You are on page 1of 484

TACL-RFN SEYYD EBL-VEFNIN TARHSEL YAAMI, VEFLK HAREKETNN

(TARKATININ) ANADOLU SELUKLU DEVLETNN YIKILIINDA VE OSMANLI BEYLNN


KURULUUNDAK NEM VE EBL-VEF MENKIB-NMESNN EDSYON-KRTK METN.

mer KAMAZ

Yksek Lisans Tezi


Tarih Anabilim Dal
Anadolu niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Austos 2006
Danman: Yrd. Do. Dr. Sema Altunan

Eskiehir
Anadolu niversitesi Sosyal Bilimler Enstits
Austos 2006

2
YKSEK LSANS TEZ Z
TACL-RFN SEYYD EBL-VEFNIN TARHSEL YAAMI, VEFLK
HAREKETNN (TARKATININ) ANADOLU SELUKLU DEVLETNN YIKILIINDA
VE

OSMANLI

BEYLNN

KURULUUNDAK

NEM

VE

EBL-VEF

MENKIB-NMESNN EDSYON-KRTK METN.


mer KAMAZ
Tarih Anabilim Dal
Anadolu niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Austos 2006
Danman: Yrd. Do. Dr. Sema Altunan
Gerek ad; Muhammed bin Muhammed olan; ancak Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vef
adyla hret kazanan Irakl nl mutasavvf, M.1100 ylndaki lmnden sonra adna
kurulan Veflik tarikatnn kuramsal Piri olarak kabul edilmitir.
Ebl-Vefnn yaam boyunca, elde ettii siyasi ve dini g pek ok kez Abbasi
ynetimiyle derin ihtilafa dmesine neden olmutur.
Veflik tarikatnn Anadoluya M.XI.y.y. da girdii kabul edilebilirse de, kklemesi
Dede Karknn M.XIII.y.y. da ki Anadoluya giriiyle balam ve yerine geen Bb lys
dneminde Anadolu sathna yaylmtr.
Erken dnem Veflie, yabanclaan orta dnem Vefliinin yabanclama nedeni,
hitap ettii evrenin deimesi ve orta dnem Vef liderlerinin Ebl-Vefnn tasavvufi
grlerini st at olarak kabul etmeleriydi.
Bb lys isyanndan sonra orta dnem Vefleri zaman ierisinde Snnileme
srecine girmi ve baz orta dnem Vefleri Osmanlnn kuruluu dneminde son derece
nemli fetihlere itirak etmilerdir.
Erken dnem, Veflik hakknda en kapsaml bilgiler ise, XIV.y.y. Arapa yazlan ve
XVI.y.y.n banda zetlenerek Trkeye evrilen Menkbut-Tcul-rifin Seyyid EblVef isimli eserdir.

3
ABSTRACT
TACL-RFN SEYYD EBL-VEFS HISTORICAL LIFE, VEFALK
MOVEMENT ANATOLIA SELUKLU STATE TO BE DEMOLSHED AND OTTOMAN
GOVERNMENTAL FOUNDATION IMPORTANCE AND EBL-VEF MENKIBNMES EDICYON-CRITIK TEXT
mer KAMAZ
History Protector Science
Anadolu University Social Sciences Institute, August 2006
Adviser: Yrd. Do. Dr. Sema Altunan
Iraqi famous sufi whose real name was Muhammed bin Muhammed; had got famous
with the name Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vef; accepted as the oretical masters of Veflik
dervish order which had shown off for him after his dying in 12th century. Political and
religious power of Ebl-Vefs; had caused to hard conflicts with Abbaside administration.
Had been accepted that Veflik dervish order came in Anatolia in the 11th century.
But this dervish orders taking root had bequn when Dede Karkn came in Anatolia in the
13th century and in Bb lys period who came after him; this dervish order had been passed
of Anatolion borders.
Pre-age Vefliks had been become estranged to middle-age Vefliks. Becase its
addressing circuit had changed and one of Vef leaders Ebl-Vefs sufistic thoughts had
accepted as the best.
After Bb lys rebellion pre-age Vefliks started to be Suni in the couse of time
and some of Pre-age Vefliks had gined importont conquests at the period of the Otoman
Empires establishment.
The most radivst information about middle-age Veflik is; Menkbul-Tcul-rifin
Seyyid Ebl-Vef which had been written in Arabic in the 14th century and translated in
summary Turkish at the beginning of the 16th century.

4
JR VE ENSTT ONAYI
mer Kamazn Tacul-rifin Seyyid Ebl-Vefnn Tarihsel Yaam, Veflik
Hareketinin (Tarikatnn) Anadolu Seluklu Devletinin Yklnda Ve Osmanl Beyliinin
Kuruluundaki nemi Ve Ebl-Vef Menkb-nmesinin Edisyon-Kritik Metni balkl tezi
. tarihinde, aadaki jri tarafndan Lisansst Eitim retim ve Snav
Ynetmeliinin ilgili maddeleri uyarnca, Tarih Anabilim dalnda Yksek Lisans tezi olarak
kabul / ret edilmitir.

Ad Soyad

mza

ye (Tez Danman) : Yrd. Do. Dr. Sema Altunan


ye

ye

ye

Enstit Mdr

5
ZGEM
MER KAMAZ
Tarih Anabilim Dal
Yksek Lisans
Eitim
Y. Lisan:

2004 Eskiehir Osmangazi niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits

Lisans : 2002 Eskiehir Osmangazi niversitesi, Fen Edebiyat Fakltesi, Tarih Blm
Lise

1997 Antalya Yavuz Selim Lisesi

2004-2005. Tarih retmeni. Antalya Sekin Dershanesi


2005-2006 Tarih retmeni. Antalya Lider Dershanesi
2006-

Tarih retmeni. Antalya / Manavgat Atlas Dergisi Dershanesi


Kiisel Bilgiler

Doum Yeri Ve Yl: Antalya 30.04.1980 Cinsiyet: Erkek

Yabanc

Dil:

ngilizce

6
KISALTMALAR
a.g.e.

: Ad geen eser

a.g.m.

: Ad geen makale

A.N.

: Ayasofya Nshas

A.M.K.

: Ankara Milli Ktphane

A..

: Atatrk niversitesi

A..D.T.C.F : Ankara niversitesi Dil Tarih Corafya Fakltesi


A...F.

: Ankara niversitesi lahiyat Fakltesi

B.T.T.D.

: Belgelerle Trk Tarihi Dergisi

bk.

: Baknz

bsk

: Bask

byt.

: Beyit

c.

: Cilt

ev.

: eviren

D..A

: Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi

D..B.

: Diyanet leri Bakanl

D.F.E.F.M.

: Drul-Fnn Edebiyat Fakltesi Mecmuas

dpnt.

: Dipnot

D.V.

: Diyanet Vakf

Edt.

: Editr

E..

: Erciyes niversitesi

H.

: Hicri

..E.F.T.E.D: stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Enstits Dergisi


.A.

: slm Ansiklopedisi

..N.

: stanbul niversitesi Nshas

..T.E

: stanbul niversitesi Trkiyat Enstits

Ks.

: Ksm

M.

: Miladi

M.E.B.

: Milli Eitim Bakanl

M.B.N.

: Murat Buhar Nshas

M.T.M

: Milli Tetebbular Mecmuas

Nr.

: Neir

nr.

: Numara

7
s.

: Sayfa

say.

: Say

S.O.L.L.

: Sources Of Oriental Languages And Literatures

T.D.K.

: Trk Dil Kurumu

D.G.B..T.

: Doutan Gnmze Byk slm Ansiklopedisi

T.A.

: Trk Ansiklopedisi

T.D.

: Trk Dili

Ta. D.

: Tarih Dergisi

T.E.K.D.V.

: Trkiye Ekonomik Ve Kltrel Dayanma Vakf

T.D.A.V.

: Trk Dnyas Aratrmalar Vakf

T.K.

: Trk Kltr

T.K.A.

: Trk Kltr Aratrmalar

T.K.A.E.

: Trk Kltr Aratrmalar Enstits

T.M.

: Trkiyat Mecmuas

T.O.E.M.

: Tarih-i Osmn Encmeni Mecmuas

T.T.K.

: Trk Tarih Kurumu

T.V.Y.Y.

: Tarih Vakf Yurt Yaynlar

T.Y.

: Trke Yazmalar

V.D.

: Vakflar Dergisi

vr.

: Varak

Y.Y.T.V.

: Yrtrk Yrk Trkmen Vakf Yaynlar

Y.K.Y.

: Yap Kredi Yaynlar

Yay.

: Yaynlar

Y.e.b.

: Yazma eserler blm

Yyn.

: Yaynlayan

yy.

: Yzyl

8
NDEKLER
Z ..

ii

ABSTRACT ..

iii

JR VE ENSTT ONAYI ..

iv

ZGEM .

KISALTMALAR

vi

1. MENKIB-NMELER

GR

1.1. Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vef Menkb-nmesi Ve Seyyid Velyet..

1.1.2. Seyyid Velyet .

1.2. Menkb- Hvoca-i Cihn Ve Netce-i Cn .

11

1.3. Menkbul-Kudsiyye F Mensbil-nsiyye .

11

1.4. Menkbul-rifin .

11

1.5. Menkb- Hnkr Hac Bekta- Vel ..

11

1.6. Haz Kitb- Vilyet-nme-i Koyun Bb Sultan

12

1.7. Abdal Ms Velyet-Nmesi ..

12

1.8. Kaygusuz Abdal Menkbnmesi

12

1.9. eyh cd-dn Bb Menkb-nmesi ...

13

1.10. Otmn Bb Velyet-nmesi .

13

1.11. Menkb- ehr-Yar-i Gzin

13

1.12. ifl-Eskm F Sreti Gavsil-Enm ..

13

1.13. Ed-Durr Us-Semn F Menkb -eyh Muhyiddin .

14

1.14. Menkb- abn- Vel .

14

1.15. Garib-nme .

14

1.16. Mahalli Rivayetler .

14

2-) TARH KAYNAKLAR .

15

2.1. Seluklu, Bizans, Arab, Kara-koyunlu Ve Mool Tarihi Kaynaklar

15

2.1.1. El-Kmil Fit-Trih

15

2.1.2. El-Evamirl-Alaiye Fil-Umuril-Alaiye ..

15

2.1.3. Anonim Seluk-nme

16

2.1.4. Tarih-i Cihan Ga

17

2.1.5. Abl-Farac Tarihi

17

2.1.6. ikar Tarihi .

17

9
2.1.7. Kitab- Diyarbekriyye ..

17

2.1.8. ecere-i Terkkime ..

17

2.1.9. Kritovulos

18

2.2. Osmanl Tarihi Kaynaklar

18

2.2.1. Dsitan- Tevrih-i Mlk-i li Osmn .

18

2.2.2. k Paa-zde Tarihi

18

2.2.3. Dstr-nme-i Enver

19

2.2.4. Kitb- Cihan-Nm ..

19

2.2.5. Oru Be Tarihi .

19

2.2.6. Anonim Tevrih-i li Osmn

20

2.2.7 Tarih-i Ebl-Feth ...

20

2.2.8. Tevrih-i li Osmn ..

20

2.2.9. Tct-Tevrih ...

21

2.2.10. Tevrih-i li Osmn

21

2.2.11. Tevrih-i l- Osmn ..

21

2.2.12. Cm- Cem-yn

22

2.2.13. Nefahtl-ns

22

2.2.14. akayk- Numaniyye Ve Zeyiller ..

22

2.2.15. Kitbt-trih-i Knhl-ahbr

23

2.2.16. Tarih-i Solak-zde

23

2.2.17. Kitb- Cihn-nm .

23

2.2.18. Cmiud-dvel ..

24

2.3. Seyahatnmeler

24

2.3.1. Thfetun-nzzr f Garaibil-emsr

24

2.2.2. Ruy Gonzales De Clavijo Seyahat-nmesi ...

24

2.2.3. Evliya elebi Seyahat-nmesi .

25

3. ADA ARATIRMALAR

25

4. TRANSKRPSYONDA ZLENEN YOL ..

26

BRNC BLM
TCUL-RFN SEYYD EBL-VEFNIN MENKIBEV VE TARHSEL HAYATI
1. EBL-VEFNIN DOUMU KKEN VE ALEV EVRES....

28

1.1. Seyyid Slim, Ebl-Vef Ve eyh Matara

34

10
..

36

2. EYH ENBEKYE KATILIM VE LK FAALYETLER.....

37

2.1. Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vef Lakabnn Verilme Nedeni

40

2.2. Ebl-Vefnn lk Akademik Eitimi Ve Buhara Seyahati ..

41

2.3. Ebl-Vefnn kinci Seyahati ..

48

2.4. Ebl-Vefnn nc Seyahati ..

48

1.2. Ebl-Vefnn Ailevi Silsilesi

3.

ERKEN

DNEM

VEFLERN

TASAVVUF

GRLER

VE

RTELLER

51

4. EBL-VEF LE ABBS HALFELERNN LKLER ..

61

5. EBL-VEF LE ARAP KABLELER ARASINDAK LKLER ....

66

6. EBL-VEFNIN ASKER FAALYETLER .....

69

7. EBL-VEFNIN MRTLER VE FAALYETLER ...

71

8. EBL-VEFNIN LMNDEN SONRA VEFLK VE VASYET.

75

9. SMLLK (BTINILK) VE ERKEN DNEM VEFLK .

82

KNC BLM
ANADOLU SELUKLU DEVLET DNEMNDE VEFLK HAREKET VE
TARKATI
1. VEFLK HAREKETNN ANADOLUYA GR ..

90

1.1. I.Aleddn Keykubad Dnemi Siyasi Faaliyetleri

92

1.2. I.Aleddn Keykubad Dnemi Anadolunun Ekonomik Durumu ..........

94

2. DEDE KARKIN ....

97

2.1. Badn Hac . 105


2.2. Hac Mihman 105
2.3. Ayna Dola

..

106

2.4. eyh Osmn 107


3. BB LYS-I HORASN

.... 109

4. IK PAA . 121
5. OSMANLI DEVLETNN KURULUUNDA VEF MRTLER ... 127
.

131

5.2. Kumral Abdal (Kumral Bb, Dervi Tururolu) .

135

5.3. Abdal Murad

138

5.1. Geyikli Bb

11

III. BLM
TCUL-RFN SEYYD EBL-VEF MENKIB-NMESNN TAHLL
1. METN MUHTEVA ANALZ

..... 140

2. KARILATIRMALI MUHTEVA ANALZ

...

169

3. YAZIM VE MLA ZELLKLER

177

3.1. stanbul niversitesi Nshas ...

177

3.2 Ayasofya Nshas ..

181

3.3. Murat Buhari Nshas ..

187

4. NSHALARDA TESPT EDLEN TRKE ARKAK KELMELER .........

191

IV. BLM
TCUL-RFN SEYYD EBL-VEF MENKIB-NMESNN EDSYONKRTK METN
1. METN .

196

SONU

477

..

12

TABLOLAR LSTES
Harita 1 . 69
Harita 2 ....

88

Harita 3 ....

99

Harita 4

99

13

GR
Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vef tarafndan kurulan ve lmnden sonra Veflik
adyla geni bir corafyaya yaylan Veflik hareketi; tarihi tespit edilemeyen bir dnemde
tarikat haline dnmtr. Gnmze kadar akademik ya da popler anlamda zerine
herhangi bir bamsz almann yaplmad Veflik hareketi kendi ierisinde pek ok
problemi barndrmaktadr. Veflik hareketinin mahiyetine hasrettiimiz bu almamzda;
Veflik hareketini aydnlatmaya alarak baz problemlere k tutmay hedefledik.
almamz srasnda, daha ok erken dnem Veflik hareketinin hviyeti, yaps,
gelenekleri ve inan doktrinini aydnlatmaya alarak XIII. yy.da Anadoluda grlen ve
bizim Orta Dnem Anadolu Veflii adn verdiimiz konseptin farklln tespit etmeye
aba harcadk.
Tetkikimizin birinci blmnde Ebl-Vef adyla andmz Tcul-rifin Seyyid
Ebl-Vefnn tarihi yaantsn tespit etmeye altysak da dnemin kaynaklarnn EblVef hakknda fazla bilgi vermemesi bizi bu konuda daha ok XIV.yy.n sonunda kaleme
alnan ve Ebl-Vefnn hayatn efsanevi unsurlarla anlatan Tcul-rifin Seyyid EblVef Menkb-nmesine bavurmaya itmitir. Bu da incelememizin; Ebl-Vefnn hayatn
anlatan ksmnn dar bir ereveye skmasna neden olmutur.
Gnmz tarih yazmnda ve incelemelerinde ad sklkla kullanlan bu menkb-nme
zerine sistemli bir muhteva ve ekil analizi yaplmamasndan dolay almamzn son
blmnde menkb-nmenin farkl nshasna dayanarak edisyon kritiini yapma
ihtiyacn hissederek bu konudaki bir eksiklii doldurmaya gayret ettik.
Tez almamzn ikinci blmnde, daha ok Orta Dnem Anadolu Vefliinin
mimarlar olan; Dede Karkn ve Bb lys- Horasnnin zerine eilmeye alarak orta
dnem Vef dervilerinin Osmanl Devletinin kuruluundaki yerini irdelemeye aba
harcadk.
nc blmde umumiyetle almamzn ana kaynan oluturan Tcul-rifin
Seyyid Ebl-Vef menkb-nmesi nshalarnn muhteva analizini yaptk. Menkb-nmede
ki, tarihsel bilgilerin gerekliini sorgulayarak zellikle bu menkb-nmenin: Osmanl tarih
kayna olma asndan nemi nedir? sorusuna yant aradk. Bunun yannda, menkbnmeyi, muhtelif tarihlerde ve mekanlarda yazlan menkb-nmelerle; dil, ekil, muhteva ve
ilenen konular asndan ksacas yap bakmndan ortak ve farkl yanlarn tespite altk.

14
Yukarda da deindiimiz gibi, almamzn son blmnde Tcul-rifin Seyyid EblVef menkb-nmesinin ekil kritiini transkripsiyonlu olarak ve fakat basit transkripsiyon
yntemiyle hazrladk.
Kullanlan kaynaklar bakmndan almamz, deinilen konuya gre zaman zaman
birinci el kaynaklara zaman zaman ikinci el kaynaklara bavurularak hazrlanmtr. Kaynak
tr asndan almamz farkl menb gre yaplandrld. Bunlar; 1-) eitli evliylar
etrafnda oluan menkb-nmeler
2-) ncelenen olaylarla ilgili bavurulan tarihi kaynaklar
3-) Gnmzde yaplan (ada) aratrmalar.
1. MENKIB-NMELER
1.1. Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vef Menkb-nmesi Ve Seyyid Velyet
Yksek Lisans tez almamzda ncelikli olarak ana kaynak niteliinde Tcul-rifin
Seyyid Ebl-Vef Menkb-nmesini kullandk. Yrtlen almada sz konusu menkbnmenin Sleymaniye ktphanesi Ayasofya1 ve Murat Buhari2 kitapl nshalar ile
stanbul niversitesi Trke3 yazmalar blmndeki nshay esas aldk.
Menkbut-Tcul Arifin Seyyid EblVef isimli eserin orijinal ad: Ravza-i Ul
Essaf f menkb- Ebl-Vef dr4. Sz konusu olan eser Tcul-Arifin Seyyid EblVefnn lmnden nce yazlm sylenceler olup yazar hakknda bir bilgiye sahip deiliz.
Ancak ad geen eser eitli sylenceler ve Muayyenr-Rkn f Menkb- TculArifin5; Kitb- nsl-Mrdin ve Risale-i Azyye6 isimli kitaplarda geen eitli

Menkb- Tcul-rifin, Sleymaniye Ktphanesi, Ayasofya Kitapl, nr. 2104.


Menkb- Tcul-rifin Seyyid Muhammed Ebl-Vef, Sleymaniye Ktphanesi, Murat Buhari
Kitapl, nr. 003743.
3
Menkb- Tcu'l-rifin Seyyid Eb'l-Vef, stanbul niversitesi Ktphanesi, Trke Yazma Eserler
Kitapl, nr. T 1560. sz konusu menkb-nme ayn isimle stanbul ktphanelerinde ok sayda nshas
bulunmaktadr. bunlardan bazlar u ktphanelerde bulunmaktadr: Zhd Bey Kitapl, Sleymaniye
Ktphanesi, No: 96; Ali Emiri Efendi Kitapl, Millet Ktphanesi, No: 1120; Reit Efendi Kitapl, Millet
Ktphanesi, No: 447; Pertevniyal Kitapl, Valide Sultan Cami Ktphanesi, No: 387; Hamidiye Kitapl,
Murat Molla Ktphanesi, No: 992; brahim Efendi Kitapl, Fatih Ktphanesi, No: 66; Esat Efendi
Kitapl, Sleymaniye Ktphanesi, No: 2424; Pertevniyal Kitapl, Valide Sultan Ktphanesi, No: 390;
Hac Mahmut Efendi Kitapl, Sleymaniye Ktphanesi, No: 4524;
Hac Mahmut Efendi Kitapl,
Sleymaniye Ktphanesi, No: 4558; Hac Mahmut Efendi Kitapl, Sleymaniye Ktphanesi, No: 4558;
Hac Selim Aa Kitapl, Sleymaniye Ktphanesi, No: 1039.
4
. . N. vr 17/b ; A.N., vr 12/a ; M.B.N vr., 10/b. Ahmed Yaar Ocakn dikkat ekmi olduu bu eserin ad:
Kitb-u Devhati uls-Saf f menkb- Seyyid Ebl-Vef olarak aktarlmtr. Ahmet Yaar Ocak, Babailer
syan, Aleviliin Tarihsel Altyaps. Yahut Anadolu da slam Trk Heterodoksisinin Teekkl,
(2.bsk., stanbul: Dergah Yay., 1996), s.9.
5
..N., Vr., 184/b; A.N.,vr., 119/a.
6
..N., vr., 17/b; A.N vr 12/a; M.B.N., vr., 31/b.
2

15
menkbelerden olumaktadr. ihbed-dn Vst (Ahmed bin Abdulmnim) tarafndan
derlenerek TezkiretulMuttekn ve TabsratulMuktedn adyla M.1371 tarihinde kaleme
alnan7 eser

Arapa olarak iki cilt halinde yazlmtr. Buna gre menkb-nmenin

kaynaklar ncelikli olarak yukarda bahsi geen eserlerdir. Bu eserler gnmze kadar
ulaamad iin bunlarn ana kaynaklarnn ne olduunu tespit etmek zordur. Trke
menkbelerden anlaldna gre bu eserlerin kaynakln yapan gruplardan biri Rvler
(rivayet eden) olarak adlandrlmtr. Eserin btnlne bakld zaman bu ravilerin
isimlerinin bazen anld bazende anlmad grlmektedir. Menkb-nmede, menkbelere
kaynaklk eden kiiler olarak u isimler gsterilmitir: li bin Heyt, eyh Ebl-Bedr
Henderic, Ebl-Bedr, Eb Talib bin Necib, eyh Mekkyyl-Betamsn, Mcid Kerv,
Abdl-kadr Geylan, Eb Bekr Badad, Ahmed bin Hseyin, eyh Mnsur, Ahmed ibnlHasan, eyh enbek, Abdun-nr bin Ebl-Feyz, eyh b Muhammed Abdur-rahmn elTafsunc, eyh Hamidud-dn Sd-dn Sf ve Muhammed Gamahn.
ncelemeye tabi tuttuumuz menkb-nme nshasnda sadece .. nshasnn
mstensihi ve ka senesinde istinsah edildii bildirilmitir. Buna gre .. nshas H.
Cemaziyyel-evvel 995 (M.Nisan1586) tarihinde Abdullah olu Yusuf isimli biri tarafndan
tamamlanmtr. Dier iki nshann kim tarafndan yazld ve hangi tarihte tamamland
bildirilmemitir.
TezkiretulMuttekn ve TabsratulMuktedn isimli menkb-nmenin Anadoluya
ne ekilde geldii menkb-nmenin: Ender-i Sebeb-i Telif-i Kitb 8 blmnde ayrntl
olarak anlatlmaktadr.
Arapa menkb-nmeyi muhtasar olarak Trkeye eviren mellife gre menkbnmeyi; nl Osmanl tarihisi Dervi Ahmed Ak (AkPaazde)nin damad olan Seyyid
Velyet9 M.1484 (H.899) tarihinde10 Hacc ibadetini yerine getirdikten sonra gittii Msr da
Seyyid Eb Bekir bin Seyyid Vef dan temin etmitir11.
Arapa menkb-nmenin Trke muhtasar evirisinin Seyyid Velyetin iareti ile
Kenan isimli bir mridi tarafndan yapld anlalmaktadr. Menkb-nmede geen:
Hazret-i EblVefnn menkbn gtrmler bu fakire virdiler..., menkb- ahvlinden
7

ihbed-dn Vst tarafndan kaleme alnan TezkiretulMuttekn ve Tabsratul-Muktedn isimli eserin


bilinen tek nshas ngiltere, Bibliatheque Nationaleda bulunmaktadr. Bundan dolay eser zerinde herhangi bir
almada bulunmadk; Ocak. A.g.e, s.8-9, dpnt., 29.
8
..N., 7/b; A.N., vr.,6/a; M.B.N., vr., 3/a.
9
..N., vr., 7/a; A.N., vr., 5/b; M.B.N., vr., 3/b.
10
Edirneli Mecd Efendi, Seyyid Velyetin biyografisinde hacca gidi tarihini M.1475 (H.880) olarak
aktarmaktadr. Biyografi iin bk. Mecd Mehmed Efendi, akaik-i Numniyye Ve Zeyilleri, c/I, (Haz. A.
zcan), (stanbul: ar Yay., 1989), s. 302-304.
11
..N., vr., 9/a; A.N., vr.,s.7/a; M.B.N., vr., 4/b.

16
bazna muttali olub mrde-i gnlm hayt buldu. Bir gn Hazretlerinden yle iret old
ki, ol menkbn bazna tercme idem...12; .nkim bu kitb terceme olmak anlarun
iret-i birle old...13 . Bunun yannda . Bu kitabn yazma iinin sona ermesi Yevmuttendn kulunun olu olan Kenann eliyle olmutur.14 cmleleri bizde bu kanaati
uyandrmtr.
M.1371 tarihinde son halini alan orijinal Arapa menkb-nmenin; muhtasar olarak
Trkeye ka ylnda evrilmeye baland ve evrisinin ka yl devam ettii bununla
birlikte hangi ylda tamamlandna dair herhangi bir bilgiye sahip deiliz. Ancak menkbnmenin stanbulda ve M.1484 (H.899) tarihinden sonra Trkeye evrilmi olmas
kuvvetle muhtemeldir. nk Dervi Ahmed Ak (AkPaazde)nin lmnden sonra
Ahmed Aknin temsil ettii Vef tarikatnn stanbul ubesinin bana Ahmed Aknin
damad Seyyid Velyet gemi ve Hacc ibdetinden sonra stanbula gelmitir. Menkbnmenin M.1484 (H.899) tarihinden hemen sonraki bir tarihte Trkeye evrilmi olmasnn
nedeni ise, Seyyid Velyetin bu tarihte menkb-nmeyi Msrdan alp stanbula dnmesidir.
Menkb-nmenin evirisi Seyyid Velyetin lmnden nce bitirilmitir. Eer menkbnme Seyyid Velyetin lmnden sonra bitirilseydi mellif mutlaka Seyyid Velyetin lm
tarihini bildirirdi. nk bir nevi menkb-nmenin girizgahnn yapld Ender-i Sebeb-i
Telif-i Kitb blmnde Seyyid Velyetin hayat hakknda detayl bilgiler verilmektedir;
kendisinin doum tarihi, annesinin, babasnn ve ocuklarnn doum, lm tarihleri gibi.
Bunun yannda mellif: .bu kitab okuyanlar ol azzin (Seyyid Velyet) ....tl- haytna ve
llerinin rh- revnna dua ideler.15

szleri menkb-nmenin Seyyid Velyetin

lmnden nce Trkeye evrildiini gstermektedir.


Muhtasar evirinin tamamlan tarihini kesin olarak tespit edemesek de bir takm
ipularna ulamak mmkndr. Her eyden nce muhtasar evirinin Arapa yakar ksmnda
evirinin II. Beyazd dneminde M.14811512 (H.886917) yapld bildirilmektedir.
Yukarda da deindiimiz gibi Arapa menkb-nmenin M.1484 (H.899) tarihinde Seyyid
Velyetin eline gemesi evirinin M.1484 (H.917) tarihinden hemen sonraki bir zamana denk
gelmesi ihtimalini kvvetlendirmektedir. zellikle Arapa yakar ksmnda geen; .bilgin
Melikimizin yardm ve evketiyle uzakta olan fetih ve zafer yaknlamtr16 szleri
evirinin tamamland tarihte Osmanl Devletinin seferde olduu izlenimi uyandrmaktadr.
12

..N., vr., 7/b; A.N., vr., 6/b; M.B.N., vr., 4/a.


..N., vr., 8/b; A.N., vr.,s.6/b; M.B.N., vr., 4/a.
14
..N., vr., 199/b.
15
. . N. vr., 8/a; A.N., vr 6/b; M.B.N.,vr 4/a.
16
..N.,vr., 1/a-b.
13

17
Nitekim Hacc vazifesinin Ramazan aynda yaplmas ve M.1484 (H.889) tarihinde Ramazan
aynn Kasma rastlamas batya ynelik bir sefer iin hazrlanacak ordularn hareket
kabiliyetinin hava koullarndan dolay zayflamas Osmanl Devletinin bu mevsimlerde
souk iklime sahip bat ve dou lkelerine kar sefere kmasn umumiyetle
zorlatrmaktayd. Binaenaleyh M.1484 (H.899) tarihinde Osmanl Devleti batya olan
seferini (Moldova, Kili, Akkerman) Austos (Recep) aylarnda tamamlamt17. Bundan
dolay Seyyid Velyetin; Msr dan M.1484 (H.899) sonlarnda dnm olmas ve muhtasar
evirinin almalarna hemen balamas gerekir. nk Osmanl Devleti M. Mays1485
(H.Cumadal-l 890) tarihinde Memlkl Devleti ile atmaya girmiti. Kanaatimizce
yukarda yer verdiimiz alntda Osmanl Memlkl atmasna atf yaplmtr. Bu hesaba
gre menkb-nmenin M.1484 (H.899) sonlarnda muhtasar olarak evrilmeye balanp M.
Mays1485 (H.Cumadal-l 890) tarihinde yani bir yl gibi bir srede bitirilmi olmas
mmkn grnmektedir.
Menkbn Trkeye muhtasar olarak evrilme tarihiyle ilgili yaplabilecek son
tarihlendirme ise, menkb-nmenin stanbula geldii M.1484 (H.899) ile Seyyid Velyetin
lm tarihi olan M.1522 (H.929) tarihleri arasnda evrilmi olabileceidir.
Trk tarih ve Edebiyat aratrmaclnda bu menkb-nme kapsaml olarak ilk kez
Glpnarl, dar anlamda ise Kprl18 tarafndan kullanlmtr. Glpnarl eseri kapsaml
olarak tanttktan sonra Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vefnn; Ebl-Vef Harezm ile ayn
kii olmadn ispat etme gayesiyle kullanmtr. Bunun yannda Glpnarl menkb-nmeye
dayanarak Veflerin inan ritelleriyle ilgili ksa bir bilgi verip Ebl-Vef ile Bb lys
arasnda ki, tasavvufi balanty anlatmaya almtr19.
1.1.2. Seyyid Velyet
Gerek ismi hakknda herhangi bir bilgiye sahip olmadmz Seyyid Velyetin yaam
ile ilgili bir takm bilgiler menkb-nmenin mukaddime blmnde verilmitir.
Bursann Timur-ta mahallesinde M. ubat 1451 (H.Muharrem 855) tarihinde
dnyaya gelmitir20. Annesinin ad Sisi Bint- Halil, babas ise Seyyid Ahmed bn-i Seyyid

17

smail Hami Danimend, zahl Osmanl Tarihi Kronolojisi, c/I, (stanbul, Yeni Trkiye Yay., 1945), s. 19.
Fuat Kprl, k Paa-zde .A., c/I, (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997).
19
Abdlbaki Glpnarl, Yunus Emre Ve Tasavvuf, (2.bsk., stanbul: nklap Kitabevi, 1992), s. 46-50.
20
..N., vr., 9/a; A.N., vr., 7/a; M.B.N, vr., 4/b.
18

18
shktr21. Annesi ve babasnn doum tarihleri bildirilmemesine karn annesi M.1493
(H.899), babas M.1481de (H.Muharrem 886) stanbulda veft etmitir22.
Seyyid Velyetin babasnn ya da annesinin nerede doduklarn kesin olarak tespit
edemiyoruz. Ancak menkb-nmeye gre, Seyyid Velyetin anne ve babas M.1437 (H.841)
de Anadoluya g etmitir23. Bu durum Seyit Velyetin ailesinin Trk ve Anadolulu olma
ihtimalini zayflatmaktadr. Ailenin Seyyidlik unvann kullanmas pheleri daha da
artrmaktadr. Bunun nedeni ise, Seyyid unvann Hz. Muhammedin torunu Hz. Hseyinin
soyundan gelenler iin kullanlmas ailenin Arab olma ihtimalini gndeme getirmektedir.
zellikle Seyyid Velyetin ailevi eceresinde yer alan ahs isimlerinin hibirinin Trke
olmay ailenin Trk olma ihtimalini zayflatmaktadr24.
Bursada doan Seyyid Velyetin stanbula hangi tarihte geldiini tespit
edemiyorsak ta onun M.1470 (H.874) tarihinde on dokuz yandayken Ak Paa-zdenin
kz ile stanbul da bir evlilik gerekletirmesi25 M.1470den (H.874) nce stanbula
geldiini, yerletiini ve Ak Paa-zdenin muhitinde yani Vef evresinde kendini kabul
ettirdiini gsterir.
Seyyid Velyetin einin ad menkb-nme de zikr edilmez. Bu bilgi Mecd
Efendinin akayk-i Numaniyyesinde Rabia olarak gemektedir26.
Seyyid Velyet bu evliliin hemen akabinde Ak Paadan alm olduu eitimi
tamamlayarak irat vazifesi iin icazet almtr27.
Seyyid Velyetin bu evlilikten toplam ka ocuu olduuna dair kesin bir kayt yoksa
da dnyaya gelen baz ocuklarnn doum ve lm tarihleri hakknda bilgi verilmitir.
Seyyid Velyet28

md29
21

Kermet30

Zeynl-bidn31

PrHayt32 Cemled-dn33

..N., vr., 8/b; A.N., 6/b; M.B.N, vr.,4/a.


..N.,vr., 9/a-b; A.N., 7/a; M.B.N., vr 4/b-5/a.
23
..N.,vr.,10/a; M.B.N., vr.,5/a.
24
Ancak unu da gzden uzak tutmamak gerekir ki gnmzde de bulunduklar blgede manevi prestij elde
etmek isteyen pek ok aile, tarih boyunca kendisini Seyyid olarak lanse etmi ve Seyyidlik unvann kullanmtr.
bk. Bedri Noyan Dedebaba, Btn Ynleriyle Bektailik ve Alevilik, c/I, (stanbul: Ard Yay., 1999) s. 112137.
25
..N., vr.,9/a; A.N., vr 7/a; M.B.N., vr., 4/a.
26
Edirneli Mecd, s. 302.
27
Edirneli Mecd, s. 302.
28
..N., vr.,9/a-b; A.N., vr.,7/a; M.B.N., vr., 5/a.
29
M.1475-1482 (H.880-887).
30
M.1477-1477 (H.882-882).
31
M.1478-1478 (H.883-883).
22

19
Bu tablodan da anlalabilecei gibi Seyyid Velyetin ocuklarndan sadece Pr-Hayt
muhtasar menkb-nme hazrland srada hayattadr. Seyyid Velyetin kz ocuunun olup
olmadna ya da ikinci bir einin varlna dair herhangi bir bilgiye sahip deiliz. Bununla
birlikte, menkb-nmenin muhtasar evirisinin bitiminden sonra Seyyid Velyetin baka bir
ocuunun dnyaya gelip gelmediini tespit etmek u an iin son derece gtr.
Seyyid Velyet in nesebi hakknda menkb-nme de u ecere verilmektedir.
Seyyid Velyet
Seyyid Ahmed
Seyyid shk
Seyyid Almed-dn
Seyyid Halil
Seyyid Cihn-gir
Seyyid Muhammed
Seyyid Hayted-dn34
Mecd Efendi Seyyid Velyetin eceresini Seyyid Hayted-dnden sonra u ekilde
devam ettirmektedir: Seyyid Rz bin Seyyid Hall bin Seyyid Ms bin Seyyid Yahya bin
Seyyid Sleyman bin Seyyid Fazl bin Seyyid Muhammed bin Seyyid Hseyin bin
Muhammed Bkir bin Zeynel-bidin bin Al mm Hseyin bin mm Al Eb Talib35.
Ancak Seyyid Hayted-dnden sonra devam ettirilen ve Hz. Alye ulaan ecerenin
uydurma olma ihtimali son derece kuvvetlidir.
Mukaddimede geen nemli bir baka bilgide Seyyid Velyetin byk dedesi olan
Hayted-dn hakknda Farsa yazlm bir menkb-nmenin var olduu ve bu menkbnmenin, Seyyid Velyet tarafndan Farsadan Trkeye tercme edildiidir. Menkbnmenin tam ad verilmese de bu menkb-nme de Tcul-Arifin Seyyid Ebl-Vef
hakknda zengin bir malumat olduu kesindir. nk mellife gre Seyyid Hayted-dn ile
Ebl-Vef adatr. Ne yazk ki, stanbul ktphanelerinde byle bir menkb-nmeye
tesadf edemedik.
Menkb-nmenin mukaddime ksmnda muhtasar tercmeyi yapan mellif tarafndan
verilen bir dier dikkat ekici bilgide, Seyyid Velyetin byk dedesi Seyyid Hayated32

M.1479- ?
(H.884-?).
M.1482-1493 (H.889-899).
34
..N., vr. 8/b; A.N., vr. 6/b-7/a; M.B.N., vr. 4/b.
35
Edirneli Mecd, s. 302.
33

20
dnin ile Ebl-Vefnn iki karde ylleri yani karde ocuklar olduu ve Ebl-Vefnn
Seyyid Hayated-dni evlat edindiidir

36

. Ancak menkb-nmenin Ebl-Vef ile ilgili

anlatm dikkatlice okunduunda Seyyid Hayated-dn isminin Ebl-Vefnn akrabalar,


nde gelen halfeleri ya da dervileri arasnda hibir ekilde anlmad grlr. Bunun
yannda menkb-nmede Ebl-Vefnn yakn akrabas olarak sadece vey kardei
Slimden bahsedilmitir. Menkb-nmede Ebl-Vefnn bir ocuu evlat edindiinden
bahseder; ancak bu evlat edinilen ocuk Ebl-Vefnn vey kardei Slimin olu
Mataradr37. Eer Ebl-Vef Mataradan baka bir akrabasn evlat edinseydi mutlaka
menkb-nmede bu konu zikr edilirdi.
Burada nemli olan bir baka nokta da Seyyid Velyetin Farsay bildiidir. Seyyid
Velyetin gerek Hacc ibadeti srasnda gerekse de Hacc ibdetinden sonra Msr da eitli
dersler almas onun Arapaya da vakf olduunu gstermektedir.
Seyyid Velyet in ilk eitimini nerede aldna dair herhangi bir malumata sahip
deilsek de, ailesinin tasavvufi bir merep de olmas onun ilk tahsilini ailesinin yannda ve
yine ailesinin bal olduu tarikatn tekkesinde ald ileri srlebilir. Ancak ilk eitim
devresinin Bursada m yoksa stanbulda m olduuna dair bir hkm vermek son derece
gtr.
Seyyid Velyet in kimlerden ders ald konusunda elimizde yalnzca isim vardr.
Bunlardan ilki hi phe yok ki Vef tarikatnn stanbul ubesinin banda olan Seyyid
Velyetin kayn pederi, Dervi Ahmed Akdir38, ikinci isim olarak karmza Seyyid
Velyetin M.1493 (H.899) ylnda39 Hacc ibadeti iin gittii Mekkede esmy- hsn ve
tilvet dersleri ald Abdl-mut Maribdir40. Seyyid Velyet in ders ald bir baka isim
ise yine M.1493 (H.899) da yapt Haccdan sonra gittii ve Tcul-rifin menkb-nmesini
temin ettii Eb Bekir bin Seyyid Vefdr. Menkb-nmede Seyyid Velyet in; Seyyid
Vef dan ne dersleri aldn aklamyorsa da Mecd Efendi, Seyyid Velyetin; ondan
kelime-i tevhid dersleri aldn41; daha sonra onu imtihn ederek Seyyid Velyetin irad ve
telkinde bulunmasna icazet verdiini sylemitir42.
Seyyid Velyetin yakn arkada olan Mecd Efendinin aktardna gre Seyyid
Velyet defa hacca gitmitir. lk haccn II. Mehmetin saltanat dneminde, ikincisini II.
36

..N., vr. 8/a; A.N., vr. 6/b; M.B.N., vr. 4/a.


..N., vr. 91/b; M.B.N., vr. 72/b.
38
..N., vr. 10/a; A.N., vr., 7/a; M.B.N., 5/a.
39
Hacc vazifesi iin Edirneli Mecd Efendi M.1475 (H.880) tarihini vermektedir. Bk. Edirneli Mecd, s. 320.
40
..N., vr., 10/a; A.N., vr., 7/a; M.B.N., vr.,5/a.
41
Edirneli Mecd Efendi, s. 302.
42
..N., vr., 9/a; A.N., vr., 7/a; M.B.N, vr.,5/a.
37

21
Beyazd zamannda [M.1484 (H.899)] ncsn ise I. Selimin tahta kndan iki yl
[M.1514 (H.920)] sonra gerekletirmitir43.
k Paa-zde dneminde zellikle elit saray tabakas ile kurulan yakn ilikiler
Seyyid Velyet dneminde de devam etmitir. Nitekim, I. Selim, Ak Paa tekkesine vakflar
vermi ve Seyyid Velyeti ziyaret ederek ondan dua istemitir44.
Seyyid Velyet M.1522 (H.929) ylnda doksan iki yanda stanbulda vefat
etmitir45. Cenazesi, Ak Paa-Zde cami iinde bulunan tekke kabristanna defn edilmitir46.
Seyyid Velyetin tarikat silsilesi ise yine menkb-nmede u ekilde gemektedir:
Seyyid Velyet
Dervi Ahmed Ak ( Ak Paa-zde)
Abdl-Latif Mukaddesi
Zeynd-dn Hevfi
Abdur-rahman ibrs
Yusuf Acem
Hasan imiri
Mahmud sfahan
Nred-dn Nazuter
ehabed-dn Shreverd
Eb Necib Shreverd
Eb Al el-Nisac
Al Gurkan
Eb Osman Marib
Eb Al Ktibi Rd-br
Cneyd Badad
Serr-i Mustaf
Maruf Kerv
mm Al bin Mus Rza
mm Mus Kzm
mm Cafer Sdk
mm Muhammed Bkir
43

Edirneli Mecd Efendi, s. 303.


Edirneli Mecd Efendi, s. 303.
45
Franz Babinger, Osmanl Tarih Yazarlar Ve Eserleri, (ev. C. ok) (3.bsk, Ankara: K.B. Yay., 2000) s.
39; Edirneli Mecd Efendi, s. 304.
46
Gelibolulu Mustafa Al, Kitbut-Trih-i Knhul-Ahbr, c/II, (Haz. A. Uur vd.) (Kayseri: E.. Yay.,
1997) s. 1004, ayrca eserde Seyyid Velyetin M.1534 (H.941) ylnda vefat ettiini bildirmektedir.
44

22
mam Zeynl-bidn
Hseyin bin Al
mam Al bin Eb Tlib
Hz. Muhammed Mustaf47.

1.2. Menkb- Hvoca-i Cihn Ve Netce-i Cn


Vhid tarafndan XVI. yy.da yazlan ve Osmanl Devleti dneminde faaliyet gsteren;
Bektai, Haydar, Abdalan- Rm gibi tasavvufi gruplarla ilgili nemli bilgiler veren bir
eserdir. zellikle mellifin, Heteredoxe gruplarla ilgili tasvirleri ve inan ritelleri hakknda
anlatm olduklar dnemin ehli snnet inanc dnda kalan yaplar yakndan tanmamza
yardmc olmaktadr. Aratrmamz srasnda Ahmed Karamustafa tarafndan facsimle olarak
neredilen yazma nshay kullanmay tercih ettik48.
1.3. Menkbul-Kudsiyye F Mensbil-nsiyye
Orta dnem Anadolu Veflii hakknda bilgiler veren bu menkb-nme Anadolu
Vefliinin ilk temsilcilerinden olan Bb lys ve evresini yakndan tanmamz
salamaktadr. zellikle eserin, Bb lysn torunu Elvan elebi tarafndan yazlm olmas
vermi olduu bilgilerin kymetini daha da artrmaktadr49.
1.4. Menkbul-rifin
Mevln ve Mevlnnn yaad dnemde faaliyet gsteren mutasavvflar hakknda
biyografik bilgiler veren bu eser her ne kadar Ebl-Vef hakknda bilgi vermese de orta
dnem Vefleri hakknda sunmu olduu az; ancak deerli muhteva bize bir hayli katk
salamtr. Sz konusu eser, Tahsin Yazc tarafndan gerek Farsa gerekse de Trke olarak
yaynlanmtr. Aratrmamz srasnda her iki metinden de istifa etmeye altk50.
1.5. Menkb- Hnkr Hac Bekta- Vel
Uzun Firdevs tarafndan Hac Bekta- Vel etrafnda oluan szl anlatmlarn yazya
geirilmesi ile oluturulan menkb-nmeden Dede Karkn ve orta dnem Anadolu Vefleri
47

..N., vr 9/b 11/b .


Vhid, Menkb- Hvoca-i Cihn Ve Netce-i Cn (Facsimle Nr. A. T. Karamustafa), S.O.L.L. c/XVII,
(Harvard: Harvard Presly 1993).
49
Elvan elebi, Menkbul-Kudsiyye F Mensbil-nsiyye, (Yyn. . Ernsal-A. Y. Ocak), (Ankara: T.T.K
Yay., 1995).
50
amsed-dn Ahmed El-Aflk El-rif, Menkb El-rifn, c/I-II, (Yyn. T. Yazc), (Ankara: T.T.K. Yay.,
1976); Ahmed Eflk, Menkbul-rifin, c/I-II, (ev. T. Yazc), (4.bsk., stanbul: Remzi Kitabevi Yay.,
1986); Ahmed Eflk, Menkbul-rifin, c/I-II, (ev. T. Yazc), (stanbul: Hrriyet Yay., 1973).

48

23
iinde yer alan baz simalarn tarihi ahsiyetini ortaya koyma amacnda yararlandk.
Tetkikimiz srasnda, menkb-nmenin Glpnarl nerini kullandk51.
1.6. Haz Kitb- Vilyet-nme-i Koyun Bb Sultan
Yazar hakknda herhangi bir malumat edinemediimiz bu vilyet-nmeyi daha ok
Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vef menkb-nmesiyle dil, ekil ve muhteva asndan analiz
etme esnasnda kulandk. Eserin mstensihi hakknda menkb-nmede herhangi bir kayt
yoktur. Ancak eserin rikayla yazlmas kullandmz nshann XIX.yy.da yazlm olma
ihtimalini artrmaktadr. Eser yirmi varaktan olumakta olup her sayfada dokuz; toplamda her
varakta on sekiz satr bulunmaktadr52.
1.7. Abdal Ms Velyet-Nmesi
Bektai geleneinin oluumunda byk pay sahibi olan Abdal Msnn menkbevi
hayatyla ilgili kymetli bilgiler veren bu menkb-nmenin kim tarafndan yazld belli
deildir. almamz srasnda bu menkb-nmeyi daha ok dil, slup, ekil ve muhteva
konusunda

yaptmz

kritik

ksmnda

kullandk.

Abdurrahman

Gzel

tarafndan

transkripsyonlu neri yaplan bu eserin, faksimile neri yine Gzel tarafndan ayn eserde
yaplmtr53.
1.8. Kaygusuz Abdal Menkbnmesi
Abdal Msnn mridi ve nc Bektailerden biri olarak karmza kan Kaygusuz
Abdal yada dier adyla Aleddn Gayb ile ilgili menkbevi bilgileri aktaran bu eserin kim
tarafndan yazya geirildii belli deildir. Anadolu Trkmen dnyasnn dini ve mistik
ynn gstermesi bakmndan nemli olan bu eseri aratrmamz Abdal Ms Velyetnmesinde olduu gibi nc blmde kullandk54.
1.9. eyh cd-dn Bb Menkb-nmesi
Anadolu blgesinde son derece takdis edilen eyh cddn etrafnda oluan
menkbevi olaylar anlatan bu eserin yazar belli deilse de XV.yy. sonlar ya da XVI.yy.
balarnda ve eyh cd-dnin mridlerinden biri tarafndan yazya aktarld tahmin

51

Uzun Firdevsi, Menkb- Hnkr Hac Bekta- Vel, (Yyn. A. Glpnarl), (stanbul: nklp Kitapevi
Yay., Tarihsiz).
52
Anonim, Haz Kitb- Vilyet-nme-i Koyun Bb Sultan, Ankara Milli Ktphane, Yazma Eserler
Blm, Yz. A. 3038. Eserin faksimile neri iin bk. Zeki Grel, Koyun Baba, (Ankara: Y.Y.T.V. Yay., 2000).
53
Abdurrahman Gzel, Abdal Ms Velyetnmesi, (Ankara: T.T.K. Yay., 1999).
54
Abdurrahman Gzel, Kaygusuz Abdal Menkbnmesi, (Ankara: T.T.K. Yay., 1999).

24
edilmektedir55. Eserin hitap ettii evrede oluan efsanevi unsurlarn ekil ve ierik ynnden
Ebl-Vef evresinde oluan menkbevi benzerliklerin neler olduunu tespit etmek amacyla,
kr Elin tarafndan yaynlanan Latin harfli transkripsiyonlu metni kullandk56.
1.10. Otmn Bb Velyet-nmesi
XV.yy. da Balkanlarda yaam ve Balkanlarn Trkleme ve slmlama srecinde
byk katks olan Otman Bbnn mitolojik hayatn hibir menkbede yer almayan Tanrsal
bir zellikle anlatlan bu menkb-nmenin yazar dier pek ok menkb-nme de olduu
gibi belli deildir. Bu menkb-nme aratrmamz srasnda daha ok Ebl-Vef Menkbnmesi ile dier menkb-nmelerin karlatrlmasnda kullanlmtr57.
1.11. Menkb- ehr-Yar-i Gzin
Snni slm dnyasnn byk nem verdii drt halife etrafnda oluan ve emseddin
Sivas tarafndan XVI.yy.da derlenen bu menkb-nme, incelememiz srasnda Snni
dnyann ierisinde oluan menkbelerin gayri Snni bir nizamda meydana gelen
menkbelerden farkl olan yanlarn ortaya koymada istifade ettik58.
1.12. ifl-Eskm F Sreti Gavsil-Enm
Yakn zamana kadar Trkeye evrilmeyen bu eser, Riflik tarikat ve bu tarikatn
M.XI.yy.da ki ehresi ve Irakta ki muhtelif tasavvufi yaplanmalar hakknda son derece
kymetli bilgiler vermektedir. Bu eseri kymetli hale getiren ise, Tcul-rifin Seyyid EblVef, eyh enbek ve Ebl-Vef menkbelerinde geen pek ok simann kk kesitler
halinde de olsa tasavvufi ynlerini anlatan menkbeleri ve bilgileri ihtiva etmesidir. Tezimiz
srasnda bu menkb-nmeden rendiklerimizle Ebl-Vefnn tarihsel ve mistik ynyle
ilgili edindiimiz bilgileri takviye etmeye altk. Bu kymetli eser Farsadan Nurettin
Bayburtlugil ve Necdet Tosun tarafndan Trkeye aktarlmtr59.
1.13. Ed-Durr Us-Semn F Menkb -eyh Muhyiddin

55

Orhan Kprl, Velyet-nme-i Sultan cddn T.M., c/XVII, stanbul: ..T.E. Yay., 1972.
kr Elin, eyh cddn Bb Velyetnmesi T.K.A.E., c/XXII, say/1-2, Ankara:T.K.A.E. Yay., 1984,
s. 200-218.
57
Anonim, Otman Baba Velyet-nmesi, (Yyn. H. Sayg), (stanbul: Sayg Yay., 1996).
58
emseddin Sivas, Menkb- ehr-Yar-i Gzin, (Yyn. A. Kargl-O. Yolcuolu), (stanbul: Sufi Yay.,
2005).
59
Kzern, ifl-Eskm F Sreti Gavsil-Enm, (ev. N. Bayburtlugil- N. Tosun), (stanbul: Gelenek Yay.,
2004).
56

25
Kari el-Badad tarafndan kaleme alnan ve nl mutasavvf Muhiyddin Arabnin
menkbevi hayatn farkl bir yntem ve tarzla anlatan bu menkb-nme,

Ebl-Vef

menkb-nmesin de takip edilen yntemi tespit etmek iin kullanlmtr. Trkiyede sadece
gnmz Trkesine yaplan bir eviri ile yaynlanan bu eser A. ener ve R. Ayas tarafndan
Trkeye kazandrlmtr60.
1.14. Menkb- abn- Vel
Halvetiliin abniyye kolu etrafnda oluan menkbeleri aktaran bu menkb-nme
Snni slm anlaynn ekillendii bir ortamda kaleme alnmtr. Bu menkb-nmeden
Snni ve gayri Snni corafyalarda yazlan menkb-nmelerin farklln ortaya koymak,
bunun yannda Ebl-Vef menkb-nmesinden benzer ya da farkllklarnn aydnlatlmas
esnasnda faydalanlmtr. almamz srasnda Nihal Yazar tarafndan Latin harfleriyle
yaplan transkripsyonlu metni kullanmaya altk61.
1.15. Garib-nme
Orta dnem Anadolu Vefliinin en nemli temsilcisi Bb lysn dip torunu olan
k Paa tarafndan kaleme alnan bu eser, tezimiz srasnda daha ok Vef geleneini
temsil eden bir slalenin zaman ierisinde geirdii tasavvufi dncelerin mahiyetini tespit
etmede kullanlmtr. Trk ktphanelerinde ok sayda yazma nshas bulunan bu eser
tpkbasm Osmanlca ve Latin harfli transkripsyon edilmi suretiyle yaynlanmtr62.
1.16. Mahalli Rivayetler
Anadoluda halk aznda dilden dile aktarlan pek ok menkbe bulunmaktadr ki, bu
menkbeler bazen yerel aratrmaclar bazende akademisyenler tarafndan derlenerek
toplanmtr. Bu menkbeler umumiyetle yazl olan menkb-nmeler de olmamas ve tarihsel
olaylarn tespitinde bir fikir vermesi bakmndan son derece nemlidir. Aratrmamz
srasnda Tanyunun Anadolu, Tarmn Krehir ve Karacann orumdaki zaviye ve
trbeler evresinde oluan menkbeleri derleyerek meydana getirdikleri almalardan istifade
ettik63.
2-) TARH KAYNAKLAR
60

Kr el-Badad, Ed-Durr Us-Semn F Menkb -eyh Muhyiddin, (ev. A. ener-M. R. Ayas), (Ankara:
A...F. Yay., 1972).
61
Nihal Yazar, Halvetiliin abniyye Kolu, Menkb- abn- Vel Ve Trbenme, (Ankara, 1985).
62
k Paa, Garib-Nme, (Nr. K. Yavuz), c/I-IV, (Ankara: T.D.K. Yay., 2000); k Paa, Garib-Nme,
(Yyn. B. N. Dedebaba), (Ankara: Ard Yay., 1998).
63
Hikmet Tanyu, Ankara Ve evresinde Adak Ve Adak Yerleri, (Ankara: A...F. Yay. 1967); Cevat Hakk
Tarm, Tarihte Krehri-Glehri Ve Bbiler-Ahiler-Bektailer, (3.bsk, stanbul: Yenia Matbaas, 1948);
Sleyman Karaca, Koyun Bb Menkbeleri, (orum: Aksz Matbaas, 1984).

26
Bu balk altnda, tezimiz srasnda kullandmz Seluklu ve Osmanl tarih
kaynaklarn tantmaya alacaz. zellikle orta dnem Anadolu Veflii ve Tcul-rifin
Seyyid Ebl-Vef menkb-nmesinin Osmanl tarihiyle ilgili verdii bilgilerin muhteva
analizi srasnda sklkla kullandk. almamz srasnda kullandmz Seluklu, Mool ve
Osmanl tarih kaynaklar u ekildedir:
2.1. Seluklu, Bizans, Arab, Kara-koyunlu Ve Mool Tarihi Kaynaklar
2.1.1. El-Kmil Fit-Trih
nl slm tarihisi bnl-Esr tarafndan dnya tarihi tarznda yazlan bu eser
olaylar yl yl aktarmaktadr. Mellif kendi yaad dnemin olaylarn; kendi gzlemlerine
ve olaylara ahit olanlara dayanarak aktarmtr. Ancak kendisinden nce gerekleen olaylar
aktarrken ise, daha nce yazlan tarih kitaplar ve szl rivayetleri kaynak olarak
kullanmtr. Ad geen eseri, I.Alaeddin Keykubad dnemi ve Batni faaliyetleriyle ilgili
bilgiler vermek amacyla kullandk. Eser, Arapa matbu olarak Trkeye on cilt halinde
evrilerek de yaynlanmtr64.
2.1.2. El-Evamirl-Alaiye Fil-Umuril-Alaiye
Seluk-nme ya da bn-i Bibi Tarihi adyla da tannan bu eser nl Seluklu tarihisi
Hseyin bin Muhammed bin Ali el-Cafer er-Rugadi tarafndan yazlmtr. Annesinin
mneccime olmasndan dolay bn-i Bibi ismiyle anlan yazarn eseri, M.1192 olaylarndan
balayarak M.1280 senesine kadar gelen Anadolu Seluklu Devleti tarihi hakknda bilgi
vermektedir. zellikle yazarn orta dnem Anadolu Vefliiyle ilgili verdii bilgilerin
orijinal olmas eserin kymetini son derece artrmaktadr. Farsa yazlan eser, Erzi tarafndan
tpk basm olarak bastrld gibi gnmz Trkesine Nuri Genosman ve Mrsel ztrk
tarafndan iki kez evrilmitir65.
2.1.3. Anonim Seluk-nme
Anadolu Seluklu Devleti hakknda bilgi veren bu eser, az sayda kaynaa sahip
olduumuz Seluklu tarihinin Anadolu ksm iin vazgeilemeyecek bir neme sahiptir. Eser,

64

bnl-Esr, El-Kmil Fit-Trih, c/IX, (ev. A. zaydn) (stanbul: Bahar Yay., 1991).
bn-i Bibi, El-Evmirl-Aliyye Fl-Umril-Aliyye, (Yyn. A. S. Erzi), (Ankara: T.T.K. Yay., 1956);
bn-i Bibi, El-Evamirl-Alaiyye Fil-Umuril-Alaiye, c/II, (ev. M. ztrk), (Ankara: K.B. Yay., 1996).
65

27
her ne kadar orta dnem Anadolu Veflii hakknda malumat vermese de Sultan I.Alaed-dn
Keykubad devri hakknda kymetli bilgiler vermitir66.
2.1.4. Tarih-i Cihan Ga
nl Mool devlet adam ve tarihisi Ata Melik Cveyn tarafndan Farsa kaleme
alnan bu eser, zellikle Anadolu Seluklu Devleti sultanlar ve Zhid-i Ah-P Bb
hakknda verdii zengin malumat bakmndan son derece nemlidir. Eser Orta dnem
Anadolu Veflerinden bazlarnn kkenlerini tespiti etmemizde faydal olmutur. Eser
Farsa cilt, matbu metin olarak yaynland gibi Trkiyede ztrk tarafndan Trkeye
iki cilt eklinde evrilerek yaynlanmtr67.
2.1.5. Abl-Farac Tarihi
Sryani Tarihi Abl-Farac tarafndan yazlmtr. Orta dnem Anadolu Vefliinin
ikinci nderi durumunda olan Bb lysn isyan etmeden nce etkinlik gsterdii blgede
takip ettii propagandann mahiyetini bildirmesi acsndan son derece nemli bir kaynaktr.
Bunun yannda Bb lys isyan srasnda kendisinin Malatyada bulunmas ve olaylar
aktarrken kulland ana kaynan grg ahitleri olmas verdii bilgileri daha da kymetli
hale getirmektedir. Tezimiz srasnda bu eserin, Sryaniceden ngilizceye, ngilizceden de
. R. Dorul tarafndan Trkeye evrilen metni kullanlmtr68.
2.1.6. ikar Tarihi
Destans bir tarzda yazlan ve Karaman-oullar Beylii hakknda malumat veren
ikar Tarihi, XIII.yy. Anadolu tarihinin aydnlatlmas anlamnda faydal olabilecek eserlerin
banda gelmektedir. zellikle orta dnem Anadolu Vefliinin ikinci temsilcisi olan Bb
lys- Horasn hakknda yaplan baz tasvirler almamz srasnda bu eseri faydal hale
getirmitir69.
2.1.7. Kitab- Diyarbekriyye
Eb Bekr-i Tihran tarafndan kaleme alnan ve Kitab- Diyarbekriyye ismiyle anlan
bu alma bir nevi Akkoyunlu Devletinin resmi tarih kitab saylabilir. Akkoyunlu tarihiyle

66

Anonim, Seluk-name, (Yay. F. N. Uzluk), (Ankara: Uzluk Neriyat, 1952).


