You are on page 1of 415

T A R H

C A T H E R IN E E A G L E T O N V E JO N A T H A N W ILLIA M S
JOE CRIBB VE ELIZABETH ERRINGTON LE BRLKTE
PA R A N IN T A R H
Z G N ADI
M O N E Y A H IS T O R Y
COPYRIGHT O 1997 , 2007, THE TRUSTEES OF BRITISH MUSEUM
NGLZCE ZGN METNDEN EVREN

FA D M E KHYA
TRKYE BANKASI KLTR YAYINLARI, ZOOS

Sertifika N o: 11 2 1 3
EDTR

AL BERKTAY
REDAKSYON

Z A R FE B lL lZ
SON OKUMA

A LY E E R O L
GRSEL YNETMEN

B lR O L BAYRA M
DZN

E R K A N IRM A K
GRAFK TASARIM UYGULAMA
t r k Iy e

b a n k a s i k l t r y a y in l a r i

I . BASKI: OCAK Z O II

BASKI

YA YLACIK M A TBA ACILIK


I.TROS YOLU FATH SANAY STES NO: I Z 1 9 7 -2 0 3
TOPKAPI STANBUL

(0 2 1 2 ) 6 1 2 5 8 60
Sertifika N o : 1 1 9 3 1
Bu kitabn tm yayn haklar sakldr.
T antn am acyla, kaynak gsterm ek artyla yaplacak ksa alntlar dnda gerek
m etin, gerek grsel m alzem e yaynevinden izin alnm adan hibir yolla oaltlam az,
yaym lanam az ve datlam az.
T R K Y E BAN KASI KLTR YAYINLARI
STKLAL CADDES, NO: I44/4 BEYOLU 3443O STANBUL

Tel. (0 2 1 2 ) 2 5 2 3 9 91
Fax. (0 2 1 2 ) 2 5 2 39 95

www.iskultur.com.tr

Catherine Eagleton ve Jonathan Williams


Jo e C rib b ve E lizab eth E rrin g to n ile b irlik te

Parann Tarihi

eviren : F ad im e K nhya

T R K Y E S * BAN KASI

Kltr Yaynlar

M eslektalarmz
M artin Price (1 9 3 9 -1 9 9 5 )
N icholas Low ickin (1 9 4 0 -1 9 8 6 ) ansna

Bu kitabn ilk basks, British M useum un 30 Ocak 1 9 9 7 de


H SBC Para Galerisinin alna elik etmek zere yaynlanmtr.
YA ZA R LA R : Jennifer Adam, M arion Archibald, Andrevv
Burnett, Barrie Cook, Jo e Cribb, Catherine Eagleton, Virginia
Hevvitt, Richard Kelleher, Venetia Porter, Helen Wang ve Jonathan
Williams, Roger Bland ve Clive Cheesmann katklaryla

Resim koordinasyonu ve haritalar: Elizabeth Errington


Sikke ve banknot fotoraflar: Stephen Dodd, Jeff Hopson ve
Jerom e Perkins

NDEKLER
Teekkr....... .................................................................................................. X I
Giri................................................................... ........ .................................... X V
I
Mezopotamya, Msr ve Yunanistan
II
Roma Dnyas

....

..................... ................. ..............1

.................... ............

....................._..................... 3 9

III
Ortaa Avrupas........ .................................................................................77
IV
slam lkeleri............................................................................................... 117
V
Hindistan ve Gneydou Asya............................................................... 153
VI
in ve Dou........ ........................................ ..................... ............... .........193
VII
Modern Dnemin Balangc.................................................................. 229
VIII
Afrika ve Okyanusya....................................... -............. ........................ 271
IX
Modern Dnem.............. _...... ......................................................... .... ..307
Kronoloji.............. ...........
Kaynaklar........ ..... ..........
Dnya Para Mzeleri
Dizin..................................

....................................................360
....................................................363
......... .......................................... 375
....................................................381

XI

Teekkr

Yaync ve yazarlar, bu kitabn her iki basmnda emei geen


kurum ve kiilere teekkr ederler:
BRITISH M USEUM

Sikkeler ve M adalyonlar: Richard Abdy, Philip Attvvood,


Annette Calton, Beverley Fryer, Ray Gardner, Alison Harry, John
Hore, M olly Hunter, Shah Nazar Khan, Janet Larkin, Andrevv
Meadovvs, Caroline Meadovvs, Brendan M oore, John

Orna-

Ornstein, David Owen, Cathy Sheffield, Emma Smith, Luke Syson


ve Gareth Williams

Konservasyon Blm: Celestine Enderly


Eski Msr ve Sudan: Richard Parkinson
Afrika, Okyanusya ve Amerika: Ben Burt, John M ack, Shelagh
Weir ve M ichael O Hanlon

Yunan ve Roma Antik Eserleri: Lucilla Burn


Asya: Robert K nox ve M ichael Willis

PARANIN TARH

Prehistorya ve Avrupa: Catherine Johns ve Val Rigby


Eski Yakndou: Christopher Walker ve John Curtis
British Museum Gelitirme Trst: Julian M arland ve Frances
Dunkels

British Museum

Yaynevi: Teresa Francis, Emma Way,

Catherine Wood, Julie Young, Beatriz Waters ve Axelle Russo


BANK OF ENGLAN D M USEU M : John Keyworth
RO YA L M IN T M USEUM : Graham Dyer, Kevin Clancy
M ID LA N D BANK A RCH IVES: Edwin Green ve Sarah Kinsey
A SH M O LEA N M USEU M , O X F O R D : Luke Tradwell
A M E R IC A N

N U M ISM A TIC

SO C IE T Y ,

N EW

YORK:

Michael Bates
D ER : M aggie Claringbull, Howard Simmons, M ichael
O Grady, Bernhard Rieger, John Kent

HSBC M O N E Y GA LLERY

Proje Yneticisi: Andrew Burnett


Kratr: Jo e Cribb
Yardmc Kratr: Alison Harry
Blm Koordinatrleri: Barrie C ook, Virginia Hew itt ve
Andrew Meadows

Tasarmclar: Jonathan Ould ve Ann Lumey


Galeri Editr: Gill Hughes
Bina Proje Yneticisi: Sat Jandu
Yazmanlar: Graham Ailen ve John Foster

XV

Giri

Paraya dair yazmak onu elde etmekten daha kolaydr; ve onu


kazananlar, para hakknda sadece yazmay baarabilenlere byk
destek verirler.
Voltaire, Felsefe Szl (1 764)

Para hakknda yazmak tehlikeli bir giriim olabilir ve hassas bir


zeminde yrmeyi gerektirir. nsanlk tarihinde ok az fenomen bu
denli youn ve hararetli bir ilginin oda olmu; pek ok ahlaki ve
dinsel knamaya yol am; gerek bireyler gerekse devletler aras
bu denli iddetli ekime ve rekabetin nedeni olmutur. Bu kitap,
bunun nasl olduunu aklamay ve nedenlerine ilikin baz fikir
ler vermeyi amalamaktadr.
ki zor meseleye nasl yaklamalyz? e, insan doas hakkn
da genellemeler yaparak, antropolojik bir perspektiften, farkl klr ve toplumlarda parann roln inceleyerek balayabiliriz.
Y.hut soruna ekonomiyi ilgilendiren bir konu gibi yaklaabilir,
ekonominin ve ekonomi tarihisinin temel aralar olan istatistik
lere ve genel kuramlara bakabiliriz. Bununla birlikte, bu kitapta
be nimsenen yaklam ne antropolojik ne de ekonomiktir, yalnzca
.mitseldir.

PARANIN TARH

1 Hongkong & Shanghai Banking Corporationm 50 dolarlk banknotu, 1934. 1865


ylndaki kuruluundan itibaren, bu banka Hong Kongta banknot karan asl kurulu
olmutur. Ayn zamanda, Dou Asyada eitli lkelerin modern Bat bankaclk
uygulamalaryla tanmasnda nc rol oynamtr. Gnmzde HSBC Holding
Plc.nin bal irketi konumundadr.

Yine de bu yaklam, parann kkenlerinden balayp gn


mze dein sren geleneksel tarihi ile snrl deildir. Sz konusu
yaklam daha ziyade, geni bir kronolojiyi kapsayacak ekilde ele
alnm pek ok tarihten olumaktadr; bu tarihlerin her biri, para
y, antik Hindistan ve modern Avrupa kadar farkllk ieren bir
ok kltr iinde aratrmaktadr.
zleyen blmlerde grlecei zere parann biimlerinin eit
lilii, zorunlu olarak genel tanm lam alara ilikin sorunu gnde
me getirmektedir. Soyut anlamda para, esasen ou kez bir dei
im arac olarak tanmlansa da, somut anlamda bu szck, bu i
levi yerine getirmek zere yaygn biimde kullanlan nesne trle
rine gndermede bulunur. Bu kitapta, zellikle de 8. Blm de
grld zere, bu tr tanm lam alar nitelii gerei modern ve
Batl bak asn yansttklarndan ounlukla yararszdrlar.
Parann tarihi, satn almann ve satmann tesindeki eylerle de
ilgilidir.

GR

2 Baroln Ginger Rogersn oynad Hollyvvood mzikali G old Diggers o f 193J ten
bir sahne. nl Were in thc money arksn syleyen koro elemanlar, arkya uygun
biimde gmi Amerikan dolarlaryla bezenmi kostmler iindeler. 1 9 3 0 larn dnya
ekonomik bunalmnda milyonlarca kiinin d, filmin kitlesel mesajnda ifadesini
bulmutur.

Bu kitaptaki blmlerin tm, sikke ve kt parann tarihine


dair belirli yer ve dnemlerin uzmanlar olan, British Museum
Sikke ve M adalyonlar Blm kratrlerince kalem e alnmtr.
Mzenin koleksiyonlarnn bakm ve sergilenmesinin yan sra,
yeni ve nemli paralarn edinilmesi de onlarn sorumluluu altn
dadr. Ancak, gemiin yadigrlar durumundaki, grne gre
yalnzca antikac ve koleksiyoncularn ilgi alanndaki bu nesnele
rin korunmasnn ardnda, parann ald artc eitlilikteki
biimlerin ya da stlendii ilevlerin temelini oluturan ve bunlar
aklayan belirli bir tarihsel balam yatmaktadr. zleyen blmler
de yalnzca nesnelerin kendilerine deil, tarih boyunca insanlarn
parayla yaptklar eylere, ona ilikin dncelerine ve parann
zerlerinde brakt etkilere de deineceiz. Parann gerek tarihi,
her ikisi de bu kitapta yer ald halde, istatistiklerde, hatta nmizmatikte deil, insan tutum ve davranlarnda yatmaktadr.

XVII

XVIII

PARANIN TARH

3 Quentin Matsys (1464/5-1530). Tefeci ve kars, yak. 1514 (Paris, Louvre)

rnein, 3 numaral resmi ele alalm. 1514 dolaylarnda


Flaman ressam Quentin Matsys tarafndan yaplan resimdeki iki
ana karakter, bir kar kocadr. Koca bir tefecidir, bir masada otur
mu dikkatlice bir madeni para ynn tartmaktadr. Kars solun
da oturmaktadr ve o da bir yandan nnde yar ak duran dua
kitabna bilinsizce dokunurken, dikkatini yaplan ileme youn
latrmtr. Sahnede, masann stnde duran aynadaki bir yans
ma biiminde ustalkla gizlenmi, nc bir kii daha yer alm ak
tadr. Bu kiinin, tefecinin bir anlama iin gelen mterisi olduu
nu varsayabiliriz.
Resim bir adan, ticaretin patlama yapt ve Felemenk t ccar
larn Avrupann en zenginleri arasnda yer ald, 16. yzyl bala-

GR

r Hollandasndaki gndelik yaama ilikin iyi gzlemlenmi bir


sahnedir. Ancak yeniden bakacak olursak, bunu ayn zamanda bir
hikye, parann tarihine ilikin dramatik bir anlatmdan bir sahne
gibi grebiliriz. Bir btn olarak ele alndnda, bu almadaki
eylem ve ilgi oda nerededir? Resimdeki iftin arasnda ak bir
etkileim bulunmad gibi, onlarla bizim, yani izleyicilerin arasn
da da byle bir etkileim yoktur. Resim esasen insanlar arasndaki
ilikiler hakknda deildir. Bizimkiler de dhil olmak zere, tm
gzler masann stndeki saylmakta olan paralara sabitlenmitir.
Grnen o ki para, burada resmedilen insan dnyasnn odak nok
tasdr. Aslnda, o dnemde Avrupal toplumlarda nemli rol oyna
yan iki olguyla da rekabet iinde olduu grlmektedir: din (kad
nn dua kitabn nasl ihmal ettiine bakn) ve kutsal evlilik ba
(masann stnde duran para, evli iftin ilgisini birbirinden uzak
latrp kar konulmaz bir biimde kendine ekmektedir).
Belki bu yorumdan, M atsysin, almasn, paraya ynelik ak
ve ahlak cepheden bir saldr, parann insani deerler zerindeki
ykc etkilerine ilikin bir at olarak grlmesini istedii sonucu
kartlabilir. Ancak belki de bu resim, izim ve renklerle oluturul
mu bir vaaz deildir salt. Aslnda belki de bize ima ettiklerinde ok
daha incelikli anlamlar bulunabilir. Kadn yalnzca o an iin dua
kitabndan ban kaldrm olabilir, ama kitab tmyle terk etme
mitir; dikkatini eken baka unsurlar yznden kocasnn yann
dan tmyle uzaklam da deildir. Daha karmak bir yoruma
gre ise resmin amacmn, ruhsal ve duygusal yaamn daha yce
alemleri ile maddi dnya arasndaki ztl basite indirgemek ya da
ahlak dersi vermekten ok, para, din ve ailenin gerek dnyada bir
likte varolma biimlerini sergilemek olduu ne srlebilir.
Resimdeki ana karakterler fiziksel bir nesne ynna, onlar
iin para demek olan nesnelere bakmaktalar. 15. yzyl balarn
daki Avrupallar iin para ounlukla altn ve gm sikke anla
mna gelmekteydi; bu olgu nemlidir. Paraya ilikin dier tarih
dallar, tarihiler ve nmizmatiklar arasnda yaanan talihsiz yak
lam ayrlklar nedeniyle, ele alman nesnelere belki de o kadar
kat bakma eilimi tamamaktadrlar. Buna karlk, bu kitapta

X IX

XX

PARANIN TARH

4 1 dolarlk banknot, ABD, 2 0 0 3 . George Washington 1 dolarn yznde ilk kez 18 6 9 da


grnmtr. Federal Reserve Bank ilk 1 dolarlk banknotlar 1963 ylnda basmtr.
Dnya zerinde her gn kullanlmasndan dolay 1 dolarlk bir banknotun ortalama
mr yalnzca yirmi iki aydr.

sikke ve dier nesneler ounlukla sahnenin ortasnda yer alacak


lar. O nlar olmakszn parann tarihine ilikin hesap kapanm
saylmaz.
Bunun gibi bir kitabn her eyi kapsad ne srlemez, ancak
konularn seimi de keyfi deildir. Blmlerin vurgular, tartlan
dnemin ve kltrn doasna gre deiiklik gstermekte ve her
biri, parann tarihindeki usuz bucaksz corafi ve kronolojik eit
lilii gzler nne sermek iin, sz konusu dnem ya da kltr a
sndan zgn olan karakterize etmeye almaktadr. Kitabn ilk
yars, parasal ve ticari faaliyetlerin ilk yazl kaytlarnn bulundu
u M sr ve Mezopotamya uygarlklarndan balayp, Yunanlarn
Ege uygarlklar, Akdeniz, Roma mparatorluunun ktasal dn
yas ve ortaa Avrupasnda ilerleyerek Bat gelenei iinde
parann geliiminin izlerini srmektedir. Avrupa merkezci bu
bak, sonraki blm lerde, daha az bilinen slam dnyas,
Hindistan ve in zerinde l bir odaklanmayla, ayrca Afrika ve
Okyanusyaya zg paralar ele alan bir blmle dengelenmekte
dir. Bununla birlikte, modern dnyay ele alan son blmde, konu
yu neredeyse tmyle Batl bak asndan kanarak deerlendir
mek olduka gtr. Bu durum, Avrupa ve sonralar da Amerikan
kltrnn btn dnya tarihi ve zel olarak da parann tarihi

GR

5 Hector Breezein bir karikatr (The Guardian, 9 Ocak 1996). Karikatr, Euro96
futbol ampiyonas ansna baslm yeni bir 2 sterlinlik madeni paraya gnderme
yapmaktadr. Gemite, ounlukla nemli tarihsel tema ve olaylan yanstan madeni
para tasarmlar sk sk hararetli kamuoyu tartmalarna yol aard. Gnmzn para
tasarmlar deiik trde pek ok olayn ansna yapld halde, karikatrdeki ironinin de
deindii gibi, bunun nadiren farkna varlmaktadr.

zerinde giderek artan etkileri nedeniyle byk lde ho grle


bilir. Smrgecilik sreci, iki dnya sava ve dnya ekonomisinin
giderek kresellemesine yol aan iletiim ve teknoloji alanndaki
gelimeler, belki de bu eilimi kanlmaz klmaktadr, zira eitli
nitelikteki bu etkenlerin ou Batda kk salmtr. M odern para
sal uygulamalar ylesine Batl bir gelenek iinde kk salmlar
dr ki, Pasifik Kuanm dousundaki lkelerde bile -kendi farkl
geleneklerine karn- Bat tarz para, srekli byyen ekonomik
gler asndan vazgeilmez bir ara olarak benimsenmitir. Eer
para modern dnyadaki insanla biim veren en etkili faktrler
den biriyse, o halde, belki de, tarihine yeniden gz atmak iin zel
likle uygun bir zamandr bu.

XXI

I
Mezopotamya, Msr ve Yunanistan

Midyanl tccarlar oradan geerken, Yusuf'u kuyudan ekip kart


tlar ve Yusuf'u yirmi gm parasna Ismaililere sattlar, onlar da Yusuf'u
Msr'a gtrdler.
Tekvin 3 7 :2 8 (Onaylanm Bask, 1611)

Parann tarihinde, kabaca deerli metallerin para niyetine kul


lanlmas biiminde tanmlanan olduka nemli aamalardan biri
sine ilikin ilk yazl kaytlarn izine, M . . nc binylda
M ezopotamya ve M srda rastlanr. zleyen bin yllarda bu uygu
lama, nce sikkelerin yaygnlamasyla Avrupa, Ortadou ve
Gney Asyada, ardndan Bat smrgecilii araclyla ve yery
znn her tarafnda modern endstriyel toplumlarn ykseliiyle
tm dnyada devam etmitir. Bununla birlikte, parann tarihinde
hkim bir gelenek gibi gzken bu ilk kaytlar, parann kkenle
riyle kartrmamamz gerekir.

PARANIN TARH

6 Tehdeki bir lahirte bulunan antik Msr duvar resmi, yak. M . . 14. yzyl, bir terazide
tartlan alt yzkleri gsteriyor. Msrllarn altn yzkleri para olarak m kullandklar,
yoksa yzklerin bu tr resimlerdeki varlnn yalnzca sanatsal bir gelenek mi olduu
belirsizdir.

Mezopotamya ve Msr
O halde antik M ezopotamya ve M srla balayacak ve bu bl
mn sonunda, altn, gm ve bronz sikkelerin Akdeniz dnyas
nn byk bir blmyle Yakndou ve Hindistanda en yaygn
para biimi haline geldii M . . 2 5 0 civarndaki bir tarihsel nokta
ya ulaacaz. Sikkelerin ilk kez M . . 7. yzyl sonlarnda grl
mesine karn, deerli metallerin, zellikle de gmn para ola
rak kullanlmas gelenei bizi olduka gerilere, M ezopotam yada
M . . 2 4 . yzyla gtrecek.
Yukarda Tekvinden alntlanan pasajda tasavvur edilen, bir
kle karlnda belirli m iktarda gmn verilmesi ilemi,
Yusufa ilikin bu Eski Ahit hikyesinin gerekletii tarihsel
dnem asndan (M . . ikinci binyl balar) son derece akla yat
kndr, ancak ok nemli bir ekinceyi gz nnde tutmak arty
la: 17. yzylda metni ngilizceye evirenler, bu pasajn sikkelere
gnderme yaptn dnme yanlgsna dtler (gm para
s ). Mezopotamya ve M srda metallerin para yerine kullanmla-

MEZOPOTAMYA. MISIR VE YUNANSTAN

rina ilikin aklda tutulmas gereken en nemli nokta, mbadelede


kullanlann sikkeler deil, tartlm kleler olduu ve bir deme
de kullanlrken bu klelerin arlklarnn her seferinde bir tera
ziyle saptanmakta olduuydu. Genelde merkeziyeti yeniden
datm denilen, mallarn halka datld birincil bir sreci ifade
eden bir sistem biiminde tanmlanabilecek, eski Yakndou ve
M sr ekonomik yaamnn kapsaml balam ierisinde, parasal
fenomeninin ortaya kn doru yere oturtmak da nemlidir.
Bunun piyasann kendi hareketi araclyla yaplmad; daha ok,
retilmi mallar ile tarmsal rnlerin yetkililer, krallar ve tapm ak
lar tarafndan halktan toplanp stat ve meslee gre yeniden da
tld grlmektedir. Bu antik toplumlarn ekonomik yaamlarn
da merkezi gcn hkimiyetine karn, gm eitli yntemlerle
yaygn olarak para yerine kullanlmaktadr. M ezopotam yadaki
yasa ve adaletin temel esaslarn belgeleyen birka ilk metin, blge
deki kentlerin kraliyet ve tapnak arivlerinde ve antsal yaplarn
da bulunan kil tabletler ile ta yaztlarda korunmaktadr. Bunlar
bize, deerli metalin para yerine kullanld sosyal yapya ilikin
baz kantlar sunmaktadrlar. Uygulamaya ilikin yasa maddelerin-

7 Eski Yakndou ve Msr.

PARANIN TARH

den ziyade, kraln adaletin salanmasndaki roln ilan eden


kanunlarda demelerin nasl yaplaca, belirli arlklarda
gm cinsinden kapsaml bir biimde belgelendirilmektedir. Baz
kanunlarn kral standart arlk lleri belirlemede tek yetkili
olarak tanmlamas ve gnmze dek gelmi baz arlk lleri
nin baz krallarn adn tamasndan da bu anlalmaktadr. Bir
bakasnn bedenine ya da mlkne zarar verilmesi durumunda
denecek cezalar da genellikle gm cinsinden belirlenmekteydi.
rnek olarak, Kuzey M ezopotam yada (M . . ikinci binyl bala
rnda) Enunna kralnn kanunlarna gre, bir adamn burnunu
srmann cezas 1 mina gmt (yaklak yarm kilo), ki bu yk
sek bir miktardr, nk surata atlan bir tokat bunun altda biri
olan 10 ekel ile cezalandrlmaktadr. Ayn kanunda, kraln adale
tinin salad refahn faydalarnn bir ifadesi olarak, dokuz farkl
tketim malnn bir ekel gme karlk gelen arlk ve hacimle
rinin belirtilmesi suretiyle, genel geer mallara dair ortak bir ideal
fiyat listesi oluturulmutur. Bu yar yasal metinlerde faiz oranlar
da belirlenmitir. Hem Enunna yasalarnda hem de ondan iki yz
yl sonraki nl Hammrabi Yasalarnda, borlara uygulanacak
faiz oranndan, gm cinsinden yzde 20 olarak sz edilmektedir.
Ayrca, eer borlunun gm yoksa, borlarn faiziyle birlikte
belirli bir tahl-giim oranna gre tahl cinsinden de deyebil
mektedir. Belirli hacimlerdeki tahln da uygun koullar altnda,
rnein tarm iilerinin cretlerinin denmesinde parasal ileve
sahip olduu grlyor. Enunna yasalarnda, bir hasat iisinin
gnlk ideal creti, hem tahl hem de gm cinsinden (12 se, yak
lak yarm gram) belirtilmektedir. Tahl, bu metinlerde gda mal
larnn deerini ifade etmek iin de kullanlrken gm, metaller
den sv yaa, domuz yandan yne kadar geni bir yelpazedeki
pek ok maln deerinin saptanmasnda kullanlmaktadr. Ayn
dnemden, Gney M ezopotam yadaki Ur kentinden gnmze
ulaan ve tccarlarn bor alacak hesaplarn ieren kaynaklar da
gmn ve tahln yasa metinlerinde paray temsil etmesinin gn
delik uygulamalar geni lde yansttn sergilemektedir.
Bunun gibi pek ok metin, eitli mallarn deerinin hesaplanma-

MEZOPOTAMYA, MISIR VE YUNANSTAN

8 Babil Kral Hammurabinin (M . . 1 7 92-1750), Susa (Gney ran) kentinde


bulunmu ta ant; ant buraya M . . 115 7 ylnda sava ganimeti olarak
gtrlmtr. st ksmda kral ayakta, boynuzlu balyla oturan gne tanrsna
bakarken grlyor. Tan her iki yannda da iviyazsyla yazlm, 3 5 0 0 civarnda
satrdan oluan ve belirli arlktaki gm cinsinden eitli demeleri anlatan bir
kanun bulunuyor. Kanun 1.000 yl akn bir sreyle oaltlp kullanlmay
srdrmtr. (Paris, Louvre)

snda belirli arlktaki gmn standart bir l ve gmn


kendisinin de ticari ilemlerde ou kez arpann yan sra bir
deme arac olarak kullanldn gsteriyor.
Bu gm standard nasl iliyordu? Taraflardan birisi herhangi
bir amala dier tarafa deme yapacanda, gm miktar bir

PARANIN TARH

teraziyle tartlmaktayd; bu miktar, diyelim kanun tarafndan bir


cezann denmesi iin belirlenmi veya taraflarca zerinde uzla
maya varlm miktar olabiliyordu. Mezopotamya ve randa
arkeologlar tarafndan bulunmu gm gmleri, doru miktar
tartmay kolaylatrmak iin kle biimindeki byk gm par
alarnn (ingot) ufak paralara blndn ya da ince tellere
dntrldn dndrmektedir. Belgesel kantlarn da des
tekledii zere, gm teller belirli bir arlkta halka biimlerine
de sokulabilmekteydiler.
M ezopotam ya kentlerinde tapmaklar, parasal ortam diye
adlandrabileceimiz ilikiler zerinde merkezi bir rol oynam ak
taydlar. Muhtemelen resmi arlklarn muhafzlar onlard ve
gm sisteminin dzenlenmesinde genellikle nemli bir konum
daydlar. Saygn ve eitim dzeyi yksek kurulular olmalar ve de
zengin gm ve altn ambar sfatn tamalar nedeniyle tapnak
lar ayn zamanda bor ve deme kaytlarnn tutulup sakland
merkezlerdi. M . . 1823 tarihli bir belgede (British Museum, WA
8 2 2 7 9 ), Sittar kentindeki tanr ama tapnandaki bir bor kayd
gsteriliyor:
lli-kadari olu Puzurum, tanr Sama'dan 38 1 /1 6 ekel gm
almtr. ama tarafndan belirlenen oranda faiz deyecektir. Hasat
zamannda ald gm ve faizini geri verecektir.

Demek ki gmn kendisi eski M ezopotamyada parasal bir


ara olarak yaygn biimde kullanlmaktayd. Kral ve tapnaklar
arlk standartlarn oluturmakta ve bir dizi durumda yasalar
uyarnca denecek gm miktarlaryla birlikte -cezalar, faizler,
gndelikler ve benzerleri- belirli mallarn da gm cinsinden
deerlerini yaztlar araclyla duyurmaktaydlar (yine de bunun
ne lde resmi anlamda bir fiyat sabitlemesi anlamna geldii
kesin deildir). Ancak bu otoriteler, gmn genel olarak nasl
tedarik edildiiyle ilgilenmiyorlard. Gm ingotlarn parasal
anlamdaki dolamnn bir lye kadar kral ve tapnaka
dzenlenen, ancak dorudan onlar tarafndan ynetilmeyen sosyal

MEZOPOTAMYA, MISIR VE YUNANSTAN

bir alkanlk olduu anlalmaktadr. M etal, evredeki yerlerden


blgeye ithal edilmekte ve byk bir blm krallar, aristokratlar
ve tapmaklar tarafndan vergi, hara ve ganimet biiminde tketil
mekte, daha dorusu biriktirilmekteydi. Aslnda gm, soyluluk,
servet ve iktidarla gl sembolik balar nedeniyle olduka deer
verilen bir maddeydi ve hzinede istiflenmeyen nemli bir fazlalk,
potansiyel anlamda parasal dolamda kullanlabilir durumdayd.
Benzer biimde, yerel gm kaynaklarndan yoksun bulunan
antik M sr da Nbyeden gelen altn ve Nil nehrinin yllk takn
laryla ortaya kan tarmsal servetten dolay zengindi. Mitanni
Kral Turatta (yak. M . . 1 3 9 0 -1 3 5 2 ), Kral III. Amenhotepe yaz
d bir mektupta (imdi British M useumda bulunmaktadr)
M srda altnn tozdan daha bol bulunduunu sylemektedir.
Yeni Krallkn ge dnem metinlerinde (yak. M . . 129 5 -1 0 6 9 )
M ezopotam yadakine benzer biimlerde -h em dorudan deme
arac yerine gemesi hem de takasa konu ilemlerdeki belirli m al
larn deerlendirilmesi anlam nda-, hangi metallerin para yerine
kullanlacana uygun olarak, standart arlklardan (91 gramlk
deben ve bunun onda birine denk den kite) sklkla sz edilmek
tedir. Yeni Krallk dneminden gnmze ulam bir belgede,
muhafz Amunmesin, ii Penamundan 50 deben bakr (yaklak
4 .5 5 kg) deerinde bir kz satn ald, ancak yalnzca 5 deben
bakrn dendii kaydedilmitir. Hesap, deerleri yine bakr deben
cinsinden ifade edilen eitli tketim mallaryla kapatlmtr.
ya (30 deben), svya (5 deben) ve kuma (10 deben). Bu metin,
Krallar Vadisindeki kral mezarlarn ssleyen yetenekli zanaatkar
larn yaad Teb kenti yaknlarndaki Deyr el-Medine kynde
bulunmutur. Sz konusu sistemde almann ve satmann yaygn
olduunu ve demelerdeki deer birimlerini ifade etmek zere
gmn ortak bir metal olarak kullanldn gsteren buna ben
zer pek ok belge, olduka eitimli bu topluluktan gnmze
dein gelmitir. Sonuta, M sr dilinde gm anlamna gelen sz
cn (hedj) parasal anlamda olduka kapsayc bir anlam tad
grlmektedir. Bu durum, gm (baka bir deyile para) cin
sinden bir borcun Shedydemduat adl birisi tarafndan Pennuit

PARANIN TARH

9 Firavun III. Thutm osisin (M . . 15. yzyl) ba nazn Rckhmirann mezarndaki duvar
resmi; ingot biimindeki harac tayan bir adam gsteriyor.

adndaki iiye 76 deben tutarnda bakrla geri deniini kayt alt


na alan bir Deyr el-Medine belgesinde de grlebilir. Elli drt
deben hali hazrda denmi, bylece gmn tam karln
tamamlamak iin geriye yirmi iki deben kalmtr.
Tutarlar bakr deben cinsinden ifade edilseler de demeler ger
ekte eitli mallarla yaplabilmektedir. Ancak belli ki fiilen elde
edilebildii zamanlarda gm, bir deme arac olarak en yaygn
kabul gren metaldi. M srda altn ve gm klelerden oluan
definelerin bulunmu olmas bu sav desteklemektedir. Kral
Akhenatonun (yak. M . . 1 3 5 2 -1 3 3 6 ) kenti el-Amarnadaki kaz
lar srasnda kartlan, altn ve gm ingotlardan, ayrca halka
lar ile kk gm bir figrnn bulunduu ilenmi gm par

MEZOPOTAMYA, MISR VE YUNANSTAN

alarndan oluan bu definelerden birisinin bir ksm British


Mseumda bulunmaktadr. Baz altn ve gm ingotlarn arlk
larnn, debenin katlar ile ondalklarna denk dt grlmek
tedir. Define bir btn olarak, eitli deerli metal paralarnn
arlklarna gre snflandrldklar ve deerli metalin demelerde
yaygn biimde kullanld bir sistem iinde elden ele getiklerini
gstermektedir.
M ezopotam yada olduu gibi M srda da parasal uygulamala
ra ilikin bulgular, doaldr ki nfusun okur yazar sekinleriyle ve
bir katibin hizmetinden yararlanma olana bulunan kiilerle snr
ldr. Belki de bu kiiler arasndaki ilikileri, eski M srdaki halkn
yaamn temsil eden uygulamalar olarak kabul etmemeliyiz. Deyr
el-M edinenin zanaatkarlar karmak muhasebe sistemlerine ai
naydlar, ancak bunun cahil kyl kitlelerinin gndelik yaamlar
asndan da doru olup olmad kukuludur. zel giriimcilikten

10 Altn halkalar ve dier biimlerdeki harac tayan, kralln gneyinde yaam


Nbyelileri gsteren eski Msr mezar resmi, yak. M . . 14. yzyl.

PARANIN TARH

11 Msrda el-Am am ada blunan ve deerli metal nesnelerden oluan gmye ait
paralar. Altn ve gm ingotlar, teller ve paralardan oluan define, M . . 14. yzylda
bir kp iinde gmlmtr.

13 Nimrud yaknlarnda yer alan Ralavattaki (Kuzey Irak) bir sarayn antsal nitelikteki
ahap kaplarndan bronz bir eridin detay, yak. M . . 845. Sahne, Asur kralna
Fenikeliler tarafndan (muhtemelen ingotlar halinde) getirilen harac resmediyor.

MEZOPOTAMYA, MISIR VE YUNANSTAN

14 Nimrudda bulunan,
Asur Kral 111.
Salnanasara air siyah
bir dikilita detay, yak.
M . . 825. Sahne, Eski
Ahitte ad Keen srail
Kral Yehu tarafndan
denen haracn bir
ksmn gstermekte.
Asur kralna denen ve
sahnenin stnde yer
alan iviyazsnda sz
edilen hara, altn,
gm, altn kupalar,
alttn bakralar ve
kalaydan olumaktayd.
Sadaki figr, bann
stnde ingotlar tayor
gibi grnmektedir.

ziyade yeniden datm tarzna yatkn ekonomilerde, M sr ya da


M ezopotamyadaki gibi deerli-metal standardnn sosyal lekte
hangi dereceye kadar gtrlebilecei belirsizlik ierebilir. Ancak
hkim durumdaki kraliyet, tapnak ve aristokrasi kltrleri asn
dan bakldnda, bu standardn varl, bu antik toplumlara ili
kin deerlendirmemiz asndan nem tamaktadr.

15

Kuzeybat randaki Hasanlu Tepede bulunmu M . . 8. ya da 7. yzyla ait ubuk

biimindeki bronz ya da bakr ingotlar. Uzunluklar 20 ila 2 8 , genilikleri ise 1,5 ila 2,5
cm arasnda deimektedir.

12

PARANIN TARH

16 M . . 5. yzylda Karadenizin kuzey kysndaki O lbiada yaplm bronz yunus . Bu


blgede, ok ucu ya da yunus biimindeki bronz nesneler bir eit para birimi olarak
kullanlma benziyor.

Sikke Basm ve Kleler


Baka alardan tmyle birbirinden farkl iki toplum olan
M sr ve M ezopotamya arasndaki temel benzerlikler kolayca gz
lenebiliyor. kisinin de ortak yan, hacim cinsinden tahl ya da ar
lk cinsinden deerli metal biimindeki bir deer standardnn
kabuldr. zellikle de M ezopotam yada kullanlan arlklar,
ekel ve mina, Akdeniz dnyasna yaylm ve M . . bininci yzyl
balarnda Yunanlar tarafndan benimsenmiti. Deerli metalin
para yerine kullanlmasnda uzak mesafe ticaretinin nemli bir rol
oynad dnlebilir, nk tccarlar asndan m allarn
Akdenizin tm blgelerinde satmak herhalde ok nemliydi. Bu
mallarn ou takas yoluyla dei-toku edilseler de altn ve gm
gibi metaller de el deitirmekteydi. Bunlar kendi balarna deer
li mallard ve bu yzden teki mallar karsnda kolayca deer bii
lip deitirilebiliyorlard. Metallerin ksa dnemde ryp bozulmamalar ya da arzlarnn yllk dalgalanmalara maruz kalmama
s (tahl gibi) tccarlar asndan ie yararlklarn artrm olmal.
Bu yzden altn ve gm, kk miktarlarda bile olsalar, genel
kabul grmelerinden dolay, ister ticari, isterse yasal ya da sosyal
trden olsun gncel demelerin yaplmasnda etkili birer ara ola
bilmekteydi.

MEZOPOTAMYA. MISIR VE YUNANSTAN

17 Lydiallaru dekrron sikkesi, M . . 7. yzyl. lk


sikkeler altn vc giim alam olan elckrrodan
baslmt, bu yzden soluk san renkteydiler. tik
sikkelerin bir yznde bir ya da birka kaba incus
(ukur), teki yznde de figrsel bir tasarm
bulunmaktayd. Bu sikke zerinde bir aslan ba ile
boynu yer almaktadr; solda ise bir kii ad olan ve
muhtemelen sikkeyi karan kiiye atfta bulunan
Valvel yazsna ait baz Lydia harfleri
grlebilmektedir.

e yararlklarn snrlayan temel etken arzlarnn kstllyd


ki bu durum bir yandan da sz konusu metallerin deerli olula
rnn nedenlerinden birisiydi. Altn ve gm kaynaklarnn ml
kiyetine sahip blgeler grne gre zenginlie ve ounlukla da
siyasi gce erime ayrcalna sahiptiler. Anadoludaki Lydia kral
lnn durumu da buydu. Son kral Kroisos (hkmranl, kral
lnn M . . 5 4 7 dolaylarnda Persler tarafndan istilasn takiben
sona ermitir) kudreti ve servetiyle antik dnyada efsaneye
dnmt. Tebaasndan toplad byk m iktardaki paradan
ayr olarak, Lydiallarn servetlerini, blgedeki, doal altn ve
gm alam olan elektron kayna Paktolos ay* ile madenler
den elde ettikleri sylenm ekteydi. M . . 6 0 0

dolaylarnda,

Karadeniz blgesinde bronzdan yaplan ok biimli nesneler sikke


lerin bir tr ncl saylsa da, Lydiallarn bu metalden yaptkla
r nesneler genellikle Bat gelenei tarzndaki ilk sikkeler olarak
grlmektedirler (tesadfi biimde, ayn dnemde inde de
bronzdan yaplma sikkeler grlmektedir). Lydia paralar,
kabaca oval biimdeydiler ve bu yzden de kk altn kleleri
ni andryorlard. Ancak bunlar, byk sikkelerden (1 7 ,2 gram,
16,1 gram, 14,1 gram), byk paralarn bir bli doksan alts
arlndaki ufak paralara dek eitlilik gsteren dzenli bir
arlk sistemine uygun dmekteydiler. Gnmze kadar gelen
bu paralar byk oranda, hafif olanlardr ve bu durum, daha
ziyade kk arlklarla i grmeye alkn bir topluma iaret
etmektedir.
*

Sart ay - yay.n.

13

14

PARANIN TARH

18 2 0 . yzyl balarnda
Brtish Museum
tarafndan yrtlen,
F.phesostaki Artemis
Tapna kazlar
srasnda bulunmu bir
hzinedeki elektron
sikkelerin elektroliz ile
karlm kopyalar.

Sikkelerin bir yz bir ya da birka vurula damgalanmt;


bir ksmnn teki yz bo braklm ya da basit paralel izgiler
izilmise de ounda figratif desenler, genellikle de bir hayvan
figr (rnein aslan, geyik ya da ko) bulunmaktadr. rneklerin
bu denli geni bir yelpazeye yaylmasnn nedeni tmyle anlala
bilmi deildir ve bu durum, para basma iinin belli bir otoritenin
elinde olduu fikriyle eliir gibi grnmektedir. Aslann kafas ve
peneleri genelde, sonraki sikkelerdeki tasarmlarla byk benzer
likler gsterdii iin Lydiallarla ilikilendirilmektedir. Baz tasa
rmlar ise stlerine hibir isim kaznmam olmasna karn
Anadoludaki baz kentlerle (Miletos* ve Phokaia**) ilikilendiril
mektedir. te yandan, zerlerinde ehir ya da devletlerdense kii
isimlerinin yazl olduu nadir elektron rnekler de vardr.
Grne gre Lydial adlar olduklar anlalan iki tanesinin ze
rinde, Lydia harfleriyle yazlm VALVEL ve KALL szleri okun
maktadr. Bir dieri, daha kesin biimde Yunancadr ve Ben
Phanesin armasym manasna gelmektedir; ya da daha kk
olanlarn zerinde yalnzca Phanes yazmaktadr. Bu yazlar

Milet - yay.n.

** Foa - yay.n.

MEZOPOTAMYA. MISIR VE YUNANSTAN

19 Anadoludaki Ioia ehirlerinin isyan srasnda


bastrlm olmas muhtemel elektron stater, y a k .M . .
4 95. lonia ehirleri M iletosu nclnde, M . . 500
ylndan beri sren Pers egemenliine kar
bakaldrdlar. O dnemde sikkeler asndan gm,
standart metal haline gelmise de, isyan dneminde bir
takm elektron sikkeler de baslmtr.

Phanes adl bir Yunana gndermede bulunmaktadr ve paralar


zerindeki otlayan geyik figr onun kiisel armas olabilir.
Elektron sikkelerden bazlarnn zerlerinde yer alan betimlerin bir
ksm da, ayn dneme ait, kiisel olduklar kuku gtrmeyen
mhr ve yzklerin zerlerinde de bulunabilmektedir. Bu durum,
insann aklna erken dnem elektron sikkelerinin bir ksmnn dar
bndan

bireylerin sorumlu olup olm adklarn getirm ektedir.

Ancak kimdi bu kiiler? Lydia krallnn bamsz, varlkl birey


leri, yerel yneticileri ya da devlet yetkilileri miydiler? Sikkelerin
geliimini anlayabilmemiz bakmndan bu nemli bir sorudur,
ancak erken dnem elektron sikkeleri kimin bastrd sorusu
bugnk bilgilerimizin nda yantsz kalmak zorundadr.
Elektron sikkelerin bulunmu olduklar yerlerden herhangi bir
kant elde edebilir miyiz? En nl keif Ephesostaki Artemis
Tapna kazlar srasnda yaplmtr; burada tapnan altnda,
oraya dinsel bir adak olarak gmld varsaylan doksan
elektron paras ile yedi damgalanmam gm klesi bulunmu
tur. Benzeri sikkeler muhtemelen Samos [Sisam] Adasnda da
yaplm ve komu blgelerde de (Hellespontos*, Karadeniz) ayn
paralardan bulunmusa da, genel olarak bu paralarn retiminin
Anadolunun batsyla snrl olduu sylenebilir. Bu yzden re
tim ve kullanmlarnn yerel anlamda olduka snrl kald gr
lyor, ki bu da ounlukla rasgele biimlerde bulunmalarn ak
layan bir olgudur: Sklkla kullanlmalar ya da uzun mesafeli tica*

Bugnk anakkale Boaz - yay.n.

PARANIN TARH

rette dolamalar amalanmamt. Peki o zaman niye yaplyorlar


d? Ticari nitelii bulunmayan pek ok olaslktan sz edilebilir:
Belki de bu tanrlara kiiselletirilmi adakta bulunmann yeni bir
yoluydu ya da uyruklara verilecek prestijli armaanlard.
Herodotos, Kroisosun, tanr Apollonun nl kehanet merkezi
olan Yunan ehri Delphoinin yurttalarnn her birisine, tanrnn
nimetlerine kran duygusuyla, uygun bir karlk olarak iki altn
stater armaan gnderdiinden sz etmektedir (Historiai, 1.54).
Her ne kadar bu olay ilk elektron sikkelerin ortaya kndan bir
sre sonra cereyan etmise de, bu trden gz alc tasarma sahip
nesnelerin bireylere sunulmas akla yatkn gzkmektedir. znde
deerli olan bu paralar hi kukusuz, mcevher ya da fildii gibi,
ticari srelerde yer alan dier metalara benzer biimde el deitir
mi de olabilirler, ancak buradan ncelikli olarak ticarette kullanl
mak zere retildikleri anlamn kartmak gereksizdir.
Dahas, bu erken dnem elektron nesnelere, daha nceleri
M ezopotam yada karlatmz trden metal kullanmlar asn
dan baktmzda, bir takm basl tasarmlara ve sabit arlk stan
dartlarna sahip bulunmalar o kadar da nemli gzkmemektedir.
Bunlarn, grnmyle kendini belli eden gm ingotlar gibi tera
zide tartlmadan nasl kullanlabildiklerini gzde canlandrmak
gtr, boyut ve aplarna bakarak deerlerinin kolayca anlalp
anlalmad pek ak deildir. Eer sz edilen metal, deerli
metallerde hep yapld zere, gm kleleri gibi arlna gre
deil, sonraki Yunan sikkelerindekine benzer biimde nominal
deeriyle tannp kabul edilmise, bu nemli bir noktadr. Ancak
bu paralan, u andan itibaren ilgi odamz haline gelecek olan
sonraki dnem sikkeleri asndan ele aldmzda, M . . 7. yzyl
sonlarnda Anadolunun batsndaki grnmleriyle, parann tari
hinde can alc bir deiime iaret etmektedirler.

Gm a
6. yzyl ortalarndan itibaren, elektron sikkelerin basmnn
terk edildiini ve pek ok blgede yerlerini gmten ve kimi

MEZOPOTAMYA, MISIR VE YUNANSTAN

zaman da altndan yaplan sikkelerin aldn gryoruz. Birka


ehir (Kyzikos, Lampsakos*, Phokaia ve L esb o s") elektron sikke
ler basmay srdrd, fakat bunlar 6. yzyln sonlarna ve 5. yz
yla egemen olan gm sikkeler karsnda istisna saylrlar.
Elektron neden terk edilmitir? Daha nce grdmz gibi,
gm olduka uzun bir sreyle antik Yakndouda temel made
ni para birimi olagelmitir ve ardndan da gm sikkelerin orta
ma egemen olmas artc deildir. Dahas, iki temel elementin bir
alam (ancak kurun gibi dier baz ilaveler de vardr) olmas
nedeniyle, elektronun deerini saptamak, alamdaki altn m iktar
nn bir sikkenin deerinde nemli farklla yol amas nedeniyle
ok da kolay deildi.
lk gm ve altn

sikkeler Lydia krallnda, belki de

Kroisosun egemenlii srasnda baslmtr (M . . yak. 5 6 0 -5 4 7 ).


Genellikle Anadolunun batsnda bulunan bu sikkeler, bir aslan ve
boann

ksmn gsterm ekteler.

Dier gm sikkeler,

Yunanistanda ilk sikkelerin dzenli biimde ortaya kt sralar


da, Karia ve Anadolunun dier blgelerinde baslmlardr. Aigina
(Attika sahili aklarnda yer alan bir ada), Atina ve Korinthos
kendi sikkelerini basan ilk Yunan kent devletleriydiler. Erken dne
min gm sikkeleri, elektron sikkeler ile retim ve tasarm tekni
i bakmndan yakn benzerlikler gstermelerine karn, bu iki
grup arasnda nemli farkllklar bulunmaktadr. lk olarak,
gm sikke darb elektrona gre daha geni bir corafyada yay
gnd; zellikle M akedonya bata olmak zere Yunanistan ana
karasndaki pek ok yerde ve talyada, Sicilyada, Kbrsta, Ege
adalarnda, Kyrenaikada*** (Kuzey Afrika), Fransa ve Anadoluda
retilmiti. kinci olarak, gm sikkeler ok daha byk lekte
retilmiti ve Akdeniz evresindeki pek ok dier blgede dolam
da olduu anlalyor (aada greceimiz gibi, bu blgeler arasn
da hi sikke retmemi yerler de bulunuyordu). nc olarak,

Bugnk I.apseki - yay.n.


Midilli - yay.n.
* * * Bugnk Sirenayka - yay.n.

18

PARANIN TARH

20
Anadolu, Lydia; M . . 6. yzyl ortalarna ait bir
gm stater. Erken dnem gm sikkelerinin bir ksm,
bir aslan ve bir boay gsteren bir betimle Lydiada
baslmlard. Sikkenin arka yznde iki damga
ukurunun izleri hl kabaca seilebiliyor.

21
Lydiadan altn stater, M . . 6. yzyl ortalar.
Lydiann altn ve gm sikkelerinde de ayn tasarm,
aslan ve boa betimi bulunmaktayd. Tasarmn son
Lydia Kral Kroisos tarafndan (yak. M . . 560-547)
kararlatrld sanlmaktadr. ou Lydia krallnn
Persler tarafndan fethinden sonra baslm olmasna
karn, Yunanlar hu sikkeleri Kroisos staterleri olarak
adlandrmaktaydlar.

22 M . . 4. yzylda
Gney talyada yaplm
Darius vazosundan bir
sahne. Vazo,
zerinde yazd zere
Pers Kral Darius/Dara
(M . . 5 22-486) olduu
belirtilen temel figr
nedeniyle bu biimde
adlandrlmtr. Sahne,
kraliyet hazinedarn
masada oturmu,
kendisine uvallar
ierisinde getirilen
vergiyi kaydederken
gsteriyor. Masann
stnde grlen Yunan
harfleri 10.000 ekelden
1/4 ekele kadar olan
deerleri temsil
etmektedir.

MEZOPOTAMYA, MISIR VE YUNANSTAN

2 3 , 2 4 M . . 6. yzyl sonlarndan 5. yzyla kadarki


dnem, Pers krallna ait gm siglos ve altn
dareikos (darik)ler. Anadolunun batsnda Perslcr
tarafndan karlan aslan ve boa sikkelerinin
yerini yeni tasarml sikkeler almtr; bunlarn
zerinde yayn geren melmi bir oku (kimi
zaman da bir mzrak tutar) gsterilmektedir, dier
yznde ise nceki sikkelerde kullanlan iki kaba
damga ukurunun bulunduu grlr. Gm
sikkelere sigloi (Ibranice ekel ile ayn szck) ve
altndan yaplanlara da ilk kez onun dneminde
yapldklar iin Pers Kral I. Dariusa (Dara)
(M . . 5 22-486) atfen darik denmekteydi.

25

Atinann gm drahmisi, M . . 6. yzyl ortalan.


Anadolunun erken dnem elektron sikkelerine
benzemektedir; ancak teki erken dnem gm

sikkelerden farkl olarak, Atinann sikkelerinde yaz yer


almyordu ve bir boa yz gibi deiik betimlere sahipti.
nde gelen ailelerin armalar ya da tanra Athena klt
ile balantl olduklar sanlmakla birlikte, bu
betimlerin gerek anlam ak deildir.

26 Ege adalarndan Naksosa ait, arap imek iin


kullanlan bir kupay gsteren gm stater, yak. M . .
5 0 0 ; kupann her iki tarafnda zm salkmlar ve stte
de bir asma yapra yer almaktadr. Arka yznde hl
tek bir damga ukuru bulunmaktadr.

19

PARANIN TARH

2 7 , 2 8 Atinann gm tetradrahmisi, M . . 5. ve 2. yzyllar. 6. yzyln sonlarndan


balayarak, Atina sikkelerinin zerindeki eitli tasarmlarn yerini, standart Athena ba
ile kutsal kuu bayku almtr. Erken dnem sikke betimleri, Athenann balnn
stne zeytin yapraklan ve baykuun arkasna kk bir hilal eklemek suretiyle, M . .
4 8 0 civarnda deitirilmitir. Laurimda kartlan gm sayesinde sikkeler olduka
ok miktarda retilmekteydi ve ekonomik adan ylesine nemliydiler ki, artk son
derece modas gemi grnmelerine karn, 5. ve 4. yzyllar boyunca bu arkaik stil
varln korudu. M . . 2. yzylda elenk iinde hl baykuun bulunduu, ama bir
amforann zerinde oturduu yeni bir tip retildi.

sikke zerine o sikkeyi yapan toplumu belirtecek biimde bir tipin


ya da yaznn kaznmas gelenei yaygnlamt.
Sikkelerin hangi nedenlerle benimsendiini anlamak daha da
gtr. Neden baz devletler belirli dnemlerde gm bu biime
sokmay arzu ettiler? Antik dnemlerde bile insanlar bu sorunu
tartyordu; 4. yzylda yaam dnr Aristoteles, anayasal
incelemesi Politika 'nn nl bir blmnde, llm gm par
alarnn yerine damgalanm sikkelerin benimsenmesinin, her bir
ilemde tartma skntsndan kurtulmak gibi basit bir nedeninin
bulunduunu ileri srmekteydi. Bir tasarmn eklenmesi ise sadece
deeri gsterme amac tayordu ( Politika , 1257a). Bu aklama

MEZOPOTAMYA, MISIR VE YUNANSTAN

2 9 Egedeki M elos adasna ait gm stater, yak. M . .


5 00. Berim, stateri basan devleti simgelemek zere bir
nar (Yunancada, melon) gstermektedir. Bu sikke,
yzlerce Yunan sikkesiyle birlikte, ulam olduu
lkede, Msr'daki Asyutta bir gmde bulunmutu. Bu
parada grld gibi, bazlarnn bir ksmnn kesilip
alnm olmas, o zaman henz sikke retilmeyen
M srda kle muamelesi grdklerine iaret
etmektedir.

30 Kuzey Yunanistandaki Teroneye ait bir gm


stater, yak. M . . 500. Tip, blgenin arap ticaretindeki
nemine atfen bir arap amforasn ya da saklama
kabn gstermektedir. Asyutta bulunan bu sikke,
olaslkla saf gmten yaplp yaplmadn anlamak
zere bir keskiyle yontulmutur.

31 Kuzey Yunanistandaki Akanthosdan gm stater,


yak. M . . 50 0 . Akhantos sikkelerin zerinde bir
boaya saldran aslan betimi yer almaktadr ve
betim, yuvarlak biime uyacak ekilde beceriyle
ilenmitir. M srda Nil Deltasnda Yunan
sikkelerinden oluan bir gmde bulunan bu para,
kalite bakmndan bir keskiyle kontrol edilmitir.

yeterince akla yatkn grnse de, madem kleden sikkeye gei


hu denli kanlmazd, neden daha nceki bir tarihte hi kimsenin
aklna byle bir zmn gelmedii sorusunu yantlamyor.
En mantkl aklamalardan birisi, gm sikkelerin ekonomik
nedenlerle darbedilmi olabilecekleridir. Bu sav zaten M . . 5. yz
ylda, toplumlar arasndaki ticaretle sikkelerin balantsn ortaya
koyan Herodotos (Historiai , 1.94) tarafndan ileri srlmt.

PARANIN TARH

32 M . . 5. yzyl balarnda Atinada yaplm bir Yunan kupas zerinde, fahielerlc


pazarlk eden erkekler grlmektedir. Soldaki erkek nndeki kadna bir kese
sunmaktadr. Ortadaki adam, teki kadnla belki de fiyat zerinde anlamaya urayor:
parman kaldrm, ama kadn drt parman gsteriyor.

Ayn zamanda d ticaret de bir olaslk gibi grlmelidir. M srda,


Yakndouda ya da Karadeniz blgesinde bulunan erken dnem
Yunan sikkeleri, sikkelerin uzak mesafe ticaretinde kullanldklar
n dndrmektedir. Bu blgelerde sklkla Atina ve Kuzey
Yunanistan gm sikkeleri gn na kartlm aktadr ve bu
nedenle, gm klelerin sikke biiminde ihra edilmelerinin
pekl mmkn olabilecei sylenebilir. 4. yzylda Atinaya gelen
tccarlar, dnte baka ykleri yoksa gm bu biimde ihra
ediyor olabilirlerdi. Yazar Ksenophonun incelemelerinden birinde
yazd gibi, gm ihrac, ticaret amal gibi grnmektedir, bylece, (rnein tccarlar) sat yaptklar her yerde, baladklar ser
maye zerinden bir kr elde ettiklerinden emin oluyorlard

(Poroi-Peri Prosodon , 3.2 ). Ancak, saysz kesilmi sikke, ingot ya


da krnt halindeki gmn sikkelerle kark istiflenmi biimde
bulunmas, sikkelerin sabit bir deere sahip paralardan ok gm
klesi gibi grldklerini ortaya koymaktadr. Uzak mesafe tica
retinin tek bana sikkelerin geliimine yol atn ileri srmek
gtr ve baka olas aklam alar bulmamz gerekir.

MEZOPOTAMYA, MISIR VE YUNANSTAN

33 Aigina adasnn gm stateri, M . . 5. yzyl.


Aigina ilk kez gm sikke basan Yunan devletlerinden
birisiydi, tik sikkelerde kullanlan su kaplumbaas
betimi, burada da grld gibi, 5. yzylda kara
kaplumbaas ile yer deitirmitir.

Toplumlarda gnlk tketimle ilgili mallarn alnp satlm alar


na ilikin kk lekli ilemler ufak sikkeleri gerektirmekteydi.
Kentlerde erken dnemlerden beri dk deerli sikkelerin kulla
nlmasna karn, aada greceimiz gibi, bunun sikkelerin reti
minde nemli bir etken olup olmad belirsizliini korumaktadr.
Yarm obol gibi en kk sikkeler bile hatr saylr bir deere
sahiptiler ve gndelik ticaret iin olduka byk bir deeri temsil
etmekteydiler. rnein, Atinal bir jri yesine M . . 5. yzyl son
larnda gnde obol denmekteydi ki, bu da muhtemelen bir
tam gnn geimine denk dmekteydi.
Sikkelerin pek ou, eitli demeleri karlamak zere sikkele
ri darbeden Yunan kentleri ya da yneticileri tarafndan kartl
mt. Grdmz gibi, Atinal yurttalara jri grevi ya da
Meclis oturumlarna katlmak gibi grevler karlnda devlete
deme yaplmaktayd. Donanmadaki krekilere ya da paral
askerlere yaplan demeler gibi, askeri harcamalar da sikkeleri
gerekli klmaktayd. Bu nedenle devletlerin para basma etkinlikle
rine ilgi gsterdiklerini ve bylelikle de sikkelerin Yunan siyasi
yaamnda devletin ve hukukun giderek artan rolyle balantl
olduunu kefetmek artc deildir. Aslnda devletler sikke darbetmek suretiyle kr salam da olabilirler: I lellenistik dneme
ilikin, bir sikkenin darbedildii blgede, elde edildii kleye gre
daha yksek bir deer tadn dndren baz bulgular vardr.
Bu durum daha nceki yzyllar iin de doruluk ieriyorsa, neden
pek ok Yunan sitesinin sikke bastna ve M . . 6. yzyl sonlar
ile 5. yzylda gm sikkelerin neden o denli hzla yayldna
akla yatkn bir aklama sunabilir. Kayda deer tasarruf ve kazan
lar, devletlerin gm retimini ele almasna, devletin dzenledii

PARANIN TARH

Sikke Basm ve Kent-devletleri


M . . 6. yzyl boyunca gm sikkeciliinin Yunan dnyasnda yaygn biimde
benimsenmesi, sikkeleri reten kent-devletlerin otoritesini gsteren desen ve betimle
melerin ortaya kna elik etmektedir. Devletin otoritesi, sikkelerin kalite ve dee
rini gvence altna alm ve sahtecilik gibi ktye kullanmlara kar koruma sala
mtr.
Tasarmlar, kentin dinsel kltlerine ve mitolojik gemiine gnderme yapmak, kentin
adn vurgulamak iin s7.ck oyunlarna bavurmak suretiyle, kentin otoritesini sim
gelemek zere seilmekteydi ve bu tasarmlara kentlerin isimlerini belirten yazlar elik
ediyordu. Sikkelerin biimleri ve sanatsal tarzlar nemli lde deimise de, bu gele
nek, Hellenistik dnyada be yzyl sonra retilen ilk Yunan sikkelerinden sonuncula
ra dek zgnln korumutur.
34a Atinann gm tetradrahmisi, yak.
M . . 5 10. Atina, kentin koruyucu
tanras Athenann miferli bayla,
Athcnann kutsal kuu bayku tipini
kullanm ve bunun bir sonucu olarak
sikkeler baykular diye tannr hale
gelmitir. Baykuun yannda Yunanca
Atmallarn anlamna gelen szcn ilk
harfi, A, T H ve E harfleri Yunan
alfabesine gre yer almaktadr. Bu tip 6.
yzyd sonlarnda ortaya km ve M . . 1.
yzylda Atina gm sikke basmnn
sonuna dek ayn kalmtr.

34b Korinthosun gm didrahmisi, yak. M . . 4 5 0 .


Yunanistann gneyindeki nemli bir ticaret kenti
durumundaki Korinthosun sikkelerindeki standart tip,
kanatl at Pegasus idi. Sylenceye gre, Pegasus Korinthos
yaknlarnda Bellerophon tarafndan evcilletinlmiti.

3 4 c Fenikedeki Tyrin (Sur) gm stateri, M . .


4.

yzyl. Sikkenin zerinde, kanatl bir deniz


atn sren tanr M elkartn sakall figr
grlyor, alttaki dalgalarn stnde ise bir
yunus yer alyor. Bu tip, kentin nemli bir ticari
liman olarak nemini yanstmaktadr.

MEZOPOTAMYA. MISIR VE YUNANSTAN

34d Anadoludaki Myrina (bugnk Aliaa


yaknlarnda) gm tetradrahmisi, M . . 2. yzyd
ortalan; defneden yaplma bir ta giymi kentin ana
tanrs Apolloun ba resmedilmi. Sikkenin daha
ince ve geni yzeyli olmas, hakkaka
betimi ilemekte daha byk kolaylk
salamtr.

34e Yunan adas Euboeadeki Eretria kentinin, tanra


Artcmisi gsteren gm tetradrahmisi. M . . 2. yzyl
ortalan.

3 4 f Anadoludaki
Smyrna [zmir], altn
stater, M . . 1. yzyl.
Bu ender rastlanlan
sikke Thykhenin ban
ya da kentin talihinin
kii biiminde simgesini
resmetmektedir. Thykhe,
kentin surlarn
simgeledii varsaylan minyatr duvarlarla
evrili bir ta giymektedir. Arka yz, Afrodite Stratonikisin klt heykelini
gstermektedir. Yazlar, kente (Zymmaion= Smyrallarn) ve Anadoluda Romallar
ile Pontos Kral VI. Mithridates arasndaki sava srasnda, bu acil durum
sikkelerinin darbedilmelerinden sorumlu Kent Ynetimine
(prytaneis) gndermede
bulunmaktadr.

34g Yunan kentleri.

PARANIN TARH

ve ar biimde deerlendirilmi sikkeleri dolama sokmasna yol


am olabilir. Sistemin, etkili bir biimde almas iin iki kou
lun yerine getirilmesi gerekiyordu. Birincisi, bu sistem, kabul
gren bir sikke biiminde dendiinde gme fazladan deer
biilmesini dayatacak yasal bir otorite tarafndan dzenlenmeliydi.
Bu anlamda, devletin iin iine girmesinin nemi, sikkenin deeri
ni srdrmesindeki roln simgeleyen desenlerin seimini akla
maktadr. kincisi, bir sikke sistemini dayatan bir devlet, ister
gmn kendisinin isterse baka bir maln ticareti olsun, tccar
lar asndan daha gl bir ticari cazibe yaratm olabilirdi; yoksa
baka trl, ar deer biilmi gm sikkeleri kabul etmekten
kaynaklanan kayp, onlarn tercih edilmeyip bir kenara atlmasn
getirirdi. Bu sav sikkelerin, neden sikkeler lehine ileyen bir tica
ret dengesine sahip Atina ve Aigina gibi devletlerde retildiini
aklayabilir. Her iki devletin de gm sikkeleri uluslararas sikke
lere dnmt ve bu tr sikkeler Akdeniz dnyasnn pek ok
yerinde gn na kartlmaktadrlar.
Sikkelerin, antik dnyada para yerine kullanlmak zere hzl
ve geni lekte yaygnlamalarn yorumlamann bir arac olarak,
Yunan dncesinin belirli akmlarna da gz atabiliriz. M . . 6.
ve 5. yzyllarda yaam Yunan dnrleri, hukuk kavramyla ve
hukukun nasl uygulanabileceiyle ilgilenmilerdir. 6. yzyl bala
rnda Atina kanunlarnn reformunu salayan Atinal devlet adam
Solon, yazlarnda Kent-devleti, servet, ynetim ve kanunlar gibi
konular ele almaktadr. Sikkelerin Atinada ortaya k, Atina
devleti ve toplumunu gelitiren reformlarn ardndan gereklemi
se dc, sikkelerin yaygnlamas yine dc Yunan kentinin geliimine
ilikin genel balam iinde ele alnabilir. Sikke iin kullanlan
Yunanca szcklerden birisi (nomisma), sikkelerin toplumsal gele
neklerin bir rn olduunu belirtecek ekilde, kanun (nomos)
szcyle ayn etim olojik kkenden gelmektedir. ok ak olm a
makla birlikte, elimizdeki yazl bulgular, Atinadaki arlk ve
llere ilikin yasalarn 6. yzyl iin zellikle zengin olduunu
gstermektedir ve gm sikkelerin giderek artan kullanmnn da
ayn dneme denk dmesi artc deildir.

MEZOPOTAMYA, MISIR VE YUNANSTAN

35 Yunan kenti Messanann (imdiki


Messina) gm tetradrahmisi, Sicilya,
M . . 5. yzyl. Sikkenin zerinde
austos bceinin zerinde bir tavan
betimi vardr. Tasarmdan Aristoteles
de bahsetmekte, yaban tavanlarnn
Sicilyaya getirilmelerinden sorumlu
kiinin Messana tiran Anaksilas
olduunu belirtmektedir. T pk
Atinann sikkelerine bayku
denmesi gibi, bu sikkelere de yaban
tavan denmesinin sebebi bu olabilir.

nceki tartmadan, gm sikke basmnn kkenlerine ve


yaygnlamasna ilikin farkl trlerde aklam alar bulunabilecei
aka grlmektedir. Ancak sikkeler bir kez Yunan dnyasndaki
kentlere yayldktan sonra, artk hzla oralarda ar basan deerli
madeni para haline gelmie benziyorlar. 5. yzyl Atinasnda sik
kelerin yaygn kullanldna ilikin, dnemin edebiyatnda pek
ok bulguya rastlanyor. Devlet harcamalaryla ilgili bir dizi envan
ter ve muhasebe kayd (Akropoldeki Parthenonun inaat ilerine
ait olanlar gibi) ta zerine yazt olarak gnmze dek gelmitir.
Bu yazlardan, zellikle de tapnaklarn mlkiyetindeki varlklarn
dkmlerinden, sikkeye dnmemi kle ya da dier biimlerde
ki deerli metallere de deinilmi olmakla birlikte, sikkelerin nor
mal para yerine getikleri aka anlalyor. Tarihi Thukydidese
gre, Atinal byk devlet adam Perikles, Spartaya kar giriilen
Peloponnesos Savann (M . . 4 3 1 -4 0 4 ) arifesinde, Atmallara
Iinansal glerini anmsatt bir sylev vermitir (Thukydides,
2 .13). Thukydides mttefiklerden 6 0 0 talent yllk gelir elde edildi
ine deinmi, rezervlerde 6 0 0 0 talent tutarnda sikkeye dnt
rlm gmn varlnn yan sra... keza, zel ve kamusal adak
lar, festival ve oyunlarda kullanlan kutsal nesneler, Perslerden ya
malananlar ve dierleri olmak zere, sikkeye dnmemi altn ve
gmn de 5 0 0 talentden daha az tutmayacan belirtmitir.

PARANIN TARH

36 Yunan kenti Terinann gm stateri,


Gney talya, M . . 5. yzyl. Terina sikkeleri
zerindeki kanatl figr muhtemelen kenti
simgelemektedir, ancak ikonografi karmaktr.
Figr zafer tanras gibi kanatldr ve elinde bir
elenk tutmaktadr; belki yerel bir pnar ya da
rma simgeleyen bir amforann stnde
oturmakta ve bar simgesi olan bir cadnceus
tamaktadr.

37 Karadenizin kuzey sahilindeki Krmda bir Yunan kenti olan Pantikapaionun altn
stateri, M . . 4. yzyl sonlar. Sikkenin zerinde, kentin adn artran tanr Pann
ba yer almaktadr. Baka trl allmadk bir durum olan altn sikkelerin d ab, blgede
altnn varlnn, bu blgedeki ounlukla altn nesneler ieren zengin skit gmtlerinde
ifadesini bulan servetin bir gstergesidir. Pan, karakteristik biimde sivri kulaklar ve yass
burnuyla gsterilmekte ve asma yapraklarndan oluan bir ta giymektedir.

MEZOPOTAMYA. MISIR VE YUNANSTAN

38 Rodosun gm tetradrahmisi, M . . 4. yzyl balan. Rodos Adas M . . 4. ve 3.


yzyllarda en gnenli devletlerden birisiydi vc pek ok sikke basmt. Neredeyse tm
yz hatlar belirgin olan Apollon ba, kalb yapan ustann becerisinin bir
gstergesidir. Gl szcnn Yunancas rhodos olmas nedeniyle, arka yznde Rodosa
atfen bir gl bulunmaktadr.

Ayrca dier tapmaklarda da kullanlmas olanakl nemli m iktar


da altn ve gm bulunmaktayd ve tm bunlarn yetersiz kalm a
s durumunda da, tanrann kendisini ssleyen altn kullanlabilir
di [yani, Akropolde bulunan altn ve fildiinden yaplma devasa
Athena heykelinden bahsedilmektedir]... Ancak bunu kendi tasar
ruflar iin kullanmalar durumunda eski haline getirmeleri gereke
ceini de ekliyordu.
Bu pasaj, gm sikkeciliinin, hem miktar hem de ilev anla
mnda dier servet biimlerine gre nceliini gstermektedir: Acil
durumlarda tapmak hzineleri ve benzerleri kullanlabilmekteydi,
ancak sonradan yerlerine konmalar gerekmekteydi. Gm sikke
ler kentin refahnn dzeyini gstermekteydiler. Ancak gm tetradrahmiler devlet ilemleri ya da byk demeler iin uygun olsa
lar da, 5. yzylda en kk gm l birimleri bile kk lek
li bireysel harcamalar asndan hl fazla deerliydiler. Ucuz bir
metal olan bronzdan dk deerli sikkeler retme dncesi
M . . 5. yzyl sonlarnda Gney talya kentlerinde ortaya km,
ancak M . . 4. ve 3. yzyllarda Yunan dnyasnn ouna yayl
m gzkmektedir. Bu tarihlerden itibaren Atina ya da teki kent-

29

PARANIN TARH

39

Sicilyadaki Akragas (imdiki Agrigento)

Yunan kentinde baslm bronz sikke, M . .


5.
yzyd ortalar. Bronz sikkelerin ortaya
kndan nce, piramit biimli bronz
paralarndan oluan para birimi Sicilyada
kullanmdayd. Bu rnek, iki kartal bayla ve
stte de deerini belirtmek zere yuvarlak
kntyla sslenmitir.

40 Akragastan bronz sikke, M . . 5. yzyl


sonlar. Kent, Resim 3 9 daki gibi nesneler
yaptktan sonra, normal sikke basm tekniini
izleyerek sikke biimli bronzlar retti. Bu
parada, kentin denizcilikteki durumunu
yanstmak zere bir yenge ve dier deniz
canllar resmedilmektedir. Betimi evreleyen
alt nokta, sikkenin deerini temsil etmektedir.

41
Atinann bronz sikkesi, M . . 4. yzyl
sonlar. Kent tarafndan ilk yaplanlardan birisi
olan bu sikkenin zerinde, belki de ifte l
birimini (2 khalkoi, ya da 2 kollyboi) ifade
etmek zere iki gvdeli bir bayku vardr. Bu
tr sikke ok sayda baslmtr ve Atinann
merkez meydannda ya da Agoradaki kazlar
srasnda bine yakn rnek bulunmutur.

lerin pazaryerlerinde her tr ilem sikkeler sayesinde gerekletirilebiliyordu: Yeni bronz arac, khalkous (bir gm oboln sekiz
de biri) gibi yeterince kk sikkeler salamaktayd.
Sikke basm, Yunan dnyasnda parann yksnn bir ksm
olsa da, en nemli blmdr. Antik kentlerin ou sikke kullan
m olabilirler, ancak gerekte bunlarn byk ounluu, Arkaik
ve Klasik dnemlerde (yak. M . . 6 0 0 -3 2 0 ) eitli nedenlerden
dolay -bazlarnn belki gme eriim olana bulunmadndan
ve bazlar da siyasi nedenlerle- sikkeleri kendileri retmemilerdi.

MEZOPOTAMYA, MISIR VE YUNANSTAN

Bu kentlerin en nls, M . . 3. yzyla dein bir tek sikkenin bile


baslmad Spartayd ve Spartallar sikke yerine demir iler kul
lanm olabilirler. Altn ve gm sahibi olm ak, Spartal sava
ahlakna ters den ve mert Spartallarn hor grd aalk tc
car zihniyetinin bir zellii gibi deerlendirilmekteydi. Bununla
birlikte Peloponnesos Savanda varlkl Atmallar yenebilmek
iin, Atmallarn deniz gcne meydan okuyacak bir donanmay
finanse etmek uruna Pers kralndan sikke olarak byk miktarda
para yardm almak zorunda kaldlar.

Para ve Kredi
Uluslararas sava durumu Spartay, destek olmakszn kendi
ilkel parasal sistemiyle karlayamayaca yeni taleplerle kar kar
ya getirdi. Tersine, Yunanistandaki teki devletler, zellikle de
Atina, para ve sikkeleri, mesela bankalar araclyla daha gelimi
bir biimde kullanmaktayd. M . . 5. yzyln sonuna doru Atina
bankalarmn varl belgelense de, bulgularmzn ou 4. yzyla
dayanmaktadr. Bunlar, gnmzn bankalar gibi karmak
finansal kurumlar olarak deil, bir dviz brosuyla bir rehinci ara
sndaki bir kavak noktas gibi dnmeliyiz. Bankerler zel giri
imci olarak alyorlard ve herhangi bir devlet dzenlemesine
tabi deillerdi. En belirgin etkinlikleri, ncelikle, Atinaya gelen
yabanclara Atina dndaki para birimleriyle para dei-toku hiz
meti vermekti, ^ 'o r a da (pazaryeri) kurduklar masalarn ardnda
i yapan ve bir tr dviz brosu ilevi gren bu kiilerin bulundu
unu

biliyoruz; gnmzde

bile

trapeza szc modern

Yunancada hem m asa hem de banka anlamna gelmektedir.


Bankerler vadeli para da kabul etmekteydiler, ancak grnd
kadaryla herhangi bir faiz demiyorlard. Gerekte sunduklar bir
kiralk kasayd; Atinada bulunduklar sre zarfnda yanlarndaki
deerli eyleri saklayacak hibir yeri olmayan yabanc tccarlara
verilen bir hizmetti bu. Ancak bankerde parasn saklayan
Arinallar olduunu da bilmekteyiz; muhtemelen gvenlik, ama
belki de servetlerinin boyutunu vergi tahsildarnn merakl gzlerin-

32

PARANIN TARH

42 Msr Kral 11.


Ptolemaiosun bronz sikkesi,
M . . 2 8 6 -2 4 6 . Msrda
Ptolemaios hanedan
dneminde, yabanc
tccarlarla ticaret yapabilmek
iin gm biriktirmek
amacyla sikke sistemi
kurulmutu. Dolaysyla
kralln i gereksinimini
karlamak zere yeterli
miktarda byk bronz
sikkeler retilmitir. Sikke,
tanr Zeus Ammon'un ko
boynuzlu bam tasvir
etmektedir.

43 Baktria (gnmzde Afganistan) Kral Agathoklesin bronz


sikkesi, M . . 2. yzyl balar. Daha batdaki Hellen krallklar
gibi Baktria krall da, kimi kez Hindistannkiler gibi kare
biiminde olsalar da bronz sikkeler retmitir. Bir yzndeki
yaz Yunanca iken, elinde lotus iei tutan bir Hint tanras
figrnn yer ald teki yzndeki yaz Hintcdir (Brahm
yazs).

den gizlemek amacyla. Son olarak da bankerler, hem kendi para


larn hem de kendilerine emanet edilenleri, yllk^yzde 12 gibi
tipik bir faiz oranyla zel kiilere bor vermekteydiler. nsanlar
doal olarak dostlarndan ya da akrabalarndan bor almay tercih
etmekteydiler ve kredi ilemlerinin bir ou da bu trdendi. Bu yz
den bankerleri son are olarak grme eilimi yaygnd.
Hakknda en ok bilgiye sahip olduumuz banker, bir bankerin
klesiyken, yalnzca bankann idaresini deil, Atina vatandaln
da elde ederek ykselen Pasiondur. M . . 3 7 0 ylnda ldnde,
serveti 60 talentin (3 6 0 .0 0 0 drahmi) stndeydi. Kiisel servetinin
boyutlar, 5. yzylda zengin Byzantion kentinin Atinaya yllk 16
talent dediini anmsadmzda canl bir ekilde gzler nne

MEZOPOTAMYA, MISIR VE YUNANSTAN

serilmektedir. Ancak bankaclk yksek risk tayan bir i koluydu:


Pasion kariyerinin balarnda honutsuz bir mterisi tarafndan
mahkemeye verildiinde neredeyse mahvoluyordu. Batan pek ok
dier bankann varlna ilikin bilgiye de sahibiz.
Yunan dnyasnda bir devlet bankasnn edeeri bulunmamak
tayd. Atinann birikmi serveti Athena ya da Akropoln koruma
s altndayd ve bir anlamda tanraya ait olduu, bylelikle de hr
szlar zerinde kutsal eylere hrmetsizlik etme korkusuyla caydrc
etki brakaca dnlmekteydi. Bu nedenle Atinallar askeri ope
rasyonlarn finansman iin fazladan paraya gereksinim duydukla
rnda, bunu Athenadan ilk frsatta geri deme szyle dn alr
lard. Finansal adan krize girdiklerinde, tanrann altn-klt hey
kellerini bile eritiyorlard. Ayrca baz tapmaklarn paralarn ahs
lara dn verdiklerini de bilmekteyiz. Atina krsalndaki 5. yzyla
ait bir tapnakta bulunan yazl kaytlar, 2 0 0 ve 300 drahmilik birim
ler halinde dn para verildiini gstermektedir.
Yunan dnyasnda finansal ilemler yalnzca sikkeler zerinden
gerekletirilmekteydi; ne ek ne de paraya tahvil edilebilen polie
ler vard. Bylelikle ekonominin dzgn ilemesi iin dolamda
yeterince sikke bulunmas gerekmekteydi. Atinada giderek bir
dzen iinde ve byk miktarlarda para basldn grmekteyiz. 5.
yzyl sonlarnda gndelik ilemlerde sikkelerin yaygn biimde kul
lanldna ilikin kantlar, Aristophanesin karakterlerinin ardan
balk ve orak satn almaktan ve kk sikkeleri azlarnda sakla
maktan (!) sz ettikleri oyunlarnda bulunmaktadr. Ve 4. yzylda
yaam hiciv ustas Theophrastosun skeleri almak, satmak ya da
bor vermek trnden olaylar baznda sikkelere saysz gnderme
de bulunmaktadr. Bu aamada Atinallar gndelik kullanm iin
dk deerli bronz sikkeler darbetmeye balamlard: Atina
Agorasndaki kazlarda, ou bronzdan yaplm, drlm
olduklar varsaylan 1 6 .0 0 0 in zerinde sikke gn na kartl
mtr. Bu bulgularn tartmaya yer brakmayacak lde ok say
da olular sikke halindeki parann oktan yerlemi olduunu canl
bir biimde gstermektedir. Benzer biimde, Klasik dnemin sonun
dan kalma gmtler, daha nceki dnemlerde olduu gibi kleler-

Hellenistik Dnem Portrecilik Sanat


Byk skenderin (M . . 33 6 -3 2 3 ) usuz bucaksz fetihleri antik dnyay dnme
uratt. Yunanistandan Hindistana dek uzanan yeni blgeler Yunan hkmranlarn
egemenlii altna girdi ve Yunan dnyas site-devletler toplamndan bugn Hellenistik
krallklar olarak bilinen bir dizi monariye dnt. Bu deiiklikler sikke basm ze
rinde kkl etkiler yaratmtr. skenderin lmnden ksa bir sre sonra, kraliyet
portreleri ortaya km ve Yunan kltrnn douya yaylmasyla birlikte, skender
mparatorluunu devam durumundaki krallklarda da benzeri tasarmlarn benim
senmesine yol amtr.
Pek ok hkmdar skendere ykndklerinden ya da onun yasal ardl olduklarn
ileri srdrdklerinden, kendi portrelerinde genellikle kafa dik, gzler yukar bakar
biimde ve kral olmann simgesi beyaz kurdeleyle (diadem) poz vermi biimde gste
rilmilerdir. Portreler, M . . 1. yzylda bamsz krallklarn Romallara yenik dme
leriyle birlikte ortadan kaybolmulardr, ancak Romallarn ok farkl bir portrecilik
geleneklerinin bulunmasna karn erken dnem imparatorlar Hellenisrik krallarnkinde esinlenen portreler kullanmlardr.

4 4 a Trakya ve Anadoluda kral olan Lysimakhosun gm


tetradrahmisi, M . . 3 0 5 -2 8 1 . Lysimakhos, kendisinin skenderin
halefi olduunu vurgulayarak konumunu yasallatrmak
istediinden, sikke Byk skenderi resmetmektedir. Portrede
skenderin klasik sa stili yer almaktadr ve ba diademin yam
sra, skenderin babas olduunu ileri srdrd tanr
Zeus-Ammonun simgesi ko boynuzuyla sslenmitir.

44 b Msr Kral II. Ptolcmaiosun ve ikinci


kars Arsinoenin altn oktodrahmisi, M ..
28 6 -2 4 6 . Yunanca lejand adelphot,
Ptolemaios (resimde bize daha yakn olan
ve kraliyet diademi takan) ve kraliesinin
daha nceki Msr kraliyet uygulamalarnn
devam niteliinde, karde olduklarna
gnderme yapar.

4 4 c Pergamon* Kral 11. Eumenesin gm tetradrahmisi,


Anadolu, M . . 197-158. Pergamon krall cn parlak dnemini,
M . . 3. yzylda hanedan kuran ve Philetairosn posthunous
sikkelerini darbettire II. Eumenesin hkmranl altnda
yaamtr.

Bugnk Bergama.
Sz konusu kiinin lmnden sonra baslan sikke - yay.n.

4 4 d Seleukos Kral VI. Antiokhosun gm tetradrahmisi, M . . 2.


yzyl ortas. Gen kral, kraliyet diademi vc n tac giymi biimde
gsteriliyor. Anfiokhos kendisini bir yeryz tanrs, bu tac da
tanrsallnn bir simgesi olarak grmekteydi. Tanrsal simgelerin
kullanlmas 4. yzyl sonlan ve 3. yzyl balarnda Hellenistik
krallarn portrelerinin bir zelliiydi, ancak VI. Antiokhos gibi
sonraki krallarn sikkelerinde grlmesi allm bir durum deildir.
4 4 e Pontos (gnmzde Trkiyenin kuzeyi) Kral II.
Mithradatesin gm tetradrahmisi, M . . 3. yzyl ortas. Sikke
zerindeki portrenin ve diademi kullanlmas, Yunan dncesinin
skenderin fetihlerinin ardndan dier blgelerdeki Yunan olmayan
hanedanlarca nasl benimsendiini gstermektedir.
4 4 f Persisin (gnmzde Gneyban ran) rahip kral
Bagadatm (Raydad) gm tetradrahmisi, M . . 3. yzyl
sonu ya da 2 . yzyl ba. Portrenin grnm sakal vc
kpesiyle Iranl olsa da, hkmrann portresinin sikke
zerine yerletirilmesi ve yerletirme biimi Byk
skenderden sonra ortaya kan Yunan uygulamalarndan
alnmtr.
4 4 g Raktria (modern Afganistan) Kral I. Demetriosun gm
tetradrahmisi, M . . 2. yzyl balan. Yunan kral fil postundan bir
balk giymi olarak gsterilmekte. Ru Ryk skenderin baz
portrelerinde dc kullanlmt vc Yunan sylencesine gre, bir filin
ektii sava arabas iindeki Yunan ranrs Dionysos tarafndan
fethedilen Hindistan zerindeki egemenlii simgelemekteydi.
44
h Roma mparatoru Augustusun altn aureusu, M . . 31- M .S. 14.
Kiilerin portrelerinin Roma sikkeleri zerinde saken yer almas
/jHlja

uygulamasn, lulius Caesar M . . 44 ylnda balatt ve bu uygulama


Roma imparatorluk sikkelerinin bir zellii biimini ald. Diadem gibi
krallk simgelerinden kansalar ve bunun yerine kendilerini, zaferin
simgesi olan defne tac giyerken betimleseler de, Roma imparatorlar
bu fikri Hellenistik uygulamadan kopyalamlardr.

44i Hellenistik krallklar, yak. M . . 275.

PARANIN TARH

45

Makedonya Kral II.


Philipposun gm
tetradrahmisi, M . . 359336. Makedonya Krall
Philippos'un egemenlii
altnda genilemeye balad.
Philippos tm bamsz
Yunan kentlerini fethederek
buralardaki altn ve gm
madenlerinin mlkiyetini ele
geirdi. Bu ekilde servete
erimesi Philipposun
iktidarn glendirmesinde
nemli bir etken oldu ve
byk miktarda sikke bastr
d. Gm sikkeler iri bir
yar at zerindeki biniciyi
gsterir ve Philipposun M . .
3 5 6 olimpiyatlarndaki
kiisel baarsnn ansna
baslmtr. Yunanca yaz,
kraln adn (Phlippou) ifade
etmektedir. Binici, ikisi de
zaferi simgeleyen defne dal
tamakta ve defne ta
takmaktadr.

4 6 Trkiyedeki Kyzikosda* M . . 2 8 0 de
Byk tskender (M . . 336-323) adna
baslm gm tetradrahmi. skender,
fetihlerini finanse etmek iin byk miktarda
altn ve gm sikke bastrtmt.
imparatorluunun eitli
yerlerindeki darphanelerde baslan sikkeler
standart biimdeydiler; gmten yaplanlar
I leraklesi ve oturan Zeus figrn
gstermektedir. Ayn betimler skenderin l
mnn ardndan uzun sre varln
srdrmtr

Bugnk Erdek - .n.

MEZOPOTAMYA, MISIR VE YUNANSTAN

den ok sikkeleri iermektedir. Parann benimsendii toplumlar pek


ok finansal ilemde sikkelere bamlydlar ve bunun sonucunda
devletler sikkelerin nn ve deerini eitli yollarla srdrmek
zorundaydlar. Atinada sahte sikkelerin el deitirmesi sk skya
yasaklanmt ve M . . 375 ylna ait bir yasa sikkelerin kamuya ait
kleler tarafndan kontroln salyordu.

Deerlendirme
MakedonyalIlarn II. Philipposun (M . . 3 5 9 -3 3 6 ) egemenlii
altndayken olaanst

baar salam alarnn; olu

Byk

skenderin (M . . 3 3 6 -3 2 3 ) Yunanistan fethetmesinin ve zengin


Pers mparatorluunu yenilgiye uratmasnn ardnda yatan giz
lerden birisi, altn ve gme ulalabilirlikleridir. Philipposun
Trakya madenlerini zaptetmesi, ordusunun finansman iin kendi
sine byk miktarda altn, gm ve bronz sikke retme olana
tanrken; skenderin Asyay fethetmesi de ona, Pers kralnn, ister
sikke ister ganimet biiminde olsun, tamamn sonradan datlan
birikmi servetini -toplam da 1 8 0 .0 0 0 talent olduu tahmin edil
m ektedir- kontrol olana vermiti. Bu rakamlar, sonradan grece
imiz gibi, Rom a mparatorluunun Akdeniz dnyasn fethinin
ardndan karlaacaklarmzdan tmyle farkldr. Hellenistik
dnemde sikkeler daha byk miktarlarda ve ok daha geni bir
corafyada retilmi, ancak temel para kltr deimemitir.

37

Roma Dnyas

[Akdeniz] evresinde ktalar usuz bucaksz biimde uzanmakta ve


sana [Roma] sonsuz bir mal ak sunmakta. Burada her lke ve denizden
getirilmi; tm lkelerin, rmaklarn, gllerin ve Yunanlarla yabanclarn
maharetiyle retilmi mallar bulunur... Dnyann drt bir yanmdan yk
leriyle, her mevsimde ve her hasat zamannda bir ok tccar buraya
gelir, yle ki kent dnyann ortak ambar gibi grnr.

M .S.

2.

yzylda

yaam

Anadolulu

retoriki

Aelius

Aristeidesin R om aya adl sylevinden alman bu szler, byk bir


imparatorluun bakenti olarak Roma kentinin muazzam leine
ilikin bir fikir vermektedir. Roma muhtemelen bir milyonun ze
rindeki nfusuyla 18. yzyla dek Avrupann bilinen en byk
kenti olmutur. Kentin ve imparatorluun ulat bu byklk,
Akdeniz ve Yakndounun antik dnyasnda eine rastlanmayan
geni lekli bir ekonomi ve para kullanmn beraberinde getirdi.

Romann lk Dnemi
Rom a, Roma geleneine gre, M . . 753 ylnda kurulduun
dan, Aelius Aristeides bu szleri etmeden nce de ok uzun bir ge-

40

PARANIN TARH

47
Cumhuriyetinin
dkme bronzdan
para ubuu, M . . 3.
yzyl. Gney
ttalyann Yunan
kentlerine ait
sikkelerde de
rastlanlan bir
betim olan resim, bir
tripodu ( ayakl
tren ksesi) temsil
etmektedir. Bu rnek,
1819 ylnda, Roma
civarnda (antik Alba
Longa kenti yaknla
rnda) Castel
Gandolfoda
bulunmutur. Byk
para ubuklar
yapma fikri, erken
dnem Italyan
ubuklarndan
esinlenmitir.

Roma

ROMA DNYASI

48 M . . 4. yzyldan 3. yzyla kadar Gney


talyada para yerine kullanlan krk bronz
paras, gnmzde ilenmemi bronz anlamna
gelen aes rude olarak bilinmektedir.

mie sahipti. R om ann kkenleri, nceleri krallar tarafndan,


ardndan aristokrat bir egemen snfn cumhuriyeti anayasasyla
ynetilen kk bir kente dayanmaktadr ve kent, tarihinin ilk
4 0 0 yl boyunca, katksz biimde blgesel ve talyan bir ereve
iinde gelimitir. Para, Egenin Yunan dnyasnda ve dolaysyla
Sicilya ile Gney talyadaki Yunan kolonilerinde yaamn gnde
lik bir zellii halini almken, R om ann M . . 300 yl civarna
dek sikkelerden yoksun oluu, corafi ve kltrel snrlarnn bir
ynn anlatmaktadr.
Sonralar yazarlar, R om ada ilk para biiminin sr ve koyun
olduunu dnmlerdir, nk Latincede sr demek olan

pecun szcnden para anlamn tayan pecunia szc tretil


mitir. A ncak, antik dnyann tam am nda grld gibi,
R om ada da belirli deerlerin sr cinsinden ifade edilmi olmas
mmknse de, bir deme arac ilevi grm olmalar pek olas
deildir. talyada, Etrsklerin de ilerinde bulunduu dier yerli
halklar arasnda olduu gibi, balangta Romallarn da arla
gre leklendirilen bronz kleleri para yerine kullandklarna
ilikin daha mantkl bulgular vardr. Bronz grece ucuz bir metal
olduundan, kayda deer miktarlara gereksinim duyulmaktayd:
Tarihi Livius (M . . 1. yzyl) Cumhuriyetin ilk dnemlerinde
Rom al senatrlerin servetlerini el arabalarnda tamak zorunda
kaldklar

bir

gelenekten

sz

etm ektedir

(Livius,

4 .6 0 .6 ).

Gnmzde aes rude (ilenmemi bronz ) ve dkme bronz/demir


-aa dalna benzeyen stnkr bir tasarma sahip ubuklar bii
mindeki- ramo secco (kuru dal ) diye bilinen, kabataslak bronz
paralar bu dneme tarihlendirilmektedir. Her iki para birimi de
Romallara zg deildir, aslnda ramo secco ubuklar genellikle

41

PARANIN TARH!

4 9 Kuzey ve Orta talyann bronz para ubuunun paras, M .. 4. ve 3. yzyllar. Bu


tr ubuklarn metal bakmndan analizi, bronzun iinde byk blmn demir olduunu
gstermektedir. Bu tr bir alam, demirden yana zengin bakr cevherlerinin ilk
artlmasnn rn olarak tipiktir.

talyann kuzeyinde kullanlmaktayd; ancak Romallar da bunla


r bir tr deerli kle yerine kullanyorlard. Bununla birlikte,
sabit bir arlk standardna uygun biimde retilmemekte ve sk
lkla daha kk paralara ayrlmaktaydlar.
Bu bronz kle gerekte nasl kullanlmaktayd? M . . 4 5 0 yl
na tarihlenen ve On ki Levha Kanunlar olarak bilinen ilk yazl
Roma kanunlarnn gnmze kalan paralarndan, eitli sular
iin ngrlen cezalara belirli arlkta bronz cinsinden deer biil
diini biliyoruz. Belki de yaklak ayn dnemde, Roma toplumu
ayn birimler cinsinden deer biilen servetin niteliine dayal ola
rak, eitli snflara ayrlmt. Askerlere yaplan demeler (stipen -

diun, tam karlyla tartlm tutar ) M . . 4 0 0 ve 3 4 0 yllar


arasnda ayn sralarda ortaya kmt; buna da bronz birimler
biiminde deer biildii ve belki ayn biimde bronz olarak den
dii anlalyor. Eer devlet bronz demise, ayn biimde de bronz

ROMA DNYASI

toplam olmaldr, bylelikle vergilere de (tributum) arlklar


belirli bronz birimler cinsinden deer biilmi olabilir.
Bu temelden yola kldnda, M . . 3 0 0 civarndaki ilk Roma
sikkelerinin neden tmyle birbirinden ayr ve grnrde birbiriyle ilikisiz iki unsurdan olutuu anlalabilir: bir yanda yerli
talyan geleneinde retilmi byk bronz ubuklar ile ar dkm
bronz diskler ve dier yanda darbedilmi gm ve bronz sikkeler.
Darp edilmi sikkeler dorudan Gney talyada yaplan Yunan
sikkelerini model almlard; gerekte, bunlardan bir ksm bir
Yunan kentinde, belki de N eapolisde (gnmzde N apoli)
Romallar iin retilmi dahi olabilir. Romallarnkinden yalnzca
zerlerindeki yaz dolaysyla ayrt edilebilmektedirler. Tasarmlar,
arlk standard, gmn saflk dzeyi ve hatta retim teknii
bile dorudan Gney talyadaki ada Yunan kentlerinden aln
mtr. Ar bronz ubuk ve disklerin ssleme biimi bile, doru
dan Yunan sikkelerinden uyarlanan tripod ya da yunus gibi tasa
rmlaryla ikonografik Yunan dnyasndan tremitir.
Yunan sikke dncesinin benimsenmesi, Yunan modellerinin
kopya edilmesi ve parann talyan biiminin Hellenistik biim
almas tam da R om ann Akdeniz dnyasnda nemli bir g ola
rak belirmeye balad dneme denk gelmitir. Rom allarn,
Yunan kral Pyrrhosun (M . . 2 8 0 -2 7 5 ) istilasn geri pskrtmek
teki baarlar, tm yarmadann tek hkimi durumuna gelmeleri
ni salam ve iki uzun savan (M . . 2 6 4 -2 4 1 ve 2 1 8 -2 0 1 , kinci
si Hannibale kar yrtlen nl savatr) ardndan Kartacaya
kar elde ettikleri zaferle Akdenizin batsnda egemen g olmu
lardr. Romallarn sikkeleri, kltrlerinin pek ok ynnn
-san at, mimari ve d in - yabanc, zellikle de Yunan etkisiyle dn
me urad bu dnemde benimsemi olmalar rastlant deildir.
Romallarn Yunan kltrnn egemenliindeki uygar dnyaya
girileri, bu yzden, sikkelerin benimsenmesi de dhil youn bir
Hellenletirme tarafndan belirginlemektedir.
Bu kkenler zerinde gerekleen yaklak bir yzyllk bir geli
imin ardndan, M . . 2 1 2 ylnda, H annibalin ynetimindeki
K artacaya kar verilen savan yol at ei benzeri grlmemi

43

44

PARANIN TARH

finansal ihtiyalara bir karlk olarak, Roma para sistemi yeniden


dzenlenmitir. Bu dzenlemeyle, Yunan modeline dayal, yalnzca
darbedilmi gm ve bronz paralardan oluan bir sikke sistemi
gndeme gelmitir. Yeni sistemdeki temel sikkeler, bronz as ve
gm denarius idi (10 asa denk geldii iin byle adlandrlmt).
Aralarndaki oran sabitti; bu oran yalnzca bir kez, M . . 140
ylnda denarius tarifesi 16 asa ykseltildiinde deiiklie ura
mt.
Metal

l Birimi Deeri

Deeri (yak.

(M.. 2 1 0 dan sonra)

M .. 140dan sonra)

Gm

denarius

16 as

Gm

quinarius

5 as

8 as

Gm

sestertius

4 as

Bronz.

as

1 as

Bronz

semis

1/2 as

Bronz

triens

1/3 as

Bronz

quadrans

1/4 as

Bronz

sextans

1/6 as

Bronz

unda

1/12 as

10 as

as

Rom allar 3. yzyla, grece gelimemi bir sikke ve parann


nispeten nemsiz rol oynad bir devlet finansman sistemiyle ba
lamlard. Bu, talyann fethi iin yeterli gelmiti, ancak deniz
ar bir imparatorluk kurmak daha karmak ve istikrarl dzen
lemeler gerektirmekteydi. Artk sikkeler Roma devletinin etkili
bir biimde ynetilmesi iin zorunluluk haline gelmiti ve Roma
toplumunun da, bu andan sonra, ada Akdeniz dnyasnn her
byk kenti gibi para bast kuku gtrmez. Dk deerli
bronz sikkelerin retimi, ksmen askerlere deme yaplmas gerek
sinimi sonucunda nemli lde genilemiti ve modern kazlarda
gn na kartlan sikkeler, M . . 2. ve 1. yzyllarda dolam
da bulunan sikkelerin m iktarnda bir dnm gerekletiini
dndrmektedir.

ROMA DNYASI

Roma Dnyasnda Sikkeler


Roma dnyasnda insanlarn sikkeleri nasl kullandklarn anla
mak iin, Roma M srndan kalma, papirs zerine yazlm gn
mze dek ulaan metinler ya da edebi metinler gibi yazl kaynak
lara dnmemiz gerekiyor. Antik yazmalarn ou gndelik yaamn
gereklerine snrl bir ilgi gstermektedir, ancak Yeni Ahitteki
M atta, M arkos ve Lukaya ait ncil dikkate deer istisnalardr.
Bunlar, sann azndan aktarlan, Filistindeki toplumun alt kat
manlarndan insanlarn gndelik yaam deneyimlerine dayanan ve
sklkla da sikkelerden sz eden mesellerle ve baka hikyelerle
doludur. ncillerdeki pek ok hikye belirli miktarlardaki parann
denmesinden sz etmektedir: rnein, yi Samiriyeli hikyesinde,
yaral adamn gtrld hancya birka gnlk yemek ve konak
lamann ksmi demesi olarak 2 denarii* verilmektedir (Luka
10:35). Baka bir yerde, sa bir zm banda alan bir renper
iin bir denariusun makul bir gndelik olduuna iaret etmektedir.
(M atta 20:1) Bir baka hikyede yle sormaktadr: On gm
drahmisi olan (drahmi bir denariusun Yunan para birimi olarak
edeeridir) ve bunu kaybeden hangi kadn, bir lamba yakp btn
evi sprmez ve buluncaya dek sikkeyi harl harl aramaz? Ve bul
duunda da arkadalarn ve komularn toplayp, Yitirdiim sik
keyi buldum, bunun iin benimle birlikte sevinin, demez (Luka
15:9). Aktr ki pek ok sradan insan asndan bir denarius
olduka deerli bir parayd: Bir baka hikyede (M arkos 12:42)
sa, sahip olduu tm para olan iki leptay -iki lepta bir quadransa edeerdir ve bir denariusta 64 quadrans vardr- sadaka
kutusuna atan yoksul dul kadn vmektedir. Hikyede ad geen
lepta ( ya da dul akesi ) ile ayn olduklar anlalan ufak bakr
sikkeler bugnk srail topraklarnda kayda deer miktarda bulun
mutur. Daha byk tutardaki paralardan da sz edilmektedir:
sann havarileri be bin kiiyi doyuracak ekmei satn almann
2 0 0 denariiye mal olacan tahmin ederler (M arkos 6:3 7 ), te
yandan Mecdelli M eryem in sann ayaklan zerine dkt
yan (M arkos 14:5) 3 0 0 denarii deerinde olduu sylenmektedir
ki olduk nemli bir tutar olduu anlalyor.
*

Denariusun oulu - yay..

46

PARANIN TARH

Roma Para Sisteminin Balangtaki Geliimi


Belirli arlktaki bronzlarn erken dnem Rom asnda para yerine kullanlm olduu
anlalyor. talyada bulunmu bronz ubuk ingotlar ve krnt biimindeki bronz par
alar, bu tarz parann M . . 4. yzyl itibariyle Rom ann komular arasnda kulla
nldn dndryor. Roma kendi bronz ingotlarn M . . 3. yzyl banda piyasa
ya srmt. Bunlarn bir ksm ubuk eklindeydi, bir ksm da Yunan stili sikkelerin
yuvarlak biimini almt, ancak kayda deer miktar daha byk ve dkme ubuk
eklindeydi. Gney talya ve Sicilyadaki Yunan kentleriyle ilikisi de Rom ay, onla
rn para biimlerini kopya etmeye ve darbedilmi gm ve bronz sikkeler retmeye
yneltmitir. Bu yeni sikkeler tasarmlaryla, varlklarnn sorumlusu Yunanlarn etki
lerini ele vermektedir. Altn sikkeler yalnzca ara sra darbedilmckteydi. R om ann
Kartacal general HannibaPe kar verdii kinci Kartaca Savann (M . . 218 -2 0 1 )
ilk yllarnda, savan maliyeti Romallar sikkelerinde dzenleme yapmaya zorlam
tr. M . . 2 1 0 dolaylarnda, as olarak adlandrlan bronz birim cinsiyle deer biilmi
bir gm sikke olan denariusa dayal yeni bir parasal sistem kurulmutur. Denarius
Rom ann en uzun soluklu para birimlerinden birisidir.

5 0 a Bronz sikke, yak. M . . 3 00. Bir boann n kn zerinde


Yunan yazsyla, Rom allarn anlamnda Rotnaion yazmaktadr.
Tasarm Yunan kenti Neapolisin (gnmzdeki Napoli) sikkelerin
den kopya edilmitir.

50b 2 drahmilik gm sikke. zerinde Roma sava tanrs


M arsn ba grlmektedir.

5 0 c Roma Cumhuriyetine ait dkme bronz as, M . . 3.


yzyl sonlan. Kaplarn koruyucusu ve takvimi balatan
Roma tanrs Ianusun her iki yne de bakan ban
gsteren bu tasarma, erken dnem Roma sikkelerinde
sk rastlanmaktadr. Bu tre ait sikke biimli bakr
ingotlar gnmzde, ar bronz anlamna gelen, aes
grave olarak
tannmaktadrlar.

50d Gm quadrigatus, yak. M . . 2 2 5 ; drt atl


sava arabas (quadrga) betiminden dolay bu
biimde adlandrlmtr. Bu sikke, yak. M . .
225'den denariusun piyasaya kt yak. M . .
2 1 0 a kadarki dnemde Romallarn temel gm
sikkesiydi.

ROMA DNYASI

50e Altn stater, yak. M . . 2 15. Cumhuriyet


idaresinde altn emisyonu olduka enderdi ve
ounlukla finansal aciliyet karsnda
bavurulurdu. Bu sikke, HannibaPin M . . 218
ylnda ttalyay istilasnn yol at kriz srasnda
karlmtr. Betim, iki savann geleneksel
tarzda ant imelerini konu edinmektedir: Her ikisi
de kllarnn ucuyla, aralarndaki melmi figrn
tuttuu domuza dokunmaktadr.

5 0 f Gm denarius, yak. M . . 2 1 0 . R om ann bann


arkasnda yer alan ve Roma rakam olarak 10 u temsil eden X ,
sikkenin bronz as cinsinden deerini belirtiyor. Arka yznde,
D ioscuri*, kahramanlar Castor ve Pollux gstermektedir.

50g Yarm denarius deerindeki gm


quinarius. Be as deerinde olduunu
belirtmek zere zerinde Rom a
rakamyla V yazldr.
5 0h eyrek denarius deerindeki gm sestertius. zerinde Roma
rakamyla 1IS yazldr; bu ibare, iki buuk asa denk
olduunu gstermektedir (S= semis, bir asn yars).

50i Asn on ikide biri olan bronz uncia, yak. M . . 2 1 0 . Alt


ksmnda deerini belirten tek bir nokta bulunan bu sikke,
Roma sava tanras Bellonay resmetmektedir.

50j Bronz as, yak. M . . 2 0 0 . Bu rnekteki gibi, asn daha kk ve


hafif biimleri daha byk dkme aes gravenn yerini almak zere
darbedilmilerdi, nk bronz ve gm sikkelerin greceli deerleri
kinci Kartaca Sava srasnda deimiti.
50k Gm victoriatus, M . . 2 0 0 dolaylar. Denariusa gre
daha ok gm ieren victoriatus, denariusun piyasaya
srlmesini izleyen ilk on yllarda dolamdayd, ancak bu
dnemin teki sikkeleriyle ilikisi belirsizdir. Sikkeye,
zerindeki, silahlarn yukar kaldrm kanatl Victoria (zafer
tanras) tasarm nedeniyle bu isim verilmitir.

M itolojide Zeusun ikiz ocuklar Castor ve Polluxu ifade etmektedir - .n.

PARANIN TARH

Belli bal gm darp h an eleri

A lk gm gm leri
Q u a d rig a tilerden
o lu an giim g m leri
B ro n z d arp h an eleri

O B ro n z sik k e

b u lu n tu lar

51 M . . 3. yzylda para basm

52
Roma Iudaea*sinden bronz lepton (brani dilinde
prutah olarak bilinmektedir): M arkos 1 2 :4 2 de deinilen dul
akesinin bir rnei. msr baan gsteren sikke,
Iudaeanin Roma valisi Pontius Pilate tarafndan, Roma
mparatoru Tiberius adna M .S. 29 ylnda
bastrlmtr.

