu ryann yorumu nedir? diye
sordu, onlar da : Sen, hkmdarlarn hkmdarlklarm grdn. Kiminin hkmdarl dierinden
daha yumuak, kiminin hkmdarl ise dierinden daha gzel, kimininki de daha serttir.
Hkmdarln ilki seramikten (balktan) idi. Bu ise hkmdarln en zayf ve yumuak olandr.
Onun stnde bakr gelmekte idi. Bu, seramikten daha stn ve daha serttir. Bakrn stnde ise
gm bulunmakta idi. Bu, bakrdan daha deerli ve hem de daha gzeldir. Gmn stnde altn
yer almakta idi. Bu, gmten daha gzel, hem de ondan daha deerlidir. Tm bunlarn zerinde ise
demir bulunmakta idi. te bu, senin hkmdarlndr. Bu ise dier hkmdarlklarn en etini ve en
satvetlisidir. Senin, Allah tarafndan gkten gnderilerek bunlarn hepsini paraladn grdn
kaya ise, Allah'n gkten gnderecei bir peygamberdir, hkimiyet sonunda onun eline geecektir.
dediler.
Dnyl ve beraberindekiler, Buht-Nassar'm ryasn yorumlayp tabir edince, onlar kendisine
yaklatrp ilerini onlarla istiare etmee balad, fakat Buht-Nassar'm yakn adamlar onlar
kskandklarndan jurnal edip onlar hakknda Buht-Nassar' soutacak bir takn eyler sylediler.
Bunun zerine Buht-Nassar emir verip byk bir hendek kazdrd ve onlar hendee brakt. Hendee
atlanlar alt kiiydi. Ayrca bunlarla birlikte paralayp yemesi iin ete dkn bir de arslan
brakld. Bundan sonra Buht -Nassar'm adamlar birbirlerine : Haydi gidelim, yemeklerimizi
yiyelim, ieceklerimizi ielim. dediler, gittiler ve yiyip itiler. Sonra geri dndklerinde onlan
oturmu bir vaziyette, arslan da hi birine saldrmadan onlarm arasnda uzanm bir durumda
buldular. Ayrca onlarn arasnda yedinci bir kiinin daha bulunduunu grdler. Meleklerden bir
melek olan bu yedinci kii onlarn yanma gelip Buht-Nassar'a yle bir amar indirdi ki, bir anda
arslan suretinde bir vahi hayvana eviriverdi. Fakat o, bununla birlikte insanlarn akl erdirdii
eylere akl erdirip dnebiliyordu. Bundan sonra Allah (C.c.) onu tekrar eski suretine, yani insan
ekline dndrd ve ona hkmdarln iade etti. Buht-Nassar hkmdarlna tekrar geri dnnce,
bu defa Dnyl ve arkadalar onun katnda en deerli insanlar oldular. Buht-Nassar, Fars blgesine
dndkten sonra, bu defa Farsl kiiler Dnyl ve arkadalarn ona jurnal edip gammazladlar ve
jurnal ederken de, Dnyl'm arap itii zaman idarini tutamadn sylediler. Onlarn arasnda
yaygn olan dete gre, idrarn tutmamak ayp saylrd. Bunun zerine Buht-Nassar, Dnyl ve
arkadalarna bir ziyafet hazrlayp onlar yemee ard, kapcya da : drarn yapmak iin kan
ilk kiiyi ldr. diye talimat verdi, ve Eer idrarn yapmak iin kan kimse : "Ben BuhtNassar'm." derse, sen ona : "Yalan sylyorsun; Buht-Nassar bana seni ldrmemi emretti." dersin,
sonra da onu ldrrsn. dedi.
Allah (C.c), Dnyl'a idrar yapma ihtiyacn hissettirmedi. Toplant yerinden ilk kalkan Buht-Nassar
olmu, vakit gece olmasna famen hkmdarlna gvenerek dar kmt. Kapc onu grnce

ldrmek iin onun zerine atld. Bunun zerine Buht-Nassar ona : Ben, Buht-Nassar' im. dedi.
Kapc : Hayr, yalan sylyorsun. Buht-Nassar bana, seni ldrmemi emretti. dedi ve onu
ldrd.
Bir rivayete gre, Buht-Nassar'm ldrlme sebebi u idi : Allah, onun zerine bir sivri sinek
gndermi, bu sinek onun burun deliinden girip bana (beynine) kmt. Buht-Nassar, bu yzden
kafasna vurulmadka yerinde duramyor ve rahat edemiyordu. Buht-Nassar, lm deine
dnce, ailesine ve yaknlarna : Kafam yarn, benim lmme sebep olan eyin ne olduunu bakp
grn. dedi. Nihayet Buht-Nassar lnce ban yardlar ve beyninin zerinde sivri sinei grdler.
Bununla Allah (C.c), kullarna kendi kudret ve hakimiyetini, Buht-Nassar'm ise zayfln gstermek
murad etmiti. Bu sebeble Buht-Nassar byklk taslayp kabarnca, Allah onu yaratklarnn en
gsz ile ldrd. Her eyin mlk ve hakimiyeti elinde olan Allah'n sn ne kadar ycedir! O,
dilediini yapar ve ne isterse hkmeder.
Dnyi'a gelince, o bir mddet Bbil topraklarnda kald, buradan ayrldktan sonra da vefat etti.
Hzistn'a bal Ss kasabasnda defnedildi.
Allah (C.c), sriloullarm Bey.t'l-Makdis'e geri dndrmeyi murad ettii zaman, Buht- Nassar
lm bulunuyordu. Baz limlerin grn cve, Buht-Nassar, Beyt'l-Makdis'in tahribinden sonra
krk yl daha yaamt. Ondan sonra yerine lmerdec (lmerudah ?) adndaki olu geti ve o
blgede yirmi yl hkmdarlk yapt. lmerdec'in lmnden sonra yerine olu Beltsir hkmdar
oldu ve bir yl hkmdarlk yaptktan sonra ii rndan karmas zerine, o gnn Fars hkmdar
(Behmen)-yukarda da bahsettiimiz zere bu ihtilafl bir konudur- onu azletti, yerine ise m ve
Bbil blgelerine hkmdar olarak Dryu'u tyin etti. Dryu otuz yl (veya yl ?) hkmdarlk
yapt, sonra onu da azledip yerine Ahavru'u hkmdar yapt ve bu da on drt yl hkmdarlk etti.
Ondan sonra yerine olu Keyru el-tlm (dorusu el-aylem) on yanda iken hkmdar oldu.
Keyru, Tevrat' rendi ve Yahudilik dnine girdi. Ayrca o Dnyl ve beraberindeki Hanniy,
zary ve dierlerinden bir ok eyler rendi. Sonra bunlar Keyru'tan Beyt'l-Makdis'e gitmek iin
izin istediler, fakat Keyru onlara : Sizin gibi yanmda bin tane peygamber bile olsa, sizi yanmdan
asla ayrmam. dedi. Sonra Dn-yl' kaza (yarg) ileriyle grevlendirdi ve devlet ileriyle ilgili
btn yetkisini ona brakt. Ayrca Buht-Nassar'm sriloullarndan ald ganimet mallarn tekrar
sriloullar arasnda taksim etmesini ve Beyt'l-Makdis'i yeniden imar etmesini enretti. Beyt'lMakdis, Keyru'un dneminde imar edildi ve sriloullar buraya geri dnd.
Bu hkmdarlarn hkmdarlk mddetleri, Beyt'-Makdis'in tahrip edilmesinden itibaren saylm
olup Buht-Nassar'a nisbet edilirler. Keyru'un hkmdarl ise yirmi iki yl srmtr.
Bir rivayete gre, sriloullarmm Sn blgesine geri dnmelerine izin veren hkmdarn Btsb b.
Lhrsb olduu sylenir. Ona m beldelerinin tahrip edildii ye burada sriloullarndan hibir
kimsenin kalmad haberi ulat zaman, Bbil lkesinde bir ilnda bulunarak : sriloullarndan
m blgesine dnmek isteyen dnebilir. dedi. Ayrca onlarn bana Hz. Dvd (A.s.)'un soyundan
gelen birisini geirdi ve ona Beyt'l-Makdis'i imar etmesini emretti. Bunun zerine sriloullar geri
dndler ve Beyt'l-Makdis'i imar ettiler.
rmiy b. Halky (veya Hazky), Harun b. mrn'm kolundan (sb-ndan) gelen bir kimseydi. BuhtNassar, m blgesini ineyip Beytl'-Makdis'i tahrip ettikten ve sriloullarnm bir ksmn
ldrp, bir ksmn esir ettikten sonra, rmiy bu blgeyi terk edip vahi hayvanlarn arasna
katlmt. Daha sonra Buht-Nassar, Bbil'e geri dnd zaman rmiy elinde bir sepet incir ve
yannda bir miktar zm ras ile birlikte eeinin srtnda olduu hlde geri geldi ve Beyt'l-

Makdis'in harabe hlini grd. Bunun zerine o : .. Allah burasn byle ldkten sonra nasl
diriltecek?' demiti. Allah da onu yz sene l brakp sonra dirilmiti..
(Bakara, 259). Allah, nce onu. sonra eeini ldrd ve onu gzlerden (bakalarnn grmesinden)
korudu. Nihayet Beyt'l-Makdis imar edildikten sonra, Allah rmiy'nm nce iki gzn canlandrd,
sonra onun gzleri nnde bakp dururken cesedine can verildi.
Kendisine : Ne kadar (l olarak) kaldn? denildi. O : Bir g, ya-hud bir gnden az. dedi.
Allah : Hayr, yz yl kaldn. Yiyecek ve ieceine bak, henz bozulmamtr. Bir de merkebine
bak. dedi. (Bakara, 259). Bunun zerine rmiy, eeinin kemiklerine bakt, bu kemiklerin yan yana
dizildiklerini, sonra bu kemiklerin ete brndklerini grd. Bundan sonra Allah'n izniyle merkep
dirilip ayaa kalkt. rmiy, ehre baktnda onun imar edilmekte olduunu, eitli lkelerden geri
dnen sriloul-larnn burada oalm olduklarn grd. Halbuki daha nceleri ehir bir harabe
halindeydi ve sriloullarmm bir ksm ldrlm, bir ksm ise esir alnmlard. rmiy, ehri bu
hlde grnce : Biliyorum ki, Allah her eye kadirdir. (Bakara, 259) dedi.
Rivayet edildiine gre, Allah'n yz yl ldrp, sonra dirilttii kii Uzeyr'dir. Allah (C.c), Uzeyr'i
tekrar diriltince, o bir hatrlama zerine Beyt'l-Makdis'teki evine gitmek istedi, evinin nne
geldiinde kendi cariyelerinden yal, m ve ktrm bir kadn grd. Bu kadn yz yirmi yanda
bulunuyordu. Uzeyr ona : Bu ev, Uzeyr'in evi midir? diye sordu. Yal kadn : Evet, onun evidir.
dedi ve alamaa balad. Sonra : Senden baka hibir kimsenin Uzeyr'den sz ettiini grmedim.
dedi. Bunun zerine o : Ben, Uzeyr'im diye karlk verdi. Yal kadn da : Uzeyr, duas makbul
bir kimseydi, beni salma kavuturmas iin Allah'a dua et. dedi ve Uzeyr onun iin dua etti, yal
kadnn gzleri ald ve ayaa kalkp yrmee balad. Kadn onu grnce tand. O sralarda
Uzeyr'in yz on yanda bir olu bulunuyordu, onun da yal bal bir ok oullar vard. Nihayet
bu kadn onlarn yanma giderek, onlara Uzeyr'in geldiini haber verdi, onlar da gelip Uzeyr'i
grdler. Olu onu srtnda bulunan bir benden tand.
Bir baka rivayette ise, Uzeyr sriloullar ile birlikte Iarak'ta bulunuyordu. Bilhare Beyt'lMakdis'e geri dnerek sriloullarma Tevrt- yeniledi, nk sriloullar bu srada Beyt'lMakdis'e geri dnm bulunuyorlard. Fakat daha nce ganimet mallaryla birlikte Tevrat
kendilerinden alnp yaklarak yok edildiinden ellerinde Tevrat bulunmuyordu. Uzeyr de alman
esirler arasndayd. Uzeyr, sriloullaryla birlikte Beyt'l-Makdis'e dnnce, halktan uzaklap tek
bana yaamaa ve gece gndz alamaa balamt. Bir ara zntl bir ekilde otururken yanna
bir adam gelip ona : Ey Uzeyr! Seni alatan nedir? diye sordu. Uzeyr ona : Allah'n kitab ve bize
olan ahdi elimizde bulunuyordu. imdi ise artk yok. te bunun iin alyorum. diye cevap verdi.
Bunun zerine adam : Allah'n, bu kitab tekrar size geri vermesini ister misin? diye sordu. Uzeyr :
Evet, istiyorum. dedi. Adam : O hlde geri dn, oru tut ve temizlen. Yarn ayni yerde bulualm.
dedi. Nihayet Uzeyr, denileni yapt ve ayn yere gelip adam beklemee balad. Adam de elinde bir
kap su ile onun yanma geldi. Aslnda bu adam, insan klnda Allah tarafndan gnderilen bir melek
idi. Bu kaptaki sudan Uzeyr'e iirdi ve hemen Tevrat onun kalbine nakedildi. Bundan sonra Uzeyr
hemen sr-iloullarnna gelip onlara Tevrat' yeniden vaz etti. Onlar da Tevrat'n getirdii hell ve
haram hkmleriyle birlikte ceza hkmleri (hudd) kabul edip tandlar. Uzeyr'i de hi bir kimseyi
sevmedikleri bir sevgiyle sevdiler. Bylece Uzeyr, sriloullarnm durumunu dzeltti ve bir mddet
sonra bu hl zere iken Allah onun ruhunu kabzetti. Bundan sonra tekrar sriloullarmm arasnda
isyan ve ktlkler ortaya kmaa balad, hatt bazlar : Uzeyr, Allah'n oludur. dediler.
Nihayet sriloullar Beyt'-Makdis'te kalmaa devam ettiler; hatt Mlku't-tavif (beylikler,

blge hkmdarlklar) dneminde, Rumlar (Bizansllar)'m kendilerine, galip gelmesine kadar,


Beyt'l-Makdis'e d- . nenlerle birlikte bir hayli oaldlar, fakat bundan sonra bir daha topar-,
lanp bir araya gelemediler.
Buht-Nassar ile Beyt'l-Makdis'in imar konusunda limler pek ok farkl grler ileri srmlerdir.
[83]
Fakat biz, sz uzatmamak iin ksa kesiyoruz.
Buht-Nassar'm Araplarn zerine Yrmesi
Rivayet edildiine gre, Allah (C.c.) Berhy b. Haniy (Ahniy)'ya vahiy yoluyla Buht-Nassar'a
gidip, ona kfr ve inkrlarna bir ceza olarak Araplarn zerine yrmesini, savalarn
ldrmesini, oluk ve ocuklarn esir etmesini ve mallarm ganimet olarak almasn sylemeyi
emretti. Bunun zerine Berhy, kendisine vahyedilen bu emri gidip Buht -Nassar'a bildirdi. BuhtNassar da nce lkesinde bulunan Arap tacirlerimden ie balad ve onlar iin Necef'te al eklinde
bir avlu yapp onlar oraya hapsetti ve balarna muhafzlar tayin etti. Buht-Nassar'm zerlerine
gelmekte olduu haberi Araplarn arasnda yaylnca, onlardan bir ok grup eman dilemek zere
Buht-Nassar'n yanma geldiler. O da, onlarn isteklerini kabul edip kendilerine eman verdi ve onlar
affedip Sevd blgesine yerletirdi. Bunun zerine onlar Enbr ehrim kurdular. Sonra Buht-Nassar,
Necef'te hapsettii Araplar serbest brakt. Onlar da binalar yaptlar ve buraya "Hre" adn verdiler;
Buht Nassar'm hayat boyunca burada kaldlar.
Buht-Nassar lnce, Hre halk Enbr halkna katldlar. te bu, Araplarn Sevd blgesinde Hre ve
Enbr'da ilk yerlemeleri olmutur.
Buht-Nassar, Necd ve Hicaz'da bulunan Araplarn zerine yrd zaman, Allah Berhy ile
rmy'ya vahiy yoluyla, Ma'add b. Adnan'a gitmelerini ve onu alp Harran'a gtrmelerini emretti.
Ayrca Allah onlara, Ma'add b. Adnan'n neslinden son peygamber Hz. Muhammed (S.a.)'in
geleceini de bildirdi. Bunun zerine Berhy ve rmiy hemen yola ktlar, fakat onlar iin Allah
tarafndan yol drld, mesafe ve konaklama mahalleri ksaltld. Bu yzden onlar Buht-Nassar'dan
nce Ma'add b. Adnan'a yetiip onu aldlar ve annda Harran'a getirdiler. Bu srada Ma'add on iki
yanda bulunuyordu. Daha sonra Buht-Nassar geldi ve kalabalk halinde toplanm Araplarla
karlat. Onlarla savaa tutuan Buht-Nassar, onlar hezimete uratt ve pek ok kimseyi ldrd.
Bundan sonra Hicaz tarafna yrd, burada bulunan Adnan Araplar toplayp savaa hazrland.
Neticede Adnan ve Buht-Nassar taraftarlaryla birlikte "Ztu Irk" denilen yerde karlatlar.
Aralarnda ok etin bir sava meydana geldi, fakat neticede Adnan hezimete urad, Buht-Nassar da
onun peine dp blgedeki baz kalelere varncaya kadar onu takip etti. Sonra Araplar tekrar
Adnan'n etrafnda toplandlar. Bu defa taraflar kendileri iin hendekler kazdlar. Bu arada BuhtNassar askerlerinin bir ksmn pusuya yatrmt. te bu, yer yznde kurulan ilk pusu olmutur.
Nihayet Buht-Nassar'm askerleri, Araplar n ve arkalarndan sarp kltan geirmee baladlar.
Araplar, balarna gelen bu felket zerine : Mahvolduk! nidalaryla feryd edip bartlar.
Neticede Adnan ve Buht-Nassar taraflarn savatan ektiler. Buht-Nassar, Bbil'e" dndkten sonra
Ma'add b. Adnan peygamberler (Berhy ve rmiy) ile birlikte Harran'dan ayrld ve Mekke'ye geldi.
Buraya gelince hacc iin gerekli olan yerleri belirleyip iaretlerdi ve kendisiyle beraber gelen
peygamberler ile birlikt hacc yapt. Sonra Ma'add b. Adnan buradan ayrlp Rist'a geldi ve Haris b.
Mudd el-Curhim'nin soyundan kimlerin hayatta kaldn sordu. Kendisine, Cem b. Culhme' nin

sa olduu sylendi. Bunun zerine o, Cem'in Mu'ne adndaki kz ile evlendi ve bu evlilikten
[84]
Nezr adndaki olu dnyaya geldi.
BTSB, HKMDARLII DNEMNDEK HDSELER VE BABASI LHRSB'IN
LDRLMES
Btsb b. Lhrsb hkmdarla geince, devletini salam esaslara balayp kanunlarn yapt. Fars
lkesinde Fes adnda bir yeni ehir kurdu. Ayrca lkesinin ileri gelen byklerinden yedi kii seti
ve bunlar iin yedi derece tespit edip her birini rtbesine uygun bir blgeye hkmdar tayin etti. Daha
sonra Efrsiyb'm kardei olan Trk hakan Hurzasf (Crzfs ?)'a bir eli gndererek sulh anlamas
yapt ve bu anlama Btsb adna Trk hakan Hurzsf m kapsnda bir hayvann (atn) bekletilmesi
esas zerine kararlatrld, nk o devirde hkmdarlarn kapsnda bir hayvan bekletilmesi deti
vard. Fakat yukarda bahsettiimiz zere, Zerdt Btsb'm yanma geldikten ve Btsb onun
telkinlerini kabul edip ona tbi olduktan sonra, Zerdt ona Trk hakan ile aralarnda olan sulh
anlamasn bozmasn tavsiye etti ve : Ben sana yle bir yldz (zaman) tayin edip belirleyeceim
ki, o zaman sava iin yola kacak olursan, zafer senin olacaktr. dedi. te yldzlara baklarak
hkmdarlar iin uygun zaman seme ameliyesi ilk defa burada uygulanmtr. Zerdt, yldz ilmine
(astroloji'ye) vakft ve bu konuda ok mahirdi. Btsb, Zerdt'n teklifini kabul etti ve Trk
hakannn kapsnda hayvanla birlikte bekleyen grevli kiiye bir haber gnderip onu oradan
uzaklatrd. Trk hakan Hurzsf, Btsb'm bu hareketine ok fkelendi ve ona bir mektup gnderdi.
Mektubunda, onu tehdit edip yapt hareketi ho karlamad ve Zerdt' kendisine gndermesini
istedi; gndermedii takdirde sava ap zerine yryeceini, kendisini ve ailesini ldreceini
syledi.
Bunun zerine Btsb da ona son derece sert ve ar bir mektup gnderdi, mektubunda ona sava
iln ettiini bildirdi. Neticede taraflar birbirlerinin zerine yrdler ve karlatklarnda iddetli
bir savaa tututular. Bu savata Trkler hezimete uradlar ve ok sayda l verdiler. Sonra da
hezimete uram olarak geri dndler. Btsb da Belh'a geri dnd. Bu savatan sonra Zerdt,
Farslarm katnda byk bir itibar kazand ve zafer onun szyle kazanld iin an ve hreti
gittike byd.
Bu savata en ok baar salayan ve yararlk gsteren kii sfendi-yr b. Btsb idi. Sava bittikten
sonra bir ksm insanlar Btsb ile olu sfendiyr arasnda sz dolatrp aralarn amak istediler
ve Btsb'a gelerek : Olun sfendiyr hkmdar olmak istiyor. dediler. Bunun zerine Btsb
olunu bir savatan baka bir savaa srkleyip durdu; en sonunda onu zincire vurup hapsetti.
Bundan sonra Btsb, Kermn (Kirman) ve Sicistn taraflarna gitti ve buradan dnini renmek ve
kendisini ibadete vermek maksadyla Tam-beder (Tamder)'adndaki bir daa hareket etti. Btsb,
yal ve mecalsiz hlde babas Lhrsb', hazinelerini, ocuklarn ve hanmlarn Belh'te brakmt.
Nihayet bu haber Trk hakan Hurzsf e ulat, o da bu haberin doruluk derecesini aratrp tahkik
ettikten sonra haberin doruluunu rendi ve Btsb'm Belh'te bulunmamasn frsat bilerek
askerlerini toplayp Belh zerine yrd. Hurzsf, Belh'e gelince burasn ele geirdi. Lhrsb',
Btsb'm iki olunu ve hirbizleri (ategede hizmetilerini) ldrd, ayrca devlet dairelerini ve
burada bulunan defterleri yaktrd, ate-gedeleri de yktrd. Sonra lkenin dier beldeleri zerine
seriyyeler (kk askeri birlikler) gnderdi. Bu birlikler, bir ok insanlar ldrdler, bir ksmn
esir aldlar, bu arada bir ok yerleri tahrip ettiler. Ayrca Hurzsf, Btsb'm iki kzn esir ald.

Bunlardan birisi Humn idi. Dier taraftan onlarn en byk sanca olan Diref-i Kbiyn' da
ellerinden ald. Bundan sonra Btsb'm peine dt. Btsb ise onun nnde duramad ve kaarak
Fars lkesine yakn dalara snd. Nihayet Btsb bana gelen felketler sebebiyle elleri ve
kollar balanp ciz hle dt.
Btsb skp daha mkil duruma dnce, kendi limlerinden C-msb ile olu sfendiyr'a haber
gnderip onu hapisten kartt ve ondan zr diledi. Ayrca ona veliaht yapacana dair sz verdi.
sfendiyr babasnn bu szlerini iitince ona secde etti, sonra yanndan kalkp babas B-. tsb'm
askerlerini bir araya toplad ve btn geceyi hazrlk almalaryla geirdi. Ertesi gn Trk hakan
ile askerlerinin zerine yrd. Her iki taraf karlanca savaa tututular. Neticede sava ok
kzt; bu arada sfendiyr kar tarafn bir kanadna kar hamle yapt ve bu hamleyle byk bir tesir
meydana getirip o kanad zayf drd, hamlelerini pe-pee srdrd. Trkler arasnda kar
tarafn askerlerinin banda sfen-diyr'm bulunduu haberi yaylnca, hezimete uradlar ve hibir
eye bakmadan savatan ekildiler. Bundan sonra sfendiyr Diref-i Kbiyn' Trklerin elinden
aldktan sonra geri dnd.
sfendiyr, babasnn yanma gelip huzuruna girince, kazand zaferden dolay ok sevindi ve ona
Trklerin peini brakmamasn, hakanlarn, ailesinden eline geirdiklerini ve ldrme imkn
bulduu her Trk ldrmesini, kendilerinden alman ganimet mallarn ve esirleri kurtarp o-eri
almasn tledi. Bunun zerine sfendiyr Trk lkesine girdi, pek cok kiiyi ldrd ve bir ok da
esir ald. Bir hayli tahribat yaptktan sonra Trklerin bakentine kadar geldi ve buraya kl zoruyla
girip Trklerin hakann, kardelerini ve savalarn ldrd. Ona ait mallar ganimet olarak ald,
hanmlarn esir etti, kendi kz kardelerini de kurtarp geri ald. Bundan sonra btn Trk lkesini
dolat; hatt Trk lkesinin en son noktasna ve Tbbet (Tipet)'e kadar vard. sfendiyr, Trk
lkesini ikt blgelerine ayrd, kendilerine eman verip her yl babas Btsb'a belli bir miktar hara
gtrp teslim etmelerini art kotuktan sonra, bu ikt blgelerini Trklerin ileri gelenlerine verdi.
Bundan sonra sfendiyr Belh ehrine geri dnd.
Bu defa Btsb lkeyi koruyup Trklere kar zafer kazand iin olu sfendiyr' ekemeyip
kskanmaa balad, fakat bunu aa vurmad, iinde sakl tuttu. Sonra Btsb oluna askerleri
hazrlayp Sicistn'da bulunan bahdr Rstem'e sava ap zerine yrmesini, emretti ve ona : u
Rstem, lkemizin tam ortasnda hkm sryor. Keykvs'un kendisini azad ettiini ve Sicistn'
kendisine ikt olarak verdiini ileri srp bize itaat etmiyor. dedi. Biz, bu hususu Keykvs'un
hkmdarl bahsinde anlattk. Btsb'm maksad ise, byle yapmakla kskand olunu Rstem'e
ldrtmek veya kendisinden fena halde nefret ettii Rs-tem'i kendi olu sfendiyr vastasyla
ldrtmek idi. Nihayet sfendiyr askerlerini hazrlayp Scistn'dan Rstem'i karp srmek iin
onun zerine yrd. Rstem de ona kar koydu ve onunla savaa tututu. Neticede sfendiyr
ldrld, onu bizzat Rstem ldrmt.
Bundan sonra Btsb ld. Onun hkmdarl yz on iki yl, bir rivayette yz yirmi yl, dier bir
rivayette ise yz elli yl srd.
Rivayet edildiine gre, sriloullarmdan birisi Btsb'a.gelip kendisine peygamber olarak
gnderildii ileri srd ve Btsb ile Belh ehrinde bir araya geldi. Peygamberliini ileri sren
adam brnce konuuyor, Mecslerin peygamberi olduunu iddia eden Zerdt ise onun
sylediklerini tercme ediyordu. Ayn zamanda orada onlarla birlikte hazr bulunan lim Cmsb da
srailli olup peygamber olduunu syleyen bu kiinin szlerini tercme ediyordu. Btsb ve ondan

nce gelen atalar ile dier Farsllar Zerdt'ten nce Sbilik (yldza tapclk) dninde idiler.

[85]

KEYKVS'N DNEMNDEN BEHMEN B. SFENDYR'IN DNEMNE KADAR


YEMEN LKESNN HKMDARLARI LE LGL BLGLER
Keykvs'un Hz. Sleyman b. Davud'un zamannda yaadn ileri srenlerin szleri yukarda geti.
Ayrca Hz. Sleyman'n zamanndaki Yemen hkmdarlarn ve larh'm kz Belks ile ilgili
haberleri daha nce yukarda zikrettik Belks'tan sonra, kendisine devleti glendirip, halkn ilerini
bir nizama sokarak ihsanda bulunduu iin "En'um" denilen Ysir b. Amr b. Ya'fur hkmdar oldu.
Yemenlilerin sylediklerine gre, Ysir b. Amr gaza maksadyla Ma-rib tarafna gitmi ve kendi
zamanna kadar hibir kimsenin ayak basmad "Vdi'r-Reml" denilen bir kum vadisine kadar
gelmiti. Bu vadiye gelince, kumlarn okluundan daha ileriye gitmek iin yol bulamamt. Burada
kald bir srada kumlar alnca, Amr adnda birine adamlaryla birlikte alan ksmdan geerek
daha ileriye gitmesini emretti. Fakat Amr adamlaryla birlikte buradan geti ve bir daha geri
dnmedi. Ysir bu durumu grnce, bakrdan bir put heykeli yaplmasn emretti ve heykel yapld.
Sonra bu heykel vadinin kenarnda bulunan bir kayann zerine dikildi ve heykelin gs ksmna
Ysir b. Amr, "Msned (Himyer)" yazs ile unlar yazdrd:
"Bu heykel, Ysir En'um el-Hmyeri tarafndan dikilmitir. Buradan teye yol yoktur. Hibir kimse
buradan teye gitmeye kalkmasn, yoksa mahvolur."
Rivayet edildiine gre, bu kum vadisinin arkasnda Hz. Musa'nn mmetinden bir kavim
yaamaktayd ve Allah'n : Musa'nn kavminden bir mmet (cemat) vardr ki, (halk) hakka
gtrrler ve hakla hkmederek adalet yaparlar." (A'rf, 159) buyruu ile kasdettii kimseler ite bu
kiilerdi. Dorusunu ise Allah bilir.
Ysir b. Amr'dan sonra Tbbn, dier adyla Es'ad adndaki kii hkmdar oldu. Yemen
hkmdarlarna "tbba' " ad verildi. Bu hkmdam knyesi Eb Kerib, nesep eceresi ise Es'ad b.
Melikeykerib (tbba') b. Zeyd b. Amr b. Abd (tbba' Z'1-ez'r) b. Ebrehe (tbba' Z'1-menr) b.
Hris (er-Ryi) b. Kays b. Sayf b. Sebe' idi. Kendisine "ez-Zyid" de denilirdi. Bu tbba'
(hkmdar), Btsb ile Erder Behmen b. sfendiyrb. Bstsb'm dnemlerinde hkmdarlk
yapmt. O, er-Ryi'in gittii yolu takip ederek Yemen'den yola kp Tayy'deki iki daa kadar geldi
ve buradan Enbr'a gitmek zere yola kt. imdiki Hre'nin bulunduu yere telince arp kald ve
gece vakti olduu iin bulunduu yerden ayrlmad ste bu sebeple buraya, armak mnasna gelen
"Hre" ad verildi. Sonra buraya Ezd, Lahm, Cuztn, mile ve Kuz'a kabilelerinden bir grup insan
brakt. Nihayet onlar, kendileri iin binalar yaparak buraya yerletiler. Bundan sonra Hre'ye Tayy,
Kelb, Skn, Belhris b. Ka'b ve yd kabilelerinden bir ksm insanlar gelip yerletiler. Daha sonra
bu hkmdar Musul'a, oradan da zerbeycn'a geti ve Trklerle karlap onlar hezimete uratt,
savalarn ldrp oluk ocuklarn esir ald. Bundan sonra Yemen'e dnd; kendisinden
korktuklar iin evredeki hkmdarlar ona hediyeler gnderdiler. Ayrca ona Hind hkmdarndan
hediyeler geldi ve bu hediyelerin arasnda ipek, misk, d gibi dier nefis armaanlar vard.
Hkmdar Es'ad o gne kadar byle hediyeler grmediinden Hind hkmdarndan hediyeler getiren
eliye : Bunlarn hepsi lkenizde var m? cliye sordu. Eli : Hayr, bunlarn pek ou in
lkesinden gelmedir. diyerek cevap verdi ve ona in lkesini tavsif edip bu lke hakknda bilgiler
verdi. Bunun zerine o, in lkesine sava aacana dair yemin etti ve Himyerliler ile hareket

ederek er-Rekik'e (?) ve siyah klahllar lkesine geldi. Buraya gelince adamlarndan Sabit adnda
birisini kalabalk bir orduyla in tarafna gnderdi. Sabit ldrlnce bizzat hkmdar Es'ad kendisi
harekete geip in'e girdi, sava erlerini ldrp ne buldu ise hepsini ganimet olarak alp gtrd.
Tbba Es'ad'm bu seferi, yola kmas, in'de kalmas ve geri dn dhil yedi yl srd.
Sonra- hkmdar Es'ad'm Tubbet (Tipet)'te brakt on iki bin Hm-yerli svari, Tbbet halkn
oluturdu."Tabiat (huy), cild ve renk bakmndan Araplara benzeyen Tipetiiler, bugn de kendilerinin
Arap milletinden olduklarn iddia ederler.
Bunlar bize anlatlanlardr. Fakat siyer ve tarih ilimleriyle uraanlarn bir ou bu rivayete muhalif
hareket etmi ve kendi aralarnda birbirine muhalif davranarak birinin nce zikrettiini, dieri sonra
zikretmitir. Onlarn bu ekilde hareket etmelerinin pek faydal taraf yoktur. Biz, burada ksa
[86]
bulduumuz rivayeti naklettik.
ERDER BEHMEN LE KIZI HUMANA HAKKINDAK HABERLER
Btsb'dan sonra olunun olu (torunu) Erder Behmen b. sfendi-yr hkmdar oldu. Savalarnda
muzaffer olan bir hkmdar idi ve babasndan daha ok hkmdarlk yapmt. Rivayete gre Sevd
blgesinde, bugn Yukar Zb'da "Hmeyniy" adyla bilinen "Eyvn-i Erder" adn verdii bir
ehir kurdurmutu. Ayrca Dicle blgesinde, bugn "Ubul-le" adyla bilinen "Behmen Erder" adnda
baka bir ehir daha ina ettirmiti. Yine babasnn intikamn almak iin Sicistn zerine yrm,
Rstem'i, babas Destn' ve Rstem'in olu Fermrz' ldrmt.
Behmen, byk Dr'nm ve hr (veya son) Fars hkmdarlarnn atas olan Erder b. Bbek'in
babas Ssn'm ve onun ocuklarnn atasdr. Dr'nm annesi ise Behmen'in kz Humna'dr. Buna
[87]
gre Humana, Dr'nm hem kz kardei ve hem de annesidir
Behmen, -Rum'a (Roma'ya ?) bir milyon sava askerle gazaya kmt. Kendisine yer yznn
muhtelif blgelerinin hkmdarlar vergi gnderirlerdi. Fars hkmdarlarnn en by ve tedbir
bakmndan en stn idi.
Behmen'in annesi, Bnymin b. Ya'kb'un soyundand. Olu Ssn'm annesi ise Sleyman b.
Davud'un ne si indendi. Behmen'in hkmdarl yz yirmi yl, bir rivayette seksen yl srd.
Behmen, alak gnll, Farslar arasnda beenilen ve kendisinden honud olunan bir kiiydi. Onun
mektuplar ve yazl emirleri, "lerinizin idarecisi, Allah'n hizmetisi ve kulu Erder'den.." diye
balard.
Behmen'den sonra yerine kz Humana hkmdar (melike) oldu. Halk onu babasna olan
sevgilerinden, kendisinin akllln ve binicilikteki bahadr ve ustaln takdir ettiklerinden
balarna hkmdar yapmlard. Humna'nn lakaba ise "ehrzd" idi.
Anlatldna gre onun hkmdarla getirilmesi yle olmutu : Hu-mna, babas Behmen'den
byk Dr'ya hamile kalnca, ondan hkmdarlk tacn karnndaki ocuu Dr'ya vasiyet etmesini
ve onu hkmdarla tercih etmesini istemiti. Behmen de onun bu isteini yerine getirip Dr
annesinin karnndan iken ona tacn vasiyet etmi ve onu tacnn mirass yapmt. Behmen'in dier
olu Ssn ise hkmdarla hazrlanyordu. Babasnn bu davrann grnce, stahr'a gidip zhd
hayat yaamaa balad ve da balarna ekilip koyunlar edindi. Koyunlarn ise bizzat kendisi
otlatyordu. Onun bu hareketi halk tarafndan pek ho karlanmad, hatta aypland.
Behmen, olu Dr henz annesinin karnnda iken ld, bunun zerine halk Dr'nm annesi Humna'y

hkmdar yaptlar. Humana hkmdarla geirildikten birka ay sonra Dr'y dnyaya getirdi,
ancak Hu-mna doumunu gizli tutup halktan saklyarak ocuunu nefis ve kymetli mcevherlerle
birlikte bir tabuta (sandukaya) koyduktan sonra stahr'daki Kerr nehrine, bir rivayete gre Belh
nehrine brakt. Nihayet tabut, stahr halkndan bir deirmencinin eline geti ve deirmenci ierisinde
bulduu mcevherlerden dolay ok sevindi. Deirmencinin kars ocuu bytp terbiye etti. Daha
sonra ocuk delikanl olunca durum anlald; annesi Humana da yapm olduu bu kt hareketi ikrar
edip kabul etti. Dr byyp olgunluk ama gelince imtihana tbi tutuldu ve hkmdarlarn
oullarnn bulunabilecei en iyi bir seviyede olduu grld. Bunun zerine Humana tac ona teslim
etti, kendisi ise Fars lkesine gidip orada stahr ehrini kurdu. Ayrca Rumlar (Bizansllar) ile
savalar yapt ve zaferler kazand; dmanlarn memleket snrlarna girmesine engel olup onlar
megul etti. Dier taraftan tebaasndan ald vergileri hafifletti. Bylece Humana otuz yl
hkmdarlk yapm oldu.
Bir rivayete gre, Dr'nm annesi Humana oluna byynceye kadar bakt, sonra kendisini
azlederek hkmdarl oluna teslim etti. Dr da kahramanlk ve kararllkla lkesini idare edip
korudu.
imdi tekrar sriloullanna, devletlerinin kuruluundan yklmasna kadar geen zaman ile onlarn
dnemlerindeki Fars hkmdarlarnn zamanlarnn karlatrlmasna geiyoruz.
Daha nce Buht-Nassar'm esir alarak Bbil'e gtrd sriloulla-nnn tekrar Beyt'l-Makdis'e
dn sebebini zikretmitik. Onlarn Beyt'l Makdis'e dnleri Keyru b. Ahaviru'un dneminde
olmutu. Keyrus' un Bbil'deki hkmdarl Behmen'den nce balam, onun lmnden sonra kz
Humna'nm dneminde drt yl daha devam etmiti. Beyt'l -Makdis, Buht-Nassar tarafndan tahrip
edildikten sonra yz yl harabe olarak kalmt. Bu srenin bir ksm Behmen dneminde, dier bir
ksm ise kz Humna'nm dneminde gemiti. Bu hususta daha baka rivayetler de vardr. Bu konu
ile ilgili farkl grler yukarda zikredildi.
Keyru ile Btsb'm ayn kii olduu ileri srlm ise de, bu gr, Keyru'un hi bir zaman
mstakil hkmdar olmad ileri srlerek reddedilmitir.
Beyt'l-Makdis imar edilip sriloullar buraya dndklerinde, aralarnda Uzeyr de bulunuyordu.
sriloullar Beyt'l-Makdis'e dndkten sonra balarndaki hkmdar Fars hkmdarlar tarafndan
tayin edilmeye baland. Bu hkmdar bazen Farslardan, bazen de sriloullarm-dan birisi olurdu.
Bu durum, Dr b. Dr'y ldren skender'in o blgeyi ele geirmesi sebebiyle blgeye hkim olan
Yunan ve Rum (Bizans) hkmdarlarnn dnemine kadar devam etti. Rivayet edildiine gre, bu sre
[88]
seksen sekiz yl srmt.
BYK DR LE OLU KK DR, ONUN LM VE Z'L-KARNEYN LE
LGL BLGLER
Dr b. Behmen b. sfendiyr hkmdar oldu. Kendisine, "iyi huylu" mnasna gelen "Cehrzd"
lakab verildi ve kendisi Bb'e gelip yerleti. Dr, hkmdarl elinde gerei gibi tutuyor,
evresindeki hkmdarlar kendisine boyun ediriyor, dolaysyla onlar da kendisine hara demek
zorunda kalyorlard. Ayrca Dr, Fars diyarnda "Drbcird" adnda bir ehir kurdu ve posta
hayvanlarn yeniden gzden geirip bir nizama soktu. Dr olunu ok beenirdi, onu ok sevdii
iin de kendi ismini ona vermiti, dolaysyla kendisinden sonra yerine hkmdar olmasn vasiy-yet

etmiti. Dr'mn hkmdarl yirmi iki yl srd.


Ondan sonra yerine olu Dr hkmdar oldu ve el-Cezre blgesinde Nusaybin yaknlarnda bu gne
kadar hretini devam ettiren "Dr" ehrini kurdu. Ayrca Dr vezirlie layk olmayan birisini
kendisine vezir semiti. Bu vezir Dr'nn kalbini yakn adamlarna kars ifsad edip bozdu, bylece
kk Dr askerlerinin ileri derecedeki kumandanlarn ldrd. Bundan dolay hem halk, hem de
yakn evresi ondan soudu ve uzaklamaa balad. Kk Dr, gen, tecrbesiz yakkl, kindar,
[89]
diktatr ve halkna kt davranana bir hkmdard. Onun hkmdarl ise on drt yl srd.
SKENDER Z'L-KARNEYN
Yunanl skender'in babas Filifos (Filip), "Makedonya" denilen bir belde ahalisinden olup burann
ve civar beldelerin hkmdar idi. Filip, her y Dr'ya muayyen bir miktarda hara demek zere
onunla sulh anlamas yapmt. Filip lp de yerine olu skender geince btn Rum diyarn istil
edip eline geirdi. Dr'ya kar glenince de her yl Dr' ya gtrlp teslim edilen harac bu defa
gtrmedi. Dr'ya gtrlp teslim edilen hara, altndan yaplm yumurta byklndeki
toplardan ibaretti. Haracn denmemesine fkelenen Dr, skender'e bir mektup yazarak, daha nce
babas tarafndan gnderilen harac gnder-memek suretiyle yapt hatdan ve kt davranndan
dolay onu azarlad ve kendisine bir evgan, bir top ve bir de bir kap dolusu susam gnderdi. Ayrca
mektubunda, onun ocuk yata olduunu, hkmdarl brakp evgan ve topla oynamasnn daha
uygun bulunduunu, sylediini yapmayarak emrine kar geldii takdirde, kendisini zincire vurarak
yanna getirecek birisini gndereceini, askerlerinin saysnn ise kendisine gnderilen susam taneleri
kadar ok olduunu bildirdi.
Bunun zerine skender de ona cevab bir mektup gnderdi ve mektubunda, kendisine yazlan
mektuptan ne denmek istendiini anladn, kendisine ne maksatla evgan ve top gnderdiine dair
mektubundaki 3?a-zy dikkatle okuyup zerinde dndn, topu evgna doru atan kiinin
evgndan korunmaya altn dnp yer yzn topa benzeterek bunu kendisi iin bir uur
saydn, Dr'nm mlk ve saltanatn kendi mlk ve saltanatna ilve edeceini, kendisine
gnderilen susamlarn da yal olmas ve yakc bir acl bulunmamas dolaysyla tpk top ve
evgan gibi kendisi iin uurlu olduunu yazp bildirdi ve bir de bir kese hardal gnderdi; ayrca ona,
gnderdii bu hardal tanelerinin az olmakla birlikte yakc ve ac olduunu, askerlerinin says az da
olsa hardal gibi yakp kavurduunu bildirdi. skender'in bu mektubu Dr'nm eline geince, hemen
askerlerini toplayarak savaa hazrland. Gemi milletlerin haberlerini bilenlerden bir limin
iddiasna gre, Dr b. Dr ile savaan skender, kendisine sava aan kk Dr'nm 1 ardeidir.
Kk Dr'nm babas olan Byk Dr, skender'in annesi olan Rum kralnn kz Hely ile
evlenmiti. Bu kz byk Dr'nm yam-aetirildii zaman bedeni fena hlde kokuyordu. Bunun zerine
Dr, bu kokunun giderilmesi iin bir are bulunmasn emretti. Nihayet bu hususta bilgi sahibi
olanlar, Farsa'da "sender" ad verilen bir aa tryle onu tedavi etmek konusunda gr birliine
vardlar. Kadn, kaynatlan bu aacn suyundan banyo yaptrld. Neticede kokunun ou bertaraf
edildi fakat bsbtn giderilemedi. Nihayet onun vcudunun kokusuna dayanamayan Dr, onu
ailesine iade etti. Kadn iade edildii zaman Dr'dan hamileydi ve ailesine dndkten sonra bir
olan ocuu dnyaya getirdi. ocuuna ise suyundan ykand aacn ismine izafeten bu aacn
adn verdi. Daha sonra kadnn babas lm, yerine ise skender hkmdar olmutu. skender,

dedesinin Dr'ya demekte olduu harac Dr'ya gndermemiti. te bunun zerine Dr birisini
gndererek haracn denmesini istedi. Gnderilen bu hara ise yumurta eklinde altn toplardan
ibaretti. skender ona : Bu yumurtalar yumurtalayan tavuu kestim ve etini yedim. stersen sulh
iinde yaarz, istersen savaa da hazrz. diyerek cevap verdi.
Daha sonra skender savatan korkarak bar istedi. Bunun zerine Dr yakn adamlaryla bu konu
zerinde istiarede bulundu; fakat Dr' ya kar kalpleri bozuk olan yakn adamlar ona savamasn
tavsiye ettiler. Bu durum karsnda Dr ona sava iln etti. skender ise Dr'nm iki hcibine
(perdedarma) bir mektup gnderdi ve Dr'y ldrp temizledikleri takdirde alacaklar karl
kendilerinin takdirine brakt. Nihayet onlar Dr'nm ldrlmesi mukabilinde alacaklar miktar
tayin edip anlatlar, fakat kendilerinin canlar konusunda her hangi bir art komadlar. skender ile
Dr savamak zere karlatklar zaman Dr'nm iki hacibi onu bu savata hanerlediler. Taraflar
arasndaki bu sava bir yl srd. Neticede Dr'nm askerleri yenildi, skender ise Dr'ya son
nefeslerinde yetiebildi.
Dier "bir rivayette ise Dr'y, zulmnden kurtulmak isteyen Heme-dan halkndan iki muhafz,
ldrmt. Bu iki muhafzn Dr'y ldrmeleri, askerlerinin hezimete urayarak ondan
uzaklatklar srada meydana gelmiti. Yoksa Dr, skender'in emriyle ldrlmemiti. Aslnda
iskender, Dr'nm askerleri hezimete urad zaman bir mndi vastasyla Dr'nm esir alnmasn,
ldrlmemesini iln ettirmiti. Fakat skender'e onun ldrld haberi geldi, bunun zerine o,
Dr'nm yanna gelip yznn zerindeki topra sildi ve ban kucana alarak ona : Seni kendi
adamlarn ldrd. Ben, hibir zaman seni ldrmeyi dnm e d im ve aklnm ucundan bile
geirmedim. Ey soylularn soylusu, hkmdarlarn hkmdar ve hrlerin hr! Seninle byle bir
duruma dmemek iin ok uratm, fakat olmad. Arzu ettiin ekilde vasiyetini yap. dedi. Dr da
ona, kz Renek ile evlenmesini, haklarna rivayet etmesini, onu el stnde tutmasn, ayrca
Farslarm hr olan soylu ailelerini sa brakmasn ve kendisini ldrenlerden intikamm almam
vasiyyet etti. skender de onun bu vasiyetini tmyle yerine getirdi. Dr'y ldren iki ha-cibini
karsna alp onlara: Sizler, canlarnzn korunmas konusunda her hangi bir art komamtmz.
dedi. Sonra onlara Dr'y ldrmek zere anlama karl vermeyi taahht ettii eyi dedi
.bundan sonra da onlar ldrd. Arkalarndan onlar in : Hkmdarlar ldrenlerin, bozulmasna
imkn olmayan eman ve himayeler hari, hayatta braklma-malar gerekir. dedi.
skender ile Dr, Hazar yaknlarnda bulunan Horasan'da, bir rivayette ise Dr'mn bulunduu elCezre blgesinde karlamlard,
skender'den nce Rumlar (Bizansllar) m idare ve devletleri darmadankt, onun gelmesiyle durum
dzeldi. Farslarm devlet ve idaresi ise ondan nce birlik ve nizam ierisinde idi, ondan sonra
durumlar bozuldu ve idarede danklk meydana geldi. Ayrca skender, Fars kavmine ait olan
hikmet (felsefe), iln-i ncm (astroloji) gibi eitli ilimleri ihtiva eden eserleri alp lkesine gtrd
ve bunlar Rumca'ya tercme ettirdi.
skender'in, byk Dr'mn olu kk Dr ile baba bir karde olduklarn ileri srenlerin szlerini
yukarda anlattk. Rumlar ile nesep alimlerinden bir ou onun skender b. Fiifos (Filip) olduunu
iddia etmilerdir. Bir rivayette skender'in babasnn nesep eceresinin Filibos b. Matriyos, dier
rivayette ise Filibos b. Masrm b. Hermes b. Herdes b. Manton (Mayton) b. Rm b. Lt b. Ynk b.
Yfes b. Sevbe b. Serhn b. Rmt b. Zant b. Tkl (Tfil) b. Rm b. el-Asfar b. lfez b. el-s b. shk b. brahim olduu ileri srlmtr.
Dr ldrldkten sonra, skender onun mlkn (lkesini) kendi mlkiyle birletirdi; ayrca, Irak,