Aleddn Ata Melk Cveyn, Tarih-i Cihanga (ev. M. ztrk), c/I-II, (2.bsk., Ankara: K.B. Yay., 1999).
68
Gregory Abl-Farac, Abl-Farac Tarihi, c/II, (ev..R. Dorul), (2.bsk, Ankara:T.T.K. Yay, 1987).
67

69

ikr, Karaman Oullar Tarihi, (Yay. M. Koman) (Konya: Yeni Kitap Basmevi, 1946).

28
ilgili ok kymetli bilgiler verildii gibi gneydou Anadolu blgesinde hareket gsteren
airetler hakknda verdii malumat, Veflik tarikatna dahil olan airetler arasnda olabilecek
organik balantlar hakknda fikir vermesi bakmndan nemlidir. Farsa olarak N. Lugal ve
F.

Smer tarafndan yaynlanan bu eser M.

kazandrlmtr70.

Tezimiz

srasnda

Kitab-

ztrkn almasyla

Diyarbekkiriyyenin

Trke

Trkeye
evirisini

kullanmay tercih ettik.


2.1.8. ecere-i Terkkime
zbek Hanlarndan ve ayn zamanda tarihi olan Ebl-Gazi Bahadr Han tarafndan
yazlan bu eser, Trklerin soy ktkleriyle ilgili verdii zengin bilgiler sayesinde son derece
nemlidir. Sz konusu eseri Dede Karkn n geldii oyman hangi Trk boyuna mensup
olduunu tespit etme amacyla kullandk. Muharrem Ergin ve Zuhal lmez tarafndan zerine
kymetli almalar yaplan bu eserin lmez nerini daha fazla nshann akc bir slupla
karlatrlarak oluturulmasnda dolay kullanmay tercih ettik71.
2.1.9. Kritovulos
Bizansl olan ancak fetihten sonra stanbuldan ayrlmayarak burada kalan
II.Mehmedin fetihleriyle ilgili yazd tarihi ile tannan Kritovulos, menkb-nmenin
muhteva analizi ksmnda kullanlmtr. Eserin gerek Osmanlca gereksede gnmz diline
uyarlanm versiyonu kullanlmtr72.
2.2. Osmanl Tarihi Kaynaklar
2.2.1. Dsitan- Tevrih-i Mlk-i li Osmn
En erken Osmanl tarih kayna olan Ahmednin Dsitan- Tevrih-i Mlk-i li
Osmn kurulu dneminde gerekletirilen fetihleri tarih vermemesine ramen kronolojik
olarak vermesi aratrmamz srasnda Ahmednin eserini nemli hale getirmitir. Osmanlca

70

Eb Bekr Tihran, Kitab- Diyarbekriyye, (Haz. M. ztrk), (Ankara: K.B. Yay., 2001); Eb Bekr Tihran,
Kitab- Diyarbekriyye, (Yyn: N. Lugal-F. Smer), (Ankara: T.T.K. Yay., 1962).
71
Ebl-Gaz Bahadr Han, ecere-i Terkkime, (Haz. Z. K. lmez) (Ankara: Simurg Yay., 1996).
72
Kritovulos, Tarih-i Mehmed Han- Sanis (ev. Karolidi Efendi), T.O.E.M. lavesi, stanbul, 1329;
Kritovulos, stanbulun Fethi, (ev. M. Gkman), (Haz. H. Bildik) (2.bsk, stanbul: Toplumsal Dnm Yay.,
1999).

29
ve Trke olarak yaynlanan bu eseri almamz srasnda muhteva analizi ksmnda
kullandk73.
2.2.2. k Paa-zde Tarihi
Tevrih-i li Osmn ya da k Paa-zde Tarihi adyla bilinen bu eser Veflik
tarikatnn Anadoluda bilinen ikinci temsilcisi olan Bb lysn soyundan gelen Ak Paazde tarafndan XV.yy. da yazlmtr. Onun Bb lysn soyundan gelmesi, Vef kkenli
olma ihtimali yksek grnen baz derviler hakknda verdii bilgileri daha da kymetli hale
getirmektedir. Birbirinden farkl olan nshalarnn bazlar eitli defalar yaynlanmtr.
zellikle Ebl-Vef menkb-nmesinin banda Osmanl tarihiyle ilgili verilen bilgilerin
kaynann k Paa-zde tarihi olup olmad sorusuna yant bulmak iin sklkla
kullandmz bir kaynaktr. Tez boyunca k Paa-zde tarihinde geen eitli farkllklarn,
tez metninde herhangi bir eksiklik yaratmamas iin elimizdeki tm k Paa-zde Tarihi
nshalarn kullanmay tercih ettik74.
2.2.3. Dstr-nme-i Enver
XV.yy. da kaleme alnan Dstr-nme-i Enver gerek Osmanl tarihi gereksede Aydnoullar Beylii hakknda deerli bilgileri ihtiva etmektedir. Menkb-nme metnin muhteva
analizi srasnda kullanlan bu vaky-nmenin gerek aklamal analizi, gereksede Osmanlca
ve transkripsiyonlu metni kullanlmtr75.
2.2.4. Kitb- Cihan-Nm
Mehmet Neri tarafndan XV.yy. da telif edilmi olan Kitb- Cihan-Nm temelde
k Paa-zdenin dervilerle ilgili verdii bilgilerin ufak tefek baz farkllklarla aynsn
sunmaktadr. Bu eser, Ebl-Vefnn Bb lys ve baz ge Anadolu Vefleri arasndaki
balanty gsterme anlamnda kullanlmtr. Sz konusu kronikten ayn zamanda metnin
muhteva kritiinin hazrlanmas esnasnda da istifade edilmitir. Gerek Avrupada gereksede

73

Ahmed, skender-Nme (Nr. . nver), (Ankara: T.D.K. Yay., 1982); Ahmed, Dstn- Tevrih-i
Mlk-i l-i Osmn (Yyn. N. S. Banarl), (stanbul: T.M. Yay., 1939); Ahmed, Dstn- Tevrih-i Mlk-i
l-i Osmn (Yyn. N. Atsz) (stanbul: Trkiye Yay., 1949) s. 11.
74
k Paa-zade, Tevrh-i l Osmn, (Yay. Ali Bey) (stanbul: Matbaa-i Amire, 1332); k Paa-zade,
Tevrh-i l Osmn, (Yay. N. Atsz) (stanbul: Yeni Trkiye Yay., 1949); k Paa-zade, Tevrh-i l
Osmn, (Yay. K. Yavuz-M. A. Sara), (stanbul: K Kitapl Yay., 2003).
75
Enver, Dstr-nme-i Enver, (Yyn. M. Hall), (stanbul: Devlet Matbaas, 1928); Enver, Dstr-nme-i
Enver, (Yyn. M. Hall), (stanbul: Evkaf Matbaas, 1929); Enver, Dstr-nme-i Enver, (Yyn. N. ztrk),
(stanbul: Kitapevi Yay., 2003).

30
lkemizde muhtelif neirleri yaplan bu eserin Taeschner tpk basmn ve Unat-Kymen
matbu-transkripsyon metinlerini kullanmay tercih ettik76.
2.2.5. Oru Be Tarihi
Umumiyetle Oru Be Tarihi adyla anlan ancak gerek ismi Tevrih-i li Osmn
olan bu eser, eitli ynleriyle ve bazende kulland kaynaklar asndan dier Osmanl
tarihlerinden farkl bilgileri barndrmaktadr. XV.yy. da kaleme alnan Oru Beg Tarihi ,
incelemeye tabi tuttuumuz menkb-nme nshasnn Osmanl tarihiyle ilgili verdii
bilgilerin karlatrlmas esnasnda kullanlmtr. Gerek Osmanlca matbu ve gerekse de
Trke sadeletirilmi biimiyle iki kez yaynlanan bu eser, aratrmamz esnasnda iki farkl
basksyla da kullanlmtr77.
2.2.6. Anonim Tevrih-i li Osmn
Yazarnn belirsizliinden dolay Anonim olarak nitelenen bu eserler daha ok
birbirinin tekrardr. Ancak bazen ierdii bilgiler bakmndan ok byk farkllklar da
tayabilen bu tarz eserler, zellikle yazar kimliinin belirsizliinden dolay olaylarn daha da
rahat aktarld dikkati eker. Aratrmamz srasnda birbirinden farkl Anonim Tevrih-i li
Osmn metni kullanlmtr. Byle bir yola ba vurmamzn nedeni ise, ierik anlamnda bu
eserlerin birbirinden farkl bilgileri ihtiva etmesidir78.
2.2.7 Tarih-i Ebl-Feth
zelde II.Mehmedin kitabn btnnde ise II.Bayezd dneminin 1488 ylna kadarki
siyasi faaliyetlerinin anlatld bu kronik yazarnn zikrettii olaylara bizzat katlmas ya da
ahit olmasndan dolay Osmanl tarih aratrmaclnda son derece nemlidir. Bu eserden
menkb-nmenin tahlili ksmnda istifade edilmitir. Ad geen eser, gerek Osmanlca
gerekse de transkripsiyonlu metni ile baslmtr. ncelememiz srasnda, her iki basky da
kullandk79.

76

Mehmet Neri, Kitb- Cihn-Nm, c/I-II, (Nr. F. Taeschner), (Leipzig: Otto Harrassowitz, 1955);
Mehmet Neri, Kitb- Cihn-Nm, c/I-II, (Yyn. F. R. Unat-M. A. Kymen), (3. bsk. Ankara: T.T.K. Yay.,
1995).
77
Oru bin dil el-Kazz, Tevrih-i li Osmn, (Nr. F. Babinger), (Hannover: Orient-Buchhandlung Heinz
Lafaire, 1925); Edirneli Oru Be, Oru Be Tarihi, (Yyn. Atsz), (stanbul: Tercman Yay., 1973).
78
Anonim, Tevrih-i btid-i l Osmn, ..Ktp. T.Y., nr. 3020, 47 varak;
Anonim, Tevrih-i l Osmn (Nr. F. Giese), (Yyn. N. Azamat), (stanbul, M..F.E.F. Yay., 1992);
Anonim, Osmanl Kronii, (Yyn. N. ztrk) (stanbul: T.D.A.V. Yay., 2000).
79
Tursun Bey, Trh-i Ebl-Feth (Haz. M. Arif), T.O.E.M. lavesi, stanbul, 1330; Tursun Bey, Trh-i
Ebl-Feth, (Haz. M. Tulum), (stanbul: Baha Matbaas, 1977).

31

2.2.8. Tevrih-i li Osmn


Kemal Paa-zde tarafndan XVI.yy. da on cilt olarak yazlan bu eser, Osmanl tarihi
hakknda en ayrntl bilgi veren ve ana kadar yazlm olan Osmanl tarihiyle ilgili
kitaplarn iyi bir analizi sonucunda kaleme alnmtr. Orta dnem Anadolu Veflii,
Vefliin Anadoluya girdii tarihin tespiti ve Abdalan- Rm zmresiyle ilgili verdii
ayrntl bilgiler eseri son derece nemli klmaktadr. Tezimiz srasnda bu kayna zellikle,
menkb-nmenin muhteva analizi ksmnda da sklkla kullandk. Muhtelif ciltleri gerek
Osmanlca gereksede transkripsyon yntemiyle yaynlanan bu eserin; birinci, ikinci ve yedinci
ciltleri almamzda kullanlmtr80.
2.2.9. Tct-Tevrih
XVI.yy.n nl Osmanl tarihilerinden Hoca Saded-dn tarafndan kaleme alnan
Tct-Tevrih her ne kadar direkt Osmanl Devletinin kuruluundan itibaren meydana gelen
vekayiden bahsetmekteyse de eserin sonuna ilave edilen nl dervilerin hal tercmeleriyle
ilgili verilen ksa bilgiler, eseri daha da kymetli hale getirmitir. Her ne kadar anlan baz
dervilerin hal tercmelerinin ana kaynan akayk oluturmaktaysa da verilen baz
malumatn akaykta yer almamas Hoca Saded-dnin bizim u anda tespit edemediimiz
baka kaynaklar da kullanm olabilecei ihtimalini gndeme getirmektedir. Bu da Hoca
Sadeddinin, orta dnem Anadolu Vef dervileri hakknda verdii bilgileri daha da kymetli
hale getirmektedir. Hoca Saded-dnin anlan bu eseri, gerek Osmanlca gerekse de
sadeletirilmi Trke versiyonuyla baslmtr81.
2.2.10. Tevrih-i li Osmn
Hadd tarafndan XVI.yy. da kaleme alnan eser direkt ya da dolayl olarak Vef
hareketinden bahsetmemekteyse de menkb-nmenin muhteva analizi srasnda Osmanl
sultanlarnn tahta k ve ini tarihlerinin tespiti hususunda kullandmz bir kaynaktr.
ztrk tarafndan yaynlanan bu eser, menkb-nmenin yapt baz tarihlendirmeleri kontrol
etmemizde kullanlmtr82.
2.2.11. Tevrih-i l- Osmn
80

Kemal Paa-zade, Tevrih-i l-i Osmn, c/I-II, VII, (Nr. . Turan) (2.bsk, Ankara: T.T.K. Yay., 1970,
1991).
81
Hoca Saded-dn, Tct-Tevrih, c/I-II, (stanbul: Matbaa-i Amire, 1280); Hoca Saded-dn, TctTevrih, (Sad. . Parmakszolu), c/I-V, (4.bsk, Ankara: K.B. Yay., 1999 ).
82
Hadd, Tevrih-i l- Osmn, (Nr. N. ztrk), (stanbul: M..F.E.F. Yay., 1991).

32
Ltfi Paann XVI.yy. da yazd bu eser Haddnin eseri gibi Veflik hakknda
bamsz ve zgn herhangi bir bilgi iermemektedir. almamz srasnda bu eseri yine
menkb-nmenin muhteva analizi srasnda kullanmaya gayret gsterdik. Bu eser gerek
Osmanlca gereksede Trke olarak muhtelif tarihlerde yaynlanmtr83.
2.2.12. Cm- Cem-yn
Bayatl Mahmud olu Hasan tarafndan yazlan ve Trk boylar ve XV.yy.n bana
kadar Osmanl tarihi olaylar hakknda bilgiler veren bu eser yine almamzn muhteva
analizi ksmnda kullanlmtr. Osmanlca ve Trke olmak zere iki kez yaynlanan bu
eserin hangi ylda yazldna dair kesin bir malumat yoktur84.
2.2.13. Nefahtl-ns
Aslen Abdurrahman Cam tarafndan yazlan ve Suf biyografilerini ieren bu kitap
nl Osmanl dnrlerinden Lmi elebi tarafndan geniletilerek yeniden Osmanlca
Trkesine tercme ve erh edilerek yaynlanmtr. Trk Tasavvuf tarihi aratrmalar iin
vazgeilemeyecek bir eser olan Nefahtl-ns, zellikle eyh Sleyman Trkmn hakknda
verdii bilgiler ve Ebl-Vef ile baz orta dnem Anadolu Vefleri arasndaki rabtay
gstermesi noktasnda almamz esnasnda sklkla atfta bulunduumuz bir eserdir. Ad
geen eser, gerek Osmanl Devleti dneminde gereksede Cumhuriyet tarihimizde
yaynlanmtr. Eser son olarak, Sleyman Uluda ve Mustafa Kara tarafndan gnmz
diline evrilerek yeniden baslmtr85.
2.2.14. akayk- Numaniyye Ve Zeyiller
XVI. yy.da yazlan ve Osmanl Devletinin kurulu dneminde ad geen neredeyse
tm simalarn biyografilerini sunan bu eser Takprl-zde Ahmed tarafndan Arapa olarak
yazlmtr. Yazar, olaylar ve kiileri olduklar halinden daha farkl gsterme abas ierisine
girerek rivyeti tarih anlaynn en tipik rneklerinden birini kaleme almtr. Bu eseri
tezimiz srasnda verdii bilgileri, dier kaynaklarla karlatrdktan sonra kullanmaya
altk. Ad geen eser, Edirneli Mehmed Mecd tarafndan Trkeye evrilmi ve iki kez

83

Ltf Paa, Tevrih-i l- Osmn, (Yyn. Ali Beg), ( stanbul: Matbaa-i mire, 1341);
Ltf
Paa, Tevrih-i l- Osmn, (Haz. K. Atik), (Ankara: K.B. Yay., 2001).
84
Bayatl Mahmut Olu Hasan, Cm- Cem-yn, (Nr. li Emir), (stanbul: Kadir Matbaas, 1331);
Bayatl Mahmut Olu Hasan, Cm- Cem-yn, (Sad. F. Krzolu), (stanbul: Yeni Trkiye Yay., 1947).
85
Lmi elebi, Nefahtl-ns Tercmesi, (Yay. S. Uluda-M. Kara) (stanbul: Marifet Yay., 2001).

33
Osmanlca olarak baslmtr. almamz srasnda ierisinde tam indeks metni bulunan
Abdlkadir zcan tarafndan yaynlanan ikinci Osmanlca basky kullanmay tercih ettik86.
2.2.15. Kitbt-trih-i knhl-ahbr
XVI.yy.n en tannm tarihisi olan Gelibolulu Mustafa li tarafndan kaleme
alnmtr. Bu eserde zellikle Osmanl air, dnr, devlet adamlar ve derviler hakknda
zaman zaman dier kaynaklarda yer almayan bilgiler verilmesi eseri bizim iin nemli hale
getirmitir. Bu kayna Veflik aratrmalarnda ve menkb-nme muhteva analizinde
kullandk. Eser Osmanlca olarak, peygamberler tarihinden Fatih Sultan Mehmed dnemine
kadarki, ksmyla be cilt olarak yaynlanmtr. Osmanl tarihi beinci ciltte yer almaktadr.
Bunun yannda sadece Osmanl Devletinin kuruluundan, I.Selim dneminin sonuna kadar
ki, olaylar anlatan transkripsiyonlu metin Kayseride ki yazmalara dayanlarak iki cilt halinde
yaynlanmtr87.
2.2.16. Tarih-i Solak-zde
XVII.yy.n nl tarihilerinden biri olan Solak-zde Mehmed elebinin eseri, 1657
ylna kadar ki gelen olaylarn anlatmndan ibarettir. Sz konusu eser daha ok menkbnmenin muhteva analizi srasnda kullanlmtr. Solak-zde Tarihi, hem Osmanlca hemde
sadeletirilmi ekliyle baslmtr88.
2.2.17. Kitb- Cihn-nm
XVII.yy.da Ktip elebi tarafndan yazlan corafya ve tarih kitab olma zelliini
tayan bu deerli eser Osmanl tarih aratrmalarnda son derece nemli bir yere sahiptir.
Osmanl kurulu tarihiyle ilgili ulaabildii ayrntlar ustaca aktarmay baaran mellif,
eserini analitik bir bak asyla yazmtr. Bu eseri, zellikle eyh Ede-Blnin grd
rya ve Osmn Gazinin ilk seferleriyle ilgili verdii bilgiler bakmndan sklkla kullandk.
Eser, brahim Mteferrika matbaasnda matbu Osmanlca olarak yaynlanmtr89.

2.2.18. Cmiud-dvel
86

Mecd Mehmed Efendi, akaik-i Numniyye Ve Zeyilleri, c/I, (Haz. A. zcan), (stanbul: ar Yay., 1989).
Gelibolulu Mustafa Al, Knhl-Ahbr, c/V, (stanbul, 1277); Gelibolulu Mustafa Al, Kitbt-Trih-i
Knhl-Ahbr, c/I, (Haz. M. uhadar- A. Uur vd.) (Kayseri: K.. Yay., 1997).
88
Solak-zde Mehmed Hemdem elebi, Tarih-i Solak-zde, (stanbul: Mahmud Bay Matbaas, 1298); Solakzde Mehmed Hemdem elebi, Solak-zde Tarihi, (Yyn. V. abuk), c/I, (Ankara: K.B. Yay., 1989).
89
Ktib elebi, Kitb- Cihn-nma, (stanbul: brahim Mteferrika Matbaas, 1144).
87

34
XVII.yy. tarihilerinden olan Mneccimba Ahmed tarafndan yazlan CmiudDvel genel bir Trk ve slm tarihidir. Orta dnem Anadolu Vef liderleri hakknda verdii
malumat ve menkb-nmenin muhteva analizi srasnda kullandmz bir eserdir. CmiudDvel her ne Arapa yazlmsa da Osmanl Devleti dneminde air Nedimin banda
bulunduu bir komisyon tarafndan Trkeye Sahaiful-Ahbr adyla evrilmitir. Bu
evirinin eksik olduunu dnen baz tarihilerimiz Cmiud-Dveli yeniden ksm ksm
Trkeye kazandrmaktadrlar. Biz incelememiz srasnda, gerek Sahaiful-Ahbr, gereksede
Cmiud-Dvelin yaynlanm tm nshalarn kullanmay tercih ettik90.
2.3. Seyahatnmeler
2.3.1. Thfetun-nzzr f Garaibil-emsr (bn-i Battuta Seyahat-Nmesi)
nl Maribli Seyyah bn-i Battann gerekletirdii seyahatler sonucunda ortaya
kan bu seyahat-nme zellikle bn-i Battann Anadolu seyahatini anlatt ksm Anadolu
tarihi asndan son derece nemli bilgileri iermektedir. bn-i Battann bizzat grd
Anadoluda ki tasavvufi gruplar hakknda verdii bilgiler, Ahilerin genel zelliklerinden
bahsetmesi almamz asndan seyahatnmeyi son derece kymetli hale getirmitir Eser
gerek Arabadan Osmanl Trkesine gereksede gnmz Trkesine evrilmitir.
Aratrmamz srasnda gerek Osmanlca gereksede sadeletirilmi metinleri kullandk91.
2.2.2. Ruy Gonzales De Clavijo Seyahat-nmesi
Timura spanyadan eli olarak gnderilen Clavijo, elilik vazifesi esnasnda yol
gzergah zerinde grd, iittii ve ahit olduu olaylarn hepsini kaydederek seyahatnmesini oluturmutur. zellikle Anadoludan geerken grd Rm Abdallar ile ilgili
aktardklar almamz asndan son derece nemli olmutur. almamz srasnda . Rza
Dorul tarafndan Trkeye evrilen metin kullanlmtr92.

90

Mneccimba Ahmed bin Ltfullah, Sahaifl-Ahbar f Vekayil-Asr, c/II-III, (stanbul, 1283);


Mneccimba Ahmed bin Ltfullah, Sahaifl-Ahbar f Vekayil-Asr, (Yyn. . Ernsal), c/I-II, (stanbul:
Tercman Yay., 1974); Mneccimba Ahmed bin Ltfullah, Cmiud-Dvel, Seluklular Devleti Ksm, c/III, (Yyn. A. ngl), (zmir: Akademi Yay., 2001); Mneccimba Ahmed bin Ltfullah, Cmiud-Dvel, 12991481 Osmanl Devri Ksm, (Yyn. A. Araka), (stanbul: nsan Yay., 1995).
91
bn-i Battuta, Tuhfetn-Nzzr F Garibil-Emsar Vel-cibil-Esfar, c/I, (ev. M. erif Paa),
(stanbul: Matbaa-i mire, 1333); bn-i Battuta, Tuhfetun-Nuzzr F Garaibil-Emsr, c/I, (Haz. M. evik),
(stanbul: dal Neriyat, 1983); bn-i Battuta, Byk Dnya Seyahatnamesi, Tuhfetn-Nzzr F
Garibil-Emsar Vel-cibil-Esfar c/I, (Yyn. A. M. ztrk), (stanbul: Yeniafak Yay., 2004).
92
Ruy Gonzales De Clavijo, Anadolu, Orta Asya Ve Timur, (ev. . R. Dorul), (Sad. K. Doruk), (stanbul:
Ses Yay., 1993).

35
2.2.3. Evliya elebi Seyahat-Nmesi
nl Osmanl seyyah Evliya elebi, yapt seyahatinin Anadolu duranda gezdii,
grd ve iittii pek ok zaviye, menkbe ve tarihi rivayetleri eserine alarak kltr tarihimiz
asndan fevkalade nemli olan bir eser meydana getirmitir. zellikle Evliya elebinin
Bursa gezisi srasnda burada bulunan evliya mezarlarn ziyareti esnasnda iittii bilgileri
aktarmas orta dnem Anadolu Vefleri hakknda bilgi edinmemizde son derece nemli
olmutur. Evliya elebinin on cilt halinde yaynlanan seyahat-nmesi gerek Osmanlca
gereksede sadeletirilmi Trke olarak neredilmitir. Aratrmamz srasnda sadeletirilmi
Trke metni kullanmay tercih ettik93.
3. ADA ARATIRMALAR
Tezimiz srasnda modern zamanlarda, Veflikle ilgili zgn sadece Alman Krupp
tarafndan yazlan bir makale bulunmaktaysa da bu makalede ortaya konmaya allan baz
bilgiler son derece phelidir. Ocak tarafndan kaleme alnan Abdalan- Rm ile ilgili
makalelerde ksmen Veflikle ilgili ksa pasajlar halinde bilgiler verilmi ve bu bilgiler onu
referans olarak kullanan dier ada aratrmaclar tarafndan zerine yeni bilgiler
konulmadan tekrarlanmtr.
Orta dnem Anadolu Vefliiyle ilgili yine direkt bir alma yaplmamsa da Bb
lys vastasyla Veflik hareketinden bahsedilmitir. Ancak ortaya konulan dnceler Ocak
hari tamamna yakn ya popler ya da ideolojik mahiyettedirler. Bundan dolay tezimiz
srasnda daha ok akademik evrelerce yaplm olan almalar eletirel bir yaklamla
kullanlmaya allmtr. ncelememiz srasnda kullanlan ada aratrmalar tam knye
olarak dipnotlarda ve kaynaka verildii iin burada tekrardan kanmak amacyla
yenilemeyeceiz.
Arkaik kelimeler ksm hazrlanrken, gnmzdeki kullanmdan tamamen dm ve
Trke kkenli kelimeler baz alnmtr. Yine bu blm hazrlanrken eitli Trke dil bilim
almalarnda rastlanlan arkaik kelimeler incelemeye tabi tuttuumuz metinlerde gemesi
halinde almamza alnmtr.
Yine aratrmamzn son blmlerinde yer alan doru-yanl izelgesi, en eski nsha
olan ..N., temel alnarak oluturuldu. Genel anlamda imlas bozuk olan kelimeler bu
blmde gsterildi. Bylelikle edisyon-kritik blmnde gereksiz dipnotlardan kanlmaya
alld.
93

Evliya elebi, Seyahat-nme, c/II, (Yay. T .Temelkuran-N. Akta), (Haz. M. evik), (stanbul: dal
Neriyat, Tarihsiz).

36

4. TRANSKRPSYONDA ZLENEN YOL


Transkripsiyonlu metin hazrlanrken ..N. nn en eski metin olmasndan dolay ana
metin olarak kabul edilmitir. Murat Buhari ve Ayasofya nshalaryla stanbul niversitesi
karlatrlarak farkllklar dipnotlarda gsterilmeye allmtr. Eer bir kelime yada cmle
Murat Buhari ve Ayasofya nshalarnda gemiyorsa, gemeyen kelime dipnotta gsterilerek
yanna - iareti konulmutur. Eer metinde yer almayan bir cmle ise cmlenin ba ve son
kelimesi zikredilmeyen kelimelerin yerine nokta konulmak suretiyle gsterilmitir.
rnein: anaasgr.
Kritik esnasnda; Murat Buhari ve Ayasofya Nshalarnda yer alp da stanbul
niversitesi nshasnda yer almayan ksmlar italikle gsterilmitir.
Eer ..N. da geen geen uzun bir anlatm Ayasofya yada Murad Buhari
nshalarnda gemiyor ve dipnotlarla da gsterilemeyecek kadar uzunsa metin ierisinde
gemeyen blmn bana ve sonuna {

} iareti konulmu ve dipnotta iareti

belirtilmitir.
Ayn ekilde metin ierisinde baz kelime yada cmlelerin anlamlarn glendirmek
iin [ ] keli parantez iareti ierisinde yeni kelime gsterilmeye allmtr. Bunun
yannda metin ierisinde yer alan Arapa szler, hadisler yada ayetler anlamlar metin
ierisinde verilmi olsa da dipnotlara * iareti konulmak suretiyle Trke anlamlar tam
karlyla verilmeye allmtr.

leri

lar iaretleriyle gsterdik. , , , , , , , gibi harflerin

iaretlerini ayr ayr belirtmenin imkanszl karsnda kullanmadk. Bundan dolay


almamzn metin transkripsyonu ksmnda basit transkripsyon kurallarna uyuldu.
Transkripsyon esnasnda kelimelerin bugnk telafuz ekli dikkate alnmadan
mverrihin verdii okunu ve imla zelliiyle verilmitir. Mesela gnlk konumalarda
Anadolu, etdi ekliyle anlan kelimeler mverrihin harekelendirmelerinden dolay Anatol,
eyitdi ekliyle gsterilmitir.
Menkb-nmenin edisyon kritik safhasnda transkrip edilen sayfann numaras
tarnskribin bitimiyle verilmitir.
almamz srasnda yararlandmz yazma eserler ve ikinci el kaynaklardan
bazlarna karlatrma yapmak isteyen aratrmaclar iin emsal tekil etmesi gayesiyle ekler
ksmnda yer verdik.

37

I. BLM
TCUL-RFN SEYYD EBL-VEFNIN MENKIBEV VE TARHSEL
HAYATI
1. EBL-VEFNIN DOUMU KKEN VE ALEV EVRES
Gerek ismi Muhammed bin Muhammed94 olan Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vefnn
knyesi: Ebl-Vef; lakab: Tcul-rifin dir. Krtler arasnda bilinen lakab ise,
Kkisdir95.
Irakn Kusn vilayetinde M.1 Kasm 1020 (H.12 Receb 411) tarihinde dnyaya
gelmi olan96 Ebl-Vef, M.1100 (H.494) ylnda Irakn Kusn kasabasnda vefat etmitir97.

94

..N., vr. 16/b, 164/a; A.N., vr. 12/a, 105/a; M.B.N., vr. 10/a, 137/b; Alya Krupp, Studien Zum
Menqybnme Des Abul-Waf Tg Al-rifn, (Yyn. R. Trofenik), Mnchen, 1976, s. 28
95
..N., vr. 11/b; M.B.N., vr. 6/a. Ayasofya nshasnda Ebl-Vefnn Krtler arasndaki lakab Klis
eklinde gemektedir. bk. A.N., vr. 7/b. Tahsin Yazc; Ahmet Eflknin yazd Menkbul-rifin isimli eserin
zerinde yapm olduu almada yanlgya derek ve kaynak da gstermeden Ebl-Vefnn gerek ismini
Kkis olarak belirtmitir. Ancak incelenen menkb-nmeler de Ebl-Vefnn gerek ismi Muhammed bin
Muhammed eklinde gsterilmitir. bk. Ahmed Eflk, (Yazc, 1986), s. 22
96
Ebl-Vefnn doum tarihi menkb-nme nshalarnda farkllklar tamaktadr; ..N., M.1 Kasm 1100
(H.12 Receb 411); A.N., H.2 Receb 411 (21 Ekim 1100); M.B.Nde, 12 Receb 417 (1 Kasm 1026) eklinde
gemektedir. ncelemeye tabi tuttuumuz nsha ierisinde ..N. nn en eski nsha olmasndan dolay burada
geen M.1 Kasm 1100 (H.12 Receb 411) tarihini kabul etmek durumunda kaldk. ..N., vr. 11/b-12/a; AN.,
vr. 7/b; M.B.N, vr. 6/a. Ebl-Vefnn biyografisine dair bir makale kaleme alan Ocak, Ebl-Vefnn doum
tarihini M.1026 (H.417) olarak kabul eder. Bu tarih M.B. nshas ile uygunluk tamaktadr. bk. Ahmet Yaar
Ocak, Ebl-Vef el-Badad D..A., c/X, (stanbul: D.V. Yay., 1994), s. 347; Krupp; menkb-nmede
Ebl-Vefnn seksen yl yaadna dair verilen bilgiyi referans alarak onun M.1020 veya 1026 ylnda
doduunu M.1101 ya da 1107 senesinde ldn ortaya atmaktadr. Bununla birlikte menkb-nmede geen
Ebl-Vef seksen yl, yedi ay ve sekiz gn yaadn gsteren anlatmnda ortadouda antikiteden itibaren
kullanlan bir ifade olduunu zikreder. bk. Krupp, a.g.m., s. 26
97
Ebl-Vefnn doum tarihi gibi lm tarihide nshalara farkl yer almakktadr. .. ve M.B. nshalarnda H.
20 Rebl-evvel 501 (M.8 Kasm 1107), A.N., H. 454 (M.1062) eklinde yansmtr. Ne var ki, ..N., da H. 20
Rebl-evvel 501 tarihinin verilmesine ramen mellif, Ebl-Vefnn toplam mrnn seksen yl, yedi ay
ve sekiz gn olduunu ilave ederek bunun sahih olduunu belirtmi ve bir yerde H. 20 Rebl-evvel 501
tarihinin gvenilir bir tarih olmadn vurgulamtr. Buda menkbdaki bilgilerin bir yerde tutarsz olduunu
gsterir. Bunun yannda ..N. da Ebl-Vefnn mm- Gazzl ile ayn zamanda ldn belirtir ki, mm-
Gazzl M.1110-1111 tarihinde vefat etmitir. Bu da mellifin verdii tarihsel bilgiyi destekleyen bir baka
bilgidir. Gazzl iin bk. Kasm Kufral, Gazzl .A., c/IV, (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 748-760 EblVefnn doum tarihini H. 411 (M.1021) olduunu kabul edersek lm tarihinin H. 494-495 (M.1100-1101)
olmas gerekmektedir. ..N., vr. 12/a, 49/a, 117/b; A.N., vr. 7/b, 76/b; M.B.N., vr. 6/a, 96/a. Ocak ise EblVefnn lm tarihini M.B. Nshasnda getii gibi M.1108 (H.501) yl olarak kabul etmitir. Ocak, a.g.m., s.
347 Mustafa Kara herhangi bir kaynak gstermeden Ebl-Vefnn lm tarihi iin M. 1017 (H. 561) tarihini
verir. Ancak H. 561 ylnn miladi karl ise 1165 karlk gelir. Ebl-Vef ile ilgili bilgi veren hibir kaynak
ne H. 561 nede M. 1017 tarihini vermektedir. Bundan dolay Kara tarafndan herhangi bir kaynak gsterilmeden
yaplan bu tarihlendirme hataldr. bk. Mustafa Kara, XII-XIV. Yzyllardaki Tasavvuf Dncesine Genel
Bak Osman Gazi Ve Dnemi Sempozyum Sonu Bildirileri, (Bursa: Bursa Kltr Sanat Ve Turizm Vakf
Yay., 1996) s. 93.

38
Ebl-Vefnn babasnn ad, Seyyid Muhammed Arz98; annesinin ad Fatmadr.
Menkn-nmeden renildiine gre annesinin knyesi, mm Glsmdr99.
Babasnn ya da annesinin doum tarihleri hakknda kesin bir bilgiye sahip deilsek de
nerede doduklar ve kkenleri hakknda birtakm varsaymlarda bulunabilmek mmkndr.
Menkb-nme yazarna gre, Hz. Al soyundan gelen Seyyid Muhammed Arz, Irakn
Zeble ve Hebtum isimli kylerinde yaamaktayd. Yani kendisi bir ger deil yerleikti.
Seyyid Muhammed Arznin; tarih verilmeksizin Irak Sultan ve ayn zamanda Snni
dnyann Halfesi Kadir Billah tarafndan baskda tutulmas ve yine halfenin Hz. Hseyinin
soyundan gelenleri yakalatmasndan endielenerek ad geen kylerden ayrlr100. Burada
nemli olan Arznin Zeble ve Hebtum isimli kylerde doup domadnn tespitinin
yaplamamasdr. nk eldeki mevcut kaynaklardan bu bilgiye ulalamamaktadr. Bunun
yannda Arznin Zeble ve Hebtum kylerinde domadysa buraya nereden geldii ve
nerelerde, kimlerden eitim ald kaynaklarda yer almamaktadr. Ancak unu sylemek
mmkndr: Seyyid Muhammed Arznin Arap kkenli olmas kuvvetle muhtemeldir. Bunu
gerek menkb-nme yazarnn anlatm gerekse de Ebl-Vefnn annesinin Ben Nercis
Krtlerinden olduunun sk sk vurgulanmasna dayanarak sylemek mmkndr.
Muhammed Arznin Arap Ben Ubde kabilesi ile birtakm mnasebetleri olmutur. Hatta
onun Arap Ben Ubde kabilesine mensup olma ihtimali de son derece yksektir. nk
Seyyid Arznin ilk evliliinden olan Seyyid Matarann Ben Ubde kabilesine mensup
olduu Menkb-nmede zikredilmektedir101. Unutulmamas gereken noktalardan biri de
Araplarn cahiliye devrinden kalma, ayn airet iinden ya da akrabalar arasndan sklkla
evlenme geleneinin mevcut olmasdr102. Ancak burada kesin tespit edilemeyen husus Seyyid
Arznin mi yoksa ilk einin mi Ben Ubde kabilesine mensup olduudur. Menkb-nmede
Ebl-Vefnn Himoullarndan geldiinin vurguland da grlmektedir103. Menkbnme yazarnn Ebl-Vef ve Muhammed Arznin Seyyid olduu ynndeki bilgiyi
pekitirmek iin kullanlm olabilir. Bunun yannda menkb-nmenin baz yerlerinde
Krtlerin (Ekrad) b-namaz ve gebe oluu sk sk eletirilmitir104. Eer Ebl-Vef hem
anne hem baba tarafndan Krt kkenli olsayd menkb-nme yazar Krtlerin bu durumunu
bu kadar ak eletiremezdi.
98

..N., vr. 20/a; A.N., vr. 14/a; M.B.N., vr. 11/b.


..N., vr. 21/a; A.N., vr. 14/b; M.B.N., vr. 12/b.
100
..N., vr. 20/b; A.N., vr. 14/a; M.B.N., vr. 11/b.
101
..N., vr. 91/a-b; M.B.N., vr. 71/b-72/a.
102
Glgn Uyar, Ehl-i Beyt, slm Tarihinde Ali-Fatma Evld, (stanbul: Gelenek Yay., 2004) s. 371-406.
103
..N., vr. 119/a; A.N., vr. 78/a; M.B.N., vr. 97/b.
104
.N., vr. 66/a-67/a; A.N., vr. 46/a-b; M.B.N., vr. 49/a-b.
99

39
Ebl-Vefnn hayat hakknda en detayl bilgileri bizlere ulatran menkb-nmeye
dayanarak; gebe bir airet ierisinde doduu ve ilk ocukluk dnemlerini bu airet
ierisinde geirdii ve hibir zaman airet reislii yapmad hatta eyh enbekye
katlmasyla birlikte gebelikle olan balants nemli oranda kesilmitir.
Ebl-Vefnn baba tarafndan Arap anne tarafndan Krt olduunun bir baka
dayana ise yine menkb-nme yazarnn aktard: .anas Nercisdr, andan tom
bymdr illa asl Irak Arabndandur 105, .ahamladum Krt olduum halde ve
sabhladum Arab olduum hlde 106,
107

bymdr

.amma bir blk Krdler arasnda

, .zr Hazret-i Tcul-rifinn anas Krdidi.108,

.ben ol

kimesneyim ki, giceledm Acem olduum halde ve sabahladum Arab olduum halde yani
Arab dilinden gafil idm; zra Krdler inde bydmidi...109.
Buradaki en byk problem Ebl-Vefnn Arapay kimden rendiidir. Menkbnmede Ebl-Vefnn Arapay ryasnda Hz. Muhammedden rendiine dair bir
rivayette bulunulmusa da110 bunun byle olmad ok aktr. Ebl-Vefnn Arap kkenli
eyh enbekye on yanda intisap ettii dnlrse onun kk yalarda Arapay
rendiini syleyebiliriz. Ebl-Vefnn Arapay annesinden ve evresinden renmi
olmasda mmkn grnmektedir. nk menkb-nmeden anlald kadaryla Ben
Nercis kabilesinin hareket alan Arap nfusunun younlukta yaad Irak topraklardr.
Bunun yannda kabilenin temel geim kaynann hayvanclk olmas dolaysyla da kabilenin

105

106

..N., vr. 24/a; M.B.N., vr. 14/b.


..N., vr. 23/b; M.B.N., vr. 14/b. Burada geen: ahamladum Krt olduum halde ve sabahladum Arab

olduum halde sz tasavvuf edebiyatnda ska kullanlan bir anlatmdr. Mevlanann, Mesnevi, Ahmed
Eflknin Menkbul-rifin isimli eserlerinde de geen bu sze yklenen anlam bir kiinin iinde yaam
olduu toplulukta konuulmad halde baka bir dili ilham vastasyla ok iyi konuabilmesidir. Bu szn ilk
defa hangi edebi eserde getii ve kim tarafndan kullanld ise tartma konusudur. Tartma iin bk. Yazc,
a.g.e., s.22-23

 " ! !     #$ !*)(' +,-.' / *+(2 bk. Ahmed Aflk, c/II,

(Yazc, 1976), s. 737.


107

..N., vr. 70/b, A.N., vr. 49/b; M.B.N., vr. 53/a .


..N., vr. 103/b; A.N., vr. 67/a; M.B.N, vr. 83/a.
109
..N., vr. 121/b; A.N., vr. 79/b; M.B.N., vr. 100/a. smet etinin, Tursun Fakih ile ilgili yapm olduu
almada herhangi bir kaynak gstermeden Ebl-Vefnn Trk olduunu ileri srdrd grlr. Ne var ki
yukarda da belirttiimiz gibi Ebl-Vef hakknda bilgi veren en detayl kaynamz olan Tcul-rifin Seyyid
Ebl-Vef menkb-nmesinde ya da Ebl-Vef hakknda bilgi veren hibir kaynak Ebl-Vefnn Trk
kkenli olduuna dair herhangi bir bilgi vermez. Bunun yannda etinin ifade etmi olduu gibi Ebl-Vefnn
Trk mritlere sahip olmas onun Trk kkenli olmasna delalet etmesinden ziyade Ebl-Vefnn savunmu
olduu fikirlerin Trklere de hitap etmesinden kaynaklanm olmas kuvvetle muhtemeldir. bk. smet etin,
Tursun Fakih, Hayat-Edeb ahsiyeti, Mesnevileri, (Ankara: lesam Yay., 2002) s. 8.
110
..N., vr. 23/b; A.N., vr. 17/a; M.B.N., vr. 14/a.
108

40
mallarn satmak iin airetin nde gelenleri Arapay renmi ve Ebl-Vef da bunlardan
renmi olmas akla yatkn gelmektedir.
Ben Nercis kabilesinin en azndan elit tabakasnn Arapa bildiine dair bir baka
nemli hareket noktamz da Muhammed Arznin Ben Nercis Krtlerinin yanna geldii
vakit onlara birtakm slm bilgileri Arapa telkin etmesidir. Eer bu kabilenin bir blm ya
da en azndan elitleri Arapay bilmeselerdi Arznin sohbet ve telkinlerini anlayamazlard.
Burada Arznin Krte bildii ve kabile ile Krte iletiim kurduu akla gelse de bunun
olma ihtimali son derece zayf grnmektedir. Her eyden evvel, o tarihlerde Krtlerin nemli
bir blmnn gebe bir yaam tarzna sahip olduklarn ve Arznin de yerleik olduunu
biliyoruz yani Arznin iliki kurduu evre umumiyetle yerleik Arap dnyas olmaldr.
Kald ki Arznin Krteyi renebilecei bir ortamn olduunu iddia etmekde son derece
zayf bir ihtimaldir. unu da unutmamak gerekir ki, menkb-nmenin mant erevesinde
Seyyid Muhammed Arz, Hz. Al ve Hz. Hseyinin soyundan gelerek Hz. Al taraftarlar
arasnda sekin bir yerde bulunmaktayd.
Ebl-Vefnn annesi Fatmadan da Arapay renmi olmas kuvvetle
muhtemeldir. Gzden uzak tutmamamz gereken bir dier nemli nokta da kabile tarz hayata
sahip topluluklarn reislerinin ya da elitlerinin hatta yelerinin birden fazla ee sahip olduklar
ve bu elerden ok sayda ocuklarnn domasdr. Ben Nercis reisi mer bin ir-Gh bin
Eb Ammre Nercisnin Seyyid Muhammed Arz ile kz Fatmay evlendirmesindeki neden
belki de kzlar ierisinde Arapay en iyi bilenin Fatma olmasdr.
Seyyid Muhammed Arz, Zeble ve Hebtum kentlerinden ayrlmasndan sonra
yukarda da temas ettiimiz gibi Ben Nercis Krtlerinin yanna gelip onlara slm birtakm
bilgiler retmitir. Kabilenin lideri olan mer bin ir-Gh bin Eb Ammre Nercis ile yakn
bir dostluk tesis ettii yine menkb-nme sayesinde rendiimiz bir bilgidir111.
Abbs ynetiminin Hz. Al soyundan gelenlere ynelik yapt kovuturmalar son
bulunca Seyyid Muhammed Arz memleketine dnmek istemise de mer bin ir-Gh;
Arznin kendileriyle beraber olmas iin kz Fatmay Muhammed Arz ile
evlendirmitir112. te Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vef bu evlilikten dnyaya geldi. Evliliin
gerekleme tarihi hakknda herhangi bir bilgiye sahip deiliz. Ebl-Vefnn H. 411 de
(M.1021) dnyaya gelmesi ve menkb-nme yazarnn evlilikten ksa bir sre sonra

111
112

..N., vr. 20/b-21/a; A.N., vr. 14/a-b; M.B.N., vr. 12/a.


..N., vr. 21/a; A.N., vr. 15/a; M.B.N., vr. 12/b.

41
Fatmann Ebl-Vefya hamile kaldn bildirmesi113 bu evliliin H. 410 (M.1020) ylnda
olma ihtimalini kuvvetlendirmektedir.
Seyyid Muhammed Arznin Fatma ile yapm olduu evlilik aslnda onun ilk
izdivac deildi. Menkb-nmeden anlald kadaryla; Seyyid Arz, Zeble ve Hebtum
isimli kylerden ayrlrken orada Slim isimli bir olunu brakmt114. Seyyid Muhammed
Arznin Slimden baka bir ocuunun olup olmad ve Slimin kimden dnyaya geldii
ya da Arznin toplam ka kez evlendii hakknda salkl bir malumata sahip deiliz. Ancak
Arznin iki kez evlendii kesindir. Birisi adn bilemediimiz Slimin annesi dieri ise
Ebl-Vefnn annesi Fatmadr.
Slim ile ilgili menkb-nmede herhangi bir bilgi verilmemitir. Kanaatimizce bunun
en temel olasklar arasnda; Slim ile Ebl-Vef arasnda herhangi bir konudan dolay
rekabetin olmas ya da Slimin Ebl-Vefy tasavvufi ynden tanmamasyd.
Seyyid Muhammed Arznin Ben Nercis Krtlerinin yannda ka yl kaldn tespit
edemiyorsak da bu srenin uzun olduunu sylemek mmkndr. nk Seyyid Arz;
Zeble ve Hebtum isimli kylerden ayrldnda ocuk olan Slim; Arznin Fatma ile
evlendiinde bal olup evlenmiti115. Buradan da anlalabilecei gibi Abbslerin
srdrd kovuturma bir hayli uzun srm olmaldr. Ancak unu da unutmamak gerekir
ki Arznin Hz. Al ve Hz. Hseyinin soyundan geldiini menkb-nme haricinde baka bir
kaynaktan tespit edemiyoruz. Unutulmamaldr ki, Arzye yneltilen bu soruturma baka
bir nedenden de kaynaklanm olabilir. nk Arz giderken Hz. Alnin soyundan gelen
olu Slimi beraberinde gtrmemitir. Bu durum da menkb-nmenin Arznin Hz. Al
soyundan gelenlere kar Abbslerin gerekletirdiini iddia ettii kovuturmann
gereklememi olma ihtimali artarken Arznin Seyyid olduu iddiasn da zayflatmaktadr.
Bundan dolay menkb-nmenin Ebl-Vef ve atalarnn Seyyid olduu bilgisine ihtiyatla
yaklalmaldr. Bu noktada, Arznn yaad evrede olunun da kendisi gibi bask
grmemesi iin Salimin varln saklam olabilecei hususu gndeme gelsede, bu olasln
gerekleebileceini gsterebilecek bir ipucu menkb-nmede yer almamaktadr.
Seyyid Muhammed Arz ile ilgili bir baka nemli bilgi de, Arz ile ilgili eitli
menkb-nmelerin yazlddr116. Ancak bu menkb-nmelerin kim tarafndan yazld ve
hangi adlarla kaleme alndna dair bir bilgiye sahip deiliz.

113

..N., vr. 21/b;


..N., vr. 21/a;
115
..N., vr. 21/a;
116
..N., vr. 20/a;
114

A.N., vr. 15/a;


A.N., vr. 14/b;
A.N., vr. 14/b;
A.N., vr. 14/a;

M.B.N., vr. 12/b.


M.B.N., vr. 12/a.
M.B.N., vr. 14/b.
M.B.N., vr. 11/b.

42
Seyyid Muhammed Arz, ldnde vakit annesi Ebl Vefya yedi aylk hamiledir.
Bu durumda Ebl-Vefnn M. Kasm 1020de dnyaya geldii dnlrse babas
Muhammed Arznin M. Ekim1020 ylnda vefat etmitir117.
Arznin lmnden sonra nann nereye gmldn sylemek gtr. Ancak
menkb-nmedeArznin

mezarnn

ziyaretgah

haline

getirildi,

ziyaretgahn

yeri

bildirilmeden aktarlmaktadr. Bununla beraber Arzya ait ziyaretgahn Kusn vilayetine


yakn olmas kuvvetle muhtemeldir. Menkb-nmede bildirildiine gre Arznin
lmnden sonra Ben Nercis kabilesi bulunduu blgeden g ederek Seyyidin doaca
Vilyet-i Kusna doru hareket etmilerdir118. Ben Nercis kabilesinin g etme nedeni ise
airetin kabile ierisinde birinin lmnden sonra bulunduklar blgeden ayrlma
ananesidir119. Bu balamda Ben Nercis kabilesinin yar gebe bir kabile olduunu
sylemek mmkndr.
Menkb-nmeden anlald kadaryla Ebl-Vefnn doduu ve byd Ben
Nercis kabilesi g esnasnda zaman zaman yamalama hareketlerinde bulunmaktayd120.
Ebl-Vefnn yama hareketlerine katldna dair herhangi bir bilgiye sahip deilsek de
onun kk yalarda eyh enbekye intisap etmesi onun yama ve talan hareketlerine
katlm olabilme ihtimalini azaltmaktadr. Zaten menkb-nmede kianlatmda yama
hareketinin kabilenin tamam tarafndan yaplmad bu eylemin belli kiiler tarafndan
gerekletirildiidir121. Yama esnasnda, Ebl-Vefnn yann kk olmas annesinin Ben
Nercis kabilesinin nde gelenlerinden olmas, onun yama hareketlerine katlma ihtimalini
azaltan nedenler arasnda gsterilebilir122.
1.1. Seyyid Slim, Ebl-Vef ve eyh Matara
Yukarda ksaca temas ettiimiz gibi Muhammed Arznin Fatmadan [mm
Glsm] nce gerekletirdii evliliinden Slim isimli bir olu olmutu. Bu evlilikten
dnyaya gelen Slim Ebl-Vefnn vey abisiydi. Menkb-nmede Slimden pek
bahsedilmiyorsa da Slimin olu Matara hakknda muhtelif bilgiler verilmektedir.
Menkb-nmeye gre; Matara dolaysyla da babas Slim, Arap kabilelerinden Ben
Ubde kabilesine mensuptu. Ancak bu mensubiyetin anne ya da baba tarafndan m olduu
117

..N., vr. 22/a; A.N., vr. 15/b; M.B.N., vr. 13/a.


..N., vr. 11/b; A.N., vr. 7/b; M.B.N., vr. 6/a.
119
..N., vr. 22/a; A.N., vr. 15/b; M.B.N., vr. 13/a.
120
..N., vr. 22/a; A.N., vr. 15/b; M.B.N., vr. 13/a.
121
..N., vr. 22/a; A.N., vr. 15/b; M.B.N., vr. 13/a.
122
Tahsin Yazc sz konusu almasnda yine herhangi bir kaynak ve aklama getirmeden Ebl-Vefnn
yolkesici yani ekya olduunu bu durumun eyh enbekye intisap edinceye kadar da devam ettiini ileri
srmektedir. bk. Yazc, a.g.e., s. 23.
118

43
yukarda belirttiimiz gibi belli deildir. Eer kabileye mensubiyet baba tarafndan ise, EblVef baba tarafndan Ben Ubde kabilesine mensup olur. Bu da Ebl-Vefnn Seyyid
olmadn gsterir. nk Ebl-Vefnn atas olarak gsterilen Hz. Hseyin ve dierleri
Ben Ubde kabilesine deil Haimoullar kabilesine mensuplard. Daha ncede ifade
ettiimiz gibi Araplarn ayn aile ve airet ierisinden evlenme geleneini canl olarak devam
ettirmesinden dolay hem Seyyid rznin hem de Slimin annesi olan ve adn tespit
edemediimiz einin Ben Ubde airetinden olmasn kuvvetle muhtemel grmekteyiz.
Matarann ne zaman dnyaya geldii menkb-nmede anlmyorsa da birtakm
tahminlerde bulunmak mmkndr. Menkb-nmenin drdnc blmnde Ebl-Vef ile
halfe arasnda geen muhabere anlatlrken Matarann kk yata olduu zikredilir.123
Halfe Kaim Biemrillahn M.1031-1075 tarihleri arasnda bata bulunduu ve Ebl-Vefnn
M.1020 tarihinde dnyaya geldii, on yanda eyh enbekye intisap edip yirmi drt yl
sren seyahatinin ardndan Irakta halfeyi rahatsz edebilecek gce ksa srede ulat
dnlrse Matarann en erken M.1054 tahinden ksa bir sre sonra dnyaya gelmi olmas
kuvvetle muhtemeldir. Seyyid olarak anlan Matara tarihini tespit edemediimiz bir dnemde
Ebl-Vefya intisap etmi ve ksa srede Vef evresinin nde gelenlerinden biri olmutur.
Ebl-Vef lmne yakn bir zamanda hazrlatt vasiyette, lmnden sonra Vef
evresinin bana eyh olan Matarann gemesini istemitir.124 Matarann hareketin bana
geirilmesi ile ilgili yorumlar bir baka blmde irdelediimiz iin burada gereksiz tekrar
yapmamak iin anlatmayacaz125. Seyyid Matarann eyhlik dneminde ncelikli olarak
yapmak istedii hareketin paralanmadan devamn salamak olmutu.
Slim ve olu Matarann kiminle evlendiini menkb-nmenin muhtasar metninden
renemiyorsak da ocuklarnn isimlerini tespit etmek mmkndr. Menkb-nmenin
verdii bilgilere gre:
Seyyid Slim
Seyyid Matara
Seyyid Yakub
Seyyid Minhac
Seyyid Ltful-lah126
Matarann bilinen ocuklarnn Vef hareketi ierisinde kald kesindir. nk
Seyyid Ltful-lah; Ebl-Vefya veya evresine yaplacak ihanet ya da serzenilerin Allah
123

..N., vr. 127/b; A.N., vr. 84/b; M.B.N., vr. 84/b.


..N., vr. 49/a; A.N., vr. 32/b; M.B.N., vr. 33/b.
125
Bu konu hakkndaki tartma iin bk. s. 75-78.
126
..N., vr. 81/a, 91/a-b; M.B.N., vr. 63/a, 71/b-72/a.
124

44
tarafndan cezalandrlacana dair telkinlerde bulunmu ve bu telkinlere kaynak olarak da
dedelerinin Seyyid Ebl-Vefdan rendiklerini ya da duyduklarn gstermitir127. Eer
Matarann ocuklar Vef tarikatna bal kalmam olsalard akrabalarna ve ayn zamanda
Vef nderlerine kar bu kadar ballk gstermez.
Matarann ilk eitimini nerede ve kimlerden aldn, babasnn ve annesinin ne
zaman vefat ettiini kesin olarak tespit edemiyoruz. Ancak dip torunu Ltful-lahn Ben
Ubde kabilesi ierisinde hala etkin olduunu menkb-nmeden renmemiz128 Slimden
itibaren ailenin Ben Ubde ve dolaysyla da

Zeble ve Hebtum isimli kylerden

kopmadklarn gsterir. Bunun yannda gerek Slim gerekse de olu Matarann ilk
tahsillerini tarikatn son derece gl olduu Zeble ve Hebtum isimli kylerde yaptklarn
sylemek mmkndr.
Ebl-Vefnnilk kez; Slim ya da Matara ile ne zaman ne ekilde ilikiye getii yine
cevabn bulamadmz problemlerden biridir.
Ana kaynamz olan menkb-nmeden Slim ya da eyh Matarann hangi
tarihlerde vefat ettikleri veya Matarann ne zamana kadar Vef hareketinin banda kaldn
renememekteyiz.
1.2. Ebl-Vefnn Ailevi Silsilesi
Ebl-Vef ile ilgili elimizdeki tek silsile menkb-nmede yer almaktadr. Ne yazk
ki silsileyi baka bir kaynakla mukayese etme ansmz olmad iin bu silsileye pheyle
yaklamamz gerekmektedir. Unutulmamaldr ki, pekok mutasavvf veya onlarn bal
olduu tasavvufi ekoln toplum baznda tutunabilmesi iin ya neseplerini ya da tasavvufi
grlerinin k kayna olarak Hz. Al veya Hz. Eb Bekir gsterilmitir. Bundan dolay bu
silsilelerden neredeyse tamamna yakn uydurmadr. Menkb-nmede geen ailevi silsile u
ekildedir:
Seyyid Muhammed Ebl-Vef
Seyyid Muhammed Arz Ebl-Vef el-Kebr
Seyyid Zeyd
Seyyid Hasan
Seyyid Murtaz Arz Ekber
Seyyid Zeyd
Seyyid Al Zeynl-bidn
127
128

..N., vr. 91/a; M.B.N., vr. 71/b-72/a.


..N., vr. 91/a; M.B.N., vr. 71/b.

45
mm Hseyn
Al bin Eb Tlib129
2. EYH ENBEKYE KATILIM VE LK FAALYETLER
Tarihsel bir ahsiyet olarak eyh enbek hakknda bilgi edinilebileceimiz yegane
kaynak incelemeye tabi tuttuumuz menkb-nme nshalardr. Bunun haricindeki
kaynaklarda yer alan bilgiler, son derece sathi ve karmaktr. Bu durum ise hem eyh
enbek hem de Ebl-Vefnn; eyh enbekye katlm konusunda ortaya daha gereki
bilgileri koymamz engellemektedir.
Gerek menkb-nme nshalarnda gerekse baka kaynaklarda enbeknin nerede
doduu nasl bir eitim ve kimlerden ders ald hususunda bir bilgi verilmemektedir.
Kzern ve incelemeye tabi tuttuumuz menkb-nme nshalar eyh enbeknin Eb
Muhammed enbek ismiyle tanndn130 ve Hadddiye isimli bir ky de ya da kasaba da
tekkesinin bulunduu ve tekkesinde tasavvufi eitim verip temsil ettii hareketin merkezi
olduu bilgisini bizlere vermektedir131. Bunun yannda enbeknin hangi tasavvufi akma
mensupnu tespit edemedik.
enbeknin ka evlilik yapt ve hangi tarihte vefat ettii belli deildir. Kzern
araclyla enbekinin Ahmed er-Rifnin teyzesi Rabia ile ocuklarndan ya da
torunlarndan birinin evlendiini132 ve enbeknin Ebl-Vefdan daha nce vefat ettii
renmekteyiz133. Geri, Kzern enbekyi Ahmed er-Rifnin ada olarak gstermise
de bunun olma ihtimali neredeyse imkanszdr134. nk aada ki, blmlerde de temas
edeceimiz gibi Ahmed Rifnin doduu tarihte Ebl-Vefnn yaam son bulmutu.
Bununla birlikte Ahmed Rif, Ebl-Vefnn lmnden on sekiz yl sonra dnyaya
gelmitir.
Ebl-Vefnn eyh enbekye intisap etmesi ilgili menkb-nmede bir sylence
varsa da buradaki bilgileri teyit edebileceimiz herhangi bir kaynaa sahip olamamamz
Menkb-nmedeki bilgileri, hem kymetli hem pheli hale getirmektedir.
Anlatma gre eyh enbek ile Ebl-Vefnn ilk karlamalar M.1030-1031
(H.421) ylnda yani Ebl-Vef daha on yandayken gereklemiti.135 eyh enbekye
129

..N., vr. 16/a-b; A.N., vr. 12/a; M.B.N., vr. 10/a.