53 spanyada Roma ynetimi altndaki hir Iberya


topluluu tarafndan karlm gm denarius, M . .
2 . yzyl. zerindeki Ikalesken yazs tberya dilinde
olup yerel toplumu ifade ermektedir. Tasarm, Roma
denariusndaki Dioscuriye (50f) dayanmakla
birlikte, tasarmdaki binicilerden
birisi kartlmtr.

Yahudiye.

ROMA DNYASI

Bu gndermeler, say dinlemeye gelen grece yoksul insanla


rn, sikkeleri sradan yaamn bildik bir zellii saydklarn dn
drmektedir. Aa yukar ayn tablo, Roma M srndan gnm
ze dek gelen gndelik makbuz ve mektuplarda da grlmektedir.
Bunlar da, ufak tefek ilemlerde bile sikkelerin yaygn biimde kul
lanldn ve aslnda daha gelimi kredi transfer sistemleri saye
sinde, demenin fiili sikke dei-tokuunu bile gerektirmeyebildiini belirtmektedir.
Sikkelerin kullanm Roma dnyasnn pek ok yerinde (en
azndan Akdeniz eyaletlerinde) geleneksel hale gelmi gzkse de,
Rom a tarafndan zapt edilmi ya da Roma uyruundaki topraklar
da niter bir parasal sistemin varln dnmek yanltc olacak
tr. Denarius, Rom allarca kontrol edilen lkelerde retilmi
gm sikkelerden yalnzca birisiydi. Kontrollerini, zaten bir sikke
geleneine sahip bulunan Akdeniz boyunca geniletirlerken,
Rom allar ounlukla pragmatist bir bak benimsemiler ve varo
lan sikkelerin srdrlmesine izin vermilerdir. Bu durum genellik
le, ok kltrl imparatorluklarnn idaresinde merkeziletirilmi
bir birliin dayatlmasndan ok, varolan sistemleri kendi halinde
brakmak ya da topyekun biimde Roma sisteminin iine almak
biiminde zetlenebilecek olan Rom al tutumunun bir zelliidir.
Dolaysyla bu ayn zamanda idari ve finansal rgtlenmenin de
bir parasyd: Roma fetihten sonra, yrrlkteki parasal sistemin
ve sikkelerin srdrlmesine ve Rom a sikkeleriyle birlikle varol
malarna izin verirken, mevcut vergi rejimleri de ayn biimde sr
yordu. rnein, zellikle iki eyalette, Rom allar nceki yneticiler
tarafndan yrtlen kapal para sistemlerini krllklar nedeniyle
korumulardr. M . . 133 ylnda Rom allar tarafndan bir Asya
eyaleti olarak ele geirilen Bergama krall ile M . . 30 ylnda
Octavianus (Augustus) tarafndan fethedilen M sr krall, evre
blgelerde dolamda bulunanlarla aa yukar ayn deeri ta
yan, ancak daha az gm ieren sikkeler basmaktayd. Bergama
ve M sr krallar kendi diyarlarndaki tek yasal para biriminin
kendi sikkeleri olmas koulunu getirmilerdi ve bu sikkeler ok
hafif olduundan kendi krallklar dnda kabul edilmedii iin,

49

PARANIN TARH

54 M alta yaknlarndaki G ozonun bronz sikkesi, M alta yaknlar.


Gozo ve Malta M . . 2 18 ylnda Roma tarafndan fethedilmi ve
R om ann Sicilya eyaletinin bir paras olmutur. Gozo (bu
dnemde Gaulos denilmekteydi) M . . 2. ve 1. yzyllarda
kendisine ait birka sikke bastrmtr. Sikke, adann Fenikeli
gemiini yanstan biimde Fenike ay tanras Astarteyi
gstermektedir.

55 Roma mparatoru Augustusun (M . . 2 7 - M.S. 14) bronz


sikkesi, Dou Ispanyadaki Ilicide baslmtr. Roma
mparatorluu topraklarnda, Augustus ve haleflerinin adna,
yerel bakr alam sikkeler darbedilmitir. 1. yzyln ikinci
yarsnda, Rom a sikkeleri batdaki yerel sikkelerin yerini aln,
ancak mparatorluun dou ksmndaki yerel basmlar 3. yzyl
sonlarna dein srmtr.

56 Roma M srnda dolama kartlmak zere,


skenderiyede mparator Nerva (M .S. 96-8)
adna baslan 4 drahmilik diik ayarl gm
sikke. skenderiye, Ptolcmaios sistemine dayal
kendi ayr sikkelerine sahipti. 4 drahmilik dk
ayarl gm sikke, M.S. 2 9 4 -2 9 6 daki
Diocletianus reformlarna dek standart para
birimi olarak varln srdrmtr.

5 7 mparator III. Gordianusu (M.S. 2 3 8 -2 4 4 ), Anadoluda


Kappadokiadaki, Caesareada* baslm, 4 drahmilik dk
ayarl gm sikkesi. Kappadokia M.S. 17de Roma
mparatorluunun bir paras haline gelmi vc Caesarea, III.
Gordiausun hkmranlna dek bir gm sikke darphanesi
olarak kalmtr. Bu sikke, rann Parth krallarna kar verdii
sava finanse etmek iin baslan byk hacimli ihracn bir
parasyd.

tccarlar bu krallklara giri klarnda kendi sikkelerini deitir


mek zorunda kalyorlar ve hkmet de bu ilemlerden bir kr sa
layabiliyordu. Rom allar da bylesine rahatlk salayan bir dzen
lemeyi szde bir emperyal birlik salamak uruna lavetmek niye
tinde deillerdi.

Bugnk Kayseri - yay.n.

ROMA DNYASI

58 M . . 80 ylnda, Romal ynetici Aulus Manlius tarafndan kartlan, Roma


Cumhuriyetinin altn aureusu. Sikkenin zerindeki betimde, Roma diktatr (geici
devlet bakan) Lucis Cornelius Sulla ( M . . 82-79) onuruna dikilen binici heykeli
grlmektedir. Bu betim, yaayan devlet adamlarnn Roma sikkeleri zerinde
grnmeye balamasnn ilk rneklerinden birisi, ayn zamanda iktidarn aristokrat
senatodan M . . 1. yzyln baarl generallerine geiinin de bir iaretidir.

Statkonun korunmas, imparatorlua sonradan eklenen top


raklarn parasal kurumlarma Romallarn verdii norm al tepki
idiyse de, Rom allar ar durumlarda g kullanarak mdahale
etme konusunda da olduka yetenekliydiler. Bylece M . .
1 4 6 da, K artacaya kar verilen nc ve sonuncu savan
sonunda, C atonun batan kartc slogannn

delinda est

Carthago (K artacay Y ok ed in !)- kkrtmasyla Rom allar kenti


tmyle yktlar ve bir yzyl akn sreyle R om ann bana bela
olan K artacanm gcnn ve servetinin simgesi saylan sikkeleri
ni dolamdan kaldrp eritmek suretiyle yok ettiler.

51

52

PARANIN TARH

Servet ve Yozlama
mparatorluktaki parasal sistemlerin adamakll okluu ka
nlmaz biimde yolsuzlua yol at. Bu durum, resmi bir faaliyetin
deil, byk miktardaki deerli metalin nce fetih srasnda gani
met, ardndan da vergiler yoluyla eyaletlerden Roma kentine ekil
mesinin bir sonucuydu. M . . 2. ve 1. yzyllarda Roma lejyonla
rnn parlak baarlar, Yunanistann dousundaki yeni fethedilen
blgelerden, R om aya daha nce hi grlmemi lekte youn
bir yamann akmasna sebep olmutur. M . . 2 9 3

ylnda

talyada Samnit halkna kar yaplan byk bir savata, o gnler


iin byk bir miktar olan 1.830 pound (592 kg) gm, ganimet
olarak ele geirilmiti. Bununla birlikte yz yirmi yl sonra, M . .
167de yalnzca Makedonya Krallnn yenilgisinden Romallara
geen ganimet, bir milyon pound (3 2 4 .0 0 0 kg) gme denk gelen
75 milyon denarii idi. Ve M akedonya Romallarn fethettii
Hellenistik krallklarn tartmasz en zenginiydi. Sava ganimetle
ri, dolaysyla da Rom ann serveti M . . 2. yzylda hzl bir
biimde artmtr. Servetin yeni lkelerden Rom aya akmas, eya
letlerin, en azndan deerli metal bakmndan yoksullamalarna
ve sikke yapacak yeterli gmn kalmamasna yol at. Bu da
yava yava Roma eyaletlerinde R om ada yaplanlar dndaki
gm sikkelerin ortadan kalkmasyla sonuland. Atinann bol
miktarda gm sikkesi, M . . 146 ylndaki Roma fethinin ardn
dan ayakta kalmay baard, ancak M . . 1. yzyl ortas itibariy
le yava yava tkendi. M . . 5 0 lerde Iulius Caesarn Galyay
fethi, blgenin altn ve gm rezervlerinin soyulmasna yol at ve
bu blgedeki daha nceki altn sikkelerin sonunu getirdi; gm
ise ancak bir kuak daha yaayabildi. Zengin Anadolu ve Yunan
kentleri bile Roma mparatorluu ynetimi altnda kendi gm
sikkelerini retmeyi genel anlamda braktlar, ancak yzlerce top
luluk M .S. 3. yzyla dein kendi yerel kentsel kimliklerini yans
tan tasarmlarla bronz sikkeler basmay srdrd.
Sonralar yorumcular, M . . 2. ve 1. yzyllardaki fetihlerin
ardndan Rom aya akan olaanst serveti, kamu ahlakndaki feci

ROMA DNYASI

bozulmann nedeni olarak grmlerdir. Yunan tarihi Polybios,


yazd dnemde, yani M . . 2. yzyln ortalarnda, Romallar
arasnda yaygn olan yksek standartlara ilikin u yorumu yap
maktadr:
Yunanlarda... hkmet yeleri, on kopyacya, pek ok mhre ve
bunun iki kat tana sahip olmalarna karn, bir talent'ten fazlas kendi
lerine emanet edildiinde sadakatlerini koruyamyorlar; buna karlk,
konsl ve legate olarak grevlerini yaparken ellerinden byk miktarlar
da para geen Romallar, srf sadakatlerini ant ierek taahht ettikleri iin
drst davranmay srdryorlar. Oysaki baka yerlerde ellerini kamu
parasndan uzak tutan, bu anlamda sicili temiz olan kimse bulmak ender
rastlanr bir eydir; Romallar arasnda ise bu tr nedenle sulanan birine
zor rastlanr. (Polybios, 6.56)

Bununla birlikte, yz elli yl sonra tarihi Livius, mdahale


dneminde R om adaki byk servet artnn bir sonucu olarak
standartlarda ortaya kan bozulmay u szlerle yanstmtr:
iyi rnek olmak anlamnda daha byk, daha erdemli ya da daha
zengin hi bir devlet yoktu; keza, para hrs ve lksn sosyal dzene
bylesine ge girdii, alakgnll davranlarn ve tutumluluun son
derece sayg grp uzun sre onurla tand bir baka yer de yoktu,
insann serveti ne kadar az olursa hrs da o kadar az olur, deyii
dorudur. Son zamanlarda, zenginlik para hrsn getirdi... (Livius,
nsz, 1 1)

Romallar, standartlardaki gzle grlr bozulma iin yozla


m Yunanlar ve teki Doulularla ilikilerini suluyorlard. Yine
Livius:
Yabanc lkslerin kente girii, Asya'da hizmet eden ordu araclyla
balad. Bu adamlar Roma'ya ilk kez bronz kanepeleri, pahal yorgan
lar, yatak rtlerini ve dier kumalar ve (o zamanlarda muhteem
mobilyalar diye nitelendirilen) tek ayakl masalarla sehpalar getirdiler.
(Livius, 39.6.7)

53

54

PARANIN TARH

Tarihi Sallustiusa inanacak olursak, ge Cumhuriyet dnemin


de Romallarnn kar dknlkleri, yabanc dmanlar tarafn
dan bile fark edilmiti. Kuzey Afrikadaki Numidiann kral Iugurthann, Rom adaki her eyin satlk olduuna ikna olduu iin R o
mal senatrleri rvet vererek savatan vazgeirebileceine inand
bildirilmektedir (Sallustius, Bellum lugurthinum, 28). M . . 1. yz
ylda felaketle sonulanan i savalara geri dnp bakldnda, R o
mallar genel olarak ar servetin st ste yaratt etkileri ve bunu
izleyen yozlatrc savurganl sulamaktadrlar. rnein, M . . 58
ylnda dzenlenen sirk oyunlar iin yaplan savurganca harcam a
larn, Rom ann ahlaki knde bir dnm noktasn belirttii d
nlmektedir (Plinius, Naturalis Historia , 3 6 .1 1 3 ). Ozan Lucanus
(M .S. 1. yzyl) yle yazmaktadr:
Talih ar servete yol at ve ahlak refah karsnda geriledi; sava
ganimetleri savurganl krkledi... Bu, bartan tatmin olan, barn
getirdii zgrlk ortamnda semiren ve klc unutan bir halk deildi...
Halk lmcl bir yozlamayla birlikte kendi desteini satar, her yl seim
lerde herkes kendi karlar iin mcadele ederek yeniden ibana
gelirken, rvet yoluyla kamu paras alnyor. Zamanla iyice gz
dnen vahi tefecilik ve faiz sahneye kt. Gven tuzla buz oldu ve sava
ou kimse asndan bir kr kaynana dnt. (Lucanus, 1.160-82)

Rom allar dnem dnem, lks yaama harcanabilecek para


miktarn snrlayan yasalar kartma giriiminde bulundular,
ancak dzenlemelerin sonular hibir zaman denetlenmedi.
Plinius bize, M .S. 1. yzyl ortalar itibariyle her yl 25 milyon
denarii stnde bir tutarn in, Hindistan ve Arabistandan getiri
len lks mallara harcandn anlatmaktadr. Bu rakamn ne l
de gerei yansttn kestirmek olanakszdr, ancak Hindistanda
bulunan Roma sikkeleri durumun bu ynde olduunu gsteriyor.
Yaknlarda bulunan, Kzldeniz zerinden Hindistana dzenli tica
ri seferler yapan bir gemiye ait vergi makbuzu, bu tr harcam ala
rn boyutlarnn belki de Pliniusun ngrdnden bile yksek
olabileceini dndrmektedir.

ROMA DNYASI

5 9 M . . 4 4 n ilk ayla
rnda, lulius Caesar iin
baslm gm denarius.
Latince yaz, Caesar

Caesar dict perpetvo


(C aesar*, lmsz
diktatr) biiminde selam
lamaktadr. Caesar,
salnda portresi Roma
sikkelerinin zerinde
grnen ilk Romal
yneticidir. Yunan
sikkeleri zerindeki
Byk skender ve
halefleri gibi, bir
kralmasna yanstld
bylesi bir tasarmla
sunulmas mutlak
iktidarna bir kran
ifadesidir.

Sczar.

6 0 M.S. 4 3 -4 2 yllarnda Romal general Marcus


Brutus tarafndan bastrlan gm denarius.
Romal tarihi Dio, Brutusun "kendisinin ve
Cassiusun lkelerini kurtardm belirten yazyla,
sikkelerin zerine kendi portresini ve zgrlk
balyla iki haner bastrdn aktarmaktadr.
Arka yzdeki yaz, Brutus, Cassius ve ibirliki
dostlarnn, lulius Caesara suikast dzenledikleri
tarihi, Eid[ibus| Mar[tiis), M artn O rta srn ifade
etmektedir.

Plinius, Marcus Crassusun [lulius Caesar ve Pompeiusun bir


ada ve rakibi|, kendi geliriyle bir lejyonu besleyemeyen hi
kimsenin zengin saylamayacan sylediini de kaydetmektedir
(Naturalis Historia 3 3 .1 3 4 ). Bu cmlede, M . . 1. yzylda, ge
dnem Cumhuriyetin tarihinde dramatik bir etki yaratm bir fak
tr olan, paraya eriim ve askeri g arasndaki yakn ilikiye st
kapal bir gnderme vardr. Romallar, zlem duyduklar tutumlu
gemie dair yanlyor olabilirlerdi, ancak yeni servetin toplumlar-

56

PARANIN TARH

61 Octavianus (sonralar Augustus denmitir) ile onu


evlat edinen lulius Cacsar gsteren gm denarius.
Yaz Caesar Tanr lulius ve Octavianusu da
Tanrnn Olu olarak adlandrmaktadr. Octavianus,
Caesarn iktidarnn mirass pozisyonunu
merulatrmak iin Caesarn imajn sikkelerinin
zerinde kullanmtr.

62 Octavianusun, bir geminin pruvasnda duran zafer


tanrasn gsteren gm denariusu. Bu betim,
Octavianusun M . . 3 2 dc, Kleopatra ile Antoniusun
glerini yenilgiye uratt, Actium deniz savandaki
baarsn simgelemektedir.

nn sosyal ve siyasi dzeni zerindeki kayda deer etkisine ilikin


kavraylarnda haklydlar. Cumhuriyetin ge dneminde, politi
kaclar, kamu grevine seilmek iin, ynetici olarak bir ylda
kazanmay umduklarnn tesinde yksek tutarlarda borlanm ak
taydlar. M . . 6 1 de yalnzca Caesarn tek bana 25 milyon denarii borcu bulunduu sylenmektedir; ki bu miktar, 5 0 lerde
Galyay fethi srasnda telafi ettiinin birka katma denktir. Bu
yzden, R om ada dn para vermenin ve bankacln kayda
deer bir siyasi neme sahip olduu varsaylmaktadr. Para, siyasi
nfuz satn alabilir ve ayn zamanda da mutlak iktidarn ele gei
rilmesi iin gerekli bir orduyu besleyebilirdi. M . . 4 0 ve 3 0 larda
Roma Cumhuriyetine son veren i savalarn nihai galibi olan
mparator Augustusun, tm Roma dnyasna ynelik finansal
hamilik ve cmertlikte bulunabilen, imparatorluktaki en zengin
birey haline gelmesi rastlant deildir. Yazl biyografisinde
Augustus, devlet hzinesine, Romal pleblere ve ordudan atlm
askerlere balad toplam tutarn, alt yz milyon denarii oldu
unu kaydetmektedir; bu tm imparatorluun servetine tek bana
erimesiyle olanakl olabilecek muazzam bir tutardr. Bu tarihten
itibaren serveti imparatorlarnkiyle boy lebilecek hi kimse
yoktu ve bu da egemenliklerinin temel aralarndan birisiydi.

ROMA DNYASI

63

57

Octavianusun altn aureusu, M . . 28. Ender bulunan bu sikkenin arka yznde


Octavianus, Roma Cumhuriyetinin ba yneticisi sfatyla bir konsl iskemlesinde
otururken gsterilmektedir; Latince yaz Leges et ivra P[opi'lt] Rfotnani] restitvit, Roma
halknn yasa ve haklarn iyiletirdi demektedir. Bu nl deyim, Octavianusun lulius
Caesarn lmn izleyen ykc i savalarn ardndan, Cumhuriyet anayasasn
iyiletirdii iddiasna gnderme yapmaktadr.

6 4 Neronun bakr as
(M .S. 54-68).

PARANIN TARH

6 5 mparator Titusn pirin


sestertiusu (M .S. 79-81).
Betim, Titus tarafndan
tamamlanarak M.S. 80
ylnda hizmete alan
Rom adaki Flavianus
amfitiyatrosunu (Colosseum)
gstermektedir.

Rom a elit snfnn emrindeki para miktar yle artt ki, nihayet bir
kii gerekten imparatorluk lsnde bir tutar biriktirmeyi
baard ve zgr bir cumhuriyeti monariye dntrebildi.

mparatorluk
Sikke basmnn kendisi, parann yeni emperyal kkenlerini
ifade etmekteydi. Artk seimle ibana gelmi, paradan sorumlu
devlet grevlileri adna retilmiyor, her bir sikke imparatorun ya
da ailesinden birinin portresini ieriyordu. Bu olgu tek bama, sik
kelerle ii olan herkese, Rom a mparatorluunun sakinleri olduk
larna ilikin ak bir mesaj gndermekteydi. Yeni sikkelerin yarat
m olduu etkilerin bazlar, M arkos ncilindeki bir hikyede
grlebilir. saya tuzak kurmaya alan bir takm Farisiler ona
Yahudilerin (Roma ynetiminin yasalln asla kabul etmemiler
dir) vergi demesinin caiz olup olmadn sorarlar. sa onlara
yle der:
Bana bir dinar getirin, greyim. Onlar da getirdiler. Onlara dedi: Bu
suret ve yaz kimindir? Ona: Kayserin dediler. sa onlara dedi: Kayserin
eylerini Kaysere, Allahn eylerini Allaha deyin. (Markos 12:15-17)

ROMA DNYASI

Augustusun lmnden bir kuak sonra sa, imparatorun port


resini tayan bir sikkeyi imparatorluk otoritesinin simgesine dntrebil inekteydi.
Bununla birlikte, sikke tasarmlarnn ideolojisinde ortaya
kan kkl deiime karn, parasal sistem Cumhuriyet dnemin
den itibaren neredeyse hi deimeden kald. Temel para birimi
olan gm denariusun basm, ayn byklk ve arlkta devan
etti. M . . 1. yzylda retimi az ok terk edilmi bulunan bronz
sikkeler, yeni bir biim alarak tekrar ortaya ktlar. nceleri
gmten yaplan sestertius artk pirinten baslrken, aslar da
artk saf bakrdan yaplyordu. Altn sikkeler de Rom a parasal sis
teminin dzenli bir parasn oluturmaktayd ve yeni altn sikke
aureus 25 denarii olarak ilem grmekteydi. Bu yeni yksek deer
li sikkelerin dzenli biimde retimi, belki de Augustusun bar,
hukuk ve refahn egemen olduu yeni altn ann afann bir
yansmas olarak grlebilir ve kuku yok ki dolamdaki para
miktarnda nemli bir art da gstermektedir. Aslnda, yegne
kant kaynamz, M .S. 79 ylnda Vezv yanardann patlamas
sonucunda yerle bir olan Pompeii kentinde bulunan sikkelerdir. Bu
sikkeler, dolamdaki altn sikkelerin, gm ve dk ayarl metal
sikkelerin toplamnn iki katndan daha deerli olduunu dn
drmektedir. Pompeii sikkelerinin, sestertius cinsinden deerleri u
biimdedir: dk ayarl metal sikke, 2 .3 1 2 sestertii*; gm,
2 2 .3 0 2 sestertii; altn, 5 4 .8 0 0 sestertii.
Bu rakamlar yeni altn sikke darbnn nemini belirtmekte ve
Roma mparatorluunun, antik Akdeniz dnyas balamnda ei
grlmemi finansal ekonomisinin ve kaynaklarnn lsn ifade
etmektedir. Roma sikke darbn, daha nceki Yunan ve Hellen dn
yasnn sikke darbndan ayrt eden ey leiydi. rnein 3. ve 4.
yzyllarda yz milyonlarca sikke baslmtr. Bu modern zamanla
ra dek bir kez daha yinelenmemi, artc bir hacimdir.
Aslnda bu durum, yani sikke retiminin astronom ik lekte
yaplmas gereklilii, imparatorluun usuz bucaksz bykl

Sestertiusun oulu - yay.n.

60

PARANIN TARH

yzndendi. M .S. 2. yzyl ortasnda, imparatorluk btesinin


ylda 2 2 5 milyon denarii (ya da 9 milyon altn aurei) olduu tah
min edilmektedir. Bunun muhtemelen te biri, 4 0 0 bini akn
kiiden oluan ordunun beslenmesine gitmekteydi; kalan sivil hiz
metler, inaat projeleri, imparatorluk snrndaki dmanlara veri
len denekler ve dier harcam alar iin gerekmekteydi. Bu muaz
zam yllk harcam a, im paratorluktan toplanan vergi ve kazanlar
la desteklenmekteydi - imparatorlua ve imparatorun merkezi
operasyonlarna finans salayan bu vergiler, toprak vergileri, kira
lar ve eitli vergilerden oluuyor ve ar lde karmak bir sis
tem araclyla toplanyordu. Rom a ekonomisinin ve sikke reti
minin lei byrken, bir yandan da corafi yaylmas sryor
du. Sikkeler, Yunanlarn ve Kartacallarn etkisiyle, Akdeniz dn
yasnda, Rom allarn ortaya kndan nce de bilinmekteydi.
ngilterenin de ilerinde bulunduu kuzey Avrupa halklar,
Rom allar buralar fethetmeye balamadan nce kendi sikkelerini
kartmaya balamlard. Ancak Rom a ynetimi altnda, sikke
kullanm, ounlukla da ordu araclyla imparatorluun btn
ktasal blgelerine yayld. M .S. 1. yzyl bana tarihlendirilen,
ahap bir tablet zerinde korunmu (imdi British M useum da
bulunmaktadr) ve tam Roma mparatorluunun kysndaki
Hadrianus Duvar yaknlarnda, Vindolanda hisarndaki kazdan
kartlm bir mektup, ordu yeleri tarafndan sz konusu blge
de yrtlen giriimcilik etkinliklerine canl kantlar sunmaktadr.
Bu i grmeleri kayda deer miktarda sikkenin transferiyle ilgi
lidir:
Octavius'tan kardei Candidus'a: Selamlar. Marinus'dan aldm
100 poundluk levazmn hesabn kapatacam. Bana bu konu hakknda
yazdndan beri, bunun bir kez bile szn etmedi. Sana 5 0 0 modii
kadar tahl almakta olduumu ve bu nedenle nakite ihtiyacm bulun
duunu defalarca yazdm. Bana en azndan 5 0 0 denarii nakit yolla
mazsan, depozit olarak harcadm 3 00 denarii'yi kaybedeceim gibi
mahcup da olacam. Tertious ile Fatalis'den ald 8 V2 denarii iin
gr. Onlar benim hesabma yazdrmad.

ROMA DNYASI

6 6 Gney Britanya Kral Tincomarsun gm sikkesi, yak. M.S.


10. Romallarn ngiltereyi henz zaptetmemi olmalarna karn,
baz Britanya krallarnn sikkeleri kayda deer bir Rom a etkisi
gstermekteydiler; bu sikke zerindeki elcnkli ba, Lugdunumda
(Lyons, Fransa) yaplan bir sikke zerindeki Augustus portresinden
kopya edilmi gzkmektedir.

rC"l Ptr\ A

i* t r1i *

f f fj
67
Kuzey Britanyada
Hadrianus Duvar yaknlarnda,
Vndolanda hisarndaki kazda
bulunan, ahap tablet
zerine yazlm, parasal
ilemleri kaydeden mektup.
M.S. 2. yzyl.

\~y~f

\rxjXf fiimiti&

r * 'jtyZ s

H n
{*A*i U n ftf1?

68 Roma Cumhuriyetinin gm denarius


parasnn kaplama sahtesi, M .S. 85. Gm
kaplama, altndaki bronzu aa kartan biimde
ksmen kaznmtr. Kalpazanlk Cumhuriyctte
yaygn grlen bir olguydu, gnmze kalan
sikkeler zerinde ounlukla gerek olup
olmadklarn kontrol etmek zere atlan kesikler
bulunmaktadr.

Sikkeler, Britanya ve G alyadaki eyalet ekonomilerinin ileyiin


de ylesine gerekliydiler ki, resmi sikkenin kt olduu dnemlerde,
Claudiusun (M .S. 4 1 -5 4 ) hkmranl srasnda ve yine 2 7 0 lerde, 3 4 0 larda ve 3 5 0 lerde sahtecilik salgnlar ba gstermiti.
ounlukla dk deerli sikkelerden oluan sahteler ou insan
pek kandrmyordu. Para arzn kstlayan resmi darplarn yetersiz
ktlarn tamamlyorlar ve eyalet ekonomisinin sikkelere ynelik
artan taleplerini karlyorlard.

61

PARANIN TARH

6 9 , 7 0 Claudiusun bronz
as (soldaki) ve aynsnn
ahslarca yaplm taklidi.
Rom a eyaletlerinden Galya
ve ngiltere de, talyadaki
gibi gayr resmi sikkelerle
karlanan bronz sikke ktl
ekmekteydi.

71 Trier yaknlarndaki Neumagende (Roma ehri Noviomagus), Moselle zerindeki Bir


Romal mezar tanda, kiraclar tarafndan kira deniini gsteren rlyef (M .S. 2. yzyl).

Arkeoloji bize Roma ekonomisinde sikkeler ve para hakknda


pek ok ey anlatabilir. rnein ngilterede, M .S. 4 3 teki istilann
ardndan, Roma sikkelerinin dzenli biimde eyalete girmesine
karn, bulgular, izleyen iki yzyl asndan yalnzca, byk kasa
ba ya da askeri ileri karakol mevkileri olarak tanmlanan arkeolo
jik sitelerle snrldr. Bu dnemde Roma Britanyasnn yerli krsal
nfusu, ki ada sakinlerinin ounluunu oluturmaktaydlar, sikke
kullanm gibi gzkmemekteler. Rom a dnyasnda paraya ilikin
bulgularmzdaki boluklar asndan, bu iyi bir anmsatcdr.
Ancak M .S. 3. yzyl ortalarnda ngiltereye byk miktarlarda
dk deerli sikke girmitir ve daha nceleri sikke kullanlmad
grlen krsal siteler ve yerleim yerleri de dhil olmak zere, her
tr sitede bulunduklar iin yaygn biimde kullanldklar anlal
maktadr. M .S. 2 6 0 ylndan sonra ortaya kan sikke kullanmn
daki art, Rom ann ngiltereden M .S. 4 0 0 den ksa bir sre son
raki geri ekiliine dek srme benzemektedir.

ROMA DNYASI

Para ve Enflasyon
ngilterede M .S. 3. yzyl ortalarndan balayarak sikke kulla
nmnn yaygnlamas, en azndan ksmen, sz konusu yzylda
gerekleen sikke retimindeki byk artla ve bu arta elik
eden gm sikke standardndaki dle kolaylam olabilir.
D rt yzyl akn sreyle denariusa dayal sikke sistemi deime
den kalm, ancak sikkelerdeki gm miktar N eronun (M .S. 5468) hkmranl zamanndan balayp 2 6 0 larn ortasnda yzde
2 -3 ten fazla gm iermeyen radiatenin, yzeysel deerinin iki
katyla denariusun yerini almasna dek yava, fakat sabit bir
biimde dmt. m parator Tetricus (M .S. 271 ve 2 7 4 yllar
arasnda Fransa ve Britanyada hkm srmtr) zamannda
radiate, bu sikkelerin byk miktarlarda retilmesinin sonucunda,
ierdii gm miktarnn yzde 0 ,5 i gememesi nedeniyle en
dk noktasna ulamtr.
Bu dnemdeki sikkelere duyulan gvende ortaya kan krize, aa
daki 3. yzyl ortasna tarihlenen ve gnmze ulaan bir Msr
papirs zerindeki resmi kararname rnek gsterilmektedir:
Oxyrhynchite nome nin (blgesinin) ba memuru, Nemesianus da

denilen Aurelius Ptolemaeus'dan. Kamu grevlileri, bankalarn banker


lerini toplayp, onlar mparatorlarn kutsal sikkelerini kabul etmek
konusundaki gnlszlkleri nedeniyle bankalar kapatmakla suladk
larndan, tm bankalarn sahiplerine, bankalar amalar, sahte ya da
taklit olmadklar srece tm sikkeleri kabul etmeleri ve deitirmeleri
hususlarnda bir emir kartmak zorunluluk haline gelmitir ve bu karar,
yalnzca banka sahiplerini deil, bu emre itaatsizlik etmeleri durumunda,
nceden Ekselans [Msr] Valisi tarafndan takdir edilen cezalara arp
trlacaklarn bilen tm i alemini de balayacaktr. (Oxyrhyuchus Papyri,
XII. 1411)

M .S. 3. yzylda gm sikkelerin deerindeki bu dramatik


d ounlukla gm stoklarndaki azalmadan kaynaklanma
benzemektedir ve spanyadaki gm madenlerinin bir ksm 2.

PARANIN TARH

72

mparator Caracallann (212-217) dk ayarl

gm antoninians. mparator gne tanrs Apollon


biiminde tanmlanmak zere nl bir ta giymi
biimde gsterilmektedir; ama, zerindeki betimde
imparatorlarn elenk takt denarius ile
karmamasdr. Bu sikkeye gnmzde ya betiminden
dolay radate ya da mparator Marcus Aurelius
Antonius Pis (takma ad Caracalla) adna olduunu
belirtmek zere antoninianus denmektedir.

73 Roma Galyas, Britanya ile spanyay kapsayan ve


ayrlk bir devlet olan szde Galya mparatorluunun
hkmdar Tetricusun (272-274) dk ayarl gm
antoninianusu. 2 6 0 lardan balayarak antoninianus
temel Rom a para birimi olarak denariusun yerini alm,
ancak deerindeki srekli azalma, gm ieriini yzde
1 0 n altna indirmitir.

yzyldan sonra tkenmi grnmektedir. Bununla birlikte, barbar


halklar pe pee dalgalar halinde imparatorluun zengin toprakla
rna zorla girme giriiminde bulunurlarken, ard arkas kesilmeyen
snr savalarnn imparatorluk kaynaklar zerinde yol at kst
lamalar durumu daha da ktletirici bir rol oynam olmaldr.
Sikke kts artarken tkenen gm stoku bylelikle hi durma
dan parann deerinin dmesine yol amtr. Sonuta sikkelerin
deerinde d ve fiyatlarda art, ksaca sylenirse, enflasyon
ortaya kt. Bunun bir rnei, Romal lejyonerlerin cretlerinde
M .S. 2 0 0 den sonra hzlanan artlarda grlebilir:
Dnem

Yllk Tutar

lulius Caesar (yak. M.. 46)

225 denarii

Domitianus (M.S. 81-96)

300 denarii

Septimius Severus (M.S. 193-211)

600 denarii

Caracalla (M.S. 211-17)

9 0 0 denarii

Maximinus (M.S. 235-8)

1.800 denarii

ROMA DNYASI

74 mparator Gallieusun (2 53-268) altn sikkesi; onu


Herkl klnda, tanrnn topuzunu tar ve aslan
postundan pelerinini giyer halde gstermektedir.

Enflasyonun bir anlam da dk deerli bronz sikkelerin reti


minin giderek pahal hale gelmesiydi ve tpk 20. yzyln ikinci
yarsnda eyrek ve yarm peninin ngiliz para sisteminden kaldrl
masndaki gibi, bronz sikkelerin yapm da Gallienusun (M .S.
2 5 3 -2 6 8 ) hkmranl srasnda terkedilmitir. Ayn sre, impa
ratorluun dousundaki kentlerin yerel bronz sikkelerinin de sonu
nu getirdi. Altn sikkeler bile, eitli arlk standartlarnda basl
dklar ve ayarlan drld iin istikrarsz hale geldiler.
Grne gre, artk bu andan sonra altn ve gm sikkeler ara
sndaki eski iliki ortadan kalkmtr.
Yetersiz kaynaklarn ve srekli sava durumunun yaratt sorun
lar, parasal sistemden de fazlasn etkilemiti. Aslnda, Rom a mpa
ratorluumun tm dokusu yok olmaya yz tutmutu. m parator
luun en byk topraklar ayrlmt: batda spanya, Galya ve Bri
tanya M .S. 2 6 0 tan 2 7 4 e kadar on be yl boyunca ayrlk Rom ano-G allic im paratorlarn ynetimleri altnda elden gitmilerdi;
douda, Suriyenin tamam ile Msr, M .S. 2 6 1 den 2 7 1 e dek Palmyral hkmdarlar Odenathus, Vabalathus ve Zenobia tarafndan
ele geirilmiti. mparatorluk sonunda gayretli im parator Aurelianus (M.S. 27 0 -2 7 5 ) sayesinde kurtuldu; ancak kangrenlemi sorun
lar bir tek kiinin etkili biimde ba edebileceinden daha byk
t. Bir imparatorlar kuruluna sahip olma fikri, imparatorluu bat
ve dou olmak zere ikiye blen ve imparatorluun her bir para
sna iki kdemli hkmdar ile kendilerinden sonra i bana gee
cek iki vekili kapsayan bir kurul sistemi kuran Diocletianus (M .S.
2 8 4 -3 0 5 ) tarafndan formle edildi. Bu tetrarik sistem Diocletianusun tahttan indirilmesinden sonra resmi anlamda srdrle-

65

PARANIN TARH

75
Antiochda [Antakya| darbedilen, mparator
Aurclianusun (270-275) dk ayarl gm sikkesi;
arka yznde, 2 7 0 ylnda Aurelianus ile, kendisine
Roma konsl rtbesi veren bir anlama yapm olan,
Suriyedeki Palmyra Kral Vabalathusun ban
gstermekte. Vabalatlusun portresinin sikkeler zerine
konulmas, Aurelianusa e-inparator biimindeki gayr
resmi pozisyonunun st rtl biimde kabul
niteliindedir.

76 Aurelianusun altn aurcusu. Modern dnyada nispeten pek iyi tannmamasna karn,
Aurelianus 3. yzyln en baarl vc dinamik imparatorlarndan birisiydi. Galyallara vc
Palmyrallara kaptrlan topraklar geri kazanm ve sikkede reform yapmtr.

medi ve hatta Byk Constantinusun (M .S. 306-337) bir dizi uzun


i savan ardndan kendisini Roma dnyasnn ba hkmdar ilan
etmesine karn, birden fazla hkmdara sahip olma ilkesi salam
bir biimde yerleti ve imparatorluun M .S. 3 9 5 te ikiye ayrlma
sna dek srdrd.

ROMA DNYASI

7 7 Byk Constantinusun (307-337) bronz nummusu,


Bir sikke zerinde, ylan ezen bir labarum (zerinde
Hristiyan christogram sembol bulunan bir sancak)
gsterilmektedir. Bir sikke zerinde Hristiyanla
gnderme yaplmasnn ilk rneklerdendir.

78
Byk Constantinusun altn
solidusu. Kilise tarihisi ve Piskopos
Eusebiusa (26 0 -3 40) gre, ilk
Hristiyan imparator olan
Constatius, suretinin, Tanrya dua
eder pozda, gzleri yukar bakar
biimde altn bir sikke zerine
baslmasn emretmitir. Bu tr
portrelerde Byk skender ve
haleflerinden esinlenilmitir.

mparatorluun askeri sorunlarna eki dzen vermek iin en ok


aba harcayan iki im paratorun, Aurelianus ve Diocletianusun im
paratorluun parasm ve ynetimini de ele alm olm alar rastlan
t deildir. Diocletianus, zaten 3. yzylda balam olan eyaletlerin
yeniden dzenlenmesi srecini devam ettirmi ve her ikisi de sikke
nin reformu giriiminde bulunmulard. Ayrntlarn tam olarak bil
miyoruz, ancak en kesin deiiklik, altn sikkenin deerinin, ayar
drlen gm sikkelere bal olm aktan karlmasyd. 3. yz
yln bir dneminde, muhtemelen Gallienus ya da Aurelianus zama
nnda, altn sikkelerin deeriyle dier para birimleri arasndaki sa
bit iliki terk edilmi ve bunun yerine altn sikkeler harfiyen altn
cinsinden arlklaryla deerlendirilmeye balamlard. D iocletia
nus zamannda, Fiyat Fermamnda, altnn fiyatnn sikke ya da kl
e cinsinden ayn olmas gerektii zellikle belirtildii iin, durumun
byle olduunu biliyoruz. Altn sikkelerin dalgalanm as , Roma
dnyasnda para kullanm asndan altn sikkelerin kle gibi i-

68

PARANIN TARH

79 M srda Hermopolis keminden altn dkm ubuk, M .S. 3. yzyl. ubuk denetim
amacyla yaplmt ve iki damga tamaktayd: Byk ve daha atafatl olan metalin
kalitesini kontrol eden memur Accupusun adn belirtirken, k Yunanca ve Latince
ksaltmalar biiminde kentin adm ifade etmektedir.

lem grd uzun soluklu sonulara yol amtr. 4. yzyln M


srndan gnmze ulaan papirs, altn sikkelerin deerinin ve buna
bal olarak da altn sikkelerin dk ayarl metal sikkelerle iliki
sinin aydan aya deiebildiim gstermektedir.

Ge Dnem Roma mparatorluu


Altn sikkelerin deerlerinin tam tamna altn cinsinden arlk
laryla eit hale getirilmesi olgusu, M .S. 3. yzyldan balayarak
deerli metal levha ve mcevherlerin giderek parasal bir ilev st
lenmelerinin nedenini de aklamaktadr. Artk altn sikkelerin
deeri yalnzca kendi arlklaryla ve altnn o anki fiyatyla belir
lenmekteydi ve gerekte parasal potansiyelleri anlamnda teki
biimlerdeki deerli metal nesnelerden hibir farklar bulunma
maktayd. 4. yzyldaki hkmet memurlarnn cretlerinin yalnz
ca sikkeyle deil, teki deerli metal nesnelerle de dendiini bil
mekteyiz. Bu nesnelerden bir ksm gnmze dek gelmitir:
Bunlardan birisi u an British M useumda bulunan gm bir
tabaktr. zerinde mparator Liciniusun (M .S. 3 0 8 -3 2 4 ) egemenli
inin onuncu yl dnmn kutlayan bir yaznn bulunduu taba
n, kdemli bir memura bu vesileyle armaan edildii anlalmak
tadr. Ayn biimde, bu dneme ait deerli metal sikkelerden olu
an definelerde olduka yaygn biimde, sikkelerin yan sra para
yerine kullanldklarn dndren mcevher ve tabaklar da

ROMA DNYASI

3. Yzyl Sonlar ile 4. Yzyl Balarndaki Sikke Reformlar


M .S. 3. yzylda R om ann parasal sistemi zamanla enflasyon ve siyasi krizlerin arl
na yenik dt. Sorunlarn zmne ynelik gerek giriimler, yzyln bitiminde, iki
gl kiilik olan, imparator Aurelianus (270-275) ile mparator Diocletianus (284-305)
tarafmdan yapld. Aurelianus, deeri iyice drlen antoninianusda gm ieriinin
yzde 5 olacana dair kamu gvencesi vermek suretiyle reform yapt. Altn sikkeleri
de yeniden yksek deerlerine kavuturarak denariusu ve belki de as yeniden piyasa
ya kartt. Ancak reformlar tam anlamyla etkili olamad ve yirmi yl sonra, 2 9 4 yln
da Diocletianus yeni bir gm sikkeyi, argenteusu ve yeni bronz birimleri piyasaya sr
d. Ayrca imparatorluk genelinde yeni sikkelerin basmlar iin mevcut ve yeni on be
darphaneden oluan bir ebeke kurdu. Diocletianusun ekonomik, ynetsel ve askeri dz
lemlerdeki reformlar uzun solukluydu, ancak parasal anlamdaki deiikliklerin etkin
lii Aurclianusukilerden teye geemedi ve 4. yzylda bunlar baka reformlar izledi.
Bunlar iinden balcas, 309 yl civarnda Byk Gm stantinus (3 07-337) tarafndan,
daha hafif bir altu sikke olan solidusun piyasaya srlmesiydi. Daha nceki altn Roma
sikkelerinin tersine, solidus ksa srede deerli metalden yaplma sikkelerin temel un
suru haline geldi ve Bizans mparatorluunun ana para birimine dnnceye dek var
lm srdrd. Piyasaya solidusun yan sra, yeni kk gm ve bakr madeni pa
ralar da srlmt.

80a Aurelianusun dk ayarl gm antoninianusu. Arka


yznde Roma rakamyla yazlan X X I says, sikkenin slah edilen
standardn belirtmektedir: bir ksm gme karlk 2 0 ksm
bakn
80b Aurelianusun dk ayarl gm denariusu.

80c Aurelianusun bronz as (?).

80d Diocletianusun gm argenteusu. Bu yeni birimin arka


yzndeki XCVT rakam, bir pound gmten bu sikkelerden 96
adet basldn belirtmektedir.

80e Diocletianus tarafmdan piyasaya srlen, yeni bir standart


birim olan bronz nummus.

8 0 f Diocletianusun bronz radintesi.

70

PARANIN TARH

80g Anadoluda Aphrodisiasta bulunmu,


301 ytlnda sikkelerin yeniden
deerlenmesine ynelik iocletianus
kararnamesinin paras.

80h II. Constanriusun (337-61)


gm miliarensisi.

80i Byk Constantiusin gm siliquas.

80) II. Constantiusun bronz nummusu. Muhtemelen Rom ann


3 4 8 deki bininci kurulu yldnmn kutlamak zere piyasaya
srlen parann zerinde Fel[iciuj tetnpjorumj repjrato (Talihli
zamanlarn yeniden kurulmas ) yazs okunmaktadr.

80k I. Theodosiusun (3 79-395) gm siliquas.

bulunmaktadr. 4. ve 5. yzyl sikkelerinin bir baka zellii de,


muhtemelen imparatorlar tarafndan yldnm gibi vesilelerle
armaan edilen, byk ve etkileyici altn ve gm madalyonlardr.
Altn sikkelerin dolam deerleri artk klenin fiyatna baly
d, ykselmesi serbestti ve sikkeler bir btn olarak, M .S. 3. yzyl
sonlarna doru hzland anlalan ve 4. yzylda da sren enflas-

81 tmparator II. Constantiusun (3 3 7 -3 6 1 ),


Antakyada darbedilmi, kendisini bir sava
arabasndan ihsan datrken gsteren altn
madalyonu. Datlacak nesneler arabann
altnda gsterilmektedir. Madalyonun
kendisi de kuku yok ki bylesi bir olayda
balanmak zere yaplmtr (Berlin,
Mnzkabinett der Staatlichen Museen).

ROMA DNYASI

82 4 0 0 yl civarnda
imparatorluun resmi
ynetim kaytlar Notitia
Dignitatumda betimlendii
zere, Comes Sacrarum
Largitionum, Kutsal (yan
mparatorluk) Balar
Kontu makamna ait arma.
Bu grevli, Ge Dnem
Imparatorlukun para
darbndan sorumlu kiiydi.
Resim, sikkelerin yan sra
deme amacyla
kullanlm olabilecek toka
ve dier deerli metalden
yaplma ss eyalarn da
gstermektedir (Oxford,
Bodleian Ktphanesi).

yon karsnda daha da korunmasz durumdaydlar. Bylesine azgn


bir enflasyon doal olarak, Diocletianusun M .S. 3 0 1 de yaynlad
Fiyat Fermannn (Narh Kararnamesi) heyecanl giriinden re
nebildiimiz kadaryla, kayda deer bir ekonomik ve toplumsal hu
zursuzlua yol amt:

83 Diocletianusun (M .S. 2 8 4 -3 0 5 ) altn


madalyonu. Ba, dnemin, imparatorluk
otoritesini kiilerden bamszlatran
biimde betimleniinin gzel bir rneidir.
Bu dev sikke arlk bakmmdan on altn
aureiye eittir.

71

PARANIN TARH

84

4 0 9 ylnda Vizigot kral Alaric


tarafndan Rom aya imparator
olarak aranan vc alt ay gibi ksa bir
sreliine hkm sren Priscus
Attalusu gm sikkesi. 4 1 4 ylnda
Galyada Gothlar tarafndan tekrar
imparator ilan edildiyse de
imparatorluu ancak 4 1 6 ylma
kadar srmtr. Grne gre,
drt Roma poundu gm
kullanlarak darbedile dev gm
sikkeler altn solidiyle edeerdi.

Ordularmzn, toplumsal gvenlik gerekleri nedeniyle gnderildikleri


her yerde vurguncularn da, yalnzca kasaba ve kylerde deil, her yolun
zerinde kstaha ve gizlice kamu refahna saldrdklarn bilmeyen kimse
var m? Mallarna fahi fiyatlar koyuyorlar, drt ya da sekiz kat deil,
krlarn ve uygulamalarn ifade edebilmek iin insan dilinin szck bula
mad lde fahi. Sonuta bir tek perakende satta, bir asker btn
ulufesinden ve bir yllk maandan ediliyor... Yukarda adil ve drst
biimde ortaya konulan gereklere dayanarak ... satlk her tr eyann
azami fiyatnn belirlenmesinin zorunlu olduuna karar verdik.

Diocletianusun kararnamesi enflasyonu illegal hale getirmek


suretiyle sonlandrmaya ynelik yanl atlm bir admd. Roma
mparatorluu dahilinde her trden mal ve hizmet iin yasal azami
fiyat belirlemeye almaktayd. rnein:
1 modius (bir kileye yakn) buday: 100 denarii
1 talyan sextarius'u (yarm litre civarnda) sradan arap: 8 denarii
1 talyan sextarius'u Falernian arab: 30 denarii
1 talyan poundu (yaklak 325 gram) sr eti: 8 denarii
1 talyan poundu domuz eti: 1 2 denarii
1

Roma poundu (yaklak 325 gram) altn: 7 2 .0 0 0 denarii

Roma poundu gm: 6 .00 0 denarii

Roma poundu bakr (ucuz ikinci snf): 60 denarii

Bir iftlik iisinin gndelii (sreklilik kouluyla): 25 denarii

ROMA DNYASI

Bir frncnn gndelii: 5 0 denarii


Berber, kii bana: 2 denarii
Yazc, 100 satr yazya karlk: 20 denarii

Fiyat kontrol baz modern politikaclar tarafmdan da destek


lenmektedir, giriim aynen 1 9 7 0 lerde olduu gibi 301 ylnda da
bounayd: nsanlar sessizce mallarn sattan ekiyorlar ve resmi
tehditlerin boyutu ne olursa olsun, enflasyonist basknn n alna
myor du.
Enflasyon, ksmen sikke sisteminin doasndaki deiiklikler
den kaynaklanmsa da sikkeler zerinde de ciddi etkiler yaratm
t. Altn sikkeler, dalgal deerleri nedeniyle kukusuz bunun istisnasydlar. Altn sikkeler eskisiyle ayn oklukta retilmeyi srd
rld, ancak denarius ve eitli dk ayarl metal sikke cinsinden
deerleri muazzam bir ekilde artt (denarius bu dnemde, gerek
bir sikkenin ad olm aktan kp bir hesap birimine dnt).
Dk ayarl metal sikkeleri korumak zere, ksmen ya da
tmyle boa giden pek ok are denendi. M .S. 301 ylna tarihilen
dirilen bir yazt parasnda grdmz zere, arl drlp
deeri artrld. Hibir strateji birka yldan uzun sre ie yarama
d. 4. yzyldaki Roma para sistemi, daha nceki tm dk ayar
l metal sikkelerin dolamdan kaldrlmas ve yerlerini sonuta
enflasyonu azdran tmyle yeni bir sistemin almas suretiyle her
birka ylda bir kkten bir reformla kesintiye urad.
Ge dnem Rom a

para sisteminin yapsal istikrarszl,

Cumhuriyet dnemi ve daha nceki imparatorluk sisteminin


sreklilii karsnda yaln bir tezat olarak durmaktadr. Ancak
paradoksal olarak, 3. ve 4. yzyllarda btn imparatorluk kapsa
mnda erken dnemin karakteristii niteliindeki eitliliin yerini,
grsel ve fiziksel bir ebiimlilik almtr. Diocletianusun zamann
dan balayarak Roma sikkeleri tm imparatorlukta bir dzine
darphanede retilmeye balad. Tm de ayn boyutlarda, ayn
metal kalitesinde ve Rom a dnyasnn tarihinde bir ilk olarak ayn
tasarmla yaplmaktayd. Benzer biimde, sikkeler zerindeki
imparator imajlar daha ok birbirine benzer ve daha az kiiselle-

PARANIN TARH

kARADhNtZ

AqutUrUj
,T u t mim

MOmAB'
trbur^-iloj^ci

HlSPANIAE

Atturl

PONTICA

3^wowi<IU

P' 'v"
ASIANA

AHUCA

/Vtejuult13
,

Hgnnopolj*#

85 Diocletianus (M .S. 2 8 4-305) zamanndaki darphaneler ve diyakozlklar.

tirilmi biime brndler. mparatorluk portresi bir portreden


ok imparatorluk otoritesinin bir simgesine dnt. Ayns, sikke
ler zerindeki dier tasarmlara da uyguland. rnein, bir rnek
te bir hisar resmedilmekte, ancak varolan bir yapy temsil etme
mektedir. Daha ok imparatorun kendisine ve imparatorluun
gvenliini savunmaktaki rolne bir gnderme iermektedir.
Ge dnem Rom a mparatorluu ayn zamanda, sikkelerin
btn Roma tarihinde en yaygn ve youn biimde kullanld
dnemdir. Bat Avrupa sikkeleri belki de 19. yzyla gelinene dein
bir daha bylesine nemli bir rol oynamamlardr. Ancak Roma
parasal sistemi ieride alabildiine kutuplamt ve hkmet,

86

Byk Constantinusun bronz foisi; zerinde

Prnvidentiae Avgg (mparatorluun nayetiyle ) yazl vc


imparatorun imparatorluun korunmasndaki rolne
gnderme niteliinde bir kaleyi gstermekte.

ROMA DNYASI

dolam varlkl snflarla snrlandrlm olmas gereken yksek


deerli altn sikkelerle, gstermelik dk ayarl metal sikkeler ara
sndaki ilikiyi srdrmekte haarsz kalmt. Bu yzden im para
torluk ynetiminin bu nemli alannda dahili bir uyum gerekle
memiti.

Sonu: Deiim ve Sreklilik


mparatorluk kontrolnn kmesine ve Bat Rom a m parator
luunun sona ermesine yol aan, belki de imparatorluun bat ka
nadndaki nfusun zengin ve yoksul kesimleri arasndaki benzer bir
uyum yoksunluuydu. te yandan Yunan Dousu, hem finansal hem
de toplumsal anlamda daha istikrarlyd ve Romallarn kontroln
de, bildiimiz Bizans mparatorluuna dnerek varln srdr
meyi baard. Anlaml bir biimde, 4. ve 5. yzyllardaki karm aa
nn ardndan, mparator Anastasius (491-518) tarafmdan gerekle
tirilen reform bir dnm noktas olmutur. zenli finansal deneti-

87 mparatorluun dou ksmna hkmeden imparator Arcadiusun altn solidusu. Sikkenin


zerindeki askeri portre Dou Roma mparatorluundaki ge dnem sikkelerin bir
zelliidir. Bat Rom ann 4 8 0 ylnda yklmasndan sonra Bizans mparatorluu olarak da
andan Dou Roma sikkelerinde benzer imparator portreleri kullanlmtr.

75

PARANIN TARH

mi, lmeden nce imparatorluun gelecekteki gvencesi asndan


gerekli temeli oluturan, hzinesindeki 3 2 0 .0 0 0 Roma poundu
(1 0 4 .0 0 0 kg) arlndaki altn biriktirmesine olanak verdi.
Bat imparatorluunda toplumun yaps, M .S. 3. ve 4. yzyllar
da radikal biimde deimiti. Kasabalar yok olmaya yz tutmu, zen
ginler grne gre halkn yaamna ve imparatorluun savunul
masna srt evirerek krlardaki villa ve maliknelerine ekilmiler
di. Zengin Hristiyanlar kilise ve manastrlar dikmeyi kamu binala
r yapmaya ve kendi vatandalarna parasal yardmda bulunmaya
yeliyorlard; Hristiyan Kilisesi de mevcut servetin nemli bir ks
mn toplumun elinden alrken, servet ve mlk giderek birka elde
younlayordu. Batnn imparatorluk sonras krallklarnda, bir son
raki blmde ele alacamz zere, Rom a sivil kltrnn terk edil
mesi, bat imparatorluunun fiili dnden nce gereklemitir.

Ortaa Avrupas

Frank halknn bana bela olan deiik i savalarn hepsini anm


samak bana hibir keyif vermiyor... Ne yapmaya alyorsunuz?
stediiniz her eye sahipsiniz! ... Hzineleriniz azna kadar altn ve
gmle dolu. Yalnzca bir eyden yoksunsunuz: Bar salayamyorsunuz ve bu yzden de Tanr'nn yceliinden haberiniz yok.
Gregoire de Tours (M.S. 539-594), L'Histoire des Francs, 5.1

Ortaa dnyas ok uzun bir sre emperyal Romal gemiinin


glgesinde yaad; bu durum zellikle de pek ok eyin deitii
Bat Avrupada byle oldu. Bat Rom a mparatorluumun sona
ermesi, aralarnda sikke ve parann retimiyle dolamn salayan
devlet finansman sisteminin de bulunduu, pek ok kamu kuruntu
nun ortadan kalkmasyla sonuland. Roma devletinin, pahal alt
yapsn ve srekli ordusunu desteklemek asndan baml bulun
duu karmak vergilendirme sistemi, kendi toplumlarmda her
ikisi de varolmadndan, Roma mparatorluumun bat yarsn
fetheden Germen krallarnn hibir iine yaramad. Roma sonras
dnyann krallar ve soylular asndan, deerli metaller nemleri
ni srdrdler. Altn ve gm, Roma dneminde olduu gibi,
siyasi yapnn her yerinde dolamda bulunmaktan ok, krallarn

PARANIN TARH

ve piskoposlarn zel hazine dairelerinde birikmeye balad. Rom a


finans sisteminin merkezilemi karmaklna benzer bir duru
mun Avrupada yeniden ortaya kmasndan nce, aradan pek ok
yzyln gemesi gerekecekti.

Romann Ardndan Para: yak. M.S. 450- 750


amzn ilk yzyllarnda, Roma mparatorluunun komu
lar olan barbar halklar, sikkeleri genelde kle gibi deerlendiri
yorlard, ancak yine de hem kavramsal hem de pratik anlamda
parayla tanktlar. Ren ve Tuna nehirlerine snr bulunan btn
lkelerde, hatta daha da kuzeyde bile imparatorluk sikkeleri
bulunmutur. Barbarlar arasnda Roma sikkeleri genellikle saygn
lk uyandran mcevherlere kaklr ya da baka lks nesnelerin
yapmnda kullanlmak zere eritilirdi, ancak bir lde parasal
ilevlerini de yerine getirirlerdi. Bar zamanlarnda imparatorluk
snrlar boyunca canl bir ticari yaam srer ve pek ok ilemde
dei-toku yntemi uygulanrken, ticaret dengesinin kurulmasn
da, krk, kle gibi yksek deerli mallarn almnda hem altn hem
de gm sikkeler kullanlrd. Daha uyumlu barbar gruplarnn
liderleri, im paratorluktan, barbarlarn imdiki mttefikler olarak
deerlerine ve gelecein dmanlar olarak potansiyel tehditlerine
ynelik, zarif bir takdirle datlan sikke ve tabak biiminde arma
anlar alrlard. M .S. 4 5 7 ylnda, Romal general Aetius tarafn
dan Vizigotlarn kralna verilen 5 0 0 poundluk (162 kg.) altn taba
n arpcl, 7. yzylda yaam bir ngiliz kralnn Sutton
H oodaki mezarnda bulunan, ikinci ele dm mtevaz gm
kselerle karlatrldnda fark yaratmaktadr.
mparatorluun iyice kuzeydeki ve doudaki daha zalim kabile
lere kar savunulmasna karlk, barbar komulara hara ve ba
biiminde byk miktarda demeler de yaplmaktayd. m parator
luk hzinesinden aktlan bu parann leine yazl kaynaklarda de
inilmekte, ayrca bu lek Roma snrlarnn tesinde bulunmu sik
ke gmlerinden de anlalmaktadr. rnein, 4 2 2 ve 4 3 7 yllar ara
snda Hunlara denen yllk ban tutar 350 pound altndan 2 100

ORTAA AVRUPASI

88 Egemenliinin ilk balarnda, Ravennada, Odovacarn


(476 -4 9 3 ) kendi adna bastrd gm yarm siliqua.
O dovacarn konumu burada imparatorluk asndan doru
bak asyla temsil edilmitir: tralyadaki R om a ordusunun
barbar birlikleri tarafndan kral ilan edilmesine karn, hibir
kraliyet nvan tamamakta, diadem giymemckte ve magister
milirum (ordunun komutan) olarak gsterilmektedir.

89 M etzli Frank Kral I.


Theodeberte (534-548)
ait altn solidus.
Theodebert, kendi adn
solidus zerine
koyduran ilk barbar
yneticidir.
mparatorluk
ayrcalnn abartl
bide gasp
edilmesinden, o
dnemde yaam
Bizansl tarihi
Procopius da
knamayla
bahsetmektedir.

pound altna (113 kg.dan 6 8 0 kg.a) ykselmitir. Ancak hu bile on


lar 4 5 2 ylnda Attila komutasnda talyay igal etmekten alkoyanamtr. Kendi sikkelerini darbeden daha nceki benzer konumda
ki Kuzey Avrupal Kelt kkenli kabilelerin tersine, Germen kken
li barbar krallklarn hibirisi, davet edilmeleri ya da fetihler sonu
cunda 5. yzylda Roma Avrupasnn i ksmlarnda yerleik dze
ne geinceye dek, herhangi bir resmi sikke retmemilerdir.
talyada izlenen yntem, 4 7 6 ylnda Bat Roma imparatorlar
silsilesine son veren, G ot kkenli Romal general Odovacar tarafn
dan gelitirilmiti. Devrald ve baaryla srdrd parasal eko
nominin gereklerine hizmet eden, imparatorluk tarznda bir dizi al
tn, gm ve bronz para retmitir. Bunu 6. yzylda Ostrogot ar

PARANIN TARH

dllar, metalin de yer ald bir oklu sikke basm sistemiyle ta


kip etmilerdir. lustinianusun 5 5 2 ylnda talyadaki Bizans kont
roln salamasnn ardndan, Rom a ve Ravennada imparatorluk
tarz altn sikkelerle baz gm ve bronzlar yeniden darbedilmeye
baland. Roma benzeri bir balamda sikke sistemini uygulamaya
koyan dier barbar ardl devletler unlard: Kuzey Afrikadaki nihai
yurtlarnda Vandallar; kuzeydeki krallklar ve gneydeki Benevento dukalklarnda talyann Lom bardlar; nce Gney Galyada ve
ardndan spanyada Vizigotlar; Merovenj hanedan altnda Fransada
Franklar ve dou snrlar boyunca, bir dier Germen halk olan Burgundiallar. Roma sikkeleri, bir tek Britanya dnda btn eski Bat
Roma topraklar zerinde retilmeyi srdrd. Britanyada Roma
sikkeleri zaten 5. yzyl balarnda dolamdan kalkmt ve 6 0 0 yl
civarnda Anglosakson basklarnn balamasna dein baka sikke
baslmamtr.
Bununla birlikte, corafi sreklilie ramen, Bat Avrupann pa
rasal sistemleri Rom a egemenliinin sona ermesinin ardndan radi
kal biimde deiti. talya dnda barbar krallklarn sikkeleri ne
redeyse tmyle altndand. Bu yksek deerli sikkeler zerindeki
younlamann nedeni, parann kullanm biimlerinin Ge Dnem
Roma mparatorluu zamanna gre deimi olmasyd. Kent mer
kezli ekonomi, geni topraklar zerinde yaylm krsal bir ekono
miyle adm adm yer deitirmiti. Eski Roma vergi sistemi etkisi
ni yitirmi ya da tmyle ortadan kalkmt, lkeleraras ticaret sr
mekle birlikte daha alt dzeye inmiti ve sikkenin dolam giderek
yavalamt. Bu koullar altnda grece kk paralara daha az ge
reksinim duyulurken, Germen toplumunun bir karakteristii duru
mundaki yasal tazm inatlarn denmesine, balarn yaplmasna,
ordunun cretlerinin denmesine ve byk lekli operasyonlarn
gereklerinin karlanmasna uygun olan altn sikkelere gereksinim
sryordu.
Balangta barbar yneticiler topraklarnn teknik adan hl
imparatorluk dahilinde bulunduunu dnyor ve altn sikkeleri
ni Konstantinopolisteki ada halef imparatorlar adna basyor
lard. Genellikle yalanc-imparatorluk sikkesi diye anlan bu sik

ORTAA AVRUPASI

90, 91 Bizans mparatoru I.


lustinianusun (5 27-565)
Konstantinopoliste baslan altn
trenissisi ve ayn dnemde, yine
onun adna Ispanyada baslan ve
gsndeki hayla ayrt edilen
altn Vizigor tremissisi.

keler, imparatorluk dnemindeki rneklerinden, ou kez resmi


basmlardan daha aada kalmayan, yalnzca birim baznda ve
birbiriyle rutarl stilleriyle ayrt edilmekteydiler. Gm ve bronz
dan daha kk birimler basldnda, bunlar da giderek barbar
yneticilerin kendi monogram ya da adlarn tamaya baladlar.
Btn sikkelere yerel darp yetkililerinin adlar baslana dein
imparatorluk balants yava yava zayflamtr.

PARANIN TARH

zleyen 6. ve 7. yzyllarda deiiklikler ortaya kt. Daha az mer


kezileen Frank krallklarnda darphanelerin saysnda art vardr
ve yneticinin, zellikle de dinsel otoritelerin, para basma hakk ze
rinde tekel kurmas eklindeki Roma geleneinde bir gevemenin ilk
belirtileri ortaya kmaya balamtr. Bu dnemde de, ticaret den
gesinin Dounun lks mallar lehine srekli bozulmas ve varlkl
kiilerle kilisenin elindekini biriktirme eilimleri sonucunda, altn sik
kelerin israf artmtr. Azalan altn stoklar, Batda nemli sayla
bilecek ham metal madeni bulunmamasndan dolay yeni kaynak
larla beslenemiyordu ve Bizans mparatorluu tarafndan nceleri
destek olarak aktarlan dzenli imparatorluk soliduslar da gelmez
olmutu. Ortada ciddi bir kle ktl vard ve barbar krallklarda
altn giderek klen birimlerle, tremissis 'lerle (bir solidusun te
biri deerinde) snrlanmt. Bandan beri, altn sikkelerin arlk
ve saflklarnn eski imparatorluk standartlarndan uzaklama ei
limi, gze arpar biimde hzlanmt. Bu srecin hz ve boyutlar
her bir halef kralln kendi zgn koullarna gre deimekteydi.
Sikke talebi ykselmeye baladnda sorun daha da iddetlendi.
Baarl barbar hanedanlar, ykc sava durumuna karn daha istik
rarl koullar yaratmlar ve ticari yaam ile para kullanmn geli
tiren mali sistemler kurmulardr. Ayrca, yeni oluan pazar ve pa
nayrlar altn tremissisten daha az deerli bir sikke gereksinimi or
taya kard. Bu noktada Hristiyan kilisesinin artan nfuzu da nem
liydi, bir yandan yardm toplaycs ve datcs, zanaatkarlarn ha
misi ve ticaretin yeniden canlanmas srecinin bir katlmcs sfaty
la parann dolamn krklyor, bir yandan da altn sikkeleri ta
bak ve ss eyalarna dntrmek suretiyle klenin ortalktan e
kilmesini hzlandryordu.
Bu gelimeler, zellikle de 7. yzyln ilk yarsnda, tremissis ve
ender bulunan krallk solidusunun altna gm kartrlmas so
nucu hzla renklerinin ald Merovenj Fransasnda daha belirgin
di. Bu sikkeler 675 ylnda keskin bir rtiimeyle, bazlarnn stn
de D EN A RIVS yazsnn yer ald gm sikkelerle yer deitirdi
ler. Bunlar tremissis ile yaklak ayn boyut ve arlktaydlar. K ta
dan gelecek kleye baml olan Anglosakson ngilteresi, Merovenj

ORTAA AVRUPASI

92 Darp yetkilisi Lobosindus tarafndan Merovenj


Fransasnda baslm, zerinde Racio D om [inji ( kraln
hzinesi) yazl altn tremissis, yak. 6 05-615.

93 York Bapiskoposu Ecgberth (732/4-766) ile Kuzey Umbria


Kral Eadberthe ait (737-758) gm peni. Bapiskoposun
boydan betimini gstermektedir. Kilise kuruluundan itibaren
ngilteredeki sikke retimine karmaktayd.

standardnn kmesinden sonra altn sikke sistemini srdiremedi


ve yaklak ayn zamanlarda gme dnd. Gm nceleri kt ol
duundan metalin kayna sorun oluturmaktayd. Uzun sredir ta
bak biimini alm stoklar kukusuz ie yaramtr, ancak grnd
kadaryla, belli ki yeni gm yataklar da bulunmutur. Bu ya
taklar byk olaslkla sonradan ok daha retken hale gelecek olan
Fransann batsndaki Melle blgesindekilerdi. Kk youn hacim
li gmten retilen bu Bat Avrupa penileri sceattas (hazine sz
cnden tretilmi, Eski ngilizce bir szck) olarak bilinmektedir
ve szck tarihsel nemde deilse de kullanldr. 7 0 0 yllar civa
rndaki ticari etkinliin ve para kullanmnn artnn merkezinde,
kle ticaretinin yan sra kuzeyin mallaryla gneyin lks eyalarn
takas eden Hollanda kkenli Frisiallar bulunuyordu. Frisia sceattas hzla Kuzey Avrupa para biriminin nemli bir unsuru haline gel
di. 8. yzyl balarna ait bir baka sceattas serisi de, baz ekince
lerle bu ticari sistemin nemli bir ileri karakolu saylan Kuzey De
nizi sahillerindeki Danimarka kasabas R ibeye atfedilmektedir.
8. yzyln ikinci eyrei boyunca sceattasn arl ve zellikle
de safl azald. ngilterede son basmlarn bazlar ylesine dk
bir gm oran ieriyordu ki adeta bronz sikke grnm tamak
taydlar. Standartlardaki bu kn ardndaki nedenler karmak
tr. Gm klesi stoklarndan kaynaklanan sorunlarla ticari denge-

PARANIN TARH

arann Kullanm Yerleri


Eski Bat Roma mparatorluunun topraklarna yerleen Germen halklarn sosyal
kurum lan, zellikle dc eitli sulara ilikin tazminat demeleriyle aristokrasinin
armaan verme gelenei, parann benimsenmesiyle kolaylam ve bylece de kullan
mn krklemiti. Askerlere yaplan demeler, lks mallar ve mlk edinilmesi ile, kili
seye yaplan balarn tm sikke parayla gerekletirilmekteydi. Bir yandan deitoku srerken para da ticaretteki yerini almt. Vergi, ayak bast creti ve gmrk
sistemleri yeni kurulan halef devletlerde dc geliirken, giderek para -b ir gereksinim
olmamasna karn- da kullanlmaya baland. Bu ilemler, deeri yksek birimleri,
zellikle de altn gerektiriyordu. Var olduklar ortamlarda gm sikkeler bile grece
yksek deere sahipti ve kentsel bir ekonomideki kk lekli alverii kolaylatran
dk deerli bakr sikkelerin baslmaya devam etmesi yalnzca Kuzey Afrika ve talya
ile snrl deildi.

94b Roma konsl Orestese ait fildii


levhadan bir yaprak, M.S. 5 3 0 . Konsl, temsili Roma ve
Konstantinopols arasnda oturmaktadr. stte Ostrogot
hkmdarlar Athalaric (soldaki) ve annesi
Amalasunthann (sadaki) madalyonlar yer almaktadr.
Altta, konsln halka datt bahileri simgelemek ve
Roma geleneklerinin Germen krallarn ynetimi altnda da
srdrldn gstermek zere, hizmetkrlar
uvallardan para boaltmaktadr (Victoria ve Albcrt
Mzesi, Londra).

94a W ilton, N orfolkda bulunmu, 6 1 3 -6 3 2


dneminin Heraclius ve Heraclis
Constantinus altn solids'unu ieren, altn

94c Ostrogotlarn kral

ve laldan yaplma Anglosakson gs ha

Theodahadn (534-536) Rom ada

seti. Bu pandantif, sikkelerin mcevher


olarak kullanld pagan geleneinin, yeni
Hristiyan olan birinin ibadete ilikin
amalarna uyarlanm biimidir.

baslm bakr follisi (40 nummi).


Kral, Germen krallarn
mifere benzer tac olan,
mcevher bezeli bir spangenhelm
giymi olarak gsterilmektedir.

ORTAA AVRUPASI

94d Papa III. Grcgorius (7 31-741) ile Bizans mparatoru III. Leonun
Rom ada baslm gm eyrek siliquas. Arka yznde papann
monogram grlmektedir. Sikke, gerek otoritenin Bizans imparatorun
dan, henz itibari kontrol elinde tutan papalara geiini yanstmaktadr.
94e Doverda pagan bir Anglosakson
savann M.S. 6. yzyla ait mezarnda
bulunan, arlk ls yerine kullanlan
Roma sikkeleri ve bronz kefe. Henz
Anglosakson sikkelerinin retimi
balamamt ve bu tr ara gereler kk
miktarlardaki altnn ve yabanc altn
sikkelerin tartlmasnda kullanlmaktayd.

9 4 f Eadvvine Mezmurlar K itabndan bir izimin


ayrnts. Yak. 820 ylna ait bir Utrecht orijinalinin
12. yzyl ortalarna ait ngilizce bir kopyasndan
alnmtr. Betim, 123 numaral mezmuru
resmetmektedir: Efendilerinin ellerine bakan
hizmetkrlarn gzlerine bak ... Kral, iki hizmetk
rnn bir masa zerine uvallardan para dkmesini
ve bir dierinin de bekleyen askerlerin her birisine
verilecek miktar tartmasn izlemektedir
(Cambridge, Trinity College).
94g 100 Franklardan ve Anglosakson altn
tremissislerinden oluan bir gm; Crondall,
Hampshireda yak. 6 4 5 te (birka ss eyasyla
birlikte) gmlmtr (halen O xforddaki
Ashmolean Mzesinde bulunan orijinallerinin
elektrolizle yaplm kopyalar). 100 altn ilinin
kabaca bir wergeld'i (bir kiinin ldrlmesine
karlk yaplan tazminat demesi) temsil ettii
dnlmektedir.

94h 118 adet Anglosakson ve gm kta


penisiden oluan define. F.ssex, Woodham
Walterda bulunmu olup yak. 7 3 0 da
gmlmtr. Definenin Maldon limanndan
kesimlere giden bir yolun yaknlarnda bulunmas
ve Ren havzas blgesinden Frisia sikkelerini
iermesi, bu paralarn ticarette kullanldn
dndrtmektedir.

PARANIN TARH

nin aleyhe dnmesi, stlerine den rol yine oynamlard, ancak


belki de en nemlisi Hristiyan Karolenjler hanedannn bamsz
pagan bir krallk olan Frisiay boyunduruu altna almasyd.
Bu srada Ispanyadaki Vizigotlar, gelmi gemi en dk ayar
l altn tremissisi retmekteydiler ve 8. yzyl bandaki Arap isti
las ile para darb son bulana dein hi gm sikke basmadlar.
talyada Lombard altn sikkelerinin de benzer biimde safl azal
m ve snrl biimde baslan gm sikkelerle ikame edilmilerdi.
7. yzyl sonlarnda para darp etmeye balad anlalan Gney
talyadaki Benevento Dkal, dk kaliteli solidi ve tremissislerin basmn, son zamanlarda bunlara Karolenj hanedanndan
Pepinin rettiklerinden esinlenilmi, yayvan tipteki gm penile
ri de ekleyerek 9. yzyla dein srdrmt.
Bu yzyllardaki Bat Avrupa para tarihi, imparatorluun temel
birliinden, tm de ortak bir Roma mirasn paylaan, ancak
kendi zgn kimliklerini de koruyan ardl barbar rejimlerin oul
culuuna dnm sreciyle kouttur.

Peni a: Yak. 750-1150


Karolenj hanedannn ilk yllarnda Avrupa para sistemi dn
m geirmekteydi: Kuzeybatda sikkenin ortaal ardl ortam
da yerini alrken, gneyde sikkeye ve vergilendirmeye dayal ilevi
daralm bir Rom a para sistemi ayakta kalma mcadelesi vermek
teydi. Bununla birlikte, yeni dnya dzeninin adem-i merkeziyet
i karakteristiine olan eilim geici de olsa tersine dnmek ze
reydi. Bu gelimenin habercisi 7 1 1 -7 1 5 yllarnda Ispanyann
Araplarn eline gemesiydi. Emevi halifesinin ndustan Atlantike
uzanan topraklarnda (bkz. Resim 134c.) kullanlan parasal siste
min benimsenmesiyle, yarmadann tamam slam dnyasnn bir
paras haline geldi. Daha nceki Vizigotlar dneminde sekseni
akn darphane varken, bunlarn says C ordobada tm lkeye
hizmet veren tek bir darphaneye indirgendi. Roma sonras barbar
Bat ile slam dnyasnn parasal kurum lan arasnda belirgin bir
ztlk vard.

ORTAA AVRUPASI

95 Provencc Patricisi (yak. 700-710) Nemfidiusun


M arsilyada baslan dk ayarl gm deniersi. Provence
hkmdarlarnn zayf Merovenj krallar karsnda giderek
artan bamszlklar, sikkeler zerindeki kraliyet adn kendi
adlaryla deitirmelerine olanak vermitir.

96 mparator Dindar Louisnin (8 14-840), 8 1 9 -8 2 2 de


Melle, Aquitainede baslan giim deniersi. Arka yznde
yazan Metallum Latincedc maden anlamna gelmekte ve
zengin yerel gm kaynaklarna iaret etmektedir.

Fransadaki deiimin iareti ise, son bitkin M erovenj hkm


darlarnn Karolenj hanedannn enerjik kurucular tarafndan
alaa edilmeleriydi. Bu hanedann ilk kral Cce Pepin 755 yl ci
varnda sikke sisteminde kkl bir reform yapt ve bu reformla ori
jinal peninin arlm ve gm ierii yeniden belirledi. Eskisin
den daha yayvan ve daha ince yapsyla da ayrlan yeni para, O r
taan sonuna dein Avrupadaki standart gm birim olarak kal
d. Reform darp ilemleri zerindeki krallk denetimini de, sikke
nin stnde hkmdarn adnn ba harfleri ya da ad ve unvannn
yer almas suretiyle sklatrm t. Darphanelerin says iyice azal
d ve bir sre sonra, Araplardan kurtarlan Kuzey spanya da da
hil olmak zere, kral ya da imparatorun tm dominyonlarnda ve
Kuzey talyadaki eski Lombard krallnda, ayn tasarma sahip sik
keler retilmeye baland. Karolenj sikkelerinin hacimleri yksek ri, mali ve ticari baarya bal olarak ve zellikle de Fransann ba
tsndaki M elle madenlerinin verimli biimde iletilmesi sonucun
da bu deer srdrld.

PARANIN TARH

Vikingler
Parann 8. yzyl ila 11. yzyl arasndaki tarihinde Vikinglerin oynadklar role ili
kin geleneksel bak as, finansal anlamda daha ileri toplumlann servetini acmasz
ca haraca balayarak gme kar alklarn doyuran apulcular ve zorbalar olduk
lar biimindedir. Son zamanlardaki almalar, Vikinglerin bu blgedeki daha olumlu
etkinliklerini, zellikle de kasabalarn ve ticaretin geliimine katklarn ortaya koyma
ya ynelmitir. Bu bak alar arasnda adil bir denge kurmak gtr. Her ikisi de ger
ein bir ksmn yanstmaktadr ve birbirleriyle iliki iindedir. Bat Avrupada
Vikinglere deme yapmak amacyla vergilerin ykselrilmesi, Viking kurbanlar arasn
da bir para ekonomisinin gelimesinin yolunu am ve zorla hara alnmas ticari ili
kileri engellememitir. Dou Baltklar zerinden Kiev, Rusya ve Orta Asya ile ticaret
yapmay salayan rotalarn geliimi Vikingler sayesindcydi, ancak krlarmn temel
kayna, aknlan srasnda ele geirdikleri klelerin satyd.
Fethettikleri adalarda yerleik topluluklar kurduktan sonra, Vikingler ya varolan para
sal sistemi benimsemiler ya da Dublinde olduu gibi ounlukla yerli ve yabanc
uzmanlan grevlendirip mevcut sikkeleri kazmak suretiyle yeni paralar yaratmlar
d. Balangtaki drt saygnlk salama ya da resmi armaan verme gereksiniminden
kaynaklansa da, genellikle bunu normal mali ve ticari amalar iin sikke kullanm izli
yordu. Vikingler kendi anayurtlarnda yabanc para kullanmaktan honuttular ve
mnhasran ulusal sikke ortaya koymakta yava kalmlard, nk sistemi iletmek
iin gerekli kurumlan gelitirmek zaman alyordu. Ancak yerleik ekonomiler
Vikinglerin askeri enerjilerini evcilletirmedii gibi, genileme arzularna da son verme
di ve miraslar, daha saygn bir isim altnda, Normanlar olarak toprak ve servet iin
savamay srdrdler.
97a C.uerdale (Lancashre) definesinden (yak. 905) kartlan,
Hicri 2 7 7 (Miladi 890-891) ylnda Armiiyahta baslm, Halife
el-Multedinin (Hicri 256-279/M iladi 870-892) gm dirhemi.
ngilterede bulunan slami sikkeler, halifelik topraklarndan
Ingiltereye, Vikinglerin Rusyann nehirleri ve skandinavya
zerinden ileyen ticari rotalar araclyla gelmitir.

97b Kiev Prensi Akll Jaroslavn (1015-1054)


Srebrenniki (gm sikke), tskandinav soyundan gelen
halklar, 9. yzylda, Vikinglerin Konstantinopolisle ve
douyla ticaretlerinde bir odak noktas olan Dnicper
kysndaki Kievde yerlemilerdi. Para birimleri ve
tasarmlar Bizanstan esinlenmiti (Stockholm, Kungl.
Myntkabinettet, Statens Museum for Mynt Medali och
Penninghistoria).
97c Anlaf Guthfrithssonn (939-941) Yorkda baslm,
zerinde bir pagan motifi olan kuzgunun betimlendii
gm penisi. 10. yzyl boyunca aralklarla Yorku kontrol
altnda tutmu olan Vikingler, kentin ticari faaliyetlerinde
etkin biimde yer almlar ve paralar genellikle
Anglosakson selefleri iin alm bulunan darplar
tarafndan baslmtr.

ORTAA AVRUPASI

97d Dublinin Norveli kral III. Sihtric Silkbearde ait (993/41042), darp Fastolf tarafndan yak. 9 9 7 civarnda baslm
gm peni. II. Aethelrede ait ha biimli peniyi baz alan bu
basm, rlandada para basmnn da balangcn oluturdu.
Viking Dublini nemli bir ticari merkezdi.

97e Balca Viking


ticaret rotalar.

9 7 f 995 civarnda Sigtunada baslm isveli O laf Sktkonunga ait


(994 -1 0 2 2) gnni peni. sve, Danimarka ve Norve krallarnn
adlarn ieren ilk sikkeler, yaklak ayn dnemde yaplmlard.
Hepsinde de ngiliz II. Aetlelrede ait ha biimli pei taklit edilmi
ve skandinav istilaclara yaplan ykl demelerde kullanlmlard.
97g ngilterenin DanimarkalI kral Knut'a ait (1016 -1 0 3 5 ) Londrada
baslm gm peni. 1018 ylnda Kut, istila donanmasnn
giderlerini karlamak iin bir vergi salnt. Bu yolla ok sayda ngiliz
sikkesi, bu rnekte de grld zere kaznd, baka bir deyile
bir bak ucuyla kontrol edildii skandinavyaya ulamt.
97h III. O ttonun (bykannesi Adelheid naiplik
yaparken kendisi Almanyada kral idi, 983-996)
9 9 1 den sonra Goslardaki Rammelsbcrg
madenlerinden gelen metalle baslan gm feniki
Bu sikke kaznm ve skandinavyada dolama
kartlmtr. Pek ok Alman sikkesi ticaret
yoluyla kuzeye gitmitir, ancak hara ve yamann
da pay vardr.

97 sve, Upplanddeki Yrrergardede bulunan bu ta,


10 2 0 lerde Borrestal Ulvun amsna dikilmiti.
zerindeki riinik yazda yle denmektedir: Ulv
ngilterede vergi almtr. Birinciyi Tosti dedi. Sonra
Thorkell dedi. Sonra Knut dedi .

PARANIN TARH

Gney ngilteredeki siyasi ortam da merkezilemenin glen


mesine ve apak bir kraliyet para biriminin domasna yol am
tr. Byk oranda anonim sceattalar yerlerini, Karolenj haneda
nndan esinlenilmi, arlk ve safl yeni batan belirlenmi,
Hum berin gneyinde kendisini btn ngilterenin efendisi klm
M ercia Kral O ffann (7 5 7 -9 6 ) adna baslm, yayvan penilere
brakt. Yayvan peniler, sceattalarn altn anda basldklar
miktara oranla daha az darp edilmilerdi ve dolamdaki gm
m iktar, yeni sikkelerin ikin deerlerinin daha byk olduu
hesaba katldnda bile eskisine gre daha azd. Reformdan ok
daha nce balam bir eilimin yol at bu azalma belki ticaret
dengesinin aleyhte kurulmas ve a kapatacak ham gm kay
naklarndan yoksunlukla aklanabilir. Klenin yokluu, srekli
azalan gm ierie sahip ve hi birinin de canl bir i ekonom i
nin gereksinimlerini karlayamad sikkelerden oluan Kuzey
ngilterenin yerel parasnda daha da belirgindi. Saf madeni para
gerektiinde Gney ngiltere ve Karolenj sikkeleri kullanlm aktay
d, ancak Kuzey Umbria Krallnn 867 ylnda skandinav halk
lar tarafndan zapt edilmesiyle birlikte oradaki para basm da
bir kuak boyunca ortadan kalkt.
Viking tehdidi 9. yzyl Avrupasnda nemi giderek artan bir
etken oluturmutu. Bu tehdit, Bat Avrupa para arznn ayn anda
hem genilemesine hem de zayflamasna yol at. Yeni Karolenj
darphanelerinin ou, aknclarn talep ettii yksek miktarl
haralarn denmesi iin gereken sikkelerin teminiyle uramak
tayd. Siyasi olarak bir kez daha blnen Gney ngilterede reti
len sikkelerin hacmi de fahi biimde artt. Viking etkinlii tarm
sal ve kentsel yaamla daha nceki refahn kaynan oluturan i
ve d ticareti esasl biimde aksatt. Ar kstlama altnda olmas
na karn, daha byk kaynaklara ve yeni klelere eriimi saye
sinde Karolenj sistemi bu durumla, yalnzca yzde 25 ya da daha
az oranda gm ierir hale geldiinden kmek zere olan ngiliz
sistemine gre daha iyi baa kmtr.
Ayn yzylda Vikingler Rusyadan Konstantinopolise ve daha
da douya slam halifeliine uzanan kendi ticaret rotalarn geli-

ORTAA AVRUPASI

98 Bohemya Dk II. Boleslava ait (967-99) Pragda baslm gm peni. Tanrnn elini
gsteren n yzdeki betim, ngiliz II. Aethelred'in 980 yl balarna ait bir sikkesinden
kopyalanmtr. Anglosakson sikkeleri Bohemyaya ticaret yoluyla gelmekteydi, ancak bu
trn kayna, Boleslavm kars Emman ngiliz olma olaslndan dolay siyasi ve dini
ilikileri de yanstyor olabilir.

tirmekteydiler. Bu ticaret, kuzeye byk miktarlarda getirilmi olan

dirhem biimindeki gm karlnda kle satna dayanmaktay


d. 9. yzyl sonlarnda ngiliz adalarna Viking toplumlarnn yer
lemesiyle, ticaret alar Kuzey Denizi ve rlanda Denizi zerinden
batya genilemi ve bir sre sonra hkmdarlar, eski dmanlar
ve uzun zaman nce yerlemi komularyla ayn am alar iin para
retmeye balamlardr. Bat Avrupann geni blgelerindeki pa
rasal sistemlerde temel i deiiklikler yaplmasna karn, dzenli
sikke kullanmnn corafi boyutlar, Roma mparatorluunun son
dneminden bu yana hemen hi deimemitir. Frisiada erken d-

PARANIN TARH

99 Champagne Kontu II. Thibautun (1125-52)


Provenceta baslm dk ayarl gm deniersi. Bu
sikkeler baarlarn, Champagnen uluslararas fuarlarn
dan elde edilen gelire borluydular.

100 Kln Bapiskoposu Sigwinin (1 079-1089) gm feniki.


Kln sikkeleri nceleri kraliyete aitti, ardndan Alman
imparatoru ve bapiskopos adna ortak basmaya baladlar,
fakat daha sonra, burada grld zere, sikke haklarnn
vard noktay rnekleyecek biimde, bapiskopos tek bana
kalmtr.

nem bir darp uzants, Karolenj istilalarn izleyerek Almanyada baz


ilerlemeler ve skandinavyada tesadfi ihralar olagelmiti. Ancak
10. yzyl balarnda, Almanyada gcn, merkez durumundaki Bavyera ile birlikte Sakson hanedannn eline gemesiyle, douya do
ru hzla bir genileme gerekleti. Bu siyasi deiimi, yzyln orta
larnda Saksonyada Goslar yaknlarndaki Harz dalarnda zengin
gm madenlerinin bulunmas tamamlad. Bohemya, M acaristan,
Polonya ve skandinavyada Germen mparatorluunun snrlarn
da yaayan halklar, nceleri yabanc sikke kullanan ve sonra bunu
kendi paralarna dntrmenin avantajlarn gren yerleik dev
letler kurarken, para kullanmnn ve darbnn yaygnlamas devam
etti. Bu lkelerde Hristiyanln kabul de parann kullanlmasnn
ve retiminin artna yardm etti. 1000 ylyla birlikte D ublinden
Kieve dek her yerde sikke baslmaktayd, ne var ki skoya en az
bir yzyl daha kendi sikkesine sahip olm ayacakt. Bu ilk basm la
rn ou ufak boyutlarda ve istikrarszd, ounlukla dolamdan
ok datm iin retilmekteydiler; olaan parasal gereksinimler ha
ra ya da ticaret yoluyla gelen yabanc sikkelerle karlanm aktay
d. Dou Avrupada 11. yzyldan beri ulusal sikkeler gelitirilmi
se de, Batdaki daha gelimi ve maden sahibi lkelerinkilerle kar
latrldnda, bunlar ounlukla snrl lekteydiler.

ORTAA AVRUPASI

Fransa ve Almanyada 10. yzylda balayan adem-i merkezi


yetilik eilimi, 12. yzyln balarna dek younlaarak srd.
nce Fransa kral, ardndan da Alman imparatoru sikke basma
haklarn kiliseye ve servetleriyle gleri, merkezi denetim pahas
na artan feodal beylere bahettiler. Bu feodal sikkelerin, Tours
M an astr,

Anjou

ve

Cham pagne

K ontlar

ya

da

Kln

Bapiskoposunun bastrdklar gibi en gl olanlar, kendi top


raklarnn

ok

tesindeki

blgelerde

paraya

hkm ettiler.

Gvenilirlii ve kabul edilebilirlii srdrme gereksinimi, ayn


temel tasarmlarn ve yazlarn yllar boyu kullanlmaya devam
etmesi anlamna gelecek biimde, pek ok sikkenin tedavlden
kalkm asna yol at.
Bu dnemin balarnda parann kullanm, hacmi ve dolamn
dalgalanmas hep birlikte artm t. Yeniden canlanan Viking faali
yetlerinin de rol oynamasna karn, bu genileme asl olarak yenilenebilen gm stoklarna, yerel ticaretin ve Cham pagneda
olduu gibi nemli fuarlarla rneklenebilecek uluslararas ticare
tin bymesine dayanmaktayd. Bununla birlikte 12. yzyl orta
sndan balayarak Saksonyadaki Goslar madenleri tkenmi ve
bunun sonucunda ortaya kan yeni gm ktl, Avrupa gene
linde darp etkinliklerinde ve para arznda bir azalma yaratmt.
Ayrca hem arlkta hem de saflkta bu durumla ilikili olarak bir
dme eilimi ortaya kt. retim hacmi ngilterede de dmesi
ne karn, muhtemelen yn ihracatna dayal lehteki ticaret denge
sinin de ksmen rol oynamasyla, sikke standartlar srdrld.
Avrupann dier blgelerindeki eilimlerin aksine, ngilteredeki
darplarn saysnn dzenli biimde azalmas 11. yzyl sonlarn
da balamtr. Fransada olduu gibi hibir feodal para birimi de
gelimemiti ve Bat Sakson hanedan tarafndan kurulan ngiliz
kraliyet tekeli hem D anim arka hem de Norman fetihleri srasnda
da srmtr. Birka dinsel otorite ve feodal bey para basma hak
kn elde etmilerse de kendi sikkeleri her adan kraliyet sikkele
rine tabiydi. Yalnzca 1 1 4 0 lardaki i sava srasnda ngilterede
baronlar snfna ait sikkeler baslm, ancak barn salanmas
nn ardndan mrlerini srdrememilerdir.

PARANIN TARH

101 Fatih 1. Williama ait (1 0 6 6 -1 0 8 7 ) darp Ordric tarafndan


Gloucesterde baslan gm peni. Arka yz,
Anglosaksonlardan kalma bir gelenekle, sikkenin yksek
kalitesini srdrmede kullanlan kontrol llerini
gstermektedir. Arlk ya da saflkta bir eksiklik saptandnda
sikkeleri basann izi srlebilsin ve cezalandrlabilsin diye,
yazda darbeden in ve darphanenin ad yer almaktadr.

1 0 2 M ercial O ffanu altn dinar (757-796). Bu


sikke, Abbasi halifesi Rl-Mansurun Hicri 1 5 7 (Miladi
773/774) ylnda Badatta baslm bir altn
dinarndan kopya edilmitir. O ffann sikkesi 786
ylnda papaya yllk armaan yollama taahhdn
yerine getirmek iin baslm olabilir, ancak sikkenin
durumu ticarette kullanldn gstermektedir.

Gm peni, bu dnemde Kuzey Avrupann pek ok yerinde tek


sikke birimi olmay srdrd. Piyasa ilemleri yaygnlatka, daha
kk birimlere giderek artan bir talep olutu. 9. yzyl ortalarnda
yuvarlak yarm peniler baslmt, ancak basmlar aralklyd ve
Dou Avrupa dnda gereksinimler peninin ikiye ve drde, hatta
daha da kk paralara blnmesiyle karlanmaktayd. Bu yerel
basmlar iin kle gereksinimini karlayan Bizans ve Arap sikkele
ri zaman zaman Kuzeybat Avrupaya ulayorduysa da, altn sikke
ler neredeyse tmyle trensel kullanmlar iin baslmaktayd.
Kuzey ve Orta talyada para, ounlukla, Kuzey Avrupa hatt
boyunca standart para birimi olan gm peniyle birlikte geliti.
Sikke sistemi Karolenj hanedanndan hkmdarlarn ve peinden de
teki Alman emperyal ardllarnn tekelinde kald. Darp yetkisi 12.
yzyln sonlarna dek dier otoritelere verilmedi ve bu uygulama
1 13 8 de Cenova kentiyle birlikte balad. 8. yzyldan 10. yzyln
sonlarna dek Papalk, o anki papann ve Karolenj imparatorunun
adlarna ortak gm peniler basmsa da, bu hibir zaman byk
lekli olmamtr. Gney talya ve Sicilyada para birimi genel
Avrupa sisteminin dnda kald. Bu durum blgenin slam ve Bizans
imparatorluklar arasnda bir temas noktas olma konumunu yanst

ORTAA AVRUPASI

maktayd, nitekim tipleri ounlukla Arap ve Bizans modellerinden


esinlenilen altn ve bakr sikkeler de bunu gstermekteydi. Orada 11.
yzylda kendilerine prenslikler kuran Normanlar, yerel gelenee
uygun altn ve bakr sikkeler basmay srdrdler, ancak dk
ayarl gm sikkeciliini de sistemlerine kattlar.
10. ve 11. yzyllar boyunca Ispanyadaki Arap gc, nce mer
kezdeki halifeden ayrlmalar ve ardndan da bazlar olduka snr
l bir lekte sikke basan pek ok kk devlete blnmeleri nede
niyle zayflamt. 11. yzyl sonlarnda, bunlar Kuzey Afrikadaki
altn ve gm sikke basmm yeniden canlandran M urabtlar m
paratorluumla birletiler. spanyann kuzeyini de Hristiyan devlet
leri -bunlardan Leon, Aragon ve Navarre krallklar ortaya kt- ile
eskiden Karolenj hanedannn topra olup sonradan bamsz, g
l bir kontluklar hanedan halini alan Barcelonaya kaptrdlar. Bu
devletler Fransz modeli gm peniler retmekteydi, ancak bazla
r Arap komularnn, normal ticari faaliyetlerden ve hara deme
lerinden ellerine geen sikkelerini model alan altn sikkeler de bas
mlardr.
12. yzyl ortas itibariyle Bat Avrupadaki parasal durgunluk ye
rini byk bir genilemeye brakm ak zereydi; bu genilemenin se
bebi M eissende Freiburgda kefedilen yeni gm kaynaklarnn
ortaya kmasyd. Ancak bu hikyeye devam etmeden nce merke
zinde Konstantinopolisin bulunduu ve Bizans mparatorluu ola
rak da adlandrlan Dou Rom a mparatorluunn uzun ve nem
li tarihine ksaca bir gz atmalyz.

Bizans
Dnyann sonuna kadar her yerde kabul grmektedir. Btn krallklar
da herkes ona imrenmektedir, nk hibir kralln onunla kyaslanabile
cek bir paras yoktur.
Cosmas Indicopleustes (M.S. 6. yzyl)

Bizans mparatorluu, yzyllar boyunca, O rtaa Avrupas ile


slam dnyas arasndaki orta noktada yer almtr; buras kritik

95

PARANIN TARH

103 Bizans mparatoru VII. Konstantinos ve olu II.


Rom anosun (9 4 5 -9 5 9 arasnda birlikte hkm srmlerdir),
sann tasvirinin yer ald, Konstantinopolis yapm altn
nomismas (solidus). 9. yzyl ortalarndan itibaren dinsel
simgeler giderek sikkelere egemen olmulard. sa figr, arka
yz nnparatora ayrlan sikkelerin olaan n yz tasarm
haline gelmiti.

bir nfuz ve takas noktas olduu kadar, byk bir medeniyetin de


beii olmutur. Sikkeleri, komularnn ve ardllarnn ilk bam
sz para birimlerine modellik ederken, be yzyl akn sreyle,
parasal sisteminin temelini oluturan -v e ortaan dolar diye
de bilinen- altn solidus ya da nomisma , Akdeniz dnyasnn temel
ticaret sikkesi olarak stnln srdrmtr. Bu para birimi,
Avrupa ve Asyann pek ok yerinde bezant olarak da bilinmektey
di. Batl krallar altn sikkeyle dinsel adakta bulunacaklar zaman
bezant kullanrlard.
Bizansn ne zaman balad sregiden bir tartma konusu
dur. Sikkeler asndan, 6. yzyldaki bir dizi gelime faydal bir
belirtetir. 4 9 8 yl civarnda mparator Aastasios son dnem
Rom a bronzlarnn yerini almak zere bir seri byk bakr sikke
yi piyasaya srmtr. M elek ve ha gibi Hristiyan simgeleri, altn
sikkelerin arka yzlerindeki pagan zafer tanras figrnn yerini
aldlar; geleneksel emperyal giysi olan askeri kostmn yerini ata
fatl elbiseler alrken, imparatorun cepheden bst n yzdeki nor
mal emperyal imaj haline geldi. 7. yzyl boyunca sren uzun bir
dnm srecinin sonunda, sikkelerin zerindeki Latince yaznn
yerini Yunanca ald; bunun en belirgin sonucu ise imparatorluk
sannn Augustus yerine Basileus halini almasyd.
Temelini Byk C onstantinusun solidusunun oluturduu Bi
zansn altn sikkesi, yzyllar boyunca standartlarnda bir deii
me uramakszn ve grne gre her zaman yeterli derecede is
tikrar simgesi olarak kald. 11. yzyl ortasnda sikkenin ieriinin
ar biimde drlmesinin ardndan bir sarsnt geirdi, ancak 1092
ylnda, I. Aleksios Komnenos ynetiminde, standartlarda gerek

ORTAA AVRUPASI

97

letirilen canlanma sonucunda hretini 13. yzyln sonuna dein


srdrd.
Daha nce R om adaki sikkeler gibi bu sikke de biimini byk
olaslkla, ticari karlardan ziyade devletin gereksinimlerine bor
luydu. stikrarl bir altn sikkenin srekli varolmas, mevcut ordu
sunun, memurlarnn, binalarnn, trenlerinin ve d yardmlarn
karlanmas iin -yalnzca ordu devletin gelirlerinin yarsndan
fazlasn dzenli olarak tketebiliyordu- vergi sistemi araclyla
nakit toplamak suretiyle devletin ilevini srdrmesini salyordu.
Bizans devleti ada Bat Avrupaya kyasla muazzam lekte
vergi topluyor ve harcyordu. Sistemin temelinde bir toprak vergi
si yatmaktayd; toprak sahipleri bu vergiyi demek iin fazla re
timlerini ounlukla bizzat devletin kendisine satyorlar, devlet de
bunlar ordunun, ynetimin ve imparatorluk makamnn gereksi
nimlerini karlamak zere kullanyordu.
Vergilendirme, toplamay ve datm basitletirdii ve hazine
rezervlerini oluturmay kolaylatrd iin baka birimlerden ok
altn sikke cinsinden yaplmaktayd. Hazine nemliydi, nk
Bizans devletinin kredi ve borlanma konusunda fazla ans yoktu;
bir kriz durumunda imparator, kraliyeti, kiliseyi ya da yannda yer
alan byk toprak beylerini gzetmek zorundayd.
Altn sikke devletin amalarn gerekletirmek iin varolmas
na karlk, gndelik yaamda kanlmaz olarak bunun tesinde
bir rol oynuyordu. Dahas, onu desteklemenin yolu, kk lekli
parasal ilemlerin yaplabilmesine olanak tanyan, ou, bakrdan
daha ufak birimler retmekti. Her durumda bylesi bir sikke siste
minin salanmas, devlet hzinesinin mallarnn azamiye kartl
masna yardm etmekteydi: Vergilerin altnla denmesi zorunluy
du, ancak devlet demelerini (verginin yerine sunulan altn dn
daki mallar da kapsayacak biimde) bakrla yapabiliyordu.
8.

yzyl ortalarndan sonra, normalde varolan en kk para

birimi bakr follis olmasna karn, balangta daha kk bir dizi


altn ve bakr sikkeye rastlanmaktayd. kisinin arasnda yer alan
gm sikke milaresion (1/12 nomisma) 9. ve 10. yzyllarda
makul miktarlarda bulunabilmesine karn, yalnzca dnemsel ola-

PARANIN TARH

rak retilmitir. mparatorluk ekonomisi genel anlamyla arlkl


olarak krsal ve tarmsald; Konstantinopolis ve birka merkezin
dnda ticaret, tarmsal rnlerle ya da dk dzeyli ve muhteme
len mevsimsel nitelikli alverile snrl kalmaktayd. Tccarlarn
statleri dkt ve devlet dzenlemelerine tabi tutuluyorlard. 7.
ve 12. yzyllar arasnda dk deerli sikkelerin grece ktl
snrl bir kentsel ekonomiyi akla getirmektedir.

b z a n s

m p a r a t o r l u u n u n t e m e l p a r a b i r i m l e r !

5. Y ZYIL - 8. YZYIL
Altn

Gm

Bakr

solidus/nomisma

hexagram

follis (40 nummi)

semissis/ (1/2 nomisma)

yarm follis (20 nummi)

tremissis (1/3 nomisma)

decanummium (10 nummi)


pentanummium (5 nummi)

8. Y Z Y IL - 12. Y ZYIL

Altn

Gm

Bakr

milaresion

follis (1/288 nomisma)

(1/2 nomisma)
12. Y Z Y IL - 13. Y Z YIL

Altn

Elektron

Dk ayarl gm

Bakr

hyperperon

aspron trachy

trachy (nceleri 1/48,

tetarteron

(1/2 hyperperon)

daha sonra 1/120)

(deeri belirsiz)
yarm tetarteron
(deeri belirsiz)

I.

Aleksiosu 1 092 ylndaki reformu ile birlikte, mevcut para

nn zelliini bir biimde genileten, elektron, dk ayarl gm


ve bakrdan oluan zengin eitlilik, yeniden dzenlenen altn sik
keyi (hyperperon ) desteklemiti. Klmeye yz tutmu im para
torluun son yllarnda, Konstantinopolisin 1261 ylnda yeniden
ele geirilmesinden 1453 ylnda Osmanllarn nihai fethine kadar
olan srede, ortadan kaybolan bir zamanlarn gl bezantnn
yerini deeri az gm ve bakr sikkeler ald.

ORTAA AVRUPASI

104 1092deki reformun ardndan basdan, mparator I. Aleksios Komnenosun altn


hyperperonu. 11. yzylda eski para birimi, daha yayvan ve belirgin biimde ukur bir
grnme brnmt. Yzyln ortalarnda, I. Aleksios yeni altn para olan hyperperonu
dolama sokuncaya dek sikkeler ciddi bir deer kaybna uramt. Bu sikke, deeri
drlm olanlarla ayn ukur biime sahipti; ancak safl olduka yksek ayardayd
(20 Vi ayar).

Bat Avrupada Ortaan Son Yllar: Yak.


1150-1450
nsanolunun zeks, para kullanmn, kendilerini insan gereksini
minin emrine vermi doal zenginliklerin bir arac olarak tasarlayacak
,
-y f

denli inceydi. .. Parann kendisi yaamn gerekliliklerini dorudan salamaz, fakat doal zenginliklenrT^^rfmmr kolaylatrmak im icat edilmi
yapay bir aratr. Daha fazla kanta gerek duymadan uras aktr ki
sikkesivil toplum_g_pn derece faydaldr ve devletin ilerfEokmndan da
uygun ya da daha ziyade gereklidir.
'f c

Nicole Oresme (yak. 1320-1382), De Moneta

99

100

PARANIN TARH

105 Tamahkrlk; bir ortaa elyazmas tezhipten. Parayla ilgili grntler, zellikle de
istifleme ve kontrol etmeye ilikin olanla^ ounlukla olumsuz armlarla Hristiyan
sanatnda n plana kmtr. Her eyin tesinde, tamahkrln klasik simgesi, bu
clyazmasnda da betimlendii zere, Yedi lmcl Gnahtan birisi olan cimriliktir:
eytanlar betimin merkezindeki figrn etrafnda, altnn ruhsal olarak ykc cazibesini
telkin edip yanstarak dolanp durmaktalar (British Library).

ORTAA AVRUPASI

101

106 Fransa Kral II. Philippe Augusten (1180 -1 2 2 3 ) stilize


edilmi bir kaleyi gsteren gm denier tournoisi. Toursdaki
St. M artin M anastr, Bat Fransadaki nemli sikke
ihralanndan birisiydi. Philippe Auguste, 120 4 ten sonra bu
manastrn popler sikkesinin ihracn stlenmi ve bu sikke
de resmi krallk sikkesi olarak denier parisis arasna
katlmtr. Ayn zamanda da ulusal resmi deme arac haline
gelmitir.