m (Suriye), Rum, Msr ve el-Cezre topraklarn lkesine katt. skender, Dr'mn


ldrlmesinden sonra askerlerini tefti edip gzden geirdii zaman saylarnn bir milyon drt yz
bin olduunu grd. Bunlarn, sekiz yz bini kendi ordusundan, alt yz bini de Dr'mn
ordusundand. Bundan sonra skender, Fars lkesine ilerledi, burada bulunan kaleleri, ategedeleri
yktrd, hirbizleri (din adamlarn) ldrd, Farsara ait kitaplar yaktrd ve Fars memleketine kendi
adamlarndan bir ksm insanlar grevlendirdikten sonra bezginlik gstermeden hemen Hind
topraklarna hareket etti; Hind hkmdarn ldrp ehirlerini ald, puthalerini tahrip edip ykt ve
ilim kitaplarn dayaktrd. Sonra buradan in lkesine yrd; in'e geldiinde, hacibi sece yars
yanma gelip;, u gelen adam in hkmdarnn elisidir. diyerek haber verdi. Hacib tarafndan
skender'in huzuruna getirilen eli nce onu selmlad, sonra babaa kalmalarm istedi. Bunun
zerine elcinin zeri arand ve hibir eye rastlanmad. Bundan sonra skender'in yannda bulunanlar
dar ktlar. Eli, skender'e : Ben in hkmdarym; ne istediini sormaya geldim. Eer
istediin, yaplmas mmkn olan bir ey ise onu yerine getiririm ve savaa girmem. dedi. Bunun
zerine skender ona : Benim tarafmdan sana gven veren ey nedir ki, buraya kadar gelebildin?
diye sordu. in hkmdar : Ben, senin akl banda hakim (yerli yerinde hareket eden) birisi
olduunu biliyorum. Ayrca aramzda dmanlk ve kin de yoktur. Sen de bilirsin ki, eer beni ldrrsen bu, in halknn lkemi sana teslim etmelerine bir sebep tekil etmeyecektir. Sonra sen
gaddarlkla (szlerine rivayet etmemekle) itham edilip sulanacaksn. dedi.
skender, onun akll bir kii olduunu anlad ye : yllk gelirini hemen, bundan sonra gelirinin
yarsn her yl iin istiyorum. dedi. n hkmdar : Tamam kabul ettim; fakat bana durumumun ne
olduunu bir sorsanz, iyi edersiniz. dedi. Bunun zerine skender : Pek iyi, syle bakalm,
durumun nasl? diye sordu. in hkmdar : Bu durum karsnda ben, ilk savaan kiinin kurban
ve saldrp paralayann ilk lokmas olurum. dedi. skender : Eer senin iki yllk gelirini almakla
yeti-nirsem, ne dersin? deyince hkmdar : Durumum biraz daha iyice olur. diye cevap verdi.
skender : Eer bir yllk gelirini almakla yetinirsem, hlin nasl olur? diye sordu. in hkmdar :
Hkmdarlm yerinde kalr, fakat hkmdarln tad tuzu kalmaz. dedi. skender bu kez :Gemi yllarnn gelirlerini sana brakyorum. Her yl gelirinin te brini alacan, bu .durumda hlin
nasl olur? diye sordu. in hkmdar ^Gelirimin altda biri fakirlere, yoksullara ve lkenin gerekli
harcamalarna, altda biri de bana, te biri orduya, te biri de sana ait olsun. dedi. Nihayet
skender : Tamam, senden bu kadarla yetiniyorum. deyince in hkmdar, skender'e teekkr
edip yanndan ayrld. skender'in askerleri durumu renince, bar yapldna ok sevindiler.
Ertesi gn in hkmdar byk ve kalabalk bir orduyla skenderin askerlerini kuatt. Bunun
zerine skender ve askerleri atlarna binip hazrlandlar. Bu srada in hkmdar banda tac
olduu hlde bir filin zerinde grnd. skender ona : Gaddarlk yapp anlamay bozdun mu?
diye sordu. in hkmdar : Hayr, sana gszlmden dolay itaat etmediimi gstermek istedim,
nk ulv alemin sana var gcyle yneldiini grnce, sana itaat etmek suretiyle ona itaat etmeyi,
sana yakn olmakla ona yaklamay istedim. diyerek cevap verdi. Bunun zerine skender : Senin
gibi birisinden cizye alnmaz. kimizin arasnda fazilete lyk, aklla tavsif edilecek kii senden
bakas deildir. Senden istediklerimin hepsini sana balyor ve ite gerisin geri dnyorum. dedi.
in hkmdar da : Bundan dolay zarar grp ziyan etmeyeceksin. dedi ve skender'e, aralarnda
kararlatklarmm bir ka katn hediye olarak gnderdi. Ayn gn skender oradan ayrld, Douda ve
Batda btn yer yz halk ona boyun edi, Tbbet (Tibet) ve dier yerleri de eline geirdi.
skender, Dou ve Bat ile bunlarn arasndaki lkelerin fetih ilerini tamamlayp bitirince Kuzey

lkelerine doru yrd ve burada bulunan memleketleri ele geirip, bu memleketlerde yaayan
eitli milletleri kendisine boyun edirdikten sonra Ye'cc ve Me'cc kavminin bulunduu lkeye
gelip dayand.
Ye'cc ve Me'cc hakknda farkl grler ortaya atlmtr. Doru olan gr ise, onlarn Trklerden
bir kol olup kuvvet, kudret sahibi kt kiiler olduu ve kalabalk bir sayya sahip olduklar
grdr. Onlar, yaknlarnda bulunan komu lkelerde bozgunculuk karp, glerinin yettii
memleketleri tahrip edip ykyorlar ve kendilerine yakn lkelerin halkna da eziyet ediyorlard. Bu
memleketlerin halk skender'i grnce, ona bu kavimlerin kendilerine yaptklar ktlkleri ikyet
ettiler. Nitekim Allah (C.c.) onlar hakknda yle buyuruyor : Sonra o (Z'1-Karneyn) bir yol tuttu.
Nihayet iki sed (da) arasna ulat zaman sedlerin nnde hemen hi sz anlamayan bir kavim
buldu. Onlar : "Ey Z'1-Karneyn! Ye'cc ve Me'cc bu yerde bozgunculuk yapyorlar. Bizimle
onlarn arasna bir sed yapman iin sana bir vergi verelim mi?" dediler. O da : "Rabb' imin beni
iinde bulundurduu (mal ve mlk, sizin vereceinizden) daha hayrldr. Siz bana (beden) kuvvetle
yardm edince, sizinle onlarn arasna salam bir engel yapaym." dedi. (Kehf, 92 - 95). Yani
skender : Rabb'imin bana vermi olduu imknlar, sizin vereceiniz vergiden daha hayrldr. Bana
kuvvetle yardm edin. derken "kuvvef'ten, eddi yapmak iin gerekli olan usta, ii ve bu i iin
lzm olan alet ve edevat kasdetmiti. Sonra skender onlara : Bana demir ktleleri getirin. (Kehf,
96) dedi. Onlar da skender'in istedii demir ktlelerini getirip ydlar. Bunun zerine skender,
temeller kazdrd ve bu temelleri su tabakasna kadar indirdi. Sonra bir kat demir, bir kat odun olmak
zere bunlar birbirlerinin zerine ydrd. Nihayet : (Karlkl iki dan) iki yan tam denkleti
vakit.. (Kehf, 96) odunlar atee verilip tututuruldu, demir ktleleri snp kzarnca zerine erimi
bakr dkld. Bylece dklen erimi bakr odunlarla demir ktleleri arasndaki boluklar
doldurdu. Hatta bakrn krmzl, demirin siyahlndan dolay o, izgilerle sslenmi bir elbise
hline geldi. Ayrca skender, eddin st tarafn demirlerle ykseltip evirdi. Bundan byle Ye'cc
ile Me'cc bir daha komular olan dier lkelere gidip eza ve cefa yapamaz oldular. Bu hususla
lgili olarak Allah (C.c.) : Artk (Ye'cc ve Me'cc) onu ne aabildiler, ne de delebildiler. (Kehf,
97) buyurur.
skender sed iini tamamladktan sonra Kuzey kutbu tarafndan karanlklara dalp girdi. Gne o
srada gney tarafnda bulunduundan oras karanlklar ierisindeydi. Yoksa yer yznde ebediyyen
gne grmeyen hi bir yer yoktur. skender, karanlklara dalarken yanma adamlarndan drt yz kii
almt ve "ebedlik pmar"n aryordu. skender, on sekiz gn bu karanlklar ierisinde yrd; fakat
"ebedlik pmar"n elde edemeden geri dnd. Hzr ise onun nc kuvvetlerinin banda olduu iin
"ebedlik pman"m elde etti ve ierisinde yzp ykand, suyundan iti. Dorusunu Allah daha iyi bilir.
Daha sonra skender, Irak'a dnd ve Irak yolu zerinde bulunan eh-rizr'da bomaca (hvnk)
hastalndan ld. Bir rivayete gre ld zaman otuz alt yandayd. Sonra skender,
mveenerlerle sslenmi altn bir tabuta konuldu, cesedinin bozulup kokmamas iin sabir aac usresiyle cesedi yaland. Bundan sonra skenderiye'de bulunan annesinin yanma gtrld.
skender'in hkmdarl on drt yl srd, Dr'y hkmdarlnn nc ylnda ldrd. On iki
tane ehir kurdu. Bunlardan bazlar sfahan -buna Cey de denmektedir-, Hert, Merv ve Semerkand
kentleridir. Ayrca, Sevd blgesinde Dr'nm kz Renek iin bir ehir ina ettirdi. Yine o, Yunan
diyarnda bir ehir ina ettirdi ve Msr'da skenderiye ehrini kurdu.
skender ld zaman hayatnda yannda bulundurduu Yunan, Fars, Hind ve dier milletlerin
hakimleri (filozoflar) evresinde toplandlar. skender hayatta iken onlar bir araya getirir, onlarn

konumalarn dinlerdi. te bu hakm kimseler onun ba ucuna sralandlar. leri gelen byklerinden
biri sz alarak : Her biriniz yle bir sz sylesin ki, yaknlar iin bir taziye, halk iin bir t
olsun. dedi ve elini tabutun zerine koyarak : Esirleri esir eden imdi esir oldu. dedi.
Dieri: Bu hkmdar altn toplayp gizliyordu. imdi ise altn kendisini gizliyor. dedi.
Bir dieri: nsanlar, bu cesedin ne kadar az talibi, fakat bu tabutun ne kadar ok talibidirler. dedi.
Bir dieri: En ok alacak ey, gl kii (gcne ramen) malup olduu hlde, gsz
kimselerin bo ilerle oyalanp aldan ierisinde bulunmalardr. dedi.
Bir dieri: Ey eceli gizli, emeli ak olan kii! Bir ksm emellerine ulamak iin ecelinden bir
miktar uzaklasaydm ve yahut ecelinin gelmesini nleyerek bir ksm emellerini gerekletirseydin!
dedi.
Bir dieri: Ey alarak didinip yorulan kii! Muhta olduun zaman seni brakp perian edecek
eyleri topladm. Nihayet topladn eylerin vebali sana yklendi ve bunlarn gnahna bulatn. Ne
topladmsa bakalar iin topladn, gnah ise sana kald. dedi.
Bir dieri: Sen bizim iin t veren birisi idin, fakat bize lmnden daha te'sirli bir t vermi
deildin. Akl olan dnsn, ibret almak isteyen alsn. dedi.
Bir dieri: Senden korkan nice kiiler vard ki, seni grmeden de senden korkarlard. Fakat ayn
kiiler imdi senin huzurunda ve senden korkmamaktadrlar. dedi.
Bir dieri: Nice kiiler vard ki, susmadn zamanlarda, candan senin susman isterlerdi, fakat ayn
kiiler bugn srarla senin konumam istiyorlar, ama bu defa sen konumuyorsun. dedi.
Bir dieri: Bu can lmemek iin nice canlara kyd; fakat imdi lm bulunuyor. dedi.
Hikmet kitaplarna sahip olan bir dieri: Bana .kendinden uzaklamamam emrederdin, fakat imdi
sana yaklama gcn bulamyorum. dedi.
Bir dieri: Bu yle byk bir gndr ki, uzaklamaa balayan ktlkler geri dnm, yaklamaa
balayan iyilikler ise uzaklamtr. Mlk elinden gidene alamak isteyen, alasn. dedi.
Bir dieri: Ey byk hkmdar! Bulutun glgesinin ekilmesi gibi hkmdarln ekilip gitti.
Sineklerin brakt izlerin silinmesi gibi hkmdarlnn izleri silindi. dedi.
Bir dieri: Ey yer yznn eni boyu kendisine dar gelen kii! imdi seni kuatan toprakla hlinin
nasl olduunu keke bilseydim. dedi.
Bir dieri : Akbeti bu olan br kii nasl olur da kendisini sonunda yok olup savrulacak olan dnya
mallarn toplamaa verir? te buna an. dedi.
Bir dieri: Ey maer topluluk ve fazilet sahibi kiiler! Sevinci srekli olmayan ve lezzeti yarda
kesilen eylere rabet etmeyiniz. Artk salh ve doru yolda olmak ile azgnlk ve bozgunculuk sizin
iin apak bir ekilde ortaya km bulunuyor. dedi.
Bir dieri: Ey gazab lm demek olan kii! lme de gazap etsey-din ya! dedi.
Bir dieri: Siz geip giden bu hkmdar grdnz. Geride kalan hkmdar bundan ibret alsm.
dedi.
Bir dieri: Uyuyann ryasna bir bakn, bir anda nasl bitiyor? Bulutun glgesine bakn, bir anda
nasl ekilip gidiyor? dedi.
Bir dieri: Kendisine kulak verilip dinlenilen kii artk susmu bulunuyor. imdi, susan herkes
konusun. dedi.
Bir dieri: Sen, lmne sevindiin kiilerin yanna nasl gittiysen, senin lmne sevinenler de
ylece senin yanna yaknda geleceklerdir. dedi.
Bir dieri: Sana ne oluyor, organlarndan br tekini bile kprdatamyorsun? halbuki daha nce yer

yznn mstekil hkmdar idin. Hatt sana ne oluyor ki, iinde bulunduun yerin darlndan
kurtulmak istemiyorsun? Halbuki geni yer yz sana dar geliyordu. dedi.
Bir dieri: Bir dnya ki, sonu byle oluyor, bandan itibaren ondan el etek ekmek daha uygun
olur. dedi.
Sofrasn kuran kii: Koltuk yastklarn dizdim, yemek masalarn kurdum; fakat kavmin ulusunu
gremiyorum. dedi.
Hazinedar: Sen bana mallar toplayp biriktirmeyi emrediyordun. imdi ben kimin iin mal toplayp
biriktireyim. dedi.
Bir dieri: Bu usuz bucaksz dnyadan yedi karlk bir yere d-rlp kvrldn. Bunun byle
olduunu yaknen buseydin, nefsini dnya peine takp srklemezdin. dedi.
Ei Renek : Dr'nn galibinin malp olacam sanmyordum. Sizlerden iittiim bu szler, onun
lmne sevindiinizi gsteriyor. O, su imek iin kulland bardan bile geri dekalan cemaatn
kullanmas iin arkasnda brakp gitti. dedi.
skender'in lm haberini alan annesi de : Ben, olumu kaybettimse de, onun htras kalbimden
silinmeyecektir. dedi.
Bu hakimlerin (filozoflarn) szlerinde bir takn tler ve gzel hikmetler vardr. te. bunlar
almamn sebebi budur.
skender'in, savalarnda ba vurduu hilelerinden birisi udur : D-r ile savat bir srada, her
iki tarafn askerlerinin arama kp bir m-ndye : Ey Farsllar! Sizin bize, bizim de size karlkl
olarak yazdmz
emanlar hususunda her hlde bilginiz vardr. Aranzda bu hususta vermi olduunuz szden
caymayanlar ayrlsn. Bizden de bu hususta vefakrlk grecektir. diye barmasn emretti. te bu
sebeple Farslar birbirlerini itham ederek kendi aralarnda alkanmaa haladlar.
skenderin bir baka hilesi de udur : Hind hkmdar filleriyle karsna kt zaman, skender'in
askerlerinin atlar bunlardan rkp kamlard. Bunun zerine o, geri dnp bakrdan fil heykelleri
yaplmasn emretti ve yaplan filleri silahlarla donatp onlar atlarn arasna brakt. Bylece atlar
fillere alp rkmekten kurtuldular. Bundan sonra skender tekrar Hind kesine geri dnd, yine Hind
hkmdar ona kar koydu. Bunun zerine skender, fillerin ierisine neft (petrol) ve kkrt
doldurulmasn emretti. Sonra bu filler bir araba zerine konularak sava meydannn ortasna
getirilip brakldlar. skender'in askerlerinden bir grup da bu fillerin banda bulunuyordu. skender,
sava balayp iddetlenince fillerin ierisindeki maddelerin atele tututurulmasn emretti. Nihayet
filler snp kzarmaa balaynca skender'in askerleri onlarn yanndan uzaklatlar. Bu defa Hind
hkmdarnn filleri, skender'in yapma fillerinin etrafn sardlar. Bu snm fillere hortumlarn
dokundurunca yandlar ve geri dnp Hindistan'a doru kamaa baladlar. Bylece Hind askerleri,
skender'in yapma fillerinin karsnda hezimete uradlar.
skender'in bir dier hilesi de udur : skender, savunmas olduka muhkem olan bir ehrin yanma
geldi. Bu ehirde bol miktarda erzak ve ok sayda su kaynaklar bulunmaktayd. skender, buradan
geri dnd ve hemen kente tccar klnda, yanlarnda satacaklar ticar eya bulunan kimseleri
gnderdi. Ayrca skender onlara, yiyecek maddeleri satn almalarm ve bu maddelere yksek fiyat
vermelerini emretti. Sonra bu yiyecek maddelerini ellerine geirdikleri zaman onlar atee verip
yakmalarn ve oradan kamalarn syledi. Nihayet skender'in isteklerini yerine getirdiler ve kap
onun yanna geldiler. Bunun zerine skender o kentin civarndaki kasaba ve kylere seriyyeler
(kk asker birlikler) gnderdi ve onlara sk sk baskn ve hcumlar tertip etmelerini emretti. Bu

durum karsnda kentin evresinde yaayan halk kendilerini korumak iin kaarak gelip bu bu kente
sndlar. Bu sefer skender, zerlerine yrd, ve onlar kar koyup kendilerini savunmadlar.
skender, Aristoteles'e bir mektup yazarak ona, Rumlarn ileri gelenleri arasnda engin himmet, stn
nefis ve ecaat sahibi bir grup kiinin bulunduunu, kendisini ldrmek istediklerinden korktuunu ve
zanla hareket ederek onlar ldrmeyi istemediini bildirdi. Bunun zerine Aristoteles ona unlar
yazd : Mektubunu okudum ve ne demek istediinizi anladm. Szn ettiin kimselerin engin himmet
sahibi olmalarna gelince, vefakrlk, stn nefisten ve engin himmet sahibi olmaktan kaynaklanr.
Buna karlk ahde vefaszlk ise nefsin dklnden ve hasisliinden ileri gelir. Ama onlarn
ecaatlerine ve az akll olularna gelince, bu durumda olan kimselerin refahn artr ve onlara gzel
kadnlar ver. Zira refah iinde yaamak kahramanlk ve ecaat duygusunu ldrr, sulh-ve bar
ierisinde yaamay sevdirir. Adam ldrmekten uzak dur, zira bu, affedilmeyen bir hat ve
balanmayan bir gnahtr. ldrmenin dndaki eylerle cezalandr ki, icabnda balama imknn
olsun. Cezalandrmaa gc yeten kiinin afla muamele etmesi ne kadar gzeldir. Huyun azel olsun
ki, halkn seni samimiyetle sevsin. Kendini adamalarna tercih etme; nk tercihle birlikte sevgi,
dostluk ve iyi muamele ile birlikte de buuz olmaz.
skender, Fars lkesini eline geirdikten sonra Aristoteles'e bir mektup daha yazarak ona, rnehr'de
gr sahibi, kararl, kahraman, yakkl ve soylu kimselerle karlatn, onlar, kendilerine bir
takm eyler vermek ve paylar ayrmak suretiyle elinde tuttuunu, onlar kendi balarna brakp
sefere kt takdirde isyan edip ba kaldrmalarndan emin olmadn, ktlklerinin ortadan
kalkmas iin kendilerinin yok edilmeleri gerektiini bildirdi.'Bunun zerine Aristoteles de ona
unlar yazd :
Senin Farsl adamlar hakknda yazm olduun mektuptan ne demek istediini anladm. Onlar
ldrmek hususuna gelince, bu, akbetinden korkulan ve emin olunmayan bir bozgunculuk ve azgnlk
saylr. Eer onlar ldrecek olursan, lke halk onlarn yerine bakalarn karna karr ve sava
dnda onlar ldrdn iin btn lke halk tabi olarak hem sana ve hem de senden sonra
geleceklere dman kesilir. Onlar askerlerinin arasndan,srp karman ise hem senin ve hem de
askerlerin iin tehlikeli olur. imdi sana, onlar ldrmekten daha te'sirli bir yol gstereceim. nce,
hkmdar ocuklarn ve hkmdarla lyk olacak kiileri arr ve onlar eitli blgelerin bana
idareci tayin edersin, ayrca: onlarn her birisini mstakil bir hkmdar yaparsn. Bylece onlarn
birliini bozmu olursun. Neticede onlar birbirlerine derler ve kendi varlklarn senin eserin kabul
edeceklerinden seni sevmek ve sana itaat etmek zorunda kalrlar. skender de Aristoteles'in bu
tavsiyesine uyarak onun dediini yapt. te "Mlk't-tavif (blge hkmdarlar)" bunlardr. Bir
rivayette Mlk't-tavif'i ortaya karan sebebin bundan bakas olduu ileri srlr. nallah biz
[90]
bunu ileride zikredeceiz.
skender'den Sonra Onun Kavminden Hkmdar Olanlar
skender ldkten sonra, olu skenderun (skenderos)'a hkmdar olmas teklif edildi, fakat o bunu
kabul etmedi ve kendisini ibadete vermeyi tercih etti. Bunun zerine Yunanllar -denildiine greLagos'un olu Batlamyus'u hkmdar yaptlar. Onun hkmdarl otuz sekiz yl srd. Sonra onun
yerine Batlamyus Filozofos (Dinnos ?) hkmdar oldu ve hkmdarl krk yl srd. Ondan sonra
Batlamyus Oragatos hkmdar olup yirmi drt yl hkmdarlk yapt. Ondan sonra hkmdarla
Batlamyus Filfetr geldi ve yirmi bir yl hkmdarlk etti. Bundan sonra Batlamyus Efifans hkmdar

oldu ve hkmdarl yirmi dokuz yl srd. Ondan sonra hkmdarla Oragatos geti ve
hkmdarl yirmi dokuz yl srd. Bundan sonra Batlamyus Ster hkmdar oldu ve on yedi yl
hkmdarlk yapt. Ondan sonra hkmdarla Batlamyus Alahender (Aleksandr) geti ve
hkmdarl on bir yl devam etti. Bundan sonra gizlenip saklanan Batlamyus hkmdar oldu ve
sekiz yl hkmdarlk yapt. Ondan sonra, ayn zamanda bir filozof olan Kleopatra hkmdar oldu ve
hkmdarl on yedi yl srd. Btn bu hkmdarlar Yunanl idiler. Eskiden nasl Fars
hkmdarlarna "Kisr", Bizans hkmdarlarna "Kaysar" deniliyor idiyse, skender'den sonra
hkmdar olan herkese "Batlamyus" denildi.
Baz limler, "Macest" ve dier bir ksm kitaplarn sahibi olan Bat-lamyus'un bu hkmdarlarn
arasnda geen hkmdar Batlamyus olmadn, onun, ileride de zikredeceimiz zere, Bizans
(Roma) hkmdarlar dneminde yaayan Batlamyus olduunu sylyorlar.
Kleopatra'dan sonra m (Suriye) blgesine Rum (Roma) hkmdarlar hakim oldu. Onlar arasnda
ilk hkmdar olan kii Cayius Yulius idi ve be yl hkmdarlk etti. Ondan sonra
Augustos.hkmdar oldu ve hkmdarl elli alt yl srd. Onun hkmdarlnn zerinden krk iki
yl getikten sonra Meryem olu Hz. s (A.s.) dnyaya geldi. Rivayet edildiine gre, Hz. s'nm
[91]
domas ile skender'in hkmdar olmas arasndan yz yl gemitir.
SKENDER'DEN SONRAK FARS HKMDARLARI
(Mlk't-tavif = Blge Hkmdarlar)
skender ldkten sonra Fars lkesini "Mlk't-tavif" diye bilinen blge hkmdarlar ele geirdi.
Onlarn bu hkmdarlklara getirilme sebebi daha nce yukarda geti.
Rivayet edildiine gre, blge hkmdarlklarnn ihdas edilme sebebi u idi : skender, Fars
lkesini eline geirip maksadna ulanca, filozof Aristoteles'e bir mektup yazarak ona : Ben, Dou
lkelerinde bulunan herkese zulm ve ktlk ederek onlar korkutup kinlerini kazandm. Fakat
onlarn benden sonra bir araya gelip lkeme saldrmalarndan ve milletime eziyet etmelerinden
korkuyorum. Bunun iin ldrdm hkmdarlarn ocuklarn da ldrp babalarnn yanma
gndermek istiyorum. Ne dersin? diye sordu.
Aristoteles de ona unu yazd : Eer sen hkmdarlarn oullarn ldrecek olursan, bu takdirde
hkmdarlk soysuz ve seviyesiz sefil kiilerin eline geer. Sefil kimseler hkmdar olup idareyi
ellerine geirirler ise glenirler, glenince de azarlar, hadlerini ap zulmetmeye kalkarlar. Hatt
yapacaklar ktln.,ve verecekleri zararn had safhaya ulamasndan korkulur. Bana kalrsa, sen,
hkmdarlarn oullarn topla ve onlarn her birini bir blgeye hkmdar yap. Bu takdirde onlarn
her biri tekine kar kacak ve elindeki hkmdarl kaybetmemek iin dierinin maksadna
ulamasna imkn vermeyecektir. Bylece aralarnda dmanlk ba gsterecek ve kendilerinden uzak
olanlarla uramak frsatn bulamayacaklardr.
Bunun zerine skender, zaman kaybetmeden Dou memleketlerini Mlk't-tavif arasnda
paylatrd ve onlarn lkesinden ilm-i nucm (astroloji) ve hikmet (felsefe) ile ilgili bilgileri kendi
lkesine gtrd. skender'den sonra onlar, Aristoteles'in syledii duruma dtler ve birbirleriyle
uramaktan Yunanistan'a saldrmaa vakit bulamadlar.
Aristoteles, onlarn en limlerinden olup filozoflarn en stn idi. skender, onun grleri
dorultusunda hareket ederdi. Aristoteles, felsefeyi -Sokrat'n rencisi Efltun (Platon)'dan rendi.

Sokrat ise sadece tabi ilimlerde Osilavus'un rencisi idi. Osilavus kelimesi ise "yrtc hayvan
ba" demektir. Osilavus da Anaksagoras'm rencisi idi.
Aristoteles, bir ksm meselelerde hocasna muhalefet etmi, kendisine bu hususta bir soru sorulunca :
Efltun bir dosttur. Hakikat (gerek) da bir dostur. Fakat hakikatin dostluu Efltun'un dostluundan
daha nce gelir. diye cevap vermitir.
limler, skender'den, sonra Irak blgesinin idaresi ve Bbil blgesini elinde bulunduran Mlk'ttavif'in says konusunda ihtilf etmilerdir. Him b. el-Kelb ve dierleri; skender'den sonra
Belkis Selbeks' m, ondan sonra Antakya ehrini kuran Antikos'un hkmdar olduklarn, Kfe ve
havalisinin elli drt yl bu hkmdarlarn idaresinde kaldn ve bunlarn el-Cibl, Ehvz ve Fars
[92]
taraflarna el uzattklarn sylyorlar.
Ek b. Egn'n Hkmdarl
Daha sonra byk Dr'nm soyundan gelen ve "Ek" adyla bilinen birisi ortaya kt. O, Rey
ehrinde doup bymt. Ek byk bir ordu toplayarak Antikos'un zerine yrd. Antikos da
kar karak ona doru yrd ve her iki taraf Musul dolaylarnda karlatlar. Neticede Antikos
ldrld ve Ek Sevd blgesine hkim oldu. Bylece Musul'dan Rey ve sfahan'a kadar olan.
yerler onun eline gemi oldu. Ayrca ya, erefi ve soylu oluundan dolay blge hkmdarlar
(Mlk't-tavif) ona tazim gsterip yazdklar mektuplarn bana onun adn koydular ve onlardan
hibirini azledip veya baa geirmemesine ramen ona "Hkmdar" ismini verdiler. Ondan sonra
[93]
yerine olu Sbr b. Ek hkmdar oldu.
Cevderz (Gderz)'in Hkmdarl
Sbr'dan sonra, sroullarnm zerine yryp ikinci defa sava aan Cevderz b. Ekn hkmdar
oldu.
Allah (C.c.)'m onu, sriloullarmm zerine musallat etmesinin sebebi, onlarn Hz. Zekeriyy'nm olu
Yahya (A.s.)'y ldrm olmalaryd. Cevderz, sriloullarndan pek ok kimseyi ldrp imha
etti. Onlar, bundan sonra bir daha eskisi gibi bir araya gelerek bir birlik kurmak imkn bulamadlar.
Ayrca Allah, onlarn elinden peygamberlii ald ve onlar zelil ve hakir eyledi.
Rivayet edildiine gre, sriloullarmm zerine yryp onlarn bana musallat olan kiinin Rum
(Roma) hkmdar Titus b. sfiynus olduu syleniyor. Titus, sriloullarnm bir ksmn ldrp
bir ksmn esir ald ve Beyt'l-Makdis'i de tahrip etti. Romallar ise, Antikos'un intikamn almak
maksadyla Fars lkesi zerine yrmt. Bu srada Bbil hkmdarlnda Bbekb. Erdeir
tarafndan ldrlen Erduvn'm babas Bel (Pel) bulunuyordu. Bunun zerine Bel blge
hkmdarlarna (Mlk't-tuavif'e) mektuplar yazarak onlara, Romallarn lkelerine hcum etmek
zere toplanp hazrlandklarn, kendisinin onlara kar koyup aciz kald takdirde onlarn,
kendilerini toptan ele geireceklerini bildirdi.
Bunun zerine blge hkmdarlarnn her birisi Bel'a gc nisbe-tinde asker, silh ve mal
gnderdi. Bylece Bel'm yannda drt yz bin asker topland. Neticede Bel bu askerlerin bana
Sevd ve el-Cezre arasndaki el-Hazr blgesinin hkimi olan kiiyi kumandan tyin etti.
Romallarla karlaan bu ordu onlarn hkmdarn ldrd ve askerlerini imha etti. te bu

malbiyet Romallar stanbul ehrini kurarak saltanat merkezlerini Roma'dan hu yeni yere
nakletmelerine tevik eden bir sebeb oldu. stanbul ehrini ina eden kii ise hkmdar Kostantin idi.
Ayn zamanda o, Roma hkmdarlar arasnda ilk Hristiyanh kabul eden hkmdar odu ve Hz.
s'nn Yahudiler tarafndan ldrld iddiasna dayanarak vatanlarnda kalan sriloullarm
Filistin ve m blgesinden srp kard. Ayrca o, Hz. Mesh (s)'in armha gerildii aac ele
geirip ald. Bizans Rumlar bu aaca tazim gsterip onu hazinelerine koydular. Bu aa paras
bugn de onlarn elleri altnda bulunmaktadr. Fars hkmdarl, Erder b. Bbek hkmdar
oluncaya kadar dankln korudu. Him b. Kelb ise onlarn hkmdarlk mddetlerini
aklamamtr.
Farslarm haberleri hakknda ilim sahibi olan dier limler ise unlar sylyorlar : skender'den
sonra Fars lkesine Fars olmayan, "el-Cebel" blgesine hkim olan her hkmdara itaat eden ve
kendilerine Mlk't-tavif denilen Egnler hkmdar oldular. Bunlarn hkmdarl iki yz yl,
bir rivayette ise yz krk yl srd. Bu sre ierisinde Ek b. Egn yirmi yl, yerine geen olu
Sbr altm yl hkmdarlk yaptlar. Sbr' un hkmdarlnn krk birinci ylnda Meryem olu
Hz. Mesh (s) zuhur etti. Roma hkmdar Titus b. sfiynus ise, yaklak olarak Hz. Is' mn gklere
kaldrlmasndan krk yl sonra Beyt'l-Makdis zerine yryp ehri eline geirdi, halknn bir
ksmm ldrp bir ksmn da esir aldi ve ehri tahrip edip ykt. Bundan sonra byk Egnn'm
olu Cev-derz hkmdar oldu ve hkmdarl on yl srd. Ondan sonra Bren (Bzen ?) el-Egn
hkmdar oldu ve yirmi bir yl hkmdarlk etti. Ondan sonra hkmdarla Cevderz el-Egn geldi
ve seksen dokuz yl hkmdarlk yapt. Ondan sonra hkmdarla gelen Ners el-Egn ise krk yl
hkmdarlk etti. Bundan sonra Hrmz el-Egn hkmdar oldu ve hkmdarl on yedi yl srd.
Ondan sonra hkmdarla Erduvn el -Egn geldi ve yirmi iki yl hkmdarlk yapt. Sonra Kisr
el-Egn hkmdar oldu ve hkmdarl krk yl srd. Ondan sonra Bel el -Egn hkmdar
oldu ve yirmi drt yl hkmdarlk etti. Sonra kk Erduvn hkmdar oldu ve hkmdarl on
yl srd. Daha sonra Er-der b. Bbek hkmdar oldu.
Baz limler de unlar sylyorlar : skender'den sonra Fars lkesine, skender tarafndan aralarnda
lkenin pay edildii ''Mlk't-tavif' hkim oldu ve Sevad blgesi hari herkes nereye hkmdar
tayin edildiyse yalnz oraya sahip oldu. Sevd blgesi ise skender'in lmnden sonra elli drt yl
daha Rumlarn elinde kald. Mlk't-tavif dneminde ve onlarn arasnda hkmdarlar neslinden
gelen birisi el-Cibl ve sfahan blgelerinde hkmdar olmutu. Ondan sonra yerine geen oullar
ise, Sevd blgesini ellerine geirmiler ve bundan byle onlar bu blge ile birlikte sfahan, Mht
ve el-Cibl blgelerinin de hkmdar olmulard. te bu blgelere hkim olup hkmdarl elinde
bulunduran kii, dier Mlk't-tavif in bakanlar gibi hkm srerdi; nk onun ve yerine geen
oulannm ne geirilip saylmalar bir det hline gelmiti. Bundan dolay, hkmdarlarn hayatndan
bahseden tarih kitaplarnda yalnz onlarn durumundan bahsedilegelmitir. Bu bakmdan biz de yalnz
onlardan sz ettik, bakalarn anlatmadk. Mlk't-tavif denilen blge hkmdarlarnn
hkmdarlk sreleri toplam olarak iki yz altm, bir rivayette yz krk drt, dier bir rivayette
ise be yz yirmi yl srmtr. Dorusunu Allah bilir.
el-Cibl blgesine sahip olup, sonra oullar Sevd blgesine hkim olan hkmdarlardan birisi de
Ek b. Cezeh (Cuzeh ?)'tir. Bir rivayette onun sfendiyr b. Btsb'm soyundan olduu sylenir. Baz
Farslar da onun Ek b. Dr olduunu iddia ederler. Dier bir ksm Farslar ise onun Keykvs'un
soyundan olup byk Egn'm olu Ek olduunu sylerler. Ek'in hkmdarl yirmi yl srmtr.
Ondan sonra yerine olu Ek hkmdar olmu ve yirmi bir yl hkmdarlk etmitir. Bundan sonra

yerine olu Sbr hkmdarla gemi ve otuz yl hkmdarlk yapmtr. Ondan sonra yerine olu
Cevderz gemi ve on dokuz yl hkmdarlk etmitir. Sonra onun yerine olu Ners hkmdar olmu
ve krk yl hkmdarlk yapmtr. Ondan sonra Hrmz b. Bel b. Ekn hkmdarla gelmi ve on
yedi yl hkmdarlk etmitir. Bundan sonra Egn'm olu byk Erduvn hkmdar olmu ve on iki
yl hkmdarlk yapmtr. Sonra Kisr b. Egn hkmdarla gemi ve krk yl hkmdarlk
etmitir. Ondan sonra Bel'n olu kk Erduvn hkmdar olmu ve on c yl hkmdarlk
yapmtr. O, Ekn hkmdarlarn en by, en ulusu ve hkmdarlar malp eden en kudretlisi
idi. Ondan sonra Erde-sr b. Bbek hkmdarla gelmi, ileride de bahsedeceimiz zere, Fars
lkesini bir araya toplayp birlii salamtr.
Bazlar, hkmdarlarn isimleri hakknda bizim burada bahsetmediimiz bir ksm isimler
zikretmilerdir. Bu isimleri sayp dkerek sz uzatmaa gerek yoktur. Biz bu konuda sylenenlerin
[94]
bir ksmn Erder b. Bbek'in hkmdarlndan bahsederken zikrettik.
MLUKU'T-TAVAIF DNEMNDE MEYDANA GELEN HADSELER VE HZ. S B.
MERYEM LE HZ. YAHYA B. ZEKERYY
Birbiriyle sk bir alkas bulunan bu iki hadiseyi bu balk altnda toplayarak sze balyoruz. mrn
b. Msn, Hz. Sleyman b. Davud'un soyundan gelmekteydi. Msn ailesi ise sriloullarnn ileri
gelen liderlerini ve din limlerini (hahamlarn) bnyesinde toplayan bir aile idi. rnrn, Fkr
(Fkz ?)'un kz Hane ile evli idi. Hz. Zekeriyy b. Berh-y da Hanne'nin kz kardei ' ile
evliydi. Bir rivayette 'm, mrn'm kz Meryem'in kz kardei olduu ela sylenir.
Hanne, yalanp acuze hline geldiinden ocuk dourma zaman gemi bulunuyordu. Ayn zamanda,
hi ocuk dournamt. Gnlerden bir gn, bir aacn glgesinde otururken bir kuun, yavrusunun
azna yiyecek boalttn grd. Bunun zerine ocuk sahibi olmay arzulad ve kendisine bir ocuk
balamas iin Allah'a dua etti. Ayrca kendisine bir ocuk balad takdirde onu Beyt'lMakdis'e hizmetkr olarak adamay sz verdi ve karnmdakini Beytl-Makdis iin balad, fakat
onun cinsiyetinin ne olduunu bilmiyordu. Onlarn bu ekildeki balama adaklar u tarzda
oluyordu: Adanarak balanan ocuk kilisenin hizmetlerini grr ve bul ana kadar aralksz bu
hizmetlerine devam ederdi. Bul ama gelince o muhayyer klnr; isterse kilisede kalr,
hizmetlerine devam eder, isterse diledii yere ekip giderdi. Fakat bu tr hizmetlere ancak erkek
ocuklar balanp adnabilirdi. nk kzlar hayz grmeleri sebebiyle bu tr hizmetlere elverili
grlmezlerdi.
Daha sonra, Hanne Merj^em'e hamile bulunduu bir srada mrn vefat etti. Hanne doum yaptktan
sonra onun kz olduunu grnce : Allah onun ne dourduunu ok iyi bilirken, o : Ey Rabb'im! Onu
kz olarak dourdum. Erkek (kilise hizmetlerinde ve orada bulunan kullarla olan hizmet
mnasebetlerinde) kz gibi deildir. Ona Meryem adn verdim. dedi. (Al-i mrn, 36). "Meryem"
kelimesi onlarn dilinde "ibdet (bid ?)" manasna gelirdi. Sonra Hanne, onu bir bez parasna sarp
Mescid'e gtrd
ve Hz Harun'un soyundan gelen din limlerinin (hahamlarn) eline teslim etti Hz. Harun'un soyundan
gelen bu hahamlar, eybe oullarnn Ka'be iin stlendikleri grevler ne ise, Beyt'l-Makdis iin
ayn grevi stlenmilerdi. Meryem'in annesi onlara : te benim adadm kz ocuum budur,
buyurun alnz. dedi. Bunun zerine onlar, nderlerinin ve kurban islerini idare ile grevli olan zatn

kz olmas hasebiyle, onu alp bakmak hususunda birbirleriyle yara girdiler. Fakat Hz. Zekeriyy :
Teyzesi benim nikhm altnda olduu iin ben onu alp bakmaa daha lykm. dedi. Bu defa onlar;
Biz en iyisi kur'a ekelim, kime derse o alp baksn. dediler. Bunun zerine kalemlerini akmakta
olan bir nehre -bir rivayette bunun rdn nehri olduu sylenir- braktlar. Neticede Tevrat yazmak
iin kullandklar kalemlerini nehre braktlar. Hz. Zekeriyy'nm kalemi suyun zerine kt,
dierlerinin kalemleri ise dibe kt. Kur'ay kazanan Hz. Zekeriyy Meryem'i alp onun bakmn
stlendi ve onu Hz. Yahya'nn annesi olan teyzesine teslim etti. Bundan sonra onun iin bir st anne
buldu ve Mescid'in iinde onun kalaca bir oda yaptrd. Bu odaya ancak bir merdivenle klyordu
ve oraya kendisinden baka kimse kmyordu. Hz. Zekeriyy, Meryem'in yannda yaz mevsiminde k
meyvesine, k mevsiminde de yaz meyvesine rastlyordu. Ona : Bunlar sana nereden geliyor. diye
sorduunda, o : Allah katndan geliyor. diyerek cevap verirdi. Hz. Zekeriyy, Meryem'in yannda
yaz mevsiminde k meyvesinin, k mevsiminde de yaz meyvesinin "bulunduunu grnce, Allah'a
dua edip kendisi iin ocuk istedi ve : Meryem'e bunu yapan, benim eimi doum yapabilecek hle
getirebilir, buna gc yeter. dedi. Sonra ; Ey Rabb'im! Bana katndan temiz bir zrriyet ver. Zira
sen dualar iitensin. (Al-i mrn, 38) diyerek dua etti.
Hz. Zekeriyy, kendilerine ait olan bir mezbahada namaz klmakta iken, gen bir adam grd.
Grd bu adam Cebrail (A.s.) idi ve ondan korkuya kaplmt. Hz. Cebrail ona : Gerekten Allah
sana, kendisinden bir kelimeyi (sb. Meryem'i) tasdik edici olmak zere Yahya'y mjdeliyor.. (Ali mrn, 39) dedi. Hz. Yahya"; s(A.s.)'y dorulayrp ona imn eden ilk kii oldu. Bunun sebebi u
idi : Hz. Yahya'nn annesi Yahya'ya hamile bulunduu bir srada, Hz. s'ya hamile olan Meryem ile
karlat ve ona ; Ey Meryem! Hamile misin? diye sordu. Meryem ona : Niin soruyorsun? dedi.
Bunun -zerine Yahya'nn annesi: Karnmdakinin, senin karnmdakine secde (tazim) ettiini
gryorum. dedi. te Hz. Yahya'nn, s (A.s.)'y tasdik etmesi budur.
Rivayet edildiine gre, Yahya (A.s.) Hz. sa'y yanda iken tasdik etmi ve Allah ona Yahya
adn vermiti. Ondan nce kimse bu isimle adlandrlmamt; Bu hususla ilgili olarak bir yette :
..Daha nce ona hi kimseyi ada yapmadk. (Meryem, 7) buyurulur.
Dier bir yette
Hz.
Yahya hakknda : Dnyaya getirildii gn de, lecei gn de, diriltilip
(kabrinden) kaldrlaca gn de ona selm olsun! (Meryem, 15) buyuru-lur. Denildiine gre,
demoulunun en zorlu ve skntl olduu zamanlar, burada sz edilen gndr. Allah (C.c), onu
bu gnn sknt ve zorluundan selmete erdirmitir. Hz. Yahya, s (A.s.)'dan yl nce
domutur. Bir rivayette ise alt ay nce dnyaya geldii sylenir. Hz, Yahya (kk iken) ocuklarla
oynamazd ve (byd zaman da) kadnlara yaklamazd.
Hz. Zekeriyy : Ey Rabb'im! Bana ihtiyarlk gelip atmtr karm da ksr iken benim nasl olum
olur? (Al-i mrn, 40) dedi. Hz. Zekeriyy
bu szleri syledidii zaman doksan iki, bir rivayette yz yirmi yanda bulunuyordu. Hanm ise bu
srada doksan sekiz yandayd. Bunun zerine Allah (C.c.) Hz. Zekeriyy'ya : yle (ama) Allah
dilediini yapar. (Al-i mrn, 40) buyurdu. Hz. Zekeriyy, bu szleriyle doacak ocuun ksr
karsndan m, yoksa baka bir hanmdan m kendisine ihsan edileceini renmek istemiti. Yoksa
Allah'n kudretini inkr etmek iin bu szleri sarf etmemiti. Sonra Zekeriyy (A.s.) : Ey Rabb'im! O
hlde bana (olum olacana dir) bir almet ver. dedi. Allah : Senin almetin, gn insanlarla
iaretten baka trl konumamandr. buyurdu. (Al-i mrn, 41). Denildiine gre, Allah, Hz.
Zekeriyy'nn almet istemesi yznden bir ceza olsun diye gn konumasn yasaklad.
Nihayet Yahya dounca, babas Zekeriyy (A.s.) onun yakkl, seyrek sal, ksa parmakl, atk

kal, ince sesli ve ocukluundan beri Allah'a itaatte kararl olduunu grd. Bir ayette Yahya'nn
kklkteki durumu hakknda : Biz ona ocuk iken hikmet verdik. (Meryem, 12) buyu rulur.
Rivayet edildiine gre, bir gn emsali olan ocuklar ona : Ey Yahya! Gel, beraber oynayalm.
demiler, oda: Ben oyun iin yaratlmadm. diye cevap vermiti. Hz. Yahya, ot ve aa yapraklar
yiyerek karnn doyururdu.
Denildiine gre, Hz. Yahya arpa ekmei ile karnn doyururdu. Bir gn blis, Hz. Yahya'nn yanma
uramt, onun yannda ise bir arpa ekmei vard. Bunun zerine blis ona : Sen kendinin zahid
olduunu iddia ediyorsun, halbuki yanma arpa ekmei almsn. dedi. Hz. Yahya : Ey Mel'n! O,
beni ldrmeyecek kadar ayakta tutan bir rzktr. diye cevap verdi. Bunun zerine blis : lecek
olan birisi iin daha az bir rzk kfi gelirdi. dedi. Allah {C.c.) vahiy yoluyla Hz. Yahya'ya : Onun
sana syledii bu sz aklna koy. buyurdu.
Hz. Yahya kk yata iken kendisine peygamberlik verildi, bu sebeple insanlar Allah'a ibadete
davet etti. Kldan yaplm elbise giyerdi, hibir zaman dirhemi, dinar ve barnaca bir meskeni
olmad. Nerede aksan ederse, orada sabahlard. Hi bir zaman cariye ve kleye de sahip olmad.
Kendisini ibadete verdi. Bir gn vcuduna bakt, zayflam olduunu grnce alamaa balad.
Bunun zerine Allah vahiy yoluyla : Ey Yahya! Vcudun zayflad diye mi alyorsun? zzet ve
Cellime yemin ederim ki, eer cehenneme muttali olsaydn kldan elbise yerine demir zrh giyerdin.
buyurdu. Bu sefer Hz. Yahya daha ok alamaa balad; yle ki alamaktan gz yalar yanaklarnn
etini yiyip bitirdi ve dileri grnmee balad. Yahya (A.s.)'nm durumunu renince annesi yanma
geldi. Bu srada babas Hz. Zekeriyy ile birlikte hahamlar (ahbr) da onun yanma geldiler. Zekeriyy
(A.s.) ona : Oulcazm! Neden byle yapyorsun? diye sordu. Hz. Yahya ona : Bunu bana sen
emrettin. nk bir zamanlar sen bana : "Cennet ile cehennem arasnda yle bir yoku vardr ki, bunu
ancak Allah korkusundan dolay alayanlar geip aabilir." demitin. diye cevap verdi. Bunun
zerine Hz. Zekeriyy : O zaman ala, gayret gsterip ibadet etmee al. dedi. Bu arada annesi,
yanaklarnn zerine koyup dilerini kapatmas iin ona iki kee paras hazrlad, fakat o alayarak
onlar da slatyordu. Hz. Zekeriyy, halka t vermek istedii zaman nce etrafna bakar' eer Hz.
Yahya orada ise cennetten ve cehennemden sz etmezdi.
Allah (C.c), Hz. isa'y Tevrat'n baz hkmlerini neshetmek (yrrlkten kaldrmak) zere eli
olarak gndermiti. Onun neshettii hkmlerin arasnda olan kardeinin kzyla evlenmenin haram
olmas davard. Onlarn hkmdarlar olan Hirodis'in ise houna giden bir karde kz vard ve
onunla evlenmek istiyordu. Hz. Yahya, Hirodis'i kardeinin kzyla evlenmekten menetti. Bu
hkmdar ise kardeinin kznn her gn bir ihtiyacn giderip karlard. Kzn annesi, Hz. Yahya'nn
hkmdara kardeinin kzyla evlenmesini yasakladn duyunca kzma : Hkmdar, sana ihtiyacn
sorduu zaman, sen ona, Zekeriyy'nn olu Yahya'y boazlayp ldrmeni istiyorum dersin. dedi.
Kz, hkmdarn yanna girdiinde, ona ne gibi ihtiyalar olduunu sordu. O da : Zekeriyy'nn olu
Yahya'y boazlaman istiyorum. dedi. Hkmdar : Benden baka bir ey iste. dedi. Fakat kz :
Onu boazlamandan baka senden bir ey istemiyorum. deyip diretince, hkmdar, Yahya'y
arp bii- de leen getirtti ve Hz. Yahya'y boazlatt." Kz, Hz. Yahya'nn kesilen ban grnce :
te bugn gzlerim mutlu oldu. dedi, sonra saraynn damna kt ve damdan aaya dt.
Sarayn alt ksmnda, yani yerde azgn kpekleri bulunmaktayd. Der dmez kpekler saldrd ve
baka baka kendisini yemee adlar. bret almas iin, kpeklerin en son yedikleri ey gzleri oldu. 2Yahya ldrld zaman kanndan bir damlas yere dmt. Bu kan damlas, Allah'n onlarn
zerlerine Buht-Nassar' gndermesine kadar kaynayp durdu. Nihayet bir kadn Buht-Nassar'm

yanma gidip bu kan damlasn gsterdi. Allah, Buht-Nassar'm kalbine bu kan damlas kaynamasn
brakp sakinleinceye kadar sriloullarm ldrmee devam etmesini ilham etti. O da, bu kan
damlas sakinleip duruncaya kadar onlardan yetmi bin kii ldrd.
Sdd de buna yakn eyler sylemitir; fakat o, bundan farkl olarak unlar anlatmtr :
Hkmdar, karsnn kzyla (vey kz olabilir?) evlenmek istemiti; fakat Hz. Yahya onu bundan
alkoymak istedi, bunun zerine kars Hz. Yahya'y ldrmesini talep etti. Bu durum karsnda
hkmdar, Hz. Yahya'ya birisini gnderdi ve giden kii onu ldrp ban bir leenin ierisine
koyarak hkmdarn huzuruna getirdi. Bu srada Hz. Yahya'nn kesilen ba : "Bu kzla evlenmek sana
hell olmaz." diyordu. Nihayet Yahya'nn kan kaynamaa balad; ehrin surlarna ykselinceye
kadar zerine toprak attlarsa da, kann kabarp kaynamas durdurulamad. Bunun zerine Allah,
onlarn bana byk bir orduyla birlikte Buht-Nassar' musallat etti. Buht-Nassar, muhasara altna
alp kuattysa da onlara kar bir zafer elde edemedi. Buht-Nassar geri dnmek isteyince,
sriloullarmdan bir acuze kadn onun yanma gelip : "Duyduuma gre, geri dnyormu-sun." dedi.
Buht-Nassar : "Evet, oktandr buradayz, askerler alk tehlikesiyle kar karya bulunuyor. Ayrca
askerlerin erzak da azald. Bu yzden onlar skntya maruz kaldlar." dedi. Acuze kadn ona : "Eer
ben sana ehri aacak olursam, ldrlmelerini istediim kimseleri ldrdkten sonra, ldrme iini
durdurman istediim zaman ldrmekten vaz geer misin?" diye sordu. Buht-Nassar : "Evet, vaz
geerim." diye cevap verdi. Bunun zerine kadn ona : "nce askerlerini drde taksim et, sonra
onlar ehrin evresine yerletir. Bundan sonra da ellerinizi ge kaldrp : 'Allah'n! Senden Yahya
b. Zekeriyy'nm kan zerine fetih istiyoruz.' diyerek dua edin." dedi. Kadnn dediini yaptlar. Az
sonra ehrin suru ykld ve ehre girdiler. Kadn Hz. Yahya b. Zekeriyy'nm kannn sakinlemesine
kadar, onun kan zerine sriloullarn ldrmelerine devam etmelerini istedi. Nihayet Hz.
Yahya'nn kannn sakinlemesine kadar yetmi bin kii ldrld. Bundan sonra kadn, BuhtNassar'dan ldrme iini durdurmasn istedi, o da vermi olduu szden dolay ldrme iine son
verdi.
Sonra Buht-Nassar, Beyt'l-Makdis'i tahrip etti ve oraya kokmu leler atlmasn emretti. Bundan
sonra yanma Danyl' ve sriloullar-nn ileri gelenlerinden Azriy ve Ml gibi bir ksm
insanlar alp geri dnd. Ayrca Clt'un kellesini de yanma alp gtrd. Danyl, Buht -Nassar'm
katnda byk bir itibr ve deere sahipti. Fakat onu ekemeyen Mecsler, jurnalde bulunarak onunla
Buht-Nassar'm arasn atlar.
Bundan sonra Sdd, daha nce yukarda bahsedildii zere, Buht -Nassar'm, sriloullannm ileri
gelen kiilerini paralamas iin bir arsla-nn nne attn, onlar arslandan kurtarmak zere bir
melek gnderildiini ve Buht-Nassar'm suretinin (bir arslan suretine) deitirilip vah hayvanlar
arasnda yedi yl kaldn zikretmektedir.
Sdd'nin zikrettii bu rivayet ile bizim zikretmediimiz dier rivayetlerde, Hz. Yahya b. Zekeriyy'y
ldrmeleri zerine sriloullarm ldrp, Beyt'l-Makdis'i tahrip eden kiinin Buht-Nassar olduu
gr, siyer ve tarihiler ile gemi milletlerin hayatlar hakknda bilgi sahibi olan kimseler
tarafndan aslsz kabul edilmitir; nk ad geen bu kimselerin tm, Buht-Nassar'm sriloull
arnn zerine, onlarn rmiy b. Halky'nn zamannda peygamberleri a'y'y ldrdkleri bir
srada yryp onlar ldrdn ittifakla kabul etmilerdir. Ayrca Hristiyan ve Yahudilere gre,
rmy'nm zaman ile Hz. Yahya'nn ldrlmesi arasnda drt yz altm bir ylhk bir zaman fark
vardr. Yahudiler ve Hristiyanlar bu hususun kitaplarnda ve din metinlerinde ak bir ekilde
belirtilmi olduunu da ileri srerler. Dier taraftan Mecsiler, Buht-Nassar'm srioullarnn