..N., vr. 18/a-b; A.N., vr. 12/b; M.B.N., vr. 11/a; Kzern, s. 33.
131
..N., vr. 14/a; A.N., vr. 9/b; M.B.N., vr. 7/b.
132
Kzern, s. 18-19.
133
..N., vr. 15/b-16/b; A.N., vr. 11/a-11/b; M.B.N., vr. 7/b-8/a.
134
Kzern, s. 33-34.
135
..N., vr. 12/a; A.N., vr. 8/a; M.B.N., vr. 6/a.
130

46
Ebl-Vefnn katlm enbeknin istei zerine gereklemiti. Menkb-nme yazarna
gre, enbeknin Ebl-Vefy tanmas Ebl-Vefnn kk yalardan itibaren gstermi
olduu kerametlerin hret bulmasndand136. Kzernnin aktard menkbelere gre, eyh
enbek blgesindeki dier eyhlere oranla son derece aktif alan bir simayd137. Belkide
enbek bu almalar esnasnda Ebl-Vef menkb-nmesinde aktarld gibi Ebl-Vef
ile karlam ve hareketine katlmas iin gerekli telkinlerde bulunmutu.
Ebl-Vefnn; enbekye intisabnn hemen akabinde enbeknin mridleri
tarafndan ho karlanmadgrlmektedir138. Ancak menkb-nmede Ebl-Vefnn
doast iler yapmas bunun yannda, stnlk ve makamnn derecesini manen sembolize
eden nrdan yaplan tacn Ebl-Vefnn bana inmesi enbeknin mridlerinin EblVefy ve onun varisliini kabul etmelerini salamtr139.
Ebl-Vefnn; enbekye intisabyla birlikte ondan birtakm tasavvufi dersler ald
ve gsterdii baarlar karsnda tarikat ierisinde n plana kt anlalmaktadr. Nitekim
yukarda deindiimiz gibi Ebl-Vef; enbekye katlmndan bir mddet sonra enbek
tarafndan yerine varis olarak gsterilmiti.
Ebl-Vefnn kk yalardan itibaren almaya balad tasavvufi derslerde onun
hocaln sadece eyh enbek deil, bunun yannda enbeknin hocaln ve eyhliini
yapan eyh Eb Bekr Hevrdan da dersler alm olmas kuvvetle muhtemeldir. Nitekim
Ebl-Vef, eyh enbekye katld zaman Eb Bekr Hevr hala hayattayd140.
Menkb-nmede gerek Ebl-Vefnn gerekse enbeknin bal bulunduklar
tarikatn silsilesi u ekilde gsterilmektedir:
Cebril
Hz. Muhammed
Al bin Eb Tlib
Cbir Ensr
Abdul-lah Muhammed bin Haye
Zn-nun Msr
Eb Abdul-lah Muhammed Suvra
Eb Abdul-lah Sehl Tstr
Eb Bekr Hevra
136

..N., vr. 12/b-13/a; A.N., vr. 8/a-b; M.B.N., vr. 6/b-7/a .


Kzern, s. 55.
138
..N., vr. 118/a; A.N., vr. 77/a; M.B.N., vr. 99/b.
139
..N., vr. 15/a-16/a; A.N., vr. 11/a-b; M.B.N., vr. 9/a-b.
140
Krupp, a.g.m., s. 27.
137

47
Muhammed enbek
Muhammed Ebl-Vef141
Menkb-nmeye gre Ebl-Vefnn tasavvuf ierisinde ki derecesi ise u
ekildedir:
Cebril
Hz. Muhammed
Hz. Al bin Eb Tlib
mm Hseyn
Cbir Ensr
Zeynl-bidn
Muhammed bin Haye
Hz. Zeyd
Muhammed Suvra
Hz. Hasan
Sehl Tstr
Hz. Zeyd
Eb Bekr Hevr
Muhammed Raz
Muhammed enbek
Muhammed Ebl-Vef142
Ebl-Vefnn; enbekye katlmas ile birlikte enbek mensubu olduu akmn
hareket sahasn Iraktan evre lkelere kaydrmaya almas ya da bu iin Ebl-Vefya
verilmi olmas kuvvetle muhtemeldir. nk menkb-nmede anlatlan hikayeye gre
Ebl-Vefnn bana inen tacn klarnn bir ucu Maribe yani Kuzey Afrikaya dier ucu
Marka yani douya ynelir.143
enbek ve halefi Ebl-Vefnn Irak dnda nfuz elde etme almalar baarya
ulam gibi grnmektedir. Gerekten de Ebl-Vef douda Acemstan, Buhara, batda
Lbnan ve Msra eitli seyahatler yapm ve bu seyahatlerin pek ounda bu blgelerin
nfuzlu ahsiyetleri ile temasa geerek onlar mrid edinmeyi baarmtr. Nitekim ilerleyen
ksmlarda anlatlaca gibi Ebl-Vef ile Abbs halfeleri arasnda meydana gelen
gerginliin temel nedeni de Ebl-Vefnn artan dini ve siyasi gcyd.
141

..N., vr. 17/b-18/a; A.N., vr. 12/b; M.B.N., vr. 11/a.


..N., vr. 18/a-b; A.N., vr. 12/b; M.B.N., vr. 11/a.
143
..N., vr. 12/b-13/a; A.N., vr. 8/b; M.B.N., vr. 7/a.
142

48
Menkb-nmeden anlald kadaryla gerek enbeknin yaamn da gerekse de
onun lmnde sonra Ebl-Vefya kar muhalif bir hareket olumutur. Ebl-Vefnn bu
muhalif grubu am gibi grnmektedir. Ebl-Vefnn karsna dikilen muhalefet bazen
enbeknin ya da kendi mridleri arasndan bazen de Abbs ynetimi tarafndan
gereklemitir.
2.1. Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vef Lakabnn Verilme Nedeni
Ebl-Vefnn; Tcul-rifin ( (' '4 )144 lakabn alma nedeni menkb-nmede
olaanst eleri yer ald bir hikayede anlatlmaktadr. 145
Tcul-rifinin bu lakab almas, eyh enbekye intisap etmesinden gn
sonradr. Menkb-nmeye gre Muhammed Ebl-Vef; eyhi, mridleri ve gayb erenleri ile
birlikte sahrada ibadet ederken gkten kzl renkli ve mcevherlerle bezenmi bir ta inerek
Ebl-Vefnn bana yerlemitir. Bundan dolay eyh enbek, mridleri ve orada bulunan
halk Ebl-Vefya Tcul-rifin (Alimlerin Tac) demeye balamlardr.146
Aslnda bu hikayede ifade edilen: gkten inen kzl renkli tacn Ebl-Vefnn bana
inmesi eyh enbeknin Ebl-Vefy varis grdnn efsanevi anlatmndan baka bir
ey deildir.
Ebl-Vef ('5 5)) 147 lakabnn verilmesi ise, Muhammed bin Muhammedin eyh
enbekye eer annesi rza gsterirse kendisine intisap edeceini vaat etmesi ve eyh
enbekye katlmas zerine eyh enbekye verdii sz tuttuu iindir.148 Menkbnmede bu hikaye anlatlrken;
Tcul-rifinin eyh enbekye giderken cinlerin ve yaayan tm canllarn Tcul-rifine
selam verdiini anlatr. Aslnda bu anlatm Tcul-rifinin sadece insanlara deil tm
canllara ve cinlere hitap ettiini ve saygnlnn boyutunun ne kadar geni olduunu
gstermek iin kurulan sembolik bir anlatmdr. Ebl-Vef annesinin soyu olan Krtler
iinde; erenler atas anlamna gelen Kkis unvanyla anlmtr.149
2.2. Ebl-Vefnn lk Akademik Eitimi Ve Buhara Seyahati
Ebl-Vefnn; eyh enbeknin yannda ka yl kald ve tasavvuf haricinde hangi
alanlarda ders aldnn tespiti yaplamyorsa da ilerleyen yllarda dnemin st dzey eitim
144

Tcul-rifin: Ariflerin, bilginlerin tac anlamna gelmektedir.


..N., vr. 15/b-16/b; A.N., vr. 11/a-11/b; M.B.N., vr. 7/b-8/a.
146
..N., vr. 15/b-16/b; A.N., vr. 11/a-b; M.B.N., vr. 7/b-8/a.
147
Ebl-Vef: Vefnn, szn tutanlarn babas.
148
..N., vr. 13/a-14/b; A.N., vr. 9/a-10/a; M.B.N., vr. 7/b-8/a.
149
..N., vr. 11/b; Klis, A.N., vr. 7/b, Kkis, M.B.N., vr. 6/a.
145

49
kurumlarnn bulunduu ve Kubbetl-slm unvanyla anlan150 Buharaya giderek dini ve
pozitif sahalarda ders ald anlalmaktadr151.
Menkb-nmedeki anlatma gre; Ebl-Vef Buharadaki eitimini tamamladktan
sonra Buhara Emiri Muhammedden ders ald hocalara yemek vermek iin para talep etmi
ve Emir Muhammedin bu paray vermeyi kabul etmemesi sonucunda onunla aras almtr.
Anlatma gre, Emir Muhammed ryasnda Hz. Muhammedi grm ve Ebl-Vefya
istedii paray vermedii iin Hz. Peygamberden azar iitmitir. Emir Muhammed bu olay
zerine Ebl-Vefnn manevi mertebesine inararak ona mrid olur152.
Emir Muhammed ile Ebl-Vef arasnda gerekten byle bir diyalogun yaanp
yaanmad ve Emir Muhammedin ryasnda Hz. Muhammedi grp grmediini
bilemediimiz gibi metinde padiah olarak anlan Emir Muhammedin gerekten Buhara
hakimi olup olmadn da tarihen tespit edemiyoruz. Ancak Emir Muhammedin Buharada
nemli bir kii olma ihtimali yksektir. Emir Muhammedin Ebl-Vefya balanma nedeni
tam olarak belli deildir. Belli olan tek ey Ebl-Vefnn Buharaya giderek orada eitim
ald ve blgede yeni mridler edinerek etniklik kazanddr. Emir Muhammedin;
Trkmn mahlasyla anlmas Ebl-Vefnn Trkmenlere de hitap eden fikirlere ve
mridlere sahip olduunu gsteren nemli bir rnektir. Nitekim menkb-nmenin muhtelif
yerlerinde Beka bin Batu, eyh Turhan ve eyh Tekin gibi Ebl-Vefya bal Trk kkenli
mridlerden de bahsedilmektedir. Ancak bu isimlere bakarak hareketin st dzey kiilerinin
tamamen Trklerden mteekkil olduu da dnlmemelidir153.
Ebl-Vefnn Buharada tasavvufi bir eitim aldn iddia etmek son derece g
grnmektedir. Bunun ise iki temel nedeni vardr. Evvela Buhara M.XI. asrda slm
dnyasnn en nde gelen medreselerine sahipti. Ebl-Vef ise nce enbekden tasavvuf
dersleri almt ki, tasavvuf tarihinde tasavvufa intisap ettikten sonra medreselere ynelerek
orada kitabi slm dersleri alan rnekler son derece azdr. Hatta Mevlana ve eyh Bedreddin
rneklerinde de grld zere pekok mutasavvf nce medreselerde slmi bir eitim
alm daha sonra tasavvufa balanmlardr154. Bunun yannda Buharada tekkelerin almas

150

brahim Artuk - Cevriye Artuk, Orta ada Baz Anadolu ehirlerine Verilmi Olan Unvanlar T.K.A.,
c/XXIV, say/2, Ankara, 1986, s. 65.
151
..N., vr. 24/a; A.N., vr. 17/b; M.B.N., vr. 15/a.
152
..N., vr. 23/b-24/b; A.N., vr. 17/a-18/a; M.B.N., vr. 15/a.
153
Bu konuda yrttmz tartma iin, bk. dpnt. 216.
154
Mehmet nder, Mevln Hayat-Eserleri, (stanbul: Tercman Yay., Tarihsiz), s. 32; Michel Balivet, eyh
Bedreddin, Tasavvuf Ve syan, (ev. E. Gntekin,), (stanbul: T.V.Y. Yay., 2000), s. 32-38.

50
ancak M.XII. asrda gereklemitir ki, bu da Ebl-Vefnn lmnden yaklak bir asr
sonradr155.
Buharann nemli bir kltr ve eitim merkezi haline gelmesi M.IX. y.y.n sonlarnda
balamtr. zellikle Samani hkmdar II. Nasr bin Ahmed (M.914-943) dneminde edip,
air ve alimlerin korunup yksek maalara balanmas, Buharann nemli ticaret yollar
zerinde bulunmas kentin bir eitim merkezi haline gelmesinde etkili olmutur156.
Buhara eitim kurumlar en parlak dnemini M.XI. asrn sonlarnda yaamtr.
zellikle Samani hkmdar Nuh bin Mansur dneminde byk ktphanelerin kurulmas
Buharay slm dnyasnn en nemli merkezlerinden biri haline getirdi. Bu dnemde
Buharada bulunan bn-i Sinann Samani hkmdarnn ktphanesi hakknda bizlere
ulatrd aadaki bilgiler Buharann o dnemde ulat konum hakknda bir fikir
vermektedir: .ok odal bir eve girdim, her odada kitap sandklar st ste ylmt. Bir
odada Arapa kitaplar ile iir kitaplar, baka bir odada fkh kitaplar ve bu ekilde her
odada bir ilme ait kitaplar vard. Eski yazarlarn kitaplarnn fihristini okudum ve bana lazm
olanlar aldm. Adlar bile bir ok kimse tarafndan duyulmam kitaplar grdm. Bundan
nce ve sonra bu kadar byk bir kitap topluluunu hibir zaman grmedim. Bu kitaplar
okudum, faydalandm ve herkesin kendi ilminde ki deerini renmi oldum.157
Karahanllarn; Buharada Samani iktidarn ykmasndan sonra eitim kurumlarnda
da bir duraklama ba gstermitir. Buharada eitim kurumlarnn esas ykm ierisine girmesi
Karahtay ve Mool istilalaryla158 yaand ki bu da Ebl-Vefnn Buharadan ayrlmasndan
ok sonra gereklemiti. Nitekim Ebl-Vef on yanda enbekye katlm ve ksa sre
sonra da Buharaya gitmiti ki bu olayn gerekleme tarihi kuvvetle muhtemel olarak M.XI.
asrn ilk yarsyd.
Menkb-nmede Ebl-Vefnn Buharada ne eitimi ald ya da eitim haricinde
baka hangi etkinlii gerekletirmek iin Buharaya gittii aklanmyorsa da birtakm
tahminlerde bulunmak mmkndr. ahsi kanaatimize gre Ebl-Vefnn Buharaya iki
gitme nedeni vardr. Birincisi onun tp eitimi almak istemesi ikincisi ise kendisinin de dahil
olduu tasavvufi hareketin propagandasn yapmakt.
Ebl-Vefnn tp eitimi almak iin Buharaya gitmesi ve bu eitimi aldn iddia
etmemizin nedeni ise,menkb-nmenin baz yerlerinde Ebl-Vefnn kemik rahatszl
155

V.V. Barthold, Buhara .A., c/II, (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 763-765.
smail Ernsal, slm Medeniyetinde Ktphaneler D.G.B..T., c/XIV, (Aka stanbul, 1989) s. 238-9.
157
V.V. Barthold, Mool stilasna Kadar Trkistan, (Haz. H.D. Yldz) (2.bsk., Ankara: T.T.K. Yay., 1990),
s. 9-10.
158
Barthold, a.g.e., s. 386; Ernsal, a.g.e., s. 269.
156

51
olan insanlar iyiletirdiine dair kerametlerinin anlatld pasajlardr. Bu pasajlarda
umumiyetle Ebl-Vefnn dua okumasnn yannda ellerini de hastaln olduu yerlerde
kullanarak tedavi etmesidir ki159, bu anlatm onun tp eitimi ald izlenimini
uyandrmaktadr. zellikle Ebl-Vefnn bu eitimi en iyi ekilde alabilecei yegane yerin
Buhara olmas ve onun orada on iki yl bulunmas, bu srenin tp eitimi iin yeterli olmas
bizde bu kanaati uyandrmtr.
Ebl-Vefnn Buharaya gitmesinin altnda yatan ikinci neden; bal bulunduu
hareketin propagandasn yapma amacdr. Hatta Ebl-Vefnn bunda baarl olduunu
sylemek bile mmkndr. Nitekim bunun en byk kant; Buharann nde gelenlerinden
olduu anlalan Muhammed Trkmnnin Ebl-Vefya mrid olarak balanmasdr160.
Ebl-Vefnn Buharada alm olduu eitimin mahiyetini tam anlamyla
belirlemiyorsak da Ebl-Vefnn Buharada gerek Snni mezheplerin prensiplerini gerekse
de smail mezhebini yakndan tanma frsatn elde ettii phe gtrmez. Her eyden evvel,
az ncede vurguladmz gibi Buhara dnemin en nl Snni medreselerine ve ilim
adamlarna sahip bir kentdi. Bununla beraber Buharada Snniliin hakim dnya ve dini gr
olmas161 Ebl-Vefnn Buharada Snni mezhepleri yakndan tanma olana salam
olabilir.
Ebl-Vefnn Buharada ilikten neet eden ancak ondan bamsz bir inan
doktrini olarak karmza kan smillilii yakndan tanm olmas kuvvetle muhtemeldir.
Nitekim M.XI. asrn ilk yarsnda Buharada Fatm Devletinin destekledii ii gruplar ve
smili Daler (propagandaclar) Buharada Samanoullar Devletinin yklp yerine
Karahanl iktidarnn kurulmaya balad gei dneminin getirdii skntdan da
faydalanarak bir hayli faaliyette bulunarak smillilii yaymay nemli lde baarmlard.
Hatta bu propaganda faaliyetlerinde bunalan Karahanl Hkmdar Bura Han M.1044-45
(H.436) Buhara ve Maverannehirdeki iileri ve smaillileri katlettirmiti162. Ebl-Vefnn
bu smili dilerinden biri olup olmadn tespit edemiyorsak da smillilii yakndan tanma
frsatn yakalad muhakkaktr. Aslnda Ebl-Vefnn daha Buharaya gelmeden evvel
159

..N., vr. 69/b, 72/a-b, 72/a-73/a; A.N., vr. 49/a, 51/a-52/a; M.B.N., vr. 52/a, 54/b-55/b.
..N., vr. 23/b-24/b; A.N., vr. 17/a-18/a; M.B.N., vr. 15/a.
161
Ramazan een, Buhara D..A., c/II, (stanbul: D.V. Yay., 1992), s. 365.
162
Farhad Daftary, Muhalif slmn 1400 Yl, smaililer, Tarih Ve Kuram, (ev. E. zkaya), (Ankara:
Rastlant Yay., 2001) s. 247; een, a.g.m., s. 366. Bura Han smili Dalerini ortadan kaldrrken, Dalere
smili hareketine sempati duyduunu ve mezheplerine girmek istediini bildirmitir. Saraynda blgesindeki
tm smili Dalerinin kimler olduu halktan kimlerin bu mezhebe girdiini reninceye kadar Dalerle uzun
toplantlar yaptktan sonra bu propagandaclar katlettirmitir. Bura Han byle davranmaya iten neden ise,
Btnilere kar erken davranp harekete katlan bir blm halkn harekattan sa kurtulup daha sonra devlet
aleyhine zararl hareketlerde bulunmalarn engellemekti. Konu ile ilgili geni bilgi iin bk. bnl-Esr, c/IX, s.
399.
160

52
iilii ve smillilii tand da sylenebilir. nk yaam olduu Irk blgesinde ii ve
smili taraftarlar da bir hayli fazlayd.
Bu bilgilerin yannda Ebl-Vefnn Ftm Devletine bal bir Da olduunu ve
Buharaya smillilii yaymakla grevlendirildiini de gzden uzak tutmamaktayz.
M.XI.yy.n ilk yarsnda Ebl-Vefnn smili propagandas yapt kanaatini uyandran
nedenlerin banda, M.973 ylnda Msr ii Fatmlerin igal etmesi ve ksa srede Msr
iiletirerek bu faaliyetini M.XI. yy.n ortalarnda iyice hzlandrmalar ve buna paralel olarak
faaliyetlerini orta-douya kaydrmalar gelir. zellikle Buveyhi Cellel-Devlenin iktidar
srasnda artan huzursuzluklardan yararlanan Ftm Daleri blgede ok sayda mrid
kazanmlard163. Menkb-nme yazarna gre Msrdan Ebl-Vef ve mridlerine ykl
meblalarda zekat ve nezir (sadaka) veren ve Ebl-Vefy ok seven ona dost olan kiiler
vardr. Bunun yannda Msr mahlasn kullanan mridlere sahip olan Ebl-Vef164, bu
mridleri araclyla Snni Abbs memleketinden smili Msra kendisine verilen balar
almak iin kullanmtr. Msrda herhangi bir takibata ve kovuturmaya uramayan bu
mridler aldklar paralar Ebl-Vefya teslim etmilerdir. Yukarda ki, ksmlarda da
belirttiimiz gibi Abbs ynetimi eer srf Hz. Al soyundan geldii iin Seyyidleri ve
erifleri kovuturmaya tabi tutuyorsa Msr ynetimininde dman Abbs lkesinden
gelenleri kovuturmaya tabi tutmas gerekir. Ebl-Vefya, smili Msrdan ykl
miktarlarda balarn herhangi bir kovuturmaya tabi tutulmadan ok rahat bir ekilde
gelmesi Msrdan gnderildii sylenen zekat ve nezirlerin smili Msr ynetiminin
enbek ve Ebl-Vefya verdii tahsisat olma ihtimalini gndeme getirir165.
Ebl-Vefnn Snnilie aykr bir izgide olduunu gsteren bir dier nemli
olguda; Ebl-Vef ile yaad dnemde iktidarda olan Abbs halfelerinin muhtelif
nedenlerden dolay srekli sorunlar yaamasdr. Bundan dolay menkb-nmede Abbs
halfeleri sk sk eletirilmitir. Elbette bu yorum Ebl-Vefnn ii ya da smili olduu
anlamna gelmez. nk Snni olmayan her frkann ya da mezhebin veya tasavvufi grn
ii ya da ondan treyen hizip, tarikat, mezhep olduu anlamna gelmez. Aslnda menkbnmede sk sk eletirilen Abbs halfelii deil onlarn temsil etmi olduu dnyevi ve dini
dncelerdir. Menkb-nme yazar belki de tepki ekmekten korktuu iin byle bir tutum
ierisine girdi. nk menkb-nmenin yazld M.1371 tarihi Snni dnyann gayri Snni

163

Daftary, a.g.e., s. 237.


Muhammed Msr isimli mridi Msr dan alnmas gereken zekat ve nezri almakla grevlendirilmiti. ..N.,
vr. 58/b; A.N., vr. 39/b; M.B.N., vr. 42/a.
165
..N., vr. 57/, 58/b, 100/b; A.N., vr. 39/a, 40/a; M.B.N., vr. 41/b, 42/a, 80/b.
164

53
dnyaya kar stn olduu bir devirdi ve byle bir zaman diliminde herhalde Snni dnya
grnn aktan aa eletirilmesi pek de mantkl olamazd.
Ebl-Vef ile Abbs Hilafetinin farkl ekollerden olduunu gsteren en nemli
rneklerden biri de halfenin Ebl-Vef ve mridlerinin gerekletirdikleri zikr trenlerini
slmi bulmayarak bu ayinleri ar bir ekilde eletirmesidir. Menkb-nmede geen:
.kaan meclis eyleseler ve erenler, avretler cem olsunlar bu hamrdan (arap) isnler;
zira anun gibi meclise eyle gerekdr166 szleri Snni Abbs ynetiminin Ebl-Vefya
bak as hakknda fikir vermektedir.
Ebl-Vefnn snni bir mezhebe mensup olmadn menkb-nmenin bak as
erevesinde gsteren bir baka nemli olgu da menkb-nmenin hibir yerinde hangi
mezhebe mensup olduunun aka bildirilmemesidir. Menkb-nmenin; mezheb-i erifi
isimli alt blmnde Ebl-Vefnn drt hak mezhepten hangisinin delili kuvvetli ise, onunla
amel ettiini bildirir ki167, bu durum bize pek de inandrc gelmemektedir. Nitekim yine
menkb-nmede anlatlan bir hikayeye gre halfe; Ebl-Vefnn dncelerini snamak
iin snni mezhep bilginlerini toplayarak Ebl-Vefy mlakata tabi tutar.168 Mlakat kimin
kazand nemli olmasa da Ebl-Vefnn drt hak mezhebe mensup olmad aktr. ayet
Ebl-Vef drt hak mezhepten birine mensup olsayd o mezhebe mensup alimlerle mnazara
ettirilmesi gerekirdi. nk ortadaki sorun halfe ile Ebl-Vefnn sahip olduu fikirlerin
bal olduklar ekollerin farkllndan kaynaklanan atmalard. Eer Ebl-Vefnn da
karsna drt hak mezhebine mensup bir grup alim karlmsa bu da onun baka bir
mezhebe bal olduunu gsterir kanaatindeyiz.
Menkb-nmeye gre dnemin nl Snni alimlerinden bn-i Ukeyl ve Ebl-Cevz;
Ebl-Vefya balanarak onun hareketine katlrlar169. unu da unutmamak gerekir,
ortaada pekok Sultan ya da halfe farkl dinlere veya mezheplere mensup din adamlarn
tarttrm veya mnazaraya tabi tutturmutur170.
Ebl-Vefnn snni slma mensup olmadn gsteren nemli delillerden biri de
Snni din adamlar veya snni olduunu iddia eden mutasavvflarda gremediimiz salarn
ustura ile kaztma geleneini uygulamasdr171.

Son yllarda yaplan almalar

gstermektedir ki, Haydari, Kalenderi, avlak gibi snni olmayan tasavvufi anlaylarda sa,
166

..N., vr. 124/b; A.N., vr. 83/b; M.B.N., vr. 104/b.


..N., vr. 19/a; A.N., vr. 13/a; M.B.N., vr. 11/b.
168
..N., vr. 130/a-131/a, 131/a; A.N., vr. 87/a-b, ; M.B.N., vr. 108/a-b.
169
..N, vr. 136/b; A.N., vr. 89/a; M.B.N., vr. 113/b.
170
Osman Turan, Trk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi, c/I, (11.basm, stanbul, Boazii Yay., 1998), s.
175-6.
171
..N., vr. 57/a-b; A.N., vr. vr. 38/b; M.B.N., vr.40/b.
167

54
sakal, byk ve kan usturayla tra edilme gelenei yaygnd. Yine menkb-nmeden
anlald kadaryla; Ebl-Vefnn da ar- darp olarak anlan bu anlaya uygun olarak172
san usturayla kaztmas onun gayri snni mahiyetli bir ekole bal olduu kanaatini
uyandrmaktadr.
Yukarda iaret ettiimiz bilgiler dahilinde Ebl-Vefnn ehli snnet inanc dahilinde
olmadn sylemek mmkndr. Ancak onun ii ya da ismili mensubu olduunu da
sylemek zordur. Bununla birlikte u bir gerektir ki, Ebl-Vefnn Buharadaki, eitimi
srasnda iilie ya da ismillie en azndan sempati duymu olabilir. Nitekim onun ii bir
blgede doup bymesi, snni Abbs ynetiminden ailesinin basklara maruz kalmas onda
ii kkenli bir altyap ve bak as oluturmu olabilir. Buharaya geldii vakit ii veya
ismili olmasa bile burada bulunduu srada Fatm Devleti destekli yaplan smili
propagandasnn etkisinde kalm olmas ve kendisinin de bu propagandaya katlarak
desteklemi olmas gzden uzak tutulmamas gereken bir ihtimaldir. Nitekim menkbnmenin geneline bakld zaman Hz. Al ve ocuklar etrafnda oluturulan klt inan bir
hayli baskndr. Hatta menkb-nmedeki bir anlatmda Hz. Al; Ebl-Vef iin iger
kem tabirini kullanmtr ki173, bu Hz. Alnin simgesel olarak hareket iin ne kadar nemli
olduunu ve hitap edilen evrenin Hz. Al klt kimliinin bilincinde olduunu gsterir. Bugn
iin vardmz sonu Ebl-Vefnn adn tespit edemediimiz ancak Snnilik d bir
harekete dahil olduu ve ilerleyen dnemlerde daha da bamsz ancak yine ehl-i snnet
inanc dnda sayabileceimiz bir hareket gelitirdiidir. Biz bu harekete muhafazakar ii
tabanl, ismililikten bamsz Erken Dnem Vef Hareketi demeyi daha uygun
bulmaktayz.
Eer Ebl-Vefnn smili Ftm Devletine bal bir Da olduu kabul edilirse
onun Buhara yolculuu iin ortaya atlacak gr; Ebl-Vefnn smilliliin yaylmas iin
Fatm hanedannn destekledii bir program dahilinde Buharaya Da olarak eitim almak
iin gittii menkb-nmeye yansmtr.
Ebl-Vefnn hangi maksatla olursa olsun Buhara yolculuu sonunda baarsz
olduunu sylemek son derece yanltr. Yukarda da belirttiimiz gibi bu yolculuun
sonunda Buharann elitlerinden sayabileceimiz Emir Muhammedi (Trkmn) eyh
enbek ve kendi hareketi ierisine ekmeyi ve mridlerinden biri yapmay baarmt.
Muhammed Trkmnden baka kimleri mrid edindiini tespit etmek u an iin mmkn
172

Ahmet Yaar Ocak, Osmanl mparatorluunda Marjinal Sufilik: Kalenderler, (2.bsk., Ankara, T.T.K.
Yay., 1992), s. 162-4.
173
..N., vr. 81/b; A.N., vr. 58/a.

55
deilse de dier edindii mridlerin Muhammed Trkmn gibi Buhara kentinin nde
gelenlerinden olmad aktr; eer dier edinilen mridler Trkmn konumunda olsalard
oluumun ayrcalkl bir hareket olduunu anlatmaya alan menkb-nme yazar mutlaka
dierlerinin de ismini yazard.
2.3. Ebl-Vefnn kinci Seyahati
Ebl-Vefnn ikinci seyahatinin hangi yllar arasnda gerekletirildiini tespit
edemiyorsak da bu seyahatin on iki yl srdn menkb-nmeden renebilmekteyiz174.
Seferin hangi blge zerine gerekletirildii hususunda net bir bilgi yoksa da EblVefnn on iki yl boyunca inand sistem dorultusunda tek bana ibadet ettii
anlalmaktadr175.
Ebl-Vefnn ikinci seyahatinin sonunda eyh enbeknin yanna yani Haddadiye
kentine geri dner176. Ebl-Vefnn dnyle birlikte enbek tarafndan birtakm snavlara
tabi tutulmu ve enbek bu snav sonunda Ebl-Vefnn stnln tanyarak mridlerine
kendisinden sonra yerine Ebul-Vefnn geeceini bir kez daha hatrlatmtr177.
Menkb-nmedeki anlatma gre enbeknin Ebl-Vefya kar taknd tavr
dier mridleri tarafndan tepkiyle karlandysa da onun gsterdii kerametler sayesinde
Ebl-Vefnn stnl kabul grmtr178.
2.4. Ebl-Vefnn nc Seyahati
Ebl-Vefnn

gerekletirdii

nc

seyahatin

hangi

tarihler

arasnda

gerekletirildii bildirilmiyorsa da bu seyahatinde on iki yl srd bildirilmektedir179.


Menkb-nmeden anlald kadaryla Ebl-Vefnn nc kez seyahate kma
nedeninin biri yaad blgeyi, dier eyhleri tanma ve kiisel geliimini tamamlamakt180.
nc kez seyahate kma nedeni ise, bal olduu tasavvufi ekol ile enbeknin tarikatn
tantmak ve bunun propagandasn yapmakt. Nitekim Kesriyye isimli bir kasabaya giderek
burada eyh Acem isimli bir dervile mnasebet kurup onunla bal bulunduklar tasavvufi

174

..N., vr. 27/b; A.N., vr. 20/a; M.B.N., vr. 17/b.


..N., vr. 25/b; A.N., vr. 18/b; M.B.N., vr. 15/b.
176
..N., vr. 25/b; A.N., vr. 18/b; M.B.N., vr. 16/a.
177
.y kavm her mrdn sadeti eyhndendir; amma benm sadetm mrdm Ebl-Vefdandur
..N., vr. 27/a; A.N., vr. 20/a; M.B.N., vr. 17/a.
178
..N., vr. 26/b-27/a; A.N., vr. 20/a; M.B.N., vr. 17/a.
179
..N., vr. 28/a; M.B.N., vr. 17/b.
180
.Hakk-telnn acayib mahlkat seyr idb, ibret ve hikmet nazaryla her diyara nazar iderdi
.shib-i hatve olan azzlerle mushabet iderdi ve dah cem mugayyebta muttali olan kimesneler gelb
ziyret iderlerdi ..N., vr. 27/b-28/a; A.N., vr. 21/a; M.B.N., vr. 17/b.
175

56
dncelerin stnl konusunda mlakata girmitir. Menkb-nmedeki iddiaya gre
Ebl-Vef, eyh Acemye stnln kabul ettirerek kendi hareketinin ierisine dahil
eder181.
Bir mddet sonra Acem ile arasndaki dostluu ilerleten Ebl-Vef, Acemden
kzn ister ve bir sre sonra da Acemnin kz Hsniyye ile evlenerek Kesriyyeden ayrlp
Kusna geri dner182.
Kesriyyenin tam olarak nerede olduunu tespit edemiyorsak da mellif kent iin
douda olduunun bildirilmesi ve eyh Acemnin Acem mahlas ile anlmas ve bu
mahlasn

verilmesi

ranllara

183

kuvvetlendirmektedir.

blgenin

randa

bir

yer

olabilecei

ihtimalini

Ebl-Vefnn evlilik vastasyla eyh Acemye akraba olmas

Ebl-Vefnn nfuzunun Kesriyyeye kadar ulat anlamna gelir. Buradaki, temel


problem eyh Acemnin hangi tasavvufi akma mensup olduu ve bu akmn sadece
Kesriyyede mi yoksa tm randa m etkili olduunun bilinmemesidir. Buna paralel olarak
karmza kan bir dier sorun ise, eyh Acemnin sadece Kesriyye de mi yoksa rann
tamamnda m ya da rann nemli bir blmnde mi etkin ve tannm bir mutasavvf olup
olmadnn tespitinin yaplamamasdr.
Ebl-Vefnn bu evliliinden ocuu olmamtr. Menkb-nmedeki bilgiye gre
Ebl-Vefnn ei Hsniyye Hatun ocuk yapmak istedii zaman ryasnda Hz. Peygamberi
grm ve kendilerine yedi ocuun manevi evlat olarak verildii bildirilmitir. Menkbnmede bu yedi manevi oul Yediler olarak anlmaktadr184. Menkb-nmede gre ad
geen bu yediler ayn zaman da Ebl-Vefnn krklarna da mensuptur185.
Genel anlamda tasavvufi gelenekte krk says nemli bir yer tutmaktadr. Kurn-
Kermin VII. suresinin (Araf) 142. ayetinde186 Musa Peygambere Tr Danda, otuz gnlk
vade verildii ve bu vadenin on gnle tamamland bildirilerek krkn tamamlan saysnn
beyan edilmesinden ve Hz. Muhammede krk yalarnda vahiy gelmesinden krk says
181

..N., vr. 28/a-b; A.N., vr. 21/a; M.B.N., vr. 18/b-19/a.


..N., vr. 29/a-b; A.N., vr. 21/a-b; M.B.N., vr. 18/b-19/a.
183
slmiyetden nce Arab olmayan tm toplumlar iin kullanlan Acem tabiri, slmn kabulnden sonra
Araplarca ranllar kasten kullanlmtr. zellikle ilk slmi fetihler srasnda zel manada ranllar iin
kullanlmtr. Bu dnemde fetihi Araplarn ranllara kar sosyal ve siyasi stnlklerini ifade eden aalayc
anlam verdikleri Acem kelimesi M.IX (H.III) asrdan itibaren Arap olmayan toplumlarn ve zellikle ranllarn
slam dnyasnda sosyal ve kltrel alanda olduu gibi politik alanda da g kazanmasyla birlikte sadece etnik
ve orafi ayrm ifade etmek iin kullanlmtr. bkz: Adnan Karaismailolu, Acem D..A., c/I, (stanbul:
D.V. Yay., 1992), s. 321; F. Goldziher; Acem .A., c/I, (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 117.
184
..N., vr. 32/a-b; M.B.N., vr. 21/a.
185
..N., vr. 31/a-b; M.B.N., vr. 20/a-b.
186
Msya otuz gece sre belirledik, buna on (gece) daha kattk. Bylece Rabbinin belirledii vakit krk
geceye tamamlad. Ms kardei Hrna kavmim arasnda benim yerime ge ve yapc ol. Sakn bozguncularn
yoluna uyma dedi. Kuran- Kerm, (Haz: H. Altunta, M. ahin) (Ankara: D..B. Yay., 2002), s.166.
182

57
mutasavvflarca kutsal say muamelesi grmtr187. Tasavvufta sk sk anlan krklar gayb
erenlerinden saylr. Ad geen bu gayb erenleri, halkn skntlarn zer ve onlara yardmc
olur. Son derece efkatli ve yaratltan merhametli olduklarndan tayamadklar ar
vazifeler konusunda halka yardmc olurlar. Bunlar: Nceba, Riclul-gayb ve Ricalullah
isimleriyle de anlmaktadrlar188.
Yediler kavramnn da tpk krklar kavram gibi nemli olmasnn temel nedeni yedi
saysnn kutsal saylmasndan kaynaklanmaktadr. Cebecioluna gre yedi rakamna gre
gelitirilmi inancn ortaya kmasndaki neden, Kuran- Kermde yedi rakamnn yirmi yerde
yirmi drt defa gemesidir. Kuranda Yedi Sema (Bakara/29), Yedi Deniz (lokman/27),
Yedi Baak (Bakara/261, Yusuf/46), Yedi ift (Hicr/87), yedi kap (Hicr/44) , yedi
gn (Bakara/196), yedi gece (Hakka/7), Yedi Yol (Mminin/17), Yedi Ktlk Yl
(Yusuf/43), Yedi Sene (Yusuf/47), Yedi Zayf nek, Yedi iman nek (Yusuf/46)
ayetleri bulunmaktadr189.
Yediler, yedi byk veli, gayb erenlerinden yedi ulu ermitir. Bunlara Ricl-i Ul,
Ricl-i Mearic-i Ul derler. Her nefeste mir yapp Allahn huzurunda ilim tahsil ettiklerine
inanlr190. Yedilerin inanlan bir dier zellii de, Hz. brahimin kalbi yani ruh yaps
zerine ekillenmi olduklar ve insanlara yumuak davrandklardr191. Ebl-Vefnn evlat
edindii yedi kii unlardr: Seyyid Matara (Ebl-Vefnn vey kardei Slimin oludur),
Seyyid Gnim (lakab Ebl-Abbasdr. Seyyid Minhac oludur ki, Seyyid Minhac; EblVefnn amcasdr)192, Seyyid Muhammed bin Keml Hayt bin Seyyid Rz bin Seyyid
Muhammed bin Seyyid Zeyd (Seyyid Al bin Hams Ebl-Vefnn dedesinin eyhinin
oludur ve lakab da Al binstddr), Abdur-rahmn Tafsunc, Al bin Heyt, eyh Asker
l (Menkb-nmede Hz. Hasann soyundan geldii bildirilmektedir).193
Ebl-Vefnn evlat edindii kiiler gz nne alnd zaman bu kiilerin EblVefnn akrabas ya da ailevi evresinden olduu grlmektedir ki, bu da Vef evresinin
187

Abdlbaki Glpnarl, Tasavvuftan Dilimize Geen Deyimler Ve Ataszleri, (stanbul: nklap ve Aka
Yay., 1977), s. 2001.
188
Sleyman Uluda, Tasavvuf Terimleri Szl, (stanbul: Kabalc Yay., 2001) s. 213, 278, 292.
189
Ethem Cebeciolu, Tasavvuf Terimleri Ve Deyimleri Szl, (stanbul: Anka Yay., 2004), s. 711.
190
Uluda, a.g.e., s. 379.
191
Cebeciolu, a.g.e., s. 712.
192
Seyyid Gnim bin Minhac Muhammed bin Zeyd. Menkb-nmenin bir yerinde Seyyid Gnimi, EblVefnn vey kardei Slimin olu olarak gsterilmitir. Menkb-nmeden rendiimize gre Seyyid Gnim
evlenmi ve torunlarndan Seyyid erf Ebl-Maan Ahmed bin eyh Rkned-dn Ebl-Vefnn mezarnn
bakm ve vakflar ile ilgilenmitir. Yine menkb-nmeden rendiimize gre mezarn bakm ve vakflarn
durumu ile eyh Matarann olu Yakup ilgilenmitir. Bu da gstermektedir ki, Vakflarn ynetimi ve mezarn
bakm Vefliin Erken Dnemlerinde aileye aitti. ..N., vr. 81/a, 186/a; A.N., vr. 57/a, 119/b; M.B.N., vr.
61/a, 154/a.
193
..N., vr. 31/b-32/a; M.B.N., vr. 20/a; Krupp, a.g.m., s. 29-31.

58
oluumunda ailevi evrenin nemli bir etkisinin olduunu gsterir. Bunun yannda ileride
oluacak Vef Tarikatnda sadece Ebl-Vef deil onunla akraba olan kiilerin de bir klt
kimlik olarak n plana karlmaya alld gzlenmektedir. Bunun en temel nedeni EblVefnn lmnden sonra hareketi dalmaktan kurtaran ve paralanmasn nleyen kiilerin
Ebl-Vef ile akraba olmasdr.
3.

ERKEN

DNEM

VEFLERN

TASAVVUF

GRLER

VE

RTELLER
Ebl-Vefnn tasavvufi grlerini menkb-nme haricinde bir baka kaynaa
dayanarak incelemek u an iin olduka zordur. Her eyden nce Ebl-Vef veya Erken
Dnem Vef evresine ait kitabi bilgilere sahip deiliz. Bundan dolay menkb-nmede yer
alan ve Ebl-Vef tarafndan sarf edilen baz sylemlere ya da anlatlan menkbelere
dayanarak Ebl-Vefnn ve Erken Dnem Vefliin Tasavvufi erevesini izmeye
alacaz.
Ebl-Vef ve evresinde bir gerekstclk anlay vard. Bu yolla hem prestijlerini
artrmaya hem de inanlarnn ne kadar st dzeyde olduunu gstermeye alm olmallar.
Nitekim menkb-nmede anlatlan pekok olay ya da sarf edilen sz bu amaca yneliktir.
Aslnda menkb-nmede yer alan bu gerekstclk pekok yerde tezatlarda beraberinde
getirmektedir. Mesela menkb-nmede yer alan: .riflerin rhlar ve hzr olan
melikelerden gayri kimesne ol szlerden fehm itmezdi194 bu ve buna benzer szler
tezatl en ak ekilde gstermektedir. nk Ebl-Vefnn sylemlerini melekler ve
alimlerden bakas anlayamyorsa neden halka nasihatler vererek akidelerini yaymaya
alyordu. Gerekten de onun dediklerini sradan insanlar anlamyorsa o zaman menkbnmede dile getirilen sonsuz mridi vard sylemi de rmektedir. Menkb-nmede yer
alan bu tezatlar aslnda Ebl-Vefnn bilgisini ve stnln ifade etmek iin yaplan
mbalal anlatmn doal bir sonucu olarak kabul etmek gerekir, bu durum daha pekok
menkb-nmede grlen bir zelliktir.
Ebl-Vef ve evresinde zikr trenlerine son derece nem verilmi ve zikrin insann
gnahkar bedeninden arnp gerek makamn grmesini saladna inanlmtr195.
Veflerin nemli inan ritellerinden biri de Allaha ulama olgusudur. Erken Dnem
Veflere gre Allah gnldedir, gzle asla grlemez. Ancak gnl Allaha adanrsa Allahla
gnl dolaysyla da kul buluabilirdi196.
194
195

..N., vr. 35/a; A.N., vr. 22/b; M.B.N., vr. 23/a.


..N., vr. 35/a; A.N., vr. 22/b; M.B.N., vr. 23/b.

59
Teslim konusuna sk sk deinen Ebl-Vef, insann Allaha tesliminin ancak nefsin
isteklerine kar gelmekle olacan sylemitir. Bylelikle kul hem Allaha teslim olacak
hem de nefsi belalardan kurtaracakt197. Bu noktada Ebl-Vefnn mridlerinden istedii;
onlarn gnl temizliine nem vermeleri, farz ve snneti yerine getirip onun bekileri
olmalar ve bidatlerden uzak durmalardr. Bu ynyle M.XIV. yy da ortaya kacak Selefiyye
hareketine benzetebileceimiz Veflik hareketini Snni bir hareket olarak deerlendirmek
doru deildir. nk gerek menkb-nmede gerekse de menkb-nme haricinde herhangi
bir kaynakta Veflerin snnet ve bidat kavramndan ne anladklar ve neyi snnet ve bidat
olarak kabul ettikleri aka belirtilmemitir. Eer Vefler bidat yani dine sonradan giren
ritellere kar iseler kendileri bizzat bidat oluturan zmre ierisindedirler ki, gerek Kurn da
gerekse de Hz. Peygamberin snnetinde tasavvufa dair en ufak bir emare yoktur ve slmn
ierisine sonradan girmitir. Bunun yannda yine ibadetleri srasnda semada bulunmalar
bidatde bulunduklarn gsterir ki, bu ynyle Vef evresi slmn ierisine bidat koyan
gruplardan biridir.
Her daim halkla beraber yaamasn isteyen Ebl-Vef mridlerinden kt
dncelerden uzak durmalarn ister. Ne var ki, kt

dncenin ne olduu ve onun

snrllklar hakknda yine bir malumat verilmemitir. Mridlerden istenen bir baka zellikte
her zaman insanlarn korunmas ve yalan beyanlarda bulunulmamasdr198.
Zaman kavramna nem veren Vefler; hem kim olursa olsun zamann hkmn
yerine getirmiyorsa cahil olarak kabul edilmitir. Yine kim bir ii yarm yapyorsa o kii gafil
olarak nitelendirilmitir. Ancak burada zamann hkmnn ve yarm braklan iin ne olduu
ak bir ekilde dile getirilmemitir. ahsi kanaatimizce zamann hkm ve iin yarm
braklmas ile kastedilen Allaha ibadettir199.
Ebl-Vefnn ilkelerinden biri de marurlua kar kdr. Erken Dnem Veflere
gre insan her dnemde mtevaz olmal ve Allahn yaratt mahlukattan biri olduunu
unutmamaldr. Kulun ve mridlerin kibirden uzak durmalar iin takva dolu bir hayat
yaamalar gerektiini bildiren Ebl-Vef, takva ile iyi ilerin yaplabilecei ve ancak bu
ekilde cennete kabul olunabileceini bildirir. Ebl-Vef takvay bir aaca benzetir. Aacn
kknn Hz. Peygamber olarak grr ve takvay en iyi bilenlerinde Hz. Peygamberin

196

..N., vr. 36/a-b; M.B.N., vr. 25/a.


..N., vr. 35/a; A.N., vr. 22/b; M.B.N., vr. 23/b.
198
..N., vr. 35/b; A.N., vr. 23/a; M.B.N., vr. 25/a.
199
..N., vr. 35/a; A.N., vr. 22/b; M.B.N., vr. 23/b.
197

60
sahabelerinin ve tabinn olmasndan dolay onlarn hayatlarnn rnek alnmasn ileri
srer200.
Veflere gre kul; yaratcs ile katksz bir iliki kurup ikiyzlle karmazsa
gerek olmayan sulamalardan hem bu dnyadahem br dnyadakurtulacaktr201.
Ebl-Vefya gre bir mridin eyhine balanmas veya bir kiinin mrid olabilmesi
iin ncelikle o kiinin kalbinin temiz olmas gerekir. Temiz kalpli olmak iinde zht halinde
yaanmas gerekir. Veflere gre temiz kalpli olan bir insan yalan sylemez ve irk komaz.
Ancak Vefler, temiz kalpli olmak iin mridin zor ve meakkatlerle dolu bir eitime hazr
olmas ve mutlak surette eyhine gvenerek itaat etmesi gerektiini savunur. eitli
zahmetlere sabr gsterecek derviin ulaaca en son hali; zerine Allah yazlacak bir kada
benzetirler202. Menkb-nmede eyh ile mrid arasnda ki ilikiyi bir susamn daha
tohumken ya haline gelinceye ve bir aa fidannn kat oluncaya kadar ilenme evrelerine
benzetme yaplarak anlatlr203.
Veflere gre gzel sz sylemek ve konumak dnyevi bir eitimle ve dnyevi
aralarla sahip olunabilecek yetenekler deildi. Gl ve etkileyici sz sylemek iin Allahn
yoluna tam anlamyla bal kalnmalyd204.
Menkb-nmeden anlald kadaryla Ebl-Vef ve evresi zikr trenlerini sem
yntemiyle gerekletirmekteydiler. Ancak menkb-nme nshalarndan Sem ayinlerinin
nasl yapldna dair her hangi bir anlatma yer verilmez. Tasavvuf tarihinde bir terim olarak
Sem; mzik namelerini dinlemeye, dinlerken vecde gelip harekette bulunmaya, kendinden
gemeye, oynamaya ve dnmeye denilmitir205. Genel anlamda sem tasavvuf erbblar iin;
geree ulama gayreti ve Allahn nimetlerini grme amacyla yaplmaktaidiysede farkl
tasavvufi ekollerde farkl amalar ve kurallar vardr206. Veflere gre semy her kii
yapamaz, takva bir hayat yaayan biri sem ile Allah akn artrabilecekken takva yaamayan
bir insan semdan zarar grebilirdi. Veflere gre sem; insanlarn sahip olduklar manevi
derecelere gre yaplmalyd207. Ebl-Vefnn manevi mertebeye gre sem yaplmasn
200

..N., vr. 35/b-36/a; M.B.N., vr. 25/a-b.


..N., vr. 35/a; A.N., vr. 22/b; M.B.N., vr. 23/b.
202
..N., vr. 37/a-38/a; A.N., vr. 23/a-24/b; M.B.N., vr. 26/a-b.
203
..N., vr. 38/a-b; A.N., vr. 27/b M.B.N., vr. 30/a .
204
..N., vr. 40/b-41/a; M.B.N., vr. 29/a.
205
Abdlbaki Glpnarl, Tasavvuf, (stanbul: Milenyum Yay., 2000), s. 196. Arapa sm kknden sam ve
sim gibi mastar ve isim olup, iitmek, iittirmek, dinlemek, iitilen sz, iyi hret ve iyi anlma, alg ve dier
btn malzemenin kard ses ve ark dinleme ve mecazen ark, raks, name, vecd, hal, ns meclisi, gemite
olup bitenleri hatrlatma, trk sylemek ve dinlemek gibi eitli anlamlara gelmektedir. bk. Tahsin Yazc,
Mevln Devrinde Sem Tasavvuf Kitab, (Haz. C. ifti), (stanbul: Kitapevi Yay., 2003), s. 262.
206
Abdlbaki Glpnarl, Mevlev db Ve Erkn, (stanbul: nklap Ve Aka Yay., 1963), s. 50-51.
207
..N., vr. 42/b; A.N., vr. 27/b; M.B.N., vr. 30/a.
201

61
vurgulamas aslnda tasavvuftaki, hiyerarinin anlatlmak istenmesinden baka bir ey deildi.
Vefler insann sahip olduu manevi mertebeyi ancak eyhin bilebileceine inanmlar ve
bundan dolay da eyhin ibadet konusundaki telkinlerini son derece nemli kabul
etmilerdir208.
Semy baz kavimlere mubah, baz kavimlere mekruh, baz kavimlere de tehlikeli
gren Vefler semy vacip hatta mendub grmlerdir209. Ebl-Vefnn sem yapmann
mubah, mendub, mekruh ve vacip olduunu neye dayanarak belirttiini bilemesek de EblVefnn doru grd ve kabul ettii tasavvufi akmlara mensup olanlarn sem yapmasn
desteklediini syleyebiliriz.
Semnn ruhu ve kalbi temizlediine inanan Vefler insanlarn Allaha ancak sem
ile yaknlaabileceklerine inanmlardr. Hareket ierisindeki baz mridler zaman zaman
semy bir Krt gelenei olarak grdkleri iin ret etmilersede bu kiiler, hareket ierisinden
tasfiye edilmilerdir210. Baz tasavvufi hareketlerde rnein Mevlevilikte Sem bir tarikat
ayini

haline

dnmt.

Ancak

Veflikde

gereklemediine dair malumata sahip deiliz

211

byle

bir

durumun

gerekleip

Ebl-Vefya gre bir eyh; eyh-i kmil makamna ancak insann yaratlmasndan
kyamete kadar alemde olan her eyi bilmesiyle gerekleir212.
Vefler; eyhin mridi zerinde her konuda sz syleme hakk olduuna
inanmlardr. Bu kaide menkb-nmede, mrid ile hanmlarnn uyurken esen rzgarla
alan avret yerlerini eyhin kapatmasyla sembolletirilmitir213.
Vef evresinin nem verdii bir dier konuda temizliktir. Temizlik ile iman arasnda
paralellik kuran Vefler avret yerlerindeki, kllarn uzamadan kesilmesi gerektii ve eer
kesilmese bunun ibadete mani olacan savunmulardr. Yine menkb-nmeye gre, eyh
mridinde uzun kllar grrse onlar kesme hakkna sahiptir214.
Tasavvufun temel prensiplerinden biri olan az yemek ve az uyumak yine temel
grlerden biridir. Veflere gre bir dervi bol bol fikir retip kendi i dnyasna
dalmalyd. ayet bir dervi ok uyur ve ok yemek yerse nefsine uyar ve inkara dm

208

..N., vr. 115/a; M.B.N., vr. 93/a.


..N., vr. 43/a; A.N., vr. 28/a; M.B.N., vr. 30/b.
210
..N., vr. 103/a-b; A.N., vr. 66/b-67/a; M.B.N., vr. 83/a.
211
A. J. Arberry, Tasavvuf, slm Mistiklerinin yks, (ev. . Kapaklkaya), (stanbul: Gelenek Yay.,
2004), s. 113-115; Yazc, a.g.m., s. 262.
212
..N., vr. 43/a; M.B.N., vr. 30/b.
213
..N., vr. 44/a; A.N., vr. 28/b; M.B.N., vr. 31/a.
214
..N., vr. 44/a; A.N., vr. 28/b; M.B.N., vr. 31/a.
209

62
olurlard. Bunun sonucunda dervi saadetini kaybederdi215. Bir mrid nefsine yenilirde
saadetini kaybeder ve bu durumdan kurtulmak isterse yeniden eyhe balanmalyd.
Veflerin dnya hayat hakknda ki temel dncesi vardr. Dnyann geici olduu
ve lezzetinin de arap tadnda serap olduudur. Ne var ki kul, baki tad ve huzuru ancak
cennetde bulabilirdi. Cennete ulamak iin de mrid dnya hayatna aldanmayarak hidayete
ulamalyd. Nitekim Vefler hidayete eren bir mridin sahip olduu mutluluun tarif
edilemeyecek kadar okulu olduunu ileri srmlerdir216. Menkb-nmeden hidayetin ne
olduu ve bir insann hidayete ulatn nasl anlayabileceini ise anlalamamaktadr.
Tevhid konusuna da deinen Vefler tevhidin deiik ekilde olduuna
inanmlardr. Buna gre tevhidte asl olan Allahla hibir kulu denk saymamaktr. Tevhidin
ikinci yolu ise insann her trl hareketinde yalnz Allaha inanmasdr. nc ve son tevhid
eidi ise, Allaha hibir ekilde irk koulmamasdr. Ebl-Vefya gre kul hangi durum
veya ortamdaysa o duruma uygun ekilde tevhidte bulunmaldr217.
Ebl-Vefya gre her insan eitimine ve anlama dzeyine gre, bir kelimeden ya da
bir szden farkl farkl anlamlar karabilmektedir. Ebl-Vef bu dncesini u ekilde
aklamaktadr: .her kab, iine sandan artuk nesne almaz, her kii kend mertebesine ve
mikdarna gre fehm ider, her szn ehli vardur, Allahu-tel fehm itdi mikdr fehm idb
istidadna gre hlet kesb iderdi218. Veflere hakim olan bu dnce aslnda menkbnmenin de tamamna hakimdir. Nitekim menkb-nmede Ebl-Vef, bir soruya cevap
verecei zaman bunu iki, ekilde aklamaktadr.
Erken Dnem Veflere gre, bir mridin ya da kiinin gnl temiz, niyeti halis
olmaldr. Batnn yceltmeye alp zahirini dnerek yaamamaldr. Ancak bu sayede
dilini slah eder ve konumalar bakalarna zarar vermezdi219.
Vef evresi, lm dier tasavvufi ekollerde olduu gibi dosta ulamak olarak
grmtr. Erken Dnem Vefler; Ebl-Vef ile Azrailin manevi karde olduklarna ve
Azrailin Ebl-Vefya lm tarihini lmnden bir sre nce bildirdiine inanmlardr220.
Aslnda

bu

mridlerin

Ebl-Vefya

insanst

zelliklere

sahip

inanlarndan

kaynaklanmtr. Bunun en gzel rneini menkb-nmede geen ve Ebl-Vef ile Allahn


konumasn anlatan menkbedir. Bu konumada Allah, Ebl-Vefya ibadeti gerek ve
vilayeti olgunlam bir kimse olduunu syler. Konumann devamnda Ebl-Vefdan
215

..N., vr. 44/b; A.N., vr. 28/b; M.B.N., vr. 31/b


..N., vr. 44/b-45/a; A.N., vr. 29/a; M.B.N., vr. 32/a.
217
..N., vr. 52/b-53/a; A.N., vr. 35/a-b; M.B.N., vr. 38A/a.
218
..N., vr. 53/a; A.N., vr. 35/a-b; M.B.N., vr. 38A/b.
219
..N., vr. 79/b-80/a; A.N., vr. 58/a; M.B.N., vr. 62/a.
220
..N., vr. 55/b-56/a; A.N., vr. 37/a; M.B.N., vr. 39/b.
216

63
ktlk zamann da diktii hurma aalarn halkn menfaati gereince kesmesini ister221. Kitabi
slmda Allahn peygamberlerinden hari bir bakasyla insanla konutuu hakknda bilgi
verilmez ve slami inan odur ki, Allahn; Peygamberler haricindeki dier kullar ile
konumaz. Bununla beraber menkb-nme yazar Ebl-Vefnn peygamber olmadn
belirterek u aklamay yapar: .zr sen ibdeti sahh olub vilyet-i kmil olm
kimesnelerdesin222. Bu aklamadan da anlald zre Erken Dnem Vefler, EblVefnn peygamber olmadna inanarak gerekst zelliklere sahip olduu ve Allah
tarafndan ok sevildii vurgulanmak istenmitir. Mellifin aktardna gre, Ebl-Vefnn
evresi onu kutb olarak alglam ve kabul etmitir. Menkb-nmede yer alan yer alan
gerekst eler sadece Ebl-Vefnn doast glere sahip olduunu ve ayn zamanda
Kutbul-aktblk makamna ulaabilenlerin de bu zelliklere sahip olabileceini belirtmek iin
kullanlmtr. Bylelikle makamn nemi ve derecesi anlatlmak istemitir.
Veflere gre mrid eyhine sadk olmak zorundadr. Her ynyle her eyiyle ona
balanp hizmetini icra etmekle ykmldr. Mrid ancak olaylar bizzat yaayarak
olgunlap eyhinin yannda eitimini tamamlayabilirdi.223
Vef evresi evlilik messesine nem vererek zina yapma arzusu ierisine den
mridleri evlendirmitir. Bununla birlikte Erken Dnem Veflerde kadn mridlere de
rastlanmaktadr. Hatta baz kadn mridlerin daha sonradan evliya mertebesine ulatklarna
ve pekok keramet gsterdiklerine inanlmtr. Erken Dnem Vef hareketi ierisinde n
plana km olan Muhammed Msrnin ei yan Hatn bu kadn evliyalardan biridir224.
Vefler de evlenme riteli nemli olduu iin mcerret bir hayat yaama alkanl
yoktur. Bu sadece Erken Dnem Veflik iin deil orta ve ge dnem Vef hareketinin
kurucular iinde geerlidir. Mesela; Ebl-Vef, Bb lys- Horasan ve torunlar, eyh EdeBal ile son dnem temsilcilerinden Seyyid Velyet evlenip ocuk sahibi olmulard. Ksacas
Vef hareketi ierisinde mcerret bir hayat yaama olgusu yaygn deildir.
Vefler de kii, rk, din ve mezhep ayrm yaplmakszn herkes sohbetlere ve
yemeklere davet edilir veya herhangi bir kiiden davet alnd zaman davete icap edilirdi.
221

..N., vr. 57/a; A.N., vr. 38/b; M.B.N., vr. 40/b.