12.

yzyldan balayarak sikke basm Avrupann ou yerinde

yerlemi ve para basm daha merkezi bir hal almt. Sikkeye,


skandinav lkeleri ve Dou Avrupal krallklar gibi daha ge
dnemlerde geen lkeler, para tedarikinde geerli krallk tekelleri
nin yan sra grece merkezi bir yaklam da srdrdler; ayns
spanyann Araplar aleyhine genileyen Hristiyan krallklar iin
de sylenebilir. Sikke zerindeki kraliyet kontrolnn her zaman
srdrld ngilterede ise darphanelerin says giderek azalp
bir avu kald, bunlarn ou da Londradayd. Fransada nceleri
nemsiz saylabilecek kraliyet sikkeleri, yalnzca piyasaya srl
dkleri yerlerle snrl kalan feodal beylerin sikkeleri aleyhine, ulu
sal

para

sistem indeki

rollerini

genilettiler.

K utsal

Rom a

mparatorluu topraklarnda, sikke basanlarn says (talya,


Almanya ve Hollanda) artmaya devam etti, ancak en nemli ve
nfuzlu olanlar zaten teden beri vard.
12.

yzyldaki para basmnn kontrolne ynelik bu ilgi, para

nn Avrupa toplumunda oynad roln artn yanstyordu.


Nfusun artt, kasaba ve kentlerin byd ve hem yerel hem
de uluslararas ticaretin geniledii bir dnemde, sikkelerin artan
parasal gereksinimlerin karlanmasna uygun hale getirilmeleri
art oldu. Yeni gm stoklar genel para arzn artrrken, sikkele
rin grece yksek bir deere ulamasn da salamt; nitekim, eko
nomik etkinliklerin byk ilerlemeler gsterdii Kuzey talya ve
Hollanda gibi blgelerde saf gm sikkelerin de itibar artmt.
Yeni gm sikkenin yaygnlamas, yerel sikkeler balamnda
eitlilik gstermekteydi, ancak nce gm sikkeyi yerel penilerin
on ikisine (ya da uygun bir ondalna ya da katna) edeer klma
ynnde bir eilim vard, bylece yaygn durumdaki 12 dena-

PARANIN TARH

107 Vcncdikin koruyucusu Aziz M arkosta bir sancak


alrken gsterilen Dka Giacomo Ticpolo (1229-1249)
tarafndan ihra edilen Venedik gm grossosu. 12.
yzyl sonlarnda Kuzey talya yeni gm stoklarn
cezbeden bir yer haline gelmiti ve ticari adan da
ilerlemi ve kemlemiti. Bununla birlikte sikkesi yalnzca
ufak dk ayarl gm denariden ibaretti. Byk
olaslkla 1 2 0 2 de piyasaya srlen nc durumundaki
Venedik grossosu saf gmten bir sikkeydi, antik
dnemlerden beri Avrupa'da grlenlerden daha bykt
ve yerel denarinin 2 4 katna denk dmekteydi.
108 Kln Bapiskoposu Philipp 1 vo Heinsbergin (11671191) gm feiki. Klndc para basm, Freibcrg gm
madenlerinin almasn izleyerek 1170lcrdcn itibaren
neredeyse sfrdan ylda 2 milyon fenik zerinde bir sayya
ulamt. Kln feiki, 13. yzyl boyunca Renanya ve
tesinde yaygn biimde kullanlmak suretiyle Almanyann
hkim sikkelerinden birisine dnmtr.

riinin (peni) solidusa (soldo, sou , ilin) ve 20 solidinin de librum

(livre ya da pound) hesap sistemine uygunluu salanacakt. Bu


sistem, ulusal bir para sistemi oluturdu ve Avrupann para talep
leri daha eitli ve karmak bir hal alrken, sikkelerin deiim
deerinde ortak bir birim ilevi grmek suretiyle, ge dnem
O rtaada hesap grmenin tesinde yaamsal bir rol oynad.
13.

yzylda ve 14. yzyl balarnda, eski peni biriminin katla

r olan daha byk gm sikkeler, genellikle talyanca grosso


detaro ya da grosso ( byk peni ) kavramndan tretilmi ve
ngilterede groat biimini alm bir ad altnda, Avrupal pek ok
sikke sistemine yayld. Bu alanda nclk eden Venedik grossosu
1202 civarnda piyasaya srld ve hem bu sikke hem de 12 dena
rii deerindeki Floransa grossosu ayn dnemdeki bir ngiliz peni
sinden aslnda biraz daha ar olsa da, 2 4 yerel denariiye eitti.
Fransz gros tournoiss (1 2 6 6 da piyasaya srld) 12 denier tournois (bir sou) deerindeydi, ancak grossonun iki kat arlmdayd. Buna karlk, gros tournois ile benzer byklkte olan ngiliz
groat drt peni deerindeydi ve ngiliz para sistemi iindeki yeri
ni ancak 1351 ylndan balayarak buldu.

ORTAA AVRUPASI

A Altn madcnlc-ri

Lncbur

(im i) m adenleri

( toslar
SA K SO N YA

Frebern \
l Annaberg

Schnecbergg
Mainr StJachmlSthal

"V

P g u ^ fK tn a Hora

I'rier
\ 1(0ur.M YA
BAVY HRA

O SUOVAKYA

109 10.-16. yzyllar


arasnda Avrupann
madenleri.

110 Salzburg bapiskoposunun gm feniki, Friesach


darphanesi, yak. 1216 (?)-1287. zerindeki betim, bir
gnelik altndaki melei gstermektedir. Friesachda ykl
tutardaki retim, gm madenlerinin ktsna uygun olarak
1195 civarnda balad. 1 2 3 0 lara dek Friesach ve
komularndaki darphaneler son derece retkendi. Friesach
sikkeleri, 13. yzylda Dou Alplerden Karpatlara dein
egemen para birimiydi.

111 Fransa Kral IX. Louisnin (1 2 2 6 -1 2 7 0 ) gm


gros tournoiss. Alplcrin kuzeyindeki 12 denicr
tournois deerindeki ilk byk gm sikkeydi.
Baarl olmu vc bata Renanya ve Hollanda olmak
zere uluslararas dzeyde tannan bir sikke lalie
gelmiti.

103

104

PARANIN TARH

112 Ingiltere Kral I. Edvvarda ait (1272 -1 3 0 7 ) gmii


peni. ngilterenin ihracat arlkl ticareti lkenin kleye
kolay eriimini ve para biriminin 12. yzyl sonlarnda
gm stoklarndaki genel arta uygun biimde
genilemesini salamt. 1. Edvvard tarafndan piyasaya
srlen tr uzun mrl olmu ve uluslararas dzeyde
kabul grmt

113 Hainaut Kontu Jean dAvesnesin (1 280-1304) gm


sterlini, kendisini gllerden olumu bir elenk takarken
gstermekte. ngiliz sterlin penileri Hollandada olduka
bollamt ve kendi darp krlarn korumak ya da
geniletmek iin yerel prensler kendi versiyonlarn retmeye
baladlar. 1 2 9 0 larda baslan 9 milyon ngiliz sterlinine
karlk belki de 90 milyon ktasal sterlin baslmt.

Bu yeni tip sikkenin geliimine olanak veren gm, 12. ve 13.


yzyllarda kefedilen bir dizi madenden gelmekteydi. lki
1 1 6 0 larda Saksonyadaki Freiberg idi ve bunu srasyla talya,
Bohemya ve Alplerdekiler izledi. 1294 ylnda Bohemyadaki
Kutna H orada kefedilen son yeni madende, 14. yzyl balarn
da ylda 2 0 t25 ton (2 0 .3 0 0 - 2 5 .4 0 0 kilogram) retim yaplm ak
tayd.
Yeni gmn Avrupa para arz zerinde yaratt etki muaz
zamd. rnein 1300 ylnda ngilterede dolamdaki sikke m ikta
rnn 1 6 0 0 l yllara dek bir benzerinin bulunmad tahmin edil
mektedir. Bununla birlikte yeni gm sikkelere karn, hl yk
sek deerdeki ilemler ou kez gm ingotlarn kullanlmasyla
gerekletiriliyordu. Bunlar bazen, Venedik grossosu ya da ngiliz
sterlin penisinin sikke standardna ballklarn belirtmek asn
dan damgalanyorlard. Ons cinsine gre arl belirlenen,
mhrl keseler iindeki altn tozu da Akdenize snr bulunan
lkelerde bu yzden kullanlm olabilir. Yabanc para alp satan
larn ilemlerinin ou, yerel sikkelerle, iaretli gm sikkelerle ya
da ons cinsinden altnla dei-toku yaplmak suretiyle gereklei
yordu. Bu trafiin iinde altn sikkenin canlanmas ancak ar ar
gerekleti.

ORTAA AVRUPASI

En dk dzeydeki ilemler byk olaslkla fazlaca sikke kul


lanlmadan gerekletiriliyordu. Yerel topluluklarda takasn ve
kk lekli borlarn dengelenmesinin yaygn olduu varsaylabilir ve uzun sre de byle kalmtr. Bununla birlikte yeni tip sik
keler kk tutarl bozuk paralarn tedarikini etkilemitir. Para
arzndaki artlar sikkenin kullanmn daha yaygn ve dzenli kl
mtr. Ortaa sonlarnda kk tutarl birimlerin basm konu
sundaki isteksizlikle talep eliirken, retimi daha emek youn ve
daha az krl olan bu tr paralarn ktlna ilikin yaknmalar
oalmt/ Bu yaknmalarn temelinde ksmen paradan beklenen
rollere ilikin beklentiler yatmaktadr. Ortaa dneminde bu yn
tem fazlaca sergilenmemise de, kiilerin gayr resmi sikkeleri
dk deerli resmi sikkelerin yerini doldurmak iin dk ayarl
metale evirme yoluna gitmi olmalar mmkndr.
Bununla birlikte eski peni edeerlerinin gm ierikleri yava
yava azalm ve pek ok blgede saf gm para karsndaki
deerleri srekli dmtr. Yapmlarndaki bakrn oran gm
karsnda arttndan, bunlar kara para adn aldlar. Bu durum,
bu sikkeler genellikle hesaplama parasnn temelini oluturdukla
rndan, fiyatlar zerinde de vurucu etki yapyordu, ancak bu sre
bir yandan da en kk ilemlerde bile sikkenin kullanmn tevik
ediyordu. Dk ayarl sikkenin deeri iyice klp ilevini yitir
diinde, sz konusu sikke tmyle ortadan kalkyor ve ona eit bir
bakas sistemde yerini alyordu. Kk birimlerinde saf gmten
vazgemeyen ngiltere (yarm peni ve eyrek peni) gibi lkeler, bu
sikkelerin hl nemli bir satn alma gcn srdrrken, bir yan
dan da elverisiz boyutlara indiklerine tank oluyorlard.
Yeni gm katlarn yksek deerdeki parann tedarikinde yal
nzca ksmi bir zm olduklar anlald. Bir sonraki adm, altn sik
kelerin canlandrlmas ve bir dizi birimi kapsayacak biimde oklu
metalik bir sistemin (altn, gm ve ounlukla dk ayarl
gm) yaratlmasyd. Kullanl bir altn sikke sistemi elbette yeter
li miktarda altn gerektirmekteydi. Avrupann kendi stoklar, en
nemli kaynaklarn Macaristan Krallna, zellikle de 1330larda
retken hale gelen Kremnicaya (modern Slovakya) bal oluuyla,

105

106

PARANIN TARH

114 mparator II. Friedrichin


(1 1 9 7 -1 2 5 0 ) Sicilya Krall
dnemindeki altn augustalesi.
Sicilya, sonradan Normanlar
tarafndan da srdrlen kk
altn tariden oluan sikkeleriyle
slam dnyasnn bir parasyd.
1231 ylnda II. Friedrich, Bizans
hyperperon'unun ve onun yapld
Afrika altnnn standardna
dayanan, 2 0 ,5 ayar bir altn sikke
olan augustaleyi de sisteme katt.
Batda altn sikkelerin canlanna
giden yolu amak suretiyle bu
birim talyada aina hale geldi.

115 Floransa kentinin altn florini, 1252-1307. zerinde kentin


armas olan zambak betimi vardr. 1252 ylyla birlikte Florasamn
kendi altn sikkesini piyasaya srmesini olanakl klmaya yeterli
miktarda Afrika altn kente akyordu. Florin saf altndand,
balangta Floransa hesabnda 1 liraya denk dyordu. Hem
Yakndouda hem de Bat Avrupada uluslararas nemine
hemen kavutu.
116

Venedik Dukas Giovanni Dandolonun,

kendisini dizst km, Aziz M arkosun elinden


sancak kabul ederken gsteren altn dkas.
Venedikin, Kuzey Afrika altn ticaretine ulama
imkn kstlyd ve bu yzden bir yandan da Bizans
sikkelerini kullanmay srdrmesi olasyd. Standard
florini andran ve ncelikle uluslararas dolam
hedefledii sanlan kendi parasn ancak 128 4 te
retebilmiti.

kstlyd. Daha da nemlisi, 13. yzylda talyann ticari kentleri,


zellikle de Cenova, Floransa ve Pisa; Kuzey Afrika ile altn ticareti
ni, baka bir deyile asl olarak Bat Sudandan ya da Bat Afrika
sahillerinden gelen ve Sahra zerinden Kuzey Afrikann Mslman
devletlerine aktarlan altnn ticaretini ele geirmilerdi.
1251-1252 yllarnda hem Cenova hem de Floransa genovino ve
florin adyla altn sikkelerini piyasaya srdler. Bunlardan kincisi,
altn sikke kavramn Avrupa geneline yaymas ve pek ok taklidine
ilham vermesiyle, bir sonraki yzyln uluslararas ticaretinde muaz

ORTAA AVRUPASI

zam lde nem tayacakt. Aragon florinleri, Bat Akdenizde,


Lbeck florinleri Baltkn Hansa Birliine dahil limanlarnda ve flo
rine dayal gulden ise Renanyann eitli prensliklerinde ortak para
birimi haline geldi. Florinin en yakn rakibi, 1 2 8 4 te piyasaya sr
len ve Dou Akdeniz ticaretinde baskn rol stlenen Venedik dka-

s idi. Altn sikkeye ainalk yaygnlarken, 14. yzyln Batl


hkmdarlar, sabit bir iliki iinde etkili bir para birimi olmay sr
drmesine izin verecek yeterlilikteki greli altn ve gm deerini
yanstan sikkeleri retme konusunda ar aba gsterip eitli hata
lar yaparken, te yandan yeni kavram da benimsemilerdi.
Ortaan ortalarnda bulunan son byk yeni kle kayna
olan Kutna H orann ardndan, 14. yzyl balarnda Bohemya

praguergroschen, Dou Avrupann gm paras olmak zere


ortaya kt. Blgede, M acaristan kralnn Kremnica madeninden
salanan altn dkas ile birlikte yaygn bir biimde kullanlm ak
tayd. Venedik sikkelerinin Balkanlara da yaylmasna ve oralarda
13. yzylda yeni kurulan Srbistan ve Bulgaristan krallklar kendi
sikkelerini retirlerken bunlar taklit etmelerine karn, Bohemya
ve Alman gm, slam dnyasna kle ihra eden Venedik ile
birlikte batya olduu kadar douya da akyordu. Venedik dkas,
altn Dou Akdenize getirmi ve oralardaki Latin devletlerinde
taklitlerine ilham vermi, M sr ve Suriyede slam dinar'1lar ile
rekabet etmiti. Kuzeydoudaki sikke retimi 14. yzyl sonlarn
da Rusyaya da nfuz etmi; 12. ve 13. yzylda orada deerli

1 1 7 Rusyann Novgrod tipi gm


grivnas. Grne gre, ticari
dengesizlikler byk miktardaki
Avrupa gmnn Novograd
zerinden Rusya prensliklerine
tanmasna sebep olmu; bu
gmler burada 11. ve 14.
yzyllar arasnda Rusyada
dei-tokuun temel aralar olarak
ilev grmek zere yeniden ingot
biimine sokulmutur. Para olarak
kullanlmak zere yerel sikke
retimi ve kullanm ancak 14.
yzyl sonlarnda balamtr.

107

PARANIN TARH

118 14. yzyl sonlarna ait bir el yazmas olan De Septem Vitisten Cenoval bankerler.
Dei-tokuta senetlerin ortaya kmas sayesinde, Kuzey talyann bankerleri, sikkelerin
yer deitirmesine gerek kalmakszn fonlarn uzak mesafeler arasnda transferine olanak
salayan uluslararas ebekeler kurmulard. Gnmze kalan Cenova kaytlan, bunun
kklerinin 12. yzyl sonlarna dek dayandn ve 13. yzylda dallanp budaklandu
gstermektedir. Cenova ayn zamanda, hem ayn bankadaki farkl hesaplar hem de farkl
bankalar arasnda transferlere olanak salamak suretiyle, yerel bankacln geliimine de
nclk etmitir. Cenoval bankerler faize dayal mevduat hesaplarn da gelitirmilerdir
(British Library).

metal dolamnn temel biimi olan grivna ya da ruble diye bilinen


gm ingotlarn arasna katlmt. Grece istikrarl uluslararas
ticaret ebekelerinin ortaya kmas, yksek miktarlarda sikke ta
ma zahmetini ve riskini almakszn fonlarn transferine izin veren
sistemlerin gelimesini olanakl kld. rnein para, Tapnak
valyelerine ya da Lombardiyal bir aile adna yatrlp bir kredi
mektubu alnabiliyor ve ayn tutar ayn kurumun bir biriminin
bulunduu baka bir yerde, belirli bir para biriminden (daha az
masrafla) nakit olarak geri alnabiliyordu. Bylece fiziksel para
transferlerini en aza indirgeyen byk lekli ticaret sistemleri
gelimekteydi. Kuzey Fransadaki Champagneda dzenlenen
panayrlar, Flandres ve talya arasndaki borlarn sfrlanmasnda,

ORTAA AVRUPASI

byk bir uluslararas takas merkezi gibi ilev grmekteydi.


Bununla birlikte, bu ebekenin boyutlarnn grece snrl olduu
nu ve zn yalnzca bir dzine ya da biraz fazla kentin oluturdu
unu vurgulamak gerekir. Lbeck ve kuzeydeki Alman Hansa
Birliinin ticaret yapan kentleri, 15. yzyla dek bu sistemin par
as deillerdi.
Toscana ve Lom bardiyann byk ticaret odalar, ilahi yasaya
aykr olarak grlen tefecilie -d n verilen paraya faiz ilet
mek suretiyle paradan para kazanlm as- ilikin teolojik yasaklarn
tuzana dmek anlam tasa da, ortaa para sisteminin yaps
na nemli katklarda bulunmulard. Nicole Oresme (. 1382) De

Moneta (Parann Kkeni, Nitelii, Yasas ve Deiimleri zerine n


celeme) adl yaptnda, ortaada paraya ilikin resmi grn te
melini oluturan ideolojik kstlamalarn erevesini izerken hain
ve nettir:
f

Doal amac iin harcanmasnn dnda paradan kr salamann


^ yolu vardr: Bir tanesi, dvizcinin, bankacln ya da dei-tokuun
sanatdr; bir dieri tefeciliktir ve ncs de sikkeler zerinde deiik
lie gitmektir. Birincisi rezilcedir, kincisi ktdr ve nc ise en
(

ktsdr.

Yine de, talyanlar bankaclk ilemlerinin uzak yerlerde de


yrtlebilmesini salayan mevduat bankacln ve kambiyo
senedini gelitirmeyi baardlar. Kredi ilemlerinin boyutlarn
geniletmeye ve ortaa dneminin balarnda bor verme ilerinin
hkimi durumundaki Yahudi seleflerinden daha byk lekte
bor vermeye de balamlard. Risk unsurunun masraf alnmasna
olanak verdii uzak mesafe ticaretinde kullanlan kambiyo szle
meleri, rnein bir borcun gizlenmesinde kullanlabilmekteydi.
Bylelikle bir kambiyo senedi fon transferinin basit bir yolunu ya
da bir yatrm ilemini temsil edebilmekteydi.
Gereksinim pek ok vicdani tereddd alt etti ve papalar, kral
lar ve dier hkmdarlar gelecekteki gelirlerine karlk borlanma
olanana kavutular, bu da kendilerine pahal sava durumu ve

109

110

PARANIN TARH

119

Vienne Veliaht II. Hmbertin (1333-1349) altn florini.

Viennede florin taklitlerinin basm 1327de balamtr ve Rhone


vadisinde talyan altnn varlna iaret etmektedir. Bu durum,
papalk mahkemesinin, Hristiyan leminde kle transferini balatan
bir vergilendirme sisteminin merkezi olarak grlen Avignona
geliiyle tevik edilmiti.

12 0 Bohemya Kral II. Wenccslasn


(1278-1305) gm praguergroschei.
Praguergroschen btn Dou
Avrupada bilinir hale geldi; Bohemya
gmnn ou sikkeye
dntrlmek yerine douya ve
gneye ihra edilmekteydi.

121
Macaristan Kral V. Ladislausun (14531457) altn dkas; St Ladislas kre ve sava
baltasyla gstermekte. 1328 itibariyle altn sikke
srm iin Kremicadan yeterli altn
gelmekteydi. retim Ortaa sonlarnda Orta
Avrupadaki para arzna hkmedecek lde
yksekti ve M acar diikalar uzun sre tercih
edilen deme arac olagelmilerdi.

diplomasi alanlarnda sonsuz hareket alan salad. Bu dnemde


aralarnda talya da yer almak zere, bankaclk ve kamu mliye
sinin tarihinde ok nemli bir yenilik oluturan kamu borlanm a
snn geliimine de tanklk edilmektedir. 1303 ve 1400 yllar ara
snda Floransa kentinin kamu borcu 5 0 .0 0 0 altn florinden 3 mil
yona ykseldi. Toplam mevduatlarnn tesinde krediye ve kar
lksz eke izin veren talyan bankerleri, hali hazrda dolamda
bulunan sikke miktaryla dayatlan asrlk kstlamalardan kurtula
rak para arzn nitel olarak artrmay baardlar. Bununla birlikte,

ORTAA AVRUPASI

122 Napoli Kral II. Charlesn (1285 -1 3 0 9 ) gm gigliatosu.


ilk Italyan grossisinin iki kat boyutlarndaki byk grossi,
talyan gm sikkesine hkmetmek zere Ortaa sonlarnda
ortaya kt. Sardinya madenleri, Venedik grossosu ile rekabet
eden ve 1 3 3 0 larda onun yerini alan, Akdenizin nemli ticaret
sikkesi haline gelen Napoli gigliatosu iin gereken gm
salamaktayd.

123
Fransa Kral VI. Philippein (1328 -1 3 5 0 ) altn pavillonu, kral zambaklarla
sslenmi bir glgeliin altnda gstermektedir. Fransada altn sikkenin piyasaya
srlmesi aralklyd. eitli basklar mevcuttu, fakat altn ve gm arasnda tatminkr
bir ilikiyi salamaya yetecek yeterlilikteki altn ekonomide ancak 13 3 0 larda var
olmutur. Fransann ilk altn basmlar olduka ustalkl tasarmlara sahiptir ve teki
Barl hkmdarlar iin tarz belirlemilerdir.

byk talyan bankalar ya da finansal kurulularnn ou kendi


lerini gelitirseler de, genelde krallk borlanmalarn reddedemi
yorlar ve kraliyet mensubu borlular baarszla uradklarnda
topu atyorlard. ngiltere ve Fransa krallar, Luccal Riccardinin
1 2 9 4 te iflasna neden olmulard; ngilterenin II. Edvvard,
1343te Peruzzinin Floransal kurulularn ve 1 3 4 6 da Bardiyi

112

PARANIN TARH

124

tngiltere Kral III. Edvvardn (1 3 2 7 -1 3 7 7 ) altn

noble. Kral, kl ve kalkamyla bir geminin stnde


dururken gsterilmekte. 1 34 0 larla birlikte yabanc altn
paralar ngilterede bilinir hale geldi ve parlamentonun
da zendirmesiyle kral hem altn hem de gm yerel
paralar kartt. Noble, bir markn yars ve bir
poundun da te biri oluuyla ngilterenin her iki
hesap birimine de uygundu.

125 Sicilya Kral I. Charlesm (1266-85)


Mjde sahnesini gsteren altn salutosu: Ba
melek Cebrail Meryeme yaklarken bir
zambak onlar ayryor. Ortaa sikke
tasarmnda dinsel imgeler olduka yaygnd.

126 Mainz Bapiskoposu Adolf II von Nasaunun (1461-1475)


altn guldeni; M ainz, Kln ve Trier bapiskoposlaryla Palatine
K ontundan oluan Renaya semenler meclisinin armalarn
gstermekte. 1 3 8 5 de bu prensler, kendi sikkelerini ve
ounlukla bu sikkelerin tasarmlarn koordine etmek suretiyle
Renanya Para Birliini kurdular. B tasarm, birliin 1464de
piyasaya srlen ve yirmi yl sren on sekizinci anlamasn
temsil etmektedir.

batrd. M ediciler O rtaan son dnemlerinin en byk banka


clarydlar, ancak fonlar siyasi basklarla karlatklar Floransa
ve talyann dnda uzun dnemli dengesizlikler yznden donuk
hale gelince, 1494 ylnda onlar bile batt. Bankaclk ve yksek
finanstaki rtulara ramen, tm dengesizlikler eninde sonunda
hl altn ve gmle giderilmek zorundayd.
Para, hkmet ve genel olarak da toplum asndan ok daha
nemli bir rol oynuyordu. Hkmdarlar hizmetkrlarnn cretleri
ni giderek toprak tahsisi yerine para ile demeye baladlar.
Ordular yetitirmek iin eski feodal gelenek ve teamller dorultu
sunda snrl ve kat bir sistem olan zorla asker toplama iine dayan

ORTAA AVRUPASI

maktan vazgetiler ve bunun yerine birlikleri nakit olarak takviye


edip deme yaptlar. Hal seferleri ve uzak mesafeli hac yolculuk
lar da byk lekli fonlarn dolamn gerekli klarken, ngiltere
ve Fransa arasndaki Yzyl Savalar (1337 -1 4 5 3 ) gibi byk
lekli mcadeleler de mttefiklerin desteklenmesini ve byk mik
tarda fidye ve drahomalarn denmesini tevik etmekteydi.
Feodal dzende topra ileyenler iledikleri topran karl
olarak emeklerini nakit kiraya dntrrlerken, feodal beyler de
bu tr nakit demelere daha ok itibar etmeye baladlar ve top
raklarnda satlabilir art deer retimini hzlandrarak daha do
rudan ve youn bir smr uyguladlar. 13. yzyldan balayarak
haftalk pazar alarnn kurulmasyla, daha dk miktardaki
parasal ilemlerin kasaba ve kentlerin dnda da gereklemesi ola
nakl hale geldi. Fiyatlar genelde zaman zaman ykselmekteydi,
ancak sabit kiralardan kar salayanlarn aleyhine cretler de
buna ayak uydurma eilimindeydi; adil fiyat ve adil cret kavram
lar benimseniyordu. Baka etkenlerin de katkda bulunmasna
karn, artan para arz bu tr ykselilerin bir nedeniydi. rnein
Kara lmn* (1 3 4 6 -1 3 4 7 ) nfusu azaltmasnn ardndan ortaya
kan emek ktl cretlerin artmasna yol amt.
Yine de bu adaki sikke kullanmn fazla abartmamalyz.
ou insan asndan Ortaa balarna gre ok daha bilinir
durumdayd, ancak yine de toplumun ounluu gndelik dzey
de sikkeden yararlanmyordu. Gndelik krsal yaam ounlukla
kendine yeterli ve kk lekli dei-tokua dayanyordu, sikke
ler arasra tarmsal retim fazlasnn satnda elde ediliyor ve ayn
biimde de ara sra vergilerin, kiralarn, harlarn, cezalarn ya da
nadiren de uzmanlam rn ve hizmetlerin denmesinde elden
karlyordu. N akit kira tahsilat egemen olduka bu ilemler de
muhakkak ki daha sk ve salam biimde byyordu; ancak para
kullanmnn, hasadn ardndan ortaya kan mevsimsel bir olay
olmas daha olasdr. Bu, har ve kira demeleri iin Azizler Gn
(1 Kasm) ve Aziz Vaftizci Yahya Gn (24 Haziran) gibi belirli

Veba salgn - .n.

113

PARANIN TARH

gnlerin kararlatrlmasndan da anlalmaktadr. Daha zengin


durumdaki kiiler daha byk servet birikimine ve stoklara daha
ok eriim olanana sahip olsalar da bu yine de sikkelerin doru
dan elde edilebilirliine balyd.
Bu yzden likidite belli bal bir sorun olabilmekteydi. 14. yz
yl yaklarken, yeni kefedilmi gm kaynaklarndan eser yoktu
ve eskileri giderek daha az retken hale geliyordu, metal ktada ve
tesinde dolarken kle stoklar azalyordu. Gm, sikke ya da
kle biiminde, baharat (k yemeklerine lezzet katyordu) ve
Batllarn can att teki Dou mallar karlnda Yakndouya
akarak Avrupann temel ihra mallarndan birisi haline gelmiti
ve deerli metalin hareketlilii, gm reticilerinin kendileri
kadar Venedikliler gibi araclara da byk krlar salamaktayd.
Yerel basmlarn fiyatlar rekabete msait deilse ya da yerel reti
me talep azsa, yerel ktlklar her zaman mmkn olabiliyordu.
Altn ve gmn entegre bir para sisteminde sikkelerde birlikte
kullanld bimetalizm, u tr sorunlara yol aabilmekteydi: Baz
hkmdarlar altn/giim oranm gereki olmayan bir dzeyde
sabitlemeye kalkyordu; bu da, daha iyi bir fiyattan sunulan bir
basmda kullanlabilecek metale normalinden daha az deer biilmesi manasna geliyordu. Ancak 15. yzyla varldnda, mal
mlk anlamnda zengin kiiler asndan bile ticareti ve dier eko
nomik etkinlikleri kstlayan nl kle sknts gibi uzun
dnemlere yaylan ar para ktlklar ortaya kt. Bu yzden, sik
kenin varlna alkn ve sklkla sikke talep eden bir sistem ar
nakit skntlaryla yz yze geldi.
Farkl hkmdarlarn darplar mevcut kle iin rekabet iin
deyken, siiregiden ticareti kolaylatrmak iin farkl para birimleri
ni

birletirm e

ynnde

basklar

da

vard.

14.

yzylda

Renanyadaki sikkeler, altn sikkelerini ve kimi zaman da ksmen


gm sikkelerini ortak bir standarda gre basmay kabul eden
blge prensleri arasnda gerekletirilen bir dizi anlamayla birle
tirildi. Benzer biimde, 14. yzyl ortasndan balayarak, Baltk
sahillerindeki Hansa Birliine dhil birka kent, Wendish Para
Birlii standartlarna uygun bir gm sikke (witten ) kartt.

ORTAA AVRUPASI

127 Lbeckin gm vvitteni (yak. 1366 -1 3 8 0 ).


Parayla ilgili konvansiyonla^ Hansa Birliinm
kentlerini birbirlerine balamtr; I.beck ve
Wismarla balayan bu sre Hamburg, Lneburg ve
dierleriyle devam etmitir. Birliin ilk Rczessi
(konvansiyon) 1379da gerekletirilmi ve bunu
156 9 a dek Wcndish Para Birlii adna Kuzey Alman
para birimini dzenleyen benzer baarl anlamalar
izlemitir.

128 Borgogne Dk yi Phippein Flandres


Kontluu srasnda (1 4 1 9 -1 4 6 7 ), adn bir
sayvann altndaki aslan tasarmna sahip
oluundan alan, altn aslan. Hollanda'nn
belli bal prenslikleri Bourgogne dklerinin
eline gemiti; ortak bir sikke (Flandres,
Brabant, Hainaut ve Hollanday kapsyordu)
ilk olarak 14 5 4 te kartld; aslan 1 4 5 4 te
yaplan bir revizyon ile balca altn sikke
halini almtr.

129 Papa VIII. Innocentusun (1 4 8 4 -1 4 9 2 ), Aziz Pctrusu


balk tutarken gsteren altn ducato di cam eras. Papalk
sikkeleri, Avignona varmalarnn ardndan, ancak ortaan
sonlarna doru yaygnlat. Bu sikkeler 15. yzyl sonunda,
Papaln egemen olduu devletler daha dzenli hale
geldiinde, talyaya da yayld. Birisi Venedik sikkesine
dayanan, dieri (ducato di camera) biraz daha hafif olan iki
kapsaml altn duka serisi baslmtr.

130
Fransa Kral XI. Louisnin altn ecu au
soleili. Parann ismi tasarmndan gelmekteydi:
gnein (soleil) altndaki Fransann tal
kalkan (ecu). Ek, ufak tefek deiikliklere
urayarak 1 3 8 5 tcn modem dnemin bana
dek Fransann temel altn sikkesi olmutur.
Gizli iaretler her bir sikkenin eitli Fransz
darphanelerinden hangisinde basldn
belirtmektedir (burada Ludovicusun vsi
altndaki oyuk Toulouseu iaret ediyor).

1 15

PARANIN TARH

15. yzyl talyasnda pek ok ufak sikke ihras, Venedik stan


dardna uygun diikalar retti. Siyasi gelimeler de bu eilime ayak
uydurdu. Bourgogne Dkal, H ollandann laik prensliklerinin
ounun (Hollanda, Flandres, Hainaut, Brabant ve Lksemburg)
kontroln ele geirdi ve blgede ortak bir sikke piyasaya srd;
ber Yarmadasnn eitli krallklar (Portekiz hari) tek bir mec
lisin hkim iyetine girdiinde, Kastilya sikkeleri

1 4 9 0 larda

Ispanyann ulusal sikkesi haline geldi ve bir krallk darphane ebe


kesi, Yzyl Savalarnn yol at skntlarn ardndan istikrar
yaratarak ulusal parann Fransa genelinde yerlemesini salad.
15. yzyl ortasndan balayarak, kle skntsnn yol at
parasal ktlk, yeni gm madeni keifleri ve para basma teknik
lerindeki gelimelerin sonucunda gevemeye balamt. Amerika
ktasndan gelen yeni kle stoklar, O rtaadan sonra Avrupada
paraya dnmekteydi.

slam lkeleri

Toplumumuzda iki a kurt var: para ve stat.


bn Hanbel, 3. Kitap, s. 4 5 6

M .S. 7. yzyl balarnda, Arabistann eski bir tapnak merke


zi ve belli bal ticari kentlerinden birisi olan M ekkede Hz.
M uham m ede slam dini vahyedildi. Hz. M uham m edin
M ekkenin ynetici sekinleriyle ters dp, yandalaryla birlikte
M edineye g ettii ve ilk M slman toplumun kurduu M .S.
6 2 2 ye denk den Hicret yl, slami ya da Hicri takvimin ilk yl
olarak kabul edilir. lk caminin ina edildii yer M edinedir ve bir
slam imparatorluu kurulmasyla sonulanan fetihler buradan
balamtr.
Sonradan slam imparatorluunun paras haline gelen toprak
lar, 7. yzyln banda belli bal iki nfuz tabakasnn egemenliindeydi: Sasani imparatorlar ran ve Iraka hkmederlerken, Bizans
imparatorlar da Akdeniz lkelerini kontrol ediyorlard. Aralarnda

PARANIN TARH

ki snr, Dicle ve Frat nehirleri arasndaki Cezire, yani ada olarak


bilinen topraklar boyunca uzanyordu. Arap fetihleri ylesine hzl
gereklemiti ki 7. yzyl ortas itibariyle Msliimanlar BizanslIla
r Suriye ve M srda yenilgiye uratmlar, Sasanileri tahttan indir
miler ve sonraki elli ylda spanyadan Hindistana uzanan geni ve
bibiriyle ilgisiz bir blgeyi fethe koyulmulard.

Din ve Parann Gc
slam, hem dinsel hem de siyasal bir sistemdi. Sonraki yzyllar
da imparatorluklar kurulup dalrken, farkl tslami mezhep ve
dnce eilimleri ortaya karken, slami mesajn z -te k bir
Tanrnn varlna ve elisi Muhammedin son Peygamber oldu
una duyulan inan- zaman ve mekn iinde birlik salad.
Balangta, slam halifesi hem paraya hem de sikkenin kendisine
ynelik slami tutumda ifadesini bulan bir gerilimi zme ulatr
mak, Tanrnn ve daha dnyevi konularn birbiriyle yaran talep
lerini uzlatrmak zorundayd. slamn emsiyesi altnda kurulan
ahlaki sistem asndan, dnyevi bir toplumun gereksinimleriyle
devlet arasnda, vergilerin toplanmas, ticari yaamn baarl bir
biimde dzenlenmesi ve benzeri parasal gereklilikler ynnden
uzlama salanmalyd.
slamn erken dnemlerinden balayarak, parann gcyle ilgi
li olarak belirgin bir tedirginlik bulunduu aktr. Kuranda para
nn gelip geici niteliine ilikin yinelenen uyarlar vard:
Arkadan ekitirip durmay, yze kar elenmeyi det edinenle
rin vay haline; o ki onu toplam ve onu sayp durmutur. O , mal
nn kendisini ebedi klacan zanneder (104. Sure, 1-3 ayetler).
Buna ek olarak, parann mmini doru yoldan ayracak sinsi
eilimine ilikin bir endie de sz konusuydu: Servet ve oullar,
dnya hayatnn ssdr; lmsz olan iyi iler ise Rabbinin nezdinde hem sevapa daha hayrl, hem de mit balamaya daha
layktr (18. Sure, 46. ayet). Peygamberin kendisinin de, Para,
toplumumu snyor dedii ileri srlmektedir (bn Hanbel, 4.
Kitap, s. 160).

SLAM LKELER

131 6 9 0 larda muhtemelen amda

baslm gm dirhem. Sasani


prototipindeki, muhafzlarn
eliindeki ate sunann yerini, bir
mihrap ve Peygamberin Medinedeki
camide mritlerin nnde duran
mzra almtr. Mzran her iki
yannda Arapa Kufi harflerle
Mminlerin Em iri, Allahn
Halifesi ve Allah zafer ihsan eder
inallah yazlar yer almaktadr
(New York, American Numismatic
Society).

Parann gcne ynelik derinlere ilemi bu tedirginliin bir


sonucu olarak, din kendi nfuzunu dzenlemeye ve Mslman
kiinin hem paraya sahip olup hem de ahlaki adan adil kalabil
mesine ilikin belirli koullar koymaya girimitir. Temel koullar
dan birisi, bir kiinin servetinin belirli bir ksmn bir tr sadaka
vergisi anlamnda zekt olarak vermesiydi. Bu slamn be temel
artndan birisi olarak konulmutur. Dahas, tefecilik de (riba)
Kuranda aka yasaklanmtr: Faiz yiyenler (kabirlerinden) ey
tan arpm kimselerin cinnet nbetinden kalkt gibi kalkarlar...
Halbuki Allah alm-satm helal, faizi ise haram klm tr (Kuran,
2. Sure, 2 7 5 . ayet).
Bu hkmlere ramen, Msliimanlar bir dizi finansal ara geli
tirdiler ve faiz zerindeki yasaklama ne ticarete ne de bankacla
engel oluturabildi. Finansal ilemlerin ahlakiliine ynelik ilgi,
byk slam kentlerinde muhtesiplik mesleinin ortaya kmasna
yol at. Muhtesip bir devlet memuruydu ve en azndan teoride,
yksek ahlaki kiilii ve eriat konusundaki bilgisi nedeniyle bu
greve getirilmekteydi. Rol, ticaretin her alannda eriatn uygu
lanmasn salamakt. Bu yzden arlklar ve lleri denetler ve
hatta kalp paralar kontrol ederdi. Tccarlarn faiz iletmediinden
emin olur ve istifilikle ciddi biimde mcadele ederdi. eitli ve
anlalr nedenlerden dolay ortaya konmasna karn, bu uygulama

119

120

PARANIN TARH

132 6 9 5 -6 9 6 da Suriyede baslan,


F.mevi halifesi Abdlmeliki geleneksel
Arap giysileri iinde ve elinde klla
gsteren altn dinar. evresinde
kelime-i ahadet yazldr: Ebed

en l ilhe illallah ve ehedii etme


M uhammeden abdh ve reslh.
Sikkenin arka yznde, modifiye
edilmi Bizans ha resminin iki
yannda Arap harfleriyle Allahn
adyla, 76 ylnda baslmtr yazldr.
Bronz sikkelerde de rastlanan bu sikke
tr, Abdlmelikin sikke reformundan
hemen nce baslmtr. Bizans
rneinin Araplatrlmasm
yanstmaktadr.

133 Hicri (H.) 9 7 de (M .S. 715-716) Kuzey Afrikadaki Araplar


tarafndan baslan altn dinar. Kuzey Afrikada 6 9 0 larn balarndan
itibaren Kartacann Bizans sikkeleri taklit edilmekteydi. Arap
taklitlerinde kelime-i ahadetin Latince tercmelerini de ieren
Arapa yazlar bulunmaktadr. Bu rnekte, n yzde Arapa olarak
kelime-i ahadetin ilk cmlesi Ehed en l ilhe illallah ile Latince
olarak basm yeri ve yl, arka yznde ise bir tek Tanr olduunun
Latince evirisiyle, kelime-i ahadetin ikinci cmlesi ve ehedii en ne
Muhatnmeden abdh ve reslh yer almaktadr.

kzgnlk uyandrmaktayd. 13. yzylda Adende yaanm bir


hikye, dini btn bir Mslmann, karsna kan sikkelerin ahla
ki kayna konusunda duyabilecei rahatszln ak bir gstergesi
dir.

Buhikyede bir hukuku, i yapaca kiinin parasnn, eriata

uymad iin aypl olduunu dnp, o kiiyle i yapmaktan vaz


gemitir. Baka bir deyile, ahlaken kirlenmekten korkup kendi
sikkelerini teki kiininkilerden ayrmaya zen gstermitir.
stlerindeki yazlar hem dinsel hem de sekler mesajlar ieren
slami sikkeler, slami cemaatin ve parasal kltrn bu iki bileeni
nin yansmalardr.

Sikkeler ve slamiyetin lk Dnemleri


Fetihi Araplar iki temel parasal sistemi miras aldlar. Batda
Bizans m paratorluunun, temel sikkesi solidus (oulu: solidi)

SLAM LKELER

olan, altna dayal para birimi vard. Bununla birlikte Sasanilerin


rannda ise ana birim drahmi (Yunan drahmisinden alnmtr)
ve asl metal gmt. slam iyetin afanda solidinin, Sasani
drahmilerinin ve Etiyopya sikkelerinin M ekkeli tccarlar nezdinde geerli olduklar bilinmektedir. Douda dirhem retiminde
M sliim anlar tarafm dan Sasanilerin gm modeli izlenirken,
batda nceleri Bizans sikkeleri kullanlm , ancak sonradan
zellikle ha gibi Hristiyan sembolleri kartlarak, slam a
uygun bir biimde M slm anlarca taklit edilmitir. Sasani
hkmdarnn portresi ve Zerdti ate suna tasarm korun
mu, ancak Arapa bismillah (A llahn adyla) yazs ile Pehlevice
(O rta Perse) ya da her iki dilde M slman yneticinin ad
eklenmitir.
Sasani tarz H. 77 (M .S. 696) ylndaki sikke reformuyla sona
erdi, ne var ki slam n yayld dou topraklarndaki eyaletlerde
bir kuak ya da daha uzun bir sre sonra yeniden ortaya kt. R e
form, yeni ve slami tarz su gtrmez bir sikke ortaya kard. ki
yl sonra gm dirhemlerin izledii yeni altn dinarlar, betimsel iko
nografiyle yaplan yeni tecrbelerin sonunu getirdi ve tasarm ter
cihini yazyla snrlandrdlar. Sikke reformunun temel nedenleri ift
ynl dnlmelidir. Birincisi, kaynaklarn belirttiine gre, H a
life Abdlmelikin hkmranl srasnda Mslman halifesi ile Bi
zans mparatoru II. Iustinianus arasnda bir polemik ortaya km
t. 9. yzyl tarihisi Baladhuri, halifenin Arapa papirsleri Msrdan
Bizansa zerlerinde Tanrnn Tekliine gnderme yapan tabir
lerle gndermeye baladn sylemektedir. Bu durum Iustinianusu
kzdrm ve yle yant vermesine sebep olmutur: Bizi honut
suz klan bir yazt ortaya kardnz. Ya bundan vazgeersiniz ya
da Bizans dinarlar zerinde Peygamberinize ynelik sizi honutsuz
klacak referanslar grrsnz . Bu tehdit karsnda Abdlmelik
sikkeyi deitirme yoluna gitti. kincisi ve belki de daha nemlisi,
Mslman din adamlar arasnda resmi ya da dinsel ieriklerde im
gelerin betimlenmesine kar artan bir honutsuzluk olmas ve gi
derek yaygnlaan grn, sikkeler zerinde yneticinin resminin
yer almasnn uygunsuz olduuydu. Yeni tasarm , altn iin Arap-

slami Sikkelerin Kkenleri


Hz. Muhamraedin lmnden onlarca yl sonra, Araplar tarafndan fethedilen top
raklarda dolamda bulunan ilk tslami sikkeler, Bizans mparatorluunun altn ve
bronz sikkeleri ile Sasani nparatorluunun gm sikkelerinin taklitleriydiler. Arap
altn dinaryla bronz fals, Bizans sikkelerinden srasyla denarius, aureus (solids) ve
follisden, gm dirhem de Sasani drahmisinden esinlenerek adlandrlmlard.
Kkenlerini yanstan bu ilk sikkeler Arap-Bizans ya da Arap-Sasani biiminde tanm
lanmaktadrlar. Resimlerdeki sikkelerde Hristiyan simgelerinin kartlm as ve
Arapa yazlarn eklenmesi gibi deiiklikler grlmektedir.

134a n yznde imparatoru iki oluyla birlikte, arka


yznde ise basamak zerindeki ha gsteren, Bizans
mparatoru Herakleiosa (6 10-641) ait altn solidus.
Mslmanlarca taklit edilen Bizans sikkesi
trlerinden birisi budur.

134b 6 9 1 -6 9 2 yllar civarnda amda baslan, Heraclisun


solidusunun taklidi altn dinar. Emevi halifesi Abdlmelikin
(M .S. 6 85-705) ynetimi srasnda baslmtr. Deiiklikler,
han imparatorluk diademinden kartlmasn, arka yzdeki
han bir stuna dntrlmesini ve kenarlara Kufi yazyla
Kelime-i ahadetin eklenmesini iermektedir: Ehcdii en l
ilhe illallah ve ehed enne Muhammeden abdh ve
reslh.

Tebriz
Tirni*

C.cmlob

IA M-KIS I AN
IM IklY Y

Mumu'
UlKtYfc

ARABSTAN

Tnbuktu

134c Emevi mparatorluu

134d Bizans mparatoru II. Konstansn (6 41-668) bronz


follisi. n yznde imparator elinde bir ha ile bir kre
tutmaktadr; arka yznde ise 40 nummilik birime iaret eden
Yunan M says vardr; bu zellikler Arap-Bizans sikkelerinde
taklit edilmitir.
134e Humus'da (Suriye) baslm, II. Konstansn follisinin
taklidi bronz fals. Bizans Suriyesindeki bronz sikke
darphaneleri 7. yzyl balarnda kapatlmtr, ancak olduka
eitli bakr fulus (falsn oulu) darb iin Araplar tarafndan
yeniden aldlar. Tarihledirme, muhtemelen 6 8 0 lerden 696
reformlarna kadar deimektedir. Arap-Bizans taklitleri,
eitli istikrarsz basmlar ve damgal sikkeler kadar, burada
grlen prototipleri yakndan izleyen sikkeleri de iermektedir.

1 3 4 f rann Biapur kentinde 626 ylnda basdan, n yznde


hkmdarn portresini, arka yznde ise muhafzlaryla birlikte
Zerdti ate sunan gsteren, Sasani mparatoru U.
Hsrevin (590-628) gm drahmisi. II. Hsrevin sikkeleri
Arap-Sasani taklitlerinin balca prototipleriydiler.

134g Dou slam topraklarnn gl Emevi valisi Haccac


ibn Yusuf adna Biapurda baslan gm dirhem.
Reformdan nce baslan sikkelere zg olarak, n yznde
II. Hsrevin Sasani bst grlmektedir; bu ksma valinin
ad ve Arapa Kufi yazsyla kelime-i ahadet eklenmitir.
Arka yznde, ate sunann ve muhafzlarnn evresindeki
yazlar Pehlevicedir (Orta Perse) ve basm yerini gsteren
BYSH (Biapur) ksaltmas ile H. 76 (M .S. 6 95-696) tarihi
gze arpmaktadr.
134h H. 123 (M .S. 740) ylndan kalma, Taberistann (Kuzey
ran) yerel yneticisi Huridin gm dirhemi. Sasani
mparatorluunun tamam Mslmanlara yenildikten ok
sonra, Taberista eyaleti Dabuvid Ispehbaz hanedannn
ynetimi altnda bamszln korumutur. spehbazlar Sasani
tarznda, fakat onlarn yars boyutlarnda sikkeler basmlard.
M.S. 761 ylnda Taberistann Mslmanlarca fethinin
ardndan, bu blgede Abbasi halifesini temsil eden valiler
tarafndan 8. yzyl sonuna dek yerel sikkeler srdrlmtr.

134i 6 7 4 ylnda Mslmanlarca fethedilen Sogdiana


eyaletindeki (modern zbekistan) Buharann Abbasi
valilerinin dk ayarl gm dirhemi. Arap-Sasani
sikkelerinin oundan farkl olarak, bu sikkenin n yznde II.
Hsrevin deil mparator IV. Behramn portresi yer almaktadr.
Eyaleti Ak Hunlarn elinden aln takiben
burada Behram sikkeleri dolamdayd. Yazlarda, Kufi Arapa
ile Abbasi halifesi el-Mehdinin (7 75-785) ve Buhara yazsyla IV.
Behramn ad yer almaktadr.

124

PARANIN TARH

135
6 9 6 -6 9 7 dc muhtemelen amda darp
edilmi altn dinar. Resimsiz bir tasarma sahip
olan H. 7 7 tarihli bu sikke, Halife Abdlmclik
tarafmdan sikke reformunun bir paras olarak
bastrlmtr. Yazlar slamn mesaimin zn
oluturmaktadrlar. n yznde yle yazldr:
ahadet ederim ki Allahtan baka ilah yoktur ve
yine ahadet ederim ki Muhammed onun elisi ve
peygamberidir. Onu yol gsterici olarak ve teki
tm dinlerden stn olan hakikat diniyle
gndermitir. Arka yznde yle yazldr:
Allah birdir, ezeli ve ebedidir; dourmam ve
dorulmamtr; kenarnda ise Bu dinar,
Allahn adyla, 77 ylnda darp edilmitir diye
yazmaktadr. Bu dinar, m iskal olarak bilinen
arlk standardnda 4 ,25 gr. olarak baslmtr.

136 H. 7 9 da (M .S. 6 98-699) amda baslan gm dirhem.


Darphanenin adm da ieren Kfi yazlarn basld, reformdan
geirilmi gm sikkelerin mevcut rneklerinin bulunduu ilk
yldr bu.

137
Lbnanda Baalbekde baslm bronz fals. Reform
sonrasna ait bu basmda kelime-i ahadet ve darphane ad yer
almaktadr. Bir tarih tamamasna karn, gnmzde, 6 9 6 -6 9 7
reformunu izleyen on ylda Emevi Halifelii tarafndan bastrld
dnlen bir grup paradan birisidir.

138 7. yzyl sonlarndan 8. yzyl balarna kadar Humusda


baslan bronz fals; n yznde bir fil ve arka yzde tamamlanan
kelime-i ahadetin balangc grlmektedir. Bu rnee benzer birka
Emevi fals zerindeki resimsel tasarmlar reformdan sonra da
srdrmtr.

lara zg yeni bir arlk standardn da beraberinde getirdi. 4 ,5 5


gramlk Bizans standard artk miskal olarak da bilinen 2 0 Arap
karatm a - 4 ,2 5 g ram - dnmt. Gme gelince, ortada eit
li yerel dirhem standartlar bulunmaktayd, ancak bu ilk gm ba
smlar ortalam ada 2 ,8 -2 ,9 gram civarndayd. Bakr sikkeler de re

SLAM LKELER

formdan etkilenmiti ve kelime-i ahadet metninin yer ald sikke


ler baslmaktayd. Yeni kurallara sk bir ballk sz konusu deil
di; bununla birlikte 8. yzyl itibariyle, hurma aalar, amdanlar,
hatta fil ve l san gibi hayvan sembolleri belirli darplarda g
rlmeye balamt.
Abdlmelikin reform lar, Irak ve ran yneten ve M .S. 7027 0 3 te Vasitte ilk Arap darphanesini kurma ayrcaln elde eden,
yerleimin gl valisi H accac ibn Yusuf tarafmdan yerine getiril
di. Baladhuri, H accacn, Perslerin dirhem sikkelerine ilikin ara
trma yaptn, ardndan da bir darphane binas diktiini ve dam
galamay yapacak adamlar topladn anlatr. Sikkecilerin elle
rine dvme yaptrmak suretiyle onlar iaretlemekteydi diye belir
tir. Aslnda, pek ok kaynaktan da anlald gibi, darp iinde al
anlar ve para simsarlar herhangi bir sahteciliin ortaya kmas
n engellemek amacyla deiik zamanlarda sk bir biimde denet
lenmekteydiler. Byle bir olay meydana geldiinde sulular, elleri
kesilmek suretiyle cezalandrlmaktayd.
zleyen yzyllarda pek ok deiim ortaya ktysa da slami
sikkeleri karakterize eden temel unsurlar artk yerli yerine otur
mutu. Genelde n yz olarak adlandrlan tarafta Allahn birli
ini ve benzersizliini vurgulayan bir metin yer almaktayd. Arka
yznde ise balangta, Hristiyanlarn Teslis doktrinini rten
bir metin bulunmaktayd. Bu metin sonradan M .S. 7 5 0 ylnda
kelime-i ahadetle deitirilmitir. Darp yeri ve tarihi pek ok sik
kenin stnde yer almaktayd. Sonraki byk reform, sikkelere
birka yzyl srdrlen bir ebiimlilik getiren Abbasi halifesi elMeymun (M .S. 8 1 3 -8 3 3 ) zamannda gerekleti. Abbasi halifelii
topraklar iindeki sekler yneticiler, Abbasi halifelerine slam n
dini liderleri olarak ballklarn srdrdklerini gstermek iin,
11. yzyla, ran ve Irakta ise 13. yzyl ortalarna kadar ayn
sikke biimini korudular. eitli eyaletler bamsz hanedanlarn
ynetimine geerken, toprak bakmndan snrl bir iktidara sahip
olmasna karn Allahn yeryzndeki vekili sfatyla halifeli
in nemi, genelde ondan onay alma ve onun adn kendi adlary
la birlikte sikkelerin zerine koyma form alitesini srdren

125

126

PARANIN TARH

1 3 9 Abbasi halifesi el-Meymun'un (81 3 -8 3 3 ), H.


2 1 2 de (M.S. 8 27-828) Medinetsselamda
(Badat) baslan altn dinar. El-Meymun, erken
Abbasi dneminin farkl altn ve gm
sikkelerinde birlii salamtr.

140 I. Abdurrahmann (756-788) saltanat srasnda, H. 154


ylnda (M .S. 7 70-771) Endlsteki (Cordoba) darphanede
baslan spanya Emcvilerinin gm dirhemi. spanya
Emevileri 7 5 0 ylnda bamsz bir hanedan kurmular ve
yzyl boyunca saltanat srmlerdir.

hkmdarlara, Mslman dnyasnda hkmranlklar asn


dan meruiyet salamtr.
Temel ilevleri parasal olm akla birlikte, slam dnyasnda sik
kelerin, zerlerindeki eitli karmak mesajlaryla nemli bir
siyasal ve dinsel belge nitelii tadklar anlalmaktadr. Sikke
basm ile cuma hutbelerinde hkmdarn adnn zikredilmesi,
slam egemenliinin iki temel kamusal simgesidir. Yneticiler,
yeni bir toprak paras fetheden beylerin yaptklar gibi, iktidarla
rnn meruiyetini kendi adlarna sikke bastrarak gstermekteydi
ler. Para zerindeki yazlar, hkmdarn dinsel kkenini belirt
mek zere de kullanlabilmekteydi. Snni hanedanlar reformdan
sonra benimsenen ayn dinsel mesajlar kullanmay srdrrler
ken, Fatmiler (M .S. 909-1 171) gibi ii hanedanlar da Aliyl veli-

yullab (Ali Allahn dostudur) gibi ibarelerle ii imamlarnn birin


cisi saydklar, peygamberin damad Aliye zel atfta bulunmak
taydlar. Bengalin Arap beyi Hseyin ah (1 4 9 4 -1 5 1 9 ) gibi,

SLAM LKELER

konumunu peygamber ailesiyle zel bir balant kurm ak yoluyla


merulatrmak isteyen bir ynetici, kendisini sikke zerinde

veled seyyid el-mslimin, yani peygamber soyundan gelen kii ola


rak betimleyebilmekteydi.
Mslman yneticiler kendilerine, dier balamlarda olduu
gibi sikkeler zerinde de eitli biimlerde atfta bulunmulardr.
Emeviler, Abbasiler, Fatmiler, Zeydiler ve benzerleri gibi, kendile
rini Mslman cemaatinin liderleri sayanlar, kendilerini im am ,
halife ve mminlerin em iri gibi sfatlarla adlandrmlardr.
smen halifenin araclar durumundaki sekler beyler de m elik , ah
ya da sultan gibi unvanlar kullanmaktaydlar. Bu tr unvanlar sk
sk kudretli ya da anl gibi sfatlarla tamamlanyordu. Bu
resmi unvanlara ek olarak, yneticilerin ou el-M ustansir ya da
ez-Zahir gibi bakasna devredilemeyen kiisel payeler benimsemi
ve genellikle tarihte bu payeler ile tannmlardr. Avrupada oldu
u gibi, bir bey iin unvanlarla kuanmak det halini almt,
ancak bunlarn ok az bir sikke zerine smaktayd.
7. yzyl sonlarnda tasvir kullanmndan vazgeilmesine kar
n, bu yasak yalnzca camiler, Kurann resimlenmesi ya da
mhr ve sikke benzeri resmi olarak retilen nesneler gibi dinsel
balamlara uygulanmaktayd. Bununla birlikte, sikkeler zerinde,
eriatn kat anlamna sk skya bal M slman yneticilerin
karlatklar glkleri resmeden ilgin istisnalar da vard.
Kullanlan tasvirlerin ou, ada slam sanat asndan tandk
t ve metal iilii ve seramik gibi din d balamlarda da kulla
nlmaktayd. rnein, bugnk Kuzey Suriye, Kuzey Irak ve
Dou Anadolunun yer ald blgede, 12. ve 13. yzyllarda,
Trkmen kkenli birka hanedanca baslan, karmak ve birbirin
den tmyle farkl kaynaklardan gelme tasarmlaryla byleyici
ve benzersiz bir dizi bronz sikke retildii grlmektedir. lk sik
keler, tahta km sa, Aziz Georgios ve ejderha gibi Bizansa ait
Hristiyan betimleri tamaktaydlar. 12. yzyl ortasndan bala
yarak stnde antik Hellenistik ve Sasani portreleri bulunan sik
keler eitli astrolojik simgeleri gsteren dier sikkelerle ayn
anda boy gsterdi. Bu sikkeler prototip olarak genelde ok benzer

127

128

PARANIN TARH

141 H. 578 (M .S. 1 1 82-1183) ylnda,


Hasankeyfte (Dou Anadolu) baslan,
Artukoullar beyi Nureddin Muhammedin
bakr sikkesi; II. Seleukosun (Suriyenin
Yunan kral, M . . 2 4 6 -2 2 6 ) bir sikkesinden
kopyalanm diademli ban gstermektedir.
Artukoullar, Cezirede 12. ve 13.
yzyllarda, muhtelif betimlere sahip sikkeler
basan pek ok Trkmen boyundan birisiydi.
Buna benzer rnekler gemi uygarlklara
ynelik antika merakm gsteriyor olabilir.

142 H. 596 (M.S. 1199-1200) ylnda


baslan, Artukoullar beyi Hsameddin
Yuluk Arslana ait bakr sikke. Sikkenin
zerinde bada kurmu oturan bir figr
vardr ve bu kii elinde bir kafa
tutmaktadr; sz konusu kafann, 12.
yzyln son yllarnda Cezirede
benimsenmi yldz haritas imgelerinden
birisi olup Mars gezegenini simgeledii
dnlmektedir.

143 Artukoullar beyi Fahreddin Kara Arslanm


(1 1 4 4 -1 1 6 7 ) bakr sikkesi. 10. ve 11. yzyllarda
Bizans sikkelerinde yaygn kullanlan bir betim
olan, elinde kitap tutar halde oturan sa figrn
gstermektedir. Hristiyan tasvirlerine sahip
sikkeler -nfusun daha nceleri Bizans bronz
sikkelerini kulland- Cezirede baslan figrsel
trler arasndayd.

ekilde retilmilerdir, kesiciler iin hazrda rnekler bulunduu


dnlebilir, ancak dolamda olanlar sadece Bizans prototiple
riydi. Bu sikkelerin, en azndan antik prototiplerden esinlenerek
yaplanlarn ortaya k, blgenin gemi uygarlklarna ynelik
ve siyasi anlamda tevik edilen bir antika meraknn kant olabi
lir. II. Keyhsrev (1 2 3 7 -4 6 ) zamannda Anadolu Seluklular

SLAM LKELER

129

144 Semerkantta 161916 3 6 da ina edilmi irdar


Medresesinin ana kaps
zerindeki ini mozaikte
sergilenen aslan ve gne motifi.

145
Kuzey Hindistanda Ecmirde H. 1023 (M.S. 1 6 14-1615) ylnda, Babrl
mparatoru Cihangirin (1605 -1 6 2 7 ) armaan olarak baslm altn mhr. Sa elinde
bir kupa tutan Cihangiri bada kurmu, tahtnda otururken gstermektedir. Farsa yaz
da yle denmektedir: Bu altn sikkenin yzndeki ssleme ve gzellik Ekber ahn olu
Nureddin Cihangirin suretini temsil etmektedir.

PARANIN TARH

146
H. 12 9 7 de (M .S. 1879-1880),
Tahran'da makinede baslan, rann
Kaar beyi Nsreddin ahn (18481896) 5-kran gm sikkesi. Aslan
ve gne, 19. ve 20. yzyllarda
rann ulusal simgesi haline
gelmeden nce, Anadolu Seluklular
gibi Ortaa slai hanedanlar
tarafndan da kullanlm popler bir
yld/ haritas imgesidir.

(1 0 7 7 -1 3 0 7 ), gm sikkelerin stnde aslan hurcunu temsil


eden astrolojik simgeleri, bir aslan ve gne grntlerini benim
semiler ve bu dnemde sarayda canlanm akta olan Pers ilgisine
balanabilecek eski Pers isimlerini kullanmlard. ok sonralar,
Kaar ve Pehlevi gibi ran hanedanlar da sikkelerinin zerinde ve
pek ok kamusal alanda eski, slam ncesi ve zellikle de Pers
tarihinin vn verici baarlaryla balant kurmulardr; nite
kim aslan ve gne m otifi, devrim ncesi rannn ulusal simgele
ri olmay srdrmtr.
Hindistann Babrl m paratoru Cihangir de (1 6 0 5 -1 6 2 7 )
zerlerinde, slami sekler sanatta yaygn betimler olan bur ia
retleri ve portreler tayan, kayda deer sikke serileri kartmtr.
Ancak bunlar armaan amal sikkeler olduklarndan ve dola
ma kartlm adklarndan, bu tr betimlerin kullanlmas kabul
edilebilir bir eydi. Dahas bu dnem dinsel hogr dnemiydi.
Cihangirin babas Ekber, 1 5 8 2 ylnda ilan ettii, im paratorlu
undaki pek ok inancn sentezi olan, lahi Din dedii kendine
zg bir din gelitirmiti. Cihangirin sikkeleri belli ki, gnln
de de belirttii gibi, kendi heveslerine dayanmaktayd: Bu sikke
kuralndan nce, metalin n yznde benim adm, arka yznde
ise basld yer ve saltanat yl baslmaktayd. Bu kez aklma,

SLAM LKELER

basld ay yerine o aya ait burcun figrn koydurmak geldi .


Cihangir ve babas, stlerinde kendi portrelerinin yer ald arm a
an amal sikkeler de bastrmlard. Bunlarn birisi Cihangiri
elinde bir kadeh arapla gsteriyordu ki bu, normalde slami ba
lamda dnlemeyecek bir eydi. rann Kaar beyi Feth Ali ah
da (1 7 9 7 -1 8 3 4 ), dnemin ahlar ve Pers aristokrasisinin yalbo
ya resimleri tarznda, kendisini tmyle ve tahtta otururken gs
teren sikkeler bastrmt.
Mslmanlar, Arapann Allah tarafndan Hz. M uham m ede
gnderilen ayetler iin seilmi dil olduuna inanm aktadrlar. Bu
yzden Arapa yazya ok deer veriliyor ve hattatlar son derece
sayg gryorlard. slami sikkelerin olduka nemli bir yn,
deien yaz tarzyd ve tarihlendirilm i nesneler olm alar nede
niyle, dier m ateryaller zerindeki epigrafik gelimelere k tut
mak suretiyle, bize Arap epigrafisine ilikin alm alarda paha
biilmez bir kaynak oluturm aktadrlar. Sikkeler zerindeki epi
grafik tarzn kalitesi kukusuz ki darphanedeki kontroln stan
dardna balyd. Erken dnem Mslman sikkeleri, Arapann Iraktaki Kfe kentiyle ilikilendirilen ve keli harf biimleriyle
karakterize olan- Kfi tarzndaydlar. Nesih tarzndaki el yazs
nn sikkeler zerinde grlm esi, 12. yzyl sonlarnda Eyyubi
dneminden nce deildir. Bu serideki dengeli ve zarif yazlar
ounlukla yldz ya da kare ereveler iine yerletirilm ekteydi
ler. Bu karakteristik el yazlar pek ok farkl biime dnm,
bir ksm sikkeler zerinde de grlmtr. rnein, Safevilerin
ve 17. yzyl sonrasndaki Babrl hanedanlarnn sikkelerinde
ki zarif nestalik yazs buna rnektir. Uzun dik harfleriyle belir
ginleen tura yazs,

15. yzylda Caypur ve Bengaldeki

Mslman I lintli sultanlarca benimsenmitir. Osm anllar zam a


nnda, el yazmalarnn gzel bir rnei, Osm anl idari belgeleri
ne gzel bir biimde k tutan ve im paratorluk m onogram olan
turayd ve sultanlar ferm anlarn imzalam adklar iin asl onay
yerine gemekteydi. III. Ahmedin (1 7 0 3 -1 7 3 0 ) saltanatnda ve
sonrasndaki Osm anl sikkeleri zerinde turaya yaygn bir
biimde rastlanmaktadr.

132

PARANIN TARH

Hat Sanat ve Tezyinat


Arapa yaznn gelimesi esasen Hz. Muhammede 7. yzyl balarnda szl ola
rak indirilen Kuranm yazl hale getirilme gereksinimiyle ilikilidir. Arapa, yirmi
dokuz harfi ve sadan sola yazlyla Nabati yazsna dayanmaktadr. Kuranla ilinti
li olmas dolaysyla yaznn gzelletirilmesi iin byk abalar harcanmtr ve slam
dnyasnda iyi hattatlar byk itibar grmektedir. Zarif keli biimiyle Kufi yaz, 13.
yzyldan sonra genel kullanmdan kalkma dek, Kurann kopyalanmasnda ve sik
keler zerinde kullanlan ana yaz biimiydi. Bu tarihten sonra yalnzca ssleme ama
l kullanlmtr, ilek ve ssl el yazlan, slamn ilk dnemlerinden beri zellikle papi
rs belgeler zerinde kullanlm, ancak hat ustas lbn Mukle (886-940) tarafndan
gerekletirilen reforma dek sistemlememitir. Nesih, ssl el yazlarnn en yaygn
kullanlanyd ve 12. yzyldan itibaren sikkeler zerinde grlmektedir. Ssl cl yaz
snn, tura ve nestalik gibi dier biimleri gelitirilmi ve sikke tasarmlarnda yans
masn bulmutur.
147a H. 93 (M.S. 7 11-712) olarak rarhlcndirilmi altn dinar,
yazlar erken dnem Kfi yaznn zarif, keli harfleriyle yazlmtr.
Kfi yaz Iraktaki Kfe kentinde ortaya kmtr.

1 47b Abbasi halifesi el-M stasimin (1 2 4 2 -1 2 5 8 ) altn


dinar. Kfi yazy tezyin etmek iin eitli biimler
tretilmitir; bu rnekte harflerin kuyruklarnn dal
biiminde uzatlmas buna rnektir.

147c Mool lhanl hkmdar Ebu Saidin (1317-35) gm


dirhemi. zerinde, inlilerin mhr yazlarndan
esinlendiini dndren bir tarzda, Kfi yazyla kelime-i
ahadet yazldr. Kenar yazsnda ilk drt halifenin isimleri yer
almaktadr: Ebu Bekir, mer, Osman ve Ali. Bunlar Nesih tarz
ssl el yazsyla yazlmlardr.

147d Kuzey Afrikadaki Hafsi hkmdar Zekeriya


Yahya el-Vasikin (1 277-1279) altn dinar. Bir kare
iindeki bu Kfi yaz, Kuzey Afrika ve Ispanyada
gelitirilmi Maribi yazsnn iyi bir rneidir.

SLAM LKELER

147e El-Kmilin (1218-38) altn dinar. Suriye ve M srn


Eyyubi hkmdardr, bu altn sikkeler zerinde yer alan yaz
Nesih ile yazlmtr.
1 47f H. 3 5 6 (M .S. 967) ylma tarihlenen Msr
mezar ta; dekoratif Kfi yazyla rlyef olarak
Esirgeyen Allahn adyla yazldr.

147g rann Safevi hkmdar I. Hseyin ahn


(1694 -1 7 2 2 ) gm armaan paras. 16. yzylda
ranl hattatlarca gelitirilen Nestalik (nesil-talik)
tarz gzel el yazsyla yazlmtr.

147h Osmanl sultan III. Ahmedin altn sikkesi. lk


kez 15. yzyl Osmanl sikkelerinde grlen, ancak 18.
yzyla dek yaygnlamam tura biiminde yazlm
olup sultann adn ve unvanlarn gstermektedir.

147 Hindistanda Caypur sultan emseddin brahimin


(1 4 0 2 -1 4 4 0 ) altn sikkesi, 15. yzylda hem Caypurda hem
de Bcngalde benimsenen tura yazs ile yazlmtr.

147j Osmanl sultan Kanuni Sultan


Sleymann (1 5 2 0 -1 566) turas, stanbul,
yak. 1550. Altn ve lapis kvrmlar,
harflerin uzatlmasyla biimleniyor, en
gz alcs han szcndeki nun harfidir.
Tura saray fermanlarn geerli
klmaktayd; ilk olarak yazl belgelerde
kullanlm, sonradan mhrlere, sikkelere,
damgalara ve ta yaztlara da
yaygnlatrlmtr. eitli teoriler
bunun, I. Muradn elini mrekkebe
daldrp yapt basky ya da
Osmanllarm geldii Ouz boyunun totemi
olan efsanevi Tura kuunu temsil ettiini
ileri srmektedir.

PARANIN TARH

148

H. 6 4 6 da Sivasta baslan Anadolu

Seluklu hkmdar IV. Kl Arslann gm


dirhemi. D rt paral kenar sslemesi
ierisinde bir svari yaym ekmektedir.
evresindeki yazlar sultann tam adn ve yce
unvanlarn saymaktadr: Byk sultan, dn
yann ve dinin direi, Kl Arslan,
Keyhsrevin olu, mminlerin emirinin erii
[rnein, Badattaki halifenin!.

slam Dnyasnda Parann Hammaddeleri


... ve Allah btn mallarn deerini lmeye yarasn diye iki deerli
metali, altn ve gm yaratt ...
ibn Haldun

slam sikkelerinde kullanlan metaller altn, gm ve bakrd.


Tarihi Baladhuri, halife m er bin el-Hattabn (M .S. 6 3 4 -6 4 4 ) sik
kelerin deve derisinden retilmesini nerdiini aktarmaktadr.
Kendisine, eer byle yaplrsa ortada hi deve kalmayaca sylen
mitir! lk slam yneticileri iin altn kaynaklarna eriim sorunu
vard. Emevilerin ilk zamanlarnda, altnn temel kayna Bizans
sikkeleri ve el konulan hzinelerdi. Medinenin gneydousundaki
Hicazda 8. yzylda bir altn madeninin iletildii bilinmektedir,
ancak Mslman dnyas iin altnn temel kayna Afrika olacak
t. Afrika altnnn varlna ilikin yava fakat istikrarl bir genile
me, nceleri yalnzca gm sikkelerin basld slami imparatorlu
un dou kesiminde, 9. yzylda artan sayda darphanenin altn
dinar basmasndan anlalabilm ektedir.

1062

ylnda Kuzey

Afrikal M urabt hanedannn istilasna kadar, Sahra zerinden


yaplan altn ticareti byk lde Gana Krallnn elindeydi.
Timbuktuda kleler halinde dkm yaplan kk bir miktarn
dnda, altn toz halinde tanyor ve Kuzey Afrika darphanelerin
de dinara dntrlyordu. Altn ticaretinin genilemesinden en

SLAM LKELER

149 Fatmi halifesi el-Azizin (975-96)


H. 3 8 3 te (M .S. 993-4) Filistinde darp edilmi
altn dinar, nceleri Kuzey Afrikada ve
sonralar da M sr ve Suriyede hkm srm
Fatmiler Afrika altnn kullanarak bol
miktarda sikke basmlard. Bu sikkeler
ticarette yaygn olarak kullanlyor ve
Flristiyan komular tarafmdan taklit
ediliyorlard.

150
H. 105 ylnda (M.S.
723-4) Hicazdaki Emir elMminin madeninde

[ma den Emir el-M'minin


bi'l Hicaz) darp edilmi altn
dinar. Bu ksa mrl altn
madeni Hicazn gneybat
snda bulunuyordu. Bnun
dnda, altn asl olarak
Afrikadan salanmaktayd
(New York, American
Noumismatc Socicty).

ok kar salayanlar Kuzey Afrika ve Mslman Ispanyadaki


kentlerdi. 10. yzyln sonunda corafyac bn Havkal bat rotasn
da kilit bir kent konumundaki Sicilmasenin yneticisinin, ticaret
ten gelen yllk kazancnn 4 0 0 .0 0 0 dinar (1,7 ton altn) bulduu
nu tahmin etmekteydi. Fatmiler (909-1171) ynetimindeki Msr,
hem Afrika altnna kolay eriimi hem de uluslararas ticaretteki
nemli rol nedeniyle olduka zenginlemiti. Sudan altnnn ak
yla Kuzey Afrika ve M sr darphaneleri yle miktarlarda dinar
basyorlard ki bunlar Akdenizin en yaygn sikkeleri haline gelmi-

1 35

136

PARANIN TARH

151
Fatmi halifesi el-Hakimin (9061021) adm ve unvanlarn tayan mavi
cam damgas. Fatmi dnemine ait bu
damgalarn amalar hakknda saysz
tartmalar yaplmaktadr: Bunlarn
sikke arlklar m yoksa bronz sikkeler
yerine kullanlan bozuk para m
olduklar halen kesin biimde
bilinmemektedir.

152 H. 535 (M .S. 1140-1141) ylnda Sicilyada Norman kral II.


Ruggiero tarafndan bastrlan altn tari. Hem Latince he do
Arapa yazlar bulunan bu sikke, Sicilyada Fatmiler tarafndan
baslan eyrek dinara dayanmaktadr.

153
Kastilya Kral
VIH. Alfonso (1158 -1 2 1 4)
tarafndan bastrlan altn
m orabetinn ; 11. ve 12.
yzyllarda Kuzey Afrika
ve Mslman Ispanyada
hkm sren Murabtlara
ait bir altn sikkenin
taklidi.

SLAM LKELER

154 H. 4 6 3 (1070 -1 0 7 1 ) ylna ait, Hal krallklarndan birisi


tarafndan Lbnan, Trablusun Fatmi dinarlarndan birisinin
taklidi olarak darp edilmi altn dinar.

lerdi. Altn, komu Hristiyan topraklarna da akmaya balamt.


10. yzyl sonundan itibaren Barcelonada Mslman dinarlar
yaygn biimde kullanlmaktayd, ki sonralar onlar da dinar taklit
leri basmaya baladlar. Gney talya ve Sicilyann Lombardiyal
prensleri, tari adyla bilinen eyrek dinarlar {rubai) bastlar. Kuzey
spanya, Leon ve Portekizde M urabt dinarlarn (1056-1147)

morabetino adyla, ancak Mslman yazs yerine Hristiyan yaz


syla kopyaladlar. 13. yzyl ortasnda, doblas adn verdikleri
Muhavvid tarz (1 1 3 0 -1 2 6 9 ) ifte dinarlar basld. ngilterede III.
Henrynin (1 2 1 6 -1 2 7 2 ) zamanna dayanan kaytlar, ngrlen bir
Hal Seferi hazrlklar srasnda Henrynin altnn yan sra,
Mslman Muhavvidlerin oboli ya da denari de musc adyla bili
nen altn sikkelerini de ieren yabanc altn da topladn gster
mektedir. Kutsal Topraklardaki Hal devletlerinin Hristiyan kral
lklar bile 11. yzyln ve 12. yzyln slami Fatmi dinarlarm tak
lit eden dinarlar basmlard, M srda retilen altn sikkelerin ulus
lararas alandaki prestijleri ylesine bykt.
Ortadoudaki balca gm madenleri, Maverannehir ve
Hindukuta bulunmaktayd. Bu blgeler 9. yzyla dein Abbasi
halifeleri tarafndan kontrol edilmekteydi. Ana kaynak Kabilin
kuzeyindeki Pencir idi, ancak 10. yzyl ortalarnda damarlarn
kurumaya yz tuttuuna ve iddetli bir gm ktlnn yakn
olduuna ilikin belirtiler ba gsterdi. 1000 ila 1 1 5 0 den balaya
rak, nce doudaki ardndan da batdaki darphaneler giderek aza
lan sayda gm sikke basmaya baladlar ve bu basmlarn da
ayarlar dkt. Gm ktlna yol aan bir baka nedenin de,
gm slam dnyasndan uzaklatrp kuzeye doru gtren
Viking ticaretinin olduu dnlmektedir. 9. yzylda Vikingler
diye adlandrdmz Ruslar, Volga ve Dnieper nehirlerinden aa

137

138

PARANIN TARH

155 Gazneli hkmdar! tsmadin (997-998) H.


3 8 8 de (M .S. 997) Varveylizde (Kuzey
Afganistan) baslm ifte gm dirhemi.
Afganistanda Gazneliler ve Samaniler
zamannda yaklak 12 gramlk dk ayarl
gmsikkeler, bu dnemde gmn byk
bir ksmnn kartld Hindukuta
retilmekteydi.

douya doru, Hazar G lnii geerek ran ilerine uzanan mace


ralarna atlmlard. Beraberlerinde Yakndou pazarlarna kle,
krk, amber, bal ve balmumu getiriyorlar, karlnda gm al
yorlard. Msliimanlar gibi Vikinglerin de arlklaryla dikkate
aldklar bu sikkeler, kimi kez deme arac olarak, mcevheratla ve
dier deerli nesnelerle ilikili olarak, ou Abbasi ve Samani hane
danlarna ait skandinavya ve Rusyada bulunmu yzlerce ve bin
lerce slam sikkesine iaret etmektedir. Arl ayarlamak iin
ounlukla paralara blnm olarak ya da test amacyla atlan
kesiklerle

ngiltere

gibi

uzak

diyarlara

dahi

ulamlardr.

Gmn bir yzyl ya da daha uzun bir sre iin fiilen ortadan
kaybolmasyla, slam dnyasnn ekonomileri farkl biimlerde
altn ve bakra baml hale gelmiti. M srda Fatmilerin ardl
olarak Selahaddin tarafndan kurulan Eyyubi hanedan (11711 2 5 0 ) sikke basm nda gm geni lekte kullanan

ilk

Mslman hanedanyd ve 13. yzyl ortasndan balayarak


gm yine bollamt. Grne gre artk gmn bir ksm
Avrupadan geliyordu; bu durum ncelikle yanlarnda bol m iktar
da gm getiren, M slman eyaletlerden ok daha nce kendi
gm sikkelerini darp eden Hallarn varlklarnn sonucuydu.
Bir dier kaynak ise 13. yzyldan itibaren Anadolu Seluklular
tarafndan kullanlan, Anadoludaki gm madenleriydi.
Bylece 12. yzyln sonundan balayarak, bu noktaya kadar Ya
k ndou~prabirim lerim ^
gflmeye balayan ginu^ ald. S clalad d 'X F l69-IT 93) salta-

SLAM LKELER

nat srasm^ b -^ ^ rr^ kkek^atlg, saf altndan bir dinarn acln anmak kskan bir kocaya karsndan sz etmek gibidir, byle
bir sikkeye*sahip olmak ise cennetin kaplarndan ieri girmek gi
bidir diyen M akrizi (. 14 2 2 ) tarafndan not edilmitir. M srda
bu dnemden itibaren bakrla desteklenen gm sikkeler devlet pa
ras haline gelirken, standart Fatmi dinarlarnn tersine altn, sayl
maktan ok tartlan bir mala ve deme aracna dnt. 1250 y
lnda M emluklarn M sra gelileriyle birlikte ekonom ik knt
balamt; bu kntnn sebebi, istikrarsz bir rejim ile zellikle
de M srn Hint Okyanusundaki ticaret tekelini srekli taciz eden
Bizansllar, Venedikliler ve Portekizlilerin rekabetinin verdii zara
rn bir araya gelmesiydi. 14. yzyln sonundan itibaren Memluk
sultanlnda Venedik a ltn diikalar dolayordu ve istikrarl olma1r nedeniyle tccarlar onlar im paratorlusun gvenilmez altn dinarlarna tercih etmekteydiler. Sonraki Memluk sultanlar dkann
un krmava uratlar ve eitli giriimlerin ardndan dkaya
edeer bir altn sikke kartmay baardlar. Bu 1425 ylnda Sultan el-Melik el-Eref Barsbay (1 4 2 2 -1 4 3 7 ) tarafndan bastrlan ve
onun ad venTenprpfi irli
nereAe&ie
-hn
iermek tev e dka ile bire bir deitirilmekteydi. Bundan sonra erefi randa, Osmanl mlklerinde ve Hindistanda altn sikkeyi ifa
de eden bir kavram haline gelmitir.
Bu baarya karn gm, M sr ve slam dnyasnn dier bl
gelerinde standart para birimi olmay srdrmtr. randa, 13.
yzyl ortalarndaki ykc M ool istilas srasnda neredeyse iki
yzyl boyunca hibir gm sikke baslmamtr. M ool ynetimi
altnda, blgede birka yzyl boyunca srecek yeni bir kalp olu
turulmak suretiyle slami sikke tarz tmyle sonlandrlmtr.
Maverannehirde ve Dou randa teden beri varolan trdeki
sikkeler srdrlmse de, yeni Kuran cmleleri benimsenmi,
Uygur yazs ortaya km ve yeni arlk standartlan getirilmiti.
Mool lhanl mparatorluunun 13. yzylda yol at korkun
finansal duruma bir are bulma abasyla, Geyhatu (1 2 9 1 -1 2 9 5 )
in modeline dayanan bir kt para kartt. Madeni para birimi
ni tmyle yasaklama ve devlet kasalarn deerli metalle doldur-

1 39

140

PARANIN TARH

156

Kahirede H.

8 2 9 (M .S. 14251426) ylnda,


Venedik dkas ile
ayn arlk
standardnda
baslm, Memluk
sultan el-Eref
Barsbaya (14221437) ait altn erefi.

157 M ool tlhanl hakan Ebu Saidin (1317-1335) gm


sikkesi. Ebu Said dneminin sikkeleri, arlk standartlarnn
aamal olarak indirildiini gsteren bir dizi deiik tasarma
sahiptir.

158 H. 7 2 9 / M .S. 1 3 2 8 -1 3 2 9 (tarihte yer alan 2 ve 9


rakamlar sikkenin arkasnda yazddr) ylnda,
Termizde (zbekistan) baslan, Maverannehirin
Mool aatay hakan Tarman (1326-1333) gm
sikkesi. aatay sikkelerinde ounlukla,
kabile sembolleri olduu dnlen yaya benzer
motifler kullanlmtr.

inak amacyla, halk ellerindeki paralar ch ao ad verilen, ince


yazl ve ayn zamanda da Mslmanlarn kelime-i ahadetini ie
ren bir banknotla deitirmeye zorlama giriiminde bulundu. Bu
giriim baarszla urad, bununla birlikte Gazan (1 2 9 5 -1 3 0 4 )
tarafndan baarl para reformlar gerekletirildi, bylece yarm
miskal (2,16 gram civarnda) arlnda standart bir gm sikke

SLAM LKELER

141

15 9 Mool mparatorluu

160

1237 ylnda Yahya el-Vasiti tarafndan resmedilen, cl-H aririnin (.1122)

M akam at inin otuz drdncs. M akam at, Ebu Zeyd adl nktedan bir berdu ile hikye
anlatcsn n plana kartan ksa yklerden oluan bir klliyattr. Yemendeki Zabidde
gerekleen bu sahne, bir kle almyla ilgilidir. Ebu Zeyd kendisini bir kle tccar gibi
gstererek, te ocuk burada der; Fiyatn drerek sana bir gzellik yapmak
istiyorum; o yzden iki yz dirhem tart bakalm diyor.
(Paris, Bibliotheque Nationale).

142

PARANIN TARH

imparatorluun her yerinde basld. Yz akn darphanede sikke


bastran Ebu Said (1 3 1 7 -1 3 3 5 ) zamannda, gm sikkelerde,
oymal slami sikkelerin tartmasz en iyi rneklerinin ortaya k
t yeni tasarmlar gze arparken, bir dizi arlk azaltma ilemi
de yaplmtr.

Gndelik Yaamda ve Alverite Sikkelerin


ve Parann Yeri
slam lkelerinde parann kullanm ve ilevi hakknda ne bili
yoruz? Bakr sikkeler gndelik yaama damgasn vuran temel
para birimiydi, ki bu durum M akrizinin, sikkeler zerine yazd
15. yzyl incelemesinde de fulus fbakr sikkeler] pahal eylerin
almnda deil, yalnzca yerel ilemlerin gerekletirilmesinde kul
lanlmaktayd, cmlesiyle vurgulanmaktayd. Her yerde olduu
gibi slam dnyasnda da zenginlerle yoksullarn kazanlar ve har
cama gleri arasnda uyumsuzluk vard. rnein 11. yzylda
M srda bir yarg ayda yz dinar kazanrken, bir hizmetkr
ancak bir dinar kazanabiliyordu. O zamanlarda, Dim yattan getir
tilen pahal, ilemeli bir kaftann fiyat 1.000 dinara kadar kabi
lirken, bir dinarla 100 kg. buday alnabiliyordu.
Ramazanm sona ermesi gibi zel zamanlarda, hkmdarlar halk
arasnda ihsan niyetine sikkeler databiliyorlard. Fatmilerin y
netimindeki M srda halife, zellikle Perembe M ercimei diye bi
linen len gnnde devlet hizmetkrlarna datlmak zere, har
nup ekirdei arlnda 1 0 .0 0 0 altn haruba bastrtmaktayd. G
nmz rannda ise dnlerde sklkla sikke benzeri madeni pa
ralar datlmaktadr. Sikkeler ou kez delinir ve kadnlarn giysi
lerine ya da bartlerine dikilirdi. Bunlarn sralan ve m iktar,
kadnn ailesi iin ak bir stat simgesiydi, ancak bunlar ayn za
manda da kadnn dilediince biriktirip harcayabildii kendi mal
saylmaktayd.
slam devletleri asndan ana gelir kayna, toplanan vergiler,
arlkl olarak da toprak vergisi anlamndaki hara idi. Onlar
ayakta tutan buydu ve ana harcama konusu, en azndan erken

SLAM LKELER

161

Gney Hebron tepelerindeki Samuah dan 184 0 lara tarihlenen, ancak sonradan da

eklemeler yaplm ssl balk. 19. yzylda baz blgelerde Filistinli kadnlar, sikkelerin
rurtrulduu bir tr balk takarlard. Bu, bir gen kzn dn taklarnn bir paras
olarak tmyle kendisine aitti ve kocas bunlara el sremezdi. Bu rnekteki sikkelerin
ounluu I. Mahmud (1 7 3 0 -1 7 5 4 ) ve II. Mahmud (1808 -1 8 3 9 ) dnemlerine ait Osmal
paralardr. Belli ki bu bartnn birden fazla sahibi olmu ve her sahip tarafndan,
sikkeye benzer Alman hesap markalarn da ieren sslemeler ve sikkeler eklenmitir.

144

PARANIN TARH

1 6 2 zerlerinde iyi talih yazl sikke benzeri


modem ran pirin madeni paralan. Bunlar
dnlerde uur getirsin diye sadmaktadr.
(V. Curtis).

dnem slamiyet asndan, ordunun beslenmesiydi. Haracn top


lanmas ii genellikle, zahmetlerinin karlnda belirli bir yzdesine el koyan mltezimler tarafndan yrtlrd. Ortaada bir
defada toplanan sikkeler, az mhrlenen torbalara konulurdu.
Tarihi Mesudi, 10. yzyl sfahannda vergi demeyi reddeden
kiilere ilikin korkun bir hikye aktarmaktadr. Grevliler eleba
larn kafasn kesmiler ve dierlerinin demesi iin yeterince ibret
oluturacak biimde az mhrlenen uvallara doldurmulard.
Ticaret, hem bireyler hem de devlet iin bir dier servet kayna
yd. 1 4 2 0 lerde Yemende Resuli sultan en-N srn Aden lima
nna demirleyen okyanus ar gemilerin mallarna uygulad yk
sek gmrk tarifesi nedeniyle, tccarlarn Adeni boykot ederek
dorudan Ciddeye yelken atklar rnekte de grld gibi,
hkmetler, tccarlar yksek tutarl liman ve gmrk vergisi de
meye zorlayabilm ekteydiler. Abbasi dnemi boyunca, Hint
Okyanusunda in ve slam dnyas arasnda uzun mesafeli deniz
yolculuklar gerekletirilmekteydi. Basra Krfezinde kilit konum
daki Siraf limanndaki kazlarda in sikkeleri bulunmutur. Bu
dneme ait gm bulgular bize, sikkelerin ticarette nasjl kullanl
dna ilikin artc bilgiler verebiliyor. rnein M .S. 840 civa
rnda Umman ilerinde gmlm bulunan Sinav hzinesi, en
erken tarihlileri 6. yzyla ait olan Sasani sikkelerinden oluan 900

SLAM LKELER

sikke ve paradan olumaktadr. ou Emevi ve Abbasi dnemi


dirhemlerinden oluan geri kalan sikkeler ise, Kuzey A frikadan
Maverannehire slam dnyasnn elli dokuz darphanesini temsil
etmeleri bakmndan kayda deerdir. Gmnn, orada oturan biri
sine ait olabilecei gibi, krl H int Okyanusu ticaretine bulam
bir tccara ait olma olasl daha gliidr. Dnemin bu ve buna
benzer dier gmleri, slami sikkelerin yksek ve ayn ayardaki
gm ierikleri nedeniyle gerekte snrsz bir dolam ana sahip
bulunduunu gsteriyor ve siyasi snrlarla ket vurulmam bir
dnya grnts veriyor.
Fatmi ynetimi (9 0 9 -1 1 7 1 ) altnda, belli bal liman kentleri
arasndaki ksa ve aktarmal seyahatlerin yerini daha uzun seyahat
ler ald. Kzldenizin ticaretin ana dura haline gelmesiyle Basra
Krfezi

nemini

yitirdi.

M allar

buradan

A kdenizdeki

skenderiyeye gitmekteydi. Avrupal tccarlarn, zellikle de


talyanlarn bu rota zerinde alveri yaptklar grlmekteydi ve
Fatmi bakenti Fustat, Batnn hazine dairesi, Dounun ise tica
ret merkezi olarak adlandrlmaktayd. Bu, ufak sermayeye sahip
herhangi bir kimsenin ticarete atlp servet yapabildii, burjuvazi
nin altn a biiminde nitelendirilen hr teebbs dnemiydi.
ou 11. yzyl tccarlarnn mektuplarndan oluan ve Kahire
Geniza' belgeleri olarak bilinen bir dizi dikkate deer YahudiArap belgesi, bu dnemde geerli olan karmak bankaclk ve
finans sistemine ilikin artc ayrntlar gn na kartm akta
dr. Hem tccarlar hem de hkmet yetkilileri tarafndan kullan
lan bu sistemde, bonolarla garanti edilen ve kredi mektubu bii
minde transfer edilen senetler karlnda yksek tutarl demeler
gerekletirilebilmekteydi. bn Havkal, Sicilmaseden, Sahra ze
rinden Bat Afrikaya giden ticaret rotasnn en gneyindeki
Audaghosta gnderilen, 4 2 .0 0 0 dinar tutarndaki emre muharrer
senetle (sa k k ) ilgili bir ilemden sz etmektedir. 11. yzyl gezgini
ranl Nsr-i Hsrev, 1 0 5 2 de sfahanda 2 0 0 bankerin faaliyette
*

Geniza: Sinagogun depo olarak kullanlan ksmna verilen ad. Kahire Geniza belge
leri, o zamanki adyla Fustattaki (Kahire) Ben Ezra sinagogunun ambarnda bulun
mutur - .n.

146

PARANIN TARH

bulunduunu, Badat gibi kentlerde ise daha ziyade gnmz


Arap sttfclarmdaki4 sarraf sokaklarna benzer bankaclar caddele
ri bulunduunu sylemektedir. zel ve kraliyet bankalar bulun
maktayd ve bankac ailelerin ou Hristiyanlardan ya da
Hristiyan Avrupada olduu gibi Yahdilerden olumaktaydlar.
nk bu aileler, Mslmanlarda olduu gibi faizle bor verme
nin yasaklanmad dinlerin mensuplarydlar.

mparatorluklarn Dnyas
Sonraki slami dneme, 6. yzyldan itibaren byk hane
dan damgasn vurmutur: H indistanda Babiirller, randa
Safeviler ve ardllar, Trkiye ve Arap dnyasnda ise Osmanllar.
Safeviler (1 5 0 1 -1 7 6 5 ), en sonuncusu Muhammed el-Mehdi
olup 875 ylnda ortadan kaybolduuna ve geri dneceine inan
lan, iiliin On ki mamc koluna mensuptular. Bu inanca, stle
rindeki yazlar arasnda imamlarn isimlerinin bulunduu sikkeler
de de deinilmektedir. Safevi sikkelerinin ayrt edici bir dier zel
lii de, II. smailin (1 5 7 6 -1 5 7 8 ) saltanat srasnda, reform ncesi
7. yzyl gm sikkelerinden bu yana ilk kez Arapann yerini
yeniden Farsann almasdr. Parasal standartlar, aslnda 1 0 .000
dinar belirten ve M oolca 1 0 .0 0 0 anlamndaki bir szck olan

tmen kavram ile ifade edilmekteydi. Balca sikkeler, eitli

1 6 3 Safevi hkmdar ah II. Tahm asbn (17221 732), H. 1 142de (M .S. 1729-1730) sfahanda
(Iran) baslan gnui sikkesi. zerinde Farsa bu
dnyada, Tek O lann (Allahn) inayetiyle ikinci
Tahmasb tarafndan bir kraliyet sikkesi baslmtr
yazmakta. Arap-Sasani dirhemlerinden beri Iran
sikkeleri zerinde Farsann ilk kez kullanld
tarih olan 1 5 7 6 dan balayarak, tran sikkelerinde
Arapann yan sra Farsa da kullanlmtr.

Arapa pazaryeri - .n.

SLAM LKELER

164 slam Dnyas, yak. 1700

kk birimler eklinde darp edilen gm ahi ve 1 4 2 5 te


M srdaki M emluklar tarafndan karlm olup Venedik altn
dkas standardna bal altn erefiden olumaktayd. Bununla
birlikte, altn belirli aralklarla baslyordu ve en azndan 16. yz
yl balarnda yalnzca armaan paralar olarak ayrlmt. rana
yolculuk yapan yabanc gezginlerin bildirdiklerine gre, orada
yabanc altn sikkelere byk bir gven duyulmaktayd. Bunlar
Venedik diikas biiminde gelmekteydi ve bir ksm da Ermeni tc
carlar tarafndan ihra edilen ipein karlyd. 1628 ylnda
Peder Pacifique de Provence yle yazyor: Ermeniler yanlarnda

sequin ya da piastre getirdiklerinde, bunlar kendilerine bir miktar


faiz veren darphaneye teslim ediyorlard. Sikkelere Farsa yazlar
baslyor ve kral da bu ilemlerden bir miktar gelir elde ediyordu.
Kraln sikkeleri, diye srdryor peder, hibir zaman Pers top
raklarndan darya kmyor ve arlklar dnda, hibir yerde
kabul grmyor. Bu dnemde rana, Basra Krfezindeki Bender
Abbas liman zerinden yabanc meneli metal de girmekteydi.
1633 ylnda bir ngiliz yle bildiriyordu: ranllar yabanclar
dan, derhal abbasiye dntrdkleri R ix dolar [muhtemelen
Hollanda rijks-daalder' i] ya da spanyol riyalinden baka para

147

148

PARANIN TARH

kabul etmiyorlar. (Abbasi, ilk defa ah I. Abbas (1 5 8 8 -1 6 2 9 )


adna baslan, drt ahi deerinde bir sikkeydi.)
Hint Okyanusu ticaretinde kullanlan ve 16. ile 18. yzyllar ara
snda poplerlik kazanan bir sikke olan lari'nin icad da bu dnem
dedir. Hibir zaman bu kentte basldna ilikin bulgu yoksa da,
randaki Lar kentinden esinlenerek adlandrlan bu para, belirli uzun
lukta gm telin iki para halinde bklmesi ve dairesel ya da dik
drtgen kalplarn darp edilmesiyle retiliyordu. lk rnekler Hr
mzde ve Safevi ah Tahm asbn (1 5 2 4 -1 5 7 6 ) saltanat srasnda
baslmsa da, Osmanllar tarafndan Arabistanda ve Hindistan ile
Seylanda da retilmilerdir. Bununla birlikte, zellikle de Hintli ku
yumcular tarafndan en ok deer biilenler, ierdikleri gmn
safl yznden Safevi larileri olmutur. randa sonraki para s
lahatlar, bugnk Kuzey Hindistan ve Pakistann fethedilmesinin
ardndan, ran ve Hindistan para birimlerine cva kartran Nadir
ahn (1 7 3 6 -1 7 4 7 ) saltanat srasnda gereklemitir. ahi sikke
lere artk rupi denmekte ve altn sikke M ool m ohur ''una dayan
maktayd.
Snni Osmanl hanedan (1 2 8 1 -1 9 2 4 ), 1453 ylnda stanbulu
BizanslIlardan alan Fatih Sultan M ehm edi saltanatna dein ne
kmamt. mparatorluun altn a 16. yzylda Yavuz Sultan Se
lim (1 5 1 2 -1 5 2 0 ) ve Kanuni Sultan Sleymann (1 5 2 0 -1 5 6 6 ) salta
natlar srasnda balamtr. Bu dnemde imparatorluk, snrlarn,
Msr, Balkanlar ve oradan talyaya, Kuzey Afrika ve Arabistana
ve Osmanllarn ba dman Safevilerin ranna genileten bir dizi
nemli fetihle birlikte, geni bir toprak ve nfuz egemenliine kavu
mutur. Osmanl para sistemi burada yalnzca ipucu verilebilecek, ol
duka karmak bir resim sunmaktadr. Fiyatlar ve cretler ake ola-

165 rann Safevi hkmdar ah Tahmasbm (1524-76) gm larisi. Gm telin


bklmesi ve kalplarla bask yaplmas suretiyle retilen bu sikkeler ilk kez Hrmz
(Gney ran) hkmdarlar tarafndan baslmt; 16. ve 18. yzyllar arasnda Hint
Okyanusu ticaretinde popler olmu bir para birimiydi.

SLAM LKELER

166 H. 926 (M .S. 15191520) ylnda


Srbistan'daki Sidra Keysi
darphanesinde Osmanl
sultan Kanuni Sultan
Sleyman tarafmdan
bastrlan altn erefi. Bir
iki istisna dnda, bu
sikkelerin tamam
Sleymann tahta kt
926 ylna tarihlidir.

rak bilinen kk gm sikkelerle hesaplanmaktayd. rnein, S


leymann tannm mimar Sinan, gnlk cret olarak 55 ake al
maktayd. Dirhem ve dirhemin eyrei ile mangr ad verilen bakr
sikkeler de dolamdayd. Balca altn sikke, hl Venedik dkasna bal erefi idi. Gm kuru ''un (Almanca groschen szcn
den tretilmitir; groschen qirsb olarak hl yaygn biimde bozuk
paray ifade eder), o sralarda Avrupann Dou ile ticaretinde ege
men durumdaki Avusturya taler 'ine karlk olarak piyasaya srl
mesi, II. Sleyman (1 6 8 7 -1 6 9 1 ) zamanna rastlamaktadr. Bu sikke
lere talep ylesine artmt ki Osmanllar Avusturya ve Hollanda sik
kelerini kalp olarak kullanmaya baladlar. Osmanl sikkelerinin il
gin yn, zerlerinde hibir dinsel ierikli yaznn yer almamasyd; ilerinden birisi, Sleyman tarafndan askeri fetihlerine atfen be
nimsenmi, iki ktann sultan ve iki denizin hakan ibaresiyle sul
tann unvanlarn iermekteydi.
Trkiyede, sikkelerin elle darb yerine makine kullanlarak ba
slmas, temel amac hukukta ve ynetimde Avrupai standartlarn dayatlmas olan ve Tanzimat adyla bilinen modernizasyon program
nn bir paras olarak, I. Abdiilmecidin (1 8 3 9 -1 8 6 1 ) saltanat sra-

150

PARANIN TARH

167

Osmanl sultan Abdlmccidin (1839-1861)

stanbulda darp makinesiyle baslm altn 500-kuruluk


sikkesi.

snda gereklemitir. randa ise makine basm sikkeler reten bir


darphane 1876 ylnda Tahranda kurulmutur. Sikke retimindeki
devrimin ardndan hem Osmanl hem de Kaar sikkeleri geleneksel
grnmlerini srdrmlerdir: n yznde Abdiilazizin (1861-1876)
turas ve arka yznde darphanenin ve basm tarihinin yer ald
geni yzl bakr sikkeler. Smrgeciliin 20. yzylda giderek artan
etkisiyle, slami sikkeler melezletiler. Baz sikkeler Batdaki mekanize olmu darphanelerde baslmaya baland: Fas sikkeleri Paris ve
Berlinde, Gney Yemen kentlerinin sikkeleri ise Birminghamda ba
slyorlard. Gney Arabistanda ve Basra Krfezinde, popler bir
ticari sikke olan Maria Theresa talerinin yan sra Dou Hindistan
Kumpanyasnn ihralarna dayal sikkeler de benimsenmiti. Dn
yann pek ok baka blgesinde olduu gibi bakr-nikel alam da
bir metal gibi dzenli biimde kullanlmaya baland. Dinsel yazlar
ortadan kalkt ve kk birimler eitlendi. Tarihler ounlukla hem
miladi hem hicri olarak verilmekteydi; yazlar hem Arap hem de La
tin harfleriyleydi ve insan suretinin resmedil meine ilikin yasak t
myle gemite kalmt: Hkmdarlarn balar 20. yzyl sikkele
ri stnde giderek daha ok resmedilmekteydi.
19. yzyl ortalarna kadar slam dnyasnda kt para benim
senmemitir. 1 8 5 0 lerde Osmanllar Trkiyede ve imparatorluun
teki eyaletlerinde banknot ihra ettiler. Onlar, 1 8 8 0 lerin sonlarn
da banknot ihra etmek suretiyle ran takip etti. Smrgeci gler
tarafndan da banknot ihra edilmi ve bamszlklarna kavuun
caya dek, rneklerin ounluunda grld zere aslnda Batda
bastrlm olsalar da, pek ok lke kendi parasn basmaya bala
mtr. Artk balad noktadan epeyce uzaklam da olsa, slam dn-

SLAM LKELER

yasnda modern para gelenekle balarn yitirmemitir: hl Arap hat


sanatnn rnekleri grlmekte ve fils [falsd an gelir), dinar ve dir
hem gibi isimler hem madeni hem de kt paralarda hl kullanl
maktadr. Banknotlar bamsz slam lkelerinin kimliini olduka
bilinli bir tutumla aa vurur, artk eski uygarlklarnn en nem
li grntlerini gururla sergilemektedirler. Ancak nnde sonunda
bunlar kt parasdr: Kuveytin 1990 ylndaki igalinin ardndan
Iraka kar ne srlen yaptrmlar arasnda, banknotlarn ngiliz
irketi De La Rue tarafndan basmnn yasaklanmas da vard. Bun
dan sonra rakllar, nitelikte ve gvenilirlik ltlerinde bir d an
lamn tasa da kendi paralarn kendileri retmilerdir.

V
Hindistan ve Gneydou Asya

Miss Prism: Cecily, Ekonomi Politik kitabn benim yokluumda oku


yacaksn. Rupi'nin D zerine olan blm atlayabilirsin. Niyeyse
duygusal bir blm o. Bu metalik sorunlarn bile melodramatik bir yan
lar var.
O scar Wilde, The Importance of Being Earnest (1895), Ksm 2 *

Hindistan ve Gneydou Asyada parann yksnn izleri,


bin yl ncesine dek siirlebilmektedir. Blgenin, Kuzey Hindistan
kltrne smsk bal, kendi parasal gelenei bulunmaktayd. Bu
gelenek, randan, Greko-Rom en dnyasndan, slam ve Avrupal
smrgecilerden gelen d etkilere maruz kalm, ancak kendi ayrt
edici zelliklerini korumutur. te yandan Hindistann paras ve
parasal uygulamalar, Gney Asya blgesi zerinden Hindistan
Cumhuriyetini evreleyen topraklara yaylm ve gemi zaman
larda Orta ve Gneydou Asyaya da sramtr.

Oscar Wilden bu oyunu, Ciddi Olmann nemi adyla M urat Eren tarafndan dili
mize evrilmitir - .n.