zerine yrmesi ile skender'in lmne kadar geen mddet konusunda Hristiyan ve Yahudiler ile
ayn gr paylatklar hlde. skender'in lm ile Hz. Yahya'nn doumu arasndaki mddet
konusunda onlardan ayrlrlar ve bu mddetin elli bir yl olduunu iddia ederler.
bn shk ise bu konuda yle diyor :
Gerek u ki, sriloullar Bbil'den dndkten sonra Beyt'l-Makdis'i imar ettiler ve nfusa bir
hayli oaldlar. Daha sonra eskisi gibi gnah ilemee baladlar, Allah da onlara peygamberler
gndermee devam etti. Fakat onlar, kendilerine gnderilen peygamberlerin bir ksm-m
yalanladlar, bir ksmn da ldrdler. Allah onlara en son olarak Hz. Zekeriyy ile olu Hz.
Yahya'y ve Meryem olu Hz. s'y peygamber olarak gnderdi, fakat onlar, Hz. Zekeriyy ile olu
Hz. Yahya'y ldrdler. Bunun zerine Allah (C.c.) onlarn zerine Bbil hkmdarlarndan Cders (Hards ?) adnda bir hkmdar gnderdi. Bu hkmdar harekete geip onlarn zerine yrd
ve bulunduklar m (Suriye) blgesine geldi. Beyt'l-Makdis'e gelince, fil sahibi olan askerlerinden
Nebzzn adndaki byk bir kumandana : "Ben daha nce, sriloullarna kar zafer kazanrsam,
kanlar askerlerimin arasnda oluk oluk akp, ldrecek hibir kimse kalmaymcaya kadar onlar
ldrmee devam edeceime yemin etmitim." dedi ve ehre girip bu durum gerekleene kadar
onlar ldrmee devam etmesini emretti. Bunun zerine Nebzzn (Nebzer-zn ?) ehre girdi ve
onlarn kurbanlarn takdim ettikleri yere gelip durdu. Burada kaynayp durmakta olan bir kan grd
ve : "Ey sroular! Bu kan neden kaynyor?" diye sordu. Onlar : "Bu, bizim takdim ettiimiz, fakat
kabul edilmeyen bir kurbanmzn kandr. Bu yzden kaynyor." diye cevap verdiler. Nebzzn
onlara : "Bana doruyu sylemediniz." dedi. Bu sefer onlar : "Hkmdarlk ve peygamberliin arkas
bizden kesildi, bu yzden kurbanlarmz kabul edilmez oldu.'; dediler. Bunun zerine Nebzzn, bu
kan yznden, onlarn ileri gelen ahsiyetlerinden yedi yz yetmi kiiyi boazlatt, fakat kan yine
dinmedi ve kaynamasna devam etti. Bu defa limlerinden yedi yz kii getirilip onlarn da bu kan
zerine boazlanmasn emretti. Nihayet onlar da boazlanp ldrldler, fakat kan yine dinmedi.
Nebzzn, kanm dinmediini grnce onlara : "Eys-riloullar! Bana doruyu.syleyin ve Allah'n
emrine kar sabrl olun. Yer yzndeki hkmdarlnz bir hayli uzun srd. Bu mddet iinde
dilediinizi yaptnz. Sizden ne erkek ve ne de kadn, ate lifleyecek bir kimse kalmaymcaya kadar
ldrmezden nce bana doruyu syleyin." dedi.
srailoullar iin ciddiyetini ve katliamn iddetini grnce, ona doruyu sylediler ve : "Bu kan,
bizi Allah'n gazabna sebep olacak bir ok eyden menedip alkoyan bir peygamberin kandr. Bu
peygamber sizin haberinizi bize bildirmiti, fakat biz onu tasdik edip dorularnadk ve ldrdk. te
bu kan onun kandr." dediler. Nebzzn onlara : "Bu peygamberin ad ne idi?" diye sordu, "Yahya
b. Zekeriyy idi." diye cevap verdiler Nebzzn : "te imdi bana doruyu sylediniz. Rabb'iniz
ite bunun iin sizden intikam alyor." dedi ve secdeye kapand. Sonra evresinde bulunanlara :
"ehrin kaplarn kapatn ve burada bulunan Cders' in askerlerini ehrin dna karn." dedi. Onlar
da kumandann bu szn yerine getirdiler. sriloullar ile babaa kalan Nebzzn kana hitaben :
"Ey Yahya! Benim ve senin Rabb'in olan Allah, senin yznden kavminin bana gelenleri ve kannn
karl olmak zere onlardan ne kadar kiinin ldrldn biliyor. Ey Yahya'nn kan! Kavmin
bitip tkenmeden Allah'n izniyle artk yat, sakin ol." dedi ve kan sknet bulup durdu. Bunun
zerine Nebzzn onlar ldrmeyi durdurdu ve : "sriloul-larmn inand Allah'a ben de inandm
ve O'ndan baka Rabb olmadna yaknen tasdik edip iman ettim." dedi. Sonra sroullanna :
"Kanlarnz Cders'in ordughnn iine akncaya kadar bana sizi ldrmemi emretti. Ben onun
emrine kar gelemem." dedi. sriloullar: "yle ise onun emrini yerine getir." diye karlk

verdiler. Bunun zerine Nebzzn onlara bir ukur kazmalarn, sonra at, katr, eek, sr, koyun ve
deve ne varsa getirip bunlar boazladktan sonra ukura doldurmalarn emretti. Kan iyice
oahncaya kadar hayvanlar boazlatmaa da devam etti. Sonra biriken kanlarn zerine su
dktrmek suretiyle kann Cders'in ordughna kadar akmasn salad..Bundan sonra daha nce
ldrm olduu kimselerin cesetlerinin getirilmesini ve bunlarn, hayvanlarla doldurulmu olan
ukurun zerine atlmalarn istedi. Nihayet getirilen cesetler, daha nce hayvanlarla doldurulmu
ukurun zerine brakldlar. Cders, kann ordughna kadar geldiini grnce, Nebzzn'a haber
gnderip : "Artk ldrme iini durdur, yaptklarnn intikamn onlardan aldm." dedi.
te bu, Allah (C.c.)'m sriloullarma gnderdii imha hadiselerinin son halkasdr. Allah, bu
hadiseyi peygamberi Hz. Muhammed (S.a.)'e u ayetlerle bildirmektedir :
Biz Kitab'da sriloullarma u hkm verdik.: "Siz o lkede iki defa fesat karacaksnz ve (bana
kar) byk bir serkelik yapp kabaracaksnz! te o iki (fesadnzdan) birincisinin zaman gelince,
sizin zerinize gl, kuvvetli kullarmz gnderdik, onlar da evlerin aralarna kadar girip (sizi)
aratrdlar. Bu, yaplmas gereken bir vaat idi. Sonra tekrar size, onlar yenme imkn verdik; sizi
mallarla, oullarla destekledik ve savalarnz oalttk. Eer iyilik ederseniz, kendinize iyilik
etmi olursunuz. Ktlk ederseniz, o da kendi aleyhinize olur. Sonuncu (bakaldrmanzn
cezalandrlma) zaman gelince, yzlerinizi kt duruma soksunlar (zntden suratlarnzn
aslmasna sebeb olsunlar), ilk kez girdikleri gibi Mescid'e (Beytl-Makdis'e) girip (tahrip etsinler)
ve ele geirdiklerini mahvetsinler diye (yine yle kullar gnderdik). (Tevbe ederseniz) Rabb'inizin
sizi esirgeyeceini umabilirsiniz. (Eer tekrar fesada) dnerseniz, biz de sizi (cezalandrmaa)
dneriz. Biz cehennemi kfirlere bir zindan yaptk. (sr\ 4-8).
Allah, sriloullarmm bana ilk vak'ada Buht-Nassar ve ordusunu musallat etti. Sonra
sriloullarma tekrar devlet ve galebe imkn verdi. Bundan sonra ise son vak'ada onlarn zerine
Cders ve ordusunu musallat kld. Bu son vak'a srioullar iin brnden daha ar oldu. Bu son
vak'a ile onlarn lkeleri harap oldu, sava erleri ldrld, kadnlar ve ocuklar esir edildi. Bu
hususla ilgili olarak Allah : ..galebe ve istil ettiklerini mahvetsinler diye (banza yine dmanlar
musallat ettik.) (s-ra\ 7) buyurur.
w .BaZ1 limler> Hz- Yahya'nn Erderb. Bbek'in dneminde ldrldn ileri srmlerdir.
Bir rivayette de onun ldrlmesini Hz. sa'nn (gklere) kaldrlmasndan bir buuk yl nce olduu
[95]
sylenir. Dorusunu se Allah bilir.
.
Hz. Zekeriyy'mn ldrlmesi
Hz. Yahya ldrlp de babas Hz. Zekeriyy onun ldrldn duyunca kat ve Beyt'l-Makdis
yaknlarndaki aalkl bir baheye girip snd. Hkmdar arkasndan aramak zere adamlar
gnderdi. Hz. Zekeriyy bir aacn yanndan geerken aa ona : Ey Allah'n peygamberi! Bana
gel. diye seslendi. Yanma geldiinde aa yarld ve Hz. Zekeriyy ierisine girdi. Sonra aa
zerine kapand ve aacn ortasnda kald, Bu srada Allah'n dman bls gelip Hz. Zekeriyy'mn
elbisesinin ucundan tuttu ve bu ksm aacn dnda brakt. Onun byle yapmaktan maksad ise, Hz.
Zekeriyy'y haber verdii zaman kendisini tasdik etmelerini salamakt. Daha sonra bls Hz.
Zekeriyy'y arayanlar karlad ve durumu haber verdi. Fakat nce onlara : Ne aryorsunuz? diye
sordu. Onlar : Zekeriyy'y aryoruz. dediler. Bunu zerine bls : Zekeriyy, u aaca bir by

yapt, aa yarld-, o da iine girdi. dedi. Sana inanmyoruz. dediler. Bu sefer bls : Benim bir
iaretim var, onu grnce beni tasdik edersiniz. dedi ve Hz. Zekeriyy'mn darda kalan elbisesinin
ucunu gsterdi. Bunun zerine ellerine baltalar alp aac devirdiler, sonra aac ortasndan testere
ile bitiler. Bylece Hz. Zekeriyy (A.s.) aacn ierisinde iken ldrld. Bunun zerine Allah
(C.c.) yer yznn en kt insanlarn onlarn zerine musallat etti ve onlardan bunlar vastasyla
intikam ald.
Rivayet edildiine gre, Hz. Zekeriyy'mn ldrlmesinin sebebi u idi: bls, sriloullarnm
sohbet meclislerine gelip Hz. Zekeriyy'ya Meryem ile ilgili olarak iftirada bulundu ve onlara :
Meryem'in yanma girip kan kii sadece odur. Ondan bakas onu hamile brakmamtr. dedi.
Bunun zerine sriloullar onu aramaa baladlar, o da hemen kat. Daha sonra bu rivayette, az
[96]
nce zikrettiimiz eylere yakn ifadelerle, onun aacn erisine girmesinden bahsedildi.
HZ. S (MESH)'NIN DOMASI VE PEYGAMBERLNDEN TBAREN SON ANINA
KADARK DURUMU
Hz. s'nn dnyaya gelmesi Mlk't-tavif dnemine rastlamaktadr. Mecsler, Hz. s'nn
doumunun, skender'in Bbil topraklarn ele geirmesinden altm be yl, Eknlerin
hkmdarlklarnn zerinden elli bir yl getikten sonra olduunu, Hristiyanlar da onun doumunun,
skender'in Bbil topraklarn ele geirmesinden itibaren yz altm yl getikten sonra
olduunu sylerler. Ayrca Hristiyanlar, Hz. Yahya'nn s (A.s.)'dan alt ay nce doduunu ileri
srerler. Yine onlara gre, Hz. Meryem on , bir rivayette on be, dier bir rivayette yirmi yanda
iken Hz. s'ya hamile kalmtr. Yine Hristiyanlarn iddialarna gre, Hz. s ge kaldrlncaya
kadar otuz iki yl birka gn yaam, Hz. sa'dan sonra annesi Hz. Meryem de alt yl daha hayatta
kalmtr. Bylece Hz. Meryem toplam olarak elli bir yl yaam oluyor. Onlara gre, Hz. Yahya, s
(A.s.)'mn ge kaldrlmasndan nce ldrlm, Hz. s' ya peygamberlik ve risalet otuz yanda
iken gelmitir.
Biz, daha nce Hz. Meryem'in kiliseye hizmeti ile ilgili bilgileri anlatmtk. Hz. Meryem ile
marangoz olan amcasnn olu Ysuf b. Ya'kb b. Msn kilise hizmetlerini grrlerdi. Ysuf b.
Y'kb hem marangozdu ve hem de hikmet sahibi bir kiiydi. Elinin emeinden geinir ve
kazandklarn da tasadduk ederdi. Hristiyanlarm sylediklerine gre, Ysuf b. Y'kb Hz. Meryem
le evlenmi, fakat Hz. Meryem'e yaklamam, ancak Hz. s ge ekildikten sonra ona yaklamtr.
Dorusunu ise Allah bilir.
Hz. Meryem ve amcasnn olu Ysuf, sulan tkendii zaman, her biri kendi kabn alr ve iinde su
bulunan maaraya gider, oradaki tatl sudan kaplarn doldururlar, sonra kiliseye geri dnerlerdi.
Nihayet Cebrail (A.s.)'in Hz. Meryem ile karlaaca gn gelip att zaman, Meryem'in suyu
tkenmi bulunuyordu. Bunun zerine amcasnn olu Ysuf'a kendisiyle birlikte suya gitmesini teklif
etti, fakat Ysuf : Benim yarma yetecek kadar suyum var. diyerek onunla su almaa gitmedi. Bu
durum karsnda Hz. Meryem su kabn alp tek bana maaraya geldi ve orada Hz. Cebrail'i buldu.
Bu srada Cebrail (A.s.) : Meryem'e dzgn bir insan eklinde grnd. (Meryem, 17). Hz. Cebrail
ona: Ey Meryem! Allal beni sana tertemiz bir olan ocuu vermem iin (Meryem, 19) gnderdi.
dedi Bunun zerine Hz. Meryem ; Ben senden, Rahman olan (Allah'a) snrm. Eer tak (Allah'tan
korkuyor ve O'na itaat ediyor) isen (bana dokunma). (Meryem, 18) dedi. Bir rivayette bu ayette
geen "tak" kelimesinin, bir erkek ismi olduu da sylenir. Hz. Meryem, Cebrail'i grnce onu

gerekten bir erkek sanmt. Bunun zerine Cebrail (A.s.) ona : Ben, sadece Rabb'imin elisiyim.
Sana, tertemiz br olan ocuu vermek iin (geldim). (Meryem, 19) dedi. Hz. Meryem : Bana
hibir beer (eli) dememi ve zina da etmemiken, benim nasl bir olum olur? (Meryem, 20) dedi.
Cebrail (A.s.) de ona : (Evet) yledir. Fakat Rabb'in : "O bana kolaydr, nk biz onu insanlara
(kudretimizi gsteren) bir aret ve bizden bir rahmet klacaz." buyurdu. Zaten i olup bitmitir.
(Meryem, 21) dedi.
Hz. Cebrail, Meryem'e bunu syleyince, Allah'n hkmne boyun eip teslim oldu. Sonra Cebrail
(A.s.), onun elbisesinin yakasndan fledi ve yanndan ayrld. Hz. Meryem ise o anda Hz. Mesih'e
hamile kald. Daha sonra da kabna suyunu doldurup geri dnd. Hz. Meryem'in zamannda
kendisinden ve amcasnn olu marangoz Ysuf'tan daha ok ibadet eden bir kimseye rastlanmyordu.
Ysuf ise Meryem ile birlikte bulunuyordu ve onun hamile kalmasna ilk tepki gsteren de o olmutu.
Ysuf, onun hamile olduunu grnce, bunu byk bir hadise telkki etti ve neye yorumlayacan
bilemedi, tham etmek istedii zaman, onun ne derece saliha bir kadn olduunu hatrlyor ve bir an
iin dahi gznden uzaklamami olduunu dnyordu. Temize karmak istedii zaman ise,
hamileliini grmemezlikten gelemiyordu. Nihayet bu durum ona ar gelmeye balaynca, Meryem
ile konutu ve ona ilk olarak : Ben senin bu durumunu grmemezlikten gelerek kalbimde saklayp
gizlemee altysam da, durumun ar basp bana galip geldi. dedi. Meryem ona : Bana gzel
szler syle. diye karlk verdi. Bunun zerine Ysuf : Syle bakalm! Sen hi tohumsuz ekin
bittiini grdn m? diye sordu. Meryem : Evet diye cevap verdi. Ysuf : Hi yamur almadan
aa biter mi? diye sordu. Meryem : Evet, biter. diye cevap verdi. Bu defa Ysuf ona : Erkek
olmadan ocuk olur mu? diye sordu. Meryem : Evet, olur. Sen, Allah'n ekini ilk yaratt zaman
tohumsuz olarak yarattm bilmiyor musun? Yine sen, Allah'n aac yamursuz olarak yarattn ve
yamurla aalar ayr ayr yarattktan sonra kudretiyle yamuru aa iin bir hayat sebebi kldn
bilmiyor musun? Yoksa sen, tohum ve yamur olmadan Allah'n ekin ve aa bitiremeyeceini mi
sylemek istiyorsun? dedi. Buun zerine Ysuf ona : Hayr, bunlarn hi birini demek istemiyorum.
Aksine, Allah dilediini yapamaa kadirdir, diyorum. O, bir eye "ol" dedi mi o hemen olur. dedi.
Bu defa Meryem ona : Pek iyi, sen Allah'n dem ve Havva'y erkek ve kadn olmakszn yarattn
bilmiyor musun? diye sordu. O da : Evet, biliyorum. dedi. Hz. Meryem'in bu szleri zerine
Ysuf'un iine, Meryem'in bu durumunun Allah'tan olduu, Meryem' in bu srr, kendisinden
gizlediim grnce ona bu sr hakknda bir ey sormasnn uygun olmad hissi dodu.
Bir rivayete gre, Hz. Meryem hayz grd iin odalarn bir kenarna ekilmiti ve gelip
geenlerden uzak durmak iin duvarlar kendisine bir siper ve perde edinmiti. Hayzdan kurtulup
temizlenince, yannda bir erkek bulunduunu grd. Bu rivayette, bundan sonra yukarda geen ayetler
zikredilmektedir.
Hz. Meryem hamile kalnca, Hz. Zekeriyy'nm hanm olan teyzesi bilgece ziyaret maksadyla yanma
geldi. Hz. Meryem teyzesine kapy anca, onu orada tuttu ve : Ben hamileyim. dedi. Bunun
zerine Meryem de teyzesine : Ben de hamileyim dedi. Bu defa teyzesi : Ben, karnmdaki-nin
senin karmndakine secde (tazim) ettiini gryorum. dedi.
Hz. Zekeriyy'nm hanm Yahya'y dourdu.
Hz. Meryem'in hamilelik mddeti konusunda ihtilf edilmitir. Bir rivayette, Hz. Meryem'in dokuz ay
hamile kald sylenir. Bu, ayn zamanda Hristiyanlarn da grdr. Dier bir rivayette onun
sekiz ay hamile kald sylenir. Bu ise ayr bir mucizedir. nk ondan baka sekiz aylk hibir
ocuk yaamamtr. Bir baka rivayette alt ay hamile kald ifade edilir. Dier bir rivayette saat,

bir baka rivayette ise bir saat hamile kald sylenmektedir. Onun bir saat hamile kald rivayeti,
Kur' n- Kerim'in : Meryem, hemen ona hamile kald. Onunla uzak bir yere ekildi. (Meryem, 22)
ayetinin zahir daha uygun grnmektedir. Bu ayette iki fiil birbirine "hemen sonralk" manasn ifade
eden "f" harfi ile balanmtr.
Hz. Meryem (doum sanclarn) hissedince, dou tarafndaki mihrabn yanma gitti ve onun en uzak
bir kesine ekildi. Nihayet : Doum sancs onu bir hurma dalfmn alt)na getirdi.. (Meryem, 23).
Hz. Meryem doum sancs ierisinde bulunmasna ramen insanlardan utancndan dolay : Keke
bundan nce seydim, unutulup gtseydim! (Meryem, 23) dedi. Yani ismim, cismim unutulsayd da,
izimi, cismimi kimse grmesey-di, demek istemiti.
Hz. Meryem : Yanmda kimse yok iken s benimle konuur, ben de onunla konuurdum. Yanmzda
birisi olduu zaman ben onun karnmda tebih ettiini iitirdirn. diyor. Hz. Cebrail (veya Allah'n
konuturduu s) : (Dan) altndan : 'Tasalanma, Rabb'in senin alt(yan)mdan akan bir su arlu
meydana getirdi.' (Meryem, 24) diye seslendi. Bu ayette geen "min tahtna" kelimesinin bandaki
harfi "miri." eklinde okuyanlar, seslenenin Cebrail olduunu, "men" eklinde okuyanlar ise seslenen
kiinin Allah'n konuturduu s olduunu sylemilerdir. Hz. Meryem'e : Hurma aacn kendine
doru silkele.. (Meryem, 25) denildi. Bu, kesilmi ve geriye kt kalm bir hurma aac idi.
Meryem, onu silkeleyince hemen bir hurma aac oluverdi. Bir rivayette ise bu, kesilmi bir aat.
Fakat doum sancs Meryem'i zorlaynca, o bu aa kkne sarld. Bu kk de dorulup uzad,
yeerip hurma vermee balad. Meryem'e : Hurma aacn kendine doru silkele, zerine olmu
taze hurma dklsn. (Meryem, 25) denildi. Bmm zerine o, aac sallaynca, zerine taze
hurmalar dklmee balad. Bu defa Allah (C.c.) ona : Ye, i, gzn aydn olsun! Eer insanlardan
birini grrsen : "Ben Rahman olan (Allah) iin oru adadm. Bugn hibir insanla
konumayacam." de. (Meryem, 26) buyurdu. O zamanlarda oru tutan bir kii, akam oluncaya
kadar kimseyle konumazd.
Nihayet Hz. Meryem, s'y dourunca, bls hemen gidip sriloul-larma Meryem'in doum yaptn
haber verdi. Bunun zerine onlar koarak Meryem'in yanma geldiler ve onu ardlar. O da :
ocuunu yklenip kavmine getirdi. (Meryem, 27).
Rivayet edildiine gre, marangoz Ysuf, Meryem'in krk gn maarada brakt, sonra onu alp
ailesinin yanma getirdi. Hz. Meryem'i bu vaziyette gren kavmi ona : Ey Meryem! Sen tuhaf br i
yaptn. Ey Harun'un kz kardei! Baban kt bir adam deildi; annen de fahie deildi. (Meryem, 27,
28). Senin bu yaptn nedir? dediler. Rivayete gre, Hz. Meryem, Musa (A.s.)'nn kardei Hz.
Harun'un soyundan geliyordu.
Bana gre Meryem, Harun (A.s.)'un neslinden deildir. O, Yahda b. Ya'kb'un boyundan ve
Sleyman b. Davud'un soyundandr. Onlar, "S-liher" diye anlrlard. Hz. Harun ise, Lva b.
Ya'kb'un soyundandr.
Hz. Meryem onlara, Allah'n kendisine sylemesini emrettii eyleri syledi, fakat onlar bundan
sonra Meryem'in konumasna devam etmesini istediklerinde, o, konumalar iin s'y gsterdi.
(Meryem, 29). Bunun zerine kzp kuprdler ve : Onun bizimle bu ekilde alay etmesi, zina
etmesinden bize daha ar geldi. dediler. Sonra : Beikteki ocukla nasl konuuruz? (Meryem,
29) diyerek sylendiler. Bunun zerine s konutu ve : Ben, gerekten Allah'n kuluyum. O bana
kitb verdi, beni peygamber yapt. Beni, bulunduum her yerde insanlara yararl kld. Sa olduum
mddete bana namaz klmay, zekt vermeyi emretti. (Beni), anneme iyilik eder (kld), ba kaldran bir zorba yapmad. (Meryem, 30-32) dedi. O, kendisini ilh

itikad edenlerin aleyhine kuvvetli bir hccet olmas iin ilk nce kulluk ifade eden cmle ile sze
balad.
Hz. Meryem'in kavmi onu recmetmek maksadyla ellerine ta almlard, fakat olu s konumaa
balaynca, onu tala recmetmekten vaz metiler. Artk s bundan sonra yatlar gibi konuma
zaman gelinceye kadar bir daha konumad. Sonra sriloullar: Onu Zekeriyy'dan bakas hamile
brakmamtr, nk yanma girip kan sadece odur. dediler ve onu ldrmek iin aramaa
baladlar. Bunun zerine Zekeriyy onlarn arasndan kap uzaklat, fakat onlar sonunda onu
.yakalayp ldrdler.
Hz. Zekeriyy'nm ldrlmesinin sebebi konusunda bundan baka rivayetler de vardr. Bunlar daha
nce yukarda bahsedildi.
Rivayet edildiine gre, Hz. Meryem'in doum vakti yaklanca Allah ona vahiy yoluyla : Ey
Meryem! Kavminin bulunduu yerden k git, nk onlar seni ellerine geirecek olurlarsa ayplarlar,
hem seni ve hem de ocuunu ldrrler. buyurdu. Bunun zerine amcasnn olu marangoz Ysuf
onu alp Msr'a gitti. Msr snrna vardklarnda Meryem'i doum sanclar tuttu. zgn bir hlde
doumunu yapnca ona : zlme, Rabb'in senin alt(yan)mdan akan bir su arla meydana getirdi.
Hurma dalm kendine doru silkele, zerine, olmu taze hurma dklsn. Ye, i, gzn aydn olsun!
Eer insanlardan brini grrsen : "Ben Rahman olan (Allah) iin oru adadm. Bugn hibir insanla
konumayacam." de (Meryem, 24-26) denildi. Bu srada k mevsimi olmasna ramen onun
zerine taze hurmalar dklyordu.
Hz. s'nm domasyla putlar ise tepe taklak yklm, eytanlar byk bir korkuya kaplarak bls'in
yanma gelmilerdi. bls, eytanlarn bu ekilde bir araya toplandklarn grnce, onlardan
toplanmalarnn sebebini sordu, onlar da bls'e durumu haber verdiler. Bunun zerine b-ls :
Yeryznde ok nemli bir hadise vuku buldu. dedi ve frlayp utu, onlarn gznden kaybolup
uzaklat. Sonra bls, Hz. s'nm doduu yere geldi ve meleklerin evresini sarp kuatm
olduklarn grd. Bu esnada mhim hadisenin burada vuku bulduunu anlad, fakat melekler, onun
Hz. s'ya yaklamasna imkan vermediler. Bu durum karsnda bls, adamlarnn yanma geri dnd
ve onlara durumu anlatt. Sonra onlara : Ben muhakkak surette doum yapan her kadnn yannda
bulunmu-umdur. (Fakat bu yeni doan ocua yaklaamadm). Ben, bizzat onun kendisiyle doru yola
ilettiklerinden daha ok sayda kimseyi saptracam mit ediyorum. dedi.
Hz. Meryem, olu s'y1 Msr'a gtrd ve on iki yl mddetle onu kimseye gstermedi. Beik
omuzlarnda olduu hlde baak topluyor, geimini bu ekilde temin ediyordu.
Bana gre, s'nn, annesi Meryem'in kavminin arasnda dnyaya geldiini ifade eden birinci gr,
Kur'n- Kerm'e uygun olduu iin daha dorudur. nk : Meryem onu tayarak kavmine getirdi.
(Meryem, 27) ayeti ile : Beikteki ocuk ile nasl konuuruz? (Meryem, 29) ayeti, birinci grn
doruluuna delalet. etmektedir.
Rivayet edildiine gre, Hz. Meryem olu s'y dourduktan sonra amcasnn ou marangoz Ysuf
ile birlikte onu Msr'a gtrmt. Kur' n'da zikri geen "Rabve" (tepe) (M'minn, 59)
kelimesinden maksad Msr lkesidir. Bir rivayette Rabve'nin Dimak, dier bir rivayette ise Beyt'1-Makdis olduunu sylenir; Bu hususta daha baka rivayetler de vardr.
Hz. Meryem'in olu ile birlikte Msr'a gitmesinin sebebi, sriloulla-rrun banda bulunan bir
hkmdardan korkmu olmasyd. Bu hkmdar, Romalyd ve ad da Heredos idi. Yahudiler, onu
s'y1 ldrmesi iin tahrik edip aldatmlard. Bu sebeple Msr'a giderek, bu hkmdar lnceye
kadar oh iki yl orada kalmlard. Hkmdar ldkten sonra da tekrar m blgesine geri

dnmlerdi. Bir rivayette Heredos'un s'y ldrmek istemedii, hatt ge kaldrldktan sonra
onun varlndan haberdar olduu sylenir. Onlar ise Msr'a Yahudilerin s'ya bir ktlk
[97]
yapmalarndan korktuklar iin gitmilerdir. Dorusunu ise Allah bilir.
Hz. s'nn Peygamberlii ve Baz Mucizeleri
Hz. Meryem Msr'da iken bir ky aasna (dihkan) msafir olarak inmiti. Bu aann evi fakir ve
miskinlerin barnak yeriydi. Bir gn aann bir mal (paras ?) alnd; ancak o, evinde bulunan
miskinleri itham etmemiti. Meryem de aann basma gelen bu hrszlk hadisesine ok zlmt.
(On iki yalarnda) bulunan s, annesinin bu zntsn grnce ona : Aaya, alman malnn
bulunmasna klavuzluk etmemi ister misin? diye sordu. Annesi Meryem : Evet, isterim. diye
cevap verdi. Bunun zerine s ; Onun malm m ile ktrm olan adamlar ald. Hrszlk
konusunda her ikisi ibirlii yaparak, m olan ktrm olan tad, o da bu mal ald. dedi. Bunun
zerine m olana, ktrm olan yklenip kaldrmas sylendi, fakat o aczini izhar edip
kaldramayacan bildirdi. Bu durum karsnda Mesih. s ona : Pek iyi, dn gece mal aldnzda
onu nasl kaldrp tamtn? dedi. Bunun zerine sularn itiraf ettiler ve aldklarn da iade
ettiler.Bir gn yine aann evine msafirler gelmiti; fakat yannda msa-firlerine ikram edebilmesi
iin iecek bir eyleri yoktu. s, aann bunun zerinde ihtimamla durduunu grnce, aaya ait olan
bir odaya girdi ve orada iki sra hlinde sralanm testiler buldu. s, ellerini testilerin azlarna
dokundurarak hepsinin yanndan geti ve arkasndan testiler iecekle doldu. O srada s on iki
yalarnda bulunuyordu.
s, ilk mektep sralarnda bulunduu zamanlarda, ocuklara, ailelerinin ne yaptklarn ve ne
yediklerini sylerdi.
Vehb anlatyor :
Bir ara s ocuklarla oynad bir srada, gen birisi, bir ocuun zerine atlp onu ayayla
tekmeleyerek ldrm, sonra ldrd ocuu kana bulanm vaziyette Mesih s'nn ayaklarnn
arasna frlatp atmt. Bunun zerine s'y yakalayp bulunduklar beldenin hkiminin huzuruna
getirdiler ve ocuu onun ldrdn sylediler. Hkim, s'ya durumu sorunca, o : ocuu ben
ldrmedim dedi, fakat onlar s'y sert bir ekilde tutup gtrmek istediler. Bunun zerine o :
Bana ldrlen ocuu getirin, ona kendisini ldrenin kim olduunu soraym. dedi. s' nmbu
szne hayret ettiler ve ldrlen ocuu yanma getirdiler. Hz. s, Allah'a dua etti ve
duasn*mteakip Allah tarafndan ldrlen ocuk diriltildi. Hz. s ocua : Seni kim ldrd?
diye sordu, o da kendisini ldren kimsenin adn vererek : Beni falan kii ldrd. dedi. Bunun
zerine srioullan diriltilen ocua, s'y gstererek : Bu kimdir? diye sordular, o da : Bu,
Meryem olu s'dir dedi ve hemen ld.
Ata anlatyor :
Hz. Meryem s'y boyaclk renmesi iin bir boyacya rak olarak vermiti. Boyacnn yanma bir
hayli elbise birikmi, bu srada da bir ii kmt. Boyac, s'ya : Bunlar, eitli renklere
boyanacak elbiselerdir. Onlarn her birisinin zerine boyanaca rengi gsteren bir iplik koydum.
imi grp dnnceye kadar bunlar boyarsn. dedi. s onlarn hepsini bir boya kpne doldurdu.
Boyac isini grp geri dnnce, s'ya boyanacak elbiseleri sordu, O da elbiseleri boyadn
syledi. Boyac : Hani, elbiseler nerede? Bir greyim. deyince s : u kpn ierisinde diye
cevap verdi. Boyac : Hepsimi? diye sorunca da s : Evet, hepsi onun iindedir dedi. Bunun

zerine boyac : Eyvah! Tm elbiseleri berbat ettin dedi ve ona kzd. Mesh s'nn : Acele etme,
onlar nce bir gr. demesi zerine boyac kpten elbiseleri kard ve her birinin renginin
sahipleri tarafndan istenen renklerde olduunu grd. Nihayet boyac bu durumu grnce hayretler
iinde kald ve bunun Allah'tan olduunu anlad.
Hz. s ve annesi Meryem am'a dndklerinde, "Nasra" denilen bir kasabaya indiler. Nasr ad
buradan gelmektedir. Hz. s otuz yama kadar burada kald. Allah ona, halkn arasna girip onlar
Allah'a kullua davet etmesini, hastalar, ktrmleri, anadan doma krleri, alacal tenlileri ve dier
hastalar tedavi etmesini variyetti. O da vahiy yoluyla ald bu emirleri yerine getirdi. Bu sebeple
halk onu sevmee balad, kendisine tbi olanlarn says oald ve yksek bir ne ulat.
Hz. s bir gn, hkmdarlardan birinin ziyafetinde hazr bulunmutu. Hkmdar, bu ziyafete halk
da armt. Hz. isa'nn yemek yedii kap li eksilmiyordu. Bunun zerine hkmdar ona : "Sen
kimsin?" diye sordu, o da : "Ben, Meryem olu s'ym" dedi. Hkmdar, hemen tahtn brakp bir
grup adamlaryla birlikte ona tbi oldu. te bunlar "Havariler" dir.
Bir rivayette Havarilerin, yukarda bahsi geen boyac ile adamlar olduu, dier bir rivayette
Havarilerin, (balk) avclar olduu sylenmitir. Baka bir rivayette onlarn, elbise temizleyicileri
(amarclar) olduklar, bir dier rivayette ise denizcilerden meydana gelen bir grup kimse olduu
sylenir. Dorusunu ise Allah bilir.
Havarilerin says on iki kii idi. Onlar, acktklar veya susadklar zaman : "Ey Allah'n Rh'u
(s)! Biz acktk ve susadk" derler; o da elini yere vurur, her biri iin iki yufka ekmek ve iecekleri
eyleri yerden karrd. Bir defasnda Hz. s'ya : "Bizden daha faziletli kim olabilir? Dilediimiz
zaman sen bize yedirip iiriyorsun" dediler. Bunun zerine Hz. s onlara : "Kendi elinin emeinden
yiyen kimseler sizden daha faziletlidir." dedi. Bundan sonra onlar, cret karlnda elbise ykamaa
baladlar.
Allah (C.c), Hz. s'y peygamber (eli) olarak gnderdii zaman, o, bir takm mucizeler gsterdi.
Bunlardan biri de u idi : O, amurdan bir ku modeli yapar, sonra ona fler, o da Allah'n izniyle
uan bir ku olurdu. Bir rivayette bunun yarasa kuu olduu sylenir.
Hz. isa'nn zamannda tp ilmi ilerlemiti. Bu seseble o. anadan doma krlerin gzlerini amak,
alaca tenlileri iyiletirmek ve lleri diriltmek gibi tiplar ciz brakan mucizelerle onlara gelmiti.
Onun dirilttii kimselerden birisi, kendi dost ve arkada olan zir hastaland zaman, kz kardei
Hz. isa'ya haber gndererek onun lmek zere olduunu bildirdi. Bunun zerine Hz. s yanma gitmek
zere yola kt. Aralarnda ise gnlk bir mesafe vard. s (A.s.) yanma Vardnda leli gn
olmutu. Bu durum karsnda Hz. s onun kabrine geldi ve dirilmesi iin dua etti. zir, hemen
dirildi ve ocuklar oluncaya kadar bir mddet daha yaad. Yine s (A.s.) bir kadn diriltmiti, bu
kadn da dirildikten sonra ocuk sahibi olup bir mddet yaamt. Ayrca o, Hz. Nuh'un olu Sm'
da diriltmiti. Bir gn Hz. s Havarileri ile beraber otururken, Hz. Nl'tan, Tufan hadisesinden ve
Nuh'un gemisinden sz etti. Bunun zerine Havariler ona : Keke bize, bu hadiseleri yaayp grm
birisini dilrilt-sen! dediler Hz. s hemen bir tepeye geldi ye : "te buras Hz. Nuh'un o&lu Sm'm
kabridir" dedi, sonra Allah'a dua etti ve Sn dirildi. Sm, dirilir drilmez : Kyamet mi koptu?
diye sordu. Hz. Mesl ona : Hayr, ben Allah'a dua ettim, o da seni diriltti' 'dedi. Sonra Havariler
ona bir takm sorular sordular, o da onlara, sormu olduklar eylerin cevaplarn verdi, sonra da
ld. Ayrca Hz. s (A.s.), peygamber Uzeyr'i de diriltti. sriloullar ona : "Bize Uzeyr'i dirilt, aksi
takdirde atee atp seni yakarz." dediler. Bunun zerine s (A.s.) Allah'a dua etti, Uzeyr de dirildi.
srilouilar Uzeyr'e : "(s'y gstererek), bu adam hakknda ne dersin?" diye sordular, Uzeyr de :

"Onun Allah'n kulu ve elisi olduuna ehadet ederim." diyerek cevap verdi. Hz. sa'nn dirilttii bir
[98]
peygamber de Hz. Yahya b. Zekeriyy idi. s (A.s.) su zerinde yrrd.
Sofrann nmesi
Hz. isa'nn byk mucizelerinden birisi de sofrann inmesi idi.
Sofrann inmesinin sebebi u idi : Havariler, Hz. s'ya : Ey Meryem olu s! Rabb'in bize glden
bir sofra indirebilir mi? dediler. Hz. s da : Allah'm! Rabb'imiz! Bizim zerimize gkten bir
sofra indir ki bizim iin, nce ve sonra gelenler iin (o gn) bir bayram olsun ve (bu hadise), senden
bir mucize olsun.. (Mide, 114) diyerek dua etti. Bunun zerine Allah (C.c), zerinde et ve ekmek
bulunan bir sofra ndirdi ve onlar bunu yiyip bitirerneder. Hz. s onlara : Bu sofradan saklamak ve
biriktirmek maksadyla bir eyler almadnz mddete, byle devam edecektir. dedi. Fakat ne
yazk ki, bir gn bile gemeden onlar sofradan bir eyler alp biriktirme hareketine giritiler. Rivayet
edildiine gre, meleklerin tayarak getirdikleri sofrann zerinde yedi yufka ekmek ve yedi balk
vard. Melekler, sofray getirip Havarilerin nlerine koydular ve batan sona kadar hepsi yiyip
karnlarn doyurdular. Bir rivayette sofrann zerinde cennet meyveleri olduu, dier rivayette et
hari her trl yiyecein bulunduu, bir baka rivayette ise her trl yiyecein tadn tayan bir balk
bulunduu sylenir. Yemek yiyenlerin says ise be bin kii idi. Onlar yedike yemekler artp diz
boyuna ulamt. Bunun zerine Hz. s,'ya : Biz, senin gerekten Allah'n elisi olduuna ehdet
ederiz. dediler. Sonra buradan ayrlp gittikten sonra hep sofra konusunu konutular. Sofrann
yannda hazr bulunmayanlar ise onlara : s, gzlerinizi byledi. dediler. Bylece onlarn bir
ksm fitneye tutulup inkra saptlar. Neticede kfr ve inkra sapan bu kiiler, domuz ekline
sokuldular. Hilkati deien bu kimselerin arasnda kadn ve ocuk bulunmuyordu. Onlar, bu hlleri
zerinde gn kaldktan sonra helak oldular ve reyip oalamadlar.
Bir rivayete gre, bu sofra, krmz bir sofra olup altnda ve stnde birer bulut olduu hlde onlarn
gzlerinin nnde nlerine inmiti Bu durum karsnda Hz. s alayarak : Allah'm! Beni
kredenlerden kl! Allah'm! bu sofray bir azap ve ukubet vesiylesi deil, onu bir rahmet kl!
demiti. Bu srada ise Yahudiler, hayatlar boyunca bir benzerini grmedikleri ve kokusundan daha
ho bir koku koklamadklar "bu bu sofrann iniini seyrediyorlard. em'n, Hz. s'ya : Ey Allah'n
Ruhu! Bu sofradakiler, dnya yiyeceklerinden mi, yoksa ahiret yiyeceklerinden mi? diye sordu. Hz.
Mesih : Bu sofradakiler, ne dnya yiyeceklerinden, ne de ahiret yiyeceklerindendir. Bu, Allah'n
kudretiyle yaratt bir sofradr. diye cevap verdi. Sonra onlara : Buyurun, istediinizden yiyin!
dedi. Onlar da Hz. s'ya : Ey Allah'n Ruhu! nce siz buyurun, yiyin dediler. s'nm (A.s.) : Bu
sofradan, yemek yemekten Allah'a snrm demesi zerine ne Hz. s ve ne de onlar bu sofradan
yemek yemediler. Sonra Hz. s, saylar bin yz olan hastalar, kot-rrnler ve fakirleri sofraya
ard. Bu sofradan yiyip karmlarm doyurdular; fakat buna ramen sofradan hibir ey eksilrnemiti.
Hulsa bu sofradan yiyen hastalar ve ktrmler salklarna kavutular, fakirler de zengin oldular.
Bundan sonra sofra, onlarn gzlerinin nnde ykselip kayboldu. Havariler ise. sofradan
yemediklerine piman oldular.
Dier bir rivayete gre, sofra birer gn aralkla krk gn inmiti. Allah (C.c), Hz. s'ya, sofraya
fakirleri armasn, zenginleri armamasn emretti, O da Allah'n bu emrine uydu. Fakat bu durum
zenginlerin arna gitti. Bu yzden sofrann indiini inkr ettiler ve pheye dtler; bu arada
bakalrm da pheye drdler. Bunun zerine Allah (C.c.) Hz. s'ya : Ben sofray

yalanlayanlar, dnyada hibir kimseye yapmayacam azapla azaplandrmaya ahdettim. diye


vahyetti. Bu sebeple Allah, onlardan yz otuz kiinin hilkatini deitirip domuz ekline soktu.
Halk bu manzaray grnce feryat ederek Hz. s'ya kotular ve alamaa baladlar. Hz. s da
hilkati deitirilen bu kiilerin hallerine bakp alad. Domuz ekline dnen bu kimseler Hz. sa'y
grnce, etrafnda dnp aladlar. Hz. s ise onlar teker teker isimleriyle aryor, fakat onlar
konuamadklar iin balarn sallayarak iaret ediyorlard. Bylece onlar, bu hilen zerine gn
[99]
yaadlar, sonra helak olup gittiler.
Hz. s'nm Ge kmas, Annesini Grmek zere nmesi Vetekrar kmas
Rivayet edildiine gre, Yahudilerden bir grup kimse Hz. s ile karlatlar ve onu grnce :
Sihirbaz kadnn olu sihirbaz adam, zni-vadnm olu ahlksz adam geliyor. diyerek ona ve
annesine iftira at-i-1 r Hz. s bu szleri duyunca onlara beddua etti, Allah da duasn kabul edip
onlar domuz suretine evirdi. sriloullarnm reisi bu du-^rnce tela kaplp korktu ve
Yahudileri Hz. s'nm ldrlme-i fikri zerinde birletirip onlar ikna etti. Nihayet Yahudiler Hz.
s' nh bana topladlar ve ona baz eyler sordular. s (A.s.) onlara : Ey Yahudi topluluu! Allah
size buzediyor. dedi. Neticede Yahudiler. Hz. s'nm bu szne fkelenip onu ldrmek iin
zerine saldrdlar. te bu srada Allah (C.c.) Hz. Cebrail'i gnderdi ve Cebrail onu alp aydnlk
delicinden tavannda penceresi olan bir evin ierisine soktu. Sonra Allah (C.c.) onu, tavandaki
pencereden ge kaldrd. Yahudilerin reisi ise, adamlarndan Katbnos adnda birisine, s'nm
yanma girip onu ldrmesini emretti. Katbnos ieri girdiinde hibir kimseyi gremedi. Bu esnada
Allah (C.c.) onu, orada Hz. s'ya benzer bir ekle soktu. Sonra dar ktnda onu s sanp
ldrdler ve armha gerdiler.
Rivayet edildiine gre, Hz. s (A.s.) arkadalarna : Sizden hanginiz bana benzetilip ldrlmee
raz olur? diye sordu. Onlardan biri : Ey Allah'n Ruhu! Ben raz olurum. diye cevap verdi. Bunun
zerine o kii Allah tarafndan Hz. s'ya benzer bir ekle sokuldu, sonra ldrlp armha gerildi.
Yine rivayet edildiine gre, Hz. s'ya benzetilerek armha gerilen kiinin srilouilarmdan Ya'
adnda birisi olduu sylenir.
Anlatldna gre, Allah, Hz. s'ya hu dnyadan ayrlacan bildirdiinde lmden endielenip
Havarileri yanma ard ve onlar iin yemekler hazrladktan sonra onlara : Bu gece yanmda
bulunun, benim'size ihtiyacm var. dedi. Nihayet Havariler gelip toplannca, onlara akam yemei
takdim etti ve bizzat kendisi hizmet etti. Havariler yemeklerini yiyip bitirdikten sonra, Hz. s kendi
eliyle onlarn ellerini ykad ve elbisesiyle ellerini kurulad. Havariler, onun bu davrann
yadrgadlar ve pek holanmadlar. Bunun zerine Hz. s (A.s.) onlara : Bu gece yaptklarma itiraz
eden benden deildir. dedi. Bylece Hz. s istediklerini yapp bitirene kadar ona itiraz etmediler.
Sonra s (A.s.) onlara : Size yemek yerken hizmet edip ellerinizi bizzat kendi elimle ykamama
gelince, bunu size rnek olmak ve hi birinizin dierine kar kibirlenmemesini gstermek iin
yaptm. Sizden yardm istediim ihtiyacma gelince ecelimin geciktirilmesi iin Allah'a ok ok dua
edin. Havariler, dua etmee baladklarnda uyku bastrd, dolaysyla dua etmee muktedir
olamadlar. Hz. s (A.s.) ise durmadan onlar uyandryor ve : Sbhnellah! Benim iin bir gece
uykusuz kalamyorsunuz. diyordu. Bunun zerine Havariler ona : Allah'a yemin ederiz ki,
bamza ne geldiini bilenyo ruz. Biz daha nce, gece vakitlerinde uzun uzun otururduk; fakat bu pe

ce bize ne oldu anlamyoruz. Her dua etmek istediimizde bundan alko nulduk. dediler. Hz. s da
onlara : oban gidince sr dalr. dedi ve leceini onlara haber verdi. Sonra onlara : Bu gece
horoz defa t-mezden nce, sizden birisi beni inkr edecek ve bir ka dirhem karlnda beni
satacak, bu paray yiyecektir. dedi.
Bundan sonra Havariler dar kp daldlar. Bu srada Yahudiler Hz. s'y aryorlard. Nihayet
Havarilerden biri olan em'n'u yakalayp : te bu onun arkadadr. demilerdi.
limler, Hz. s'nn ge kaldramazdan nce lp lmedii konusunda ihtilf etmilerdir. Bir
rivayette, Hz. s'nn lmezden nce ge kaldrld sylenmi, dier rivayette ise Allah tarafndan
veya yedi saat sonra tekrar diriltilip ge kaldrld ifade edilmitir. Hz. s ge kaldrldktan
sonra Allah ona : Aa (yere) in. buyurmutur.
Yahudiler, em'n'a s (A.s.)'nm arkada olduunu syledikleri zaman, o bunu inkar ederek : Ben
onun arkada deilim. demiti. Bunun zerine onlar da em'n'u serbest brakmlard. em'n
onlar tarafndan defa yakalanm, her birisinde : Ben onun arkada deilim. demek suretiyle
kendisini kurtarmt. Nihayet em'n horoz sesini iitince, alamaa balad ve bu onu ok zd. Bu
srada Havarilerden birisi Yahudilere gelip Mesh s'nn bulunduu yeri gsterdi. Yahudiler de ona
mkfat olarak otuz dirhem verdiler. Sonra Yahudiler ile birlikte bu havan Hz. s'nn bulunduu eve
geldi ve tek basma ieri girdi. Allah (C.c), bu esnada Hz. s'y ge kaldrd ve Hz. s'nn
bulunduu evi gsteren havariyi ise s'nn ekline soktu. Bylece Yahudiler onu yakaladlar,
ayaklarn skca balayp srkleyerek gtrrken ona : Hani sen lleri diriltiyor, unlar ve
unlar yapyordun?... imdi kendini kurtar bakalm. dediler. Havr de onlara : Ben size Mesh
s'nn bulunduu yeri gsteren kiiyim, s deilim. dedi. Fakat onun bu szne kulak asmadlar ve
gtrp onu armha gerdiler.
Dier br rivayete gre, havr, Yahudilere Hz. s'nn bulunduu yeri gsterince, onlar Hz. isa'y
armha germek iin bulunduu evden aldlar. Bu esnada yer yzn bir karanlk bastrd; Allah
tarafndan gnderilen melekler ise Hz. s ile onlarn arasna girdiler. Bu arada Allah, Mesh s'nn
bulunduu evi gsteren havariyi Hz. s'nn ekline soktu. Bylece onlar, Hz. s'nn yerine, armha
germek zere havariyi yakaladlar. Havr, her ne kadar : Ben, size s'nn bulunduu yeri gsteren
kiiyim. dediyse de, onun szn dinlemediler, sonra ldrp armha gerdiler. O srada Allah
{C.c), Hz. Mesh s'y saat, dier bir rivayette yedi saat ldrdkten sonra diriltip ge kaldrd.
Sonra ona : Annen Meryem'in yanma in; zira hibir kimse onun kadar sana alamad ve hibir kimse
de onun sana zld kadar zlmedi. buyurdu. Nihayet yedi gn sonra Hz. s annesi Meryem'in
yanma indi ve indii srada zerine inmi olduu da nur ile dolup tat. Hz. s gkten indii zaman
annesi Meryem ile daha nce onun cinnet hastalndan tedavi et-ti&i bir kadn armha gerilerek
idam edilen havarinin banda alyorlard. Hz. s onlara : Neden alayp duruyorsun?>/ diye
sordu, onlar da : Sana alyoruz. diyerek cevap verdiler. Bunun zerine Hz. s : Allah beni kendi
katma kaldrd ve bana hayrdan baka bir ey isabet etmedi. u armha gerilmi adam ise, onlara
benim suretimde gsterildi. dedi. s (A.s.), annesi Meryem'den Havarileri toplamasn istedi, sonra
da toplanan Havarileri Allah'a davet eden birer eli olarak yer yznn drt bir tarafna gnderdi ve
onlara Allah'n kendisine emretttii eyleri kendisi adna insanlara tebli etmelerini emretti. Bundan
sonra Allah (C.c.) onu kendi katma kaldrd ve ykseltirken ona kanatlar takp nurdan elbiseler
giydirdi. Ayrca ondan yemek ve imek zevkini ald, sonra meleklerle birlikte uup gitti. u anda o,
meleklerle birlikte Ar'n evresinde bulunmaktadr. te bylece Hz. s (A.s.) insan-melek, yergk zelliklerini tayan bir varlk oldu.