..N., vr. 57/a.
223
..N., vr. 58/a; A.N., vr. 39/b; M.B.N., vr. 42/a.
224
..N., vr. 61/b; A.N., vr. 42/a; M.B.N., vr. 44/b. Menkb-nmede anlatldna gre Msra EblVefya verilen nezri almak iin gnderilen Muhammed Msr nezri aldktan sonra Msrda bir hayat kadnna
ak olmu ve Ebl-Vefya verilen bin dnrlk nezri hayat kadnna vererek geceyi onunla geirmek istemitir.
Msr geceyi tam kadnla geirecekken Ebl-Vef manen bu birlemeyi engellemitir. Bu olaydan etkilenen
hayat kadn Msr ile birlikte Kusna gelip Ebl-Vefdan tvbe alarak Ebl-Vefnn isteince Msr ile
evlenmitir. Hikayede ad geen hayat kadn daha sonra evliya mertebesine kadar ktna inanlan yna
Hatnun ne gibi kermetler sergiledii hakknda muhtasar menkb-nmede herhangi bir bilgi yoktur. ..N.,
vr. 59/b-61/b; A.N., vr. 40/b; M.B.N., vr. 43/a-44/b.
222

64
Ebl-Vefnn ayrm yapmadan herkese kaplarn amasnn nedeni kendi alglayndaki,
slm anlatmak ve kendi hareketinin propagandasn yapma isteiydi225.
Veflerde tam anlamyla bir kadercilik anlayn da grmek mmkndr. Onlara
gre; yaratc diledii kuluna istedii makam verir, diledii kulundanda verdii makam
alrd. Burada nemli olan kulun eyhine olan tabiiyet ve sadakat gstergelerini yerine
getirmesidir.

Eer

mrid

eyhine

olan

sadakatini

gstermezse

eyhi

tarafndan

cezalandrlabilirdi. Vefler iin ast olan mridin eyhine tam anlamyla tabi olmasyd.
Menkb-nmede bu anlay muhtelif hikayelerde dile getirilmektedir226.
Manevi karde olma geleneine de nem veren hareket bu eylemi tamamiyle eyhin
iznine brakm gibi grnmektedir. Eer eyh; bir mridin bir baka kiiyle ki, bu kii ister
mrid olsun ister olmasn karde olmasna izin vermezse kardelik meru saylmaz ve ar
ekilde cezalandrlrd227. Veflik hareketinin en dikkat eken yann oluturan eyhe tam
itaat bu konuda da karmza kmaktadr. Manevi kardelik sisteminde dikkat eken en
nemli zelliklerden biri de zengin mridlerle fakir mridlerin karde olmalardr. Karde
olma esnasnda zengin malnn yarsn fakir olan manevi kardeine balard228. Bylelikle
Erken Dnemin Veflerin, kendi cemaati ierisinde itimai dengeyi salama abas ierisinde
bulunduklar sylenebilir229.
Manevi karde olma gelenei sadece Vef hareketi ierisinde deil Vef hareketinin
iyi anlat farkl tasavvufi akmlarn yeleriyle de gerekletirilmekteydi. Mesela menkbnmede uzun sre gerginlikler yaanan Bayezd Bistm taraftarlar ile bir mddet sonra

225

..N., vr. 61/b-62/a; A.N., vr. 42/b; M.B.N., vr. 45/a.


..N., vr. 73/b-74/b; A.N., vr. 52/a-53/a; M.B.N., vr. 56/b-57/a.
227
..N, vr. 75/a-76/b; A.N., vr. 53/b-54/b; M.B.N., vr. 57/b-58/a.
228
..N., vr. 75/a; A.N., vr. 53/b; M.B.N., vr. 57/a.
229
Erken Dnem Vefler de grlen manevi kardelik prensibinin bir benzeride Mship yani hret
Kardelii ismiyle Anadolu Alevilerinde de grlr. hret Kardelii prensibinin kan yy.dan beri Alevi
cemaatlerinde uygulana geldiinin tespiti yaplamyorsa da Melikoff bu ritelin eski dnemlerden itibaren
uygulandn dnmektedir. Alevi cemaatlerinde grlen Mship uygulamasnn Erken Dnem Veflikde
grlen hret Kardelii prensibine benzer yanlar olduu kadar ayr ynleride bulunmaktadr. Her iki
uygulamada daha ok sosyal nitelikli ve mr boyu devam etmektedir. Kardeler srekli birbiriyle yardmlama
ierisinde bulunmal ve ayn dili konumalyd. Karde olma trenini ise Veflerde eyh Alevilerde Dede olan
dini liderler gerekletirirdi. Ebl-Vef menkbelerinden anladmz kadaryla manevi karde olanlar ayn dili
konumaktaydlar. Her iki yapda grlen bariz farkllklar ise, daha ok Alevilerde Mshiplerin, ayn ya, ayn
sosyal snftan ve ayn sosyal durumda, olmalar gerekli olup ayn ky, ayn ehir ve ayn semtten olmalydlar.
Yukarda da temas ettiimiz gibi, Erken Dnem Veflikde manevi karde olanlar farkl sosyal tabakalara ve
ekonomik gce sahip olmalar yer almaktadr. Bunun yannda Veflerde karde olacak insanlar hareketin lideri
olan eyh belirlerken Alevilerde bu kiilerin isteine braklmtr. ahsi kanaatimize gre Alevilikte yer alan bu
gelenein ana kaynaklarndan birinin de Veflik olmas kuvvetle muhtemeldir. Konu ile ilgili bk. ..N., vr.
75/a; A.N., vr. 53/b; M.B.N., vr. 57/a; Irene Melikoff, Aleviliin Temelleri Uyur dik Uyardlar, (ev. T.
Alptekin), (2.bsk. stanbul: Cem Yay., 1994), s. 47-49; Irene Melikoff, Alevilerin Bir Adeti zerine Aratrma:
Mship, Ahiret Kardelii Uyur dik Uyardlar, (ev. T. Alptekin), (2.bsk. stanbul: Cem Yay., 1994), s. 8998.
226

65
ilikilerin yumuad ve her iki taraftan yirmi kiinin manevi karde olduu belirtilir ki230, bu
da her iki hareketin dostluk nianesinin belirtisi olarak grlmtr. Vefler ile Beyazd
Bistm taraftarlarnn gerginlik yaamasnn temel nedeni bir Vef derviinin Veflikten
ayrlp Bistmnin hareketinin ierisine girmek istemesi karlnda ldrlmesiydi231.
Bunun yannda: Ebl-Vef m yoksa Beyazt Bistm mi daha uluydu?. Bu sorunun
akmdan akma farkl yantlanmas gerginliin dier bir nemli nedeniydi. Veflere gre,
Bistm yaad dnemde zamann en ulusuydu; ancak ld iin hkm bitmi ve onun
yerine tm zamanlarn en ulu evliyas olan Ebl-Vef gemiti232.
Veflikte karmza kan bir dier gelenekde eyhe mutlak itaat hususundur. Buna
gre, eyhten izin alnmadan yaplan iler meruiyetsiz kabul edilmektedir. Bu konuda son
derece radikal bir tavr taknan Vefler; yaplacak izinsiz bir Hac ibadetini bile tenkit
edebilmektedir233. Ksacas Vefler de her trl eylem veya dn ya da ibadetin meruiyet
kayna eyhin izni olarak grlmtr. Bu anlay da eyhin hareket ierisindeki manevi
otoritesinin; maddi ve meru bir egemen g haline gelmesini salamtr.
Veflikdeki yaygn inanlardan biri de; bir derviin belirli bir olgunlua ulatktan
sonra kutsal yerlere gitmesine gerek bile kalmadan onun kutsal yerleri manen ziyaret
edebileceiydi234.
Hareket ierisindeki, geleneklerden yaygn olan inanlardan biri de Ebl-Vefnn ad
nerede ve ne ekilde anlrsa anlsn mutlaka besmele ekilip salavat getirilerek ellerin yze
srlmesidir. Byle davranlmad takdirde Ebl-Vefya ve ceddi olduu inanlan Hz.
Alye Hz. Muhammede saygszlk yaplacana inanlmaktayd235.
Ebl-Vefya gre; bir kii bir konu hakknda iki farkl kiiye danrsa ve farkl
cevaplar alrsa; yapmas gereken, itimat ettii kimsenin dediine gre hareket etmesidir. Eer
bunu yapmazsa ruhu strap duyar ve sknt ekerdi236.
Vefler mslmanlarn hepsini Allahn eit kullar olarak kabul etmilerdir237. Ancak
menkb-nmede anlatlan eitli hikayeler bunun uygulamada hite byle olmadn
gsterir. nitekim Vef mridlerinin: ibadet, temiz kalplilik, eyhe ballklar ve
fedakarlklar lsnde eitli mertebelere ularlar ki bu da eitlii bozduklarn gsterir.

230

..N., vr. 87/a; A.N., vr. 61/a; M.B.N., vr. 68/a.


..N., vr. 86/a; A.N., vr. 60/a; M.B.N., vr. 67/b.
232
..N., vr. 86/b; A.N., vr. 60/b-61/a; M.B.N., vr. 67/b-68/a.
233
..N., vr. 82/b; A.N., vr. 58/a; M.B.N., vr. 64/b.
234
..N., vr. 82/b; A.N., vr. 58/a; M.B.N., vr. 64/b.
235
..N., vr. 88/a-b; M.B.N., vr. 69/b.
236
..N., vr. 108/b-109/a; A.N., vr. 71/a; M.B.N., vr. 88/a.
237
..N., vr. 120/a; A.N., vr. 78/b; M.B.N., vr. 98/a.
231

66
Erken dDnem Veflerdeki, inanlardan biri de Ebl-Vefnn halka nasihatlerde
bulunmasnn Hz. Muhammedin istei olduudur. Yani Hz. Muhammedin mmeti
ierisinde Ebl-Vef Mustafadr. Onlara gre Hz. Peygamber bu grevi Ebl-Vefya
ryasnda vermitir238. Aslnda Vefler; Ebl-Vefnn gerek Hz. Peygamber gerekse de Hz.
Al ve torunlaryla ilikiye rya da getiine inanmlardr.
Hareketin temel felsefelerinden biri de; tm Vef dervileri her zaman iin dnyevi
nimetlerden vazgeerek yaamalyd239. Belkide bundan dolay menkb-nmede

maln

deersizlii anlatan menkbeler ilenmektedir.


Ebl-Vefya gre bir Vef asla ihtiyacndan fazla olan bir mlke ya da paraya
sahip olmamalyd. Bu mlk eyhin mridlerine ya da slalesinin rahatl iin harcanacaksa
bile kabul edilmemeliydi. nk nemli olan Allaha ulamak ve onun yolunda sade bir hayat
yaamakt240.
Ebl-Vefnn evresine yapt telkinlerden biri de; insann Allah ile ilgili bilgileri
kitaplardan deil ancak gnlle renebildii ve bu rendii bilgileri de asla
unutmayacayd241.
Erken Dnem Vefler de Ebl-Vefnn menkbelerini okumak, ezberlemenin zor
durumda kalan bir Vef derviini ya da mridini kurtaracana inanlmtr242.
Ebl-Vefnn yaad dnemde, Vefler zikir trenlerini eer youn halk kitleleri
ve tm Vefler birlikte katlacaksa genellikle Kusn sahrasnda eer daha az sayda insan
katlacaksa Tekkenin Kalmna ksmnda gerekletirmekteydiler243.
Erken Dnem Veflerde yaygn olan inanlardan biri de; bir Vef derviinin yaplan
bir ibadetin Allah katnda kabul edilip edilemeyeceini bilmesi ve bu konuda hkm
vermesidir244.
Rif menkbelerini derleyen Kzernnin aktard menkbelere gre, halk arasnda
Ebl-Vefnn insanlarn aln yazsn okuyabildii ve bu dorultuda sorulan sorulara cevap
verebildiine inanlmtr245.
Triminghama gre, Erken Dnem Veflerin, Irak ve Gydou Anadolu ve ran
topraklarndaki faaliyetleri alternatif slm dncesini yani tasavvufi fikirleri blge
topluluklarna tamtr. Hatta Trimingham, Vefliin blgeye girmesinden sonra blgede
238

..N., vr. 121/b; A.N., vr. 79/b; M.B.N., vr. 99/b.


..N., vr. 132/a-b; M.B.N., vr. 110/a.
240
..N., vr. 143/b; A.N., vr. 95/a; M.B.N., vr. 120/a.
241
..N., vr. 133/a-b; A.N., vr. 88/a; M.B.N., vr. 110/b.
242
..N., vr. 175/b; A.N., vr. 113/a; M.B.N., vr. 147/b.
243
..N., vr. 66/a; A.N., vr. 46/a; M.B.N., vr. 49/a.
244
..N., vr. 83/b; A.N., vr. 59/b; M.B.N., vr. 65/b.
245
Kzern, s. 21.
239

67
belirli bir sufi gelenein olumaya balad fikrinide ortaya atar246. Ancak bu dncesini
ispatlayabilecek herhangi bir somut rnek gsteremamaktedir.
4. EBL-VEF LE ABBS HALFELERNN LKLER
Menkb-nmeden anlald kadaryla Ebl-Vef ile Abbs halfeleri arasndaki
ilikiler Vef hareketi gleninceye kadar ounlukla olumlu bir havada gemitir. Ancak
Ebl Vef etrafnda beliren hareket glenince iki taraf da belli sebeplerden dolay
birbirlerini srekli eletirmilerdir.
Menkb-nmede halfe ile Ebl-Vef arasndaki olaylardan bahsedilirken bazen
halfenin ad verilmeden Zamann Halfesi247 tabiri kullanlr. Ancak bu noktada EblVefnn hangi Abbs halfesi ile gerginlik yaadn birtakm ipularndan yararlanarak
bulmakda mmkndr. Mesela gerginliin temel nedeni Ebl-Vefnn Irak ve Badadda
artan etkinlii ve nfuzuydu ki, bu durum ancak Abbs halfesi Mstzhr Billh dneminde
gerekleebilir. nk M.1075-1094 yllar arasnda bata bulunan bu halfe dneminde
Ebl-Vefnn Irak ya da Badadda etkinlii son derece artmt. Zaten Ebl-Vefnn
yaad dnemde Kam Biemrillh M.991-1031 (H.381-422), Muktedi Biemrillh M.10311075 (H.422-467), Mustazhir Biemrillh M. 1075-1094 (H.467-487) ve Msterid Billh
M.1094-1118 (H.487-512) Abbs Hilafetini stlenmilerdi248.
Kam Biemrillh dneminde Ebl-Vefnn henz ocuk olmas onunla herhangi bir
ilikisinin olmu olabilecei ihtimalini son derece gletirmektedir. Nitekim Kam
Biemrillh ld vakit Ebl-Vef henz on yandayd.
Mukted Billhn menkb-nmede anlmamas ve onun iktidar dneminde EblVefnn yirmi drt yl srecek olan seyahatlerine balamas ve bundan dolay da Iraktan
ayrlm olmas bu halfe dneminde de herhangi bir ilikinin ya da gerginliin olabilme
ihtimalini zayflatmaktadr. Bu yzden Erken Dnem Vef evresinin ve Ebl-Vefnn
daha ok Halfe Mstazhir Billh ile sorun yaam olmas gerekir.
Mstazhir Billah ile Veflerin arasndaki ilk sorun Ebl-Vefnn Badadda
dzenledii sohbetlere fazla ilginin olmas ve bunun devlet grevlilerinde uyandrm olduu
rahatszln halfeye aksettirilmesindendi. Anlatma gre halfe; Ebl-Vefy kzgn bir
krsnn zerinde oturtarak Badad ulemas ile imtihan ettirmise de Ebl-Vef bu imtihan

246

J. Spencer Triminham, The Sufi Orders in Islam, (3.bsk. New York: Oxford University Press., 1973), s. 70
..N., vr. 39/a; A.N., vr. 25/a; M.B.N., vr. 27/a.
248
Claude Cahen, slamiyet, c/I, (ev. E. N. Erendor), (Ankara: Bilgi Yay., 1990), s. 275-276; Hakk Dursun
Yldz, Abbsler D..A., c/I, (stanbul: D.V. Yay., 1988), s. 37.
247

68
kazanr249. Byle bir imtihann gerekten de olup olmadn bilemesek de halfe ve evresinin
Ebl-Vefnn artan nfuzundan rahatsz olduu aktr250. Menkb-nmede anlatlan bu
hikayede ilgin olan nokta iki tarafn birbirinden farkl slmi anlaylara sahip olmas ve bu
farkllklarn tenkit edilmesidir. Ebl-Vefnn Badad ulemas karsnda savunduu slm,
tasavvufi bir izgidedir. Nitekim ulemay tenkit eden Ebl-Vef; Allahn birliine gnl
vastasyla inanlabileceini, azayla amel edilebileceini savunarak her eyin Allah yolunda
sarf edilmesi gerektiini savunur. Badad ulemasn zellikle Ramazn aynda yemek
yememelerini, su imemelerini ve cinsel iliki kurmamalarn eksik bularak kendilerinin her
ynyle dnya hayatndan el ektiklerini belirterek tamamiyle kendilerini ibadete
adadklarnn altn izerler ve Badad ulemasn bu ekilde yaamad iin eletirir. Badad
ulemasnn eletirildii noktalardan biri de Hac ve zekat konusudur. Zekat konusunda
kendilerinin tm mallarn zekat olarak dattklarn ancak Badad ulemasnn miktarnca
sarfettiini belirterek, Badad ulemasn mal dkn insanlar olarak grr. Hac konusunda
da benzer yarglarda bulunan Ebl-Vef; kendilerinin defalarca Haca gitmelerine karlk251,
Badad ulemasnn bir kere gitmesini samimi bulmaz252.
Menkb-nmede Ebl-Vef ile Abbs ynetimi arasndaki, ikinci iliki yine
halfenin ismi verilmeksizin anlatlr. Menkb-nmede belirtildiine gre; zamann Abbasi
halfesinin olu hastalanm ve hibir tabip tedavi edemeyince Ebl-Vefdan yardm
istenmitir. Bu istee yant veren Ebl-Vef ocuu tedavi etmitir. Tedavi edilen ocuk
Ebl-Vefya duyduu kran duygusunu ifade edebilmek iin ona mrid olmak istemi
ancak Ebl Vef, tedavi ettirdii ocuun kendisine mrid olma isteini reddederek, ocua
yakn zamanda m vilayetinin fethedilerek kendisinin de Abbs Hilafetinin bana
geeceini mjdelemitir253.
Menkb-nmeden zetle aktardmz byle mspet bir ilikinin gerekleip
gereklemediini tespit edemiyorsak da aktardmz bu hikayede birtakm tarihi bilgiler de
249

..N., vr. 39/a-40/a; A.N., vr. 25/a-26/a; M.B.N., vr. 27/a-28/a.


Ebl-Vefnn Badadda artan nfuzunun dolayl anlatld bir baka hikaye iin bkz: ..N., vr. 42/a;
A.N., vr. 27/a; M.B.N., vr. 29/a.
251
Yamur Say herhangi bir kaynak gstermeden Vef hareketinin Snni slm akidelerine muhalefet
ettiklerinden dolay merkezi otorite tarafndan dlandklarn belirtmekteyse de ne Ebl-Vef nede EblVefnn mritlerinden birinin Snni slma kar ktklarna dair bir bilgiye sahip deiliz. Her ne kadar
Veflik hareketi Snni slm dairesinin dnda kalan birtakm ibadet ritellerine sahip olduu grlmekteyse de
onlarn Snni slm esaslarna kar ktklar sylenemez. Bunun yannda yukarda da belirttiimiz gibi, EblVef; Abbsi ulemasn eletirirken, ulemann snni dnyann ibadet argmanlarn tam anlamyla yerine
getirmedii noktasndan hareket eder. unu ifade etmek gerekir ki Ebl-Vefnn merkezi otorite tarafndan
dlanmasnn temel nedeni, onun Badad ve evresinde artan siyasi, sosyal ve dini nfuzuydu. bk. Yamur Say,
Seyyd Battal Gazi, ceddn Vel Ve ryan Baba, (Wiesioch: Alevi Akademisi Yay., 2003) s. 106-107.
252
..N., vr. 38/b-40/b; A.N., vr. 25/a-26/a; M.B.N., vr. 27/b-28/b.
253
..N., vr. 72/a-73/a; A.N., vr. 51/a-52/a; M.B.N., vr. 54/b-55/b.

250

69
mevcuttur. Anlatm da geen m (Dmak) M.878 (H.264) ylnda Msrda bamszln
ilan eden Tolunoullar daha sonra da M.969 (H.358) Msr Fatmilerinin eline geerek
Abbs ynetiminden kopmutu. mda Abbslerin manevi nfuzunun tekrar tesis edilmesi
Seluklularn M.1076 (H.468) m almalaryla gerekleti ki254, olayn gerekletii tarihte
Ebl-Vefnn nfuzunun her geen gn artt gnlere denk gelmektedir. Ebl-Vefnn
ocua ksa srede mn fethedilecei ve kendisininde tahta geeceini belirtmesi olayn
Muktedi Biemrillh, ocuunda Mustahzir Billh olabilecei ihtimalini dourur. Nitekim,
mda tekrar Abbs nfuzunun tesis edildii M.1076 tarihinde Mustahzir Billh tahta yeni
gemiti. Burada asl problem menkb-nmenin tutarsz bilgiler ve hikayeler aktarmasdr.
Mesela bu hikayedeki en byk tutarszlk kkken mridi olmak isteyecek kadar sevdii
Ebl-Vefya kar Halfe Mustahzirin neden iktidar olduu vakit onu hi tanmyormu gibi
davranp ona dman olduudur.
Ebl-Vef ile Mustahzir arasnda meydana gelen bir dier gerginlik de halfenin
M.1105 ylnda Kuzey Afrikaya (Magrib) dzenlenecek bir sefer iin gerekli olan parann
karlanmas iin Iraktaki tm vakflarn mallarna el koydurtmasdr. Duruma tepki gsteren
vakf yneticileri bu durumu Ebl-Vefya bildirerek duruma mdahale etmesini isterler.
Menkb-nmedeki anlatma gre Ebl-Vef manevi gcn kullanarak bu duruma engel
olur, halfenin yapt hatadan dnmesini salar ve Halifenin baarl olmas iin Allaha dua
ederek halfeye mektup yazar. Anlatmn devamnda bildirildiine gre Abbs ynetimi bu
seferde baarya ulamtr255.
Halfe Mstazhir Billhn menkb-nmede anlatld gibi bu tarihlerde Magrib
taraflarna bir sefer dzenlenmesi son derece gtr. nk olayn gerekletii tarih olan
M.1105li yllar Ortadounun Hal stilasyla kar karya kald dnemdir. Halifenin
Magribde bulunan Msr Fatm Devleti ile mcadele etmektense Hallarla savamay tercih
etmesi akla daha yakndr. Mstazhir Billhn Abbs ordusunun ihtiyalar iin vakflarn
mallarna el koydurmu olabilecei dncesi doru grnmektedir. Bu dnemde meydana
gelen Hal seferleri ticareti zedelemi, ordulara ayrlan btelerin artrlmasn salamtr256.
unu unutmamak gerekir ki tarihteki, baz devletler artan sava masraflarn karlamak iin
vakf mallarna zaman zaman el koyarlard. Mesela Osmanl Devleti Fatih Sultan Mehmed
dneminde ordunun artan masraflarn karlamak iin baz vakflarn mallarn msadere

254

R. Hartmann, am, .A., c/XI, (Eskiehir, M.E.B. Yay., 1997), s. 302-303.


..N., vr. 116/a; A.N., vr. 76/a-b; M.B.N., vr. 95/a-96/b.
256
P. M. Holt, Hallar a, (ev. . Arkan) (2.bsk., stanbul, T.V.Y. Yay., 1999), s. 28-30.
255

70
etmiti257. Burada nemli olan husus Abbs ynetiminin mallar msadere ederken dier
tarikat temsilcilerinin halfeyi Ebl-Vefya ikayet edebilecekleri bir merci olarak
grmeleridir ki, bu da blgede Ebl-Vefnn kazand etkinlii gstermesi bakmndan
nemlidir.
Menkb-nmeden anlaldna gre, Ebl-Vef ile Abbs ynetimi arasnda
meydana gelen bir dier gerginliin nedeni ise, halfenin258; Ebl-Vefnn artan mrid
saysndan rahatszlk duymu olmas ve bundan istifade etmek isteyen Abbasi
aristokratlarnn; Ebl-Vefnn Hlafet davas ierisine girdiidir. Bunun sonucunda da
yaknda Irakta byk karklklar meydana gelecei ynndeki tahrikleridir. Hlfe bu
tahrikler beticesinde; Ebl-Vefya tavr alm ve onu Badada armtr259. Ebl-Vef
Badada kalabalk bir mrid topluluuyla gelmitir. Aslnda bu bir yerde EblVefnn halfeye gvde gsterisinden baka bir ey deildir. Dnemin nl af bilgini ve
Talik isimli kitabn yazar olan Ebl-Feth lakapl Esad bin Eb Nasr araclyla EblVefy imtihana tabi tutmak istediyse de Esad bin Eb Nasr bunu kabul etmemitir260. Nasrn
bunu kabul etmeme nedeni ak olarak anlatlmamsa da menkb-nme yazar EblVefnn yine Badatl olan ve Badatta yaayan nl alim ve czam hastalna yakalanan
Ebl-Bedri tedavi ederek ilmini herkese ispatlamasndan kaynakladn st kapal olarak
anlatr261.
Ebl-Vefnn halfeyi eletirmesinin nedenlerin banda halfe ve evresinin tam
anlamyla Allaha ibadet etmemeleri gelmektedir262. halfenin Vefleri eletirmesinin sebebi
ise, Veflerin erkeklerin ve kadnlarn kark olarak ibadet etmeleriydi. Hatta halfe bu
durumu yermek iin hizmetkar Muhammed Kadiryi Ebl-Vefya yedi tulum arap
gtrmekle grevlendirip Ebl-Vefya .ayne halfe size selm ider ki, kaan meclis
eyleseler ve erenler avretler cem olsunlar bu hamrdan (arap) isnler; zr anun gibi
meclise eyle gerekdr263 szlerini ieren bir not gnderir. Ebl-Vef bu eletiri karsnda
kadnlar pamuk erkekleri ota, kendisini kara benzeterek pamuun da otun da yanmasnn
kolay olduunu ancak karn yani eyhin himmetiyle bunun nne geildiini belirtmitir264.
257

Halil nalck, Osmanl mparatorluu, Klasik a (1300-1600), (ev. R. Sezer) (3.bsk., stanbul: Y.K.
Yay., 2003), s. 33; Halil nalck, Mehmet II .A., c/VII, (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 329.
258
Menkb-nmede yanl olarak halfenin ad Kaim Biemrillah olarak geer ki, Ebl-Vef onun lmnde
henz on yandayd. Bundan dolay bu gerginliin yaand dnemde bata bulunan halfenin Mstazhir
Billh olmas gerekir.
259
..N., vr. 122/a; A.N., vr. 80/a; M.B.N., vr. 100/b.
260
..N., vr. 125/b; A.N., vr. 82/b; M.B.N., vr. 103/b.
261
..N., vr. 194/a; A.N., vr. 125/a; M.B.N., vr. 160/b.
262
..N., vr. 125/b; A.N., vr. 83/a; M.B.N., vr. 103/b.
263
..N., vr. 126/b; A.N., vr. 83/b; M.B.N., vr. 104/b.
264
..N., vr. 127/a; A.N., vr. 84/a; M.B.N., vr. 105/a.

71
Dnemin Abbs ynetiminin Ebl-Vefnn siyasi karlar peine dtne olan
inanc bir hayli fazlayd. zellikle saray ve halfenin yakn evresinden olan Muhammed
Kadirnin265 ve nceki Halfelerden Kaim Biemrillahn gvendii adamlarndan aker
Cundinin266;

Ebl-Vefya katlmas Abbs ynetiminin bu konuda hakl olduu

dncesini daha da kuvvetlendirmitir. Yine menkb-nme yazarnn sk sk Ebl-Vefnn


siyasi istek ierisinde bulunmadn tekrarlamas M.XI. yy.n ikinci yarsndan itibaren
siyasilerin ve halk gznde Ebl-Vefnn byle bir dnce ierisinde olduu ve menkbnme yazarnn Ebl-Vefy aklamaya alt izlenimini uyandrmaktadr. Menkbnmenin Vef yazarna gre halfe ile Ebl-Vef arasndaki anlamazln tek nedeni halfe
ile Ebl-Vefnn arasn amak isteyen ve halfenin yannda bulunan art niyetli kiilerin
kkrtmalar yznden olduunu belirtir267.
Menkb-nmedeki, anlatma gre halfe haksz yere Ebl-Vefy itham ettiini
anlam ve onun alim bir insan olduuna karar vererek ondan zr dilemi hatta Vef
hareketi ierisine girmitir268. Halfenin gerekten Vef hareketine girdiini ya da bu
oluuma sempati duyduunu sylemek gtr. nk her eyden evvel halfe; Ebl-Vefnn
artan siyasi ve dini nfuzundan rahatsz olmu bunun yannda onun dini ritellerini iddetle
eletirmiti. Menkb-nme yazar muhtemelen Vef hareketinin daha Erken Dnemlerden
itibaren byk itibar grdn kantlamak gayesiyle byle bir anlatm tercih etmi olmas
kuvvetle muhtemeldir.
Menkb-nmede dikkati eken bir dier anlatmda halfenin Ebl-Vefya Kusn
ve evresinde bulunan nemli miktarda araziyi Ebl-Vefya vakfettiini ancak EblVefnn tasavvufi ilkeleri dorultusunda vakfedilen araziyi kabul etmemesidir269. Az ncede
vurguladmz gibi; halfenin iddetle eletirdii dini ve siyasi bir oluumun bandaki kiiye
ykl miktarda vakflk araziyi vakfetmesi pek de mantkl grnmemektedir.
5. EBL-VEF LE ARAP KABLELER ARASINDAK LKLER
Menkb-nmeden anlald kadaryla Ebl-Vef; Kusna yakn olan Arap airet
liderleri ve ehirlerin liderleri veya elitleriyle yakn ilikiler kurmat arzu etmitir270. Hi
265

..N., vr. 128/a; A.N., vr. 85/b; M.B.N., vr. 106/a.


..N., vr. 146/b; A.N., vr. 96/b; M.B.N., vr. 122/b.
267
..N., vr. 129/a, 136/b; A.N., vr. 86/b, 89/a; M.B.N., vr. 107/a, 113/b.
268
..N., vr. 137/b, 141/a-142/a, A.N., vr. 90/a, 92/b-94/a; M.B.N., vr. 114/b, 118/a-b.
269
..N., vr. 143/b; A.N., vr. 95/a; M.B.N., vr. 120/b.
270
Airet ya da kabile; tarihte avc-toplayc topluluklardan sonra artaya kan ilkel saylabilecek olan, genellikle
yerleik hayata gememi, kendi ierisinde kurallar olan, herhangi bir siyasi otoriteye bal olmadan, ticaret ve
ya yamaclk ile geinen topluluklarn addr. bk. Borry Bokinn, zgrln Ekolojisi, (Ankara: mge Yay.,
2002) s. 127
266

72
kuku yoktur ki, Ebl-Vefnn bundaki amac blgedeki, siyasi ve dini gcn artrmak
istemesidir.
Ebl-Vefnn yakn iliki kurduu kabilelerden biri Ben Ubde Kabilesinin nde
gelenlerinden biri olduu anlalan ancak menkbesinde ismi anlmayan ve kr olduu
belirtilen kiidir. Anlatma gre Ebl-Vef manevi gcyle bu kr adamn gznn tekrar
grmesini salamtr. Bu baar karsnda, kr adam ve kendisine bal olan airet yeleri
Ebl-Vefya balanmlardr271. Ebl-Vefnn gerekten bu kiinin gznn grmesini
salad m bilinmez; ama gebe olduu anlalan Ben Ubde Kabilesi ile iliki ierisine
girerek airetinin nde gelenleri ve ona tabi olanlar Vef hareketinin ierisine soktuu
kuvvetle muhtemeldir. Eer byle bir durum olmasayd menkb-nmede ne bu olaydan ne
de Ben Ubde Kabilesinden bahsedilirdi.
Ebl-Vefnn iliki kurduu bir dier nemli kiide, Vast ehrinin Beyi Mercn
Tevdir. Menkb-nmeye gre Ben Raba Kabilesinin Kusn ehrini yamalayaca
srada; Ebl-Vef ve mridleri Mercn Tevyi ryasnda uyararak hazrlk yapmasn
isterler. Ebl-Vefnn bu bilgiyi Ben Raba kabilesi ierisindeki, mridlerinden renmi
olmas kuvvetle muhtemeldir. Ksa srede hazrlk yapan Mercn Tev, Ben Raba
kabilesini durdurarak yamann nne gemitir272. Ebl-Vefya gerekst zelliklere
sahip bir evliya havas katmak isteyen Vefler Mercn Tevyi Ebl-Vefnn ryasnda
uyardn belirtseler de byle bir eyin olmu olmas son derece gtr. Mercn Tevnin
bu olayda nce mi yoksa bu olaydan sonra m Vef evresine intibak ettiinin tespitini
yapamyorsak da Mercn Tevinin harekete byk maddi katklar salam gibi
gzkmektedir. Nitekim menkb-nmede anld kadaryla Tev, Kusnda ve EblVefnn mezar yaknnda bir medrese yaptrarak medresenin ihtiyalarnn karlanmas iin
Mizc isimli bir evin gelirini vakfettiini ve vakfn mtevelliliine Ebl-Vefnn mezarnn
vakflarna bakan mtevellinin atand aktarlmaktadr273.
Ebl-Vefnn Vast ehrinde irtibata getii tek kii Mercn Tev deildi. Onun
yannda Vast ehrinin nde gelenlerinden ve ehirde son derece nemli ve etkin olduu
anlalan ve Vast ehrinde aktif olan eyh Mekkyyl-Betamsnnin sevdii mridlerden
olan Eb Turab Mekk ile de iliki ierisine girmitir. Mekk lakabndan Mekkeli olduu
anlalan Eb Turab; Ebl-Vef ile grtkten sonra kendisine bal grupla birlikte Ebl-

271

..N., vr. 88/b-89/a; A.N., vr. 62/a; M.B.N., vr. 70/a.


..N., vr. 92/b-93/b; A.N., vr. 62/a-63/a; M.B.N., vr. 73/a-b
273
..N., vr. 93/b; A.N., vr. 63/a; M.B.N., vr. 73/b.
272

73
Vefya balanmtr274. Bir mddet sonra eyh Mekkyyl-betamsnnin de Ebl-Vefya
baland grlmektedir. Hatta Betamsnnin kardei Muhammed Lbnannin Lbnanda
Veflii yayd ve oradaki Vefleri rgtledii anlalmaktadr ki, bu da Veflerin
nfuzunun Lbnana kadar yayldn gsterir275.
Ebl-Vefnn harita zerinde yerini tespit edemediimiz Hekr isimli yerleim
biriminde de birtakm siyasi mnasebetler kurmutur. Menkb-nmede Ebl-Vefnn sadk
mridlerinden biri olarak gsterilen eyh Ad bin Msafir; Ebl-Vefya sadakatinden dolay
Hekr kentinin melikliini almtr276. Metinde kullanlan meliklik tabiri ile kastedilenin
siyasi mi yoksa dini liderlik mi olduu belli deildir. Bunun yannda ne ad geen Hekr
kentinin yeri, ne de bu bilginin teyidi ile ilgili herhangi bir kaynaa sahip deiliz. Ancak bu
anlatmdan Ebl-Vefnn Hekr kenti ile ilikili ve kentte etkili olduu sonuclar
karlabilir.
unu da belirtelim ki, Ebl-Vefnn bu tr siyasi atama ilerine etki etmi olmas
mmkndr. Eer menkb-nmede geen bu tr bilgiler, iirme bilgiler olsayd menkbnmenin pekok yerinde gemesi gerekirdi. Nitekim menkb-nmede sadece iki kez belirli
bir blgenin atamas ile ilgili bilgi verilmitir. Eer bu durumun tersi olsayd menkb-nme
yazar menkb-nmenin pekok yerinde bu tarz bilgileri kullanmas.
Ebl-Vefnn iliki ierisine girdii bir dier airet ise, Ben Eseddir. Krt m yoksa
Arap m olduu hakknda herhangi bir bilgi edinemediimiz Ben Esed Kabilesi ierisinde,
Vef hareketi Vef dervii olan Ebl-Gays tarafndan organize edilmiti. Asl Horasanl
olan Ebl-Gays, sonradan Vef hareketi ierisine katlmt. Ebl-Gaysn Ben Esed
kabilesi ile ne ekilde temasa geip kabilenin nde gelenlerinden birisi haline menkbnmede aklanmamaktadr277.
Ebl-Vefnn iliki ierisine girdii bir dier kalbe lideri bn- Ukeyledir. Arap bir
kabilenin lideri olduu anlalan bn-i Ukeyle ile ilgili menkb-nmedeki anlatmda, bn-i
Kubeyle ve ona tabii olan halk bn-i Kubeylenin Ebl-Vef tarafndan tedavi edilmesi
karlnda bata bn-i Kubeyle ve ona bal olanlar Ebl-Vefya tabi olarak, ve Rafz
mezhebinden ayrlarak Hakk mezhebine gemilerdir.278 Ne var ki, menkb-nmede Rafz
ve Hakk mezheplerinin tarifi veya tarifini kartabileceimiz herhangi bir menkbe

274

..N., vr. 103/b-106/a; A.N., vr. 67/a-69/a; M.B.N., vr. 83/b-85/b.


..N., vr. 111/b-114/a; A.N., vr. 73/a-75/a; M.B.N., vr. 91/a-93/b.
276
..N., vr. 111/; A.N., vr. 72/b; M.B.N., vr. 90/b; Krupp, a.g.m., s. 34.
277
..N., vr. 164/a-167/a; A.N., vr. 105/a-107/b; M.B.N., vr. 138/a-140/b.
278
..N., vr. 68/b-69/b; A.N., vr. 48/a-49/a; M.B.N., vr. 51/b-52/a.
275

74
aktarlmamtr. Ancak Ebl-Vefnn iyi gzle bakmad mezheplerin Hakk iyi gzle
bakmad mezheplerinRafz olarak alglandn syleyebiliriz.
Konuyla ilgili olarak aktarlan menkbede bn-i Kubeyle ve kabilesi Ebl-Vefya
drt yl bal kalmtr. Ancak daha sonra evre airetlerin bn-i Kubeyleyi eski mezhebine
dnmesi iin zorlamalar ve Ebl-Vefnn Krtler ierisinde byd ynnde yaplan
propaganda sonucunda bn-i Kubeyle ve ona bal olanlar Ebl-Vefdan ayrlp eski
mezheplerine dnmlerdir279. Anlatma gre, Ebl-Vefy terk eden bn-i Kubeyle bir sre
sonra Ebl-Vefnn tedavi ettii hastaln yeniden nksetmesi zerine lr. bn-i Kubeyle
hastalandktan sonra tekrar tedavi olmak istediyse de Ebl-Vef; bn-i Kubeylenin ahdine
sadakat gstermedii iin onu tedavi etmeyi reddeder280. Burada dikkati eken en nemli
husus biri Ebl-Vefya muhalif olan gruplarn Ebl-Vefnn anne tarafndan Krt olmas
ve Krtler arasnda bymesini propaganda malzemesi yapmalar. Bu da M.X-XI. yy.larda
Krtln toplum nazarnda aalanma gerekesi olduunu ve aa grldn gsterir.

Harita I281

6. EBL-VEFNIN ASKER FAALYETLER


279

..N., vr. 70/b; A.N., vr. 49/b-50/a; M.B.N., vr. 53/a.


..N., vr. 70/a-70/b; A.N., vr. 50/a; M.B.N., vr. 53/a.
281
Ebl-Vefnn Irakta ki hareket alann gsteren gsteren harita. harita iin bkz. Krupp, a.g.m., s. 57.
280

75
Ebl-Vefnn askeri faaliyetleri ya da destekledii askeri harekatlarla ilgili menkbnmede detayl bilgilere rastlayamasak da birtakm fikirlere ulaabileceimiz bilgi
krntlarna rastlayabilmekteyiz.
Her eyden evvel Ebl-Vefnn ya da mridlerinin yaad dnemde meydana gelen
Hal seferlerinin sonucunda savaa katlm olmas kuvvetle muhtemeldir. Menkbnmenin iki yerinde kffar lekeri ile arpld ifade edilmitir. Ebl-Vefnn yaad
dnemde I. Hal Seferinin (M.1096-1099) dzenlenmi ve Ebl-Vefnn; Asker l gibi
asker mridlere sahip olmas bu mridlerin arpmalara katldklarn tespit etmemiz bu
ihtimali kuvvetlendirmektedir.
Ebl-Vef ya da mridleri iin Hallarla mcadele etmek bir yerde zorunluluktu.
nk Vef hareketinin rgtlendii ve etkin olduu Lbnan, Msr ve Badad gibi yerlere
yakn olan Kuds, Trablus ve Yafa kentlerinde Hal krallklar ve kontluklar kurulmutu282.
Bunun yannda slmi anlayta yer alan Cihat mefhumu yani Allah adna savama, tasavvufi
hareketlerde

ska

grlmektedir283.

Mesela

Osmanl

Devletinin
284

karlatmz; Geyikli Baba gaza hareketine katlan bir Vef derviiydi

Kuruluunda

Ebl-Vefnn I. Hal seferi ve bu sefer sonucunda Ortadouya yerleen Hallara


kar yrtlen arpmalara bizzat katlmas pek mmkn grnmemektedir. nk Hal
seferlerinin balad tarihte Ebl-Vef yetmi alt, yetmi dokuz yalar arasnda ihtiyarlam
bir kiiydi. Hallarla yaplan mcadeleye Ebl-Vefdan ziyade ona bal mridler itirak
etmitir. Bu noktada Ebl-Vefnn cihat hususunda mridlerini desteklemi olmas yolunda
gereklemi olabilir. Nitekim menkb-nmede Ebl-Vefnn atmalara manen katld
belirtilmektedir285.
Menkb-nmede Ebl-Vefnn Hallarla yapt mcadelelerden bahsedilirken
ondan yardm isteyen mridleri hakknda bilgi verilip isimleri zikredilmektedir. Hallarla
yaplan mcadelede ismi anlan Asker l ve Kays Bedevdir. Menkb-nmeden
renildiine gre; Msrl olan Marib ve olarak anlan Kays Bedev, Kusnn batsnda ad
anlmayan bir blgede Hallarn saldrsna uramtr. Ebl-Vef bu komutana manen
yardm ederek Hallara kar galip gelmesini salamtr. Kays Bedev ise, bu yardmdan
sonra Ebl-Vefya mrid olmutur286. Irakta g sahibi olan Kays Bedev bir sre sonra
mda etkin olan Ms Zl ile mda savamaya balamtr. ki taraf arasnda meydana
282

Steven Runcman, Hal Seferleri Tarihi, c/I, (ev. F. Iltan), (3. bsk, Ankara: T.T.K. Yay., 1993) s. 334.
Ahmet zel, Cihad D..A., c/VII, (stanbul: D.V. Yay., 1993), s. 528-9.
284
Mehmet Neri, c/I, (Unat-Kymen), s. 129.
285
..N., vr. 62/b-63/a; A.N., vr. 43/a; M.B.N., vr. 45/b.
286
..N., vr. 98/b-99/b; A.N., vr. 65/a-66/a; M.B.N., vr. 45/b.
283

76
gelen bu sava taraflara byk maddi ve manevi zararlar vermitir. Kays Bedev ve Ms Zl
arasndaki bu sava Ebl-Vef araya girerek sonlandrmtr287.
ki taraf arasnda meydana gelen savan nedeni ise, Kays Bedevnin Ebl-Vefya
mrid olduktan sonra Sencr vilayetine gidip orada on iki yl mnzevi ve ileke bir hayat
yaadktan sonra mda Veflik hareketinin propagandasn yapmasndan halkn rahatsz
olmasdr. Halkn Kays Bedevyi Ms Zlye ikayet etmesi zerine atmalar balar288.
Bu bilgilerde ki, tutarszlk Kaysn on iki yl Sencrde kalmasdr. Bu da Kays Bedevnin
Sencrdan M.1108-1111 arasnda dnmesi anlamna gelir. Bu tarih Ebl-Vefnn
lmnden en az sekiz yl getii anlamna gelir. Bu durumda Ebl-Vefnn iki taraf
arasnda uzlatrc rol oynayamayacan gsterir. Ebl-Vefnn iki taraf arasnda
uzlatrc bir rol oynadnn gsterilmek istenmesinin temel nedeni, Ebl-Vefnn
uzlatrc rol oynayacak kadar dini ve siyasi gce ulatdr.
Kays ve Zl arasndaki harbin sonucunda gerek Kays Bedev gerekse Ms Zl
yakn akrabalarndan da olmak zere ok sayda taraftarn kaybetmitir. Anlatlan bu olay
M.XII. yy. balarnda tasavvufi fanatizmin ulat boyutu, Hallar anda Ortadou
slm dnyasnn nasl paralanm olduunu ve Hallarn nasl Mslman dnyasnn
ortasnda Hal devletlerini kurduklarn ok gzel bir ekilde gstermektedir.
7. EBL-VEFNIN MRTLER VE FAALYETLER
Menkb-nmeden

rendiimize

gre

Ebl-Vefnn

trl

mridi

bulunmaktayd. lk iki gruptaki mridler tam anlamyla olgunlamalarna raman


birbirlerinden farklydlar. Birinci gruptaki mridleri hareketin nde gelen mridleridir; ancak
bu gruptaki mridlerin tvbe ve irat yetkisi yoktu. Menkb-nmede yirmi kiiden
olutuu sylenen bu grup yelerinin tam listesi yine ayn menkb-nmede otuz kii ile
gsterilmitir. Listede: eyh Abds-sema el-Kurey, eyh Muhammed Msr, eyh
Muhammed Gmehn, eyh Mahmud Keyyal, eyh Al bin std, eyh Ebl-Bedr
Hinderic, eyh Receb Vast, eyh Eb Bekr Bst, eyh Mukbil bin Hdim, eyh Asker
l, eyh Hamid Sf, eyh Hseyin R, eyh Al bin Essafer, eyh Bveln, eyh PrHayat, eyh Bdrer, eyh ehbed-dn bin Ukeyl, eyh Mhd-dn Mndilec, eyh Eb
Bekr Zinhrn, eyh Ferec Makbur, eyh Abdl-azz Feraz, eyh Mikdd, eyh Abdur-

287
288

..N., vr. 101/b-102/b; A.N., vr. 66/b-67/b; M.B.N., vr. 80/b-82/a.


..N., vr. 101/b-102/b; A.N., vr. 66/b-67/b; M.B.N., vr. 81/a-82/a.

77
rahman Delh, eyh Allan, eyh Ebl-Zeyb, eyh Osmn Maberan, eyh Yusuf el-Beth,
eyh Srm, eyh Eb Sad Feylever289.
kinci gruptaki mridler ise, Sultan unvanyla anlmakta olup Vef hareketinin en
nde gelen isimleridir. Bunun yannda insanlara telkin, tvbe ve ird faaliyetlerini
yrtmekle grevlendirilmilerdir. Menkb-nmede on yedi ulu sultan olarak geen bu
dervilerin on tanesinin ismi anlmaktadr. Bunlar: eyh Al bin Heyt, eyh Bek bin
Batu, eyh Abdur-rahmn bin Tafsunc, eyh Matar Ahhi, eyh Macd Kerv, eyh Ahmed
Bekal, eyh Muhammed Trkmn, eyh Heyn, eyh Ebl-Azkalan, eyh Ebl-Izz
Kaln, eyh Abdl-menmil-kurey, eyh erefd-dn Ebl-Abbs, eyh Ramazn
Mecnn290, [eyh Ad bin Msafir291, eyh Bveln, eyh Mansur, eyh Ahmed Rifdir]292.
Birinci ve ikinci grupta bulunan dervilerin ortak ynlerinden biri de her iki grup
yelerinin Ebl-Vef daha hayatayken harekete katlmalar ve ondan ders almalardr.
nc gruptaki mridler ise yine onun zamannda Ebl-Vefdan ders alarak sadece
onun zel hizmetinde bulunmakla grevlendirilmi mridlerdir. Toplam saylar seksen iki
kiidir293: eyh Muhammed Harm, eyh brahim Arab, eyh brahim Haddz, eyh
brahim Semn, eyh brahim Lk, eyh kbl, eyh Abdl-Mahmud Bakkal, eyh Mahmud
Zek, eyh Mflic Hdim, eyh Zul, eyh Kutbul-rifin, eyh Abdl-Bvergn, eyh
Ms Bezerz, eyh Matk, eyh Utbe, eyh Mensr Giymn, eyh Cebral Nekne, eyh
Slhed-dn Belev, eyh Halfe, eyh Ktib, eyh Cemd Tavl, eyh Hamd Deys, eyh
Bahtiyr, eyh Al Rstn, eyh Ebl-Hasan bnl-Cevz, eyh Temm, eyh Gfrun
Benhirl-mlk, eyh Ebl-Hacc Msr, eyh Abdl-azz Bekal, eyh ker Cund, eyh
Ebl-Mekrim Nehr-i hlis, eyh Al ibn-i dris el-Yakb, eyh mer Keddn, eyh
Muhammed Sekrn, eyh Ebl-Hadd, eyh Gurb, eyh Selmn Kehhl, eyh Umk
Sleymn, eyh Mekk Dehlek, eyh Al Gaz, eyh Yahya, eyh Rh- Zaferan, eyh Al
Hveyd, eyh Eb Mslim Mekk, eyh Turhan, eyh Mikdm, eyh Mikdd, eyh Yunus,
eyh Abdl-smed, eyh Reyhn, eyh Saf, eyhl-Tekin, eyh Cm, eyh EblGamm, eyh Al Cevsek, eyh Sleymn Radin, eyh Muhammed Esved, eyh Mahfuz,
eyh Mushaf, eyh Zeyd bin mer, eyh Selme, eyh Eb Talib, eyh Rdvan, eyh Sbit,
eyh Abdl-azz, eyh Mahmud Cebel, eyh Ahmed Mezyin, eyh Tekn, eyh ebb, eyh
Burhn, eyh Nef Tereyh, eyh Muhammed ki, Belksadandur, eyh Abdl-Muhsn, eyh
289

..N., vr. 144/a; A.N., vr. 95/b;


..N., vr. 145/a; A.N., vr. 96/a;
291
Krupp, a.g.m., s. 38.
292
..N., vr. 48/a; A.N., vr. 31/b;
293
..N., vr. 146/a; A.N., vr. 96/b;
290

M.B.N., vr. 120/b.


M.B.N., vr. 120/b.
M.B.N., vr. 34/b.
M.B.N., vr. 122/a.

78
Abdl-Red, eyh Abdl-Vcd Mukr, eyh Ahmed Kurey, eyh Ebl-Nasr Krman,
eyh Eb Ham, eyh Ebl-Hasan, eyh Abdl-Samed, eyh Abdl-Samed Vast294.
nc grup olarak anlan yz yirmi eyh ierisinde Ebl-Vef tarafndan en ok
itibar gren mrid ise toplam on yedi kiidir. Menkb-nme yazarna gre bu on yedi kii
kyamet gnnde Ebl-Vefnn yannda bulanacakt: eyh Al bin Heyt, eyh Abdurrahman Tafsunc, eyh Matar Bzeran, eyh Macid Kerv, eyh Asker l, eyh
Muhammed Gamehn, eyh Hseyin R, eyh Muhammed Trkmn, eyh Muhammed
Deyyn, eyh Abdul-llah Deyyn, eyh brahim el-Mlk, eyh Osmn Marib, eyh
Slim Acem, eyh Receb Vast, eyh Ramazn Mecnn, eyh Heyn, Seyyid Salim295.
Yukardaki blmde de belirttiimiz gibi Vef hareketi ierisinde kadn mridler de
yer alm hatta bu mridlerden iki tanesinin evliya dercesine ulatklar kabul edilmiti.
Bunlardan biri eyh Acemnin yakn ve Ebl-Vefnn ei olan Hsniyye Hatun dieri de
Muhammed Msrnin ei olan Ayn Hatundur. Hsniyye Hatunun Ebl-Vefdan bire bir
ders alp eitimini tamamlad belirtilirken Ayn Hatun hakknda herhangi bir malumata
ulalamamaktadr296.
nde gelen mridlerden Macid Kerv, Ebl-Vefnn yannda krk yl kalm daha
sonra da krk yl boyunca Cebel-i Hamdinde irat faaliyetlerinde bulunmutur. Bir sre sonra
buradan ayrlan Macid Kerv, Sencer vilayetine yerleerek lmne [M.1161(H.561)] kadar
orada kalmtr297.
Eb Bekr Bust yani eyh Bveln olarakda anlan bir dier nemli mridi ise
Tebrizin rem vilayetinde faaliyette bulunmutur. Menkb-nmede eyh Bvelnin Hat v
Haten padiahnn olu olduu belirtilmektedir298.
Bir dier hkmdar ocuu olarak anlan mrid ise Kirmn Padiahnn olu Eb Nasr
Kirmndir. Sz konusu Padiahn ad zikredilmemekle beraber Ebl-Vefnn yaad
dnemde Kirmnda; Kirmn Seluklular Devletinin bulunmas ve Padiah kavram ile
Kirmn Seluklular Devletinin (M.1048-1189/H.440-584) sultanlarndan biri mi yoksa
Kirmn lkesinde yaam yerel aristokratlardan birinin olu mu olduu ak deildir299. Net
olan tek ey Ebl-Vefnn Kirmnn nde gelen bir ailesinin ferdini mrid edindiidir. Eb
Nasr Kirmnde anlatma gre lmcl bir hastala yakalanm ve Ebl-Vefnn onu

294

..N., vr. 146/b-147/a; M.B.N., vr. 122/a-122/b.


..N., vr. 185/a-186/a; A.N., 119/a-119/b.
296
..N., vr. 61/b, 184/b-185/a; A.N., vr. 42/a, 119/a; M.B.N., vr. 44/b, 154/a.
297
..N., vr. 193/b; A.N., vr. 125/a; M.B.N., vr. 160/a.
298
..N., vr. 195/a-b; A.N., vr. 126/a-b; M.B.N., vr. 161/b, 162/a.
299
Erdoan Meril, Kirmn Seluklular, ( Ankara: T.T.K. Yay., 1989).
295

79
tedavi ettirmesinden sonra ona katlarak mrid olmutur. Eb Nasr, Kard isimli bir ky de
faaliyet de bulunmutur300.
Gayet faal olarak anlatlan bir dier mrid Hseyin R ise Zehmn isimli bir ky de
faaliyette bulunmutur301.
Veflik hareketini yayma hususunda youn almalarda bulunan bir dier mrid ise
Haddadiyede yaayan eyh Mikdddr302.
Ebl-Vef
almamlar,
303

almlardr

ve

bunun

mridleri
yannda

sadece
Mslman

Vef

hareketine

olmayanlara

da

yaygnlk
slm

kazandrmaya
tebli

etmeye

Ebl-Vefnn mridlerinin pek ounun ticaretle urat ve ticari etkinliklerinde


Ebl-Vefnn kimin nereyle ticaret yapabilecei hususunda karar veren merci olduklar
anlalmaktadr304. Mesela Sadrud-dn isimli bir Vef Basradaki ticari etkinliklerle
ilgilenmekteydi305.
Vef evresinin nem verdii bir dier konuda yaanlan blgede ki, bayndrlk
faaliyetlerine katk saplamaktr. Menkb-nmede nerede olduu bildirilmeyen; ancak
umuma ak olan eski ve yklmak zere olan bir kpr Ebl-Vefnn emri ile mridler
tarafndan tamir edilmitir. Kprnn yapm srasnda Macid Kerv kprden Krtlerin
istifade ettiini belirterek yapmna muhalefet ettiyse de Ebl-Vef anne tarafndan
kendisinin de Krt olduunu ve nemli olann Krtlkten ziyade fsk ve b-namz
olmamann olduunu belirtmitir. Kprden blgedeki tm airetlerin yararlandn
belirterek yapmn hemen tamamlatmtr306. unu da belirtmeliyiz ki, Ebl-Vef her ne
kadar tasavvufi hayatna eyh enbekye intisap ederek balamsa da, anlald kadaryla
enbekye bal tm mridler Ebl-Vefya balanmamlardr. Bu durum ise, EblVefnn temsil ettii hareketin eyh enbeknin hareketinden ana hatlarn tespit
edemediimiz ilkeler erevesinde deiiklie uradn ve enbeknin lmnden sonra da
ona bal mridlerin Vef hareketine katlmadklarn gstermektedir. Nitekim Kzernnin
aktard bir menkbede, Seyyid li isimli bir enbek mridi Abbsi halfesinden iittii
hakaretten dolay enbeknin mezarndan giderek halfeyi ikayet etmitir307. ayet Veflik,
eyh enbeknin tm halifeleri tarafndan kabul edilmi olsayd, Seyyid li isimli mrid
300

..N., vr.196/a-197/a; A.N., vr. 126/b-127/b; M.B.N., vr. 162/a-163/a.


..N., vr. 198/a-b; A.N., vr. 128/a; M.B.N., vr. 164/a.
302
M.B.N., vr. 153/b.
303
..N., vr. 79/a; A.N., vr. 57/a; M.B.N., vr. 61/a.
304
..N., vr. 107/b-108/b, 180/a-182/a; A.N., vr. 70/b, 115/b-117/b; M.B.N., vr. 87/b, 150/a-152/a.
305
..N., vr. 71/a-b; A.N., vr. 50/a-51/a; M.B.N., vr. 54/a-b.
306
..N., vr. 66/a-67/a; A.N., vr. 46/a-b; M.B.N., vr. 49/a-b.
307
Kzern, s. 165.
301

80
eyh enbeknin lsnden medet umuncaya kadar dini ve siyasi ynden byk bir nfuz
kazand anlalan Ebl-Vefya gitmesi gerekirdi. Veflik hareketinin zaman ierisinde
eyh enbeknin savunduu fikirlerden koptuunun bir dier gstergesi de Ahmed er-Rif
menkbelerinde eyh enbek ile Ebl-Vefnn birbirleriyle olan mnasebetlerinden ve halef
selef olular hakknda bilgi verilmeksizin her birinin bamsz bir kiilikmi gibi
sunulmasdr.
8. EBL-VEFNIN LMNDEN SONRA VEFLK VE VASYET
Menkb-nmeden anlald kadaryla Ebl-Vef M.1100-1101 (H.494-95)
tarihinde ad belirtilmeyen bir hastalktan dolay vefat eder. Ebl-Vef lmeden nce
mridlerine bir vasiyet brakarak hareketin lmnden sonra ne ekilde yaplandrlmas
gerektiini belirtmitir. Bu belirleme kendisine ait zel eyalarnn ncelik srasna gre
vasiyet braklarak anlatlmtr.
Ebl-Vefnn vasiyetini mridlerine ve dervilerine ynelik olarak iki balk altnda
incelemek mmkndr.
Mridlerine ynelik vasiyetinin ana hatt kendisinin gsterdii yoldan mridlerinin
ayrlmamasdr. Bunun iin de gece gndz Allaha yalvarmalar gerektiini belirtir.
Takvadan ayrlmamak iin Kurn okunmasn mridlerinden isteyen Ebl-Vef nefsine uyan
mridlerinden Vef hareketinden ayrlmalarn, eer bunu yapamayacaklarsa da gnllerini
Allaha adayarak Allahn rahmetine kavuarak Vef hareketi ierisindeki yerlerini
alabileceklerini belirtir308.
Vef elitlerine ynelik vasiyet ise az ncede belirttiimiz gibi Ebl-Vefnn
lmnden sonra hareketin hiyerarik yaplanmasna yani ynetim kadrosunun belirlenmesine
ynelikti.
Ebl-Vef tasavvufta son derece nemli olan bir eyhin her zaman yannda
bulundurduu ve asla vazgeemeyecei malzemesi olan asasn Ebl-Hasan Al bin Heytye
brakr ki, bu da Ebl-Vefnn Al bin Heytye verdii deeri gsterip hareketin nde
gelenlerinden birinin de Al bin Heyt olduunu gsterir. anan eyh Heynya bardan
eyh Macd Kervye, klcn eyh Ramazan Mecnna verir. Demir asasn eyh Bvelne,
giydii libas eyh Ad bin Msafire brakr. Ebl-Vef yine cenazesinin eyh Ad bin
Msafir tarafndan ykanp kefenlenmesini ve yine onun tarafndan defn edilmesini ister309.

308
309

..N., vr. 46/a-47/a; A.N., vr. 30/a; M.B.N., vr. 33/b.


..N., vr. 47/a; A.N., vr. 30/a; M.B.N., vr. 33/b.