154

PARANIN TARH

168

Hindistan Cmhuriyetinin 1950 tarihli

nikel rupisi. n yz Hindistann ulusal


amblemini, M . . 3. yzylda Kral Aoka
tarafmdan dikilen aslan heykelini
gstermektedir; arkada ise Hindi dilinde ve
ngilizce olarak birimin ad yazmaktadr. 19.
yzylda rupi gm bir sikkeydi, ancak 19 4 0 da
iindeki gm yzde 50 orannda azaltlm ve
19 4 7 den itibaren gmten tmyle
vazgeilmitir. Oscar Wilden gndermede
bulunduu rupinin d, gmn
deerinin yarya indii 1870 ve 18 9 5 te
gereklemitir. Hindistann para sistemi gm
rupiye dayanmaktayd ve bu sert d,
ekonomisi asndan felaketle sonulanmtr.

Gnmzde H indistanda ve evre devletlerde, aslnda dnya


nn tm dier lkelerinde olduu gibi, para, madeni ve kt para
biiminde dolamaktadr. Hindistann ve komularnn ounun para
birimi rupi olarak adlandrlmaktadr (yz p aise 'ye blnmtr)
ve rupi 1[rupee] szcnn kendisi Hinte (Hindi) gm sikke an
lamna gelen rupya szcnn ngilizceye dntrlm biim i
dir. Ayn adlandrma sistemi blgenin dier lkelerince de kullanl
maktadr. Pakistan, Nepal ve Sri Lanka rupi ismini korurken te
ki lkeler yerel isimler vermilerdir: Afganistanda a f gani, Bangla
dete taka , Bhutanda ngultrum , Maldivlerde rufiyaa ve Burmada

kyat. Rupi ayn zamanda iki Hint Okyanusu ada devletinin, M auritius ve eysellerin de standart para birimidir. Rupinin bir versi
yonu olan rupiah, imdi Endonezyada da kullanlmaktadr.

1 69
ngiliz Dou Hindistan
Kumpanyasnn 1835 tarihli,
Kalkta'daki Yeni Darphanede
baslan gm rupisi. Bu sikke ve
tasarm, James Prinsep tarafmdan
dzenlenmitir. nde ngiltere
Kral IV. Wil!iamn portresi
bulunmaktadr, arkada ise Urduca
ve tngilizce birimin deeri yazldr.

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

Gnmz rupisinin ve tm uyarlamalarnn yks, ngiliz


Dou Hindistan Kumpanyasnn, 1835 ylnda, standartlar belir
lenmi yeni bir gm sikkeyi, Hindistanda, egemenlik alannda
ki topraklarda dolama sokmasyla balad. Rupi adlandrmas,
Hindistanda 16. yzyldan beri vard, ancak standartlar belirlen
mi bir birim deildi ve slah edilmi rupi, Hindistanda dolamda
bulunan yz farkl rupi trnn yerini almak zere piyasaya
srld.

James Prinsep ve Hint Paras


ykmze 19. yzyl balarnda Hindistandaki dikkat ekici bir
ngiliz ynetici ailesi ile balayalm. Ailenin en tannm yesi James
Prinsep, Hindistann ilk standart sikkesi haline gelen ve u an bi
linen adyla rupiye dnen Dou Hindistan Kumpanyasnn g
m rupi sikkelerinin geliiminde nemli rol oynamtr. Kalktadaki Dou Hindistan Kumpanyas hkmetinin himayesi altnda ivit imalatl yapan Jam esin babas John Prinsep, madeni para
basma makinesini Hindistana ilk getiren kiiydi. 1780 ylnda Kalkta yaknlarnda bakr sikke basmak zere makineli bir darpha
ne amak iin kumpanyadan izin kopartt. Ardndan 1785 ylnda,
gm sikkelerini basmak suretiyle Dou Hindistan adna yeni bir
sikke sistemi dzenlemesine izin vermesi iin kumpanyay ikna et
meye alt. nerisi semeresiz kald, ancak elli yl sonra Kumpan-

170 ngiliz bir ynetici ve Hindistan


sikkelerinin tarihine ilikin almalara nclk
etmi bir bilim adam olmas dolaysyla, James
Prisepin (1799-1840) ansna, William Wyon
R. A. tarafndan tasarlanm gm madalyon.

PARANIN TARH

171 Kalktadaki Yeni Darphanenin 1 Austos 1829da almasnn hemen ardndan,


Thomas Prinsep tarafndan yaplm suluboya tablosu. Darphane btn Hindistann
sikke gereksinimini karlama kapasitesine sahip olacak biimde tasarlanmt (Londra,
India Office Library)

yann Kalkta darphanesinde ynetici olarak alan olu Jam es,


Kumpanyann ynetimindeki blgelerde Bat tarz bir sikkeyi pi
yasaya srmeyi baard.
James Prinsepin Hindistann sikke sistemini baarl bir biimde
yeniden tasarlamasndan bir yl sonra, Kalkta ynetiminin finansal
biriminin sekreteri ve sonralar da hkmet sekreteri olarak grev
yapm kardei Henry, kendisini Bengal Bankasnn iyi ynetilip
ynetilmediini denetlemeye verdi. Henry, 1836 ylnda Londrada
General Bank of India adyla bir banka kurulmas nerisine kar
kmak suretiyle, Hindistanda bamsz bankacln korunmasna
yardm etmitir. Bengal Bankasnn hkmet yneticisi ve ynetim
kurulu bakan olarak faaliyetini srdrd. Dier Prinsep kardeler
de, ikisi banka mdr birisi de bankann avukat olarak bankann
faaliyetinin devamnda yer almlardr. Banka sonradan 1921 yln

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

da Imperial Bank of India ve 1955 ylnda da State Bank of ndiaya


dnt. Bu dnemde Prinsep ailesi, Hindistann parasn bugnk
biimine getirmek iin ok ey yapmtr.
Jam es Prinsepin Gney Asyann para yksnde oynad bir
baka rol daha vard. Darphanedeki iinden baka, temel tutku
su Hindistann gemiiydi. 1819 ylnda bu lkeye geldiinde,
Hindistann erken dnem tarihi pek bilinmiyordu. Ktann iki
antik yazs olan Brahmi ve H arotiyi zmlemek suretiyle, eski
Hindistan almalarnda devrim yaratt. Prinsep Brahmiyi okur
ken, M . . 3. yzylda Budizmin ilk byk koruyucusu, antik
Hindistann en nemli imparatoru A okann varln kefetmi
ve H arotiyi deifre etmesi sayesinde de imdiki Afganistan,
Kuzey Pakistan ve Kuzeybat Hindistan kapsayan topraklarda
Byk skenderin halefleri olarak hkm srm antik dou
Hellen krallklarnn uzantlarn ortaya kartmtr. Bu keifler,

172 Londrada Perkins and Heath tarafndan baslan, Bcngal Bankas'nu yz-sicca
rupisi, Kalkta, 24 Aralk 1824. Bankann ad ve para birimi ngilizce, Hindi, Bengal ve
Urdu dillerinde yazldr. Bu rnee PTAL damgas baslm ve yeniden dolama
girmesini engellemek amacyla kesi kesilmitir. Yeni baslm rupi (en fazla iki yllk)
anlamn tayan scca rupee, eski sikkelere gre belirli bir primle dolama kmtr.
17 7 7 den I 8 3 5 e dek eski sikkelerin deer yitirmesi Dou Hindistan Kumpanyas
asndan bir sorun oluturduundan, Kalkta Darphanesi kendi rupilerinin zerinde
Babrlii mparatorunun saltanat tarihini sabitledi, bylece iki yllk oluncaya dein
iskonto edilemiyorlard (Simmons & Simmons Ltd.).

158

PARANIN TARH

173 M . . 2. yzyl ortasnda Kuzeybat Hindistann Yunan


kral I. Mcnandrosu gm 4-drahmisi. n yz mifer
giymi kral ve Yunanca Kral ve Kurtarc Menandrosun
yazsn; arka yz ise Yunan tanras Athenay ve nde yer
aia yaznn Haroti alfabesiyle Hinte evirisini gstermektedir.
James Prinsep bu ok dilli sikkeleri, Kuzeybatnm (modern
Pakistan ve Afganistan) yazl yerel Hint dili olan Haroti
yazsn zmek iin kullanmt.

Prinsepin Kuzey ve Kuzeybat Hindistanda bulunmu antik sikke


lerin bir kronolojisini oluturmaya balamasna katk salamtr.
Gney Asyada parann tarihi artk anlatlmaya balanabilirdi.
Prinsep 1 8 3 2 ylnda antik Hint sikkeleri zerindeki alm as
na baladnda, sikke kullanmnn Hindistana Yunan dnyasn
dan geldiine inanmaktayd. Antik Hindistanda Yunan tarz sik
kelerin kullanldn ve kendi zamannda da Burma ve inde Av
rupai tarzdaki sikkelerin benimsendiini grd zaman, Sikke ba
sm kesinlikle, Douya seyahat eden ve hl da etmekte olan iler
lemelerden birisidir kanaatine varmt. zleyen ylda da unu ile
ri sryordu: [Byk] skenderin aknlarndan nce Hindis
tanda bildiimiz anlamda herhangi bir yerli sikkenin varolduun
dan... kuku duymaktaym . Bununla birlikte 1 8 3 5 te Albay Stacey
adl birisinin sikke koleksiyonu, fikrini deitirmesine yol at ve ona
ilk kez, bilinen anlamda delikli eitli sikkeleri inceleme olana sun
du. Bu yeni kefedilmi sikkelerin antik Budist toplumlarla ilikisi
ni kurdu ve bir eski alar uzmannn... bu yasslatrlm gm
paralarnn Hindistan nmizmatiinde yksek antika deerini tes
lim etmek konusunda tereddt etmeyecei , ancak M . . 5 4 4 yl
olarak dnd Budamn dnemine, bu ilk Budist sikke grup
larnn ne denli yaklatklarnn kesin bilinemeyecei saptamasn
da bulundu.

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

Hindistanda Sikke Basmnn Balangc


Prinsepin aratrm a ve gzlem len yolu gstermiti ve pek ok
sekin bilim adam onun admlarn izledi. Bylece, modern bili
min M . . 4 0 0 civar diye ortaya koyduu, Budann lmnden
ksa bir sre sonrasna tarihlendirilen bu sikkeler, ilk Hint sikke
leri olarak kabul edilmektedirler. Delikli sikkeler zerindeki tasa
rmlarn geliimi ve bulunduklar gmler zerinde yaplan en son
aratrmalar, skenderin geliinden nce M . . 4. yzyl balarna
ait olduklarn kesin bir biimde dndrmektedir. Bylece ilk Hint
sikkeleri, Byk skenderin Kuzeybat H indistandaki fetihlerin
den (M . . 3 2 9 -3 2 5 ) nceki bir tarihe iaret etmektedir. Bununla
birlikte, Yunan ncllerinin bir uyarlamas olarak gelitikleri g
rlmektedir; Afganistanda bulunanlarn 5. ve 4. yzyl Yunan sik
keleriyle balantl ve Yunan asllarmn yerel taklitleri olmalar bu
sav desteklemektedir. Baz kiiler Hindistandaki ilk sikkelerin M . .
8. yzyla dek geri gtrlebileceini ileri srseler de, bunlar an
tik Afganistan ve Pakistanda skender istilasndan nce hkm sr
m Ahemeni mparatorluu zerinden Hindistana ulam Yunan
rneklerinden uyarlandklar biiminde yorumlamak en dorusu
dur.
Sikkeler kk gm paralarndan olum aktaydlar (oun
lukla 3 ,3 gram arlnda olm akla birlikte 0 ,2 den balayp I 1,5
grama kadar kan trleri de vardr), bir yzne oyma dam gala
rn vurulduu bu sikkeler birden bee kadar iaretlerle sslenmi
ti. Baz oymalar, hayvanlarn (boalar, filler, kaplum baalar), bit
kilerin (palmiye ve incir aalar), dinsel simgeler (kutsal tepeler,
gne em berleri, tanrlarn arm alar) ve gndelik nesnelerin (sa
banlar, mlekler, teraziler) suretleri olarak ayrt edilebilmektedir.
Ayrca, byk olaslkla H int ilahlarn (Krina, Balaram a, Kartikeya) temsil eden insan figrleri de seilmektedir, ancak figrlerin
byk ounluu ak bir anlam tamayan geometrik desenlerden
olumaktadr.

PARANIN TARH

Hindistanda Sikke Basmnn lk Dnemleri


Damga ve Dkme Sikkeler
I lirt geleneinin ilk sikkeleri, rann Ahemeni mparatorluunun dou eyaletlerinde
retilmitir. M . . 5. ve 4. yzyllarda imparatorluun bat eyaletlerinde baslan Yunan
ve ran sikkeleri, imdi Afganistan ve Pakistan olarak adlandrlan Ahemei toprakla
rnn en dousuna dek ulamt. Bu sikkeler taklit edilmi ve yerel para olarak benim
senmilerdi. Bu yeni yerel basklar tarihiler tarafndan damga (putchmark) sikkeler ola
rak tannmaktadr, nk desenler, kalplar arasnda baslmak yerine sikkenin bir y
zne bir dizi damga biiminde uygulanmtr. Bu yeni sikkeler, Ahcmeni topraklarndan
Kuzey Hindistana yaylmtr.
Gm Sikke Basmnn Geliimi
Dou Ahemeni tmparatorluunun ilk yerel sikkelerinde, Yunan sikke basmndaki kalp
basma teknii kullanlm, ancak yeni desenler ortaya kmtr. Gelimenin sonraki aa
masnda en byk birim iin iki, kk birimler iinse bir tek oyma biiminde, tasarm
sikkenin yalnzca bir yzne yerletirilmitir. Ganj boyundaki kentlerin ilk sikkelerinde bu
teknoloji taklit edilmi, ancak damga says ve tasarmlar sayca eitlenmitir.

174a M . . 4. yzyl banda Kabil blgesinin gm ifte ekeli. n yz


bir iei, arka yz dairesel bir sembol gstermektedir.

174b Gandarann M . . 4. yzyl bana ait iki


damgal gm ifte ekeli. Sikkenin arka
yznde hibir desen bulunmamaktadr.

174c Ahemeni Gandarasnn, M . . 4. yzyl bana ait tek damgal


gm yarm ekeli.

174d , f Ganj Ovasnn, M . . 4. yzyla ait


srasyla drt, iki ve bir oymal; bir, sekizde bir ve on
altda birlik gm karapana sikkeleri (Kosala
Krallna ait olduklar sanlmaktadr).

174g Ganj Ovasnn, M . . 4. yzyla ait drt damgal gm


karapanas.

174h Maurya krallarnn M . . 4. yzyla ait be damgal


gm karapanas.

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

Bakr Dkm Sikke Basm


Hintliler, damgal giimii sikkelerin yan sra, bakn kalplara dkmek suretiyle
elde ettikleri yeni bir tr sikke de gelitirdiler. Bunlar da, her iki yzde yer alan bir
dizi simgeyle sslenmilerdi. Sonraki basmlarda sikkenin btnn kapsayan ve
bazen de yazlarn eklendii bir tasarmla biimlendirilmilerdir.
174i Maurya Krallnn M . . 3. yzyla ait bakr sikkesi. Bu dkm
sikkede fil, gne ve ay, svastika* vc standart simgeler yer almaktadr.
174j Ayn simgelerin bir nehir sembol zerinde yer ald, Maurya
Krallna ait, M . . 3. yzylda baslm bir bakr sikke.

174k Maurya Krallnn M . . 2. yzyla ait bakr sikkesi.

1741 Bralmi alfabesiyle vadattasa (Ayodhya kral) szcnn yer


ald, Orta Kuzey Hindistandaki Ayodhya kentinin M . . 1. yzyla
ait bakr sikkesi.
174m Bralmi alfabesiyle Sadevasa (Kausambi kral) szcnn
yer ald, Orta Kuzey Hindistandaki Kausambi kentinin M . . 1.
yzyla ait bakr sikkesi.
Bakr Sikke Basnmda Oymadan Darpa Gei
Baz blgelerde oyma bakr sikkeler ancak oyma gm sikkelerin ortadan kalkma
sndan sonra baslmtr. Sonraki bir gelime de, stnde tm simgelerin topland
tek bir oymann kullanlmasdr. M .S. 1. yzyldan balayarak, sikke basm Gney
Hindistan ve Sri Lankaya da yaylmtr.
174n Orta I iindistandak Eran kentinin M . . 1. yzyla ait be damgal
bakr sikkesi.

174o Orta Hindistandaki Ucayn kentinin M . . 1. yzyla ait


tek damgal bakr sikkesi.
174p Kuzeybat Hindistandaki Taksila kentinin M .
2. yzyla ait tek damgal bakr sikkesi.

174q Gney Hindistandaki Pandya Krallnn M . . 1. yzyla air


tek damgal bakr sikkesi.

Svastika, yaygn olarak Nazilerin sembol biiminde tannan gamal ha sim


gesidir. Svastika szc, Sanskrit dilinde iyi olm ak anlamna gelir - .n.

162

PARANIN TARH

175 Baktria, Gandara ve Kuzey Hindistan

Bu nesnelerin dolamdaki sikkeler olarak tanmlanmasna iki


unsur yol am aktadr: Yukarda da deinildii gibi eitli arlk
standartlarna bal bulunmalar ve zerlerine uygulanan oymala
rn dzenli bir retim sistemini akla getirecek biimde kullanlma
s olgusu. Prinsepin kendisi, grd paralarn tmnn stn
de bir gne simgesinin yer aldn saptamt. Kimi kez ilerinde
Afganistan ve Kuzeybat Pakistandaki Hellen krallklarnn sikke
lerinin de bulunduu gmlerin kefi, bunlarn para yerine kulla
nldna iaret etmektedir.
Kuzey Afganistandaki antik bir Yunan yerleimi olan AyHanum mevkiindeki kazlardan, gm damgal sikkelere karapana (Yunanca kasapana) dendii ynnde kantlar elde edilmitir.
inde Agathokles (yak. M . . 180) adl bir Yunan kralnn sikke-

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

lerinin de bulunduu bu tr sikkelerden oluan bir gm, M . .


140 civarnda Orta Asyal istilaclar tarafndan yok edilen bir sara
yn hzinesinin kalntlar iinde bulunmutur. Ayn hzinede, st
lerine bir zamanlar ilerinde ka tane karapanann bulunduu
Yunan alfabesiyle kaydedilmi mlek paralarna da rastlanmtr.
Ayn szck eski Hint edebiyatnda da bir para birimi olarak ge
mektedir. Kullanmnn en eski rnei, M . . 4. yzylda yazan ve
karapanaya alverii salayan bir deer birimi olarak deinen
gramerci Panininin almasnda grlmektedir. 4. yzyldan
kalma, ancak sonraki dneme ait materyal de ieren siyasi bir
anlama olan Arthaastra, tm parasal deerleri pana kavramyla
ifade etmekte ve M . . 3. yzyldan 1. yzyla dek tarihlendirilen
Budist mesellerde de kahapana ad verilen bir para birimine sklk
la gndermede bulunulmaktadr.

176 Buda ve
izleyicilerine snak
olsun diye Cetavana
Bahelerinin tccar
Anathapindika
tarafndan satn aln
yksn ileyen oyma
rlyef. Baheye serilen
damgal sikkeler
alverie denen
fiyattr. Rlyef Kuzey
Hindistanda M . . 2.
yzyldan kalan bir
Budist ant olan
Bharhut srupasndan*
alnmadr. Sikkeler
dnemin Maurya
gm damga
sikkelerini
andrmaktadr. (Kalkta,
Hindistan Mzesi).

Stupa: Buda ya da Budizmin nemli olaylar ansna dikilen kubbe biimli ant - .n.

164

PARANIN TARH

Damgal sikkelerin parasal anlamda kullanlmasna ilikin eski


bir grsel kant da, Kuzey Hindistanda Allahabad yaknlarnda
yer alan Bharhuttaki bir Budist ant zerine kaznm, M . . 2.
yzyla ait bir rlyefdir. Rlyef, bir kz arabasyla getirilen oyma
sikkeleri bir parkn zeminine seren adamlar gstermekte ve
Sravastideki Cetavana Bahelerini, zemini karapanalarla kapla
yacak bir fiyata, Buda ve rahipleri iin smak olarak satn alan,
zengin tccar Anathapindikann yksn aktarmaktadr.
Bununla birlikte, sanat ve edebiyattan salanan kantlarla
gnmze kalan sikkeler arasnda baz tutarszlklar da bulunmak
tadr. Arthaastra yarm, eyrek ve sekizde birlik panalara dein
mektedir, oysa 3,3 gramlk karapanann tek alt birimi 0,2 gram
gelen on altda birlik birimdir. Erken dnem Budizm metinleri
altn karapanalardan sz etmektedirler, ancak M .S. 1. yzyla
dein Hindistanda kullanlan herhangi bir altn sikke yoktu.
Karapanann bu anlamda sikkeden ok, bir arlk birimi anlam
tamas ve metinlerden salanan kantlarn da, deerli metalin
arlyla kle olarak el deitirdii bir dnyada sikke kullanm
na gndermede bulunmas son derece mmkndr.

Kuzeybatdan Gelen Sonraki Etkiler


Hindistan sikke basmnn erken aamalarna ilikin tarihlendirme ve yorumlar ne olursa olsun, Hindistann M . . 320 ylnda B
yk skender tarafndan istilasndan balayarak, Batnn sikke bas
m gelenei Hindistann parasal tarihi zerinde gnmze dek et
kide bulunagelmitir. M . . yaklak 2 5 0 den M .S. 1. yzyln ilk yl
larna dek, Hindistann kuzeybatsna doru uzanan blgede, Yu
nan krallarnn ardllar bulunmaktayd. zellikle de bu Yunan kral
lklar, Yunan sikke basma tekniini kullanarak ve Byk skenderin
ardllarnca Yunan dnyasnn dier yerlerinde retilen trde Yunan
tasarmlaryla, kalplarla sikke darp etmilerdir. M . . 190 civarn
dan balayarak Yunanlar, Hindukuun gneyinden Gneydou Af
ganistan, Kuzey Pakistan ve Kuzeyban Hindistana yaylrlarken, Yu
nan olmayan uyruklara uygun biimde uyarlanm sikkeler ihra et-

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

1 7 7 Peaver ve Kabil blgelerinde M . . 2. yzylda


darp edilmi, kimin kartt bilinmeyen bakr
sikke, n yz tepe simgesiyle bir fili; arka yz ise
tepe simgesi ve svastika ile birlikte bir aslan
gstermekte. Tasarmlarn ierii Hintli olsa da
hayvanlarn betimlenme tarz Yunan geleneine
uygundur ve sikke, kalp arasnda Yunan teknolojisi
kullanlarak darp edilmitir.

meye baladlar. Sikkelerine Hinte yazlar eklediler ve damgal [puneb-

mark) sikke basmla ilikili para birimlerini benimsediler. Birka r


nekte grdmz zere, oyma sikkelerin sklkla bu biimde kul
lanmlarna kout olarak kare biimli sikkeler de karttlar.
Bu uyarlanm Yunan sikkelerinin teknolojisi ve tasarmlar,
M . . 2. yzyln sonunda Kuzey Hindistandaki ve M .S. 1. yzyl
dan balayarak da Gney Hindistandaki yerel sikke darplar
tarafmdan benimsenmitir. Baz rneklerde yalnzca kalp bask
teknii dn alnrken, dierlerinde yaznn ve Yunan tarznda
sanat figrlerinin kullanm da benimsenmitir. M . . 2. ve 1. yz
yllarda damga sikkecilii tasarmnda bir dizi yresel deiim orta
ya kt, ama bu deiim ne Yunan tarz teknolojide ne de figra
tif sanat dorultusunda idi. Baz Hint sikkeleri zerinde zaten yaz
lar vard, ancak bunlar hep dz bir izgi biiminde yazlyor ve bir
baka oyma gibi ilem gryorlard. Yunan ve Yunan tarz sikke
lerde kullanlan Yunan ve Hint yazlar ise, tersine, resimli tasar
mn kenar izgileri olarak bir yuvarlak iine yerletirilmekteydi.
Hellen etkisi kesirli birimlere de yansmt; 10. yzyl sikkelerine
hl, Yunanca drahm i 'den gelen Hinte bir szck olan dramma
ya da damna denmesi de bunun rneidir.
Kuzeybatdaki Yunan hkimiyeti zamanla dalm, ancak bu du
rum Yunan sikke geleneinin Gney Asya zerindeki etkisini sona
erdirmemiti. Yunan krallklar, blgenin zengin rmak deltalarn

166

PARANIN TARH

178

M . . 1. yzyl ortalarndan

kalma, Kuzeybat Hindistann Saka


Kral I. Azesc ait gm 4
drahmilik sikke. n yz at stnde
mzrak tutan kral gstermekte; arka
yznde ise Yunan tanrs Zeus,
yannda ise Yunanca ve Haroti
diliyle darp yerinin ba harflerinden
oluan desenler yer almaktadr.
Yunanca ve Haroti yazlan bu
sikkenin Krallar Kral Byk
Azese ait olduunu belirtmektedir.

ele geirmek amacndaki sava gebe halklar tarafndan istila edil


diler. Bunlarn her biri, zaman zaman Pers ve Roma mparatorluumun
Yunan tarz sikkelerinden de esinlenerek, Yunan geleneinde sikke
ler basmay srdrd. Buna karlk bu halklarn her birisi -S ak alar (M . . 1. yzyl ile M .S. 1. yzyl aras), Partlar (M .S. 1. yzyl),
Kuanlar (1. ve 4. yzyllar aras), Hunlar (4. ve 6. yzyllar aras)
ve Trkler (6. ve 9. yzyllar aras)- Hindistana kendi damgalar
n vurdular. Kuanlar ve Hunlar dneminde, rann Sasani hkm
darlarnn kuzeybat blgesindeki dnemsel fetihleriyle, fazladan bir
Bat etkisi de ortaya kmtr. Gebe halklarn sikkeleri gibi Sasa
ni basmlar da tasarmlarn Yunan sikke geleneinden derlemiler
di. Ayn dnemde Rom ann Msr ve Suriye eyaletlerinden gelen tc
carlar, Bat ve Gney Hindistan ile Sri Lanka limanlarna Roma sik
kelerini kleler halinde getirmilerdi. Baz blgelerde bu sikkeler, ye
rel sikkeleri eitlendirmek ya da onlarn yerini almak suretiyle ye
rel para birimi olarak dolama sokulmutur. Gmlerde damga

(punehmark) sikkelerin yan sra M .S. 1. yzyla ait Roma sikkele


ri de bulunmaktadr. Gupta dneminde (4. ila 6. yzyllar aras) Hin
distann kuzeyinde standart altn sikke, Romal edeeri denarius

auresa atfen dinar olarak adlandrlmtr.


Gupta dinarnda grlen etkilerin eitlilii, Hint sikke gelene
inin Batl balantlar zerinden kendisini nasl iselletirip zen
ginletirdiini rneklemektedir. Guptalarn sikke kullanm, bat-

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

179 M.S. 2. yzyl balarnda Hindistan ve Baktrianm Kuan Kral I. Kanikann altn
sikkesi. n yznde kral grlyor, evresinde Yunan harfleriyle bir Baktria ibaresi yer
alyor: Krallarn Kral, Kanika, Kuan; arka yznde kraliyet armas ve Baktria
dilindeki adyla M iiro, yani Persin gne tanrs M ithraw n Kuan uyarlamas
bulunuyor. Kuanlar, Yunan geleneindeki sikkelerin kullanmn rta Asya ve Kuzey
Hindistana yaymlardr. Sikkelerinin teknolojisi ve genel tasarm Yunan kaynaklyd,
ancak desenleri ranla olan kltrel balarn da yanstmaktadr.

180 M .S. 6.
yzyl balarnda
Kuzeybat
Hindistan'da
hkm srm
Hun mparatoru
M ihiragulann
gm drahmisi.
Sasani tarz bu
sikke, I lindu
tanrs ivamn
alameti olan
bal mzrak ve
boa ile Brahmi
dilinde
"M uzaffer Kral
M ihiragula
yazsyla
evrelenmi
olarak kral
gstermektedir.

167

168

PARANIN TARH

daki komular Afganistan, Pakistan ve Kuzeybat Hindistandaki


eski Yunan topraklarnda hkm sren Kuan krallarndan aldk
lar bir alkanlkt. n yzde ayakta duran bir kral ve arka yzn
de oturan bir tanra tasarm da yine ayn kaynaktan alnm,
ancak bu grseller Hintli sanatlarca kendi yontu tarzlar dorul
tusunda yeniden biimlendirilmilerdi. Yazlar Brahmi alfabesiyle
Hinte yazlm, ancak Kuan sikkeleri zerindeki Yunanca yaz
larla ayn biimde konumlandrlmt. Kraln yannda, M . . 1.
yzyldan beri Hint sikkelerinde kullanlanlara benzer, insan yzl
ku tanr Garudann standart bir betimi yer almaktayd. Kuan
sikkesinden alman tasarmlar farkl kaynaktan derlenmiti. n
yzdeki dairesel yaznn izi, kuzeybatnn Yunan sikkelerine dek
srlebilir. Standart kral figr ran sikkeciliinden alnmadr ve
arka yzdeki oturan tanra ise, Roma mparatorluunun erken
dnem altn ve gm sikkelerini artrmaktadr. Kuanlarn
altn sikke kullanma fikrini, kendi topraklarna getirilen altn
Roma sikkelerinden esinlenmi olmalar da akla yatkndr.
Tm bu gelimelere karn damga (punchmark) sikkeciliine da
yal Hint geleneinin pek ok unsuru ayakta kalm, ancak srekli

181 3 3 5 -3 7 0 dolaylarnda Hindistann Gupta Kral Samudraguptann altn dinar. n


yznde kral, Hindu tanrs Vinunun bir Garuda atribs nnde, kk bir sunakta
kurban keserken gsteriliyor. Havaya kalkm kolunun altnda Brahmi alfabesiyle kraln
ad yer almakta; arka yznde ise kraln Brahmi dilinde baka bir unvan ile tahta
oturmu Hindu tanras ri bulunmaktadr. Bu sikkede Kuan desenleri kullanlmaktadr,
ancak Hintli tarz ve arma, Gupta sikke basmna zg yeniliklerdir.

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

182 Gney Hindistan, Ponderideki Fransz yerlekesinin


Babirl ah II. Alem adna baslm, 1219 (M .S. 1804) tarihli
gm rupisi. Pondieride baslm olmasna karn sikke
zerindeki darp yeri Babrlu blgesi Arkottur. Hilal simgesi
Pondieriyi belirtmektedir.
/" x.n

SvmMfi av In-dat.'fctJto.
/

,1 *

it

it O !*

>'v * * * * * *

mV >

js

, /

., A.'i 4.5 *4

JJ

*,i

<v v k
* & o|o yg
5

*7

ti u

u n
^

J*

JL

A#

M 5

>

St AS

f W J^ -* " ^ A f ^ *
^

Ji*

.W>

<**

SJ * *

as
V

et
M

67

t
w
^

sc

S*
JD c ^ s.

A >\

m*

\ \ V \ v \ f4 ^
W/e*

j> M m
*3

<W
*
^
ay {A <sf ^

//+

- ^rrr
s ^
/i?
ipi ^

/*)

t4! tt e ts

97

98

tO

10!

1 >

w> kB * M
fl 5 JTT PTT m
w
jj w

- w < S 3 > !f ^
j

/ '* C0wp0-n*\ )nM


<
^

P u bhjJu tl byS& pkm r Amttuv, Hm'tfertL.

183 Jam es Prinsepin Useful Tables lllustrative o f the Cotts, Weights and Measures

o f British India (Kalkta, 1834-18.36) yaptndan, ada Hint sikkeleri zerindeki,


darphane iaretleri olarak kullanlan sembolleri gsteren levha.

170

PARANIN TARH

184 Adh Krallnn Baburl ah 11. Alem adna baslm, 1226


(M .S. 1811/1812) yl tarihli, 26. yl (tarih bellidir) gm rupisi.
Sikkenin n yznde Luckovv darphanesine ait balk, buday
baa, yldz ve bayrak sembolleri bulunmaktadr.

185 Kotah eyaletinin Baburl ah II. Ekbcr adna, 1245 (M.S.


182 9 -1 8 3 0 ) tarihinde, saltanatnn 24. yl ansna baslm
gm rupi. Sikkenin arka yznde Kotah ehri darphanesine
ait aa (Prinsep no.57) ve yaprak (Prinsep no.56) sembolleri
yer almaktadr.

dnme uramtr. En kalc unsurlar, sembolik iaretlerle kare


biimlerdi ve bunlar 19. yzyla dek Hint yerel paralarnda grl
mtr. Bu dnemde kullanlan iaretler, eski oyma sikkelerin ze
rinde kullanlanlar denli anlalmaz biimlere brnmtr. Erken
dnem oyma sikkeler zerindeki iaretlerin kesin anlamna ilikin
fikir sahibi deiliz, ancak 19. yzylda kullanlanlar iin yine Jam es
Prinsepe dnebiliriz. Yaad gnlerde dolamda bulunan 125 fark
l sikkede kullanlm sembolleri kaydedecek denli ileri grlyd
ve her birinin atfta bulunduu darphaneleri de saptamt.
Hint paras zerinde Yunan ve Hint geleneklerinin sregiden
etkilerine ek olarak, tmyle farkl biimde de grlse, Batl ata
lardan tremi slami gelenein katksn da dikkate almamz gere
kir. 183 5 teki reformdan nce, Kuzey Hindistanda dolamda
bulunan sikkelerin ou, ister Babiirl hanlarnca, ister yerel prenslerce, isterse Fransz ya da ngiliz sahiplerce kartlsnlar, zerle
rindeki Farsa yazlaryla esas olarak slami rnekleri model
almaktayd. M ool fatihler Cengiz Han ve Tim urun soyundan
gelen Babrliiler, Kuzeybat Hindistan 6. yzylda istila etmiler
ve beraberlerinde Fars dilini getirmilerdi. Ancak bundan nce
bile, Kuzey Hindistan slam hkmdarlarnn uyruundayd.
Afganistann Gurlu hkmdar Muizzeddin Muhammed bin Sam
(1 1 7 3 -1 2 0 6 ), Kuzey Hindistann tamamn slami ynetim altna
sokmu ve yerli paralarn stne nakedilen Arapa tasarmlarla
slami bir sikke sistemi getirmiti.

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

186 Hindistan, yak. 1790.

Gney Asya sikke basm zerinde slami gelenein etkisi olduk


a yaygnd. Geleneksel Hint desenleri, yalnzca Hindistann iyice
gneyinde ve Sri Lankada kullanlmay srdrd, bunlar da
Avrupal emperyal glerin dolama srd trlerle zaman iin
de yer deitirdi. Sz konusu gler ve etki alanlar yleydi:
H indistann gneyinde Portekizliler, ngilizler, H ollandallar,
Franszlar ve Danimarkallar ve Sri Lankada da Portekizliler,
H ollandallar ve ngilizler. H indistann kalan ksm larnda
Avrupal glerin sikkeler zerindeki nfuzu daha zayft, varln
gstermesi uzun zaman ald ve Avrupallar kendi sistemlerini yerel
standartlara uydurmak zorunda kaldlar.

PARANIN TARH

187

17. ya da 18.

yzyla ait bir darp


sahnesini gsteren
Babrl minyatr. ki
ii geleneksel anlamda
elle sikke darp
etmekteler. Birisi oyma
kalbn tutarken dieri
elindeki ekile vurmaya
hazrlanyor. Darp
edilen sikkeler yerde ve
bo olanlar darp iin bir
tepside sralarn
beklemekte. Grevliler
sikke keselerini tutar ya
da sanda koyarlarken
iki memur da sikkelerin
arln kontrol ediyor.

Portekizliler, 16. yzyl sonlarnda Hindistanda sikke ihra


eden ilk Avrpallard, ancak Babrl sistemini benimsediler ve
Bat Hindistandaki Portekiz yerlekesi iin Avrupai tasarm!
gm rupi ve bakr paisa birimleri karttlar: Bu tasarmlar, soy
luluk armalar, talar ve krallarla azizlerin suretlerini iermektey
di. Portekizliler dier yerleimlerinde ve Sri Lankada da benzer
sikkeler bastlar, ancak bunlarn sz konusu yerleim dnda dola
m amac yoktu ve Hint sikkecilii zerinde pek kk bir etkile
ri oldu. 17. yzylda ngilizler, ta, soyluluk armalar ve Dou
Hindistan Kumpanyasmn simgesi gibi desenlerle Hint birimleri
basarak ayn yolu izlemeyi denediler. Ancak bu sikkelerin dolam
olduka snrl kald ve Hindistan, ngiliz hkimiyetine girdike
kumpanya asndan Babrl tasarml sikkeler retmek zorunlu
hale geldi. Kumpanya tarafndan bu Babrl tarz sikkelerin reti
mi Prinsepin reformlarna dek srdrld. rnein, baba John
Prinsep tarafmdan yaplan sikkeler, Babrl ah II. Alem (1759-

HNDSTAN VE GUNEYDOU ASYA

188 1781 ylnda Kalkraya 35 km uzaklktaki Faltada, John


Prinsep tarafndan makine basks olarak retilen, ngiliz Dou
Hindistan Kumpanyas Bengal Mdrlnn yarm bakr
annas. Yazlar, sikkenin mparator ah 11. Alemin 22. ylnda,
1195 (M .S. 1780/1781) tarihinde basldn belirtmektedir. Bu
sikke, gm bir rupinin 1/32sinc ya da 160 deniz salyangozu
kabuuna denk bir deerde retilmitir, ancak yerel para
birimi olarak deniz salyangozu kabuu ile rekabet edemeyince,
1784 ylnda retimine son verilmitir.

1806) adna baslmaktayd. Babrller tarafndan kurulan slami


gelenein etkisi ylesine kapsayc ve kalcyd ki, ngilizler baar
l bir sikke sistemi yrtebilmek iin kendilerini sisteme uydurmak
zorunda kalmlardr.

Para ve Devlet
Babrl sisteminin toptan kabul, Dou Hindistan Kumpanyasmn sikke ihrac zerinde hibir biimde yetkili olmad anlam
na gelmektedir. M odern devletlerin para basma yetkisi zerindeki
tekelin ifadesi olarak, madeni para ve banknotlarnn zerinde yer
alacak tasarmlar seme zgrlne sahip olmasna alm olan
bizler iin, bu durum artc grnebilir. Ancak 19. yzyl Hindis
tanndaki koullar adan olduka farklyd.
Birincisi, Kumpanyann sikkeleri yle egemen bir devletinkiler
gibi deildi, zel giriimci bir tccar tarafndan retiliyor ve ngi
liz hkmeti tarafndan bir ticaret irketinin ubesi araclyla Hin
distanda dolama sokuluyorlard. kincisi, bu dnemde Babrl
mparatorluunun kendisi nemli lde yabanc mlklere ve prens
liklere blnmt ve sikke retimi artk yalnzca imparatorun kont
rolnde deildi. Ancak yine de pek ok blgede kabul grmesi iin,
zamann Babrl imparatoru ah II. Alemin adn tamak zorun
dayd. Pek ok farkl eyalet sikke basyordu, ancak sikkenin genel
kabul grebilmesi iin Babrl imparatorunun adnn varl gerek
li grlyordu. Bylece, siyasi otorite ile sikke tasarm arasnda
ki iliki beklenenden olduka farklyd. ncs, sikkenin dola

PARANIN TARH

m ve kullanm Babrl imparatorunda ya da gerek ihrasnda


deil, yerli sarraflarn elindeydi. Bu nemli tacirler, sikkelerin almnda ve satmnda uzmanlamlard ve neredeyse tm demeler
de parann kullanlmasn dzenliyorlard. 1780de Jam es Prinsep
ilk kez sikkelerini rettiinde, yalnzca Bengalde saylar otuz ile
krk bin arasnda deien sarraf almaktayd. Byk demeler ya
placanda, bunlardan, her bir sikke iin basm yerini ve tarihini
belirlemek, sikkenin trne gre uygun indirim orann saptamak
ve sikke anmsa daha yksek bir indirim istemek zere sikkele
ri incelemeleri isteniyordu. Bir sarrafn salad deerleme hizme
ti olmakszn sikkelerin dolam olanakszd. Bu durum, Jam es Prin
sep reforma giritiinde belirtilen balca sorunlardan birisiydi. ah
II. Alemin selefleri adna kartlm eski sikkeler yalnzca yksek
skontoyla, genellikle yzde 1 0 un zerinde bir deer kaybyla kul
lanlabilmekteydi.
John ve Jam es Prinsepin niyeti, para sistemi zerindeki kontro
ln yerli sarraflardan Kumpanyaya aktarlmasyd. Dahas, sarraf
lar, sikke hakkn yerel yneticiden satn almak zere prensliklerin
yerel darphanelerine davet ediliyorlar ve retilen sikkelerin ou
bu kiilerden teki tacirlerce komisyon karl satn alnyordu.
Darphaneleri ileten tacirler ounlukla, piyasa glerine yant ola
rak rettikleri rupilerin gm ieriini ve arlk standardn
deitirme zgrlne sahiptiler. Bu faaliyet, Jam es Prinsep tara
fndan kayda geirilen yz rupi trnn okluunun temel
nedenlerinden birisiydi.
16. yzylda Babrl im paratorlar sikke basmaya baladkla
rnda, sikke sisteminde devletin rolne ilikin farkl bir tutum
uygulanmaktayd. slami hkmdarlar olarak sikke kartm a hak
kn siyasi otoritelerinin nemli bir simgesi gibi grmekteydiler.
Geleneksel anlamda, yeni bir slami hkmdarn tahta k iki
olayla simgelenmekteydi: her Cuma namaznn ardndan adna
okutulan hutbe ve adna baslan para, yani sikke. Para tasarlam a
nn siyasi armlarna ynelik slami gelenek de, znde 19.
yzyl ngilteresininkiyle aynyd. Buna uygun olarak Jam es
Prinsepin 1835 tarihli yeni rupi sikkesi de n yznde gze ar-

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

par biimde ngiltere Kral IV. W illiam n portresini sergilemek


teydi. 1840 ylndaki bir sonraki rpide ise onun yerini Kralie
Victoria almt.
Para basma hakk kavramna ilikin geleneksel Hint tutumu ise,
sikkelerin kendilerinde de grebileceimiz gibi, belirgin biimde
farklyd. Belli ki Hindistanda sikkeler asndan, kartan otorite
nin bilinmesi gerekli grlmyordu. Bundan dolay, Hindistanda
sikkeler slam ve Bat geleneklerinde olduu gibi devlet otoritesi
nin bir simgesi saylmyorlard. Tersine, genelde sikke biriminin,
devletin ya da hkmdarn otoritesinden ok, genel kabul grm
bir rnee benzerliiyle gven uyandrmas daha nemli gzk
mektedir. Sikke tasarmna ynelik bu artc apolitik tutumun en
iyi rnekleri, Kuzey Hindistann 8. ila 10. yzyllar arasndaki sik
kelerinde grlmektedir.
Bu dnemde Bat Hindistanda hkim sikke, Sasani Kral
Firuzun (M .S. 4 5 9 -4 8 4 ) gm ran drahmilerinden uyarlanm
tasarmyla kayna belirsiz bir dramma idi. Sikkelerin n yzlerin
de kraln bann kaba bir kopyas ile arka yzlerinde ayn biim
de kaba bir Zerdt ate suna bulunmaktayd. Orijinal Farsa
yazlar ise kopya edilmemiti ve dramma zerinde bunlar kimin
bastrd da yer almyordu. Yerel ta yaztlar, Guceratn alukya
krallarnn bir darphanesinin bulunduu ve bundan dolay da

189-191 M .S. 4 5 9 -4 8 4 yllarnda, rann Sasani mparatoru


Firuzun gm drahmisi. Alttakiler ise Firuzun portresinin
stilize kopyalar olan iki Hintli taklidi. 7. ila 8. yzyllarda
Guceratta hkm srm alukya krallarnn drammasmda
(soldaki) hibir yaz bulunmazken, 8. yzylda Orta Kuzey
Hindistanda hkm srm Pratihara krallarnn drammasmda
(salaki), Nagari alfabesiyle, Hindu tanrs Vinunun yceltici
unvan Sri Vighara yazs yer almaktadr. Firuz sikkelerini
Hindistana esasen Hunlar getirmitir. Bat
Hindistann yerli hkmdarlar 13. yzyla
kadar hl stilize Firuz portresi
tasarml sikkeler retmekteydiler.

175

176

PARANIN TARH

muhtemelen sikkeleri onun karttna ilikin kantlar sunmakta


dr, ancak belli ki sikkelerinin zerinde kendilerini tanmlamaya
ilgi duymuyorlard.
Orta Kuzey Hindistanda hkm sren ve alukyalarm kuzey
dou komular olan Pratihara krallarnn para bastklar ta yaz
malarndan da bilinmektedir. Modern aratrmalar onlarn sikkele
rinin de Sasani Firuz taklidinin bir baka uyarlamas olduunu
ortaya koyuyor. Bu sikkeler Bat Hindistan uyarlamalarndan ak
a ayrt edilebilmektedirler, nk yalnzca Pratihara Krallnda
bulunmulardr ve nk sikke zerindeki yazlarda krallarnkinden ziyade Hint tanrlarnn adlar gemektedir.
Daha da douya doru, Bihar ve Bengal blgelerinde, Hindis
tann en tannm hanedanlarndan birisi olan Palalar hkm sr
mlerdir. Buras sanat ve dinin gelitii zengin bir blgeydi, an
cak bugne dein krallar tarafndan bastrlm hibir sikkeye rast
lanmamtr. Grne gre Pala krallar 7. yzyldan 11. yzy
la kadar sikkesiz idare etmilerdir. Bu dnemin ta yaztlarnda sk
lkla eitli miktarlarda paradan sz edildiine bakarak, para kul
lanma olanandan haberdar olduklarn syleyebiliyoruz ve bat
snrlarndaki Pratihara topraklar ile douda Burma snrndaki
krallklarda sikke kullanlm aktayd, ancak onlar yine de kendile
rini sikke basmaktan alkoymulardr. Kendileri iin sikkeden daha
iyi bir para sistemi bulmulard, grnd kadaryla demelerde
altn tozu ve deniz salyangozu kabuklar (Hindi dilinde kauri ) kul
lanlmaktayd.
1205 ylnda, Muizzeddin Muhammed Guri komutasndaki slam
istilas, altn ve gm blgeye geri getirdi. Doudaki slami ardl
lar, geleneklerine uygun biimde, Arapa adlarnn yer ald sikke
ler basmay srdrdler, ancak bozuk para anlamnda deniz kabu
u kullanmna ilikin yerel det ortadan kalkmad. Blgede dk
deerli bakr sikke basm enderdi ve Jam es Prinsepin 1780 sikke
leri zamannda bile deniz kabuu kullanm hl yaygnd. Kalkta
idaresince datlan, yeni sikkenin kartldn duyuran ilanda, de
erler, 5 .1 2 0 deniz kabuunun bir rupiye eit olduu belirtilerek de
niz kabuu cinsinden de verilmitir.

HNDSTAN VE GUNEYDOU ASYA

O rtaaa gelindiinde, gerek slami sikke hakk, gerekse krali


yete ait bir ayrcalk gibi grlen Avrupai sikke kavram, Hindistan
uygulamasna yabancyd. Devlet ve sikke basm arasndaki iliki
ye deinen tek eski Hint metni Arthaastra'da grdmz gibi, daha
nceki yzyllarda durum tmden farklyd. Arthaastra , andragupta M auryann baveziri ve A okann (M . . yak. 3 1 0 -2 8 5 ) b
ykbabas olan Kautilyaya atfedilen, devlet idaresi zerine bir k
lavuzdur, ancak muhtemelen birka yzyl sonra derlenmitir. Bu
nunla birlikte eski Hindistandaki siyasi tutumlara ilikin paha bi
ilmez bir kaynaktr. Brakt izlenim, bu dnemde krallarn ken
di karlar asndan sikkelere ve para sistemlerine derin bir ilgi gs
terdikleridir.

Arthaastranm yazar tarafndan para, devletin istikrarl bir


hkmet kurmak iin gelirini gvenceye ald bir ara olarak
grlmektedir. Kralm , birisi sikkelerin resmi arlk ve kalite stan
dartlarna uygun retilmelerini denetleyen, dieri ise sikkelerin
dzenli kullanlmasn salayan iki ayr memuru bulunduu anla
lyor. kinci memur, bir cret karlnda bakalarna da sikke
yapma izni verebilmekteydi. Sikkenin deinilen ilevleri ticarette
kullanm ve kraliyet geliridir ve metin, bu memurlarn grevinin
kral iin gvenli bir gelir salanmas olduunu aka ortaya koy
maktadr. Gelirden anlalan, devlet grevlilerinin tekelinde yne
tilen ticaretten salanan krlar ile yabanc tacirler tarafndan de
nen cret ve gelirlerdir. Kraliyet geliri ticaret kazancn, toprak
vergisini ve cezalar da kapsyor olsa gerekir. Arthaastra 'ya gre
kral, devleti ancak, ordusu, memurlar ve hzinesi araclyla
kontrol ederse hkm srebilir. Bunu da ancak hzinesi dolu
olduunda gerekletirebilir, ki ordusuna ve memurlarna deme
yapabilsin. Bakom utandan ve bavezirden casuslara ve hizmet
krlara kadar, her bir askerin ve grevlinin maa kayda balan
mtr ve kralm memurlarndan her birisi, hazine gelirlerinin azal
masna yol aacak eylemde bulunanlara ceza kesmeye yetkilidir.
Gelirlerini ve giderlerini bu anlamda gzettiinde hazine ve
ordudan kaynaklanan bir felakete uram az . (A rthaastra ,
5 .4 .4 5 )

1 Tl

PARANIN TARH

Parann devlet asndan gl ve istikrarl bir hkmeti sala


ma arac olduuna ilikin bu gr, Arthaastra'mn yazarna gre
ahlaki anlamda dorudur ve kendi fikirlerini, devlet adamlna
daha ticari yaklaan bir retmenin fikirleriyle arptrr:
Paraara'nn izleyicileri, "Mlkiyete saldr ile fiziksel yaralama
arasnda, daha kt olan birincisidir", derler. "Ruhsal iyilik ve zevklerin
kkeni paradr ve dnya paraya bamldr. Ona zarar verilmesi en
byk gnahtr."
"Hayr," der Kautilya, "olduka ykl bir para karlnda bile hi
kimse yaamndan vazgemez."
Aihasastra, 8.3.30-35

192 Hintli ideal kral, akravartiyi ulusal refahn kayna rolnde, gklerden sikke
yamasn salarken gsteren rlyef. Kraln sandaki sikkeler, deiik biimli damga
sikkeleri temsil etmek zere, bir kare, bir yuvarlak ve bir genden olumaktadr. Bu
panel, Gney Hindistanda M .S. 2. yzyla ait bir Budist ant olan Amaravati
stupasmdan getirilmitir.

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

193-5 M . . 1. yzylda Pencapn Yunan kral .


Apollodotusun gm drahmisi ve Hint-Grek
tasarmn taklit eden iki Hint drammas. Bat
Hindistann Saka Satrap Civadamann M .S. 197-198
tarihli dranmas (soldaki); Yunan yazsna benzerliini
koruyor, ancak herhangi bir anlama sahip deildir.
Hindistann 37 6 -4 1 4 yllarndaki Gupta Kral II.
andraguptann drammas (sadaki); Yunan
orijinalinin satraplk uyarlamasnn basit bir taklididir.
M .S. 18. yzylda Pencaptaki baz yerli krallar
tarafndan hl bu trden portre kullanan sikkeler
yaplmaktayd.

Paraya ynelik bu anlay, tebaasna refah getirebilmesi iin, iyi


bir kraln nce kendisinin refah iinde olmas gerekir biimindeki
kadim Hint anlayyla olduka yakndan ilikilidir. Gnmzde
British M useumda bulunan, Amaravatideki bir Budist tapnan
dan alnma kabartmal rlyef (M .S. 1. ya da 2. yzyl), kral ve
para arasndaki ilikiye ynelik ayn anlay gstermektedir:
Kabartmada yce bir kral, ideal dnya lideri akravarti uyrukla
rna sikke saarken grlmektedir.
Bu iliki Arthaastranm yazld varsaylan dnemde retilen
damga sikkelerde belirgin deildir. Bununla birlikte sonradan, sik
keler zerinde soylularn portrelerinin yer ald Yunan uygulama
s, Bat Hindistandaki Katrapalar ve Satavahaalar tarafndan
kendi dramma sikkelerinde (M .S. 1. ila 4. yzyllar) taklit edilmi
tir. Geleneksel sembolik tasarml sikkelerinde, Yunan uygulama
sndaki soylularn isim ve unvanlarn belirten kenar yazlar da
uyarlanmtr. Bat Hindistan igal eden ve Katrapalarn elinden
alan Kuzey Hindistann Gupta krallar (M .S. 4. ila 6. yzyllar)
da, Katrapalarn sikkelerinin model alnd, stilize portrelere
sahip Yunan tarz dramma sikkeleri kartmlardr. Kendi toprak
larnda da kraliyet sikkelerinde Greko-Rom en izleri tayan sikke
ler basmlardr. Altm sikkeleri, kuzeybatnn Kuan krallarnnkileri model alm ve kral deiik pozisyonlarda, ancak hep

akravarti olarak gsteren ve resimle uyumlu yazlarn yer ald,


o gne dek varln srdrebilmi eski Hint sanatndaki Hint kral
larnn ideal grntlerini sergilemilerdir. Bir sikkede kraln yeri-

1 79

180

PARANIN TARH

196 Hindistann Gupta Kral Samudraguptann (yak. 335-370) altn dinar; kral bir
kaplan ldrrken gsteriyor. Bu grnt kraln mutlak gl bir akravarti olduunu
yanstmaktadr ve yaz da onun, bir kaplan gibi yrekli olduunu belirtmektedir.

ni, akravarti statsn kazanmay hedefleyen Hint krallarnca


sembolik olarak kurban edilen, kaza balanm at almtr. Bu
sikkelerde yer alan ikonografi, eski Hindistandaki para ve sikke
basmna ilikin deerlendirmemize bir baka unsuru, dinin nemi
ni tamaktadr.
197

Samudraguptann kaza balanm bir at gsteren altn

dinar. Gupta krallar, kendilerini akravarti olarak nitelendiren


eski bir Hindu ayinini yeniden canlandrmlardr. Bir at bir yl
boyunca babo gezinmesi iin salverilmektedir. Her nereye
giderse oras kraln egemenlik alan saylmaktadr. Yln sonunda
at kurban edilmektedir. Treni yneten Brahman rahiplerine ayin
demesi olarak dakina, yani altn, muhtemelen de buna benzer
sikkeler verilmektedir. Sanskrite yaz da, Samudraguptann

akravarti statsne gndermede bulunur: Krallarn kral, kar


konulmaz yiit, yeryzn koruyarak cenneti kazanan.

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

181

198
Pencap (modern Pakistan), M anikyaladaki bir Budist tapna, M .S. 1. yzyl
sonlarna ait Sonola Pind stupasmdan alman, adak peyi ve drt bakr sikke. Bir stupa
biimindeki kutsal emanet mahfazasnn iinde, aznda tpasyla kk kristal bir ie,
st yazl bir altn levha, drt deerli boncuk, bir gm sikke ve bakr bir yzk
bulunmaktadr. Bu nesneler, bu rnekteki ufak bir kemik paras gibi kutsal emanetlerle
birlikte gmlmekteydiler.

PARANIN TARH

199 Ayaklarn sikke keseleri zerine koymu Budist tanrlar Pancika ve Haririnin
rlyefi. Pancikann omuzu zerinden bir grevli bir baka sikke kesesi sunmakta. Heykel,
Taht-i Bahi'deki (modern Pakistanda) M .S. 2. ila 3. yzyla ait bir Budist stupasnn
parasdr. Bu blgede yaayan Yunanlar, bu tanrlar ticaret tanrs Hermes ve talihin
tanras Tykhe olarak tanrlarken, Kuan sikkeleri zerinde kraliyetin iyi talihinin
Zerdti tanrlar Pharro ve Ardoo adyla yer almaktadrlar.

Para ve Din
Gupta altn sikkelerinin temel varolu nedenlerinden birisinin,
krallarn akravarti rolleriyle balantl olarak dinsel ayinlerini
gerekletirebilmelerini salamak olduu dnlmektedir. Bir
Hint hkmdar, dnya hkmdar kimliini ortaya koymaya

HNDSTAN VE GUNEYDOU ASYA

ynelik, at kurban edilmesi ve dier ayinlerin gerekletirilmesi


iin trenleri ynetecek Brahman rahiplerine yksek tutarl deme
ler yapmak zorundayd. Hindu dininin geleneksel metinleri olan
kutsal Veda'lara rahiplere altnla deme yapld belirtilmekte
dir. Altn sikkelerin arkasndaki tek neden belki bu deildir, ancak
tebaalarnn rahat iin sikke basmadklar da aktr. Kuzey
Hindistanda gnlk kullanma ynelik sikke yapm iin pek aba
harcanmamtr; bakr sikkeler, pek yaygn olmayan altn basmlar
dan da azdr.

Veda metinlerinde rahiplere denen altnn tarifleri, Hindistanda


ki madeni paraya ilk gndermelerdir ve parann ortaya k gerek
esinin ticari ya da siyasi olmaktan ok dinsel ve sosyal bir olgu ol
mas da dikkat ekicidir. Bu yazmalarn, M .S. 1. yzyla dek yalnz
ca azdan nakil yoluyla gelebildiklerinden, asl tarihleri belirsizdir;
ancak genel olarak, rann kyaslanabilir metinler klliyat Avesta
gibi, M . . 2. yzyl sonlarndan 1. yzyla kadarki dnemde olu
turulduklar dnlmektedir.

Veda metinlerinde deinilen altnn ya formu belirtilmemitir ya


da ttika denilen bir boyun ss biimindedir. Ozan rahiplere yap
lan tipik demeler 100 ila 4 0 .0 0 0 nikay bulmaktadr. Veda'1larda
ve Matunun Kanunlar gibi sonraki hukuki metinlerde, Avesta 'ya
ve erken dnem Yunan ve Roma metinlerine kout bir gelenek olan
sr srsyle deme ya da deer bimeye de yer verilmektedir. R a
hiplerin demeleri, sr ya da hem nika hem sr ile yaplabilmek
teydi. Bu tr uygulamalar arkeolojik bulgularla dorulanamamaktadr ve metinler de, Kuzey Hindistanda gnmze kalan tarih n
cesi dneme ait birka para altn mcevher rnei iinden bunla
r sememizi salayacak ekilde, nikanm biimine dair yeterince ke
sin bir tarif vermemektedir.
Altn bir para birimi olarak nika, tarihsel dnemde kullanlma
y srdrm ve C ataka\a\a birlikte nikkha adyla yeniden ortaya
kmtr. Bu dinsel metinler M . . 4. yzyldan 1. yzyla kadarki
dnemde olumulardr ve Budann nceki yaamlarna ilikin ef
saneleri hikye etmektedirler. N ikkhann retmen cretlerinin ve
fidyelerin denmesinde kullanld, ticari ilemlerde ise kullanlma

183

184

PARANIN TARH

d sanlmaktadr. Bu, belki de, eski Hindistanda parasal kullan


mn tam gerekliinden ok, metinlerin kendi nyarglarn yanstmasndandr. Bununla birlikte, Hint toplumunda parann ilevine, zel
likle de din ve sosyal ykmllk balarna ynelik tutumlarn be
lirlenmesinde, ekonomi d kltrel etkenlerin gerek nemini a
a vurmaktadr.

Para ve Piyasa
Cataka 'larda parasal demelere deinme vesilelerinin ounluu
dinsel ya da sosyal demelere ilikindir. Bununla birlikte, tketim mal
alveriine ilikin, M .S. 2. yzyldan balayarak piyasa ilemlerinin
normal grldn ddrten yirmi civarnda atf da bulunmak
tadr. Eski Hindistanda din ile piyasann ilikisi nasld? M .S. 1. yz
ylda Bat Hindistandaki Katrapa blgesinden bir hikye, bu ko
nuda baz kantlar ortaya koymaktadr. Nasikdeki iki ta yaztta, Kat
rapa Kral Nahapanann (yak. M.S. 40-78) damad Rsabhadattann,
bir rahipler topluluuna bir maara verdii ve 4 .0 0 0 karapana kar
lnda bir tarla satn ald, bylelikle buradan alnacak rnn
topluluu doyurmasn amalad kaydedilmektedir. Onlar yarar
na ayrca 2 .0 0 0 karapana da bata bulunmutur. Bu para, rahip
lere giysi alnmas iin aylk yzde 1 faiz deyecek Govardhana ken
tinin dokumaclar loncasna yatrlmtr. Bu hikye belki de, eski Hin
distanda din ile parann, rnein slam ya da Hristiyan dnyasndakine gre ok daha sorunsuz bir ilikiye sahip olduunu dn
drmektedir.
Bu yaztlardan birisi, Rsabhadattann rahiplere, cenkten sonra
trensel arnmas karlnda 3 .0 0 0 ba sr dediini de kaydet
mektedir. Sr demelerinin varln srdrmesi, eski Hint
hkmdarlarnn Veda metinlerinde kaydedilen eski gelenekleri
yaatm a

konusundaki

hevesleri nedeniyle artc deildir.

Hindistanda hl, dinsel trenleri gerekletiren rahiplere cret


demesinde kullanlan dakina kavram aslen soldaki bir sr
anlamna gelmektedir ve bu da rahip iin bir yana ayrlan sr
demektir.

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

C atakalarda deinilen alm ve satm hesaplaryla Rsabhadatta


tarafndan yaplan karmak mevduat ve faiz dzenlemesi, eski
Hindistanda balca ticari ilemlerin para ile ynetilebildiini gs
termektedir. Gelien karmak para uygulamas zerinde ticaretin
de etkisi olmutur. rnein, Cullaka-Setthi Cataka hikyesi, para
nn toplumun her katmanna girme derecesini gzler nne ser
mekte ve bu trden eitli deme biimleriyle birlikte parasal de
melere ilikin faaliyetleri akla getirmektedir. Sz konusu hikye,
paavralar iindeki gen bir adamn nasl servete kavutuunu
anlatr. nce, bulduu l fareyi, onunla kedisini besleyen bir han
cya bir bakr sikke karlnda satar. Sikkeyi melas satn almak
iin kullanr ve iek toplayclara iek karlnda tatlandrlm
su satar; ardndan iekleri satar ve 8 karapanas oluncaya dek
bu ii tekrarlar. Bir sonraki giriimi, melas verdii ocuklara yaka
cak odun toplatmak ve bu odunu bir mlekiye 16 karapana ve
birka mlek karlnda satmak olur. Ardndan su satma iine
geri dner, bu kez ot biicilere su satar; karlm yem niyetine bir
at tacirine 1.000 karapanaya satt ot demetleriyle derler. Artk
ticari faaliyetleri byk lektedir ve 8 karapana karlnda
kiralad arabayla, yeni gelen bir geminin ykn kredi kullana
rak satn ald limana gider. Her zamanki tacirler yk almaya
geldiklerinde karlarnda gen adam bulurlar ve bylelikle serve
tini 2 0 0 .0 0 0 karapanaya ykseltir.

Cataka' larda, bu meselin bizzat Buda tarafndan anlatld bil


dirilmekte ve gen adamn davranlarnn aka onayland
grlmektedir: Akgz ve yetenekli bir kimse, alakgnll bir
balang ve kk bir sermaye ile servete kavuur. Bununla bir
likte Budizmde paraya ve servete ynelik tavrlarda eitlilik vard.
Balang dneminde manastr cemaatine retileri kapsayan,
Budist retiler metni Vinaya'da, topluluun herhangi bir yesinin
eyrek karapanann stnde altn ve gme sahip olmas ar
biimde mahkm edilmekteydi.
Bunun sonucunda Budann hikyesinden ders kartanlar, bir
baka Hint dininin izleyicileri oldular. Budann ada Mahaviramn
izleyicileri olan Caynaclar, Hindistann bankerleri roln stlen

185

186

PARANIN TARH

diler. 12. yzyldan balayarak, zengin Caynac bankerlerin serven


lerini iitmeye balarz. Bor para vermek kadar para dei-tokunda da uzmandlar ve Prinseplerin zamanndaki para denetisi
sarraflarnkine benzer bir rol de oynadlar. 14. yzylda Delhi sul
tanlar, uzak blgelerdeki ordularnn demelerini gerekletirmek
iin Caynac bankerlere bel balamlard. Thakkura Pheru adnda
ki Caynac bir banker, sultann zamannda ba darphaneci ola
rak grevlendirilmiti. Hindistanda 1318 ylnda dolamda bulu
nan tm sikkelerin deerlerine ilikin kaytlar, gnmze dek ko
runmutur.
Babrllerin balang dneminde yaam bir Caynac banker
olan Banarasi D asn (doumu 1586) biyografisi, Thakkura Phe
ru nun derledii trden bilgilerin nasl kullanldn gstermekte-

M )
VI

2 0 0 19. yzyl sonlarnda Bombayl


bir tccar tarafndan dzenlenen, 300

rupi denmesi talebini ieren bir hundi


(yerel bir polie); polienin zerinde,
Kralie Victoriann bir anna (rupinin
on altda biri) tutarndaki damga
vergisi mhr basldr.

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

dir. Sekiz kardeten birisi olan Banarasi Das, altn ve gm gibi


deerli metallerin saflk orann belirleme sanatn renmesi iin
okula gnderilir. yi sikkeleri ktlerinden ayrt etme becerisine
sahip olur ve bor para verme konusundaki aile ii adna polie d
zenlemekte yetkinleir. Banarasi Das bize, babasnn parasn yer
altnda sakladn ve aile iine girecek yaa geldiinde babasnn
kendisine, hundi adyla bilinen ve baka bir kentte bor para alp
ticarete girmesini salayacak 2 0 0 rupilik bir polie verdiini de an
latmaktadr. Bir kentte yaayan bir bankerin uzak bir kentteki bir
baka bankerden hundinin hamiline para demesini rica etmesi, ol
duka kibar bir istektir.
Modern bankaclkta pek ok ticari ilem iin eitli alternatif
ler bulunmasna karn, Avrupa bankaclndaki polieler gibi, Hin
distanda hundi gnmzde de kullanlmaktadr. Yerli bankaclk
gelenekleri, gl aile balarnn ilerle ilikisini halen srdrecek
biimde korunmutur.
19. yzyl balarnda hundiler yaygn biimde kullanlsalar da,
bir sre sonra onlarn yerini, banka parasnn en yaygn kullanlan
biimi olan, Bengal Bankasnn ve ondan nceki Kalkta Bankasnn kartt ngiliz tipi banknotlar almtr. 1 8 0 6 dan 1 8 1 5 e ka
dar, 20 milyon rupiden fazlasna edeer banknot basmlardr. 1861
ylnda smrge hkmetinin para basma roln stlenmesine de
in, banknot kartma ilemine teki Avrupal bankalar da katlm
lardr.

Hint Parasal Sistemlerinin Yaylmas


H indistanda parann tarihini biimlendiren gl ve birletiri
ci gelenekler, Hint para sistemini snrlarn tesine tamtr. Kuzey
de H int tarz sikke basm Orta Asyaya tanmtr. Kuzeybatda
ki Yunan ve gebe hkimiyeti dneminde, imdiki Afganistan ve
onun kuzeydeki komularnn yer ald blgeler corafi bir birli
e sahipti. rnein, zbekistan ve indeki ren yerlerinde yap
lan kazlarda Kuan sikkeleri bulunmutur. Ticaret de Kuan sikke
lerini ran, Irak ve Etiyopya gibi uzak lkelere gtrmtr.

187

PARANIN TARH

Gneydou Asyada lngot Birimi


Gm ngotlar
Gneydou Asyann anakarasnda, 7. vc 8. yzyllarda Hindistan tarafndan baslan
sikkeler ve bunlarn kullanm, 11. yzyl itibariyle ortadan kalkmtr. 11. yzyldan
13. yzyla dek anakaraya egemen olan Burma ve Tay halklar, blgeye gm ingotlarm kullanmna dayal yeni bir parasal sistem getirmilerdir.
Burma
Avrupal gezgin ve tacirlerin, tccarlar tarafndan dklen ve demelerde kraliyet buy
ruuyla dzenlenmi standartlara uygun biimde tartlan ingotlarn kullanldndan
sz etmeye baladklar 7. yzyldan nce, Burmallar tarafndan kullanlan ingot tr
lerine ilikin, elyazmalar dnda fazlaca kant yoktur.

201a Kuzey Burmadan salyangoz kabuu biimli


gm ingot, 19. yzyl.

20 1 b (aada solda) Burmadan iek biimli gm ingot,


18. yzyl. Bir ngiliz gezgini olan Alcxader Hamiltona
(1688 -1 7 2 3 ) gre iek biimli gm, Peg kentinin
birimiydi ve kraldan aldklar yetki belgesiyle tccarlar
tarafndan yaplmaktayd.

2 0 1 c M itolojik bir aslan biiminde bronzdan yaplma


resmi arlk, 18. yzyl. Her bir arln tabanna iek
biimli kraliyet iareti baslrd (J. Cribb).

Tayland
Tay halk tarafndan, farkl tr gm ingot para yerine kullanlmaktayd. ngotlar
zerinde, normalde dzenlemelerinden sorumlu otoriteyi belirten damgalar bulun
maktayd. Tm de ubuk biimindeydi, ancak farkl blgelere gre zel ekillere
brnebilmekteydi: Laosta yass bir ubuk, Kuzey Taylandda halka olarak bklm
bir form ve Gney Taylandda ise kre biiminde bklm ingotlara rastlanyordu.
Kre biimli ingotlar sikke gibi kullanlmaktayd.

201d Laosdan gm ubuk, 18. yzyl.

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

20 1 e Kuzey Tayland kenti Chiang M ainin gm halkas, 16. yzyd.

2 0 1 f Gney Tayland kenti Sukhotainin gm mermi sikkesi,


16. yzyl.

2 01g Bagkokdaki Lifa kumarhanesi tarafndan kartlan, 1


gm salung deerindeki porselen jeton, 19. yzyl ortas.
Bangkoktaki in kumarhanelerinde top biimli sikkeleri
kullanmann sknt vermesi, inde yaplan seramik jetonlarm
ortaya kna yol amtr.

Teneke Ingodar
Malay Yarmadasndaki ince metinler, 15. yzylda para niyetine teneke ingotlarn
kullanldn bildirmektedirler. Gnmze kalan ingotlarn ou hayvan biimindedir.
Pahang Sultanhnda piramit biimli ingodar popler hale gelmi ve 19. yzylda bun
larn uyarlamalar sikke olarak dolama srlmtr. Bu sikkeler ingot biimine sahip
tiler, ancak ukurluklar nedeniyle teneke apka paras unvann kazanmlard.

201h Timsah biimli teneke ingot, Pahang,


18. yzyl.

2 01i Horoz biimli teneke ingot,


Pahang, 18. yzyl.

201 j 1890 civarnda kartlm, 4 sent deerinde,


apka biimli teneke ingot, Pahang Sultanl.

PARANIN TARH

202
8. yzylda Orta Brmadaki rikctrann Pyu
Krallnn gm tankas. Arkasnda Hindu tanras
riyi temsil eden Hint rivasta armas vardr. Sikkenin
zerinde Hindu tanrs ivay temsil eden bir da bulun
makta ve yannda tanr Vinunun sedefli deniz kabuu,
tanr ndrann yldrm, gkyzn simgeleyen gne ve
ayla okyanusu simgeleyen dalgal izgi yer almaktadr.
rivasta armal gm sikkeler, Gneydou Begalden
Taylanda eitli krallklarca bastrlm ve 10. yzyla dek
Kamboya ve Vietnam gibi daha da douya yaylmtr.

2 0 3 9. yzylda Orta Taylanddaki Dvaravatinm Mon


Krallna ait gm tanka (arl azaltlm). Arkas,
ndrann yldrmn ieren bir rivasta armasn gsteriyor,
yannda krall simgeleyen fil vendiresi ile sineklik yer alyor.

inli yazarlarn bildirdiine gre, Tibette 15. yzyldan bala


yarak

gm

ingotlarn

kullanld

grlm ektedir,

ancak

Nepalden giren Hint basm sikkelerin kopyaland 16. yzyla


kadar, sikke kullanm sz konusu deildir. 19. yzyl sonlar ve 20.
yzyl balarnda ngiliz Hint rupisi, Tibette ve komusu olan Bat
in

blgesinde

olduka

popler

hale

gelmi,

bu

durum

Sichuandaki Chengdu darphanesini, Tibet snr tesine yaplacak


ticaret iin taklit rupiler retmeye yneltmitir. ngiliz Hint rupisi,
inin Yunnan eyaleti ile gneydeki komusu Burmada da dola
maya balamtr.
Burma, H int tarz sikkelerin yabancs deildir ve Burma kral
1 7 9 6 da Kalkta darphanesine, kendisi adna rupi lsnde
sikke basm ve kendi retimlerini srdrmeleri asndan baz
sikke makine akamlar smarlamt. Bu sikkelerin tasarm lar,
en az bin yl nce 7. yzylda Burmada baslan ve Bengalin
dk ayarl altn sikkelerini model alan erken dnem sikkesin
den kopyalandklarndan, eski Hint tarz sikkeleri anm satm ak
taydlar. Burmann zengin gm kaynaklar vard ve Hint tarz

HNDSTAN VE GNEYDOU ASYA

nn kullanm na

uygun olarak, gm sikkeler Burm adan,

Taylanda, K am boyaya ve Gney Vietnam a, Hint dini ve klt


rnn benimsendii her yere yayld. Burma ve Taylandn,
Gneybat inin kendi parasal sistemlerini de ithal eden gmen
halklar tarafndan istila edildii 11. yzyla dek, Gneydou
Asyada Hint sikkecilii gelenei egemendi. H int altn ve gm
sikke basm gelenei, 9. yzyldan 13. yzyla kadar bugnk
Endonezyann bulunduu blgeye ve Filipinlere de yaylmtr.
Cavadaki ta yaztlar, bu dneme ait, dinsel arm aanlar ve top
rak alnlan gibi Hint parasal kavramlarm kullanan parasal
ilemlere ilikin saysz kant sunmaktadr.
Modern dnemde Hint geleneinin evre blgelerdeki etkisi
eit oranda gldr. Rupinin baars, zellikle de Prinsepin
1835 reformunu izleyen standardizasyondan sonra dier pek ok
blgeyi, bu Hint birimini dolama sokmaya itmitir. 18. yzylda
rupi Burma, Afganistan ve Endonezyada da kartlmaya balan
mt bile. Daha batda rupi, Basra Krfezi ve Gney Arabistann
(Umman ve Aden) standart para birimi haline geldi. ngilizlerin
emperyalist genilemesi Dou A frikay para para imparatorlua
kazandrdka (bkz. Resim 3 0 3 ), rupiler, 1 8 8 8 de M om basa iin
baslan bir rupi sikkesiyle Somali ve ngiliz Dou Afrikasnda da
kullanlmaya balam ve rupi iyice gneydeki N atalde (Gney
Afrikada) standart para birimi olarak benimsenmitir. talyan
Som alisi ve Alman Dou Afrikas da kendi rupilerini kartm
lar ve Portekiz M ozam biki, ngiliz rupilerini yerel kullanm iin
damgalamtr.

Deerlendirme
Yaadmz yzyln ilk yllar boyunca, Batl emperyalist g
ler tarafndan benimsenmesinin bir sonucu olarak Hint sikke sis
temi, Hint Okyanusuna snr olan tm topraklarda en yaygn
ekilde kullanlmtr. Ancak bu, Hint parasal tarihinde derin etki
ler yaratm olan, Hint paras zerindeki uzun Bat etkisinin en
sonuncusuydu. H indistann igale ve kltrel etkilere duyarll

191

192

PARANIN TARH

na karn, hem sikkelerin kendileri hem de parasal uygulamalarn


ele aldmz dier ynleri asndan, zellikle de slam dnyas ve
indeki komularyla kyaslandnda, geleneklerinin ayrt edici
lii ortadadr. imdi, para ve sikke konusundaki uzun ve bam
sz geleneini ele almak iin ine dnyoruz.

VI
in ve Dou

Sordular, "N iye lmen gerekiyor?" Yantlad, "lmm gkler


tarafndan alnma yazlm, ama Lu Jin tarafndan aldatldm. Bundan
nce, fiyatn ipek zerinden mi yoksa gm zerinden mi belirleyelim
diye, kzn fiyat zerinde pazarlk ediyorduk.
Yuan Haowen, (1190-1257), Accourts of Yijian

Ortasnda kare bir deliin bulunduu ufak, yuvarlak bronz sik


keler ilk bakta Dou Asya sikkeleri olarak tannr. Bu sikke bas
m geleneinin temel tasarm, M . . 4. yzylda inde ortaya k
m ve inden Orta Asyaya, Japonyaya, Koreye, Vietnam ve
Gneydou Asyaya uzanan geni bir corafyada tandk bir para
biimi haline gelmitir. Bu sikkelerden oluan gmler, ticaretle
balantlarn gsterir biimde Ortadouda, Gney Asyada,
Avustralya ve Afrikada da bulunmaktadr. Bu biimde retilen sik
kelerin en sonuncular, kare deliin yerinde resimsel imgelerin yer
ald, dkmden ziyade darp edilmi ve daha Batl bir tarzn
benimsendii 2 0 . yzyl balarnn tarihini tam aktadr.
Gnmzde dolamda bulunan Dou Asya madeni paralar
btn dnyada grlen modern madeni paralara benzemektedir,

194

PARANIN TARH

Dou Asyada Bronz Parann Geliimi


L Evre: Sikke, M.S. 7. yzyl sonlar ya da 6. yzyl balarnda, Zhou [Cou] haneda
nndan krallar tarafndan icat edildiinde, in birka bamsz devletten oluuyordu.
Zorluklarla geen Savaan Devletler dneminde (M . . 4 7 5 -2 2 1 ), btn devletler
bak ya da krek, deniz salyangoz kabuu taklidi ya da ortasnda delii olan yuvar
lak diskler biiminde kendi paralarn karmaktaydlar. Gelimenin sonraki ana
aamasnn de, Qi [in], Han ve Tang hanedanlarn birletiren bir imparatorluk
zerindeki gl hkimiyetle akmaktadr
E . Evre: Qin hanedan, egemenliini M . . 2 2 1 de salad ve yeni imparatorlukta
geerli olan kendi para standardn yaratt. Bu, ortasnda kare bir delie ve sadan sola
okunan iki karakterli yazya (bangliang - yarm ons ) sahip yuvarlak bir sikkeydi.
Artk in parasnn biimi belirlenmiti, ancak bangliang parasnn gerek arl
deikenlik gstermeyi srdrd.
III. Evre: Han hanedan M . . 1 1 8 de bangliang vuzhu (be tahl tanesi) ile deitir
di. Sikkenin biimi, arkaya ve ne, d ve i kenarlklar konularak gelitirildi. Vuzhu,
7 0 0 yl akn bir sreyle balca sikke tr olarak kald.
IV. Evre: Tang hanedan kurulduktan yd sonra, M .S. 6 2 1 de, vuzhu Kayuan totg-

ba o (dolama giren yeni hazine ) ile deitirildi. Yeni hanedann yeni bir yaz stili
vard: Artk zerindeki yazda arlktan sz edilmiyordu. Bunun yerini, ikisi basm
tarihini, ikisi ise dolamdaki parann konseptini belirten drt karakter almt. Tang
hanedan, in tarihinde bir altn a idi ve inin nfuzunun artmasyla birlikte
komu lkeler, Tang sikkelerinin taklidi biiminde kendi sikkelerini kartmaya bala
dlar. Bunlarn ilki M.S. 708 ylnda Japonyada kartlan Vado k aibo (Vado dne
minin balang hzinesi ) idi. Vado yumuak bakr demekti ve Musaidcki (modern
Tokyo) bakrn kefini izleyerek sikkelerde kullanlmt. Orta Asyada Cianzbong
tongbao su (Cianzbong dneminin dolamdaki hzinesi ), Xinjiangta (Sincan,
Dou Trkistan) kartld. Bu sikkeler Cianzhong saltanat dneminde (780-783) bu
blgedeki sadk grevliler tarafndan, blgenin inin geri kalanyla ilikisinin koptu
u srada retilmilerdir. Grnd kadaryla, her ne kadar yeni bir saltanat ismi var
idiyse de, baka hibir yerde bu isimle sikke retilmediinden haberleri yoktu. Bu sik
kenin hem Sincan'da hem de Sogdda (modern zbekistan) yerli Orta Asya taklitleri
de yaplmt. Sog hanedan (96 0 -1 2 7 9 ) zamannda inin Tang tarz sikkeleri, M .S.
9 7 0 ylnda Vietnamda baslan Tbaibinh hu'ngbao (Thaibinh dneminin balang
hzinesi ) sikkesi ve M .S. 1097de Korede baslan H aedong t'ongbo (Korenin dola
mdaki hzinesi ) sikkesiyle Uzakdouda yaygnlamay srdrd.

I. EVRE
204 a Zhao devletinden krek eklindeki bronz para.

N VE DOU

2 0 4 b Qi Ii] devletinden bak eklindeki bronz para.

2 0 4 c Vei devletinden bronz yuvarlak para.

2 0 4 d Chu devlerinden deniz kabuu taklidi bronz para.

EL EVRE
204e Qin ve erken dneni Han hanedanlarnda
kartlan bronz bangliang sikkesi.

III. EVRE
2 0 4 f M . . 1 18den itibaren Han imparatoru Vudi tarafndan
kartlan bronz vuzhu.

IV. EVRE
204g Tang hanedannn bronz Kayuan tongbao sikkesi,

M.S. 621.

2 04h Japonyann bronz Vado kaiho sikkesi, M.S. 708.

2 0 4 i Sincann bronz Ciattzhong tongbao sikkesi, M .S. 78 0 -7 8 3 .

2 0 4 j Cianzhong tongbao sikkesinin tek karakterden oluan


iaretine sahip yerli taklidi, Sincan, 8. yzyl sonlan.

2 0 4 k in sikkesi biiminde, Sogdiana yaztl, bronz Sogd sikkesi,


8. yzyl.

2041 Vietnamn bronz Thaibinb b u ngbao sikkesi, M .S. 970.

2 04m Korenin bronz H aedong t ongbo sikkesi, M .S. 1097.

195

PARANIN TARH

yine de inli yazarlarca kk biraderler diye bilinen, iki bin yl


boyunca varln srdrp popler bir muska ve tapmak andac
olarak gnmze kalan geleneksel Dou Asya sikkelerinin kendi
lerine zg biimine sahiptir.

Parann Kkenleri ve Sikkelerin Geliimi


Do Asyadaki paraya ilikin ilk kayt, M . . 6 4 5 te len bir
inli yneticiye atfedilen, ancak alt yzyl akn bir sre sonra
(yak. M . . 26) derlenmi olan Guatz? de, dier bir deyile Book
o f M aster Guanda* bulunmaktadr:
lk krallar, bulunmas zor, uzaklardan gelmi eylere bir deer bier
lerdi. inci ve yeimi stn, altn orta ve kreklerle baklar ise aa
dzeyde para kabul ederlerdi. Paray giyemezsiniz, ama parayla sna
bilirsiniz. Paray yiyemezsiniz, ama parayla karnnz doyurabilirsiniz, ilk
krallar, para sayesinde halka hkmederek servetler biriktirdiler ve byle
likle dnyaya bar getirdiler.

Tahl, kuma, hayvanlar, ss eyalar ve metaller gibi ender


bulunan doal rnler ilk zamanlardan beri dei-toku edilmek
teydi. Deniz salyangozu kabuklar gibi belirli nesneler servetin sim
geleri olarak grlmekteydi ve M . . 13. yzyldan kalma in yaz
malarnda deniz salyangozu kabuklarndan armaan niyetine kul
lanlan hazineler diye sz edilmektedir. Ancak sikke denilebile
cek ve deme arac olarak kullanlan ilk paralar, M . . 7. yzyl
sonu ya da 6. yzyl banda Zhou [Coul devleti tarafndan piya
saya kartlm bronz krek ve bak eklindeki paralard. Bunlar
1. Blmde ele alman ilk Bat sikkelerinin aa yukar adala
rydlar. Tarm aletlerini model almlard, ancak ok daha kk
lekteydiler ve bir klann ismini, yer adn ya da arl belirten
yazlaryla inceltilmi metalden yaplyorlard. yzyl iinde,
deniz salyangozu kabuu biiminde bronz para kartan gneyde
ki Chu ve bak biimli bronz para reten doudaki Qi [i] dn*

Efendi Guann Kitab - .n.

N VE DOU

2 0 5 Savaan Devletler dneminin (M . . 475


221) bak biimli bronz paras ve ta kalb
adalar olan krek biimli paralar
sonraki sikkeler gibi, bak biimli paralar
kalplara dklmekteydi. Kalplar tatan
kilden ya da metalden yaplabilmekteydi. Bak
biimli bu parann stndeki yaz onu Q iin
yasal paras olarak tanmlamaktadr,
Kuzeydou indeki Qi devleti kastedilmektedir.

tlaki pek ok in devleti, krek biimli paralar kartmaktayd.


M . . 3. yzylda Qin Shi Huangdi |in i Huangzi], Savaan
Devletleri birletirdi ve mevcut para birimini yeni Qin [in]
mparatorluumda geerli olacak standarda kavuturdu. Bu, kare
delie ve iki karakterli yazya {bangliang - tam olarak, arl
yarm ons demek) sahip yuvarlak bir sikkeydi.

Bangliang, arlklar deien sikkeler biiminde de olsa, M.S.


1 1 8de Han mparatoru Vudi tarafndan yeni ve tarihsel neme
sahip bir sikke dolama kartlncaya dek varln korudu. ze
rinde vuzhu (tam olarak, be tahl tanesi anlamnda) yazan Han
sikkesi, inin i kesimlerinde yaygn biimde kullanlm ve snr
blgelerindeki emperyal gelimeyi izleyerek uzaklara yaylmtr.
Vuzhu, imparatorluun, bazlar sikke basmn srdren kk
devletlere blnd (M .S. 220) Han hanedannn knden

1 97

PARANIN TARH

206 Dou Han hanedannn (M .S. 2 5-220) ve


sonraki dnemin bronz sikkeleri; Sincanda antik
Ravak yerleiminde bulunmulardr. inin
kuzeybatsnda arkeologlar bir kordona dizili,
paslanm vuzhu sikkeleri bulmulardr.
Birbirlerinden ayrldklarnda, bunlarn standart
vuzhu sikkeleri, iyi yerli taklitleri, alt birini taklitleri
ve kesik vuzhu sikkeleri olduklar anlalmtr.

sonra da balca sikke tr olmay srdrmtr. mparatorluk 6.


yzyl sonunda bir kez daha birletiinde, Tang mparatoru
Gaozu, M .S. 6 2 1 de yeni bir sikke tasarmn, Kaiyuan totgbao 'yu
kararak vuzhuyu geersiz ilan etmitir.
Yeni sikke de hl kare delie sahip bir yuvarlakt, ancak nce
den arl belirten ve genelde iki karakterden oluan yaznn
2 0 7 Sincan, Hotandan bronz in-Haroti
sikkeleri, M.S. 1. yzyl. in gelenei Bat
geleneiyle H otann in-Haroti
sikkelerinde bulumurur. Bu sikkelerin bir
yznde, birimin arln (6 tahl tanesi
ya da 24 tahl tanesi: Srasyla bat Hint
drahmisinin ve 4 drahminin edeeri)
gsteren ince yaz, dier yznde bir deve
ya da aslan betimi etrafnda kraln adn
veren Hint (Haroti) yazs vard. Bu rnek,
Hotan kral Gurgamoyann bronz
sikkesidir (M .S. 1. yzyl ortas). nndeki
Hint yazs, byk kraln, krallar kralnn,
Hotan Kral Gurgamoyann" basm
olduunu belirtmektedir. Arkasndaki yaz
incedir: Bakr sikke, 24 tahl tanesi
arlnda.

N VE DOU

RUSYA

Stftnipaliv
KAZAKSTAN

M
OftOUSAN

Hjrbtn

.in - M

SH A N U O N G

m rr
< hrnglu*

S,.

..- -'T , S K H U A N
g u iz h o u

HNDSTAN

JlA N C X i

,(.UAN(;.XI,

fTAYVAN

BURM A V

2 0 8 Tang mparatorluu, M.S. 669.

yerinde, artk basm tarihini ve sikkenin para olarak tanmn belir


ten drt karakter bulunmaktayd. Dolaysyla yeni yaz, deliin
evresinde yukardan aaya ve sadan sola doru yer almaktay
d: Kai yuan (szc szcne yeni balang ) ve tongbao
(szc szcne dolamdaki hazine ).
Tang m paratorluumun (6 1 8 -9 0 7 ) nfuzu, Altn a,
dnya leinde tannm vc Dou Asyada bir fenomen haline gel
miti. Sikkecilii de kapsayan in kltr blgeye yaylmt. lk
Japon sikkeleri 7 0 8 de, ilk Vietnam sikkeleri 9 7 0 de ve ilk Kore
sikkeleri 996 ylnda yapld. Tm de Kaiyuan model almlard

2 0 9 Bir Bizans sikkesinin altn taklidi, M .S. 6. yzyl.


Arkeolog Sir Arcl Stein bu taklidi, Sincanda Turfan
yaknlarndaki Astana mezarlnda, bir mezar kazsndan
kartlan iskeletin stnde kiisel bir ss eyas olarak
bulmutur.

199

200

PARANIN TARH

2 1 0 Sikke aac, 20 . yzyl balan. 19. yzyl sonlarna kadar


in sikkeleri darp edilmekten ok kalplara dklmekteydi.
Kalp sikkeler kum kalplara bask yapmak iin kullanlyordu.
Kalplar bir araya getiriliyor ve eritilmi pirin, oluklara
dklyordu. Pirin, sikkeler arasndaki oluklardan aac
oluturacak biimde akyordu. Souduktan sonra sikkeler
normal olarak aatan kopartlyor, kenarlar oluklarn
brakt izlerden arndrlmak iin trpleniyordu. Bu aa
zerindeki sikkeler, Guanxu dneminm (1875 -1 9 0 8 ) 10luk
nakit paralardr, Board of Revcnue Darphanesi, Pekin, dkm
yd yak. 1905.

ve hepsinin yazlar kayda deer biimde, bu lkelerde resmi yaz


ma dili olarak benimsenmi in alfabesiyle yazlmt. in sikkele
rinin fiziki biimi Orta Asyada da benimsenmiti, ancak yazlar
farkl bir alfabe ile yazlmaktayd.
Kaiyuan, zellikle de 19. yzylda Avrupal devletlerin sikkele
rinin yaygnlamasna dek, btn Dou Asya sikkeleri iin bir
model haline geldi. Dou Asya geleneinde yaplan son sikkeler
unlardr: emperyal Xuantong tong-bao (Xuantong saltanatnn
dolamdaki hzinesi , in 1 9 0 9 -1 9 1 1 ), cumhuriyeti Minguo

tongbao ( Cumhuriyetin dolamdaki hzinesi , in 1912) ve


Fujian tongbao (Fujiann dolamdaki hzinesi , in 1912);

N VE DOU

Japonyada Bunkyu eiho (1 8 6 3 -1 8 6 7 ); Korede Sang p yong t'ong-

bo ( istikrarn dolamdaki hzinesi, 16 3 3 -1 8 8 7 ); ve Vietnamda


Baodai tbongbao (tanr dolamdaki byk hzineyi korusun,
1 9 2 6 dan 1 945e kadar Franszlarca kartlmtr).
Bu sikkelerin -D ou Asya nakit parasnn- biimi, bylelikle
iki bin yl boyunca kalc olmutur. inlilerin deerli metalden
yaplan ve zerinde tasvirler tayan Bat sikkelerinden haberdar
olmalarna karn - in de Bizans altn soliduslar ve Sasani
gm drahmileri bulunm utur- bu tr sikkeler ounlukla mezar
larda ya da batdaki blgelerde kefedilmitir. Eski inde, henz
sikkeler ortaya kmamken, bronz deerli metal gibi grlmek
teydi ve zellikle de krallarn ve beylerin atalarna tapnma tren
lerinde kullanlan hayli ssl kaplarn yapmnda kullanlmaktay
d. Sikke yapmak iin uygun malzeme olarak bronzun seilmesi
nin, bu erken dnem bronz kaplarnn dinsel ve sosyal prestijiyle
kltrel balantlar olabilir. Deerli ve olduka itibarl bir metal
den yaplsalar da, sikkeler ok sayda retilmek durumundaydlar
ve imparatorluk topraklarnn gerektirdii byk miktarlar sala
yabilmek iin im alat srelerinin

basit olm as gerekiyordu.

Arkeoloji, eski indeki sikke retiminin leine ilikin baz bul


gular gn na kartmtr: rnein , kuzeybatdaki snr top
raklarnda tek bir ren yerinde 45 kg. vuzhu sikkesi bulunmutur.
Yabanclarla ticaret yapld ve Bat halklarnn sikke kullanm
geleneine ilikin byk bir iletiimin yaand sonraki dnemler
de bile, inliler kendi zgn sikke biimlerini srdrmlerdir.
Dk ayarl bronz sikke temel ileviyle uyumluydu: dolamda
olmak ve demelerde kullanlmak. Gndelik pis kokulu bakrlar
la ilgilenmek, genelde, bulduklar her frsatn stne atldklar
iin ahlaktan yoksun diye kmsenen tccarlara braklmt ve
parasal sistem alt srece deitirmeye gerek de yoktu.
Sikke yapmnda altn ve gm ara sra kullanlmaktayd.
Japonyada yaplan ilk sikkeler gmtendi, ancak ok ksa bir
sre sonra bunlar daha ucuz olan bronzdan yaplmak zorunda
kalnd. 7 0 8 de Japonyada bakrn kefi ylesine nemliydi ki sal
tanat ismi, Japonyann ilk bakr sikkeleri zerinde gzken yaz

201

202

PARANIN TARH

(Vado kaiho), Vado (kelimesi kelimesine, yumuak bakr ) ile


deitirildi. Baz in sikkelerinin de altn ve gm uyarlamalar
vard, ancak bunlar ounlukla imparatorluk saraynda alanla
ra verilen armaan paralaryd ve dolam amal deillerdi.

Sikke Tasarm
Bir tek sikkede hem yeryzn hem de gkyzn grebiliyo
ruz : in sikkelerinin biimi simgesel anlamda ok nemliydi.
Eski zamanlarda inliler yeryznn kare ve gkyznn de
kubbe eklinde olduuna inanrlard. Gkyz, yeryz ile
Gkyz Vekili olan, halk yneten ve onlar iin para basan elisi
imparator araclyla haberleirdi. Halk iin hem gkyzn hem
de yeryzn ifade eden sikke basma ileminde, imparator byle
likle her iki blge arasndaki simgesel balanty tamamlamaktay
d. Yeim cong' gibi bir takm tren nesneleri de tasarmlarnda
ayn yuvarlak ve kare zelliklerine sahiptiler. Han zamanlarndan
balayarak antik in felsefesi de yin yang, wu xing kuram zeri
ne temellenmiti. Sikkelerin bu kuramn kusursuz yanstclar
olduu dnlmekteydi, her birinin iki taraf vard (yin ve yang)
ve be yn temsil ediyorlard (wu xing ): kuzey, gney, dou, bat
ve merkez.
Ancak kare delik ayn zamanda hem retim hem de dolam
bakmndan ilevseldi de. Binlerce sikke, ok katl kalplarda bir
seferde dklebilmekteydi ve ilemi biten sikkeler kalplardan
kartldklarnda kenarlarndaki kalntlar trplenmek zorunday
d. D rt kenarl metal bir ubuk sikkelerin dzgn durmas iin
kare deliklerden itiliyor, bylelikle trpleme ilemine hz kazand
rlyordu. Sikkeler dolama girdiklerinde, delikleri sayesinde yz
lk ya da binlik diziler haline getirilebiliyorlard.
Sikkelerin zerindeki yazlar, hangi saltanat dnemine ait
olduklarm, deerlerini ve bazen de dolam silsilesini belirttikle*

Cong: Yeimden yaplan, ii dairesel, d kare, tp biimli bir nesne. Eski inde kul
lanlan bir tr tren nesnesi olduu dnlmekle birlikte gerek ilevi ve anlam
bilinmemektedir - .n.

N VE DOU

2 1 1 -2 1 3 Song imparatoru Huizogun (1101 -1 1 2 5 ) bakr sikkeleri. Huizong gzel


sanatlara, zellikle de kendi narin altn tarz kaligrafisine dknlyle tannrd.
mparatorun kendisi, saltanatnn be dneminde kartlan sikkelerin pek ou iin
kaligrafi yaratmtr. Chongning sikkesi (solda) iin yaz yazdnda yirmili yalarnn
bandayd, Daguan sikkesi (ortada) iin yazdnda aa yukar otuz yandayd ve
Xuanhe dneminde krkn gemiti (sada). Genellikle her sikkenin ortasndaki deliin
sanda ve solunda bulunan tong ve b a o karakterleri, balangtaki kaln izgili
kaligrafisine, bu yirmi yl akn srenin nasl aamal bir yumuaklk ve yuvarlaklk
verdiini ok iyi gstermektedir.

rinden nemliydiler. Temel hesap birimine, ayn karakterin farkl


telaffuzu olan, dilde de yazm ak anlamnda kullanlan,
incede ven, Japoncada muti ve Korecede ise mon denilmekteydi.
Dou Asya bronz sikkelerine Batllarm verdii isim olan cash ise,
bakr sikke anlamndaki Hinte kara szcnden tretildiiden in geleneiyle hibir balants yoktur.
in sikkeleri zerindeki yazlar geleneksel kaligrafiyle yazl
maktayd ve genellikle drt temel yaz tipinden birine aittiler:
kalp, katip, mhr ya da koan yaz. inin tarihsel kaytlarnda,
ounlukla, yazlar tasarlayan yaz ustasnn ismi, hele de impara
torun kendi eliyle yazlmsa mutlaka belirtilmektedir. Kaligrafi,
Dou Asyada yksek sanat biimlerinden biriydi ve Song haneda

203

204

PARANIN TARH

nnda (9 6 0 -1 1 2 7 ), Ouyang X iu ve ozan Su Shi gibi nl ustalar


sikkelerin yazlarn yazmalar iin davet edilirlerdi. mparator
Huizong, kendi kulland sikkelere kaligrafi salamt. Kaiyuan
sikkelerinin gsterdiine gre in yazs, tm Dou Asyada bilin
mekte ve kullanlmaktayd.
Bazen imalat yerini belirtmek iin bir karakter eklenmesiyle,
kolayca gzden kaan incelikli farkllklar yaratlrd ve bir sikke
nin arkasna ya da nne sklkla kk tantm iaretleri eklenir
di. in sylencesine gre bu iaretlerden birisi, Tang hanedan sra
snda ok nl odalklardan birisi olan Yang Guffeinin parmak izi
basksdr. Sikkelerin arka yznde rastlanan en ak seik iaret
ler, inin Qing hanedannn (1 6 4 4 -1 9 1 1 ) sikkeleri zerindeki
Manu ve in dilinde verilen darphane isimleridir. Korede, yuka
rda sz edilen Sang pyong tong bo sikkeleri iin olduka dzgn
bir iaretleme sistemi gelitirilmitir. Bu sikkeler 1633 ylnda ilk
kez basldklarnda arka yzleri botu. Ardndan para basma yet
kisinin elliyi akn daireye verildii 1678 ylnda, her bir dairenin
isminin birinci ya da ikinci karakteri arka yze konulmu ve
1 7 4 2 den balayarak k yeri ve seri numaralar da eklenmitir.
inde Alt Hanedan dnemi (M .S. 2 2 2 -5 8 9 ), sikke tasarmla
rndaki kaligrafi asndan dnm noktasyd. Bu dnemden nce
sikkeler zerinde yalnzca damga yazs bulunurken sonralar dier
yaz trleri de kullanlmtr. Alt Hanedan zamannda in sanat,
Hindistan ve Orta Asyadan gelen Budizmin bir hayli etkisinde
kalmtr. Dnemin in Budist duvar resimlerinde bulunan, uu
an kaftanlar ve kurdeleler iindeki insan figrleriyle kyaslandk
larnda, Xiaojian sizhu (X iaojian n drt tahl taneli sikkeleri) sik
keleri zerindeki kaligrafinin kavisli darbelerinde bu sanatn etki
leri grlebilmektedir. Japonyada sikkeciliin balamasnda bir
anlamda ksmen Budizmin de pay vardr: Japonlarn Budist hey
kelleri, anlar ve benzerlerine duyduklar muazzam ilgi ve talep,
M .S. 6. yzyl ortalar ve sonrasndan balayarak in ile her trl
ilikide arta yol am ve demelerin yaplmasnda, sikkelerin,
geleneksel Japon deme arac durumundaki pirince gre ok daha
uygun olduklar anlalmtr.

N VE DOU

2 1 4 Gmten yaplm in iyi talih


tlsm, 19. yzyl. Bir gm ingot
zerine yerletirilmi bir sikke ile
temsil edilen bu tlsm sahibine uzun
bir mr, zenginlik ve onur
dilemektedir. Kenarlar boyunca
grlen delikler, bir zamanlar
cmbzlarn, kulak temizleyicilerin,
krdanlarn ve dil temizleyicilerin
asl olduu bir kordona iaret
etmektedir.

Batl sikkelerin tersine geleneksel in sikkeleri zerinde hibir


resimsel grselin yer almad, buraya kadar anlatlanlardan gr
lyor. Yaz, tasarm ve sikkeyi tanmlayan unsurlar biimlendir
mitir. in sanat, tarihinin balang dnemlerinde saray yeleri
nin ve soylularn simgelerinden yoksundur. Gerekte bir Dou
Asya paras zerinde grlen ilk portre, in Cumhuriyetinin
kurulduu yl olan 1 912de, N ankinde baslan dolarn zerinde
yer alan ilk in Devlet Bakan Sun Yat-sene aitti. Sikkelerin ze
rinde hkmdarn portresine yer verilen Batl gelenee kar ok
uzun zaman direnmi olmas, inin para geleneinin sreklilii ve
btnlnn yaln bir kantdr.

Parann Kullanm
Eski inde icatlarn takiben sikkeler olduka nemli bir para
biimi halini almlar ve ok eitli parasal ilevlere hizmet etmi
lerdir. Sikkeler B atdaki gibi, ounlukla ticari ilemlerde kulla

205

206

PARANIN TARH

nlm ve mallarn fiyatlar sikke cinsinden belirlenmitir. in


imparatorluk tarihleri, fiyatlarn olaand biimde ykseldii ya
da dt iyi hasat ve kuraklk, sel ya da sava zaman gibi kt
lk dnemlerinden zellikle sz etmektedir. Dou Asyada 1 cash
sikkesi her zaman temel para birimi olmasna karn, satn alma
gc zamana ve yerel koullara gre deimekteydi. rnein,
atlara zg fiyat kaytlar dikkate deer bir eitlilik gstermek
teydi. Han hanedannda (M . . 2 0 6 -M .S . 2 2 0 ) bir at yaklak
4 .5 0 0 ; M .S. 6 3 6 da (Tang hanedan) yaklak 2 5 .0 0 0 ; Kuzey
Song hanedannda (9 6 0 -1 1 2 7 ) 2 0 .0 0 0 ; M ool Yuan hanedan
(1 2 0 6 -1 3 6 7 ) srasnda 9 0 .0 0 0 ve 1 3 6 2 de, erken dnem M ing
hanedannda 10.000 cash't mal olmaktayd. Bununla birlikte
baka kantlar da, aslnda at iin yaplan demelerin sikkeden
ziyade bir baka arala yaplabildiini ortaya koymaktadr. Bat
Han hanedannda (M . . 2 06-M .S . 24) bir at ba srla; M .S.
6 5 3 de (Tang hanedan) iki ba srla; 1 3 6 2 de (M ing hanedan)
bir ba srla dei toku edilebiliyordu. Herhangi bir balamda,
sikke cinsinden belirtilen fiyatlara ilikin yazl bulgularn ardnda
yatan satn alma ve satmaya zg pratik gereklerin, her zaman
sikke kullanmn gerektirmemesi olasdr. Ancak sikke birimleriy
le ifade edilen hesaplama birimi olarak parann yaygn varl,
tek bana, ticari ilemlerde sikkelerin neminin kantdr.
Devletin para ve sikkelerin genel sorumluluunu almasna kar
n, inin ilk sikkeleri merkezi hkmete deil zel giriim tara
fndan baslmtr ve sonraki zamanlarda bile sikkelerin yerel ve
zel retimi kimi kez zendirilmitir. Sikkeler standart arla
sahip olduklar srece halk onlara gvenmekteydi ve kimin bast
pek nem tamyordu.
Kanun, sikke retimi iin kamu tarafndan tutulan kiilerin bu ilemde
bakr ve teneke (yani bronz) kullanmalarn art koar. Her kim ki kendi
yasad kr iin sikkeye kurun ve demir kartrmaya kalkrsa yzne
dvme yaplmak suretiyle cezalandrlacaktr.
Hanshu'da Gda ve Para zerine Dzenleme (Han Tarihi)

N VE DOU

Doaldr ki, krl olduunda yasad zel dkm de yaplmak


tayd. 1 .0 0 0 -cash deerinde sikkelerinin basld Xianfeng dne
minde (1 8 5 0 -1 8 6 1 ), bir kalpazan kolay para elde edebiliyordu: 1cash sikkelerin bin tanesinde, 1.000-cash deerinde otuz adet
sikke yapmaya yetecek lde bakr bulunmaktayd. Daha abart
sz koullar altnda bile, sikkelerin yerel ve zel giriimcilerce
dklyor oluu, sikkelerin standardizasyonunu gletiriyor ve
rnein Song hanedannn Yuanfeng totgbao su gibi rneklerde
yzlerce eit bulunabiliyordu. Merkezi ve yerel, resmi ve zel ara
sndaki bu esneklik srmtr: hatta Qing ynetimi (1 6 4 4 -1 9 1 2 ),
Shanxi bankalarnca sunulan havale kolayln kullanma sok
mutur. Bunlar, statleri hkmet himayesinde ykseltilen ve eya
letler aras ticaretin uzun sre balca aracs olan zel bankalard.
Bu blgesel etken, in para tarihinin anlalmasnda can alc
noktadr. Tang hanedannn Kaiyuan sikkeleri bile blgesel olarak
dklp dolama sokulmaktayd. Song zamannda baz eyaletler
bronz cash sikkelerini, bazlar demiri ve bazlar da her ikisini bir
den kullanmaktaydlar. Yerel para birimi ounlukla blgenin eko
nomik gcne gre belirlenmekteydi. rnein, Sichuan gibi verim
li ve zengin bir eyalet asndan, fakir komularnnkinden farkl
bir sikkeye sahip olmak yararlyd, nk bylece sikkelerinin
snr tesine akn denetim altnda tutabilmekteydiler.
Sikkeler her zaman parann tek biimi deildiler. in, Kore ve
Japonyada, kuma ve tahl da para gibi kullanlabilmitir. pek,
zellikle, bir deer biriktirme arac olmasnn yan sra bir deer
ls ve deme aracyd. rnein, Tang hanedan srasnda in
parasal sistemi, ikili bir sikke-tekstil standardna dayalyd ve bor
szlemeleri gibi, pirincin fiyat da ar ipek kuma toplar cinsin
den hesaplanmaktayd. 7 3 4 te hkmet en az 1.000 cash tutarn
daki dier tm mallarn cash ya da mal karlnda satn alnma
sn, ancak maliknelerin, klelerin ve atlarn alm satmlarnn yal
nzca ipek ya da kuma karlnda yaplmasn buyurmutu.
Parann bir dier nemli ilevi, vergilerin denmesiydi. Burada
da sikkeler her halkrda tek kabul gren deme aracyd. Vergiler,
ayrca kuma ya da tahl olarak da denebilmekteydi. Japonyada
Meici Restorasyonuna (1868) dek, vergiler hl zaman zaman

207

208

PARANIN TARH

pirinle deniyordu. in Qing hanedannda gm, in para siste


minde giderek artan nemini gsterir biimde, vergi deme arac
olarak kullanlyordu. Tang hanedanndan 20. yzyla dek deerli
metallerin inde para yerine dolat sistemde gm ingotlar
hkim durumdayd ve zellikle 18. ve 19. yzyllarda byk hacim
li ilemlerde en nemli deme aracydlar. 1834 ylnda J.R .
Morrison tarafndan anlatld zere, her bir ilemde deyen ve
demeyi kabul eden arasnda gmn saflna ve arlna gre
belirlenen deerleriyle ingotlar kle birimi olarak gemekteydiler:
Artlan gm, kle halinde dklyor; bankerin ve iinin adlar,
dkm yeri ve yl ve kimi zaman da hangi verginin demesinde kullanla
ca zerlerine baslyor. Sonradan herhangi bir hilenin farkna varlrsa,
ne kadar zaman gemi olursa olsun artmakla grevli kii ar cezalara
arptrlr.
J. R. Morrison, Chinese Commercial Cuide (1 834)

2 1 5 HSBCin anghay ofisinde sarraf ibanda, 1936. HSBC, 1 8 6 5 te Hong Kong ve


anghayda Uzakdoudaki dier ubeleriyle birlikte ald. O sralarda inde, yksek
tutarl ilemlerde, gm balca deme aracyd ve gmn safln denetlemek
amacyla banka sarraflar istihdam ederdi. Burada sarraf, bankann anghay ofisinin kasa
dairesinde, 50 onsluk anghay Kenti 2 7 ingotlarn incelemektedir.