Havariler ise, Hz. s'nn verdii emir zerine yer yzne daldlar. Hz. s'nn Allah tarafndan
indirildii gece ise, Hristiyanlarn tts yaktklar gecedir.
Yahudiler. Havarilerin sa kalanlarna bir takm ikenceler yaparak saldrda buhmuyor ve onlara
[100]
svp sayyorlard. O srada Roma hkmdar olan Herodes
Havarilerin bu durumunu haber
almt. Herodes, putperest bir hkmdard ve o zamanlar Yahudiler onun hakimiyeti altndayd. Bir
gn ona : Senin hakim3'etin altnda bulunan sriloullarmm arasnda birisi vard. O, lleri
diriltmek, balktan ku yapp uurmak, gaipten haber vermek gibi bir takm mucizeler gsterirdi.
Ayrca o, Allah'n elisi olduunu sylerdi. Fakat sriloulln onun zerine saldrp onu
ldrdler. denildi. Bunun zerine : Yazklar olsun size! Neden daha nce bunu bana haber
vermediniz? Allah'a andolsun ki, eer bu durumu daha nce renmi olsaydm, mutlaka Yahudiler
ile s'nn arasna girer, onun. ldrlmesini engellerdim. dedi. Sonra Herodes, adamlar gndererek
Havarileri Yahudilerin ellerinden kurtard. Bu arada Herodes Havarilere Hz. s'nn getirmi
olduu din hakknda bir takm eyler sordu, onlar da hkmdar Herodes'e bu hususta bilgi verdiler.
Neticede Herodes, onlara tbi olup Hristiyanl kabul etti ve Hz. s'ya benzetilerek idam edilen
Sercis (Cercis)'i sehpadan indirip defnettirdi. Ayrca havarinin idam edildii armh kutsallatrp
onu muhafaza altna alp korudu. Bundan sonra sriloullarna saldrd ve onlardan pek cok .kimseyi
[101]
ldrd. Hristiyanln Roma'da yaylmas buradan
oldu.
Rivayet edildiine gre, hkmdar Herodes, "Kaysar" lakabyla anlan Roma mparatoru Tiberius'un
naibi idi ve niblere de hkmdar ad verilirdi. Tiberius'un hkmdarl yirmi yl srd.
Tiberius'un tahta gemesinden Hz. s'nn ge kaldrlmasna kadar geen mddet ise on sekiz yl bir
[102]
ka gndr.
HZ. S'NIN GE KALDIRILMASINDAN HZ. MUHAMMED (S.A.)'N ZAMANINA
KADAR HKM SREN ROMA HKMDARLARI
ddia edildiine gre, Tiberius'tan sonra m blgesinin tm hakimiyeti olu Cyus (Gaius,
Caligula)'a gemi ve drt yl hkmdarlk etmitir. Ondan sonra Tiberius'un Klodiyus (Claudius)
adndaki dier olu hkmdar olmu ve on drt yl hkmdarlkta kalmtr. Sonra Petrus ile Paulus'u
ldrp baaa asan Neron hkmdar olmu ve hkmdarl on drt yl srmtr. Bundan sonra
Potlys (Vitellius) hkmdar olmu ve drt ay hkmdarlk etmitir. Ondan sonra Hz. s'nn
intikamn almak iin olu Titus'u Beyt'l-Makdis'e gnderip yktran ve sril-oullarn ldrten
[103]
sfisynus (Vespasianus)
hkmdar olmutur. Sonra onun olu Titus tahta gemitir. Ondan
sonra kardei Domitianus hkmdar olmu ve on alt yl hkmdarlkta kalmtr. Sonra Narvas (Nerva) hkmdarla gemi ve hkmdarl alt yl srmtr. Ondan sonra Trayms (Traianus)
hkmdar olmu ve on dokuz yl hkmdarlk etmitir. Bundan sonra Hadrianus hkmdarla gemi
ve yirmi bir yl hkmdarlk yapmtr. Sonra Batynus (Patyanius)'un olu Antoninus hkmdar
olmu ve yirmi iki yl hkmdarlkta bulunmutur. Ondan sonra Markus (Marcus) ve oullar on
dokuz yl hkmdarlkta kalmlardr. Onlardan sonra Komudus (Kommodus) hkmdarla gelmi
ve on yl hkmdarlk etmitir. Sonra Fartinacus (Partinax) hkmdar olmu ve hkmdarl alt
[104]
ay srmtr. Ondan sonra hkmdarla Sevaru (Seberus, Septimus Severus)
gemi ve on

drt yl hkmdarlk etmitir. Sonra Antinanus .(Antoninus Bassianus, Karakalla)

[105]

hkmdar
[106]
olmu ve hkmdarl yedi yl srmtr. Ondan sonra Markyanus (Marcianus)
hkmdarla gelmi ve alt yl hkmdarlkta kalmtr. Sonra Antinnus (Antoninus, Elagobalus)
[107]
hkmdar olmu ve hkmdarl drt yl srmtr. Mehur hekim Calinus (Galen, Cealionius), bu hkmdarn dneminde vefat etmitir. Ondan sonra Alek-sandrus (Alexander Aurelius
[108]
Sever us )
hkmdarla gelmi ve on yl hkmdarlk etmitir. Sonra Maksimnus
[109]
(Maximinos Thrax)
hkmdar olmu ve yl hkmdarlk yapmtr. Ondan sonra Cordiy[110]
nus (Gordianus)
hkmdarla gemi ve alt yl hkmdarlk yapmtr. Sonra hkmdarla
Filifos (Uhilippus) gelmi ve yedi yl hkmdarlkta kalmtr. Ondan sonra Dakyus (Decius
[111]
Traianus) hkmdar olmu ve alt yl hkmdarlk yapmtr. Sonra Kalus (Gallus)
gelmi ve
ve alt yl hkmdarlkta kalmtr. Ondan sonra Valeriyanus (Valerianus) ve Kalinus (Gallianus)
hkmdar olmular ve on be yl hkmdarlk etmilerdir. Sonra Kaludiyus (Claudius II) gelmi ve
bir yl hkmdarlk etmitir. Ondan sonra Kritalius hkmdar olmu ve hkmdarl iki ay
srmtr. Sonra Oriliyanus (Aurelianus) hkmdarla gemi ve hkmdarl be yl devam
etmitir. Ondan sonra Tktus (Tacitus) hkmdar olmu ve alt ay hkmdarlk yapmtr. Sonra
hkmdarla Fulor-nus (Florianus) gemi ve yirmi be gn hkmdarlk etmitir. Ondan sonra
Furubos (Probus) hkmdar olmu ve hkmdarl alt yl srmtr. Sonra hkmdarla
Doklatynus (Docletianus) gemi ve alt yl hkmdarlk etmitir. Ondan sonra Mahsimnus
(Maximanus) hkmdar olmu ve yirmi yl hkmdarlk yapmtr. Sonra Kostantin (Kostan-tinus)
gemi ve otuz yl hkmdarlk etmitir. Ondan sonra Yuliyanus (Julius) hkmdar olmu ve
hkmdarl iki yl srmtr. Bundan sonra Yuyanus (Dicinianus) gelmi ve bir yl hkmdarlk
etmitir. Sonra Valentiynus (Valentinianus) ve Gartiynus (Gratianus) hkmdar olmular ve yirmi
yl hkmdarlk yapmlardr. Onlardan sonra hkmdarla Hartiyanus ve kk Valentiynus
gelmi ve hkmdarlklar bir 1 srmtr. Sonra byk Tiyadasis (Theodosius I) hkmdar
[112]
olmu ve on yedi yl hkmdarlk etmitir
[113]
Daha sonra Arkadiyus (Arkadius) ve Onoriyus (Honorius
hkmdar olmular ve yirmi yl
hkmdarlk etmilerdir. Onlardan sonra hkmdarla kk Tiyadasis ve Valentiynus gelmi ve
hkmdarlklar on alt yl devam etmitir. Sonra Markynus hkmdarla gemi ve yedi yl
hkmdarlk yapmtr. Ondan sonra Lvest (dorusu Leon) hkmdar olmu ve hkmdarl on yl
[114]
srmtr. Sonra hkmdarla Znun (Zenon)
gelmi ve on sekiz yl hkmdarlk etmitir.
[115]
Bundan sonra Anastas hkmdarla gemi ve yirmi yedi yl
hkmdarlk yapmtr. Sonra
Yustinynus (Justinos) hkmdar olmu ve hkmdarl dokuz yl srmtr. Ondan sonra
[116]
hkmdarla yal Yustinynus (Justinos)
gemi ve yirmi yl hkmdarlk etmitir. Sonra
Yustinus (Justino II) hkmdar olmu ve on iki yl hkmdarlkta kalmtr. Ondan sonra Tiberius I)
hkmdarla gelmi ve alt yl hkmdarlk etmitir. Sonra Marik (Mavrikios) ile olu Tedsis
hkmdar olmular ve yirmi yl hkmdarlkta kalmlardr. Ondan sonra Foka (Phokas) hkmdar

olmu, yedi yl alt ay hkmdarlk yaptktan sonra ldrlmtr. Sonra Hz. Muhammed (S.a.)'in
mektup yazd Herakliyus (Herak-leios) hkmdarla gelmi ve (dorusu otuz) yl hkmdarlk
[117]
yapmtr
Tarihilerin ifadelerine gre, Beyt'l-Makdis (Kuds)'in Buht-Nas-sar tarafndan tahrip edilmesinden
sonraki imarndan itibaren Hz. Muhammed (S.a.)'in hicretine kadar bin ksur yl gemitir.
skender'in hkmdarl ile hicret arasndaki mddet dokuz yz yirmi ksur yldr. skender'in ortaya
kmasyla Hz. s'nm doumu arasndaki mddet ise yz yldr. Hz. s'nn doumu ile ge
kaldrlmas arasndaki mddet otuz iki yldr. Hz. s'nn ge kaldrlmas ile hicret arasndaki
mddet be yz seksen be yl, bir ka aydr.
Eb Ca'fer et-Taber'nin Roma hkmdarlarnn says hakknda s-ledikleri bundan ibarettir.
Fakat o, bu hkmdarlarn dnemlerind" meydana gelen hadiseleri zikretmemitir. Ancak Roma
hkmdarlarn kaleme alp zikreden baka bir tarihi, bu hkmdarlarn pek ou hak knda Eb
Ca'fer et-Taber'ye katlmamakla birlikte dier geri kalanla hakknda farkl isimler zikrederek ona
katlm ve bu hkmdarlarn d nemlerinde meydana gelen baz hadiseleri bu farkl isimlere nisbet
ederek zikretmitir. Biz imdi Allah izin verirse bu tarihinin vermi olduu bilgileri mutasar olarak
[118]
zikredeceiz.
ROMA HKMDARLARI
( TABAKAYA AYRILMAKTADIR)
Birinci Tabaka
Sbiler
Pek ok tarihi, Sofir'in soyundan gelen Romallarn Yunanllara galip geldiklerini zikrederler.
sriloullar ise Sofir'in, Asferb. Nifrb. s b. shk b. ibrahim olduunu iddia ederler. Onlar
Yunanllara galip gelmezden nce Roma'da kalyorlard; Hristiyanhktan evvel de Sbilik mezhebine
(dinine) girmilerdi. Tpk Sbilerde olduu gibi onlarn da taptklar putlar vard. Roma'daki ilk
hkmdarlar Galyus (Gallius) olup on sekiz yl hkmdarlk etmiti. Bir rivayete gre ise,
Galyua'tan nce Ro-nulus ve Ermnus (Romus ?) hkmdarlk etmiler ve kendilerine nisbet edilen
Roma ehrini kurmulard. Rumlar da adlarn Roma'dan almlard. Galyus'un tarihte ilk hkmdar
olarak gsterilmesi, ilk hkmdar oluundan deil, hretinden ileri gelmekteydi.
Galyus'tan sonra Yulyus (Julius) hkmdar olmu ve drt yl ,drt ay hkmdarlk yapmtr. Ondan
sonra hkmdarla Augustus gemitir. "Augustus" kelimesi; "domak, gen ve ocuk" mnalarna
gelen "sab" kelimesinin karldr. lk defa "Kaysar" (Sezar) adn Augustus almtr. Kaysar
kelimesinin izah udur : Augustus'un annesi ona hamile iken lmt. Annesinin karn yarlarak
fsezeryala) karldndan ona bu ad verildi. Daha sonra Kaysar (Sezer) ad Roma hkmdarlarnn
bir unvan oldu. Augustus'un hkmdarl ise elli alt yl be ay srd.
Pek ok tarihi, Roma imparatorluunu onun adyla balatrlar; nk Roma'da ilk defa ordular
hazrlayp karada ve denizde savalara girierek, Yunanllara sava ap onlarn lkelerini istil eden
o olmutu. Ay-nca o Yunanllarn son hkmdar olan kralie Kleopatra'y ldrm, iskenderiye'yi
istil ederek orada bulunan her eyi Roma'ya tam, m (Suriye) blgesini zaptetniti. Bylece
Yunanllarn hkmranl zayflayp dalm ve Roma imparatorluuna katlmlard. Bundan

sonra Augustus, Antikus (Antiochus)'un olu Herodes'i Beyt'l-Makdis (Ku-ds)'e blge hkmdar
olarak tayin etti. Hz. s onun hkmdarlnn krk ikinci ylnda dnyaya geldi. Kaysriye ehrini de
o kurdu.
Augustus'tan sonra hkmdarla Tiberius gemi ve yirmi yl hkmdarlk etmitir. Kendisine
nisbet edilen Taberiye ehrini de o kurmutur. Araplar ise onun kendi adm verdii bu ehrin ismini
[119]
"Taberiye" eklinde deitirmilerdir. Hz. s, onun dneminde ge kaldrlm
ve bu
hadiseden sonra yl daha hkmdarlk yapmtr.
Sonra Tiberius'un olu Gyus (Gaius) hkmdar olmu ve hkmdarl drt yl srmtr. Gyus
hkmdar olunca, Hristiyanlarm em-ms grubunun ba olan rahip stafanos (Stephanus) ile Yhanna
b. Zebe-d'nin kardei Ykub'u ve bir ok Hristiyan ldrmtr. Onun ldrd bu iki kii ayn
zamanda Havarilerden idiler. Ayrca o, Hristiyanlar ldren ilk putperest hkmdar olmutur.
Ondan sonra Tiberius'un dier olu Klodiyus (Claudius) hkmdarla gelmi ve on drt yl
hkmdarlkta kalmtr. Onun dneminde Havarilerden em'n es-Saf hapse atlm, daha sonra
hapisten kurtulup Antakya'ya gelmi ve halk Hristiyanla davet etmitir. Sonra Roma'ya giden
em'n burann halkn da Hristiyanha davet etmi, bu arada hkmdarn hanm onun davetini kabul
edip Beyt'l-Makdis'e gelmi ve Hristiyanlarm Hz. isa'nn, zerinde idam edildiini iddia ettikleri
armh Yahudilerin elinden alp Hristiyanlara teslim etmitir.
Sonra Neron hkmdar olmu ve on yl ay hkmdarlk yapmtr. Neron, hkmdarlnn
sonlarna doru Petrus ile Paulus'u Ro-ma'da idam edip ldrtm ve onlar baaa astrmtr.
Yine Neron'un dneminde Yahudiler, Beyt'l-Makdis'in ilk piskoposu olan Ya'kb b. Ysuf'u
yakalayp ldrmler ve kutsal ha geri alp topraa gmmlerdir. Yer yznn haritasn gsteren
"Kitb el-Corafya" adl eserin sahibi filozof Marinos da onun dneminde yaamtr.
Ondan sonra hkmdarla Gabas gelmi ve yedi ay hkmdarlk etmitir. Sonra Oson (Otho)
hkmdar olmu, hkmdarl ise ay srmtr. Daha sonra Bitalis hkmdar olmu ve on bir ay
hkmdarlk yapmtr. Ondan sonra hkmdarla spesynus (Vespasianus) gemi ve yedi yl, yedi
ay hkmdarlk etmitir. Onun hkmdarl dneminde Beyt'l-Makdis (Kuds) halk Kaysar
(mparator)'a bakaldrmtm Bunun zerine spesynus, Beyt'l-Makdis'i muhasara edip ehri zorla
fethetmi ve halktan Yahudi, Hrisyan pek ok kimseyi ldrmttr. Ayrca o, hkmdarlk
dneminde ikence ve eziyetlerini btn Hristiyan ve Yahudilere kar yaygmlatrmtr.
Sonra onun yerine olu Titus hkmdar olmu ve hkmdarl iki yl ay srmtr. Titus'un
dneminde, Harran halkndan Markayn adndaki kii, varln hayr (nur) ve er (zulmet) den ibaret
olan iki temel unsur ile bunlarn uyumasn salayan ikisi arasndaki "bir kuvvetten meydana geldii
felsef dncesini ortaya koymutur. "Markniye" denilen mezhep (ekol) de kurucusuna istinaden
ona nisbet edilmitir.
Daha sonra onun yerine spesynus'un dier olu Domitianus hkmdar olmu ve on be yl on ay
hkm srmtr. Hkmdarlnn dokuzuncu ylnda Havarilerden ncil'in ktibi Yhann'y bir
adaya srgn etmi, sonra affedip geri dnmesine msaade etmitir.
Ondan sonra Nervas hkmdar olmu, bir yl be ay hkmdarlk etmitir. Sonra hkmdarla
Traynus (Traianus) gemi ve hkmdarl on dokuz yl srmtr. Hkmdarlnn altnc ylnda
ise ncil'in ktibi Yhann Efsis (Efes) ehrinde vefat etmitir.
Sonra liy Andriynus (Aelius Hadrianus) hkmdar olmu ve yirmi yl hkmdarlk yapmtr.
Hkmdarl dneminde kendisine kar gelen Hristiyan ve Yahudilerden pek ok kimseyi ldrm,

Beyt'1-Mak-dis'i de tahrip etmitir. Bu, Beyt'l-Makdis'in en son tahribi idi. Yine o, tahrip etmi
olduu Beyt'l-Makdis (Kuds)'i hkmdarlnn sekizinci ylnda tekrar imar etmi ve ona liy
(lia, Aelius) adm vermitir. Bundan sonra Kuds ehri bir isimle anlmaa balanmtr. Daha
nceleri ise bu ehir Urelim (Jerusalem) ismiyle anlrd. Bundan sonra hkmdar liy, bu ehre
Yunanl ve Romallardan bir grup kimseyi getirip yerletirmi ve Zhre iin byk bir abide
yaptrmtr. Abide ok yksek olduu iin st tarafndan byk bir ksm yklmtr. Bu abide,
gnmze, yani 603 h. (1206-1207 m.) ylma kadar varln korumutur. Ben, salam bir ekilde ina
edilen bu abideyi grdm. Hz. Dvd (A.s.)'dan ok sonra ina edilmesine ramen bu abidenin ona
nisbet edilmesini bir trl anlayamyorum. Bu abidenin, Hz. Dvd tarafndan ina edildiini ve
orada ibadete ekildiini Kuds halkndan duymutum. Suskunluu iar edinen byk filozof Sakides,
bu hkmdarn zamannda yaamtr,
Ondan sonra hkmdarla Antninis Biyus (Antoninus Pius) gemi ve yirmi iki yl hkm
srmtr. "el-Macast" ve "el-Corafya" gibi daha bir takm eserleri olan Batlamyus onun
dneminde yaamtr. Bir rivayette Batlamyus'un Claudius'un soyundan geldii sylenir; hatt ona
nisbet- edilerek kendisine "Batlamyus el-Klod" denmitir. Claudius ise Romallarn altnc
hkmdar idi. Batlamyus'un Yunan hkmdarlarndan olmayp, hkmdar Antoninus'un dneminde
yaadna dair delil ise, onun kendi kitab olan el-Macast'de bizzat kendisinin sekiz yz seksen
ylnda Buht-Nassar iin skenderiye'de gnei gzetlediini zikret-mesidir. Buht-Nassar'm hkmdar
olmasndan Dr'nn ldrlmesine kadar drt yz yirmi dokuz yl, yz on alt gn gemitir.
Dr'nn ldrlmesinden itibaren Augustus'un son Yunan hkmdar kralie Kleo-patra'y
ldrmesine kadar geen sre ise iki yz seksen alt yldr. Augustus'un, Antminus'a kar galip
gelmesinden sonra yz altm yedi yl gemitir. Bylece Buht-Nassar'm hkmdarlndan Adriynus
(Had-rianus)'un dnemine kadar yaklak olarak sekiz yz seksen yl gemi bulunmaktadr.
Dolaysyla bu tarih Batlamyus'un anlattna uygun dmektedir.
Batlamyus'un, son Yunan hkmdar kralie Kleopatra'nm olu olduunu ileri sren kiinin iddiasn,
baz alimler tarih yoluyla, Yunan hkmdarlarnn listesini vermek ve onlarn hkmdarlk
mddetlerini zikretmek suretiyle rtmlerdir. Eb Ca'fer et-Taber ise, daha nce bahsedildii
zere, Yunan hkmdarlarnn hkmdarlk mddetlerini iki yz yirmi yedi yl olarak zikretmitir.
Antoninus'tan sonra hkmdar olan ve Orliyus (Aurelius) diye adlandrlan Markus (Marcus) on
dokuz yl hkmdarlk etmitir. Onun hkmdarl dneminde Urfa'da piskopos olan bn Deysn iki
esas unsur kabul ettii nur ve zulmet, yni hayr ve er felsef prensibini ortaya koymutur. O, bu adn
Urfa ehir kapsnn yaknnda bulunan "Deysn" adndaki bir nehirden almtr. bn Deysn kk
iken bu nehrin kenarnda atlm bir vaziyette bulunmutu. Daha sonra bu nehrin kenarna bir kilise
yapmtr.
Ondan sonra Kommodus hkmdar olmu ve on iki yl hkmdarlkta kalmtr. Onun dneminde
mehur hekim Calinus (Cealionius), Batlamyus el-Klod ile bulumu ve Hristiyanlk dni de onun
dneminde ortaya kp yaylmtr. Calinus bunlar Cevmi'u Kitabi Efltun fPs-si-yse adl
eserinde zikretmitir.
Sonra Bertinak (Pertinax) hkmdarla gelmi ve ay hkmdarlkta kalmtr. Sonra Yuliynus
(Julianus) hkmdar olmu ve iki ay hkmdarlk etmitir. Ondan sonra hkmdar olan Sevarus on
yedi yl hkmdarlkta kalm ve dneminde Yahudi, Hristiyan ayrm yapmadan onlardan pek ok
kimseyi ldrm, bir oklarn darmadan edip srmtr. Ayrca skendenriye'de byk bir abide
ina etmi ve ona "lhlarn Abidesi" manasna gelen "Heykel'l-lie" ismini vermitir.

[120]
Ondan sonra hkmdarla Antoniyus (Antoninus)
gelmi ve alt yl hkmdarlk etmitir.
Sonra Makruniyus (Macrinus) hkmdar olmu ve hkmdarl,bir yl iki ay srmtr. Ondan sonra
[121]
Antoninus (II)
hkmdarla gemi ve drt yl hkmdarlkta kalmtr. Sonra ':Maniys"
lakabyla anlan Alexandros hkmdar olmu ve on yl hkmdarlk yapmtr. Ondan sonra
hkmdarla Maksimiynus (Maximinus Thrax) gemi ve yl hkmdarlk etmitir. Sonra Maximus hkmdar olmu ve ay hkm srmtr. Ondan sonra hkmdarla Gardianus gemi ve
hkmdarl alt yl devam etmitir. Daha sonra Filibus (Philippus) hkmdar olmu ve alt yl
hkmdarlkta kalmtr. Sonra o, Sbilerin dnini brakp Hristiyanl kabul etmi ve lkesinden
pek ok kimse de ona tbi olup bu dine girmitir. Bu yzden halk arasnda ihtilf meydana gelmitir.
htilf karp hkmdara kar koyanlarn birisi ise Dakyus (Decius) adndaki patrik idi. Nihayet
Dakiyus, hkmdar Filibus'u ldrp hkmdarl ele geirdi ve Filibus'un yerine geerek iki yl
hkmdarlkta kald. Hkmdarlk dneminde ise Hris-tiyanar takibata koyuldu. Ondan korkarak
kaan Ashb- Kehf Efss (Efes) ehrinin dousundaki bir maaraya gelip gizlenmilerdi. Bu ehir
sonra yklp harap olmutur. Ashb- Kehf ise bu maarada yz elli yl kalmlardr.
Ashb- Kehf in maarada yz elli yl kaldklarna dair sylenen bu sz yanltr, nk Hz. s
(A.s.)'nn ge kaldrlmasndan bu ana kadar yaklak olarak iki yz on be yl gemitir. Eshb-i
Kehf in maarada kald mddet hakknda ise Kur'n'da : Onlar maaralarnda yz yl bekleyip
[122]
eletiler. (Buna) dokuz yl daha kattlar. (Kehf, 18, 25) buyu-rulur
Bu her iki mddetin
toplam ise be yz yirmi drt yl etmektedir. Buna gre Eshb- Kehf slmiyetin zuhurundan
yaklak altm yl nce maaradan dar kmlardr. Biraz nce zikrettiimize gre Eshb- Kehf
in maaradan kmasndan itibaren hicrete kadar geen sre ise iki yz yl amaktadr. Bu srelerin
toplam se Hz. Muhammed (S.a.) ile Hz. s (A.s.) arasndaki fetret mddetini ok amaktadr. Ancak
bu gr nakleden kii, yukarda da grdmz zere, Eshb- Kehf'in ortadan yz elli yl
mddetle kaybolduklarn sylemek istiyorsa buna bir diyeceimiz yoktur; fakat bu da
Kur'n-
Kerm'in ifadesine muhaliftir. Eer Kur'- Kerm'deki bu ayet olmasayd, o zaman bu kiinin sz
doru olabilirdi.
Sonra hkmdarlk tahtna Gaiyus (Callius) km ve iki y hkmdarlk yapmtr. Onun
hkmdarlk orta olan Yuliynus (Gallienus ?) ise on be yl hkmdarlkta kalmtr. Sonra
Kaludiyus (Claudius) gelmitir. Ondan sonra yerine hkmdar olan olu Oriliynus (Aurelianus) ise
alt yl hkmdarlk etmitir. Sonra Tafistus (Tacitus) ve kardei Fo-rus (Florianus) hkmdar
olmular ve dokuz ay hkmdarlkta kalmlardr. Ondan sonra Probus tahta km ve dokuz yl
hkmdarlk etmitir. Sonra Krus (Carus) hkmdar olmu ve iki yl, be ay hkm srmtr.
Ondan sonra hkmdarla Doklatynus (Diocletianus) gelmi, hkmdarl ise on yedi yl
[123]
srmtr. Daha sonra Maksimnus (Maxi-manus)
ile Maksinatyus (Maxinatyus) mtereken
hkmdar olmular, sonra birbiriyle arparak lkeyi aralarnda taksim etmilerdir. Baba
Maksimnus, m, el-Cezre ve Rum topraklarnn bir ksmna sahip olmu, olu Maksinatyus ise
Roma ve civarndaki Firenk topraklarna malik olmutur. Her ikisinin de hkmdarlklar dokuz yl
srmtr. Ayn zamanda onlarla birlikte hkmdarla ortak olan Kostantin'in babas Kostans ise,
henz o zaman kurulmam olan Kostantiniyye'nin kenarnda bulunan Borantya ile civar blgelerde
hkm srmtr. Babas Kostans lnce, yerine annesi Helena ile bilinen ve Hristiyanlk dnini
kabul eden olu Kostantin hkmdar olmutur.

Batan buraya kadar anlatlan Roma hkmdarlklarnn durumu tpk blge hkmdarlar (Mlk'ttavf) nr durumuna benzemektedir ve saylar tam olarak tesbit edilememitir. Tarihiler tarafndan
blge hkmdarlarnn says hakknda ileri srlen farkl grler, aynen Roma hkmdarlar
hakknda da ileri srlmtr.
Bir tarihinin ifadesine gre, batan buraya kadar anlatlan Roma hkmdarlar say bakmndan
blge hkmdarlarna (Mlk't-tavif) benzemektedir ve saylar tam olarak tesbit edilememitir.
Blge hkmdarlar hakknda vaki olan ihtilf, aynen Roma hkmdarlar hakknda da vakidir. Ancak
Kostantin ile Hz. Muhammed (S.a.)'in peygamberliini iln ettii zamanda hkmdarlkta bulunan
Herakleios arasndaki hkmdarlarn saysna Itimad edilebilir. Bu tarihinin sznde gerek pay
oktur. nk Daluyus (Decius) ve Ashb- Kehf'ten bahsederken bu ihtilf ve tenakuzlarn bir
ksmn grdk. Bundan dolay Taber, Ashb- Kehf'in hangi hkmdar zamannda yaadklarn
zikretmenitir. Biz bunu hkmdarlarn dnemlerinde meydaan gelen nemli hadiseler sadedinde
[124]
olduu iin zikrettik.
kinci Tabaka
Hristiyan Roma Hkmdarlar
Annesi Helena'dan dolay hret kazanan Kostantin, btn Roma'ya hakim olup imparator olmu,
Maksimnus (Maximinus) ve onun olu Maksinatyus ile pek ok savalar yapmtr. Ancak daha
sonra Maksim-mis ile olu Maksinatyus lnce, Kostantin tek bana imparatorlua sahip olmutur.
Kostantin, otuz yl ay hkmdarlkta kalm ve Hris-tiyanl ilk kabul eden Roma
hkmdarlarndan olmas hasebiyle halk bu dini kabule zorlayp onlara sava amtr. Nihayet
Roma halk onun tesiriyle bu dine girmi ve gnmze kadar ayn ekilde bu dine girme faaliyetlerini
srdregelmilerdir.
Tarihiler, Kostantin'in Hristiyanl kabul etmesinin sebepleri hakknda ihtilf etmilerdir. Bir
rivayete gre, Kostantin alacalk (ala tenli-lik) hastalna yakalanmt. Halk ise bu hastalndan
dolay onu hkmdarlktan uzaklatrmak (veya onu bu hastalndan kurtarmak ?) istiyordu.
Hristiyanl kabul edip fakat bu durumunu saklayan vezirlerinden birisi ona, zerinde sava vesilesi
yapabilecei bir din ihdas etmesini tavsiye etti ve ona Hristiyanl irin gsterdi. Vezirin maksad
ise, Hristiyanlk dinine gireceklere hkmdar vastasyla destek ve yardmc olmakt. Nihayet
Kostantin vezirinin tavsiyesine uyup teklifini kabul etti. Bunun zerine kendi adamlarndan ve st
seviyedeki devlet adamlarndan Hristiyanl kabul edenler ile Romal Hristiyarlar hkmdara tbi
oldular ve ona destek saladlar. Bylece o, kendisine kar gelen muhaliflerini bertaraf edip perian
etti.
Dier bir rivayete gre ise, Kostantin tapmakta olduklar putlar adna dmanlarnn zerlerine asker
birlikler gndermi ve bu birlikler hezimete urayp geri dnmlerdi. Ayrca onlarn, Sbilerin
geleneine uygun olarak yedi yldzn adlarn tayan yedi tane putlar vard. Bir gn, Hristiyanlk
dnini kabul edip fakat durumunu gizleyen bir veziri ona, putlar adna gnderilen ve hezimetle geri
dnen asker birlikler konusunda bir eyler syleyip putlar yermi ve ona Hristiyanla. girmesini
tavsiye etmiti. Bunun zerine Kostantin vezirinin tavsiyesine uyarak Hristiyanl kabul etmi,
dmanlarna kar zaferler kazanp hkmdarln srdrmtr. Bu hususta daha baka rivayetler

de vardr,
Kostantin, hkmdarlnn zerinden yl getikten sonra, u anda bulunduu yer zerinde varln
srdren Kostantiniyye ehrini kurmutur. Bu ehir, Karadenizde balayp Rum denizine (Ege'ye ?)
kadar uzanan hali zerinde kurulmu olup karadan Roma'ya, Frenk memleketleri ve Endls'e hudut
bulunmaktadr. Romallar bu ehre, "hkmdarn ehri" manasna gelen "stanbul" ismini
vermilerdir.
Kostantin'in hkmdarlnn zerinden yirmi yl getikten sonra, Rum (Anadolu) beldelerinden
biri'olan Necaea (znik)'da birinci konsil topland. Bu toplantya iki bin sekiz yz krk piskopos
katlmt. Bu arada Kostantin, onlarn arasndan gr ayrl bulunmayan ve ayn gr paylaan
yz on sekiz piskopos semi ve onlar Hristiyanhm kollarndan Arianizm mezhebinin kurucusu
skenderiyeli papaz Arius'u aforoz etmilerdi. te bylece Kostantin daha nce mevcut olmayan
Hristi-yanln prensiplerini,vazedip koymutur. Bu konsile, skenderiye patrii bakanlk etmitir
[125]
Helena aslen Urfal olup Kostantin'in babas tarafndan Urfa ehrinde esir alnm ve ondan Kostantin
dnyaya gelmiti. Helena, olu Kostantin'in hkmdarlnn yedinci ylnda Beyt'l-Makdis
(Kuds)'e giderek Hristiyanlarm, Hz. s'nm zerinde armha gerildiini iddia ettikleri kutsal ha
gmlp sakland yerden bulup kartt ve o gn bayram iln etti. Bu bayrama "stavroz Bayram"
denmektedir. Ayrca o, gnmze kadar ayakta kalan ve muhtelif Hristiyan mezheplerince hac
maksadyla ziyaret edilen ve "Kumme" ad ile bilinen "Kyme" ismindeki kiliseyi ina ettirmitir.
Bir rivayete gre, Helena'nm Beyt'l-Makdis'e gitmesi, Kostantin'in hkmdarlnn yedinci ylndan
sonra olmutur. nk baz tarihilere gre, Kostantin, hkmdarlnn yirminci ylndan sonra
Hristiyanhk dinini kabul etmitir. Kostantin, hkmdarlnn yirmi birinci ylnda annesiyle birlikte
lkesinin her tarafnda kiliseler yaptrmlardr. Bunlardan birisi Hms (Humus), dieri ise Urfa
kilisesidir. Sonuncu kilise ise harika bir eser olup grlmee lyktr.
Sonra babas tarafndan veliaht tayin edilen olu Kostantin, babasnn yerine gemi ve yirmi drt y
Antakya'da hkmdarlk yaptktan sonra kendisine babas tarafndan Kostantiniyye ehri teslim
edilmitir.
Babasndan sonra yerine geen olu Kostantin, babasnn, kendisini veliaht tayin etmesi zerine yirmi
[126]
drt yl
Antakya'da hkmdarlk yapm, sonra babas ona Kostantiniyye'yi teslim etmi,
kardei olan Kos-tans'a Antakya, m, Msr ve el-Cezre'yi; dier kardei Kostus'a Roma ve ona
snrda oan Frenk ve Saklibe (ek, Leh ve Bulgar) memleketlerini vermitir. Ayrca son iki
olundan aabeyleri Kostantin'e itaat edip boyun emeleri konusunda sz almtr,
[127]
Kostantin'den sonra yerine yeeni, yani kardeinin olu Yuliynus (Julius) gemi ve iki yl
hkmdarlk etmitir. Yuliynus, hkmdarlktan nce Sbilii benimseyip kabul etmiti ve bu
inancn ise gizliyordu. Nihayet hkmdarlk makamna gelince, inancn aa vurup kiliseleri
yktrm ve pek ok Hristiyan da ldrmtr. Yuliynus, S-br b. Erder'in dneminde Irak
zerine yapm, olduu bir seferde kendisine isabet eden sivri bir okla ldrlmtr. Eb Ca'fer etTaber, Yuliynus ile ilgili haberleri Sbr Z'-Ektf ile birlikte vermektedir. Halbuki Sbr Z'1Ektf, Sbur b. Erder'den sonra hkmdar olmutur.
Yuliynus'tan sonra hkmdarla Yuniynus (lovianos) gemi ve bir yl hkmdarlk etmitir. Bu
hkmdar, Hristiyanhk dinini tekrar ortaya karm, kendisi bu dini kabul etmi, sonra Irak'tan geri

dnmtr.
Ondan sonra hkmdarla I. Valantiynus (Valentinianus) gemi ve on iki yi] be ay hkmdarlkta
kalmtr. Sonra Valens hkmdar olmu ve yl ay hkmdarlk etmitir. Ondan sonra
hkmdarla II. Valantiynus (Valentinianus) gelmi ve yl hkm srmtr.
[128]
Sonra byk Tedus (Theodosios I) hkmdar olmu ve on dokuz yl
hkmdarlkta kalmtr.
Theodosios'un manas ise "Allah vergisi" demektir. Bu hkmdarn dneminde stanbul ehrinde
ikinci bir konsil daha toplanm ve bu konsilde bir araya gelen yz elli piskopos, Mak-dones'i ve
taraftarlarn aforoz edip lnetlemilerdir. Bu konsile skenderiye, Antakya ve Beyt'l-Makdis
(Kuds) patrikleri katlmtr. Patriklik makamnn bulunduu ehirler ise drt tanedir. Bunlardan
birincisi Roma Patrikliidir ki, Havarilerden Patrus'a aittir. kincisi, skenderiye Patrikliidir; bu da
drt ncil'den birinin sahibi (yazar) olan Mar~ kus'a attir. ncs Kostantiniyye (stanbul)
Patrikliidir. Drdncs ise Antakya Patrikliidir; bu da Patrus'a aittir. Theodosios'un
hkmdarlnn sekizinci ylnda Ashb- Kehf hadisesi ortaya kmtr. Ondan sonra byk Tedus
[129]
(Theodosios)'un olu Arkadiyus (Arkadius) hkmdar olmu ve on yl hkmdarlk etmitir
Sonra onun yerine byk Tedus (Theodosios)'un olu kk Tedus (Theodosios II), hkmdarla
[130]
gemi ve krk iki yl hkmdarlkta kalmtr
Onun hkmdarlnn yirmi birinci ylnda Efss
(Efes) ehrinde nc konsil toplanm ve bu konsile iki yz piskopos katlmtr. Bu konsilin
toplanma sebebi, hristiyanlarm Nasturlik kolunun kurucusu ve stanbul patrii olan Nasturis
(Nestorios)'in onlarn mezheplerine aykr gr beyan etmi olmasyd. Nihayet Efes konsilinde
toplanan piskoposlar, Nasturis' aforoz edip srgn ettiler. Bunun zerine Nasturis Msr lkesine
gidip Ahmm blgesine yerleti ve Sislah (Siflah ?) kasabasnda ld. Daha sonra Nasturis'in tabileri
oalm ve bu sebeple kendileriyle muhaliflerinin arasnda iddetli arpmalar meydana gelmitir.
Nihayet onun grleri tamamen silindikten sonra eski Nusaybin metropoliti Bersuma tarafndan
tekrar ihya edilmitir.
Usul konusunda yazm olduu "Nihyet'l-ikdm", eski ve yeni mezhepler ile felsef ekoller
konusunda yazd "el-Milel ve'n-nihal" adlarndaki eserleriyle tannan mellif e-ehristn'nin, bu
son eserinde Nasturis'in halife el-Me'mn dneminde yaadn kaydetmesi, dorusu alacak bir
husustur. e-ehristn bu grnde yalnz kalmaktadr, onun bu grne itirak edecek bir baka
alimin bulunacam sanmyorum.
[131]
Tedus'tan sonra Markyn (Markianos) hkmdar olmu ve alt yl hkm srmtr
Hkmdarlnn ilk ylnda, stanbul patrii Di-yeskoris (Dioskores) iin drdnc konsil toplanm
ve bu konsile yz otuz piskopos katlmtr. Bu toplantda. Ya'kber dier Hristiyan
mezheplerine muhalefet edip kar kmlardr.
[132]
Ondan sonra byk Liyon (Leon) hkmdar olmu ve on alt yl hkmdarlk yapmtr
Sonra
hkmdarla Ya'kb mezhebine mensup olan kk Liyon (Leon) gemi ve bir yl hkm
[133]
srmtr. Ondan sonra Ya'kb mezhebine mensup olan Zenon
gemi ve yedi yl
hkmdarlkta kalmtr. Fakat Zenon taht oluna brakp kendisi inzivaya ekilmi, oncak olu
[134]
lnce tekrar tahtna geri dnmtr. Sonra, Ya' kb mezhebine mensup olan Nestas

[135]
(Anastasios) hkmdar olmu ve yirmi yedi yl hkmdarlkta kalmtr
Ammuriye (Amorion)
kentini o ina edip kurmutur. Kentin temelini kazmak zere hafriyata giritii zaman orada byk
hazineler bulmu ve bunlar kentin ina masraflarna harcamtr. Geri kalan ksmyla da pek ok
kilise ve manastrlar ina ettirmitir.
[136]
Bundan sonra hkmdarla Yustin (lustinos)
gemi ve yedi yl hkmdarlk etmitir.
Hkmdarl dneminde Ya'kb mezhebine mensup olan pek ok kimseyi ldrmtr.
Ondan sonra hkmdarla Yustnus (lustinianos) gelmi ve yirmi dokuz yl hkmdarlkta kalmtr
[137]
Yustnus, Urfa'da byk ve harika bir kilise yaptrm ve hkmdarl dneminde stanbul
ehrinde beinci konsil toplanmt. Bu konsilde ruhlarn hayvan cesedlerine gtn ileri sren
Menbic piskoposu Adriha aforoz edilmitir. O, bu grne gereke olarak, insanlarn iledikleri
gnah ve yaptklar taknlklarn bir cezas olarak Allah'n onlar byle cezalandrdn ileri
sryordu. Yine onun dneminde Msr'da Ya'kber ile Melekler (Suriye Hristiyanlar) arasnda
bir takm fitne ve karklklar km, Yahudiler, Beyt'l-Makdis (Kuds) ve Cebel'l-Hall'de
Hristiyanlarn zerine saldrm ve bir ok Hristiyan ldrmlerdir. Ayrca Yustnus pek ok
kilise ve manastr yaptrmtr.
[138]
Daha sonra tahta Yustinus (lustinos)
gemi ve on yl hkmdarlk etmitir. Onun
dneminde ran tahtnda Kisra Enirvn bulunuyordu. Sonra Tiberius (I. Kostantin) hkmdar olmu
ve yl sekiz ay hkmdarlk yapmtr. Bu arada Tiberius ile Enirvn arasnda bir takm
mektuplamalar ve hediyelemeler meydana gelmitir. Tiberius, zel binalar yapp onlar sslemee
son derece dkn bir hkmdard.
Ondan sonra Mevrk (Mavrikicjs) hkmdar olmu ve hkmdarl yirmi yl drt ay srmtr
[139]
Onun hkmdarl dneminde Hama ehrinde Hristiyanlarm br kolu olan Mrnliin
kurucusu Mrn ort-taya atm, m blgesinde kendisine pek ok kimse tbi olmutur. Fakat sonra
[140]
onlar inkraza uram, u anda onlardan hibir kimse kalmamtr
Kisr Perviz, Behrm bn tarafndan hezimete uratld zaman geip snd hkmdar Mevrik
idi. Allah'n izniyle ilerde de bahsedeceimiz zere, Mevrik onu kzyla evlendirdikten sonra
askerleriyle yardm ederek tekrar tahtna iade etti.
Daha sonra hkmdarla Mavrk'm patriklerinden Fokas (Phokas) gemitir. Fokas, gaflete drp
Mevrk' ldrm, sonra yerine Bizans imparatoru olmutur. Fokas'm hkmdarl ise sekiz yl drt
[141]
ay
O. hkmdarl ele geirdikten sonra Mevrk'm evldn ve yakn adamlarn sk bir
takibata tbi tutmu ve onlar ldrmtr. Kisr Pervz bunu duyunca, hemen m ve Msr zerine
ordular sevk etmi ve pek ok Hristiyan halk ldrmtr. Kisr Pervz konusuna gelindiinde
tekrar. bu bahse temas edilecektir.
Fokas'tan sonra hkmdarla Hirakl (Herakleios) gemitir. Onun hkmdarla gemesinin sebebi
u idi: Farslar, byk ordularla Bizans (Rum) topraklarna girmiler ve stanbul halicine kadar gelip
burasn muhasara etmilerdi. Hirakl ise deniz yoluyla Bizansllara zahire ve yiyecek tayordu. Bu
sebeple onlarn katnda iyi bir itibar kazand, ecaat ve aklll ortaya kt. Dolaysyla Bizansllar
onu sevmilerdi. Bunun zerine Hirakl, Fokas'm ktlklerini Bizans halkna anlatp onlar Fo-kas'
ldrmee srkledi. Onlar da Hirakl'm szlerini tutup Fokas' ldrdler ve yerine Hirakl'

hkmdar yaptlar.

[142]

nc Tabaka
Hicretten Sonraki Bizans Hkmdarlar
Bu dnemin ilk hkmdar Hirakl (Herakleios)'dr. Onun hkmdarla gelme sebebi az nce
[143]
anlatlmtr. Hirak, yirmi be yl, bir rivayet-te otuz bir yl hkmdarlkta
Peygamberimiz
Hz. Muham-med (S.a.) onun dneminde risaletini teblie balam ve Mslmanlar am'
(Suriye'yi) onun elinden almlard.
Ondan sonra yerine olu Kostantin hkmdar olmutur. Bir rivayette Kostantin'in Herakleios'un olu
olmayp kardei Kostann'in olu olduu sylenir. Kostantin ise dokuz yl alt ay hkmdarlk
etmitir. Onunla ilgili bilgiler, ileride es-Savr sava bahsinde zikredilecektir.
Kostantin'in hkmdarl dneminde, Mrnlii benimseyip Mele-klere kar kan skenderiyeli
Kuros (Kyros)'u lanetleyip aforoz etmek zere altnc konsil toplanmtr.
Sonra Kostantin'in olu Kuta hkmdar olmu, Hz. Ali ile Hz. Mu-viye'nin halifelikleri dneminde
on be yl hkmdarlkta kalmtr. Ondan sonra hkmdarla Kostantin'in olu kk Hirakl
(Heraklanos) gemi ve drt yl ay hkmdarlk etmitir. Sonra Kusta'nm olu Kostantin
hkmdarla gemi, Hz. Muviye'nin son dnemlerinde, Yezd' in, Yezd'in olu II. Muviye'nin,
Mervn b. Hakem'in dnemlerinde ve Abdlmelik'in ilk zamanlarnda olmak zere on yl
hkmdarlk yapmtr. Daha sonra "Yark burun" lakabyla bilinen Ustman (Iustinianos II) hkmdar
olmu ve Abdlmelik'in dneminde dokuz yl hkmdarlk etmitir. Daha sonra halk tarafndan
azledilip burnu yarlm ve bir adaya gtrlm, fakat bir frsatn bulup kamay baarm ve Hazar
hakannn yanma gelip ondan kendisine yardm etmesini istemitir. Onun kendisine yardm etmemesi
zerine oradan ayrlp Brcan (Bodan) hkmdarnm yanma gelmitir. Ondan sonra yerine Lotu
[144]
(Leontios) hkmdar olmu, Abdlmelik'in dneminde yl hkm srmtr
Ancak daha
sonra hkmdarl brakp rahip olmutur. Sonra Tarsuslu bsimir {Tiberius II ?) tahta km ve
yedi yl hkmdarlk etmitir. Ancak Ustinan (Iustinianos) ile,.birlikte Brcan (Bodan) hkmdar
onun zerine yrm ve aralarnda pek ok savalar meydana gelmitir. Neticede Ustinan zafer elde
edip bsimir'i hkmdarlktan azletmi ve tekrar tahtn ele geirmitir. Bu hadise Veld b.
Abdlmelik'in dneminde meydana gelmitir. Ustinan, tahta kp istikrar saladktan sonra Brcan
hkmdarna her yl gndermeyi taahht ettii vergiyi toplamak iin Bizans halkn sktrp zulme
balam ve bu yzden pek ok kimseyi ldrmtr. Neticede Bizans halk toplanp hkmdarlar
[145]
Ustinan' ldrmlerdir. Onun kinci hkmdarl iki buuk yl srm
ve Sleyman b.
Abdlmelik devrinin ilk gnlerinde ldrlmtr.
[146]
Ondan sonra Filifos (Philippikos)'un olu Nestas (Anastasios) hkmdar olmu
hkmdarl
dneminde ise Bizansllar arasnda ihtilf ba gstermi, neticede onu hkmdarlktan azledip
srgne gndermilerdir.
Sonra, Sleyman b. Abdlmelik'in dneminde "Ermeni" adyla mehur olan Tiyadus (Theodosios II)
hkmdar olmutur. Mesleme b. Abdlmelik tarafndan muhasara edilen hkmdar ite bu

hkmdardr. Daha sonra, devlet idaresindeki beceriksizlii yznden Tiyadus'un yerine Kostantin'in olu Elyon (Leon III) gemitir. Hkmdarla gemezden nce Rumlara, Mslmanlar
stanbul nnden srp karacan vaat etmi, onlar da bu yzden onu hkmdarla getirmilerdir.
Elyon'un hkmdarl yirmi alt yl srm ve Veld b. Yezd b. Abdlmelik'e bey'at edildii yl
lmtr.
Elyon (Leon)'dan sonra hkmdarla olu V. Kostantin gemi ve yirmi bir yl hkmdarlk etmitir.
Emev Devleti onun dneminde inkraza urayp yklm ve kendisi de halife Mansr'un hilfete
geiinin onuncu ylnda lmtr. Sonra yerine olu Elyon (Leon IV) hkmdar olmu ve halife
[147]
Mansr'un geri kalan dneminde on dokuz yl drt ay hkmdarlk yapmtr
Elyon, Mehd'nin
halifelii dneminde lmtr. Ondan sonra Kostantin'in olu Elyon'un hanm Rina (rene) Elyon'
dan olan olu Kostantin ile birlikte tahta gemilerdir. Abbasi halifelerinden Mehd ile Hd'nin son
dnemlerinde ve Harun er-Red'in ilk gnlerinde devleti Kostantin'in annesi Rina (rene) idare etmi
ve Harun er-Red ile sulh ierisinde yaamtr. Ancak olu Kostantin byynce Harun er-Red ile
olunun aras bozulmutur. Bu sebepten Harun er-Re-sd onun zerine yrm ve meydana gelen
savata Kostantin hezimete u&ramtr. Kostantin'in bu savata esir dmesine ramak kalmtn-.
Bunun zerine annesi Rina olunun gzlerine srme ekmi ve olundan sonra hkmdarl tek
bana be yl daha devam ettirmitir. Ayrca Rina, Harun er-Red ile tekrar sulh anlamas
yapmtr.
Rina'dan sonra tahta Nikfor (Nikephoros I) km ve Rina'nm elinden ald hkmdarl yedi yl
ay devam ettirmitir. stibrk (Stav-rakios)'m babas olan Nikfor'un adnn bir ok kitaplarda Nikfor
eklinde yazlm olduunu grdm. Ayrca onun adnn Nikafor eklinde yazldm iddia eden
birisine de rastladm.
Nikfor, kendisinden sonra yerine olu stibrk (Stavrakios)' veliaht tayin etmitir. Bizans
hkmdarlar arasnda ilk defa olunu veliaht tayin eden Nikfor'dur ve kendisinden nce byle bir
tatbikat olmamtr. Nikfor kendisinden nceki Bizans hkmdarlar ve Fars hkmdarlar gibi
sakaln tra etmemi, aksine sakal brakmtr. Bizans hkmdarlar mektuplarna: "Hristiyanlarm
kral falandan.." diye balarken, o : "Ben btn Hristiyanlarm hkmdar deilim" diyerek
mektuplarna : "Bizans hkmdar falandan.." diyerek balamtr. Rumlar o gne kadar Araplara, Hz.
smail'in annesi Hacer'den dolay Sarkiyus, yni "Sre'nin kleleri" adn takmlard. Nikfor, bunun
nne gemi ve Rumlarn boy-, le sylemelerini yasaklamtr. Nihayet Nikfor 193 h. (808-809 m.)
ylnda Brcan (Bodan) halkyla kendi arasnda meydana gelen bir savata ldrlmtr.
Nifkor'un yerine, veliaht tayin ettii olu stibrk (Stavrakios) gemi ve iki ay hkmdarlkta
[148]
kalmtr. Ondan sonra hkmdarla Nikfor'un amcasnn olu Mihailb. Cercis
Bir rivayette
Miha-il'in, stibrk'm olu olduu sylenir. Mihail, Abbasi halifesi Emn'in dneminde iki yl, bir
rivayette daha ok mddetle hkmdarlkta kalmtr. "Patrik" adyla bilinen -Elyon (LeonV),
Miha'm zerine hcum edip onun elinden hkmdarl alm ve kendisini hapsetmitir. Bylece
hkmdarl ele geiren Elyon yedi yl ay hkmdarlkta kalmtr. Ancak daha sonra Mihail'in
adamlar onu kurtarmak iin Elyon'un zerine saldrmlar ve onu ldrmlerdir. Bundan sonra
kendilerine iktidar kaps alm ve Mihail tekrar tahtna geri dnmtr. Bir rivayette Miha-l'in,
Elyon'un hkmdarl dneminde rahiplikle megul olduu sylenir. Miha'in bu ikinci hkmdarl
dokuz yl srmtr. Bir rivayette ise onun hkmdarlnn bundan daha uzun srd ifade edilir.
Mihail'den sonra yerine olu Tufil (Theophilos) gemi ve on drt yl hkmdarlkta kalmtr.