81
Ebl-Vef seccadesini ve ayakkablarn vey kardei Slimin olu ve ayn zamanda
evlat edindii eyh Matara ve Al bin Heyt, eyh Ad bin Msafir, eyh Heynya emanet
brakarak o srada Kusnda bulunmayan eyh Mansura seccadesi, eyh Ahmed bin EblHasan Rifye ayakkablar verilmek zere emanet brakr310.
Ebl-Vef lmnden sonra yerine kimin geecei sorusunun da cevabn vererek
yerine vey kardei Slimin olu eyh Matar halefi olarak belirtir. Bylelikle lmnden
sonra hareketin bana Ebl-Vefnn bilinen tek kanda Seyyid Matara geer311. Menkbnme yazarna gre bu atama Vef evresinde byk bir sevin yaratr. Bunun nedeni
menkb-nmede Ebl-Vefya yakn ve Vef hareketi iinde son derece etkin olan bir
ismin getirilmesi eklinde st kapal olarak aklanmaktadr. Ebl-Vefnn eyh Matar
hareketin bana getirmesinin bir dier nedeni de onun dier mridlerden tepki grmeyecek
olmasyd. nk eyh Matar onun tek akrabasyd ve bu durumda mridler ona bal kalarak
hareketin dalmasnn nne geecek ve hareket kurumsal bir kimlik kazanacakt. Nitekim,
Ebl-Vefnn miras sonucunda oluan Vef elitlerinin mensuplar; Al bin Heyt, eyh
Heyn, eyh Macd Kerv, eyh Ramazn Mecnn, eyh Bveln, eyh Ad bin Msafir,
eyh Mansur ve eyh Ahmed bin Rif, menkb-nmenin tamamna bakld zaman
mutlaka dnem dnem mridler ve hareketin taraftarlar tarafndan eletirildii ve muhalefete
uradklar gzlenmektedir. Ebl-Vefnn bu kiileri aktan desteklediini gstermesi ile
bu kiilere yaplan muhalefetin nne geildii dnlrse de Ebl-Vefnn lmnden
sonra bu kiilerden birinin hareketin bana geirilmesi halinde hareketin paralanmas ya da
kurumsallamadan yok olmas gibi bir durumla kar karya gelinebilirdi. Bundan dolay
aleyhinde tek bir muhalefetin dahi yaanmad eyh Matar bir zorunluluk olarak hareketin
bana geirildi. unu da unutmamak gerekir ki, Ebl-Vef dneminde hareketin dayand
temel unsur Araplard. Araplar arasnda soya verilen nemin kavmiyetilik kadar nemli
olmas eyh Matar Ebl-Vefnn yaayan tek akrabas olarak hareketin bana geecek kii
olarak rakipsiz hale getirmitir312.
310

..N., vr. 48/a; A.N., vr. 31/b; M.B.N., vr. 34/b.


..N., vr. 49/a; A.N., vr. 32/b; M.B.N., vr. 35/a.
312
Gerek Ahmet Yaar Ocak gerekse de herhangi bir kaynak gstermeyen ancak muhtemelen Ocak referans
alan Yamur Say, Vef hareketinin Trkler arasnda ok yayldn ileri srmektedir, hatta Ocak daha da
radikal bir yorumla, Ebl-Vefnn menkb-nmede adlar geen ve ileri gelen btn halifelerinin Trk asll
olduklarn ileri srerek Vefliin bir Trk tarikat olduunu kaydeder. Erken Dnem Veflik iin ortaya atlan
bu grte dayanak olarak kullanlan argman ise Ebl-Vefnn mritleri ierisinde yer alan, Boa bin Batu,
Sleyman Trkmn, eyh Turhan, eyh Tekin ve eyh Muhammed bin Beliksadr. Ancak menkb metninde
ad geen Vef dervi ve halifelerin isimleri dikkatle okunduu vakit, yz on dervi, mrit ve halifeden
sadece be kiinin Trk asll olduu grlecektir. Bunun yannda eyh Boa bin Batu menkb metninde Beka
bin Batu imlasyla yazlmtr. Ayrca hem Beka (Boa) bin Batu hem de Sleymn Trkmn hareketin en
sekin on yedi mridinden sadece ikisidir. eyh Tekin, eyh Turhan ve Muhammed Beliksa ise Ebl-Vefnn
311

82
Ebl-Vefnn lmnden sonra hareketin bana eyh Matarn getirilmesinin
haklln ispatlayan bir dizi hareketler de ortaya kmtr. Bunlardan en nemlisini EblVefnn hareketin liderliini yapacak kiilere brakt zel eyalarnn mridler tarafndan
verilmemesi gerektii ynndeki itirazlardr. Bu noktada araya giren yeni lider eyh Matar
muhalifler aleyhine arln koyarak mirasn Ebl-Vefnn istedii ekilde datlmasn
salayarak hareketin paralanmasn nlemitir313.
Pekok gerekst motifi ihtiva eden menkb-nme gelecek kuaklara da eyh
Matarann manevi olgunluunu ve atanm olduu konumu ispatlama kaygsndan olacak,
eyh Matarann Ebl-Vefnn lmnden sonra mezar banda mridleri ile konumasna
araclk yaptn belirtir314. zellikle onun da ayn Ebl-Vef gibi kendisine sorulan tm
sorulara cevap verebildiinin vurgulanmas menkb-nme yazarnn bahsetmi olduumuz
kaygy daha da n plana kardn gsterir315.
Ebl-Vefnn brakt miras aslnda Vef elitleri arasndaki grev dalmna da
belirlemitir.
Al bin Heytye verilen asa ahsi kanaatimizce Al bin Heytnin hareketin
propaganda sorumlusu olduunu gsterir316. Yukarda da belirttiimiz gibi asa bir derviin
ayrlmaz parasyd ve dervi gittii her yere onu da gtrrd. Bunun yannda bu asa EblVefya aitse Al bin Heyt gittii her yere Ebl-Vefnn grlerini gtrecei anlamna
gelir.
Macid Kervnin de hareketin lojistik ihtiyacn karlam olmas kuvvetle
muhtemeldir. Nitekim menkb-nmede geen: .ol gnden bardakdan kendn ve
konuun tam taleb itse kavut kard, b-dest in su taleb itse su kard317 szleri
bizde bu kanaati uyandrmtr.
Ramazn Mecnn ise kendisine verilen klla gaza faaliyetlerine katlarak Veflerin
ve Vef merkezlerinin gvenliini salamaya almtr318.

seksen iki kiilik ve ondan ders almak suretiyle zel hizmetinde yer almlardr. Bu bilgiler nda Erken
Dnem Vef hareketi ierisinde Trlerin son derece n plana kt ve Trkler arasnda yayldn iddia etmek
ahsi kanaatimizce pek de doru mtalaa olmasa gerek. bk. ..N., vr. 144/a,145/a, 146/b-147/a; A.N., vr. 95/b96/a; M.B.N., vr. 120/b, 122/a-122/b; Ocak, a.g.e., s. 103; Ahmet Yaar Ocak, Trk Kltrnde Ahmed-i
Yesevi: Hayat, ahsiyeti, Mesaj Ve Etkileri Trk Sufliine Baklar, (3.bsk. letiim Yay., 1999) s. 42;
Say, a.g.e., s. 106-107.
313
..N., vr. 49/a-50/a; A.N., vr. 32/b-33/a; M.B.N., vr.32/b-33/a.
314
..N, vr. 95/a-b; M.B.N., vr. 75/b-76/a.
315
..N., vr. 66/a; A.N., vr. 45/a; M.B.N., vr. 48/a.
316
..N., vr. 50/a; A.N., vr. 33/b; M.B.N., vr. 36/a.
317
..N., vr. 50/a; A.N., vr. 33/b; M.B.N., vr. 36/b.
318
..N., vr. 50/b; A.N., vr. 33/b; M.B.N., vr. 36/b.

83
Demir asay miras olarak alan eyh Heynnn; Al bin Heytden farkl olarak
kark ve can gvenliinin olmad yerlerde propaganda faaliyetlerinde bulunduu
anlalmaktadr319.
Menkb-nmede, Ebl-Vefnn naln yani ayakkablarn alan Ahmet Rif iin
Ebl-Vefnn lmnden sonra zamann kutbu olacan belirttiini ve bunu tm
mridlerine anlatabilmek iin de ayakkablarn ona braktn bildirdiini aktarr320.
Kutb kavram Wiedemanna gre; alemce bilinmeyen en aziz kiidir321. Tanm verilse
de kutb tasavvuf da; en byk veli, her zaman Allahn alemde bakt tek kii, Allahn tm
kainat emrine boyun edirmi kii olarak yorumlanr322. Kutbiyyet kavram kendi ierisinde
ikiye ayrlr. Birinci ksma Kutbl-ird dier ksma Kutbl-aktab veya Kutbl-vcut
denir323. Kutbl-aktab; kutuplarn kutbu yani en byk kutub anlamna gelirken kutblird, rehber kutub anlamndadr. Yani halk ird etmek ve hidayete erdirmek iiyle grevli
veli anlamna gelir324. Yapm olduumuz bu ksa aklamadan da anlalabilecei gibi EblVefnn lmnden sonra en byk kutup ve halka rehberlik edecek olan Ahmed Rifdir325.
Be yz kutb mertebesinde olduu vurgulanan Ebl-Vef menkb-nme yazarna
gre eyh enbek ile birlikte tm kutuplarn ba ve manevi lideriydi326. Ebl-Vefnn
zamann kutbu olduunun stnde sklkla duran menkb-nme yazar onun kutupluunun
rya vastasyla Hz. Peygamber tarafndan da haber verildii ve onun Allah katnda en
hrmetli, mmetinin en hayrls ve kyamet gnnde iftar edilecek kii olduunu sylediini
aktarmtr ki327, bu Ebl-Vef ile ilgili anlatlan ve inanlan birtakm prensiplere meruiyet
zemini kurulmak istenmesinden baka bir ey deildir.
Ebl-Vefnn yaad dnemde zamann kutbu olduunu syleyerek Ebl-Vefya
rakipler de kmtr. Bunlardan biri de ismi verilmeyen ancak lakab Mnevver, knyesi
Ebl-Ricl olan kiidir. Anlald kadaryla nemli sayda mrid edinmeyi de baaran
Ebl-Ricl, dnemin mehur mutasavvflarnn tenkidine urayarak kendisine bal
mridleriyle beraber Ebl-Vefya balanmtr. menkb-nmeye gre; Ebl-Riclin
Ebl-Vefya balanmasnda ryasnda Hz. Muhammedi ve Zeynel-bdini grmesi ve

319

..N., vr. 51/b; A.N., vr. 33/b; M.B.N., vr. 36/b.


..N., vr. 52/b; A.N., vr. 35/a; M.B.N., vr. 37/b.
321
E. Wiedemann, Kutup .A., c/VI, (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 1057.
322
Uluda, a.g.e., s. 221, Cebeciolu, a.g.e., s. 385.
323
Mehmet Zeki Pakaln, Osmanl Tarih Deyimleri Ve Terimleri Szl, c/II, (3.bsk., stanbul: M.E.B. Yay.,
1993) s. 331.
324
Pakaln, a.g.e., s. 332; Uluda, a.g.e., s. 220; Cebeciolu, a.g.e., s. 386.
325
..N., vr. 52/b; A.N., vr. 35/a; M.B.N., vr. 37/b.
326
..N., vr. 182/b; A.N, vr. 118/a; M.B.N, vr. 152/b.
327
..N., vr. 187/b; A.N., vr. 120/b; M.B.N., vr. 155/a.
320

84
onlarn Ebl-Ricle Ebl-Vefya balanmasn tlemesi ile gereklemiti ki328, bu
anlatmn muhtemelen

menkb-nme yazarnn Ebl-Vefnn zamann kutbu olduu

gereini bir kez daha gstermek istemesinden kaynaklanmt.


Ebl-Vefya kar ortaya kan tek muhalefet Ebl-Ricldr. Menkb-nmede
Ebl-Ricl yannda ismi ya da lakab veya knyesi zikredilmeyen ama Ebl-Vefnn
yaad Kusnda ortaya kan bir baka muhalif eyhten daha bahsedilir. tikad veya
tasavvufi grleri verilmeden srf Ebl-Vefya muhalif olduu iin Rafz olarak anlan bu
kii Kusnn alt tabakasndan pekok mrid edinmeyi baarmtr. Menkb-nme yazarnn
bu grubu basit gren slubu Ebl-Vefnn Kusnda daha ok elit bir evreye hitap ettiini
gsterir ki, menkb-nmede sklkla kendisine muhtelif blgelerden binlerce dinarlk nezir
ve sadaka gnderildiinin belirtilmesi bu kanaati glendirmektedir. Kusnn nde gelen
liderlerinin yeni eyh ve mridlerinden endielenerek bu kiiyi Ebl-Vefya kar ikayet
ederek onun tasavvufi etkinliini krmasn isterler. Geleneksel anlatma uygun olarak, EblVef birka keramet gstererek bu eyhin etkinliini krar329. Kusn aristokratlarnn fakir
ahali zerinde son derece etkili olan ismi mehul eyhten rahatsz olmasnn nedeni
muhtemelen bu eyh nderliinde ehir ynetimine ve aristokratlara kar bir ayaklanmann
kmasnn nne gemekti. Bunun yannda unu da belirtelim ki, Ebl-Vefnn detaylarn
bilemediimiz tasavvufi fikirleri halkn tm katmanlarnn manevi ve sosyal ihtiyalarn
karlayacak dzeyde deildir; eer bu dzeye olsayd Vefliin bakentinde epeyce mrid
toplamay baaran ikinci bir eyh kmazd.
Vefler Ebl-Vefnn yaad zamanda yedi byk evliyann yaadna
inanmlard ki, bunlarn en by Ebl-Vef, dieri mahlasndan Hemednl olduu
anlalan ve Seltin-i Cebelde yaayan Eb Bekr Hemedn, dieri ise Basrada yaayan Sehl
Tsturdir. Dier drt evliyann ismi verilmeden onlarn Mekke ve Medinede yaad
aktarlmaktadr330. Konu ile ilgili Veflerin bir dier inanc da slmn neet etmesinden beri
Ebl-Vef derecesinde ve mertebesinde herhangi bir evliyann gelmediine inanlmasdr331.
Ahmed er-Rif adna kurulan Riflik tarikat ile Veflik tarikatnn ayn kkene
sahip olduu ve Vefliin, Riflikle mezcedilerek ortaya kt ve Riflikten ayr bir
hviyet tamad iddia
328

edilmitir332. Ebl-Vef menkbeleri dikkatle okunduu vakit,

..N., vr. 160/b-162/b; A.N., vr. 103/a-104/b; M.B.N., vr. 135/a-136/b.


..N., vr. 77/b-78/b; A.N., vr. 55/b-57/a; M.B.N., vr. 59/b-61/a.
330
..N., vr. 184/a; A.N., vr. 118/b; A.N., vr. 153/a.
331
..N., vr. 91/b-92/a, 187/a; A.N., vr. 120/a; M.B.N., vr. 72/a-b, 154/b.
332
Esat Coan, Hac Bekta- Vel, Makalat, (stanbul: Seha Yay., Tarihsiz), s. XXXII, dpnt. 9; Ethem Rhi
Flal, Trkiyede Alevilik Bektailik, (4.bsk, Ankara: Seluk Yay., 1996) s. 146. Coan ve Flal bunun
yannda Tiryakul-Muhibbne dayanarak, Ahmed Yesevnin, Ahmed Rfden, hrka giydiini belirterek bir
329

85
Ahmet er-Rfnin menkbelerde ok ak bir ekilde zikredildii ve Ebl-Vefnn da
Ahmed Rf adna yazlm menkbelerde srekli olarak dile getirildii grlmektedir.
Menkbelerde ki, bu anlatmlardan Ahmed er-Rf ile Ebl-Vefnn ada olduu
dnlmemelidir. Nitekim, Ebl-Vef, M.1100 ylnda lmken, Ahmed er-Rf M.1118
tarihinde Irakn Vast kentinde dnyaya gelmiti333. Ahmed er-Rf adna oluan Riflik
tarikat ortaya kt vakit Veflik bir tasavvufi hareket olarak oktan ortaya kmt. Bunun
yannda iki tarikatn balang noktas olan kiiler etrafnda ortaya kan menkbelerde
liderlerin mspet dncelerle anlmas iki hareketin birbirinden domasyla deil, daha ok
iki hareketin birbirinin ayn olan faaliyet alannda eylem gstermesinden ve aralarnda
dostane bir ekilde meydana gelen ilikilerden kaynaklanmasndan gerekmektedir. ki hareket
ierisinde ba gsteren dostane ilikilerin temel nedeni ahsi kanaatimizce; Erken Dnem
Vef hareketi ierisinde yer alan ve hareketin elitleri arasnda bulunan eyh Mansrun
Ahmed er-Rifnin hocaln yapmas334 ve bu hoca-renci ilikisi esnasnda Vef
hareketinin en tannan iki ismi olan Ebl-Vef ve onun hocas eyh enbek etrafnda oluan
efsanevi ve arpc hikayelerden etkilenmesi denilebilir. Nitekim Ebl-Vef menkbelerinde
Ahmed er-Rf, Ebl-Vefdan sonra gelen en byk kutup olarak gsterilmektedir335.
Bunun yannda, Ahmed Rif menkbelerine gre Ahmed Rif, Btn ilimlerde Ebl-Vef,
eyh enbek ve eyh Mansru en yetkin kii olarak kabul etmiti336. Bununla birlikte
Ahmed er-Rif menkbelerinde de Ebl-Vef eyh enbek ile birlikte metinde ad zikredilen
on be kii daha Ahmed Rifden nceki on yedi ulu sultan yani evliya olarak kabul
edilmitir337. Ebl-Vef ve Ahmed Rifnin kiilikleri arasnda gelien iki hareketin
birbirleriyle olan yakn ilikinin en byk iareti menkbelerde her iki liderin birbirlerini
vmesidir. Mesela Kzern aktard bir menkbede Ahmed er-Rifnin, Ebl-Vef iin
slm mmeti ierisinde evliyalkta tek olmasna hkm verilen veliden biri olduunu
vurgulamtr ki338, Ebl-Vef menkbelerinde de Ebl-Vefdan sonra en byk evliyann
Ahmed Rif olaca vurgulanmtr. unu da ilave edelim ki, Ahmed Rf, afi mezhebine
mensup bir kiidir. Onun adna izafe edilen tarikatn kulland zikir trenlerinin sert olmas
sklkla tarikatn eletirilmesine neden olmusa da umumiyetle Ahmed er-Rif ve adna izafe
yerde Yesevliin; Ruflie dayandn ileri srmektedir. Makalatn sadeletirilmi bir almas ayrca u
esere baklabilir, Esat Coan, Makalat, Hac Bekta- Vel, (Sad. H. zbay), (3.bsk., Ankara: K.B. Yay., 1996),
s. 1-57.
333
Mustafa Tahral, Ahmed er-Rf D..A., c/II, (stanbul: D.V. Yay. 1989), s. 127.
334
..N., vr. 184/a; A.N., vr. 119/a; M.B.N., vr. 153/a.
335
..N., vr. 52/b; A.N., vr. 35/a.
336
Kzern, s. 88.
337
Kzern, s. 39-40.
338
Kzern, s. 54-55.

86
edilen tarikat Snni olarak kabul edilmitir. Ahmed er-Rifnin menkbelerini kaleme alan
Kzern, her ne kadar onun Kalender ya da Haydarler gibi san usturayla kazttn
vurguladysa da339 bu Ahmed er-Rifnin yaad evrede son derece etkili olan Kalenderlik
ya da Haydarilik gibi akmlardan etkilendiini gstermektedir. Ancak Ebl-Vefda Snni
olmayan baz fiiller ve zikir trenlerinede

rastlanlmtr. Nitekim Ebl-Vef zikir

trenlerinde kadnlar ile erkekler bir arada bulunup ibadet ederlerken; Ruflikte byle bir
ritelin olmad grlmektedir. Ahmet Rf daha yaad dnemde Abbsi ynetimine
kadnlarla erkeklerin bir arada ibadet ettikleri yolunda bir ikayette bulunulmusa da Halfe
Mktef bu olay aratrm ve bu trl trenlerin Ahmed er-Rf tarafndan uygulanmad
anlalmtr340.
Veflik hareketinin tam anlamyla hangi tarihten sonra tarikata dntnn tespitini
u an iin yapamyorsak da Ebl-Vefnn lmnden sonra tarikata dnm olmas
kuvvetle muhtemeldir. Yine eldeki mevcut kaynaklar nda Ebl-Vef adna nispet edilen
bu tarikatn kanc yzyla kadar bamsz hareket ettiini saptamak pek de mmkn
grnmemektedir. Ancak tarikatn M.XVI.yy.n sonuna kadar en azndan Suriyede bamsz
olarak hareket ettiini ve Halepteki, tarikatn banda Ebl-Vefnn soyundan geldii
sylenen Eb Bakr-al-Vef isimli bir eyhin bulunduunu hidnin Glen-i Esrr isimli
eserinden renmekteyiz341.
9. SMLLK (BTINILK) VE ERKEN DNEM VEFLK
smililik; on iki imm ierisinde olan Cfer es-Sadktan sonra immetin Cfer esSadk hayatta iken len olu smilin ocuklarna getiine savunan ve iilikten ayrlan bir
frkadr. Tarih boyunca Btnilik, Karmtiyye, Sabyye, smiliyye, Mubrakya, Bbekyye,
Hurramyye, Hurramdnyye, Talimiyye ve bhyye isimleriyle de anlmtr342. smililere
gre; Musa Kazm yerine imam olmas gereken Muhammed el-Mektmdur. Onun
lmnden sonra yerine srasyla; Cfer el-Musaddk, Muhammed el-Habib, Muhammed elMehdi ve Ftm devletinin kurulmasndan sonra Ftm Devletini bana geen devlet
bakanlardr343.

339

Kzern, s. 112.
Tahral, a.g.m., s. 127.
341
Shidnin Glen-i Esrr isimli eserinden naklen, Abdlbaki Glpnarl, Mevlanadan Sonra Mevlevilik,
(stanbul: nklap Ve Aka Yay., 1983), s. 110; Trimingham, a.g.e., s. 49.
342
Ahmet Ate, Btniyye .A., c/II, (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 339.
343
Muhammed Eb Zehra, slmda tikadi, Siyasi Ve Fkhi Mezhepler Tarihi, (Ankara: Anka Yay., 2004) s.
60-61.
340

87
smiliyenin oluum srecinde eski Hind, ran ve Keldanistn inanlaryla ve eitli
felsefi grlerle yorulmutur. smililiin tasavvufun iine M.896 (H.283) tarihinden
itibaren Sehl el-Tustar ile birlikte szmaya balad ilim alemince kabul edilmitir344.
smiliyede Hz. Muhammedin, Kurann zahiri anlamn bildirdiini ve ifa ettiini
iddia ederek mmlarn Kurann batn yani gizli anlamn bildirmekle grevli olduklarna
inanmlardr345.
Menkbut-Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vefnn metni dikkatli bir gzle incelendii
vakit mm kavram ile anlatlmak istenenin daha ok nder yani bir hareketin kurucusu veya
o hareketin bandaki kiiyi ifade etmek iin kullanld grlecektir346. Erken Dnem
Veflik hareketinde geen mmn smlilikdeki gibi Kurann btni ynn yorumlamak
gibi bir vazifesi yoktur. Bunun yann da Ebl-Vefnn gerek ailevi silsilesi gereksede
tasavvufi silsilesi tetkik edildii zaman Cferi Sdktan sonra yerine geen kii olarak ne
Cferi Sdkn olu smlin ne de onun olu Muhammed el-Mektmun ad gemektedir.
Sadece bu ynyle bile Erken Dnem Vefliin, kendisini smlilie balamadn gsterir.
Bunun yannda menkb-nmede ne Ebl-Vef ne de Ebl-Vefnn yannda yer alan
herhangi biri Kurann batn ile ilgili bir bilgi ya da yorumlamada bulunmamtr.
Btniye ismiyle de anlan smililik inancnda Allahn emirlerinin bir zahiri bir de
batn anlam olduuna inanlmtr. Grnrdeki anlam, zahirin tesinde yer alan batndadr.
Onlara gre, Allah tarafndan gnderilen kutsal kitaplar ve peygamberler deimesine ramen
gnderilen emirlerin Btni anlam deimemektedir. Bundan dolay btn daima zahirin
zerindedir347. Btnilerce Kuran, Hz. Muhammedin kendince ifadelendirildii ve terkip
edildii iin mecazi olarak Allah kelam olarak isimlendirildii dnlmtr. Btniler, Hz.
Peygambere Kurann Cebrail vastasyla terkip edilmemi halde basit olarak Allah tarafndan
gnderildiini ve bu ekliyle btn olduunu ileri srerek peygamberlerin kelam ve onu
ifadelendiriliini zahir olarak telakki ederek batni olamayacana inanmlardr348. Btn ise
retecek ancak mmdr. Bunun yannda ilahiyat ve dini bilgiler de yine; Allah tarafndan
tayin edilmi olan mmdan renilebilirdi349.

344

Ate, a.g.m., s. 342.


Abdlbaki Glpnarl, Tarih Boyunca slm Mezhepleri Ve lik, (stanbul: Der Yay., 1997) s. 89; Zehra,
a.g.e., s. 61.
346
..N., vr. 11/a, 16/b, 18/a, 31/b, 54/b, 80/b, 130/a-b; A.N., vr. 7/b, 12/a, 12/b, 36/b, 86/b; M.B.N., vr. 5/a,
10/b, 11/a, 20/a, 38B/b, 62/b, 107/b.
347
M. z- M. M. E-eka, smiliyye D..A., c/XXIII, (stanbul: D.V. Yay. 2001), s. 130.
348
mm- Gazl, Fedaihul-Btniyye (Btnliin yz), (ev. A. lhan) (Ankara: D.V. Yay., 1993) s. 25.
349
M. z- M. M. E-eka, a.g.m., s. 131.

345

88
smiliyye doktrininde ayetler; btni ve ayetlerin ihtiva ettikleri harf saysna gre
ebcet hesabna dayanlarak yorumlanmaktayd350. smiliyyede yer alan bu prensibe Erken
Dnem Veflikde rastlanlmamaktadr. Erken Dnem Veflik hakknda en detayl bilgiyi
veren menkb-nme metninde her ne kadar Btn kelimesi terimsel anlamyla kullanlmaya
allmsa da Btnilik on bir farkl anlamda kullanlmtr.
Btndan ilk olarak kastedilen anlam bir mridin bir tasavvufi harekete dier
insanlarn bilemedii nedenlerden tr girmesidir. Dier insanlarn bilemedii bu neden de,
o mridin ryasnda Hz. Peygamberi grmesidir351. Btn ile ifade edilen ikinci anlam bir
alim veya evliyann sahip olduu ilim derecesinin dier insanlar veya mridler tarafndan
bilinememesi bunun ancak Allah tarafndan bilinebilmesidir352. Veflerin Btna
ykledikleri bir dier mana ise, Ebl-Vefnn neslinin de kutsallatrlmas sonucunda
ortaya kan ancak ismi gelecek kuaklara ulaamam Vef elitleridir353. Kastedilen
mefhumlardan bir dieri de, Peygamber tarafndan rya da verilen bir emrin anlamnn; ancak
Ebl-Vef tarafndan bilinmesi ve yorumlanabilmesidir354. Btn szc ile kastedilen
medlullerden biri de, bir insann kendi duygu ve davran dnyasnda kendisinin bilemedii
ynleridir355. nsann Allah katndaki mahcubiyetini ifade etmek iin de istimal edilen356 bu
terim Ebl-Vefnn sahip olduu ilmi kuvvetin nedeninin sahip olduu ruhsal olgunluk ve
buna paralel olarak gelien manevi gc357 ve sradan insanlarn ve mridlerin
gremediklerinin evliyalarn grebilmesi ekliyle kullanlmtr358. Gerekleen olaylarn ya
da olgularn nedenlerinin; ancak Allah359, evliyalar360 (zelde Ebl-Vefnn) ve fiili
gerekletiren insanlar tarafndan bilinebilecei kasdedilmitir361.
smiliyye ait en nemli prensiplerden biri, Snni slm dncesinde grlen, eitli
ibadetler ve dinin temel ilkelerine farkl anlamlar yklemeleridir. Mesela smiliyye; nmaz
mma kalben ynelmek, orucu smiliyyenin srlarn ifa etmemek, Hac mm ziyaret
etmek eklinde yorumlamlardr362. smililerin bu ekilde dnmelerinin temel nedeni,
fiillerin ve ayetlerin btnn mm vastasyla rendiklerinde erri hkmlerin onlardan
350

Avni lhan, Btniye D..A., c/V, (stanbul, D.V. Yay. 1992), s. 192.
..N., vr. 17/a; A.N., vr. 12/a; M.B.N., vr. 10/a.
352
..N., vr. 19/a, AN., vr. 13/a; M.B.N., vr. 13/b.
353
.., vr. 20/a; A.N., vr. 13/b; M.B.N., vr. 11/b.
354
..N., vr. 33/b; M.B.N., vr. 21/b.
355
..N., vr. 35/a-b; A.N., vr. 23/a; M.B.N., vr. 24/a.
356
...N., vr. 37/a; A.N., vr. 23/b; M.B.N, vr. 25/b.
357
..N., vr. 41/a; A.N., vr. 26/a; M.B.N., vr. 29/a.
358
..N., vr. 43/a-b; A.N., vr. 28/a.
359
..N., vr. 84/; A.N., vr. 59/b; M.B.N., vr. 65/b.
360
..N., vr. 160/a; A.N., vr. 102/a; M.B.N., vr. 134/b.
361
..N., vr. 101/b; M.B.N., vr. 81/b.
362
Gazl, s. 35; M. z-M. M. Eeka, a.g.m., s. 130; lhan, a.g.m., s. 193; Ate, a.g.m., s. 340.
351

89
kalkacana ve ameli tekliflerin deceini dnmelerinden ileri gelmektedir363. Bunun
yannda eraitin, gnderilmi olan dinin belli kurallar btn halinde zahirde aklanan
metnin sylemi olarak deerlendirerek ibadetleri yerine getirmemeyi merulatrmlardr364.
Ebl-Vef tarafndan dile getirilen sylemde ise namz, oru ve hac ibadeti hibir
ekilde bu ynyle deerlendirilmemitir. Hatta Erken Dnem Vefler muhatap olduklar
evredeki Mslmanlarn sadece be vakit namazla yetinmelerini eletirerek, onlarn bol bol
nafile namz klmalar gerektiini savunmulardr. Orucu, Ramazn ay ile snrlandrmalarn
ve imkan olan kiilerin mrnde bir defa hac vazifesini yerine getirmesini tenkit eden Erken
Dnem Vefler365; Hac vazifesini ise, Kabe ziyareti olarak benimsemilerdir. Hatta menkbnmedeki anlatmda Ebl-Vef manevi olarak be vakit namz klmaktan gurur duyduu
zikredilir366. Bu da Erken Dnem Veflerin namaz ve hac hususunda smlilerden ne kadar
farkl dndkleri hakknda bir fikir vermektedir. Bunun yannda eer nc Vefler Hac
mm ziyaret etmek olarak telakki etselerdi Kabeye deil daha ok yaayan mm olan
Ftm mmlarn ziyaret etmeleri gerekirdi.
mmn gnahszlkta ve her iten haberdar olma konusunda Peygamber gibi olduuna
inanmlardr. mm Peygamberle eit saylmtr ancak mmn Peygamberin halifesi
olmasndan dolay ona vahyin gelmeyeceini belirtmilerdir. Btniler ayn anda nasl iki
peygamber var olamayacaksa ayn zaman diliminde iki mmn da olamayacan
dnmlerdir367. Bilgi konusunda akl ve duygular yeterli grmeyen Btniler insanlara
gerek bilgileri retecek gerek mmn gerekli olduuna ve mmn gerek bilginin kayna
olduuna ve bununla beraber Tanrnn mmn bedenine hull ederek kainat onlarn
vastasyla ynettiine inanmlardr368. mma itaat etmenin vacip olduuna inanan Btniler;
mm, mehdi olarak kabul etmilerdir369.
Erken Dnem Veflere bakld zaman, Btniler gibi yaratcnn insann bedeninde
ya da insann lmnn akabinde bir baka bedende hull edeceine dair herhangi bir inan
sistematiine rastlanlmaz. Ancak meleklerin insan ekliyle kulun karsna kabileceine ve
bu sayede insann meleklerle konuabilecei inancna rastlanmaktadr370. Bunun yannda

363

Gazl, s. 29.
Henry Corbin, slm Felsefesi Tarihi, c/I, (ev. H. Hatemi) (2.bsk, stanbul: letiim Yay., 1994) s.178.
365
..N., vr. 38/b-40/b; A.N., vr. 25/a-26/a; M.B.N., vr. 27/b-28/b.
366
..N., vr. 40/b; A.N., vr. 26/a; M.B.N., vr. 28.
367
Gazl, s. 26.
368
lhan, a.g.m., s. 193; Zehra, a.g.e., s. 62.
369
Zehra, a.g.e., s. 62.
370
..N., vr. 55/a-b; A.N., vr. 37/a-b; M.B.N., vr. 39/b.

364

90
lmden sonra evliya rtbesindeki bir kiinin lmnden sonra yerine geen kii ile
konuabileceine inanlmas n Veflikde dikkat eken hususlardan biridir371.
Bilgi konusunda Batnilikten farkl dnen Erken Dnem Vefler gerek bilginin
Kuran-Kermin olduunu dnmlerdir. Manevi olgunlua ise ancak Kuran- Kerime
ballk ve eyhe tam anlamyla gvenilmesi sonucunda ortaya kacak itaatle
salanabileceine inanmlardr372.
Hull aklamaya alan smili yazarlar; mmn bedeninin dier insanlar gibi etten
ve kemikten yaratlan bir beden olmadn savunmulardr. mmn bedenini dier
Mslmanlarn esir olan bedenleri zerinde meydana gelen kozmik bir kimyasal etkileim
srecinin sonunda meydana geldiini savunarak bedenin baz kalntlarnn gkte yceldikten
sonra saflam ve gzle grlemeyecek bir ekilde ay klar ile yeryzne indiini, bunun
akabinde semavi bir i damlas olarak bazen saf bir suya bazen de bir meyveye konduuna
inanlmtr. Meyvelerin ve suyun zamann mm ve ei tarafndan yenilip iildii belirtilir.
Bylelikle bu semavi i damlas yeni mmn bedeninin zn oluturur373. Vildet-i
ruhniye yani manevi dou olarak ifade edilen inanta ise, bir kii Btnilie katldktan
sonra niyeti safsa ruhunda manevi bir nokta belirir. Bu nur onunla karmakszn onun kiinin
ahsnda kalr. Bundan sonraki dnce ve davranlarnda baml olarak, bu nur noktas
genileyecektir. Btni olarak baarl ve mutlu bir hayat sren kii lm srasnda nuru, cezp
gc ile ekilerek manevi derece bakmndan ondan nce gelen arkadana geecektir374.
Hull konusunda da Btnilerden farkl dnen Vefler kendi inan sisteminde byle
bir mefhuma yer vermemilerdir. Eer Veflerde byle bir kavram bulunsayd mridleri
Ebl-Vefnn lmne inanmazlar, onun lmnden sonra yerine geen vey kardeinin
olu eyh Matarann bedeninde hull edeceine inanlrd. zellikle Ebl-Vefnn
lmnden sonra mridlerinin onun mezarnn bulunduu trbeye
maksadyla gelmeleri bu dncemizi desteklediinin kanaatindeyiz

375

sadece ziyaret etme


.

Cenneti bu dnyada mutlu olarak yaamay, cehennemi ise sknt ve strap dolu bir
hayat yaamak olarak deerlendiren smililer, kyameti iinde bulunulan devrin sona
ermesini olarak telakki ederek376, len immn yerine geen yeni mmn beraberinde yeni bir
eriat de getireceini iddia etmilerdir. lm yeni bir balang olarak grmeyen Btniler,

371

..N, vr. 95/a-b; M.B.N., vr. 75/b-76/a.


..N., vr. 37/a-38/a-b; A.N., vr. 23/a-24/b, 27/b; M.B.N., vr. 26/a-b, 30/a.
373
Corbin, a.g.e., s. 181.
374
Corbin, a.g.e., s. 182.
375
..N., vr. 81/, 82/a, 185/a; A.N., vr. 119/a; M.B.N., vr. 63/a, 72/b.
376
Gazl, s. 27.
372

91
ahreti her eyin aslna dn olarak yorumlamlardr377. Btniler lmle ruhun ya devaml
olarak baka bir bedene girdiine ya da iyi ruhlarla beraber bu dnyada kaldna
inanmlardr378.
Ebl-Vef ile balayan Vef hareketinin smililikten ayrld noktalardan biri de
ahiret konusudur. Vefler ahireti yeni bir balang olarak kabul ederek cenneti ve
cehennemin bu dnya olarak kabul etmemilerdir. Cehennemi sonsuz azap cenneti ise sonsuz
mkafat ve mutluluk olarak dnmlerdir. Bunun yannda cennete ve cehenneme ulamada
Kuran ve Hz. Peygamberin yolundan gidip gitmemenin belirleyeceine inanmlardr.
Bunun yannda Ebl-Vefya duyulan sadakat ve onun takip edilmesi ahrette pekok kiinin
cehennem yerine cennete ulatracana itenlikle inanlmtr379.
smililer hareketin yaylmas iin di ad verilen propagandaclar kullanmlardr. Bu
propagandaclar birbirinden uzak yerlerde merkezler halinde rgtlenmilerdir. Btni dilerin
en baarl olduu saha Irak, Basra Krfezi evresindeki yerleim yerleri ve ran olmutur380.
Erken Dnem Veflie bakld zaman ise, propaganda merkezlerinin gizli ya da
birbirinden uzak yerlerde olmad dikkat ekmektedir. Vefliin yaylma ve propaganda
alan daha ok Ortadou ve Maverannehir olduu grlmektedir. Mesela menkb-nmeden
rendiimiz kadaryla propaganda merkezleri arasnda; Ksan, Vst, Buhara, Lbnan,
Mardin, Basra, Seltin-i Cebel, Sencer, Sb, Nablus Da, Cebel-i Hamdin, Tebrizin rem
kasabas, Kirmnda Karda kasabas, Zehmn, randa Kesriyye ve Yakup kyleridir. Erken
Dnem Vefliin propagandalarn ve merkezlerini saklamama nedeni belki de Btnilik gibi
radikal ve kktenci bir hareket olarak kabul edilmemesindendi. Ebl-Vefnn son derece
nfuz ve etkinlik kazand Irakn Vst kenti yine Btnilerin M.1056-57 (H.448) ylnda son
derece etkili propaganda yaptklar ve bir hayli taraftar kazandklar blgelerden biridir381.
Eer Ebl-Vef blgede tutunmay baardysa bu kuvvetle muhtemel olarak Btnilere de
hitap edebilen dncelerinden kaynaklanm olabilir. Ancak menkb-nmeden bu
dncelerin ne olabilecei hakknda salam verileri elde edememekteyiz. Bunun yannda
Erken Dnem Vefliin yukarda zikr edilen hareket alannn Irak ve ran olmas ve blgede
Btnilerin youn ve baarl propaganda yapmalar sonucunda yaymay baardklar fikirleri
kuvvetle muhtemeldir ki, Ebl-Vefy ve Erken Dnem Veflii kanlmaz olarak
etkilemitir.
377

Gazl, s. 27.
lhan, a.g.m., s. 193.
379
..N., vr. 123/b; A.N., vr. 81/b; M.B.N., vr. 101/b.
380
Bernard Lewis, smililer .A., c/V, ks/II, (Eskiehir: ME.B. Yay., 1997), s. 1121.
381
Daftary, a.g.e., s. 241.
378

92
Harita II382

382

Erken Dnem Veflerinin tespit edilebilen hareket alan.

93
II. BLM
ANADOLU SELUKLU DEVLET DNEMNDE VEFLK HAREKET VE
TARKATI
1. VEFLK HAREKETNN ANADOLUYA GR
Veflik hareketinin Anadoluya kim tarafndan ve hangi tarihler arasnda getirildiine
dair ak bilgilere sahip deilsek de menkb-nmeden rendiimize gre Ebl-Vef daha
lmeden nce Anadoluda mridlere sahip olmutu. Anlald kadaryla Anadoludaki,
Erken Dnem Vefler Gneydou Anadoluda Mrdin vilayetinde yaamaktaydlar383. Ancak
menkb-nmede,

bu

iki

mridin

ismi

zikredilmemektedir.

Menkb-nmeden

rendiimize gre, Mrdinli iki mrid Ebl-Vefnn lmnden ksa bir sre sonra
Kusna gelerek eyhlerinin mezarn ziyaret etmilerdir384.
Menkb-nme sayesinde tanyabildiimiz Mrdinli iki mridin Veflik hareketi
ierisindeki, vazifeleri hakknda bilgi edinemiyoruz. Bu mridlerin Mrdin kentine hareketi
yaymak iin mi gelip yerletikleri yoksa burada yaarken mi harekete katldklar belli
deildir. ki mridin Mrdinde bir tekke am olmas ve orada Vefliin propagandasn
yapm olmas kuvvetle muhtemeldir. unu da unutmayalm ki, bu iki mridin ve onlarn
ardllarnn XII. yy.da pek de etkili olmam gibi grnmektedirler. Eer propaganda etkili
olsayd Veflik hareketi Anadoluda Bb lys ve Bb shktan yani XIII. yy.n ilk
eyreinden ok daha nce tannr ve bu durum kaynaklara sirayet ederdi. Gzden uzak
tutulmamas gereken noktalardan biri de Anadoludaki, bilinen ilk rgtlenmesini Gneydou
Anadoluda yapan Veflerin bu konuda yzde yz bir baarszla uramadklardr. nk
Vefliin XIII. asrda en etkin olduu yerin Gneydou Anadolu Blgesi olmas, XIII. yy. da
olduka hret kazanan Bb lysn eyhi, Vefliin Anadoluda ismi bilinen ilk nderi
Dede Karknn Elbistana yerlemesi385, Bb lysn nde gelen mridlerinden Bb
shkn Kefersudda yaamas bizi bu kanaate gtrmektedir. Eer Mrdinli olarak anlan ilk
Anadolu Vefleri Gneydou Anadoluda Veflikle ilgili bir altyap oluturmasalard,
muhtemelen Dede Karkn Gneydou Anadoluda Elbistana yerlemezdi.

383

384

..N., vr. 81/a; M.B.N., vr. 63/a.


ve dah rivyet olund ki; Hazret-i Seyyid kaddesel-lhu srrehul-azz hirete intikal itdkden sonra bir

nie yl geb iki kimesne Mrdin Velyetinden Hazret-i Seyyidn mezr- erfini ziyret itmege geldiler
M.B.N., vr. 63/a.
385

Ocak, Bbler syahn, s. 99.

94
Dede Karknn Anadoluya hangi gzergah ve ka ylnda geldii belli deildir. Dede
Karknn Anadoluya geldikten sonra ya da Anadoluya gelir gelmez Mrdine gitmi olmas
ve hatta bir sre orada kendisine bal airetle kalm olmas kuvvetle muhtemeldir. zellikle
Mrdinde Dede Karkn isimli birka kyn bulunmas; bunun karlnda Dede Karkn
adna herhangi bir trbe ve zaviyenin bulunmamas bu ihtimali glendirmektedir386. Eer
Dede Kargn Mrdinde uzun bir sre kalsayd ya da en azndan insanlarn hafzalarnda yer
edecek kadar bulunsayd onun adna izafe edilen bir trbenin yaplm olmas gerekirdi. Bu
durumun bir dier aklamas da Dede Karknn Anadoluya geldii vakit Vef tarikat
ierisinde ok da nemli olmad daha sonradan hareketin en nde gelen kiisi haline gelmi
olma ihtimalidir.
Dede Karknn Anadoluda ilk yerleim yeri olarak Mrdini semesindeki bir dier
nemli neden de Erken Dnem Veflik hareketi ierisinde yer alan Ben Raba387 kabilesinin
M. 9. yy.dan itibaren blgede etkin olmasdr388. Ebl-Vefnn yaad dnemde Ben
Raba kabilesinin Mrdinde hala nfuzunun olup olmadn kesin olarak tespit edemiyorsak
da, kabilenin Mrdinde nfuz sahibi olmamas iin herhangi bir neden yoktur. nk hem
Mrdin ile Irak blgesi birbirine yakn hem de Ben Raba kabilesi yar gebe bir yaam
tarzna sahip olduu iin blgeye sk sk g edebilirlerdi.
Dede Karkn ve beraberindeki Vef dervilerinin Anadoluya ne zaman geldikleri bir
soru iareti ise de bu tarihin Ocakn da belirttii gibi I. Aleddn Keykubad olmas kuvvetle
muhtemeldir. Nitekim Bb lysn yaad dneme oranla son derece ge bir dnemde
yazlan Kemal Paa-zadenin Tevrih-i l-i Osmnn da Bb lysn Anadoluya Cengizin
Harezimliler denetiminde olduu Horasna saldrd dnemde Anadoluya geldiini belirtir
ki389, bu da Anadolu Seluklu Devleti tarihinin, I. Aleddn Keykubad dnemine denk gelir.
Elbetteki bizim bu grmz Dede Karkn ile Bb lysn beraber Anadoluya geldikleri
dncesine dayanmaktadr. Bunun en temel nedeni Orta Asya ve Kafkaslarda artan Mool
basksna oranla en rahat ve gvenli yerin Anadolu Seluklu Devleti olmasdr. Anadolu
Seluklu Devletinin Mool saldrlarnn her yeri kasp kavurduu bir dnemde gvenli
olmasnn nedeni Sultan I. Aleddn Keykubadn gerekletirdii askeri, siyasi ve ekonomik
faaliyetler yatmaktayd. Aslnda, Anadoluya Trkistan merkezli dervi gleri daha XI.yy.n

386

Nejat Gyn, XVI. Yy. da Mrdin Sanca, stanbul, 1969, s. 89; V. Minorsky, Mrdin .A., c/VII,
(Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 319.
387
..N., vr. 92/b-93/b; A.N., vr. 62/a-63/a; M.B.N., vr. 73/a-b.
388
Minorsky, a.g.m., s. 317.
389
Kemal Paa-zade, c/I, s. 64; Fuat Kprl, Trk Edebiyatnda lk Mutasavvflar, (Yay. O. Kprl),
(Ankara: D..B. Yay., 1993), s. 208, dpnt. 35.

95
sonlarnda balam ve XII.yy. boyunca da devam etmiti390. Ancak bu glerin nedeni daha
ok kabilevi ilikiler ve Anadolunun Trkleme ve slmlama srecinde dervilerin bal
bulunduklar tasavvufi akm yayma istekleriydi.
1.1. I. Aleddn Keykubad Dnemi Siyasi Faaliyetleri
I.Aleddn

Keykubad

dnemindeki

siyasi

faaliyetler

incelendii

vakit

adalet + ekonomik karlar = fetih lemesinin ortaya kt grlecektir.


I.Aleddn Keykubadn ilk seferi Akdenizde askeri ve ticari bakmdan nemli olan
Kalonarus Kalesinin fethidir. Fethinde ehrin gzel olmasnn da etkili olduu Kalonoros
Kalesi, Kyr Vait adnda bir Bizansl hakimin elideydi. ehir iki ay kuatma altnda kaldktan
sonra Antalya Valisi Mbarizeddin Er Tokuun eliliiyle kale Sultan Aleddne teslim
edildi. Kyr Vait ehri teslim etmesi karlnda Sultan Kyr Vaita Konya Akehirin emirlik
menuru ve her biri bir ehir gelirine sahip olan birka ky ikta olarak verildi391. Alaiye
Kalesinin fethi ile Seluklu Devleti Akdenizde Antalyadan sonra ikinci bir ticaret liman ve
askeri st elde etmitir.
Aleddn Keykubad gl emirleri saf d ettikten sonra lkesinde tek g ve tek sz
sahibi olarak geni bir ftuhat hareketi ierisine girdi.
Sultann ilk dura Ermenistan ve Sudak oldu. Buralara sefer dzenlenmesindeki
neden ise Ermenilerin Halep ve Msr zerinden gelen tccarlarn mallarna el koymas ve
Sudakta yer alan Kpaklarn ticareti zedelemeleriydi. Sudakn fethi ile Emir Hsameddin
oban grevlendirilmi ve byk bir baaryla Sudak fethetmiti392.
Ermeni Krallnn zerine ise, karadan Emir Komnanos Mafarzum ile denizden
Mbazereddn Ertoku grevlendirilmi ve Ermeniler Seluklu kuvvetleri karsnda
tutunamamlardr393. Gerek Sudak gerekse de Ermeni Krall zerine yaplan seferler
neticesinde Kilikya Ermeni Krallnn snrlar daralm ve gney sahilindeki Ayas ile
Korykosun dndaki yerler Seluklularn eline gemitir. Ayrca Kilikya blgesine
Ouzlarn

Afar

boyuna

mensup

olan

Karamanoullar

ile

Salur

Trkmenleri

yerletirilmitir394.

390

Irene Melikoff, Bektailik/Kzlbalk: Tarihsel Blnme Ve Sonular Alevi Kimlii, (Edt. T. Olsson-E.
zdalga-C. Raudvere), (1999, stanbul: T.V.Y. Yay.), s. 4.
391
Osmn Turan, Seluklular Zamannda Trkiye, (6. bsk, stanbul: Boazii Yay., 1998) s. 335.
392
Ali Sevim, Anadolunun Fethi Seluklular Dnemi, (Ankara: T.T.K. Yay., 1993), s. 174.
393
Turan, a.g.e., s. 343.
394
Emine Uymaz; Anadolu Seluklu Sultan I.Aleddn Keykubad Dnemine (1220-1237) Bir Bak Cogita
Seluklular zel Says, Say./ 29, Y.K. Yaynlar, stanbul, 2001, s.124.

96
Sultan Aleddnin gerekletirmi olduu bir baka fetihte Alanya hakimi Kur Vartn
kardei tarafndan ynetilen Alara Kalesidir395. Sultann Alara Kalesini de fethetmesiyle
Antalya ve evresinde Seluklu hakimiyetinin kesinlemitir.
Sultan Aleddn yapm olduu bir baka giriim de muhtemel bir Mool tehlikesine
kar Sivas ve Konya ehirlerinin surlarn onartp glendirmek olmutur. Sultan Aleddn bu
faaliyetler iin gerekli parann merkezi hazine den kmasn nlemek iin de kale yapmn
Konya ve Sivas emirleri zerine yklemitir396.
Anadolunun siyasi btnln tesis etmek isteyen Aleddn Keykubad 1226 ylnn
austos aynda Diyarbakr (Amid) Emiri el-Melik Mesudun stne yryerek pekok kaleyi
fethettiyse de Aleddn Keykubadn mttefiki olan el-Melikl-Eref ile arasnda kan bir
antlamazlktan dolay Amidi fethedemeden geri dnmek zorunda kalmtr. Sonu olarak
Aleddn Keykubadn bu sefer neticesinde Amidin mstahkem yerleri ve stratejik adan
fevkalade nemli olan Kahta ve emegezek Kaleleri ele geirilmitir397.
M.1228 ylnda I.Aleddn Keykubad kendisine bal Mengcekoullarnn zerine
yryerek Erzincan ve alnmas g olan Kemah Kalesini Davud ah tutuklamas
neticesinde kansz bir ekilde ele geirdi398. Erzincan ve Kemahn ele geirilmesinden sonra
Ahlat zerine yrmeyi dnen I.Aleddn Keykubad Sinopun Bizansllarca ele
geirildiini renip Ahlat Seferinden vazgeip, Sinop zerine yryerek Sinop Kalesini
kurtard399.
Saltanat boyunca Sultan Aleddn Keykubad en ok uratran konulardan biri de
Celaleddn Harzm ah ve Yass imen sava (13 Austos 1230) olmutur.
I.Aleddn Keykubad ile Celaleddn Harzm ah arasndaki ilikiler ilk bata dostane
olmasna ramen daha sonra Cihan ahn Celaleddni kkrtmas ile iki hkmdar
arasndaki ilikiler bozuldu. Bilhassa Celaleddnin ordusunu beslemek iin sk sk snr
ihlallerinde bulunup etraf yamalamas iki sultan sava haline soktu400.
I.Aleddn Keykubad, Mool tehlikesinden dolay Celaleddn Harzm aha eliler
gndererek sava nlemek istese de Celaleddn Harzm ah olumlu bir yant vermeyerek
sava kanlmaz bir hale sokmutur. 40.000 kiilik Harzm ah kuvveti Erzincann Yass-

395

A. Sevim-Y. Ycel, Trkiye Tarihi, Fetih, Seluklu Ve Beylikler Dnemi, (Ankara: T.T.K. Yay., 1989) s.
155.
396
Sevim, a.g.e., s. 169.
397
Turan, a.g.e., s. 379; Sevim-Ycel, a.g.e., s. 157; Sevim, a.g.e., s. 173.
398
Necdet Sakaolu, Trk Anadoluda, Mengcek Oullar, ( stanbul, Milliyet Yay., 1971) s.61-63.
399
Emine Uymaz, Sultan I.Alaaddin Keykubad Devri Seluklu Devleti Siyasi Tarihi, (1220-1237) (Ankara:
T.T.K Yay.), s. 45.
400
Osmn Turan Keykubad I mad. A, c./VI, (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s.653-654.

97
imen mevkiinde Seluklu kuvvetleri ile savam (13 Austos 1230) ve Seluklular parlak
bir galibiyet elde etmitir401.
Aleddn Keykubadn bu parlak zaferinden hemen sonra Mool Han eday elisi
olan Kazvinli Emir emseddni Aleddn Keykubadn yanna gndererek kendi himayeleri
altna girmelerini - her yl sembolik hediyeler gndermeleri karlnda Anadolu Seluklu
Devletinin topraklarna taarruzda bulunmayacan bildirmitir. Aleddn Keykubad bu
teklifi kabul ederek muhtemel Mool taarruzunu nledi. ini salama almak iinde muhtemel
ani bir Mool saldrsna kar hazrlkl olmaya aba sarf etti402.
Anadolunun siyasi birliini tamamlamasna az bir sre kalan Aleddn Keykubad
Amid seferi ncesi rahatszlanarak 1237 tarihinde Keykbadiye saraynda vefat etti.
1.2. I.Aleddn Keykubad Dnemi Anadolunun Ekonomik Durumu
Aleddn Keykubadn Sinop ve Alanya gibi liman kentlerini ele geirmesi Seluklu
ekonomisini levanten deniz ticareti ile dorudan doruya temasa geirmitir. Bu yaygn olan
kara ticaretinin yannda deniz ticaretininde genileyeceinin ilk sinyallerini vermekteydi403.
Nitekim Aleddn Keykubad sahil kentlerinde ticaretin daha da younlamas iin yabanc
tccarlara baz imtiyazlar vererek ticarette devlet garanticiliini sigortacln balatt.
I.Keykubad, ticaretin gelimesi iin ilk olarak 8 Mart 1220 tarihinde Venedik Dukas
ve onun yerine geecek despotlarla, Suriye ve baka yerlerdeki Venedikliler, onlarn gelip
giden btn tacirleriyle sultann lkesinin hepsinde iki yl srecek bir sulh gerekletirildi404.
Aleddn Keykubadn elisi ile Venedik Dukas Bacabus Teopulo arasnda imzalanan
antlamaya gre, Venedikli tacirler Seluklu snrlarnda serbeste ticaret yapacak, Venedikli
tacirlerden 1/2den fazla gmrk resmi alnmayacak ve bu tacirler altn, gm, mcevherat
ve zahireleri vergiden muaf tutulacakt. Trk tccarlar da Venediklilere ait yerlerde ayn
ticaret serbestisine sahip olacakt405.
Aleddn Keykubad kervan yollarnn emniyetini salamasna ramen zengin ticari
mallar tayan byk kervanlarn karalarda Anadolu Seluklu Devleti dmanlarnn veya
Trkmenlerin; denizlerde korsanlarn yamalarna uramas halinde zarara urayanlarn
zararlarn devlet hazinesinden karlayarak devlet sigortacl anlayn uygulamaya
koydu406.
401

Uymaz, a.g.e., s. 46.


Uymaz, a.g.m., s. 126.
403
Cemal Kafadar, ki Cihan Arasnda Cogito Osmnllar zel Says, say/ 19, Y.K. Yay., stanbul, 2001,
s.41.
404
Uyumaz, a.g.m., s. 122.
405
Osmn Turan, Seluklular Hakknda Resmi Vesikalar, (3. bsk., Ankara, TTK Yay., 1995) s. 126.
406
Turan,...Resmi Vesikalar, s.126-127.
402

98
Kervan ticaretinin daha salkl ilemesi iin yeni kervansaraylar ina edildi.
Kervansaraylar bir devenin bir gnde gidebilecei mesafe olan 25-30 km.lik aralklarla
yaplyordu. Bylelikle kervanlarn gvenlii salanyor ayrca da kervan sahiplerinin rahat
yolculuk yapmalar gerekletiriliyordu. I. Keykubad kervan yollarnn gzergahlarna zel
koruma birlikleri tahsis etmek suretiyle ticaretin sekteye uramasn engelledi407.
Aleddn Keykubad Anadolu ticaretinin uluslararas bir boyut kazanmas iin yalnz
Venediklilerle yaplan antlamalara bal kalmam bunun yannda Anadoluda uluslararas
fuarlar kurmutur408. Mesela; Yabanlu da kurulan uluslararas pazar tm Ortadounun en nl
fuar ve pazaryd409.
Aleddn Keykubadn akllca yrtt siyasi ve ekonomik politikalar bir anda
Anadoluyu muazzam bir zenginlie ulatrd.
AnadoluSeluklu Devleti tarihinden bahseden kaynaklar, Anadolunun ulat
zenginlii yle tarif ederler:
Anadolu diyarnda emniyet ve refahlk kararlat. Fakirlere hakszlk yapan kimse
kalmad410 Ata Melik Cveyni Aleddn Keykubad dneminin zenginliinden
bahsederken anlatt bir hikayede Aleddn Keykubadn kiisel huylarn da u ekilde
aktarr bu anlatm Mool istilasyla beraber dervilerin neden Anadoluya Aleddn
Keykubadn yanna geldiinide aklamaktadr: Bir fakir Anadoludan padiahn
cmertliini duyarak yola ktm.....Cihan padiahnn gz ben zavallnn zerine derse
durumum deiir ve ters giden ilerim iyiye dner midindeydim dedim. Ben durumumu
anlatrken (padiaha) hediye olarak getirdiim meyveleri padiaha verdiler. Padiahta
ondan iki tane alp heybesine koyduktan sonra kendisinin bu davrann ho
karlamadn belli edip yanndakilere: Bu adam ok uzak yerlerden gelmi. Buraya
gelirken bir ok kutsal yerleri ve trbeleri gezmi ve byk insanlarla karlam olmal.
Byle bir adamn burada bulunmasn ve onun getirecei uuru ganimet bilmek gerekir.
diyerek

atn srd. Sarayna gidince Danimend Hacibe benim yerimi sormu. Hacib

bilmiyorum demesi zerine onu azarlayarak, sen nasl bir Mslmansn? Bir fakir uzak
bir yerden ehrimize geliyor, senin onun yediinden, itiinden haberin yok. Derhal onu bul
demi. Danimend Hacib hemen beni bulup evine gtrd. Ertesi gn Kaann saraynn
nnde otururken, balid ykl bir arabay hazineye gtrrlerken grdm. Bu parann
407

Osmn Turan, Seluk Kervansaraylar Belleten, c/X, say/ 39, Ankara, 1946, s.471-496.
Turan....Trkiye, s.398, Kafadar, a.g.m., s.42.
409
Faruk Smer, Seluklular Devrinde Milletleraras Byk Bir Fuar, Yabanlu Pazar, (stanbul, T.D.A.V.
Yay., 1985).
410
Anonim Seluk-name, s. 30.
408

99
miktar 700 bali olup Macinin fethi srasnda elde edilmi olan ganimetti. Padiah
Danimend Hacibe beni artt. O arabada bulunan btn paray bana vermelerini emretti
ve iltifatlarda bulundu...411. Bu ifadelerden de anlalabilecei gibi o tarihlerde Aleddn
Keykubad Moollarn gney seferinden elde ettikleri ganimetle e deer olan bir miktar bir
fakire yardm etmek maksadyla ok rahat bir ekilde verebilmektedir.
Aleddn Keykubad dneminde Anadolu halknn ulat ekonomik ve siyasi dzey
sultann lmnden sonra uzun bir sre grlemeyecektir.