N VE DOU

216 -2 21 inin farkl blgelerinden giim ingot


birimleri, 1840lar-1930lar. Temel para birimi
olmasnn yan sra, gm 19. yzyln sonlarna dein
vergilerin denmesinde de kullanlmtr. Halk gm

ubuklarn, dolarlar ya da mcevherlerini gm


dkmclerine gtrr ve ingot dktrrd. Gm
dkmcleri metali, devlet kontrolrlerinin ayarn
grr grmez fark edecekleri belirli bir biimde dkp
damgalarlard. inin her bir blgesinde farkl
byklk ve biimlerde ingotlar yaplmaktayd.

2 1 6 Yunnan eyaleti, 3 damgal


havale ingotu: Tongfueng
Bankas'nn 4,5 onsluk banka
ingotu.

2 1 7 Hunan eyaletinin oluklu kare ingotu: Liuyang ilinde gm


dkmcs Qian Gongen tarafndan dklen 10 onsluk yerel vergi
ingotu.

2 1 8 Sichuan eyaletinin sertifikal ingotu: 1883 tarihli, gm


dkmcs Xing Yonglong tarafndan dklen 11 onsluk yerel
vergi ingotu.

2 1 9 anghay Kenti 2 7 ingotu: 9 numaral dkmhanede,


bilinmeyen bir banka tarafndan, gm dkmcs Gong
Chenchanga dktrlm 50 onsluk banka ingotu, n yznde
kontrolrn siyah mrekkeple koyduu iaret yer almakta. Bu, 215
no.lu resimdeki sarraf tarafndan incelenen trdr.

2 2 0 andong eyaletinin yerel kk vergi ingotu: Linqing Blgesi


iin, tabannda kontrol kesii bulunan 1 8 75-1908 tarihli 10
onsluk yerel vergi ingotu.

221 Ciangxi eyaletinin kare ingotu: Dongviang ili iin


gm dkmcs Li tarafndan dklm 50 onsluk
yerel vergi ingotu, tepesinde mrekkeple yaplm kontrol
iareti bulunmaktadr.

209

210

PARANIN TARH

Batl devletler tarafndan zellikle Dou Asyada kullanlmak


zere kartlan yabanc gm sikkeler ve gm ticaret dolarlar
da kle gibi ilem grmekteydi:

2 2 2 Gneydou inde haslm bir sarraf elkitab, 1836. Bu elkitab, sarrafn Gney
inde dolamda bulunan yabanc gm dolarlar tanmasn salayan sikke taslaklar,
izimler ve notlarla doludur. Bu sayfada, inlilerin kartal sikkesi dedikleri, Meksika
Cumhuriyeti tarafndan 1825ten 1909a kadar kandan gm Meksika dolarnn bir
tr resmedilmitir.

N VE DOU

223 inde dolamda bulunan gm


Meksika dolar. inde Meksika dolarna ya
da herhangi bir yabanc gm sikkeye ayn
ilem uygulanmaktayd. Dolamda yksek
oranl sahtelerinin bulunmasndan dolay, bu
rnek inli sarraf tarafndan saf gm
olduunu belirtmek iin entiklenmitir.

2 2 4 1930larda anghayda ele geirilmi


Meksika gm dolarnn kaplama
kopyas. Bu kalp para, elektroliz
kullanmn ieren yksek bir teknikle
yaplmtr. Gmn d yzeyi
elektroliz yntemi ile kaplanm akta,
ardndan iine teneke doldurulmakta ve
birlikte lehimlenmektedir.

2 2 5 Gmn geleneksel dn armaan


roln yerine getirmesi iin uyarlanm Meksika
dolar; krmz renkteki
mutluluk dileidir.

2 2 6 in yeni ylnda, atalara br dnyada


kullanmalar iin sunulmak zere yaplm gml
mukavva kartal .

fi karakteri ifte

211

PARANIN TARH

Dolamdaki para zerinde yaplan tm bu kurcalamalar, oyna


malar, yabanc sikkeleri hedef almasalar fena olmayacak; ancak
grdmz gibi inliler ellerine geen her sikke ya da dolar srekli
"entikliyorlar" ve ou kez de kryorlar.
W.F. Spalding, Eastern Exchange, Currency and Finance (1918)

ince elkitaplanda, bu ve baka sikkelerin kabaca izimlerine,


saflklarna dair notlarla birlikte yer verilmektedir, ayrca M eksika
dolar (incede kartallar olarak bilinmektedir) rnekleri ve bun
lara inliler tarafmdan kaznm entik iaretleri gnmze dek
ulamtr.

Kt Para
Shu'da [Sichuan] kullanlan demir sikkelerden bynn bin tanesi
25 kati* ve orta boyunun bin tanesi ise 13 kati arlndadr. Bir yolcu
luk srasnda bunlar tamak zahmetlidir. Bu yzden, o zamanlarda
demir sikkelerin kolaylkla tanmasn olanaksz klan uygunsuzluu
nedeniyle hesap sertifikas tremitir. Takas belgesi sistemi halkn girii
minden domu, yetkililerce gven duyulmu ve bylece srdrlebilmitir.
M a Duanlin (yak.l 228-1 322), Investigations of Litera ry Documents,
[Edebi Belgeler Hakknda ncelemeler] L Zuqian'dan alnt

inli aratrmac Peng Xinwei, Song hanedan (9 6 0 -1 2 7 9 ) sra


snda aadaki etkenlerin kt parann geliimine yol atn ileri
srmektedir. Song hanedan serbest pazarlar atnda, ticaret
gelimi ve dolamdaki paraya byk bir talep domutur. Ancak
in, birbirinden farkl ve kimi kez de birbiriyle uyumayan para
birimleri kullanan blgelere blnmt. Hatta baz eyaletler
bronz sikkelerin ihra edilmesini yasaklamt. Kambiyo belgeleri
biimindeki kt para, bu blgeleraras kambiyo sorununu z-

Kati: Uzakdouda kullandan, Malaycadan uyarlama bir ngiliz arlk ls; yakla
k 605 grama denk gelmektedir - .n.

N VE DOU

menin bir yolu olmutur. Bundan baka, baz blgeler ok sayda


kullanma elverisiz, byk, dk deerli demir sikkeler kullan
maktaydlar. Song zamannda d askeri basklar da hkmet
finansmann geniletmekteydi; resmi harcamalarn sbvansiyonu
iin kt para kullanlabilmekteydi.
Ksa bir sre sonra fiyatlar kt parayla ifade edilir oldu ve
bronz sikkeler adeta bir mala dnt. Dahas, ay ve tuz sat
olduka krl olduundan, tccarlarn ellerinde bulunan ve ba
kente gelirken yollarda dedikleri gei vergilerinin dendiine
ilikin kant durumundaki makbuzlar, ay ve tuz ambarlarnda
bir eit para halini ald. Kt parann tm bu balang biimle
ri, zel giriimcilikle kartlan, sre kstlamas ieren havale,
akreditif ya da kambiyo belgeleriydi. Gnmzde bilinen ve kul
lanlan anlamda ilk kt paralar (yani resmi olarak baslan ve
sre kstlamas iermeyenler), Jin tarafndan 1 1 8 9 da baslan
Kambiyo Vesikalaryd. M ool Yuan hanedan (1 2 0 6 -1 3 6 7 )
zamannda, bakr cashlerin, ayrca altn ve gmn dolamna
izin verilmediinden, yalnzca kt para kullanlm aktayd.
M arco Polo, in kt parasna ilikin nl kaytlarn bu dnem
de yazmt:
Bu ktlar uzun sre dolamda kaldklar iin yrtlp yprandklarn
da darphaneye gtrlyor ve yzde lk bir skonto karlnda yeni
leriyle deitiriliyorlar. Eer bir kimse tabak, kemer ya da dier ss
eyalar yapmak iin altn ya da gm satn almak isterse, bu ktlar
dan bir ksmyla darphaneye gidiyor ve darphane efinden ald altn ve
gm karlnda bunlarla deme yapyor. Han'n tm askerlerinin
cretleri bu eit parayla deniyor.
M a rco Polo'nun Seyahatleri

13. yzylda M oollar Koreyi zaptettiler ve blgede kt para


y zorunlu kldlar. M oollar daha nceleri cash sikkelerinin kulla
nld yerlerde kt para kartmakta baar saladklar halde,
ran gibi daha batdaki lkelerde piyasaya srdkleri kt para
nn pek etkili olmamas ilgin bir noktadr.

213

2 2 7 Bronz cash sikkelerine ek olarak, ilk kez 1374de sonra in imparatorluk Hzinesi
tarafndan kartlan kt para: Dolamdaki Byk Ming Hzinesi Sertifikas . Birim,
ortasndaki notta da gsterildii zere 1 dizi sikke tutarndadr. Bir dizi 1.000 adet

cash sikkesi ya da bir ons gme dekti. Alttaki yazda, belgenin bronz sikkelerle
birlikte dolaaca ve sahtecilie yeltenen herhangi birinin cezalandrlaca
belirtilmektedir. Hanedann ad olan Hongvvu (1 368-1398) sonda yer almakta. Ming
hanedannn (1 3 6 8 -1 6 44) kurucusuna sayg ifadesi olarak, sonraki btn Ming kt
paralar, saltanat ad olarak Hongvvuyu tamtr.

N VE DOU

Kt parann inde giderek kabul grmesinin etkisiyle cash


sikkeleri Japonya, Kore, Vietnam ve Gneydou Asyaya akt.
1 0 7 4 de in sikkeleri zerindeki ihra yasa kaldrld (nceleri
bir dizisinin bile ihra edilmesi lmle cezalandrlmaktayd):
Yeni dzenlemenin yapld ve sikkelerin naklini yasaklayan eski
dzenlemenin lavedildii 1074'den beri, snr geitlerinden ar ara
balar kmakta ve denizar yerlerden azna kadar ykl gemiler dn
mekte. Sikkeler ihra edilirken snr boylarnda her bir dizi iin vergi
alndn iitiyorum. Her yerde memurlar gizli yola klar denetliyorlar.
Li Tao (1115-1184), Long Summary of Comprehensive Mirror
to A id Government

in sikkelerine en byk talep, Japon sikkelerine gvenini yiti


ren halkn, ithal edilen in paralarn kullanmay tercih ettii
Japonyadan gelmekteydi. ou kez, korsanlarca yrtlen hileli
bir ticaretle el ele giden resmi ve zel ithalat nedeniyle, Japon
hkmetinin para zerindeki otoritesini srdrmesi g bir iti.
1 1 7 9 da hkmet, fiyatlar in sikkesi cinsinden sabitlemeye al
t ve on drt yl sonra 1 1 9 3 te, Japonyada dolamda bulunan
sikke miktarn ve eitliliini denetleyemediklerinden her tr in
sikkesi kullanmn yasaklamak zorunda kaldlar. 14. yzylda
Japonlarn baz in sikkesi almlar, bir eit hara ticareti olarak
ine kl ve slfr tanmas yoluyla denmekteydi.
Sikkelerin Japonya ve dier yerlere ihra edilmesinin in ze
rinde de yan etkileri bulunmaktayd: Gney Song dneminde
(1 1 2 7 -1 2 7 9 ) kt para cinsinden belirlenen fiyatlar artt ve bakr
sikkeleri, bakr gereler ve mzik aletleri gibi nesneler yapmak iin
eritmek krl hale geldi. Bu dnemde bakr sikkelerin miktarnn
azaltlmas, kt parann satn alma gcn de drd.
Korenin Yi hanedan 1 4 0 1 de inli Ming hanedannn kt
parasn kopya ettiinde, sonu tam bir felakete yol at. Kt
para, sikkeleri, bir kez daha ou Japonyaya akmak zere dola
mdan kovmutu ve Koreliler para yerine kullanmak iin yeniden
kumaa bavurmak zorunda kaldlar.

215

216

PARANIN TARH

Muskalar ve Kullanm Amal Olmayan Para


Dou Asyada sikkelerin, tmyle para d amalarla da kulla
nldna sklkla rastlanmaktadr. Bu ynyle, gzmzde in ve
Dou Asyada sikkenin dolamda bulunduu engin kltrel ba
lama ilikin bir eyler canlandrmamz salayacandan, parann
tarihine ksa bir gz atmak gerekiyor.
Belirli tipteki in sikkelerinin uur getirdiine inanlrd ve sik
kelerin zerindeki yaztlarla ilintili tarihsel gerekler, bu trlerin
228 Pirin in iyi talih tlsm, 19.
yzyl. Sikke biimli bu tlsmn n
yz, sikke dizileri, bacakl
kurbaa, iyi talih iin yarasa
(incede ayn sesi veren iki szck)
ve uzun mr simgeleyen
eftalilerle birlikte lmsz Taocu
Liu H aiyi gsteriyor. bacakl
kurbaa para kazanmann
simgesidir ve Liu H ainin onu
kuyudan kmas iin para dizisiyle
kandrdna inanlr. Arkadaki
yaz uzun yaam, zenginlik ve onur,
altn ve yeimle dolu bir salon
dileidir. Yaznn evresindekiler
Budistlerin sekiz simgesidir.

N VE DOU

2 2 9 Gkyz ve Yeryz Topluluunun,


altndan yaplma armaan paras, 19. ya
da 20 . yzyl. Gizli bir in dernei
tarafndan kartlan bu sikke biimli
para, ifreler ve simgelerle doludur ve
karakterlerin ounun gizli anlamlan
vardr. Arka yzdeki karakterlerden ikisi,
ye olmayanlarn anlayamamalar iin
yaplmtr. stteki karakter dernein
parolasnn ksaltmasndan olumaktadr:
Gkyzne Biat et ve Yolu zle:
Alttaki karakterler ise yle demektedir:
kalben imanl, ruhen sadk ).

neden uur olarak kullanlmaya halandn aklamaktadr. Bu


ilgin olgunun iyi bir rnei, byk miktar gnmze dek varl
n koruyan, 10. yzyl sonlarna ait Zhouyuat tongbao sikkele
ridir. Gerek Zhouyuan sikkeleri, binin zerindeki Budist tap
nan heykellerinden alnan bronzdan yaplmlard. stlerindeki
yaz tam olarak her yerde - yeni balang, dolamdaki hazine
anlamna gelmektedir ve fark edilir erdem anlamndaki Xiande
saltanatnda baslmlardr. Halk bunlarn, hastalklarn saaltlmasna yardmc olacana ve doumu kolaylatracana inanr
d ve yle popler oldular ki sonralar hatr saylr miktarda o
altldlar.

217

218

PARANIN TARH

2 3 0 18. yzyln pirin sikkelerinin demir bir ubua balanmasyla yaplm sikke klc.
Sikke kllar, kt ruhlar ve hastalklar kovmak iin kullanlmaktaydlar. Kangxi
imparatoru (1 6 6 2 -1 7 22) tarafmdan baslan sikkelerin, saltanat ismi Kangxinin salkllk
anlamna gelmesi ve Kangxi imparatorunun bizzat kendisinin tam altm yl hkm
srmesi nedeniyle, zellikle etkili olduklar dnlmekteydi. Klcn zerindeki Qianlong
tongbao sikkeleri, kendisi de altm yl saltanat sren, torunu Qianlong imparatoru
(1736-17.95) tarafmdan baslmtr.

2 3 1 -4 ller iin para, I 9 7 0 ler-1990lar. Her yl, atalara sunmak iin milyonlarca taklit
kt dolar yaklmaktadr. 19. yzyldan beri kt dolarlar, Cehennem Bankas adna
baslan banknotlar biimini almlardr. Finans ve bankaclk dnyasndaki modern
gelimelere ayak uydurmak iin mevduat hesaplar, ek yapraklan ve karneleri de
sunulmaktadr. 1 9 7 0 lerde Cehennem banknotlarnn Hong Konglu basmclarndan
birisi, Cehennem Kralnn portresinin yerine ngiliz, Amerikan, Kus ve inli devlet
adamlarnkileri koyarak rnlerine hiciv de eklemitir.

tia A m tm s

m m $ m

AlvK OF HADES
^

3 5

t e

HEAVEN MAIN OFFICE

an

IJAT.:
*A
WfcE.

mt

U>W

M i ?c
BANK OF HADES
m ^ m &
HEAVEN M AIN OFFICE

FA

ir*MOUTV Mtt)

O epotU

SM'
T o * l

DOL ARS

ttn

B alm *

f*.," *>.0550001

A/C No.

0550001

PARANIN TARH

Uur getiren tlsmlar (yazl ya da resimli) her trden ama iin


yaplmaktayd: yeni yl, dnler, uzun mr, bebein ilk banyosu;
sikke biimli paralar satran oyununda, kumarda ve iki yarn
da da kullanlrlard. Dier sikke biimli paralar eytan karm a
da kullanlmaktayd. Eski zamanlarda sikkeler, atalarn bir sonra
ki yaamlarnda kullanmalar iin mezarlara da yerletirilmektey
di. Bu uygulama su kapsamna alndktan sonra, bunun yerini
taklit para almtr. Dnyada halen in Yeni Yl kutlamalarnda
milyonlarca taklit kt dolar yaklmaktadr.

Para zerine Sylenenler


Para tinsel bir eydir. Rtbesi yoktur, ama sayg grr; stats yoktur,
ama kucak alr. Parann olduu yerde tehlike huzura dnr ve lm
de yaama. Parann olmad yerde, onur alakla dnr ve yaam
da lme. "Parann ruhlar zerinde gc olduu" sylenir; bu doruysa
eer, bir de insanlar zerindeki gcn dnn!
Lu Bao, The M o n e y G o d [Para Tanr] (yak. M.S. 300)

in para tarihinde para zerine sylenenler iki balkta odakla


nr: Birincisi, kuma ve tahl gibi faydal mallarn yerini tmyle
alp almamalarndan bamsz olarak sikkelerin avantaj ve deza
vantajlar; kincisi, sikkeleri basmaya kimin yetkili klnacadr hkmet mi zel giriim mi? Tartma ahlaki olduu kadar uygu
lamaya da yneliktir. Pek ok inli aratrmac ve devlet grevlisi,
dolamdaki parann insan ilikilerini deitirme ve toplumda
varolan dzeni yok etme gcnn farkna varm, paraya ilikin
grlerini kaleme almlardr. Sikkelerin ve parann kullanlmas
na kar kan yazarlar, ticari mbadelenin tahl ve kuma cinsin
den yaplmas eilimindeydiler. Gong Yu (yak. M . . 45) aada
ki nermelere dayanarak, sikkelerin lavedilmesini nermektedir:
Vuzhu sikkelerinin ortaya kndan beri, yetmi yl akn bir sredir,
pek ok kii kalpazanlktan hkm giydi. Zenginler ev dolusu sikke istifli
yorlar, ama yine de gzleri doymuyor, insanlar huzursuz. Tccarlar kr

N VE DOU

peinde. Yoksullara toprak verseniz bile yine de ucuz fiyata tccara


satyorlar. Giderek daha da yoksullayor ve haydutlua balyorlar.
Neden? kincil uralarn ne kp parann gz kamatrmasndan.
Ktln engellenememesinin de nedeni bu. Btn ktlklerin anas
para.

Bununla birlikte, bu trden ahlaki kayglarn sonucunda sikke


ler yasaklandnda, tahln ve ipein para yerine kullanlmas da so
runlara yol amtr. pek yle ince dokunuyordu ki hi bir ie ya
ramyordu, tahl da ar ekmesi ve daha pahalya elden kartlm a
s iin slak satlyordu ve tpk ince ipek gibi o da ie yaramyordu.
Konfytislere gre parann kendisi ne iyi ne de ktyd ve sik
kelerin devlet yerine kiiler tarafmdan retilebileceine, hatta retil
mesi gerektiine inanmaktaydlar. nsan doasna kukucu yaklaan
Legalistler ise aksine, btn para basma ilemlerinin devlet tarafn
dan yrtlmesi gerektiini dnmekteydiler. Han hanedannda ya
ayan Legalist Cia an, M . . 175 ylnda bakn ne diyor:
Sikkeler faydasz eylerdir, yine de biz onlar gnen ve onura
deiebiliyoruz. Gnen ve onur mparator'un kurmaylardr ve eer
halk bunlara sahip olursa mparator'a denk olur. Byle bir ey yreklendirilmemeli.

ok sonralar, 19. yzylda d glere kar yrtlen iki


nemli savan ardndan (Afyon Sava ve in-Japon Sava) inli
aydnlar Bat ekonomik dnce ve uygulamasn deerlendirmek zo
runda kaldlar. 190'1de Yan Fu (1 8 5 3 -1 9 2 1 ), Adam Smithin Ulus

larn Zenginlii kitabn inceye evirdi. Yan, Smithin emek deer


kuram gibi pek ok grne karyd. O , mallarn deerinin daha
ok, arz ve talep arasndaki iliki tarafndan belirlendiine inanmak
tayd ve evirisine, Smithin fikirleriyle ters dtn vurgulamak
zere notlar dmt: Deer dorudan bir meseledir. Nominal ola
rak benzer olan iki nesne akr ve numaralanr. Yalnzca ierdik
leri emek meselesi olsayd o zaman nesneler yaltlm olurlard ve
deerleri zaman iinde deikenlik gstermezdi. 1892 ylnda Zheng

221

PARANIN TARH

Guanying (1 8 4 1 -1 9 1 8 ), indeki yabanc bankalarn adaletsiz uy


gulamalarndan yaknd ve inde ulusal bankalarn kurulmasn
yreklendirdii Words o f Warning a Flourishing Generat'on [Yeti
en Bir Nesil in Uyar Szleri] adl kitabn yazd:
Su andan balayarak, yabanc tacirlerce kullanlan gm bono
larn, inli ya da yabanc grevlilerce onaylanm karlklar yoktur.
M iktarlar dikkate alnmakszn, yalnzca bunlar kartanlarn hevesiy
le yaplyorlar.

Modern Para
19. yzylda in hkmeti, 1.000 cash deerinde madeni para
lar kartp, memur maalarn konvertibiliteye sahip olmayan
parayla deyerek parasal ortam zerindeki denetimini elinde tut
maya abalarken, daha deerli yabanc gm dolarlarn daha ok
rabet grmesi artc deildir. 19. yzyl ortalarndan itibaren
inliler kendi dolarlarn retmeye baladlar, geri bunu gayri
resmi biimde yapyorlard:
Kanton'un gneyindeki $unteh blgesinde, en az yz iinin istihdam
edildii byk bir kuruluun varlndan sz ediliyor. Orada her deerde
dolar retilmektedir... Bu kalpazanlarn elinde, byk harcamalarla
saladklar Avrupai mhrlerin bulunduu syleniyor, ancak kimi kez
Avrupal bir gzden kamayacak biimde, eksik ya da bozuk harfli tak
litler yapmaya kalkyorlar. Bununla birlikte, piyasadaki dolarlar yle
sine yaygn ki sarraf olarak en ok bu blgenin adamlar seilmekte.
J.P. Morrison, Chinese Commercial Currency (1 844)

1 8 8 0 lerle birlikte, ngiliz smrgesi Hong Kongta baslan 10


ve 5 sentlik ufak gm sikkeler, Gney ine sel gibi akyordu.
Hong Kong hkmeti 18 6 0 lardan beri ini, farkl tasarm ve alt
birimler vaadiyle Hong Kong dolarlarn ulusal paras olarak kabul
etmeye zendirmekteydi. Sonuta, Guangdong ve Guangxinin
genel valisi, Batdan getirilmi makinelerde gm dolar darb iin

N VE DOU

2 3 5 in Cumhuriyetinin 1928 ylnda Guizhou Eyalet Darphaesinde baslan gm


dolar. Otom obil tasarm, o yl tamamlanan Guizhou otoyolu ansnadr. 19 2 0 lerden
itibaren inin ou yerinde gm dolarlar kullanmdayd, ancak bunlar ounlukla
yerel olarak retilmekteydiler.

saraydan izin istedi. Piyasaya daha da ok eitte yabanc para geti


ren, makineleri ve personeli Birminghamdan getirilen yeni Bat
tarz darphane, 5, 10 ve 2 0 sentlik paralar, yarm ve tam dolarlar
basmak zere 1 8 8 9 da Kantonda ald. Yrrlkteki gmbakr fiyatlarna uygun biimde, gm sikkeler kle, bakr sent
ler de (10 cash 'lik paralar) cash sikkesi gibi ilem grmekteydi.
Olaylardaki beklenmedik gelime ise 1 9 0 0 lerde Kantondaki inli
memurlarn kendi kk gm sikkelerini belirli bir skontoyla
satmalar oldu, ki bu durum, gemilere yklenip Hong Konga gt
rlmelerini krl klmaktayd. Bu srada Hong Kong darphanesi,
makinelerini Japon Osaka darphanesine satmt ve 1 8 7 0 lerde
Japonya kendi gm dolarlarn kartmaktayd.
19. yzyl ilerlerken, ithal edilen parasal sistemlerin inde,
zellikle de, emperyal hkmetin yabanc paralara kar koymak
taki baarszlnn su yzne kt gneyde, etkisi artmaya ba
lamt. Gneyin ayn zamanda, 1 9 1 1 de imparatorluu deviren
ulusalc cumhuriyetilerin kalesi olmas belki de rastlant deildir.
Birinci Afyon Savandan (1 8 4 0 -1 8 4 2 ) sonra in kentlerinde
yabanc ticari bankalar kuruldu ve ou inde kullanlmak zere
kt para bast. HSBC gibi bazlar, gm dolar ve gm ons

223

224

PARANIN TARH

inin lk Gm Dolar Bonolar


Hu-peh (Hubei) Hkmet Darphanesi 1893 ylnda, inin parlak devlet adam Zhang
Zhidong (1837-1909) tarafndan kurulmutur. Zhang, inin makinelerini ve personeli
ni Birminghamdan salad ilk Bat tarz darphanesini 1 8 8 9 da K antonda
(Guangzhou) amt. Ayn yl Kantondan, Hubei ve Hnan eyaletlerinin sekiz yl
boyunca yrtecei genel valilik grevi iin Wuchang kentine atand. Kanton
Darphanesinin kurulmasmdaki baarlardan ve burada retilen gm sikkelerin
Guangdong eyaletine salad krdan ald gle Zhang, 1893 ylnda Qing sarayna,
gm dolar retmek zere yeni bir darphaneyi, Hu-peh Hkmet Darplanesini kur
mak iin izin talebinde bulunan bir teklif sundu. zin arabuk kt ve yeni darphane
Wuchangtaki eski Buda Pavyonunun bulunduu yerleim yerinde ina edildi.
Hu-peh Hkmet Darphanesi gm dolarlar, gm taeller (in onsu), standart cash
ve kt para basmtr. lk kt paras gm taellerin ve standart cash dizilerinin
birimleriydi, ancak 1 8 9 9 dan itibaren Hubeide ar bir standart cash ktl yaanm
ve Zhang, Qing sarayndan darphanenin gm dolar karl bono basmas iin izin
istemitir. Hubeide 1 8 9 6 da i bana gelen eski bir Kanton Resmi Para Brosu denet
isi olan Wang Bingen, darphanenin kt para dolar kartmasn ve bunlarn da
Japonya Maliye Bakanlnn (Okuro-sho) matbaasnda baslmasn nermitir. Zhang,
darphaneyi Japonyadan 1 milyon dolar nominal deerli dolar bonosu smarlamas iin
yetkilendirdi. Bu onun ilk dolar banknotlar piyasaya srme giriimidir. Japonyaya sipa
ri vermeden nce, inli gravrclere kendilerini gstermeleri iin bir ans tanm,
ancak sonutan honut kalmamtr. (Daha nce, 18 7 0 lerde Sichuanda eitim mdr
iken klasikleri ve hanedan tarihlerini basmak zere bir matbaa kurmutur.)
Dolar bonolar baarl oldu. Bu baar ksmen, sarayn bonolarn resmi demelerde
kullanlabileceini ve tm vergilerden hkmetin sorumlu olacan ve talep zerine
bonolarn karlnn, Wuhan Hkmet Para Dairesinde gm dolarla deneceini
belirten kefaletinden (bonolarn arka yznde baslyd) kaynaklanmtr. Zhangn
nfuzu uzaklara yayld: Finansal reformlaryla Hubeinin yllk geliri ikiye katlanarak,
1 8 9 9 daki 7 milyon taelden Wuchangdan ayrld 1907 ylnda 15 milyon taele ula
mt. O ayn zamanda, Hubeide demir dkmhanesi ve madeni, pamuklu dokuma
fabrikalar, ipek fabrikalar ve tabakhaneler am hararetli bir sanayici idi. Hubeinin
Wu-Ha kentleri, inin Chicagosu olarak tannmalarn byk lde onun giri
imciliine borludurlar.
236
Hu-peh Hkmet Darphanesi tarafndan baslan gm dolar karl bono,
1899-1 9 0 9 . Tasarmda, her biri Hu-peh dolarnn bir yzn tutan iki ejderha (impa
ratorun simgesi) grlmektedir. ngilizce ve ince yazlar ayndr. Ejderhann yerini
yaznn ald ince tarafta, hem ince hem de Manu dilinde Guangxu yuanbao yaz
ldr. Bu bono zerindeki be satrlk yaz aadaki gibidir:
A. (stte yatay, sadan sola) ince Gung xu yuan bao, ardndan Manu dilinde tekra
r (Guangxu dnemi [1 875-1908] orijinal hzinesi )
B. (sa aada, dikey) Hu bei yit yuan ju (Hu-peh Hkmet Darphanesi, tam ola
rak, Hubei gm dolar dairesi)
C. (aada ortada, dikey) Fin p iao qu yin yuan yi da yuan (Bu bono karlnda bir
gm dolar alnr )
D. (sol aada, dikey) L zi di jiu bai wu shi b a o (Seri no.: L 9 5 0 )
E. (altta ortada, yatay, sadan sola) Zhong ku ping q qan er fen (Arlk: Hazine
Tartsnda yedi mace ve iki candereen)

N VE DOU

225

2 3 7 Muhtemelen anghaydaki zel bir banka iin hazrlanm, deneme basks bir bono,
1908. 19. yzyl sonlarndan itibaren indeki pek ok zel byk ya da kk banka,
ayrntl tasarmlara sahip kendi kt paralarn kartmlardr. Piyasaya srlmemi bu
bono, 1908 ylnda anghaydaki nl Dianshizhai Stdyosunda, az tannan ressam Wu
Songqing tarafndan tasarlanmtr. Seri numarasnn ve tarihinin sonradan eklenebildii
orta panelin evresinde, nl bir klasik nesirden alnan metin yer almaktadr. Metnin
evresinde geleneksel bir ykden minyatr sahneler canlandran 12 mmlik bordr
bulunmaktadr. Arka yznde ise Wu, yalnzca 60 x 132 mm.lik bir alanda on sahneye
yer vererek, tapnakta akn peinden koan gen bir rencinin hikyesini sunmaktadr.

N VE DOU

karl banknot basarken, Rusya arlk Bankas gibi dierleri de


yabanc birimlerde kt para kardlar. Sonunda in hkmeti,
kendisine ait gm ons ve gm dolar karl takas belgeleri
kartmann gerekliliini grd ve 1 8 9 7 de Zhongguo tongshang

yinhang (in Emperyal Bankas) kurdu. Eyalet resmi gm ve


sikke daireleri de yeni stil gm dolar bonolar basmaya balad
lar. Bu bonolara ek olarak, yz yllardr kt para basan para
brolar ve rehinciler gibi eski tarz kredi kurumlan ile demiryolu
brolar gibi resmi kurumlar tarafndan zel olarak kt para da
baslmaya baland.
Blgeden blgeye deien gm-bakr takas sistemlerine ek
olarak kt para basmclarnn denetlenemeyen ldeki saylar
na bakldnda, inde alan yabanclarn, para sisteminin nasl
ilediini anlamak konusunda kapldklar umutsuzlua arma
mal. 1903te Hong Kong Ticaret Odasnca dzenlenen bir tart
maya konumac olarak katlan J. R. M ichaelin szleriyle ifade
edersek: inin para biriminin ne olduunu sorabilir miyim?
Birisi bizi aydnlatabilir m i?
\

227

VII
Modern Dnemin Balangc

spanya'nn ykmnn nedeni, zenginliinin uucu oluudur ve zengin


lik, rn veren mallar yerine, hep anlamalara, polielere, gm ve alt
na dayanmas yznden umutur. Oysa ki mallar daha yksek deer
tadklarndan dnyann baka yerlerindeki zenginlikleri cezbederler ve
bu yzden kendi halkmzn ykmna yol aarlar. Dolaysyla, Ispanya'da
gm ve altn sikkelerin bulunmaynn nedeni, Ispanya'da altn ve
gmn ok miktarda olmasdr. Bir baka deyile, spanya zengin
olduu iin yoksuldur.
Conzales de Cellorigo, Memorial de la Politicia necesaria y til a
la Repblica de Espana (1 600)

15.

yzyl sonlarnda Avrupa paras, l bir etkinin hzlandr

masyla bir dnm dnemine girdi. nce, Rnesans srasndaki


sanatsal gelimelerin etkisiyle sikkenin grnm deiti. kinci
olarak, yeni kle kaynaklar; fiyatlar, nominal deer sistemleri ve
parasal kullanm zerinde bir dizi sonuca yol aarak para arznn
bymesine olanak verdi. ncs de, Avrupa Keifler a (ki
yeni kle stoklan buradan kaynaklanmt) aratrm a, yatrm ve
smr asndan adeta snrsz frsatlar yaratt ve dnya lein
de bir ekonominin altyapsn oluturdu.

230

PARANIN TARH

Belki btn bunlara, Katolik dnya grn paralayan ve yeni


bir para teolojisinin gelimesine izin veren Protestan Reformunun
etkisini de eklemek gerekir. Bunun sebebi, Protestanln eski moda
tefecilie Katolik Kilisesinden daha scak bakmas deildir.
Hibir hisse istemiyorum! Bu vurgun yoluyla kazanlan para ve ben
bu tr para kazanm ayacam szleri, kendisine bir gm made
ninde hisse teklif edilmesine kar M artin Lutherin sert yantdr.
Ancak 1545 yl dolaylarnda, tefecilik halen hayrseverlie kar bir
su olarak grlse de, Kalvin daha geni bakmaktayd: Tanr in
sann hibir ey kazanamayaca lde tm krlar yasaklam de
ildir. Yoksa nasl bir sonu doard? Tm mallarn ticaretini brak
mak zorunda kalrdk. Yine de pek ok adan, bu grn stn
gelmesi uzun zaman almtr ve bir yanda Hollandal Kalvinistler,
Katolik kartlar kadar amanszca dn para verme iinin kt
lklerini eletirirlerken, parann ve bankacln geliiminde K ato
lik Cenova da tpk Protestan Cenevre ya da Amsterdam denli ne
me sahiptir.

Yeni Kleler, Yeni Dnyalar


1 4 6 0 lardan balayarak Avrupadaki gm retimi yeniden
hzland; sahibi Dk Sigismunda Zengin lakabn kazandran
(oysa ki babasna

M eteliksiz soyad verilmiti) Tiroldeki

Schwaz madeni, Saksonya dklerinin Schneebergdeki madenleri,


sonralar sahiplerinin akam yemeklerini saf gm masalarda
yemelerini

salayan

A nnaberg ve

1512

ylnda

kefedilen

Bohemyadaki St. Joachim stahl (Jachymov) madenleri gece gn


dz iletiliyordu (bkz. ekil 109). Gm ak, ncelikle Alman
gmnn balca pazar olan Kuzey talyada yeni sikke retimi
ni hzlandrd ve Venedikin, zellikle de Avrupa gmnn ihra
catndaki

roln

srdrebilmesi

iin

burada

konum land.

1 4 7 0 lerde Venedik ve M ilano, 9-10 gram arla sahip yeni bir


ar gm sikkeye nclk etti ve bunu lira adyla kendi hesap sis
temine uydurdu. Bu sikkeler, o sralarda sikke tasarmna yeni gir
mi olan realist portrecilik dolaysyla testoni (testa ba anlam-

MODERN DNEMN BALANGICI

238 M ilano Dk Galeazzo M aria Sforzann


(1468-1476) gm testonesi; dkn portresini
gsteriyor. M ilanonun altn dkalan zerinde
1 46 0 larla birlikte grlen ve Rnesanstan
esinlenen realist portrecilik, 1474 ylnda ilk
Milano liras olan bu testone zerinde
kullanlm ve yeni byk gm sikkelerin zel
nitelii haline gelmitir. Bu sikke, btn talya ve
tesine yaylrken dier paralar iin bir model
oluturmutur.

239
ngiltere Kral VII. Henrynin (1485-1509)
gmp testoonu. Testonenin Ingiliz dengi, ngiliz
sikkeleri zerindeki ilk realist portre, ilk ilin
sikkesi olan testoon zerinde idi.

na gelmektedir) adyla tannd ve bu tip svire, Gney Almanya,


Fransa ve ngilterede de yaygnlat.
Ksa bir sre sonra gm ihracatlar, ufak altn sikkeleri (flo
rin ya da diika edeeri sikkeler) ayn nominal deere sahip, genel
likle 30 gram arlndaki byk gm sikkelerle deitirmek
suretiyle, kendi kaynaklarn dorudan kullanmaya baladlar.
Bunlardan birisi, St Joachim sthal madeni ve darphanesinin

Joachim sthaler guldengroschen'i, yeni sikke trne jenerik bir isim


kazandrd: taler (ki dolar szc buradan gelir). 16. yzyl ilerle
mesini srdrrken, bu gelime, gm sikkelerin daha yksek
kuprlere dnmn salayarak ve hepsinin stne de tmyle
yeni ve yksek kuprl altn sikkeler ekleyerek yaygnlat. Bu
genilemeyi

besleyen

altn,

yzyllardr

olduu

gibi,

Bat

Afrikadan gelmi, ancak 15. yzyl sonlarnda Portekiz, blgede


ki aratrmalar sonucunda altna dorudan eriim olana sala
mtr. Bylelikle talyan ve Kuzey Afrikal araclar devreden

232

PARANIN TARH

2 4 0 Tirol Aridk Sigismundun


gm guldineri, 1 4 8 6 ; Aridk
armal bir kalkan ve miferle
evrelenmi biimde gsteriyor.
Innsbruck yaknlarmdaki Schwaz
gm madenlerinin zengin gm
damarlar, ilk olarak 1470lerde
gn na kt; 1 4 8 2 de
Sigismund testone benzeri
pfunderini piyasaya srd;
1 4 8 4 de buna yarm altn gulden
deerinde bir yarm guldiner ve
1486da da bir guldiner ekledi.

241 Saksonya Dk Akll


Friedrichin (1500 -1 5 0 8 ) gm
guldineri, Annaberg darphanesi.
Erzebirge Dalarndaki (Schneeberg,
Annaberg ve Freibergde bulunan)
yeni gm madenleri, Kuzey
Almanyada, buradaki sikkecilie
portrecilii de tayarak, 15 0 0 ler
civarnda guldmerlerin belirmesine
yol amtr. Annabergden kartlan
gm hzla Scvvaznkini glgede
brakt.

2 4 2 Schilck Kontu Steplenin


(1505-26) gm taleri, St
Joachimstahl darphanesi. 1 5 1 2 de
kefedilen St Joachim stahl madeni
Saksonya'nn tm madenlerini
geride brakt ve 151 9 da piyasaya
srlen Joachim stahler gm
miktar olarak muazzamd.

MODERN DNEMN BALANGICI

233

-j.

243
Battista Agnesenin dnya haritas, 1536. 13 Kasm 1536da Venedik
tamamlanan bu harita, o zamanlarda bilindii haliyle dnyay gstermekte. Mavi
izgi M acellann dnyann evresinde yapt deniz yolculuunu (1 5 1 9 -1 5 2 2 ) izliyor ve
altn izgi spanyollarn, altn nka Perusundan Ispanyaya tad rotay gsteriyor. Bu
rota sonradan, Potosiden gm tanmasnda kullanlan rota olmutur (British I.ibrary).

2 4 4 II. Charlcsn 5 ginc deerindeki sikkesinden alnma bir fil detay, IngUtere, 1675.
Gine adm, Kraliyet Afrika Kumpanyas (R oyal Africa Company) tarafndan byk
miktarlarda altnn getirildii Afrika Ginesinden almtr. Bu altn sikke zerindeki fil,
sikkenin ierdii altnn kaynann Bat Afrika olduunu belirtmekte.

PARANIN TARH

245
Portekiz Kral 11. Jo a o nu (1 481-1495) altn
cruzadosu; kraliyet unvanlaryla birlikte bir ha
gstermekte: Portekizin, Algarvenin ve Ginenin Kral.
II.
Jo a o , Gine Kral unvanm, lkesinin servetinin
kaynaklarndan birisi durumundaki Bat Afrika altnna
atfen almtr.

24 6 spanya hkmdarlar
sabcl ve Ferdinandn (14741507) altn ifte excelentesi.
spanyann ilk ulusal
sikkesini yaratan ve 1497de
balatlan sikke sistemine,
16. yzylda dka
byklndeki altn
excelete ve onun katlar
egemen olmutur.

kartmlar ve dka edeeri durumundaki kendi cruzado larn


bol miktarda retebilmilerdir. Buna ayn dnemde, O rta ve
Gney Amerika uygarlklarnn hzinelerinin yamalanp 16. yz
yl ba spanyasnn altn sikkeciliine kaynak salamak zere
lkeye gnderilmesiyle Amerika ganimetlerinin ilk meyveleri de
eklenmitir.
Bununla birlikte, Yeni Dnyanm gerek zenginlii altn deil
gmt. 1 5 4 0 larda tam da Joachim sthal ve Schwazn rezervle
ri azalrken, nce M eksikada ve ardndan, hepsinden daha
byk bir rezerv olan Bolivyadaki Gm Da Potoside gm
yataklar bulundu: soyluluk armasndaki sloganda ileri srld
gibi, Zengin Potosi, dnyann hzinesi, Dalarn Kral ve kralla
rn imrendii. 1 6 0 0 ler itibariyle dalardaki bu maden kasabas
1 5 0 .0 0 0 i akn bir nfusa ulamt bile. Gm ingotlar kara
dan, Armada del Surun (Gney Armadas) kalyonlarna yklen-

MODERN DONEMN BALANGICI

2 4 7 spanya kral IV. Fclpenin gm 8 reali,


1653, Potosi darphanesi; sikkenin zerinde,
Herakles Stunlar ve Ispanya mparatorluunun

rlus ultra (Daha tesi var ) iar grlmektedir.


8 real (sekizlik para ya da spanyol dolar)
1 5 3 0 larda yeniden canlandrlm ve 16. yzyln
sonunda ilk dnya ticareti sikkesine dnmtr.
Meksika ve Perunun gm madenleri yaknndaki
darphaneler, hem Avrupa hem de Uzakdouya
ihra amacyla bu sikkelerden byk miktarlarda
retmekteydiler.

dii Arica rhtmna gtrlyor ve Gney Am erikann bat sahi


linden Panama zerinden Karayiplere ve oradan da Ispanyaya
tanyordu. Avrupann ve aslnda tm dnyann parasal sistemi
ne bir gm seli akmaktayd. 16. yzyl sonlar ve 17. yzyl ba
larnda Ispanyaya gm ingotlar ve yeni baslm sikkeler
(ounlukla 8 real paralar ya da spanyol dolar, spanyol tale
rinin edeeri) akyor ve neredeyse ayn hzla oradan da darya
akyordu. 16. yzyln son on ylnda spanyaya 2 .7 0 0 ton gm
ithal edildi. Bu yeni kle kaynann nemli sonularndan biri
si, Almanyada yerel olarak kartlan gmn fiyatnn yeni
rakibi karsnda hzla dmesi ve dolaysyla buradaki gnencin
yerle bir olmasyd.
Amerikan gmnn nemlice bir blm, Habsburglarn pa
hal savalarnn finansmanna gitmekteydi; dorudan ordulara ya
da daha ok Cenova, Antvverp, Augsburg ve Portekizdeki banker
lerden alnan borlara karlk verilmekteydi. ou da, spanyolla
rn talep ettikleri ve ironik bir biimde, ounluu isyankr Hollan
dalI tebaasnn mlkiyetindeki acente tarafndan salanan mallarn
almna harcanmaktayd; ki o dnemde Hollandallar Avrupann
ve aslnda hemen btn dnya ticaretinin dolamn salamaktay
dlar. Bununla birlikte, Amerikan gm spanyaya, sorunlu kre
dilerini, teknik anlamdaki iflaslarn, deeri den parasn ve ty
ler rpertici harcamalarm, 17. yzyla dek karlayabilmesinde kaya
gibi salam bir kaynak oluturmutur.

236

PARANIN TARH

2 4 8 Fransa Kral III. Henrinin (15741589) gm frank. lk gm frank,


spanyann Felemenk eyaletlerinden
Fransaya akan gm zaptetmek iin
kastl olarak tasarlanmtr. Yeniden
darbm kolaylatrmak iin, II. Felipenin
daalderleriyle ayn standartta gmten
retilmitir.

249 Toscana Grandk I.


Francesco de Medicini
(15 7 4 -1 5 8 5 ), 1579 tarihli
gm piastra's;
Floransanm koruyucu azizi
Vaftizci Yahyay
gstermekte. 16. yzyl
sonlaruda gmn bolluu,
aralarnda Floransannkinin
de bulunduu pek ok altn
sikkenin glgede kalmasna
yol amtr.

2 5 0 Kutsal Roma mparatoru III.


Ferdinandm Macaristan kral olarak
bastrd gm taler, 1649; ar 1.
Aleksisi ynetimindeki Rusya iin 1655
tarihiyle damgalanmtr. Rusyann Bat ile
ticaretinden dolay byk gm sikkeler
lkeye girmekte ve bunlar Rusya kendi Bat
tarz sikkelerinin retimine balayana dek
yerel kullanm iin damgalanmaktaydlar.

MODERN DNEMN BALANGICI

Amerikan gm Saksonya, Bohemya ve Tirol madenlerinin


gmyle birlikte geleneksel kanallardan geerek Ortadouya
dek uzun bir yol kat etmitir ve 1565 ylyla birlikte, Ispanyann
Manila kalyonlarna ya da in gemilerine yklenerek Pasifik
zerinden in ve Gneydou Asya mallaryla takas edildii
spanyol Filipinlerine ulamtr. Bununla birlikte 17. yzylda
maden rezervinin tkenmesi ve ounun smrgenin kullanm
iin ayrlmas nedeniyle, Amerikadan spanyaya gelen stoklar
giderek azalmtr. Ancak yeni keiflerin yapld ve yeni teknikle
rin verimlilii artrd 18. yzyl boyunca Amerikan gm ne
mini korumutur.
Avrupada parasal snrlar hibir biimde O rtaada olduun
dan daha fazla sabitlenmi deildi. zellikle de yerel sikke retimi
nin ok az olduu ya da kk lekli bir basmcnn daha verim
li ve nemli bir komuya sahip bulunduu durumlarda, yabanc
sikkeler yerel dolamda ounlukla nemli bir unsur olabilmek
teydi. rnein, 16. ve 17. yzyl rlandasnda dolamdaki para,
genellikle ngiliz, sko ya da teki yabanc sikkelerin (ounlukla
spanyol) bir karmndan olumaktayd; M antua, M odena ya da
Lucca gibi grece daha kk talyan devletlerinde yerel sikke
basm Venedik, Floransa ya da papalk basmlarna balyd;
Venedik sikkeleri Dalmaya kylar ve Balkanlarda egemendi;
Rusyada yerel kk gm dengi'lerin yan sra kullanlmak
zere damgalanm Alman talerleriyle birlikte Bat sikkeleri gide
rek aina hale gelmilerdi ve sve sikkeleriyle Sakson sikkeleri 17.
yzyl sonlarnn Polonyasnn baz kesimlerinde egemen olmu
lard.
Avrupa iinde pek ok sikkenin birbiriyle rten dolamdaki
kalplarna karn, karklk sikkenin kendisinden ok grnt
sndeydi. rnein, olduka kk gm gulden lerin tercih edil
dii Gney Almanyann baz blgeleri ayr tutulursa, ok sayda
ki bilinmeyen sikke basmcsyla Kutsal Roma mparatorluunda,
genellikle taler standartlarna uyulmaktayd. Bu yzden pek ok
basmcnn sikkeleri, farkl grnmlerine karn ayn arlk ve
saflk standartlarna sahiptiler.

237

238

PARANIN TARH

Devletler, Sikkeler ve Enflasyon


Grne gre, kle arzndaki byme, 16. yzyldaki en ar
pc ekonomik olaya, gnmz iin tandk ama adalar iin
artc olan bir duruma, 1540 ile 1640 arasnda ortaya kan
enflasyonun fiyatlar altya katlamasyla ifade edilebilecek nl
Fiyat Devrimine yol amtr. Bunu balamna yerletirmek iin
unu belirtmek gerekir: 1 5 0 0 deki fiyatlar 1 3 0 0 dekinden ok az
farkl olmasna ramen, 1650den 1 7 5 0 ye geen yzylda fiyat
istikrar ancak grece olarak mevcuttur. Bunda kle arznn kesin
bir rol oynadna kar klmaktadr, ancak enflasyon ile gm
n geliinin ayn ana rastladm grmezden gelmek de zor gzk
mektedir. Bu fiyat ykselilerinin etkisi, cret dzeylerini srdr
mekteki baarszlkla iyice alevlenmitir: rnein ngilterede reel
cretler 15. yzyl ila 17. yzyl ortasnda fiilen yarya inebilmekteydi. Dahas, her ne kadar uygulamada kapsaml devlet hizmetle
rine harcanmak yerine siyasi ve finansal elit arasnda paylalsa da,
devletin srdrlmesinin balca arac haline gelen vergilendirme
16. yzyl boyunca kesin biimde artmtr.
Bu yeni kle arz, sikkeler ve bunlarn snflandrlmas ve kul
lanlmas gibi muhtemelen birbiriyle ilikili iki etken zerinde be
lirli sonulara yol amt. ncelikle, byk ve kk birimlerin e
itlerinde genel bir genileme oldu. 17. yzyl sonlarnda yeni, b
yk gm ve altn sikkeler piyasaya srld. talyan devletlerin
de altn dka ve scudi yerini, gittike artan standart altn paralar
olan doppie 'ler (ifte dkalar) ile gm ducatoni' lere, scudi ve pi-

astra 'lara brakt. ngilterede altn crow nlarn ve yarm crovvnlarn yerini, en st lekte altn bir pound ve otuz ilinlik altn lira
lar ile gm crovvnlar ald; Hollanda Cumhuriyetinin 17. yzyl
daki daalder ve ifte diikalar gibi spanyol dolar ve altn ifte es-

cudosu da (doubloon) uluslararas dzeyde bilinen sikkeler haline


geldiler. Bununla birlikte, pek ok devlet uluslararas ilemlerde kul
lanlmak zere hl Venedik dkas (bu zamandan sonra ounluk
la zeccbino ya da sequir diye adlandrlmtr) edeerinde altn sik
keler retmekteydi: Bunlarn iinde Hollandallar, sveliler, D ani

MODERN DONEMN BALANGICI

239

m arkallar ve Polonyallar, Bohemya, M acaristan ve Avusturyada


ki Kutsal Roma mparatoru ile pek ok Alman prensi de bulunmak
tayd.
Parasal sistemler arasnda araclk eden konumdaki para birimi
eitleri de, O rtaa sonlarnn alt ya da sekiz dzeyinden on, on
iki, hatta baz devletlerde daha da fazla bir sayya ulamt. Bu
gelime, belki de gndelik ilemlerin ve acil demelerin dzeyinde
ciddi bir art gsterir biimde, snflandrma sistemlerinin piyasa
daki esnekliini de artrmtr. Ayrca, bazen eski sikkeler de resmi
anlamda revale edilmi biimde ya da arlk ve saflklarna bal
olarak dolamda kalmlardr: Stuart ngilteresinde, I. Jam esin
kinci Sikkecilik nite 'leri gerekte bir pound (20 ilin) iken sonra
lar 22 ilin olarak ilem grmtr; 1620 ve 1 6 3 0 larda III. Felipe
ve IV. Felipe dnemlerinde dk deerli kuprlerin snrsz biim
de ayarlarnn drld ve bol miktarda basld srada, 4 Ik

maravedi'\tr\x\ eski basmlar nceleri 8 lik, ardndan da I 2 lik


maravediler olarak revale edilmiler ve bu biimde dam galanm a
lardr.
16.

ve 17. yzyllardaki enflasyonun etkilerine karn dk

deerli kuprler genelde varlklarn srdrmler ve sikkenin


bireyler tarafndan kk lekli ilemlerde daha sk kullanld
gz nne alndnda, gerekte ok daha yaygn kullanlmlardr.
Bunlar, 15. yzyl sonunda Portekiz, Venedik ve Napoli tarafndan
balatlp, 17. yzyl ba itibariyle tm talya, Fransa, spanya,
Hollanda, skoya ve ngilterede yaygnlamak suretiyle, bakr
sikkeciliin yeniden canlanmasyla arta gemilerdir. Bir deerli
metal sistemi iinde madeni parayla ba etmek gt ve kimi
zaman bol miktarda baslmalar ve iyi paray kovma eilimindeki
kalpazanln (17. yzyl balarnda hem Fransada hem de
ngilterede kayda deer ldeydi) etkileri nedeniyle, denetimden
kmaktayd. Hkmetler bu durumla sk sk dolamdan kaldra
rak, dolam snrlandrarak, konumunu yasallatrarak (baka
bir deyile, demede kabul edilmesini zorunlulua deil gnlll
e balayarak) ve ktleyerek (yani, nominal deerini drerek)
mcadele etmilerdir. Ancak madeni para vazgeilemeyecek denli

240

PARANIN TARH

251 Sava srasnda Oxford darphanesinde haslm, Byk Britanya Kral I. Charlesn
l unitei, 1644; kral sava ya da bar sunmak anlamnda kl ve defne dal tutarken
gsteriyor. 16. yzyl sonu ve 17. yzyl banda pek ok hkmdar iin ounlukla
armaan amal olduka byk altn ve gm sikkeler baslmt.

2 5 2 1574 ylnda spanyol kuatmas


altndayken Leidendeki Hollandallar
tarafndan baslm gm daaldcr; kentin
Tanr Leydeni korusun yazl kalkann
gsteriyor. Kuatma altndaki kentlerin
zel sikkeler retmesi, 16. ve 17.
yzyllara zg bir detti.

MODERN DNEMN BALANGICI

2 5 3 Brunswick-Lneburg Dk Christian Ludvvige ait 4 lk madencilik taleri, 1662;


Tanrnn Eli tarafndan talandrlan Westphalia atn, Harz D alannda maden kartma
sahnesi zerinde szlrken gsteriyor. Konik binalar, beygir gcne dayal aktma,
kaldrma ve havalandrma sistemlerine sahipti.

kullanlyd. 1 6 4 0 larda ngiltere eyrek penilerin retimini dur


durduunda binlerce zel, yerel basm bunlarn yerini ald.
Daha dk deerli paralarda deerli metal kullanm, hibir
durumda kendi kendine otom atik istikrar garantilemez. Avrupa
genelindeki dkalarn ve edeeri talerlerin standardizasyonu
genellikle korunmaktayken, hkmdarlarn kr ya da kullanlabi
lirlik salama adna bunlarn baz gm m yoksa bakr m olduk-

241

242

PARANIN TARH

Sikke retimi
Modern dnemin balangcnda, sikke retiminde belki de en arpc yntem deiik
liklerine tanklk edilmitir. 16. yzyl balarnn Avrupasmda eski zamanlardan beri
bilinen elle darp teknikleri halen gecrliydi. 1700lerden balayarak bir dizi mekanik
yntemin gelimesiyle, bunlarn tm ortadan kalkmtr.
Balangtaki mekanik presler estetik anlamda honutluk verici sikke retiminde baa
r kaydetseler de, yzyllar boyunca iyiletirilmi ve fabrika gibi darphanelerde koor
dinasyonu salanm geleneksel yntemler, sikkenin doru standarda kavuturulma
snda daha hzl ve hataszd. Bununla birlikte zaman iinde sorunlarn stesinden
gelinmi ve mekanik tekniklerin barndrd avantajlardan faydalanlmtr.
Kalplarn metal delgelerle kesilebildii eit uzunlukta kaln eritler reten haddeha
neler yardmyla bo modeller hazrlanyordu. Gerek sikke darp srecinin mekanikletirdebildii bir dizi yntem vard. Bunlardan birisi, yzleri kavisli kalplar kullana
rak ya bo modeller retmek (beikli pres) ya da zerinde birka oyulmu kalbn
bulunduu iftli tekerlekler arasndan geirerek metal eritler zerine darp etmekti
(dngsel pres).
Ancak zafer, iki kalp arasnda darp etmek biimindeki geleneksel ynteme basit bir
motor gcnn eklendii burmal presin oldu. Bu yeni presleri altran g insana
ait olabildii gibi hayvan ya da su gc de kullanlabilmekteydi. Mekanik retimdeki
tek sknt gcn teminiydi, bu da 18. yzyl sonunda buhar gcnn kullanlmasyla
zlecekti.

254a Darphane atlyesi,


Dieobold Schillingin Spiez
Chronicle almasndan, Bern,
svire, 1486. Geride, doru
alam artlarak ubuklar
halinde dklyor, sonra bunlar
ekile dzletiriliyor (solda),
bylece bo modellerin
kesilebilecei ve birbirine
yaptrlp dvlerek yuvarlak
bir biim verilebilecei (ortada,
nde) bir duruma sokuluyor.
Bo modeller, sikkenin her iki
yznn de ayn anda
damgaland iki demir kalp
arasnda darp ediliyor
(ortann solu). Sa tarafta
darphane grevlileri birmi
sikkeleri inceliyorlar
(Burgerbibliothek Bern, Mss.
l.h.1.16, s. 222)

MODERN DNEMN BALANGICI

2 5 4 b Konstanz darphanesinden sahneler


gsteren vitray pencere, Gney
Almanya, 1624 dolaylan. Konstanz
darphanesinin mekanize olmasndan
sonraki almas dokuz panelde
sergilenmekte. Burada resimleri grlen
son tanesi, burgu preslerinin elle
altrldn, bitmi sikkelerin arlk
ve saflk bakmndan incelendiini ve
son olarak da darphaneden km
gsteriyor (Konstanz, Rosgarten
Mzesi).

254c I. Charlesn (1625-1649)


tamamlanmam ngiliz eyrek peni
dizisi. Burgu presinin daha nceki
balca rakibi dngsel presti. Srekli
olarak ok sayda sikke darp
edebiliyordu; silindir kalplar, bir
seferde uzun metal eritlere bask
yapyor ve buradan kan bitmi
sikkeler kesilip damgalanyordu. Byk Avrupa darphanelerinin bir ksm bu
yntemi kullanmaktayd; zellikle T iroldcki Hail ve Ispanyadaki Segovia
darphaneleri. ngilterede bu teknik 17. yzyl
balarnda eyrek penilerin darbnda kullanlmtr.

254d Londradaki Kraliyet


Darphanesinden bir Boulto sikke
presi, 23 Nisan 1836 tarihli

Saturday Magazine'den. 18. yzyl


sonunda mhendis James Watt ve
imalat Matthevv Boulto,
Birminghamdaki Soho
darphanelerinde sikke retimine
buhar gc uyguladlar. Teknikleri
ve makineleri yaygn biimde ithal
edildi ve 1810 ylnda Kraliyet
Darphanesinde uyguland. lk
buhar gl presler burgu srecine buhar eklemekteydi. 19. yzylda burgu
preslerinin yerini lvye presleri alm, buhar da yerini elektrie brakmtr.

243

244

PARANIN TARH

2 5 5 Napoli Kral I. Ferdinandonun (1458-1494) bakr cavallosu. 15.


yzylda baz basmclar, dk ayarl baz gm sikke yerine saf
bakr ufak paralar retmilerdir. 1 4 5 2 de cavalloyu kartan 1.
Ferdinand bunlarn ilklerinden birisidir.

2 5 6 Fransa Kral 111. Henrinin 1584 tarihli bakr ifte toum oiss.
III. Henri, babas II. Henrinin himayesindeki yeni mekanik sikke
tekniklerinin kullanmyla birletirdii bakr sikkeyi, 1575te
piyasaya srmtr.

2 5 7 spanya kral IV. Felipenin 1624 tarihli, sonradan 12 lik


maravedi olarak damgalanm baz 4 lk maravedisi.
Amerikadan Ispanyaya getirilen gmn yaratt servete
karn, lkenin harcamalar muazzam boyuttayd. Hkmet,
baz gm sikkelerin ayarm drmek ve yerine saf bakrdan
sikke retmek yoluyla para sistemine mdahale giriiminde
bulundu. Bu politika, eski bakr sikkelerin geri dnn ve
deerlerinin trmana gemesini, Ispanyaya deersiz para
akn krklemitir.

258
(Hertfordshire) John Morse
tarafndan kartlm, 1660
tarihli zel bakr eyrek
peni; lm figrn (mors)
gstermekte. Ufak madeni
paralar Ingiliz para
sistemine I. Jam es ve I.
Charles zamannda
sokulmu, ancak ar
retim ve kalpazanlk nede
niyle krallk eyrek
penilerinin retimi
1 6 4 4 te terk edilmitir.
Sonraki otuz yl boyunca
ufak para gereksinimi
binlerce zel tacirin
bast madeni paralarla
giderilmitir.

Watfordlu

MODERN DNEMN BALANGICI

2 5 9 sve Kral Cari X . Gustavm 1658 tarihli 8 lik bak r daleri. 17. ve 18. yzyllarn
sve krallar asndan, zengin bakr kaynaklarnn sikke biiminde olmayan bir parann
retiminde kullanlmasnn, metal stoklarn lke iinde tutmak ve bylece uluslararas
deerini korumak gibi bir avantaj vard. Bu 8lik daler gibi byk tabakalar (28x65 cm,
14 kg), kullanma elverili deillerdi ve ilk kt parann yerel poplaritesini
tevik etmilerdi.

larna bakmakszn daha dk deerli sikkeler retme eilimleri


her zaman vard. Bu gerek, 1 6 2 0 lerin Almanyasnda, prensler
Otuz Yl Savalarnn (1 6 1 8 -1 6 4 8 ) ilk yllarnda kr etmek iin
ayar drdklerinde Kipper- und W ippezeifa (harfiyen, makas
ve tahterevalli dnemi ) yol amtr. Polonyada ise 1 6 3 0 lar ve
1 6 4 0 larda, deeri drlm yerli sikkeler, svein elindeki
Ebbing kasabas ve Baltktaki Rigada retilen kalp paralarla
kartnda ayn olgu ortaya kmtr.
Yaratt tm skntlara karn belki de Rom a dneminden beri
ilk kez dk deerli para, kk lekli ilemlerde sikkenin gn
delik kullanlmasna olanak vererek ve eski takas sistemlerini
yava yava ortadan kaldrarak, borlar karlayarak, krediyle
demenin yolunu aarak, bugn bilinen anlamyla madeni para
nn roln oynuyordu. Krsal nfustaki art ve byyen nfus
hareketlilii, Avrupann daha byk blgelerinin dahili tedavlle
rini gelitirirken, cretli emek de bymesini srdryordu.
Dahas, zellikle Bat Avrupada, sanayi faaliyetleri kitlesel bir
tketim piyasasna doru giden bir pazar yaratmaya balamt.

245

2 6 0 Altn Tartcs, Hollanda, Matthias Stomer, 1642. lk bakta, bir terazi ve arlk birimleri yardmyla altn bir
sikkeyi tartan yal bir kadnn portresi olarak gzkmektedir. Aslnda resim, eytan boynuzlu alayc uan iaret ettii
gibi, Cehennem yolunda parann klesi olmu yal kadnla simgelenen bir tamahkrlk alegorisidir (Kassel, Staatliche
Kunstsammlungen).

MODERN DNEMN BALANGICI

Bundan dolay sikke, Avrupa nfusunun giderek artan bir ksm


iin temel bir gnlk ihtiyaca dnyordu.
Avrupa bakr sikkelerinin ounun kayna sve, zellikle de
byk Falun madeniydi. zellikle sikke yapm iin bakra olan
talep, lkenin 17. Avrupasndaki sekin siyasi ve askeri rolne de
katkda bulunarak, sve Krallnn gelirini artrmt. sve,
bakr fiyatlarn makul bir dzeyde tutmak iin kendi ktsnn bir
ksmn elde tutarak piyasaya sikke biiminde olmayan bir bakr
para, nl tabaka paray srd: Bakr levhalar, 1 dalerden 10
dalere deien deerlerde gm daler't denk decek biimde
kalplarla damgalanmaktayd. Bylesine klfetli bir paray kullan
ma elverili klabilmek iin, sve 17. yzyl ortasnda erken geli
mi bir kt para sistemi kullanmaya balad. Bu nemli gelime
nin zerinde sonradan duracaz.
Fiyat Devriminden dier tm harcamalar kadar devlet harca
malar da etkilenmiti. ster dorudan ve dolayl vergilerden, ister
se dier harlardan gelsin, devlet gelirleri otom atik biimde artrlamyordu: Vergilendirme kesin bir biimde dzenli hale dnr
ken, bu eilim kolayca kurumsal kriz ve bakaldrya yol aabili
yordu. 1525teki Alman Kyl Ayaklanmas ve 1 6 4 2 deki ngiliz
Savanda bu etrefilli vergilendirme sorununun oynad nem
li rol anmsayalm. Yine de hkmet giderek daha karmak (ve
doal olarak pahal), hkmet hizmetleri de daha crete dayal
hale gelmiti. Btn bunlarn stne de, savalarn maliyeti by
mekteydi: Habsburg hanedannn Avrupa ve dnya apndaki ilgi
lerini yanstan savan lei bir yandan genilerken, zellikle de
topuluk alanndaki gelimeler nedeniyle, cretler, taynlar ve
donanmn maliyeti de artmaktayd. levlerini srdrmek iin dev
letler daha nce hi grlmemi biimde krediye gereksinim duyu
yorlard. Yant ise 17. yzyl sonundan itibaren neredeyse evrensel
bir hal alan istikrarl, uzun dnemli kamu borlanmasyd.
Devlet borlarndan kaynaklanan tahviller, 17. yzyln bala
rnda bu tr hkmet tahvillerinin ve Hollanda Dou Hindistan
Kumpanyasnn hisselerinin alm satmn yapmak zere ortaya
kan Amsterdam tahvil piyasasnda speklasyon nesneleri olarak

247

248

PARANIN TARH

261 Birleik Hollanda Krallrun 1604 tarihli gm


leeuvvendaalderi; Hollanda aslann gstermekte. 17.
yzylda Hollanda Cumhuriyetinin darphaneleri bir
dizi farkl, taler byklnde sikkeler retmiti.
Bunlardan bazlar, Dou Akdeniz ve Asyada popler
bir ticari sikke haline gelmi leeuwendaalderi de
ilerinde bulunduu, d ticarete ynelik sikkelerdi.

2 6 2 Hamburg kentinin 1675 tarihli altn dkas; Bakire Meryemi


kucanda bebek sayla gstermekte. Dka standardnda sikke
retimi 17. yzyl ortasndan balayarak Kutsal Roma
tmparatorluuun kentlerinde ve eyaletlerinde yaygnlamt.
Dkann amac, pek ok sikke basmcs olan bir blgedeki
blgesel ve uluslararas ticaretin kolaylatrlmasyd.

ilem grmeye balamt. Amsterdam, modern dnemin balang


cnda ortaya kan borsalar ve dviz piyasalar ierisinde en nemlisiydi ve yzyln sonuna doru Londra en byk rakibi konumu
na geecek olsa da, 17. yzyl ortasnda Hollanda Cumhuri
yetinin elindeki sermaye en az Avrupann geri kalan kadard.
Bununla birlikte kt para tarihinin de gsterdii gibi, para arz
n kle arznn sk hkimiyetinden ayrmak kolay deildi ve
madeni para tercihi uzun bir sre daha ayakta kald.
Avrupa para sistemlerinin eitlilii ticari ve smrgeci genile
meyle at ba gitti. Bu tr riskli giriimlere yatrm araclyla ser
maye oald ve yerel kullanma ynelik olmayan uluslararas sik
keler bu ticareti ateledi. spanyol dolar, 17. yzylda Hollanda
Cumhuriyetinin ticaret sikkeleri arasnda yerini ald, leeuvendaal-

d er\er Asya ve Dou Akdenizde [Levant], rijksdaalder ler


Baltkta, altn dkalar Rusyada ve gm dkalar ise Hindistan
ve inde tercih edilmekteydi. 17. yzyln devlet klecilii a
biimindeki nne karn, deerli metal ihracat zellikle de
Hollandallar asndan ticaretin temel parasyd. 18. yzylda,
uluslararas ticaret sikkeleri 8 lik real ve leeuvvendaalderin yanma
nc bir byk gm sikke katld: bu Avusturya taleriydi,
1 7 8 0 den sonra M aria Theresa taleri olarak ortaya km, yzy

MODERN DNEMN BALANGICI

249

ln ortasndan itibaren Dou Akdeniz, Etiyopya ve Arabistanda


yaygn biimde kullanlmt.
Bu arada Avrupa paras ve parasal sistemleri tm dnyaya ithal
edilmeye balanm t. Portekizliler, H ollandallar, Franszlar,
ngilizler ve Danimarkallar, tm de ticari rotalarn gelitirmek
ve gvenceye almak iin Asyada merkezler ve yerleim birimleri
kurmular ve bunlarn beraberinde yerel gelenekleri birbiriyle kay
natrp etkileyen Bat tarz para da gelimiti. Yeni Dnyada pat
lama yapan Atlantik ar ticaret, ounlukla yeni ktann kaynak
larn dorudan

smren

Avrupal yerleim cilerin

eseriydi.

spanyollar, ykleme kolayl bakm ndan O rta ve Gney


Amerikada balca madenlerin yaknna, gmn bir ksmn sik
keye dntren darphaneler kurdular ve sonralar oralarda by
yen gmen topluluklarna hizmet amacyla dier darphaneleri
atlar. Kuzey Amerika ve Bat Hint Adalarndaki ngiliz ve Fransz
smrgeleri, 17. ve 18. yzyllarda gneydekiler kadar ansl deil
lerdi. Sikkeye dntrecek ok az klenin olmas ve anavatanda
ki hkmetlerin deerli metalden yaplma sikkeleri lke dna
kartmaktaki gnlszlkleri nedeniyle, bir dizi yntemle -ou n
lukla spanyol sikkesi, bazen kesilmi, damgalanm, doldurulmu
ya da delinmi biim lerde- yetinmek zorunda kaldlar.
17.

yzyl ortalarnda Amerikan gmnn retimi azalrken,

zellikle de spanyol M eksikasndan gelen gmn (ki olduka


bereketliydi, grne baklrsa

18. yzylda G uanajuatodan

kartlan gm 16. yzylda Potosiden kartlandan fazlayd)


yan sra Portekiz Brezilyasndan gelen altn kayda deer bir etki
yarattnda, altn ve gm paralar arasndaki denge yava yava
altn lehine dnmeye balad.
Klenin cazibesine kaplan ve onu kullanan farkl lkelerdeki
yerel koullar, yntemleri etkilemekteydi: rnein ngilterede,
Portekizle olan tarihsel ve denizcilik balantlar uyarnca para sis
teminde altn egemendi ve spanyol Amerikasndan gelen gm
daha ok Fransaya giderken, Portekiz altn sikkeleri yaygn olarak
dolamdayd. Sonuta, Avrupada 17. yzyl sonlaryla 18. yzyl
balarnda, 16. yzyla gre ok daha fazla ve her eitten kle

250

PARANIN TARH

2 6 3 Nuremberg kentinin 1768 tarihli gm conventionthaleri;


kentten bir manzara gstermekte. Kutsal Roma mparatorluu
topraklarnda sikke basm genellikle, birisi kuzey prenslikleri ve
dieri de Avusturya ve gney eyaletleri iin, ortak standartlara
sahip talerle ilikiliydi. 1 7 5 3 te ikinci grup, Kln iaretine dayal
bir convcntionthaler standardnda karar kld.

2 6 4 Portekiz kral V. Jo a o nun 1739 tarihli altn dobras, Rio de


Janeiro darphanesi, Brezilya. Brezilyann Minas Gerais altn
madenleri 1 6 9 2 -1 6 9 4 te kefedilmiti. Brezilyada, birisi dahili
dolam iin, dobraya dayal olan da uluslararas kullanm iin
olmak zere iki seri sikke darp edilmekteydi. D obra, 18. yzyln
bandan ortalarna dek Avrupada yaygn biimde dolamdayd.

MODERN DNEMN BALANGICI

2 6 5 II. Georgeun gm
Lim a kuronu, 1746, ngiltere.
1745 Temmuzunda ngiliz
korsanlar Perudan dnen iki
Fransz hazine gemisini ele
geirdiler. ki gemiden 78
tondan fazla altn ve gm
klesi Bristoldc karaya
kartlarak, sikke basmnda
kullanlaca Londra Kulesine
tand. Kraln portresinin altna
eklenen Lim a szc bu
maceray kutlamaktadr.

bulunmaktayd, ancak fiyat artlar anlamndaki okun da ei ben


zeri yoktu. Bunun yerine ticaret gerek anlamda kreselleiyordu
ve deerli metaller tm dnyada yksek bir satn alma gcne
sahip olmulard.
18. ve 19. yzyllarda dolamdaki sikkeye giderek kt para
da katld. Bununla birlikte, ou insan iin sikke, zorunlu durum
lar dnda, gndelik yaamn normal arac olmay srdrd ve
herhangi bir acil durumda istifleme ve biriktirme asndan tercih
edilen seenek oldu. Sonra yeniden ele alacamz, 18. yzyldaki
hkmet destekli baarsz kt para denemeleri, parann resmi
anlamda temininin genellikle sikkeye odaklandn kantlamakla
birlikte, kle arzndaki skntlar, alam sorunlar, yeterli ve gve
nilir ufak para teminindeki glkler nedeniyle denemeler srd
rlmtr.
Modern dnemin balangcnda Avrupada yeni bir unsur ola
rak kt paraya deinilmiti.' Artk banknotlarn tarihine ve yay
gnlamasna ayrntl biimde gz atmann zamandr. Balangta
baarszla urasa da, kt para bir sre sonra, 17. yzyldaki
bakr madeni paralar gibi, Avrupa genelindeki parasal sistemlerin
yaamsal bir parasna dnm ve Avrupadaki halklarn paray
kullanma ve dnme biimlerini deitirmitir.

251

252

PARANIN TARH

Banknotlar ve Kt Para
Kredinin bir trnden baka bir ey olmayan simgesel para, tketimin
teviki ve sanayi rnlerine talebin artrlmas asndan zellikle fay
daldr.
James Steward, A n lnquiry into the Principles of
Political Economy (1767)

1690 ylnda iktisat Nicholas Barbon, bir kanu bankasnn


istei zerine, Londral tccarlar... nakitlerini kuyumculara gt
ryorlar ve bylelikle banka poliesi gibi kuyumcularn polieleri
zerinden birbirlerine deme yapmak suretiyle bir tr kredi dou
yor diye bildirmekteydi. Szleri Bank of Englandn kuruluun
dan drt yl ncesine aitti, ancak gerekte ne kt para ne de ban
kaclk yeni bir bulu idi. Bankaclk, talyada polielerin ve yaz
l emirlerin deme arac biiminde kullanlmalarn yreklendiren
uzmanlam bir meslek dal olarak 13. yzyln sonlarnda ortaya
kmken, inde kt parann dolama sokulmas M .S. 11. yz
yl kadar erken bir tarihteydi ve Yuan hanedan (1 2 0 6 -1 3 6 7 )
zamanndaki hkmet ihralar poplerliklerini srdrmekteydi.
Dolamdaki bonolarn ve merkezilemi bankacln kimi zaman
ayr ayr, ama kimi zaman birlikte, gnmzde kabul edilen para
sal sistemlerin kuruluunu hazrlamalar yine de 17. yzyln sonu
nu bulmutur. Barbon, bir devrimin balangcna tanklk etmekte
ve bunu onaylamaktadr.
Bununla birlikte onun bu cokusunu paylamayanlar da vard;
tm devrimlerde olduu gibi deiim dzensiz bir biimde ve kimi
kez de sancl gelmekteydi. Britanyada, deerli nesneleri ve paray
emanete alp karlnda polie veren tccarlar ve noterler tarafn
dan salanan finansal hizmetlerin varl Elizabeth dneminden
beri bilinmekteydi. Ticaretin yrtlmesi kapsamnda bonolar ve
szlemeler kaleme alan noterler, yasal ve dinsel araclar sfatyla
davranmaktaydlar; tccarlar ve kuyumcular asndan olduu
gibi bunlar asndan da finansal ilerin ounu stlenmek kendi
ilerinin mantksal bir uzantsyd. 17. yzyln ikinci yarsndan

MODERN DNEMN BALANGICI

ifiU^ vse
C' At?'e ///""< tsg.tif# /**&*
.,
r/ Jfcr
J fc r //" "P./tu*- * .rf/M
A t/- -^r
<*-*
j//fj
/'uStjf

**; i'" ***

rt

"-* f n*

*.Ko^ <J
&
J *?

"'if c n
, .4
i

266

Polie, 1724, Hamburgda Joh n Emerson tarafmdan keide edilmitir; BristoPlu

tccar Austin Goodvvinin aylk bir vade sonunda Joachim Coldorpha 380 pound
deyeceini taahht etmektedir. Aslnda 14. yzyl talyan bankalar tarafndan
gelitiren polieler, kredi salamann ve uzak mesafeden deme yapmann birer arac
olarak varlklarn srdrmlerdir. Bir acenteye ynlendirilen yazl emir, belirli bir
kimseye belirli bir vadede deme yaplmas yetkisi vermektedir.

balayarak, kuyumcular ve noter-bankerler bor para verme, faize


dayal mevduat, dviz bozma, ek ve bonoyu da kapsayan geni
bir yelpazede bankaclk hizmetleri sunmulardr. Bu tr kolaylk
lar iin bir talebin olduu akt, ancak muhalif sesler de duyul
m aktayd.

1676

ylnda

Mystery o f the N ew

Fashioned

Goldsmitbs or Bankers konulu, yazar bilinmeyen bir bror ya


ynland. Yazar, tccarn az ya da ok skk durumda olm asna
gre, polie skontosunda iki ya da misli faiz uyguladklarn
ileri srerek kuyumcularn yksek faiz oranlaryla bor para
verme biimindeki yasad uygulamalara kaymalarn knamak
tayd. Bu tr kiilere elbette gvenilemezdi ve yazar umuyordu ki
insanlarn aniden akl bana gelecek ve neden bir kuyumcu-bankere bir bakasndan daha fazla gven duymas gerektiini ya da
onun neden hak ettiinden on kat fazla gvene layk olduunu sor
gulamaya balayacakt: Bu kiiler yalnzca kiisel gvence veriyor
lard ve ou kez de kendi mlklerinin deerinin yirmi kat bor
luyken 5 0 0 , 1.000 pound ya da daha fazla tutarda bonolar ver-

Tredi Kuyumcularn ya da Bankerlerin Gizemi - .n.

253

254

PARANIN TARH

. 6 L
i! r'l ju ubC/H S 1

yi
^
),,/. o&'J7lou.j J.-nu *\ it t

^ .

, h LfoeUv >**>& J-lUt"- jtuupJf*

J u ,

M Ufrt J * .
,s ~ < * * r -*

*Ae~ j .LUru,...! rJ->


J ?

Uo
/! <

'

:|M I

*> V <5^
-^
,,. fjhkf* /*> tvA-( JCtfi *
2f
"* Z""7 K
I, :c<
* (*"?
^ V <WA?/r *
r
Eii-fciJ 4J f f a r l T 1,1.j j . ! 1 ;. _ .. > *
/ ,.

2 6 7 Cornhill Noterleri M orris ve Clayton nezdindeki hesaptan 25 pound 15 sentlik


deme emri, 1665. El yazsyla dzenlenmi hu belge, modem ekin ncsdr. Sir
Robcrt Clayton, en itibarl ve baarl noter-bankerlerden birisiydi: 167 9 da Londra
belediye bakan olmu, 1702 ylndan vefat ettii 1707 ylna dek Bank o f Englandn
genel mdrln yrtmtr.

;?v
f v r m \ A ir(</,'<>/'//) /tc-/rL 'X v

e.rovf/m'y One M illion

o >T i i
^l^lV.y/////;. 1r/u
l'ourulfc ii'/VA Y //r/r/r' s i /
<uuf

/ ( ) O f t { / / 7 V/

( /

t v. V<> />< t' , r / f / / y t W f i t / ' J / Y / / / ( Y \ t a / o r h h n '

(A f <$jfj)Tl] Ufl/ V

f y y //d /d ! / U /.*0//(/tZ fja/h/^

2 6 8 100 lik ngiliz Hazine Bonosu, 1720. Faiz kuponlu hazine bonolar 1696da
piyasaya srld; hkmete bor verilen para karlnda kartlan bir tr kamu
borlanma belgesiydi. 18. yzyl balarndan itibaren bonolar vergi demelerinde kabul
ediliyor, istendiinde Bank of Englandda nakde evrilebiliyorlard. ounun arkasnda
halk arasnda dolatklarn gsteren cirolar bulunmaktayd. Bu bono, kt n yapm
Gney Denizi Kumpanyasna dn verme kapsamnda kartlmt.

MODERN DNEMN BALANGICI

U m iT p'Z ufan'?

&LC bcttnc Credityf-3et>cle tnnc&dftoartta


t r t Sockholm Banco fub N .. O 1> O t fo t tr a j t t jllllb tra b e
0 4 f w e ft n Y H t / t i < t n>ar^C( dfOf} Banco D iredlor, C o rorlliin cr,
OJopfljiJuarC OdjCafleurcr tjoJflt f i t (fyfj odj Tltf?
( Sn t
&er[Ttift odj fcgneier cA crat;
(Sdjctrt c t( p H crm ^ rc wtifo
fctjc
Wj<t <iff4rerfcn<t0< (M p eo d j in tttafB aocoSicillerv erificcrat, Damm Sto ck
holm Banco An. 6 6 ufccn 3 e,

tt

ioo.

'a L

it.

/ /7

'lltim /lu M A .

C/

-eJvC llLtfh^

2 6 9 sveteki Stockholm Baconun yz dalerlik bonosu, 1666. Stockholm Banconun ilk


kt para basklarnn gnmze dein gelmi, bilinen rnei yoktur. Bu serilere ait
bonolarn deeri gm sikkeye ve sol ortada imzas grlen, bankann kurucusu Johan
Palmstruchm kefaletine dayanmaktayd; gerekte ise bu bonolar, gndelik yaamda

Palmstrucher adyla bilinmekteydi. Filigranl kda baslan bu bonolar, sekiz imza, eitli
kiisel mhrler ve bankann damgasn tamaktaydlar.

inekteydiler... Kukusuz kiisel deneyimi sonucu hrnlaan bu


gzlemci, her eye karn baarl bankacln ve kt para siste
minin temel gereklerini kapsaml bir biimde tanmlamaktadr:
nsanlar bankere ve bonolarna gven duymaldr ve bunlar sa
lam finansal dayanaklar temelinde dzenlenmelidir.
Avrupann ilk serbest dolaan banknotlarn yaratma onuru,
1656 ylnda svete Stockholm Bancoyu kuran Livonyal Johan
Palmstrucha aittir. Onun yks, sonradan baka yerlerdeki ben
zer maceralara yerinde bir uyar olabilecek tarihsel bir kavrayla,
hem asl baars hem de baarszln hazrlayan koullar bak
mndan ilgintir. Stockholm Banco zel bir giriimdi, ancak uygu
lamada devletle sk balar vard: Kraliyetin tand ayrcalkla
kurulmutu; krnn yars kralla denecekti ve ba denetisi

255

256

PARANIN TARH

2 7 0 John Lavvun, Alexis Simon Belleye atfedilen portresi, 1715-20 dolaylan (Londra,
Ulusal Portre Galerisi).

MODERN DNEMN BALANGICI

maliye bakanyd. Dahas Palmstruch, hkmete 1 6 6 1 de piyasaya


srlen bonolarn niteliine ilikin danm anlk yapyordu.
svein bakr tabaka paras, sve bakrnn fiyatn koruma soru
nuna ustaca verilen bir karlkt, ancak byk, ar ve kullansz
olmasnn yan sra deeri de drlmekteydi. Bu yzden alterna
tif bir ara para birimi olarak Kredi bonolar kartlmt.
Balangta proje baarlyd, ancak birka yl iinde banka karl
n deyemeyecei denli bono basp ok fazla bor verdi. 1667
ylnda bir hkmet komisyonu, Palmstruchu kt ynetimden
sulu buldu ve kralla ait paray geri demesine hkmetti. nce
leri kendisine bahedilen ltfe karlk, Palmstruch imdi lm
cezasyla yz yze gelmiti, ki bu sonradan hapis cezasna evrildi.
Bu olayla, elli yl kadar sonra Fransadaki ilk banknotlarn orta
ya k arasnda belirli koutluklar bulunmaktadr. Bu banknot
lar, Palmstruch gibi seyahat eden ve gl bir destek buluncaya
dek ynla finansal entrikaya karan skoyal John Lawun giri
imiydi. Lawun hamisi, ayn zamanda Fransa kralnn naibi olan
Orleans Dkydii ve onun rehberliinde 1716 ylnda Banque
Generalei kurdu. O cak 1 7 1 9 da Banque Royale adn alp krallk
tarafmdan garanti edilen bonolar kartarak tmyle ulusallatrl
d. Ancak Law un hrs bir banka genel mdrlnn ve kiisel
servetin ok tesindeydi. 1720 O cak nda, bankas araclyla
lkesine ve halkna refah getirmesi, Mississippinin smrgeletiril
mesi iin bir irket kurmas ve devlet mliyesini denetlemesi am a
cyla Fransa Genel Mfettii olarak atand. Law yaratc, zeki ve
idealist bir kiiydi. Politikalar ksa dnemli karlara deil, topra
n deeriyle desteklenen kt para biimindeki kredinin salan
mas araclyla, yerli sanayinin uzun dnemde beslenip yaatl
mas kuramna dayalyd. Ancak speklasyona her anlamyla fazla
gvenmi ve belki de siyasi husumetin gcn hafife almt:
Sonralar, Eer ii yeniden yapsaydm daha yava, ama daha
emin admlarla ilerlerdim ve lkeyi genel kabul grm finansal
uygulamalarn yaratt ani rahatszlklara elik etmesi muhtemel
tehlikelere srklemezdim demitir. Aralk 1 720 itibariyle naibin
desteini oktan yitirmiti ve bankasyla Mississippi Kumpanyas,

257

258

PARANIN TARH

N* I //t ') o 7?( y d inquante livres Tournois.

U v f a Otdunn^c |>at Arreft du a. Scptcnlre 17 2 0 .

A B a NQ_U E pronet payer au Porta/r a ytic ClSQUASTE

l'vm Tournois en Efpeces d Argent, valem reik. A Paris U

demime Septembre milfept ccns vingt.

V p.ric S: Fencllon,

Sign p,r lc S.' Bourgcois.

Ciraudcau.

Delanaut.

Cotrollc p.' lc S.' Drcveft,


Granc.

271 Fransada John

Lawun bankas Banque Royate tarafndan kartlm, 2 Eyliil 1720


tarihli 50 livres tournois deerindeki bono. Bankann hamiline, talep ettiinde gm
sikke olarak deme yapma taahhdne karn kt parann deerini yzde 50 dren
Mays 1720 tarihli ferman nedeniyle,

Lawun bonolarna

kamuoyunun gveni sarslmt.

Ekimde bir baka fermanla, bonolarn ticarete zarar verdii, bu yzden ticari ilemlerin
altn ve gmle yrtlecei hkme balanmtr. Yl sona ermeden Law Fransadan
kamt.

kamu gvenini sarsarak ve kendisine uluslararas dzeyde, kalc


bir kt n salayarak batmt. Lavvun byk sistemi km
t ve tek sna srgnd.
Kiisel

dram

unsuru

bir

yana

brakldnda,

Lavv vc

Palmstruchun deneyimleri birka adan benzerdir: Her ikisi de,


yasal statleri ne olursa olsun ziyadesiyle merkezilemi ve hatr
saylr lde gl bir himayenin nimetlerinden yararlanan ban
kalar araclyla kartlan yeni bir dolam arac yaratarak ekono
mik

faaliyetleri

canlandrm a

giriiminde

bulunmulardr.

Grnte elverili gibi duran bu koullar, istikrar ve kamuoyu


gveni asndan yeterli deildi.
Devlet gcnn snrlar ve ilk kt parann hem iyi hem de kt
yanlar, Kuzey Amerikadaki, Batnn ilk hkmet ihrac nitelii ta
yan ngiliz smrgelerinin bono ihralarnda da aka grlmek-

MODERN DNEMN BALANGICI

2 7 2 John Lavvun Mississippi Kumpanyasnn 17 2 0 dcki kne gnderme yapan,


Paris Borsasnn bulunduu yer olan Rue Quincampoixnn bir Hollandalnn gznden
talama amal basks. Bu grntnn altnda yer alan ii; yatrmcdarn kark
talihlerini anlatmakta ve kapya dayanm kr kaderle borsa simsarlarnn rzgr,
duman ve aldatmacadan baka bir eye dayanmayan bol keseden attklar vaatlere kar
uyarmaktadr.

tedir. Kronik biimde para sknts eken ve ticarette arlkl ola


rak polielere dayanan smrgeler, yerel dolam iin bir para biri
mine gereksinim duyuyorlard. 1690 ylnda M assachusetts Krfe
zi Smrgesi, Kanadaya yaplan askeri bir harektn finansman iin
ilk kt tahvili kartt. Askeri harcamalar dier birka smrgede
de ilk basmlar krklemiti, ancak tahviller, kentsel imar ileri ya
da kamu borlarnn tasfiyesi gibi daha barl am alara fon sala
mak iin de kullanlmaktayd. Resmi statlerine ve saiklerine karn
-M assachusettste vergiler tahville dendiinde yzde 5 prim veril
mekteydi- kamuoyunun tepkisi kararszlk olmutur. Smrge iin
de ve smrgeler arasnda takas deerleri hi durmadan deimek

259

260

PARANIN TARH

teydi; dahas, ar ihra ve amortisman nedeniyle pek ok smr


gede deerleri dyordu. 1691 gibi erken bir tarihte Massachusettste
kt parann lehindeki bir yazar, kt parann gme kar deer
yitiriyor oluundan dolay zntsn dile getiriyor, ancak gvenin
ve mutabakatn sorunlar zebileceini dnyordu: Eer yeter
li sayda kii meseleyi ele alr ve tahvillerimize adil bir hret sala
mak zere toplant yapma, tartma, fikir birlii oluturma, karar
verme ve uygulama zahmetine girerlerse, btn lke arkalarndan
gidecektir. Sonradan ngilterede de, bankalar endieli mterile
rin basknna uramaktan kurtarmak iin ayn politika sklkla be
nimsenmise de, o an iin baz kimseler bu denli kolay ikna edilme
ye hazr deildiler. 1 719da bir baka kimlii mehul eletirmen, tah
villerdeki arta ve ykselen fiyatlara bakyor ve kendi kanaatini be
lirtiyordu:
Kamuya tahvillerle yaplan demelerde, kanun yzde be avansa
izin vermekteyse de... tahviller lehindeki bu kanunlara karn, diyorum ki
insanlar bunlara yine de para olarak itibar etmemekte, (duyduum
kadaryla) bir gm ons karlnda on iki ilinlik tahvil vermektedirler,
ki ons kanunlarmzla yedi ilinin az zerinde saylmaktadr. Sonuta snr
lamalar getiren ve ceza tehdidi ieren bir kanun yaplabilir, ancak bu bir
kt parasn para olarak grmeleri konusunda insanlarn fikrini
deitiremez.

Haksz saylmazd. 18. yzylda ve 19. yzyln byk bir bl


mnde -k i altn standardnn kne kadar da denilebilir- kt
parann, yalnzca talep halinde altn ya da gm sikkeye evrilebilmesi durumunda etkili bir biimde ilev greceine ilikin yay
gn bir inan vard. Bankacln ve banknotlarn gl bir savunu
cusu olan Adam Smith bile bunu temel koul olarak ileri srmek
teydi. Oysa, kt para ihracn gndeme getiren zaten sikke yok
luu ya da deerlerinin istikrarszl idi. Bu yzden Kuzey
Amerikadaki ngiliz smrgelerinin tahvilleri, ar biimde hisse
dilen bir gereksinimi karladklarndan smrge meclisleri bunla
rn ihracna onay vermeyi reddeden valilerin maalarm demedi

MODERN DNEMN BALANGICI

ler. Yrrlkteki ilk federal ihra olan tahvilin basm iin gereken
emrin verilmesi, Birleik Smrgeler adna yeni Kta Kongresi tara
fmdan onaylanmas suretiyle devrimden (1 7 7 6 -1 7 8 1 ) sonra da sr
drld. Bylesine bir gr ikilii, kt parann piyasaya srl
mesine her yerde verilen tipik karlkt: Sonuta, kamuoyunun
gr ounlukla kda ynelik anlay gibi deikendi.
Sorunlarn bir ksm en basitinden, allmadk ve znde deersiz
olan bir para birimine duyulan nyargdan kaynaklanyordu,
ancak ou da eldeki alternatiflere ve ihranm nyle finansal
gcne balyd.
Kt para ihra giriimlerinin ounun siyasi ya da ekonomik
kargaa koullar altnda yrtld dikkate alndnda, baar
szla yatkn olmalar artc bir sonu deildir. Srasyla 1694 ve
1695 yllarnda kurulmu olan Bank o f England ve Bank of
Scotland gibi Batdaki ilk kalc baarya sahip bono ihralarnn
gsterdii zere, koullara uyum da salanabilmekteydi. Bank of
England, parada krizin ve Fransa ile savan yaand bir zaman
da kurulmutur; aslnda bankann en byk rol, Srekli Faiz
Fonu ad altnda eli dardaki hkmete dn para vermekti. Bir
yl sonra skoya Parlamentosu tarafmdan kartlan bir yasa ile,
sikke darl sknts yaayan, kredi olanaklarndan yoksun ve
kt hasatlar geirmi bu krallkta bir kamu bankasnn bulun
masnn ok yararl olaca kabulyle Bank of Scotland kurul
mutur. ki kurum arasnda, zellikle de devletle ilikiler bakmn
dan -B an k of Scotlandn devlete bor para vermesi aka yasak
lanmken, Bank o f England hkmet ilerinin ouna el atm tbelirgin farkllklar kadar nemli benzerlikler de vard. Her ikisi de
zerinde titizlikle durulmu planlar sonrasnda ve etkili i evrele
rinin desteiyle hareket eden bireysel proje sahiplerinin hevesleriy
le kurulmutu ve geni bir hissedar kitlesi tarafmdan imzalanan,
yaygn sermayeye dayal anonim irket ilkesiyle faaliyet gstermek
teydiler. Aldktan bir sre sonra, her iki banka da kendi bonola
rn kartmaya balamtr ki bu, tm engellere karn her ikisinin
de yzyl boyunca kesintiye uramakszn faaliyetlerini srdr
mesinde anahtar ilev durumundayd.

261

262

PARANIN TARH

STATE

o f

mmm

MASSACHUSE'

st a e e 8: e > ea t u

Bu * H

e ,

Har.

N o/
Jl'E Poflfeflpr o f hU B t L L (hail

Sa

Mittf^MiLLKifjpOLLAR by|
S
n Day
T_ay *o fSf D.......................
C ' D
tem hir, Ope i h. jtnnd Severi

o n e J&i -

i'lurty-firfti1
mdred andK 1

pa

tghty-fix, with Intens^A tike Money,


F*vt ptr Crntum ptr Ah*Zt*, by tle State s
( s h t t s - U a v , according to an M \ o f the l'i

W. o f
A>ACHV-fy> |
ature o f th e $ .

U d Stat, of th< Fiffh Day of May, 178

W fr
l n t t r .J l .

Annually,
Mnthly,

t . * , q . <f

o 3 a{t
o o 1

? 9 2 t* z a r >

r* 1

2 73 Massachusetts Krfezi Eyaleti tarafndan kartlan 1 dolarlk bono, 1780. 1690


ylnda ngiliz Massachusetts smrgesi tarafndan kartlan bor senetleri, Bandaki ilk
devlet ihrac kt para saylabilir. Burada vc teki eyaletlerde piyasaya srlen bonolar,
yabanc parann nemini ve ngiliz sikkesinin ktln yanstan biimde, sklkla spanyol
dolar cinsinden deerlenmekteydi.

V - ............ ....
to m
on ,/o .m )

q ?

>

>'

.. A

m '-jg m
yr/_

r/f?.

T fj
2 7 4 Bank of Englandn 1669da kartlan 63 5 tutarndaki dolam senedi . Bu tr
bonolar bankaya yatrlan para karlnda alnd makbuzu olarak veriliyor ve mteriler
bunlar hesaplarnda bir bakiye brakacak biimde ksmen nakde evirebiliyorlard; sol alt
kedeki notlara baknz. Bonolar hamiline ya da sahibine deme garantisi
tadklarndan dolaabilmedeydiler: Bonoyu bankaya kim ibraz ederse etsin oradaki
(Bank of England) hesaptan para ekebilmekteydi.

MODERN DNEMN BALANGICI

2 7 5 Bank of Scotiand'n 12 sko


poundu tutarndaki bonosu ( l
sterlin), 1723. Bank o f Scotland,
1695teki kuruluundan itibaren
bono kartmaya balamtr ve
1990l yllarda hl kendi
bonolarn kartan sko
bankasndan birisidir. Bu bono 1
sterlin edeer indedir, ancak,
17 0 7 de parasal birlii salayan
birlik yasasndan ok sonralar bile
yaygn bir uygulama uyarmca, deeri
sko para birimi cinsinden
verilmitir.

18. yzyln ilerleyen zamanlarnda, Britanya genelindeki kasa


balarda ounlukla, yerel ticaret ve sanayii canlandrm a heveslisi
tccar, iadam ve toprak sahiplerince iletilen ve kendi bonolar
n kartan bankalar ald. ngilteredeki byme admlar yava
t, ancak

19. yzylda ngilterede de tecrbe edildii gibi,

skoyada yaanan bankaclk ve bono kartm a alanndaki ani


genileme, beraberinde getirebildii dl ve riskleri de sergilemi-

2 7 6 Dublinde Davvson Coates ve Lavvless tarafmdan kartlan 20 poundluk bono, 1770.


18. yzylda rlandada pek ok tacir ve kk esnaf bono kartmaktayd. Coates ve Sir
Nicholas Lavvless (asl ortan olu), her ikisi de 1783 ylnda Bank of Eglandda
hissedardlar ve Lavvless ilk mdrlerden biriydi. Kendi bankalar 1 7 9 3 te batt, ancak
alacakllarn paras tmyle geri dendi (M. O Grady).

264

PARANIN TARH

2 7 7 Great Yarmouth Bankn on gine karl bonosu, 1783. 18. yzyl balarnda
Britanyada Londra dnda bono ihra eden bir avu dolusu yerel banka bulunmaktayd;
18 0 0 lerin balarnda ise, 1760larda balayan sanayilemedeki bymenin etkisiyle
bunlar da hzla artarak saylar birka yz bulmutur. Bankalarn baars ve bonolarnn
poplaritesi, bono zerinde yer alan yerel ortaklarn hretine balyd; buradaki rnekte
Sanl. Mason, R ob.f W oods&Comp.y

2 7 8 Aberdcen Banking Companynin be ilinlik bonosu, 1799. Bu banka, blgenin


iddetli bir sikke sknts ektii bir zamanda, 1767 ylnda kurulmutur. Bankann
balca amalarndan birisi, bu lkede kimlikleri belirsiz kiilerce kartlp imzalanan
bonolarn yerini alacak yerel bonolar temin etmekti. Ortaklar yerel sanayii
desteklemilerdir ve banka faaliyetlerini, 184 0 larn sonlarndaki ticaret krizi srasnda
Union Bank of Scotlandn bnyesine katlncaya dek srdrmtr.

MODERN DNEMN BALANGICI

tir. Sikke sknts yaayan, ancak grece yksek okuma yazma


oranna sahip yoksul bir lkede halk, hem Royal Bank of
Scotland ya da Aberdeen Banking Company gibi iyi n yapm
kaynaklarn ve hem de ad basiretsizlikle anlan Ayr Bank gibi
beceriksiz irketlerin borlanma senetlerini almaya istekliydi.
Ancak kincisinin felaketle sonulanan iflasndan sonra bile bono
hamilleri, paralarn Bank of Scotland ve Royal Bank araclyla
ve gayrimenkul satlaryla geri almlardr. Pek ok hissedar a
sndan bu sonu felaketti; genel anlamda skoya bankacl a
sndan ise yalnzca, gcn salam bir ynetimde ve yeterli serma
ye rezervinde yattnn uyars ve onaylanmasyd. Britanya gene
linde bankalarn saylar, kt paraya talep yaratarak ve bu tale
bi karlayarak artlarn srdrd.

1826 ylnda

Bank of

England anonim sermayeli bankaclk tekeline sahip oluncaya


dek bunlarn ou kk lekli zel giriimler olarak kald,
ancak zaman ve deneyim, 19. yzylda artk sras geldii iin
yaplan, bankacla ilikin yasal dzenlemeyle kabul ve tevik
edilen biimde ubecilik ama sahip, byk lekli bankalarn
avantajlarn gstermitir. Krsal M assachusettsin d krklna
uram bror yazarnn inancnn aksine, aslnda bu, hukukun
insanlarn kt biimindeki paraya gven duymalarn salamas
nn iyi bir rneiydi.
Batda kt parann ilk srmleri aslnda riskliydi. Model al
nacak hibir prosedr oluturulmadndan, bankac ve mterisi
asndan maliyetli olmakla birlikte, deneyimden ders kartmak
dnda bir seenek yoktu. flas manzarasna younlamak kolay
dr, ancak Palmstruch ve Law un erken domu projeleri bile baz
baarlar salam ve merkez bankalarnca kartlan, gelecein
bono biimlerine ilikin ipular vermitir. Dahas, polie gibi kt
st kredilerin ilk trleri arlkl olarak tccarlar ve finansal acen
teler tarafmdan kullanlmaktayken, 17. ve 18. yzyllar, yaygnla
an kt parann toplum genelinde kullanlan dolam birimi oldu
una tanklk etmitir.
Eli kulandaki devrimlerin pek yaknda gsterecei zere,
kontrolsz bono ihracnn tehlikeleri henz ortadan kalkmamt,

265

PARANIN TARH

Smrge Dneminde Amerikan Paras


Gnmzde Amerika Birleik Devletleri olarak bilinen blge 17. yzylda bir hiti.
Britanya, Hollanda, Fransa ve svein aralarnda bulunduu birka Avrupa lkesi
dou sahilini kontrol etmekteydi. Ticaret ve smrge gleri arasndaki savan finans
man iin smrgeler, sikkelerin ve kt parann yan sra bunlarla snrl kalmayan
ok eitli para birimleri kartm ve kullanmlardr.
279a ngiliz trn kd, 18. yzyl.
Deerli bir ihra mal olan ttn,
Kuzey Amerikann baz blgelerinde
sikkeler ve kt parann yan sra bir
para birimi olarak kullanlmaktayd.
Bostonda Hugh Vance tarafndan
yaynlanan An lnquiry nto the

Nature and Uses o f Money adl


1740 tarihli bir brorde durum
yle aklanmaktayd: Para birimi
szcnn Plantasyonlarda ortak
bir anlam vardr... ve arlk ve say
olarak geerli gm belirtmektedir. Ayn szck Virginada ttne, West

Indies& c...' de ekere de uygulanabilmektedir... ve bu kurala gre, piyasada para


olarak geen birim sfatyla kt birim, belirli kt paralarna iaret etmelidir.
2 7 9 b Gm am aac ilini, Massachusetts, 16671674. 1652 ylnda Massachusetts Krfezi smrgesi,
N E harfleriyle damgalanm, birimin Romen
rakamlaryla belirtildii ve sekizlik spanyol
paralarnn eritilmesiyle elde edilen olduka basit
tasarml bir sikke retmeye balad. Ancak bu sikkeler
kolayca krlp taklit edilebildiklerinden darplar birka
ay sonra durduruldu ve ertesi yl n yznde bir am
aac bulunan yeni bir tasarm piyasaya srld. Bu
gm am aac ilini, 1 6 6 7 den 167 4 e dek
baslmasna karn zerinde tarih olarak hl 1652
yl yazldr.
2 7 9 c ngiliz Amerikan smrgeleri iin yaplan teneke
metelik, 1688. Bu metelikler Londra Kulesindcki
Kraliyet Darphanesi tarafndan yaplyor ve gemilerle
Amerikaya tanyordu. Arka yzndeki yaz, bu
sikkelerin eyrek real deerinde olduklarn belirtmekte
ve Amerikan smrgelerinin ngiliz para sistemi kadar
spanyol sistemiyle de ne kadar balantl olduklarn
gstermektedir.