Tufil'in Zibatra (Doanehir)'yi fethetmesi zerine Abbasi halifesi el-Mu'tasm harekete gemi ve
Ammriye (Amo-rion)'yi fethetmitir. Tufil ise halife el-Vsk'm zamannda lmtr.
Tufil'den sonra olu Mihail (Mikhai III) hkmdar olmu ve yirmi sekiz yl hkm srmtr. Annesi
olu Mihail ile birlikte devlet idaresini srdrmekte iken olunun onu ldrmek istemesi zerine
rahibe olmu ve idareden uzaklamtr. Ammriye halkndan ve sabk hkmdarlarn oullarndan
"bn Bokrat" adyla tannan birisi Mihail'e kar isyan etmi ve Mihail yannda bulunan Mslman
esirlerle onu karlam ve onu ele geirip organlarn keserek byk bir ikenceye tabi tutmutur.
[149]
Ondan sonra Slav asll olan Besl (Basileois I)
ba kaldrm ve taht ele geirdikten sonra
253 h. (867 m.) tarihinde Mihail'i ldrmtr.
Mihail'den sonra Slav asll olan Besl hkmdar olmu ve Abbasi halifelerinden el-Mu'tezz, elMhtedi'nin dnemleri ile el-Mu'temid'in ilk gnlerini kapsamak zere yirmi yl hkmdarlkta
kalmtr. Besl'in annesi Slav asll olduu iin kendisi annesine nisbet edilmitir. Bu yzden Hamza
el-sfahn, Mihail'den sz ederken Besl'in babasn Slav asll sanp : "Mihail, Besl tarafndan
ldrldkten sonra hkmdarlk Bizansllardan Slavlara gemitir." demek suretiyle yanlla
dmtr.
Besl (Basileios)'den sonra yerine olu Elyon (Leon IV) gemi ve Abbasi halifelerinden elMu'temid, el-Mu'tazit, el-Mktef'nin dnemleriyle el-Muktedir'in ilk zamanlarnda yirmi alt yl
hkmdarlk yapmtr. Bir rivayete gre, 297 h. (909-910 m.) tarihinde lmtr.
Daha sonra Elyon'un kardei Aleksandros hkmdar olmu ve bir yl iki ay hkmdarlk etmitir.
Aleksandros, Dubeyle'de lmtr. Bir rivayete gre, halkna kt muamele etmesinden dolay bir
tuzaa drlerek ldrld sylenir. Ondan sonra Elyon'un olu Kostantin (VII) ocuk yata iken
hkmdarla gemi, fakat onun adna devlet idaresini Ermnus (Romanos) adndaki bir deniz
patrii slenmitir. Ermnus bu grevi stlendii zaman kendisine bir takm artlar komutu.
Bunlardan birisi uydu : Ne kendisi ve ne de evldndan her hangi bir hkmdarhoa talip olmayacak
ve ta giymeyeceklerdi. Fakat aradan iki yl geince hem kendisine ve hem de oullarna hkmdar
olarak hitap edilmee baland. Bu arada Ermnus da Kostantin'in yannda tahta oturmaa balad
Onun olu vard; taht kavgasn nlemek iin onlardan birisini ha-dmlastrp patrik yapmt,
nk patriin hkmdar zerinde hkmetme yetkisi vard. Ermnus, bu durumunu 330 h. (941-942
m.) ylma kadar devam ettirdi. Bu srada dier iki olu tahtn gerek sahibi olan hkmdar Kostantin
ile i birlii yapp babalarn tahttan uzaklatrmay kararlatrdlar. ki karde bir gn babalarnn
yanma girip onu yakaladlar ve stanbul yaknlarndaki bir adada bulunan kendi manastrna
gtrdler. Bundan sonra Kostantin ile birlikte yaklak krk gn kadar hkmdarlk ettiler, ancak
hkmdar Kostantin'e tuzak kurmak istemeleri zerine, Kostantin daha nce davranp onlar yakalatt
ve her ikisini iki ayr adaya gnderip srgn etti. Bu arada birisi banda bulunan grevli kiiye
saldrp onu ldrd, bunun zerine ada halk da onu yakalayp ldrdler ve ban Kostantin'e
gnderdiler. Kostantin onun ldrlmesine zld.
Ermnus (Romanos), rahiplie dndkten drt yl sonra lm; Kostantin ise Abbasi halifelerinden
el-Muktedir'in son zamanlarndan itibaren el-Khir, er-Rz, el-Mstekf'nin dnemlerinde ve elMut'in ilk gnlerinde hkmdarln srdrmtr. Sonra Andronikos'un olu Kostantin'e kar ba
kaldrm ve ona kar koymutur. Kostantin'in babas Andronikos 294 h. (906-907 m.) ylnda elMktef'nin yanma gelmi ve huzurunda Mslman olduktan sonra lmt. Andronikos'un olu
Kostantin ise Ermeniyye (Armenia) ve zerbeycn yoluyla kaarak Bizans'a gelmiti. Burada
evresine kalabalk bir halk toplanm ve zamanla tabileri bir hayli oalmt. Nihayet Kostantin 301

h. (913-914 m.) ylnda stanbul zerine yryp hkmdar Kostantin'in elinden hkmdarl
almaa alm, fakat hkmdar Kostantin buna frsat vermeden onu ele geirip ldrmtr.
Ayn ekilde Frenklerin (Franklarn) merkezi olan Roma'nm sahip ve hkimi de isyan ederek
Kostantin'in itaatinden kp kendisine hkmdar adn vermi ve hkmdar elbisesi giymitir.
Halbuki daha nceleri Kostantiniyye (stanbul)'nin sahibi olan Bizans hkmdarlarna itaat ediyor ve
onlardan emir alyorlard. Nihayet 340 h. (951-952 m.) ylnda Roma'nm banda bulunan hkmdar
kuvvetlenip Kostantin'in itaatinden kmt. Bunun zerine Kostantin, Roma hkmdar ve onunla
birlikte hareket eden Franklarla savamak zere asker birlikler gnderdi. Nihayet taraflar
karlanca birbirleriyle savaa tututular; neticede hezimete urayan Bizansllar sknt ve perianlk
i;erisinde Kostantiniyye'ye ger* dndler. Bu durum karsnda Kostantin Roma hkmdarna kar
koymaktan vaz geerek onunla sulh anlamas yapt. Bu arada Kostantin, oe-lu Ermnus (Romanos)'u
Roma hkmdarnn kzyla evlendirip ona dnr oldu. Bundan sonra Franklarn durumu gittike
kuvvetlendi ve leri artt. leride bahsedeceimiz zere, onlar baz Endls beldelerini istil
ettiler. Sicilya adasn,. Suriye'nin Akdeniz sahillerini ve Beyt'1-Mak-dis (Kuds)'i ellerine
geirdiler. Neticede, yine ileride zikredeceimiz zere, 601 h. (1204-1205 m.J ylnda
Kostantiniyye'ye hakim oldular.
Bu ksma unu ilve etmek uygun olacaktr : Peenekler, Baltler ve dier muhtelif Trk kavimleri
bir araya gelip 322 h. (933-934 m.) ylnda eski bir Bizans ehri olan Velider (Vodan ?) zerine
yrdler ve burasn kuattlar. Durumu haber alan Ermnus (Romanos I), bunlarn zerine ilerinde
on iki bin Hristiyanm da bulunduu byk bir ordu gnderdi. Taraflar etin bir savaa tututular,
neticede Bizansllar yenildiler. Trkler ehri yama edip halktan bir ok kimseyi ldrdkten ve bir
ksm insanlar esir aldktan sonra ehri tahrip ettiler. Trkler, sonra Kos-tantiniyye zerine yryp
burasn krk gn muhasara ettiler. Bu arada Bizans memleketlerine bir takm baskn ve aknlar
[150]
yaptlar. Bu aknlar Frank memleketlerine kadar uzand, sonra tekrar geri dndler.
ARAP KABLELERNN IRAK'A GELMELER VE HRE'YE YERLEMELER
bn el-Kelb anlatyor :
Buht-Nassar tarafndan Hre'ye yerletirilen Araplar, onun lmesi zerine Enbr ahalisine katldlar
ve onlarla birlikte yaamaa baladlar. Bunun bir neticesi olarak Hre uzun mddet bo ve harabe
olarak kald. Hre ahalisi Enbr'a gelip yerletikten sonra bir daha Arap memleketlerinden hi bir
Arap gelip onlara katlmad. Nihayet Enbr halkna katlarak burada yerleen ve zamanla saylar
oalan Ma'add b. Adnan'n soyundan gelenler ve onlarla birlikte bulunan dier Arap kabileleri
aralarnda kan savalarn kendilerini paralayp datmas zerine Yemen ile Suriye'nin dou
taraflarnda mnbit ve mamur yerler aramaa ktlar. Baz kabileler Bahreyn'e gelip yerletiler.
Burada ise daha nceden gelip yerlemi olan Ezd kabilesinden bir grup bulunmaktayd. Ayrca
Fehmb. Teymb. Esed b. Vebereb. Kub'a'nm iki olu Mlik ve Amr, kavminden bir grup kimse ile
Mlik b. Zheyrb. Amr b. Fehm ve btn Kabs boyu ile Haykdb. Hankb. Umeyr b. Kabs b. Ma'add
[151]
b. Adnan da Tihme'den buraya geldiler
Bu arada onlara Gatafanb. Amr b. Tamesnb. Avz
Mentb. Yakdumb. Efsb. Du'm b. yd b. Nezr b. Ma'add b. Adnan ile yd kabilesinden dier
kimseler iltihak ettiler. Neticede Bahreyn'de toplanan Arap kabileleri burada yerlemek zere karara
vardlar, birbirlerine yardm etmek ve destek olmak zere kendi aralarnda bir ittifak akdettiler.

Nihayet tek bir g hline gelen bu kabileler, kendilerine "yerlemek" manasna gelen "Tenh" ismini
verdiler. Ayrca Numre b. Lahm' dan bir takm batnlar da buraya gelip yerletiler. Dier taraftan
Mlik b. Zheyr, Cezme el-Ebra b. Mlikb. Fehmb. nimb. Devs b. el-Ezd' yi kendisi ile birlikte
burada yerlemee ard ve onu kz kardei Lemis ile evlendirdi, bunun zerine Cezme de gelip
buraya yerleti. Bu kahilelerin bir araya gelip toplanmalar Mlk't-tavif dneminde olnus-tu.
Onlara Mlk't-tavif denmesinin sebebi ise, kk bir toprak paras zerinde bulunmalarndan ve
bir ka saray ile belli miktardaki hanelere hkmetmelerinden ileri geliyordu.
;Daha sonra Bahreyn'de yerleen Arap kabilelerinin canlar mnbit ve mamur Irak topraklarna
gitmek istedi, bunun zerine Mlk't-ta-vif'in arasndaki ihtilftan faydanlanmak suretiyle Arap
memleketlerinin civarnda bulunan Acemleri yenmek, veya bu blgeleri onlarla paylamak gibi bir
mide kapldlar. Nihayet bu kabileler Irak topraklarna gitmee karar verdiler. Muhtelif kabilelerden
toplad bir takm kimseler ve kendi kavminden yanma ald bir grup insanlar ile birlikte ilk nce
Irak topraklar zerine Haykd b. Hank yrd. Burada, Bbil topraklarndan Musul'a kadar uzanan
ve bu blgeye hakim olan Ermnler (remliler) ile karlatlar. Ermnler ise bu srada Mlk'ttavif'ten Erduvnler ile savayorlard. Erduvnler Irak'n Sevd blgesindeki Niffer kasabasndan
Ubulle'ye kadar uzanan blgede kalyorlard. Nihayet Erduvnler. Ermnleri memleketlerinden
uzaklatrdlar. remlerin kalntlar olduklar iin Ermnere bu isim verilmitir. Aslnda Ermnler,
Sevd blgesinde yaayan Nebatlardr.
Daha sonra Tenh paktndan Fehm b. Teymullah'm ki olu Mlik ve Amr oullar Ermnerin
hkmdarnn bulunduu Enbr'a geldiler. Numre ve onunla birlikte olanlar da Erduvnlerin
hkmdarnn bulunduu Niffer'e geldiler. Enbr ve Niffer'e gelen Araplar, Es'ad Eb Ke-rib b.
Melikeykerib adndaki Yemen Tubba' ordusuyla birlikte buralara gelinceye kadar Acemlere boyun
emediler ve kendi reisleri tarafndan idare edilerek yaadlar. Nihayet ordusuyla beraber buralara
gelen Tb-ba', askerlerinden zayflar ve yola devam edemeyecekleri burada brakt; kendisi ise
ordusuyla beraber yoluna devam etti. Sonra onlarn yanna geri dnen Tbba', onlar burada kendi
hllerine brakp Yemen'e dnd. lerinde ise her kabileden insanlar vard. Bu arada "Tenh" ismi
altnda toplanan dier kabileler Enbr'dan Hre'ye geldiler. Bunlar kerpiten yaplm evleri deil,
adr hayatm tercih ettiler ve hayatlarn a-darla Cezme el~Ebr b. Mlik b. Fehm geti. Bir
rivayette Cezme el--br civarnda kalyordu. Mlik lnce yerine kardei Amrb. Fehmb. Ganim b.
Devs el-Ezd hkmdar oldu. Amr'in lmnden sonra hkmdarla Cezme el-Ebrb. Mlik b.
Fehm geti. Bir rivayette Cezme el-Ebr'm Demr (dorusu Vebr) b. Enmb. Levzb. Srn b. Nh
(A.s.)'un soyundan olup ilk gelen saf ve halis Araplardan olduu sylenir. Dorusunu ise Allah bilir.
[152]
Cezme el-Ebr
bn el-Kelb anlatyor :
Gezime, gr bakmndan Arap hkmdarlarnn en stn, baskn yapmak ve dmanlar imha
etmek bakmndan ise onlarn en gls idi. Irak topraklarnda ilk nce devlet kuran, Araplar
etrafnda toplayan ve ordular tekil ederek dmanlaryla savaan odur. Cezme, baras (ala tenlilik)
hastalna mptel olduu iin Araplar kendisine sayg ve tazim duyduklarndan bu hastalktan
kinaye olarak "gzel imali" manasna gelen "el-Vaddh" veya "el-Ebr" kelimesini isminin sonuna
ekleyerek ona "Cezme el-Vaddh" veya "Cezme el-Ebr" diye hitap ederlerdi. Cezme'ye tbi

olanlar Hre, Enbr, Bakka, Ht, Ayn't-Temr ve Sahra blgesinin etrafndaki yerler ile Umeyr
(Gumeyr ?) ve Hafiyye arasndaki arazilerde yerlemilerdi. Btn mallar Cezme'ye gnderilir ve
hey'etler onun yanma gelirdi. Ayrca Cezme, Yemme'de yerlemi olan Tasm ve Ceds kabilelerine
kar savamak zere sefere kmt. Bu srada Tbba' Es'ad Eb Kerib'in olu Hassan, Tasm ve
Ceds kabileleri zerine baskn yaptndan Cezme onunla karlat ve savamadan askeriyle
birlikte geri dnd, fakat Hassan Cezme'nin bir tabur askeriyle karlat ve onlar tamamyla imha
etti. Cezme'nin "Dayzenn" denilen iki putu vard. yd kabilesi ise "Ayn- Ub" denilen yerde
kalyordu. Bir gn Cezme'ye, yd kabilesinden olan daylarnn yannda Lalm kabilesinden Adiyy
b. Nasr b. Rab'a admda gzel ve yakkl bir gencin bulunduunu haber verdiler. Bunun duyan
Cezme onlara sava iln etti. yd kabilesi ise Cezme'nin iki putunu alp kendilerine getirmek zere
adamlar gnderdiler. Nihayet ydh adamlar tarafndan putlar alnp kabileye getirildiler. Bunun
zerine yd kabilesi Cezme'ye haber salp ona : "Senin iki putun bizi sevdiklerinden senden yz
evirdiler ve bizim yanmzda sabahladlar. Eer bize kar savamayacana dair sz verirsen
putlarn sana iade ederiz." dediler. Cezme onlara : "Putlarla birlikte Adiyy b. Nasr' gnderirseniz,
teklifinizi kabul ederim." dedi. yd kabilesi. Cezme'nin bu isteini kabul ederek bu iki putla birlikte
Adiyy b. Nasr' da ona gnderdiler. Cezme, bu gzel genci yanma ald ve onu kendisine arap
sunucusu yapt.
Cezme'nin kz kardei Raki bu gzel ve yakkl genci grnce ona k olup Cezme'den
kendisini istetmesi iin ona haber gndermiti; ounun zerine gen ona : "Bunu ona sylemee cesaret
edemem, ayrca seni benimle evlendireceine de ihtimal vermiyorum." dedi. Bu sefer Raki ona :
"Cezme arap sofrasna oturduu zaman ona su kartrlmam saf arap, sofrada bulunan dier
kimselere ise su katlm arap takdim et. arap tesirini gsterdikten sonra beni ondan iste; o bunu red
etmeyecektir. Beni seninle evlendirdii zaman orada hazr bulunanlar s-hid tut.'7 dedi.
Nihayet gen Adlyy b. Nasr, Rak'nin dedii gibi hareket etti; Ce-zne de onun isteini kabul edip
Raki'yi kendisine verdi. Bunun zerine Adiyyb. Nasr hemen Raki'nin yanna gelip ayn gnn
gecesinde onunla zifafa girdi. Ertesi gn Adiyy, gzel kokular srnm olarak hkmdar Cezme'nin
huzuruna geldi, fakat Cezme onun hu hlini yadrgayarak ona : "Ey Adiyy! Bu kokular nedir?" diye
sordu. Adiyy : "Zifafa girmemin bir almetidir." diye cevap verdi, bunun zerine Cezme : "Hangi
zifaf, kiminle evlendin?" dedi. Adiyy : "Raki ile zifafa girdim." deyince, Cezme : "Yazklar olsun
sana! Seni Raki ile kim evlendirdi?" diye sordu. Adiyy : "Hkmdar (Cezme) kendisi evlendirdi"
diye cevap verdi. Bunu duyan Cezme yaptna piman oldu ve ban nne eip dnmee
balad. Bu srada Adiyy onun yanndan kat ve bir daha ne izine rastland ve ne de ad duyuldu.
Cezme, Raki'ye u mealdeki msralar yollad :
"Ey Raki! Bana doruyu syle, zaten sen bana yalan sylemezsin.
Sen hr bir kimse-ile mi yoksa annesi criye olan bir Arap ile mi veya bir kle ile mi zina ettin?
Eer kle ile zina ettiysen kleye, aa snftan biriyle zina ettiysen aa snftan birine layksn."
Bunun zerine Raki ona : "Hayr! Hi birisi ile deil. Benim muvafakatimi almadan asil bir
Arapla beni sen evlendirdin." dedi. Bu durum karsnda Cezme Raki'ye dokunmad ve onun
mazeretini makul karlad. Adiyyb."Nasr ise tekrar yd kabilesine dnd ve hayatn burada devan
ettirdi. Adiyy bir gn genlerle ava kmt; ilerinden birisi, iki da arasnda bulunduu bir srada
onu okla vurdu ve Adiyy ba aa yuvarlanp ld.
Adiyy'den hamile kalan Raki bir olan ocuu dnyaya getirmi, adn ise Amr koymutu. Nihayet
Amr byyp serpilince annesi ona gzel elbiseler giydirip ho kokular srerek onu daysn ziyarete

gnderdi. Days Cezme yeenini grnce onu ok sevmi ve kendi ocuklarnn arasna almt. Bir
gn Cezme ailesi ve ocuklaryla birlikte, bolluk ve bereketli bir ylda le km, iekleri ve
sular bol olan bir bahelik yerde adrlar kurdurup konaklamt. Bir ara Amr ve Cezme'nin
ocuklar mantar toplamaa kmlard. Hkmdar Cezme'nin ocuklar topladklar mantarlar yer,
Amr ise topladklarm yemez, biriktirirdi. Nihayet kouarak Cezme'nin yanma geldiklerinde Amr u
mealdeki msralar syledi:
"te bunlar benim topladklarmdr, en iyileri buradadr; nk her toplayann elleri azna gitti,
topladklarn yediler."
Yeeni Amr'm bu szlerini duyan days Cezme, onu kucana ald ve bir daha onu yanndan
ayrmad. Ayrca onun bu syledii msralara cok sevindi, yapt bu hareketi de pek beendi. Bunun
zerine Cezme' nin emriyle onun boynuna gmten bir gerdanlk takld. Bylece o, Araplar
arasnda boynuna ilk gerdanlk taklan kii oldu.
Amr en gzel gnlerini yaad bir srada cinler onu kapp gtrdler. Cezme yeeni Anr' her
tarafta arattysa da onu bir trl bulamad. Bir mddet sonra Kud'a kabilesine mensup olan Belkn
oullarndan F~ ric b. Mlik'in iki olu Mlik ve Aidi Suriye'den kalkp Cezme'nin yanna gelmek
ve ona nefis hediyeler sunmak zere hareket etmilerdi. Yolda gelirlerken bir yerde konaklamlar ve
yanlarnda bulunan mm Amr adndaki bir cariye yemek hazrlamt. te bu srada yemeklerini
yerken rlplak, trnaklar uzam, salar keelemi, perian halde bir gen yanlarna kageldi ve
bir kenara oturup elini uzatarak yemek istedi. Cariye ona bir paa uzatt, paay yiyen gen tekrar
ikinci kez elini uzatp yiyecek istedi; bunun zeFne mm Amr adndaki cariye : "Kleye paa
verirsen, kol fbut) ister." dedi ve onun bu sz sonra darb- mesel hline geldi. Bundan sonra cariye
Mlik ve Akl'e yannda bulunan araptan takdim ettikten sonra tulumunun azn balad, bunun
zerine gen Amrb. Adiyy u mealdeki msralar syledi:
"Ey mm Amr! arap ksesini bizden esirgedin, Hlbuki arap ksesi sadan takdim edilirdi, Ey
mm Amr! u kiinin en kts, Sohbetinize almadnz u garip deildir."
Bunun zerine Mlik ve Akl ona, .kim olduunu sordular. O da kim. olduunu u mealdeki msralarla
cevaplandrd :
"Eer beni veya nesebimi bilmiyorsanz, Kendimi tantaym, ben Amr b. Adiyy'im, Lahm kabilesinden
ve Tenn soyundanm, Yarn beni, Nmre kabilesine ba kaldrm greceksiniz."
Amr b. Adiyy'nin kendisini bu ekilde tantmas zerine ayaa kalkarak onu kucakladlar, stn
ban temizlediler, trnaklarn kesip salarn ksalttlar ve ona gzel elbiseler giydirdiler. Sonra
kendi aralarnda : "Biz Cezme'ye kendi yeeninden daha hor grlecek bir hediye sunamayz"
dediler ve onu alp Cezme'nin yanma gtrdler. Days Cezme onu grnce ok sevindi ve : "En
son kaybolduu gn onu boynundaki gerdanl ile grmtm; hl u ana kadar onun hayali gzmn
nnden gitmedi ve kalbimden silinmedi." dedi. Bu arada tekrar boynuna gerdanlk taktlar, fakat
Cezme onu bu ekilde grnce : "Artk Amr gerdanlk takacak ya an gemitir." dedi. Onun bu
sz darb- mesai hline geldi. Sonra Cezme, Mlik ve Akl'e dnerek: "Mjdenize karlk olarak
benden ne dilersiniz?" diye sordu, onlar da : "Biz ve sen hayatta olduka, senin nedimin olmak
isteriz." dediler. Bylece Cezme'nin daim nedimi olarak kaldlar ve onlarn bu arkadalklar Arap
iirlerinde darb- mesel oldu.
el-Cezre ile Suriye'nin dou ksmlarnda yaayan Araplarn hkmdar Amr b. Zarib b. Hassan b.
zeyne el-Amlk idi. Kendisi Amali-ka'nn Amile kulundand. Amrb. Zarib ile Cezme arasnda
sava meydana gelmi, neticede Amr ldrlm, askerleri hezimete uramt. Cezme ise savan

galibi olarak sa salim geri dnmt. Amr ldrldkten sonra asl ad Naile olan kz ez-Zebb
baa gemiti. ez-Zebb'nm askerleri ise Amlika'nm kalntlar ile dier araplardan ibaretti. O,
Frat'tan Tedmr'e kadar uzanan blgeye hkmediyordu. ez-Zebb hkmdar olup devletin idaresini
salam bir hle getirdikten sonra babasnn intikamn almak iin Cezme ile savamaa karar verdi,
bunun zerine son derece akll ve zeki olan kz kardei Rebbe (Zebbe ?) ona : "Eer Cezme'ye
sava aarsan bunun ard arkas kesilmez. Savata zafer ise srayladr." dedi ve ona sava
terketmesini, hileye bavurmasn tavsiye etti. ez-Zebb da kz kardei Rebbe'nin tavsiyelerine uyup
Cezme' ye bir mektup gnderdi ve onu kendisiyle evlenmesi ve mlkn teslim almas iin lkesine
davet etti. Ayrca mektubunda kadnlarn hkmdarlnn kulaklara pek ho gelmediini, otorite
boluu meydana getirdiini, kendisine ve mlkne ondan baka denk olabilecek birisini
grmediini de belirtti.
Nihayet ez-Zebb'nm mektubu Cezme'ye ulanca, onun bu davet ve teklifini pek ar bulmad;
gvendii kimseleri toplayp durumu onlara arz etti ve onlarla istiarede bulundu. Bu srada Cezme
Frat nehrinin kysndaki Bakka'da bulunuyordu. stiare neticesinde onlarn gr, Cezme'nin ezZebb'nm davetini kabul edip lkesini ve tahtn istila etmesi noktasnda birleti.
Cezme'nin kendilerine gvenip istiare ettii kimselerin arasnda Lahni kabilesinden Kasr b. Sa'd
adnda birisi de vard. Kasr'in babas Sa'd, Cezme'nin bir cariyesi ile evlenmi ve ondan Kasr
dnyaya gelmiti. Kasr, edip (veya akll), ileri grl bir kiiydi, Cezme'ye t-leriyle destek
olduu iin de onun yakn adamlar arasndayd. Kasr, onlarn hkmdar Cezme'ye yaptklar bu
teklifi uygun bulmad ve : "Bu zayf bir gr, hazr bir tuzak" dedi. Onun bu sz daha sonra darb-
mesel hline geldi. Ayrca Kasr Cezme'ye : "ez-Zebb'ya bir mektup yaz; eer davet ve teklifinde
sammi ise kendisi senin yanma gelsin, aksi takdirde imha etmesi iin kendini onun tuzana drme;
nk sen babasn ldrmekle onu intikam alma kinine ittin." dedi.
Cezme Kasr'in bu tavsiye ve teklifini kabul etmedi ve ona : "Hayr, sen yle bir adamsn ki, fikrin
derinlerde dolayor, fakat meydana kmyor." dedi. Cezme'nin bu sz de darb- mesel hline
geldi.
Bundan sonra Cezme kz kardeinin olu, yani yeeni Anar b. Adiyy'i arp onunla da istiarede
bulundu. Amr ona ez-Zebb'nm yanma gitmesini tevik etti ve : "Kavmini Numre imdi ez-Zebb'nm
yannda bulunuyor, seni grnce onlar seninle birleirler." dedi. Cezme, yeeni Amr'm bu fikrini
beendi ve gitmee karar verdi, bunun zerine Kasr : "Kasr'in sz dinlenmez" dedi. Araplar da :
" Bakka'da kararlatrlp salama baland." dediler. Bu iki sz de darb- mesel oldu.
Nihayet Cezme yeeni Amr b. Adiyy'i yerine halef brakp svarilerinin bana Amrb. Abdu'lCinn'i geirdikten sonra ileri gelen adamlar ile birlikte ez-Zebb'nm yanma gitmek zere yola kt.
Cezme, konaklamak zere Furda kasabasna indii vakit Kasr'i yanma arp ona: "Grn
nedir?" diye sordu. Oda: "Sen gr Bakka'da braktn" diye cevap verdi. Kasr'in bu sz de bir
darb- mesel oldu.
Bu arada ez-Zebb'nm elileri gelip Cezne'yi hediyeler ve nefis eylerle karladlar, bunun
zerine Cezme Kasr'a dnerek : "Ey Ksir! Durumu nasl gryorsun?" diye sordu, o da :"Az bir
karlk, byk bir tehlike" diye cevap verdi. Kasr'in bu sz de bir darb- mesel hline geldi. Sonra
Kasr szlerine devam ederek ona : "Biraz sonra seni ez -Zebb'nm svarileri kuutacak. Eer
svariler senin nnde yrrse ez -Zebb sylediklerinde samimidir, eer svariler iki tarafn
kuatrlarsa, bil ki seni ablukaya alp ihanet edeceklerdir. te o zaman bir ihtiyat tedbiri olarak
As'ya binersin - As, Cezme'nin hzl koan ve hi bir at tarafndan geilmeyen atnn ad idi-; ben

de As'ya binerim, seninle birlikte kap kurtuluruz." dedi.


Nihayet ez-Zebb'nm asker birlikleri ve svarileri Cezne'yi karladlar, onunla at As'nm
arasna girdiler; bunun zerine As'ya Kasr tek basma binmek zorunda kalmt. Arkasndan gz
ucuyla As'nm srtndaki Kasr'a bakan Cezme: "Yazklar olsun! Akl ve tedbir u anda As'nn
[153]
srtmdadr."
demiti. Cezme'nin bu sz de bir darb-i mesel oldu. As, o gn srtnda Kasir
olduu hlde gne batncaya kadar komu, uzun bir mesafe katettikten sonra da telef olmutu. Bunun
zerine. Kasr, As'nn telef olduu yerde onun hatrasna "As Burcu" denilen bir bur (hisar burcu)
yaptrd. Bu yzden Araplar darb- mesel yaparak "As'nn getirdii nesnede hayr vardr." derler.
Bundan sonra Cezme, ez-Zebb'nm svarileri arasnda yoluna devam edip onun huzuruna geldi. ezZebb onun geldiini grnce stn ban ap plak kalmt, kask kllar ise sa rgleri gibi
rl hldeydi. Bu vaziyette iken ez-Zebb ona : "Ey Cezme! Zifafa hazrlanm bir gelinin durumunu
mu gryorsun?" dedi; bunun zerine Cezme de ; "^ sonuna vard, dostluk dmanla dnt,
ortalkta bir hyanet eseri gryorum." dedi. ez-Zebb'nm ve Cezme'nin bu szleri de birer darb-
mesel oldu. Onun bu szlerine karlk olarak ez-Zebb da "Allah'a yemin ederim ki, bu durum
aramzda dostne mnasebetin olmamasndan ve mukabil ihsanmzn azlndan deildir, bu,
insanlarn .huylarnn bir gereidir." dedi. Onun bu sz de bir darb- mesel oldu.
Sonra ez-Zebb : "Duyduuma gre hkmdarlarn kanlan kuduz hastalna iyi gelirmi." dedi ve
onu mein bir minder zerine oturtup altn bir leen getirilmesini emretti. Ve altn leen getirildi. Bu
srada Ce-zme'ye bol miktarda arap iirildi. Sarho olduktan sonra ez-Zebb'nm emriyle kol
damarlar kesildi ve kanlarn yere akmamas iin alt m leen nne srld. Bu srada ez-Zebb'ya :
Eer kannn bir damlas leenin dna derse, bu kann bedeli talep edilir." denildi. Zaten
hkmdarlar, sava hli hari, hkmdarlk makamna hrmeten balar vurularak l-drlmezlerdi.
Nihayet Cezme'nin kollar tkattan kesilip yere dt; bunun zerine ez~Zebb : "Onun kann zayi
etmeyin." dedi Bu szne karlk olarak Cezme de : "Yaknlarnn sahip kmad bir kan, brakn
aksn!" dedi. Cezme'nin bu sz de bir darb- mesel oldu.
Bylece Cezme kan kaybederek ld. Kasr de As'nn telef olduu kabilenin topraklarndan
hareket ederek Hre'de bulunan Amr b. Adiyy'in yanma geldi. Bu srada Amr b. Adiyy ile Amr b.
Abdu'l-Cin'in aras alm bulunuyordu. Kasr, onlarn aralarn bulup dzeltti ve tekrar halkn Amr
b. Adiyy'e itaat etmelerini salad. Sonra Kasr Amr b. Adiyy'e : "Hemen hazrlan, daynn kann
heder edip ortada koyma." dedi; bunun zerine Anrb. Adiyy : "Gkte uan kara kutan daha kuvvetli
iken ben o kadnn hakkndan nasl gelebilirim?" dedi. Anr'n bu sz de darb- mesel hline geldi.
ez-Zebb, khinlerden devletinin akbetini ve kendisinin nasl leceini sormu, onlar da: "Biz senin
lmnn Amrb. Adyy vastasyla olacan gryoruz, ancak lmn yine kendi elinle olacaktr."
diye cevap vermilerdi. Bunun zerine ez-Zebb Anrb. Adiyy'den kendisini korumaa balad ve
bulunduu meclisten ehrin iinde kendine has olan bir kaleye yer altndan tnel kazdrd. Sonra kendi
kendisine : "Anszn basma bir felket gelirse, bu tnelden gider kendi kaleme snrm." dedi. Bu
arada usta bir ressam arp onu Amrb. Adiyy'e gnderdi ve kendisini onlara tantmamasn
tenbihledi. Ayrca ona: "Amrb. Adiyy' in otururken, ayakta iken, gecelik elbisesi giymiken, tebdil-i
kyafet gezerken, silh kuanmken, endamyla, elbisesiyle ve rengiyle muhtelif resimlerini yapp
getirmesini." syledi. Ressam da onun tavsiyelerini tuttu ve Amr b. Adiiy'in muhtelif resimlerini
yapp getirdi. Byle yapmakla ez-Zebb, onun nasl birisi olduunu tanmak ve onu hangi hl ve
kyafette grrse grsn ondan kendisini korumak istemiti.

Bu arada Kasr de bir hile dnp Amrb. Adiyy'e : "Burnumu kes, z brakacak ekilde srtma vur
ve beni ez-Zebb ile babaa brak." dedi; fakat Amrb. Adiyy : "Hayr, asla bunu yapamam" diye
karlk verdi; bunun zerine Kasr ona : "O hlde beni kendi halime brak, zemmedilip yerilmekten
uzak kalasn." dedi ve onun bu sz bir darb- mesel oldu. Sonra Amrb. Adiyy ona: "Sen daha iyi
bilirsin" dedi. Kasr de hemen kendi eliyle burnunu kesti ve srtnda sopa izleri meydana getirdi.
Bundan sonra da kendisine bu hareketleri Amr yapm gibi gsterip oradan kama ss vererek
ayrld ve ez-Zebb'nm yanma geldi. Kasr'in kapda bekledii ez-Zebb'ya bildirilince, ieriye
alnmasn emretti ve huzuruna karld. ez-Zebb onu burnu kesik, srt bereli grnce : "Kasir,
burnunu mutlaka bir ey iin kesmi olacak" dedi. ez-Zebb'nm bu sz bir darb- mesel oldu. Sonra
ez-Zebb ona : "Ey Kasr! Sana ne oldu?" diye sordu. Kasr : "Amr b. Adiyy, days Cezme'ye ihanet
ettiimi, senin yanma gelmesini benim tavsiye edip irin gsterdiimi ve seninle i birlii yapp onun
aleyhine altm ileri srerek beni bu grdn hle soktu. Benim senin yannda bulunmam,
bakalarnn yannda bulunmamdan ona ar geleceini bildiim iin kalkp senin yanma geldim."
diye cevap verdi. ez-Zebb, ona ikramda bulundu ve taltif etti. Bu arada ez-Zebb Kasir'in
tecrbesinden, grlerinden ve devlet idaresine dair olan bilgilerinden bir hayli eyler elde edip
rendi.
Nihayet Kasr. ez-Zebb'nm kendisine iyice snp gvendiini anlaynca, ona : "Benim Irak'ta bir
ok mallarm, ayrca nadide eyalarm ve kymetli kokularm bulunmaktadr. Beni Irak'a gnder ki,
hem oradaki mallarm alp geleyim, hem de sana Irak'tan kymetli eyler getireyim. Bu arada bol
kazan elde etmen iin oradan muhtelif ticaret mallar ile birlikte hkmdarlar iin lzumlu olan bir
takm eyler de getireyim." dedi. Bunun zerine ez-Zebb Kasr'in Irak'a gitmesine msaade etti ve
byk miktarda sermaye vererek tertip ettii bir kervan ile birlikte onu Irak'a gnderdi. Kervan ile
birlikte Irak'a gelen Kasr, gizlice Amr b. Adiyy in yanma gelip durumu kendisine bildirdi ve ona :
"Sen bana Irak'ta mevcut olan nefis kuma, nadide mallar ve dier metal ardan bir eyler hazrla,
onlar gtreyim; belki bu sayede Allah, ez-Zebb'dan intikam almana frsat verir, bylece dmann
ldrm olursun." dedi. Bunun zerine Amr b. Adiyy onun bu isteklerini yerine getirdi ve istedii
btn metalar hazrlad. Bundan sonra Kasr kervanla birlikte bu mallar getirip ez-Zebb'ya sundu,
o da bunlar ok beendi, sevindi ve Kasr'e kar olan itimad bir kat daha artt. Sonra ez-Zebb
birincisinden daha byk bir kervan ve sermaye ile tekrar onu Irak'a gnderdi. Kasr bu ikinci kervan
ile birlikte tekrar Irak'a geldi ve gcnn yettiince kymetli eya ve metadan alabileceklerini Anrb.
Adiyy'den alp ez-Zebb'nm katma dnd. Kasr, nc defa Irak'a geldii zaman Amr. b. Adyy'e
durumu bildirdi ve ona : "Bana, adamlarndan ve askerlerinden en ok gvendiin kiileri topla ve
onlar iin byk uvallar (harar) hazrla - Tarihte ilk defa byk uvallara adam yerletirme taktiini
uygulayan kii Kasr idi -, sonra her bir devenin zerine iki uval iine yerletirdiin adamlar ykle
ve uvallarn balanma yerlerini i ksmdan yap." dedi. Bundan sonra szlerine devam ederek ona :
"Ben, ez-Zebb'nn bulunduu ehre girdiim zaman, onun sktnda kap kurtulmak maksadyla
yaptrd tnelin kapsna geldiimde seni oraya brakr, adamlar da avullardan karrm, bylece
adamlarmz ehir ahalisine barp seslenirler, kendilerine kar koyanlar olursa onlar ldrrler.
Bu arada eer ez-Zebb kalesine snmak iin kamaa niyetlenip tnelden gemek isterse, onu
orada ldrrsn." dedi.
Amr b. Adiyy, Kasr'in bu teklifini kabul edip onun dediklerini yapt. Bylece ez-Zebb'nm
memleketine hareket ettiler. ez-Zebb'nn bulunduu ehre yaklatklarnda, Kasr nceden gidip ezZebb'ya kervann geldiini mjdeledi ve ona getirdii kymetli kumalarn ve dier nadide eyann

okluunu bildirdi; ayrca ondan develere ve zerlerindeki kymetli yklere bakp seyretmesini -rica
etti. Kasr ise gndzleri gizlenir, geceleri yoluna devam ederdi. Bu tatbikat ilk yapan Kasr idi.
Nihayet ez-Zebb, develere bakp seyretti ve zerlerindeki yklerin arlndan ayaklarnn yerlere
batp gmldklerini grd. Bunun zerine : "Develer neden byle ar yryorlar? Yekpare, byk
bir ta m, demir mi tayorlar? Yoksa ykleri souk ve sert bakr mdr? Veya yklerin
ierisindekiler km vaziyette oturmu adamlar mdr?" mealindeki msralar syledi.
Neticede develer ehre girdiler ve ehrin ortasna geldiklerinde htrldlar. Bu srada uvallarn
ierisindeki adamlar frlayp dar ktlar. Kasr, nce Amr b. Adiyy'e tnelin kapsn gsterdi.
uvallardan kan askerler de ehrin ahalisine barp seslendiler ve onlar kltan geirmee
baladlar. Amr b. Adiyy'e gelip tnelin kapsna durdu. Bu esnada tnelden kararak kalesine
snmak isteyen ez-Zebb, tnel kapsnda Amrb. Adiyy'in dikildiini grnce, daha nce ressama
yaptrd resimlerden onu tand; bunun zerine ez-Zebb yzndeki zehiri yalayarak : "Amr'm
eliyle deil, kendi elimle leceim." dedi ve onun bu sz bir darb- mesel oldu. Fakat Amrb. Adiyy
onu klcyla karlayp ldrd.Amr sonra ehirden ald ganimetlerle birlikte tekrar Irak'a geri
dnd.
Cezme'den sonra yerine kz kardeinin olu, yani yeeni Amrb. Adiyy b. Nasrb. Rab'ab. Amrb.
Harisb. Se'd b. Mlikb. Amrb. Nm-reb. Lahm hkmdar oldu. lk defa Arap hkmdarlarndan
Hre'yi bakent yapan kii Amrb. Adiyy idi. lnceye kadar hkmdarlkta kalm ve yz yirmi, dier
bir rivayette yz on sekiz yanda iken lmt. mrnn doksan be yl Mlk't-tavif dneminde,
on drt yl bir ka ay Erderb. Babek dneminde, sekiz yl iki ay da Erder'in olu Sbr
dneminde gemiti. Amrb. Adiyy, tek basma hkm srp savalar yapm ve Erderb. Bbek'in
Fars halknn bana gemesine kadar Ml-k't-tavif'in hi birine boyun ememiti. leride de
zikredeceimiz zere, hkmdarlk Amrb. Adiyy'in evldna gemi ve babadan ouia intikal ederek
onlarn en sonuncusu olan Nu'mnb. el-Mnzir'e, yni Kinde hkmdarlar dnemine kadar devam
etmiti.
Bir rivayete gre, Nasr b. Reb'a'nm ocuklarnn Irak'a gitmelerinin sebebi, yukarda bahsedilen
husus deil, Reb'a'nm grm olduu bir rya idi. Reb'a'nm grd hu rya, Allah izin verirse pek
[154]
yaknda Ha-belilerin durumundan bahsedilirken zikredilecektir.
Mlk't-lavf Dneminde Tasm ve Cech_ Kabileleri
Tasm'm nesep eceresi, Tasni b. Lz b. Ezher b. Sam b. Nh idi." Ce-ds'inki de Cedsb. mirb.
Ezher b. Smb. Nh idi. Hlsa her ikisi de anca ocuklar idiler. Onlar nceleri eski ad Cew olan
Yemme'de otu-turyorlardi. Buras o zamanlar en ucuz, bolluk ve bereketli bir memleketti. Mlk'ttavf dnemindeki hkmdarlar ise Amlk idi ve ok za-hmdi. Gaddarlk ve zulmde ok ileri
gitmiti. Bu arada pek ok irkin hareketleri vard. Ceds kabilesinden Hzeye adndaki bir kadn
kocas boam ve ocuunu elinden almak istemiti. Kadn kocasn hkmdar Amlk'a ikyet edip :
"Ey hkmadr! Bu olan ocuunu dokuz ay karnmda tadm, sonra dourdum, onu iki yl emzirdim,
kemikleri geliip stten ayrlma zaman gelince, onu benden cebren almaa kalkt ve beni hzn ve
keder ierisinde brakmak istedi." dedi. Bu arada kadnn kocas da; "Ey Hkmdar! Ben onun
mehrini tarn olarak dedim, buna karlk ondan bu zavall ocuktan baka bir fayda grmedim. Sen
istediin gibi hkmn ver." dedi. Bunun zerine hkmdar Amlk olan ocuunun kendi
glmanlarnn arasna alnmasn, kadnla kocasnn satlmalarm, kocasna hanmn bedelinin bete

birinin verilmesi, hanmna da kocasnn sat bedelinin onda birinin verilmesini emretti. H-zeyle
onun verdii bu hkm karsnda u mealdeki msralar syledi:
"Aramzda hkm versin diye Tasm'm kardeine geldik, fakat o H-zeyle hakknda zalimce hkm
verdi. Hayatm hakk iin sen adaletle hkmetmedin; ayrca hkm verdiin kii hakknda da bilgi
sahibi deilsin. Ben aile yuvasnda iken pimanlk duymamtm, ama imdi pimanm; ayrca bu
hkm karsnda kocam da piman oldu."
Amlk, Hzeyle'nin bu szlerini iitince, Ceds'ten hi bir bakire kzn bikri kendisi tarafndan izale
edilmedike evlendirilmemesini emretti. Cedslier onun bu davranndan bir takm skntlara ve
zillete maruz kaldlar. Bu kt hareketini Abbd'm kz ve el-Esved'in kz kardei ems'un, yani
Ufeyre'nin evlendii gne kadar devam ettirdi. Ufeyre'yi kocasna teslim etmek zere alp gtrmek
istedikleri zaman kocasndan nce onu Amlk'a gtrp teslim ettiler. Bu esnada Ufeyre'nin yannda
geler de bulunmaktayd. Ufeyre, hkmdar Amlk'in huzuruna girince, bikrini izle etti, sonra yol
verdi. Ufeyre kan revan ierisinde, elbisesi nden ve arkadan yrtlm bir vaziyette, perian, irkin
bir hlde kendi kavminin yanma geldi ve u mealdeki msralar syledi :
"Ceds'ten daha baya ve zelil bir kavim yoktur, hi geline byle yaplr m? Ey kavmim! Mehrini
vermi, hediyelerini getirmi bir hr erkek hi buna raz olur mu?"
Ayrca Ufeyre kavmini tevik edip galeyana getirmek iin u mealdeki msralar da syledi:
"inizde karnca saysnca erkekler varken, gen kzlarnza yaplan bu harekete kar ses
karmamanz size yakr m? Ufeyre kanlar ierisinde aikre halkn arasnda yrmekte ve
kadnlarn eliinde bir erkein zifafna konulmaktadr. Eer biz erkek, sizler de kadn olsaydnz, bu
"kt davran asla kabullenmezdik. erefinizle lnz veya dmannz ldrnz. Haydi sava
ateini byk ve kuru odunlarla kztrnz. Aksi takdirde kabileyi terkedip krlara gidin ve alktan
zayflayp ln. Vatannzdan uzak kalmak byle rezalete katlanmaktan daha iyidir. Zillet ierisinde
yaamaktansa lmek daha hayrldr. Eer siz bu hadiseden sonra da gazaba gelip ki z m ay ac
aksanz, gzlerinize srme ekip kadn olun ki, ayplanmayasmz. Kendinize kadn kokular srn,
nk siz gelin elbiseleri ve neslin remesi iin yaratldnz. Namusunu mdafaa etmeyip de
aramzda erkek gibi bbrlenerek yryenlere yazklar olsun ve onlar bizden rak olsun."
Kabilesi tarafndan sz dinlenen ve kendisine itaat edilen el-Esved, kz kardeinin bu szlerini
iitince kavmine unlar syledi : Ey Ceds topluluu! Bu kavmin insanlar sizin lkenizde sizden
daha erefli ve stn deillerdir, ancak onlar bu stnl bize ve onlara hakim olan hkmdarlar
sebebiyle elde etmilerdir. Eer biz aciz davranmasaydk onun bize stnl olmayacakt. ayet biz
kar koyarsak ondan intikammz alrz. Size vereceim emirlerde bana itaat ediniz, bu size zamann
erefini kazandracaktr.
Ufeyre'nin szlerini iitip gayrete gelen Cedslier, el-Esved'e : Sana itaat ederiz, ama onlarn says
bizden daha oktur." dediler. Bunun zerine el-Esved onlara : "Ben hkmdar iin bir ziyafet
hazrlar, onu ve ailesini bu ziyafete arrm. Onlar kymetli elbiseleri ierisinde salma salma
yrrlerken, biz de kllarmz alp onlar ldrrz. dedi. Ce-disliler : Sylediin gibi yap, sana
itaat ederiz. dediler. Bu durum karnda el-Esved ehrin dnda byk bir ziyafet yemei hazrlad.
Kendisi ve adamlar kllarn ziyafet sofrasnn yaknma gmdkten sonra hkmdar Amlk' ve
adamlarn ziyafete davet ettiler. Hkmdar ve adamlar kymetli elbiseler ierisinde salma salma
geldiler. Nihayet ziyafet sofrasnda yerlerini alp elleriyle yemeklere uzandklar bir srada,
Cedslier kllarn gmdkleri kumdan karp onlar ve hkmdarlarn ldrdler. Sonra avam
snfna saldrp onlar da ldrdler.