2. DEDE KARKIN
Gerek ismi hakknda herhangi bir malumata sahip olmadmz Dede Karknn ismi
kuvvetle muhtemeldir ki, takma bir isim ya da unvand. Muhtemelen Kargn boyundan gelen
bir oyman lideri olan Dede Karknn ismindeki Dede; Trkler arasnda halka yol
gsteren tecrbeli ve bilge kiilere verilen bir unvan olarak kullanlmtr. Bununla birlikte
Erken Dnem Yesev dervileri iin kullanlan bir tabirdir412. Genel anlamda tarikat bykleri
iin kullanlan bir tabirdir413. Buradan da anlalabilecei gibi Dede Karknn Dede
unvann kullanmas onun belirli bir toplulua yol gsteren ve o topluluka sayg duyulan bir
kii olarak grldn gsterir. Bu topluluk da muhtemelen Ouzlarn Kargn boyundan
gelen bir oymakt.
ecere-i Terkkimede Karkn ( (7'7 ) eklinde geen kelime414 Dede Karkn ile ilgili
en eski bilgileri veren Menkbul-Kudsiyede Garkn ( (7*8) eklinde gemektedir415. Biz
incelememiz srasnda Karkn kelimesinin en eski yazl biimi olmasndan dolay
Karkn eklinde kullanmay tercih ettik.
Kelimenin anlam konusunda ise yine bir birliktelik yoktur. Mtercim Ahmet Asmn
Kamus tercmesi ve onu referans alan tarama szlne gre Karkn; hayvann sarsndan
kan siyah ie yaramaz deri olarak tanmlanr416. Kelimeyi Kargn ( (8'7 ) eklinde okuyan
ztelli; takn su, alayan, ok alevli ate gibi tama ile ilgili bolluk, bereket ve suyu

411

Aleddn Atamelik Cveyn, c/I, s.215-216.


Sleyman Uluda, Dede D..A., c/IX, (stanbul: D.V. Yay., 1994), s. 76; Mecdud Mansurolu, Dede
.A., c/III, (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 506.
413
Mehmet Ali Ayn, Tasavvuf Tarihi, (Sad. H. S. Yananl), (stanbul: Kitabevi Yay., 2000), s. 204.
414
Ebl-Gaz Bahadr Han, s.245, 248, 266.
415
Elvan elebi, s. 10, 11, 12, 160, byt. 111, 124, 132, 134, 135, 1875.
416
Mtercim Ahmet Asm, Kmus Tercmesi, c/II, stanbul, 1312, s. 328; Komisyon, Tarama Szl, c/IV,
(2.bsk, Ankara: T.D.K. Yay., 1996) s. 2313.
412

100
ilgilendiren anlamlar karladn anlatr417. Ebl-Gaz Bahadr Han ise, Karkn kelimesinin
ili, al anlamna geldiini bildirir418.
419

doyurucu a anlamnda kullanlmtr

Reideddnin Cmit-Tevrihinde kelime ok


. Hasan Eren; eriyen karlarn oluturduu akarsu,

karla kark yaan yamur, marangozlukta kullanlan bir eit rende, biiminde aklar420.
Ouzlarn Bozok koluna mensup olan Karkn boyunun iareti: \\ ongunu ise su
kartaldr421.
Karkn boyunun ve Dede Karkn a bal bulunan Karkn Oymann Anadoluya ne
zamandan itibaren youn kitleler halinde g ettiini bilemiyoruz. Ancak yukarda da
belirttiimiz gibi bu tarihin M.1220-1237 yllar aras olmas kuvvetle muhtemeldir. Bu da I.
Aleddn Keykubadn iktidar dneminde gerekletiini gsterir.
Dede Karknn manevi gcnn olduuna inanlmas, Karkn boyu ierisinde Dede
Karkn manevi bir etkinlie ulam olmas son derece kuvvetlidir. Nitekim muhtelif yerlere
dalan Karkn airetleri yerleik yaantya gemelerine paralel olarak Dede Karkn ismini
tayan kyler ve ziyaretgahlar kurmulardr. Nitekim Anadoluda; Mrdin, Elbistan, Mara,
Afyon, Ankara, Antalya, Balkesir, orum, Tarsus, Konya, Adana, Manisa, Anteb, Sivas422,
Eskiehir423 ve Malatyada424 ok sayda Kargn, Dede Kargn adn tayan ky ismine ve
ziyaretgah yerlerine tesadf edilmektedir. Oymaklarn bu blgelerde ne zaman yerleik
yaantya getiini tespit edemiyorsak da Osmnl devrinde bu blgelerde yerleik yaantda
olduklarn tespit edebilmekteyiz425.
Dede Karkn, Vef hareketine mensubiyeti ile ilgili direkt bilgi veren herhangi bir
kaynaa sahip deilsek de dolayl olarak Dede Karknn Veflie olan mensubiyetini tespit
etmek mmkndr.
Dede Karknn tarihsel ve tasavvufi kiilii ile ilgili en eski bilgileri veren Vef
hareketinin Anadoludaki liderliini yapm Bb lysn torunu ve Veflik hareketini
yakndan tanyan Elvan elebinin menkb-nmesinde Veflik tarikat veya Tcul-rifin
Seyyid Ebl-Vef hibir ekilde anlmamaktadr. Buna karn eserin yazar olan Elvan
elebinin soyundan gelen Osmnl devri mutasavvf ve tarihisi k Paa-zde, bize bu
417

Cahit ztelli, Hac Bekta- Vel Velyet-nmesi T. D., c/VIII, say/ 92, (Ankara: T.D.K. Yay., Mays
1958), s. 479.
418
Ebl-Gaz Bahadr Han, s. 248.
419
Reideddnden naklen, Bahattin el, Trk Mitolojisi, c/I, (3.bsk, Ankara: T.T.K. Yay., 1998) s. 341
420
Hasan Eren, Trk Dilinin Etimolojik Szl, (Ankara: T.D.K. Yay., 1999) s. 121.
421
Ebl-Gaz Bahadr Han, s. 248; el, a.g.e., s. 364.
422
Komisyon, Karkn mad. T.A., c/XXI, Ankara: M.E.B. Yay., 1974, s. 341.
423
Ahmet Refik Altnay, Fatih Zamannda Sultan Ey T.O.E.M., c/XIV, no. 3, stanbul, 1340, s. 129-141.
424
Yusuf Halaolu, XVIII. Yzylda Osmnl mparatorluunun skan Siyaseti Ve Airetlerin
Yerletirilmesi, (3.bsk, Ankara: T.T.K. Yay., 1997) s. 107-108.
425
Halaolu, a.g.e., s. 107, Altnay, a.g.m., s. 135.

101
konuda son derece kymetli bilgiler vermektedir. Kendisinin kaleme ald tarihinde; .Ben
ki, fakr Dervi Ahmed km ibn-i eyh Yahy ibn-i eyh Sleymn ve ibn-i Bl sultnll k Paaym ibn-i mridl-fk Muhlis Paaym ve ibn-i kutbd-devrn Bb lys
halfe-i esSeyyid Ebl-Vef Tcul-rifin nevvarel-lhu kabrehum426 vermi olduu bu
bilgiler Bb lysn Veflik hareketinin kurucusu Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vefnn
tarikatna bal olduunu aka gsterir. Elvan elebinin menkb-nmesinde Bb lys;
Dede Karknn halfesi ve mridi olarak bildirilir427. Bu da, Dede Karknn Vef tarikatna
dahil olduunu ve Anadoluda ismi bilinen ilk Vef eyhi olduunu gsterir. Bb lysn,
Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vefya bal olduunu gsteren bir dier kaynamz Osmnl
tasavvuf hayatnda nemli bir yere sahip olan Nefahtl-ns isimli kitabn Geyikli Bb
pasajndaki bilgilerdir. Bu pasajdaki anlatma gre, Orhan Bey dneminin sava
dervilerden biri olan Geyikli Bbya Orhan Bey kimin mridi olduunu sormas zerine,
Geyikli Bb; Bb lysn mridi ve Seyyid Ebl-Vefnn tarikatndan olduunu
bildirir428.
Yukarda vurguladmz gibi Dede Karkn muhtemelen Anadoluya ilk olarak
Mrdine gelmitir429. Bir mddet burada kaldktan sonra muhtemelen Elbistana yerlemiti.
Mrdinde Dede Karkn isimli yerleim yerlerine daha XV. yy.n sonlarnda kaynaklarda
tesadf etmemiz430, bu yerleim yerinin nemini koruduunu ve kendini kabul ettirdiini
gsterir. Bunun nedenini de Mrdinin Dede Karkn kasabasnn uzun sre Vefliin
merkezlerinden biri olmasyla aklayabiliriz.
Dede Karknn Mrdinden Elbistana gitmesinde ki en temel neden kanaatimizce
bal bulunduu Karkn boyuna tabi oymaklarn nemli bir blmnn dank halde Mara,
Elbistan ve Kefersud yani ileriki dnemlerde Dulkadir ili olarak bilinecek topraklarda
yaamalaryd431. Bir baka ifadeyle Dede Karkn blgeye gelerek akrabalk ilikilerini de
426

k Paa-zade, (li), s. 1 y azz fakr ki Dervi Ahmed kyam bn-i eyh Yahy ve bn-i eyh
Selmn ve bn-i sultnl-mel k Paayam ve bn-i mridl-fk Muhlis Paa ve bn-i kutbud-devrn
Bb lys halfe-i Seyyid-i Ebl-Vef nevvarel-lhu kubrahum k Paazade, Tevrh-i li Osmn,
(Yay. K. Yavuz-Y. Sara) (2003, stanbul: Ko Yay.) s. 319; Ben ki fakir Dervi Ahmed kyem ibn-i eyh
Yahya ve ibn- eyh Selman ve ibn-i Sultan l-maal k Paayam ve ibn-i mrid ul-fk Muhlis Paa ve ibni kutb ud-devrn Bb lys halfet s-Seyyid Ebl Vef nevver Allh kubrhm. k Paa-zade, (Asz), s.
91.
427
Elvan elebi, vr. 10/b, 12/b, str. 184, 211.
428
Lmi elebi, (S. Uluda-M. Kara), s. 842.
429
Ocakn belirttii gibi Elvan elebi menkb-nmesinin eksik olan ilk sayfalarn kuvvetle muhtemel ki, Dede
Karknn hal tercmesi ile ilgiliydi. Nitekim nl Osmnl tarihisi Knhl-Ahbr yazar Alnin ifadesine gre
bu menkb da Dede Karkn ile ilgili zengin malumat bulunmaktadr. bk. Gelibolulu Mustafa Al, c/V, s. 40;
Gelibolulu Mustafa Al, ( M. uhadar- A. Uur vd.), c/I, s. 66.
430
Eb Bekr Tihran, s. 38.
431
Faruk Smer, Ouzlar (Trkmenler) Tarih-Boy Tekilat-Destanlar, (4.bsk, stanbul, T.D.A.V. Yay.,
1992) s. 235.

102
kullanarak Vef hareketini Kargn boyuna bal oymaklar arasnda yaymaya alm
olmaldr.
Dede Karknn Gneydou ve orta Anadoluda yrtt Vef propagandas
lmnden sonra yerine geen ve muhtemelen Kargn boyuna bal bir airet reisi olan Bb
lys iin nemli bir potansiyel oluturmu olmaldr. Nitekim, dikkat edilecek olursa Bbler
isyann kt yerlerde Karkn boyuna bal airet ve oymaklarn yaad grlecektir.
Harita III432

Harita IV433

432
433

Karkn Boyunun Anadoluda XII ve XIII. yy.da ikamet ettii nemli yerleim yerlerini gsteren harita.
Bbler ayaklanmasnn gerekletii sahay gsteren harita. harita iin bkz. Ocak, Bbler syan, s. 274.

103
Dede Karkn ile Anadolu Seluklu Devleti Sultan I. Keykubad arasndaki ilikilerin
iyi bir seyir takip ettiini sylemek mmkndr. Nitekim I. Keykubad, Dede Karkna on yedi
ky vakf olarak verir434. I. Keykubadn din adamlarna yardmlarda bulunmas ve Dede
Karkna on yedi ky vakf etmitir. Bundan dolay Anadolu Vefleri, Sultan I. Aleddn
Keykubad Allah dostu bir hkmdar olarak grmlerdir435.
Elvan elebiden rendiimize gre Dede Karkn ile I. Keykubad yz yze grm
ve I. Keykubad; Dedenin byk bir veli olduuna inanarak ona eitli vakflar balamtr.
Dede

Karkna

balanan

on

yedi

kyn

hangi

mevkide

olduu

tespit

edilememektedir. Bu kylerin Dede Karknn yerletii ve muhtemelen de zaviyesini at


Zulkadirde yani Mara ve Elbistan blgesindedir. Dede Karkn; Mara ve Elbistan
yaknlarnda yerletiini dnmemizin nedeni Elbistana yakn Gksunda bir Dede Karkn
trbesinin bulunmas ve Hac Bekti Velinin menkbevi hayatn anlatan vilayet-nmede
onun bu blgede yaam olabilecei izlenimini uyandran bilgi krntlarnn yer almasdr.
Velyet-nmedeki bilgilere gre, Hac Bekt Anadoluya Zulkadir ili topraklarndan
geerken obanlk yapan brahim Hacnn ceylan derisinden yaplm manevi gc olan
brkn Zulkadir iline maneviyatn yaymas ve yaamas iin verir. Hac brahimin
lmnden bir mddet sonra blgede son derece etkili olduu anlalan Dede Karknn
oullar, Hac brahimin ocuklarnn elinde bulunan brk Dede Karkn olduu ve Hac
brahimin bunu izinsiz kulland gerekesiyle ellerinden alrlar436. Byle bir olay yaand m
bilinmez ama Dede Karknn Zulkadir vilayetinde daha zelde Gksunda yaam olmas
kuvvetle muhtemeldir. unu da belirtelim ki, Mara ve Elbistan blgesinde sadece Gksunda
Dede Karkn trbesi bulunmaktadr.
Dede Karkn, kendi zaviyesinde ayn dier eyhler gibi mnzevi bir hayat yaamtr.
Dede Karkn, Ebl-Vefdan farkl olarak bu dnyay zehir olarak grmtr437. Tvbe ve

434

Elvan elebi, vr. 6/a, byt. 101-102


On yedi pre kend vakf olsun
Hakk-tel kabul dek klsun
eyh virdi rz kabul itdi
stinet diledi eyh gitdi.
435
Elvan elebi, vr. 6/a, byt. 95-96
Tanr dostn dost dutan kiiler
Lanet okr ana zaman u zemen
Tanr dostn dost dutan kiiler
Yirde v gkde gn gibi lar.
436
Uzun Firdevsi, s. 21-22.
437
Elvan elebi, vr. 7/a, byt.
Dn u gn zhd taat u takv
Zehr grindi zehre-i dny.

104
irat faaliyetlerinde bulunan Dede Karkn438, Anadoluda Vef propagandasnn yaplmas
hususunda drt yz derviini grevlendirmitir439. Hatta Elvan elebi; Dede Karknn bu
propagandalara bizzat katldn ve halktan ilgi grdn bildirir440.
Burada dikkat eken en nemli nokta ise, Dede Karknn eyhlii dneminde drt yz
mridini tvbe ve irat vazifesini yerine getirebilecek seviyeye ulatry baarmasdr. Bir
dier anlatmla Dede Karkndan drt yz kii eitimini tamamlamay baarm ve halfe
olabilmitir441. Bu da onun, drt yz halifeden ok daha fazla kiiye tasavvufi eitim verdiini
gsterir.
Gerek Erken Dnem gerekse de Anadoluda ki Vef dervilerinde son derece nemli
olan hayvanlar aleminde sz sahibi olarak onlarn zerinde gezme inanc Dede Karkn
ekseninde de grlmektedir. Elvan elebiye gre Dede Karkn, davar srtnda gezintiye kar
ve bindii davar at misali hareket edebilirmi442. Dede Karknn hayvanlar zerindeki gc
ve iktidar zellikle geyikler zerindedir443. Dede Karknn geyikler zerindeki tesir gcn
en sevdii halfelerinden biri olan Ayna Dolaye devreder444.
Drt yz halfeye sahip olduu belirtilen Dede Karknn halfeleri de onun yolundan
gitmitir. ve halfelerinden herhangi biri kendisine kar muhalefette bulunmamt445.
438

Elvan elebi, vr. 7/a, byt. 111


Dede Garkne tevbe v ird
Bu slk irek lcak std.
439
Elvan elebi, vr. 12/a, byt. 208
mdi destr varunuz Rm
Davet idn cemat- um.
440
Elvan elebi, vr. 7/a, byt. 112, 114
Gn gnin eyh davete megl
Eyle kim kld hs u !am kabul
Davet-i hs kld pes halk
lemi dutd lutf v hulk.
441
Elvan elebi, vr. 11/b, byt. 199-200
Dede Garkn buyurd iy hulef
Bu kii ked ura sala halka.
442
Elvan elebi, vr. 8/a, byt. 134-135
Ata binmez Dede divra binr
Divr altnda at gibi atlur
Dede Karkn kermetin grr bir
Bir divra biner yrir ol r .
443
Elvan elebi, vr. 12/b, byt. 214
N-gehn bir blk geyik hurrem
rir eyhe yz urur ol dem.
444
Elvan elebi, vr. 12/b, byt. 215-216
eyh iaret ider dner onlar
Ayna Dolaye ba urur bnlar
n irer Ayna Dolaye ba uru
Hatrndan geer kim ol dem ul.
445
Elvan elebi, vr. 10/b, byt. 182
eyh seccdesi sadetmz
Fevt old bile bu tatmz.

105
Dede Karkn, Anadoluya geliinden sonra halfeleri Vef propagandasn yapmak
iin yanndan ayrlmlardr446. Halfelerin her birinin ehl-i kef ve ehl-i hl olarak
nitelendirilmitir. Bununla beraber, halfeleri tevhid inancna sahiptirler447.
Dede Karkn mritleri ile birlikte zaman zaman nde gelen halifelerini ziyarete
gitmitir. Ancak bu ziyaretlerin tam olarak hangi nedenlerden kaynaklandn tespit
edemiyoruz448.
Dede Karknn Anadoluda rgtlemeye balad Veflik hareketi ierisinde n
plana kan halfeleri; Hac Mihman, Badn Hac, eyh Osmn, Ayna Dola ve Bb
lystr449. Bu be halfeden Bb lys, Dede Garknn lmnden sonra Vef tarikatnn
bana gemi;450 Badn Hac, eyh Osmn, Ayna Dola Anadolunun muhtelif yerlerine
tarikat yaymak iin gnderilmilerdir451. Elvan elebi tarafndan kaleme alnan menkbnmeden anladmz kadaryla Anadoluya nce Dede Karknn sekin halfeleri; Hac
Mihman, Badn Hac, eyh Osmn ve Ayna Dola gelmi bunlarn hemen akabinde Dede
Karkn gelmitir.
Hangi tarihte ldn ve nereye gmld hakknda herhangi bir bilgi olmayan
Dede Karknn, lmnden sonra dahi halk arasnda efsanevi zellikler tadna dair
birtakm menkbeler domutur.
Bu menkbelerden biri de Konyann umra ilesine bal Karkn kynde bulunan ve
Dede Karkna ait olduuna inanlan trbenin etrafnda anlatlan hikayedir. Bu hikayeye gre:
Dede Karkn umraya yakn bir yere gelerek adr kurar ve irat faaliyetlerine balar. Bir
mddet sonra Dede Karknn adrn kurduu ova adrlarla dolar ve Dede Karknn
mridleri ve dervilerinin says binleri bulur. Dede Karkn ilerleyen yllarda yallktan
hastalanm ve bu haber her yere yaylmtr. Derviler Dede Karknn etrafna toplanarak,
lmnden sonra kendilerini kimin irat edeceini sorarlar. Dede Karknda cevaben: .
446

Elvan elebi, vr. 7/a, byt. 117


Kopd drt yz halfe zatndan
Dil ne bilsn disn sftndan.
447
Elvan elebi, vr. 10/a, byt. 169-171
Drt yz ol kim Halfe vard benm
Her biri ehl-i kef hl makm
Ehl-i tevhd ehl-i seccde
Bunlar ihtiyr idpte Dede
Drt yzinde ki var seccde
Cem ider kamusn bir grda.
448
Elvan elebi, vr. 11/a, byt. 186, 189.
449
Elvan elebi, vr. 11/a, byt. 193.
450
Ocak, a.g.e., s. 98 .
451
Elvan elebi, vr. 13/a, byt. 219
Kald bu hl geldiler bunlar
i yirde kaldlar bunlar.

106
Tanr bk, nefis fnidir. Ben gsem, iinizden biri beni temsil edecek, sohbetlere o devam
edecek. Bu kim olabilir? imdi onu bende bilmiyorum. mdi, ben can emanetini yaradana
teslim etmek zereyim, ecel gelirse lnce u ocakta yanan am ralarndan birer tane aln,
istediiniz istikamete koun. Kimin ras snmez, yank kalrsa o halefim olacaktr der.
Derviler, Dede Karknn dediini yapmlarsa da yamurdan tm ralar snmez; ancak bir
ra var ki, imek avkyla akp gider. Derviler rann peinden komularsa da
yakalayamamlardr. En sonunda raya yaklamay baardklarnda Pirleri Dede Karkn bir
tepeye diktii rann avkna oturmu dervilerine glmser olara grrler. Derviler bu
keramet karsnda Dede Karknn ayaklarna kapanarak adrlarn Dede Karknn diktii
aacn yere nakledip bugnk Karkn kyn kurarlar452. Dede Karknn salnda yakt
ra avkna dair kerametin, lmnden sonrada devam ettiine inanlarak mezarn bulunduu
yer ziyaretgah haline getirilmitir453.
Halk arasnda anlatlan bu hikayedeki destani unsurlar atldktan sonra birtakm tarihi
gereklerde bulmak mmkndr. Muhtemelen hikayede anlatlan ky Karkn boyuna mensup
bir oyman, Vef bir dervi nderliinde gelip yerlemesi sonucunda kurulmutu. Vef
tarikatnn Anadoluda geni kitlelere seslendii dnemin ilk lideri olan Dede Karknn,
etkinlii ldkten sonra bile son derece etkili olmutur Menkbede iimize yarayan bir dier
bilgide Vef dervilerinin kimsenin yaamad blgeleri iskana amasdr. Bilindii zere,
pekok dervi kimsenin yaamad veya Hristiyanlarn terk ettikleri blgelere yerleerek
oraya ncelikli olarak bir zaviye aarlar, hemen akabinde zaviyenin kurulduu alan bir ky,
bir kltr ve tarikat merkezi halinde tekilatlandrarak Trk nfuzunun buraya yerlemesini
salarlard.

Bylelikle,
454

bulunuyorlard

Anadolunun

Trkleme

ve

slamlama

srecine

katkda

Dede Karknn Anadoludaki en nemli halfeleri az ncede belirttiimiz gibi Badn


Hac, Hac Mihman, eyh Osmn, Ayna Dola ve Bb lystr. Bu halfelerden Bb lys,
Dede Karknn lmnden sonra Vef tarikatnn Anadoludaki ubesinin bana geecektir.
Dier drt halfe ise Bb lysn halfeleri sfatyla Anadoluda ki faaliyetlerini
yrteceklerdir.

452

Mehmet nder, Anadolu Efsaneleri, (Ankara: T.K.A.E. Yay., 1966) s. 37-38.


Tanyu, a.g.e., s. 267.
454
mer Ltfi Barkan, Osmanl mparatorluunda Bir skan Ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakflar Ve
Temlikler, I, stila Devrinin Kolonizatr Trk Dervileri Ve Zviyeler V.D., c/II, Ankara: Vakflar Umum
Mdrl Yay., 1942, s. 291. Bu makalenin sadeletirilmi versiyonu ii bk. mer Ltfi Barkan, stila
Devrinin Kolonizatr Trk Dervileri Ve Zviyeleri Tasavvuf Kitab, (Yay. C. ifti), (stanbul: Kitabevi
Yay., 2003), s. 141-191.
453

107
Dede Karknn halfeleri ile ilgili bilgi edinebildiimiz yegane kaynamz Elvan
elebinin menkb-nmesidir. Sz konusu menkb-nmede drt halife hakknda
edinebildiimiz bilgiler son derece azdr.
2.1. Badn Hac
Menkb-nmede sadece eyh Karknn drt byk halfesinden biri olduu
vurgulanmtr. Vef tarikatnn akideleri yaymakla grevlendirilen Badn Hacnn hangi
blgelerde faaliyet gsterdiine dair herhangi bir bilgiye sahip deiliz455.
2.2. Hac Mihman
Dede Karkn yaam boyunca Veflik hareketini yaymak iin Anadoluda faaliyet
gstermitir. Ancak Bb lys dneminde Bb lysn yannda kalarak

hizmetinde

bulunmutur456. Bu durum Erken Dnem Veflik ierisinde grlen bir zelliktir.


Hatrlanaca zere Erken Dnem Vef elitleri ierisinde yer alan halfeler irat ve hareketi
yayma faaliyetlerine katlmam onun yerine Ebl-Vefnn yannda kalarak zel ileri ile
ilgilenmilerdir457.
Menkb-nmeden anlald kadaryla Bb lysn gznde son derece nemli bir
yer igal eden Hac Mihmann en temel vasf gzel naat okumasdr.458 Bb lys, Hac
Mihman tm halfelerinin bulunduu ortamda ararak onu selamlamtr. Bylelikle Hac
Mihmana verdii nemi gstermeye almtr459.
2.3. Ayna Dola
Dede Karkn ve Bb lys zamannda Veflik tarikatnn propagandasn yapmakla
grevlendirilen Ayna Dola460, yukarda temas ettiimiz gibi Dede Karknn dualaryla
geyikler zerinde hkmetme gc elde ettiine inanlmtr461. Aslnda bu durum, daha Dede
Karkn zamannda Ayna Dolann Veflii Anadoluda kurumsallatrma srecinde ki
455

Elvan elebi, vr. 11/a, 13/a, byt. 193, 219.


Elvan elebi, vr. 13/a, byt. 220; Ocak, a.g.e., s. 167
Ulu Hac kim ad Mihmandur
eyh tapusnda ol gelr kalur.
457
Bk. s. 48
458
Elvan elebi, vr. 109/b, byt. 1929
Vasf v nat b-hisb-durur
Ne kalem bildi hakk ne kad .
459
Elvan elebi, vr. 109/b, byt. 1926
Hacya hem ul sal virdi
Hulef ortasnda ol vhid.
460
Elvan elebi, vr. 13/a, byt. 219.
461
Elvan elebi, vr. 12/b, 94/b-95/a, byt. 214-216, 1646-1648.
456

108
rolnden dolay elde ettii prestiji ifade etmek iin kullanlan bir sayg ifadesi olarak
deerlendirilmelidir.
Vefliin Anadoludaki hareketi ierisinde en n plana km halfelerden biri olan
Ayna Dolann geyikler zerinde ki gc, onlarla birlikte dolamasnn bir benzeride Orhan
Gazi zamannda yaam olan Geyikli Bbda grlmektedir. ahsi kanaatimizce gerek Ayna
Dola gereksede Geyikli Bbnn geyikler zerindeki gc ile anlatlmak istenen, bu
halfelerin hareketin elitlerini oluturmas ve nderlik misyonlarnn sembolik olarak
anlatlmak istenmesinden kaynaklanmaktadr462.
Bir mddet sonra Tokata yerleen ve orada bir hayli etkili olan Ayna Dola463 burada
eyhi Bb lys gibi boz bir at ile insanlara yardm ederek zulme kar kt ifade
edilmitir464. eyhi Bb lysn kartt ve Bbler isyan olarak anlan isyandan465 sonra
yakalanan Ayna Dola tutuklanmtr. Ayna Doladan; Seluklu ynetimi Bb lys
taraftarlndan vazgemesini istemi ancak466 Ayna Dola bunu kabul etmemitir467. Bundan
dolay, Ayna Dola derisi canl canl yzlerek idam edilmitir468. Ayna Dolann idamndan
sonra, Bb lysn mridleri Ayna Dolann Bb lys ile ayn makama ulatn ve bunu
geyik derisinden yaplma seccade sayesinde gerekletirebildiine inanlmtr469.

462

Neri, (Taeschner), c/I, s. 72; Neri, ( Unat-Kymen), c/I, s. 166-169; . Amma ilerinde bir derv varidi,
tada geyicklerle yrrdi geyicklerle musahabet ider hi geyicklerden biri andan kamazlar Neri,
(Unat-Kymen), c/I, s. 168-169; Neri, (Taeschner), c/I, s. 72 ayrca bk. II. Blm, dpnt.54.
463
Elvan elebi, vr. 96/a, byt. 1668
Halk- Tokat ser-be-ser hzr
Cem olup eyhe cmlesi nazr.
464
Elvan elebi, vr. 99/a, byt. 1726
Hzr olur Boz ile karu durur
Zulme karu yrr el baga urur.
465
Ocak, a.g.e., s. 124-133.
466
Elvan elebi, vr. 99/a, byt. 1727
Yani kim meslh eylerz sini biz
Eyt deglz biz ol Bbdan tz.
467
Elvan elebi, vr. 99/a, byt. 1729
Nice diye deglem andan ben
Byle diyp ne olam andan biten.
468
Elvan elebi, vr. 99/a, byt. 1730; Ocak, a.g.e., s. 168; Bir Ssn gelenei olduu bilinen derinin canl canl
yzlmesi farkl tarihlerde merkezi otoriteye kar kan ya da merkezi otorite tarafndan tehdit olarak grlen
kiilere verilen bir cezadr. Mesela bu uygulama M.1277 ylnda Anadolu Seluklu Devletine kar isyan eden
ve devleti bir hayli uratran Alaeddin Siyavua (Cimri Kyam) ve merkezi otorite tarafndan tehdit olarak
alglanan Fazlulllah-i Esterabad mridi nl sufi ve edip Nesimye de uygulanmtr. bk. Cemil ifti, Maktul
airler, (stanbul: Kitabevi Yay., 1997), s. 26-27; Ahmet Yaar Ocak, Osmanl Toplumunda Zndklar Ve
Mlhidler, (3. bsk, stanbul: T.V.Y. Yay., 2003), s.68, 184; Turan, a.g.e., s. 570.
469
Elvan elebi, vr. 99/a, byt. 1732-1733
Kim makmun makm- lys
Kld edn v old als
Sebeb ol secde-i geyik bu ie
Emr-i Hakka kim eyde kim bu nie.

109
2.4. eyh Osmn
Dede Karknn ve lmnden sonra Bb lysn en gzde halfelerinden biri olan
eyh Osmnn Vef tarikat ierisindeki nemi Elvan elebi tarafndan u szlerle
aklanmaktadr: eyh Osmn ki nr- dde-durur / Hazret-i eyh menzil anda urur.470
Yukardaki ksmlarda belirttiimiz gibi Dede Karkn en gzde drt halfesini Bb lysn
hizmetine vermiti. Bb lys bu drt halfeden eyh Osmna ayr bir gzle yaklam ve
yerine vekil olarak brakmtr. Nitekim menkb-nmede geen: Tekyem altnda kodum iy
Osmn / hid-i adl bu sze Rahmn / Ne kim dem tasavvurnda olur / steyen bu gnlde
an bulur . mdi Osmn benm vasiyyetmi / Ol sadetl baht u devletmi 471 szler bu
kanaati uyandrmaktadr. Bb lysn zellikle vasiyetini eyh Osmna emanet
brakmas472 eyh Osmnn Anadolu Vef tarikat ierisindeki yerini gstermesi bakmndan
son derece nemlidir473.
Bbler isyanndan sonra balatlan takipten kurtulduu anlalan eyh Osmnn bir
mddet sonra Krehire gelerek Bb lysn yerine tarikatn bana geen Muhlis Paann
hizmetine girmitir474. eyh Osmnn Muhlis Paann tarikatn bana getikten bir yl sonra
lmtr. eyh Osmn ise, Muhlis Paann lmnden sonra tarikatn bana getikten olan
k Paann hocalna tayin edilmitir475.
eyh Osmn dier halfeden ayran temel zellik onun; Dede Karkn, Bb lys
ve Muhlis Paann halfeliini ve Muhlis Paann lmnden sonra yerine geecek k
Paann hocaln yapm olmasdr. Buradan da anlalabilecei gibi eyh Osmn dier
halfeye oranla daha uzun yaamtr476.

470

Elvan elebi, vr. 60/b, byt. 1043.


Elvan elebi, vr. 64/b-65/a, byt. 1117, 1118, 1123.
472
Elvan elebi, vr. 65/b, byt. 1132
Bu szi syleyince ol sultn
Yzini sriy-durur Osmn.
473
Elvan elebi, vr. 65/a byt. 1123-1125
Gni birle viribi gelsnler
Ubu erkn inde olsunlar
Ne ki sende mhede kldum
Hakk yolnda mchede buldum
Her kimn kuvvet-i mchedesi
Yok durur yok durur mhedesi.
474
Elvan elebi, vr. 68/b, byt. 1175
Szlerini kabl kld eyh
Kr glehr kld geldi eyh.
475
Elvan elebi, vr. 68/b, byt. 1178
Kld evvel mrebbi Osmn
Ol kav zhd dn imn.
476
Ocak, a.g.e., s. 168.
471

110
eyh Osmnn Seluklu ynetiminden kamay nasl baardn, nerede saklandn
ve bu srete kimlerle ilikiye girdiini u an iin tespit edemiyoruz. Ancak onun Karkn
boyuna mensup oymaklarn yannda saklanm olma ihtimali kuvvetlidir. Yukarda da temas
ettiimiz gibi Veflii Anadoluda kitlelere ulatran Dede Karkn ve Bb lys, Karkn
boyuna mensup ve bu boy ierisinde son derece etkili kiilerden biriydi.
3. BB LYS-I HORASN
Tam ad caed-dn Ebl-Bak lys bin Al el-Horasndir477. smi sayesinde
Horasanl olduunu ve babasnn adnn Al olduunu renmekteyiz. Ne var ki, onun
hakknda bilgi veren hibir kaynak, hangi ylda Horasnn neresinde doduunu ve
kimlerden eitim ald hakknda bilgi vermez.
sminde geen Bb unvan Uludaa gre; tasavvuf tarihinde daha ok; sevgi, sayg
ve himaye gibi ahlaki esaslar zerine kurulan baba evlat mnasebeti, ok eski tarihlerden
itibaren din nderleriyle onlara tabi olan kiiler arasnda bulunmas gereken iyi ilikiler iin
rnek alnm ve kullanlm bir tabir olduunu yazar478. Kprl; bu tabirin ilk olarak Byk
Seluklu Devleti dneminde ortaya ktn ve terimin ilk ortaya knda daha ok ran ve
gney Azerbaycanda kullanldn vurgulayarak Bab eklinde ksaltlarak da kullanldn
zikr eder479. Seluklular dneminde zellikle Rmlardan alnan blgelerin slmlama ve
Trkleme srecinde etkili olan Bblar arlkl olarak gaza ve cihat erevesinde- dini
kadar siyasi ilevleri de bulunmaktayd. Dini ayinleri ynettikleri gibi boy adna da karar
veren airet reislii grevinide yrtmekteydiler480. Sz konusu bblarn dini dnce
dnyas ve liderlii Trklerin eski inanlarnn btn olan amanizme ve bu inanlar
btnn yneticisi olan amana son derece benzemekteydi481.
Bb lys namyla hret salan, caed-dn Ebl-Bak lys bin Al Horasnn;
Nipur,

Merv-Shacn, Herat, Belh, Tus, Nas, Abivard, Sarahs, Asfizr, Bdgs,

Crcn, Bmiyn, Garcistan, Toharistan482 veya bu vilayetlere bal yerleim yerlerinde ilk
477

Abd-Zde Hseyin Hsamed-dn, Amasya Tarihi, c/I, (stanbul: Hikmet Matbaas, 1327-1330) s. 223;
Yeni harflere uyarlanm hali iin bk. Abdi- Zde Hseyin Hsameddin, Amasya Tarihi, c/I, (ev. A. YlmazM. Akku) (Ankara: Amasya Belediyesi Kltr Yay., 1986) s. 180; Amasya Tarihinde yer alan Bblikle ilgili
ksmlarn evirisi iin bk. Ahmet Tagn, Hseyin Hsamettin, Bb shak Ve Bb lyas, Amasya Tarihi
Yol, Bilim/Kltr/Aratrma, c/XXI, Ankara: Hseyin Gazi Dernei Yay 2003, s. 81-90.
478
Sleyman Uluda, Bb D..A., c/IV, (stanbul: D.V. Yay., 1991), s. 365.
479
Fuat Kprl, Bb .A., c/II, (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 165. Ayrca bk. s. 26, dpnt. 133.
480
Irene Melikoff, Aleviliin Temelleri Uyur dik Uyardlar, (ev. T. Alptekin), (2. bsk., stanbul: Cem
Yay., 1994), s. 31-32.
481
Irene Melikoff, lk Osmanllarn Toplumsal Kkeni Osmanl Beylii, (1300-1389), (Edt. E. A.
Zachariadou), (2.bsk., stanbul: T.V.Y Yay., 2000), s. 150-151.
482
CL. Huart, Horasn .A., c/V, ks/I, (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 560.

111
tasavvufi eitimini alm olmas kuvvetle muhtemeldir. Elvan elebi vastasyla Bb lysn
Dede Karkna kk yalarda intisap ettiini renmekteyiz. Bb lysn normal olarak
Dede Karkndan Vef tarikatnn tasavvufi prensiplerine uygun bir eitim almas lazm gelir
ki, Veflik de bir eyhin yerine geecek olan mridin hatta en nde gelen halfelerden olmak
iin dahi eyhinden derslerini tamamlayp bu derslerde baarl olmas gerekirdi483.
Alya Krupp; Bb lysn bir ara Buharada bulunduunu ve bu srada Ebl-Vef ile
tanarak Veflik hareketine katldn ileri srmtr. Bu varsaym son derece zayftr484.
Her eyden evvel yukarda belirttiimiz gibi Bb lys kk yata Dede Karkna balanm
ve muhtemelen de Anadoluya M.1220 ylnn hemen akabinde gelmiti485. Ebl-Vefnn ise
M.1100 ylnda ldn gz nne aldmzda486 Bb lys ile Ebl-Vef arasnda bir
asrdan fazla bir zaman fark olduu grlecektir.
Bb lysn Dede Karkndan sonra Anadolu Vef tarikatnn bana kk yata
olmasna ramen gemitir. Bb lysn, Dede Karkn ile ayn evreden ve belki de yakn
akrabas olma ihtimali mmkndr. Unutulmamaldr ki, Vef hareketinin kurucusu EblVefnn lmnden sonra yerine vey kardei Matar brakmas487, Bb lysn
lmnden sonra yerine ocuklarnn gemesi Vef hareketi ve tarikat ierisinde liderlik
koltuuna yakn akrabalarn geme gelenei olduunu gsterir. zellikle ileride hareketin
bana geen ve ayn zamanda Bb lysn dip torunu olan Elvan elebinin Bb lys ile
ilgili yazd menkb-nmesinde Bb lysn Dede Karknn soyundan geldiini
belirtmesi: Dede Garkn cedd-i aladur / Zikri anun kamudan evldur488 bu ihtimali daha da
kuvvetlendirmektedir.
Dede Karkn ile beraber Anadoluya gelen Bb lys muhtemelen onunla birlikte bir
mddet Elbistanda kalm daha sonra ise, Amasyann at kyne yerlemitir489.
Bb lysn at kyne geldikten ne zaman sonra Anadolu Vef tarikatnn bana
getiini tarih olarak saptayamyoruz Ancak bu durumun daha Dede Karknn yaamnda
iken gereklemi olmas kuvvetle muhtemeldir. Nitekim Elvan elebinin kaytlarndan
anlald kadaryla Dede Karkn en gzide halfeleri olan; eyh Osmn, Hac Mihman,
Badn Hac, Ayna Dola ve ad zikredilmeyen ancak saylarnn drt yz olduu bildirilen

483

..N., vr. 48/a, 145/a; A.N., vr. 31/b, 96/a; M.B.N., vr. 34/b, 120/b.
Alya Krupp, a.g.m., s. 10.
485
Kemal-Paazade, s. 64; Ocak, a.g.e., s. 99.
486
..N., vr. 12/a; A.N., vr. 7/b; M.B.N., vr. 34/b, 120/b.
487
..N., vr. 49/a; A.N., vr. 32/b; M.B.N., vr. 33/b.
488
Elvan elebi, vr. 39/b, byt. 680.
489
Claude Cahen, Osmanllardan nce Anadoluda Trkler, (ev. Y. Moran), (3.bsk., stanbul: E Yay.,
1994) s. 143; Ahmet Yaar Ocak, Bb lys D..A., c/IV, (stanbul: D.V. Yay., 1991), s. 368.
484

112
halfeleri Bb lysn hizmetine vererek Anadoluyu irat etme yani Vef tarikatn yayma
vazifesini verir490.
Dede Karknn bir airet lideri olmas ve Bb lysn gebe bir yaam tarzna sahip
olmas onun ve halfelerinin daha ok gebe ve yar gebe topluluklarla iletiim ierisine
girmesini salamtr. zellikle Bb lysn Amasyann at kynde faaliyet gstermesi
Vef tarikatnn XIII. yy.n ilk yarsnda ehirlilere hitap eden fikirlerden uzaklatn
gsterir. Bu durum XI. yy. ile XII. yy.n ilk balarndaki Veflik arasndaki deiimi de
aklamaktadr. Birinci blmde anlattmz gibi Ebl-Vefnn gebe bir yaam anlayna
sahip bir evrede doup bymesine ramen byk lde yerleiklere ve yadsnamayacak
miktarda da gebelere hitap edebilmekteydi. zellikle Abbsi halfelerinin, Ebl-Vefnn
Badadda ve dier Irak ehirlerinde kazand dini ve siyasi nfuzdan, Badaddaki
sohbetlerine artan katlmlardan rahatszlk duymas Erken Dnem Vefliin yerleik
dnyadaki, etkinliini ve konumunu gsterir491.
Erken Dnem Veflik ile Orta Dnem Anadolu Vefliin birbirinden farkllatn
daha dorusu yabanclatn gsteren rneklerden biri de menkb-nmelerde anlatlan
olaylarn getii mekanlardr. Ebl-Vefr menkb-nmesi Ebl-Vefnn kerametlerinden
ve insanst zelliklerini anlatarak camilerdeki ibadet halini tasvir eder. Ancak

Elvan

elebinin menkb-nmede Bb lysn camilerde namz klarken yada camilerde sohbet


veya farkl tasavvufi ekollere sahip kiilerle mnazarada bulunduunun resm edilmemesi Orta
Dnem Anadolu Vefliin

tercihini yerleik dnyann

slm anlayndan yana

kullanmadn gsterir. Bu durum Orta Dnem Anadolu Vefliinin, Erken Dnem


Vefliin slm anlayndan koptuunu gsterir. Yukarda anlattmz gibi Erken Dnem
Vefliin anlatld menkbelere bakld zaman; Ebl-Vefnn camide namz kld yine
camilerde farkl mezheplere ve tasavvufi akm mensuplaryla tartt grlecektir. Bu
ynyle bile Ebl-Vefnn Snni slm alimleriyle tartabilecek kadar bilgi sahibi olduu
sonucu ortaya kar492.
Anadoludaki Orta Dnem Veflerin hitap ettii evreyi deitirmeleri ve hareketi
nemli lde Erken Dnem Veflie yabanclatrmalar Orta Dnem Vef liderlerinin
sosyal, dini ve siyasi yaplarndan kaynaklanm olabilir. Dede Karknn ve Bb lysn bir
oymak reisi olduunu dndmz vakit bu kiilerin medresede kitabi bir slm eitimi
alm olmalar ihtimalini son derece zayflar. Bu da bizi onlarn slm yzeysel olarak kabul
490

Elvan elebi, vr. 10/a, 11/a, byt. 169-173, 193.


..N., vr. 88/b-89/a, 119/a, 122/a, 128/a; A.N., vr. 62/a, 78/a, 80/a, 85/b; M.B.N., vr. 70/a, 97/b, 100/b,
106/a.
492
..N., vr. 39/a-40/a, 125/b; A.N., vr. 25/a-26/a, 82/b; M.B.N., vr. 27/a-28/a, 103/b.
491

113
ettikleri, eski inanlarn muhafaza ederek onlar slmiletirdikleri sonucuna gtrr. Orta
Dnem Anadolu Vef liderlerinin yerleik yaantdan gelmemesi ve dayandklar temel
dinamiin gebeler olmas, onlarn ayn zamanda airet reisi olmalar Orta Dnem Anadolu
Vefliinin; Erken Dnem Veflikten kopmasna neden olmutur. Burada Ebl-Vefnn
annesinin yannda kalmas ve bundan dolay da onun da gebe bir yaam anlayna sahip
olmas yabanclamann kaynann gebelik olmad sonucuna gtrebilir. Ancak unu
unutmayalm ki, Ebl-Vefnn daha kk yalarda iken gebe yaamdan koparak eyh
enbekye katlmas ve orada bilinen ilk eitimini almaya balamas493 onun gebe
kltrden kopmasn salamtr. Ancak onun hareket alannn gebelerin youn yaad bir
yer olmas Ebl-Vefnn gebe yaam anlayna kar yabanclamasn engellemitir.
Ebl-Vefnn Buharada muhtemelen tp ve dn eitimi almas494 onun akademik dzeyini
ykselten en temel nedendi. Erken Dnem Veflerin genellikle aristokratlarla har neir
olmas495, yerleiklere hitap etmesi496; ancak bunun yannda gebe ya da yar gebe
airetlerle diyaloglarn koparmamas497 onun Bb lysn temsil ettii Orta Dnem Anadolu
Vefliinden ayran en temel zelliktir.
ahsi katimizce; gerek Dede Karkn ve gereksede Bb lys tarafndan temsil edilen
Orta Dnem Veflii genellikle kendisine has zellikleri bulunan ayr bir yapolarak
deerlendirilmesi gerekir. Orta Dnem Anadolu Vef Hareketi kken itibariyle EblVefya baldr. Ancak Dede Karkn ve Bb lys, Erken Dnem Vefliine yabanclam
bir harekete dnmtr. Bb lys ve ardllarnn temsil ettii hareketin ayr bir yapya
sahip olduunu gsteren iki nemli delil ise Menkbut-Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vef
isimli eserin kaynan oluturan Arapa yazlm Tezkiretl-Muttekn ve TabsratulMuktedn in yazmndan (M.1371) yzyldan fazla bir sre sonra Trkeye evrilmi
olmasdr. Bu da gstermektedir ki, Msr ve Irakta bulunan Vef merkezleri ile Anadoluda
ki; Vef dervileri; halfeleri, eyhleri ve merkezleri arasndaki maddi ve manevi balantlar
yok denecek kadar zayftr. Eer Anadolu Veflii tohumunu Ebl-Vefnn att Veflik
tarikat ile ayn deerleri tasayd menkb-nmenin yazmndan daha erken tarihlerde
haberdar olurlar ve evirisini yapmak iinde XV.yy.n sonunu beklemezlerdi.
Orta Dnem Anadolu Vefliinin, Erken Dnem Veflikten kopuk yabanclam
yeni bir hareket olduunu gsteren bir dier ipucu ise, Bb lysn mridleri ve Vef
493

..N., vr. 66/a-67/a; A.N., vr. 46/a-b; M.B.N., vr. 49/a-b.


..N., vr. 24/a; A.N., vr. 17/b; M.B.N., vr. 15/a-b. Ebl-Vefnn Buharada alm olduu eitim ile ilgili
yrtlen tartma iin bk. I. Blm, s. 41-46.
495
..N., vr. 92/b-93/b; A.N., vr. 62/a-63/a; M.B.N., vr. 73/a-b.
496
..N., vr. 15/b-16/b, 42/a, 122/a; A.N., vr. 27/a, 41/a-b, 80/a; M.B.N., vr. 7/b-8/a, 27/b-28/b, 100/b.
497
..N., vr. 88/b-89/a, 164/a-167/a; A.N., vr. 62/a, 105/a-107/b; M.B.N., vr. 70/a, 130/a-140/b.

494

114
hareketinin Anadoludaki genel konumu ve grnts hakknda bilgi veren en kapsaml
kaynamz olan Menkbut-Kudsiyye de Ebl-Vefdan bahsedilmemesi hatta adnn bile
anlmamasdr. Bu da menkb-nme yazar ve XIV.yy.n banda Vefliin Anadolu
ubesinin eyhi Elvan elebinin buna ihtiya duymamas ile aklanabilir. Kald ki, Bb
lysn hareketine bal ve Orhan Bey dneminde Bursann fethine itirak eden Geyikli
Bbnn, Nefahatul-ns e yansyan hikayesinde geen bir pasajda ki diyalog Erken
Dnem Veflik ile Orta Dnem Anadolu Vefliinin farkllyla ilgili bir fikir vermektedir:
.Bb lys mridiyim ve Seyyid Ebl-Vef tarikatndanm498. Bize kalrsa Geyikli
Bb; k noktas olarak Ebl-Vefya bal kaldn ve Erken Dnem Vefliin
prensiplerinden farkl bir konseptde olan Bb lys hareketine tabi olduunu anlatma
gayesini tam olmas son derece kuvvetli bir ihtimaldir. Bu da bizi Geyikli Bbnn
Veflie eklen bal fakat ondan ayr ve zgn olan Bb hareketine bal olduu sonucuna
gtrr.
Zikir trenleri bakmndan Erken Dnem Veflerle ile Bb lys ve taraftarlar
benzer bir yntem takip etmilerdir. Bu iki hareketin mahiyet asndan birbirinin ayns
olduunu gstermez. Her iki harekette kadnlar ile erkekler bir arada bulunmak suretiyle
ibadet faaliyetlerini icra etmilerdir. Bu durum pekok gayr-i Snni tasavvufi harekette
sklkla karmza kmaktadr499.
Bb lys Amasyann at kyne yerlemeden evvel Smeysadn Kefersud
nahiyesine yerlemiti500. bn-i Bibi; Bb lysn burada Trkmenler ve cahil kyllerle
diyaloga girerek by ve sihir yaparak Trkmenleri ve cahil kylleri kendi yanna ekmeyi
baardn aktarr501. Cahil kyller, Trkmenler ve gebe Krtler arasnda bir hayli etkinlik
kazand anlalan Bb lysn bir mddet sonra Seluklu ynetimini eriattan saptklar
hususunda eletirmeye balamtr. Seluklu ynetiminden kmann vacip olduu ynnde
propagandaya balayan502. Bb lys kendisine balanan kitleler zerindeki etkinliini
artrmak ve yeni katlmlar salamak iin mnzevi bir hayat yaayan dervi grnts

498

Abdurrahman Cm, s. 842; sz konusu hikaye Mehmed Neride; .Derv eyitdi; Bb lys mridiyem
ve Seyyid Elvan tarkndaym ekliyle gemektedir. bk. Ner, (Taeschner), I, s. 72; Ner, (Kymen-Unat),
I, s. 168-169; Kprl, lk Mutasavvflar, s. 208, dpnt. 35.
499
Elvan elebi, vr. 15/a-15/b, str. 259-267.
Birbirinden ne nr buld ne nrYitmi iki bin er adedl mridOd ur yandurur bular yakar / Bular ol od-la
bu seddi ykar / Kalmaz ayruk bularda lezzet-i nefs / Mihnete kalb olur mahabbet-i nefs.
500
Cahen, a.g.e., s. 143.
501
bn-i Bibi, c/II, (ztrk) s. 49; bn-i Bibi, (Erzi), s. 498.
502
Sahaifl-Ahbr, c/II, s. 567; Cmid-Dvel, c/II, (ngl), s. 86.

115
izmitir. Bu grntyde her zaman gz yal, hali zgn ve ksk bir ses tonuyla konuarak
salamay baarmtr503.
Bb lysn Seluklu ynetimine kar ynelttii bu eletirilerin bir benzeride EblVefnn Abbasi ynetimine kar ynelttii grlr. Ebl-Vefda Abbasi ynetimini ve o
izgide bulunan ulemay dini ibadetlerini tam olarak yerine getirmediklerini ve Allah
yolundan ayrldklarn zaman zaman dile getirmekteydi504. Ancak Ebl-Vef, Bb lys
gibi kendisine bal insanlar merkezi ynetime kar kkrtmam ve lkeyi Allahn
emirlerine uygun ynetmeyen idarecilere biat etmemenin vacip olduunu telkin etmemiti.
Erken Dnem Veflerin birtakm siyasi istekler peinde kotuklar bunu salamak iinde
ehirlerin aristokratlarna ve Abbasi ynetimine mensup kiileri kendi saflarna ekmek
istedikleri aikardr505. Hatta Erken Dnem Vefleri Abbasi ynetimi tarafndan fazla
sktrldklar zaman Badad sokaklarnda Ebl-Vef ile birlikte kalabalk mrid
topluluklaryla yryerek gvde gsterisinde bulunmaktan ekinmezdi506. Ancak bu
yryler hibir zaman taknlk ve isyanla neticelenmemiti. Orta Dnem Anadolu Vefleri
ise, siyasi emellerini gerekletirmek iin aristokrat ve yneticilerden daha ziyade gebe
Ouzlara, Krtlere ve yerleik kyllere ynelmiti. Bu ynyle Orta Dnem Anadolu
Vefleri siyasi emellerini gerekletirmek iin daha kalabalk olan kitlelere ynelmilerdir.
Bu geni kitlelere hitap edebilmek iin de gebe Ouzlarn gelenek ve inan ritellerine
uygun davran ve fikirleri ortaya atmlardr. Srf bu ynyle bile Erken Dnem Anadolu
Veflii Erken Dnem Veflikten ayrlmaktadr.
Bb lysn Kefersud nahiyesinde yapt propagandasyla ilgili bilgi veren EblFarac, Bb lysn daha Kefersudta iken Hz. Muhammedin yalanc; gerek Peygamberin
kendisi

olduunu

ilan

ettiini

bildirir507.

Bb

lysn

Kefersudda

gerekten

Peygamberliini ilan edip etmediini bilemiyorsakda bunun olmas kuvvetle muhtemeldir.


Konu ile ilgili en geni ve ada bilgileri aktaran kaynaklarmz Bb lysn
Kefersuddan Amasyann at kyne gittiini ve yerine orada Bb shk braktn zikr
ederler508. Bb lysn Kefersuddan hangi tarihte ayrldn tespit edemiyoruz. Ancak,
503

bn-i Bibi, (ztrk), c/II, s. 49; bn-i Bibi, (Erzi) s. 498.


..N., vr. 38/b-40/b; A.N., vr. 25/a-26/a; M.B.N., vr. 27/b-28/b.
505
..N., vr. 92/b-93/b, 126/a-b; A.N., vr. 62/a-63/a, 83/b.
506
..N., vr. 122/a; A.N., vr. 80/a; M.B.N., vr. 100/b.
507
Gregory Abl-Farac, c/II, s. 539.
508
bn-i Bibi, (ztrk), c/II, s. 49; bn-i Bibi, (Erzi) s. 499; Sahaifl-Ahbr, c/II, s. 567-568; Camid-Dvel,
(ngl), c/II, s. 86. Mikil Bayram, konu ile ilgili yaynlad bir makalede Bb lysn isyandan bir mddet
nce Bb shk; olaylar yakndan incelemeyi ve yneticileri yanl icraatlarndan dolay uyarmak amacyla
Konyaya gnderdiini Eflakye dayanarak ileri srmektedir. Ne varki, Eflak dikkatli bir gzle incelendii
vakit Bb shk Konyaya gnderenin Bb lys deil Hac Bektai Velnin olduu grlmektedir. Bununla
beraber byle bir durumun olmas da imkansz gibi grnmektedir. nk byle bir eyin olabilmesi iin bu
504

116
Elvan elebinin anlatmndan bunun Seluklu sultan I. Aleddn Keykubad iktidarnn son
yllarna tesadf ettii anlalyor509.
Yine Elvan elebinin kaytlarna bakacak olursak Sultan I. Aleddn Keykubad,
veziri ile birlikte Bb lysn ziyaretine giderek ona byk iltifatlarda bulunmutur510. Elvan
elebinin dikkat eken bir dier ifadesine gre I. Aleddn Keykubad Bb lysn
fikirlerine sayg duyarak ve manen ona balanmt511. Aslnda bu anlatmn bir benzeri de
Ebl-Vef iin aktarlmaktadr. Ebul-Vefda ayn Bb lys gibi rakip olduu devlet
ynetiminin bandaki Sultan, fazileti konusunda ikna etmeyi baararak Halfe Kaim
Biemrillah kendine mrid edinmeyi baarmt512. Birinci blmde belirttiimiz gibi byle
bir eyin olmas son derece zayf bir ihtimaldir. Gerek Ebl-Vef gerekse Bb lys merkezi
otoritenin temsil ettii slm anlaynn karsnda yer alan bir slmi evreye sahiptiler.
Bundan dolay birbirine zt iki gr en yksek makamda temsil eden kiilerin birbirlerinin
mridi olmas son derce g grnmekteysede imkansz deildir.
Bb lysn Kefersuddan Amasyann at kyne gitmesinin altnda muhtemelen
iki neden vardr. ncelikle divan dairesine yani merkeze bal Mara ve Elbistan vilayetlerini
yneten subalarn blgeye yakn Kefersudda513 Bb lysn giritii propaganday
renmeleri ve bunun zerine Bb lysn kendi zerine yaplabilecek askeri bir hareketten
ekinerek blgeden kendini gizleme gayesi ile ayrlmasdr. Ancak byle bir olasln olmu
olayn isyann gerekletii M. 1239 ylndan nce olmas gerekir ki, bu tarih ve ncesinde Bb hareketinde
daha Hac Bektai- Vel ismi n plana kmamt. syan ile ilgili en detayl bilgileri veren ve Bayramn son
derece itibar ettii Menkbul-Kudsiyye isimli eser Bb hareketi ierisinde Hac Bektai Velnin n plana
kan etkin bir eyh olarak gstermez. Bunun yannda bu olay esnasnda Bb hareketinin en nde gelen sekin
mridi Bb shkd. Ksacas Hac Bektai Vel; Bb shk henz Konyaya gnderebilecek prestije sahip
deildi. Nitekim Menkbul-Kudsiyye eserinin sonunda Hac Bektai; Bb lysn Anadoluda ki
mritlerinden biri olarak gstermektedir. bunun yannda Tarihi k-Paazdede Hac Bektan Bbler
kyamna katlmayarak Sulucakarayke yerlemesinden sonra mridi Abdal Musann almalar sayesinde
tanndn ve n plana ktn zikretmektedir. Bk. k-Paazde, (Yavuz-Sara) s. 29. Bayramn konu ile
ilgili bir dier iddias olan Bb shkn Seluklu Devlet adamlar ile grmesi hakknda Eflakde en ufak bir
anlatm ya da emare yoktur. Geri Elvan elebi; Bb lysn Sultan I. Keykubad ile grtn zikretmise
de Bayram bu grmeye herhangi bir atfta bulunmadan Bb shkn Konyada gr ve temaslarsa
bulunduunu bizce pek tutarsz olan bir yntemle ortaya koymaya almaktadr. bk. Mikil Bayram, Baba
shak Harekatnn Gerek Sebebi Ve Ahi Evren le lgisi Destursuz Badan zm Yiyenler, (Konya: Kmen
Yay., 2004) s. 43 Unutmadan unu da syleyelim ki, Eflakinin eserinde byle bir yanll yapmasnn nedeni
de Eflakinin eserini yazd XIV. y.y.n ikinci yarsnda Mevlevi hareketinin karsnda Anadoluda
Bektailik hareketinin ortaya karak yava yava taraftar bulmasyla oluan rekabettir. Nitekim konu ile ilgili
pasajda Eflak, Hac Bektai tahkir edici bir edayla konumaktadr. bk. Eflak, I, (Yazc) s. 284-285.
509
Elvan elebi, s. 20/b, byt. 357
Zehr virdi gtrdi sultn
Nzenin pdih- rabbn.
510
Elvan elebi, s. 20/a, byt. 340-348.
511
Elvan elebi, s. 20/b, byt. 351.
nki sultn bu kudreti grdi
tikd ile gnlini virdi.
512
..N., vr. 137/b, 141/a-142/a, A.N., vr. 90/a, 92/b-94/a; M.B.N., vr. 114/b, 118/a-b.
513
Mustafa Akda, Trkiyenin ktisadi Ve timai Tarihi, c/I, (2.bsk, stanbul: cem Yay., 1995) s. 48.