MODERN DNEMN BALANGICI

A T A B L / tb* Va'at a*a H'tigbt o f C 'O I N V, a s t b f j IMW p *ft


ENCtAND\, N&VIM
YORK, CONNECT
CTIOJT, 1'HltADR.Mf, an OUCHBC
Steri N. Vorfc, lfaj*
otr'Ut. l'fitsd. O
Ow
udirM M
Lctili*
I. . . i, a. a. W cigh t . s. 4U a, t. S.. jL WBht
N C L K T
0 ol O
dvvt.g. '0 01 4
ot 6
dwt.gr.
.
v
crnvvn,
o 'j e
8 g
6V
7 6' ooa
Cnine*,
i o 17
i x 1
m -'* 8 s r

SpanUh Pifttrtta,
Do! lan,

* H it-;o):snn*i,
Freach N iarpcc#,

cn>o,

Pifla!-,

>10

T.O u tcD 'orcrC u lne,

Orrmtn
ciror.e.
raun c#
nrtine._

ir

16 4

FlftJs,
Porru^il SoUln:

O I

7 i

2 .

6>

1 in

i t

17

7*
, 14
*

4 4

1 id

5i 17)

* A t J Mtttag o f tbt Cbamhtr o f Cotntret, tb* ")tb o f Aug*0 1770, it


toas ReJoJvtJ, tTbar tbt M tm ltr o f bat CorfltrstioH i'ouLt, jr futurt, pay cjrd
rtteh't a li H A L F J O E S, bat tutigb 9 Ptnny ff'trgbr, at . 3 : 4 / o,
ar i f * tvtry Gram tbey toeigb mert, ati ow tbttc Penct p tr Graitt'-, in d
evrry rein tb**% o*irb Uf;, *UJmB

279d 1771 tarihli bir New York almanandan sikke dnm tablosu. Amerikan
smrgelerinin paralarnn deerleri deiiklik gstermekteydi: Bir Ncvv York
ilininin bir Philadelphia ilinine denk olmas gerekmiyordu. Dolamdaki para
birimlerinin eitliliiyle birlikte ele alndnda, buna benzer tablolarn eitli
eyaletlerin para birimleriyle karlatrmal olarak sikkelerin greli deerlerini ve
arlklarm gstermek amacyla basldklarn anlyoruz.
279 e ngiliz altm ginesi, 1772, Ncvv Yorklu kuyumcu Ephraim
Brasher tarafmdan E B harfleriy1"
damgalanmtr. 1 7 7 0 lerde Amerikan smrgelerinde
dolamda bulunan toplam nakit miktarna ilikin
tahminler otuz ila 10 milyon dolar arasnda deiiklik
gstermektedir; bu miktar, herhangi bir yerdeki
deerli metal sikkeciliinc ilikin toplam tahminlerin
yzde 25 da 7 5 ine denk gelmektedir. Amerikann
dousahilindeki deerli metal ktl yznden gm ve
altn sikkeler Britanya, Portekiz ve Ispanyann (ya da
la
spanyol Amerikas) da aralarnda bulunduu
lkelerden ithal edilmekte ve yerel dzeyde kartlan baz metal ve kt para
birimlerinin karl olarak kullanlmaktayd.

2 7 9 f Amerikan Kta Kongresi iin retilmi bir gm


dolarn teneke kalb, 1776. 1 7 6 0 larda ngiliz
smrgelerine salnan yeni vergiler bamszlk arlarna
yol vermi ve 4 Temmuz 177 6 da on eyalet birleerek
bamszln ilan etmitir. Bu deneme sikke tasarm, o
zaman baslmam, ancak Birlemi Devletlerin kartt
ilk sikkelerde, yani 178 7 nin nl fugio sentlerinde
olduka benzeri bir tasarm kullanlmtr.

267

268

PARANIN TARH

2 8 0 1 7 8 6 da Banco di Santo Spirito di Roma tarafndan piyasaya srlen 74 scudi


edeeri bono. Banka, 1 6 0 5 te Papa V. Paul tarafndan kurulmutu. levi ksmen, yoksul
kiilere olduka dk faizlerle ufak miktarlarda para dn vermek suretiyle yardmda
bulunan monti di piet denilen hayr kurulularyla birlikte, hayr amal fon salamakt.
Banco di Santo Spirito ilk bonolarn mevduat olarak yatrlm sikkelerin alnd
makbuzlar biiminde piyasaya srmt; dolamdaki hamiline denecek bonolar
1 7 2 4 ten 1 7 9 6 ya dek baslmt.

ancak 18. yzyln sonuna yaklalrken, devlet bankalar, zel


basmclar ve hatta uzak smrgelerde kullanmak zere Avrupal
gler tarafndan retilen kt para, dnya zerinde yirmi lkede
kullanlmaktayd. Sonraki iki yzyl, Adam Smithin altn ve
gm parann ktla ikamesi nerisine uyarak, bono ihra
koullarnda deneyim ve nlemlerden merkezileme ve kontrole
dek uzanan ilerici bir deiime tank oldu.

MODERN DNEMN BALANGICI

| S T H H A L - I
*BAM CO- HOFH E P U TAT.
WAPPEV.

STADTIV I h N E l
H'APPbJf.

n< vf:

281 Avusturyada, Wiener Stadt-

&

Banconun yirmi be gulden tutarndaki


bonosu, 1762. Banka, 1706 ylnda

> j^ ic r t e ^ - ^ t a b

kurulmu olmasna karn, bu,


Avusturyann ilk kt parasnn

Banco- letfcf

a^ltn ConlVtt >Vvn{ Co*C*at- unj


. u . *
&vC4frWaC>MY
;**<* O^&dtcu, **Vt
.<rn jjtttu vwatCHtkt^ ftnynrmrtneH;
fan\'X-.
Vvf V {otc** JSUm^oa^^M.j srVjncv^S
C<\(V<n V f Jj\nvncT<\* 'B tf'n tn

fkf# taairt* M(i w


rv<tt\(4vjtjc & 2.<r?.CSt0a4U^*~%
S
4jS^Crv nff-O C't f v 'f t i n . OthOV *X^ /.

-m\fOnw,JtJiT)

untcr 7*-r

rneidir. Devletin borlarn karlama


giriimi denilebilecek bu bonolar, nakit
mevduata dayal olarak dolama
srlmlerdi. Balangta 12 milyon
gulden deerinde bono baslm, ancak
1801 itibaryla bu rakam, savalar
finanse etmek iin daha fazla bononun
baslmasyla, 1 milyar guldeni amt.

3 .
AT /fi*

To ur no s , v,

1Jpj.anc^ g JBoUl

Wofi4^jice,

269

PARANIN TARH

Sonu
16. yzyln kle selinden sonraki iki yzylda madeni sikke
nin, merkezileen bankaclk ve banknotlarn ortaya kmasna
dek geen zamanda para nemli deiikliklere urad: Dolama
giderek artan eitlilikte daha fazlas giriyor ve daha ok insan iin
daha ok ilev yerine getirmeye balyordu. Dnemin balangcn
da, insanlarn para hakkndaki dnceleri daha ok dinsel ve
ahlaki kkenlere dayanyordu. Ar servet hakknda ilerinde kk
salm Hristiyan endielerinden ve T an n mn adaletsiz zenginlere
ilikin hkmnden hl kopamamlard. Bununla birlikte, dne
min sonunda insan rn hukuk ve dnyevi devlet, parann eit
li ynlerinin tartld dayanan kavramsal erevesini biimlen
dirdi. nsanlar, parann doasn ve toplumda oynad rol aklc
biimde ortaya koymaya baladlar. Parasal yenilik ve deneylerin
sunduu olanaklar, bu durumun hem nedeni olmu hem de tevik
etmitir. Bugnk anlay, genelde banknot ihracnn ilk sarsak
admlarnda olduu gibi, parasal gerekliin ardnda yatar, ancak
artk geri dn olanaksz bir fikir ve uygulama deiimi gerek
lemitir. Bu entelektel dnmn derin anlamlar, gelecek iki
yzyldaki uygulamalarda sonularm verecektir.

VIII
Afrika ve Okyanusya

Btn para biimleri iinde ... kukusuz en tuhaf bu.


W. Coote, V/estern Pacific (1883)

Madeni ve kt paralar gnmzde artk dnyann her lke


sinde bulunmaktadr. Yine de baz lkelerde, zellikle Afrika ve
Okyanusyada parann kullanm, nfusun bir aznlyla, zengin
ler ve kentte yaayanlarla snrldr. ou blgede madeni ve kt
paraya, Batl bir gzlemciye tmyle yabanc grnen biimde
ilevler yklenirken, gelimi dnyada kullanlan ek karneleri,
kredi kartlar, telefon bankacl ve dier para aralar hl bilin
memektedir. Bu blmde, Avrupann yeni kefedilen dnyalara
doru yaylmasnn ve Avrupai para uygulamalarnn bu blgele
re getirilmesinin tarihini ele almay srdrecek ve Avrupa kken
li sikkeye dayal parann dnya genelinde kendini dayatmasndan
nce varolmu ve gnmzde de dnyann baz ksmlarnda hl
varln srdren yresel para sistemlerinin eitliliklerine gz
atacaz.

272

PARANIN TARH

A17RICA
kkiH tH I! !fl
28 3 Azat edilen kleler iin kurulmu Bat Afrika yerleim yerinde kullanlmak zere,
ngiliz Sierra Leone Kumpanyasnca 179'1de kartlan gm dolar. Basm baarl
olamam ve 1805 itibariyle dolamdan geri ekilmitir. Bu, 17 9 4 teki ilk ABD gm
dolarndan bile nce baslan, dolar ismini tayan ilk sikkeydi. ABD sikkesi gibi, bu da
her yerde hazr ve nazr olan tspanyol sekizliinin bir ikamesi olmay hedeflemiti.
Sierra Leone dolar, Afrika deer birimi cinsinden 10 macutaya denkti.

Tuz ve Sikke Kltr


Avrupal gezginler sikke kullanmayan halklarla karlatklarn
da, oralardan Avrupaya sikke muadili olarak kullanldn dn
dkleri eitli nesneler getirdiler. Bunlar arasnda en yaygn olan
tuzdu. Etiyopyaya (Habeistan) kraln elisi sfatyla gnderilen ve
1 5 2 0 den 1 5 2 6 ya dek bu grevi srdren ilk Portekizli gezginler
den, misyoner Francis Alvarez, gnlnde tuzun demelerde kul

AFRKA VE OKYANUSYA

273

lanld yerel uygulamay anlatmaktadr: Tuz, Kzldenizden Bat


Denizindeki Kongoya dek para yerine kullanlmakta. Dalardan
koparlp bir buuk el uzunluunda, drt parmak eninde ve par
mak kalnlnda bloklar biiminde kesildii syleniyor.
18.

yzyln banda Etiyopyay ziyaret eden ngiliz tccar

Alexander Ham il ton da burada tuz kullanldna tank olmutu:


Etiyopyann mevcut ufak paras, bizim ta ocaklarndan kartt
mz talar gibi dalardan kazlan tu z... Yzyln sonundan ba
layarak Avrupal tacirler, Etiyopya Krallnda da kullanmda
olan modern Eritredeki Kzldeniz limanlarnda kullanlmak zere
gm dolarlar ve altn diikalar getirdiler ve bunlarn bir ksm i
kesimlere de ulaarak tuzun yan sra dolama girdi.
Habeistan'da hi sikke baslmyor, ama zellikle Venedik altnlar, m
paratorluk ya da Avusturya dolarlar gibi dier lkelerin paralar burada
dolamda... Byk demeler genellikle, arlklar W akea ya da Habeis
tan onsu ile belirlenmi altn ingotlarla yaplyor; kk demelerde ise 80
tanesi bir VVakea altn yerine geen, madenlerden kartlan tuz tulalar
kullanlyor.

Bu yazarlar, Etiyopyallarn tuzu sikkelerin ilkel bir biimi ola


rak kullandklarn ve tuzun, Avrupa toplumunda sikkelerin gs
terdii ilevi yerine getirdiini dnyorlard. Genel anlamda, tuz
gibi doal bir kaynan deerli metalden sikkelerin yerine kullanl
masnn karlatklar toplumlarn ilkelliinin bir gstergesi oldu
u grnde de hemfikirdiler. Buna karn, Etiyopya Krall bir
zamanlar kendi sikkesine sahipti. M .S. 3. yzyldan 7. yzyla
dein Etiyopyal Aksum krallar tarafmdan Roma etkisi altnda,
altn, gm ve bronz sikkeler bastrlmt ve sahil blgelerinden
slam ve Avrupa sikkeleri de aralklarla blgeye akyorlard.
Sikke kullanan inliler de ayn biimde, kendilerinden daha az
uygar diye nitelendirdikleri uzak eyalet sakinlerinin tuz ya da
deniz kabuu gibi nesneler kullanmalarn sikkenin ilkel bir ikame
si gibi dnmekteydiler. inli tarihiler de, sikkelerin piyasaya
srlmesinden nce inde para yerine deniz kabuklarnn kulla-

274

PARANIN TARH

Afrikada Modem Para


Aa Sahra Afrikasnda Avrupai tarzda sikkelerin vc kt parann ortaya kmas 18.
yzyln sonunda gereklemitir, ancak ayrt edilebilir biimde Afrikaya zg hale
gelmesi, 19. yzyln sonlarnda Avrupa egemenliinin salamlatrlmas srasndadr.
Smrge dneminin sikke ve bonolarndaki grseller Avrupai etkileri yanstmaktadr,
ancak Afrika devletleri bamszlklarn elde ettikten sonra Avrupai para biimlerini
srdrmler, fakat tasarm seiminde kendi kimliklerini ortaya koymulardr.
Bamsz Etiyopya Krallfnda Avrupai tarzda parann piyasaya srlmesi beraberin
de bir Afrika ulusal kimlii yaratma arzusunu da getirmiti. Yeni parasal sistemler, kul
lanclarna tm ekonomik vc sosyal gereksinimlerini gidermekte hizmet edemediin
den pek ok balamda parann yerel biimleri de kullanlmaya devam etmitir.

2 8 4 a Bank of West Africann


1.000 Franklk banknotu;
Fransz Bat Afrikas iin
retilen srmn numunesi,
1945 civarnda baslmtr.
Parann n yznde, defne
dalndan ta giymi, Fransay
simgeleyen Marianne,

1000

JBOffO
|8
X
ooo

UANyUK l)E L'ATKJCfUl! OCODr.N TAl K

()()()

v\

Afrikal bir anneyle ocuu


kucaklam olarak
gsteriliyor. Ynetimi altndaki insanlarn tasviriyle, Fransz devletinin uyruklarnn
ebeveynvari koruyucusu biimindeki alegorik imgeleri birletiren bu para, Fransz
smrgeleri asndan tipik bir rnektir.

2 8 4 b 1988de baslan, Tanzanyann bakr nikel alam


10 ilini. Parann n yz Tanzanyann devlet bakan
ve 1961 deki bamszlnn mimar Julius Nyerereyi
gsteriyor. Parann arka yznde ise ellerinde fildii
tutan, Afrika giysileri iinde bir erkek ve kadnn, yeni
devletin kollarna destek verileri konu ediliyor. Yaz,
Tanzanyann resmi dili olan Svahili dilinde.

2 8 4 c Kenya, .Somali ve Ugandada dolam iin Kral VII. Edward


adna baslm, ngiliz Dou Afrikas ve Ugandasnn bakr nikel
alam 10 senti, 1910. Bu sikke, Dou Afrika'nn standart para
birimi olan ngiliz Hindistan rupisinin onda biri olarak piyasaya
srlmtr. Fildilerinden oluan tasarm, blgenin doal
kaynaklarndan smrge glerinin payna den serveti temsil
etmektedir. Britanya, bu blge iin yerel para arzna 18 9 7 lerden
itibaren balamtr.

AFRKA VE OKYANUSYA

ftLE
DE

284d Bat Afrika Devletleri Merkez Bankasnn

IO U E S T

5.0 0 0 franklk banknotu; 1984 ylnda Bat


Afrikadaki eski Fransz smrgelerinin
kullanm iin dolama sokulmutur (detay).
Grseller, 14. yzyl N ijeryasndan pirin bir
balk araclyla hem Bat Afrika kltrnn
uzun gemiine hem de blgenin modern
balklk sanayiine gnderme yapmaktadr.

284e Etiyopya ve Arabistan ticaretinde kullanlmak iin


retilen, Avusturya mparatoriesi M aria Theresann
1780 talerinin yeniden basm olan gm taler. Bu sikke,
Kzldenize snr olan lkelerde ylesine poplerdi ki
Avusturya, Britanya, Fransa, talya ve Almanya, Etiyopya
ve Arabistana ihracat amacyla kopyalarm retmilerdir.

2 8 4 f Habeistan Kral Menelikin Paris darphanesinde


baslan ve Etiyopya takvimine gre 1892 (M .S. 1900)
tarihli gm taleri ( birr ). Sikkenin n yz kraln
portresini; arka yz ise Habeistan'n simgesi Yahuda
Aslamn gstermektedir. M aria Theresa talerinin
Etiyopyada popler oluu, M eeliki kendi uyarlamasn
bastrmak iin harekete geirdi. Fransz darphanesi, ona
gzel bir sikke rettiyse de baarl olamad, nk
uyruklar allm Avusturya sikkesini kullanmay tercih
ettiler.

_
1)21.3 HU

284g 2 talerlik (birr)

_T**??--

X t h e r s T E K F :-h e S

U-KT-ium l!l: !

H
CONfORMtMtNrA U 10

p
/ l A ' / i . I t - A ^ 'O 'J i l -

D E U ^ T jH A L E R S 'c

-M

-V

Bank of Ethiopia
banknotu, 1933
basm; mparator
Haile Selasiyenin
(1 9 3 0 -1 9 3 6 , 19411974) portresini
tayor. M aria
Theresa taleri baz

blgelerde 1 9 6 0 lara
dek dolamda
kalmsa da, Etiyopyada Bat tarz para yaygn olarak kullanlmaya ancak Haile
Selasiyenin saltanat srasmda balamtr.

275

276

PARANIN TARH

2 8 5 III. George adna 1 8 1 8 de baslan, Altn Kysndaki


Ingiliz yerleim yerinin (imdiki Gana) gm ackeyi.
Ackey, yerli halkn Avrupal yerleimcilerle yaptklar
alverilerde kullandklar, belirli bir arla bal
altnd. Sikke, yarm ngiliz kronuna eit arlkta
baslmaktayd. Kullanm ok baarl olamad. Yaz,
1750 tarihli Parlamento Yasas ile ngilizlere Afrikada
ticaret yapma hakknn tanmmasn kaydetmektedir.

nldn dnmekte ve inli yazarlar, in mparatorluunun


uzak eyaletlerinde demelerde tuzun kullanldna ilikin gzlem
lerini aktarmaktadrlar. inli yazar Fan Chuo, Bat inin Gney
Sichuan eyaletindeki parasal uygulamay betimlemektedir: Ne
tr bir ilem yaplrsa yaplsn tuz topaklaryla hesaplayorlar.
M arco Polo da 13. yzyl sonlarnda ayn eyaletteki alveri koul
lar hakknda yazmtr:

2 8 6 19. yzylda Etiyopyada demelerde kullanlan trden bir tuz ubuu. Kaya
tuzundan yaplm, elle belli bir byklkte kesilmi ve kullanm srasnda korunmas iin
saz yapraklarna sarlmtr.

AFRKA VE OKYANUSYA

2 8 7 1 9 5 8 dc II. Elizabeth adna kartlm bronz peni,


ngiliz Bat Afrikas. ngiliz Bat Afrikasnda sikke basm
1 9 0 7 de balam; Gold Coast, N ijerya, Gambia ve Sierra
Leonede piyasaya srlmtr. Bu, ngilizlerin Bat
Afrikadaki smrgeleri iin bastklar paralardan ilk
baarl olandr.

Bundan sonra size paralarn anlataym. ubuk biiminde altnlar var


ve bunun arln saggi cinsinden belirliyor, deerini de arlna gre
biiyorlar. Ama mhrl bir sikkeleri yok. Ufak paralar iin syle yapyor
lar. Bir saat kaynatarak tuz elde ettikleri tuzlu sular var. Kaynattktan son
ra katlatrmak ve alt ksm yass, st ksm yuvarlak iki penilik somun byk
lnde bloklara dntrmek iin kalplara dkyorlar. Bloklar hazr olun
ca, kuruyup sertlemeleri iin atein kenarndaki stlm talarn stne seri
yorlar. Bu bloklarn stne Byk Han'n mhrn ve iaretini basyorlar,
bu mhrleri yalnzca Byk Han'n temsilcileri basabiliyor. Bu bloklardan
seksen tanesi bir saggio altna denk. Ancak, dalarn arasnda vahi ve cra
yerlerde yaayan halklar, bu bloklar getiren tccarlardan, bir saggio al
tn karlnda bunlardan ancak altm, elli ve hatta yerin cralna gre
krk tanesini alabiliyorlar. . . Bu tccarlar, tuz parasnn geerli olduu Ti
bet'in tm yksek dzlklerini dolayorlar. Snrsz bir kr elde ediyorlar,
nk bu insanlar bu tuzu yiyeceklerinde kullandklar gibi yaamsal gereksin
imlerini satn almakta da yararlanyorlar; ancak kentlerde neredeyse istis
nasz biimde blok paralar yiyecek iin kullanyor ve krlmam paralar
harcyorlar.
M a rco Polo'nun Seyahatleri

Tuzun Sahra Afrikasnda da demelerde kullanldna ilikin


bulgular var. 14. yzyl Arap gezgini bn Battuta, Timbuktuya
giderken yolu zerindeki Taghazada (bugnk M alide), gneyde
ki M ali Krall ilerine ticaret iin gtrlmek zere kaya tuzu
bloklarmn kartld bir tuz madeni bulduunu bildirmektedir.
yle yazyor: Zenciler tuzu baka yerlerdeki altn ve gm gibi

278

PARANIN TARH

Afrikada Bakr
Bakr ve alamlar olan bronz ile pirin, Afrikann kzl altn olarak adlandrl
maktadr. Bat Afrika 19. yzyl ncesinde dnyann en zengin altn kaynaklarndan
biri olmasna karn, yerliler daha ok, ss nesnelerinde ve demelerde kullanmak iin
bakra ve pirince itibar etmilerdir. Afrikann altn, sikke yaplmak iin Avrupaya
ihra edilirken Avrupa bakr ve pirinci de Bat Afrikaya akyordu. Orta Afrikann
bakr madenleri de nemli bir kaynakt. 19. yzyldan balayarak bakr bir deme
arac olarak bir ok biimlerde kullanld.
28 8 a Bakr alam bilezik (manilla),
Nijerya, 14. yzyl. Nijeryadaki arkeolojik kaz
alanlarndan kartlan manillalar, ounlukla
byk ve taklamayacak lde allmadk
biimlerdeki ar bakr alaml bilezikler olup,
bunlarn 13. yzylda kullanldklar
dnlmektedir. 15. yzyln ikinci yarsn
dan balayarak Portekizli tacirler, bakr ve
pirin manillalar Benin Krallndan
(gnmzdeki Nijerya) kle satn almak
iin kullanmlardr.

288 b Britanyada Nijeryaya ihra edilmek iin


yaplm pirin manilla, 19. yzyl sonlan.
Manillalarn Bat Afrikann birka blgesinin
ekonomisindeki neminin anlalmas, blgenin
yerli halklaryla ticaret yapmak zere Portekizli
ve dier Avrupal tacirleri derhal onlar iin
manilla yapmaya yneltmitir. Bu tr kk
manillalar, Dou Nijeryada 1940lara dek hl
para olarak kullanlmaktaydlar.

2 8 8 c Zamannda Benin Krallnn kraliyet


saraynn bir stunu zerine akl bulunan
dekoratif pirin plaka, Nijerya, 15. ila 16.
yzyllar. Ortadaki figrn sanda, stte
yer alan kk figr manilla tutan bir
Portekizli taciri temsil ediyor. Birka Benin
plakasnda manillalar ile Portekizliler
arasnda, onlarn bu bileziklerin nemli bir
kayna olduklarn dndren ak bir
iliki grlmektedir.

AFRKA VE OKYANUSYA

AJA V I I

2 8 8 c Portekiz Kral I.
Josenin (1 7 5 0 -1 7 7 7 ) 1
macuta deerindeki
bakr sikkesi, Portekizin
Bat ve Orta Afrika
smrgelerinin
kullanm iin
retilmitir. Macuta
birimi bir Afrika deer
birimine dayanmaktadr.

2 8 8 f Orta Afrikadan ha biimli bakr ingot.


Bu tr ingotlar, (Demokratik Kongo
Cumhuriyeti ve Zam biyada) bakr kuandaki
yerel madenlerden kartlan metalden
retilmekteydi. Arkeolojik bulgular, bu blgede
ha biimli ingotlarm retiminin 13. yzyla
dek geri gittiim dndrmektedir. Resimdeki
rnein 19. yzyla ait olduu sanlmaktadr;
Belika Kongosunun Katanga eyaletinde, bu
tr ingotlar demeler iin yaygn biimde
kullanlmaktayd.

2 8 8 g 1895 ylnda Altn Kys (Gana)


Aanti kraliyet saraynda bulunan, ngilterede
yaplm bakr ibrik, 1 3 7 7 -1 3 9 9 . ngiltere Kral
II. Richardn kraliyet armalar ve motifleriyle
ssl, zerinde ahlaki bir dize bulunan bu ar
ibrik, belli ki Bat Afrikaya bakr ak
srasnda Aantiye dek gitmitir.

2 8 8 h 1961 de Kongodan bamszln


kazanm olan Demokratik Kongo
Cumhuriyetinin Katanga eyaletine ait
bronz 5 frankm altn deneme basks.
Tasarm, 13. yzyldan beri Orta
Afrikann bakr kartlan blgelerinde
retilen bir bakr ingom gstermektedir.

279

280

PARANIN TARH

bir deiim arac olarak kullanyorlar. Paralara blyorlar ve bun


larla alm satm yapyorlar.

Tuhaf Para
Avrupal gezginler Afrika, Amerika, Asya, Avustralasya ve Pasi
fikte sikke kullanmayan halklarla ilk karlamalarnda, tuzun ve
metallerin yan sra ok eitli nesneleri de para olarak tanmlam
lardr. Para diye yorumladklar ar talar, kereste paralar, tyler
ve hatta insan kafataslar gibi beklenmedik nesnelere rastlamlar
dr.
lk kaynaklardan bazlar, 15. yzyln sonlarnda Afrika ile do
rudan iliki kurmu Portekizli denizciler ve tacirlerdir ve bunlarn
kaytlarnda Bat Afrikada bakr yzklerin, kuma, deniz kabuu
ve kereste paralarnn kullanldna deinilmektedir. Duarte Lopez
16. yzylda Angolada deniz kabuu parasnn kullanmn anlat
maktadr:
Loanda ad verilen bir ada . . . Kongo Kral ve komsusu halklar
tarafndan kullanlan paray cilalyor; kylar boyunca . . . Lumache
[deniz salyangozu] ad verilen bir kk deniz kabuklusu elekten geiri
liyor . . .

Bu lkelerde altn, gm ve teki metallerin para olarak

2 8 9 Belika Kongosunda (imdiki Demokratik Kongo Cumhuriyeti) Mbuun ve Pende


halklar tarafndan kullanlan simbolar, baka bir deyile kum salyangozu kabuklar,
kabuklar tamaya yarayan sepetiyle birlikte, 1909da bulunmutur. Simbolarm, daha
nceki tarihlerde Portekiz Angolasnn yerli halklar tarafndan da kullanld ve burada

lumache adyla bilindikleri kaydedilmektedir.

AFRKA VE OKYANUSYA

290

Smrge dneminde Kuzey Amerikann kuzeydou ormanlk blgesinde


yaayan yerli halklarn kulland trden istiridye kabuklarndan kesilmi

boncuklardan yaplna bir kemer, vampum. M or boncuklar kabuklarn kenar


ksmndan, beyazlar ise gvdesinden yaplmtr. Avrupal yerleimciler de yerlilerle
ticaret amacyla vvampum retmekteydiler.

gemediini aklnzda tutmalsnz; bu yzden de bol miktarda kle ya


da sikke halinde altn ve gmnz olsa bile Lumache'mz yoksa hibir
ey satn alamazsnz.
Filippo Pigafetta, Report ofthe Kingdom of C o n g o (1591)

Kuzey Am erikann pek ok ksmnda da deniz kabuu parasn


dan sz edilmektedir. 1705 ylnda ngiliz tarihi Robert Beverley, Virginiamn yerli halklar hakknda yle yazmaktayd: Kzlderilile-

291 Bakr balta. 16. yzylda


M eksika'nn ilk spanyol sakinleri
buna benzer baltalarn yerli halk
tarafndan deme arac olarak
kullanldn kaydetmilerdir.

282

PARANIN TARH

rin, ngilizler gelmeden nce Cunk kabuundan yaplma Peak, Roe-

noke ve benzeri vr zvr dnda servet saydklar hibir eyleri yok


tu. Altn ve gm yerine Kzlderililerde bunlar geerliydi, para ve
ss eyas olarak hizmet etmekteydi . stiridye kabuundan yapl
ma bu ss eyalarna Avrupal yerleimciler tarafndan vampum den
mekteydi. Orta Amerikadaki ilk spanyol yerleimciler, spanya ta
rafndan fethinin hemen ardndan M eksikadaki yerli halk tarafn
dan kk bakr baltalarn ve kakao ekirdeklerinin kullanldn
dan sz etmektedirler.
Sikkelerin Avrupa gibi Gney Asyada da uzun bir gemiinin
olmasna karn, ilk Avrupal gezginler orada deme arac olarak
kullanlan deniz salyangozu kabuklar buldular: Dier ufak para
lar ise cori ad verilen kabuklar (J.B. Tavernier, Les Six Voyages

Q uil a fait en Turquie , en Perse et aux bd es , 1684). Kabuklarn,


Bat Hindistandaki G ucerattan A frikaya ihra edilmeleri bozuk
para sknts yaratnca bunlarn yerine badem kullanlmtr: Bo
zuk para yerine bu kabuklar deil bademleri kullanyorlar (Ta
vernier).
Gneydou Asyada 7. yzyldan 12. yzyla kadar sikkeler de
kullanlmtr, ancak yabanc gezginler ve tacirler baka deme
aralarna da rastlamlardr. 11. yzyla ait Arap metni A caib'l-

Hind'de, Sumatrann Nias adasnn yerli halk arasnda bakr


ingotlardan, altnn Araplar tarafndan kullanld biimde yarar
lanlrken, teki adalarda deiim arac olarak insan kafalarnn
kullanld kaydedilmektedir. Blgedeki ticarete ilikin in rapor
lar, 13. yzyl Cavasnda kordona dizilmi bakr sikkelere
(baka bir deyile, indeki gibi sikkelere) sahip olmadklar iin
gm paralarnn demelerde kullanld anlatlmaktadr. in
kaytlar, 15. yzyl M alakkasmda para yerine geen teneke ingotlarn retildiine de deinmektedir: Btn ticari ilemlerinde
para yerine teneke paralar kullanyorlar. Deniz salyangozu
kabuklarnn Hindistan ve indeki gibi Gneydou Asyann i
kesimlerinde de kullanld bildirilmektedir. 14. yzyl inli yaza
r Vang Dayuan, Taylanddaki Lop Buride bunlarn kullanldn
kaydeder: Ticareti para yerine kabuklarla yrtmek bunlarn

AFRKA VE OKYANUSYA

kural. Blgeye gelen Avrupal gezgin ve tacirler allmadk


deme aralar da bulmulardr. Venedikli bir 15. yzyl gezgini
olan Nicolo de Conti, Sum atradaki insan kafasndan oluan para
birimini anlatyor: Adann Battech (Batak) ad verilen bir bl
mnde yerliler insan eti yiyorlar... nsan kafalarn deerli bir eya
olarak saklyorlar... kafataslarn biriktirip para gibi kullanyorlar.
Herhangi bir nesneyi satn almak istediklerinde, ederine gre bir
ya da birden fazla kafa veriyorlar... teki Avrupallarn kaytlar
pirin, balmumu, ttn, pirin toplar, demir ubuklar gibi arala
rn demelerde kullanldndan sz etmektedir.
Sikke kullanan tacirler ve gezginler tarafndan yeryznde ke
fedilen en son yer Avustralasya* ve Pasifik idi. Pek ok adada hi
bir deme aracna rastlamamlard, ancak zellikle Mikronezya
ve Melanezya gibi adalarda ilk Avrupal gezginler, para olarak nite
ledikleri ve deniz kabuu, kuma, tyler, diler ve talarn da say
labilecei aknlk verici eitlilikte nesnelerle karlamlard.
Avustralyann da iinde bulunduu Gneydou Asya adalar - .n.

284

PARANIN TARH

&

*s>

9s
<+
S
?

29 3

3*
r?

$
S5
tf
j?

Papua Yeni Ginedeki Yeni Britanyadan tambu kabuklar, 19. ila 20. yzyllar.

Kabuklar ortasndan delinerek hintkamndan yaplma iplere dizilmektedir. 19. yzyldan


beri aday ziyaret edenler, bunlarn balk paras, zina cezalar ve kan paras denmesinde
kullanldn belirtmektedirler.

2 9 4 Solomon Adalarnn bir paras olan Santa Cruz Adalanmn ty yuma paras",
19. ila 20. yzyllar. Tyler, liften yaplma uzun bir kemere yaptrlmakta, kemerin
ucuna kabuklar ve boncuklar balanmakta ve hepsi birden palmiye yapraklarna
sarlmaktadr. Bunlar trensel demelerde kullanlmaktadrlar.

AFRKA VE OKYANUSYA

2 9 5 Ta para rnekleriyle Yap adas sakinleri. Avrupallar 19. yzylda buraya ilk
geldiklerinde, Pasifikteki Yap Adasnda, (imdi Mikronezya Federal Devletleri snrlar
iindedir) (klemelerde baz ta diskler kullanlyordu. Bazlar 4 metre apnda bykle
ulaan talar, Yapn 4 0 0 mil andaki Pelevv Adalarndaki ta ocaklarndan kartlan
kire tandan kesilmekteydi.

rnein, Yeni Ginenin kuzeydousundaki Yeni Britanya Adas


halknn 19. yzyl sonunda tambu ad verilen deniz kabuu para
s kulland bildirilmektedir. Tambu, kaim bir hintkam sicimine
dizilen tmsekli ufak kabuklardan oluur. Tambu ya da diwarra>
herhangi uygar bir lkenin sikkesi gibi ulusal para birimiydi. (G.
Brown, Melanesians and Polynesians , 1910). deme aralarndan
Batllara en artc geleni, Santa Cruz ve Banks Adalar ile daha
da uzaktaki Pasifikte kullanlan eitli biimlerdeki ty paralard.
Santa M aria ve M eralavada (Banks Adalar, Vanuatu)... zel bir
tr ty para kullanlyor. Kmes hayvanlarnn gzleri evresinde
ki tyler iplere balanyor ve ho bir kzla boyanyor. Bunlar ss
lenme ve fark edilme amacyla kolye ya da hal hal olarak taklabil
dikleri gibi ou kez para yerine de geiyor (R.H . Codrington,

The Melanesians , 1891).

285

286

PARANIN TARH

2 9 6 Balk paras sanca, Papa Yeni Ginenin dalk kesimi, 1980ler. Papua Yeni
Ginenin dalk kesiminde, bir erkein karsnn akrabalarna balk paras demesi
beklenmektedir. 1 9 5 0 lcr ile 1960larda bu tr demeler gz alc sancaklar zerinde
sunulan istiridye kabuklaryla (kina) yaplmaktayd. Yerel ekonomide imdi bu
kabuklarn yerini kt para biimindeki nakit para almtr, ancak kabuklarn
sunumuyla ayn biimde, cennet kuu tyleriyle sslenmi sancaklar zerinde
sunulmaktadr.

Gezginlerin ve tacirlerin Afrika, Amerika, Asya ve Avustralasyada


karlatklar allmadk para biimlerine verdikleri tepkilerden se
ilen bu cmlelerin tm de yazarlarn ve geldikleri toplumlarn pa
raya ilikin nyarglarn yanstmaktadr. Avrupal, inli ya da M s
lman Arap olsun, tmne gre sikke (ve sonralar kt para) pa
rann normal biimi ve deme aracyd. Sikke kullanan bu insan
lar, tuz, deniz kabuklar, kuma, tyler, domuz vb. kullanan insan
larla karlamlar ve bu nesnelerin onlarn kt para ya da sik
keyi kulland gibi kullanldn dnmlerdir. Sonuta bu nes
neleri, para yerine kullanlan ilkel para birimleri olarak snflandr
mlard. Tepkileri, rnein Pasifikte dolaan ve (Vanuatudaki) Maewo Adasnn kuma parasndan sz eden bir gezgininki gibi oun
lukla hayret belirtmekteydi: Grdm tm para biimleri iinde
en tuhaf kesinlikle bu, zira bir kiinin mlkiyetinden dierine ge-

AFRKA VE OKYANUSYA

i
*

H t i l l F 4 ilil 111

il * 't ?t *
\

'' * g t t o

te*"

l 1*
Jf.m, , 2\>ir 1
"i9 %
Y'%
T f i^ t
I' ?
m"
d *(9t

2 9 7 Papua Yeni Gineden kna istiridye kabuu. Papua Yeni Gine dalk kesiminde
1 9 5 0 ler ile 1 9 6 0 larda demelerde kullanlan bu tr kabuk, 1975 ylnda bamszlna
kavuan Papua Yeni Ginenin benimsedii standart para birimine ismini vermitir.

tiinde bile tanmyor ve yerinden bile km ldatlm yor (W. Coote, Western Pacific , 1883). Yerli halklara gre ise bu deme ara
lar allmadk ya da yabanc deillerdi elbette.
Karlatmz eitli yazarlar, bu allmadk nesneleri para ola
rak tanmlarken bir yandan da rastladklar garip toplumlara bir an
lam yklemeye ve bunlar okurlarna, kendi lkelerinin gelenekleriy
le benzerlikler kurup bariz kltrel farkllklara dikkatlerini ekerek
anlatmaya alyorlard. Gezginler iin bu durum bir merak konu
suyken, misyonerler iin Hristiyan yapmaya uratklar kiilerin ruh
halini anlamaya yarayan bir yol idi. Tacirler asndan ise, ilemler
de sikke kullanmayan yerli halkla pazarlk edebilmeyi salayacak yol
araylarnda, ticari bir gereklilii temsil etmekteydi.
Ancak tuz, deniz kabuklan ve insan kafalar gerekten de
Avrupallarn sikke ve banknotlardan yararlandklar biimlerde
mi kullanlm aktayd? insanlk tarihine evrimci bak as,

287

PARANIN TARH

2 9 8 tik kez 198'1de dolama kan, Papua Yeni Gine Bankasnn be kinalk banknotu.
Parann n yznde bir cennet kuu, arka yznde ise bir kina kabuu grlmektedir. Bu
basmn banknotlar, Resim 2 9 6 da sergilenen balk paras sancanda kullanlmtr.

Avrupallarn kendi bulunduklar noktay geri kalan herkesi yarg


lamak iin lt edindikleri ve kendi kltrlerini insann gelimesi
nin ulat doruk olarak grdkleri bir dnem asndan tipikti.
Bu anlamda inli ve Arap yazarlarn da, zellikle kendilerininki
dndaki dnyann zgn para sistemlerini ele alrken farkl
dnmediklerini grdk. Bu tr etnik merkezci fikirler, 20. yzy
ln Bat toplumunda hl yaygndr ve sikkeye dayanmayan para
sal sistemlere ilikin anlaymz etkilemeyi srdrmektedirler.
Para tarihisi pek ok bilim insan, bu tr para biimlerinin genel
anlamda sikkeye gre az gelimi olduklarn ima ederek bunlar
ilkel para olarak tanmlama eilimindedir.

AFRKA VE OKYANUSYA

2 9 9 n yznde stilize edilmi bir cennet kuu simgesi


ve arka yznde timsahlarn bulunduu, bakr nikel
alam 1 kinalk madeni para, 1975 tarihli. Krsal
kesim insanlarnn rahat tayabilmeleri iin ortasnda
kordona dizilecek biimde bir delii vardr.

20 . yzylda yaygn hiimde kabul gren bu bak asnn bir


lde reddedilmesi ve deitirilmesi, esasen etnografyaclar ve
antropologlarn almalar araclyla gereklemitir. Onlarn
aratrmalar, muazzam eitlilikte insan kltr ve parasal sistem
lerine ilikin yeni bir kavray ortaya kartm; insann basitten
karmaa evrimsel gelimesine ve Batnn (ya da Dounun ya da
herhangi baka bir yerin) en iyi olduuna ilikin ikili zihniyeti sorgulamtr.

Para ve Etnografya
Daha 1 9 2 0 lerde antropolog Bronislavv Malinovvski, yerli top
lumlar! ve ekonomileri ilkel diye yaftalayan anlaylar eletir
mekteydi: lkel ekonomilere ilikin tm yazlarda az ya da ok
ifade edilen bir baka hata da, yerlilerin ticaret ve takasta yalnzca
az gelimi biimlere sahip olduklardr. O gnlerden bu yana
antropologlarn almalar, yresel deme ve takas sistemlerini ve
bunlar dahilinde faaliyet gsteren toplumlar gn na kartm a
y srdrmtr ve artk bunlarn az gelimiliin tesinde olduk
lar grlebilmektedir. Daha da nemlisi, artk ilkel toplumlarn

289

290

PARANIN TARH

kendi aplarnda btnlemi sosyal gelime biimlerine sahip


olduklar kabul edilmekte ve paraya ilikin Batl kavrayn dn
yann dier yerlerinde de benzer olgularn temelini oluturduunu
varsaymamamz gerektiini gstermektedir. Bu yzden tuz ya da
ty parann sikke ve kt para kullanma eilimindeki Bat geleneindekiyle ayn biimlerde ve ayn nedenlerle kullanldn varsay
mak yanl olacaktr. Kabile ve Bat sistemleri arasndaki temel
farkllklardan birisi, eitli trlerdeki demeleri yapma nedenleri
ni hangi ticari kayglarn ne lde belirlediidir. Tamamen ticare
te ve takasa odaklanan toplumlarn tm de Batdadr. Aslnda

3 0 0 Angoladan,
18 6 6 da elde edilmi
rafya kna paras.
Buna benzer kuma par
alar, Angola ve
Demokratik Kongo
Cumhuriyeti halklarnn
ou tarafndan deme
yapmak iin
kullanlyordu.

AFRKA VE OKYANUSYA

i*

301 50 franklk Belika Kongosu banknotu, 1949 tarihli, American Bank Note C.ompany
basm. Bu banknot, yerli halkla Belika smrge ynetimi arasndaki demelerde be
kuma saylmaktayd.

Bat kltr ve para sistemlerinin norm al saylmak yle dur


sun, ticari olana odaklanmasnn tarihsel bir sapma olduu da ileri
srlebilir. Eer bu doruysa, Batllar asndan dier para sistem
lerinin kendilerininkinin ilkel bir uyarlamas gibi yorumlanmas
daha da byk bir hatadr.
yleyse, yresel para sistemlerine nasl yaklamalyz? Belki,
aralarndaki zel etkileime ilikin bir rnei inceleyerek, gele
neksel ve Batl sikkeye dayal parasal sistemler arasndaki temel
farka dair bir eyler grebiliriz. ngiliz antropolog M ary Douglas,
Belika Kongosunun (imdiki Dem okratik Kongo Cumhuriyeti)
Kasia blgesinde Lele halknn arasnda yaad ve sikke kullanan
Belikal smrge yetkililerinin hkimiyetindeki bir lkede kuma
para kullanm hakknda bir makale yaynlad. Kongoda kuma
parann uzun bir gemii vardr. Kullanm na,

17. yzylda

A frikada Fransz hkmetinin ajanln yapan Jean Barbot tara


fndan deinilmitir. 20. yzylda, M ary Douglas bu kuman, bir
gnde ya da drt kuma dokuyabilen Lele erkekleri tarafndan

291

292

PARANIN TARH

rafyadan dokunduunu gzlemlemitir. Giyilecei ya da demeler


de kullanlaca zaman, ounlukla on ve katlar biiminde birbir
lerine dikilmekteydiler. 3 5 0 yl akn bir sre nce Barbotnun yaz
dklar da benzer ayrntlar iermektedir.
Douglasn ziyareti srasnda Lele halk, Belika Kongosu frank
ve santimleri adyla baslan madeni ve kt paraya dayal bir para
sistemine ainayd. Ayrca vergi ve cezalarn yerli mahkemesine bu
para birimi cinsinden demeleri istenmekteydi. Gerekte ise, mah
kemeye demelerini her kumaa karlk 10 frank biimindeki
resmi takas oranna gre kumala yapyorlard. Smrgeci iveren
ler hesabna alan Lele genlerinin cretleri zerinden Avrupa
paras ve sikkeleriyle de ilikisi vard. Bununla birlikte, Lele toplumunun kendi iinde, smrge franklarnn, kuma cinsinden de
melerin bir ikamesi olmas dnda dorudan bir rolleri yoktu ve
byle durumlarda da, ie yarayabilmeleri iin deerleri kumaa
evrilmekteydi.
Toplumlarndaki yksek tutarl demeler iin Lele halk
ounlukla, tm de kuma zerinden deer biilmi Afrika san
dal aac kerestesi (boya elde edilen bir tr kereste), tuz, bakr
ubuklar, keiler ve 1 9 3 0 lardan nce de kleleri kullanmaktayd.
Bu, yz yl nce Kongo Krallnda Avrupada altn ve gm
n itibar neyse lkelerinde de ayn deeri verdikleri kk kuma
paralar ve benzeri nemsiz eylerin yan sra klelerin ve Afrika
sandal aac kerestesinin de kullanldna deinen Belikal yazar
Olfert Dapper tarafndan anlatld zere, blgedeki geleneksel
uygulamayd. (O .M . Dapper, Description de l'Afriquey 1686).
Douglas, Lele halknn arasnda, kuma ve Afrika sandal aac
kerestesinin ilevlerinin Avrupa parasmnkilerle ayn olmadn da
gzlemiti. Douglasa gre Lelenin piyasaya dayal bir ekonomisi
yoktu: M allar ou kez satn alma esasna gre deil statye gre
datlyor. M allar istisnai olarak dei toku ya da takas yoluy
la, kuma ya da frank karlnda deimekteydiler ve bylesi
durumlar da ancak yksek tutarl mallar sz konusu olduunda ya
da dier toplumlarla alveri srasnda gereklemekteydi. Lele
toplumu iinde kuma cinsinden yaplan yegne satlar, oymacla-

AFRKA VE OKYANUSYA

3 0 2 Kiisel sslemelerde
boya olarak kullanlan,
Orta Afrikaya zg bir
aatan elde edilen
Afrika sandal aac
kerestesi paras. Belika
Kongosunun Kuba
halkndan elde edilmitir,
19. ila 20. yzydlar.
Byk lekli
demelerde rafya
kumann ikamesi
olarak bu kereste
kullanlabilmekteydi.

rn ve dier zanaatkarlarn ilerine ynelikti, ancak bu tr deiim


ler de alann satan ile hibir akrabalk bann bulunmad koul
larda mmkn olabiliyordu.
O halde, demek ki Lele kuma parasnn ticari kullanm sos
yal kurallarca kstlandndan, Avrupa parasyla ayn ileve sahip
deildi. Ancak, Lele toplumu iinde kuma paras kullanmann
zorunlu olduu, ticari nitelii bulunmayan ok eitli demeler
de vard. Bunlarn balca ilevleri, Lele topluluu iindeki sosyal

293

294

PARANIN TARH

ILZAYK

M N F.r.AI

rabAviRU
rttu ii

NljtRYA

rmdPYA

lAHtli

im m u /

>oO

SPANYA

<;ini.vi!

ARKASJ
BU .KA

KONI.O

of v

ALMAK

rxx.

ARKASJ

HS
CiKYANUiV

ALMAN
j
V
ciOn i y ba 'H i
\ AHRKAn 'U LiCH U AN /

$m/A\
lA N l)

ttfNfc'Y
A
lK
K
I
IJK
CA
.I
ile-

3 03 Afrika, yak. 1910.

ilikileri srdrmekti. Bu yzden kumalar dinsel klt gruplarna


giri creti, geleneksel ifaclarn cretleri ve evlilik ykmllkle
ri, Lele erkeklerinin karlar doum yaptklarnda doum dl,
batan karclar ihbar dl, zina cezas, ky iinde kavga etme
nin tazminat, kan borlarnn kapatlmas ve eflere hara gibi
demelerde kullanlmaktayd. Lele toplumuna szmaya balayan
sikke ve kt para tren paras yerine de verilebiliyor, toplum iin
de kumalar paralar gibi kullanlyorlard ve yalnzca smrge
ynetimiyle yaplan ilemlerde ticari olarak mbadele ediliyorlar
d. Bylece Lele, smrge hkimiyetinden kaynaklanan sosyal
deiikliklere kar kendi para sisteminin btnln koruma
ya abalamaktayd.

AFRKA VE OKYANUSYA

3 0 4 G anann elik 20-cedilik madeni paras, 1991


tarihli; zerinde blgede nceden para olarak
kullanlan deniz salyangozu kabuu grlmekte. Gana
dilinde deniz salyangozu szcnden tretilen cedi
birimi 19 6 5 te kabul edilmitir.

Deiim yine de Lele toplumunu buldu ve Belika kolonisinin


parasal ekonomisiyle ilikisi araclyla geleneksel kuma para sis
teminin dalmas biiminde geldi. Geleneksel olarak Lele toplumunun yal yeleri, genlere gre daha ok kumaa sahiplerdi ve
bunlar etkili bir biimde, evlenmek ve gerekli klt gruplarna
katlmak iin kendilerinden bor almak zorunda kalan gen erkek
leri denetleme amacyla kullanyorlard. Ancak, M ary Douglas,
yabanclar hesabna alp kazandklar koloni franklarn resmi
kur oranndan kuma sistemine aktaran gen Lele erkeklerini de
gzlemlemiti. cretleri kendilerine, byklerine bavurmakszn
alternatif kuma alma olana salyordu. Bunun sonucunda nesil
ler boyu devam eden geleneksel sosyal kontrol yaps iddetle zayf
lamtr. zleyen on yllarda Lele halk tarafndan madeni ve kt
para kullanm artmay srdrmt, ancak bu durum ilkelden
karmaa dorusal bir gelimenin sonucundan ok Lele halknn
kendi iindeki sosyal deiimin bir yansmas olarak grlmelidir.

3 0 5 Gney Asya ve
Afrikaya bir tr para
olarak ithal edilmek
zere Avrupallar
tarafndan Maldiv
Adalanndan toplanan
deniz salyangozu
kabuklan.

295

296

PARANIN TARH

Dnm Halindeki Para


Sikke kullanan toplumlarn dnyann geni blgelerine siyasi ve
ekonomik anlamda egemen olmalar, her taraftaki yresel para sis
temleri zerinde kesin biimde temel bir etkide bulunmutur.
Ancak davetsiz tccarlar ve smrge gleri, smrmek istedikle
ri toplumlarla i yapabilmek iin kendilerini yerel sistemlere uydur
mak zorunda kaldlar.
Bu olguya ilikin en dikkat ekici rnek, belki de Afrikadan
gelmekte. 14. yzylda bn Battutamn bildirdiine gre, Arap tc
carlar, deniz kabuklarnn yerel para olarak kullanld Bat
Afrikadaki M ali Krallnda ticaretlerini deniz kabuuyla yap
maktaydlar. Daha nceki Portekiz kaytlar da, 15. yzyln
sonunda ken Mali K ralln izleyerek Bat Afrikann byk bir
ksmna egemen olan Songhay Krallnda deniz kabuuyla yap
lan ticaretten sz etmektedir. Afrikallarn deniz kabuklarn hangi
biimlerde kullandklar kesin olmamakla birlikte, Avrupal tacir
ler deniz kabuklarna ilikin yerel itah smrmler ve bunlar
Hint Okyanusu ile M aldivlerden, kle ve dier mallar karln
da muazzam miktarlarda ithal etmilerdir. 17. yzyln sonu itiba
riyle Portekizli, ngiliz, HollandalI ve Fransz tacirler Afrika paza
rn doyurmak iin Hindistan boaltmaya balamlardr, ki
orada da bu kabuklar para yerine kullanlmaktayd.
Deniz salyangozu kabuklar, geleneksel Afrika deme sistemle
rine nfuz etmekte sikkelerden daha baarlyd, nk kiisel ss
eyas olarak farkl bir rolleri vard ve Avrupal tacirler bunlarn
yaygn kabul grmesinin avantajn, Afrika halklarna ticari
deme yapmak iin dzenli bir ara haline getirmekte kullanm
lardr. Bat Afrikaya ylesine ykl miktarlarda deniz kabuu
ithal edildi ki pek ok blgede yaygn biimde geleneksel para
birimlerinin yerine kullanld. Belika smrge parasnn Lele det
lerini etkiledii gibi, ithal edilen deniz kabuklar da geleneksel
uygulamalar ar bir biimde altst etti. Avrupallar, deniz kabuk
larn esasen ticari ilemleri gerekletirme aralar olarak kullanr
larken, Afrikallar bunlara sahip olmay farkl nedenlerle arzu

AFRKA VE OKYANUSYA

3 0 6 1 8 9 0 la rd a O r ta

Madagaskardan toplanm kesik


Fransz sikkeleri ve demir
arlktan Sikkeler Fransann 5
franklk madeni paralarndan
kesilmitir. En byk rnek
1848/18 4 9 da Paris
Darphanesindc yaplmtr; kk
paralar ise 1832 ve 1848
arasnda yaplan daha nceki
srmlerdir. Demir arlklar,
deme srasnda sikke paralarn
tartmak iin yerel olarak
yaplmlardr. Fransz madeni
paralar, ada iin Gney
Afrikadaki Pretoria
Darphanesindc Batl tarzda
sikkelerin retildii 1943 ylna
dek ithal edilmilerdir.

etmekteydiler. Avrupallar arz da kontrol ediyorlard ve deniz


kabuu sistemindeki stn konumlar kanlmaz biimde yerel
parasal adetleri zayflatmaktayd.
Bununla birlikte Avrupai deme aralarnn ve parasal tutumla
rnn kabulyle ortaya kan dnmler, her defasnda yresel sis
temlerin zararna almyordu. rnein M adagaskarda Arap ve
Avrupal tacirlerce yrtlen ithalat ve ihracat ilemleri, Avrupa
gm sikkelerinin adaya giriini salamtr. M adagaskarn
Fransz smrge ynetimi altna girdii 1895 ylndan balayarak
bu sikkeler adada, zellikle de Merina Krallnda nemli bir
deme aracna dnmlerdir. Ancak adaya ulaan sikkeler, gn
delik gereksinimlerde kullanlmak iin olduka bykt. Bu yz
den, ie yarar hale getirilmek iin, deeri ksmen arlyla belir
lenmi biimde kesiliyorlard, ancak metalin saflnn garantisi
olarak grldnden gmn sikkeden elde edilmi olmas
nemliydi. Ticarette ve takasta kullanlmalarnn yan sra, sikke
ler yerel atalar anma geleneinde de rol oynamaktayd. Atalarn
ruhlarnn onlar kutsamas beklentisiyle, bir btn halindeki sik
keler saklanp en st ihsan makam olan krala sunuluyorlard.
Gnmz M adagaskarnda da, Betsimisakara halk arasnda bir

297

P A R A N IN

TARH

3 0 7 spanyol M eksikasnn 8 rcallik gm sikkelerinden yaplma kolye, 17. ila 18.


yzyl. Btn sikkelerden yaplan bu kolye, Orta Madagaskarn Merina Krall nda
atalardan kutsanma dilemek iin trensel bir armaan olarak kullanlmtr.

gelenek vardr: Bir hayvan kurban edilmeden nce, hem belagatla


r karlnda bir dl anlamnda, hem de kurban etmenin amac
olan atalarn kutsamasna araclk ettikleri iin, izleyicilerinden
madeni para toplayan hatipler clenceli konumalar yaparlar.
Demek ki bu balamda, hem bir bireye yaplan deme hem de
Malga toplumunda sikkelerin yaygn trensel ilikileri nedeniyle

AFRKA VE OKYANUSYA

308 Fransz Madagaskarnn alminyum bronz alam


2 0 franklk madeni paras, 1 9 5 3 te Pariste darp
edilmitir. Tasarm, adann, bitkiler ve sr boynuzlar
zerinde oyulmu iki sembolle bezeli bir haritasna
dayanmaktadr. Gney M adagaskarn Mahafaly halk
arasmda soylu ailelerin mezar talar semboller ve sr
boynuzlaryla sslenmektedir. Para tasarm Malga
kltrnde atalarn simgelerinin nemini
yanstmaktadr.

dinsel bir sunum olarak sikkelerin parasal ve dinsel kullanmlar


ayn anda gereklemektedir.

Sosyal Bir Olgu Olarak Para


Bat parasnn ilevleri, Avrupallarn, zellikle modern ada
kendini gsteren, maddi retkenlik ve kr kaygsyla tarihsel ola
rak balantldr. Ancak bu, evrensel bir insan zellii olmaktan
olduka uzaktr. M odern Bat toplumunun, insan abasnn bu
alanlarna younlamasnn tarihsel bir anormallik olduu ileri
srlebilir.
Gelimi toplumlarla sanayilememi, yresel sosyo-ekonomik
sistemler trnde gerekd bir ikilem yaratmak akas tehlikeli-

3 0 9 Madagaskar Cumhuriyerinin (1958 ylndan beri M adagaskarn bir devlet olarak


unvan) bin ariarilik kt paras, 1966 srm. Ariari 5 smrge frankna eitti.

299

PARANIN TARH

310

1950lerde toplanm, Liberyann

demir Kissi penileri. Liberyada bu demir


ubuklar 1 9 5 0 lere dek para birimi
olarak kullanlyordu. Biimlerinin,
kullanlan demirin kalitesini
gsterdii dnlmektedir; ubuun
yars dvlm, dier yars ise
bklmtr; bir ucu sivriltilmi, teki
ucu ise ustura gibi keskinletirilmitir.
Eer demir bu drt biimde allm ise
iyi kalitede olduuna iarettir.

311 Liberyann bakr senti, 1833. Bu madeni


para, ABDden eve dn yapan azatl kleler
iin American Colonization Society (kurulu
1816) tarafndan, 182 2 de yeni bir yuva olarak
Afrikann bat sahilinde kurulan koloni iin
piyasaya srlmt. 1848 ylnda Liberya
Afrikann, ABD modeline gre kurulan ve
standart para birimi olarak -Liberya adna
basldn ifade eden kk bir
deiiklikle- ABD dolarn kullanan ilk
cumhuriyeti olmutur.

AFRKA VE OKYANUSYA

3 1 2 Sudanda balk paras olarak kullanlan


demir apa, 19. ila 2 0 . yzyllar. apann st
ksmnda yer alan kk ss, bunun bir alet
olarak kullanlmasnn amalanmadn
gstermektedir.

dir, ancak para sistemleri arasn


daki farkllklara ilikin aada
ki

genellemeye

gidebiliriz.

Modern Bat paras giderek, her


tr mal ve hizmetin fiyat ve
deer edeerlerinin hesaplan
masna ynelmitir. Bu, malla
rn edinilmesi ve datlmasnda alm ve satmn balca usul oldu
u ve emein cretinin parayla dendii sanayilemi lkelerdeki
313

Alman Dou Afrikasnn 15

piyasa
ekonomisinin
neminin
artmasnn doal bir sonucudur. Bu
rupi deerindeki
altn madeni
paras;
191piyasa
6 da Taboradaki
bir acil durum
tr
ekonomisinin
dnda, hangi biimde olursa olsun, para
darphanesinde baslmtr. Afrikann

sal
aracn kullanlmas,
zel sosyal ortamlarla ve deiim alannda
dousundaki
pek ok dier smrge
gibi, sonradan
Tanganika
da ticari
mallarn
belirli(imdi
biimleriyle ilgili ilemlerle kstlanma ei
Tanzanyann bir paras) ad verilen
limindedir.
Trensel olarak belirlenmi deiim ve demeler aracAlman smrgesi de, standart para
birimi olarak ngiliz-Hint gm
rupilerini kullanmaktayd. Tabora
Darphanesi, sikkelerin Avrupadan

temin edilemedii Birinci Dnya


Sava srasnda sikke retmek iin
kurulmutu.

301

302

PARANIN TARH

3 1 4 1891 ylnda Bombayda baslm, ngiliz Hindistannn


gm rupisi; Mozambikteki Portekiz smrgesinde dolam
amacyla, sonradan tal bir PM iaretiyle damgalanmtr.

315

ngiliz smrgeleri

Rodezya (Gney ve Kuzey)


ve Nyasalandn bronz
penisi; II. Elizabeth adma
1 9 5 5 te darp edilmitir. Bu
blge, kendi para
birimine sahip, Afrikadaki
son ii ngiliz smrgesidir.
193 2 den nce ngiliz
yerleimciler Gney Afrika ya da ngiliz paralarn kullanyorlard. Gney Rodezya
(imdiki Zimbabve) o sralarda kendi sikkesine sahipti, ancak Kuzey Rodezya (imdiki
Zambiya) ve Nyasaland (imdiki Malavi), sikkelere ancak 1955te Rodezya ve Nyasaland
srmlerinin balamasyla sahip olmulardr.

lyla, ayrca armaanlar vererek sosyal ilikilerin yaratlmas ve


srdrlmesi, ounlukla, yerel parasal sistemlerin ileyiinde
pazar kkenli deiimden daha fazla nem tamaktadr.
Sanayilemi toplumlarn siyasi ve ekonomik gc yznden,
paralarnn biim ve ilevleri sanayilememi dnyamn pek ok
yerinde bilhassa etkilidir. Ancak, yerel sistemlerin temas yoluyla
dnmeleri her zaman ortaya kan bir sonu deildir. Aslnda,
Lele toplumunun durumunda olduu gibi, yerel sistemler kendi
am alan asndan sikke ve banknotlara uyma konusunda esnek ve
etkin olabilmekte ve bunlarn ilevlerini genel amal bir deme ve
takas arac olmaktan te, sz konusu toplumdaki allm sosyal
uygulamalara uyarlanabilecek bir araca dntrebilmektedirler.
M odern, Batl para kavramyla, bu blmde deerlendirilen
uygulamalar arasndaki farkllklar veri kabul ederek, bu ereve
de, trnak iinde bile olsa para szcn kullanmak asndan
kendimizi hakl kartp kartmadmz sormak yerinde olacak
tr. Burada ak biimde, oktan tartlp geride braklm etnik

AFRKA VE OKYANUSYA

3 1 6 Zambiya Cumhuriyetinin bakr-nikel-inko


alaml 10 ngweelik madeni paras, 1987. n
yznde devler bakan Kenneth Kaundamn portresi,
arka yznde ise tepeli guguk kuu yer almaktadr.
Zam biyann madeni paralarnn her biri, fauna ve
florasnn tipik rnekleriyle sslenmekteydi.

merkezci kavram yanlglarn srdrme tehlikesi bulunmaktadr.


Para szcnn kullanm bizi belki de, maddi nesnenin kulla
nld sosyal sreten ok, maddi nesnenin -aracn kendisi- ze
rinde younlamaya itmektedir. Bu da, yukarda alntladmz
gezginlerin yapt hatadan farkl deildir. O halde gereksinim
duyulan, hem modern hem de modern ncesi parasal sistemler iin
dikkate alnabilecek biimde deitirilmi bir para kavramdr.

3 1 7 Fijide VI. George adna baslan,


1941 tarihli gm alt peni. Fiji,
Pasifik ada devletleri iinde kendi
parasna sahip olanlarn ilkiydi,
paralar 1934ten balayarak
Londradaki Kraliyet Darphanesinde
baslmaktayd.

303

304

PARANIN TARH

En genel tanmlamalar, para kavramn aklam aya bir mba


dele arac olarak balamaktadr. Amalarmz asndan bu ifade
biiminin sakncas, rnein kumalarn ok ender durumlarda
mallarn mbadelesinde kullanld Lele kuma sistemini dla
masdr. M al mbadelesinin dikkat odan oluturmad sistem
leri de hesaba katmamza olanak tanyaca iin, mbadeleden
ziyade deme yapma arac demek belki de daha uygun bir ba
lang noktasdr. O halde ister sikke ister kuma olsun, deme
yapma arac olarak para, adlandrlmas gerekmese bile genel
kabul gren deere ilikin zel nesnelerin kullanmn gerektiren,
allagelmi bir deme sistemi dahilinde almaldr. Tm olas
lklarn hesaba katlm as bakmndan, demelerin doasnn kk
ten eitlilik gsterebileceini de dikkate almalyz; bu eitlilik
diyelim, bir mal ya da hizmet nedeniyle doan tmyle ticari nite
likli bir borcun ifasndan tutun da, sosyal anlamda balayc ve
sosyal olarak belirlenmi, datm ve mlkiyetin insandan insana
ya da insandan tanrya geiine kadar her trden ilemi ierebilir.
Bundan dolay, deme arac olarak seilen zel nesne ve m ateryal
ler, kltrden kltre byk farkllklar gsterebilir. Ancak, eit
liliin altn izmek bakmndan seilen materyallerin genellikle,
sz konusu toplum larca deerli ya da itibarl saylan materyaller
grubuna ait olduu grlmektedir. Bat dnyas deerli bir meta
lin tercih edilmesiyle gelien bir para sistemine sahipken, Pasifik
adalarnda yaayanlar eitli trlerden oluan kabuklar tercih
etmilerdir ve bu materyallere rneklerin hepsinde yksek deer
verilmesi ve hem dnyevi hem de dinsel balamda kapsaml
biimde ssleme amacyla kullanlmalar kesinlikle bir rastlant
deildir.
Para kavramn tanmlamak kesinlikle problemli bir konudur,
nk kavram bir yandan olduka tandktr, ama te yandan fark
l toplumlar iinde ilev ve grn bakmndan olduka eitlilik
gsterir, stelik tarih boyunca olduka deimitir. Belki de bu g
konuya ilikin son sz, bu blmde ele alman blgelerden birinin
sakinine brakmalyz:

AFRKA VE OKYANUSYA

Para demirden yaplyor ve bundan baklar, baltalar ve keskiler de yapla


biliyorsa, o zaman paraya deer vermenin bir nedeni olmal, ama su haliyle
ben onda hibir deer grmyorum. Eer bir kimsenin elinde kendi ihtiya
cndan daha fazla yer elmas varsa, o zaman bunlar domuzla ya da ku
mala dei toku edebilir. Elbette ki para idare edilmesi kolay ve kullanl
bir ey, ancak saklandnda rmyorsa, insanlar onu (bir efin yapmas
gerektii gibi) bakalaryla paylamak yerine, bir keye koyacaklar ve
bencilleeceklerdir. te yandan, eer yiyecek bir adamn sahip olduu en
deerli eyse (ki aslnda stnde durulmas gereken de bu olmal, nk
yiyecek en yararl ve gerekli ey) bunu saklayamaz ve bunu ya baka fay
dal bir eyle dei toku etmek ya da komularyla, altndaki eflerle yahut
bakm altndaki tm insanlarla paylamak zorunda kalr ve bu durumda
da bunun bir karl yoktur. Artk Avrupallar bu kadar bencil yapann ne
olduunu gayet iyi biliyorum: para.
Finov, Tongo Adalarnn efi

Bat parasnn sosyal ilikiler zerindeki ykc etkilerine ilikin


bu gzlemler baz alardan, belki de garip bir biimde, son bl
mmzn konusu olan ve fikirleri modern dnyada parann tari
hinde nem tayan Kari M a rx n szleriyle rtmektedir.

IX
Modern Dnem

Gerekte, vahilerin merakn drtkledii iin para olarak seilen


sar metalin deeri, akas paramzn deerine ve sanayi sistemimizin
istikrarna dayanak olamayacak denli belirsiz ve uygunsuz bir eydir.
D. H. Robertsor, M o n e y (1 928)

Bu yorumun kkrtc dili, 19. ve 20. yzyllardaki sanayilemi


dnyada parann doasna egemen olan bak mercek altna
almaktadr. Para fiziksel bir maddeye dayanmal ve deerini bu
maddenin ktlndan ve arzu edilirliinden mi elde etmelidir,
yoksa insanolunun bilinli bir biimde doann efendisi olduu
bir dnyada, hkmetin yaratt, aklc beceri ve kontrole tabi bir
ey mi olmaldr?
Parann yaplabilecei en uygun materyalin ne olduu ve para
ynetiminin ne lde hkmet eliyle dzenlenmesi gerektii ve
dzenlenebileceiyle ilgili bu iki konuyu, son iki yzylda parann
tarihini incelerken ele alacaz. 18. yzyln sonundan beri ilk
soruyla ilgili ortaya kan deiiklikler dikkate deerdir. O dnem
de Avrupa ve Amerikann parasal sistemleri, hem sikkelerin hangi

308

PARANIN TARH

31 8 Bank of Englandn, 1 9 5 5 -1 9 6 0 lardaki l banknotu zerindeki taahht koulunun


ayrnts. Bu szlerin tarihi, belirli bir bireye belirli bir tutarn verileceini belirten
17. yzyl kuyumcu bonolarna dek geri gitmektedir. Banknotlar zerindeki koul,
aslnda bunlarn altnla deitirilebilecei anlamna gelse de, uygulamada bu her zaman
olanakl deildi. Sonunda ngiltere 1931 ylnda altn standardn terk ettiinde bu
szler pratikteki nemini yitirmitir, ancak bir gven ve otorite ifadesi olarak varln
srdrmektedir.

malzemeden yaplaca hem de btn kt paralarn hangi deer


standardna bal olaca bakmndan, hl deerli metale dayan
maktayd. 20 . yzyln sonunda ise, tam tersine pek ok parasal
ilemin gerekletirilmesinde, ek, kredi ve kredi kartlarnn ya da
elektronik ve bilgisayar teknolojisinin kullanld kaydi deme
aralar

sayesinde

fiziksel

paraya

gerek

duyulmamaktadr.

Bunlarn bazlar elbette nceki yzyllarda da vard. rnein,


polielere bu kitabn ierisinde eitli noktalarda deinilmitir.
Ancak modern ncesi dnemde bu aralar genelde en u durum
larda kullanlabilirmi gibi bir beklenti sz konusuydu; polieler
geleneksel ve arada bir kullanlan ikamelermiesine, borlarn
hep nakitle -altn ve gm - denmesi beklenirdi.

MODERN DNEM

yleyse, Bat tarihinin modern ncesi dneminde para kavra


m, sk skya altn ve gme dayal kalmtr. 2 1 . yzyln bala
rnda yazarken artk asl konunun bu olmadn syleyebiliriz.
Altn ve gm, artk parann ya da mbadele deerinin balca
simgesi deildir ve ne nakit ne de kredi kartlar deerli metalin
belirli bir miktarnn ikamesi olarak alglanmaktadr. ngiliz bank
notlarnn stnde hl, Hamiline talebi halinde... pound deye
ceimi taahht ederim (baka bir deyile, altn olarak) szleri yer
almaktadr, ancak bu yaz kadim bir yadigrdan te bir ey deil
dir; ngilizlerin stndeki etkisini yitiren tarihsel bir manay iaret
etmektedir olsa olsa. u halde, parann alglanan deeri, son iki
yzyl boyunca kkten deiiklie uramtr. Sre iinde para
ok daha esnek ve belki de idare edilebilir hale gelmitir, ancak
greceimiz zere bu temel gelime dikkate deer kuramsal tart
malar ve hatr saylr dzeyde felaketler yaandktan sonra gerek
lemitir.

tibari Para ve Konvertibilite


Batnn para geleneinde altn ya da gmten baka materyal
lerin kullanlmas fikri, kendi iinde yeni bir ey deildir. M . . 4.
yzylda Yunan dnr Platon, kendi ideal kenti iin yalnzca i
ticarette yararlanmak zere yasayla oluturulacak bir baz metal
sikke sisteminin kullanlmasn savunmutu ( Yasalar; 313). 18.
yzyl Avrupasnda itibari para (deeri yapld materyalin dee
rinden ok gvene dayanan para) olarak baz metal sikkeler bol
m iktarlarda

retilmeye

balam

ve

sonradan

Avrupa

ve

Amerikada kt parann yaygn biimde kullanlmasyla ikame


edilmitir.
Aslnda bu paralarn her iki tr de deerlerini, altn standar
dnn temelini oluturan ve altn ya da gmten oluan deerli
metale dntrlebilecekleri ya da bunlarla takas edilebilecekle
rine ilikin st kapal ya da ak bir taahhtten almaktadrlar. Bu
tr para birimleri, zellikle de banknotlar ylesine nemli bir rol
oynamaya balamlardr ki, hkmetlerin talep olduunda bun-

309

310

PARANIN TARH

lar yeniden altna evirmeyi stlenmeleri giderek olanaksz hale


gelmitir. Bat dnyasndaki parasal politikann ke ta duru
mundaki altn standardnn sona ermesine yol aan etken, ekono
mik ve parasal rasyonalizm biiminde ifade edilebilecek entelekt
el bir disipline elik eden para ktlnn ortaya kard baskdr.
Bu dnemde kt parann kullanm byk lde artmtr.
Bundan nce, deerli metalin gerekte el deitirmesine gerek kal
makszn polieler uzun bir sre deme ve kredi arac olmay sr
drmtr. Ancak banknotlarn ve dier taahht senetlerinin
ortaya k, bu kolayln daha yaygn ve daha byk lekte
varln srdrd bir ortam yaratmtr. Hkmetler ve birey
ler, mevcut deerli metalin miktarnda hibir art gereklemeksizin, bir mudinin bir kreditre bor vermesini salamak suretiyle
daha fazla kredinin yaratlmasna izin verdiklerinden, para arzn
artrmaktaki potansiyellerini fark etmilerdir. Bir banka tarafn
dan piyasaya srlen bonolarn toplam deeri, ou kez rezervin
de tuttuu altn ve gmn deerinin zerindeydi, ancak bu
durum, belirli bir bankann btn mudi ve kreditrleri ellerinde
ki bonolar ayn anda deerli metale dntrmeye almadkla-

MODERN DNEM

3 2 0 Rolinda Sharplesin The Stoppage o f the Bank adl tablosu, 1822; bonolarn
demeyi geici olarak askya alan Bristol Bullio Bankn nnde toplanm endieli
mterileri gsteriyor. Pek ok tara bankas, yetersiz altn rezerviyle alyor; ar
bono ihracnn ve dn verirken gereinden fazla cmertlik gstermesinin sonucunda da,
bonolarn sikkeye evirmek isteyen mterilerinin yaratt basklar kaldramyorlard
(Bristol ehir Mzesi ve Sanat Galerisi).

r srece nem tamyordu. Byle davrandklarnda ise ya o


banka batar ya da nakit demelerin belirli sreliine askya aln
mas yoluyla korunm as gerekirdi. B ritan y ada 1 7 9 7 de
Napolyon Savalar srasnda benzer bir durum yaanmtr; Bank
of Englandn hzla den altn rezervlerini korumak amacyla,
Kraliyet Danma Meclisi banka yneticilerine Parlamento sa
duyulu bir karar verinceye dein nakit demelerden kanm alar
n buyurmu ve bunu izleyen Kstlama D nem i 1 8 2 1 e dek
srmtr. Bu tr gerek ve potansiyel sorunlara karn kt ihra
c, ekonomideki kredi miktarnda byk bir art gereklemesini
salamtr. te yandan, bireylerin ve hkmetlerin ar ihratan
kendilerini alkoyam ama drtleri nedeniyle, kredideki bu tr
bymeyi kstlamakta ekilen glkler, bir dizi finansal krizi
krklemitir.

311

312

PARANIN TARH

Britanyada Kstlama Dnemi, 1797-1821


Britanyann alrm stoklar, Amerika ve Fransa ile yapt savalar nedeniyle 18. yzy
ln sonlarnda tkenmeye yz tutmutu. Durum, pek ok iyerini ve tara bankasn
yok eden ticari bir kriz yznden ktlemiti, yine de bu koullar altnda kredi, made
ni ve kt paraya gvenmek dnda fazla bir seenek yoktu. Bu pratik gerek, ubat
1 7 9 7 de Kraliyet Danma Meclisi tarafndan Bank of Englanda tahvillerini paraya
evirmeyi durdurma emri verildiinde, yasal bakmdan da zorunlulua dnt.
Nakit erteleme politikas 182 1 e dek srd.

rtA.VK,

/sr-

V/'S.-f.
/>') //(

%
(jp////*/?/,

.U a n i c o f s : s ? o j : j at / j .

32 1 a 2 tutarnda Bank of Englad tahvili, 1798. Banka tarafndan 1797 ile 1821
yllar arasnda kartlan l ve 2 tutarndaki tahville^ bir bakr levha gravrcs
tarafndan kolayca taklit edilmitir: 179 7 ile 1813 arasnda sahtecilikle ilgili
sulardan 313 kii aslmtr. Bununla birlikte, tahviller gereksinim duyulan kt
sikkelerin yerine kullanlmak zere yaygn kabul grmlerdir.

32 1 b Karikatrc George
Cruikshank tarafndan yaplm
Banka Kstlama Tahvili, 1819.
Cruikshank, kalp bir tahvil verdii
iin aslan bir kadn grm ve bu
tr acmasz cezalara kar halkn
rahatszln resmetmek istemitir.
Bank of Englandn tahviliyle dalga
geerek, karikatr cellatlara verilen
ortak takma isim J. K etch olarak
imzalamtr.

MODERN DNEM

3 2 1 c 179 7 ylnda yaplm James


Gillray imzal karikatr, altn
sikkelerin dk deerli tahvillerle
deitirilmesiyle alay etmekte.
ngiliz Babakan William Pitt,
uvallar dolusu altn banka
giesinin altna saklamakta ve
gnll John Bulla tahvil
vermekte.

321d 1804 ylnda spanyol dolarndan yaplm ve Bank of


England taralndan kartlm 5 ilin deerinde gm madeni
para. Birminghamdaki Soho Darplanesinde Boulton ve
W attn yeni buharl presleri, ilk tasarm silip stne
Britanyay gsteren vatansever yeni bir ngiliz tasarmn
basabilmekteydi.
321e spanyann, Britanyada kullanlmak zere damgalanm
giin 8 reali. spanyol dolar kle karl olarak Bank
of England kasalarmda tutulmaktayd, ancak 1797 ve 1804te
zerlerine ngiliz kral . Georgeun portresi basld ve ngiliz
gm sikkesin ktln hafifletmek iin dolama sokuldular:
Piyasada alayla karlandlar: Banka spanyol dolarlarnn
gemesini salamak iin stlerine eee binmi bir aptaln
kafasn bast.

3 2 1 f ngiliz Keren Kumpanyas tarafndan


kartlm be ilinlik tahvil, 1797. Sikkenin kt
l ve Bank of Englandn tahvillerin demesini
durdurmas btn lkeyi etkilemitir. sko ban
kalarnda da olduka az miktarda deerli metal
stoku bulunmaktayd ve ou, gm iline
alternatif olarak 5 ilinlik tahviller karttlar.

FlVt S i n i l i n 5

-.i-

3 21g 1814 te Birmingham Workhouse tarafmdan kartlan 1


peilik bakr madeni para. Sikkelerin yokluunda deiik
biimlerdeki madeni paralar birbirleriyle deitirilebilir hale
gelmitir. Bu madeni paralar biriktirilip Workhouseda l lik
tahvillerle deitirilebilmekteydi.

313

314

PARANIN TARH

3 2 2 Bristol Bullion Bankn, ortaklarn iflas ettiini ve bono hamillerine temett demesi
yapldn kantlayan damgalar tayan bir poundluk tahvili, 1825. Bu banka 1811de bir
kuyumculuk iinden domu, 1822 ylnn paniine dayanm (bkz. Resim 320), ancak
ngilterede altmn zerindeki tara bankasnn i yaamndan ekildii 1825/1826
kndaki ar ticari krize direnememitir.

Bylece, yeni para dolama iki yolla sokulmutur. Bunlardan


birisi, Afrika ve Yeni Dnyada ya da 19. yzyldaki altna hcum
srasnda yaand gibi yeni deerli metal kaynaklarnn kefi
yoluyla gereklemitir -bunun etkileri 7. Blmde anlatlmt.
kincisi ise, 17. yzyldan balayarak dolama srlen kt paray
la tevik edilen bir gelime saylabilecek, bankalarca arz edilen kre
dinin artrlmas yoluyla ortaya kmtr. Deerli metal ve para
biimindeki iki farkl parann arzndaki artn sonularndaki ben
zerlik, ada yorumcularn gznden kamad. M odern dnemin
balarnda Avrupaya muazzam miktarda altn ve gmn ithali,
fiyatlarda bir ykselie yol am ve para miktar kuramna ilikin
bir bilinlilik yaratlmasna katkda bulunmutur. Modern siyasi
dnce asndan nemi kmsenemeyecek bu kuram, mallarn
satn alnmas iin var olan para miktar arttnda bu mallarn
deer ve fiyatlarnn da ayn biimde artacan ileri srer. Bu kura
mn en ham biimidir ve iktisatlarn hatr saylr lde deiik
liine ve sadeletirmesine konu olmutur. Ancak, altna ya da
gme dayal bir paradan baka bir sisteme geite, miktar kura-

MODERN DNEM

323 18.53 ylna ait Avustralya altn sikkesi, Port Philip,


Victoria; kle iin sikke darp etmeyi ve bunlar
Melbournedaki Kangaroo Office [Kanguru Ofisi)
olarak bilinen dkknnda satmay amalayan zel bir
ngiliz irketi tarafndan retilmitir. Bu sikkenin arka
yz (burada yer almyor) sikkenin saf Avustralya
altn ierdiini ve iki ons olduunu belirtmektedir.
Bununla birlikte, 18 5 5 de Sideydeki ngiliz
darphanesince resmi altn ngiliz liras baslmasyla
planlar bozulmutur.

324
III. Georgeun altn liras, 1818; Bencdcrto
Pistruccinin Aziz George ve ejderha tasarm ile.
1 8 1 6 da ngiliz para biriminde, altn para
standardn gelecek yzyln genel kural haline
getiren genel bir reform yapld. ngiliz liralar 1
sterline eitlendi ve 1 8 17 dcn itibaren yeni gm ve
bakr sikkelerin yan sra yarm liralar darp edildi.

minin deerli metal kadar kt paraya da uygulanmas gerei


bariz olduu iin, u ya da bu biimde genel kabul grmesi ok
nemlidir. ktisat David Ricardo (1 7 2 2 -1 8 2 3 ), On the Principles
o f Political Econom y and Taxation' (1817) adl yaptnda yle
yazmaktadr:
Piyasaya kt para srm sz konusu olduunda, miktarn snr
landrlmas ilkesinden kaynaklanan sonular anlamaktan daha nemli
bir sey yoktur. (...) kt parann deerini koruyabilmesi iin, ake [yani
altn ve gm sikke] seklinde denebilir olmasnn sarf olmad grle
cektir; art olan tek ey, para miktarnn standart ilan edilen maden
deerine gre belirlenmesidir.

Siyasal iktisadn ve Vergilendirmenin lkeleri , ev. Bar Zcren, Bankas Kltr


Yaynlar, 2 0 0 8 .

315

316

PARANIN TARH

Kt para ve deerli metalin bu anlamdaki benzer sonular,


parann bir ekonomik ve sosyal refah arac olarak anlalabilecei
ni ve kontrol edilebileceini akla getirmekteydi. Dahas, kt
paraya ynelik bir tercih tmyle kontrol edilebilme ve altn ve
gmte olduu gibi arz art ya da yeni bir maden kefinin yarat
t arlklara maruz kalmama avantajna sahipti. eitli neden
lerden dolay tam bir kontrol elbette salanamaz. Ne kadar arzu
edilen bir son gibi grnse de, kontrol salamaya kalkanlarn
kolayca baka sorunlarn etkisinde kaldklar aktr. Kt ihra
etmek, hkmetler iin vergi toplamak ya da vergileri ykseltmek
ten daha kolay bir seenekti. Yine Ricardodan alrsak:
Bununla birlikte deneyim, snrsz yetkiyle kt para basp da bu
yetkiyi ktye kullanmayan bir devlet ya da banka olamayacan
gstermektedir; bu nedenle, tm devletlerde kt para srm denetim
altnda tutulmaldr; byle bir denetimi salayabilmenin en uygun yolu da
piyasaya kt para srenleri, bu paray altn sikke ya da kleyle
deitirme zorunluluuna tabi klmaktr.

Bank of England, ngilteredeki tara bankalar zerinde tam da


byle bir gayri resmi denetim uygulamaktayd; o bankalarn bono
larn metal olarak demeleri iin kendilerine gndermekteydi.
Ayrca, 19. yzylda bankaclk uygulamalarn denetlemek ve mer
kezi ve sorumlu bono ihracn desteklemek zere, yasal dzenleme
ler yaplmtr.

Modem Dnyada Devrim ve Sava


Kt para, genel anlamda hkmetin ve ticaretin lehine dolam
daki para miktarnn, deerli madeni para anda olanakl olann
ok tesinde artna izin verse de, buna ilikin ekonomik riskler
doallkla ok daha bykt. Yine de, bu derhal ulalabilir ve
mdahale edilebilir para biiminin kendisi devrimci bir deiiklikti
ve modern dnyada ne kan, gerek siyasi gerekse sosyal dier devrimlerde merkezi neme sahip bir etkendi. Bunlarn en nemlileri

MODERN DNEM

kuku yok ki, 18. yzylda ezamanl olarak hem siyaseti hem de
ekonomiyi dntren ve bizzat kendileri dolamdaki kt parann
kullanmn

nemli

lde

kkrtan

Fransz

ve

Amerikan

Devrimleriyle ngilteredeki Sanayi Devrimiydi. Bu rnek,


modern siyasi devrimlerde kt parann nemini ortaya koymakta
dr. 18. yzylda Britanyann Amerikan smrgelerinde yerel kt
para piyasaya srlmtr, ancak ngiliz ynetimine kar Amerikan
Devrimi, piyasaya bol miktarda srlen ktasal ktlaryla finan
se edilmitir: 1775 ve 1779 arasnda, bu yolla 2 5 0 milyon dolar
baslmtr. Yzyln banda John Lawun denemelerinin fiyaskoya
uramas nedeniyle kt parann potansiyelinin pekala farknda
olan Fransada, birka yl sonra 1789 ylnda devrimci hkmet
kt assignat'lar basmaya balamtr. Bunlarn esasen, devrimci
savalarn yol at askeri harcamalar finanse edecek ve kilise top
raklarnn kamulatrlmasndan elde edilecek gelirlerle desteklene
cek bir ara olarak, yzde 5 faiz oranl hazine bonolar biiminde
ilev grmeleri amalanmt. Ancak assignatlar hemen para birimi
gibi ilemeye balad ve yeni cumhuriyetin sregiden finansal krizle
rini karlamak iin giderek oalan saylarda yenileri retildi.
Yalnzca 1 7 9 0 larda drt milyon 4 0 0 liureYk bono baslmtr ki bu
da assignatlarn nominal deerlerinin yzde 3 azaltlmasna yol
aan kronik bir finansal denetimsizliin en ak gstergesi olmutur.
Bundan bir yzyl kadar sonra Rus Devrimi, Bolevikler, Beyaz
Ruslar ve Ukrayna ordusu gibi dier otoriteler tarafndan baslan
muazzam miktarda kt para dalgalarna tanklk etmitir.
Bunlar gibi devrimci, kendi kendini kurmu hkmetler, tam da
doalar gerei yatrmclara ekici gelmeyen riskli giriimlerdir ve
savalarn finanse etmek iin gereken d borcu bulma olanandan
yoksundurlar. Kt para, soruna hazr, ksa vadeli bir zm sun
maktayd, ancak bunun da her zaman bir bedeli vard. Hem hk
metler hem de Fransadaki John Law gibi bireyler sklkla, daha
nce grdmz gibi ar bono basma eilimine giriyorlard. ster
siyasi amalardan isterse kiisel hrstan dosun, ortaya kan sonu
lar her zaman birbirine benzer ve kt parann deerinin yerle bir
olmas biiminde zetlenebilir. Bu bonolar kuramsal olarak altnla

317

318

PARANIN TARH

(ya da kimi kez toprakla) desteklenmekteydi, ancak ar basmlar


karlklarnn denmesini olanaksz ya da basm otoriteleri asn
dan her anlamda arzu edilmez klyor ve sonuta altn ya da gm
e evrilmeleri ertelenebiliyordu. Amerikan ktasal ktlar hzl
bir deer yitimine uram ve kabul grmelerini zorlamaya ynelik
tm yasal giriimlere karn, hkmet 1780 ylnda, fiilen yzde
97,5 orannda bir reddetme anlamna gelecek biimde, krk kt
dolara karlk bir gm dolar demek suretiyle tmn reddet
mekten kanmay baarabilmitir. 1778 ylnda yazan bir gzlem
ci, Kongrenin kt dolarlarnn artk duvar kd niyetine duvar
lar kaplamaya, pipo yakmaya ve benzeri gereksinimleri karlama
ya yaradn belirtmektedir. Fransz assignatlar da benzer biim
de birka yl iinde tmyle deersiz hale gelmilerdi. Ulusal
M eclisin bunlarn yasal deme emri olduunu ilan etme giriimine
karn, Cumhuriyet 1 7 9 7 de resmi iflastan kurtulamad. Devrimci
hkmetler kt parann sonsuzmu gibi grnen ulalabilirlik
avantajn kullanrlarken, daha nce istikrarl olan bir devlette ar
basm, devrimi tehdit edebilmekteydi.
Modern dnyann tarihini simgeleyen youn sosyal ve ekonomik
dnmlere yeniden dnlrse, kt parann buradaki rol daha
keskin biimde, siyasi devrimlerdekine gre daha bile uzun dnemli
bir neme sahipti. 18. yzyln ortalarnda Britanyada balayan
Sanayi Devrimi, finansal kurumlardan yeni taleplerde bulunmutu.
Sermayenin, tarmsal alandan sanayilemi alanlara ve eski sanayi
lerden yeni sanayilere tekrar dalmn gerektirmi ve yeni ilerin
finansman iin kredinin yaygnlamasn krklemiti. Bankalar,
byyen bu ekonomik faaliyetin hem rn hem de tevikisi
olmulard. Sermayenin dolamn kolaylatrmlar ve sanayi, tica
ret ve ulam gibi kamu hizmetlerini gelitirici admlar atmlardr.
Ancak bankalarn kendileri ou kez dier iletmelerin doal sonu
cu olarak ortaya kmlard; bu zellikle tekstil, madencilik ve
demir sanayinde gereklemi ve bunlarn baars -y a da ou kez
olduu gibi baarszl- genel ticari havaya ve hatta tek bir girii
min kaderine bal kalmt: Bir iflas, dierlerinin ounu ardndan
srkleyebiliyordu. Bu durum, yine de, kt paray dolama sren

MODERN DNEM

3 2 5 Warwickshirel demirci usras John


Wilkinsonun hakir yarm penilik madeni paras,
1788; ibandaki bir nalband gstermekte, zel
ticari madeni para basma giriimleri, resmi bakr
sikkelerin bulunmad 17. yzyl sonlar
Britanyasnda dallanp budaklanmt. Sanayicder
sklkla, sermaye dolam yaratmak iin eitli
inisiyatifler almaktaydlar: John Wilkson daha
madeni para basmaya balamadan nce iilerine
deme yapmak iin kendi kk tutarl bonolarn
kullanmaktayd ve sonralar Shrewsbury ve
Birminghamdaki yerel bankalarla da ilikisi oldu.

326

17 9 7 ni bakr iki penilik araba tekerlei

sikkesi, Matthevv Boulton ve James Wattn yeni


buharl presleriyle Birmingham Soho darphanelerinde
retilmitir. Britanyada birka dk deerli sikke
retiminden sonra gzden geirilmi ve dzenlilik
kazandrlm bakr sikkeler, 17 9 7 den itibaren
baslmaya baland ve yeni iki peni ve bir penilik
sikkeler bakr ieriklerinin deeriyle uygun hale
getirildi.

ya da sradan insanlarn eline geen parann daha karmak bir


maniplasyonunu salayan tara bankalar yzndendi.
1854 ylnda kuzeydeki bir sanayi kasabasndaki yaam anla
tan romannda Charles Dickens, fabrika sahibi Bay Gradgrind ile
banker Bay Bonderby arasndaki ilikiyi resmetmektedir. ki
adam arasndaki yakn iliki, sanayilemenin byme srecinde
imalat ile yerel bankaclk sermayesi arasndaki yakn ilikiyi sim
gelemektedir. Bununla birlikte baz kimselere gre para, yalnzca
bir amacn arac olmaktan te kendine has yeni bir nem kazan
maktayd. Kurgusal Coketovvn sanayi kasabasn betimlerken
Dickens, bu yeni sosyal ve ekonomik dzeni de eletirmektedir:
Tanr ile insan arasndaki ilikilerin hepsi birer gerekti; hastanede yat
makla mezarlkta yatmak arasndaki her ey de gerek ve rakamlarla
ifade edemediiniz ya da en ucuz pazarda satn alnabilir ve en iyisinde
satlabilir olmadn gsterebildiiniz sey, sonu olmayan bir dnya deil
di, hibir zaman da yle olmamas gerekir, Amin.

319

320

PARANIN TARH

18.

ve 19. yzyllarda Avrupa ve Amerikada sanayi devrimleri

yaanrken, sosyal ve ekonomik dnyadaki bu deiiklikler berabe


rinde yeni frsatlarn yan sra, yeni gerilim ve sorunlar da getirdi.
crete odakl, sanayilemi, kentli bir toplumun ykseliiyle,
bozuk paraya ilikin dzenli sipari ve temin sorunlar gndeme
geldi. Bunun sonucunda, 19. yzylda sanayilemi lkelerin
ounda, bozuk para olarak kullanlmak zere tatm inkr miktar
da madeni para, bu amala baz gmn yerini alan bakr ve
bronz ile dzenli biimde temin edilmeye baland. Bir dizi yeni
metal ve alamlar, sikke retiminde kullanlmaya baland: bakr
nikel alam ve sonralar alminyum ve paslanmaz elik. 19. yz
yln sonlarnda, sanayilemi Batnn karmak, paraya dayal
dnyasnn taleplerini karlamak iin gm, altn, kt ve baz
metaller her eit parann byk leklerde retimini kolaylatra
rak, daha iyi idare edilebilen bir sistem iinde bir araya getirildi.
Bu deiikliklerle birlikte, parann doasna ilikin tartmalar
da gndeme geldi ve sikkeler de dahil olmak zere btn para
biimleri, Avrupann sanayilemesinden etkilendi. Hkmetler
para sistemlerinin gzetiminde giderek etkinletiler ve Avrupann
baz blgelerinde yerel para sistemleri rasyonelletirildi, tek tip sik
keler benimsendi; rnein bunlar Almanya ve talyada, bir zaman
lar prenslik ve eyaletlerde dolamda bulunan eitli paralarn yeri
ni ald. Ayn zamanda da serbest ticareti kolaylatrma yararna,
farkl parasal sistemlerin uyumunu salamak iin uluslararas giri
imler balatld. 1867 ylnda, Britanya, Fransa ve Amerikann
altn sikkelerine dayal evrensel bir para birimi yaratmak iin
tutkulu planlar nerildi. Bu plan baarl olmad, ancak bir baka
benzer giriim baarya ulat ve Fransa, Belika, talya, svire ve
bir dizi dier devletin, ortak arlk ve saflk standartlarn bir
sikke sistemiyle birletirdii Latin Para Birlii [Latin M onetary
Union] yaama geirildi. ift metalli bir standarda dayanarak, her
lkenin sikkesi dierlerininkiyle nominal deerinden ve limitsiz
olarak deitirilebilmekteydi, ancak 19. yzyln ikinci yarsnda
gmn deerindeki azalm a bu dzenlemeyi snrlandrd.
Yaklak ayn zamanlarda skandinav Para Birlii [Scandinavian

MODERN DNEM

327-31 Latin Para Birliindeki lkelere ait be gm sikke: Fransa, 1 frank, 1867;
Belika, 1 frank, 1867; svire, 1 frank, 1875; talya, 1 lira, 1867; Yunanistan, 1 drahmi,
1868. 19. yzylda farkl lkelerin paralarn uyumlu hale getirmek suretiyle ticareti geli
tirmeye ynelik eitli giriimlerde bulunulmutu. 1865 ylnda kurulan Latin Para Birlii,
altn ve gm sikkeler iin ortak arlk ve deerli metal ierii standartlar getirmiti.

M onetary Union] Danim arka, Norve ve svei altn standardna


dayal bir sistemde birletirdi. Ancak, Birinci Dnya Savann yol
at kresel finansal alkantyla her iki sistem de dald ve ye
lkeler yeniden kendi para birimlerini ihra etmeye baladlar.

19. Yzylda Amerika


Banknot ihracyla altna dayal bir sistemi srdrmek arasnda
ki gerilim, 19. yzyl boyunca srp giden bir konuydu ve bu geri
lim Kuzey Amerikann karma deneyimlerinde aka grlebilmek
tedir. 19. yzyln banda, Boston, New York ve Philadelphiamn
da ilerinde bulunduu dou sahili kentleri, sanayideki genileme
nin ve bankaclktaki buna kout bymenin ban ektiler. Enflas
yonun ve karln oluturan madenle balantl olarak kt para
nn deer kaybnn eliinde, banka ve banknot saysnda muazzam
bir art gerekleti. Bununla birlikte, 19. yzyl sresince eitli ve
silelerle kamu gveni kayboldu ve ok sayda insann elindeki bono
larn karln ayn anda altna ve gme evirmeye altklar her
defasnda, banka iflaslar ve ekonomik kargaa gndeme geldi. Ksa
mrl Second Bank of the United States (1 8 1 6 -1 8 3 6 ) bu sorunla
r simgelemektedir: Ykmllklerinin yalnzca yzde 2 0 si kadar
sikke rezervi tutmaktayd; yaygn ve speklatif bir biimde kredilendirme yapyor, ardndan ekonomik faaliyetleri skntya sokacak l
de frene basyordu; hepsinden kts de, st dzey yneticisi
hileli yollarla denetimi ele geirmeye almt. Federal fonlarn e-

321

322

PARANIN TARH

Devrimde ve Savata Para


Sava ve devrim zamanlarnda kartlan paralar, hem ekonomik bozulmann rn
hem de siyasi deiikliin simgesi olabilir. Bu tr alkantl koullar, sklkla yastk
altnda saklanan sikkelerin ikamesi amacyla kt para yaratlmas ve savaan grup
lar iin fon toplanmas iin bir tevik salamaktadr.
Varolan rejime kar kan gruplar bile, para biriminin istikrarna kamuoyu gveni
salamak iin, aka muhafazakr grseller seme eilimi tayacaklardr; bununla
birlikte para propaganda asndan da ie yarar bir aratr.

J O c S u l h e>* i 1

332a Bir dolarn altda birine denk tahv, 1776;


Philadclphiada Kta Kongresi* tarafndan
kartlmtr. Amerikan Devriminde ngtereye

t*

kartlk konusundaki oybirlii, burada, on asl


eyaletin her birini temsil eden birbirine gemi daire
lerle gsterilmektedir. Ortadaki sloganda Amerikan
Kongresi, biz biriz ifadesi yer almaktadr.
Sp/inted ty tT ..'l ? Sr.1. r ; , \

,5? ir, PhHlnjelphiu.

3 3 2 b 5 sol deerinde Fransz bakr paras;


Parisin tccar bankerleri Moneron kardeler
tarafndan 1792de kartlmtr. Kt paraya
ek olarak, zel giriimcilerin madeni paralar
Fransz Devrimi srasnda yaanan sikke
ktlnn yerini doldurmaya yardm etmitir;
aslnda, bu parann bir yz, kt assignat ile
deitirilebilirliini belirtmektedir, tek i yz,
Ya bar iinde yaa ya da l slogann
tamaktadr.

3 3 2 c 4 0 0 livre tutarndaki
Fransz assgnafs;
Cumhuriyetin ilk yl olan
I7 9 2 dc ihra edilmitir. elik
zerine kaznm bu dramatik
tasarmda g vc zafer
simgeleri sergilenmekte.

IM to liIS I,jQ lK

IdUVN.VlSE.

<t'Ipignal^
<le^guatj;e
"v
>J|

/,>
t
A
ftvfA
piJ'A
,fwttt

Amerikan Devrimi ve sonrasnda isyanc kolonilerin delegelerinden olumu


yasama meclisi; Bamszlk Bildirgesini hazrlam ve Konfederasyonun ere
vesini izmitir - .n.

MODERN DNEM

332d 5 zloty karl bono, 1794. Polonyann ilk kt


para biriminin bir rneidir ve yabanc igal glerine kar
savaan isyanc Yce Ulusal Konsey tarafndan
kartlmtr. Bono ihrac fikri, Bamszlk Savanda
Amerikallar iin savam ve Fransz Devriminin
ilkelerinin etkisinde kalm devrimci lider Tadeusz
Kosciuzskoya aitti.

rmOlATKKtvn <

fes

177.1

't'Sf

V d o n M fK ltf
'

-jsp4t h
.

r j f A V ,r f :t'tjn \ .a.'a

i/s&ff/V'

ip
[Sil

7i

IjL j

. m

332e Amerika Konfedere Devletlerinin 1864 tarihli 50 0 $ banknotu;


Konfederasyon bayra, Byk Konfederasyon Mhr ve nl Konfederasyon
kumandan Thom as Stonewall Jacksonn bir portresi gibi vatansever simgelere
sahiptir. Baslan banknotlarn says, Savan maliyetlerine kout olarak arpc
biimde artmtr.

3 3 2 f 1 dolar karl
Amerika Birleik Devletleri
banknotu, 1862. Amerika
Birleik Devletleri
anayasasna dayanarak
baslan ilk kt para,
Temmuz 1 8 6 1 de Konfedere
Devletler ile savan
finansman iin geerli klnmtr. Hkmet altn, gm ve sikke stoklarn
korumak iin madeni para biimindeki demeleri ertelediinden, bu banknotlar
konvertibl deillerdi.
332g Bir Kazak generalinin
portresini tayan, 250 rublelik
Gney Rusya banknotu; 1 9 1 8 de,
General Denikin komutasndaki
Sovyet karn Beyaz Rus Silahl
Kuvvetler Yksek Kumandanl
tarafndan kartlmtr. Rus
Devrimi ve i sava ayr eyaletler,
blgeler ve askeri glerin ok
sayda ihracna yol amtr.

323

324

PARANIN TARH

3 3 3 ABDnin gm
zgrlk dolar, 1795. ABD
anayasasna dayanarak
kartlan ilk resmi sikkeye,
1792 ylnda Philadelphiada
bir darphane kuran bir kongre
yasasyla onay verilmitir. Bu
para pek ok yd baslmam ve
spanyol Amerikas gm
yaygn biimde dolamda
olmakla birlikte, gm dolar;
ondalk sistemde standart
birim olan 100 bakr sent
deerindeydi. Yeni bamsz
ulus, ilk sikkelerinin tmnde
zgrlk simgelerini semiti.

kmesinin ardndan, bu banka -p ek ok teki bankann yan srakarlk demelerinin ertelendii 10 Mays gn balayan ve byk
glklere ve ekonomik bunalma yol aan nl 1837 paniini iz
leyen yllarda batt.
1848

ylnda

Sacram ento

yaknlarnda

altn

bulunm as,

Californiaya bir ii aknna yol at. Drt yl iinde ABD nfusu


nun yzde Tinden fazlas Californiaya tand ve altn retimi
ksa srede Amerikan ekonomisinin nemli bir paras haline
geldi. Dounun ve O rtabatnn byyen sanayilemesiyle birleen
bu altna hcum, A BDnin 19. yzyldaki olaand ekonomik
gelimesine katkda bulundu. Kitlesel genileme bir kez daha, say
lar 1 8 6 0 lar itibariyle neredeyse 3 .0 0 0 e ulaan bankalarn yaratl
mas srecini krkledi. Ancak, Gney ve Kuzey eyaletlerinin ara
snn giderek almas ve gerilimin artmasyla bela ufukta gzkt.
Konu yalnzca klelik deildi, sanayileen ve kentleen Kuzey ile
esasen tarma dayal Gney arasnda baz hususlardaki fikir ayrl
nn bymesiydi. Ardndan gelen Sava (1 8 6 1 -1 8 6 5 ), lkeyi
on yedi yl boyunca srecek konvertibl olmayan bir kdn kabu
lne (hkmetin elinde hi altn rezervi kalmamt) zorlayarak
her iki taraf asndan da olduka pahalya mal oldu. Konvertibl

MODERN DNEM

3 3 4 Planters Bankasnn 2 dolarlk banknotu, Savannah, Georgia, 1860. 19. yzyln ilk
yansnda, ABDnin byyen ekonomisi, zel ayrcalkl bankalarn bastklar ok saydaki
banknota gbekten bamlyd. Bu banknotlarn zerindeki gzel gravrler, lkenin (bu
rnekte pastoral bir iftlik sahnesi gsterilmektedir) ounlukla ibamdaki sakinlerinin
romantizc edilmi grntlerini sergilemekteydiler.

olmayan hkmet tahvillerinin, tanndklar isimle greenback"


[yeil-srtl] a, merkezi bir otoritenin kuruluunu, devlet banka
lar araclyla bono ihrac dzenlemesini ve daha nceki arlk
larn ortadan kaldrlmasn beraberinde getirdi, ancak kdn
deerini yitirmesi sorunu varln srdrd. Greenback dolar,
altn cinsinden yalnzca 49 sent etmekteydi. Bu bonolarla denen
sava borlarnn geri demelerinin sikkeyle yaplp yaplmamas
na ilikin tartm alar sz konusuydu. Eer yaplrsa gemite ben
zeri bir skntya yol aan trde bir para arz daralmasnn yaan
mas muhtemeldi; yaplmazsa da borlarn yzde 5 0 sinin yadsn
mas sz konusuydu. Hkmet dolamdaki greenback miktarn
azaltmaya alt, ancak yalnzca yzde 10 unu geri ektikten
sonra bu politikaya son vermek zorunda kald.
Amerika Birleik Devletlerinin 1873 ylnda altn standardna geri
dnmesine ve greenbackin 1879da birebir eitlenmesine karn, greenbackin piyasadan ekilmesiyle para arznn daraltlp daraltlmamas gerektiine ilikin sorun nemini ylesine korudu ki, 1878 se
imlerinde bu tr bonolarn azaltlmay brakn, daha da ok ihra
edilmeleri gerektiini savunan Greenback Emek Partisi bir milyonun
zerinde oy ald. Greenback sorununa kout ve onun bir sonucu ola-

325

326

PARANIN TARH

33 5

Zor Zam anlar madeni paras, Amerika, 18.37. 1830

sonlarnn ekonomik bunalm srasnda yaanan deerli metal


ktlnn anlam, madeni paralann, teki yerel ve acil durum
ihralarnn yaygn biimde baslp kullandmasyd. Bazlar, 10
Mays 1837deki deme ertelemelerinin ansna kartlan bu
Zor Zam anlar parasnda olduu gibi, alaycyd.