Bundan sonra Tasni kabilesinden geri kalanlar, Yemen hkmdar Hassan b. Tbba'm yanma gittiler
ve ondan yardm istediler. Bunun zerine Hassan Yemme'ye hareket etti. Buraya gnlk bir
mesafe kald bir srada ilerinden birisi ona : Benim Yemme adnda Ceds kabilesinde evli bir
kz kardeim vardr. O, gnlk bir mesafeden svariyi rahatlkla grebilir. Geliini kavmine haber
vermesinden korkuyorum. Bunun iin adamlarna emret, her biri bir aa kesip nne koysun ve
kendileri gizlesin. dedi.
Hassan onun tavsiyesine uyarak adamlarna bu ekilde hareket etmelerini emretti, fakat buna ramen
Yemme onlar grd ve Cedslile-re : Dikkat edin! Himyerliler size doru geliyor. dedi.
Cedslier: Ne-ier gryorsun? diye sordular, o da : Aa altnda bir adam gryorum, elindeki
krek kemiinin etini syryor veya ayakkabsn dikiyor. dedi fakat onlar Yemme'ye inanmayp
onu yalanladlar. Hlbuki durum onun syledii gibi idi. Nihayet Hassan sabahleyin erkenden
zerlerine ka-geldi ve onlar imha edip lkelerini tahrip etti. Bu arada Yemme Hassan1 in
huzuruna getirildi ve onun emriyle gzleri oyularak karld. Yem-rne'nin gzlerinde siyah damarlar
gren Hassan ona : Gzlerindeki bu siyah damarlar nedir? diye sordu. Yemme : Bu damarlar
"ismid" adnda kk srme talardr. Ben gzlerime srme ekiyordum. diye cevap verdi.
Rivayete gre, gzlerine ik defa srme eken Yemme'dir. lk ismi Cew olan bu lkeye Hassn'm
emriyle bu kadnn ad verildi, bundan sonra burann ad Yemme olarak kald. irler, bir ok
irlerinde Yem-me'yi konu edinip zikretmilerdir.
Cedsliler, Hassan tarafndan imha edilince Amlk' ldren el-Esved kaarak "Tayy dalar" denilen
iki daa geldi ve buralarda ikamet etmee balad. el-Esved'in buralara gelip yerlemesi ise T
ayllarn buraya geliinden nce olmutu. Tay kabilesi bundan nce, u anda Murd ve Hem-dan
kabilelerine ait olan Yemen'in Curf blgesinde ikamet ediyorlard. Sonbahar sralarnda semiz ve iri
csseli bir deve Tay kabilesinin bulunduu yere gelir, sonra tekrar geri dner, fakat onlar bu devenin
nereden geldiini bilmezlerdi. Nihayet bir defasnda Tavllar, deveyi takip ettiler ve onun peinden
yryerek onunla birlikte Feyd yaknlarnda bulunan Tay dalar adyla bilinen Ece' ve Selm
dalarna geldiler. Tayhlar bu dalardaki hurmalklar ve geni mer'aiar grdler; bu arada el-Esved
b. Afr (dorusu fr)'a rastladlar ve onu ldrdler. Bundan sonra Tay kabilesi bu iki daa
yerletiler ve hl buralarda yaamaktadrlar. Tay kabilesinin lk defa bu dalara gelip yerlemeleri
[155]
byle olmutu.
ESHAB-I KEHF
Eshb- Kehf Mlk't-tavf dneminde yaamt ve devrinde yaadklar hkmdarn ad Dakyus
[156]
(Decius) idi. Ona "Dakyanus" da denirdi. Onlar, Efss (Efes)
adndaki bir Bizans ehrinde
yayorlar, hkmdarlar ise putlara tapyordu. Aslnda Eshb- Kehf, Kur'n- Kerm' de de
zikredildii zere, Allah'a iman etmi gen kiilerdi. Bu hususta Alah (C.c.) : Yoksa sen ,Eshb-
Kelhf ve Rakm'in bizim alacak ayetlerimizden bir ayet olduklarm m sandn? (Kehf, 9)
buyurmutur. "Rakm", Eshb- Kehf'in sndklar maarann kapsnn zerine konan ve onlarn
hllerini anlatan bir kitabedir. Bir rivayette, bu kitabenin onlarn zamannda yaayan baz kimseler
tarafndan yazld ve bu maarann ierisine konulduu sylenir. Bu kitabede Eshb- Kehf'in
isimleri, hangi hkmdarn dneminde yaadklar ve maaraya ne sebeple geldikleri yazlyd.
bn Abbs (R.a.)'m zikrettiine gre, Eshb- Kehf'in says yedi kiiden ibaretti; sekizincileri ise

kpekleriydi. bn Abbs Eshb- Kehf hususunda : Onlar hakknda bilgi sahibi olan nadir kiilerden
birisi de benim demiti.
bn shk da onlarn sekiz kii olduunu ileri sryor. Onun bu szne gre, onlarn dokuzuncusunun
kpekleri olmas gerekir. Aslnda Es-hb~ Kehf Rum asll olup putlara tapyorlard, fakat Allah
(C.c.) onlara hidayet nasip ettii iin iman etmilerdi. Onlar, Hz. s (A.s.)'nm e-riatine gre amel
ediyorlard.
Bazlar ise, onlarn Hz. sa'dan nce yaadklarn, Hz. s'nn onlar kendi kavmine anlattn ve
ge kaldrlmasndan sonra onlarn Allah tarafndan uykularndan uyandrldklarn iddia
etmilerdir, fakat birinci rivayet daha dorudur. Eshb- Kehf in iman etmeleri yle olmutu : Hz.
s'nn havarilerinden birisi onlarn bulunduu ehre gelip buraya girmek istemiti. Kendisine : Bu
ehrin giri kapsnn zerinde bir put var, ona secde etmeyen hibir kimse buraya giremez.
denilmiti. Bunun zerine havr de ehre girmeyip, yaknda bulunan bir hamama gelip almaa
balamt. Hamam sahibi onun hamama gelmesiyle bir uur ve bereket hasl olduunu grm, bu
arada Eshb- Kehfi oluturan genler onu sevip gnl balamlard. Havr ise onlara yer ve gkler
hakknda bilgiler veriyor ve ahiret hayatndan bahsediyordu. Nihayet bu genler tasdik edip ona iman
ettiler. Durum bu iken, bir gn hkmdarn olu yannda bir kadmlla birlikte gelip beraberce hamama
girmi, havari onu bu hareketinden dolay ayplam fakat onlar utandklarndan havariye bir ey
dememilerdi. Daha sonra hkmdarn olu yine yannda bir kadnla birlikte gelip hamama girmek
istemiti. Bu sefer de havari onu ayplam, hatt azarlayp ona ar szler sylemiti, ancak
hkmdarn olu onu dinlemeyip yanndaki kadnla birlikte hamama girmiti. Ne var ki, hamama
girdikten sonra ikisi de lmlerdi. Bu srada hkmdara olu ile yanndaki kadn ldren kiinin
hamamda alan adam olduu sylendi, fakat aranmasna ramen havari bulunamad. Bu defa havari
ile kimlerin arkadalk ettii soruldu; cevap olarak ona iman eden genlerin arkadalk ettikleri
sylendi. Bunun zerine onlar aranmaa baland; fakat kaarak kendi tarlasnda ziraatle megul olan
bir arkadalarnn yanma gelidler ve ona durumlarn anlattlar.
Nihayet arkadalar da onlara katld ve birlikte yollarna devam ettiler. Arkadalarnn kpei de
onlar takip ederek pelerinden geldi. Akam vakti olup hava kararnca bir maaraya snp kendi
kendilerine : Bu gece burada kalalm, sabah olunca ne yapacamz dnrz. dediler. Maaraya
geldiklerinde, kenarnda bir pnarn ve yan banda meyve aalarnn olduunu grdler, bunun
zerine meyvelerden yediler ve pnardan sularn itiler. Nihayet gece karanl bastrnca Allah
(C.c.) onlarn kulaklarn tkayp uyuttu. Ve yerin rutubetinden vcutlar rmesin diye onlara saasola evirmek zere melekler grevlendirdi. Gne doduu zaman onlara da ulayordu.
Hkmdar Dakyanus (Decius) onlarn haberini aldktan sonra adamlaryla birlikte pelerine taklp
izlerini takip etmi ve onlarn maaraya girdiklerini anlamt. Hkmdar, adamlarna maaraya girip
onlar karmalar iin emir verdiyse de, maaraya her girmek isteyen kii korkup geri dnyordu. Bu
srada ilerinden birisi hkmdara : Onlar ele geirdiin zaman ldrmeyecek misin? diye sordu.
Hkmdar : Evet, ldreceim. diye cevap verince : O hlde maarann kapsn duvarla rp
kapat; brak onlar alk ve susuzluktan ieride lsnler. dedi. Hkmdar Dakyanus onun tavsiyesine
uyup maarann azn kapatt. Bylece maarada uzun mddet kaldlar.
Bir gn obann biri koyunlarn otlatrken yamura tutulup : u maarann kapsn ap da
koyunlarm oraya soksam. diye dnm ve maarann kapsn amt. Ertesi gn Allah (C.c.)
maaradakilerin ruh larn iade edip onlar diriltmiti. Nihayet onlar dirilince. aralarndan Yem-lha
adnda birisine gm para verip kendilerine yiyecek almas iin ehre gndermilerdi. Yemlha,

ehrin kapsna geldii zaman yadrganacak baz deiiklikler grp bir dkkana girdi ve sahibine :
u para karlnda bana yiyecek bir eyler verin. dedi. Dkkan sahibi : Bu paralar nereden
buldun? diye sordu. Yemlha : Ben ve arkadalarm dn bu ehirden kmtk. Sabah olunca onlar
beni buraya gnderdiler. diye cevap verdi. Dkkan sahibi : Bu paralar falanca hkmdarn
devrinden kalmadr. dedi ve onu hemen hkmdarn yanma gtrd. Hkmdar salih bir kimseydi,
ona bu paralar nereden bulduunu sordu, o da kendisinin ve arkadalarnn bandan geenleri ona
anlatt. Bunun zerine hkmdar arkadalarnn nerede olduklarn sordu. Yemlha, hkmdara ve
yannda bulunanlara : Benimle birlikte gelin. dedi ve onlar alp maarann kapsna kadar gtrd,
sonra onlara : Msaade ederseniz, nce arkadalarmn yanma ben gireyim; aksi takdirde onlar
seslerinizi iitirler ve hkmdar Dakyanus'un kendilerinin bulunduu yeri renmi sanarak korkuya
kaplrlar. dedi. Yemlha arkadalarnn yanma girdi ve durumu onlara anlatt. Bunun zerine onlar
Allah'a kretmek iin secdeye kapandlar ve Allah'tan kendilerini ldrmesi iin duada bulundular.
Allah (C.c.) da dualarn kabul etti ve Yemlha ile arkadalarnn kulaklarna perde vurup onlar
uyuttu. Sonra hkmdar onlarn yanma girmek istedi, fakat girmek isteyenler korkuya kaplp
giremediler ve geri dndler. Daha sonra namaz klnp ibadet edilmesi iin maarann yannda bir
kilise ina ettiler.
Ikrime bu konuda unlar sylyor :
Allah, Eshb- Kehfi uykularndan uyandrp dirilttii zaman, bata bulunan hkmdar msman bir
kimseydi, ancak bu hkmdarn memleket halk ruh-cesed ve bunlarn diriltilmeleri konusunda
htilfa dmlerdi. Onlardan bir grup : ''Allah (C.c), hair esnasnda sadece ruhu diriltir, cesedi
diriltmez." diye iddia etmi, dier bir grup da : "Allah fen ruhu, hem de cesedi birlikte diriltir."
fikrini ileri srmt. leri srdkleri bu grler Mslman olan hkmdara ar gelmiti. Bunun
zerine hkmdar kaba uhadan elbiseler giyip Allah'a dua etti ve gerein kendisine aklanp
gsterilmesini istedi. Hkmdarn bu dilei zerine Allah (C.c), Eshb- Kehfi sabahn erken
saatinde uykularndan uyarp diriltti. Gnein doduunu gren Eshb- Kehf birbirlerine :
"Eyvah! Bu gece ibadetten mahrum kaldk." dediler ve hemen suya kotular; fakat maarann
yaknnda bulunan pnarn suyunun ekildiini ve aalarn kurumu olduunu grdler, bunun zerine
birbirlerine : "Hayret, bir gecede pnarn suyu ekilmi, aalar kurumu!" diyerek hayretlerini
belirttiler. Bu srada Allah (C.c.) onlara alk hissi verdi, bu yzden onlar : "(Hanginiz giderse) bu
ehre baksn, hangi yiyecek daha temiz {ve lezzetli) ise ondan size bir azk getirsin. Fakat dikkatli
davransn, sakn sizi birisine sezdirmesin." (Kehf, 19) dediler.
Nihaj^et onlardan birisi yiyecek satn almak iin ehre girdiinde, arsnn yollarn tanm, fakat
rastlad kimselerin ehrelerinin deimi olduunu grnce durumu yadrgamt. Bu arada ehirde
iman belirtilerinin hakim olduunu grmt. Yiyecek satn almak iin bir dkkna girdiinde adam
onun verdii gm paralar yadrgam ve onu hkmdara gtrmt. Yolda giderken gen adam,
dkkn sahibine : "Sizin hkmdarnz falan deil mi?" diye sorduunda, o : "Hayr, bizim
hkmdarmz falan kimsedir." dij'e cevap vermiti. Gen onun verdii bu cevaba arp kalmt.
Nihayet gen, hkmdarn huzuruna getirildiinde ona arkadalarn ve durumlarn haber verip
anlatt. Bunun zerine hkmdar halkm toplayp onlara : "Siz, ruh ve cesedin diriltilme-leri
konusunda ihtilfa dmtnz. te Allah (C.c.) size falan hkmdarn devrinden kalan bu adam bir
ayet (delil) olarak gnderdi." dedi. Sonra bu gen onlara : "Benimle gelin, arkadalarmn yanna
gidelim." dedi. Hkmdar ve halk bineklerine atlayp bu genle birlikte maarann bulunduu yere
hareket ettiler. Maarann bulunduu yere geldiklerinde, bu gen, hkmdara : 'Msade ederseniz,

arkadalarmn yanma nce ben gireyim ve sizin geldiinizi onlara haber vereyim, yoksa
hayvanlarnzn trnak seslerini ve sizin konumalarnz duyarlar, hkmdar Dakyanus'un geldiini
sanarak korkuya kaplrlar." dedi. Bunun zerine hkmdar nce onun, arkadalarnn yanna
girmesine msaade etti. eri giren bu gen, arkadalarna durumu anlatt. te onlar maarada ne
kadar kaldklarn bu srada rendiler, sevinlerinden aladlar ve Allah'a yalvarp kendilerini
ldrmesini ve gelenlerden hi birisinin kendilerini grmemesini istediler. Dualar kabul olunan bu
gen kiiler, hemen o anda ldler. Bylece Allah, onlarn kulaklarna perde ekip onlar uykuya
daldrd. Nihayet ieri giren gencin ok geciktiini gren hkmdar ve halk, maarada bulunan bu
genlerin yanma, girdiler. eri girdiklerinde onlarn cesedleriyle karlatlar ve cesedlerde
yadrganacak bir eyin olmadn, fakat ruhsuz olduklarn grdler. Bunun zerine hkmdar
yanndakilere : "te bu size bir ayet ve delildir." dedi. Bu srada hkmdar, bakrdan yaplm az
mhrl bir sanduka grd; onu atnda iinde bir kurun levha bulunduunu, zerinde Eshb-
Kehf'in isirnlerinin yazl olduunu ve canlarn, dinlerini korumak iin hkmdar Dak-yanus'tan
kaarak bu maaraya gelip sndklarn bildiren bir yaz bulunduunu grd. Ayrca bu levhada,
onlarn bu maarada bulunduklarn renen Dakyanus'un maarann azn duvarla rdrp
kapattna ve bu yazy okuyanlarn Eshb- Kehf'in durumunu reneceklerine dair bir yaz
bulunmaktayd.
Hkmdar ve yannda bulunan halk, bu levhadaki yazlar okuyunca hayrete kapldlar ve ldkten
sonra hair gn dirilmenin bir delili olarak bu hadiseyi gsteren Allah'a hamdedip yksek sesle Ona
tebih ettiler.
Dier bir rivayette bu hususta unlar da sylenmektedir : Hkmdar ve yanndakiler, bu genlerin
yanlarna girdiklerinde onlar diri olarak buldular, yzlerinin parlakln koruduunu, renklerinin
solmam olduunu ve elbiselerinin bile rmeden salam kaldn ^rdler. Bu genler,
hkmdara ve yanndakilere Dakyanus'ta ektiklerini anlattlar. Bu durumdan duygulanan hkmdar
kalkp onlarn hepsiyle ayr ayr kucaklam ve onlarla birlikte oturup Allah' tebih edip zikretmiti.
Sonra bu- genler hkmdara : "Allah'a smarladk" dedikten sonra eski yattklar yerlerine geri
dnmlerdi. Hkmdar onlarn her biri iin altndan bir sanduka yaptrmt, fakat o gece ryasnda
onlar grm ve ona : "Biz altndan deil, topraktan yaratldk ve sonunda topraa dneceiz."
demilerdi. Bunun zerine hkmdar onlarn her biri iin tahtadan ayr ayr tabutlar yaptrd. Allah
(C.c), halkn gnlne bir korku salarak onlar halktan korudu. Ayrca bu hkmar maa-nn kapsnda
bir mabed bina etmi -ve Eshb- Kehf adna bir bayram tanzim etmiti.
Eshb- Kehf denilen bu genlerin adlan1 ise yledir : "Maksilmini-yanus, Yemlha, Martus
(Martinyanus), Niruyus, Kastomus (Kostantinos), Dinamos (Diyonisyus), Ritofus, Kalus (Kalius),
Mahsilminiyanus." Burada saylanlar dokuz isimden ibarettir" ve bu husustaki rivayetlerin en
[157]
mkemmelidir. Dorusunu ise Allah bilir. Eshb- Kehf'in kpeklerinin ad ise Ktmr idi.
HZ. YUNUS B. METTA
Mlk't-tavf dnemindeki hadiselerden birisi de Hz. Ynus peygamberdir. Rivayete gre. Hz.
Isb. Meryem ile Hz. Ynus b. Metta hari, hi bir peygamber annesine nisbet edilmemitir. Hz.
Ynus'un annesi Metta idi ve kendisi Musul'a bal Ninova kasabasmdandi. Kavmi putlara tapard.
Allah (C.c.) puta tapmaktan menedip alkoymak ve Allah'n birliine davet etmek zere onlara Hz.
Yus'u peygamber olarak gnderdi. Ynus (A.s.), kavminin arasnda otuz yl kald ve bu mddet

ierisinde onlar tevhide davet etti; fakat bu mddet ierisinde iki kii hari, kavminden baka iman
eden olmad. Neticede kavminin imanndan midini kesen Hz. Ynus onlara beddua etti, bunun
zerine Allah tarafndan kendisine : Kullarma beddua etmekte ne kadar acele ettin! Onlarn yanma
dn ve onlar krk gn tevhid ve dine davet et. denildi. Bu emir zerine Hz. Ynus geri dnd ve
otuz yedi gn onlar tevhide ard; fakat onlardan hi biri yine iman etmedi. Bu sefer Hz. Ynus :
gne kadar size azap gelecektir. Bunun iareti ise benizlerinizin uup solmu olmas olacaktr.
dedi. Gerekten ertesi gn uyandklarnda benizlerinin rengi umutu. Bu durum karsnda
birbirlerine : te Ynus'un bahsettii azap gelip att. Biz onun yalan sylediini hi grmedik. Bir
bakn, eer Ynus aramzda gecelerse azaptan emin olabiliriz, yok aramzdan ekip gitmi ise biliniz
ki azap bizi yakalayacaktr. dediler.
Bu son davetin krknc gecesi gelip atnca, Hz. Ynus azabn geleceini yaknen bildiinden onlarn
arasndan kp gitmiti. Ertesi gn olunca vadedilen azap gelip onlar kuatt. iddetle duman saan
simsiyah ve korkun bir bulut aniden onlarn zerine kagelmiti. Sonra ehri kaplayan buluttan
yaylan dumanlar evlerinin damlarn simsiyah hle getirmiti. Nihayet bu durumu grnce helak
olacaklarn anladlar ve Hz. Ynus'u aramaa baladlar, fakat onu bulamadlar. Bunun zerine Allah
(C.c.) tevbe etmelerini ilhan etti, onlar da tevbe konusunda samimi davranarak yal bir zatn yanma
geldiler ve ona : Bamza gelenleri gryorsun, ne yapmamz tavsiye edersiniz? dediler. Yal zat
: nce Allah'a iman ediniz, sonra tevbe ediniz ve : "Ey dipdiri olan ve hibir eye muhta olmadan
varln devam ettiren, hibir canlnn mevcut olmad zaman da dipdiri olan, lleri dirilten ve
kendisinden baka ilh olmayan, dipdiri olan Rabb'imiz!" diyerek Allah'a yal-varn. dedi. Bundan
sonra bulunduklar ehirden kp geni bir arazi zerinde bulunan yksek bir yere geldiler ve
hayvanlar yavrularndan ayrdktan sonra yksek sesle Allah'a yalvarp sularnn balanmasn
istediler. Bu arada daha nce yapm olduklar zulm ve hakszlklardan pimanlk duyup hak
sahiplerine haklarn iade ettiler; yle ki, binalarnda bulunan bakasna ait bir ta bile skp
sahibine geri verdiler.
Nihayet tevbe etmeleri zerine Alalh onlardan azab kaldrd. Azabn kaldrld gn ise Aure
gnne rastlayan bir aramba gn idi. Bir rivayette de azap 15 evval aramba gn
kaldrlmt. Hz. Ynus kavminden ve onlarn yaadklar ehrin durumundan haber bekliyordu. Bu
srada yanndan geen birisine : Kasaba halk ne yapt? diye sordu. O da : Tevbe ettiler, Allah da
tevbelerini kabul edip azaplarn tehir etti. diye cevap verdi. Bunun zerine Hz. Ynus fkelenerek :
And olsun ki, bir yalanc olarak onlarn arasna dnmeyeceim. dedi. Hz. Ynus'un kavmi hari,
azabn gelip att hibir kavimden Allah azab tehir etmemiti. Bundan sonra Hz. Ynus Rabb'ine
[158]
darlarak (veya Rabb' isi adma fkelenerek) ekp gitti
Ynus (A.s.) hiddetli, aceleci ve
sabrsz bir karektere sahipti,' bu yzden Allah (C.c.) Hz. Peygamber (S.a.)'e Ynus gibi olmamasn
tavsiye etmi ve ..Balk sahibi (Ynus) gibi olma.. (Kalem, 48) buyurmutu.
Hz. Ynus ekip gidince, Allah'n kendisini cezalandramayacan, bir rivayette hapis skntsna
[159]
sokamayacan sanmt
Nihayet ekip giden Hz. Ynus bir gemiye binmi ve gemi halk
iddetli bir frtnaya tutulmutu. Bir rivayette ise Hz. Ynus gemiye bindii zaman gemi hareket edip
yrmemiti. Gemide bulunanlar : Aramzda bulunan bir gnahkr yznden gemi yrmyor.
demilerdi. Bunun zerine Hz. Ynus : Bu benim gnahm yzndendir, beni denize atn. dedi,
fakat onlar kur'aya bavurmadan Ynus (A..)'un isteine uyarak onu denize atmak istemediler. Bu
hususla ilgili olarak bir yette : (Gemidekiler) kur'a ekti. (Ynus) yenilenlerden oldu. (Sfft, 141)

buyurulur. Fakat onlar, kur'a Hz. Ynus'a isabet etmesine ramen onu denize atmadlar. Sonra kur'a
iini defa tekrarladlar, fakat hepsinde de kur'a Hz. Ynus'a isabet etti. Buna ramen yine de onu
denize atmamlard. Bunun zerine Hz. Ynus gecenin karanl altnda kendisini denize
brakvermi, o nda bir balk gelip onu yutmutu. Bu esnada Allah (C.c.) bala valyederek onu
yutmasn, fakat etini paralamamasn ve kemiklerini krmamasn emretti. Bunun zerine balk onu
alp denizdeki kald yere dnd. Hz. Ynus baln deniz dibindeki kald yere gelince bir takn
sesler iitti ve kendi kendine : Bu nedir? diye sylenmee balad. Bu srada baln karnnda
bulunan Ynus (A.s.)'a Allah (C.c.) vahyederek : Bu sesler, denizdeki canl hayvanlarn
tebihleridir. buyurdu. Bunun zerine Hz. Ynus baln karnnda iken tebih etmee balad. Onun
bu tebih seslerini iiten melekler : Ey Rabb'imiz! Issz bir yerden gelen zayf bir ses iitiyoruz.
dediler. Allah (C.c.) onlara : Bu, kulum Ynus'un sesisir. Bana isyan etti, ben de onu denizdeki bir
baln karnnda hapsettim. buyurdu. Bunun zerine melekler : Demek bu ses, her gn Allah, katma
salih amelleri ykselen, salih kul Ynus'un sesi ha! dediler ve onun iin Allah katnda efaati
oldular. Hz. Ynus ise : ..Karanlklar (denizin karanl, gece karanl ve baln karnndaki
karanlk) iinde : "Senden baka ilh yoktur, seni tenzih ederim, ben zlimlerden oldum" diye
seslenip. (Enbiy, 87) Rabb'ine yalvard. Gerekten Hz. Ynus'un daha nceden yapm olduu
salih amelleri vard. Bu sebeple Allah (C.c.) onun hakknda : Eer o, Allah' tebih edenlerden
olmasayd, (insanlarn) yeniden diriltilecek!eri gne (mahere) kadar onun karnnda kalm olacakt.
(Sfft, 143, 144) buyurdu. Salih ameller, sahibini tkezledii zaman ayaa kaldrr ve kurtarr.
Nihayet : Biz onu halsiz, hasta bir vaziyette bo bir yere attk. (Sfft, 145); yani Hz. Ynus yeni
domu ocuk gibi balk tarafndan deniz sahiline atlmt. Ynus (A.s.) baln karnnda krk gn,
bir rivayette yirmi gn, dier bir rivayette gn, baka bir rivayette ise yedi gn kalmtr.
Dorusunu ise Allah bilir.
Sonra Allah (C.c), Hz. Ynus'un yannda bir kabak bitkisi yaratt, bundan damlayan stle
besleniyordu. Bir rivaj'ete gre ise, Allah emrine yabani bir da keisi vermiti. Bu kei, eski
kuvvetini kazanp yryebilecek gce gelinceye kadar, sabah akam onu emzirirdi. Nihayet bir gn
kabak bitkisinin yanma gelip onun kurumu olduunu grnce, zlp alamaa balad, bunun
zerine Allah (C.c.) onu azarlad ve ona : Helak olmasn istediin yz binden ziyade insana
zlmyorsun da, bir kabak bitkisinin kurumasna zlp alyorsun. buyurdu.
Bundan sonra Allah (C.c.) kavminin yanma gitmesini ve Allah'n onlarn tevbelerini kabul ettiini
bildirmesini emretti, o da kavminin yanma gitmek zere yola kt. Giderken bir obana rastlad,
ondan Ynus'un kavminin durumunu sordu- oban ona kavminin durumunun iyi olduunu ve
peygamberleri Ynus'un dnn beklediklerini syledi, bunun zerine Hz. Ynus obana : Git,
onlara Ynus ile karlatn syle. dedi. oban : Bir ahit gstermeden ben bunu kavmine
syleyemem. dedi. Bu durum karsnda Hz. Ynus ona srden bir keiyi, bulunduklan yeri ve bir
aac ahid gsterdi ve : Bunlarn hepsi senin Ynus ile karlatna ahitlik edecektir. dedi,
bunun zerine oban Ynus'un kavmine gidip kendisinin Ynus'u grdn haber verdi, fakat onlar
obann szne inanmadlar ve ona ktlk yapmaa yeltendiler. Bu vaziyet karsnda oban onlara :
Acele etmeyin, sabah bekleyin. dedi. Sabah olunca oban onlar yanma alp Ynus ile karlat
yere geldi ve bu yerden, keiden ve aatan kendisinin doruluuna dair konuup ahitlik yapmalarn
istedi. Hulsa bunlarn de dile gelip onun lehinde ahitlik ettiler. Bu srada ise Hz. Ynus orada
bir yere gizlenmi pusuda bekliyordu. Kei ahitlik ederken dile gelip onlara : Eer Allah'n
peygamberi Ynus'u grmek istiyorsanz, o urada bulunmaktadr. dedi; bunun zerine tarif edilen

yere gelip Ynus'u buldular, onu grnce ellerine ayaklarna kapanp ptler, sonra onu alp
ehirlerine gtrdler.. Bundan sonra Hz. Ynus ailesi ile ocuklarnn yannda krk gn kald, sonra
onlarn yanndan ayrlp ehir dnda bir yerde ibadete ekildi. Bu srada kavminin banda bulunan
hkmdar da idareyi obana teslim ederek Hz. Ynus ile birlikte kendisini ibadete verdi ve onun
arkada oldu. Bundan sonra halk krk yl oban idare etti. Ancak daha sonra Hz. Ynus tekrar
kavminin arama geri dnd.
bn Abbs ve ehri). Haveb Sfft sresindeki bir ayeti delil gstererek Hz. Ynus'un baln
karnndan dar atldktan sonra peygamber olduunu sylyorlar. Bu ayette : Biz onu hasta br
hlde aasz, bo bir yere (sahile) attk. Onun zerine (glge yapmas iin) kabak trnden bir aa
bitirdik. Onu, yz bin, ya da daha fazla insana peygamber olarak gnderdik. (Sfft, 145-147)
buyurulur.
Ayrca ehrb. Haveb unlar sylyor:
Cebrail (A.s.), Hz. Ynus'a gelip ona : "Ninova ahlisine git; onlar azapla korkut, zira azap gelip
onlara atmtr." dedi. Bunun zerine Hz. Ynus : "yle ise hemen bir binek bulaym ve hareket
edeyim." dedi. Cebrail (A.s.) : "Bununla oyalanacak kadar zaman yok, durum ok acildir." dedi. Bu
defa Hz. Ynus : "yle ise kendime bir ayakkab arayp bulaym." dedi. Cecril (A.s.) : "Durum
bundan da cildir." dedi; bunun zerine Hz. Ynus fkelendi ve gidip bir gemiye bindi, fakat o
gemiye binince gemi hareket etmeyip durdu. Bu durum karsnda gemidekiler kur'a ektiler, fakat
kur'a Hz. Ynus'a isabet etti. Hz. Ynus denize atld zaman bir balk geldi ve Allah tarafndan :
"Biz Ynus'u senin iin bir rzik klmadk, biz seni ancak onu korumak iin gnderdik." diye bir nida
geldi; bunun zerine balk onu yuttu ve oradan ayrlp Ynus ile birlikte Ubulle'ye geldi. Sonra balk
[160]
buradan ayrlp onunla Dicle'ye geldi ve Ynus (A.s.)'u Ninova'ya brakt.
MLK'T-TAVF DNEMNDE MEYDANA GELEN HADSELER
Bu dnemde meydana gelen hadiselerden birisi Allah tarafndan Antakya ehrine gnderilen eli
hadisesidir. Bu eliler s (A.s.)'nm ha-vrilerindendi ve ilk nce bunlardan ikisi gnderilmiti.
Antakya'ya gnderilen bu iki eli havarinin isimleri hakknda farkl grler ileri srlmtr. Bu iki
eli Antakya'ya geldiklerinde ehrin yaknnda koyun otlatan Habbu'n-Neccr adndaki yal bir zatla
karlatlar ve ona selm verdiler. Habbu'n-Neccr onlara : Siz kimsiniz? diye sordu, onlar :
Biz s (A.s.)'nin elileriyiz, sizi Allah'a ibadete davet etmek zere buraya geldik. diye cevap
verdiler. Bunun zerine Habbu'n-Neccr : Pek l, sa'nn elileri olduunuza dair bir mucize ve
deliliniz var m? diye sordu. Onlar : Evet vardr; biz Allah'n izniyle hastalar ifaya kavuturur,
anadan doma krl ve abralk (ala tenlilik) hastaln iyiletiriniz. diye cevap verdiler. Bunun
zerine. Habbu'n-Neccr onlara : Benim yllardr hasta olan bir olum var. dedi ve onlar alp
evine getirdi. Onlar, hasta ocua ellerini srer srmez ocuk iyileip ayaa kalkt ve bu haber ksa
zamanda ehrin her tarafna yayld. Allah (C.c.) bu iki havari vastasyla pek ok hastalara ifa
vermiti. Antakya halknn Antihos fAnti-ochos) adnda putlara tapan bir hkmdarlar vard. Bu iki
havarinin haberini alan bu hkmdar onlar yanma arp : Siz kimsiniz? diye sordu, onlar da :
Biz sa'nn elileriyiz, seni ve halkn Allah'a kullua davet etmek iin geldik. diye cevap verdiler.
Bunun zerine hkmde,/ onlara : Sylediklerinizin doruluunu ispat eden bir delil ve mucizeniz
var m? diye sordu. Onlar : Evet vardr; biz, Allah'n izniyle anadan doma kr ve abraly
iyiletirir, hastalar ifaya kavutururuz. dediler. Bundan sonra hkmdar onlara : imdilik kalkn

gidin, siziu hakknzda gerekeni dnrz. dedi. Hkmdarn huzurundan karken halk onlar taa
tutmutu.
Dier bir rivayette bu husus yle anlatlr :
Antakya'ya gelen bu iki havari bir mddet ehirde kalmlar ve hkmdarla grmemilerdi. Bir
gn hkmdar dar ktnda onlarn tekbir getirip Allah' zikrettiklerini iitti. Bu hareketlerine
fkelenen hkmdar onlar hapse attrd ve her birine yzer sopa vurdurdu. Bu iki havari yalanlanp
dvlnce, Hz. s onlara yardmc olmas iin havarilerin reisi em'n'u gnderdi. Kendini belli
etmeden ehre giren em'n, hkmdarn yaknlaryla dostluk kurdu. ok gemeden hkmdarn
yaknlar onun huzurunda em'n'dan sz etmee baladlar. Bunun zerine hkmdar onu yanma
getirtti ve sohbetinden ok memnun kald, ona yaknlk duyup ikramda bulundu. Bir gn em'n
hkmdara : Ey hkmdar! Sizi kendi dinlerine davet eden iki kiiyi hapsettirip dayak attrdnz
iittim. Bu kiilerle hi konuup sylediklerini duydunuz mu? dedi. Hkmdar : Ar derecede
fkelenmem buna mani oldu. diye cevap verdi. Bunun zerine em'n : Eer hkmdar uygun
grrse, onlar hapisten karp getirelim ve onlarn szlerini bir dinleyelim. dedi. Nihayet
hkmdar onlar arp getirtti ve em'n onlara : Sizi buraya kim gnderdi? diye sordu. Onlar :
Her eyi yaratan ve orta olmayan Allah (C.c.) gnderdi. diye cevap verdiler. Bunun zerine
em'n : Gayet ksa olarak Allah' bize tantn. dedi, onlar da : Allah dilediini yapar, dilediine
hkmeder. diyerek Allah' tanttlar. Bu defa em'n : Peki, mucize ve deliliniz nedir? diye sordu.
Onlar : Neyi arzu edip istiyorsanz, onu delil ve mucize olarak gsteririz. diye cevap verdiler.
Bunun zerine hkmdarn emriyle gzleri grmeyen ve gz ukurlar kapal olan bir gen getirildi.
Bu iki havari srekli surette Allah'a yalvardlar ve neticede gencin gz ukurlar yarld. Bunun
zerine havariler fndk byklnde iki amur paras alp onun gz bebei ksmna yerletirdiler;
bu amur paralar hemen gz bebeine dnt ve gen grmee balad. Bu durum karsnda
hayrete den hkmdar onlara : "Eer kendisine ibadet edip taptnz Allah ly diriltirse, biz o
zaman O'na iman eder, sizi tasdik ederiz." dedi. Havariler de hkmdara : "Bizim ilhmzn her eye
gc yeter." diye cevap verdiler. Bunun zerine hkmdar : "Bakn, burada yedi gn nce lm,
fakat babas burada olmad iin henz defnedilmemi olan bir l var." dedi. Kokumaa balam
olan bu l onlarn nne getirildi. Bu iki havari aktan, em'n da iinden dua etti. Duay mteakip
l canlanp ayaa kalkt ve kavmine : "Ben mrik olarak ldm ve.cehennem vadilerine atldm.
erisinde bulunduunuz durumdan sizi uyarp sakndryorum." dedi, sonra gzlerine devam ederek :
"Gklerin kaps ald ve ben gzel yzl bir gencin u kiiye efaat ettiini grdm." dedi.
Bunun zerine hkmdar : "Kim bu kii?" diye sordu. Dirileri adam em'n'u gstererek : "Birisi
bu, (dier iki havariyi gsterip) ikisi de u kiiler." dedi. Bu durum karsnda hkmdar arp kald
ve em'n bu esnada hkmdar kendi dinine davet etti. Hkmdar ve kavminden bir ksm
Sem'n'un davetini kabul edip iman etti, dier bir ksm ise kfre saplanp kald ve iman etmedi.
Dier bir rivayete gre ise, hkmdar da iman etmemi ve kavmiyle birlikte bu havariyi ldrmeyi
kararlatrmlard. Bu srada ehrin giri kapsnda bulunan Habbu'n-Neccr, onlarn bu havari
elileri ldrme karar aldklarn duyar duymaz koarak onlarn yanma geldi ve tler verip onlar
Allah'a itaate ve bu elilerin davetine icabet etmee ard. Bu husus, Kur'n- Kerm'deki : Biz
onlara iki eli gnderdik, fakat onlar yalanladlar. Biz de (elileri) nc bir (eli) ile
destekledik. (Ysn, 14) mealindeki ayet ile devamndaki ayetlerde aklanmaktadr. Bu ayette bahsi
geen nc eli ise em'n'dur. Yine bu ayette, elileri gnderenin Hz. s olmasna ramen, Allah
(C.c.)'m Biz gnderdik. diyerek gnderme iini kendisine isbet etmesi, Hz. s'nn onlar Allah'n

izniyle gndermi olmasndan ileri gelmektedir.


Antakya ahalisi bu havarileri yalanlaynca, Allah da onlardan yamuru kesti. Bunun zerine Antakya
halk bu eli havarilere : Dorusu biz sisin yznzden uursuzlua uraddk. Eer bu sznzden
vaz gemezseniz sizi mutlaka talarz (veya ldrrz) ve bizden size ac bir azap dokunur. (Ysn,
18) dediler.
Habbu'n-Neccr, m'mi bir kiiydi, fakat imann gizli tutuyordu. Gnlk kazancnn yarsn
ailesine ayrr, dier yarsn ise tasadduk ederdi. Bu esnada kavminin yanma gelip onlara : ..Ey
kavmin, elilere uyun! (Ysn, 20) dedi. Kavmi ise ona : Yoksa sen bizim ilhmza kar kyor,
onlarn ilhna m inanyorsun? dedi. Bunun zerine O : Ben niin beni yaratana ibadet etmeyeyim?
Oysa siz hep O'na dndrleceksiniz, (Ysn, 22) dedi. Habbu'n-Neccr bu szn syler sylemez
onu ldrdler. Onlar onu ld re dursun, Allah ona cennetini ltfedip verdi ve : Ona : "Cennete
gir" denilince : "Rabb'imn beni baladn ve beni arlananlardan kldn kavmim ah bir
bilseydi!" dedi. (Ysn, 26, 27). Bundan sonra Allah (C.c) onlarn zerine bir sayha (korkun ses)
[161]
gnderdi ve bu sayha ile onlar helak oldular.
emsn (Samson)
Mlk't-tavif dneminde meydana gelen hadislerden biri de emsn hadisesi idi. emsn bir Rum
kasabasmdand ve iman etmi bir kiiydi. Bulunduu kasabann ahalisi ise putperestti. Kendisi ehre
bir ka millik bir mesafede kalyordu. Kasabasnn putperest halkna kar yannda bulundurduu bir
devenin ene kemiiyle kar kor ve onlarla savard, Susad zaman ise iinde tatl su bulunan bir
ta yarlr ve suyunu buradan ierdi. Kendisine Allah tavafndan yle bir kuvvet ve g verilmiti ki,
zincir ve benzeri eylerle onu balayp zapt etmek imknszd. O, bu g ve kuvvetiyle onlarla
savayor, ald ganimet mallaryla geimini temin ediyor, fakat onlar bir trl emsn ile baa
kamyor-lard. Nihayet bir gn emsn'un hanmna kocasn balayp kendilerine teslim etmesi iin
ona ykl bir mkfat vermeyi kararlatrdlar. emsn'un hanm onlarn bu teklifini kabul etti. Onlar
da kendisine onu balamas iin salam bir ip verdiler. Neticede kadn kocas emsn'u uyumas iin
yalnz brakt ve uyuduktan sonra gelip kollarm bu iple balad. emsn uyannca kollaryla ipi ekip
kopard. Bunun zerine kars onlara haber gnderip durumu kendilerine bildirdi. Bu defa kocasn
balamas iin ona demirden yaplm bir ba gnderdiler. emsn uykuda iken kars onun ellerini
bu bala boynuna balad, fakat emsn uykudan uyanp kollarn ekmesiyle bu ba kopup
boynundan ve ellerinden yere dt. Nihayet emsn her iki durumda da karsna : Seni bu ekilde
hareket etmee sevk eden sebep nedir? diye sordu Kars: Senin g ve kuvvetini denemek istedim;
dnyada g ve kuvvet bakmndan senin bir benzerini grmedim. diye^cevap verdi ve arkasndan :
Seni yer yznde malp edecek bir ey var m? diye sordu. Bunu zerine emsn : Evet, var
diye cevap verdi. Karsnn. srarla bunun ne olduunu sormas zerine de : Beni samdan baka
hi bir kuvvet zapt edemez. diyerek bu srr aklad. Bu defa kars, uyuduu zaman - salar uzun
olduun iin -ellerini kendi salaryla balad ve haber gnderdi, gelip emsn'u yakaladlar,
burnunu ve kulaklarn kesip gzlerini oydular, sonra halka tehir ettiler. Bu srada onu seyretmekiin hkmdar da oraya gelmiti. inde yaadklar ehir ise stunlar zerine kurulmutu. emsn
kendisini bu hle sokan putperest halka musallat olmas iin Allah'a duada bulundu, bunun zerine
Allah tarafndan kendisine, stunlar zerinde duran ehrin iki direini tutup ekmesi emredildi. Bu
arada Allah tarafndan oyulan gzleri ve kesilen organlar kendisine iade edildi. Nihayet emsn'un

bu iki direi ekmesiyle zerinde bulunan hkmdar ve halkla birlikte ehir kt ve hepsi ehrin
[162]
[163]
ykntlar arasnda kalp helak oklular
emsn da Mlk't-tavif dneminde yaamt.
Cercs
Mlk't-tavif dnemindeki hadiselerden birisi de Cercs hadisesi idi. Rivayet edildiine gre,
Musul'da "Dzne" adnda bir hkmdar bulunuyordu ve kendisi cebbar, zalim br kiiydi. Cercs ise
Filistin halkndan olup salih bir kimseydi ve kendisi gibi salih kimseler olan arkadalar ile birlikte
imann gizli tutuyordu. Cercs ve arkadalar son havarilere yetimi ve onlardan t ve bilgi
almlard. Cercs ticaretle megul olan bir kimseydi ve bu vesileyle pek ok servet kazanmt.
Kazancnn byk bir miktarn fakirlere tasadduk ederdi. yle ki servetini tasadduk ederek bitirdii
ve kendisinin fakir hle dt olurdu. Sonra tekrar ticarete dner, servetinin aynsn kazanr ve
tasadduka devam ederdi. Eer sadaka vermenin haz ve zevki olmasayd, Cercs'in katnda fakirlik
zenginlikten daha sevimli idi.
m (Suriye) blgesinde dininden dolay eziyete maruz kalmaktan korkan Cercs, Musul hkmdarna
sunmak zere yanma br hayli hediyeler alp Musul'a gitti. Maksad Musul hkmdarna bu hediyeleri
sunarak onun himayesine snmak ve dier hkmdarlarnn nfuzlar altna dmekten kurtulmakt.
Cercs Musul hkmdarnn yanna geldii zaman, hkmdar kavminin ileri gelen byklerini
toplayp byk bir ate yaktrm, trl ikenceler uygulamak iin gerekli hazrl yapm ve "Eflon"
adndaki putunu getirtip meydana diktirmi bulunuyordu. Bu puta secde etmeyenleri eitli
ikencelere tabi tuttuktan sonra atee atyordu.
Cercs, hkmdarn bu yaptklarn grnce dehete kapld ve onunla mcadele etmeyi dnd.
Ayrca hkmdara sunmak zere getirmi olduu mal ve hediyeleri kendi din ve milletinden olan
halka datt, sonra fkeli br ekilde hkmdarn yanma gelip ona : Bil ki, sen bir kul ve klesin;
kendin iin bir eye sahip olmadn gibi bakas iin de her hangi bir eye malik deilsin. Senin
fevkmda seni yaratan ve sana rzkn veren bir Rabb vardr. dedi ve Allah'n bykln dile
getiren bir takm szler syledi, sonra hkmdarn putunu yerip tahkir etti. Bunun zerine hkmdar
ona, kim olduunu ve nereden geldiini sordu. Cercs : Ben Allah'n bir kuluyum ve onun yaratm
olduu bir cariye (kadn) nin oluyum. Topraktan yaratldm ve tekrar topraa dneceim. diye
cevap verdi. Bunun zerine hkmdar onu kendi putuna tapmaa davet etti ve : Eer senin Rabb'm
sylediin gibi hkmdarlarn hkmdar olsayd, evremde toplanan kavmimin hkmdarlarnn
zerinde benim eserimi grdn gibi, senin zerinde de Rabb'inin eserinin gzkmesi gerekirdi.
dedi. Cercs, Allah' takdis edip eserlerini tazimle anmak suretiyle ona karlk verdikten sonra :
itmeyen, grmeyen ve lemlerin Rabb'inden sizi mstani klmaa kadir olmayan Eflon'a m
taparsn, yoksa yer ve gkleri emriyle ayakta tutan Allah'a m taparsn? Hem sen kavminin by
olan ve senin himaye ve yardmnla bu makama gelen Ta-raklina'y, nceleri yiyip ien, sonra
Allah'n yardm ve himayesiyle stn makamlara ykselip insan-meek seviyesine kadar ycelmi
olan Hz. lys ile nasl kyaslayabilirsin? Yine kavminin dier bir by olan ve bu makama senin
himaye ve yardmnla ulaan Mihlits', Allah'n yardm ve himayesiyle lemlere stn kld Hz.
s ile nasl kyaslalaya-hilirsin? dedi ve Allah (C.c.) tarafndan Hz. s'ya verilen mucizeleri ve
[164]
ona tahsis edilen keramet ve stnlkleri anlatt
Bunun zerine hkmdar, Cercs'e : >en bize bilmediimiz eyleri anlattn. dedi ve onu putuna

secde edip tapmakla ikenceye raz olmas arasnda serbest brakt. Bu durum karsnda Cercs,
Allah'n kudret ve azametini gsteren bir takm eyleri saydktan sonra : Eer u gk kubbeyi
ykseltip bolukta tutan senin bu putun ise, iddianda haklsn ve sznde dorusun; ayet byle
deilse - ki deildir - sus ve defol ey mel'un adam! dedi.
Hkmdar, Cercs'in bu szlerini duyunca onun hapse atlmasn, et ve damarlar kopup
paralanncaya kadar vcudunun demir taraklarla taranmasn emretti. Bu arada daha ok ikence
yapmak iin onun vcuduna sirke ve hardal da srlmt. Bunca ikenceye ramen Cercs yine de
lmemiti. Hkmdar, bu ikence trlerinin onu ldrmediini grnce, bu defa alt tane demir ivi
getirilmesini emretti. Bu iviler ate gibi krpkrmz oluncaya kadar atete kzdrldktan sonra
bana batrhp sokuldu ve neticede beyni akt. Fakat Allah onu korudu ve ldrmedi. Hkmdar, bu
ikencenin de onu ldrmediini grnce, bakrdan yaplm havuz eklinde byk bir kazan
getirilmesini emretti. Bu kazan ate gibi kpkrmz bir hle gelinceye kadar atele kzdrld, sonra
Cercs iine konulup kapa kapatld ve kazan souyuncaya kadar bu hlde brakld. Bu defa da
Cercs'in lmediini gren hkmdar onu yanma ard ve : Sen bu ikencelerden ac ve zdrap
duymuyor musun? dedi. Cercs : Rabb'im senin ikencelerinin acsn benden uzaklatrp sana
kar bir hccet olsun diye bana sabr ve tahamml gc veriyor. diye cevap verdi.
Bu durum karsnda hkmdar bana bir felketin geleceini anlad, kendi hayatndan ye devletinin
zevalinden korkmaa balad ve Cercs'i mebbed olarak hapsetmeyi -kararlatrd. Fakat kavminden
bir grup kimse hkmdara : Eer sen onu serbest olarak zindana brakrsan, orada bulunan insanlarla
konuur ve onlar aleyhine evirebilir. Bunun iin ona bakalaryla konumasn engelleyecek bir
ikence uygulanmas gerekir. dediler. Bunun zerine hkmdar, hapishaneye atldktan sonra onun
yz st yatrlp kollarnn ve ayaklarnn drt demir kaza balanmasn, on sekiz kiinin
tayabildii bir mermer stunun getirilip srtna konulmasn emretti. Hkmdarn emri zerine
mermer stun srtna konuldu ve gnn mermer tan altnda geirdi. Gece vakti olunca Alah (C.c.)
onun yanma bir melek gnderdi, bylece Cercs melekler tarafndan ilk defa desteklenmi ve ilk
vahi}' kendisine gelmi oluyordu. Nihayet gelen melek, mermer stunu srtndan att, bal olan
kollarn ve ayaklarn kazklardan zd, yedirip iirdikten sonra mjde verip teselli etti. Sabah
vakti olunca zindandan kard ve ona ; Haydi dmannn yanna git ve onunla mcadele et! dedi.
Sonra Allah'n ona : Ben. onu yedi yl bu hkmdarla imtihan edeceim. Bu mddet ierisinde drt
defa kence yapp onu ldrecek ve her defasnda ruhunu kendisine iade edeceim, ancak drdnc
ldrnde ruhunu kabul edip mkfatn bol bol vereceim. vahyini iletti.
Hkmdar farknda olmadan Cercs gelip ba ucuna dikildi ve onu Allah'a imana davet etti. Bu durum
karsnda irkilen hkmdar ona : Sen Cercs misin? diye sordu. Cercs : Evet, ben Cercs'im
diye cevap verdi. Bunun zerine hkmdar : Seni zindandan kim kard? de-ye sordu. Cercs :
Gc ve saltanat senin g ve saltanatndan daha stn olan Rabb'im kard. diye cevap verdi.
Cercs'in bu szlerine son derece fkelenen hkmdar her trl ikencenin uygulanmasn istedi.
Bunun zerine iki kalas arasna koyup uzattlar, sonra bann zerine bir kl yerletirdiler, bundan
sonra onu bandan itibaren iki paraya ayrdlar. Daha sonra bu iki paray paralara ayrdlar ve
hkmdarn kuyu dibinde besledii et yemee dkn olan yedi arslan arama bu paralar
braktlar. Arslanlar cesedinin paralarn grnce balarn nlerine eip peneleri zerine dikilip
kaldlar ve ayaklarnn altnda bulunan cesedin paralarna dokunmadlar. Bylece Cercs'in o gn
l olarak arslanlann ayaklar arasnda geti. Bu, onun tatm oldu ilk lm idi. Gece vakti olunca
Allah (C.c.) cesedinin paralarn bir araya getirip cesed haline soktu ve ruhunu iade edip onu