117
gereklemesi zor grnmektedir. nk byle bir durumda merkezi hkmet hibir ekilde
Bb lysn Amasyada yaamasna izin vermezdi. kinci ihtimal ise Bb lysn hareketin
isyan iin Kefersud ve evresinde yeterli olgunlua eritiini dnerek yeni katlmlar
salamak iin Trkmenlerin youn yaad orta Anadolu blgesinde liderliini bizzat
kendisinin yapaca propaganday hzlandrmak istemesidir.
Hseyin Hsameddinin kaynak belirtmeksizin- ifadesine bakacak olursak Bb
lys, at kynde ilk olarak Seluklu Sultan I. Mesud (M.1116-1155) tarafndan yaptrlan
zaviyeye yerlemitir. Bb lystan nce bu zaviyede Mahmud Bb ismiyle bilinen
Seraced-dn Mahmud bin Mahmud ve onun olu zannedilen Aleddn Mehmed bin Mahmud
yaamt514. Mahmud Bbnn ya da olunun hangi tasavvufi akma mensup olduklarn
bilmiyorsak da isimlerinde geen Bb nvan onlarn Trkmen evrelerine hitap eden
derviler olduunu gsterir. Bunun yannda gerekten Bb lysn ad geen zaviyeye
yerleip yerlemediini bilemiyorsakda nemli olan at kynn daha Bb lysn blgeye
gelmesinden ok daha nceleri Trkmenlere hitap eden kitabi slmdan kopuk fikirlere ak
bir yerleim alan olduudur. Bu durum Bb lysn 1230lu yllarda blgeye geldiinde
uygun bir ortam ve evre ile karlatn gsterir.
bn-i Bibinin anlatmna gre Bb lys, at kyne yerletikten sonra ayn
Kefersudta olduu gibi mnzevi bir hayat yaayarak halkn sempatisini kazanmaya ynelik
birtakm faaliyetler ierisine girmitir. Blgede yaayan kyllerin, hayvanlarnn obanln
yapm ve hayvanlarn gtmtr. Bu iler iin insanlardan herhangi bir para almayan Bb
lys, bulduklarn yemi ve aras ak evli iftleri muska yazarak bartrmtr515. Bu suretle
halkn gznde nemli bir deere malik olmay baarmtr. Blgede, pekok keramet
gsterdiinede inanlan Bb lysn ulu bir eyh olduuna dair kesin ve yaygn bir kanaatte
olumutur516.

514

Hseyin Hsameddin, a.g.e., s. 223.


bn-i Bibi, (ztrk), c/II, s. 49; bn-i Bibi, (Erzi) s. 500; Sahaifl-Ahbr, c/II, s. 567; Camid-Dvel,
(ngl), c/II, s. 86. Mikil Bayram, bn-i Bibinin Seluk-nmesinde; Bb lys ile ilgili verilen pasaj son
derece enteresan bir tarzda yorumlayarak, Bb lysn zht, takva ve ver sahibi bir kii, yksek irat ve ikna
kabiliyeti olan bir mrit, stn ahlaki meziyetleri bulunan bir halk adam, halk arasnda geerli nefesi ile n
salan ve fakat cret, hediye gibi hibir maddi kar kabul etmeyen ermi bir sofi olduunu, obanl kendisine
meslek edinen ve otlatt koyunlara dahi son derece iyi davranp hak ve hukuka riayetkar bir insan olduunu
belirtmitir. Ancak ibn-i Bibi tarihindeki pasaj biraz daha iyi okunduu vakit mellifin burada Bb lysn
halk kandrmak ve onlarn gvenini kazanma gayreti ierisinde takva sahibi ve insanlarn sorunlaryla yakndan
ilgileniyormu gibi yaptn sylemektedir. zellikle Mneccimbanda ki, bilgileri de gz nne aldmz
vakit, Bb lysn halkn sempati ve gvenini kazandktan sonra halktan koptuunu ve artk onlarla iki mridi
araclyla grmeye balad bilinmektedir. bk. Bayram, a.g.m., s. 42-43.
516
ikr, s. 16.
515

118
Bb lys yerletii Hani-gah Mesudiye Zaviyesinden ayrlarak yeni yaptrlan bir
zaviyeye yerleir517. Bb lys ayn Kefersud olduu gibi halkn sevgisini kazandktan sonra
siyasi propagandaya balamtr. Bb lysn propagandasnn temelini Seluklu hkmdar
II. Gyaseddn Keyhsrev oluturmutur. Bb lys; II. Keyhsrevin araba dknln
knam, onun Allahn ve halfelerinin yolundan saptn savunmutur518.
Mneccimbann aktardna gre, Bb lysn at kyne yerleip blgede nfuz
elde etmesinden sonra yanna bir, iki yakn adamndan baka hi kimsenin alnmadn
bildirir. Bu bilgi Erken Dnem Veflik ile Bb lysn temsil ettii Orta Dnem Anadolu
Vefliinin farkllatn gsterir. Ebl-Vef hareketinin tm safhalarnda insanlarla i ie
yaam ve onlarnda katld sohbetler dzenleyip, toplu zikirler tesis etmiti519.
M.1239 ylnda Anadolu Seluklu Devletine kar isyan eden Bb lys ve mridleri
bu isyanda baarl olamamlardr. Bblerin isyan etmede birbirinden farkl nedenleri
olmakla beraber Bb liderlerinin isyandaki ncelikli amac, Anadolu Seluklu Devletini
ykmat520.
syan hakknda bilgi veren kaynaklarn ahadetine gre Bb lysn mridleri isyan
srasnda Bb Reslullh eklinde slogan atmlard521. Buna gre Bb lys kendi
mridlerince Peygamber olduuna inanlmt. Mridleri, Bb lysn, Hac Armaganah
tarafndan bodurulup kalenin burcuna aslmasna ramen522 Bb lysn lmsz olduuna,
insan elinin ona dokunamayacan ve onun Hz. s misali Allah katna karldna523 ve
kendilerine yardm getirmeye gittiine inanmlard524.
Bb lys taraftarlarnn Bb lys bir peygamber ve bir kurtarc olarak grmeleri
Bb lysn kendisini bu ekilde takdim etmesinden kaynaklanm olmas kuvvetle
muhtemeldir. Bu durum ise Bb lysn temsil ettii Orta Dnem Anadolu Vefliinin
1230lardan sonra Ebl-Vefnn kurduu Veflik hareketinden kesin izgilerle ayrldn
gsterir. nk birinci blmde de detayl bir ekilde incelediimiz gibi Ebl-Vef hibir
dnemde peygamberliini ilan etmemi ve Hz. Muhammed iinde yalanc peygamber
517

Hseyin Hsameddin, a.g.e., s. 223; bn-i Bibi, ( ztrk) s. 50; bn-i Bibi, (Erzi) s. 500 Camid-Dvel,
(ngl), c/II, s. 86.
518
bn-i Bibi, (ztrk), c/II, s. 50; bn-i Bibi, (Erzi) s. 500.
519
..N., vr. 15/b, 26/a, 42/a, 125/b, 130/b; A.N., vr. 11/a, 19/a, 27/a, 82/b, 115/a; M.B.N., vr. 9/a, 16/b, 29/a,
103/b, 108/a.
520
Ocak, a.g.e., s. 145.
521
bn-i Bibi, (ztrk), c/II, s. 51; bn-i Bibi, (Erzi) s. 502; Sahaifl-Ahbr, c/II, s. 568; Camid-Dvel,
(ngl), c/II, s. 87.
522
bn-i Bibi, (ztrk), c/II, s. 51; bn-i Bibi, (Erzi), s. 502-503; Camid-Dvel, (ngl), c/II, s. 86.
523
Bu anlay Orta Dnem Anadolu Vefliinin Hristiyanlktanda etkilendiinin en ak gstergelerinden
biridir.
524
bn-i Bibi, (ztrk), c/II, s. 51-52; bn-i Bibi, (Erzi) s. 503-504; Ebl-Farac, s. 540; Camid-Dvel,
(ngl), c/II, s. 86-87.

119
dememiti. Ebl-Vefnn menkbevi bir tarzda hayat hikayesini anlatan ihabeddin Vast,
Ebl-Vefnn Abbasi ynetimini eletirdiini; ancak kendisinin ya da mridlerinden birinin
devlete isyan etmediini bildirir. Yukarda da belirttiimiz gibi Bb lysn temsil ettii
tasavvufi fikirler ve propaganda aralarnn hibiri Erken Dnem Veflie benzememektedir.
Bu ynyle Orta Dnem Vefleri olarak aktardmz Bb lys ve ardllar eklen, EblVef ve Veflie balanmtr525. yap ve savunulan fikirler asndan ondan son
derece farkl olan Bb lysn balatt akm, Turan ve Ocakn da belirttii gibi; daha ok
smilliliin etkisi altnda ekillenen nemli oranda Trklerin eski dini inanlarnn btn
olarak kabul edilen amanizm526 ile beslenen Anadolu iin yeni saylabilecek bir hareketti527.
Bize kalrsa Bb lysn temsil ettii hareket sylem olarak Vef; ancak faaliyet
olarak bamsz bir tarikat haline gelememi lakin bir o kadar da zgn ve sentezlenmi
tasavvufi bir akm olarak deerlendirilmelidir. Bundan dolay Bb lysn temsil ettii ve
Seyyit Velyete kadar uzanan bu harekete Bbler Hareketi denilmelidir kanaatindeyiz.
525

Flal eserinde, Hac Bekta- Veliyi ve Bb lys Anadoluda Yesevilik ile Veflik gibi bir ok
tasavvufi akm birletirmeye altn iddia etmekteyse de ahsi kanaatimizce ne Bb lysn nede Hac
Bekta- Velinin zelde byle bilinli bir amac yoktu. Her iki karakterde tandklar tasavvufi fikirlerin
etkisinde kalm olsalar da bunlarn birletirici amalarnn olduunu savunmak zordur. zellikle Bb lys
tarafndan ekillenen Bb hareketini, tm gayri Snni hareketlerin Seluklu ynetimine kar geici bir
birleme merkezi olarak deerlendirmenin daha doru olaca kanaatindeyiz. bk. Flal, a.g.e., s. 146.
526
Osmn Turan, Keyhsrev II .A., c/VI, (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 622; Turan, a.g.e.., s. 424;
Ocak, a.g.e., s. 110-113. Kprl bu noktada; Bblerin lideri olarak Bb shk- Kefersdyi grmtr.
Ancak gerekte hakknda bilgi verdii kii Bb lys- Horasndir. Kprlye gre; Mool isyan ncesi ve
sonrasnda Anadoluya; Trkistan, Buhara, Harezem Irak ve randan Kalenderi ve onun en byk ubelerinden
biri olan Haydarilik mensuplar gelmilerdi. Bu Kalenderi ve Haydari gruplar ar ve smili fikirleri
yaymlard ki, Bbler hareketinin bandakilerde birer Kalenderi ve Haydariydiler. Dolaysyla da Kprl,
kardklar isyan -Btni fikirler dorultusunda kartlan bir isyan olarak deerlendirir. Bunun yannda
Kprl, Bb lysn isminde geen Bb kelimesinin dahi Kalenderi ve Haydari eyhlere verilen bir unvan
olduunu belirterek bu ynyle bile onun bir Kalenderi olduu savn desteklemeye alr. bk. Fuat Kprl,
Anadoluda slmiyet, (Yay. M. Kanar-R. Hulusi), (stanbul: nsan Yay., 2000) s. 49, 51; Kprl, Bb
.A., s. 166.
527
Mikil Bayram; Bb lysn Ahi Evren ile ayn tasavvufi ve slam anlayna sahip olduuna vurgu yaparak
Ahi Evrenin afii ve Eari olduuna gre Bb lysn da afii ve Eari olduunu iddia etmektedir. Bk.
Bayram, a.g.m., s. 45. Bayram bir baka almasnda nl seyyah bn-i Battutann XIV. Yy.n ilk yarsnda
Anadolu seyahati esnasnda Trkmenleri yakndan mahede ederek brakn Trkmenlerin Bb lysn
peygamberliinin ilanyla ilgili herhangi bir bilgi verdiini ondan bahis bile amadklarn hatrlatarak eer byle
bir durum olsayd mutlaka o tarihlerde Bb lysn Peygamberliine inanan baz zmrelerin olaca ve
Battutann bunlarla ilgili bilgi verebileceini zikr eder. Ne varki, bn-i Battutann Anadoluya geldii tarihlerde
Bb hareketinin bandaki aile ve eyh Ede-Balinin temsil ettii Bilecik merkezi Snnilemi ya da
Snnileme srecine girmiti ki, bu durum hakknda aada malumat verilecektir. Gzden uzak tutmamz
gereken hususlardan biri de, bn-i Battutann Anadoluda grt ve sohbet ettii evre daima yerleikler ve
ehl-i snnet inanc dairesinde kalan gruplar olmutur. Bb hareketinin cahil kyller ve gebelerle snrl
kald dnlrse bn-i Battutann bu grupla ilgili bilgi veremeyecei gayet aktr. Battutann anlatmndan
onun ehl-i snnet ile gayri Snni arasndaki fark gayet iyi anlayabilecei anlalmaktadr. Nitekim Battuta
Sinopa vardnda namazda ellerini kavuturmamasndan dolay halk tarafndan Rafzi zannedildii ve halk
ancak tavan eti yiyerek ikna edebildiini gsterir. Konu ile ilgili bk. Mikil Bayram, Babailer syan zerine
Destursuz Badan zm Yiyenler, (Konya: Kmen Yay., 2004) s. 53-55; bn-i Battutann anlatm iin bk.
bn-i Battuta, c/I, (erif Paa), s. 211-237; bn-i Battuta, c/I, (evik), s. 192-222; bn-i Battuta, c/I, (ztrk), s.
202-236. unu da unutmayalm ki, Bblerin nemli bir blm de Hac Bektan lmnden sonra onun ad
etrafnda ekillenen Bektailik hareketine dahil olmaya balamlard.

120
Seyit Velyet dneminde Bbler, Erken Dnem Veflii eklen de olsa tekrar tanma
gayreti

ierisine

girmiler

ve

Ebl-Vef

ile

ilgili

yazl

kaynaklar

Trkeye

kazandrmlardr. Ancak bu szlerimizden Bb lys ardllarnn tasavvufi anlamda hep ayn


izgide kald da anlalmamaldr. Nitekim Bb lysn dip torunu olan ve Bbler
hareketinin de bir dnem banda bulunan k Paann yazd Garib-Nme isimli eseriyle
daha ok kitabi slma meyl ettiini gstermitir. Bununla beraber, zaman ierisinde Bbler
hareketinin en byk iki bakenti olan ve hareketin balang noktasn tekil eden Amasya ve
Bat Anadoluda Bilecik merkezi Snnilemitir. Bundan dolay bu harekete bal olan
derviler Osmnl Devleti dneminde meydana gelen ah Kulu528, eyh Cell, Kalender
elebi529, Domuz Olan, Bb Zinnn ve Sln Olan530 gibi gayr-i snni siyasi, dini ve
sosyal hareketlerde ve isyanlarda karmza kmamaktadr.
Bb lysn lmnden sonra Bb hareketinin Bb lysn halifeleri tarafndan
Anadolunun muhtelif yerlerinde devam ettiini sylemek mmkndr. Nitekim Elvan
elebiden rendiimize gre, Bb lysn Anadoluda ok sayda mridi bulunmaktayd.
Bu Halfelerden tamamnn isimleri bildirilmemesine karn ve en azndan bazlarnn Malya
savandan kurtulmu olmalarndan dolay hareketi Anadoluda yaymaya devam etmilerdir.
Elvan elebinin ismini zikrettii halfeler unlardr; eyh Emircem Sultan531, eyh Osmn,
eyh Alay, eyh Bal, eyh Eref, eyh Ede-Bali532. Hareketin propagandasn yapan nde
gelen mridleri ise; Yusuf, Emre, Hasan, Mr-Hac, Nh, Rz, Said, Sleyman ah,
erefddin, Toan ah, zmi Bb, birlikte hareket ettikleri anlalan Dden ve Ubandr533.
Bb lysn lmnden k Paann hareketin bana gemesine kadar geen
srede Orta Dnem Anadolu Vef hareketinin geirmi olduu tasavvufi hareketlilik
hakknda herhangi bir bilgiye sahip deiliz.
Bb lysn kk olu Muhlis Paann tasavvufi kimlii ile ilgili ortaya
atlabilecek olan en temel gr, onun Bb lysn ona miras brakt dini ve siyasi nfuzu
528

ihabeddin Tekinda, ah Kulu Bb Tekeli syan B.T.T.D. c/I, say/3, stanbul: Tarih Aratrmalar Ve
Dokmantasyon Merkezleri Kurma Vakf Yay., 1987, s. 34-37.
529
William J. Griswold, Anadoluda Byk syan (1591-1611), (ev. . Tansel) (stanbul: T.V.Y. Yay., 2000)
s. 146-160.
530
Sz konusu isyanlarla ilgili bk. brahim Peevi, Tarih-i Peev, (Haz. B. S. Baykal) (3. bsk, Ankara: K.B.
Yay., 1999) s. 122-125; Mustafa Akda, Trk Halknn Dirlik Ve Dzenlik Kavgas, Celal syanlar,
(stanbul: Cem Yay., 1995), s. 122, 422.
531
Ocak; Emircem Sultann Yozgatn Bozok nahiyesinde bulunan mezar kitabesine dayanarak gerek adnn
smail, lakabnn ise erefud-dn olduunu zikretmitir. Yine kitabede ki, lm tarihinin 1240 olarak gecmesine
dayanarak onun Bb lys isyanna bizzat katldn ve bugn tekkesinin ve mezarnn bulunduu mevkide
ldrldn ileri srmektedir. bk. Ahmet Yaar Ocak, Emirci Sultan Ve Zaviyesi ..E.F.T.E.D., say/IX,
stanbul: ..E.F. Yay., 1978, s. 146, 159-160.
532
Elvan elebi, s. 11/a, 102/a, 104/b, 105/b, 108/b, 113/a, byt. 193, 1789, 1831, 1851, 1904, 1985.
533
Elvan elebi, s. 22/a, 46/a, 60/b, 113/b, 115/b byt. 381, 382, 786, 1045, 2001, 2037.

121
kullanarak Seluklu Devletine kar ynelen ve ban Karamanoullarnn ektii muhalif
hareketlere katlarak destek verdiidir534. Bu noktada Muhlis Paa dneminde Orta Dnem
Anadolu Vef hareketinin dini ve tasavvufi ynnde Bb lys dneminden pek de farkl bir
yapya sahip olmadn ve tm dikkatini siyasi gelimelere evirdiini syleyebiliriz.
Muhlis Paann Anadoluda hangi halfe veya mridlerle etkinlik kazanmak istedii
veya Vef hareketinin propagandasn yaptn tespit edemiyoruz. Elvan elebi vastasyla
eyh Affan isimli bir halfesinin varln renmekteyiz535. Bununla beraber Dede Garkn ve
Bb lysn halfeliini yapan ve Muhlis Paann kaynpederi olan eyh Osmnn da
Muhlis Paann ya ilerlemesine ramen halfeliini yapm olmas mmkn gibi
grnmektedir.
4. IK PAA
Yaam ve siyasi faaliyetleri hakknda son derece kark ve iptidai bilgilerin
bulunduu k Paann gerek ismi Al; mahlas ise, ktr536. Babas yani Muhlis
Paann ilk olu olmasndan dolay Paa unvan verilmitir537. Arabgir isimli bir kyde538
M.1272 ylnda dnyaya gelen k Paa burada yaklak olarak on bir yl kalm ve daha
sonra Krehire yerlemitir539. lk eitimini Dede Karkndan itibaren Anadolunun en nde
gelen halfelerinden biri olan eyh Osmndan almtr540. Ald eitimin tasavvufi bir nitelik
tadna hi phe yoksa da Krehirde alm olduu eitimin biraz daha akademik dzeyde
534

Muhlis Paann hayat ve siyasi yaam ile ilgili tartma iin bk. Ocak, a.g.e., s. 161-165; Ahmet Araka,
Menkbul-Kudsiyyeye Gre Bb eyhi Muhlis Paann Anadolu Seluklu Tahtna Geii Ta. D.
(ihabeddin Tekinda zel Says) say/XXXIV, stanbul, 1983-1984, s. 95-100.
535
Elvan elebi, vr. 108/b, byt. 1904
eyh Affan halfe-Muhlis
Ber-gzide miyane-i hulef.
536
Elvan elebi, vr. 82/a, byt. 1409; Mecd, s. 22
Ol Al ibn-i Muhlis ibn-i lys
Kllhm ecmain hayrun-ns.
537
Bursal Mehmed Tahir, Osmnl Mellifleri, c/I, (stanbul: Matbaa-i Amire, 1333), s. 109.
538
Ocak, Menkbul-Kudsiyye metni iin yazd giri ksmnda metinde geen Arabgirin Glehirin eski ad
olacan belirtmesine ramen metinde k Paann on bir yl sonra Arabgirden Glehire geldiini belirtir.
Bu da Arabgir ile Glehirin ayn deil farkl yerler olduunu gstermektedir. Ocakn giri metninde metinde
geen Arabgirin Malatyann kazas olan Arapkir ile herhangi bir ilgisinin olamayacan belirtmesine ramen
Malatyada Dede Karknn dolaysyla da Orta Dnem Anadolu Veflie bal Karkn oymaklarnn bulunmas
ve Karaman oullar ve Cimri vastasyla Anadolu Seluklu Devleti siyasi hayatna mdahale eden Muhlis
Paann k Paann gvenliini salamak iin Olunu eyh Osmn ile birlikte oraya gndermi olma
ihtimali kuvvetle muhtemeldir. Ocak, Menkbul-Kudsiyye, Giri, s. LX, dpnt. 87.
539
Elvan elebi, vr. 68/a-b, byt. 1170, 1175
On birinci yl olcak varunuz
Ta Arabgire srrum grn
Szlerimi kabul kld eyh
Kr Glehr kld geldi eyh.
540
Elvan elebi, vr. 68/b, byt. 1178
Kld evvel mrebbi Osmn
Ol kavi zhd dn imn.

122
olmas kuvvetle muhtemeldir. k Paa tarihini tespit edemediimiz bir dnemde babasnn
vasiyeti mucibince eyh Osmnn kz ile evlenmitir541.
k Paann yaam ile ilgili bilgi veren ada kaynaklar umumiyetle kaynak
gsterme alkanl bulunmayan Hseyin Hsameddine dayandrlmaktadr. Ne varki verilen
bilgiler herhangi bir, birincil veya ikincil kaynaklarda bulunmamas bilgileri pheli hale
getirmektedir.
Hsameddin ve onu referans alan kaynaklara gre k Paa; Krehirde dnyaya
gelmi ve burada Sleyman Krehrden ders alm daha sonra da Hnikah- Mesud
eyhliini yapmtr. Yukarda da deindiimiz gibi Bb lys dneminde Hnikah- Mesud
isimli bir zaviyede Bb lys bir mddet yaam ancak daha sonra yeni bir zaviye yaplarak
oraya tanmt. Bb hareketi iinde Hnikah- Mesud zaviyesinin herhangi bir neminin
kalmamas bu bilgiyi pheli hale getirmektedir542.
Hsammeddinin kurgusuna gre; k Paa, lhanllarn Anadolu genel valiliini
yapan ve bamsz olmak iin bir mddet sonra lhanllara isyan eden Timur-taa vezirlik
yapm ve isyann baarszlkla neticelenmesi zerine Timur-ta ile birlikte Msra gitmi ve
bir mddet sonra Anadoluya gelerek vefat etmitir543. Bu bilgilere gre, herhangi bir birinci
ya da ikinci el kaynakla destekleninceye kadar ihtiyatla yaklalmas gerekmektedir. Bunun
yannda Bursal Mehmed Tahir ve onu referans gsteren aratrmaclar ise k Paann
Osmn Gaznin maiyetinde yani beraberinde bulunduunu kaydetmiler hatta k Paa ve
Orhan Gaz arasndaki iyi mnasebetlerden dolay Ankara ile Krehirin Osmnllarca
fethinin son derece kolay olduunu kaydetmilerdir. Ne var ki bu durumdan herhangi bir
tarihi kaynak sz etmez544. Yalnz u bir gerektir ki, Osmn ve Orhan Gazler ve k Paa
adatrlar; ancak biri Bat Anadoluda dieri Orta Anadoluda yaamtr. Karaaliolu, k
Paann babas Muhlis Paann Osmn Gazinin yannda bulunan ve onu destekleyen
eyhlerden olduunu herhangi bir kaynak gstermeden dile getirir545.
k Paa ile ilgili bilgi veren almalarn srekli k Paay siyasi bir konjektre
yerletirme gayreti daha ok k Paann mensubu olduu ailenin M.XIII. yy.da
Anadolunun siyasi hayatnda son derece ses uyandrm olmasndan kaynaklanmtr.

541

Elvan elebi, vr. 70/b.


Hsameddin, a.g.e., s. 224; Seyit Kemal Karaaliolu, Trk Edebiyat Tarihi, Balangtan Tanzimata, c/I,
(2.bsk, stanbul: nklap ve Aka Yay., 1980) s. 439; Gnay Kut, k Paa D..A., c/IV, (stanbul: D.V.
Yay., 1991), s. 2.
543
Hsameddin, a.g.e., c/II, s. 482-483; Kut, a.g.m., s. 2.
544
Bursal Mehmed Tahir, a.g.e., s. 110; Tarm, a.g.e., s.27-28.
545
Karaaliolu, a.g.e., s. 439.

542

123
Kprl ve Ocak k Paann kuvvetli propaganda da bulunarak gl tasavvufi
akmlarn yer ald Krehirde pekok mrid toplamay baardn belirtmektedirler546. Ne
var ki, k Paann aslnda yorucu bir propaganda faaliyetinde bulunmasna da gerek yoktu.
nk dnemin Krehiri Seluklu Devletine kar ynelen muhalefetin bir nevi
merkezlerinden biriydi. Kald ki, k Paann belki de Anadolu Seluklu Sultanlna en
ar muhalefeti yapan Bb lysn torunu olmas ve Bb lys etrafnda balayan Bb
hareketinin eski simalarndan olan Hac Bekta Veli gibilerin lmlerinin arkalarndan dahi
Krehirde kendi isimleri etrafnda ekillenen ancak Bb prensiplerine uygun gl bir
gelenei imtisal etmeleri547 k Paaya Krehire geldiinde hazr bir mrit topluluu,
bulmamasdr.
k Paann, Sleymn Trkmn, Ah Evren ve Hac Bekta ile mnasebetler
kurduu ihtimalini dnen Kprl ve Ocak, Ahi Evren ile Sleymn Trkmnnin k
Paann Krehirde yrtt propagandaya kar ktklarn dile getirirler548. Hatta Ocak,
bu propagandadan zarar greceini dndnden olsa gerek k Paann Krehirden
Amasyaya g ettiini zikr eder549.
k Paann Sleymn Trkmn ve Ah Evrenle grme ihtimali yksek gibi
grnse de Hac Bekta Veli ile grmeleri imkanszdr. Her eyden evvel yukarda da
belirttiimiz gibi k Paa M.1272 ylnda domu ve M. 1283 ylnda Krehire
yerlemiti. Halbuki Hac Bekta Veli M.1271 ylnda lmt550. Dolaysyla da k Paa
Krehire geldiinde Hac Bekta Veli oktan lmt. Bunun yannda biz Elvan elebinin,
Ahi Evren ve Sleymn Trkmnnin ve taraftarlarnn rekabetinden dolay Krehiri terk
edip Amasyaya gittii kanaatinde deiliz. Elvan elebinin Krehire gitme nedeni daha ok
blgede artan siyasi kargaa ve buna paralel olarak gelien otorite boluu ve artan
asayisizliktir551. Bunun yannda Karaman oullarnn blgeye ynelik gerekletirdikleri
yama aknlar kentten byk bir g vermesine, bu da kentin nfuzunun bir hayli
azalmasna neden olmutu552.

546

Fuat Kprl, k Paa .A., c/I, (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 702-703; Ahmet Yaar Ocak, k
Paa -Tasavvufi ahsiyeti- D..A., c/IV, (stanbul: D.V. Yay., 1991), s. 3.
547
Hac Bekta Velinin Bb hareketine mensubiyeti ile ilgili bk. Elvan elebi, vr. 113/b, byt. 1994
Hc Bekta ol sebebden hi / Gze almad tc- sultan .
548
Kprl, a.g.m., s. 703; Ocak, a.g.m., s. 3.
549
Ocak, ayn yerde.
550
Irene Melikoff, Hac Bekta, Efsaneden Geree, (Yay. T. Alptekin) (stanbul: Cumhuriyet Yay., 1998) s.
95.
551
Konu hakknda ki tartma iin bk. Mikil Bayram, Ahi Evren Ve Ahi Tekilatnn Kuruluu, (Konya,
1991) s. 126-127.
552
Azz Erdeir Esterabad, Bezm-u Rezm (ev. M. ztrk), (Ankara: K.B. Yay., 1990) s. 223.

124
Mevlana ve Sultan Velede byk bir hayranlk duyduu dnlen k Paann
Mevlevilerle de ilikisi olduu dikkate alnmaktadr553. Bu gayet akla yakn gelmektedir;
nk Krehir gibi M. XIII. y.y. da bir ilim ve tasavvuf kentinde dar alanda tannm
gruplarn birbirleriyle ilikiye girmeleri pek tabidir. Bunun yannda Krehir Emirliinde
bulunan Nred-dn Cacann bir Mevlana mridi olmas Krehirde Mevlevilii siyasi
hayatta etkin bir konuma getirmiti554. Cacann (tahmini olarak) Krehir Emirliinin fiili
olarak bittii M.1278 ve ayn yl Msra esir olarak gtrlmesinden sonra555; Caca
zamannda, zellikle Krehir aristokratlar arasnda kurumsallamaya balayan Mevlana
sempatizanlnn Mevlevi tarikatnn kurulmasna kadar blgede hakim olduu aikardr.
Orta Dnem Anadolu Vefliinin esas deiimini yaad k Paann eyhlii
zamannda hareket Bb lys ve Muhlis Paa devirlerinde olduu gibi gayri kitabi olmaktan
kp snnilemilerdir. Bu durumun temel nedeni ahsi kanaatimizce Krehirde zellikle
Nred-dn Cacann almalar sayesinde Snni dnyann hakim olmas ve burada k Paa
ve etrafndakilerinin snnilemesidir. Burada sorgulanmas gereken temel prensip k
Paann hangi yntem ve hangi ahslar araclyla snniletiidir. Bugn iin maalesef ki
bu sorulara cevap verebilecek bilgi birikimine sahip deiliz.
k Paann Krehirde ya da evre blgelerdeki aristokratlarla da iliki ierisine
girdii anlalmaktadr. Nitekim k Paa Garib-nmede kendisine ok miktarda mal
verilmek istendiini ancak bunlar hibir ekilde kabul etmediini dile getirir556.
k Paa snnilemi gibi grnmekteyse de, bunun k Paann kkleri olan
gerlerle balantsn kestii eklinde yorumlamak son derece yanl olur. Bu noktada k
Paa bir yandan Snnileme srecini gerekletirirken dier yandan gebelerin alk olduu
anlatmdanda vazgememitir. Nitekim, Garib-nmede yaratcdan bahsedilirken Allah
kelimesi yerine daha ok Tengri tercih edilmitir. Bu da slmiyeti sathi olarak kabul eden
Trkmen gruplarnn eski inanlarndan yararlanarak onlarla iletiim kurulmak istenmesinden
kaynaklanm olabilir. Unutulmamaldrki Snni tasavvufi eserlerde rnein Mevlanann
Mesnevisi ya da Ahmed Eflaknin Menkbul-rifininde Tengri kelimesi kullanlmaz.
k Paann snniletiinin en byk gstergesi kaleme ald ve on iki bin beyitten
oluan Garib-nme isimli eseridir. Kprl, k Paann tpk Mevln ve Sultan Veled
553

Kprl, a.g.m., s. 704; Ocak, ayn yerde.


Nejat Kaymaz, Pervne Mund-dn Sleyman, (Ankara: A..D.T.C.F. Yay. 1970) s. 119. Bu almann
yeniden gzden geirilmi ve zetlenmi basks iin bk. Nejat Kaymaz, Pervne Sleyman, 13. Yzyln
birliki Emiri Muinddin Sleyman, (stanbul: Kaynak Yay., 2002).
555
bn-i eddd, Al-Melk Al-Zahr, c/II, (ev. . Yaltkaya) (2.bsk, Ankara: T.T.K. Yay., 2002) s. 85-87
Kaymaz, a.g.e., s. 162, 167.
556
k Paa , s. 83.

554

125
gibi panteist olmakla beraber, ehl-i snnet prensiplerine uygun kitabi tasavvufi akideler
yazdn belirtir557. Bunun yannda k Paann Yunus Emrenin iirlerinden de etkilenmi
olmas kuvvetle muhtemeldir. Nitekim Garib-nmede geen:
ol kadar mlket vire dememze / Kim anun vasf hali gelmez sze
Deme bir kk nice ubu dnyece / Nice anun gibi kk ucdan uca
Kk ile hr-u kusur nerm- Burk / Hulle-v tc- kemer, tahtu turak
bu ve buna benzer beyitler bu dncemizi kuvvetlendirmektedir558.
Sz konusu eser; on bbtan ve her bb da on destandan olumaktadr. Bblarda slm
dininin faziletleri, genel karakteri, slmi bir yaayn gerei olan prensipler, Mslmanlarn
gnlk hayatlarnda kullandklar birtakm terimler ve bazen de ayetler aklanmaktadr.
Garip-nme bir btn olarak okunduu zaman Kuran- Kerii iyi ett edildii ve onu iyi bilen
bir kalem tarafndan kt anlalmaktadr. Nitekim aklanan bir konu ile ilgili Kuranda
geen bir ayet hemen rnek olarak gsterilmektedir.Garib-nmenin temel referans kaynaklar
ayetler ve hadislerdir. k Paay byle bir tutum iine sokan neden ise k Paann
snnilemesi ve snni dnyada bir yer araydr. Ancak k Paa, snni dnyada yer
ararken, babasnn ve dedesinin iinden kt zmreye de yabanclamamaya almtr.
Nitekim k Paann eserini Trke yazmas ve kullanlan anlatm tarz, eseri basit ve
anlalr hale getirmitir ki, bu durum kitabn gerlerce de rahat okunup anlalmasn
salamtr. Kprlye bakacak olursak k Paa; Arapa, Farsa, Ermenice ve braniceyi
gayet iyi biliyordu559. Kprl k Paann braniceyi bildiine dair herhangi bir delil
ortaya koymasa da Garib-nmede geen; : 5? >(= '/ #2 / /:> )(= *54*> 5'#4
Ermenice anlatmdr560. Filhakika Kprlnn dedii gibi k Paa, Arapa ve Farsay
bilmesine ramen eserini Trke olarak kaleme alyorsa bu onun kkleriyle yani iinden
geldii toplulukla balarn koparmad anlamna gelir.
k Paann kaleme ald Garib-nme daha ok belli bir gruba yaplan
heyecanlandrc konuma slubunda, insanlara nasihat eder tarzda yazlm bir eserdir. Eserin
basit bir Trke ile yazlm olmasnn altnda yatan temel neden ise k Paann bu eserle
sadece gebe Trkmenlere deil halkn byk ounluuna ulamak istemesinden
557

Kprl, a.g.m., s. 703. k Paann Snnileme srecini nasl gerekletirdiini tezimizin snrlarn
amamak gayesiyle burada irdelemeyeceiz. Ancak u kadarn belirtmeliyizki, bu srecteki en nemli olgu k
Paa ve evresindekilerin Snni bir eitim alarak ehirlemesidir. nk gerek k Paa ve gereksede
evresindekilerin ehirlemesi onlarn kitabi slm ile daha uzun soluklu ve daha salkl bir etkileim ierisine
girmesine neden olmutur diyebiliriz.
558
k Paa, s. 83.
559
Kprl, a.g.m., s.703 .
560
Fuat Kprl, Trk Edebiyatnn Ermeni Edebiyat zerindeki Tesirleri D.F.E.F.M., c/II, no/I, stanbul,
1938, s. 14-15.

126
kaynaklanmtr561. Bunun yannda k Paann eserini Trke yazmak istemesinin bir dier
nemli nedeni dneminde Arapa ve Farsa ok sayda eser yazlmasna duyduu tepkidir.
Nitekim bu tepki k Paa tarafndan Garib-nmede: Trk diline kimse bakmaz idi /
Trklere hergiz gnl akmaz idi / Trk dahi bilmez idi bu dilleri / nce yolu ol ulu menzilleri.
dizeleriyle dile getirilmitir. Aslnda bu bir yerde k Paann dnemin sosyal ve kltrel
bir tartmas haline gelmi olan bir konuda taraf olduunu da gstermektedir562. Eserde
zerinde durulan en nemli konularn banda zahidane bir hayatn gereklilii ve maln
nemsizliidir563.
nsanlar ibadet etmeye ve Allah yolunda yrmeye davet eden Garib-nme namz,
oru vb. ibadetlerin gerekliliini eitli benzetmelerle aklamaya almaktadr564.
k Paa; tasavvufu nefsin terbiye edilmesi ve iyi bir huya sahip olunabilmesi iin
gerekli olan bir yntem olarak telakki etmitir565. k Paa d grn ve nefsi fani
grmtr, bu fanilii ise insann ancak iyi bir huya sahip olmas ile anlayabileceinin
zerinde durur566.
Tasavvufun ayrlmaz bir paras olan evliyalar da; Allahn sevdii kullar olarak
kabul eden k Paa, evliyalarn hem bu dnyada hemde ahrette kayg ya da korku
duymadn zikreder567.
Allahn sonsuz bir kudretinin olduuna dikkat eken k Paa, Garib-nmede
sklkla Allahn azametini aktarmaya almtr568. Bununla birlikte hayrn ve errin insann
kendi eylemlerinin sonucunda Allahn takdiri sonucunda olutuunu savunur569.

5. OSMANLI DEVLETNN KURULUUNDA VEF MRDLER


Osmnl Devletinin kuruluunda faydas olan Vef tarikat mensuplarnn tamamn
u an iin tespit etmek son derece zordur. Kurulu dneminde Osmn ve Orhan Gaziler ile
I.Murada yardmlarda bulunmu birtakm Bb dervilerinin kimliklerini ve isimlerini tespit
ediyorsak da tm Bb evresinin Vef olduu tezini ileri srmek son derece yanltr.
561

Fuat Kprl, Trk Edebiyatnda k Tarznn Mene ve Tekaml Hakknda Bir Tecrbe M.T.M., c/I,
No/I, stanbul, 1331, s. 11.
562
Fuat Kprl, Milli Edebiyat Cereyannn lk Mbeirleri ve Divan- Trk-i Basit Edebiyat
Aratrmalar, (3.bsk, Ankara: T.T.K. Yay., 1999) s. 273.
563
k Paa, s. 82-83.
564
k Paa, s. 88.
565
k Paa, s. 89, 95.
566
k Paa, s. 95.
567
k Paa, s. 106.
568
k Paa, s. 109.
569
k Paa, s. 93.

127
Bunun en gzel rnei Bb lys mridi olan Hac Bekta- Velnin Vef tarikat mensubu
olmaktan ziyade daha ok, Haydari dervii olmas gsterilebilir570. Burada bizce
atlanlmamas gereken temel nokta, Bb lysn adna izafeten Bbler olarak anlan
hareketin, st at yani sylem olarak Vef olmas; ancak ierik anlamnda Ehl-i Snnetin
dnda kalan tasavvufi ve dini grlerinin bir nevi buluma ya da toplanma merkezi
olduudur. Bundan dolaydr ki, her Bb derviini ya da mridini Vef mensubu olarak
telakki etmek son derece yanltr. Bunun yannda, Bb lysn mridlerine Vef
propagandasn yaptn ileri srmekte son derece zordur. nk yukarda da deindiimiz
gibi, onun propagandasnn eleri Ebl-Vefnn anlayna uygunluk sergilememektedir.
Onun mistik ynnde kullanlan eler daha ok Trklerin slmiyetten nceki inanlar
iken; Ebl-Vefda bu durumun Kurann farkl yorumlanmas, yerel yneticilerin ve elitlerin
farkl bir slm anlayna sahip olmas ve Hz. li evladna kar takip edilen yanl siyasete
duyulan sistemli bir tepkinin sonucuydu.
Gzden uzak tutulmamas gereken hususlardan biri de, k Paa-zdenin eserinde
bahsettii Abdln- Rm snf mensuplarnn tamamnn Bb olmaddr571. Bunlarn
iinde yer alan bazlarnn, ikinci kiiler araclyla Bb hareketine mensup olduklar
bilinmekteyse de bu ikinci kiilerin Bb lysn lmnden sonra ne derece Bb

570

Ocak, a.g.e., s. 178. Ocak, Hac Bektan Veflie getiini sylemektedir. Ancak onun, isyana
katlmayarak Sivasa oradan da Suluca Kara-Hyke yerlemesi onun kardei Mente kadar samimi bir Bb
lys mridi olmadn gsterir. bunun yannda Hac Bektan Suluca Kara-Hyke yerletikten sonra Veflik
propagandas yaptna dair kantlarmz ya da belgelerimiz yoktur. Kald ki, onun iinden kt Haydariliin
propagandasn yapmas akla daha yakn gelmekteyse de bunun da kantlarna malik deiliz. Vahidinin mehur
eserinde, Anadoluda yaayan Haydari dervilerinin; uzattklar byklarnn dudaklarn aarak, azlarnn
ilerine girdiini ve enelerine indikten sonra kvrlarak kulak dibine kadar uzandklarn ve bu kllarn iinde
rmceklerin dolatklarn aklar. Bununla beraber balarnda az bir sa, kulaklarnda ve cinsel organlarnda
kalaydan bir kpe, boyunlarnda demir halka, ayaklarna ve vcutlarn saran demirden zincirlerin olduunu
belirtir. Yanlarnda asl olan anlar dans ettiklerinde garip sesler kartarak yar plak dolarlard. Haydarilerin
kullandklar kyafetlerinin her birinin simgesel deeri olduunu Vahidiye dayanarak aktaran Yazc ise,
haydarilerin boyunlarna taktklar halka ile Hz. li ya da Kutbd-dn Haydarn kulu olduklarn, balarndaki
az miktar sala rakibini malup eden pehlivan gibi nefislerini yenmi olduklarn, kulaklarndaki, kpe ile her
sze itibar etmediklerini, ayaklarndaki zincir vastasyla batl yolda yrmediklerini, cinsel organlarna taklan
halka ile iffetli olduklarn halka anlatmaya altklarn aktarmaktadr. bk. Vhid, s. 54/a-b; Tahsin Yazc,
Haydariyye D..A., c/XVII, (stanbul: D.V. Yay., 1998), s. 35; Ocak, Kalenderiler, s. 39-41, 67-69.
571
Abdln- Rm, k Paa-zdenin verdii bilgilere gre Anadoluya sonradan gelen bir gruptur.
Muhtemelen de Anadoluya Mool basksndan dolay XIII.yy. da yaanan youn g dalgas srasnda
gelmilerdi. Bu grubun kendine has birtakm ritelinin ya da inan sisteminin olduunu sylemek zordur.
Birbirlerine son derece benzeyen kyafet, yaay veya geleneklerinden dolay ehl-i snnet inanc dnda kalan
tm gruplar kapsayc bir ekilde k Paa-zde tarihi tarafndan ilk kez kullanld anlalan bu grup iin,
Kprl; XIII.yy. da Yesev, Kalender, Haydar gibi muhtelif Heteredoxe zmrelerin Anadoluda Trkmen
gelenekleriyle ve yerel hurafelerle karmasndan oluan Bbliin sonraki ekillerinden biri olarak
tanmlamtr. Kprlnn verdii bu tanmn en byk destekleyicisi Vhidnin kaleme ald eserde
aktard Abdln- Rm hususiyetlerinin tpatp Kalender, Haydar ve emslerle ilgili verdii klk kyafet,
yaam tarz ve inan ritellerinin birbirine olan benzerliidir. bk. Vhid, vr. 28/a-29/a, 41/a-43/a, 53/b-55/a,
80/b-82/a; k Paa-zde, (li), s. 205; k Paa-zde, (Atsz), s. 237; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 571;
Fuat Kprl, Osmanl Devletinin Kuruluu, (6. bsk, Ankara: T.T.K. Yay., 1999) s. 101.

128
hareketinin fikir ve prensiplerine bal kaldklarnn tespiti yaplamamaktadr. Mesela, bir
Vef572 ve Bb573 eyhi olarak grlen eyh Ede-Blnin uta takip ettii hareket Bb
lystan farkllamt. Belki de bundan dolay, aktan bir Vef ve Bb dervii olduunu
belirten Geyikli Bb ile eyh Ede-Bl arasnda Bitinya Blgesinde yaamalarna ramen
aralarndaki ilikiden hibir ekilde haber verilmemektedir ki, bu da muhtemelen iki dervi
arasnda herhangi bir mnasebetin olmadn gsterir. Bunun en temel kant da, Bursann
fethinden sonra Orhan Gazinin, Geyikli Bbdan Turgut Alp vastasyla haberdar olarak
onunla tanmak istemesidir574. ayet Geyikli Bb ile eyh Ede-Bl arasnda daha nceden
bir mnasebet olsayd Ede-Bl araclyla Orhan Gazi Geyikli Bbdan haberdar olabilirdi.
Nitekim, eyh Ede-Blye dolaysyla Vef tarikatna mensup olan Kumral Bbdan daha
Osmn Gazi devrinden itibaren olmak zere birlikteliklerinden kaynaklar araclyla
haberdarz. Burada karmza iki ihtimal kmaktadr ki, bunlardan birincisi; ya Ede-Bl
blgesinde dndmz kadar nemli bir Vef lideri deil ya da Bb lysn temsil
ettii ve Geyikli Bb ile devam ettii anlalan Orta Dnem Vefliin, eyh Ede-Blyle
birlikte bat Anadoluda ekil ve kabuk deitirdiidir. Bizim ahsi kanaatimiz, eyh EdeBlyle temsil edilen Vefliin snnilemesi ya da snnileme srecinde bulunmasndan
dolay eyh Ede-Bl ile Geyikli Bb arasnda en azndan bizim bildiimiz kadaryla
aralarnda herhangi bir ilikinin vuku bulmaddr.
Bb hareketini deerlendirirken, her Bb derviinin ya da Rum Abdaln, bir
Bb dervii olarak grlmemesi kanaatindeyiz575. nk u an iin bu tr yorumlamalara
572

..N., vr. 3/a; A.N., vr. 3/a; M.B.N., vr. 1/a-b.


Elvan elebi, vr. 114/a, byt. 1994-1995.
574
k Paa-zde, (li) s. 47; k Paa-zde, (Atsz) s. 123; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 374; Neri,
(Taeschner), c/II, s. 47; Neri, (Unat-Kymen), c/I, s. 169. k Paa-zdenin incelediimiz tm metinlerinde
ve Taeschnerin yaynlad Neri tarihinde Geyikli Bb: Bb lys mridiyim, Seyyid Ebl-Vef
tarikinden. cevabn verirken, Unat-Kymen nerinde: Bb lys mridiyim ve Seyyid Elvan
tarkndaym. cevabn vererek Ebl-Vefnn ismini anmaz. Nshalar arasnda farklln nedenini u an
iin tespit etmekten uzak olduumuz iin doru knyeyi; k Paa-zde, Lmi elebi ve Taeschner
metinlerinde getii ekliyle kabul etmeyi daha uygun bulduk. bk. Lmi elebi, (Uluda-Kara), s. 842.
575
Nitekim Nefahtul-nse dayanan Kprl ve ondan farkl olarak, Menkbul-rifin ve bir halk
menkbn kaynak gsteren Ocak, Sleymn Trkmn Bb eyhi olarak kabul etmektedirler. ncelikli olarak,
Nefhat tercmesinde bahsedilen eyh Trkmn iin, onun amda yaad ve H.714 (M.1314) tarihinde
ld bildirilmitir. Ancak eserde nerede ldnn bildirilmemesi onun amda lm olabilecei ihtimalini
gndeme getirir. Bunun yannda, Nefhata bir erh ve ilaveler yazan ve ayn zamanda Anadolu evliyalarn
tanyan Lmi elebi, eer bahsettii Sleyman Trkmnnin Anadoluda faaliyet gsteren ve naa Krehirde
metfun olan Sleyman Trkmn ile ayn ahs olsayd bundan mutlaka bahsederdi. Hakk Tarm tarafndan iki
farkl rivayet aktarlmaktadr. Bunlardan birincisine gre eyh Sleyman, Mevlanann derslerini takip etmi ve
onun lmnden sonra Krehire gelerek Mevlevilii yaymak iin bir hani-gah amtr. Aktarlan ikinci,
rivayete gre; Sleyman Trkmn k Paaya hocalk yapmtr. Ancak k Paaya hocalk yapan zevatlar
hakknda bilgi veren Elvan elebi brakn byle bir haber vermeyi menkbnda Sleyman Trkmn hakknda
en ufak bir bilgi dahi vermemektedir. Sadece bu iki rivayet dayanmak suretiyle dahi, Krehirde mezar bulunan
eyh Sleyman Trkmn ile Nefhatn serseri bir dervi olarak bizlere takdim ettii Sleymn Trkmnnin
farkl kiiler olduunu ileri srmek mmkndr. Ocakn bir Bb olarak sunduu ve Nefhatta anlatlan ayn
573

129
gidebilecek kadar sarih birinci ve hatta ikinci elden kaynaklara sahip deiliz. Bundan dolay
biz eyh Ede-Bl ve Geyikli Bbnn ikisinin birden Abdln- Rm ierisinde
deerlendirilmesine karyz. nk ikisi de Vef ve Bb meneili olmasna ramen dini,
tasavvufi ve itimai grleri bakmndan fakllk arz ediyorlarm gibi grnmektedir. Eer
Ede-Bl ve Geyikli Bbnn Abdln- Rmdan olduklar kabul edilirse Vhidnin
Abdln- Rm iin verdii tasvir onlar iin de geerli olmaktadr. Vhidnin verdii tasvire
gre; Rum Abdllar, yaln ayak dolaan, vcutlar neredeyse plak bir halde; ancak ynden
yaplm bir kua giyen, omuzlarnda ayinde giydikleri uzun elbiselerini ayrmayan, ayaklar
yaln, salarn kaztan, omuzlarn rten nacak ve omaklar olan, yemek yedikleri sar
kaklar mutlaka yanlarnda tayan fazla yemek yemeyen, solgun yzl ve sinelerinde
zlfikar, nm- haydar ve akaklarnda lale ad verilen ekillerle bezeyen kiiler olarak tasvir
etmektedir.576 Ancak muhtelif yerlerde de temas ettiimiz ve gsterdiimiz nedenlerden
tr; Ede-Bl ve kroniklerde onun rencisi, mridi ve yakn dostu olarak tasvir edilen
Kumral Abdal, snnilemi ya da snnileme srecinde byk mesafe kat etmilerdi. Bundan
dolay, Vhidnin zelliklerini anlatt Rm Abdllarndan biri olarak eyh Ede-Bl ve
Kumral Bby gsterme ahsi kanaatimizce pek de doru olmaz. Bunun yerine bu iki
ahsiyeti, XIII. yy. n sonlarnda XIV. yy. n balarnda Bat Anadoluda byk prestij ve
etkinlik kazanan Vef dervileri olarak tanmlamann daha doru olacan dnmekteyiz577.
kii olduunu dnd Sleyman Trkmn iin ortaya att ve Menkbul-rifinde ehl-i snnete aykr
olarak yaad tasvir edilen eyh Paann Sleyman Trkmn ile ayn kii olduu tezini ortaya atar. Ancak
eyh Paa ile Sleyman Trkmnnin ayn kii olduunu gstermesi bakmndan ortaya atlan bu tez bizce
geerli deildir. nk gerek Nefhat ve gerekse Menkbul-rifinde benzer zellikler gsterdi diye kiiler
ayn zatm gibi grmek bize pekte uygun gelmemektedir. Kald ki, eyh Sleyman iin Trkmn Konyal
eyh iinde Paa lakaplar kullanlmas bizce bu iki kiinin farkl ahslar olduunu ortaya koymaktadr. Bize
kalrsa ortada gerekten vakfiyesi ve mezar ile bize ulaan bir eyh Sleyman Trkmn vardr. Ancak bu
kiinin Bb eyhi olduunu kabul etmek eldeki kaynaklarn birbirini desteklememesi ve yetersiz bilgi
vermesinden dolay u an iin pek de doru deildir kanaatindeyiz. bk. Ahmed Eflk, c/II, s. 246-247; Lmi,
(Kara-Uluda), s. 794; Tarm, a.g.e., s. 32-33; Kprl, lk Mutasavvflar, s. 210-211, dpnt, 38; Ocak, a.g.e., s.
198-199.
576
Vhid, vr. 41/a-b. Vhidnin eserinde bu tasvir: Rm abdllar kn hayrn u yl u bllar uryn erk-
edde ile daire v kudumlarn dge dge ve boynuzlarn ala ala hezr- hav hyla ve kuft- guvi nyla sine
zenn ve nara kunn balar kabak ve yaln ayak ve tenleri plak birer tennureleri var. Ancak zerlerine birer
ynden rlm kuak ve birer omuzlarnda Eb Mslm nack ve birer omuzlarnda birer uci omak
meynlarnda ikier cradan birinde kav u akmak ve birinde gubr var. Muhakkak ve birer yanlarnda birer
abdln saru kauk. yle ki; bir kerre tasla toyard on iki k ve her kak sapnda asludur. Birer ak ve birer
yanlarnda birer kekl kuaklarnda sarkk ve bedenleri pul pul yanuk ateler idne anlar tank ve kiminin
sinesinde resm-i ekil zlfikar ve kiminin sinesinde nm- Haydar Kerrr ve kiminin bazusunda n heyt- mr
cmlesinin akaklarnda dgun- dern lale var. Derler ki, hez lemine nr- pes bu cumhur pir-i srr u
hubr bu tumturkla omakla ekliyle gemektedir.
577
Abdln- Rm zmresinin kanc yzylda eridiini tespit edemiyorsak da ekil ve genel yap itibariyle
Abdln- Rmun XIV.yy. n balarnda hala XIII.yy. da ki gibi devam ettiini spanyol elisi Ruy Gonzales De
Clavijo tarafndan renmekteyiz. Clavijo Erzincana bal bugnk ad Deli Baba, XIV.yy. da ki, adyla Deliler
ky olarak kaydettii kyde yaayan Mslman dervilerin halk tarafndan evliya olarak kabul grdn,
hastalar iyiletirdiini ve kylerden buraya bol miktarda adan geldiini belirtir. Clavijo, bu dervilerin her
mevsim sa ve sakallarn tra ettiklerini, srtlarnda kaln abalar tayarak yanlarnda sazlarn tayarak ilahiler

130

5.1. Geyikli Bb578


Geyikli Bbnn yaad yllarda onun hakknda bilgi veren herhangi bir esere sahip
olmadmzdan dolay Geyikli Bbnn yaam, faaliyetleri ve ilikiye girdii kiiler
bakmndan tatmin edici bilgilere sahip deiliz. Geyikli Bbnn ada olarak kabul
edebileceimiz Yunus Emreden onun gerek adnn Hasan olduunu renmekteyiz579.
akayk ve Hoca Saded-dn, onun Azerbaycann Hoy Kasabasnda dnyaya geldiini
aktarmasna ramen hangi tarihler arasnda Anadoluya geldiine dair herhangi bir bilgi
vermezler580. Evliya elebi, muhtemelen mahalli sylencelere dayanarak Geyikli Bbnn
Azerbaycanda bulunan eri Hasan slalesine mensup olduunu zikretmektedir581. Geyikli
Bb hakknda kaynaklardan rendiimiz bir dier nemli bilgi de onun Vef tarikatna
mensup bir Bb dervii olduudur582. Her ne kadar Evliya elebi onun Yesev tarikatna
bal bir dervi olduunu kaydetmise de583 bunun nedeni muhtemelen Veflik tarikatnn,
XVII. yy. kadar halk nazarnda unutulmu olmasdr. (unu da unutmamak gerekir ki,
Veflik XIII. ve XIV. yy.larda Bblik daha sonraki asrlarda da Bektailik kadar popler
halk kitlelerini kasp kavuramamt.) Geyikli Bbnn tarihsel yaam hakknda elde
edilebilecek son bilgi ise, Osmnl kurulu tarihinde nemli olan Turgut Alp gibi yerel
aristokrat aileleriyle yakn ilikiler kurduu ve hatta onu kendine mrid edinmeyi
baarddr584. Yerel aristokratlarla sklkla ilikilere girilmesi ve onlar zerinde etkinlik
kurulmas, daha Erken Dnem Veflik hareketinde de karmza kan bir durumdur. Bu da
bize Veflik tarikatnn etkinlik kazanma almalarndaki, baz ilkelerin Ebl-Vefdan
XIV.yy.n ilk eyreine kadar deimediini gsterir. Blgedeki, gaza faaliyetlerine
katlmasn kuvvetle muhtemel grnen Geyikli Bbya Orhan Bey tarafndan negl
taraflarnda yer alan bir arazi balanm ve o da bu arazi zerine bir zaviye yaptrmt585.
Kroniklerde; Orhan Bey tarafndan yaplan bu ba eyhin hayr duasn almaya ynelik
okuduklar bilgisini vererek, tekkelerinin kapsna bir pskl ile hilal eklinde resim, resmin altnda geyik, kei
ve koyun boynuzlarnn dizili olduunu kaydeder. Clavijonun sefaretnamesi iin bk. Clavijo, s. 88.
578
eyh Ede-Bl hakknda gerekli malumat bir sonraki blmde yer alan Menkb kritiinde verildii iin
burada gereksiz tekrardan kanmak iin vermeyi uygun grmedik.
579
Abdlbaki Glpnarl, Yunus Emre, Hayat Ve Btn Eserleri, (stanbul: Srlar Matbaas, 1983) s. 27-28.
580
Edirneli Mecd, s. 32; Hoca Saded-dn, c/II, s. 406; Hoca Sadeddin, (Parmakszolu), c/V, s. 9-10.
Kroniklerden hari ayrca, Kprl, lk Mutasavvflar, s. 43; dpnt. 45.
581
Evliya elebi, c/II, s. 423.
582
Lmi elebi, (Uluda-Kara), s. 841-842; k Paa-zde, (li), s. 47; Neri, (Taeschner), c/II, s. 47; Neri,
(Unat-Kymen), c/I, s. 168-169.
583
Evliya elebi, c/II, s. 423.
584
Lmi elebi, (Uluda-Kara), s. 842; k Paa-zde, (li), s. 47; Neri, (Taeschner), c/II, s. 47-48; Neri,
(Unat-Kymen), c/I, s.168-169.
585
Lmi elebi, (Uluda-Kara), s. 842; k Paa-zde, (li), s. 48; Neri, (Taeschner), c/II, s. 48; Neri,
(Unat-Kymen), c/I, s. 169-171; Hoca Saded-dn, c/II, s. 406; Hoca Sadeddin, (Parmakszolu), c/V, s. 10.