3 3 6 50 dolar deerindeki altn sikke, Wass, M olitor& C o.


retimi, San Fransisco, 1855. 1792 tarihli ABD Darp Yasas,
altn sikkelerin federal ihracna yetki vermekteydi, ancak
bunlarn arz dzensizdi ve uzaktaki blgelere ounlukla
ulamyordu. Yasa, eyaletlerin para basmalarn yasaklayp
bireyleri serbest braktndan, Amerikann altn madenlerinin
yamalanmas eitli zel retim sikkeleri tevik etmekteydi.
Amerikan t Sava srasnda San Fransisco darphanesinde,
California altnndan retilen birka altn sikke ihra edilmi,
bankacl ve sava desteklemek iin douya gnderilmiti.

i)" 517
i
337

Amerika Konfedere Devletleri

yzde 7 faizli pamuk bonosu, 1863.


Konfedere eyaletler, kt para
basmann yan sra Avrupaya bono da
ihra etmekteydiler. Bu borlarla
salanan fonlar, Avrupada gemi
yapmn da ieren denizar
faaliyetlerde kullanlmaktayd. Teoride,
talep edildiinde pamukla geri
denebileceklerdi, ancak uygulamada,
pamuun tesliminin Kofederasyonda
gerekletirilecek olmas bunu tmyle
olanaksz kdmaktayd.

HON) F O tt

/-LOU tk&OU

ot A m m ca,
;

fo r

: o o a o o a
of.

s t e r l im
C i*, i aj

F R S. 7J. (MJ(A (H)O.

MODERN DNEM

327

rak gm para hakknda da bir tartma balad. Gm dolar,


Sava srasnda dolamdan ekilmiti ve resmi olarak, lkenin 1873
ylnda altn standardna dnyle darphane tarafndan baslan sik
keler listesinden kartlmt. Greenbackin kstlanmasyla ve bunun
sonucunda fiyatlarn basklanmasyla engellenen geni para arznn
savunucular, Coloradoda gm bulunmas ve dnya pazarnda g
mn deer yitirmesi sayesinde, Bat eyaletlerinde gm retimin
deki artn avantajm arkasna alacak bir serbest sikke sistemi kur
mak suretiyle arz artrma frsatm grmlerdi. Bunun tketim mal
fiyatlarn desteklemesi ve nceki dzeylerine dndrmesi umulmak
tayd. Ancak 1893 itibariyle lke bir baka ekonomik bunalmn pen
esine dmt ve 1896 seim kampanyasnda tartma dorua ula
t. Demokrat Partinin gmleri, ift metalli bir para birimini
savunuyorlard. Bu, fiyatlarn ykselmesine izin vermek ve bylece
dnyay da sarm bulunan ciddi ekonomik krizi yantrmak iin 16ya
l lik sabit bir oranda snrsz gm ve altn sikkeyi gerektiriyordu.
Gm sikke srmn kstlamak ve para arzn dou sanayiinin
lehine kontrol altnda tutmak isteyen Cumhuriyeti Partinin akn
clar ise, buna kar kyorlard. Tartma, altn dolar standart de
er birimi ilan eden 1900 tarihli Altn Standard Yasas kncaya dek

- TH Hj BMBBHI)S.UKlHa g f r , O ) * * < V

L27095094A

12-lL27095094

338
2 0 dolar deerindeki ABI) Merkez Bankas banknotu, 1914. Merkeziletirilmi
banknot ihracna ynelik Merkez Bankas sistemi 1 9 1 3 te kurulmutur ve gnmzde
halen faaldir. Banknotlar federal hkmet tarafndan ihra edilmekte ve on iki Merkez
Bankas araclyla dolama sokulmaktadr. 1933e dein altn karla sahiptiler.

328

PARANIN TARH

bir zme kavumad. Bu hareket, tketim mal fiyatlarnda bir yk


selii tevik eden ve nceki on yllarn deflasyonunu durduran, dn
ya altn retimindeki ve banka kredilerindeki art yoluyla mmkn
olmutur.
19.
yzyln bankaclk patlamas ve fiyaskosu, 20 . yzyl bala
rnda da, 1907 krizine dek srmtr. New Yorkta bir kredi krizi
olarak balayan buhran, para sisteminde reform yaplmas iin Ulu
sal Para Komisyonunun kurulmasn hzlandrd. 19 1 3 n Merkez
Bankas Yasasnn gemesinden sonra bile ihratan sorumlu on iki
banka, Rooseveltin 1 9 3 0 lardaki ekonomik reformlarna kadar t
myle merkeziletirilmi bankaclk kurumu gibi almamlardr.
Amerikan deneyimi; parann doas, dolamdaki para m iktar
nn kontrol, altn, gm ve kt arasndaki iliki gibi konulara
ilikin tartmalarn 19. yzylda siyasi arenann merkezine nasl
yerletiklerini gstermektedir. Zamann siyasi liderlerince bu konu
lara ilikin taknlan farkl tutumlar, milyonlarn yaamn etkile
mitir. Bu durum, parann tarihinde, kt parann geliiminin yay
gnlamasndan ve modern dnyann deien ve deimekte olan
ekonomik ve siyasi koullarndan kaynaklanan yeni bir olguydu.

Entelektel Deiimler
18. yzyldaki kredi patlamasnn parann rolnde yaratt de
iim ile Sanayi Devriminin getirdii sosyal deiikliklerin birlei
minden, para ve toplum hakknda ve doallkla da ikisinin ilikisi
hakknda yeni fikirler retilmitir. Bu dnem, bu birleimden, im
dilerde adna iktisat bilimi dediimiz, ancak 18. ve 19. yzyllarda
siyasal iktisat olarak adlandrlan alma alannn douuna ta
nklk etmitir. Gayri maddi niteliinin giderek artmas nedeniyle
paradaki dalgalanmalarn oal, parann maniple edilmesinin
insan toplumunun yaps ve doas zerinde muazzam sonulara yol
aabildiiin farkna varlmasn salad. Burada bu konulara y
le bir deinip gemekten te derinlemek olanakl deildir, ancak
gnmzde de sregiden tartmann doas, birbirine taban taba
na zt grleriyle modern dnyann en nemli iki ekonomik ve sos-

MODERN DNEM

3 3 9 Uluslarn Zenginlii adl yaptn


yazar siyasal iktisat Adam Smirhi
(1727 -1 7 9 0 ) Jam es Kay tarafndan
yaplm portresi, 1790.

yal sisteminin, kapitalizm ve sosyalizmin entelektel temelini olu


turan iki nemli figr, Adam Smith ve Kari M arx arasndaki ztlk
la karakterize edilebilir.
Adam Smith (1 7 2 3 -1 7 9 0 ), Uluslarn Zenginliim \lnquiry into

the Nature and Causes o f t b e Wealth o f Nations] 1 7 7 6 da, Sanayi


Devriminin ta banda yaynlamtr ve bu eser modern ekonomi
nin ilk almas olarak bilinir. Ekonomik sistemin doasnn pek
ok ynn ve hkmetlerin bunlar etkileme yollarn ele almtr.
Bu blmn konusu asndan en nemli olan ise Smithin deer
kavramna bakdr. Emek deer kuram olarak bilinen gr,
herhangi bir nesnenin deerinin, o nesneye karlk sunulabilecek
emek miktaryla lldn savunuyordu: Bu yzden emek
tm mallarn deiim deerinin gerek lsdr (I, 5. blm).
Smithe gre, bir ulusun zenginlii altn ve gm stoklaryla llmemeliydi, bunun yerine ncelikle, emein genel anlamda uygu
land beceri, ustalk ve muhakemeyle; ve ikinci olarak da fayda
l emek olarak istihdam edilenlerle bu biimde istihdam edilmeyen-

329

330

PARANIN TARH

lerin saylarnn birbirine oranyla llmelidir. Servetin maksimizasyonu, emein olabilecek en verimli biimde altrlmasn art
kouyordu. Bu da, emekinin ulaabildii pazar ne denli byk
olursa, mmkn olabilecek en retken biimde orada almas fr
sat da artaca iin, gemiin kstlayc ticari uygulamalarnn
terk edilmesini ve uluslararas serbest ticaretin oluturulmasn
gerektiriyordu. Smithin kuramlarnn ahlaki bir boyutu da vard;
buna gre, ekonomik ilikilerde bireysel rekabetin ve doal
zgrln srmesi, devletin mdahalesiyle deil grnmez el
araclyla sosyal uyuma yol aacakt.
Smithin emein ncelii zerindeki vurgusu, bir maln deerinin
retimine katkda bulunan farkl taraflar arasnda nasl bltrlecei sorununu, geni kapsaml sonulara tayacakt: Fiziksel var
lklaryla emei salayan ve karlnda cret elde eden iiler; rant
karlnda araziyi salayan toprak sahipleri ve sermayeleri, kr kar
lnda retim iin gereken donanm ve hammaddeleri salayan i
verenler. Smithin, her birine bir biimde farkl dller tahsis edilmi

3 4 0 Bir saat karl Adil Emek Dei-Toku banknotu, 1832. Sosyalist reformcu Robert
Ovven, Londra ve Birminghamda, mallarn retimi iin gereken zamann karlnda
iilerin rnlerini dei toku edebildikleri iki dei toku sistemi kurmutu: Bu
banknotun belirttii gibi, bir saatlik almann karl alt peniydi. Bu banknotlar baka
mallar satn almak iin de kullanlabilmekteydiler, ancak dei toku sonucunda, rabet
grmeyen mallarn ar ylmasyla sistem ilemez hale gelmitir.

MODERN DNEM

331

farkl taraflar arasndaki dengeye ilikin grn, daha da ileri ta


yan sonraki ekonomi yazarlar iin de ayn sorunlar ba gstermi
tir. rnein, siyasal iktisat Ricardo, cretlerin art ya da azal
olmakszn, emekilerin yaamlarm ve soylarn srdrebilmeleri iin
gerekli olan yanstmas gerektiini ileri srmtr. Geimlik cret
ler, bylece krn ve sermayenin karlarn hakl gstermekteydi. Eer
retimden elde edilen kr derse, ki seri retim ve vahi rekabetin
doal sonucu olarak kanlmaz biimde decekti, cretler de ayn
biimde dmek zorundayd.
18.

yzyln sonu ve 19. yzyln balarnda, toplumun yeni

endstriyel dzeninde parann her yere nfuz etmi roln eleti


renler vard. Bunlardan birisi de Chartismde (1839) Sanayi
Devriminin yol at sosyo-ekonomik deiimi aadaki biimde
aklayan yazar Thom as Cariyle (1 7 9 5 -1 8 8 1 ) idi: Tek szckle,

Nakit deme o sralarda kiiler arasndaki evrensel baa dn


m emiti... Nakdin yce zaferiyle deiik bir aa girildi. Ancak
bu trden eletiriler, Smith tarafndan ortaya atlan ve Ricardo gibi
izleyicileri tarafndan gelitirilen klasik ekonomi kuramnn genel
kabul grm bak asnda herhangi bir kkten deiim yarat
makta baar salayamamlardr. Daha kktenci bir meydan
okuma sonuta Kari M arx (1 8 1 8 -1 8 8 3 ) ve Friedrich Engelsin
(1 8 2 0 -1 8 9 5 ) yazlaryla gelmitir. Carlyledan yukarda yaplan
alntyla, 1 8 4 8 in Komnist M anifesto 'sundan alnm aadaki
szckleri kyaslayalm:
Burjuvazi... insan "doal stlerine" balayan eitli feodal balar ac
maszca paralam ve insanlar arasnda duygusuz "nakit demeden" ba
ka bir balant brakmamtr.

Benzerlikler ok aktr. Cariyle gibi M arx da, Sanayi Devrimi


kapitalistlerinin nceki toplumsal dzenin yeniden yaplanmasna
nasl yol atklarn grmekteydi, ancak eletirisinde daha da ileri
gitmekteydi. Servetin, Ricardonun savunduu biimiyle, ii, kapi
talist ve toprak sahibi arasndaki eitsiz dalmna saldryor ve
bunun, siyasi erkin eitli taraflar arasnda adaletsiz bir dalmna

332

PARANIN TARH

341 Demokratik Almanya


Cumhuriyetinin, 1975 tarihli
100 marklk banknotunda
siyasi dnr Kari M arxn
(1818 -1 8 8 3 ) portresi, (M .
O Grady).

KAftL MAH*

da neden olan, retimin kapitalist sisteminin kendisinden kaynak


landn ileri sryordu. Sosyalist devrim bu adaletsizlikleri dzel
tecek ve kapitalistlerin para tutkularndan kaynaklanan ykc top
lumsal etkileri yoluna sokacakt. M arxn siyasi grlerinin tarih
sel yanklar iyi bilinmektedir, ancak bunlarn bizim amacmzla
ilgisi, Sanayi Devriminin getirdii deien koullar balamnda,
insanlarn giderek parann toplumsal yap zerindeki karmak
etkilerinin farkna vardklar 18. ve 19. yzyllarda, ekonomi ve
para kuramnn ykseliini resmetmektir.

Dnya Savalar ve Keynesi Ekonomi


19.

yzyldan 20. yzyla kalan maddi miras, kdn normal ola

rak altn standardna dnebilir olduu, kt para ve altna da


yal bir para sistemiydi. Entelektel miras ise para kuramna ve pa
rann tarihteki siyas ve sosyal sonularna ilikin giderek artan bir
bilinlilikti. Gemi iki yzyln deneyimlerinden, hem kt para-

MODERN DNEM

342-3 Japonyann 18 97de altn standardna geiinin ansna retilen, 1912 tarihli bronz
madalyonu ve mparator Mutsuhitonun aym yl ihra edilen, altn 2 0 yen sikkesi.

nn kontrolsz srmnn hem de bunu dolamdan kaldrma gi


riimlerinin yol at felaketlerden ok dersler alnmt. Kt ve
altn arasnda bir tr pratik denge oluturulmu ve bu sayede pa
rann iki biimi arasnda, siyasi ve ekonomik bamllkla kpr ku
rulmutu. Bununla birlikte sz konusu dengenin her bir unsuru, yz
yl akn bir sredir evrelerini kuatan ayn sorunlara akt: al
tn fiyatlarndaki ansa ya da kastl manipiilasyonlara bal dalga
lanmalar ve hkmetlerin, savalarn maliyetlerini ya da dier is
tisnai mali talepleri karlamak iin piyasaya byk apl kt sr
meye bavurma konusundaki eilimleri. Savalar, grm olduu
muz zere nceleri de, rnein 1 7 9 7 den 182 T e dek Britanyada
ve 1 8 6 0 larda Amerikada, altn standardnn geici klerine ve
konvertibilitenin askya alnmasna yol amlard. Ancak bir un
surun, altnn, dier unsura, kda nihai dnm, Birinci Dn
ya Sava tmyle bam baka bir lekte talepler getirdiinde orta
ya kmtr.
Birinci Dnya Sava (1 9 1 4 -1 9 1 8 ) patlak verdiinde, temel ilev
leri, ticari ak ya da fazlasna bal olarak ortaya kabilecek dal
galanmalara kar, parann uluslararas deerini korumann bir ara
c gibi grlen byk Avrupal glerin merkez bankalar, byk al-

333

PARANIN TARH

3 4 4 ngiliz Hzinesi
tarafndan 1 9 1 4 te
kartlm bir
poundluk bono. Bu
bonolar, arka yznde

UNITED KINGUM O F GR1IAT BRITA1N


AND IRIiLAND.
Om- pound Currcncy Notes ant Lcjal Tertckr
fo r thc p&yment ofanjf iunont

imzas bulunan Hazine


Sekreterine ithafe
Bradburys takma
adyla bilinmektedir. 1
poundluk ve 10 ilinlik
hazine bonolar,
hkmetin seferberlik

luu) fcyti Lord Commluioncrt of li* Mojoty * lrv-MUry


uncUr
uvacr th
trv Autloriy of Art nf Pjfcrlifcmnt (46a GcoV.cl 14)

83

N ?

34840

Scr*Ury to tllc Trc*jury.

srasnda merkez
bankasnda tutmak istedii bir ve yarm altn liralara alternatif olarak retilmilerdi.
Teoride bu hazine bonolar sikke olarak denebiliyordu; pratikte ise halk altn talep
etmekten iddetle caydrlmaktayd.

tn rezervlerine sahipti. Altn standardnn ilemesi demek, bir tica


ret a yaanmas durumunda altnn bu a kapatmak zere ora
ya akaca ve bylece fiyatlarn decei, sonuta fiyatlardaki d
n de ihracatta ticaret fazlas ve tersine bir altn ak salayacak
bir ykselie yol aaca anlamna gelmekteydi. Kuramsal adan dn
g sonsuza dek srecek ve otom atik bir dzenleyici grevi grecek
ti. Ancak Birinci Dnya Savafnm patlak vermesi ylesine muazzam
zorlamalar dayatt ki sistem kt ve ktlarn altna dnebilirlii askya alnd. rnein, Fransa ve Almanya tarafmdan savatan
nce oluturulan altn stoklar, kt paralarnn atmaya karma
yan taraflarca kabul grmemesi nedeniyle gereksinimlerin altnla den
mesi zorunluluundan dolay eriyip gitmitir. Savan sonunda ga
lip kanlar, Almanyaya tazminat dayatmak suretiyle altn kaypla
rn telafi etmekte kararlydlar. Kaiseri asalm ve Almanyaya sa
van bedelini detelim cmlesi ngiliz Babakan David Lloyd Georgeun 1918 lerdeki sloganyd. Bu tazminatlarn tutar en sonun
da 1 9 2 1 de hesaplandnda, toplam dudak uuklatc bir rakam
d: Altn olarak 132 milyar mark. 1 milyar markn derhal denme
mesi halinde tilaf Devletleri Almanyann balca sanayi blgesi olan
Ruhru igal etme tehdidinde bulunuyorlard. Almanya bu talebi kar
layabilmek iin, bu tutar Londradan dn almak gibi paradok

MODERN DNEM

sal bir durumla yz yze geldi. Ancak, askeri gten destek alan, de
vamndaki tazminatlara ynelik zellikle de Fransadan gelen srek
li talepler, ar lde kt para basmann kanlmaz sonucu ola
rak Alman para biriminin kmesine yol amtr. Fransz tarafnda
ki, gereksinilen altnn Almanyadan elde edilmesi dorultusundaki
doal baarszlk, peinden Fransz para biriminin de deer yitirme
sine ve kmesine neden olmutur.
1 9 2 0 lerde Alman enflasyonuna ilikin veriler afallatc nitelik
tedir. 1913 baz alndnda fiyatlar zerindeki etkisi aadaki gibi
dir:
1913

100

1922

147.4 7 9

1923

7 5 .5 7 0 .0 0 0 .0 0 0 .0 0 0

Parasal kn gnlk yaam asndan anlam derindi: Dn


bir jambonlu sandviin 1 4 .000 mark olduu bir kafede, ayn sand
vie bugn 2 4 .0 0 0 mark istendiini grnce hayrete dtm (Da
ily Mail muhabiri, 2 2 Temmuz 1923). Parasal krizden en ok etki
lenen toplumsal kesimler, kiisel servetlerini nakit olarak elinde bu
lunduranlarla (tasarruflarn deeri bir yllk bir zaman zarfnda ne
redeyse sfrlanmt) cretleri birden bire deersiz hale gelen sabit
gelirlilerdi (cretlerin enflasyona endekslenmesi dncesi ancak kin
ci Dnya Sava sonrasnda ortaya kmtr). O rta ve alt orta snf
larn hali periand. O gnlerin canl bir yansmas, AvusturyalI ya
zar Stefan Zvveign (1881-1942) otobiyografisi Dnn Dnyas'nda
bulunabilir. Zvveig 19. yzyl Avusturyasnn istikrarn, bu istik
rarn simgesi olan para birimiyle, yani deimezlii garanti eden
grnmyle dolamdaki parlak altn paralar olan kron ile anm
samaktadr: Her eyin kendine gre kural, sabit bir ls ve ar
l vard. Oysa Birinci Dnya Sava somasnda Avusturyada bir
yumurtann fiyat bir zamanlarn lks otomobilininkine eitti ve son
ralar Almanyada da, eskiden biiyiik Berlindeki evlerin tmn sa
tn alabilecek bir paraya, drt milyon marka mal olacak t. J. M .
Keynes, Barn ktisadi Sonular [Econom c Cotsequences o f th e

335

PARANIN TARH

34 5 -7 Birinci Dnya Sava sonrasndaki siyasi ve ekonomik kargaay resmeden


Avusturya para birimleri; 1 kronluk altn para, 1864. 185 0 lerde altn ve gm
paralardan oluan bir sistem kurulmu vc 1892dcki reformdan sonra da srdrlmt.
Sava srasnda bozuk para gereksinimini karlamak zere olduka kk tutarlar iin
yerel kt basklar yaplmaya balanmt; tersine, 1920lcrdcki ar enflasyon kendini, 5
milyon krona kadar ykselebilen, ancak neredeyse hi deeri bulunmayan kuprlerde
gstermekteydi.

Peace] adl yaptn 1 9 1 9 da yaynladnda, zellikle de ada si


yasi liderleri ve sava tazm inatnn prensibini itham ederek, isabet
li bir biimde, Lloyd Georgeun saduyudan uzak, ksmen olanak
sz ve Avrupann yaamn tehlikeye sokan bar antlamasnn so
rumluluunu stlendiini yazmt.

MODERN DNEM

Birinci Dnya Savann kt sonularnn etkileri bugn bile


zerimizde bask yapmaktan geri kalmamaktadr. Parasal etkileri
nin nemi de azmsanamaz. Savatan sonra, Winston Churchillin
Maliye Bakan sfatyla 1 9 2 5 te ngilterede yapt gibi, lkeler
birbiri ardndan altn standardna dndler, 1928 yl itibariyle
btn Avrupa para birimleri altn standardna dnm bulunuyor
du, buna karlk ABD sava srasnda Avrupadan muazzam bir
altn akna tanklk etmise de, bu konuda herhangi bir baarya
sahip tek devlet oldu. rnein ngilterenin dn, dnya paza
rnda ngiliz mallarnn rekabeti olamayan fiyatlarn ne kart
m ve sonuta da 1 9 2 6 daki genel greve katkda bulunacak biim
de cret dzeyinin dne yol amtr. Altn standardna dn,
yalnzca muhafazakr bir gvenlik biimi olarak arzu edilmiyordu,
ayn zamanda da savan ykntlarnn ardndan, uluslararas tica
retin istikrara kavuturulmas asndan bir sine qua non* olarak
grlmesi yzndendi. 1 9 1 4 ten nce ngiliz altn rezervleri dnya
ticareti ve para birimleri asndan istikrarn dayanak noktasyd.
Ancak sava dengeyi New Y orka kaydrm ve Londra artk bir
zamanlar olduu gibi yabanc para birimlerini altnla deme yeter
liliini yitirmiti. Bu, savunulmas zor bir durumun gstergesiydi.
Savatan sonra dnyadaki parann ouna Amerika sahipti, an
cak 1 9 2 0 lerde byk miktarlarda para, Avrupann iflas etmi l
kelerine verilen borlar olarak Avrupaya geri dnd. Ticarette, Ame
rikan mallarnn Avrupaya serbeste akt bir sava sonras canl
l da vard. Ancak bu mallarn arz, bunlara ynelik Avrupal ta
lebinin ok tesine gemi, Amerika ve Avrupada fiyatlar dm
ve sava sonras istikrarszlndaki ksa erteleme, 1 9 2 9 da New York
Menkul Kymetler Borsasnn kyle sona ermitir. Sanayi da
lm ve uluslararas ticarete ve finansmana duyulan gven sarsl
mtr. Amerikan paras Avrupay terk etmi ve Byk Buhran tm
Bat dnyasnda kitlesel isizlie ve yoksullua yol amtr. 19 3 1 de
Londrada ngilterenin karlamaktan aciz olduu bir altn sknt
snn krkledii finansal bir kriz patlak verdiinde, Avrupa ekono-

Olmazsa olmaz - .n.

337

338

PARANIN TARH

348 Bank of thc United States 11 Aralk 193 0 da kaplarn kapattnda, Brookly ubesi
nnde toplanan kalabalk. 1 9 2 9 un kt hretli Wall Street k, sava sonrasndaki
patlamadan 19 3 0 larn bunalmna giden yoldaki dnm noktas olmutur. Yatrmclarn,
hisse senetlerinin ar deerlendiine ilikin korkularnn paynn da hi azmsanamayaca
bir dizi karmak etkenin yol at k, pek ok lke, kurum vc birey asndan kaos ve
sknt yaratarak dnya apnda kayplar tetiklcmitir.

milerinin zayflklar ve Amerikan finansmanna bamllklar orta


ya kmtr. Altn demeleri ertelenmi ve 1936 itibariyle tm Bat
lkelerinin paralar yeniden altn standardnn dna kmtr.
Dnyadaki gelimeler, sonunda, pek ok iktisatnn bir kuak
boyunca savunduklar deiimi beraberinde getirdi. J.M . Keynes
(1 8 8 3 -1 9 4 6 ), yalnzca Lloyd Georgeun Almanyaya sava tazm i
nat dayatlmasna ilikin politikasna deil, Churchillin 1925
ylnda altn standardna dnne de ateli bir biimde saldr
mt. Amerikal iktisat Irvin Fisher (1 8 6 7 -1 9 4 7 ), altnn deeri
nin dmesine ve dnyann parasal bir kargaann iine girmesi
ne yol aacak yeni bir altn kaynann kefi gibi dsal etkenler
yznden kestirilemeyen krlmalarn yaanmas tehlikesi nede
niyle, dnya finansal sistemi asndan altn standardnn baz
alnmasnn salkszln uzunca bir sre eletirmiti. Eletiriler
yerindeydi.

MODERN DNEM

Altn standard sonunda suya dt, ancak yle uzun bir sre
baarl olmutu ki uluslararas finansmanda en azndan bir ng
rlebilirlik ve disiplin unsuru salamt. Standarda bal farkl
para birimleri, sabit bir kurdan birbirlerine dntrlebilmekte ve
bylece serbest ticareti kolaylatrmaktayd. Ancak serbest ticaret
ve ekonomik liberalizm kavramlar artk arzulanan hedefler olarak
grlmyorlard ve altn standard da tmyle gzden dmt.
Paraya ilikin sorunlar, dnyann srncemeli ekonomik sorunlar
nn ak bir belirtisiydi ve altna dayal sistemin savalar arasndaki
dnemin yeni ekonomik balamna denk dmedii ortadayd.
Yeni bir yaklam gerekliydi ve Keynes gibi iktisatlar yant olarak,
hkmetin btn ekonomi zerinde kontroln artrmas gereini
nermekteydiler. Keynes, Fisher ve dierlerinin nerdii, altn ve
kt parann ayrt ve altna stratejik bir rezerv rolnn biildi
i yeni bir bak asyd. 20. yzyln ilk on yllarn belirlemie ben
zeyen finansal ve ekonomik kargaann stesinden gelmek iin,
parasal ve ekonomik ilikilerin ynetiminde yeni bir kapsam da
vaat etmekteydiler. 1930 ve 1 9 4 0 larda hkmetler ilk kez ulusal
ekonomilerinin retimi ve gelirine ilikin rakamlar oluturmaya
baladlar; bu bilginin kapsaml bir biimde sindirilmesiydi ve eko
nomi kuramnn uygulanmas araclyla hkmet otoritesinin
yararl dzenlemelere gitmesi anlamna geliyordu.
Keynes, modern iktisadi dncenin ve para ynetiminin teme
lini ite bu tarihsel ve entelektel balam iinde att. En nemli
almas olan stihdamn, Faizin ve Parann Genel Teorisi [The

General Theory o f Employment, Interest and Money J 1936da


yaynland. Bu kitap Byk Buhrana ilikin deneyimlerine ve a
da siyasetilerin ve iktisatlarn bunalmn sonularndan kan
maya ynelik bir ara gelitirmekteki beceriksizliklerine dayanr.
ngrlen en byk deiiklik, ekonomik sreler ve para zerin
de siyasi kontroln ileri sriilmesiydi. Devletler, durgunluktan k
mak iin ekonomik deiikliklerin meydana gelmesini -rnein
cretlerde bir indirime gitmek iin isizlii- artk daha fazla bekle
mek zorunda deillerdi. Kastl, ancak kontroll bir hkmet bt
esi a zerinden talebin artrlmas yoluyla ekonomiyi byme-

339

340

PARANIN TARH

ye tevik etmek, istihdam yaratmak ya da bir ulusu refah devleti


ne dntrmek olanaklyd. Rooseveltin 1 9 3 0 lardaki, ksmen
Keynesin dncelerinin etkisindeki New Deal program, bte
a ortaya koydu; ancak hem ABD hem de dnyann dier sana
yilemi lkelerindeki Byk Buhran nihayet sonlandracak olan,
kinci Dnya Sava (1 9 3 9 -1 9 4 5 ) yllarnda Amerikan ekonomisi
nin bymesiydi. eyrek yzyl iinde Amerika, Avrupa ve
Japonyada benzersiz bir ekonomik gelimeye nclk ederek
sanayi retimi artt, isizlik azald.
Keynesin fikir ve nerilerine gsterilen ani tepki, tahmin edile
bilecei gibi cokudan uzakt ve baz evrelerde Keynes ad, M arx
ile ayn aalamaya uruyordu. Buradaki ironi ise onun M arxn
kapitalist sisteme kar getirdii temel eletirilerden birisine, ka
nlmaz gibi grnen bir dizi k ve bunalmla ba etmekteki acze,
sosyal ve ekonomik felaketlere yol aan para ve pazar potansiyeli
nin kstlanmas yoluyla zm sunmasyd. Ancak grleri bir sre
sonra kabul grd ve sava izleyen on yllar, onun ve ardllarnn
paradoksal biimde hkmet nlemleri araclyla, para serbestli
indeki arlklarn frenlenmesiyle kapitalist sistemin yalnzca
ayakta kalmasn deil, dnyaya da egemen olmasn saladklar
n gsterdi.

Sava Sonrasndaki Dnya ve Monetarizm


kinci Dnya Savanm sonlarna doru, uluslararas finansal
pazarlarn dzenlenmesi ve parann tm dnyadaki aknn tevi
kiyle, ekonomik istikrarn salanmasn gvence altna almak iin
bir eyler yaplmas gerektiine giderek daha fazla inanlr oldu.
Temmuz 1 9 4 4 te krk drt M ttefik devletin temsilcileri, para
birimlerinin deerini korumak ve Uluslararas Para Fonunun da
iinde bulunduu kurumlan oluturmak konusunda anlama sa
lanm asyla sonulanan, Birlem i M illetler Para ve Finans
Konferans iin New Hampshiredaki Bretton Woodsta bir araya
geldiler. mza atan lkeler, kendi paralarnn sabit miktarnn
yzde biri kadar altn ya da uygulamada grld zere, ABD

MODERN DNEM

349
1944 Bretton Woods konferansnda konuma yapan John Maynard Keynes.
Ekonomist, Mttefik devletlerin temsilcilerine sava sonras ekonomisinin en iyi nasl
yaplandrlacana ilikin nerilerde bulunmas iin davet edilmiti.

dolan karlk bulundurmay kabul ettiler. Anlamalar aslnda


gen bir ticaret sistemi kurmaktayd, ABD, gelimekte olan lke
lerle ticaretinden kr salayacak, bu kr Avrupa ekonomilerinin
yeniden yaplanmasnn finansmannda kullanacak ve bunun sonu
cunda Amerikan mallar iin pazar salanm olacakt.
kinci Dnya Savafndan yirmi yl kadar sonrasna dek,
Keynesi sistem alt ve Bretton Woods anlamalar sermaye ak
nn srmesini salad. ngiltere ve dier Batl lkeler refaha ve
tam istihdama kavutular ve ekonomileri byd. Ancak 1 9 6 0 larn sarmal enflasyonu srasnda ykselen fiyatlar ve demeler den
gesindeki byk aklar, tam istihdamn sonucu olarak deerlendi-

P A R A N IN TA R H

3 50 Bakan N ixonn altn standardn lavetmesiyle Bretton Woods anlamasnn sona


ermesinden bir ay sonra, Eyll 1971 dcki Uluslararas Para Fonu (IMF) toplants.
Anlamann sonucunda ortaya kan IM F ve Dnya Bankas gibi kurulular, dnya
ekonomisinin deien gereksinimlerini karlamak zere rollerini farkllatrarak
varlklarm srdrmlerdir.

rildi. stihdamn dmesi ve 1 9 6 7 de sterlinin devalasyonu gibi


deflasyona yol aan nlemlere karn, enflasyon sorunu varln
srdrd. Hzl enflasyon savunulamaz ve siyasi adan kabullenilemez hal alrken, yeni bir ekonomik doktrinle, ekonomideki para
miktarn snrlamak suretiyle enflasyonu kontrol etmeyi ve para
nn deerini korumay amalayan

monetarizrT

ile yantn

buldu. Ekonomik dnglere ya da altn standardnn otomatik


dzenleyici mekanizmasna ilikin daha nceki kuramlar gibi,
monetarizm de kendi istikrarn salayan bir sre araclyla
denge yaratmak peindeydi ve bir kez daha istihdam dzeyleri ve
sosyal refah zerinde hissedilir etkiler ortaya kt.
1 9 6 0 larn sonlarnda ABD dolar ve onunla birlikte Bretton
Woods sistemi, bir petrol kriziyle krklenen ekonomik ve siyasi

MODERN DNEM

etkenlerin bir araya geliiyle artan bir bask altna girdi; 1971 yl
na dek ABD muazzam boyutta bir d ticaret dengesi ayla
boutu ve Bretton Woods sistemi kt. Bu durum sonucunda
hkmetlerin ekonominin aktif idaresinden ekilmeleri ve aslnda
etkin bir ekonomik kontrol uygulamadaki yetersizlikleri, 1 9 7 0 lerde ve 1 9 8 0 lerde daha ak biimde ortaya kt. Teknoloji ve ulus
lararas iletiim alanndaki ard arkas kesilmeyen gelimeler saye
sinde, para, hkmetlerin dzenleme glerinin tmyle dnda
kalan yollarla dolamaya balad. Uluslararas para piyasalarnda
speklasyon ve dnya ekonomisinden aslan payn alan Amerika
ve Dou Asya merkezli uluslararas irketlerin ve bankalarn by
mesi, Batl lkelerde ulusal ekonomiler zerindeki hkmet ege
menliini giderek zorlatrd.
Keynesin modas gemiti. 1970 ve 1 9 8 0 ler, Batdaki belirli
lkelerde, en ok da Amerika ve ngilterede neo-liberalizmin geri
dnne tanklk etti. Altn standardna dn gibi bir durum
olmamakla birlikte, bu lkelerin hkmetleri uluslararas piyasa
daki parann ynetiminden ekilme giriiminde bulundular ve bu
tr ilemleri kendini dzenledii varsaylan kresel piyasa gleri
ne braktlar. Altn standardyla desteklenen sabit kur yerine, para
larn her birinin deeri, uluslararas piyasalardaki az saydaki
gl paralara, zellikle de Amerikan dolar, Japon yeni ve Alman
markna gre takdir edilmekteydi. Bu piyasalarn kendi gnencini
gvence altna alan, ancak operasyonu byk oranda kontrolleri
dnda olduundan, ulusal hkmetleri ilgilendirmeyen bir prose
drd.
1 9 5 0 ve 1 9 6 0 larn denetimde tutulan ekonomik sistemlerinin
zayflamaya balamasyla ezamanl olarak, iktisatlar parasal ve
ekonomik birliin yararlarn daha ayrntl biimde incelemeye
koyuldular. Teorisyenlerin ileri srdne gre, birka grece
kk lke bir araya gelirse ya da kk bir lke daha byk
komusunun para birimini benimserse, uluslararas para piyasala
rndaki dalgalanmalara bal oklar daha rahat atlatabilecekler,
ayrca azalan ticaret maliyetlerinden her iki taraf da yararlanabi
lecekti. Elbette ki bu fiili anlamda yeni bir ey deildi, ancak yeni

343

344

PARANIN TARH

Modem Kt Para Tasarm


Modern kt paralarn zerlerindeki tasarmlar, yalnzca ihra eden otoritenin ve
kuprnn belirtilmesini deil, parann sahtesinin yaplmasn gletirmeyi de
amalamaktadr. Bu pratik zorunluluklar yaratclk asndan pek ok frsat sun
makta ve kt paralar estetik bir ekicilikle ada fikirleri ve ulusal kimlii yanstabilmektedir, bunun sonucu, deiim ya da sreklilii vurgulamak suretiyle aka
propagandist ya da dikkatli biimde tarafsz olabilmektedir:

351a ran Merkez Bakasnn 1981 tarihli 5 .0 0 0 riyal tutarndaki bu banknotu,


Ayctullah Humeyniye balln sunan cokulu bir kalabal gsteriyor. nceki
kt paralar ran ahnn bir portresini tamaktayd; 1979 ylnda devrilmesinin
ardndan bu banknotlar, yeni siyasi dzeni yanstan yeni banknotlarn ihracna
dein, zerine bir baka resim baslarak silinmi portreyle dolamda kalmlardr.

351b 20 0 2 ylnda
Avrupa Birlii yesi on
iki lke yeni bir para
birimini, euroyu
piyasaya srd.
Banknotlar, nde akl
ve ibirliini simgeleyen
bir pencere ya da kap
girii ve arkada da
Avrupa ile dnya
arasndaki ibirlii ve
iletiimi yanstan bir kpr ile Avrupal devletler arasndaki birlii gstermeyi
amalamaktadr. 5 euroluk banknot zerindeki klasik a kemerlerinden, 500
euroluk banknot zerindeki 20. yzyl mimarisine kadar, her birinin zerinde fark
l bir tarihsel dneme yer verilerek Avrupann tarihi de anlmaktadr.

MODERN DNEM

3 51c 19 2 9 dan beri Amerikan 100 dolarlk banknotunun n yznde Benjamin


Franklinin portresi, arka yznde ise Bamszlk Salonu yer almaktadr. 1996
ylnda, bu yksek deerli banknot, sahtecilikten korumak iin yeniden tasarland.
Yeni gvenlik zelliklerinin arasnda, Franklinin ceketinin yakasna baslm
Amerika Birleik Devletleri szckleri de bulunmaktadr.

351d Kt yerine polimer zerine baslan banknotlar ilk kez 1988 ylnda
Avustralyada ortaya kt. Belirgin pencereler gibi gvenlik zellikleri, bunlarn
sahtelerini yapmay gletirmektedir ve bunlar, kt paralara gre daha
dayankldrlar. Zambiya, 2 0 0 3 ylnda 500 ve 1.000 kvvachalk birimleriyle
piyasaya polimer para sren ilk Afrika lkesi olmutur.

346

PARANIN TARH

olan bir ey vard ki o da ekonomik btnlemenin aamalarnn,


bunun ulusal ve uluslararas ekonomiler zerindeki etkilerinin
kuramsal adan tartlmas ve ideal para blgelerinin aratrl
masyd.
Bretton Woods anlamasnn kmesine karm ABD dolar nem
li bir uluslararas para birimi olmay srdrd. Aslnda, bir lke
de yabanc para kullanm iin dolara endeksli teriminin kulla
nm, sregiden bu hkimiyeti yanstmaktadr; oysaki bu ekonom i
lerde Avrupa para birimleriyle, Rus rublesi, Avustralya ve Yeni Z e
landa dolarlarn da kapsayan dier para birimleri de benimsenmi
tir. Komnizm sonras Dou Avrupasnn baz blgelerinde iki tr
yerel ekonomi gelimitir, birisi yalnzca enflasyonist yerel para bi
rimlerine ulama olanana sahip olanlar, dieri ise tmyle yeni
bir Bat mallar ithalat pazar amak suretiyle, dolar ya da Alman
mark kazanma olanana sahip aznl beslemektedir. 2 0 . yzy
ln sonlarna doru, baz lkelerin daha byk komularnn para
birimlerini resmen kabul etmeleriyle bu tr de facto parasal birlik
ler giderek resmen tannr hale gelmilerdir. Bu durumla kout bi
imde, 2 0 . yzyln sonuyla birlikte euro, Bat Afrika CFA frank,
Orta Afrika CFA frank gibi bir dizi ekonomik ve parasal birlik olu
uyordu. Her bir parasal birlik farkl bir biimde kurulmutur; baz
blgeler ekonomik bir birlik olmadan da ortak bir para birimi kul
lanabilmektedirler. Euro ve Avrupa Merkez Bankas rneindeki gibi,
dier lkeler ekonomi politikasnn baz ynlerini merkezi bir ku
ruma brakmak suretiyle tam bir ekonomik ve parasal bir birlik ku
rabilmektedirler.
Euro Blgesinde 2 0 0 2 ylnda on iki lkenin euroyu benimse
mesi, 1 9 7 0 lerde balam uzun bir srecin doruuydu. Bretton Woods sisteminin 19 7 1 de knn ardndan yrrle konulan ilk
aama, AET lkeleri arasndaki 1972 tarihli anlamayd; bu anla
ma erevesinde, dviz kurlarn istikrara kavuturma amacyla, para
birimlerindeki dalgalanma marjnn yzde 2 ,2 5 lik bir ereveyle
snrlandrld, ylan adyla bilinen bir sistem oluturuldu.
1 9 9 0 larn balarnda sistem skntya girdi ve ngiltere, para spe
klatrlerinden kaynaklanan etkiler nedeniyle oluturduu, D

MODERN DNEM

347

viz Kuru Mekanizmas (ERM ) adyla bilinen uygulamadan vazge


meye zorland. 1992 tarihli M aastricht Anlamas, tek bir para bi
riminin kabul, ekonomik ve parasal bir birliin yaratlmas iin bir
zaman izelgesi koydu ve on yl sonra euro banknotlar ve made
ni paralar baslarak eski para birimleri dolamdan ekilmeye ba
land. Eski ulusal para birimlerinden euroya dnle byk fiyat
artlarnn yaanacana ilikin korkular baz blgelerde geree
dnt ve faiz oranlar zerindeki denetimini yitiren baz lkele
rin hkmetleri, enflasyonu kontrol altna almak iin mcadele et
tiler. Avrupa Birlii lkelerinden , ngiltere, Danimarka ve sve,
siyasi isteksizlik ve kamuoyu direncine bal olarak anlamann ya
zld tarihte sistemin dnda kaldlar. Ayn zamanda, u anki uy
gulama dorultusunda, Avrupa Birliine katlmakta olan lkelerin
euroyu kabul etmeleri gerekmektedir; bu da Euro Blgesinin ge
lecek on ylda olduka genileyecei anlamna gelmektedir. Bu ge
nilemenin, Euro Blgesi iinde yer alan lkelerle, dnda kalan l
keler arasndaki mevcut sorunlar iddetlendirecei mi yoksa iyile
tirecei mi ise zamanla grlecektir.

Dou ve Bat, Kuzey ve Gney


19.

yzylda M arx ve Engels gibi yazarlar ortak mlkiyete, re

time ve iilerin smrlmesinin sona erdirilmesine dayal, ideal bir


devlet dzeni tarif etmilerdi. 1917 Ekim Devrimi, Rusyada kom
nist bir hkmeti iktidara getirdi ve Sovyet nfuzu altndaki bl
ge, Avusturya-Macaristan m paratorluunun dalmasn taki
ben, Birinci Dnya Savann ve daha sonra kinci Dnya Savann
ardndan byd. Bunu izleyen on yllarda, Asya ve O rta Ameri
kada komnist lkeler kuruldu ve Dou Avrupa zerindeki Sov
yet denetimi glendi. 1 9 3 0 larda balayan hzlandrlm bir sana
yileme ve kamulatrma programnn ardndan, Sovyetler Birlii,
kinci Dnya Sava sonras dnemin iki sper gcnden birisi ha
line geldi. Amerika ve mttefikleriyle ilikileri, iki sper g arasn
da Souk Sava olarak bilinen dmanca srece yol aacak biim
de bozulurken, ekonomisi byd. Bununla birlikte, 1 9 5 0 Ierden

348

PARANIN TARH

i'l

BAfiKtlVKASTT-N< B^N
ESKOSLOVENSKE

STO KORUN *
Ceskoslovenskych 1

H U Kim

ip O', t,

3 5 2 ekoslovakya Devlet Bankasnn 100 koruna tutarndaki kt paras, 1961;


fondaki sanayi iletmelerinin nnde duran bir erkek iiyle bir kadn tarm iisi tasvir
edilmekte. Bir lkenin siyasi yneticilerinin politik ideolojisinden bamsz biimde, ulusal
parasnn tasarm, istikrar, refah ve gnenci n plana kartacaktr. Dou Avrupa ve
komnist lkelerin banknotlar zerinde bunlar geleneksel olarak gl ve etkin ii
imajlaryla temsil edilmektedir.

balayarak 1 9 8 0 lere dek sren, siyasi istikrarszln izledii eko


nomik zayflama, komnist olmayan dnya ile ilikilerde buzlarn
zlmesiyle birleerek bir kez daha bireysel giriime izin verilen k
stl bir piyasa sisteminin gndeme gelmesine yol at. 1 9 9 0 larm
banda Sovyetler Birliinin dalmasyla, Dou Avrupann yeni
devletleri ve eski Sovyetler Birlii asndan bir Merkez Bankasmn
ve para biriminin oluturulmas siyasi bamszln nemli bir be
lirteci oldu. Rusyann kendisi de ekonomik bymeyi tevik iin
daha ileri piyasa reformlar balatt. Bununla birlikte eski SSCB l
keleri, ekonomileri devlet kontrol dna ktktan sonra yksek
enflasyon ve ekonomik istikrarszlk eilimine girdiler. inde ise buna
zt olarak, komnist bir hkmet; devlet ynetimindeki bir ekono
mi ve (uluslararas piyasalarda alnp satlamamas anlamnda) kon
vertibl olmayan bir para birimiyle, yuan ile iktidarda kalmtr. u
anda, hem Rusyann hem de inin dnyadaki en gl ekonom i
ler haline gelecekleri ngrlmektedir.
Sanayilemi dnyann sava sonras dnemdeki gnenci, Latin
Amerikadaki lkelerle smrgecilik sonras Afrika ve Asyasnda

MODERN DNEM

353

zbekistan Merkez Bankasnn 5 sum deerindeki kt paras, 1994. 9 0 l yllarn

balarnda Sovyetler Birliilin dalmasnn ardndan, birlii oluturan devletlerin ou


kendi paralaruu basmaya balad. lk kt paralar, genellikle basit grnlydler ve
alclacele baslmlard. Oysa zbekistann ikinci basm olan bu paradaki sslemeli tslarni
tasarm, yeni doan bir ulusal kimlii simgelemektedir.

da olduka farkl etkiler yaratmtr. Smrge ynetimi ve parasal


sistemlerinin miras, bu lkelerin ounda son elli ylda belirleyici
olmu ve bazlarnda sosyal ve ekonomik istikrarszla yol am
tr. Avrupa yeniden yaplanrken, 20. yzyl sonlarnda azgelimi
lkelerin ouna, ekonomik baar iin gerekli finansal know -how
ile teknolojik olanaklarn girii ylesine snrlyd ki, ounun
kresel para oyunundaki oyunculuklar dikkate alnamayacak
denli nemsizdi. Zengin Batl ekonomilerin gereksinim duydukla
r hammadde kayna olarak smrlm bu lkeler, Batl banka
lara srekli byyen borlarn geri demekte kullandklar ve
giderek bamls olduklar dviz eklinde paray kazanabilmek
iin sz konusu mallar dk fiyata satmaya zorlanmlardr.
Maruz kaldklar finansal maliyetlerin yan sra Uluslararas Para
Fonu (IM F) ve Dnya Bankas gibi kurululardan aldklar borlar
da ou kez ekonomik reform yaplmas ve serbest ticaretin artrl
mas hedeflerine balanmtr. Bu tr politikalar, bunlarn destekle
dii ne srlen lkelerden ok sanayilemi devletleri glendirdi
i ve bu lkelerin arasndaki ekonomik uurumu azaltacana
artrdn ileri sren, kreselleme muhalifleri tarafndan eleti

349

350

PARANIN TARH

rilmektedir. rgtlerin ve kart gruplarn gevek koalisyonundan


oluan kreselleme kart hareket, 1 9 8 0 ler ile 1 9 9 0 larda Batl
glerin liberal kapitalist politikalarna kar ortak acil zmler
le bir araya gelmitir. Bu protestocularn zel olarak ilgilendikleri
konu, dnya ticaretine Batl hkmetlerin ve irketlerin damgas
n vurmasdr ve Uluslararas Para Fonu, Dnya Bankas ve Dnya
Ticaret rgt gibi kurulularn reforma tabi tutulmalarn iste
mektedirler. Byk protesto gsterilerinin ve dnya apnda eylem
lerin dzenlenmesinde, yeni teknoloji etkili biimde kullanlmakta
dr. Bunlarn bir ksm, polis ve protestocular arasnda iddetli
atmalarla haber bltenlerine konu olmu, en nl olay ise 1999
ylnda Seattleda al treninin iptal edilmesini salamak iin
Dnya Ticaret rgt delegelerinin toplantya katlmasnn engel
lenmesiyle yaanmtr.
Batl bankalara ar borlu lkeler, sklkla para birimlerinde
ki kronik istikrarszlktan sknt ekmekte ve hiper-enflasyon
dnemleriyle ya da birka rnekte grld gibi siyasi ve ekono
mik sistemlerinin tamamen kmesiyle yz yze gelmekteydiler.
1 9 8 0 lerde Uluslararas Para Fonu ve Dnya Bankasnn youn

354-5 Kresel Direni rozetleri, ngiltere, 2 0 0 1 ; Noel


Douglas tarafndan tasarlanmtr.

MODERN DONEM

BA N C O CENTRAL DO BRASIU
B 1 4 3 6 0 8 7 4 0 1 fl

i 'Mit/A-A ^ ^

S*

h-,

K &
f f O-*,

8 1 4 3 6 0 8 7 4 0 1 fl

3 5 6 Banco Central do Brazilin bin cruzadosu, 1987; 1 9 8 9 da mevcut tasarmn zerine


damga baslarak 1 cruzado novo (yeni cruzado) olarak yeniden baslmtr. 1 9 8 0 ler ve
1 9 9 0 larda sk tekrarlanan yeniden basmlar ve yeni banknotlarn ihrac Brezilyadaki ar
enflasyonu yanstmaktadr.

biimde verdii borlar, bu borlarn geri denmemesi tehdidi ve


bu uluslararas kurulularn dn verme politikalarnn Amerika
ve Avrupa tarafndan ynlendirildii eletirileri izlemitir. Baz
lkeler borlarn, hatta yalnzca faizlerini deyebilmek iin rp
nrken, baz lkeler asndan da tek zm byk miktarlardaki
d borlarn yenilenmesini dzenlemekten ibaretti. Yine de baz
baar ykleri yaanmtr. Borlu lkelerden birisi olan Brezilya,
Uluslararas Para Fonunun bir kemer skma program dayatt
1 9 7 0 lerin sonunda, ar bir bor yk altndayd. Bu programn
anlam, lkenin borlarnn faizlerini deyebilecek olmas, ancak
ekonomik klme ve enflasyona katlanmasyd. 1 9 8 0 lerdeki
reformlara karn, 1 993 itibariyle yllk enflasyon neredeyse yzde
5 0 0 0 dzeyindeydi ve 1 9 9 4 n Gerek Plan para birimini istik
rarl hale getirmek iin dolar karsnda sabitlemiti. Anayasal
reformlarla da birleen bu ekonomik reformlar ie yaram ve eko
nomi gl bir biimde bymesini srdrmtr. Brezilya 2 0 0 3
ylnda, Rusya, in ve Hindistandan oluan ve kresel ekonom i
de giderek nemli hale gelecekleri ngrlen nl BR IC grubunun
drt lkesinden birisi olarak anlmaya balamtr. Bu grubun
potansiyelini kullanacak dzeye erimesi durumunda, dnya para-

352

PARANIN TARH

Plastikle dem e
Kredi ve bankaclk sikkelerden daha eskidir, ancak plastik kartlarn gndelik deme
lerde kullanlmaya balanmas 20. yzyddan nce gereklememiti. nce belirli bir
irketle snrl deme kartlar gelimi, bunlar bir dizi irketten alnan mal ve hizmet
lerin denmesinde kullanlabilen kredi kartlar izlemiti. Dnyann ilk nakit para
ekme makinesi 2 7 Haziran 1967de Londra'da kuruldu vc 1980lcrde debit kartlar
ekle yaplan demelerin yerini almaya balad. Dnya genelinde nakit hl kral ise
de, ngiltere ve ABD gibi lkelerde ilemlerin yzde 50'de fazlas artk plastik kart
larla yaplmaktadr.

idknti/ic* tion
W e ste rn

U n io n

e*

T e le g ra p h

357a Western Union


kart, 1918, ABD.

Y<x 1 H

C ompany

W IU TRANSMIT ON ITS LINES WlTHOUT PREPAYMENT.


d K tu eg tt lgntd by

-------- -

...,.... ............................ -onJ onu/ur ikttelo fitialning tlriclly to


3)uttn tt o f __________________________ ________
beoveen *11 poins on W a l n n U m an Lme until D ccttn be 3 M. 1918,
unlM othcrvrnc orderedl u d u b jetl to condilioB* o t r e v m t- M c u jn
U> ent wll b cbecked pid. M t p l r d r tle, nd b< lkeo erdit
lor in fld rrUnrd w ilh M onthly R epol f o m N o. 4 . T h e c h g a
will b e colleeted by h Audior (rom ha Stdet, w> payment being
required t t (he tme ol filin*, c e p ! toll (ar lia ol oth Com panic*.
5<

CanJllions o n b a c lf.

1 9 1 4 te Western
Union, mterilerinin
demelerini faizsiz
olarak ertelemelerine
olanak tanyan bir
kart sunmutu. Bu
kartlar ince bir metal
parasndan
yapldklar iin ksa
srede "madeni para
lakabm kazanmt.

3 5 7 b Kredi kartlarnn
geliimi. Bu giriim, 1949da,
akam yemeini deyecek
yeterli paras olmadn fark
eden ve byle bir durumun
bir daha asla yinelenmemesi
iin azmeden i adam Frank
McNamara tarafndan
balamtr. 1951 itibariyle
2 0 .0 0 0 kii Dincrs Club ye
siydi ve kart 1967
ylnda Birlemi Milletlerin
o tarihteki ye saysndan
daha fazla lkede kabul
grmekteydi.

MODERN DONEM

3 5 7 c Debit ve kredi kartlar


yaygnlarken, irketler yksek
gelir grubundaki mterileri iin
stat simgesi kartlar gelitirdiler.
Kartlar renk ve isim itibariyle
altn veya platin olabilmekte
yahut nl bir tasarmc
tarafndan tasarlanabilmekteydi:
Bu yalnzca ne kadar
harcadnzla deil harcarkenki
imajnzla da ilgiliydi.

W hy
357d Kredi kartlar piyasaya srldnde hem
perakendeciler hem de tketiciler plastik parann
yeni trlerini kullanmay renmek durumunda
kaldlar. Ingilterenin 1.966daki ilk kredi kart
Barclaycardn tantlma biimlerinden birisi ilanlar

everyadult
should apply for a

ve brorlerdi.

HSBC <X>
AM ANAH

* r *
000

cSB

w 'W .

357e HSBC tarafndan 2 0 0 5 te


kartlan, eriat hukukuna uyundu
kart. Faiz karl bor para
vermek ou dinde ho
grlmemektedir. slam eriat
hukuku, para deiimi yoluyla kr
elde edilmesini yasaklamtr; k bu
da tasarruftan faiz alnamayaca ve
borlara da faiz denemeyecei
anlamna gelmektedir. Giderek daha
ok sayda banka, mterilerine
faizi ie kartrmadan kredi ve
debit kartlan, mortgage ve
emeklilik sigortas gibi hizmetler
sunmann yollarn aratrmaktadr.

353

354

PARANIN TARH

snn rengini deitirebilecek ve belki de real, ruble, rupi ve yuan


dnya paralar olarak, dolar, euro ve yenin arasna katlacaktr.

Cebinizdeki Para
Bu kresel ekonomik para meselelerinden insanlarn ceplerinde
ki paraya dnecek olursak, 2 0 . yzyln parann gndelik kullan
mnda nemli deiikliklere tanklk ettii sylenebilir. En nemli
si de, deerli metalin gnlk kullanmda dolaan tm para birim
lerinden sonunda kartlm olmasdr. Bronz itibari paralar 19.
yzylda zaten yaygnd, ancak 20. yzylda, dolamdaki madeni
paralarn itibari paraya dnt grlmtr. Bununla birlikte
deerli metallerin modern madeni paralarn grnnn zerin
de sregiden nfuzunu kaydetmek ilgin olacaktr: Orta dzeyde
ki para birimleri genelde gm renkli baz metalden yaplmay sr
drrken, dolamdaki en deerli madeni para olarak 1 9 8 3 te
piyasaya srlen 1 ngiliz sterlini belirgin biimde altn rengindeki
nikel pirin alamndan yaplmtr. Madeni paralarn metal ie
rikleri deimekle ve asl deerleri byk lde azalmakla kalm a
m, bunun bir sonucu olarak da perakende ilemlerdeki paylar
giderek artan biimde, kt paralarn retiminin ve gndelik kul
lanmnn artna yol amtr. 1 9 0 0 de ngilterede dolamdaki
en kk banknotun deeri 5 idi ve 2 0 0 0 ylndaki edeerinin
altm katndan daha yksek bir deere sahipti. Kt ve madeni

358

Gney Afrika Cumhuriyetinin altn

krgerrand paras, 1 9 80; 1 troy onsu saf altn


deerinde. Deerli metallerin dolamdaki
para birimlerinden tamamen kalkm
olmasna karn, baz lkeler altn bir mal
biiminde alp satmann bir arac olarak hl
altn kle paralar retmektedir: Dolama
kan sikkelerin tersine hibir kupre sahip
deillerdir, ancak altnn arln ve safln
belirtirler.

MODERN DNEM

355

3 5 9 Bakr-ikel crovvn, ngiltere, 1977. Asl


olarak byk bir gm sikke olan crovvn
1 9 5 i den beri bakr-nikelden yaplmaktayd. 5
iline denk olan crovvnlar, ngiliz parasnn
1 9 7 1 de ondalk sisteme evrilmesinden sonra,
Kralie II. F.lizabethin tahta knn
1977deki yldnmnn ansna tasarlanan
bu rnekte olduu gibi hl deiik vesilelerle
baslmaktayd.

paralarn yapldklar malzemeler nedeniyle, belirli bir kuprn


yaplaca malzemenin seimi, artk herhangi anlaml bir ekono
mik deerlendirmeden ok, dayankllk, retim maliyetleri ve sah
tecilie kar gvenlik gibi etkenler tarafndan belirlenmektedir.
Baz lkelerde madeni paralarn yerini dk deerli kt paralar
alm; dierlerinde ise madeni paralar kendiliklerinden kullanm
d kalmlar ve yalnzca kt para kullanlmaya balanmtr.
20.

yzylda pek ok Bat lkesinde byk lekli ticari ve

finansal ilemlerin nakitle gerekletirilmesinden giderek vazgeilmekte, bunun yerine kredi kolaylklar, ekler ve elektronik para
transferleri kullanlmaktadr. Nfusun daha byk bir kesimi a
sndan banka hesaplar daha yaygn bir hal alr, bankalardan ve
perakende sat yerlerinden kredi kullanma olana yaygnlarken,
bu gelimeler yava yava gndelik yaamdaki para kullanmn
etkilemeye balamtr. Teknolojik gelimeler, pek ok ilemin
nakit kullanlmadan yaplmasna olanak salayan kredi ve debit
kartlar gibi yenilikler ortaya kartmtr. Bu deiim baz lkeler
de dierlerinden daha ileri gtrlmekle birlikte, gelimenin gre
li boyutu, ekonomik gelimiliin ya da gnencin belirtisi saylma
maldr. rnein, 2 0 . yzyln ortasnda ABD ve ngiltere halklar
eitli alveriler ve demeler iin ek yazmaya abucak almlar
sa da, Almanlar ve kta Avrupasnn teki lkelerinin halklar,
sava sonras dnemde gnlk amalar asndan nakde ballkla
rn srdrmlerdir.

356

PARANIN TARH

3 6 0 Madeni eurolarn arka yzlerindeki tasarmlar, Euro Rlgcsi'ndeki her lkede


farkldr. Euronun 2 0 0 2 de on iki Avrupa lkesi tarafndan kabulnn hazrlklar
srasnda 2.50.000 ton metal kullanlarak, Avrupaya dalm on alt darphanede
52 milyar civarnda madeni para darp edilmitir.

Parann kresellemesine karn ve belki de bu yzden, ulusal


para biriminin bamsz egemenliin bir simgesi olarak korunma
s, hem hkmetler hem de halklar asndan nemini srdrm
tr. Euronun Avrupa Birliinin ortak paras olmas uralar sra
snda, yeni kt ve madeni paralarn zerinde hangi simgelerin
yer alacana ilikin tartmalar yaplmtr. Avrupa genelinde
kt paralarn Avrupa birliini ve ibirliini vurgulayacak ayn
tasarmlar tamasna, ancak madeni paralarn arka yzlerinde
her lke iin farkl tasarmn yer almasna karar verilmitir.
Bazlar kendi hkmdarlarnn imajn srdrmeyi yelerken,
dierleri sanatsal ve tarihsel simgeler belirlemiler, ancak her lke
madeni paras zerinde kendi kimliini korumutur. Bu durum,
euro ile ortaya kacak nmizmatik eitlilik yoksunluundan

MODERN DNEM

yaknan eletirmenleri artarak, her lkeden her bir kuprn


rneini toplamaya alan yeni nesil madeni para koleksiyoncula
rn cesaretlendirmitir. ngilterenin de dahil olduu baz lkeler,
euroya katlp katlmamalar gerektiini tartmay srdrmekte
dirler. ngiltere tarafndan euronun kabul edilmesine kar kan
lar, hem ekonomik sonulara hem de ulusal kimlik ve egemenlik
konularna odaklanmaktadr. u halde, parann baslmas ve kulla
nlmasna ilikin ok sayda belirgin deiim gereklemi de olsa,
modern dnya baz alardan gemie olduka benzemektedir.

Sonu
Dnya tarihinin modern dnemine ilikin en belirgin zellik,
kukusuz, yksek deiim orandr; teknoloji ve bilim alanndaki
yeniliklere bal olarak, zellikle de gemi 2 5 0 ylda, nceki
2 .5 0 0 yldan daha byk deiim gereklemitir. Teknolojinin ve
teknolojik uzmanln geliimi, insanoluna, evrenin ve doal
kaynaklarn efendisi olmas olana tanm ve modern ekonomik
dncenin gelimesi de, ekonomik yaam zerindeki grnr
stnlyle insanolunu benzer konuma getirmitir. Bu stnlk,
hibir durumda tamamlanm deildir: Dnya yalnzca, insanolu
nun dnyann gidiatna uymak yerine kendi arzularna teslim
olduu bir yer haline gelmi ya da yle sanlm, bylelikle modern
dnemde yle bir aamaya ulalmtr ki, bu aamada, paray sos
yal ve ekonomik faydann saf bir aracna dntrmek olanakl
grlmtr. Ancak teknoloji ve uygulamalar gibi, parasal iliki
ler de denetlenmesi g eylerdir. J. K. G albraithin (1 9 0 8 -2 0 0 6 )
syledii gibi, parann ayr bir kiilik kazanmas, yapsna ve
davranna artan bir dalgalanma getirdi. Artk aamal deiim
srelerine tabi olmayan parann imdiye kadarki ok ynl doa
s, 19. ve 20. yzyllarda daha nceleri benzerine rastlanmam
lekte sk ve ynetilemez krizlere neden oldu. Deiim sreci,
dnya apndaki ticaretle ve 19. yzyl ortasnda telgraftan telefo
na, 2 0. yzylda da bilgisayara geile, iletiim hz ve hacminde
muazzam bir art krkledi. Bu durum yle bir dzeye ulat ki,

357

358

PARANIN TARH

361 Man From Diners

Club* filminden bir kare,


1963. Plastik kartlarn ve
elektronik para
transferlerinin
yaygnlamasna karn
nakit hl dnyadaki en
nemli para trdr.

hkmetlerin ve merkez bankalarnn yneticileri, kimi zaman,


dnya para piyasalarnda zayf para birimlerini bir gecede krlgan
klan ve ekonomik politikalar demode hale getiren gnlk deiik
liklerin ilerleme hzyla ba edemediklerini grdler. Btn tekno
lojik ve entelektel ilerlemeleriyle nemli hale gelen 20. yzyln
sonuyla birlikte, ekonominin tek bana, tahmin gcn elinde
bulundurup paray kontrol edebileceini hayal etmek, hemen
sava sonras dnemde olduundan daha az akla yatkn hale geldi.
Yine de para, bir kavram olarak pek oklarna, Bat kltr
nn ardndaki balca motive edici etken gibi gzkmektedir: Hem
artan ulalmazlna ve gcne karn, hem de bunlar yznden, si
yasi tartmann ve kiisel gayretin ilk odana dnmtr. Bu tr
tutumlara fetiistik denebilir, zira tapn nesnesine, yani paraya
neredeyse doast bir nitelik atfetmektedir. Bu kitab okuduktan
sonra okuyucunun, Ee, yeni olan ne? diye sormaya hakk vardr.
Parann tarihinde sabit grnen bir ey varsa, o da elbette ahlak
larn parann insan kltr ve toplum zerindeki bariz ykc etki
lerinden yaknmalardr. Bu adil bir yorumdur. Yaknmann ardn-

Frank Tashlinin ynettii, Diners Club kredi kart irketi alanlarndan birisini
konu alan bir komedi filmi - .n.

MODERN DNEM

daki gd, zellikle Incillerde ya da Kuranda rastladmz trden


kutsal bir metne dayanyorsa, yzlerce yldr deimeden kalm ola
bilir. Ancak paray tanmlayan kuramsal kavramlardaki temel dei
iklikler -deerli metalin getirdii kstlamalardan kurtulmas, ban
kaclk ve kredi teknolojisindeki hzl gelim e- eylem biimlerinde
niteliksel bir deiime yol amtr.
Elbette toplumun kendisi de deimitir. Sanayi a, Nerede
pis bir i varsa orada para da vardr atasznn belirttii gibi,
para kazanmayla ve zellikle de ucuz seri retim araclyla servet
edinmeyle yakndan ilikiliydi. Zamannda bu yeni bir kavramd,
ancak 20. yzyln sonunda bu kavram Batnn bir ok yerinde,
zellikle de giderek sanayi retimiyle balarn kopartm gibi
grnen para kazanmann atlm yapt sanayi sonras toplum
da, ar sanayinin zayflamasyla kendini amtr. Buralardaki
operasyonlar nfusun ounluuna esrarengiz gzkse de, menkul
kymet ve para piyasalarnda muazzam miktarda servet yapmak
mmkn gzkmekteydi. Bu piyasalarn ulusal ekonomi ve para
sal gnen asndan tad neme ynelik yaygn bir bilin sz
konusu olmakla birlikte, yalnzca pek az kii bunlarn gerekte
nasl ilediklerini anlamaktayd. Artan ulusal servetin baarl bir
sanayilemeyle balantl olduu Pasifikin ykselmekte olan bl
gelerinden bakldnda, kukusuz bu resim ok farkl grnyor
olmal. Ancak B atda -k i bu kitap yazlrken Batnn perspektifin
den hareket edilm itir- para, ikinci bin yln sonu yaklarken hem
ald biimler hem de iktisap biimleri asndan giderek daha
soyut bir yn almtr. Modern parann temel elikisi de budur
zaten: Bu denli soyut bir eyin bu denli gl olmas...

359

m.. m

Kuzey Atrikada
K anata sikkeleri,
M . . 5. yy son
lan
M .O. t. yy son
larnda
Ptolemnios tara
fndan Yunan
sikkeciliinin
Msr'da kurulu
u

Kuzey Afrika
Krall Roma
sikkelerinin tak
litlerini retmi
tir. 1. yy

Avrupa smrge para birimlerinin


Ran Afrikaya girii, 18. yy sonlan-19.

Doa Afrikadaki Svahili Krall sikkeler basnnr; 12. ila 15. yzyllar arasnda
inden ithal edilen in sikkeleri de dolamdadr

Kuzey Afrikada
baslan islami
sikkeler, 7. yy

Kuzey Afrikann Avrupa'da taklit


edilen slami gm sikkeleri, 11.-13.

yy

Etiyopya'da
Aksum skkeclmm balangc,

3. yy

yy
Avrupal gezginler Afrikann baz
ksmlarnda demir apalarn, deniz
kabuklarnn, kumalarn, srlerin
vb. para yenne kullanldn bildiri*
yoi; 19. yy

Bat Afrikada
para olarak
deniz kabuklar
nn vc bakr
yzklerin kulla
midma ilikin
Portekiz raporu,
15. yy

Dogu Afrikada dolama giren tngliz


1 lnt rupileri, 19. yy
Gney Afrikadaki yataklardan alnn
sikke rerimi, 1883

Afrika altnnn
Portekiz tarafn
dan kullanlmas,
15. yy

Kartaca'da
Roma sikkeleri
nin barbarlar
tarafndan taklit
edilmesi, .5. yy

spanyollarn
sikke piyasaya
srmelerinden
once, Kuzey ve
Gney
Amerika'da
deniz kabuklar
nn ve bunlardan
yaplma boncuk
larn, Orta
Amerikada ise
bakr baltalarla
kakao ekirdek
lerinin de&erli
eya olarak kul
lanm, 16. yy

Norveli Bar
O lafm gm
penisi, 10671095; Amenka
ktasnda bulu
nan ilk Avrupa
sikkesi

AMERKA

Muhtemelen br tr para mevcut olsa da, yak.lOOOden once bunun hangi biimi aldna ili,kin hb.r kayt yoktur

Etiyopya,
Nijerya ve
Liberya'da
1930lar ve
1940lara dek
banknot ve
madeni paralann
yan sra gelenek
sel para biimle
rinn de kullanl
mas

AFRKA

arlklarn para
olarak kullanm

M.. SOO-O
Libyada Yunan
sikkeleri, yak.

Ingiliz smrge
lerinde retilen
ilk Kuzey
Amerika sikkele
ri, 17. yy balan
Quebectek
Fransz yerleimi
iin Pariste reti
len sikkeler,
17. yy

Brezilya'da alt
na ncum.
Portekiz alnn
sikkelerinin
Avnpaya ihrac,
18. yy
Bamszlk
Sava'nn ardn
dan ABDnin
dolar sikkelerini
kabul, 1794

Amerikadaki
Ispanyol
mparatorlufn
un sona ermesi,
spanyol dolar
nn yaygn biim
de kullanm, 19.
yy balar
1848 ylnda
Californiadak
alnn yalaklan
n kefinin altn
sik keilimin yay
nlamasna yol
amas

Wall Street
Felaketi.
Amerika Menkul
Deerler
Piyasasnn
k, 1929
lk kredi kart,
1950
Nixonn ABD
dolarnn deeri
ni ABD altn
rezervinden ayr
mas, 1971-1973

AMERKA

-M.. 500

Ispanya'nn
gm kaynaklann iletmesi ve
spanyol dolarn
tm dnyaya
ihra etmesi,
16. yy

Lydada elektron
sirkeciliinin ba
langc (Anadolu);
in'de yak. M..
6 0 0 itibariyle alet
biimindeki bronz
sikkelerin kullaml-

lk Ulam sikke
ler, 7. yy;
696dan itibaren
basmlarn ze
rinde yalnzca
yaz vardr

Hindistan'da
Baburl nnp.ua
lorlarnca gm
rupinin piyasa
ya srlmesi, 16.
yy onas ve son
lar

Melanezya ve Mikronezyada deniz kabuftu > : boncuklarn demelerde kllam mas

Japonyada kfct
parann benim
senmesi, 17. yy
Hindistan'da
ngiliz smge
sikkecilii,
17. yy

I lndisranda,
Kalkta'da ilk
kez makinelerle
sikke retilmesi,
1790

in'de (yuan) ve
Japonya da (yen)
dolara dayal
Avrupa tarz
para sisteminin
benimsenmesi,
19. yy
inde madeni
para retiminin
makinelemesi,
1890

t savalarn
Roma skkecl
de krizlere
yol amas, 3. yy
ortas ve sonlar.
Dodetianusun
290 vl civarn
da istikran sala
mas

Augustus'un sal
tanat srasnda
Korna imparator
luk sikkecilii mn
balangc |M.O.
31 M.S. 14)

Altn sikkeclgin
canlanmas ve
buyik kupurl
gm sikkelerin
piyasaya srl
mesi, 13. yy

Roma Imp.nm
Charlemagne
tarafndan can
landrlmas;
Avrupann ou
yerinde gm
penilerin piyasa
ya srlmesi,
S. yy sonlar

Avrupal kifler
tarafndan
Avustralya ve
Yeni Zelandann
kefi, 17. yy

New Sourh
Walesde ngiliz
yerleimi.
Yerleimin ilk yl
larnda para yeri
ne rom kullanl
maktayd, 1788

Kabartma bask
nn icadyla
sikke retiminin
mekaniklemesi,
16. yy

svein
Avrupa'daki ilk
kfc paray ret
mesi, 1661
Bank of
F.nglandn kuru
luu, 1694

Rusya'da Byk
Petro tarafndan
ilk Avrupa onda
lk sikke sistemi
nin srm, yak.
t7 1 0
Boulton buharl
presinin icadnn
Sikkelerin f t r i

retimini olanak
l klnas,
1790lar

Avrupa'da slami sikke kullanm, 8.-10. yy

Bat Roma Im p a ra p r lu u nun k


Yem barbar krallklarn Roma
altn sikkelerini taklit etm esi, ardn
dan kendi tarzlarn gelitirmeleri, 5.
ve 6. yy

Bakr sikkelerin
bozuk para yeri
ne kullanlmak
zere piyasaya
srlmesi, 15. yy
sonlar

skandinavya ve Dogu Avray A fc


krallklarn gm peniyi benli**
i. 10. ve I I . yy M

inde halk para


snn (Kenmnbi
yuan) piyasaya
snlmesl, 1953

Kt parann
ran ve
Trkiyede piya
saya srlmesi,
19. yy sonlan

New South
Walesde Gney
Amerika um
dolannm kullan
m, 1815
Pasifik
Adalannda ilk
sikkeclik,
Havvaii 1840lar
Avustralya'daki
alnn madenleri
nin altn sikke
retimine olanak
vermesi, 1851

Yunanistanda ve Roma gm sikYunan smrgele keiliinin las


langc, yak.
rinde ilk gmj
M .. 300
sikkecuik,
M .. 6. yy
lk Ingiliz sikke
leri, vak. M..
' 75

inde gm
standardna son
verilmesi, 1935

ASYA

in sikkeciliftnin Endonezyada benimsenmesi, 12.-15. yy

Tang hanedan
srasnda in'de
piyasaya srten
standart bronz
sikkecili, 627649

inde kare
delikli yuvarlak
sikkelerin stan
dart para birimi
olarak kabul,
yak. M . . 221

1 iiiKistan ve
Dou Hint
Adan'nda
Avrupa tarz skkeclftin benim
senmesi, 16. yy

inde kt
parann piyasaya
srlmesi, 10. yy

Fransada
1806*dfl tem
NaDolyonu,
Ingilterede ise
1817de altn
liralarn piyasa
ya srlmesi
l a n Para
Birlii. Mi kat,
Avrupa lkesinin
deiimi kolay
latrmak ama
cyla para birim
lerini standart
hale getirmeleri,
1865

Avustralya'da
Ingiliz Milletler
'lopluluu sikke
sinin piyasaya
srlmesi, 1910
1911
Yeni Zelanda
madeni paralar
nn piyasaya
srlmesi, 19331940
Avustralya ve
Yei Zelandann
dolara dayal
ondalk para sis
temini benimse
mes, 1966 1967

AVUSTRALASYA

inde deniz sal


yangozu kabukla
rnn para olarak
kullanm

Hindistan'da
rann Yunan
tara sikkeciliini benimsenmesi, M.. 4. yy

Japonya'da in
tarz sikkelerin
benimsenmesi,
70R

1914 1918deki
Birinci Dnya
Sava'nn kat
para kullanm
nn artna ve
altn standard
nn kne yol
amas
lk Avrupa kredi
kanlar, 1966 vc
ilk nakit para
ekme makinele
ri, 1967
Avrupann
ortak para biri
mi euronun
dolama kma
s, 2002

AVRUPA

Mezopotamyada
demelerde tahl
ve gumu, knllan-

O rta d o u d a k i Sasani h k m da rlarn n rettii byk


gm drahmiler.
^

Kaynaklar

Genel
A.
Burnettin bterpreting the Past: Coits (Londra, 1991) adl yapt, tarihten rnekle
re bavurarak sikkelerin salad bulgularn nasd kullanlacan gsteren, nmizmatik
dnyasna temel bir giri niteliindedir. J. Porteous tarafndan kaleme alman Coins in
Hstory (Londra, 1968), iktisat tarihinin baz sorunlarm ve sikkelere ilikin almalarn
bunlar nasl aydnlattn aratrarak sikkeciliin parayla ilikilerini incelemektedir. P.
Griersonun Numismatics (Oxford, 1975) kitab ise sikkelerin tarihi ve teknik arkaplan ile
tarih aratrmalarnda ortaya kardklar sorunlara klavuzluk eden bir dier kaynaktr.
1986 ylnda British Museumda dzenlenen bir sergiye elik etmesinin tesinde, mkem
mel bir giri kitab olan J. Cribbin editrln yapt M oney: From Covrie Shells to

Credit Cards adl alma da, farkl parasal sistemlerin kkenleri, geliimleri, retnleri ve
kullanmlarna ilikin geni kapsaml blmlere sahiptir. J. Casey ve R. Reecein makalele
rinden oluan Coins and the Archaeologist (2. Basm, Londra, 1988) ngilterede bulunmu
sikkelerin tm alarla ilikisini kurarak arkeolojik nemlerine ve yorumuna eilmektedir.
D .R. Cooper, The Art and Craft o f Coin Making (Londra, 1988) adl yaptnda antik
zamanlardan modern dneme sikke yapmnn evrimi ve para retimindeki deiiklikleri
incelemektedir. Dnyada parann alar ideki ayrntl bir aratrmas iin, J. Cribb, B.
Cook ve I. Carradicein sikkeleri tarih boyunca kapsaml bir bak as iinde sunan The
Coin Atlas (Londra, 1990) adl eserine baklmaldr. Bu eser, sikkelere ilikin haritalar eli
inde lke lke tarihsel bilgi ve pek ok resim iermektedir. Sikkelerin tarihine ilikin bir
dier faydal aratrma ise M. Pricen editrln yapt Coins: An Illustrated Survey
(Londra, 1980) makaleler serisidir.
T. Crumpsm The Phenom enon o f M oney (Londra, 1981) almas, nmizmatik ara
trmalarnda ortaya kan sorunlara antropolojik bir yaklam sunmaktadr. Para teorisine
ilikin dier yararl kitaplar, N. Dodd tarafndan kaleme alnan The Sociology o f Money
(Londra, 1994) ve G. Simmelin The Philosophy o f Money'sidir (Londra, 1978).
ocuklar iin bol resimli ve srkleyici iki kitap, ounlukla British Museumun HSBC
Para Galerisinde sergilenen nesnelerden yola kan J . Orna-O rnsteinn The Story o f

Money (Londra, 1997) ve J. Cribbin Eyeoitness Guide: Money (Londra, 1990) adl kitap
lardr.

364

PARANIN TARH

Sreli yaynlar
Her be ila alt ylda bir Uluslararas Nmizmatik Kongresi dolaysyla Uluslararas
Nmizmatik Komisyonunca yaynlanan A Survey o f Numismatic Research adl yayn,
nmizmatik literatrnn kapsaml bir deerlendirmesidir. Lond radaki Kraliyet
Nmizmatik Dernei yllk olarak Numismatic Chronicle adl yayn karmaktadr; Spink
and Son Ltd., Londra aylk olarak The Numismatic Crcular adl dergiyi yaynlanmaktadr.
Amerikan Nmizmatik Derneinin Numismatic Literatre ylda iki kez yaynlanan bir
nmizmatik yaynlar deerlendirmesidir.
1. Blm
M EZ O PO TA M Y A , M ISIR V E YUNANSTAN
C. Hovvgegonun Ancient History from Coins 'i (Londra, 1995) imdiden bir klasiktir:
Bu harika kk cilt, bir tarihsel aratrmalar zinciri iinde sikkecilii kantlarna dair
mkemmel bir giri salamaktadr.
M. I. Finleyin The Ancient E conom y (Londra, 1973) eski zamanlarn ekonomisine,
en byk aratrmaclardan birisi tarafndan olduka etkili bir genel bak sunmaktadr.
Finleyin yaklam M. R ostovtzeffin The Social and E conom ic History o f the Hellenistic
World 'undan (O xford, 1941) yola kmaktadr: Rostovtzeff, skender sonras Yunan dn
yasnn ekonomisine ilikin bol miktarda kant bir araya getirmi ve bunlar eski ekono
miye modern bir bak as iinde dzenlemitir. P. M illettin Lending and Borroving in

Ancient Athens (Cambridge, 1991) adl yapt, az saydaki antik a tarihisinden birisi
tarafndan yazlm, kredinin Atinann sosyal tarihindeki rolne ilikin kkrtc bir al
madr. I. Carradice tarafndan editrl yaplan Coinage and Admnistration in the
Athenian and Persian Empires (O xford, 1 9 8 7 ), M . . 4. ve 5. yzyllarda Atina ve Pcrs
imparatorluklarndaki sikke basm hakknda bir dizi nemli makale iermektedir.
1. Carradice ve M. Pricen Coinage in the Greek World (Londra, 1988) adl eseri, I.
Carradicein Yunan sikkecilii zerine yzyl itibariyle uygun biimde dzenlenmi en iyi
resimli ksa incelemesi G reek Coins (Londra, 1995) eseriyle birlikte, imparatorluk ncesi
Yunan sikke basmn tek ciltlik en iyi giri kayna olmay srdryor. Arkaik ve Klasik
Yunan sikke basmnn en ayrntl aratrmas halen C .M . Kraayin Archaic and Classical
Greek Coins (Londra, 1976) adl yaptdr. G .K. Jenkinsin Ancient G reek Coins (2. basm,
Londra 1990) adl kitab da daha modern ve daha iyi resimlendirilmi bir kayttr. Daha
sonraki dnem iin, Byk skenderden M . . 188e dek, O , M orkholm un E.arly
Hellenistic Coinage (Cambridge, 1991) adl almas okunmaldr.
B.J. Kempin Ancient F.gypt: Anatomy o f a Civilisation (Londra, 1989) adl kitab eski
Msr ekonomisinin doas zerindeki tartmaya bir giri niteliindedir. Mezopotamyann
sikke basm ncesi ekonomisine yararl bir giri olarak da J.N . Postgatein Early
M esopotam a: Society and Econom y at the Davn o f History (Londra, 1992) adl alma
sna baklmaldr.
2. Blm
R O M A DNYASI
A.
M. Burnett'in Coinage m the Roman World (Londra, 1987) adl yapt, erken dnem
Cumhuriyet Rom asndan Roma sonras dneme dein Roma sikke basm hakknda belki
de en iyi ve okunabilir genel deerlendirmeyi sunmaktadr. Parann tarihi yannda, sikke
basm ve Roma ekonomisine, toplum zerinde sikkelerin rolne ilikin kkl tartmalara

KAYNAKLAR

da yer vermektedir. J. Melville tarafmdan kaleme alman A Dictionary o f Ancient Koman


Coins (Londra, 1990) Rom a sikke basmnn temel zelliklerini deifre etmek isteyenler iin
esasl bir kaynaktr. Faydal szlk formatnn daha fazla resimle gelitirilebilecek olmasna
karn yine de kuprlere, retim teknolojisine ve ikonografiye ilikin titiz ve ayrntl tamn
lar sunmaktadr.
J. Andreaunun Banking and Business in the Roman World (Cambridge, 1999) adl
eseri, Cumhuriyet dneminden M .S. 3. yzyla kadar Rom anm finansal yaam ve Roma
dnyasnn para adamlarnn faaliyetleri hakknda tarihsel vc arkeolojik kantlara (rne
in Pompeiden) ilikin zl bir almadr. M .H . Cravvfordun kaleme ald, Coinage and
M oney under the R om an R epublic (Londra, 1985), Rom a ekonom isi, toplumu ve genile
yen imparatorluk balamlarnda sikke basmnn yaylmasuu izleyerek Cumhuriyet dne
mine ilikin ayrntl bir parasal tarih ortaya koymaktadr. Rom a m paratorluunun (M.S.
3. yzyla dek) finansmanna ilikin iyi bir aratrma da R. Ducan-Jonesun M oney and
Government in the Rom an Empire (Cambridge, 1998) adl kitabdr. 1. Bolm devletin
ekonomik gereksinimlerini ve sorunlarn sergiler, 2. Blm sikke gmlerini inceler ve 3.
Blm de sikkelerden elde edilebilen ekonomik bulgular inceler (rnein, retim lei,
arz ve parann deerinin drlmesi). J . Banaji, Agrarian Change in Late Antquity: Gold,
L abor and Arstocratic D om inance (Ovford Classical Monographs, Oxford 2 0 0 2 ), yaza
rnn birincil belgesel kaynaklar zerindeki geni bilgisine dayanan, ge dnem Roma eko
nomisine ilikin bir almadr. alma ayrca, parasal ekonomi ile ge dnem Roma
tmparaforluunun yeni sikke kuprleriyle ilikilerini de derinlemesine incelemektedir (3.
yzyl sonlarndan balayarak vc erken dnem Bizans mparatorluuna da geerek).
Roma Britanyasna odaklanm olsalar da izleyen kitaplarn ierikleri ayn biimde
Roma dnyasnn geri kalanna da uygulanabilmektedir. P.J. Caseyin Roman Coinage in

Britani (Shire Archcology 12, 3. bask, Princes Risborough 1994), Roma emperyal sikkecilii ve parasal sistemi konusunda mkemmel bir ksa giri niteliindedir. R. A. Abdynin
Rom ano-Brtish Coin H o a rd s (Shire Archeology 8 2 , Princes Risborough 2 0 0 2 ),
mparatorluk genelindeki gmlere ilikin aratrma yntemlerinin ve bu aratrmalarn
deerinin ayrntlarn veren bir al blmyle sikke gmleri konusunu tantmaktadr. R.
Reecein The Coinage o f Rom an Brttain'i (Stroud 2 0 0 2 ), sikke gmleri ve kaz yeri bulgu
larna ilikin alma yntemlerini ve ie yararlklarn tartrken remel bir parasal tarih de
ortaya koymaktadr. Daha nceki Coinage in Roman Britain (Londra 1987) yaptna gre
bu kitap daha okunur durumdadr ve daha az istaristiki bilgi iermektedir. Geni
imparatorluun kapsaml ve eitli sikkcciliine ilikin olduka ksa bir giri iin K.
Butcherm Roman Provmcial Coinage: An Introduction to G reek Imperials (Londra 1988)
adl yaptna baklmaldr. Bu hacimdeki bir kitapta kentte ya da krsal dzeyde retilen
yerel Roma sikke trlerini kapsaml bir biimde ele almak olanakl deildir, ancak corafi
bir aratrma biimindeki tanmlama iin ipular vermekte ve kullanmlar, stlerindeki
yazlar ve resimler gibi balklar iermektedir.
Ayrca bkz.:
Crawford, M. H ., Money and exchange in the Roman world, Journal o f Roman
Studes 60 (Londra 1970), s. 4 0-48
Hopkis, K., Taxes and tradc in the Roman Empire, 2 0 0 BC-AD 4 0 0 , Journal o f

Roman Studies 70 (Londra 1980), s. 101-125


Hovvgego, C., The supply and use of money in the Roman vvorld, Journ al o f Roman

Studies 82 (Londra 1992), s. 1-32

365

366

PARANIN TARH

3. Blm
ORTA A AVRUPASI
Ortaa Avrupasnda parann rolyle ilgilenenler, Peter Spuffordun r aan aratr
mas Money and its Uses in Medieval F.urope'undan (Cambridge 1988; karton kapakl yeni
den basm 2006) yararlanabilirler. Ayn yazarn P ow er and Profit: The Merchant in Medieval
Europe (Londra 2002) adl almas bol resimli, bilgilendirici bir el kitabdr. Ortaa para
sal tarihinin modern bir aratrmasnn temellerini atmaya balayan daha eski bir alma, C.
M. Cippolann Money, Prces and Civilisation in the Mediterranean World (Princcton 1956)
adl yaptdr. Alann balca bilim adamlarnn nemli makalelerinin derlemesi, J. Dayi de
iinde bulundurmaktadr, The Medieval M arket Econom y (Oxford 1987), R. S. Lopez, lh e

Shape o f Medieval M onetary History (Londra 1986) ve H. A. Miskimin, Cash, Credit and
Crisis in Europe, 1300-1600 (Londra 1989). Kiile aklarum rol iin, J. F. Richardsnkini
de ieren (ed.) Precious Metals m the J.ater Medieval and Early Modern Worlds (Durham,
Kuzey Carolina, 1983) adl kitaptaki makalelere baklmaldr.
Ortaa Avrupasnn sikkelerine ilikin yetkin, ak ve iyi resimlendirilmi bir aratrma
iin, P. Griersonun Coins o f Medieval Europe' u (Londra 1991) yeri doldurulamaz bir yapt
tr. Gricrsonun iki ciltlik makale derlemesinden oluan Dark Age Numismatics (Londra
1979) ve Later Medieval Numismatics (Londra 1979) adl almas Rom ann ardmdan
Rnesansa kadar olan dnemdeki Avrupa parasna ilikin eitli bak alar sunmaktadr.
Philip Griersonun kendi sikke koleksiyonu (imdi Cambridgedeki Fitzvvilliam Mzesinde
bulunmaktadr), ortaa Avrupasnn sikke basmna ilikin siiregide aratrmalarn temeli
ni oluturmaktadr. Bugne dek geerliliini koruyan almalar ise P. Grierson ve M. A. S.
Blackburnun M edieval European Coinage 1: The Early Middle Ages (Fifth to Tenth
Centuries) (Cambridge 1986) ile P. Grierson ve L. Travaininin Medieval European Coinage

14: Italy III (South Italy, Sicily, Sardinia) (Cambridge 1998) adl yaptlardr.
Bizans sikke basmna ilikin en iyi aratrma kukusuz Philip Griersonun Byzantne
Co/nsidir (Londra 1982). Bizans'n parasal tarihi iin, M . F. Hendynin Studies n the
Byzantine Monetary E.conomy (Cambridge 1985) ve Coinage and M oney in the Byzantne
Empire , 1081-1261 (Dumbarton Oaks Studies X III, Washington DC, 1969) almalar
geni bir kavray ve renme yelpazesi sunmaktadr. Bizans sikkelerinin sistematik bir lis
tesi iin W. Hahnn M oneta Imperii Byzattini'%\ (3 cilt, Viyana 1973-80) mevcuttur.
Ortaa Britanyas ve ngiltere literatrde geni biimde yer almaktadr. N. M . M cQ .
Holmes ve G. Williams tarafndan yayna hazrlanan British Numismatic Journal'n (73)
(2003) yznc yl saysnda yeni, ayrntl nmizmatik aratrmalar bulunmaktadr. Erken
dnem ortaa Britanyas iin nemli makalelerin derlemesi, M .A.S. Blackburnun (ed.)
Anglo-Saxon Monetary History: Essays m M emory o f M ichael D olley (Leicester 1986) ile
B. Cook ve G. Wlliamsm Coinage and History in the N orth Sea World c. 500-1250:
Essays in H onour o f Marion Archbald (Leiden 2 006) almalarn da iermektedir.
Ortaa sonlarndaki Britanya iin, parann rolne yeni, deerli bir giri . Woodu (ed.)
Medieval Money Matters'\Au (Oxford 2 0 0 4 ). Sylloge o f Coins o f the British Isles, haliha
zrda elli cildi yaynlanm, sregide bir projedir: Sylloge serisinin ieriine ve faydal bir
dier yapt Corpus o f F.arly M edieval Coin Findsa, Fitzvvilliam Mzesinin www.fitzmuseum.cam.ac.uk/dept/coins/emc. web sitesinden ulalabilmektedir.
Bu dnemdeki Avrupa sikke basm genel olarak lke ya da blge itibariyle ele alnmak
tadr. Fransa, N .J. Mayhevv tarafndan, Coinage in France from D ark Ages to N apoleon' da
(Londra 1988) ve sonraki ortaa dnemi H. A. Miskiminin M oney and Pover in
Fifteenth Century France' nda (Yale 1984) ncelenmektedir. talyada, Venedikte parann

KAYNAKLAR

367

rol, Alan Stahln Zecca: The Mnt o f Vettice in the Middle Ages (John Hopkins niversi
tesi 2 000) adl kitabnda ve F.O. Lane ile R. Muellerin Motey and Banking in Medieval
and Renaissance Venice, I: Coins and Money o f Account (Baltimore 1985) adl eserinde,
parasal tarihteki nemi nedeniyle uygun ve iyi biimde ele alnmtr. Problems o f Medieval

Coinage in the Iberian Area' nn (cilt 1, yayna haz. M. G. Marqucs, Santarem 1984; cilt 2,
yayma haz. M . G. M arques ve D. M. M etcalf, Santarem 1989) cildi spanya vc komu
larn kapsamaktadr. Hollanda Peter Stuppfordu almasndan yararlanmaktadr:
Monetary Problem s and Policies in the Burgundian Netherlands (Leidcn 1978) ve P.
Stuppford ile N. J. Mayhew, Coinage in the Low Countries (Oxford 1979). Balkanlar ve
Dou Akdeniz iin, bkz. D. M . M ctcalfm almalar, zellikle de Coinage in South-East
Europe (Londra, 1979), Coinage o f the Crusades and the Latin East in the Ashmolean
Museurn (Oxford 2 0 0 3 ) ve P. Edbury (ed.) ile birlikte Coinage in the Latin East (Oxford
1980). skandinavya iin, ngilizce yaynlar Vikig a asndan en glleridir. J.
Grahan-Campbell ve G. Williams (ed.), Silver Econom y in the Viking Age (Londra 2 006),
Vikig a srasnda skandinavyadaki parasal ekonominin geliimi ve doasn tartan
makaleleri iermektedir. B. Malm er tarafndan, The Sigtuna Coinage, c. 995-1005de
(Stockholm 1989) ve The Anglo-Scandinavian Coinage c. 995-1020' de (Stockholm 1997),
ksa bir sre iinde yaynlanacak bir nc ciltte, erken dnem sve sikke basm iin bir
tarih ve klliyat salanmaktadr.
4. Blm
SLAM LKELER
5. Albumn A Checklst o f Popular Islamic Coins (Santa Rosa 1993) yapt tslami
nmizmatiklar asndan nemli bir kaynak olutururken; hem uzmanlar hem de uzman
olmayanlar iin M. Broomeun A H an dbook o f Islamic Coins'i (Londra 1985) tslami sik
kelere kolay bir giri salamaktadr slam tarihi kadar slami sikkelere ve zerlerindeki kali
grafiye iyi bir giri iin, bkz. R. Plant, Arabtc Coins and H ow to R ead Them (Londra 1973).
British Museurn koleksiyonundaki slami sikkelere ilikin bir katalog, Arapa ve Farsa
yazlarn ayrntl tanmlaryla birlikte, S. Lane Pooleun on ciltlik Catalogue o f the Oriental
Coins in the British Museurn (Londra 1875-90) adl yaptnda bulunabilir.
C.
E. Bosworth, The N ew Islamic Dynastes (Edinburgh 1996) tm tslami hanedanla
ra ayrntl ve kolay okunan bir deerlendirme sunmaktadr. O xforddaki Ashmolean
Mzesini erken dnem tslami sikkeler koleksiyonuna ilikin bir katalog iin, bkz. S.
Albm ve T. Goodvvinin Sylloge o f Islamic Coins in the Ashmolean, 1. The Pre-Reform
Coinage o f the Early Islamic Periodu (Oxford 2 0 0 2 ). J . Walkerm kataloglar British
Museumun koleksiyonlarn kaydetmektedir: A Catalogue o f the Arab-Byzantne and Post
Reform Umaiyad Coins (Londra 1956), Bizans sikkelerini taklit eden erken dnem tslami
sikkeleri ve ilk slami sikkeler zerindeki Kurana dayal yazdan tanmlamaktadr; A

Catalogue o f the Arab-Sassanian Coins (Londra 1941), British Museumun, slami fethin
hemen sonrasndaki ilk Arap valilerin slami sikkelerinin koleksiyonunun ayrntlarm ver
mektedir.
R. Gyselen, Arab-Sasanian C opper Coinage (Viyana 2000) Sasani tarznn ve erken
donen Arapa yazlarn biimsel sunumlaryla ilk tslami bakr sikkelere ilikin bir uzman
lk katalogudur. H. M. M alek, The D abuyid Ispahbads and h'/irly 'Abbasid C ovenors o f
Tabaristan: History and Numsmatics (Londra 2 0 0 4 ), M .S. 7. ve 8. yzyllardaki Kuzey
Iran sikkeleri zerinde uzmanlamtr. M .S. 10. ve 11. yzyllardaki Gneybat randan
Buyid sikkelerinin bir katalogu iin bkz. L. Treadvvell, Buyd Coinage: A D ie Corpus (322-

368

PARANIN TARH

445 A.H.) (Oxford 2 0 0 1 ). Ortaa dnemindeki sikkeler ve slami ticaret zerine makale
ler iin bkz. N. L. Lovvickin Islamic Coins and Trade in the M edieval World (yayma haz.
J. Crihb, Aldershot 1990).
W. F. Spengler ve W. G. Saylesin iki ciltlik Turkoman Figural Bronze Coins and their
Iconography (Lodi, Wsconsin 1992 ve 1996) adl eseri, biimsel ve hayvan sunumlaryla
Dou Trkiye, Suriye ve Kuzey Iraktan 12. yzyla ait Trkmen sikkeleri hakknda bilgi
lendirici ve okumas kolay yaynlardr.
Moollarn randaki tarihine ilikin, sikkelere de atfta bulunan bir deerlendirme iin
bkz. J. Kolbasn The M ongols in Iran. Chngz Khan to Uljatu 1220-1309u (Londra ve
New York 2 0 0 6 ). S. Albm tarafmdan hazrlanan Sylloge o f Islamic Coins n the
Ashmolean, 9. Iran After the M ongol Invasion (Oxford 2 001) rann, M.S. 13. yzyl son
larndan 19. yzyla kadarki slami sikkelerinin bir katalogudur.
Ayrca bkz:
Ali, Abdullah Yusuf, The Meaning o f the Glorius Qur'an (Londra 1976)
Asthor, E., A Social and E conom ic History o f the N ear East in the M iddle Ages
(Londra 1976)
Balog, P., The Coinage o f the Ayyubids (Londra 1980)
Bates, M. 1.., Islamic numismatics, M iddle East Studies Association Bulletn, cilt
12:2den (Mays 1978) 13:2yc (Aralk 1979) be blm
Ehrenkreutz, A. S., M onetary Change and Econom ic History n the M edieval Mslim

World (Aldershot 1992)


lbn Hanbal, Ahmad, M usnad al-bnam Ahm ad ibn Hanbal, ed. Samir Taha al-M ajzub
(Beyrut 1993)
lbn Haldun, An Arab Philosophy o f History: Selectons from the Prologem a o f lbn
Khaldun o f Tunis (1332-1406), C. Issavvi tarafndan evrilmi ve dzenlenmitir (Londra
1950)
Lovvick, N. L., Coinage and History o f the Islamic World, ed. J. Cribb (Aldershot
1990)
Mayer, L. A., A Bblography o f Moslem Numismatics (Londra 1954)
Mitchier, M ., Oriental Coins and their Values: The World o f slam (Sanderstead
1976)
5. Blm
HNDtSTAN V E G N EYDO U ASYA
P. I.. Guptann Coins (Yeni Delhi 1969, pek ok yeniden basm yaplm ve pek ok
kez gzden geirmeye maruz kalmtr) adl yapt, Hindistann farkl sikke basmlarna iyi
bir giri niteliindedir. Balca Hint hanedanlarnn sikke basmlarnn farkl ynleri asn
dan bir dier faydal klavuz M . L. Cartern yayma hazrlad A Treasury o f Indian
Comsdir (Bombay 1994).
The Kautilyan Arthasthastra, R. P. Kangle tarafmdan cilt halinde ngilizceye evril
mitir (Bombay 1994). Devlet adamlna ilikin bu el kitab andragupta Mauryann
(M . . yak. 31 0 -2 8 5 ) baveziri Kautilyaya adanmtr. M.S. I4 0 0 e kadarki Gneydou
Asya parasal sistemlerinin geliiminin tarihi iin bkz. R. S. Wicks, Money, Markets and
Trade in Early Southeast Asta (Ithaca 1992). J. Prinsepin Essays on Indian Antguities,
Historic, Numismatic, and Palaeographici (yayna hazrlayan F.. Thom as, 2 cilt, Londra
1858), 1830 ile 1858 arasndaki aratrma sonularn ana harlaryla belirleyen, Hint sikke
leri zerine ilk makalelerden oluan bir seridir.
J. Cribb tarafmdan kaleme alman The Indian Coinage Tradition: Origins, Continuity

KAYNAKLAR

and Change (Nasik 2 0 0 5 ), Hindistan sikke basmnn geliimine ve kronolojik bir ereve
izmenin sorunlarna deinmektedir. British Museumun erken dnem Hint sikkeleri kolek
siyonu, J. Allann Catalogue o f the Coins o f Ancient Indiasnda (Londra 1936) yaynlan
mtr. Dier erken dnem Hint sikkeleri, P.L. Gupta ve T. R. Hardakerin, 1985te bilinen
tm oyma simgeleri ve sikke trlerine ilikin temel bir tanmlama kayna oluturan

Ancient Indian Silver Punchm arked Coins o f the M agadha-M aurya Karshapana Seres
(Nasik 1985) kitabnda ele alnmaktadr. O. Bopearachchi ve A. Rahm anm Pre-Kushana
Coins in Pakistan (slamabad 1995) adl almas, M . . 5. yzyd ile M .S. 1. yzyl aras
n kapsayan zel bir koleksiyona ait Pakistan ve Afganistan sikke basmnn bol resimli bir
aratrmasn sunmaktadr. Ortaa balarndaki Kuzey Hindistann parasal tarihi, J.
Deyellin l.tving tvithout Silver (Delhi 1990) adl almasnda ortaya konmakta, bunun
yan sra K. Errington ve J . Cribbin yayna hazrlad T he Crossroads o fA sia (Cambridge
1992) Afganistan ve Kuzeybat Pakistann slamiyet ncesi sikke basmna iyi bir giri olu
turmaktadr. Hindistan'n ilk slami hanedanlarnn sikkelerine, S. Goron ve J. P. Goenka
tarafndan hazrlanan The Coins o f Indian Sultanates (Yeni Delhi 2 0 0 1 ) adl kapsaml bir
katalogda yer verilmektedir. C. Bruce ve di., Standard Cuide to South Astan Coins and
Paper Money since 1556 AD (lola 1981), 1556dan 2 0 . yzyla dek Hindistan yar ktas
nn sikkelerine ilikin temel klavuzdur. Sonraki smrge dnemi sikkeleri ise, C.
Scholtenin Hollanda Dou Hindistan Kumpanyasnn karttklarnn genel bir kaydn
oluturan The Coins o f the Dutch Overseas Terrtories (Amsterdam 1953) ve F.
Pridmoreun, Ingiliz smrge sikke basmnn kapsaml bir tarihini ve katalogunu sunan
Coins o f the British Com m onvealth o f Nations (4 cdt, Londra 1960-1975) adl almala
rnda ncelenmektedir.