kuyunun dibinden dar kard. Ertesi gn sabah olunca, Cercs anszn yanlarna kageldi; bu
srada onlar Cercs'in ldn sanarak sevin iinde bayram yapyorlard. Cercs'in yanlarna
doru gelmekte olduunu gren halk : u adama bakn, ne kadar da Cercs'e benziyor. dediler. Bu
srada onu gren hkmdar : Bu adam Cercs'in ta kendisidir. diye seslendi. Onlarn yanma gelen
Cercs ise : Evet, ben gerekten Cercs'im. Siz ne kt bir kavimsiniz ki, organlarm kesip cesedimi
paralayp beni ldrdnz. Allah (C.c.) ruhumu bana tekrar geri verdi. Haydi, kudretini size
gsteren byk Rabb'e iman edin! dedi. Bunun zerine birbirlerine : Bu bir sihirbazdr, ellerinizi
ve gzlerinizi byledi. dediler. Bundan sonra, lkelerinde bulunan sihirbazlar topladlar.
Sihirbazlar bir araya gelince hkmdar aralarndaki en byk sihirbaza : zntm giderip beni
teselli edecek en byk sihrini gster. dedi. Bunun zerine byk sihirbaz yanma bir kz
getirilmesini istedi ve getirilen kzn kulaklarna fledi; fler flemez tek kz iki kz oldu. Yine
ayn sihirbaz bir miktar tohum getirilmesini istedi ve getirilen tohumlar yere ekti. Tohumlar yerden
ekin olarak kp byd, sonra onlar] biti ve harman yapp savurduktan sonra danelerini ayrd.
Bundan sonra daneleri tp un haline getirdi ve ekmek yapp yemee balad. Bunlarn hepsi bir
saat gibi ksa bir zaman ierisinde olup bitti. Bunun zerine hkmdar sihirbaza : Cercs'i bir kpek
ekline sokabilir misin? diye sordu. Sihirbaz, bir bardak su istedi, getirilen suyun ierisine fledi ve
bu suyun Cercs'e iirilmesini syledi. Bunun zerine hkmda Cercs'e : Bu suyu i. diye emretti.
Cercs de suyu son damlasna kadar iti. Bu srada sihirbaz Cercs'e : Kendini nasl buluyorsun?
diye sordu. Cercs ise : yilikten baka bir ey hissetmiyorum. ok susamtm, Allah bana ltfedip
bu suyu verdi ve susuzluumu giderdim. diye cevap verdi. Bunun zerine sihirbaz hkmdara :
Eer sen, kendin gibi biriyle urasaydm onu yenerdin, fakat sen gklerin ve yerin tek hakimi ve
mliki olan biriyle kar karya gelmi bulunuyorsun. dedi.
Bu srada Cercs'in acaip eyler gsterdiini duyan zavall bir kadn m blgesinden kalkp onun
yanma geldi. Cercs bu srada hkmdar tarafndan idnetli bir ikenceye uratlmt. Gelen kadn
Cercs'e : Benim bir kzden baka hibir malm yok, tarlam onunla srer, geimimi bu sayede
temin ederdim. imdi kzm ld. Merhamet ve yardmn mit ederek senin katma geldim; Allah'a
dua et de benim bu kzm diriltsin. dedi. Bunun zerine Cercs onun eline bir denek verdi ve :
kznn yanma git, bu denekle ona vur, sonra : "Ey kz, Allah'n izniyle diril!" diye seslen.
dedi. Kadn denei alp kznn ld yere geldi, fakat len kznden geriye sadece iki boynuzu
ile kuyruunun' kllarnn kaldn grd. Bunlar bir araya topladktan sonra elindeki denei
bunlara vurdu ve Cercs'in sylemesini tavsiye ettii szleri syledi. kz hemen dirilip ayaa kalkt.
Bu arada kzn dirildii haberi hkmdar ve ahaliye ulat.
Sihirbaz, hkmdara sylemek istediklerini syledikten sonra, hkmdarn adamlarndan, makam
itibariyle kendisinden sonra gelen birisi ayaa kalkp : Beni dinleyiniz! dedi, Evet, seni
dinliyoruz. diyerek karlk verdiler. Bunun zerine : Bu adamn (Cercs'in) yaptklarn hep sihre
hamlettiniz. O, ne ldrlebiiyor ve ne de ikenceden ac duyuyor. Siz, hi hayatnzda kendisinden
lm bertaraf edip uzaklatran veya ly dirilten bir sihirbaz grdnz m? dedi ve onun len
bir kz diriltmesi hadisesini anlatt. Bunun zerine hkmdar ve adanlan ona : Senin bu szlerin
onun lflarna kulak verip kabul etmi bir kimsenin szlerini andryor. dediler. O da : Evet, ben
onun doru yolda olduuna inandm ve Allah' ahid tutuyorum ki, ben sizin taptnz putlardan
beriyim. dedi. Bu durum karsnda hkmdar ve adamlar ayaa kalkp hanerlerle onun zerine
yrdler, hanerle dilini kestiler ve adam ok gemeden ld. Hkmdar ve adamlar onun iman
ettiini halktan sakladlar ve onun syleyeceklerini sylemeden, anszn veba hastalndan ldn

syleyip yaydlar, fakat Cercs durumun i yzn halka aklad ve ldrlen kiinin szlerini
onlara aktard. Bunun zerine halktan drt bin kii onun arkasndan iman ettiler, fakat hkmdar iman
eden bu drt bin kiiyi eitli ikencelerle ldrp hepsini yok etti.
Bu arada hkmdarn ileri gelen en byk adamlarndan Mihalits, Cercs'e : Ey Cercs! Sen
Rabb'min insanlar yoktan var ettiini ve tekrar onlar iade edip dirilteceini iddia ediyorsun. imdi
ben senden bir ey isteyeceim; eer Rabb'in bunu yaparsa, Rabb'ine iman edip seni tasdik edeceim
ve kavmimden seni koruyacan. Bak, grdn gibi u anda altmzda on drt tane taht, nmzde
bir masa, zerinde ise tabaklarla kadehlerimiz vardr. Bunlarn her biri ise muhtelif kuru aalardan
yaplmtr. imdi sen Rabb'ine dua et de bunlar ilk yaratt gibi tabi hllerine getirip
yeillendirsin ve her biri renk, yaprak, iek ve meyve-leriyle birbirlerinden ayrt edilip
tannabilsin. dedi. Bunun zerine Cercs : Sen, kendin iin olduu kadar benim iin de ok zor ve
g bir ey istedin; fakat bunlar Allah iin ok kolay eylerdir. dedi ve Allah'a dua etmee balad.
Daha onlar yerlerinden ayrlmadan btn bunlar birden yeillenip kk salmaa, dallanp
budaklanmaa, yaprak ve iek amaa baladlar. Her aac kendi adyla tandlar.
Bu istei ileri sren Mihalits halka hitaben : Cercs'in ikence ve ldrlmesini ben zerime
alyorum. dedi ve bakr madeni getirtip bundan ii bo bir kz heykeli yaptrd, sonra bu heykelin
iini neft, kurun, kkrt ve arsenik ile doldurup Cercs'i ierisine soktu. Bundan sonra heykelin altna
ate yaktrd ve heykel ate kesilip ierisindeki maddeler eriyip birbirine kart. Bu arada heykelin
ierisinde bulunan Cercs de l. Nihayet Cercs lnce Allah (C.c.) onlarn zerine iddetli bir
kasrga, imek ve gk grlts, yerle gk arasn karartan simsiyah bir bulut gnderdi. Bylece
gnlerce aknlk ve hayret ierisinde kaldlar. Bundan sonra Allah (C.c.) Hz. Mkl'i gnderdi.
Mkl bu heykeli yukarya kaldrdktan sonra iddetle yere vurdu ve grlty iiten herkes byk
bir korkuya kapld. Bu arada heykelin paralanp krlmas zerine Cercs ierisinden dipdiri- olarak
dar kt. Cercs'in onlarn bana dikilip konumaa balamasyla karanlk ortadan kalkt ve yerle
gk aras aydnland.
Bu arada onlarn byklerinden ve ileri gelenlerinden birisi (Tarak-lina) Cercs'e: u kabirlerde
yatan llerimizi diriltmesi iin Allah'a dua et. dedi. Bunun zerine Cercs'in emriyle kabirler ald
ve ierisindeki llerin ryp ufalanm olan kemikleri grld. Bundan sonra Cercs dua etti;
daha onlar bulunduklar yerden ayrlmadan dokuzu erkek, bei kadn, ocuk olmak zere on yedi
kiinin kabirlerinden di-rilip kalktklarn grdler. Dirilen bu on yedi kiiden birisi yal bir
adamd. Cercs ona : Ne zaman ldn? diye sordu; o da : Falan zamanda lmtm. diyerek
cevap verdi. Hesap edildiinde yal adamn drt yz yl nce ld anlald.
Hkmdar, Cercs'i sa salim grnce adamlarna : Alk ve susuzluk hari, Cercs'e ve ona tabi
olan arkadalarna yapmadnz hi bir ikence tr kalmad. Bu defa ona alk ve susuzluk ile
ikence edin. dedi. Bunun zerine onlar Cercs'i yiyecek ve iecek ulamayan, yannda kr, dilsiz ve
ktrm bir olu bulunan fakir ve yal bir kadnn evine getirip kapattlar. Cercs acknca yal
kadna : Yannda yiyecek veya iecek bir eyin var m? diye sordu. Yal kadn ona : Yemin
ederek syleyeyim ki, u ve u zamandan beri hi bir yiyeceimiz yoktur; fakat ben evden karak
senin iin bir eyler arayp bulurum. dedi. Cercs ihtiyar kadna : Sen Allah'a ibadet ediyor
musun? diye sordu. Yal kadn : Hayr diye cevap verdi, bunun zerine Cercs onu Allah'a imana
davet etti; kadn onun davetini kabul ederek iman etti ve Cercs iin yiyecek bir eyler bulmak zere
evinden dar kt. Bu yal kadnn evinde, evin atsn tayan aatan yaplm bir direk vard.
Yal kadn evden ayrldktan sonra Cercs Allah'a dua etti ve bu direk yeerip bilinen ve yenilen her

trl meyveleri verdi. Direkten uzayan dallar evin atsndan dar kp evi ve evresini
glgelemee balad. Yal kadn eve dndnde Cercs bolluk ierisinde karnn doyurmak iin bir
eyler yiyordu. Evindeki deiiklii gren yal kadn : Ktlk ve yokluk iinde bulunan bu evde seni
doyuran Allah'a iman ettim. Olumu iyiletirmesi iin byk Allah'a dua eti! dedi. Bunun zerine
Cercs ona : Olunu bana doru yaklatr. dedi. Yl kadn olunu ona yaklatrdnda gzlerine
tkrd ve hemen gzleri grmee balad, kulaklarna frnce de sarl gidip duymaya balad.
Bu defa yal kadn ona : Dil ve ayaklarnn tutukluunu da gideriver. diye ricada bulundu. Bunun
zerine Cercs : Bunu sonraya brak, bunun ayr ve byk bir gn vardr. dedi.
Hkmdar, yal kadnn evinin zerinde ykselen aac grnce : Burada daha nce grmediim
bir aa gryorum. dedi. Bunun zerine adamlar ona : Bu aa, alkla ikenceye tabi tuttuun
sihirbaz iin bitip byyen bir aatr. Hem Cercs ve hem de yal kadn bu aacn meyvelerinden
yiyerek karnlarn doyurmaktadrlar. Ayrca Cercs bu yal kadnn olunu ifaya kavuturup
iyiletirmitir. diyerek cevap verdiler.
Bunun zerine hkmdar emir verip evi yktrd ve aacn da kesilmesini emretti. Fakat aac kesmek
istediklerinde (Allah (C.c.) tarafndan aa kurutuldu. Bunun zerine aac kesmekten vaz getiler.
Bundan sonra hkmdarn emriyle Cercs yzkoyun yatrld, kollar ve ayaklar drt kaza
baland. Daha sonra altma haner ve byk baklar yerletirilen ve zerine ar bir stun yklenen
bir araba hazrland. Krk kz koulan araba birden Cercs'in zerinden geirildi ve Cercs
paraya blnd. Bundan sonra hkmdarn emriyle Cercs'in paralar atete yaklp kl haline
getirildi. Hkmdarn grevlendirdii adamlar tarafndan bu kl gtrlp savrularak denize atld.
Daha onlar yerlerinden ayrlmadan gkten : Ey deniz! Allah {C.c.) sana bu ho ve pak vcudun
paralarm koruman emrediyor. Onun vcudunu tekrar iade etmek istiyor. eklinde bir ses iittiler.
Bundan sonra Allah tarafndan gnderilen rzgrlar vastasyla Cercs'in yaklan cesedinin klleri
denize atlp savrul-mazda nceki hline getirilip topland. Kllerini savuran adamlar yerlerinden
henz ayrlmadan Cercs st ba tozlu bir ekilde onlarn yanna kageldi. Geri dndler ve
iittikleri ses ile rzgrlarn onun savrulan kllerim topladklarn, Cercs'in tekrar dirildiini
hkmdara haber verdiler. Bu srada Cercs de onlarla birlikte geri dnmt. Hkmdar Cercs'e :
Hem kendin iin ve hem de benim iin hayrl bir ey yapmak ister misin? Eer halk tarafndan senin
beni malp ettiin sylenmeyecek olsayd, sana iman-ederdim. Sen bir defack olsun putum Ef-lon'a
secde et veya onun iin bir koyun kurban et, sonra ben seni sevindirecek olan arzunu yerine
getiririm. dedi. Cercs ise bu vesile ile hkmdarn putunu grme imkn bulup onu krabileceini,
putun krlp ortadan kalkmasyla hkmdarn kendisine iman edip tabi olacan mit ederek
hkmdara : Beni putun bulunduu yere gtr, ona secde edip kurban takdim edeceim. diyerek onu
oyuna getirmek istedi.
Hkmdar, onun bu teklifine son derece sevindi ellerine ve ayakla-na kapanp ondan o gn ve
gecesini kendi yannda geirmesini istedi, Cercs de onun bu teklif ve ricasn kabul etti, bunun
zerine de hkmdar saraynn bir odasn boaltp ona tahsis etti ve Cercs gelip odaya girdi. Gece
vakti olunca Cercs kalkp namaza durdu, namazdan sonra ise Zebur'u okumaa balad. Cercs'in sesi
ok gzeldi. Hkmdarn hanm Cercs'in sesini iitince yanma geldi ve ona iman etti, fakat imann
sakl tutup aa vurmad. Ertesi gn sabah olunca hkmdarla birlikte Cercs putlara tapmak
bahanesiyle puthaneye geldi. Bu srada evinde kald yal kadna : Cercs fitneye kaplp
yolunu ard ve hkmdardan sonra yerine gemek iin tahtna gz dikti. diye sylendi. Bunun
zerine yal kadn ktrm olan olunu omuzuna yklenip ahalinin arasndan puthaneye doru

yrd ve giderken de Cercs'i ktleyip yeriyordu. Nihayet Cercs puthaneye girdiinde gz ok


yaknnda bulunan yal kadnla ktrn oluna iliti. Cercs, ihtiyar kadnn olunu ismiyle arnca
ona cevap verdi. Hlbuki (dilsiz olduundan) daha nceleri hi konumuyordu. Sonra annesinin
omuzundan inip iki aya zerinde yryerek Cercs'in yanma gelip durdu. Hlbuki ktrn
olduundan daha nceleri hi yere ayaklarn basp yrmemi-ti. Cercs ona : Git, u putlar ar,
yanma gelsinler. dedi. Bu srada puthanede altn kaideler zerine oturtulmu yetmi bir tane put
vard. Ayrca onlar putlarla birlikte ay ve gnee de taparlard. Bu gencin armas zerine putlar
yuvarlanarak Cercs'in nne geldiler. Nihayet btn putlar yanma geldii zaman Cercs ayan yere
vurdu ve vur-masiyla altn kaideleriyle birlikte btn putlar yerin dibine getiler. Bunun zerine
hkmdar : Ey Cercs! Beni aldattn ve putlarm mahvettin. dedi. Cercs de ona : Ben bu putlar
gerei renip ibret alman iin krdm, nk bu putlar ilh olsalard, kendilerini benden
korumalar gerekirdi. diye cevap verdi. Cercs bu szlerini syledikten sonra hkmdarn hanm
dinini ve imann aa vurup onlara Cercs'in gsterdii harikulade hlleri sayp anlatt ve : Siz bu
adamdan daha ne bekliyorsunuz? Putlarnzn helak olup gittii gibi kendinizin de helak olmas iin
ondan bir beddua m bekliyorsunuz? dedi. Bunun zerine hkmdar hanmna : Bu sihirbaz seni bir
gece gibi ksa bir zamanda ne kadar abuk aldatp ayartmi? dedi, sonra hkmdarn emriyle hanm
bir sehpaya baland ve vcudu demir taraklarla tarand. Kadn bu ikenceden ac duyunca Cercs'e :
Allah'a dua et, zdirap ve acm hafifletsin! dedi. Bunun zerine Cercs : Ban kaldr, yukar
bak! dedi. Kadn ban kaldrp yukar baknca gld. Bu defa hkmdar hanmna : Seni
gldren ey nedir? diye sordu. Hanm : Bamn zerinde ve ellerinde cennet zilletlerinden bir
ta tayan iki melek gryorum. Onlar bu tac ile beni sslemek iin ruhumun kmasn bekliyorlar
ve ruhumu alp cennete gtrmek istiyorlar. diye cevap verdi. Nihayet hkmdarn hanm ruhunu
teslim edince Cercs : Ey Allah'm! ehitlerin en stn mertebesini vermek iin bana bu bel ve
musibetleri ihsan ettin. Bu iinde bulunduum vakitler benim son gnlerimdir. Senden bu mnkirlerin
bana takat getiremeyecekleri bir azap ve ceza indirmeni diliyorum. diyerek dua etti. Bunun zerine
Allah (C.c.) gkten ate yadrp onlar yakt. Gkten yaan atein harareti ile yanmaa baladklar
bir srada kalpleri fke ile dolan bu kiiler Cercs'in zerine hcum edip onu klla vurup
ldrdler. Bu, Cercs'in drdnc ve son ldrl idi. Nihayet, ehir, iindekilerle birlikte
yanp tkendikten sonra yerden kaldrlp alt stne getirildi. Bundan sonra bir mddet daha ehrin
altndan pis kokular saan dumanlar yayld.
Cercs'e iman edip de onunla birlikte ldrlen kiilerin says hkmdarn hanm ile birlikte otuz
[165]
drt bin kiiydi.
Hlid b. Sinan el-Abs
Fetret dneminde yaayan kiilerden birisi de Hlid b. Sinan el-Abs idi. Bir rivayette onun
peygamber olduu sylenir. Onun mucizelerinden birisi u idi : Bir gn Arabistan topraklarnda bir
ate peyda olmutu. Halk fitneye kaplp neredeyse Mecs (atepeterst) olacakt. te bu srada Hlid
b. Sinan asasn alp atein iine dald ve ortasna kadar gelip atei datt. Hlid atein iinde iken :
Dalr, dalr! Her hidayet doruya ulatrr. Ben alev alev yanan atein ierisine girer ve
elbiselerim srlsklam olarak atein ierisinden dar karm. diyordu. Hlid b. Sinan daha atein
ortasnda iken ate snmt.

Hlid b. Sinan, lm vakti gelip atnca aile fertlerine: Ben defnedildikten sonra pek yaknda bir
yabani eek srs gelecek, srnn ban ise kuyruksuz bir eek ekecek ve trnayla kabrimi
tepecek. te bunu grdnz zaman kabrimi an, ben size btn olup bitecekleri haber vereceim.
dedi. Gerekten Hlid b. Snn lp defnedildikten bir mddet sonra onun syledikleri aynen kt.
Bunun zerine kabrini amak istediler; fakat ilerinden bazlar : Eer onun kabrini aarsak, Araplar
bizi bir lmzn kabrini atmz iin yerip ktlerler. diyerek kabrinin almasn ho grmediler
ve amaktan vaz getiler.
Bir rivayete gre, Hz. Peygamber (S.a.)'in Hlid b. Sinan hakknda: O, kavminin zayi ettii bir
peygamber idi. tarznda bir sz syledii ve kznn Hz. Peygamber (S.s.)'e gelip iman ettii
sylenir.
Ayn ekilde Hlid b. Sinan hadisesinin Mlk't-tavif dneminin son hadisesi olduu da sylenir;
fakat bu rivayetin doru bir taraf yoktur, nk bir kimsenin kznn Hz. Peygamber (S.a.)'in
zamanna yetimesi iin o kimsenin, Erder b. Bbek'in blge hkmdarlklarm ele geirmesinden
ok sonra yaam olmas gerekir.
Biz imdi tarihi aka gre tekrar Fars hkmdarlarna dnyoruz, fakat onlardan nce Mlk't[166]
tavif ten Egn hkmdarlar ile Fars hkmdarlarnn tabakalarndan bahsedeceiz.
FARS HKMDARLARININ TABAKALARI
Birinci Tabaka
Piddler
Keymers (Hz. Adem)'ten sonra yer yznn hkmdarlna U-henc (Heveng) gemitir. Pidd
ise krk yl hkmdarlkta kalmtr. "Pidd" kelimesi "ilk hakim" manasna gelmektedir. Pidd'dan
sonra hkmdarla Tahmris b. Nevcihn gemi ve otuz yl hkmdarlk yapmtr. Ondan sonra
kardei Cemd hkmdar olmu ve yedi yz on alt yl hkmdarlkta kalmtr. Ondan sonra
hkmdarla Bveresb b. Er-vendsb gemi ve bin yl hkmdarlk etmitir. Sonra Efridn b. Esgyn hkmdar olmu ve be y2 yl hkm srmtr. Ondan sonra hkmdarla Minihr gemi
ve yz yirmi yl hkmdarlk etmitir. Sonra Trk asll olan Efrsiyb hkmdar olmu ve on iki yl
hkmdarlkta kalmtr. Bundan sonra Zevvb. Tahmsb hkmdarla gemi ve hkmdarl yl
[167]
srmtr .Daha sonra Girsb hkmdarla gelmi ve dokuz yl hkmdarlk etmitir.
kinci Tabaka
Keynler
Bunlardan ilk nce hkmdarla Keykubd gemi ve yz yirmi alt .yl hkmdarlk etmitir. Sonra
Keykvs hkmdar olmu ve yz elli yl hkmdarlkla kalmtr. Ondan sonra Keyhusrev
hkmdarla gelmi ve seksen yl hkmdarlk yapmtr. Sonra Keylhrsb hkmdar olmu ve yz
yirmi yl hkm srmtr. Ondan sonra hkmdarla Keybtsb gemi ve yz yirmi yl
hkmdarlkta kalmtr. Sonra Keybehmen hkmdar olmu ve on iki yl hkmdarlk etmitir.

Bundan sonra hkmdarla kralie Humana ehrzd gemi ve otuz yl hkmdarlkta kalmtr.
Sonra onun erkek kardei Dr b. Belmen hkmdar olmu ve on iki yl hkmdarlk etmitir. Ondan
sonra skender tarafndan hkmdarl elinden alman Dr b. Dr hkmdarla gemi ve on drt
y hkmdarlk etmitir. Dr b. Dr'mn elinden hkmdarl aldktan sonra skender on drt yl
[168]
daha hkmdarlkta kalmtr.
nc Tabaka
Egnler
Irak ve el-Cibl blgesini istil edip buralara hakim olanlar Egn-erdi. Dier Mlk't-tavif
(blge hkmdarlar) bunlara tazim ve sayg gsterirlerdi. Mlk't-tavif dneminde Egnerin ilk
hkmdar Ek olup elli iki yl hkmdarlk etmitir. Ondan sonra yerine olu -pr gemi ve yirmi
drt yl hkmdarlkta kalmtr. Bundan sonra Hz. Yahya b. Zekeriyy'nn ldrlmesi zerine
sriloularma sava aan pr'un olu Cevderz hkmdar olmu ve elli yl hkmdarlk
yapmtr. Sonra Cevderz'in biraderinin olu, yni yeeni Vebhn (Vcen ?) b. Be (Pel)
hkmdarla gemi ve yirmi bir yl hkmdarlk etmitir. Ondan sonra Cevderz b. Vebhn
hkmdar olmu ve on dokuz yl hkm srmtr. Sonra Cevderz'in kardei Ners hkmdarla
gemi ve otuz yl hkmdarlk etmitir. Bundan sonra Ners'nin amcas Hrm-zn b. Be b. pur
hkmdar olmu ve on dokuz yl hkmdarlkta kalmtr. Sonra Hrmzn'm olu Firz
hkmdarla gemi ve on iki yl hkmdarlk etmitir. Ondan sonra Firz'un yerine olu Hsrev
hkmdar olmu ve krk yl hkm srmtr. Bundan sonra hkmdarla Hsrev'in kardei Bel b.
Firz gemi ve yirmi drt yl hkmdarlk etmitir. Sonra Bel'm olu Erduvan (Artaban)
hkmdar olmu ve elli be yl hkmdarlkta kalmtr. Baz tarihiler, Hrmznb. Bel' tan sonra
byk Erduvn'n hkmdar olduunu ve on iki yl hkmdarlkta kaldn zikretmektediler.
Mlk't-tavif in says hakknda daha baka rivayetler de vardr. Farslar, Mlk't-tavif ile
Bversb ve Trk asll Efrsiyb'in dnemlerinde saltanat ve hkmdarln ellerinden alnmas ve
bu dnemlerin tarihen zabtnn mmkn olmamas sebebiyle tarih silsilenin karm olduunu itiraf
[169]
ediyorlar.
Drdnc Tabaka
Ssnler
Ssnlerin ilk hkmdar Erderb. Bbek'tir. [170]
Erder b. Bbek ve Fars Hkmdarlar
Bir rivayette. Hristiyanlarn ve daha nceki kitap ehli olan milletlerin kayt ve ifadelerine gre,
skender'in Bbil topraklarn ele geirmesinden be yz yirmi yl, Mecslerin ifadesine gre, iki
yz altm alt yl getikten sonra hkmdar Drb. Dr'mn intikamn almak, hkm-darl ehline
ve Mlk't-tavif'ten nceki seleflerinin nesline iade edip teslim etmek ve hkmdarl tek bir

hkmdarn elinde toplamak maksadyla Erderb. Bbekb. Ssn (kk Ssn) b. Bbekb. Ssnb.
Bbek b. Mihrimes b. Ssnb. Behrem (hkmdar) b. sfendiyrb. Btsb harekete geti. Dier bir
rivayette onun nesep eceresi daha baka ekilde tesbit edilmitir.
Anlatldna gre, Erderb. Bbek stahr'a bal kasabalardan T-zude (Trude ?) kasabasnda
dnyaya gelmiti. Dedesi Ssn ise ecaat sahibi, ava dkn bir kiiydi. Ssn, "Bderenciler"
(Bzerencler ?) adyla bilinen Fars hkmdarlarnn neslinden gelen bir kadnla evlenmiti. Ssn,
stahr'daki "Narhd" adl ategedenin kayyim ve nazrln yapyordu. Onun bu kadndan Bbek
adnda bir olu dnyaya gelmiti. Bbek byynce babasnn yerine geerek halkn ilerini slenip
idareyi ele almt. Daha sonra Bbek'in de Erder adnda bir olu dnyaya geldi. Bu srada stahr'm
hkmdar Bderenclerden Czihr adnda birisi di. C-zihr'in Tir adnda bir hadm vard ve onun
Drbcird (Drbgird)'e dizdar (kale muhafz) tayin etmiti. Erder yedi yama geldii zaman bababas onu Czihr'in yanna gnderip-' Tr'ta teslim etmesini, onun terbiyesinde bymesini, Tr
ldkten sonra ayn grevle onun yerine geirip dizdar tayin etmesini rica etmiti. Czihr, Bbek'in
bu isteini kabul ederek Erder'i Tr'nm yanma gnderdi. Tr da Erder'i kabul edip evltlk
edindi ve kendisi lnce idareyi Erder stlendi ve ok gzel bir idarecilik yapt.
Bu arada mneccim ve falclardan bir grup kimse Erder'in yldzna bakarak, ona doumunun hayrl
olduunu sylediler ve lkelere hakim olacan bildirdiler. Bunun zerine Erder iyiliklerini daha
da artrd. Bir gece Erder ryasnda ba ucunda duran bir melein kendisine : Alah seni lkelere
hakim klacak. dediini grd. Bu ryadan sonra Erde-r kendisinde daha nce grmedii bir
kuvvet ve kudret hissetti. Onun ilk yapt i, Drbcrd'in "Hobahan" mevkiine gelip burann Fsn
adndaki hkmdarn ldrmek olmutu. Sonra "Kevsen" denilen yere gelip burann Minihr
adndaki hkmdarn ldrd. Oradan "Lezvz (Ler-vr)" denilen yere hareket etti ve Dr adndaki
burann hkmdarn da ldrd. Bundan sonra bu yerlerin idarelerini kendi tarafndan tayin ettii
kimselere teslim etti. Bu arada babasna bir mektup yazarak btn yaptklarn ona bildirdi. Ayrca
babasndan el-Beyd'da bulunan Czihr' in zerine hcum edip saldrmasn istedi. Bunun zerine
babas dediini tuttu ve Czihr'i ldrp tacn ald. Sonra el-Cibl ve civar blgelerin hkmdar
Erduvan'a bir mektup yazarak Czihr'in tacm olu S~ bur'a giydirmesi iin ondan yalvarp izin
istedi, fakat Erduvan onun byle bir harekete girimesini iddetle menetti ve tehdit etti. Bbek ise
onun bu tehdidine pek aldr etmedi, ancak gn ierisinde ld. Bunun zerine- Bbek'in olu
Sbur Czihr'in tacn giyip babasnn yerine geti ve hkmdarln iln etti. Bu arada Sbur bir
mektup yazarak kardei Er-der'i yanma ard, fakat Erder onun bu arsn reddetti ve gelmedi.
Buna fkelenen Sbur onunla savamak iin byk bir asker kuvvet hazrlayp zerine yrd.
stahr'dan hareket ettii zaman Sbur'm bu seferine akrabalarndan, kardelerinden ve yakn
adamlarndan bir grup kimse de katlmt. Bu seferine katlan kardelerinin arasnda yaa
kendisinden daha byk olanlar bile vard. Kendi kardeleri onun tacn ve tahtn alp Erder'e
teslim ettiler. Bu defa tac Erder giyip tahta kt. Azim ve ciddiyetle ie balad. Ebersm adnda
birisini kendine vezir tayin etti ve Fhr adndaki kimseyi de en yksek dini vazife ve rtbe olan
Mbezn- mbez (ruhaniler reislii) makamna getirdi. Erder kardelerinin ve onlarla birlikte
hareket edenlerin kendisine kar suikastta bulunacaklarn hissedince onlarn pek ounu ldrtt. Bu
srada Drb-cird halknn isyan ettii haberi geldi. Bunun zerine Erder geri dnp isyan.bastrd
ve halkndan pek ok kimseyi ldrdkten sonra ehri tekrar ele geirdi. Bundan sonra oradan
Kermn'a gitti ve burann hkmdar Bel ile iddetli bir savaa tututu. Erder bizzat kendisi
arparak Bel' esir ald ve Kermn' istil edip ele geirdi; ayrca Erder, Kerman ehrini kendi

adn tayan olu Erder'e teslim edip idaresini de ona brakt.


Basra krfezi sahillerinde Asyn (Ebtenbd ?) adnda kendisine sayg duyulan bir hkmdar vard.
Bu defa Erder bunun zerine yrd; onu ve beraberinde bulunanlar kltan geirip ldrd,
ayrca hkmdarn yer altnda saklad hazinelerini ele geirdi ve bu vesile ile pek ok kymetli
mallar elde etti. Dier taraftan Erder, bir ksm hkmdarlara mektuplar yazarak onlardan kendisine
itaat etmelerini istedi, fakat hibir hkmdar onun bu isteini kabul etmedi. Bu hkmdarlardan birisi
de Erder-Hurre'ye bal olan Ebrss (rasistan) ehrinin sahip ve hkmdar olan Mihrek idi. Bunun
zerine harekete geen Erder nce Mihrek'in zerine yryp onu ldrd, sonra Gur'a geti ve
Gur ehrini kurdu. Ayrca burada "Trbl" adyla bilinen bir saray ve bir de ategede yaptrd.
Tam bu srada, Erder bu ilerle urarken Erduvn'm elisi bir mektupla huzuruna kageldi. Bunun
zerine Erder halk toplayp Erduvn'm gnderdii mektubu okudu. Mektupta Erder'e hitaben :
Ey kurt! Haddini atn ve kendi elinle lmn istedin. Ta giyip bu memleketleri ele geirmene kim
izin verdi? Sana bu ehri ina etmeyi kim emretti? Ayrca Erduvn ona, kendisini balayp huzuruna
getirmesi iin Ehvz hkmdarn yanma gnderdiini de bildiriyordu.
Bunun zerine Erder de bir mektup yazarak ona u ekilde cevap verdi: Allah, bama giydiim
tac bana balayp verdi ve fethettiim memleketlere beni sahip kld .Allah'n bana, seni yakalamak
imkn vereceini ve senin ban "Erder-Hrre'de yaptrdm ategedeye gndereceimi mit
ediyorum.
Bundan sonra Erder veziri Ebersm' Erder-Hurre'de yerine halef brakp kendisi stahr tarafna
hareket etti, fakat ok gemeden veziri Ebersm'dan kendisine bir mektup geldi. Ebersm
mektubunda, Ehvz hkmdarnn Erder-Hurre'ye geldiini, fakat malp ve perian bir vaziyette
geri dndn yazyordu. Bundan sonra Erder sfahan zerine yrd ve sfahan' ele geirip
hkmdarn ldrd, sonra Fars lkesine dnp Ehvz'm sahip ve hakimi olan Nirufer ile savamak
iin zerine yrd fakat bu arada Errecn, Meysn ve Tsr'a urad, Sur-rak'a gelince Dceyl
(Dicle'nin bir kolu)'in kenar ksmnda durup Ehvz' ele geirdi. Erder, burada Sku'l:Ehvz ehrini
kurduktan sonra bol miktarda genimet alarak Fars lkesine geri dnd. Bir mddet sonra ise Kzern
ve Hurre (Cirih ?) yoluyla tekrar Fars lkesinden Ehvz'a geldi. Meysn hkmdarn ldrp burada
Kerh-Meysn ehrini kurduktan sonra Fars lkesine geri dnd.
Bu defa Erder Erduv'a bir eli gnderip sava iln ettiini bildirdi ve ondan sava iin bir yer
belirlemesini istedi. Bunun zerine Erduvn ona bir mektup gndererek, Mirimh (Temmuz)'m
sonunda Hrmz-cn dzlnde onunla karlaacan, bildirdi; fakat Erder tayin edilen vakitten
nce Hrmzcn dzlne gelip kendisi iin hendekler kazdrd ve su yollarn tuttu, daha sonra
tayin edilen vakitte Ermnlerin hkmdar Baba ile birlikte Erduvn belirlenen Hrmzcn
dzlne geldiler. Bu srada Erduvn ile Er manlerin hkmdar Baba taht kavgas yznden
birbiriyle savayorlard. Erder'in sava iln etmesi zerine kendi aralarndaki sava brakp
onunla savamaa karar verdiler. Mttefik olarak hareket eden ve birbirlerine destek olan bu iki
hkmdar, Erder ile bir gn birisi, dier gn birisi nbetleerek savayorlard. Sra Ermnlerin
hkmdar Baba'ya geldiinde Erder onun karsna kmad. Sava sras Erduvn'a geldii gn o
da Erder'in karsna kmad. Bunun zerine Erder, Ermnlerin hkmdar Baba ile bir sulh
anlamas yapt. Bu anlamaya gre Erder Baba'ya dokunmayacak, Baba da Erduvn' yalnz brakp
aralarndan ekilecekti. Fakat ok gemeden Erder Erduvn' ldrp lkesini istil etti. Bu durum
karsnda Ermnlerin hkmdar Baba, Erder'in itaati altna girmek mecburiyetinde kald. te o
gn Errer'e "ehinh" unvan verildi.

Bundan sonra Erder, Hemedn'a yrd ve burasn fethedip ele geirdi, sonra buradan el-Cebel,
zerbeycn, Ermeniye (Armenia) ve Musul'a hareket etti ve kl zoruyla buralar fethetti. Musul'dan
Sevd blgesine geen Erder burasn ele geirdikten sonra Medin ehrinin dousunda bulunan
Tsfon (Taysefn) ehrinin karsnda ve Dicle'nin kenarnda bir ehir kurdu ve bu ehre Bih-Erder
adn verdi. Sonra Sevd blgesinden stahr'a geri dnd.
Erder, stahr'dan srasyla Sicistn, Crcn, Nsbr, Mervr Belh ve Hrezm zerine yrd, sonra
tekrar Fars lkesine dnp konaklamak zere Gur'a gelip indi. Burada bulunduu srada Kusan, Turan
ve Mk-ran hkmdarlarnn elileri gelip Erder'e itaatlerini bildirdiler.
Bundan sonra Erder Bahreyn'e hareket edip burasn muhasara etti, muhasara neticesinde mkl
duruma den Bahreyn hkmdar kalesinin surundan atlayp ld. Erder buradan Medin'e geri
dnd ve burada yerleti. Hayatta iken kendi tacn olu Sbur'a giydirdi. Bu arada Erder sekiz tane
ehir kurdu. Bu ehirler unlardr : 1) Bahreyn'de kurulan e-Hatt ehri, 2) Medin ehrinin karsnda
ina ettirilen Be-hresir ehri, ki bunun asl ad Bih-Erder olup sonradan Araplar tarafndan
Arapalatrlp Bihsr ekline sokulmutur, 3) Erder-Hurre (Gur), - Sonradan bu ehre
Bveyhilerden Adudu'd-devle tarafndan F-ruzbd ad verilmitir -, 4) Kerman'da kurulan Erder
ehri, - Bu ehrin ad da Arapalatrhp Berder ekline sokulmutur -, 5) Basra yaknlarnda ve
Dicle zerinde kurulan Behmen Eerder ehri- Basrahlar bu ehre Behmen-r adn vermilerdir -,
6) Hzistan'da kurulan Rme-hrmz ehri, 7) Sku'l-Ehvz (Hrmz-Erder), 8) B_u gn Hazze
adyla bilinen Bd-Erder ehri, 9) Frat-Meysn ehri.
Erder, gidiat beenilen, zaferden zafere koan ve bayra yere dmeyen bir hkmdard. Kendisi
bir ok ehirler ve iller kurup, derece ve rtbeler ihdas etmi ve memleketleri imar etmitir.
Erder, Erduvn' ldrdkten sonra lmne kadar on drt yl hkmdarlkta kald. Bir rivayette on
drt yl on ay hkm srd sylenir. Erder Irak' istil edince Tenh paktna giren bir ok Arap
onun idaresi altnda bulunan bir memlekette yaamak istemediler, bu yzden Tenh pakt altnda
toplanan Araplardan Kud'a kabilesi ve dierleri Irak'tan g edip Suriye'ye gtter ve orada
yerletiler. Hre ve Enbr ahalisi ise Erder'e boyun eip itaati altna girdiler. Hre ve Enbr
ehirleri Buht-Nassar'm zamannda kurulmutu. Onun lmesinden sonra Hre halknn Enbr'a g
etmesi zerine Hre harabe hle geldi. Amrb. Adiyy'nin dneminde Hre'nn tekrar batan imar edilip
mamur hle gelmesine kadar Enbr ehri be yz elli yl mamur bir hlde ayakta kald. Hre ehri de
Amr b. Adiyy tarafndan imar edildikten sonra Kfe ehri kurulup Mslmanlarn buraya gelip
[171]
yerlemesine kadar be yz otuz ksur yl mamur bir vaziyette ayakta kalmt.
Sbur b. Erder b. Bbek'in hkmdarl
Erder b. Bbek ldkten sonra yerine olu Sbur geti. Babas Erder hkmdar olunca, dedesi
Ssnb. Erder b. Behmen'in yapm olduu bir yemin yznden Egnleri ldrmek hususunda ok
ileri gitti, nk dedesi Ssnb. Erder, bir gn hkmdar olduu takdirde Ekb. Cezze (Hurre ?)'nin
neslinden hi bir kimseyi sa brakmayacana dair yemin etmi, ayrca kendi neslinden hkmdar
olacaklara bunu bir grev olarak ykleyip tavsiyede bulunmutu. Nihayet Ssn b. Erder'in
neslinden ilk defa Erder b. Bbek hkmdar oldu ve Egnlerin btn erkek ve kadnlarm
ldrd, ancak devlet konanda bulduu ve gzelliine hayran kald bir kz ldrmeyip sa
brakt. Bu kz ise ldrlen hkmdarn kzyd. Erder bu kza nesebini sorduunda, hkmdarn

hanmlarndan birisinin hizmetisi olduunu sylemiti. Ayrca Erder ona bakire olup olmadn
sorduu zaman bakire olduunu haber vermiti; bunun zerine Erder onu kendisi iin seip beendi
ve onunla evlendi. Bir mddet sonra Erder'den hamile kalnca, hamileliine gvenerek ona
kendisinin Ek'in evldndan olduunu itiraf edip haber verdi, bunun zerine Erder ondan nefret etti
ve yal bir zat oah Herced b. Esm (Hercendb. Sm)' yanma arp, ona durumu anlatt. Erder,
dedesi Ssnb. Erder'in yemininin yerine gelmesi iin Herced b. Esm'a onu ldrmesini emretti.
Herced, ldrmek zere onu alp gtrd zaman kendisinin hamile olduunu syledi, bunun zerine
Herced ebe kadnlar arp hamile olup olmadn aratrd. Ebe kadnlar onun hamile olduunu
sylediler. Bu durum karsnda Herced onu yer altnda izbe bir yere brakt; sonra kendi tenasl
uzunu kesti ve bu hususta bir yaz hazrlayp bunlar bir kutunun ieisine yerletirdi ve kendi
mhrye mhrle dikten sonra hkmdarn huzuruna geldi. Hkmdar Erder ona : Ne yaptn?
diye sorduunda, Herced : Onu yer altnda izbe bir yere braktm. dedikten sonra kutuyu ona teslim
etti ve bunu kendi mhrledikten sonra hazinelerinden birisine brakp saklamasn istedi. Hkmdar
Erder, Herced'in dediini tutup isteini yerine getirdi.
Doum zamanna kadar Herced'in yannda kalan bu kzcaz bir erkek ocuk dnyaya getirdi. Yal
Herced hkmdar Erder'in msaadesini almadan ocua ad koymay pek uygun bulmad ve kk
yataki bu ocuu ona bildirmekten de korktu. Bunun zerine Herced, ocuun doduu saati tesbit
edip yldzna baktrd ve onun ileride hkmdar olaca grld. te bu sebeple Herced bu ocua,
hem unvan ve hem de ahs ad olabilecek bir isim seti ve "hkmdar olu" manasna gelen hpur
(pur, Sbur) adn verdi. Bylece tarihte ilk defa bu ismi bu ocuk alm oldu.
Aradan uzun zaman gemesine ramen Erder'in baka ocuu olmamt. Bir gn ocuu yannda
tutup byten yal Herced hkmdar Erder'in huzuruna girdiinde onu son derece mahzun grd ve
: Hkmdarmz zen nedir? diye sordu. Bunun zerine hkmdar Erder: Nasl zlmeyeyim
ki, kl sallayarak dou ile bat arasndaki lkeleri fethedip elime geirdim ve atalarmn mlk ve
saltanat bende topland. Hl byle iken yerime neslimden birini brakmadan lp gideceim. diye
cevap verdi. Yal Herced ona : Allah sana nee ve uzun mr versin! Benim yanmda senin ok ho
ve zarif bir olun vardr. Sana daha nce teslim edip braktm kutuyu getirt, sana bunun doruluunu
ispatlayacam. dedi. Bunun zerine Erder az mhrl kutuyu getirtti, kutuyu at zaman
ierisinde Herced'in kesilmi tenasl uzvu ile bir yaz buldu. Bu yazda: Hkmdarlarn hkmdar
Erder'den hamile kalan Ek'in kz, kendisinin ad geen hkmdar tarafndan ldrlmesi emredildii zaman bana hamile olduunu haber verdiinde, ben bu gzel ve ho hkmdarn ektii ekini
(zrriyetini) telef etmek istemedim ve o kzcaz hkmdarn emri zerine yerin altnda izbe bir yere
koydum. Bylece bir iftiracnn iftirasna kurban gitmeyeyim diye kendimi hkmdara kar temize
karmak istedim. yazlyd.
Bunun zerine Erder yal Herced'e Sbur ile beraber ayn boy ve kyafette, birbirine benzeyen yz,
bir rivayette bin ocuk hazrlamasn ve hi bir iaret koymadan onlar kendi huzuruna getirmesini
emretti.
Herced, hkmdar Erder'in emrine uyarak dediini yapt ve ocuklar huzuruna getirdi.Erder
onlarn arasnda gz gezdirip bakt, kendi opu-una iaret edilmedii ve kendisine her hangi bir ey
sylenmedii hlde onlarn arasndan kendi oluna kar gnlnde bir meyil meydana geldi ve olunu
buldu. Sonra bu ocuklara bir top ve birer evgn verilerek eyvanda taht zerinde oturan Erder'in
nne karldlar ve burada topla oynamaa baladlar. Bir ara topun yuvarlanp sarayn eyvanna
girmesi zerine btn ocuklar eyvana girip topu almaa cesaret edemediler, ancak ilerinden Sbur

cesaret ederek eyvana girdi. Erder, onun bu cesaretini daha nce kendi olu olduuna dair gnlnde
meydana gelen meyil ile birletirip bunlar kendi olu olduuna bir delil sayd, sonra ona : Adn
nedir? diye sordu, o da : "hpur-' diye cevap verdi.
Bylece Erder'in katnda Sbur'un kendi olu olduu sabit olunca, onun durumunu etrafa duyurdu ve
kendisinden sonra yerine ta giyip hkmdar olmas iin onu veliaht tayin etti. Sbur akll, gzel
konuan ve bir ok meziyetleri olan bir kiiydi. Hkmdar olup bana tacn giyince, yakn uzak
demeden herkese mallar dalp onlara ihsanlarda bulunmutu. Bylece tutum ve hareketlerindeki
meziyetleri ortaya km ve btn hkmdarlara kar bir stnlk kazanmt. Fars lkesindeki
Sbur ehriyle Nisbur, Firz-Sabur (Enbr) ve Cndeysbur ehirlerini de Sbur ina ettirip
kurmutu.
Rivayet edildiine gre, Sbur Rum askerlerinin bulunduu Nusaybin zerine yryp burasn bir
mddet muhasara altnda tutmu, fakat bu srada Horasan tarafnda bizzat kendisinin hazr
bulunmasn gerektiren bir hadise ktndan kuatmay brakp oraya gitmiti. Horasan tarafndaki
ileri salama balayp hallettikten sonra tekrar Nuseybin'e dnmt. leri srlen bir iddiaya gre,
kendiliinden yklan Nusaybin ehrinin surlarndan alan bir gedikten ieri girmi, Rum askerlerini
ldrp bir takm esir ve ganimetler alarak Suriye zerine yrm ve burada Flkya (Kalukia ?),
Kadkya gibi ehirlerin de dahil bulunduu bir ok ehri fethedip eline geirmiti. Ayrca
Antakya'da bulunan bir Rum hkmdarn (Valerianus) muhasara edip esir alm, hkmdarla birlikte
[172]
ehir halkndan pek ok kimseyi gtrp Cndeysbur ehrine iskn edip yerletirmiti.
Hadr ehri
Dicle ile Frat arasnda bulunan Tekrt'in dalk blgesinde "Hadr" ad verilen bir ehir vard. Bu
ehirde Cermika'da Satrun adnda bir hkmdar bulunuyordu. Araplar arasnda onun ad "Dayzen"
olarak hret bulmutu ve kendisi Kud'a kabilesindendi. Dayzen, el-Cezire'ye hakim olmutu ve pek
ok askeri vard. Sbur b. Erder Horasan'da iken, Dayzen Savd blgesinin baz ksmlarna
girmiti. Sbur, Horasan'dan dnd zaman kendisine onun bu yaptklar haber verildi. Bu durumu
renen Sbur, Dayzen'in zerine yryp onu drt yl, bir rivayette iki yl muhasara altnda tuttu;
fakat bu mddet ierisinde Sbur ne kaleyi ykabildi ve ne de Dayzen'in yanma ulaabildi.
Dayzen'in Nadire adnda bir kz vard. Nadire det grme zaman geldii iin ehrin varouna
karlmt. Her det grme zaman gelen kzn ehrin darsna karlmas onlarn bir gelenei idi.
Nadire kadnlarn, Sbur da erkeklerin en gzellerindendi. Bunlar birbirlerini grr grmez ak
olmulard. Nadire birisini gndererek Sabura : ehrin sularnn nasl yklabileceine dair sana yol
gsterirsem benim iin ne yaparsn? diye sordurttu. Sbur : stediklerin hususunda seni hakem
tayin ederim ve ne istersen yaparm. Ayrca seni btn hanmlarmdan daha stn tutarm. diye
cevap verdi. Bunun zerine Nadire, ehrin surunu ykacak olan tlsm tarif ederek ona : Boynu
tokal boz renkli bir gvercin bulur, ayana mavi gzl bakire bir kzn hayz kanyla yaz yazar,
sonra gvercini salverirsin. O, mutlaka ehrin surlarnn zerine gelip konacak ve bylece surlar
yklacaktr. dedi. Nadre'nin anlatt bu sr, bu ehrin bir tlsm idi. Nihayet Sbur onun
dediklerini yapt ve ehrin surlar atlayp ayrlmaa balad. Bunun zerine Sbur zorla ehre girip
Dayzen'i ve adamlarn ldrd. Bugn onlardan hibir kimse hayatta kalmamtr. Sonra Sbur ehri
tahrip ederek Dayzen'in kz Nad-re'yi alp gtrd ve Ayn''Temr'de onunla zifafa girip evlendi.
Nadire o gece sabaha kadar sancdan kvranp durdu. Sbur, onu bu hle sokup inciten eyin ne

olduunu aratrdnda, karn bklmleri arasna bir mersin aac yaprann yapm olduunu
grd. Nadre'nin sanc ve acs bundan ileri geliyordu. Sbur bakt zaman Nadre'nin vcudunun
letafetinden onun kemiklerinin ierisindeki ilikleri gryordu. Bunun zerine ona : Baban seni ne ile
beslerdi? diye sordu, o da : Kaymak, ilik, oul bal ve saf arapla beslerdi. diye cevap verdi.
Sbur : Babann ba hakk iin and ierek sylyorum ki, ben sana yeni bir devre aacam ve seni
bunlar yediren babandan daha ok besiyeceim. dedi ve bir adama emir vererek bir at getirmesini
istedi. Adam da azgn bir ata binip geldi. Nadire, sa rglerinden bu atn kuyruuna baland ve
zerine bir adam bindirilerek bu azgn at salverildi. Bylece Nadire paralanarak ldrld.
Bir ok air Dayzen'i iirlerine konu edinmilerdir. Sbur'un zamann da "Mni" adyla bilinen zndk
ortaya km, peygamberlik iddiasnda bulunmu ve "Maniheizm" denilen bu akma pek ok kimse
tbi olmutur.
Sbur b. Erder'in hkmdarl otuz yl on be gn, dier bir rivayete gre ise ottz bir yl alt ay
[173]
dokuz gn srmtr.
Hrmz b. Sbur b. Erder b. Bbek'n Hkmdarl
Hrmz, sima ve vcut itibariyle dedesi Erder'e benzetilirdi, fakat tedbir ve idare bakmndan ona
benzeyen bir taraf yoktu. Byk ve tehlikeli ilere atlmakta gayet cesur ve kuvvetli idi. Hrmz'n
annesi ise dedesi Erder tarafndan ldrlen hkmdar Mihrek'in kzlarndan birisiydi.
Mneccimlerin, Mihrek'in neslinden gelecek birisinin hkmdar olacan haber vermeleri zerine,
Erder onun neslinden gelenleri takip ederek son ferdine kadar ldrmt, fakat bir frsatn bulan
Hrmz'n annesi kap kurtulmu ve le gidip obanlarn yannda ikamete balamt. Bir gn
Sbur ava km ve son derece de susamt. Bu srada ierisinde Hrmz'n, annesinin de kald
bir takm adrlar grm ve adrlarn yanma gelip imek iin su istemiti. adrlarn birinden bir
kadm kendisine su vermiti. Sbur bu kadn grnce onun stn gzelliine vuruldu. ok gemeden
obanlar adrlarna gelmilerdi. Sbur onlara bu kadnn kim olduunu sorduu zaman, ilerinden
birisi kendi kz olduunu sylemiti. Bunun zerine Sbur ondan bu kz evlenmek iin istedi, o da
kz hemen kendisine verdi, bylece Sbur kz alp sarayna dnd. Kzn st ba temizlenip gzel
elbiseler giydirildikten sonra ona yaklamak istedi, fakat kz buna yanamad ve bir mddet direndi.
Nihayet direnmesi uzaynca Sbur ona bunun sebebini sordu. Kz, kendisinin, Mihrek'in kz olduunu
ve byle davranmakla onu Erder'e kar korumak istediini syledi. Bunun zerine Sbur onun
hviyet ve hlini saklayacana dair ona sz verdi ve bundan sonra yaklat. Sbur'un ondan Hrmz
adnda bir olu dnyaya geldi ve olunun durumunu yllarca saklayp gizledi.
Bir gn Erder olu Sbur'a hatrlatmak istedii bir eyi sylemek iin evine geldi ve anszn
.ieriye girdi. Bir mddet oturduktan sonra elinde bir evgn ile topun peinden barp aran
Hrmz kp geldi. Gz ocua ilien Erder phelenip onu yadrgad ve kendi soyunda bulunan
iri gvdelilik ve yz gzellii gibi dier bir takm beden hususiyetlerini inceledikten sonra ocuun
kendi soyundan gelen kimselere, benzediini grd ve onu yanma yaklatrmalarn istedi. Bundan
sonra Sbur'a ocuk hakknda bir eyler sordu. Sbur boynunu eip hatasn ikrar etti ve olup bitenleri
babas Erder'e anlatt. Erder buna ok sevindi ve mneccimlerin Mihrek'in soyundan gelecek olan
birisi hakkndaki szlerinin gerekletiini syledi. Bu durum Erder'in gnlndeki sknt ve
endieleri giderip onu teselli etti.

Nihayet Sbur hkmdar olunca olu Hrmz' Horasan valiliine tayin etti ve onu buraya gnderdi.
Horasan'a gelen Hrmz dmanlar kahredip sindirdikten sonra mstakil bir ekilde hkm srmee
balad. Fakat bir takm jurnalciler babas Sbur ile olu Hrmz'n arasn amak iin onun
babasnn elinden hkmdarl alacan ileri srerek gelip babasna jurnalde bulundular. Rivayet
edildiine gre, Hrmz bunu iitince elini kesip babasna gnderdi. Ayrca babasna bir mektup
yazarak, aleyhinde sylenen szleri duyduunu, elini de bu iftira ve thmetten kurtulmak iin kesip
gnderdiini; bildirdi; nk onlarn adet ve geleneklerine gre vcudunda kusur bulunanlar
hkmdarla getirmezlerdi. Nihayet Hrmz'n kesip gnderdii eli ulanca, babas buna ok
zld ve bir mektup gndererek elini kestiinden dolay duymu olduu znty bildirdi, ayrca
onu veliaht tayin edip neticede hkmdarla getirdi.
Hrmz hkmdarla geince, halkna adaletle davrand, verdii szleri tuttu ve atalarnn yolunu
izledi. Bu arada Rmehrmz' il hline getirdi. Hrmz'n hkmdarl ise bir y on ay kadar
[174]
srd.
Behram b. Hrmz b. Sbur'un Hkmdarl
Hrmz'n olu olan Behram son derece halim selim, temkinli hareket eden ve halkna iyi davranan
bir hkmdard. Bir zndk olan Mni'yi ldrp derisini yzdkten sonra iine saman doldurarak
Cndey-sbur ehrinin kaplarndan birinin zerine astrmt. Bundan dolay bu kapya "Mni
Kaps" ad verildi.
Behrm'n hkmdarl yl, ay, gn srd. Amrb. Adiyy ldkten sonra, Fars
hkmdarlarndan Sbur b. Erder ile Hrmz b. Sbur ve Behram b. Hrmz'n dnemlerinde,
Rab'a, Mudar, Irak l-lerindeki dier kabileler, Hicaz ve el-Cezire valiliklerinde Amr b. Adiyy' in
mru'1-Kays e-Bed' adndaki olu bulunuyordu. mru'1-Kays, Nasr b. Rab'a sllesinden ve
Farslarm Arap valilerinden ilk nce Hristiyan-l kabul eden kii di. Uzun yllar valilik grevinde
bulunan mru'l -Kays yz on drt yl yaamt. Onun valilik grevinin yirmi yl bir ay Sbur b.
Erder'in hkmdarl dneminde, bir yl on gn Hrmz b. Sbur'un dneminde, yl ay
gn Behram b. Hrmz'n dneminde ve on sekiz yl da Behrmb. Behram b. Hrmz'n
[175]
hkmdarl dneminde gemiti.
Behrmb. Behrmb. Sburb. Erder'in Hkmdarl
Behram b. Behram, devlet ilerine vakf bir hkmdard ve hkmdarlk dnemi ok iyi gemiti.
Bana tacn giydikten sonra halka iyi davranacan vaat etmiti. Onun ka yl hkmdarlkta kald
konusun^-da ihtilf edilmitir. Bir rivayette on sekiz yl, dier bir rivayette ise on yedi yl
[176]
hkmdarlk yapt sylenir. Dorusunu ise Allah bilir.
Behrm b. Behram b. Behram b. Hrmz b. Sbur'un Hkmdarl
Behrmb. Behrmb. Behrm bana tacn koyduu zaman memleketinin ileri gelen bykleri gelip
onun iin iyi dilekte bulunmulard. O da onlara gzel davranacana dair szler sylemiti.

Hkmdar olmazdan nce Sicistn valiliinde bulunuyordu. Behrm'in hkmdarl ise drt yl
[177]
srd.
Ners b. Behrm'm Hkmdarl
Ners, nc Behrm'm kardei idi. Ners'ye tac giydirildii zaman memleketin eraf ve ileri
.gelen bykleri gelip onun iin iyi dileklerde bulunmulard. O da onlara iyi davranacan vaat
etmi ve : Allah'n bize ltfedip verdii hkmdarlk ve devlet nimetinin krn zayi
etmeyeceiz. diyerek halkna kar gayet gzel muamele etmiti. Ners'nin hkmdarl ise dokuz
[178]
yl srd.
Hrmz b. Ners b. Behrm b. Behrm b. Behrm b. Hrmz'nHkmdarl
Hrmz b. Ners hkmdar olduu zaman, kabalndan ve kat yrekli oluundan dolay halk ondan
ok korkmutu. Hkmdar Hrmz bunu hissedince onlara idaresinin sertliinden korktuklarn
bildiini, fakat kendisinde bulunan hu kabalk ve sertliin Allah tarafndan merhamet ve efkate
evrildiini bildirdi ve onlara yumuak bir siyaset uygulad. Fakirleri kalkndrmaa, lkesini mamur
hale getirmee ve adaleti yaymaa kar ok haris idi. Hrmz b. Ners, arkasnda evlt brakmadan
lmt ve bu durum halk ok zmt, bu sebeple halk hkmdarn hanmlarndan hamile birinin
olup olmadn sormulard ve kendilerine hanmlarndan birisinin hamile olduu sylenmiti. te
bir rivayete gre, Hrmz kendisinden sonra hkmdarl annesinin karnnda bulunan bu ocuk iin
vasiyet etmiti. Nihayet bu kadn Sbur Z'I-ektf adndaki olunu dnyaya getirdi.
Hrmz b. Ners'nin alt yl be ay, bir rivayette ise yedi yl be ay hkmdarlkta kald sylenir.
[179]
Sbur b. Erder'den buraya kadar zikredilen hkmdarlardan hi biri atlanm deildir.
Sbur Z'I-Ektf'n Hkmdarl
Bu hkmdarn nesep eceresi, Sbur b. Hrmz b. Nersb. Behrm b. Behrm b. Hrmz b. Sbur b.
Erder b. Bbek'tir. Bir rivayete gre, Sbur Z'1-Ektf babasnn vasiyeti zerine hkmdar
olmutur. Sbur doduu zaman halk onun doumuna ok sevinmi ve onun doumunu lkenin drt bir
tarafna yayp duyurmulard. Yine onun doumu zerine vezirler ve yksek derecedeki dier
memurlar babasnn dneminde olduu gibi grevlerinde kalmlard.
Civar blgelerdeki dier hkmdarlar, Fars hkmdarnn beikte yatan kk bir ocuk olduunu
duymular, bu sebeple Trkler, Araplar ve Rumlar Fars lkesine gz dikmilerdi. Fars
memleketlerine en yakn olanlar ise Araplard. Bu yzden kalabalk bir topluluk halinde Araplardan
Abdulkays ve Bahreyn halk hareket ederek deniz yoluyla Fars memleketlerine ve Erder-Hurre
sahillerine gelip buralarda yaayan halkn hayvanlarn davarlarn ve geim kaynaklarn ellerinden
aldlar, lkede pek ok bozgunculuk ve zulm yaptlar. Dier taraftan yd kabilesi de Irak'n Sevd
blgesini ele geirip burada yaayan halka pek ok zulm yaptlar ve bozgunculuk kardlar.
Bylece Araplar bu memleketlerde bir mddet kaldlar ve Farslarn hkmdarnn kk bir ocuk
olmas hasebiyle Fars halkndan her hangi bir sava veya mukavemetle karlamadlar.

Nihayet Sbur biraz byyp hadiseleri deerlendirme yama gelince, anlay ve idrakinin
stnln gsteren ilk delil u hadise olmutu : Sbur bir gece uyanp seher vaktinde grlt ve
sesler iitmiti. Bu ses ve grltlerin sebebini sorduunda kendisine Dicle kprs zerinden gelip
geen halkn izdihamdan kardklar sesler ve grltler olduu sylendi. Bunun zerine Sbur
hemen ikinci bir kprnn yaplmasn emretti. Bylece kprlerden biri gelenlere, dieri ise
gidenlere tahsis edilerek izdiham nlenmi oldu. Halk ise onun bu idrak ve tedbirlerine hayran kalp
sevinmilerdi.
Sbur on alt yama gelip de silh tayabilecek gce eriince, adamlarnn ileri gelen reislerini
toplayp onlara ocukluk dneminden beri -5-mndan km olan isleri anlatt ve memleketini
korumak, bir ksm dmanlarn zerine yrmek istediini syledi. Bu hareketinden dolay teekkr
edip iyi dileklerde bulundular, fakat kendisinden yerinde kalmasn, dmanlarn zerine ise kendi
yerine kumandanlarn ve askerlerini gndermesini istediler. Sbur, onlarn bu istediini reddederek
askerlerinden bin kii seti. Bu defa sefere kacak olan askerlerin saysnn artrlmasn teklif
ettiler, fakat Sbur onlarn bu teklifini kabul etmedi ve askerlerin saysn da artrmad. Nihayet Sbr
bin kiilik bir asker birlikle harekete geip yola kt ve hi bir Arabi sa brakmamalarn istedi.
nce Araplarn igali altnda bulunan Fars memleketlerine geldi ve onlar gafil bir anda yakalayp
acmaszca pek. oklarn ldrd, bir ocuunu da esir ald. Bundan sonra denizi geip e-Hatt
ehrine geldi ve hibir ganimete iltifat etmeden Bahreyn'de bulunan Araplar ldrd. Buradan
Temim, Bekrb. Vil ve Abdulkays kabilelerinden bir ksm insanlarn yaad Hecer'e geti ve oluk
oluk kanlar akmcaya kadar onlar kltan geirip ldrd. Ayrca Abdulkays kabilesinin zerine
yryen Sbr ve askerleri onlar mahvedip yok ettiler. Sonra Ye-mme'ye geip burann halkndan
pek ok kimseyi ldrdler. Bu arada Araplara ait olan btn su kaynaklarn kapatp kuruttular.
Bundan sonra Irak ve Suriye kalelerinin (Manzru'-m) arasndaki blgede yaayan Bekr ve
Talib kabilelerinin zerine yrdler, bir ok kimseyi ldrp bir oklarn da esir aldlar ve su
kaynaklarn topraklarla doldurup kuruttular. Bu arada Medine yaknlarna kadar gelip burada
bulabildikleri Araplar ldrdler ve bir ksmn da esir aldlar.
Sbur, zerlerine yrd dman ve kabile reislerini ldrmek istedii zaman, nce onlarn
omuzlarndaki krek kemiklerini kartr, bylece ikence yaparak ldrrd. Bu yzden kendisine
"Sbur Z'l -Ektf" ad verilmitir.
Bu srada yd kabilesi el-Cezre'ye S' etmiti ve Sevd blgesine basknlar yapyordu. Bunun
zerine Sbur ordular tehiz edip onlarn zerine gnderdi. yd kabilesinden Lakt adnda birisi
Sbr'un gnderdii bu askerlerin arasnda bulunuyordu ve u mealdeki msralarla bir mektup
yazarak durumu yd kabilesine haber verdi : "Bu mektupta el -Cezre'de bulunan yd kabilesine
Lkt'tan bir selm var. Sizi ar pazardaki paralar ve al veriler megul etmesin, zira zerinize
arslan Kis-r geliyor. Hem de dirsek ularyla birbirlerini ite kaka, ekirge srs kadar kalabalk
yetmi bin kiiyle birlikte geliyor."
Fakat yd kabilesinin insanlar onun gnderdii bu mektuba pek aldr etmediler ve basknlarna
devam ettiler. Bunun zerine Lakt onlara : "yd kabilesine tebli edip duyur, onlarn ortasna girip
dur! Ben doru olan gryorum, eer bana kar gelinmezse doru olan gr ortaya kacaktr."
misralaryla balayan bir kaside yazp gnderdi. Bu kaside, sava en iyi ekilde tasvir eden mehur
bir kasidedir. Buna ramen yd kabilesinin insanlar tedbir almadlar ve aldrmadlar. Neticede
Sbur onlar anszn bastrd ve hepsini kltan geirip ldrd. Ancak Bizans lkesine kaanlar
kendilerini kurtarabildi. te Sbur'un Araplara yaptklar bunlardan ibarettir.

Sbur'un Rumlar (Bizansllar) la olan mnasebetlerine gelince; o, Rumlarn hkmdar olan Kostantin
ile sulh akdettiinden onlarla bar ierisinde bulunuyordu. Kostantin, Bizans hkmdarlar arasnda
Hristi-yanl ilk defa resmen kabul eden kii idi. Biz, onun Hristiyanh kabul etmesinin sebebini
Sbur ile ilgili bu bahsi tamamladktan hemen sonra anlatacaz. Kostantin, lmnden hemen nce
kendi lkesini olu arasnda taksim etmiti. Fakat tahta kan oullar ok gemeden lmlerdi.
Bunun zerine Bizans halk Kostantin'in hanedanndan Alyanos adnda birisini balarna geirip
hkmdar yaptlar. O, Rumlarn Hristiyanlktan nceki dinleri zerine bulunuyordu, fakat
Hristiyanln izhar edip bunu gizliyordu. Alyanos hkmdarlk makamna geince, eski Rum dininde
olduunu aa vurup kiliseleri tahrip etti, papazlar ldrd ve Bizans halkn tekrar eski dinlerine
evirdi. Sonra Rum ve Hazar Trklerinden byk bir ordu meydana getirip Sbur'un zerine yrd.
Bu arada Sbur'dan intikam almak isteyen Araplar bir araya toplandlar ve onlarn byk bir ksm
Alyanos'nun ordusuna katldlar. Bu srada S-br tarafndan Bizans ordusunun durumu hakknda bilgi
edinmek iin gnderilen gzcler geri dndler ve birbirlerine zt haberler getirdiler. Bunun zerine
Sbur gvendii kimselerden yanma bir grup alp Bizans ordusunun bulunduu tarafa doru gitti ve
Alyanos'un nc birlikleri kumandan Yusnos (Julyanos)'un yaknma gelince kendisi bir yere
gizlendi ve yanndaki adamlardan bir kan haber almak maksadyla onun ordughna gnderdi, fakat
Rumlar bu adamlar yakalayp Yusnos' un huzuruna gtrdler. Onlardan biri geli srlarn
aklayp Sbur'un bulunduu yeri haber verdi. Bunun zerine Yusnos adamlarndan birisini
Sbur'un yanma gnderdi ve onu uyard. Bu durum karsnda SbUr geri dnp ordusunun bana
geti. Bundan sonra Sbur, Arap ve Rumlarla savaa tututu, fakat askerleri hezimete uratld ve pek
ok askeri kltan geirilerek ldrld. Neticede Bizansllar, Dou Medin'i yni Tsfon
(Taysefn) ehrini ele geirdiler ve Sbur'un mal ve hazinelerine el koydular. Bu malbiyet zerine
Sbur, lkesinde bulunan dier kumandan ve askerlerine mektuplar yazarak Arap ve Rum askerlerin
kendisini hezimete urattklarn bildirdi ve hemen kendisine yardma gelmelerini istedi. Bunun
zerine toplanp Sbur'un yanma geldiler. Bundan sonra Sbur geri dnp Alyanos ile tekrar savaa
tututu ve Tsfon ehrini kurtarp geri ald. Alyanos ise Behresr ehrine geri ekildi. Bu srada Sbr ile Alyanos arasnda devaml surette karlkl olarak eliler gelip gittiler. Bir gn Alyanos
odasnda oturmakta iken nereden atld belli olmayan bir ok gelip isabet etti ve onu ldrd. Bu
durum karsnda Bizansl askerler arp kaldlar ve Fars lkesinden kap kurtulabileceklerinden
mitlerini kestiler. Bu arada Yusanos'tan balarna geip hkmdar olmasn istediler. Fakat Yusnos
onlarn bu isteini reddetti, ancak Hristiyanhk dnine geri dndkleri takdirde isteklerini kabul
edebileceini syledi. Bunun zerine kendilerinin Hristiyanhk dninde olduklarn, fakat Alyanos'tan
korktuklar iin dinlerini gizlediklerini sylediler. Onlarn bu szleri zerine Yusnos balarna
geip hkmdar oldu. Bu srada Sbur Bizansl Rumlara haber gndererek onlar tehdit etti ve
balarna hkmdar olarak geirdikleri Yusnos ile grmek iin onun yanma gelmesini istedi.
Bunun zerine Yusnos seksen kiilik bir hey'et- le birlikte Sbur'un yanma hareket etti. Sbur,
Yusanos'un gelmekte olduunu iitince onu karlad, her ikisi de eilerek birbirlerine sayg
gsterdiler ve birlikte-oturup yemek yediler. Ayrca Sbur Bizansl kumandanlara haber gnderip
balarna Yusanos'u geirmelerini istedi ve ancak bu suretle hmndan kendilerini
kurtarabileceklerini syledi. Bylece Sbur'un Yusanos'u desteklemesinle onun durumu daha da
kuvvetlendi. Sonra Sbur Bizansllara : Belde ve ehirlerimizi ykp yaktnz, adamlarmz
ldrdnz ve lkemizde bir ok tahribat yaptnz. Ya yapm olduunuz tahribatn bedelini
dersiniz, ya da bunlara karlk Nusaybin'i bize geri verirsiniz. dedi. Nusaybin daha nceleri

Farslarn elindeydi, Rumlar ise burasn sonradan ele geirmilerdi. Bunun zerine Bizansl Rumlar
Nusaybin'i Farslara teslim ettiler ve burada yaayan Rumlar ehri tahliye ettikten sonra ekip gittiler.
Bunu duyan Sbur stahr, sfahan ve dier yerlerden on iki bin aileyi getirip Nusaybin'e yerletirdi.
Bun^ dan sonra btn Rumlar kendi memleketlerine dndler ve ok gemeden balarna geen
Yusnos da ld.
Rivayet edildiine gre, Sbur Bizans snrna geldii zaman adamlarna, maksadnn gizlice
Rumlarn memleketine girip durumlarn renmek ve askerleriyle ehirleri hakknda bilgi edinmek
olduunu syledi. Bundan sonra Sbur hemen Rum lkesine girdi ve bu lkede bir hayli dolat.
Bir.gn Sbur Rum memleketlerinde dolarken Rum Kay-sar'nn dn yaptn ve halk dn
yemeine davet ettiini iitti. Bunun zerine dilenci kyafetine girerek dn yerine geldi, maksad ise yemek esnasnda Kaysar'
grp tanmakt. Fakat ok gemeden onun Sbur olduu anlald ve yakalanp bir kz derisinin
ierisine konuldu. Bundan sonra Kaysar kz derisi ierisine konan Sbur'u yanma alp askerleriyle
birlikte Fars lkesine yrd. Nihayet Fars topraklarna giren Kaysar Cndeysbur ehrine gelinceye
kadar nne gelen- insanlar ldrd ve bir ok yerleri tahrip etti, ayrca urad hurma aalarn
da dorayp telef etti. Kaysar'm gelmekte olduunu haber alan Cndeysbur ahalisi hemen kalelerine
snp kapandlar, fakat Kaysar tarafndan muhasara edildiler. Muhasara srasnda Kaysar
mancnklar kurarak surlarn bir ksmn ykt. Bir gece muhasara esnasnda Sbur'u korumakla
grevli olan muhafzlarn gaflete dmesi zerine yaknnda bulunan Eh-vzl esirlere seslenip
yanlarnda bulunan zeytin yan getirip ierisine kapatld kz derisinin zerine dkmelerini
syledi. Onlar da zeytin yan getirip derinin zerine dktler. Neticede derinin yumuamas
zerine Sbur derinin iinden kp kurtuldu ve hemen Cndeysbur'a geldi. ehrin giri kapsna
geince, Sbur kendisini muhafzlara tantt, bunun zerine muhafzlar onu ehre soktular. Sbur'un
ehre girdiini duyan halk sevinten yksek sesle hamdedip tebih etmee baladlar. Bu sebeple
Rum askerleri uyanp Sbur'un katm anladlar. Sbr, Cndeysbur ahalisinden toplad
kimseleri hemen tehiz edip savaa hazr hle getirdi ve o gecenin seher vaktinde Rum askerlerinin
zerine yrd. Neticede Rum askerlerini kltan geirip Kaysar' esir ald ve zincire vurup balatt.
Bu arada onun mallarn ve hanmlarm ganimet olarak ald. Sonra Kaysar'a, tahrip ettii yerleri imar
etmesini emretti ve Cndeysbur ehrinden mancnkla ykp tahrip ettii yerleri Bizans
memleketlerinden toprak tatarak tekrar imar etmee mecbur etti. Ayrca kesip doran olduu
hurma aalarnn yerine zeytin aalar diktirdi. Bundan sonra Kaysar'm kelerini kestirip bir
merkebe bindirdi ve onu memleketi olan Bizans'a gnderdi. Giderken de kendisine : te bu, senin
bize yapm olduun zulmn mkfatdr. dedi. Sbr, bir mddet burada kaldktan sonra tekrar
Rumlara kar savaa kt ve bir ok kiiyi ldrp bir hayli kimseleri de esir ald. Sonra esir ald
bu kimseleri "Irn-elir Sbur" adn verdii ve Ss tarafnda ina ettirdii bu ehre yerletirdi. Bir
rivayete gre Horasan'daki Nisbur ehrini o kurmutu. Dier taraftan Irak'a "Bzrg Sbur" adn
verdii bu ehri de o ina ettirmiti.
Sbr Z'1-Ektf'in hkmdarl yetmi iki yl srd. Araplarn bana tayin ettii genel valisi
mru'1-Kays b. Amrb. Adiyy onun hkmdarl dneminde lmt. Bunun zerine Sbur, len
babasnn yerine olu Amr b. mru'l-Kays' tayin etti. Amr b. mrul'-Kays'n valilii se
Sbur'un son dnemlerinden itibaren kardei Erder b. Hrmz'n btn hkmdarlk dnemi ile
[180]
Sbur b. Sbur'un ilk hkmdarlk dnemi dahil toplan otuz yl devam etti.

Bizans Hkmdar Kosfantin'in Hristiyanl Kabul Etmesinin Sebebi


Kostantin'in Hristiyan olmasnn sebebine gelince; son zamanlarna doru yalanm ve huyu
bozulmutu. Bu arada vcudunu abralk fala tenlilik) hastal sarmt. Bu yzden Bizans halk onu
tahttan indirip her eyden feragat etmesini istediler. Bunun zerine Kostatin kendisinin iyiliini
dnen yakn adamlarn toplayp bu hususta onlarla istiarede bulundu. Bu adamlar ona : Bizans
halk seni tahttan indirmee karar vermitir, bunu durdurmaa gcn yetmez. Ancak din yoluyla buna
bir are bulabilirsin. dediler. Bu srada Hristiyanlk dini aktan yaylmaa balamt. Halbuki
daha nceleri gizli ekilde yaylyordu. Bu adamlar yol gstererek ona : Bizans halkndan Kuds'
ziyaret edip gelinceye kadar kendin iin mhlet iste. Kuds' ziyaret ettiin zaman Hristiyanlk dinine
girersin ve halk da bu dine girmee sevkedersin, zaten halk bu dini kabul edecektir. te o zaman
sana itaat edenlerle birlikte, sana isyan edip ba kaldranlara kar mcadele edersin. Din iin
savaan bir millet mutlaka zafer kazanr. dediler. Kostantin onlarn bu tavsiyelerine uydu ve tatbike
koyuldu. Neticede byk bir halk kitlesi Hristiyan olup Kostantin'e tabi oldu, bir ok halk da eski
Yunan dinlerinde kalp ona kar koydu. Kostantin, kendisine tabi olanlarla birlikte muhalif tarafa
sava at ve zafer kazand. Neticede onlarn pek ounu kltan geirip ldrd ve felsefeye dair
olan kitaplaryla birlikte dier kitaplarn atee verip yakt. Bu arada Kostantiniyye (stanbul) ehrini
ina ettirip halk buraya tad. Daha nceleri ise onlarn bakentleri Roma ehriydi. Mlk ve
hkmdarl devam eden Kostantin Suriye blgesine de hakim oldu. Sbur Z'1-Ektr'tan nceki ran
[181]
kisrlar Bat Medin, yni Tisfon ehrinde kalrlard
Nihayet kk yata tahta kan Sbur
byynce, Medin'in dousunda Eyvn' yaptrd ve oraya tand. Bundan byle buras
hkmdarln merkezi oldu. Benim hayatta olduum 625h. (1228 m.) ylnda buras hl ayaktayd.
[182]
Sahur b. Z'1-Ektf'm kardei Erder b. Hrmz b. Ners b. Behrm b. Behram b. Hrmz b.
Sbur b. Erder b. Bbek' Hkmdarl
Erder hkmdar olup taht salamlatktan sonra lkenin ileri gelen bykleriyle makam ve mevki
sahibi olan kiilere yneldi ve onlardan pek ok kimseyi ldrd. Bunun zerine halk onu drt yl
[183]
sonra tahttan indirdi.
Sbur b. Sbur Z'1-Ektf'm Hkmdarl
Sbur Z'1-Ektf'm olu Sbur, amcas Erder'in tahttan indirilmesinden sonra yerine geip
hkmdar olunca, halk babas Sbr Z'l-Ek-tf'm hkmdarlnn tekrar oluna gemesinden dolay
ok sevindi. Sbur tahta kp hkmdar olunca, valilerine birer mektup yazarak, halka kar adaletle
davranmalarn ve merhametle muamele etmelerini emretti. Ayrca vezirlerinden ve evresinde
bulunan dier memurlardan da ayn ekilde hareket etmelerini istedi. Bu arada hkmdarlktan
azledilen amcas Erder de onun itaatine girdi ve halk Sbr'u ok sevdi. Fakat daha sonra lkenin
ileri gelen bykleriyle eraf, altnda bulunduu bir srada adrn iplerini kestiler ve Sbur altnda

kalp ld. Onun hkmdarl ise be yl srd.

[184]

Sbur'un Kardei Berbmb. Sbur Z'1-Ektf'm Hkmdarl


Babas Sbur daha hayatta iken olu Behrm' Kerman valiliine tayin ettiinden ona "Kermanh"
lkab verilmiti. Behrm hkmdarla geince, kumandanlarna birer mektup yazarak onlar kendi
itaati altna girmee tevik etti. Behrm'm yapm olduu iler halk tarafndan ok beenildi. Ayrca o
Kerman'da bir de ehir ina ettirdi. Nihayet kendini bilmeyen bir takm cr'etkr kiilerin hcumu
[185]
srasnda onlardan birinin att bir' okla ldrld. Behrm'm hkmdarl on bir yl srd.
Yezdecird b. Behrm b. Sbur Z'1-Ektf'm Hkmdarl
Fars nesebini iyi bilenlerden bir alim, "el-Esm (gnahkar)" lkab verilen Yezdecird'in,
"Kermanh" lakabyla bilinen Behrm'm olu deil, kardei olduunu sylyor.
Yezdecird, kaba, kat kalpli ve bir ok kusurlar olan bir kiiydi. En byk kusurlar, sahip olduu
meziyetleri yerinde kullanmayp ktye kulanmas, kk kusurlara gz yummamas, akl, zek ve
kurnazlk gibi meziyetlerini gayet ustalkla kt yollarda kullanmas ve kendini beenmesi gibi
hususlard. Son derece kt huylu olup ufak tefek hatalar balamaz, kendi yakn bile olsa hi bir
kimsenin efaat ve aracln kabul 'etmezdi. Evhaml olduundan hi kimseye gvenmez, yararl i
ya-Dan hi kimseyi mkfatlandrmaz, ayet ok az bir bata bulunursa bunu da ok sayard.
Adamlarndan birisinin kendi tebeasmdan biriyle dostluk kurduunu iittii zaman onu derhal
hizmetinden uzaklatrrd. Fakat btn bunlarla birlikte Yezdecird, kvrak zekl ve edep sahibi bir
kiiydi ve bir ok ilim dallarnda mehret sahibiydi. Zamannn filozofu olan Ners'yi kendisine vezir
edinmiti. Ners, terbiyesi mkemmel ve fazilet sahibi stn bir insand. Hkmdar Yezdecird
tarafndan kendisine "Hezrbde (Hezrbende ?)" lkab verilmiti. Ners vezirlik makamna
getirilince, halk onun hkmdar Yezdecird'i slh edip yola getirecei midine kapld, fakat ne yazk
ki mitleri boa kt.
Nihayet Yezdecird'in hkmdarl kemale erip kuvvet ve kudreti artnca, lkenin ileri gelenleri ve
eraf ondan korkmaa "baladlar. Yezdecird zayf halkn zerine yklenip onlardan pek ok
kimsenin kanlarn dkt.
Halk, balarna musallat olan Yezdecird tarafndan eitli felket ve musibetlere maruz kalnca,
balarna gelen bu felketlerden dolay Allah'a dua edip yalvarmaa baladlar ve bu zalim
hkmdarn elinden kendilerini bir an evvel kurtarmasn dilediler.
Sylenildiine gre, hkmdar Yezdecird Crcan'da iken saraynda bulunduu bir srada nereden
geldii bilinmeyen ok gzel bir atn sarayn kapsna gelip durduunu grd. At grenler onun
gzelliine hayran kalmlard. Yezdecird'e atn durumu anlatlnca, eerlenip azna gem vurulduktan
sonra huzuruna getirilmesini istedi, fakat hi kimse at eerleyip azna gemini vuramad. Durum
Yezdecird'e haber verildiinde bizzat kendisi gelip atn eerini vurdu ve azna gemini takt. Pal-dum
kayn takmak iin kuyruunu kaldrd zaman atn vurduu bir iftenin kalbine isabet etmesiyle
derhal orada ld. At ise btn kuvvetiyle koup ortadan kayboldu ve bir daha haber alnamad. te
bu, Allah' m kudretinin bir eseriydi ve onlara merhamet ettii iin byle yapmt.
Yezdecird'in hkmdarl yirmi iki yl, be ay, on alt gn srd.

Araplar konusuna gelince; Sbur b. Sbur'un dneminde Araplarn banda vali olarak bulunan Amr
b. mru''1-Kays el-Bed! b. Amr b. Adiyy ld zaman, Sbur onun yerine vali olarak Amlika'dan
Evsb. Kallm' tayin etti. Evs b. Kallm be yl bu grevde kald ve Behrrn b. Sbr'un
hkmdarl dneminde ldrld. Bundan sonra onun yerine vali olarak mru'1-Kays b. Arar b.
mru'1-Kays el-Bed: tayin edildi ve yirmi be yl bu grevde kaldktan sonra gnahkr Yezdecird'in
hkmdarlk dneminde ld. Yezdecird, onun lm zerine, yerine onun olu Nu'mn b. mru'1Kays b. Amrb. mru'l-Kays b. Arar b. Adiyy'i vali tayin etti. Nu'mn'm annesi ise Eb Rab'a b. Zhl
b. eybn'm kz akka idi. Ayrca Nu'mn, el-Havernak saraynn kurucusu idi.- Onun bu saray
ina etmesinin sebebi u idi : Yezdecird'in doan ocuklar yaamyordu. Bunun iin havadar ve
sala elverili bir yer aratryordu. Kendisine H-re'nin dnda bir yer tavsiye edilip gsterildi.
Bunun zerine Yezdecird olu Behrrn-Gr'u Nu'mn'a teslim etti ve oluna mesken olarak el-Havernal*;' yapmasn emretti. Ayrca ondan olunu Arap llerine karp gezdirmesini ve havas
almasn istedi. Aslnda el-Havemak' yapan mimar, Sinimmr adnda birisiydi. Sinimmr bu saray
tamamlad zaman herkes onun yapsn ve gzelliini takdir edip hayran kalmt. Bunun zerine
Sinimmr: Eer cretimi hol bol vereceinizi bilseydim, onu gnele birlikte dnen bir saray
yapardm. dedi. Onun bu szleri, zerine Nu'mn : Demek sen bundan daha stn ve gzelini
yapabilirdin de yapmadn. dedi ve onun el-Havernak'm tepesinden aaya atlmasn emretti.
Neticede el-Havernak'm tepesinden atlan Sinimmr ld. Araplar, Sinimmr'm bu ekilde
cezalandrlmasn bir ok iirlerinde darb- mesel olarak zikretmilerdir. Selt b. Sa'd, Sinimmr'i
darb- mesel olarak zikrettii bir iirinde yle diyor :
"Sinimmr gzel eseri iin nasl cezalandrlm ise, Eb Gayln da ihtiyarlndan ve gzel
ilerinden dolay oullar tarafndan yle cezalandrld."
Ad geen Nu'mn defalarca Suriye topraklarnda savat ve ahalisini felket ve musibetlere maruz
brakp bir hayli esir ve ganimet ald. Bu arada Fars hkmdar onun emrine iki alay asker verdi. Bu
alaylardan birisi Tenh paktna giren Arap kabilelerinden teekkl etmiti ve ad Devs idi, dieri ise
Parslardan meydana gelmiti ve ad ehb' idi. te Nu'mn bu iki birlikle Suriye ahalisine ve
kendisine itaat etmeyen Araplara kar savayordu.
lkbahar gnlerinden bir gn, Nu'mn el-Havernak saraynda otururken yksekten Necefe bakt ve
civarndaki ba bahe ve nehirleri grd. Houna giden bu manzara karsnda vezirine : Hi
hayatnda byle bir manzara grdn m? diye sordu. Bunun zerine veziri : Hayr, grmedim;
keke bu devaml olsayd! diye cevap verdi. Bu defa Nu' mn : Devaml ve baki olan nedir? diye
sordu. Vezir :Allah katnda olan nimetler, ebed ve devamldr. diye cevap verdi. Bunun zerine
Nu'rn: Pek iyi, bu nimetler nasl elde edilir? diye sordu. Vezir : Dnyay terk-etmek ve Allah'a
ibadet etmekle elde edilir. cevabn verdi. Bunun zerine Nu'mn o geceden itibaren makam ve
saltanatn brakt ve kaba uhadan elbiseler giyerek kp gitti. Bundan sonra bir daha kendisinden
haber alnmad. Halk sabahleyin uyand zaman onu yerinde bulamad.
Nu'mn, makam ve mevkiini terk edip gitmesine kadar yirmi dokuz yl, drt ay hkm srd. Onun
yirmi dokuz yllk grevinin on be yl Yezdecird'in dneminde, drt yl ise Behrm-Grb.
Yezdecird'in zamannda geti.
Fars alimleri ise bu hususta daha deiik gr beyan ediyorlar. Biraz sonra bu hususa temas
[186]
edilecektir.

Behrmb. Yezdecird el-Esm'in Hkmdarl


Behrm-Gr doduu zaman babas Yezdecird onun Araplar tarafndan bytlp terbiye edilmesini
uygun buldu ve Mzir b. Nu'mn' artp Behrm' bytp terbiye etmesini istedi. Ayrca
Yezdecird tazm ve ikramda bulunarak onu arlad ve onu Araplarn bana emir tayin etti. Bunun
zerine Mnzir b. Nu'mn Behrm' alp gtrd ve onu emzirmeleri iin eraf ve asilzadelerin
kzlarndan salam vcutlu, keskin zekl, grgl ve kltrl kadn seip beendi. Bu kadnlardan
ikisi Arap asll, biri de Acem kkenli idi. Hlsa bu kadnlar yl mddetle Behrm' emzirdiler.
Behrm be yama gelince onun istei zerine Mnzir onun iin muallimler tuttu ve bu mullimler ona
yaz, atclk ve hukuk rettiler. Ayrca Mnzir Fars filozoflarndan birisini ona hoca tuttu ve
Behrm ona renci oldu ve onun rettiklerini ksa bir srede renip hafzasna ald. Nihayet
Behrm on iki yama gelince kendisine retilen btn ilimleri renmi ve muallimlerinin seviyesini
amt. Bunun zerine Mnzir muallimlere ilerinin bittiini syleyerek yerlerine geri dnmelerini
emretti. Bundan sonra Behrm iin Mnzir at ve binicilik retmek zere yeni muallimler getirtti ve
Bebrm onlardan kendisi iin lzm olacak olan her trl-"bilgiyi ald. Sonra bu muallimler de
ilerini tamamlayp geri dndler. Bundan sonra Mnzir'in emriyle yar iin arap atlar getirildi ve
yar Mnzir'in al renkli bir at kazand, dier atlar ise rakipleriyle arkadan onu takip ederek yar
bitirdiler. Bunun zerine Mnzir yar kazanan bu atn kendi eliyle tutup Behrm'a verdi. Behrm da
at sevinerek alp kabul etti.
Bir gn Behrm bu ata binip ava kmt ve gz bir yabani eek srsne ilimiti. Okunu bu
srnn zerine frlatp attktan sonra onlarm zerine yrd; tam bu srada yaban bir eei srlndan
yakalayp paralamak isteyen bir arslanla karlat ve okunu frlatp arslana att. Att bu ok
arslann srtn delip geti ve yaban eein srtna sapland, onun srtn da deldikten sonra yere dt
ve okun te biri de yere sapland. Behrm'm yannda bulunanlar bu manzaray grnce arp
kaldlar ve hayrete dtler. Bundan sonra Behrm kendisini avclk ve elenceye verdi, zevk ve
safaya dald.
Babas Yezdecird ld zaman Behrm Mnzir'in ilannda bulunuyordu. lkenin eraf ve ileri gelen
bykleri ise Yezdecird'in zulm ve kabalndan dolay onun soyundan gelen hi bir kimseyi
hkmdarla getirmemek zere anlatlar. Ayrca Behrm'n Yezdecird'in olu olmas ve onun
Araplarn arasnda yetiip bymesi, onlarn ahlk ve kltrn almas dolaysyla ona hkmdarl
vermemeyi kararlatrdlar. Neticede Erder b. Bbek'in neslinden gelen Kisr adnda bir adam
hkmdarla getirdiler. Behrm, babas Yezdecird'in ldn ve kendisinin yerine Kisr'nm
hkmdarla getirildiini renince, Mnzir'i ve olu Nu' mn', Araplarn ileri gelen erafndan bir
grup insan yanna arp onlara, babas Yezdecird'in kendilerine ho davranp iyilikler yaptn,
aksine kendi halk olan Farslara kat ve iddetli davrandn anlatt ve onlara babasnn lmn,
kendisinin, yerine Kisr'nm hkmdarla getirildiini haber verdi. Bunun zerine Mnzir ona : Bu
seni korkutmasn, ben bunun bir aresini bulurum. dedi ve Araplarn tannm cengver
svarilerinden on bin kiilik bir kuvvet hazrlayp onlar olu Nu'mn'm komutasnda Fars
hkmdarlnn merkezi olan Tsfon ve Bihresr ehirlerinin zerine gnderdi. Bu arada olu
Nu'mn'a, bu iki ehre yakn bir yerde kararghn kurup nc birliklerini bu ehirlere gndermesini,
kendisine kar atmaya girenlerle savamasn ve dier beldelerin zerine basknlar yapmasn
emretti. Nu'mn da babas Mnzir'in bu tavsiyelerine uyup onun sylediklerini yapt. Bunun zerine
Fars lkesinin leri gelen bykleri, Yezdecird'in mektup ve elilik ileriyle grevli olao st

seviyedeki memuru Havb (Cuvn ?)'yi Nu'mn'm durumunu bildirmek zere Mnzir'e gnderdiler.
Havb, Mnzir'in yanma geldii zaman ona: nce hkmdar Behrm' gr! dedi. Bu durum
karsnda Havb Behrm'n huzuruna girdi, fakat onun ahsnda grd hamet ve gzellik
karsnda korkuya kaplp akna dnd ve huzurunda eilip sayg gstermeyi unuttu. Behrm onun
bunu aknlktan unuttuunu farketti ve onunla konuup kendisine bir hayli gzel vaatlerde bulundu,
sonra onu Mnzir'in yanma gnderdi ve Mnzir tarafndan ona cevap verilmesini istedi. Bunun
zerine Mnzir ona : Getirmi olduunuz mektubu inceledim. Allah, babas Yezdecird'in lmnden
sonra yerine ou Behrm' hkmdar yapt iin Nu'mn' sizin zerinize Behrm gnderdi. dedi.
Havb, Mnzir'in bu szlerini iitip Behrm'n ahsnda grd meziyetleri hatrlaynca, onu
hkmdarlktan uzaklatrmak iin anlaanlarn hepsinin hatal yolda olduklarn anlad ve Mnzir'e :
Sen bizzat kendin hkmdarlarn kald bakente git, lkenin ileri gelen adamlar ve eraf senin
yanma gelecek ve senin hkmdarln konusunda maverede bulunacaklardr. Eminim ki onlar
tavsiyenize kar kmayacaklardr. dedi.
Havb'nin ayrlmasndan bir gn sonra Mnzir otuz bin Arap su-varisiyle birlikte yanma Behrm'
alp hkmdarlk merkezi olan Tsfon ve Bihresr ehirlerine geldi, emir vererek halk bir araya
toplad. Bundan sonra Behrm mcevherlerle sslenmi altn bir taht zerine kp oturdu ve
Farslarm ileri gelen byklerine kar bir konuma yapt. Bunun zerine onlar, Behrm'n babas
Yezdecird'in kabalk ve sertliini, gidiatnn ktln, bir ok kiileri ldrdn, memleketleri
tahrip ettiini anlattlar ve bu sebeple hkmdarl onun neslinden aldklarn sylediler.
Onlarn bu szlerini dinleyen Behrm : Ben burada babam hakknda sylediklerinizi yalanlayacak
deilim, zaten devaml surette onun yaptklarn ayplayp knadm. Ayrca Allah'tan onun bozup isad
ettiklerini dzeltmek iin bana hkmdarl nasp klmasn diledim. Eer hkmdarlmn
zerinden bir yl getii hlde bu vaat ettiklerimi yerine getirmezsem, kendi isteimle hkmdarlktan
ekileceim. Ayrca ta ve hkmdarlk zinetlerinin ete dadanm yavrulu iki arslann nne
konulmasn istiyorum. Kim bunlar arslanlarm nnden alp sa olarak kurtu-Tursa onun hkmdar
olmasna razym. dedi. Behrm'n bu teklifini kabul ettiler, ta ile hkmdarlk zinetlerini iki
arslann nne braktlar ve mbezn mbez (rhni res)'i hakem olarak tayin ettiler. Behrm, daha
nce Farslar tarafndan hkmdarla getirilen Kisr'ya : te ta ve hkmdarlk zinetleri, haydi
alb> dedi. Kisr ise : nce siz harekete gein, zira veraset yoluyla hkmdarl isteyen sizsiniz.
Ben ise hkmdarl gasbeden bir kiiyim. dedi. Bunun zerine Behrm eline bir demir omak alp
tacn bulunduu tarafa doru yneldi, fakat arslanlardan birisinin koarak kendisine doan gelmesi
zerine Behrm srayp arslann srtna bindi ve ayaklaryla arslann kaburgalarn skarak onu
kuvvetten drd. Bu arada elindeki demir oma arslann bana vurmaa balad. Bu defa dier
arslan srayp Behrm'n zerine atld; fakat Behrm onun kulaklarndan yakalad ve ban zerinde
bulunduu arslann bana vurmaa devam etti. Nihayet arslanlarm balar yarlp sersemleyince
elindeki demir omakla onlar ldrd ve ta ile hkmdarlk zinetlerini ald. Bu manzara karsnda
ona ilk defa itaat edip boyun een kii Kisr oldu. Sonra orada hazr bulunanlar : Sana boyun eip
itaat ettik ve hkmdarlna raz olduk. dediler. Orada hazr bulunan vezirler, lkenin ileri gelen
bykleri ve eraf kendilerini affetmesi iin Mnzir' den Behrm ile grmesini rica ettiler. Bunun
zerine Mnzir Behrm' dan onlar affedip balamasn istedi, o da Mnzir'in bu isteini kabul
ederek onlar affetti.
Nihayet Behrm yirmi yanda iken tahta geip hkmdar oldu. Behrm tahta kt gn tebaasnn
rahat ve refah iin tertibat ald. Bundan sonra yedi gn mddetle halka iyi eyler vaat etti ve onlara

Allah'tan korkmalarn tavsiye etti, fakat Behrm hkmdarl mddetince elenceyi dier eylere
tercih ettiinden tebeas arasnda ikyetler oalmaa "balad; bu arada civarndaki dier lkelerin
hkmdarlar onun lkesine gz dikip ele geirme gayretine girdiler. lk defa Behrm'n zerine
yryen Trk hkmdar Hakan idi ve Trklerden meydana getirdii iki yz elli bin kiilik bir
kuvvetle ona sava amt. Trk Hakan'n zerlerine gelmekte olduunu renen Fars halk bunu bir
felket sayarak ok korktular ve lkenin ileri gelen bykleri Behrm'n yanna giderek onu uyardlar,
fakat o gelen bu kiilerin uyarsna aldrmad ve elencesine devam etti. Sonra Behrm
zerbeycn'daki bir ategedede ibadette bulunmak ve oradan Ermeniyye (Armenia)'ye geerek
burada avlanmak maksadyla yanma lkenin ileri gelen byklerinden yedi kii ve kahraman
cengverlerinden yz adam alarak hazrlanp yola kt, yerine ise kardei Ners'yi halef brakt
Halk onun dman olan Hakan'dan kap memleketi terlettiinden phe etmiyordu, bu yzden
canlarndan ve lkelerinin istilsndan korkan halk bir araya gelerek Hakan'a boyun emek ve ona
hara demek hususunda anlatlar ve karara vardlar.
Halkn kendisine boyun emeyi kararlatrdklarn renen Hakan, onlardan kendisine herhangi bir
tehlike gelmeyeceine emin oldu. Bu srada Behrm tarafndan Hakan'n durumunu incelemek zere
gnderilen casus geri dnp Hakan'n Fars halkna duyduu gven sebebiyle geri dnmek niyetinde
olduunu bildirdi. Bunun zerine Behrm yanndaki adamlarla birlikte zerbeycn'dan Hakan'n
zerini yrd ve bir gece anszn onu bastrd. Sava srasnda sebat ve sabr gsteren Behrm
bizzat kendi eliyle Hakan' ldrd, askerlerini kltan geirip krd. lmden kurtulan Hakan'n
askerleri ise hezimet hlinde geri ekildiler ve sava arlklarn geride brakarak katlar. Fakat
Behrm onlarn peini brakmad, arkalarndan giderek yakalayabildiklerini esir ald,
yakalayamadklarn ldrd. Bir hayli ganimet ele geirdikten sonra oluk ocuklarn esir ald ve
adamlaryla birlikte sa salim geri dnd. Ayrca Behrm Hakan'n tacn ve mcevherlerle ssl
takyesini ele geirdi ve lkesinin bir ksmn istil edip buraya bir merzuban (vali, emir, muhafz
kumandan) tayin etti. Bundan sonra Trk elileri Behrm'n yanma gelip sayg gstererek huzurunda
eildiler ve itaati altna gireceklerini bildirdiler. Ayrca snr ihllini nlemek iin aralarnda bir de
snr tayin ettiler. Bundan sonra Behrm kumandanlarndan birisini Mverannehr'e gnderdi, bu
kumandan bir hayli kimse ldrd ve'bir ok kiiyi de esir ald; ayrca pek ok ganimet de ele
geirdi. Sonra Behrm Irak'a dnd ve yerine halef brakt kardei Ners'yi Horasan'a vali tayin
etti. Ayrca ona Belh ehrinde ikamet etmesini emretti.
Bir mddet sonra Behrm'a, Deylem'in reislerinden birisinin byk bir asker kuvvet meydana
getirerek Rey ve kasabalarna aknlar yapt, esir ve ganimetler alp memleketi yakp ykt, hudut
boylarndaki adamlarn aciz kalp onlar durduramad, halkn ise ona vergi demeyi kabullenip
kararlatrd haberleri geldi. Bu duruma son derece zlen Behrm Rey'e byk bir ordu gnderdi
ve ordunun bandaki kumandana : Deylemli bu adama birisini gndermesini ve bu kiinin onu
mitlendirip tevik ve tahrik ederek Rey zerine yrmesini salamasn. emretti. Nihayet
kumandan, Behrm'n tavsiyesine uyup emrini yerine getirdi. Deylemli de askerlerini alp Rey zerine
yrd. Bunun zerine kumandan bir mektupla Behrm'a, Deylemlinin Rey ehrine doru gelmekte
olduunu bildirdi. Behrm da kumandana bir mektup gndererek . Deylemlinin zerine yrmesini,
adn verip tayin edecei bir yerde durup beklemesini syledi. Sonra Behrm yakn adamlarndan bir
grupla birlikte svari olarak hareket etti ve tayin edip belirledii yerde orduya yetiti. Deylemli ise
onun geldiinin farknda deildi ve bu yzden de midi bsbtn artmt. Nihayet Behrm
adamlarn ve askerlerim sava vaziyetine sokup D eylem tarafna yrd. Neticede Deylemlilerle

karlaan Behrm bizzat kendisi sava balatt ve Deylemlilerin reisini esir ald. Bylece
Deylemlinin askerleri hezimete urad. Bunun zerine Behrm'n emriyle Deylemli askerlerin
arasnda, Behrm'n yanma gelip snanlara emn verilecei iln edildi. Bu iln duyan Deylemliler
topluca Behrm'n yanna geldiler, Behrm onlara emn tand ve hi bir kimseyi ldrmedi, hatt
onlara iyilik edip ihsanda bulundu. Bylece Deylemliler memleketlerine geri dndler ve Behrm'a
kar gzel bir itaat rnei gsterdiler. Bu arada Behrm esir ald reislerini yannda brakt, ve o,
Behrm'n en yakn adamlarndan birisi oldu.
Bir rivayette bu hadisenin Trklerle yaplan savatan nce olduu sylenmektedir. Dorusu ise Allah
bilir.
Behrm Deylemlilere kar zafer kazandktan sonra "Firz-Behrm" adn verdii bir ehir ina ettirdi
ve ehir kyleriyle birlikte ina edildi. Sonra Nesr'yi kendisine vezir edindi ve ona kendisinin
gizlice Hindistan'a gideceini bildirdi. Bylece kimsenin haberi olmadan Hindistan'a geldi, fakat
Hindliler onun kahramanln ve yrtc hayvanlar nasl ldrdn grmlerdi. Bu srada bir fil
halkn yolunu kesip pek ok kimsey