The Jataka, or Stories o f the B uddhas Form er Rehrths (ev. E. B. Cowell, Londra
1981) adl eserin cildi, tarihi Budann nceki yaamlarnda geen olaylarla ilgi Budist
metinlerinin ngilizce evirisidir. Ayrca bkz. Caynac tccar Banarasi D asn (d. 1586)
Ardhakathanaka's\ , ngilizceye eviren, nsz yazan ve erhler koyan Mukund Lath
(Caypur 1981).
6. Blm
N VE DOU
inde ve Dou Asyada sikke basm konusuna iyi bir giri, F. Thierryni Monnaies
de Chine (Paris 1992) adl yaptdr. Yang Lien-Shengin M oney and Credit in China: A
Short History (Cambridge, Massachusetts, 1952) yapt da bu konuda olduka anlalr bir
giritir. Hu Jichuangn A Concise History o f Chinese Econom ic Thought (Pekin 1988) adl
eseri, belli bal in referans almalarndan birinin evirisidir; in parasal tarihine ilikin
bir dier temel referans Peng Xinw einin A Monetary History o f China (Zhongguo H uobi
Shi) (ev. E. H. Kaplan, 2 cilt, Bellingham, Washington, 1994) adl eseridir. 1967ye kadar
gelen mkemmel bir bibliyografi iin bkz, A. R. Coole, An Kncyclopeda o f Chinese Coins,
1: A Bthltography on f a r E astem N um ismatology and a Con lndex (Kansas 1967).
The Currences o f China (anghay 1926, gzden geirilmi bask 1927), 20. yzyln
in sikke basm konusunda ba eken Batl uzmanlardan birisi, E. Kann tarafndan yazl
mtr. Ting Fu-Pao (Dng Fubao) n sikkelerinin klielerinden oluan resimli bir katalog
retmitir: A Catalog o f Ancient Chinese Coins (ineluding Japan, K orea and Antan)
(anghay 1940, pek ok kez tekrar baslmtr, ince). Bu, in sikkelerine standart bir refe
rans oluturmutur. H. Wang, Money on the Silk Road: The Evidence from Eustern Central

Asia to c. AD 8 0 0 de (Londra 2 004) sikke ve belgesel kantlarn incelemesiyle Sir Aurel

369

370

PARANIN TARH

Stein tarafndan toplanan sikkelerin katalogunu bir araya getirmitir. Richard Von
Glahantn Fountan o f Fortune: Money and Monetary Policy in China, 1000-1700
(Berkeley, Los Angeles ve Londra 1996) inde bu dnemdeki paraya ilikin nemli bir
almadr ve ayrca, dsal mdahale ve etkileri de ele almaktadr. British Museumun ingot
koleksiyonunun tam resimli bir katalogu iin (ou Eduard Kann koleksiyonundandr) bkz.
J. Cribbin, ayn zamanda yararl bir arka plan bilgisi de veren A Catalogue o f Sycee n the
British Museum: Chinese Silver C urreney Ingots c. 1750-1933 (Londra 1992) adl eseri.
Qing hanedannn paras hakknda daha fazlas iin bkz. D. Hartillin, dnemin 'cash sik
kelerine ilikin kapsaml almas Qing Cash (Londra 2 003) ve H. Wangn The B ankers
Artda (V. Hevvitt- yayna haz., Londra 1995, s. 94-117) British Museum koleksiyonunda
ki muhtelif banknotlara ilikin, Late Qing paper money from Dianshizhai and other printing houses in Shanghai, 1 9 0 5 -1 9 1 2 adl almas.
N. G. Munro, Coins o f Ja p a n da (Yokohama 1904) alar boyu Japon paralarna ili
kin resimli bir katalog sunmaktadr. Japon parasal tarihine ilikin bir dier okunmaya deer
kayt, D. M. Brovvndan Money Econom y in M edieval Japan : A Study in the Use o f
Com sdir (New 1 laven 1951). E. J. Mandelin Cast Coinage o f K oreas (Racine, Wisconsin,
1972), Kore sikkelerinin tannmasnda olduka yararl bir rehberdir. F. Thierrynn

Amulettes de Chne et du Vietnam: rites magtques et sym boliques de la Chine ancenne


(Paris 1987) adl eseri in ve Vietnamn sikke biimli muskalarna ilikin son derece yarar
l arka plan bilgisiyle birlikte resimli bir katalogunu sunmaktadr. Daha fazla bilgi, ayn
yazarn Cataloge des m onnaies vetnamennes (Paris 1987) adl almasnda bulunabilir.
J. Cribbin Money in the Bank: An Illustrated lntroduction to the M oney Collection o f
The H ongkong and Shanghai Banking Corporation (Londra 1987) adl kitab mkemmel
bir arka plan bilgisiyle, nemli bir koleksiyonun tamamnn resimli bir klavuzudur. British
Museumun koleksiyonunun metalrjisine ilikin daha fazla uzmanlk bilgisi iin, H. Wang,
M. Covvell, J. Cribb ve S. Bovvmann Metalurgical Analysis o f Chinese Coins at the British
Museum (Londra 2005) mevcuttur. Ayrca, Revetv o f Numismatic Literatre her be ylda
bir Uluslararas Nmizmatik Komisyonunca yaynlanmakta ve Dou Asyann eitli lke
leri zerine blmler iermektedir. Bu deerlendirmeler tm dillerdeki belli bal yaynlar
kapsamaktadr.
7. Blm
M O D ER N D N EM tN BALANGICI
Modem dnemin balangcnn parasal tarihinin balca etkenlerinden birisi deerli
metalin uluslararas hareketi ve bunun para ve fiyatlar zerindeki etkisiydi. Bu duruma ili
kin deerli ve kapsaml bir aratrma, P. Vilarn, 17. yzyl sonlarndaki Brezilya altnnn
etkisi zerinde zel vurgusuyla, A Htstory o f G old and Money, 1450-1920 (Londra 1976;
karton kapak yeniden basm 1991) adl eseridir. Bu alandaki daha ayrntl katklar A.
Atmannm The Bullion Flov betveen Europe and the Fuist 1000-1750' si (Goteborg 1981)
ve American Bullion n the European World Trade 1600-18 0 0 dr (Goteborg 1986). E. H.
G. van Cauvvenberghein yayna hazrlad iki cilt de bu konu zerinde odaklanrken, baz
uluslararas ve blgesel sikke basmla ilgili bak alar da mevcuttur: Precious Metals,

Coinage and the Change o f M onetary Structures in Latin America, Europe and Asia
(Louvain 1989) ve Money, Coins and Cotnmerce: Essays in the Monetary History o f Asia
and Europe (Louvain 1991). E. J. Ilam iltonun American Treasurc and the Price
Revolution m Span (1501-1650)i (Cambridge, Massachusettes, 1934) konuya spanyol
perspektifinden yaklarken, E C. Spooner Fransadaki durumu The International

KAYNAKLAR

Econom y and M onetary M ovements in Erance, 1493-1725'dc (Harvard 1972) incelemek


tedir. Dnemin parasnn farkl hir yn, T. J. Sargent ve F. R. Velde tarafndan, Cipollann
daha nceki almas (bkz. 3. blm) zerine ina edilerek The Big Problem o f Small
Change'de (Princeton 2 0 0 2 ) deerlendirilmektedir.
Modern dnemin bandaki sikkelere ilikin zel olarak yaplm tek genel nitelikli ara
trma, E. E. ve V. Clan-Stefanelliye aittir: Monnaes europeennes et monnaies coluniales
amercaines entre 1450 et 1789 (Fribourg 1978). B trden almalar parasal tarihin ba
lamna ve aklamalarna ok az yer verseler de; kimisi corafyaya (ulusal ve blgesel sikke
basm), kimisi kronolojik dnemlere ve kimisi de sikkelerin binm ve trlerine (rnein, J.
S. Davenportun gm taler ve taler byklndeki sikkelerine ilikin katalou) dayanan
pek ok katalog ve sikke listesi bu yaptta bulunabilir.
Belirli lkeler asndan hem ortaa hem de modem dnemin balangcn kapsayan
eitli almalar iinde ne kanlar, N. Mayhewin Sterlng: The History o f a Currencysi
(Londra 2 000) ile C. E. Challinin N ew History o f Royal Mint (Londra 1992) adl eseridir.
ngiltere iin, British Numismatic Joum al'm yznc yl cildi, Tudorlar, Stuartlar ve itiba
ri sikke basm zerine blmleriyle, bu konuya ilikin bibliyografik aratrmalara yer ver
mektedir. C. E. Challinin uzmanlk almas olan The Tudor Coinage (Manchester 1978),
modem dnemin balangcnda Avrupann herhangi bir yerindeki bir lkenin para politi
kalar ve uygulamalarna ilikin esiz bir aratrmadr. E. Besly, Cons and Medals o f the

Englsh Civil W<3rda (Londra 1990) Sava dneminin sikke basmna ilikin mkemmel
vc anlalr modem bir aratrma ortaya koymutur.
Kt para ve bankacln tarihi zerine pek ok kitap ve makale bulunmaktadr. E.
Greenin Banking: An Illustrated History (Oxford 1989) almas, ortaa talyasndan
gnmze bankacln yksn anlatmaktadr ve V. Hcwitt tarafndan yayna hazrlanan
The B an kers Art: Studes in Paper Mo^ydeki (Londra 1995) makaleler de, bir dizi ben
zer zaman ve mekn kapsamaktadr. Avrupa vc Amerikada kt parann ve bankaclk sis
temlerinin geliimine ilikin kaytlar, P.L. Cottrell ve B.G. Andersonun M oney and Banking
n England: The D evelopment o f the Banking System, 1694-1914 (Londra 1974), J. J.
McCuskerm Money and Exchange m Europe and America, 1660-1773: A H andbook
(Kuzey Carolina 1978) adl kitaplarnda ya da E. E. Rich ve C. W ilsonun Cambridge
Econom ic History o f Europe (Cambridge 1977) almasnn 5. cildinde yer alan, H. van
der Weenin, Monetary, credit and banking systems makalesinde bulunabilir. Bank of
England, J. Clapham tarafndan kaleme alnan The Bank o f England: A History, I: 16941797 (Cambridge 1944) bir tarihe sahipken, sko bankaclk tarihi ise S. G. Checklandn

Scottish Banking: A History, I: 1693-1973 (Glasgow 1975) adl yaptnda ele alnmaktadr.
Amerikann kt paras, E. P. Nevvman tarafndan The Fuirly Paper M oney o f America (3.
basm, Iola 1990) adl kitabnda aratrlmakta ve tantlmaktadr.
8. Blm
AFRKA VE OKYANUSYA
Afrikann deiik blgelerinde kullanlm sikke d para birimleri antropologlar ve
nmizmalar asndan ilgi kayna olmutur. Gnmzde gncelliklerini bir para yitirmi
lerse de, bu konuya ilikin klasik almalar A.H. Guigginin A Survey o f Primitive
Money'si (Londra 1949) ile P. Einzigin Primitive Mon^ysidir (Londra 1948). Daha yakn
zamanlarda ise C. Optiz, ayrntl ve bol resimli Etnograpbic Study o f Traditional Money
(Ocala 2 0 0 1 ) almasn yaynlamtr. Bu tr paralarn farkl kullanm biimleri, G.
D altonun (ed.) Tribal and Peasant Econom ies: Readttgs n Econom ic Anthropology

372

PARANIN TARH

(Austin, Teksas, 1967) ve J. M elitzin Primitive and Modern Money: An Interdisciplnary


A pproach (Rcading, Massachusettes, 1974) almalarnda ortaya konulmaktadr. Daha
yeni almalar, O. Humphries ve S. Hugh-Jonesun (ed.) Barter, Exchange and Value: An
A nthropological Approach'u (Cambridge 1992) ile J. Parry ve M. Blochun (ed.) Money
and the Moralty o f Exchange (Cambridge 1989) adl eserini de kapsamaktadr. J. I. Guyer
tarafndan yayma hazrlanan makale derlemesi iinde, Money Matters: Instability, Values
and Social Payments in the M odern History o f the West A f rican Communtes (Londra
1995) balkl daha ilgin ve yeni bir alma da bulunmaktadr.
M . Douglas tarafndan, Raffia cloth distribution in the Lele economy, Afrtca XXV
(1950), s. 1 0 9 -1 2 2 de (Dalton tarabndan yeniden basm, a.g.e, s. 103-122) ayrntdaryla
incelenen Lele halknn kuma parasnn da iinde bulunduu baz para trleri, daha ayrntd almalara konu olmaktadr. Bat ve Orta Afrikann bakr para birimleri, E.W.
Herbertin, M.S. Bissonun Copper currency in Central Africa: the archaelogical evidence,
World A rcheology 6:3 (Londra, ubat 1975) gibi uzmanlam almalara da yer veren,
Red G old in Africa: C opper in Precolonial History and Culture (Wisconsin 1984) adl
mkemmel kitabnda ele alnmaktadr.
Ayrca bkz. :
Ben-Amos, P.G., The Art o f Benin (2. basm, Londra 1995).
M ack, J., M adagascar: Island o f the Ancestors (Londra 1986).
O Hanlon, M ., Paradise: Portraying the Nev Gunea Highlands (Londra 1993).
Rivallait, J ., Echanges et pratiques m onetaires en Afrique du XVe au X IX e siecle tra
vers les recits des voyageurs (Paris 1994).
9. Blm
M O D ER N D N EM
Modern dnem, para konusunda, ekonomi kuramnn ykselii ve kt para ile baz
madeni paralarn deer kazanmas karsnda altn ve gm standartlarnn sona eriinin
de dahil olduu kayda deer deiikliklere tanklk etmitir. Bu dneme ait pek ok eitte
madeni ve kt para rnekleri, Krausc Yaynevi tarafndan yaynlanan ve aralarnda
Standart Catalog o f World Coins ile Catalogue o f World Paper Money' nin de yer ald
kataloglarda bulunmaktadr. Bu trden kataloglara ek olarak, modern dnyada paraya ili
kin, baslm her tr banknot ve madeni paray listeleyen bir dizi genel nitelikli alma mev
cuttur. ki yeni tarihli rnek, P. D. Van Wienin Image, History and Politics: The Coinage
o f Modern E uropeu (Lanham, Maryland, 1999) ve D. Standish'in The Art o f Money: The
History and Desigt o f Paper Currency from around the World (San Fransisco 2000) adl
eserleridir.
Parann tarihini zaman iinde ve dnya apnda ele alan, ancak modern ksmlarda
zellikle gl olan, G. Daviesin A History o f Money from Ancient Times to the Present

Day (Cardiff 2 002) adl kitab, bu balamdaki daha ayrntl aratrmalarn ortaya konma
sn salayan mkemmel bir giri almasdr. Yetmi yldan fazla bir zaman nce dnya
para tarihinin alkantl bir dneminde kaleme alman N. Angell, The Story o f Money
(Londra 1930), ne para tarihinin ne de ekonomi kuramnn dorudan bir kayd olmakla bir
likte, para ile halk arasndaki ilikiyi deerlendirmektedir. Modern dnyada parann ve ban
kacln tarihine k tutan dier kitaplar arasnda, J. K. Galbraithden Money: Whence It
Came. Where t Went (Boston 1975) ve R. S. Sayersden (ed.) Banking in Western Europe
(Oxford 1962) da bulunmaktadr.

KAYNAKLAR

18. ve 19. yzyllardaki ngiliz yerel bankalar ve bankacl hakknda bilgi iin, bkz.
L. S. Pressnell, Country Banking in the Industrial Revolution (Oxford 1956). Amerikan
Devrimi hakknda, bkz. W. G. Aderson, The Price o f Liberty: The Public D ebt o f the
American Revolution (Charlottesville 1983) ve Fransz Devriminin paras iin, bkz. A.
Dovvle ve A. de Clermont, M onnaies m odernes, de 1789 nos jours (Fribourg 1972) ya da
J. Lafaure, Les assignats et les papters monnaies ernis par lF.tat au X V lIIe secle (Paris
1981).
Ekonomi tarihi zerine genel almalarn iinde E. R ollun A History o f Econom ic
Thought (4. basm, Londra 1973) ile J.K . Galbraithin iki yayn, A History o f Econom cs
(Londra 1987) ve The World E conom y since the Wars (Londra 1995) da bulunmaktadr.
www.eh.net adresinden evrimii ulalabilen E conom ic and Business History ansiklopedi
si, bu alanda nde gelen uzmanlarca kaleme alnm Ugin makaleler sunmakta ve paha
biilmez bir kaynak oluturmaktadr. 9. Blnde ele alman temel kaynaklar unlardr: A.
Smith, An Inquiry into the Nature and Causes o f the Wealth o f Nations (beinci bask,
1789); D. Rjcardo, On the Principles o f Pohtical Econom y and Taxation (3. bask, Londra,
1817); K. M arx, Das Capital: Kritik der politischer E konom ic, der. F. Engels (1867); ve J.
M. Keynes, The General Theory o f Employment, Interest and M oney (Londra, 1936).

373

Dnyadaki Para Mzeleri

Pek ok arkeoloji mzesinin koleksiyonunda sikkeler bulunur; ou sanat mzesi, sikke


ve madalyon koleksiyonlarna sahiptir ve nemli sayda merkez bankasnn, mzesi ya da
ziyareti merkezi vardr. Bu yzden, aadaki para mzesi listesinde zorunlu biimde sei
ci olunmutur ve mevcut liste iki ya da katna bile kartlsa, yine de tamamlanm say
lamaz. Para mzeleri hakknda daha fazla bilgiye, IC O M O N un para mzelerinin karla
rn kollayan ve dnyadaki mzelerin listesini gncelleyen ICO M uluslararas komitesinin
sayfas http://icom.museum/international/icomon.htmrden ulalabilir.
Avrupa
Para mzeleriyle sikke, madalyon ve kt para sergilerinin belki de en younlat yer
burasdr. Avusturya, Graz ve T iroldeki koleksiyon ve sergilerin yan sra, her ikisi de
Viyanada bulunan stcrreichische Nationalbanktaki para mzesi ile Kunsthistorisches
Museumdaki (Sanat Tarihi Mzesi) sikke kabinesine sahiptir. Belika' da, Brkseldeki
Bibliotheque Royalein koleksiyonlaryla Banque Nationale de Belgiquein para mzesi
mevcuttur. Bulgaristan ve Hrvatistandaki arkeoloji mzelerinde sikke koleksiyonlar
bulunmaktadr vc K brsn zengin para tarihi Bank of Cyprusun sergilerinde yanstlmak
tadr. ek Cumhuriyetinin zengin miras, Pragdaki eskd Narodni Banka (ek Merkez
Bankas) mzesinin yan sra, Kutna H oradaki darp mzesinde grlebilir. D anim arkann
bakenti Kopenhagdaki N ationalm useet geni ve nemli koleksiyonlara sahiptir;
Estonyada, Tallinndeki Eesti Pankda (Estonya Bankas) ve Eesti Ajaloomuuseumda
(Estonya Tarih Mzesi) sergiler mevcuttur ve Finlandiyada Suomen Pankin Rahamuseo
(Finlandiya Bankas Mzesi) ile Suomen Kansallismuseo (Finlandiya Ulusal Mzesi), sergi
ve koleksiyonlara sahiptir. Fransa, Paristeki Musee de la Monnaie (Para Mzesi) ve
Bibliotheqe Nationale, yerel ariv ve mzelerin de ilerinde bulunduu eitli mkemmel
koleksiyon ve sergilere ev sahiplii yapmaktadr. Almanya da benzer biimde, dier yerlerin
yan sra Kln, Dresdcn, Frankfurt, Halle ve Hannoverdeki para mzeleri ve nemli kolek
siyonlarla donanmtr. Yunanistanda, Atinadaki Nmizmatik Mzesi, antik zamanlardan
gnmze nemli koleksiyonlara sahiptir. M acaristann M agyar Nemzeti B ank
(Macaristan Merkez Bankas) 2 0 0 4 ylnda yeniden tasarlanan bir ziyareti merkezi am
tr ve zlandann Nmizmatik Mzesi, zlanda Merkez Bankas ve zlanda Ulusal

376

PARANIN TARH

Mzesinin ortak katklaryla kurulmutur. rlanda' nn National Museumunda, Collins


Barracks'daki sergiler, trlanda para tarihinin 1000 yllk izini srmektedir. talyada en dik
kat ekicileri Napoli ve Rom ada bulunan pek ok mzenin ya sra Siracusadaki nemli
ren yerleri, lkenin zengin tarihi ve arkeolojik miras sayesinde sikke koleksiyonlarna
sahiptir. Letonya daki Latvijas Bankamn ve Litvanyadaki Lietuvos Bankas birer ziyaret
i merkezleri bulunmaktadr; Liiksem burgda ise 1995te alan Banka Mzesi vardr.
Malta adasnda Vallettadaki Ulusal Gzel Sanatlar Mzesindeki moetaryum, randevu
alnarak gezilebilmektedir. H ollanda'da, mzenin vc koleksiyonlarn birlemesi,
Utrechtte 2 0 0 7 de alan yeni bir para mzesinin zeminini hazrlamtr. N orvete nmizmatik koleksiyonlar O slodaki Oslo Byuseette (Tarih Mzesi) sergilenmekte vc
Portekizde, Lizbondaki Calouste Gulbenkian Foundation ve Banco de Portugalin mze
siyle Portodaki kt para mzesinde bir dizi koleksiyon bulunmaktadr. Rom anyada,
Bkreteki Muzcul National ve Banca National a Romnieide koleksiyon ve sergiler mev
cuttur. Rusyann, en dikkat ekenleri M oskovadaki Devlet Tarih Mzesi ile St
Petersburgdaki Hermitagc Mzesinde bulunan olduka zengin koleksiyonlar vardr.

Srbistanda, Belgrad ve Sabactaki mzeler, sikke koleksiyonu ve sergisine sahip olanlar ara
sndadr; Slovakyada Kremnicadaki Sikkeler ve Madalyonlar Mzesi lkenin en eski
mzeleri arasnda bulunmakta ve Slovenyada sikkeler, Ljubljanadaki Ulusal Mzenin
koleksiyonlar iindeki pek ok nesne arasnda yer almaktadr. spanya'da, Madriddeki
Ispanyol darp mzesi Casa de la Monada, para tarihine ilikin pek ok serginin bulunduu
odalara sahiptir ve ayrca Barcelonadaki Palau de la Virreada sergilenen para koleksiyon
larnda olduka ilgin nesneler bulunmaktadr. sve, Stockholmdaki geni bir koleksiyon
ve sergi alanna sahip ve Stockholm n hemen dudaki Tumba kt deirmeni mzesiyle
balantl, Kraliyet Sikke Kabinesi ile vnmektedir. svire, kantonal yaps sayesinde,
dierlerinin yan sra Basel, Lozan, Neuchatel ve Zrihdeki pek ok ilgin sikke koleksiyon
ve para mzeleriyle kutsanmtr. Ukrayna ve eski M akedonya Yugoslav
Cum huriyetindeki arkeoloji mzelerinin koleksiyonlar arasnda sikkeler de yer almaktadr.
Son olarak da, Birleik K rallkta ilerinde British Museurn, Bank of England Museurn,

lar

Royal Mint Museurn (Kraliyet Darphanesi Mzesi) ile Ashmolean Museum (Oxford),
Fitzwilliam Museum (Cambridge), Manchester Museum ve Hunterian Museum (Glasgow)
gibi niversite koleksiyonlarnn yer ald, paraya ilikin pek ok byk koleksiyon ve sergi
bulunmaktadr.
Amerika
Gemite, para mzeleri Kuzey Amerikadakilcrn, zellikle de ABDdekilerin egemenlindeydi. Ancak getiimiz on yllarda, artan sayda Orta ve Gney Amerika merkez ban
kas, mzeler ve kltr merkezleri gelitirmilerdir. Bunlar arasnda, Arjantin, Buenos
Airesdcki ulusal banka mzesi de bulunmaktadr; Arjantin ayrca, lkenin kimi kez ulus
lararas ticaret ve finansmanla sorunlu ilikilerim sergileyen Museo de la Dcuda Extcrna
(D Bor Mzesi) ile de vnmektedir. Aruba, Belize ve Bermuda , merkez bankalarna biti
ik ve bu lkelerin parasal tarihlerini gsteren mzelere sahiptir. Bolivya'da, binlerce sikke
retmi olan Potosi darphanesi gnmzde bir para mzesidir. Brasiliadaki Casa da
Monada, Brezilya Merkez Bankasnca kurulmu bir para mzesine ev sahiplii yapmakta
dr ve Rio de Janeirodaki Museu Historico Nacionalde (Ulusal Tarih Mzesi) nemli
koleksiyon ve sergiler bulunmaktadr. Kanada daki Bank of Canadatm Currency Mzesi,
zel olarak Kanada paralaryla ilgili nemli koleksiyonlar kapsamaktadr ve dier organi
zasyonlardan transfer edilen ariv ve nesnelere sahiptir. ilide, Santiagodaki eski darpha
ne binas Casa de la M onadada bir mze ve yine Santiagodaki Museo Historico

DNYADAK PARA MZELER

N acionalde

(Ulusal

Tarih

Mzesi)

kayda

deer

koleksiyonlar

bulunmaktadr.

Kolom biya'da, Banco Central de Colombia (Kolombiya Merkez Bankas) Bogotadaki


Altn Mzesii iletmekte ve Museo Nacional de Colombia da (Kolombiya Ulusal Mzesi)
paraya ilikin koleksiyon ve sergilere sahip bulunmaktadr. C osta Rica'd a, San Josedcki
Museos del Banco Centralin (Merkez Bankas Mzesi) yeralt para sergileri bulunmakta ve
Kba' da Havanadaki Banco M endozann eski genel mdrlk binas Nmizmatik
Mzcsine ev sahiplii yapmaktadr. D om inik Cum huriyetinde Nmizmatik ve Filateli
Mzesi, Kaayiplerdcn dikkat ekici sikke ve pul koleksiyonlar barndrmakta ve

E kvadorda Banco Central del Ecuadorun mzesinde nemli sanat ve arkeoloji koleksiyon
lar yer almaktadr. Jam aika, M eksika ve Panama'nn ulusal bankalarnn tmne bitiik
para mzeleri bulunmakta ve Perunun Banco CentraPinin mzesindeki nesneler iinde
sikke ve kt paralar da sergilenmektedir. Suritam'da Surinan Merkez Bankas bir
Nmizmatik Mzesinc sahiptir ve Trinidad ve Tobago' da da, 2 0 0 4 ydnda Merkez
Bankasnda, bankann krknc yldnm kutlamalarnn bir paras olarak kurulan yeni
bir para mzesi almtr. Am erika Birleik D evletlerinde ise, Federal Rcserve Bank ube
leriyle Gravr ve Basm Brosundakiler de dahil olmak zere ok sayda para koleksiyonu
ve sergi mevcuttur. Washingtondaki Smithsonian Institution, bir milyondan fazla nesne ie
ren para koleksiyonlarna sahiptir ve Colarado Sprigsteki American Numismatic
Association ile New Yorktaki American Numismatic Societyni koleksiyon ve sergileri
parann tarihine ilikin nemli nesneler iermektedir. New Yorktaki, ekonomi ve finans
zerine odaklanan American Museum of Financial History gibi daha kk mzeler de
para tarihinin eitli ynlerine eilen nemli nesneler barndrmaktadr. Son olarak da,

Uruguayda Banco Centralin bir para mzesi bulunmaktadr ve Venezueladak\ Banco


Centralin Karakas ofisinde de bir mze mevcuttur.
Afrika
Afrikann hali hazrda daha az sayda para mzesi bulunsa da ktaya dalm mze
lerde dikkate deer para koleksiyonlar bulunmakta ve geici sergiler bunlar zaman zaman
gn na kartmaktadr. nmzdeki on yllarda mzelere daha fazla yatrm yaplmas
nn bu nemli ve ilgin koleksiyonlarn sergilenmesine olanak tanyaca umulmaktadr.

Msr'da Kahiredeki Msr Mzesi, pek ok hzinenin yan sra sikkelere ve dier para nes
nelerine sahiptir. Gneyde, Etiyopyann zengin tarihi, ide sikkelerin de bulunduu ilk
insanlara ait kk sanat eserlerini sergdeyen bir mzeye sahip Axum arkeolojik sitesinde
sergilenmekte ve Adis Ababa nivcrsitesi'nin elinde sikkeler, banknotlar ve posta pullarn
dan oluan bir koleksiyon bulunmaktadr. Bat A frikada G am biya' nn M erkez
Bankasnda bir para mzesi vardr ve Akradaki Gana Ulusal Mzesi para tarihiyle ilgili
sergilere sahiptir. Hint Okyanusu ticaretindeki nemli roln yanstacak biimde,
Kenya'nn, Nairobideki ulusal mzelerinde bulunan ilgin ve nemli para koleksiyonlar
vardr. Fasta, Bank al-M agribte, 1 9 9 0 larda Kazablankada R abattaki yeni Nmizmatik
Mzesine nakledilen bir para koleksiyonu bulunmaktadr. M ozam bik'te, sar ev diye
bilinen tarihi binada, Mozambikte parann tarihini sergileyen bir para mzesi bulunmakta
dr. Nijerya'da, miizelerce dzenlenen geici sergiler bulunmaktadr ve mzelerde nemli
koleksiyonlar yer almaktadr. Senegal, D akarda, k noktas Bat Afrikann parasal ge
miini kapsayan Bat Afrika Devletleri Merkez Bankas olan bir para mzesi vardr. Gney
Afrika 'da, Johannesburg ile Pretoria arasnda yer alan Gney Afrika darphanesindeki Sikke
Dnyas M zesi *nin yan sra bir dizi banka mzesi bulunmaktadr. Nihayet, Afrikann en
u gney nokrasndan en u kuzey noktasna geerek, Tunus Merkez Bankastun Para
Mzesi eski alardan gnmze nesneler sergilemektedir.

377

378

PARANIN TARH

Asya ve Okyanusya
Batda Trkiyeden douda Japonyaya dek uzanan Asya en byk ve en kalabalk kta
dr. Mezopotamyann, nds Vadisinin ve antik ininkiler de dahil, dnyann en byk
antik uygarlklarndan ouna ev sahiplii yapm Asya, ktadaki mzelerde yanstlan zen
gin bir ticari ve parasal gemie sahiptir. Genellikle ayr bir kta gibi deerlendirilen
Avustralya ve Okyanusya burada Asya ile birlikte ele alnmaktadr. Afganistan Ulusal
Mzesinde, ou son on yllardaki savalardan mze alanlarnn gizlemesi sayesinde kur
tulmu, lkenin binlerce yllk tarihini kapsayan nemli bir sikke koleksiyonu bulunmakta
dr. Avustralya'da Victoria Mzesinin nmizmatik ve filateli koleksiyonu, Sidney ve
Melbourne darphanelerinden gelen materyallerin yan sra ilk Avustralya sikkelerini de
barndrmakta ve Bat Avustralya Denizcilik Mzesi, batk gemilerden kartlan sikke
koleksiyonlarn sergilemektedir. Gney Avustralyadaki Kadina'da, Sidneydeki Reserve
Bank of Australiada ve Canberradaki Royal Australian M intin (Darphane) ziyareti mer
kezinde uzmanlam para mzeleri mevcuttur. Azerbaycan'n Tarih Mzesinin koleksiyo
nunda binlerce sikke bulunmakta ve M anam adaki Bahreyn Ulusal Mzesinde sanat,
arkeoloji ve tarih koleksiyon ve sergileri iinde sikkeler de yer almaktadr. Banglade Ulusal
Mzesi, Shillongtaki sikke sergisi D akkaya nakledildiinde kurulmutur ve sikke koleksi
yonlar nemli bir kaynak olmay srdrmektedir. inin zengin para tarihi, mzelerinde,
zellikle de anghay Mzesinin Antik in Sikkeleri Galerisinde ve Pekindeki in
Nmizmatik Mzesinde yanstlmaktadr. Hindistan da benzer biimde, Delhideki Ulusal
Mze, Kalktadaki Hint Mzesi ve Chennaideki Hkmet Mzesini de ieren para mze
leri, sikke ve kt para koleksiyonlaryla sergileri bakmndan iyi bir donamma sahiptir.
Endonezya'da, The Bank of Indonesianm bir mzesi vardr ve tranda, Mze-ye Milli-ye
randa nemli bir sikke koleksiyonunun yannda Tahranda da uzmanlam bir Para
Mzesi bulunmaktadr. Irak Ulusal Mzesinin koleksiyonlar dikkat ekicidir ve altn sik
kelerin bir ksmnn 2 0 0 3 te ne yazk ki yamalanmasna karn, ana sikke koleksiyonu sa
lam kalmtr. srail'de, Kudsteki srail Mzesi ve Bank o f Israel Mzesi, Tel Avivdeki
Eretz srail Mzesi ve Hayfadaki Ulusal Denizcilik Mzesi gibi, parayla ilgili sergi ve kolek
siyonlar barndran birka mze bulunmaktadr. Japon ya, Tokyodaki Basm Ofisi
Mzesindeki kt para sergisinin yan sra Bank of Japan ve UFJ Bank gibi baz bankalar
da para mzelerine sahiptir. rdn'de, Central Bank of Jordann mzesi, gemi iki bin yl
akn srenin paralarn kapsamakta ve Malezya National Bank Kuala l.umpurdaki giri
katnda bir para mzesiyle sanat merkezi bulunmaktadr. Yeni Zelanda'da Wellingtonda
bulunan Te Papa (Yeni Zelanda Ulusal Mzesi) ile Bank o f Nevv Zealand para nesnelerin
den oluan bir koleksiyona sahiptir. Karaideki Pakistan Ulusal Mzesinin nemli bir
sikke koleksiyonu bulunmaktadr ve Pakistan Merkez Bankas koleksiyon vc sergilerini
gelitirme yolundadr. Filipinler'de M aniladaki Merkez Bankas bir para mzesine sahiptir
ve Kore Cumhuriyetinde Woori Bank, Bank of Korca vc Chohung Bank gibi birka banka
da para vc bankaclk mzeleri bulunmaktadr. Suudi Arabistan, Riyadda Saudi Arabian
Monetary Agecyde uzmanlam bir para mzesi vardr ve Suudi Ulusal Mzesi de sikke
koleksiyonlarna sahiptir. Singapur'da, Singapur darphanesinde bulunan Darp Sikke
Galerisinde para sergileri yer almaktadr. Sri Lanka' nn, Colom bodaki Ulusal Mzedc ve
Kottedeki Sri Lanka Merkez Bankasndaki nemli koleksiyonlaryla birka para mzesi ve
sergileri bulunmaktadr. Suriye nin uzun parasal gemii amdaki Ulusal Mzede bulunan
koleksiyon ve sergilerde yanstlmaktadr. Bank of Thailand, Bangkoktaki tarihi bir bina ve
eski kraliyet saray olan Banghunprom Saraynda Tayland'n parasal tarihine ilikin kolek
siyon ve sergilere sahiptir. Trkiye'de, stanbul'da eski Darphane-i Amire binasnda bir kent
mzesiyle kltr merkezi yer almakta ve resmi darphanenin sikkelere ve dier darp nesne

DNYADAK PARA MZELER

lerine ilikin sergileri bulunmaktadr. Trkiye, sikke darbnda dnyada nde gelen yerler
arasnda bulunduundan, en dikkat ekicisi Antalya A rkeoloji M zesinin Sikke
Salonunun olduu arkeoloji mzelerinde nemli sikke koleksiyonlarna sahiptir. Son ola
rak, Birleik Arap Emirlikleri nin Sharjah Nmizmatik M zcsinde, zbekistanda ise
Devlet zbekistan Tarihi Mzesi ve zbekistan Ulusal Bankasnda para koleksiyon ve ser
gileri bulunmaktadr.

RESMLER N TEEKKR
Yazarlar ve yaynclar, telif haklarna sahip bulunduklar resimlerin kullanlmasna izin
verdikleri iin aada ad geen kurum ve kurululara teekkr bor bilm ektedir:
American Express: 3 5 7 c ; Amerikan Hint Aratrm alar Enstits, Ramnagar,
Hindistan: 176; Amerikan Nmizmatik Dernei, New York: 131, 150; Aphrodisias Arivi,
Gzel Sanatlar Enstits, New York: 80g; Bank of England: 2 7 4 , 3 2 1 a ; Barclays Grubu
Arivleri: 357d; Steve Bell: 3 5 3 ; Bibliotheque Nationale, Paris: 160 (M S 5 8 4 7 , f. 105);
Bildarchiv Preussicher Kulturbesitz, Berlin: 81; Bodleian Ktphanesi, Oxford: 82 (MS
Canon Mise. 3 7 8 , f.l4 2 v ); Hector Breeze: 5; Bristol Mzeleri ve Sanat Galerisi: 3 20; Brtish
Library: 105 (M S 7 0 5 6 0 A dd.28162, f.9v), 118, 171 (Hindistan Ofisi Ktphanesi), 243
(Add. MS 19927, ff.12v-13); Burgerbibliothek, Bern: 254a; Corbis mages UK, Ltd: 349 (O
Bettman/CORBIS), 3 5 0 ( JP I.affont/Sygma/Corbis); Joe Cribb: 20 1 c; Diners Club: 357b,
3 6 1 ; Elizabeth Errington: 97i; HSBC Holding ple: 2 1 5 , 357e; Kungl Myntkabinettet,
Statens Museum fr M ynt-M edalj- och Penninghistoria, Stockholm : 97b; Mansell
Koleksiyonu: 71; Mary Evans Fotoraf Ktphanesi: 3 4 8 ; Ulusal Portre Galerisi, Londra:
2 7 0 ; New York Halk Ktphanesi, Nadir Kitaplar Blm, Astor, Lenox ve Tilden
Kurulular: 279d ; M . O Grady: 2 7 6 -3 4 1 ; Michacl O Hanlon: 2 9 6 ; Photosl2.com Collectio Cinena/Mervyn Le Roy: 2; Venetia Portcr: 144; Reunion des Musees
Nationaux, Paris: 3, 8: Rosgarten Mzesi, Konstanz: 25 4 b ; Simmons and Simmons,
Londra: 172; Staatliche Museen, Kassel: 2 6 0 ; Trinity College, Cambridge: 9 4 f (Trinity MS
R .17.1 Canterbury Psalter, f.230); Victoria and Albert Mzesi, Londra: 94b; Western
Union Holding, Inc. 357a.

379

381

d iz in

Resim numaralar italik yazlmtr.


Abbasi 125, 137, 138, 144, 1 4 5 ,1 4 7
Abbasilcr 127, 102, 134b, 134i, 139, 147b
ABD Merkez Bankas Sistemi 3 2 8 , 3 76, 33S
Abdlmelik 121, 125, 132, 134b, 135
Aden 120, 144, 191
Adil Emek Dei-Tokuu 340
Aegina 33
aes grave 50/
aes rude 4 1 , 48
Aethelred II 97, 98
Afganistan 154, 157, 159, 162, 164, 168, ,
170, 187, 191, 43, 44g, 155, 173, 174
Afrika 1 7 ,5 4 , 80, 84, 95, 1 0 6 ,1 3 4 ,1 3 5 ,1 4 5 ,
1 9 1 ,1 9 3 ,2 3 1 ,2 7 1 ,2 7 7 , 2 7 8 ,2 8 0 , 2 82,
2 8 6 , 2 9 1 , 114-116, 133, 147d, 149,

1 5 0 ,1 5 3 ,2 9 6 ,3 1 4 ,3 4 6 ,3 4 9 ,3 7 1 ,3 7 2 ,
377, 244, 283-289,300-316
Afrika sandal aac 2 9 2 , .302
Afyon Sava 2 2 1 , 223
Agarhokles 162, 43
Agrigento bkz. Acragas
arlk 3-7, 9, 12, 13, 16, 2 6 , 4 1 -4 3 , 4 6 , 59,
6 5 ,6 7 -6 9 , 73, 76, 82, 83, 87, 90, 9 3 ,9 8 ,
102, 1 0 4 ,1 1 9 ,1 2 4 , 1 3 8-140, 1 4 2 ,1 4 7 ,
159, 162, 164, 174, 177, 194, 196-198,
2 0 6 , 2 0 8 ,2 1 2 ,2 2 4 , 2 3 0 ,2 3 1 , 2 3 7 ,2 3 9 ,
2 5 9 , 2 6 5 , 2 7 3 , 2 7 7 , 2 9 7 ,3 2 0 , 3 3 5 , 94e,

151,156, 157,160, 187,201c, 236,260,


285, 306
Ahemeni mparatorluu ayrca bkz. ran
159, 160, 174c
Akdeniz dnyas 2 ,1 2 ,2 6 , 3 7 ,4 3 ,4 4 ,5 9 ,6 0 ,
96
Akragas (Agrigento) 3 9 , 40
Akropol 2 7 , 29 , 33
Aksum krallar 273
Aleksios Komnenos 96, 104
Alem II (ah) 172-174, 182, 184, 188
Almanya, Aluan 89, 9 2 -94, 101, 2 3 1 , 2 3 5 ,
2 3 7 ,2 4 5 ,2 4 7 , 320, 3 3 4 , 3 35, 3 3 8 ,3 5 5 ,

94c, 97b, 161, 248e, 313, 338

altn 2 ,6 - 9 ,1 2 ,1 3 ,1 7 ,2 7 ,2 9 ,3 1 , 3 7 ,5 2 ,5 9 ,
6 7 ,6 8 ,7 2 , 76, 77, 79, 8 2 ,8 4 ,9 7 ,9 8 ,1 0 4 107, 1 1 2 ,1 1 4 , 1 2 1 ,1 3 4 , 135, 137-139,
1 4 7 ,1 7 6 ,1 8 3 ,1 8 5 ,1 8 7 ,2 0 1 ,2 0 2 ,2 1 3 ,
2 2 9 ,2 3 1 ,2 3 4 ,2 4 9 ,2 6 8 , 2 7 7 ,2 7 8 ,2 8 0 282,
2 9 2 , 3 0 8 -3 1 2 , 3 1 4 , 3 1 6 -3 1 8 , 3 20,
321, 3 2 4 , 3 25, 3 2 7 -3 2 9 , 3 3 2 -3 3 5 , 337340, 6 ,1 1 9 , 1 2 3 ,3 2 3 ,3 2 4 , 358
temel altn kaynaklan 134, 2 7 8 , 319
Altn Kys bkz. Gana
altn standard 2 60, 309, 310, 3 2 1 ,3 2 5 , 327,
3 3 2 -3 3 4 , 3 3 7 -3 3 9 , 3 4 2 , 3 43, 318, 342,

343, 350
altna hcum 31 4 , 324
alminyum 320
Alvarez, F. 2 7 2
Amerika ayrca bkz. Amerika Birleik Devlet
leri 116, 2 3 4 , 2 3 5 , 2 3 7 , 2 4 9 , 2 5 8 , 2 60,
2 6 6 , 2 8 0 -2 8 2 , 2 8 6 , 3 0 7 , 3 09, 3 12, 3 17,
318, 3 2 0 , 3 2 1, 324, 3 2 8 ,3 3 3 , 33 7 , 338,
3 4 0 , 3 41, 3 43, 3 4 7 , 3 5 1 , 257, 290
Amerika Birleik Devletleri 2 6 6 ,3 2 5 , 233,311,

332-338
smrge paras 2 7 9
Amerikan dolan 3 4 3 ,2 ,4 , 283,311,332- 334,

336,

351c

Amerikan Sava 332


Amsterdam 2 3 0 , 2 4 7 , 248
Anadolu 13-17, 5 2 ,1 2 7 , 138, 146,148
Anastasius 75
Anglosaksonlar 80, 82, 94, 97c, 98, 101
Angola 2 8 0 , 2 8 9 ,3 0 0
Annaberg 2 3 0 , 241
antoninianus 6 9 , 72, 73, 80a
Antonius ve Kleopatra 62
antropoloji bkz. etnografya
Antvverp 235
Arabistan 5 4 ,1 1 7 , 148, 1 5 0 ,1 9 1 ,2 4 9 , 132-

134, 284e
Aragon 9 5 ,1 0 7
Arap-Bizans 122, 134d, 134e
Arapa 121, 122, 131, 132, 146, 170, 176
Araplar 86, 87, 101, 120, 122, 282

382

PARANIN TARH

Arap-Sasani 134f, I34g, 163

Badat 1 4 6 , 1 0 2 ,1 3 9 ,1 4 8

argenteus 6 9 , 80d
Aristeides 39 , 39

Bamszlk Sava bkz. Amerikan Devrimi


bakr 7, 8, 5 9 ,6 9 , 72, 97, 9 8 ,1 0 5 ,1 3 4 ,1 3 8 ,

Aristophanes 33
Aristoteles 20
armaan paralar 147g
Arthaastra 163, 164, 177-179
Artukoullan 141-143
as 4 4 , 4 6 , 4 7 , 5 9 , 6 2 , 6 9 , 5 0 , 6 4 , 6 9 , 7 0 , 80c
askerlere yaplan demeler 2 3 ,4 2 ,4 4 ,5 6 , 177,
259, 317
aslan 14, 17, 130, 128
assignat 3 1 7 , 3 1 8 , 2 2 5 , 2 2 6 , 332b, 332c
Asur 12-14
Aanti 288g
Aoka 157, 177, 168
Athena 2 9 , 33 , 2 7 , 28, 34a, 173
Atna 17, 2 2 , 2 3 , 2 6 , 2 7 , 2 9 , 3 1 -3 3 , 37, 52,

2 5 ,2 7 ,2 8 ,3 2 , 34a, 173
Attila 79
Augustus 4 9 , 5 6 ,5 9 , 96, 44h, 55, 61-63, 66
aureus ayrca bkz. solidus 5 9 ,1 2 2 , 58, 63,76,

134a

1 3 9 ,1 6 1 ,1 7 2 ,1 9 4 ,2 0 1 ,2 0 2 ,2 0 6 ,2 0 7 ,
2 1 5 ,2 4 1 ,2 4 7 ,2 5 1 ,2 5 7 ,2 7 8 ,2 8 0 ,2 9 2 ,
320,
1 5 ,4 9 ,2 8 8 ,3 2 5 , 326
bakr-nikel 150, 3 2 0 , 3 5 9
baktria 43, 44g, 175, 179
Baladhuri 1 2 1 ,1 2 5 , 134
Balkanlar 107, 148, 2 3 7
balta 2 8 2 , 3 0 5 ,2 9 1
Baltk 88, 107, 114, 2 4 5 , 248
Banarasi Das 186, 187
Banglade 154
bangliang 194, 197 ,2 0 4 e
Bank of England 2 5 2 , 2 6 1 , 2 6 5 , 3 1 1 , 3 12,
3 1 6 , 221, 2 2 5 ,2 6 7 ,2 6 8 ,2 7 4 ,3 1 8 ,3 2 1
bankalar
Aberdeen 278
Augsburg 235
Avrupa Merkez 346
Avusturya-Macaristan 345-347
Ayr 265

Aurelianus 65 , 67 , 6 9 , 75, 76, 80

Bat Afrika 284a, 284d

Augsburg 235
AL'esta 183
Avignon 119, 129

Bengal 156, 187, 1 72,202

Avrupa 1, 3 9 ,6 0 , 7 7 -8 3 , 8 6-88, 9 0 -9 7 ,1 0 1 ,
102, 10 4 -1 0 7 , 114, 116, 1 2 7 ,1 3 8 ,1 4 5 ,
1 4 6 ,1 4 9 , 1 5 3 ,1 5 8 , 1 7 1 ,1 7 2 ,1 8 7 , 188,
2 0 0 , 2 2 2 , 2 2 9 , 2 3 0 ,2 3 5 ,2 3 7 ,2 4 1 ,2 4 2 ,
2 4 5 ,2 4 7 -2 4 9 , 2 5 1 , 2 5 5 , 2 6 6 , 2 6 8 ,2 7 1 2 7 4 , 2 7 8 , 2 8 0 , 2 8 2 , 2 8 3 , 2 8 6 -2 8 8 ,2 9 2 ,

Brezilya 356
Bristol 3 1 9 , 322

2 9 3 , 2 9 6 ,2 9 7 , 2 9 9 ,3 0 1 , 30 5 , 3 0 7 ,3 0 9 ,
3 1 4 ,3 2 0 , 3 3 3 , 3 3 6 , 33 7 , 340, 3 4 1 , 3463 4 9 , 3 5 1 ,3 5 5 , 3 5 6 , 351b, 360
Avustralasya 2 8 0 , 2 8 3 , 286
Avustralya 193, 3 4 6 , 323, 351d
Avusturya 1 4 9 ,2 3 9 ,2 4 8 ,2 7 3 ,3 3 5 ,3 4 7 ,2 6 3 ,

2 8 1 ,2 8 4 , 345-347
Ay Hanum 162
ayar (altn standard) 5 9 , 6 5 , 6 7 , 6 8 , 7 3 , 75,
8 6 ,9 5 , 9 8 ,1 0 5 ,1 3 7 ,1 9 0 ,2 0 1 ,2 3 9 ,2 4 5
Babil 8
Babiirller 1 3 0 ,1 3 1 ,1 4 6 ,1 7 0 ,1 7 2 - 1 7 4 , 186,

172,
badem 2 8 2

182, 184-187

Birleik Devletler 3 21-326


Birmingham 325

ekoslavakya 352
in 222
Etiyopya 284d
Federal Rezerv 338
Fransa 2 5 7
Hell 231-234
Hindistan 156, 157
Hong Kong 1 ,2 1 5
ran 351a
rlanda 276
tskoya 2 6 3 , 2 6 5 , 2 7 5 , 278
Kalkta 187
zbekistan 353
Papua Yeni Gine 298
Planters (Savannah, Georgia) 334
Roma 280
Rusya 2 2 7
Shanxi 2 0 7
Shrevvsbury 325

DZN

Stockholm 2 5 5 , 2 6 9
anghay 237
Viyana 282
Yarmouth 2 7 7
bankerler/bankaclk ayrca bkzbankalar 313 3 ,5 6 ,6 3 ,1 0 9 ,1 1 0 ,1 1 2 ,1 1 9 ,1 4 5 ,1 5 6 ,
1 85-187, 2 0 8 , 2 3 0 , 2 3 5 , 2 5 2 , 2 5 3 , 2 55,
2 6 0 , 2 6 3 , 2 6 5 ,2 7 0 ,2 7 1 ,3 1 6 ,3 1 9 , 321,
3 2 8 , 3 52, 3 5 9 , 118 ,2 3 7 , 2 6 6 , 3 2 0 ,3 5 7
altn rezervleri 3 1 1 , 3 24, 3 3 7 , 3 2 0 , 321
Kstlama Dnemi 3 11, 32 Z, 322
banknotlar bkz. kt para
Banks Adalar 2 8 5
barbar halklar 6 4 , 78
B arbon,N . 2 5 2
Barbot, J. 2 9 1 ,2 9 2
balk paras ayrca bkz. dnler 2 9 3 , 298 ,

312
Bavycra 92
Belika 2 9 1 , 2 9 5 , 2 9 6 , 320, 289, 301, 302,

331
Bellerophon 34b

Boulton, M. 254d, 321 d, 326


Bourgogne 116, 128
Brabant 116, 128
Brahmi 157, 168, 4 3 ,1 7 4 ,1 8 0 , 181
Bretton Woods Anlamas 3 4 0 -3 4 3 , 346,

349, 350
Brezilya 2 4 9 , 3 5 1 , 2 64 , 356
B RIC grubu 351
Britanya ayrca bkz. ngiltere 6 1 -6 3 , 6 5 , 80,
252,
2 6 3 ,2 6 5 , 2 6 6 , 2 85, 3 11, 3 12, 317,
3 18, 3 2 0 , 3 3 3 , 66, 67, 69, 70, 169, 188,
201b, 234, 283-285, 287, 288, 315,
3 1 8 ,3 2 6 , 344
bronz 2 ,1 3 ,2 9 , 30, 3 3 ,4 1 - 4 4 ,4 6 -4 8 ,6 9 , 80,
81, 9 6 ,1 2 2 , 1 2 3 ,1 8 8 ,1 9 6 ,2 0 1 ,2 0 6 ,2 1 7 ,
2 7 8 ,2 7 9 ,2 9 9 , 320, 3 5 4 , 49, 69, 70,288
Brown, G. 285
Brurus, Marcus luius 60
Buda 158, 159, 164, 183, 1 8 5 ,2 2 4 ,1 7 6 , 192,

1 9 8 ,1 9 9 ,

228

Budizm 157, 164, 185, 204


Bulgaristan 107

Bengal 126, 131, 174, 176, 190, 147i, 172 ,

Burkina Faso (eski Yukar Volta) 284g

1 88,202
Benin 288a, 288c

Burma 154, 158, 1 76, 188, 190, 1 9 1 ,2 0 1 a ,

Beverley, R. 281

Byk Britanya bk z Britanya; ngiltere


Byk Buhran 3 3 7 , 3 39, 340

202

bezant 96 , 98
Bharhut Stupa /76
Bhutan 154

Byk skender 34, 3 7 ,1 5 7 -1 5 9 ,1 6 4 , 44,46,

bak paras 196, 204b, 205


bilgisayar 3 0 8 , 3 5 7
Birleik Krallk bkz. Britanya

cami 117, 127, 131

Birmingham 1 5 0 ,2 2 3 ,2 2 4 , 254d, 321 d, 321 g,

326

59, 78

Cariyle, T. 331
cash bkz. in cash dkm sikkeleri 50, 174,

2 0 5 ,2 1 0

Bizans, Bizansl 6 9 , 75 , 80, 82, 9 4 -9 7 , 117,


1 1 8 ,1 2 0 - 1 2 2 ,1 2 7 ,1 2 8 ,1 3 9 ,1 4 8 ,89-91,

Cassius 60

94d, 97b, 103, 114, 116, 132-134, 143,


209
Board of Revenue Darphanesi 210
Bohemya 92, 104, 107, 2 3 0 , 2 3 7 , 2 3 9 , 98,
120

Cava 1 9 1 ,2 8 2
Caynaclk 185, 186
cehennem banknotlar bkz. ller iin para

Bolivya 2 3 4
Bolevikler 317
Bombay 200, 314
bonolar 145, 2 2 2 , 2 2 4 , 2 2 7 , 2 52, 2 5 3 , 2 5 5 ,
257, 2 5 8 ,2 6 1 ,2 6 3 ,2 6 5 ,2 6 8 ,2 7 4 , 310,
3 1 6 ,3 1 7 , 3 2 1 ,3 2 5 ,3 3 7
bor para vermek 3 2 , 3 3 , 109, 3, 357e

383

Catakalar 183-185

Cenova 94, 106, 2 3 0 , 2 3 5 , 118


Cezire 118, 141-143
CFA frank 346
Champagne 93, 108, 99
Charles I 254c , 258
Charles II 244
Churchill, W. 3 3 7 , 338
Cia an 221
Cianzhong tongbao 204i, 204i

384

PARANIN TARH

Cihangir 1 3 0 ,1 3 1 , 145

Darphaneler

Claudius 61 , 69, 70
Clayton, Sir R . 2 6 7
Codrington, R. H. 2 8 5
Constantinus 1 (Byk) 77, 78, 80i
Constantius 11 80h, 81
conventionsthalcr 263
Coote, W. 2 7 1 , 2 8 7
Cordoha (Endls) 8 6 , 140
Cosmas ndicoplestes 95
crovvn 2 3 8 , 359
Cruikshank, G. 321b
cruzado 2 3 4 , 2 4 5 ,3 5 6
Cuerdalc gm dirhemi 97a

akravart 179, 180, 182, 192, 196, 197


andragupta Maurya 177
apa 312
ekler 3 5 5 ,2 3 1 -2 3 4 , 267
ekoslovakya 352
eyrek peni 105, 2 4 1 , 254c, 258
ift metalli para birimi 3 2 0 , 3 2 7
n 1 3 ,5 4 ,1 3 9 ,1 4 4 ,1 5 8 ,1 8 7 ,1 8 9 - 2 0 8 ,2 1 2 ,
2 1 3 , 2 1 5 , 2 1 6 ,2 2 0 - 2 2 4 ,2 2 7 ,2 3 7 , 2 4 8 ,
2 5 2 ,2 7 3 ,2 7 6 ,2 8 2 , 2 4 8 , 3 5 1 , 20 1 ,2 0 4 -

237
in cash 2 1 5 ,2 0 5 ,2 1 0
in dolar 2 0 5 , 216-224, 235, 236
in Orta Asyas bkz. Xinjiang
inliler 132, 190, 196, 2 0 1 , 2 0 2 , 2 1 0 -2 1 2 ,
2 1 8 , 2 2 0 -2 2 4 , 2 7 3 , 2 7 6 , 2 8 6 , 288
daalder 2 3 8 , 248, 252
Dahomey bkz. Benin
dakina 184, 197
daler 2 4 7 , 2 5 9 , 2 6 9
damgalamak 125, 134e, 250, 314, 321e
damgal sikkeler 162, 164, 174, 176, 192
Danimarka 83, 93, 171, 2 7 9 , 3 21, 3 4 7 , 9 7 f
Danimarkallar bkz. Danimarka
Dapper, O .M . 292
darb ayrta bkz. sikke makinesi 1 7 ,2 1 ,2 3 ,3 3 ,
4 3 ,4 4 ,4 6 , 5 9 , 79, 80, 86, 9 2 ,1 4 9 ,2 0 4 ,
222,

187, 254b

darik 23, 24
Darius 22-24
darp makinesi 14 6 ,1 6 7 , 188, 254, 321d

Antioch (Antakya) 75, 81


A rk o t182
Baalbek 137
Berlin 150
Birmingham bkz. Soho
Biapur 134f, 134g
Bombay 314
Caesarea 57
Chcngdu 190
Cordoba 86, 140
Ecmir 145
Endls (Cordoba) 140
Falta 188
Floransa 115
Freisach 110
Gloucester 101
Goslar 97b
Guizhou 2 3 5
Gney Amerika 249
Hail 254c
Hasankeyf 141
Hims 134e, 138
Hong Kong 223
Hubei 2 2 4 , 236
sfahan 163
skenderiye 56
Kahire 156
Kalkta 155, 156, 190, 169,171
Kanton 2 2 3 , 2 2 4
Karolenj 90
Konstantinopolis 9 0 , 91, 103, 167
Konstanz 254b
Kotah 185
Kln 100, 108
Kraliyet Darphanesi (Londra-Llantri
sant) 254d, 279c, 317
Kyzikos 46
L u ck n o w 184
Lgdnum (Lyons) 66
Medinetsselam (Badat) 102, 139
Nankin 205
Osaka 223
Oxford 251
Paris 150, 284f, 306, 308
Philadelphia 333
Pretoria 306
Rio de Janciro 264
Roma 94c, 94d

DZN

Saksonya 241, 242


San Fransisco 336
Schneeberg 241
Schvvaz 240
Segovia 254c
Sidney 323
Sdra Keysi 166
Sigtna 9 7 f
Sivas 148
Soho (Birmingham) 1 5 0 ,2 2 3 ,2 2 4 , 254d,

Dio 60
Diocletianus 6 5 , 6 7 , 6 9 , 71-73
dirhem 9 1 ,1 2 1 ,1 2 2 ,1 2 4 ,1 2 5 ,1 4 5 ,1 4 9 ,1 5 1
doblas 137
dobra 264
Dou Hindistan Kumpanyas 150, 155, 172,
173,
2 4 7 , 172 , 188
dolar bk z in d olan; Meksika dolar; Birle
ik Devletler dolan
doubloon bkz. escudo

321 d, 326

Douglas, M . 2 9 1 , 2 9 2 , 295

St Joachimsthal 242

dviz kuru mekanizmas 346


drahmi 3 2 , 3 3 ,4 5 , 121, 122, 165, 1 7 5 ,2 0 1 ,

am 131, 134b, 135, 136


Tabora 313
Tahran 146
Toulouse 130
Tours 106
Trablus 154
Varveyliz 155
Vasit 125
De Cellorigo, G. 2 2 9
De Conti, N. 283
De Provence, P. 147
deben 7-9
debit kart 352, 3 5 5 , 357
deer d 6 4 ,2 3 9 ,2 4 5 ,2 6 0 , 8 0,155, 168
deer kuram 2 2 1 , 3 2 9 , 340
Delhi sultanlar 186
Delphoi 16
demir 41 , 2 0 6 , 2 0 7 , 2 2 4 , 3 0 5 , 3 1 8 , 4 9 ,3 1 0 ,

312
denarius 4 4 -4 6 , 4 9 , 5 9 , 6 3 , 69, 73, 122, 50,

5 9 ,6 1 , 62, 73, 80b, 107


denarius aureus bkz. aureus; solidus
Dengi 2 3 7

56, 57, 134f, 173, 178, 180, 189, 193195,


2 0 7 ,3 3 4
dramma 165, 175, 179, 189-191, 194, 195
Dublin 88, 92, 97d, 276
dnler ayrca bkz. balk paras 1 4 2 ,2 2 0 ,
162, 225
dka 80, 86, 107, 116, 139, 147, 1 4 9 ,2 3 1 ,
2 3 4 ,2 3 8 ,2 4 1 ,2 4 8 ,2 7 3 , 1 1 6 ,1 2 1 ,1 2 9 ,

156, 238, 262


Dnya Bankas 3 4 9 , 3 5 0 , 350
Dnya Savalan 3 2 1 ,3 3 3 -3 3 5 ,3 3 7 , 3 4 0 ,3 4 1 ,
3 4 7 ,3 1 3 ,3 4 5 -3 4 7
Dnya Ticaret rgt 350
Ebu Said 142, 147c, 157
ecu au soleil 130
Edvvard I 112
Ekber 130, 145
ekonomi 1 1 ,3 3 ,3 9 ,5 9 - 6 2 ,7 9 , 80, 84, 8 8 ,9 0 ,
98, 138, 154, 184, 2 2 9 , 2 8 9 , 2 9 2 , 2 9 5 ,
301, 3 1 1 , 3 1 7 , 3 2 4 , 3 29, 331, 3 32, 339-

denier 102, 95, 96, 99, 106

3 4 3 , 3 4 6 -3 4 9 , 3 5 1 , 3 5 8 , 359
elektron 13-17, 98, 17-19

deniz kabuu 1 7 6 ,2 7 3 , 2 8 0 , 2 8 1 , 2 8 3 , 2 85,


2 9 6 , 2 9 7 , 136, 188, 204d, 3 0 4 ,3 0 5

elektronik para 3 5 5 , 357, 361


el-Hariri 160

deniz kabuklan ayrca bkz. deniz salyangozu

Elizabeth tt 315

kabuu; vvampum 2 7 3 , 2 8 0 , 2 8 6 , 2 87,


2 9 6 , 289, 2 9 0 ,2 9 3 , 294, 296-298, 304,

F.meviler 86, 127, 134, 145, 132, 134, 137,

305

emre muharrer senet 145


Endonezya 154, 191

Dcyr el-Medine 7-9


Dickens, C. 319
didrahni 25, 34b
dinar 58 , 1 0 7 ,1 2 1 , 122, 134, 135, 137, 139,
142, 145, 146, 151, 1 6 6 , 102,132, 135,
139 , 1 4 7 ,1 4 9 ,1 5 0 , 152, 1 5 4 ,1 8 1 ,1 9 6

138,

140

enflasyon 64, 65, 6 9 , 71, 72, 73, 2 3 8 , 2 39,


3 2 1 , 3 3 5 , 3 4 1 , 34 2 , 34 6 -3 4 8 , 35 0 , 3 5 1 ,

356
Engcls, F. 3 3 1 , 3 4 7
Ephesos 15, 18

385

386

PARANIN TARH

Eritre 273
escudo (doubloon) 238

Galya 5 2 , 5 6 , 6 1 , 6 5 , 80, 73, 84


Gambiya 287

Enunna 4
erefi 139, 1 4 7 ,1 4 9 , 166
Etiyopya 121, 187, 2 4 9 ,2 7 2 - 2 7 4 , 284, 286

Gana 134, 285, 287, 288, 304


Gandhara 17 4 ,1 7 5
Ganj 160, 174
Gazneliler 155

etnografya 289
euro 3 4 6 , 3 4 7 , 3 5 4 , 3 5 6 , 3 5 7 , 351b, 3 6 0
evlilik bkz. balk paras; dnler

Gcldlcr ayrca bkz. vvergeld 97g


Geniza 145

excelente 246
Eyyubiler 131, 138, 147e

Gillray, J .3 2 1 c
Gine 244, 245

faiz 4 ,6 ,3 1 ,3 2 ,5 4 ,1 0 9 ,1 1 9 ,1 4 6 ,1 4 7 ,1 8 4 ,
1 85, 2 5 3 , 2 6 1 ,3 1 7 , 3 4 7 , 351

Gine sikkesi 244, 279e


Gong Yu 220
Goslar 9 2 , 93, 97b

fals, fulus 1 2 2 ,1 4 2 ,1 5 1 , 1 3 4 ,1 3 7 , 138


Fan Chuo 276

gm 6, 78, 144, 145, 159, 162, 163, 166,


193, 1 1 ,2 9 -3 1 ,9 4 , 97a

Fas 150
Fatmiler 1 2 6 ,1 2 7 , 1 3 5 ,1 3 7 -1 3 9 , 1 4 2 ,1 4 5 ,

Greenback (yeil-srtl) 3 25, 327


groat 102

149,

S , 152, 154

Felipe II (tspanya kral) 248


Felipe III (spanya kral) ve Felipe IV (tspan
ya kral) 2 3 9 , 2 4 7 , 257
fenik 97h, 100, 108,110
Fiji 317
Filipinler 191, 2 3 7
Filistin 45 , 149,161
Finov 305
Firuz 175, 176, 189
Fisher, I. 3 3 8 , 339
Flandres 108, 116, 128
Floransa 102, 1 0 6 ,1 1 0 -1 1 2 , 2 3 7 , 115, 249
florin 106, 107, 110, 2 3 1 , 115, 116 , 119
follis 97, 98 , 122, 86, 134d, 134e
Frank 77 , 248, 284a, 284d, 308, 3 0 9 , 3 2 7
Frank krallar 82, 89
Franklar 80, 9 4g
Fransa, Fransz 17, 63, 80, 82, 83, 87, 9 3 ,9 5 ,
1 0 1 ,1 0 2 , 108, 111, 1 1 3 ,1 1 6 ,1 7 0 ,1 7 1 ,
2 0 1 ,2 3 1 ,2 3 9 , 2 4 9 ,2 5 7 ,2 6 1 , 2 6 6 ,2 9 1 ,
2 9 6 ,2 9 7 , 3 1 2 , 3 1 7 , 3 18, 3 20, 334, 335,
1 0 6 ,1 1 1 ,1 2 2 ,1 2 3 ,1 3 0 ,1 8 2 ,2 4 8 , 2 5 5 ,

2 7 1 ,2 8 2 , 2 8 4 ,3 0 6 ,3 0 8 , 327

gros tournois 102, 111


grosso 102, 104, 107, 122
Guangdong eyaleti 2 2 2 , 224
Guanzi 196
gulden 1 0 7 ,2 3 7 , 126, 2 4 0 , 281
guldiner 240, 241
Gung xu dnemi 210, 236
Guptalar 166, 179, 181,195-197
gm ayrca bkz. kleler 1-9, 12, 1 3 ,15-17,
2 0 ,2 2 ,2 3 ,2 6 ,2 7 , 29-31, 3 7 ,4 3 ,4 4 ,4 9 ,
52, 5 9 ,6 3 ,6 4 ,6 8 , 6 9 ,7 2 ,7 7 ,7 9 - 8 3 , 87,
88, 9 0 -9 3 , 9 8 ,1 0 1 ,1 0 4 ,1 0 5 ,1 0 7 ,1 1 2 ,
1 1 4 ,1 1 6 , 121, 124, 134, 1 3 7 -1 3 9 ,1 4 5 ,
1 4 8 ,1 5 8 ,1 5 9 ,1 6 1 ,1 7 4 ,1 7 6 ,1 8 5 ,1 8 7 ,
1 8 8 ,1 9 0 , 1 9 3 ,2 0 1 ,2 0 2 , 2 0 8 ,2 1 3 ,2 2 9 2 3 1 ,2 3 4 ,2 3 5 ,2 3 7 ,2 3 8 ,2 4 1 ,2 4 9 ,2 6 0 ,
2 7 7 , 2 8 0 -2 8 2 , 2 9 2 , 3 0 8 -3 1 0 , 3 14, 316,
3 18, 3 20, 321, 3 2 7 , 32 9 , 19, 107, 112,

120, 155 , 1 6 5 ,2 0 1 ,2 2 5
balca kaynaklar 7, 13, 95, 114, 319
gm dkmcleri 216-221, 320
Gney Afrika 191, 306, 315, 358
Gney Asya bkz. Hindistan; Pakistan; Sri Lan

Fransz Devrimi 3 1 7 , 332a, 332b

ka
Gneydou Asya 1 5 3 -1 9 3 , 2 1 5 , 2 3 7 , 2 82,

Frisia 83, 86 , 91 , 94b


fugio sentleri 279f

gvenlik zellikleri 3 5 id

201,202

fulus bkz. fals


Galbraith, J.K . 357
Gallienus 65 , 67 , 74

Habeistan bkz. Etiyopya paras


Habsburg 2 3 5 , 247
Hal Seferleri 113, 137, 154

DZN

haddehane 242
Hadrianus Duvar 60 , 52, 67
Haile Selasiye 284g
Hainaut 1 1 6 ,1 2 8
halifelik, halifeler 86 , 88, 90, 9 5 , 118, 121,
1 2 5 ,1 2 7 , 1 3 4 ,1 3 7 , 142, 97a, 131,132,

1 3 7 ,1 3 9 , 147, 148, 151


Hail (Tirol) 254c
Hamburg 127, 262, 266
Hamilton, A. 2 7 3 , 210b
Hammurabi 4 , 8
Han hanedanl 1 94, 1 97, 2 0 6 , 2 2 1 , 204e,

204f, 206

387

lhanlIlar 139, 147c, 157


ilkel para 31, 2 8 6 , 288
tnciller bkz. Yeni Ahit
tngiliz altn liras 2 3 8 , 324, 344
ngiliz Bat Afrikas 287
tngiliz Dou Afrikas 191, 284c
Ingiltere, tngiliz ayrca bkz. Britanya 60, 62,
6 3 , 6 5 ,7 8 , 82, 83, 90, 91, 93, 101, 102,
1 0 4 ,1 0 5 ,1 1 1 , 1 1 3 ,1 3 7 ,1 3 8 ,1 4 7 , 151,
155, 170-175, 187, 190, 1 9 1 ,2 2 2 , 2 31,
2 3 7 ,2 3 8 ,2 3 9 ,2 4 1 ,2 4 9 ,2 5 8 , 2 6 0 ,2 6 3 ,
2 7 3 ,2 8 2 ,2 9 1 ,2 9 6 , 3 09, 3 1 6 ,3 1 7 ,3 3 4 ,
337, 3 4 1 , 3 4 3 , 34 6 , 3 4 7 ,3 5 2 , 354, 35 5 ,
357, 93, 97a, 112, 113, 124, 168, 169,

Hannibal 4 3 , 4 6 , 50e
Hansa Birlii 107, 109, 114, 127
172, 239, 252, 265, 288g, 320, 321
Haroti 157, 17 3 ,1 7 8 , 207
ngotlar ayrca bkz. kle
haruba 142
altn 8, 9, 2 7 3 ,1 1
Hellespontos 15
bakr 2 8 2 , 9 , 12-15, 50c, 288f, 288h
Herakles bkz. Herkl
banka 2 1 6 ,2 1 9
Herkl 46, 74, 247
Burmallar 188, 201
Herodotos 16, 21
inliler 208, 216-221
Hindistan 2 ,3 4 , 54, 1 1 8 ,1 3 0 ,1 3 9 , 146, 148,
gm 6, 8 ,9 ,1 6 ,2 2 ,1 0 4 ,1 0 7 , 108,188,
150,
1 5 3-192, 2 0 4 , 2 4 7 , 2 4 8 , 2 8 2 , 2 96,
1 9 0 .2 0 8 .2 3 4 , 2 3 5 , 1 1 ,1 8 8 ,201b, 214,
3 5 1 , 145, 168, 172-174, 177-182,187216-221

196, 202, 207, 284c, 305, 314


Hinduku 137, 164, 155
Hint-Grek 193-195
Hollanda, Hollandallar 83, 101, 116, 147,
1 4 9 ,1 7 1 ,2 3 0 , 2 3 5 ,2 3 8 ,2 3 9 , 2 4 8 ,2 4 9 ,
2 6 6 , 296
I lollanda Dou Hindistan Kumpanyas 2 4 7
Hong Kong 2 2 2 ,2 2 3 , 2 2 7 , 1, 2 1 5 ,2 3 1 -2 3 4
HSBC 2 2 3 , 1,215
Huizong, mparator 2 0 4 , 211-213
Hunan eyaleti 2 2 4 , 217
hundi 187 ,2 0 0
Hunlar 78, 166, 134i, 180, 189-191
Hu-peh (Hubei) 2 2 4 , 236
hutbe 126, 174
hyperperon 98, 104, 114
Irak 117, 125, 127, 1 31, 151, 187, 147a
lulius Caesar 52 , 55, 6 4 , 44h, 59-61, 63
Iustinianus I 90,91
tbn
tbn
b
tbn

Battuta 2 7 7 , 296
Haldu 134
Hanbel 117, 118
Havkal 135, 145

Tay 201
teneke 189, 2 8 2 , 201h, 201, 201j
vergi 216-218, 220-221
ipek 193, 2 0 7 , 2 2 1 ,2 2 4
tran 6, 117, 121, 125, 130, 131, 138, 139,
142, 1 4 6 - 1 4 8 ,1 5 0 ,1 5 3 ,1 6 0 ,1 6 6 , 168,
175,
183, 187, 2 1 3 , 44f, 57, 134, 146,

147, 157, 162, 165, 179, 189,351a


tran Krfezi 144, 145, 147, 150, 191
rlanda 91, 2 3 7 , 97d
sa, Hristiyanlk, Hristiyanlar 4 5 ,4 9 ,5 8 ,5 9 ,
7 6 ,8 2 , 8 6 ,9 2 , 95, 9 6 ,1 0 1 ,1 2 1 ,1 2 2 ,1 2 5 ,
1 2 7 ,1 3 7 ,1 4 6 ,1 8 4 ,2 7 0 ,2 8 7 ,7 7 , 9 3 ,94a,

1 0 3 ,1 0 5 ,1 4 3 ,1 4 9
skandinav Para Birlii 320
skandinavya 92, 138, 9 7
skenderiye 145, 56
skoya 9 2 , 2 3 9 , 2 6 1 , 2 6 3 , 2 6 5 , 275, 3 2 1 f
slam, slami 86, 90, 94, 95, 107, 117-151,
1 5 3 ,1 7 0 , 1 7 1 ,1 7 3 - 1 7 7 ,1 8 4 , 1 9 2 ,2 7 3 ,
3 0 4 , 97a, 114, 131-167, 353, 357e
spanya 6 3 ,6 5 , 80, 86, 8 7 ,9 5 ,1 0 1 ,1 1 6 , 118,
1 3 5 .1 3 7 .2 2 9 .2 3 4 , 2 3 5 ,2 3 7 ,2 3 9 ,2 8 2 ,

5 5 ,9 1 ,1 4 0 , 147d, 1 5 3 ,2 4 3 ,2 4 6 , 254c,
2 5 7 ,2 7 3 , 2 8 3 ,2 9 1 ,3 2 1

388

PARANIN TARH

srail bkz. Yahudiler; Filistin


sve 2 4 5 ,2 4 7 ,2 5 5 ,2 5 7 ,2 6 6 ,3 2 1 ,3 4 7 , 97f,

97i, 259
svire 2 3 1 ,3 2 0 ,2 5 4 a , 332
talya 17, 29 , 4 1 -4 4 , 4 6 , 5 2 , 79, 80, 84, 86,
8 7 ,9 4 ,1 0 1 ,1 0 4 ,1 0 6 ,1 0 8 ,1 1 0 ,1 1 2 ,1 1 6 ,
1 3 7 ,1 4 8 ,2 3 0 ,2 3 9 ,2 5 2 , 3 2 0 , 36,47-50,

8 8 ,1 0 7 ,1 1 4 ,1 1 8 , 119, 284e, 333


itibari para ayrca bkzjeton 3 0 9 , 3 5 4
Japonya 1 9 3 ,1 9 4 , 2 0 1 ,2 0 4 , 2 0 7 ,2 1 5 , 2 2 3 ,
2 2 4 , 3 4 0 , 204h, 342, 343
jeton 1 5 1 ,1 6 2 ,201g, 2 5 5 ,2 5 8 ,321d, 321g,

325, 335
Joachimsthaler 2 3 1 , 242
Kabil 1 3 7 ,1 7 4 a , 177
Kaarlar 130, 131, 150, 146
kafataslar 2 8 0 , 283
kt para 1 3 9 ,1 5 0 ,1 5 1 ,1 5 4 ,2 1 2 ,2 1 3 ,2 1 5 ,
2 2 3 , 2 2 4 , 2 2 7 ,2 4 7 ,2 4 8 ,2 5 1 ,2 5 2 ,2 5 5 ,
2 5 7 ,2 5 8 ,2 6 0 ,2 6 1 ,2 6 5 ,2 6 6 ,2 6 8 ,2 7 1 ,
2 7 4 , 2 8 6 ,2 9 0 ,2 9 2 ,2 9 4 ,2 9 5 ,3 0 8 , 3 09,
3 10, 3 12, 3 1 4 -3 1 8 , 3 2 1 , 3 2 2 , 3 28, 3 32,
3 3 4 , 3 35, 3 3 9 , 3 4 4, 3 5 4 -3 5 6 , 2 2 7 , 231-

2 3 4 ,2 3 7 ,279a, 2 9 6 ,3 1 8 ,3 2 2 ,3 3 2 ,3 3 8 ,
351
kt tahviller ayrca bkz. kambiyo senetleri;
kt para 2 4 7 , 2 5 9 , 3 1 2 , 325
Kaiyuan tongbao 194, 198, 199, 204g
kakao ekirdekleri 2 8 2
kalp 1 3 9 ,1 4 8 ,1 4 9 ,1 6 0 ,1 6 1 ,1 6 4 ,1 6 5 ,2 0 2 ,
203,

2 3 7 , 2 4 2 , 2 4 7 , 2 7 7 , 254a, 254c

kaligrafi 2 0 3 , 2 0 4 , 147,211-213
Kalvin 2 3 0
Kalkta 155, 156, 176, 187, 190, /69, 172 ,

183, 188
kalpazanlk bkz. sahtecilik
kambiyo belgeleri 2 1 2 , 213
kambiyo senetleri 109, 118, 200, 266, 273
Kamboya 191, 202
kamu borlanmas 1 10, 2 4 7 , 2 5 9
Kanton 2 2 2 -2 2 4
Kanuni Sultan Sleyman 1 4 8 , 147j, 166
kanunlar 4 , 2 6 , 4 2 , 183, 2 6 0 , 8
kapitalizm 3 2 9 , 3 3 1 , 3 3 2 , 3 4 0 , 350
Kara l m 113
kara para 105

Karadeniz 13, 15, 2 2 , 3 7


Karayipler 235
Karolenj hanedan 86, 8 7 , 90, 92, 94, 95
kara 203
karapana 162-164, 184, 185, 174
kart bkz. kredi kart; debit kart
Kartaca 4 3 , 46, 5 1 , 60, 5 2 , 133
Kartaca Sava 46
kasapana bkz. karapana
Kastilya 116, 153
Katanga 288
Kautilya 177, 178
kelime-i ahadet 1 2 5 ,1 4 0 , 132-138, 147c
Kelt kkenli kabileler 79
Kenya 284c
kesik sikkeler 29-31, 306
Ketch, J. (cellat) 321b
Keynes, J. M . 33 5 , 3 3 8 -3 4 1 , 3 43, 349
khalkous 30, 41
Kbrs 17
Kstlama Dnemi 3 1 1 , 321, 322
Kta Kongresi 2 6 1 , 332a
ktasal ktlar 3 17, 318
Kzldeniz 54, 145, 2 7 3 , 284e
kina 2 9 6 -2 9 9
Kissi penileri 310
Kleopatra 62
kollyboi 41
komnizm 346-348
konfedere devletler 3 3 2 f
Kongo 2 7 3 ,2 8 0 ,2 9 1 ,2 9 2 , 288,289,300-302
Kongo Demokratik Cumhuriyeti 2 9 1 , 288f,

288b, 289, 300


Konstantinopos 80, 90, 95, 98, 9 0 ,9 1 ,94b,

97b, 103, 167


kontrolr 2 1 5 ,2 1 9
Kore 1 9 3 ,1 9 4 ,1 9 9 ,2 0 1 ,2 0 3 ,2 0 4 ,2 0 7 ,2 1 3 ,
2 1 5 , 204m
Korinthos 17, 34b
kleler 37, 8 8 ,2 0 7 ,2 9 2 ,3 2 4 , 1 6 0 ,2 8 3 ,288a,

311
Kln 9 3 ,1 0 0 ,1 0 8 , 126,263
Kraliyet Afrika Kumpanyas (Royal Af rica
Company) 244
Kraliyet Darphanesi 254d, 317
kran 146
kredi 3 2 ,4 9 ,9 7 ,1 0 9 ,1 1 0 ,1 8 5 ,2 2 7 ,2 3 5 ,2 4 5 ,
2 4 7 , 2 5 2 , 2 5 7 , 2 6 1 ,2 6 5 , 3 1 0 -3 1 2 , 31 4 ,
31 8 , 3 28, 3 52, 3 5 5 , 3 5 9 , 320, 357

DZN

kredi kartlar 2 7 1 , 3 0 8 , 3 0 9 , 3 5 2 , 3 55, 3 5 7 ,

Katrapalar 179, 1 84, 194

Lu Bao 2 2 0
Lucanus 54
Lucca 111, 2 3 7
Luka bkz. Yeni Ahit
lumache 2 8 0 , 2 8 1 , 289
Luther, M. 2 3 0
Lbeck 107, 10 9 ,1 2 7
Lbnan 1 3 7 ,1 5 4

Kufi yaz 132, 131, 136, 147

Lydia 1 3 - 1 5 ,1 7 , 1 7 ,2 3 -2 5

361
kredi mektubu 108, 145
Kroisos 13, 16, 17, 2/
kron 3 35, 345-347
krgerrand 358
Ksenophon 22

kuma para ayrca bkz. ipek 2 0 7 , 2 86, 2 9 1 ,


2 9 3 -2 9 5 , 300-302
Kuran 118, 119, 127, 132, 139, 359
kuron 2 6 5
Kuan 166, 168, 179, 187, 179, 181, 199
Kutsal Roma mparatorluu 101, 2 3 7 , 2 3 9 ,

250, 262, 263


Kuveyt 151
kuyumcular 148, 2 5 2 , 2 5 3 , 318
Kuzey Umbria 90, 93
Kk Asya, ayrca bkz. Anadolu; Trkiye 44,

57
kle aynca bkz. ingot 3, 6, 8 ,1 3 ,1 5 , 1 6 ,2 1 2 3 ,2 7 ,3 3 ,4 1 ,4 2 , 67, 70, 78, 82, 83, 90,
94, 107, 114, 116, 134, 164, 166, 2 0 8 ,
2 1 0 , 2 2 3 , 2 2 9 ,2 3 5 ,2 3 8 ,2 4 8 ,2 4 9 ,2 5 1 ,
2 7 0 ,2 8 1 ,3 1 6 , 4 7 ,4 9 ,2 0 l d
krek eklinde para 1 9 4 ,1 9 6 ,1 9 7 , 204a, 205
kreselleme 3 49, 3 5 0 , 3 5 6 , 3 5 3 , 354
Kyrenaika 17
Laos 188, 201 d
Lari 148, 165
Latin Para Birlii 3 2 0 , 3 2 7
Law, J. 2 5 7 , 2 5 8 , 2 6 5 , 3 1 7 , 270-272
leeuvvendaalder 2 4 8 , 261
Lele halk 2 9 1 -2 9 6 , 3 0 2
lepton 52
Levant 2 4 8 , 261
Li Tao 215
Liberya 3 10,311
lira 2 3 0 , 238
livre 102, 3 1 7 , 332c
Livius 41
Lloyd George, D. 3 3 4 , 3 3 6 , 338
Lombardiyaltlar 108, 137
Londra 101, 156, 2 4 8 , 2 5 2 , 33 4 , 3 37, 3 52,

172
Lopez, D. 2 8 0

M a Duanlin 212
M aastricht Anlamas 3 4 7
Macaristan 92, 105, 1 0 7 ,2 3 9 , 3 4 7 ,1 2 1
Macellan 243
macuta 283, 288e
Madagaskar 2 9 7 , 306-309
Madagaskar Cumhuriyeti bkz. Madagaskar
Madenler
Afrika 2 7 8 , 288
Anadolu 138
Annaberg 2 3 0 , 241
Bohemya 92, 104, 107, 2 3 0 , 2 3 7 , 239
Erzebirge 2 3 2
Falun 2 4 7
Fransa 8 7
Freiberg 104, 108, 241
Goslar 9 2 , 93, 97h
Guanajuanto 2 4 9
Harz Dalar 2 5 3
Hicaz 134, 150
Hinduku 1 3 7 , 155
spanya 63
Joachim stahl 2 3 0 , 2 3 1 , 2 34, 242
Kremnica 107 ,1 2 1
Kutna Hora 104, 107
Laurium 2 7 , 28
Maverannehir 137
M eksika 247
M elle 96
Mas Gcrais 264
Pencir 137
Potosi 2 3 4 , 249
Ramnelsberg 97b
Saksonya 92, 93, 104, 2 3 0 , 2 3 7
Sardunya 122
Schneeberg 2 3 0 , 24 /
Schvvaz 2 3 0 , 2 3 4 , 240
Trakya 37, 45
Yunanistan 45

389

PARANIN TARH

Makedonya 17, 5 2 , 45
makine darphaneleri bkz. madeni para maki
neleri
Makrizi 139, 142
Malakka 2 8 2
Malavi 315
Malay Yarmadas 189
Maldiv Adalar 1 54, 2 9 6 , 305
M al 2 7 7 , 296
Malinovvski, B. 2 8 9
Malta 54
Manu ayrca bkz. Qing hanedan 2 0 4 , 236
mangr 149
Manila kalyonlar 2 3 7
manilla 288
Manu 183
maravcdi 2 3 9 , 2 5 7
M aria Theresa taleri 150, 2 4 8 , 284
Mariane 284a
Marinus 60
mark 3 3 4 , 335, 3 4 3 , 3 4 6 , 124
M arkos bkz. Yeni Ahit
Mars (gezegen) 142

miktar kuram ayrca bkz. para arz 314


Milano 2 3 0 , 238
mina 4, 12, 22
Ming hanedanl 2 0 6 , 2 1 5 , 2 2 7
miskal 124, 140, 135
Mississippi Kumpanyas 2 5 7 , 272
Moollar 1 3 9 ,1 4 8 ,1 7 0 ,2 0 6 ,2 1 3 , 147c, 157-

159
Mombasa 191
monetarizm 342
morabetino 137, 153
M orrison, J. 2 0 8 , 2 2 2
Mozambik 191
Muhammed (peygamber) 117, 118, 122,
131, 132, 132-134
Muhavvidler 137, 134b, 163
M urabtlar 95, 134, 137, 153
muska ayrca bkz. tlsmlar 196
mcevherat 16, 6 8 , 7 8 , 138, 183, 94a, 161,

2 1 6 -2 2 1 ,3 0 7
Mslmanlar ayncabkz. slam 106,117-121,
1 2 6 ,1 2 7 ,1 3 1 , 134, 1 3 5 ,1 3 7 ,1 3 8 , 140,
146, 286

M arx, K. 3 0 5 , 3 29, 3 3 1 , 3 32, 3 40, 3 4 7 , 341


Massachusetts 2 5 9 , 2 6 0 , 2 6 5 , 273, 279b
Matsys, Quentin 3
Mauritius 154
Maurya bkz. Aoka; adragupta Maurya
Maverannehir 1 3 7 ,1 3 9 , 145, 158
M cNamara, F. 357b
Mecdelli Meryem 45

Napoli ayrca bkz. Neapolis 2 3 9 , 122, 255


Napolyon Savalar 311
Nasr-i Hsrev 145
Neapolis (Napoli) 4 3 , 50a
Nepal 154, 190
Nero 63, 64

Medine 117, 134, 131,150


Medinetsselam bkz. Badat
Mekke 117, 1 2 1 , 131

Nerva 56
New York Menkul Kymetler Borsas 3 3 7 , 348
ngultrum 154
ngwee 316

Meksika dolar 2 1 2 , 222-226


Melanezya 283

Nijerya 284d, 287, 288a, 288b, 288c


nikel 3 54, 168

Melle (metallum) 83, 87, 96


Memluklar 139, 147, 156

Nikkha bkz. nishka


Nimrud 12, 13, 14
Nixon, R. 350

mermi sikkesi 201 f


Merovenj 80, 82, 87, 92 , 95
Mesudi 144
Metallum bkz. Melle
Mezopotamya 1-37
Msr 1 - 3 7 ,4 5 ,4 9 ,6 3 ,6 5 ,6 8 ,1 0 7 ,1 1 8 ,1 2 1 ,

noble 124
nomisma 2 6 , 9 6-98, 103, 104
Normanlar 88, 93, 95, 106, 114,152
Norve 3 2 1 , 97f
noter 2 5 2 , 2 5 3 , 2 6 7

1 3 5 ,1 3 7 -1 3 9 ,1 4 2 ,1 4 7 ,1 4 8 ,1 6 6 ,29-31,

Notitia Dignintatum 82

42, 44b, 56, 79, 147e, 147f, 149

nummus 77, 80e, 80j, 134d


Nuremberg 263

Michael, J.R . 2 2 7
Mikronezya 2 8 3 , 2 9 5

Nbye 7, 10

DZN

Odovacar 79 , 88
Offa 9 0 ,1 0 2

pecunia 41
Peloponnesos Sava 2 7 , 31
Pencap 193-195, 198
Peng Xinwei 212

ok 12, 13, 16
Okyanusya ayrca bkz. Pasifik 2 7 1 -3 0 5 ,2 9 2 -

peni 6 5 ,8 3 ,8 6 ,8 7 ,9 0 ,9 4 ,9 5 ,1 0 1 ,1 0 2 ,1 0 4 ,
105, 2 4 1 , 2 7 7 , 93, 94h, 97c, 97d, 97f,

obol, obolus 2 3 , 3 0 , 2 9 , 98
Octavianus bkz. Augustus

2 9 9 , 317
ondalk sistem 3 3 3 , 359
Oresmc, N. 99, 109
Orta Asya ayrca bkz. Xinjiang 88, 163, 187,
1 9 3 ,1 9 4 , 2 0 0 ,2 0 4 ,1 7 9
Osmanllar 9 8 ,1 3 1 ,1 4 6 ,1 4 8 -1 5 0 , 147h, 147j,

161 , 167
Ostrogotlar 79, 94b, 94c
Otuz Yl Savalar 2 4 5

97g, 98, 1 0 1 ,1 1 2 ,1 1 3 , 254c, 258 , 287,


310, 315, 317, 321g, 325, 326, 340
Pepin 86, 87
Pergamon (Bergama) 44c
Perikles 2 7
Pers topraklar ayrca bkz. Ahcmeni mpara
torluu; ran 1 4 7 , 19,21-24, 134g, 147g
Peru 243, 247, 265
pfunder 240

Owen, R. 340

Philippos II (Makedonyal) 37, 45


piastre 147, 167, 249

deme arac 5, 7, 8, 4 1 , 138, 139, 196, 2 0 4 ,

Pigafetta, F. 281

2 0 7 , 2 0 8 , 2 5 2 , 2 7 8 ,2 8 2 , 2 8 3 , 2 8 5 -2 8 7 ,
297,
304, 3 0 8 , 106, 121, 215, 291
ller iin para 231-234
zbekistan 187, 1 94, 134i, 158,353

pirin 58, 5 9 , 144, 2 0 4 , 2 7 8 , 3 5 4 , 65, 210,

Pahang sultanl 189, 201h, 201i , 201 j


Pakistan 1 4 8 ,1 5 4 , 157, 1 5 9 ,1 6 0 ,1 6 2 , 164,
168, 1 73,198, 199
Palalar 176
Palmstruch, J. 2 5 5 , 2 5 7 , 2 5 8 , 2 6 5 , 269
Palmyra 65, 5 5 , 75, 76
Panama 235
Panini 163

228, 230, 284d, 288a, 288b, 288c


pirin (tahl) 2 0 7 , 2 0 8 , 283
Pisa 106
Pirt, W. 321c
Platon 309
Plinius 54, 55
Polimer banknotlar 351d
Polo, M arco 2 1 3 ,2 7 6 , 2 7 7
Polonya 92, 2 3 7 , 2 3 9 , 2 4 5 , 332d
Polybios 53
Pompeii 59
Pontius Pilatus 52

Papalar 9 4 ,1 0 9 ,2 3 7 , 94d, 1 02,119,129,280


Papalk bkz. Papalar
Papua Yeni Gine 293, 296-298

pound 52, 60, 7 2 ,7 6 , 78, 7 9 ,1 0 2 ,2 3 8 , 2 39,

para arz 61, 90, 9 3 ,1 0 1 ,1 0 4 , 1 0 5 ,1 1 0 ,1 1 3 ,

2 5 3 , 30 9 , 80d, 84, 124, 266, 267, 275,

2 2 9 , 2 4 8 , 3 1 0 , 3 2 5 , 3 2 7 , 121, 284c
para reformu 140, 132, 134-137
parasal birlik ayrca bkz. euro; Latin Para Bir
lii; Renanya Para Birlii; Wendish Para
Birlii 3 4 6 , 2 7 5 , 3 6 0
Paris Menkul Kymetler Borsas 272
Parthlar 5 7

Portekiz 245, 288, 314


Potosi 2 3 4 , 2 4 9 , 243, 247

276, 318, 320-3 2 2 ,3 4 4


praguergroschen 107, 120
Pratihara 176, 189-191
pres sikkecilii 2 4 2 , 254b, 254c, 254d, 326
Prinsep, James 1 5 5-157, 1 7 0 ,1 7 4 ,1 7 6 , 169,

170, 173, 183-185


Prinsep, John 155, 172, 174 ,1 8 8
Protestan Reformu 230

Pasifik ayrca bkz. Okyanusya 2 3 7 , 2 8 0 ,


283,
2 8 5 , 2 8 6 , 3 0 4 , 3 5 9 , 2 9 5 ,3 1 7
Pasion 32, 33
pavillon 123

Qi (i) devleti 196, 204b, 205


Qin hanedan 194, 204e

pazar 8 2 ,1 1 3 ,1 3 8 ,2 1 2 ,2 3 0 ,2 4 5 ,2 9 6 ,3 0 2 ,
3 1 9 , 3 2 7 , 3 3 0 , 3 4 0 , 3 4 1 ,3 4 6

Qing hanedan ayrca bkz. Manu 2 0 4 ,2 0 7 ,


208

391

392

PARANIN TARH

Savaan Devletler dnemi 1 9 4 ,1 9 7 ,3 2 2 ,2 0 5 ,

quadrans 4 4 , 45

332d

Quadrigatus 50d

sceattas 83, 90, 94b


radiate ayrca bkz. antoninianus 6 3 , 72, 8 0 f
rafya kuma ayrca bkz. kuma para 2 9 3 ,3 0 0 ,

sekizlik ayrca bkz. Meksika dolar 2 4 7 ,

302
ramo secco 41

Selahaddin 138
Seluklular 128, 138, 146, 148
semis 4 4 , SOb
senetler bkz. kt para
sequin 147, 2 3 8 , 147b
sestertius 4 4 , 5 9 , 50b, 65

rand 358
Ravenna 80, 88
real ayrca bkz. sekizlik 2 3 5 ,2 4 8 , 3 5 4 , 2 4 7 ,

279c, 3 0 7 ,3 2 e
Ren 78 , 94b
Renanya 107, 114, 1 0 8 ,1 1 1 , 126
Renanya Para Birlii 126
riba 119
Ricardo, D. 3 1 5 , 3 1 6 , 331

rijksdaalder 248

279b, 283, 307

Seylan bkz. Sri Lanka


Srbistan 107 ,1 6 6
sicca 172
Sicilmase 135, 145
Sicilya 1 7 ,4 1 ,4 6 ,9 4 , 1 3 7 ,3 5 ,3 9 , 40,54,114,

1 25,152

Robertson, D. H. 3 0 7
Roma 34f, 44b, 50-87, 94

Sierra Leone 283, 287


siglos 2 3 , 24

Roosevelt, F. D. 3 2 8 , 3 4 0
Rnesans 2 2 9 , 238
ruble 108, 346, 3 5 4 , 332g
rupi 1 4 8 ,1 5 3 -1 5 5 , 1 7 2 ,1 7 4 - 1 7 6 ,1 8 7 , 190,

sikke aac 2 1 0
sikke dizisi 228

191, 3 5 4 , 1 6 8 ,1 6 9 ,1 7 2 ,1 8 2 ,1 8 4 ,1 8 5 ,

1 88,200,

284c, 313, 314

Rus Devrimi 3 1 7 , 332g


Rusya 88, 9 0 ,1 0 7 ,1 3 8 ,2 2 7 , 2 3 7 ,2 4 8 , 347,
3 4 8 ,3 5 1 ,9 7 a , 1 1 7 ,2 5 0 , 332g
Safeviler 131, 146, 148, 147g, 163, 165
Sahra 106, 134, 145, 2 7 4 , 2 7 7
sahtecilik 2 4 , 61 , 6 3 ,1 2 5 , 3 44, 3 55, 68 , 70,

223,

sikke klc 230


siliqua 80i, 80k, 88, 94d
simbo 289
Siraf 144
sirk oyunlar 54
Smith, A. 2 21, 2 6 0 , 2 6 8 , 3 2 9 -3 3 1 , 339
Sogd, Sogdiana 194, 134, 204k
Souk Sava 347
soho bkz. darphaneler
solidus 69, 8 2 ,9 6 , 9 8 ,1 0 2 ,1 2 0 ,1 2 2 ,2 0 1 , 78,

87, 89, 94a, 103, 134a, 134b, 209

224, 227, 321a, 351c, 351d


Sakalar 1 6 6 ,3 7 , 178, 193-195
Saksonya 92 , 9 3 , 104, 2 3 0 , 2 3 7 , 241, 242

Solomon Adalar 2 9 4
Solon 26
Somali 191, 284c

Sallustius 54
Samaniler 138, 155
Samos (Sisam) 15
Samudragupta 1 8 1 ,1 9 6 , 197
Sanayi Devrimi 317, 3 1 8 ,3 2 0 , 3 2 8 ,3 2 9 ,3 3 1 ,

Song hanedan 1 9 4 ,2 0 6 ,2 0 7 ,2 1 2 ,211-213


sosyalizm 3 29, 340

332
Santa Cruz Adalar 2 8 5 , 294
Sardinya 122
sarraf 1 4 6 ,1 7 4 ,1 8 6 ,2 2 2 ,2 15,21 9 ,2 2 2 ,2 2 3
Sasani 1 1 7 ,1 1 8 ,1 2 1 ,1 2 2 ,1 2 7 ,1 4 4 ,1 6 6 ,1 7 5 ,
176, 2 0 1 , 131, 134f, 134g, 134b, 134i,

163,

180, 189-191

satrap 193-195

Sovyetler Birlii 3 4 7 , 3 48, 353


smrgeler 2 2 2 ,2 3 7 ,2 4 9 ,2 5 8 -2 6 1 ,2 6 6 ,2 6 8 ,
274, 291, 292, 294, 296, 317, 273,
279b, 279c, 279d, 279e, 279/, 284a, 284c,

284d, 287, 288e, 290, 301, 313-315,


Spalding, W. F. 212
Sparta 27, 31
Sri Lanka 154, 161, 166, 171, 172
St Joachirnsthal 2 3 0 , 2 3 1 , 242
stater 16, 19 -2 1 ,2 6 ,2 9 -3 1 ,3 3 ,34c, 34f, 36,
3 7 , 50e

DZN

Srein, Sir M. A. 209

Tekvin 1, 2

sterlin 104, 342, 3 5 4 , 113, 275, 324


Steward, J. 2 5 2
stupa 176, 192, 198, 199

teneke 189, 2 0 6 , 2 8 2 , 201h, 201i, 201j,

Sudan 106, 1 3 5 ,3 / 2
Sulla, Lucius Comelius 58
Sun Yat-sen 205
Suriye 6 5 ,1 0 7 ,1 1 8 , 166, 127, 44d, 7 5 ,132,

134e, 141, 147e, 149

224,

279c, 279f

testone 238, 239


testoon 2 3 9
tetradrahmi 2 9 ,2 7 , 2 8 ,34a, 34d, 34e, 35,38,

44a, 44c, 44d, 44e, 44f, 44g, 45, 46, 56,


57,
173
Tetricus 6 3 , 73

Suttun Hoo 78
Svahili 284b

Theophrastos 33
Thukydides

ahi 147, 148

tlsmlar ayrca bkz. muska 2 2 0 , 214, 228


Tiberius 52
Tibet 190, 2 7 7

am 131, 134b, 135, 136


ama$ 6
anghay 215, 219, 224, 237
ekel 4, 6, 12 ,2 2 -2 4 , 174a, 174b, 174c
eyseller 154
126, 146
ilin 1 0 2 , 2 3 8 ,2 3 9 ,2 6 0 , 2 3 9 ,2 6 5 ,2 7 8 , 94g,

279b, 279d, 284b, 321d, 321f, 334,


359
iva 180,202
tahl 4, 1 2 ,6 0 , 194, 1 9 6 ,1 9 7 ,2 0 4 ,2 0 7 ,2 2 0 ,
2 2 1 ,2 0 7
takas 7, 12, 83, 9 6 ,1 0 5 ,1 0 9 ,2 1 2 ,2 2 7 ,2 3 7 ,
2 4 5 , 2 5 9 , 2 8 9 ,2 9 0 , 2 9 2 ,2 9 7 , 3 0 2 , 309
taklitler ayrca bkz. sahtecilik 63, 107, 121,
122, 1 3 7 ,1 5 9 , 1 6 0 ,1 7 9 , 190, 1 9 4 ,2 2 0 ,
2 2 2 , 97f, 119,132-134,134a, 134d, 134e,

134f, 141,143, 149,189-191,193-195,


204,
206, 209, 231-234, 279b, 321a
talent 27, 32, 37, 53
taler ayrca bkz. M aria Theresa taleri 149,
1 5 0 ,2 3 1 ,2 3 5 , 2 3 7 ,2 4 1 , 2 4 8 , 2 4 2 ,2 5 0 ,

253,

261, 263, 284e, 284f, 284g

ticaret 12, 16, 2 1 -2 3 , 2 6 , 78, 80, 8 2-84, 88,


9 0-93, 9 6 , 98, 101, 106-109, 114, 119,
134, 1 3 5 ,1 3 7 ,1 3 9 , 1 4 4 ,1 4 5 , 1 4 8 ,1 4 9 ,
1 7 3 ,1 7 7 ,1 8 5 , 1 8 7 ,1 9 0 ,1 9 3 ,2 0 1 ,2 0 7 ,
2 1 0 , 2 1 2 ,2 1 5 ,2 3 0 ,2 3 5 ,2 4 8 ,2 4 9 ,2 5 1 ,
2 5 2 ,2 5 9 ,2 6 3 ,2 6 6 , 2 7 7 ,2 8 2 , 2 8 9 ,2 9 0 ,
2 9 6 , 2 97, 30 9 , 3 1 6 , 3 18, 3 2 0 ,3 3 0 ,3 3 4 ,
337,
3 39 , 3 4 1 , 3 4 3 , 34 9 , 3 50, 3 5 7 , 30,

34b, 4 2 ,9 4h, 97b, 97e, 97b, 98,102,112,


1 1 6 ,1 2 2 ,1 4 9 ,1 6 5 , 1 8 2 ,2 4 7 ,2 5 0 ,2 6 1 ,
2 6 2 ,2 7 1 ,2 7 8 ,284e, 2 8 5 ,288b, 290,305,
327-331
Timbuktu 1 3 4 ,2 7 7
Tirol 2 3 0 , 2 3 7 , 240, 254c
Ttus 58
Tongo 305
tremissis 82, 86, 98, 90-92, 94g
tura 131, 132, 15 0 , 147h, 147i, 147j, 167
tuz paras 2 7 7 , 286
tmen 146
Trkiye ayrca bkz. Anadolu; Kk Asya 146,
149, 150, 44e, 46, 147h, I47j, 148

tambu 2 8 5 , 293

Trkler 166
Trkmen 127, 141

Tang hanedan 1 9 4 ,2 0 4 ,2 0 6 - 2 0 8 , 204g, 208


tanka 2 0 2 , 203

ttn 2 8 3 , 279a
ty para 2 8 5 , 2 9 0 , 294

Tanzanya 284b, 313


tapnak 3, 6 , 7 , 1 1 , 1 5 , 2 7 , 2 9 , 3 3 ,1 1 7 ,1 7 9 ,
196,
226
rari 137, 114,152
ta para 295
Tavcrnier, J. B. 2 8 2
Tayland 1 8 8 ,1 9 1 ,2 8 2 , 201e, 201 f, 202,203
tefeci 54, 109, 119, 2 3 0

393

Uganda 284c
Ukrayna 3 1 7
Uluslararas Para Fonu 3 40, 3 4 9 -3 5 1 , 350
Umman 144, 191
nite 2 3 9 , 2 5 1
Ur 4

394

PARANIN TARH

Vado kaho 194, 2 0 2 , 204b


Vandallar 80
Vanuatu 2 8 5 ,2 8 6
Veda 183, 184
Venedik, Venedikliler 1 0 2 ,1 0 4 ,1 0 7 ,1 1 4 ,1 1 6 ,

Yahudiler 58, 1 0 9 ,1 4 5 , 146, 14, 52


Yap adas 295
Yemen 144, 1 5 0 , 160
yen 34 3 , 342, 343
Yeni Ahit 4 5 , 52

1 4 7 ,1 4 9 ,2 3 0 , 2 3 7 -2 3 9 ,2 7 3 , 2 83,Yeni Britanya 2 8 5 , 293


107, 116, 122, 129, 156,243
Yeni Gine bkz. Papua Yeni Gine
139,

vergi 7 , 3 1 ,4 3 ,4 9 , 5 2 ,5 4 ,5 8 ,6 0 , 80, 84, 88,


9 7 , 1 13, 118, 119, 142, 144, 177, 2 07,
2 0 8 , 2 1 3 ,2 1 5 ,2 2 4 ,2 4 7 ,2 5 9 ,2 9 2 , 316,
2 2 , 97g , 97i, 119, 200, 216-221, 268,

279f
Vietnam 19 1 ,1 9 3 , 1 9 4 ,1 9 9 ,2 0 1 ,2 1 5 ,2 0 2 ,

2041
Vikmgler 88, 90, 91, 9 3 ,1 3 7 ,1 3 8 , 97a, 97b,

97c, 97d, 97e


Vinaya 185
Vindolanda 6 7
Vindolanda hisar 60, 67
Vinu 181, 189-191,202
Vizigotlar 7 8 , 80, 86, 84, 90, 91
Vudi, mparator 197, 204f
vuzhu 194, 197, 198, 2 0 1 , 2 2 0 , 204f, 206
Wall Street k 348
vvampum 2 8 2 , 290
W a tt,J. 254d, 321 d, 326
Wendish Para Birlii 114, 127
vvergeld 94g
Westphalia 253
Wilde, O. 153, 168
witten 1 1 4 , 127

Yeni Zelanda 346


ylan 3 46, 77
Yuan 2 0 6 ,2 1 3
Yan Haovven 193
Yunan sikkecilii 4 3 ,4 4 ,4 6 ,5 9 ,6 0 ,1 5 8 - 1 6 0 ,
164-166, 168, 179, 183, 59
Yunanistan, Yunanlar 1 - 3 7 ,3 9 ,4 1 ,4 3 ,4 5 ,4 6 ,

5 2 ,5 3 ,7 5 ,1 2 1 ,1 5 8 - 1 6 0 ,1 6 2 - 1 6 5 , 168,
1 7 0 ,1 8 7 ,
3 0 9 ,4 7 ,5 0 a , 134d, 1 41,1

177-179, 193-195,199, 327-331


yunus 4 3 , 1 6 ,34c
yzkler 15, 2 8 0 , 6 , 10, 198
Yzyl Savalar 113, 116
Zambiya 288f, 315, 316, 351d
zekt 119
Zenobia 65
Zerdtiler 134f, 199
Zeus 42, 4 6 ,1 7 8
Zeydiler
Zhang Zhidong 224
Zheng Guanying 2 2 1 , 222
Zhou krallar 194
Zimbabve 3 1 5
zloty 332d
Zvveig, S. 335

Xinjiag ayrca bkz. Orta Asya 1 9 4 , 204,206,

207, 209