131
olduu eklinde yansmsa da, bunun nedeni Bbnn ve mridlerinin Osmnl fetihlerini
desteklemesi ve hatta bizzat fetih hareketlerine katlmalarndan kaynaklanm olma ihtimali
son derece yksektir. Nitekim ariv vesikalar zerinde yaplan aratrmalara gre, Geyikli
Bbnn Kzl Kilisenin fethine katld anlalmaktadr586. k Paa-zdenin ifadesine
gre Bursann fethine derviler de katlmt ki, akayk sayesinde bu dervilerden birinin de,
Geyikli Bbnn olduunu renmekteyiz587. Unutulmamas gereken temel nokta ise, bu
fethe grevlendirilen kiilerden birinin de Geyikli Bbnn mridlerinden biri olan Turgut
Alpin olmasdr588. Bbnn Turgut Alp e fetihte elik etmesi kuvvetle muhtemeldir. Bunun
yannda Orhan Gazinin Hristiyanlarn elinden yeni alnan ve nfuzunun bir hayli az olduu
tahmin edilebilecek Bursa havalisinin iskan (slmlama ve Trkleme) srecinin
tamamlanabilmesi iin kendisine byle bir topra balam olma ihtimalide gzden uzak
tutulmamaldr589. Bu durum da, Erken Dnem Osmnl Beylerinin iskan ve fetih
siyasetlerinde Vef dervilerinden ve onlarn askeri glerinden istifade ettikleri sonucuna
gtrmektedir.
Geyikli Bbnn, doum tarihi hakknda herhangi bir bilgi sahibi deilsek de, k
Paa-zde ve Oru Be onu Orhan Bey dnemi dervilerinden gstermesi590 ve
Gelibolulunun Orhan Beyden nce ldn ve mezarnn Orhan Bey tarafndan
yaptrldn bildirmesi Geyikli Bbnn M.1360dan nce ldn gstermektedir591.
Geyikli Bbnn, blgeye hangi tarihte hicret ettiini bilemiyorsak da, k Paa-zdenin
Osmn Bey zamannda ve Eyne-Gln (ne-Gl) fethinin hemen akabinde Bursa, Edrenos,
Bednos, Kestel ve Kite tekfurluklarnn Osmn Beye kar kurduklar ortak koalisyondan
hemen nce olduu anlalan tmar tevcihatnda Turgut Alpin aziz yani dervi olarak tesmiye
edilmesi Turgut Alpin H.699-701 (M.1299-1302) tarihleri arasnda Geyikli Bbya intisap
etmi olabilecei ihtimalini akllara getirmektedir592. Eer Turgut Alp gerekten de zikredilen
tarihte Geyikli Bbya intisap etmise bu Geyikli Bbnn H.699-702 tarihlerinden hemen
nce Bat Marmara Blgesine geldiini gsterir593. k Paa-zdenin negl ve evresinin
Turgut-Eli eklinde anldna dair haberi ise, blgede en etkin olan yerel aristokratn Turgut

586

Ahmet Yaar Ocak, Geyikli Baba D..A., c/XIV, (stanbul: D.V. Yay., 1996), s. 46.
Edirneli Mecd, s. 32.
588
k Paa-zde, (li), s. 28; k Paa-zde, (Atsz), s. 110; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 351
589
Barkan, a.g.m., s. 189-197.
590
k Paa-zde, (li), s. 199; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 569; Oru Beg, (Babinger), s. 14; Oru Beg,
(Atsz), s. 32. Mneccimba tarihlerinde Geyikli Bb; Osmn Bey dnemi dervileri arasnda zikredilmektedir.
bk. Sahaifl-Ahbr, c/III, s.283; Camid-Dvel, (Araka), s. 88; Mneccimba, (Ernsal), c/I, s. 80.
591
Gelibolulu Mustafa Al, c/V, s. 63; Gelibolulu li, (Uur-uhadar vd.), c/I, s. 103.
592
k Paa-zde, (li), s. 20; k Paa-zde, (Atsz), s. 105; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 342
593
Tarihlendirme iin bk. k Paa-zde, (Atsz), s. 311.
587

132
Alp olduunu gsterir, bu da neden Geyikli Bbnn bu blgeden ayrlmadn gsteren
nemli bir nedendir. Hatrlanaca zere tasavvuf tarihinde himaye ve koruma gren ya da
uygun ortam bulan pekok mutasavvf kendilerini koruyan beylerin veya uygun ortamdan
ayrlmayarak bal bulunduklar tasavvufi ekol yayma abas ierisine girmilerdi.
Antalyaya Abdal Ms ve Alaed-dn Gaybnin, rana Barak Bbnn594, Dobrucaya Sar
Saltkn yerlemeleri595 bunun en gzel rnekleridir.
Bir airet reisi olma ihtimali gl grnen Geyikli Bbnn; Erzurum, Sivas,
Malatya, Adana, Biga, Bursa ve neglde Geyikli Bb Cemaati isimli airetlerin
bulunmas bu ihtimali kuvvetlendirmektedir596. Bunun yannda Ocak, Geyikli Bbnn Biga,
Bursa ve negl sahasnda byk bir nfuz ve etkinlie ulatn ileri srmektedir597.
Geyikli Bbnn negl ve evresinde, Veflik tarikatn hangi ekilde yaymaya
alt hakknda kesin bir yorum yapmak zordur. Ancak, hayvanlar zelde geyiklerzerinde hkmetme gcnn olduuna inanlmas onun da tpk Bb lys gibi bir Veflik
anlayna sahip olabilecei izlenimini akla getirmektedir. ahsi kanaatimizce Geyikli Bb
sylem olarak Ebl-Vef ve Veflii kullanan klasik bir Bb derviiydi. Nitekim onun
geyikler zerinde g sahibi olduuna inanlmasn salayan geyiklerle dolaabilmesi, onun
Bb lysn sekin mridi Ayna Doladan etkilendiini598 ve Ayna Dola gibi hareketin en
azndan XIII.yy n sonlarnda XIV.yy n ilk balarnda nde gelen isimlerinden biri olduunu
sembolize etmektedir. Bununla birlikte geyik motifinin Trklerin slmiyetten nceki inan
sistemlerinde kutsal saylmas ve geyiklerle daha ok sekin ve elit insanlarn dolaabilmesi
klt XIV.yy. da faaliyet gstermi olan Trkmen kkenli Geyikli Bb ve Bb lysn eski
inan ve geleneklerini de muhafaza ettiini gstermektedir599. Trklerin geyiklerin kutsal
saymasa ve bunun neticesinde geyiklerle ve geyik derisinden yaplan kyafetlerle Trkmen
kkenli devlet adamlarnn daha XII. yy.da dini, tasavvufi ve siyasi faaliyet gsterdikleri
kronikler vastasyla tespit edilebilmektedir. Mesela Byk Seluklu Devleti tarihinde ve
Sultan Sancar dneminde Zhid-i Ah-P isimli bir Bb Sancarn huzuruna kar ona sk
sk tlerde bulunarak zerinde byk bir siyasi nfuz elde etmeyi baarmt600.
594

Ahmet Yaar Ocak, Barak Bb D..A., c/V, (stanbul: D.V. Yay., 1992), s. 61.
Ahmet Yaar Ocak, Sar Saltk, Popler slmn Balkanlardaki Destan ncs, (Ankara: T.T.K. Yay.,
2002) s. 84; Ahmet Yaar Ocak, Sar Saltuk Ve Saltuk-nme T.K. say/197, yl/XVII, Ankara: T.K.A.E. Yay.,
1979, s. 271.
596
Ocak, Geyikli Bb, s. 46.
597
Ocak, ayn yerde.
598
Elvan elebi, vr. 12/b, 94/b-95/a, byt. 214-216, 1646-1648.
599
Sencer Divitiolu, Osmanl Devletinin Kuruluu, (stanbul: Y.K. Yay., 1999), s. 64-65; Kprl, lk
Mutasavvflar, s. 92, dpnt. 8.
600
Cveyn, c/II, s. 254; Kprl, lk Mutasavvflar, s. 47, dpnt. 45. Cveynnin aktardna gre Sultan Sancar
Harzm ehri halkn Zhid-i Ah-P Bbnn ricas zerine balamtr.
595

133
Geyikli Bbnn faaliyet gsterdii Bursa ve evresinde Turgut Alpten baka kimleri
Vef hareketine kazandrdn tespit edemiyorsak da bunun saynn son derece kabark
olduu tahmin edilebilir. nk Turgut Alp gibi nemli bir liderin bu harekete katlmas
demek, ona bal oymaklarn da bu harekete katlmas anlamna gelmektedir601. Haslok,
Evliya elebi Seyahatnamesine dayanarak Geyikli Bbnn Yesev tarikatna bal
olduunu dnmse de o tarihlerde yaayan pekok tasavvufi akmn kendisini Yesev
tarikatna balamas ve Yesevlikten etkilenmesi Geyikli Bb ya da adalarnn Yesev
olduu anlamna gelmez602.
Devlet tarafndan desteklendii anlalan Geyikli Bbnn zaviyesinin bulunduu yere
Orhan Bey tarafndan bir Cuma camii yaptrlmtr603.
k Paa-zde meneili olma ihtimali kuvvetle grnen bir menkbeye gre Geyikli
Bb, bir gn bir kavak aacn Bursa Hisarnn nne dikerek Orhan Gaziye ve nesline tm
mridleriyle beraber duacs olduklarn ifade etmitir604. Menkbede Geyikli Bbnn kavak
aacn dikmesi kurulan Beyliin kavak aalarnn uzun boylu olmas gibi dier beyliklerden
daha byk olduunu sembolize etme gayesi olmaldr. Bunun yannda bu menkbede,
Geyikli Bbnn temsil ettii, Vef tarikatnn en azndan Bizans zerine yaplan fetihler de
Osmnl Beyliini destekledii sonucu kar. ahsi kanaatimizce Osmnl kroniklerinde,
kurulacak Osmnl Devletinin uzun mrl ve geni snrlara sahip olacan haber veren
menkbelerin byk ounluunun Vef tarikatna mensup eyh Ede-Bl, Geyikli Bb,
Kumral Abdal gibi derviler tarafndan grlmesi hem bu tarikatn ulat siyasi, askeri gc
ve hem de devletin kuruluu esnasnda verdii destein lsn gstermektedir.
5.2. Kumral Abdal (Kumral Bb, Dervi Tururolu)

601

Turgut Alp hakknda Osmnl kroniklerinde birtakm bilgiler bulunmaktadr. Buna gre Turgut Alp: EyneGln (negl) fethine katlm, fetihten sonra kaan Eyne-Gl tekfurunu yakalamakla grevlendirilmi ve bu
grevde baarl olmutur. k Paa-zde deki anlatma gre; yaplan ilk tmar datmnda Eyne-Gl ve
evresi Osmn Gazi tarafndan Turgut Alpe verilir. k Paa-zdenin anlatmna gre Turgut Alp, Osmn
Gazi tarafndan Orhan ve Kse Mihale Bursann fethine yardmc olmas iin grevlendirilmi ve oda gerek
Bursa yolu zerinde bulunan Atronoz ve gereksede Bursann fethine itirak etmitir. Turgut Alpin lmnden
sonra onun sahip olduu siyasi iktidar oullaryla devam etmitir. ancak Geyikli Bbnn Turgut Alp zerinde
sahip olduu manevi iktidarn olanlar zerinde de devam ettiine dair herhangi bir bilgiye sahip deiliz. bk.
k Paa-zde, (li), s. 20, 28, 46; k Paa-zde, (Atsz), s. 105, 110, 122; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s.
337, 342, 351.
602
F. R. Haslok, Bektailik Tetkikleri, (ev.R. Hulusi), (Yyn. K. Akarsu), (2.bsk., Ankara: M.E.B. Yay., 2000),
s. 9.
603
k Paa-zde, (li), s. 196; k Paa-zde, (Atsz), s. 231; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 374;
Edirneli Mecd, s. 32; Hoca Saded-dn, c/II, s. 406; Hoca Sadeddin, c/V, (Parmakszolu), s. 10.
604
k Paa-zde, (li), s. 46; k Paa-zde, (Atsz), s. 122; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 373 .

134
k Paa-zde tarihinin farkl nshalarnda, Tururolu605, Kumral Dede606, (C* 257)
Dervi Durd bin Kumral Dede607; Kemal Paazde608 ve Rstem Paa tarihinde Durud (5F)
veya Turgut609; Neride Turud610 (5F) olarak geen bu kiinin tarihsel yaamna ait
bilgilere maalesef sahip deiliz. Yar efsanevi belli bir olaya gre anlatlmaya alan Kumral
Bb menkbesinden Kumral Bbnn tam ismi ortaya konulamamaktadr. Buna gre
Kumral Bb isminin lakap olarak kullanlmas kuvvetle muhtemeldir. Durut ya da Turgut
olarak geen kii ise bizce Kumral Bb ile ayn ahstr. nk farkl kroniklerde de gese
ayn karaktere ve elere sahip bir menkbeyle ayn kii karmza kmaktadr. Ancak burada
anlalamayan husus, gerekte Durut ya da Turgut olarak geen ve bizim Kumral Abdal
olarak kabul ettiimiz kiinin k Paa-zdenin farkl bir nshasnda aktard gibi Kumral
Abdaln babas olup olmaddr. Baka kaynaklarla desteklenmedii srece biz Kumral
Abdal n Trkmenler arasnda kullanlan bir nevi lakap, Turut ya da Durut isminin ise
Kumral Abdaln gerek ismi olduu kanaatini tayoruz.
Kumral Abdaln tarihsel kimliiyle ilgili bilgi veren kaynaklara sahip olamasak da
Osmnl kroniklerinde geen birtakm hikayelerde yer alan kaytlara bakarak baz tarihi
tespitlerde bulunmak mmkndr. Kumral Abdalla ilgili, Osmnl kroniklerinde yntem ve
ierik anlamnda iki farkl menkbe aktarlmsa da bu iki hikayede Veflerin Osmnlnn
kuruluunda ki, mistik katky sembolize eder.
k Paa-zde ve Neri tarafndan zikredilen ve Kumral Abdal ile eyh Ede-Bl
arasndaki balanty gsteren ilk kayt, Osmn Gazinin grd mehur ryay yorumlatmak
iin eyh Ede-Blnin yanna gittii zaman Kumral Abdalnda orada bulunmasdr. k
Paa-zde tarihinde eyh Ede-Blnin mridi ve ayn zamanda rencisi olarak gsterilen
Kumral Abdal, anlatlan sylenceye gre; eyh Ede-Bl, Osmn Gaziye padiahl
mjdelikten sonra Kumral Bb; Osmn Gaziden mjdelik ister ve bunun zerine EdeBlnin yaad yere yakn olduu anlalan bir ky Osmn Gazi tarafndan Kumral Babaya
balanr. Osmn Gazi, yazl bir belge veremedii iin Kumral Abdala, toprak
baladnn nianesi olmak zere marapa ve klcn verir611.

605

k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 326.


k Paa-zde, (li), s. 6-7.
607
k Paa-zde, (Atsz), s. 95. Her nshada farkl bir isim kaydedildii iin Kumral Bbnn gerek tam ismi
ile ilgili kesin bir ey sylemek u an iin son derece zordur.
608
Kemal Paa-zde, c/I, s. 88.
609
Rstem Paadan naklen, Orhan Kprl, Abdal Kumral D..A., c/I, (stanbul: D.V. Yay., 1988), s. 63.
610
Neri, (Taeschner), c/I, s. 32; Neri, (Unat-Kymen), c/I, s. 82-83.
611
k Paa-zde, (li), s. 6-7; k Paa-zde, (Atsz), s. 95-6; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 326;
Neri, (Taeschner), c/I, s. 32; Neri, (Unat-Kymen), c/I, s. 82-83.
606

135
Kemal Paa-zde ve dris-i Bitlisyi referans alan Mneccimbann aktard ikinci
rivayete gre; Kumral Bb gazaya giderken Hzr tarafndan kendisine Osmn Gazinin
kyamete kadar devam edecek bir devlet ihsan edildiini mjdelemesini emreder. Anlatma
gre, daha nce Osmn Gaziyi tanmayan Kumral Dede, Osmn Gaziye ait kendisine
birtakm nianeler verildikten sonra haberi Osmn Gaziyi bularak bildirir. Osmn Gazi
mjde olarak kendisine marapa ve klcn vermise de Kumral Bb, sadece marapay kabul
eder. Bir mddet sonra, Osmn Gazi, Kumral Bbya Yeniehirde bir zaviye yaptrr612.
Her iki hikayede ortak olarak karmza kan kl simgesi, kanaatimizce gaza ve
fethi; marapa ise, yaplan fetihlerin dine uygunluunu, okluunu ve Osmn Gazinin
iktidarn temsil etmektedir. Geri, bu hikayede karmza kan marapa-kl imgesi sadece
ark tarihiliinde anlatlan bir olgu deildir. Benzer imgelerin Hint-Avrupa geleneinde
olduu da grlmekte olup marapann karl kupadr. Hint-Avrupa geleneinde kupaya
yklenen anlam daha ok egemenlik yani iktidardr. Bu durum farkl iki kltr ierisinde yer
alan elerin zamanla birbirine karmasnn doal bir sonucudur613. Bunun yannda her iki
menkbe ise, devletin ilahi kklerinin derinlii hususunu gsterir. Ancak burada zerinde
dikkatle durulmas gereken nokta; gerek Vef eyhi olan eyh Ede-Blnin Osmn Gazinin
grd ryada etken kii olmas ve gerekse de devleti mjdeleyici kii olan Kumral Abdaln
bir Vef dervii olmasdr. Yani her iki hikayede de hikayenin olumasn salayan
karakterlerin Vef dervii olmasdr. Kroniklerde Osmnl Devletinin kuruluunun dinsel ve
tasavvufi kklerinin boyutlarn gstermek iin yazlan ve kuvvetle muhtemel ki, bir
senaryodan ibaret kalan bu iki menkbe Osmnlnn kuruluunda dier tasavvufi gruplara
oranla Vefliin etkisini ve arln gstermektedir. nk Osmnl Devletinin kuruluuna
dair kroniklerde geen Osmn Gazinin grd ryann Ede-Bl tarafndan yorumlanmas
ve Kumral Bbnn mjdecilii hep Vef evresine olan mensup derviler araclyla
anlatlmak istenmitir. Eer Osmnl Devletinin kuruluunda Mevlevi, Kalenderi vb. eitli
tasavvufi akm mensuplarnn arlklar olsayd o evreye mensup dervilerin de, Tanrsal
hikayelerin anlatmnda n plana kmalar gerekirdi.
dris-i Bitlisyi referans alan Mneccimba, Kumral Abdaln daha Osmn Gazi,
beylii kurma faaliyetlerine balamadan nce Yeniehirde yaadn ve buradan
mridleriyle beraber evre hristiyan kylerine kar gaza faaliyetlerini yrttn zikreder.

612
Kemal Paa-zde, c/I, s. 88-89; Sahaifl-Ahbr, c/III, s. 267;
Mneccimba, (Ernsal), c/I, s. 56.
613
Divitiolu, a.g.e., s. 84.

Camid-Dvel, (Araka), s. 56-57;

136
Mneccimbann bu kayd Kumral Abdaln sava gazilerden biri olduunu gsterir614.
Kumral Abdaln, bir Vef dervii olduunu gsteren en nemli kayt yukarda da
deindiimiz gibi, k Paa-zdenin onu eyh Ede-Blnin mridi ve rencisi olarak
gstermesidir615. Eer Kumral Bb, eyh Ede-Blnin izgisinde bir Vef dervii
olmasayd Vef evresine mensup olmayan birine bal olarak hareket ederdi.
XIX. yy. tarihilerinden Hayrullah; Kumral Bbnn Sakarya rma evresinde
yaadn zikrederek bize az da olsa faaliyet alannn snrlarn izmektedir616. Kumral
Bbnn aslen nereli olduu, eyh Ede-Bl haricinde baka hangi Vef dervi ya da
mridleriyle iliki ierisine girdiini ve hangi ylda vefat ettiine dair herhangi bir bilgiye u
an iin sahip olmamamz Kumral Bbnn tarihsel ahsiyetinin karmzda bir problem olarak
durmasna neden olmaktadr.
5.3. Abdal Murad
Tarihsel yaam hakknda fazla bir bilgiye sahip olmadmz Abdal Muradn
Buharadan Anadoluya geldii dnlmektedir617.
akayk tercmesi618, Hoca Saded-dn619 ve muhtemelen onu kaynak olarak kullanan
Sicilli Osmn onun hakknda bizlere sadece Orhan Gazi devrinde yaam dervilerden biri
olduunu ve Bursann fethine itirak ettiini bildirir620. Bu da Abdal Muradn ayn Geyikli
Bb ve Kumral Abdal gibi sava bir dervi olduunu gsterir. Nitekim Gelibolulu li,
onun ayn Dolu Bb gibi ok sayda gazaya katldn aktarmaktadr621. Evliya elebi,
onun Horasan erenlerinden olduunu kaydeder622. Eer Abdal Murad gerekten de Horasan
Erenlerinden ise, onun Mool basks zerine Anadoluya gelen dervilerden birisi olmas
gerekir. k Paa-zdenin onun I.Murad dneminde yaayan dervilerden biri olarak
gstermesi onun I.Murad dneminde kroniklere yansyacak kadar uzun yaam olabileceini

614

Sahaifl-Ahbr, c/III, s. 267; Camid-Dvel, (Araka), s. 56; Mneccimba, (Ernsal), c/I, s. 60.
k Paa-zde, (li), s. 6-7; k Paa-zde, (Atsz), s. 95-6; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 326.
616
Hayrullahtan naklen bk., Ocak, a.g.e., s. 208, dpnt., 192.
617
Orhan Kprl, Abdal Murad D..A., c/I, (stanbul: D.V. Yay., 1988), s. 63. Kprlnn bu dncesinin
kaynan Bursal Beliin XVII. Yy da yazd Gldeste-i Riyz-i rfan isimli eseridir.
618
Edirneli Mecd, s. 34.
619
Hoca Saded-dn, c/II, s. 407; Hoca Sadedin, (Parmakszolu), c/V, s. 11.
620
Mehmed Sreyya, Sicill-i Osmn, c/IV, (stanbul: Matbaa-i mire, 1311), s. 354. Eserin yeniden
dzenlenmi ve gnmz diline uyarlanm ekli iin bk. Mehmed Sreyya, Sicill-i Osmn, c/II, (Haz. N.
Akbayar), (ev. S. A. Kahraman), (stanbul: T.V.Y. Yay., 1996). s. 1113.
621
Gelibolulu Mustafa Al, c/V, s. 64; Gelibolulu li, c/I, (Uur-uhadar vd.), s. 107.
622
Evliya elebi, c/II, s. 423.

615

137
gstermektedir623. Abdal Muradn Osmnl Devletinin kuruluunda gsterdii gayretlerden
olacak, Orhan Gazi tarafndan kendisine bir tekke kurulmu ve vakflar balanmtr624.
Abdal Muradn bal bulunduu tasavvufi grubun kimliini u an iin kroniklerden
tespit etmek zorsa da Ocak; Abdal Muradn gaza yapma gayesiyle Osmnl topraklarna
yerleen bir Bb dervii olduu tezini ileri srer625.
Evliya elebi, seyahati esnasnda Abdal Muradn mezar ierisinde metreye yakn
uzunlua sahip tahtadan ve Abdal Murada ait bir klcn varlndan sz etmesi626, gaza
faaliyetlerine kendisinin katlmasndan daha ziyade mridleri araclyla fetih hareketlerine
katld ya da dervilerini fetihler iin sevk ve idare ettii izlenimini uyandrtmaktadr.
Abdal Muradn bir Vef dervii olduunu u an iin savunmak son derece zordur.
nk hibir kaynak Abdal Muradn Veflik, eyh Ede-Bl, Geyikli Bb veya Kumral
Abdalla olan balantsna dair herhangi bir bilgi vermemektedir. Burada sadece, Abdal
Muradn Bursaya yerlemesi, burada faaliyet gstermesi, Orhan Gazi tarafndan zaviyesinin
yaplmas ve eitli emtiann zaviyeye vakfedilmesinden dolay buradaki, Vef dervi veya
mridleri ile balantya getiini savunmak akla daha yakn grnmektedir. Belki de anonim
kaynaklarda Bursa ve evresinin fethine elindeki, tahta klla katlan sava dervi
liderlerinden biri de belki de Abdal Muradtr627. Divitiolu, herhangi bir kaynak
gstermeden Abdal Muradn Kalender ya da avlak olduunu ortaya atmaktaysa da biz
imdilik onun Bat Marmarada (zellikle Bursada) faaliyet gsteren ancak; Veflerle
muhtemelen Bursada yani ayn alanda yaamalarndan dolay iliki kuran Abdln- Rm
zmresi mensubu olarak kabul etmenin daha doru olaca kanaatindeyiz.

623

k Paa-zde, (li), s. 200; k Paa-zde, (Atsz), s. 235; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 571.


Haslok, a.g.e., s. 9.
625
Ocak, a.g.e., s. 209.
626
Evliya elebi, c/II, s. 423.
627
Anonim, (Giese), s. 13-14; Anonim, (ztrk), s. 15.
624

138

139

III. BLM
TCUL-RFN SEYYD EBL-VEF MENKIB-NMESNN TAHLL
1. METN MUHTEVA ANALZ
Kltr tarihimize byk k tutan menkb-nmelerin abartl anlatm, tad
efsanevi unsurlar ve menkb-nmenin konusunu tekil eden karaktere yklenen insan st
zellikler folklorik adan zengin malzemeyi ihtiva etmektedir. Ancak menkbelerde yer alan
abartl anlatm atlrsa gnlk yaama, siyasi, sosyal ve hatta ekonomik hayata dair birtakm
ipularna ulalabilir. te bu noktada menkb-nmeler ihitiyatl davranmak kaydyla, bir
tarih kayna olarak karmza karlar.
Gnmze ulaan pekok menkb-nme birbirinin tekrar saylabilecek malzemeyi
kullanmakta ise de, muhteva anlamnda birbirinden son derece farkl konular ya da evre
ilenmitir. Menkb-nmelerde yer alan benzerliklerin ya da farkllklarn temel nedeni;
menkb-nmelerin dillendirildii veya yazld evrenin itimai yaants, dini muhiti veya
anlatlan yaantnn getii corafi blgelerde ki fiziki, beeri ve siyasi zelliklerinden
kaynaklanmaktadr.
Arapa, nekabe (GH ) kknden treyen menkb; (G7'2) nlecek gzel i, hareket
ve davran anlamna gelmektedir628. Menkb-nmeler ise, Vel ya da Evliya olarak
adlandrlan tasavvuf erbablarnn menkblarnn topluca derlendii eserlerdir. Bat dillerinde
Legende olarakda karmza kan menkbe kltr629; sadece slm tarihinde deil pekok
batl toplumdada grlmektedir. Avrupal devletlerin meruiyet kaynann ve kurulma
maceralarnn arand ya da tarand bir kaynak olarak karmza kar. Menkbelere ilk
olarak, M. IX. yy. dan itibaren yazlan hadis kitablarnda Hz. Peygamberin faziletlerine dair
hadisleri

iinde

rastlanmaktadr630.

bulunduran

blmlerin

ad

olarak

kullanlmaya

balandnda

Tasavvufun yaygnlk kazanmasna paralel olarak slm aleminde

yaygnlk kazanmaya balayan menkbeler daha ok sufilerin hikmetli szlerini ve rnek


alnacak faziletli davranlarn ifade etmek iin kullanlmtr631. Zamanla randa kendi
alannda bir edebiyat anlaynda gelitiren menkb-nme yazm byk bir gelime kat
628

Ahmet Yaar Ocak, Kltr Tarihi Kayna Olarak Menkb-nmeler, (2. bsk., Ankara: T.T.K. Yay.,
1997) s. 27.
629
lber Ortayl, Menkbe Osmanl Devletinin Efsaneler Ve Gerekler, (Ankara: mge Kitabevi, 2000), s.
11.
630
Ocak, a.g.e., s. 29.
631
Haim ahin, Menkbnme D..A., c/XXIX, (stanbul: D.V. Yay., 2004), s. 112.

140
etmitir632. Menkb-nmeler; Tasavvuf kahramanlarnn klt kimlikleri etrafnda oluan
byk mucizevi kerametlerin anlatld bu eserler, kahramanlarn lmnden uzun sre sonra
szl geleneklerin yazya geirilmesiyle oluur. Bundan dolay ayn kiiyi anlatan birbirinden
muhteva anlamnda son derece farkl olan menkbeler ortaya kmaktadr.
Ancak tezimizin ana muhtevas olan, Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vef menkbnmesinin farkl nshalarn incelemeye tabi tutmamza ramen muhteva bakmndan
herhangi bir farkllk gstermemektedir. Bunun temel nedeni yukardaki blmlerde de
vurguladmz gibi menkb-nmelerin orijinal Arapa nshadan Trkeye muhtasar olarak
aktarlan bir menkb-nmeden istinsah edilmesinden kaynaklamaktadr. Menkbnmelerin birbirinden ayrld tek nokta mstensihlerin ana muhtasar Trke metinden
insiyetifleri nispetinde ksaltmalar yapmalardr.
Muhteva bakmndan baz menkb-nmelerle ayn zelliklere sahip olan ve ayn
oranda farkllklar tayan menkb-nme ierik asndan karlatrmal olarak dier
menkb-nmelerle tenkit edildii vakit birtakm sonulara ulamak mmkndr.
Her eyden evvel unu belirtmeliyiz ki, Ebl-Vef menkbeleri aktarlmaya
balanmadan evvel, menkb-nmeyi Trkeye muhtasar olarak eviren mellif Osmanl
Devletinin kuruluu ve II. Bayezda kadar Osmanl tahtna geen padiahlarla ilgili ksa
ancak baz noktalarda orijinal saylabilecek birtakm bilgiler vermektedir. Verilen bu
bilgilerin pek ou Erken Dnem Osmanl tarihiyle ilgili bilgi veren kroniklerde rastlanmas
mellifin aktard bilgilerin shhat asndan tetkikini kolaylatrmaktadr. Mellifin Osmnl
tarihiyle ilgili aktard bilgileri kendi ierisinde iki gruba ayrmak mmkndr. Birinci grup
bilgiler, dier hkmdarlara oranla daha detayl olarak devletin kurucusu Osmn Gazinin
faaliyetlerinin anlatlmasdr. Bu faaliyetler siyasi ve dnsel olarak ikiye ayrlabilir. kinci
grup bilgilerde ise, sadece Osmn Gaziden sonra devletin bana geen hkmdarlarnn
beylik srelerinin balang ve biti tarihleri verilmeksizin tahta kaldklar toplam yllarn ve
vefatlar esnasnda bulunduklar yalar bildirilir. Bu bilgiler k Paa-zde tarafndan kaleme
alnan Tevrih-i l-i Osmna dayanmaktadr. Ancak mellif bu bilgileri ihtisar ederken k
Paa-zde tarihi ierisinde yer alan baz tezatlara dikkat etmemitir. Nitekim, k Paa-zde
Tarihi metni, metin ierisinde padiahlarn tahta gei ve ini tarihleriyle; kitabnn sonunda,
Osmnl padiahlarn verdii genel tahtta kal sreleri birbirine uymamaktadr.
Mellifin aktard bilgilerden belki de en dikkat ekici olan, Osmanl Devletinin
kuruluunda byk emek ve katklar olduu dnlen eyh Ede-Blnin Tcul-rifin

632

Ahmet Ate, Menkp .A., c/VII, (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 702.

141
Seyyid Ebl-Vefnn Anadoluda ki, mridi olduunu bildirmesidir: mdi bilgil ey tlib-i
irfan tahkiki ve ey rgb- burhn- tasdk, kim Osmn Han Gazyi tabe serhu Hazretlerinn
kavmi inde Hazret-i Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vef, kaddesel-lhu srrehu, hulefasndan
bir azz varidi. eyhu-yuh menba yenbil-ftuh cmil-kemlt- hv el-kermt-
mazharl-envr el-rabbniyye mene-i ilticaliyt- essamednyye Hazret-i eyh Ede-Bl
dirlerdi. Kermt zhir ve sadet-i bahr olub halkn mutekad ve ol diyrn mutemedi
olmud ml ve nimeti firvnidi, hn-gh erfi misafrden hl deildi.633
Menkb-nmede geen bu bilgilerin iki husustan dolay kabul edilmesi elzemdir.
ncelikli olarak bu bilgiyi veren mellif Vef hareketinin iinden gelen ve o muhitte halkta
canl olan anlatmlara ve geleneklere sahip olmasdr. kinci olarak; Bb lysn dip torunu
olan Elvan elebinin yazd Menkbul-Kudsiyyede eyh Ede-Blnin Bb lys halifesi
olarak dolaysyla da Vef hareketi ierisinde nitelendirilmesidir. Elvan elebi, menkbnmesinin bir yerinde bunu aka ifade etmektedir: Hac Bekta ol sebebden hi / Gze
almad tac- sultan / Edebal ve bunda huddam / Grdiler Hacdan bu seyran634. Bu
ifadelerden de anlald gibi uzun yllar Uzunarl635 ve onu referans alan tarihilerin636
iddia ettikleri gibi Ede-Blnin bir Ahi eyhi olduu yolundaki grleri geersizlemektedir.
Ede-Blnin daha ziyade Bb meneili bir Vef eyhi olduu anlalmaldr637.
Menkbut-Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vefda geen Ede-Blnin Vef dervii olmas baz
kroniklerce de teyit edilmektedir. Ancak bu kroniklerde Ede-Blnin hangi tarikata bal bir
dervi olduu aka belirtilmemekteyse de tetkik ettiimiz menkb-nme bu eksiklii
gidermektedir. Son dnem ve snnilemi Vef hareketinin iinde ve ayn zamanda
yneticisi olan k Paa-zdenin kroniinde, Ede-Blyi Osman Gazi dneminin duas
makbul bir dervi olarak izilmitir. Ancak eyh Ede-Blnin bal bulunduu tarikat ve
tasavvufi gr beyan etmez638. k Paa-zde tarihinde geen bu bilgi baz anonim
633

..N., vr. 3/a; A.N., vr. 3/a; M.B.N., vr. 1/b.


Elvan elebi, vr. 114/a, byt. 1994-1995.
635
smail Hakk Uzunarl, Osmanl Tarihi, c/I, (6.bsk., Ankara: T.T.K. Yay., 1994) s. 530.
636
Kamil ahin, Edebali D..A., c/X, (stanbul: D.V. Yay., 1992)1994, s. 393; Kamil ahin, eyh Edebl
Hazretleri zerine Baz Dnceler Osmanl Devletinin Kuruluunda eyh Edebl Hazretlerinin Rol Ve
Mehmet Zahit Kotku Sempozyum Bildirileri, (stanbul: Seha Yay., 1999) s. 17-24.
637
Ahmet Yaar Ocak, Ahilik Ve eyh Edebal: Osmanl Devletinin Kurulu Tarihi Asndan Bir Sorgulama
slm Aratrmalar, c/XII, say/3-4, Ankara, 1999, s. 225-229.
638
k Paa-zde, (Ali) s. 40; Neri, (Taeschner) I, s. 67-68; Neri, (Kymen-Unat) I, s. 155; k Paa-zde,
(Atsz) s. 235; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 569. Ocak, bu konuya hasrettii bir baka almasnda eyh
Ede-Blnin hem bir Ahi hem de Vef eyhi olmas gerektiini vurgulamtr. Ancak XII. ve XIV. yy.lar
hakknda bilgi veren hibir kronik ya da biyografi eserinde bir ahsiyetin hem Ahi bir hem de bir tasavvufi
akmn eyhi olduuna dair bilgi vermemitir. Kald ki, bn-i Battuta gibi olaylar canl tasvir eden baz eserlerde
Ahilie mensup olan kiilerin isimlerinin nne mutlaka Ahi unvan getirilmitir. bk. bn-i Battuta, (erif Paa),
s. 313-315, 324-327; bn-i Battuta, (evik) s. 193, 194, 202; bn-i Battuta, (Gven), s. 204-205, 208, 212. Bunun
yannda Ak Paa-zde ya da Neri gibi kroniklerde Ahilie mensup kiilerin bu mensubiyetleri mutlaka dile
634

142
tarihlerde de grlmektedir. ncelemeye tabi tuttuumuz ve M.1485 (H.890) tarihine kadar
olan olaylar aktaran bir kronikte Ede-Blnin Ahiliine herhangi bir atfta bulunulmayarak
eyhlii zerinde durulur639. Giese Anoniminde ise konuya biraz daha aklk getirilerek:
kim bu di tabir iden bir aziz eyh idi, adna Ede-Bl dirlerdihalkun iinde mutekad
dervi idi640 u blgelerde sklkla karmza kan dervilerden biri olarak eyh EdeBlyi bizlere gstermektedir. Ancak; u da son derece aktr ki, Ede-Bl; kardei Ahi
emsed-dn ve kardeinin olu Ahi Hasan araclyla641 Eskiehir ve Bilecikte Ahiler
zerinde etkinlik kurmutur.
Ede-Blnin Bb hareketine Bb lys dneminde katlm olmas kuvvetle
muhtemeldir. zellikle k-Paa-zdenin Ede-Bl iin yz yirmi be yl yaadn
zikretmesi ve yine k Paa-zde ve onu referans alan dier Osmnl kroniklerinin Ede-Bl
iin M.1326 senesinde ldn bildirmesi642 onun doumunu XIII.yy.n ilk eyrei iinde
olduunu gsterir. Ede-Blnin, Bb lysn M.1230lu yllarda ki, iddetli propagandas
sonucunda ona intisap etmi olmas akla yakn gelmektedir. Yine Elvan elebiden
rendiimize gre, Ede-Bl ve Hac Bekta- Veli; Bb lysn mridleri olmalarna
ramen isyana katlmay gze alamamlard643. k Paa-zdenin; Hac Bekta- Velinin
ayaklanmaya katlmadn bildirmesi Elvan elebinin aktard bu bilgiyi destekler
mahiyettedir644. Ancak buradaki temel problem, Ede-Blnin Bilecik blgesine ne zaman
yerletiidir. Bu konu hakknda bize kesin bilgiler verecek kaynaklara sahip olamamamz
birtakm hipotezler retmemize neden olmaktadr. ncelikle koyu bir Mevlana mridi olan
Nured-dn Cacann en azndan Eskiehirde M.1268 senesine kadar valilik yapmas ve
valilii mddetince snni slm akaidi erevesinde cami, mescit vb. ibadet ve imaret alanlar
aarak resmi otoritenin temsilcisi olarak gayr-i snni telakki edilen Bb hareketi
mensuplarn ho karlamayaca iin Ede-Blnin en azndan M.1268 senesinden sonra

getirilmektedir. bk. k-Paa-zde, (Yavuz-Sara) s. 84, 170; Neri, (Taeschner), c/I, s. 55-56; Neri,
(Kymen-Unat), c/I, s. 131, 133. ayet, Ede-Bl Ahilie bal bir dervi olsayd, k Paa-zde ya da Neri
mutlaka Ede-Blnin kardei ve yeeninin Ahi olduunu bildirdii gibi Ede-Bl iinde mutlaka aidiyeti
bildirirdi. bk. Ahmet Yaar Ocak, Osmanl Beylii Topraklarndaki Sufi evreler Abdalan- Rum Sorunu
Osmanl Beylii (1300-1389), (Edt. E. A. Zachariadou), (2.bsk, stanbul: T.V.Y. Yay., 2000) s. 168. bu makale
iin ayrca u esere de baklabilir: Ahmet Yaar Ocak, Osmanl Beylii Topraklarndaki Sufi evreler Abdalan Rum Sorunu Osmanl mparatorluunun Kurucusu Osman Gazi Ve Dnemi Sempozyumu Sonu
Bildirileri, (Bursa: Bursa Kltr Sanat Ve Turizm Vakf Yay., 1996) s. 66.
639
Anonim, (Yazma), vr. 7/b.
640
Anonim, (Giese), s. 10; Anonim, (ztrk), s. 11.
641
Neri, (Taeschner) I, s. 55-56; Neri, (Kymen-Unat) I, s. 131; Kemal Paa-zde, c/I, s. 183, 189.
642
k Paa-zde, (li), s. 35; k Paa-zde, (Atsz), s. 96, 115; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 327, 359.
li Bey nerinde, Ede-Blnin ldnde ka yanda olduu bilgisi yer almamaktadr.
643
Elvan elebi, 113/b, byt. 1994.
644
k Paa-zde, (li), s. 204; k Paa-zde, (Atsz), s. 237; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 571.

143
Bilecike muhacereti sz konusu olmu olabilir645. Ancak bu gn nereden gereklemi
olabileceine dair kesin bir bilgiye sahip deiliz. Belkide akayk mellifinin belirttii gibi,
Trkmen nfusunun bir hayli kalabalk olduu Karaman blgesinde doan ve byyen EdeBl Karamandan buraya g etmi olabilir646.
k Paa-zdenin verdii bir dier nemli bilgi ise, Osmnl tarihindeki ilk kad olan
andarl Kara Halil Paann eyh Ede-Blnin evresinden olduunu beyan etmesidir647.
k Paa-zde ve Nerinin anlatmna gre; Halil Paann eyh Ede-Bl ile akraba olmas
ve Ede-Blnin evresi ierisinde yer almas648 Ede-Bl ile andarlnn ayn tasavvufi
gre sahip olabileceini ihtimalini gndeme getirmektedir649. Ancak yukarda deindiimiz
gibi Ede-Bl tarafndan temsil edilen Bb hareketi kanaatimizce Snnileme srecini
nemli lde baaryla tamamlamt. Eer bu sre tamamlanmasayd Osman Bey, kadlk
kurumuna dair ilk atamasn Vef olma ihtimali son derece yksek gzken ya da en azndan
Vef evresiyle yakn ilikileri olan andarly atamazd. zellikle ilk Osmnl medresesi
mderrisi olan ve kroniklerde, eyh, dervi ya da bb olarak tanmlanmayarak alim olduu
vurgulanan Taceddn Krdnin kzn eyh Ede Blye nikahlamas Ede-Blnin snni
dnyaya intibak etmi olma ihtimalini kuvvetlendirmektedir650. andarl ahs olarak bir
Vef olmasa da Veflerle ok yakn ilikiler kurduu kesindir. Nitekim gerek andarl
gereksede Ede-Bl Osmanl Devletinin ilk medresesinin ilk mderrisi olan Taced-dn
Krdnin kzlaryla evli olup bacanaklard. Bu durum Vef evresinden Ede-Bl vastasyla
sava dervi ve Ahilerin desteinin salanmasnda; andarl araclyla da devletin ynetim
anlaynn kurumsallamasnda faydalanld anlalmaktadr651. Ede-Blnin Snnilemi
645

Ahmet Temir, Krehir Emiri Caca Olu Nur El-dinin 1272 Tarihli Arapa-Moolca Vakfiyesi, (2.bsk,
Ankara: T.T.K. Yay., 1987), s. 102-147 .
646
Edirneli Mecd, s. 20-21.
647
k Paa-zde, (Ali) s. 178; k Paa-zde, (Atsz) s. 118; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 365.
648
k Paa-zde, (Ali) s. 40; Neri, (Taeschner) I, s. 67-68; Neri, (Unat-Kymen) c/I, s. 155.
649
smail Hakk Uzunarl, andarl Vezir Ailesi, (4.bsk, Ankara: T.T.K. Yay., 1988) s. 3-5, smail Hakk
Uzunarl,andarl Kara Halil Hayreddin Paa. Menei-Tahsili-Kadl-Kazaskerlii-Vezirlii Ve
Kumandanl Belleten, c/XXIII, say./91, Ankara, 1959, s. 365-366.
650
k Paa-zde, (Atsz) s. 96; k Paa-zde, (Yavuz-Sara) s.327.
651
akayk yazar bu noktada eyh Ede-Bl ile ilgili son derece enteresan birtakm bilgiler vermektedir. akayk
yazarna gre eyh Ede-Bl, Karamanl olup ilk tahsilini burada tamamladktan sonra Halepte hukuk, amda
hadis, tefsir ve fen ilimlerini rendikten sonra tasavvufa intisap ettiini zikr eder. akayk yazarnn, Bb
hareketinin kurucusu ancak zelde Vef dervii olan Bb lys ile ilgilide ayn mazbut tavr sergileyerek onun
isyan etmediini sadece Sultan II. Keyhsrevin bundan phelenerek Bb lysn mritlerini katlettirdii
eklinde orta yn tutan bilgiler vermektedir. akayk mellifinin Vef merkezli dervilere kar bu kadar
yumuak bir tavrla anlatmda bulunmasnn nedeni belkide, Bb evresinden gelen pek ok derviin
Osmnlnn kurulu almalarna katlm olmasdr. Bunun yannda akayk yazar XVI. yy. da Veflik
tarikatnn Anadolu ubesinin bana geen Seyyid Velyetin de ok yakn bir dostudur. Bu dostluk
erevesinde mellifin Seyyid Velyetin etkisi ve telkinleriyle bu tr bir yazmda bulunmu olma ihtimali
vardr. bk. Edirneli Mecd, s. 20-21, 23. Mecd Efendnin verdii bilgilerin pheyle karlanmasnn nedeni,
belkide onun zellikle Ede-Bl ile ilgili verdii bilgilerin, hibirinin herhangi bir Osmnl kroniinde ve Vef

144
bir Vef dervii olduunu gsterebilecek nemli bir ipucu da, k Paa-zde ve onu kaynak
olarak kullanan dier Osmnl kroniklerinde aktarlan iki nemli aktarmdr. Bunlardan birinci
hikayeye gre, Ede-Bl son derece zengin bir kii ve evi de srekli ziyaretilerle
dolmaktadr652. Buna gre Ede-Bl, dier klasik Vef eyhleri gibi mala mlke tamah
etmeyen, halktan kopuk yaayan bir dervi profili izmemektedir. Nitekim Ebl-Vef mridi
olduunu aka zikreden Geyikli Bb Orhan Gazi tarafndan kendisine arazi baland
vakit .bu mlki ve mal Huda ehline verir. Biz bunlarun ehli degilz mlki Huda sizn gibi
Padiahlara verir653 cevabn vererek maddi zenginlie kar duyduu tepkiyi dile
getirmitir. Vefler de, mal sahibi olmaya kar genel bir tavr vardr. Mesela birinci blmde
iaret ettiimiz gibi Ebl-Vef, maddi zenginlie kar km ve bunu yapan Irakl alimleri
eletirmiti654. Bb lysda halkn gnln kazanmak iin para almadan halkn ihtiyalarn
karlamaya almt655. Ede-Bl daha ok, ellerinde byk siyasi ve ekonomik g
barndran Mevleviler gibi Snni tasavvuf gruplarna mensup bir dervi olarak karmza
kmaktadr. Bu durum; Vefliin, Bilecik ubesinin geirdii fikirsel ve eylemsel evrimi
gstermektedir. Belkide bundan dolay; kaynaklarda ayn tabana bal eyh Ede-Bl ve
Geyikli Bb arasndaki balant kurulamamtr.
evresi ile ilgili en ayrntl bilgileri veren Elvan elebide gememesidir. Ocak bu konu ile ilgili yrtt bir
hipotezinde, Ede-Blnin Trkmen evrelere mensup bir dervi olarak byle bir eitim alamayacadr.
akaykta byle bir bilginin yer almasn, akayk yazarnn hayal gcne ve XVI. yy. da gl Osmnl
Devletinin kkenine yarar muhteem bir imaj izebilme gayretlerinden kaynaklanm olma ihtimaline
balamaktadr. Hakikaten de XVII.yy n nl gezginlerinden Evliya elebinin, eyh Ede-Blyi peygamber
soyuna balamas bir nevi bunun kantdr. Byk oranda akayk referans olarak kullanan ancak ondan daha
nesnel saylabilecek yorumlarla eserini yazan Mehmed Sreyya, Ede-Bl iin akaykn verdii bilgileri tekrar
etmesine ramen ilaveten, onun tarikat ehli bir ermi olduu bilgisini de aktarmaktadr. bk. Ahmet Yaar Ocak,
Osmanl Devletinin Kuruluunda Dervilerin Rol Osmanl Devletinin Kuruluu, Efsaneler Ve
Gerekler, (Ankara: mge Yay., 2000) s. 80; Ocak, Ahilik Ve eyh Edebali, s. 227-228; Mehmed Sreyya,
c/I, s. 312; Mehmed Sreyya, (Kahraman-Akbayar), c/II, s. 440; Evliya elebi, c/II, s. 396. Ocak konu ile ilgili
zerinde durduu bir baka husus ise Ede-Blnin kurulu yllarnda Osmn Gaznin kurulu yllarnda EdeBlden hukuk danman noktasnda yararlanddr. Hukuk danmanln da senaryo olarak yorumlayan
Ocak, Vef kkenli bir Trkmenin bu kadar yetkinlik gerektirecek bir ii yapamayacadr. Dncelerine
byk oranda katldmz Ocaka tek itirazmz, Ede-Blden azda olsa hukuk alannda Osmn Gaznin
yararlanabileceidir. nk ularda saylar bir hayli kalabalk olan ve pek ou da Bb hareketine mensup
olan babozuk dervilerin ancak Bb hareketi iinde n plana kan Ede-Bl vastasyla kontrol altna
alnabileceidir. Belkide bundan hareket eden akayk yazar, biraz kibar bir ifade olan hukuk danman
tabirini kulland. Bunun yannda Ede-Bl tamamen olmasa da ksmen Osmn Gaznin hukuk danmanln
yapm olabilir. nk olaylarn getii XIII. yy. n sonlarnda Osmnl Devletinin kurulduu blge Trkmen
meneili Bb ya da Abdal ad verilen dervilerden geilmiyor, halkn byk ounluu da gebe ya da yar
gebe hayat tarzna uygun olarak yayordu. Trkmenlerin eski inanlarnn yaygn olduu bir ortamda zaten
Snni akaidine uygun bir hukuk danmannn olmas da beklenemez, nk ortada byle bir ihtiya yoktu.
Dikkat edilecek olursa kurulu aamasnda dini vazifelerini yerine getirenler ya da Osmn Bey adna ilk hutbeyi
okuyan Fakihlerdi. Nitekim Osmn Bey adna ilk hutbeyi okuyan Ede-Blnin mridi ve yakn arkada olan
Tursun Fakhdi. bk. Ocak, a.g.m., s. 79-80. Tursun Fakih iin bk. k Paa-zde, (Atsz) s. 103; k Paazde, (Yavuz-Sara) s. 72.
652
k Paa-zde, (Ali), s.6; k Paa-zde, (Atsz), s. 93; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 325.
653
Neri, (Taeschner) c/I, s. 72; Neri, (Unat-Kymen) c/I, s. 171.
654
..N., vr. 38/b-40/b; A.N., vr. 25/a-26/a; M.B.N., vr. 27/b-28/b.
655
bn-i Bibi, (ztrk), c/II, s. 49; bn-i Bibi, (Erzi), s. 500; Mneccimba, (ngl), c/II, s. 86.

145
Menkb-nmede Osmanl kurulu tarihi ve eyh Ede-Bl ile ilgili verilen ikinci
bilgi ise, Osmn Gazinin eyh Ede-Blnin evinde grd mehur ryadr. Tarihi ve
Dervi k-Paa-zde tarihinden ihtisar edilerek menkb-nmeye iktibas edildii anlalan
bu hikaye dier pekok menkb-nmede gemektedir. Menkb-nme mellifinin bu
hikayeyi k Paa-zdeden iktibas etmesinin temel nedeni k Paa-zdenin Osmnl
dnemi Vef hareketi ierisinde yer almas ve k Paa-zdenin Seyyid Velyetin
kaynpederi olmasndan kaynaklanmaktadr. k Paa-zde656, Neri657, Oru Bey658 ve
Anonim kronikler659 ve onu kendisine referans alan dier pekok Osmnl kroniinde660 yer
alan bu hikayenin orijinal kaynann Yahi Fakih mi;661 yoksa k Paa-zdenin belirttii
gibi yz yldan fazla yaam olan eyh Ede Blnin torunu Mahmud Paa m olduu belli
deildir662.
Menkb-nmede rya grme olayn aktaran hikaye u ekildedir: Ol gice anda olub
eyhn hn-ghnda yatd. lemi rya da grr kim bu azzin koynunda bir ay doar kimi
nr leme toar. Andan gelb kendinn koynuna girr hemn kim bu ay kendinn koynuna
girdi. Gbeinde bir agac bitb glgesi lemi tutd ve ol agacn altunda talar var. Her tan
dibinde su kar. Ol sulardan halkn kimi ier ve kimisi baeler suvarr ve kimisi emeler
akdur. Osmn Gaz uykudan uyanub Allah-telya yd idb biraz dni fikr ider. Sabh
durur, eyh huzurna gelb vkasn eyhe arz ider. eyh eydr; oul Osmn sana ve senn
nesline pd-hlk mbrek olsun ve benm kzm Mal-Hun Htun helln old diyb, hemn
dem- nikh ider nkim eyh Ede-Bl Hazretleri Osmn Gaznin dni bu vechile tabir
idb kznu tezvic eyledi. Osmn Gaz kayn-tsyla munaka idb mesfaha eyledi andan
sonra itimd- kll birle ervh- meyihden istimdd idb Allah-telya tevekkl
eyledi.663.
656

Menkb-nme

nshasnda,

bu

hikayenin

kimden

referans

alnd

k Paa-zde, (Ali), s.6-8; k Paa-zde, (Atsz), s. 95-96; k Paa-zde, (Yavuz-Sara), s. 325-327.


Neri, (Taeschner), I, s. 22-23; Neri, (Unat-Kymen), I, s. 83.
658
Oru Be, (Babinger), s. 8-9; Oru Be, (Atsz), s. 24-25.
659
Anonim, (Yazma), vr. 3/a-4/a; Anonim, (Giese), s. 10; Anonim, (ztrk), s. 11.
660
Mneccimba, c/III, s. 267; Mneccimba, (Araka), s. 55-56; Mneccimba, c/I, (Ernsal), s. 60.
661
Halil nalck, Osmanl Tarihiliinin Douu Stten stanbula, (Yyn.O. zel-M. z), (Ankara: mge
Yay., 2000) s. 94, 97. nalck bu makalesinde Osmnl kroniklerinin; Yahi Fakih, Ahmednin skender-nmesi
ve eitli menkbelere dayanlarak oluturulmu olduu hususunu sistemli bir analize tabi tutmutur.
662
k Paa-zde, (Ali) s. 8; k Paa-zde, (Atsz) s. 96; k Paa-zde, (Yavuz-Sara) s. 327.
663
..N., vr. 4/a; A.N., vr. 4/b; M.B.N., vr. 2/a. k Paa-zde tarihinde ise: Ve Osmn Gazi gh gh
gelrdi, bu azze konuk olurd. Osmn Gazi kim uyud, dinde grr kim bu azzin koynndan bir ay toar, gelr
Osmn Gazinn koynna girr. Bu ay kim Osmn Gazinn koynna girdgi demde gbeinden bir aa biter,
klgesi alemi tutar. Klgesinn altnda talar var ve hem tagun dibinden sular kar. Ve bu kan sulardan kim
ier ve bagalar suvarur ve kim emeler akdur. Andan uyhudan uyand, srdi geldi eyhe haber virdi. eyh
eydr; Oul Osmn Gazi, sana mutlk olsun kim Hakk tal sana ve senn neslne padahlk virdi, mbarek
olsun, didi. Ve benm kzum Malhun senn helaln old. Dir ve heman-dem nikh idp kzn Osmn Gaziye
virdi. eyh Edebal kim Osmn Gazinn dni tabir itdi ve padahlg kendye ve neseb nesline mutlad;
yannda eyhn bir mridi var-d, adna Dervi Tururol dirler-idi. O dervi eydr: y Osmn Gazi Hakk
657

146
bildirilmemisede hikayenin ana kaynann ise k Paa-zde olduu kesindir. k Paazdenin ana kaynann Mahmud Paa olma ihtimali bir hayli zayftr. nk k Paazdenin kroniinde geen nemli simalar nedense hep yz yldan fazla yaamaktadrlar. k
Paa-zdenin byle bir yola bavurmasnn temel nedeni ise; anlatt olayn inandrcln
artrmak istemesi olabilir664.
Yukarda deindiimiz gibi anlatlan bu hikaye dier Osmnl kroniklerinde de baz
farkllklarla beraber tekrarlanmaktadr. Geri tarih aratrmalarnda bir olayn birden fazla
kaynakta gemesi o olayn gerek olduu anlamna gelmez; ama olayn doasnn
anlalmasnda son derece etkili olurlar665.
Zikr edilen kroniklerden Giese, ztrk ve Yazma Anonimlerle birlikte Oru Bey,
ryann Erturul Gazi tarafndan grldn belirtir. Giese ve karlatrmal ztrk
Anonimleri, ryalar yorumlayan kiiler noktasnda iki farkl rivayeti dile getirmektedirler. Bu
kaynaklarn ncelikli rivayeti ryay Anadolu Seluklu Sultan Alaeddnin veziri Abdlazzin; ikincisi ise eyh Ede Blnin yorumladdr. Her kronikte, Osmn Gazinin
evlendii kiinin adn zikr etmeden bu evlilikten Orhan Beyin dnyaya geldiini beyan

tal sana padahlk virdi bize dah krane gerek, didi. Osmn Gazi eydr: Her ne vakt kim padah olam
sana bir ehir vireym, didi. derv eydr: Bize u kyceiz yiter, ehirden vaz geldk dir. Osmn Gazi eydr:
Ben mektubu yazabilr miyim ki, benden mektub istersin, didi. Osmn Gazi eydr: Uda bir klcum var atamdan
ve dedemden kalmdur, an sana vireym. Bile senn elnde olsunlar ve bu nian saklasunlar. Ve eger Hak
tal beni bu hzmete kabul idicek olursa, benm benm neseb neslm dah bu almeti greler kabul ideler.
imdiki hnde o kl o dervn nesli elindedr. Osmn Gazi padahun neslinden o klc eski knn tekrar
yinelediler. Edebal yz yigirmi bi yaad iki avrat ald. Biri yiitliinde ve biri prliinde. Ve evvelki hatununun
kzn Osmna virdi ve prliinde aldug hatun Taceddn-i Krd kzyd. Hayreddn paanak old. Bu menkb
Edebal ol Mahmud Paadan iitdm. Sultn Murdun babas Sultn Muhammed zamnnda ve hem ol
Mahmud Paa yz yandan ziyde yaam-d. Hemn-dem bu tabri kim iitdi def himmet klcn gnlinn
biline muhkem balad. k Paa-zde, (Yavuz-Sara) s. 325-327.
664
Divitiolu, hikayede geen Ayn eski Trk destanlarna ve baz menkb-nmelere dayanarak kadn
sembolize ettii fikrindedir. Ona gre Ay, evrisel yani aybalarn, ryann da bir dnemin kapanp yeni bir
dnemin baladn ve bu yeni dnemin aydnlk gelecei vaat ettiini anlatma gayesini tadn savunarak
Osmn Gazi ve ocuklarnn ulu nar gibi dnyann drt bir yann kaplayacaklarn imgeledii grndedir.
bk. Divitiolu, a.g.e., s. 44 .
665
Osmnl Devleti ile ilgili XX. Yy.n balarnda bir alma yapan Herbert Gibbons, rya olayn son derece
enteresan yorumlamtr. Gibbonsun nazariyesine gre; Hristiyan olan Osmn Bey ve beraberindekilerin
slmiyeti kabul ediini sembolize etmek iin Osmnl kroniklerinde byle bir olayn anlatldn belirtmektedir.
Bununla beraber, eyh Ede Blyi de Osmn Beyi ve beraberindekileri slmiyeti kabul etmelerini ve
Anadolunun kuzey-batsnda yaayan muhtelif unsurlar bir araya getirerek yeni bir rkn oluumunu salan bir
din adam olarak grlmesi gerektiini ileri srmektedir. bk. Herbert Adams Gibbons, Osmnl
mparatorluunun Kuruluu, (ev. R. Hulusi) (stanbul: Devlet Matbaas, 1928) s. 24; Eserin yeni harflerle
yaplan neri iin bk. Herbert Adams Gibbons, Osmnl mparatorluunun Kuruluu, (Yyn. H. Da-B. Ar,)
(Ankara: 21. Yzyl Yay., 1998) s. 23. Gibbonsun ortaya att nazariyenin hakl eletirileri muhtelif tarihlerde
yaplan almalarla tenkit edilmitir. Gereksiz tekrardan kanmak ve almamzn mahiyetini amamak
amacyla bu konu hakknda yrtlen tartmalara girmek istemiyoruz. Konu hakknda yrtlen baarl bir
eletiri iin bk. Fuat Kprl, Osmanl Devletinin Kuruluu, s. 1-14.

147
ederler666. Rivayeti bu ekilde konu edinen kaynaklardan sadece Oru Be, kzn adn Raba
olarak bildirmektedir667.
k Paa-zde gibi bu ryay Osmn Gazi tarafndan grldn ve tabirinin eyh
Ede Bl tarafndan yaplarak, yine Osmn Gazinin bu rya araclyla eyh Ede-Blnin
kzyla evlendiini; Neri668, Kemal Paa-zde669, Mneccimba Ahmed670, Hoca Sadeddn671, Hadd672, Ltf Paa673, Solak-zde Mehmed Hemdem674 ve Ktib elebi675
aktarmaktadr. Bu kaynaklardan Neri ve Mneccimba; eyh Ede Blnin kznn adn:
Mal Hun; Kemal Paa-zde: Mal Hatun olarak aktarrken; Ltf, Hoca Saded-dn ve Ktip
elebi herhangi bir isim bildirmez. Hadd ise, Raba ismini aktarmaktadr676.
Bayatl Mahmud olu Hasan eserinde, Osmn Gazinin grd ryann mahiyetini
aklamadan bu ryann eyh Ede Bl tarafndan yorumlandn belirterek ryann ieriinin
dier Osmnl kroniklerinde yer aldn anlatr677. Ancak bu noktada Osmn Gazinin
anlatt ryann bir benzerini bizlere aktaran, Knhl-ahbr mellifi, Al rya ile ilgili bir
baka versiyonu daha aktarr. Buna gre, Gazinin ocanda kaynayan bir su gittike oalr
ve byk bir deniz haline gelerek btn yeryzn doldurur678. Yine Alnin aktardna gre
bu ryay gren Erturul Gazi ve tabir edende Sultan Alaed-dnin veziri Abdl-azzdir679.
Osmnl kroniklerinde geen bu rya ve bu ryann hikayesinin neyi sembolize ettii
veya gerekten bu hikayenin olup olmad tarihiler arasnda uzun uzadya tartlmtr.
Friedrich Giesee gre, bu rya daha ok; basit koullarda Osmnl hanedannn Anadoludaki
dier Trk kabilelerinin zerinde egemenlik kurabilmesi iin Osmnl hanedanna Tanrsal bir

666

Anonim, (Yazma), s. 2/b-4/a; Anonim, (Giese) s. 10-11; Anonim, (ztrk) s. 10.


Oru Be, (Babinger) s. 9, 12; Oru Be, (Atsz) s. 25, 29.
668
Neri, (Taeschner) c/I, s. 22-23; Neri, (Kymen-Unat) c/I, s. 81, 83.
669
Kemal Paa-zde, c/I, s. 92-93.
670
Mneccimba, c/III, s.265-266; Mneccimba, (Araka) s. 54-55; Mneccimba, (Ernsal), c/I, s. 60-61.
671
Hoca Saded-dn, c/I, s. 16-17; Hoca Sadeddin, (Parmakszolu), c/I, s. 29-30.
672
Hadd, s. 31-32.
673
Ltf Paa, (Ali), s. 20-21; Ltf Paa, (Atik), s. 154-155.
674
Solak-zde, s. 8; Solak-zde, (abuk), c/I, s. 15.
675
Ktib elebi, s. 679.
676
Neri, (Taeschner), c/I, s. 22-23; Neri, (Kymen-Unat), c/I, s. 83; Mneccimba, c/III, s. 266;
Mneccimba, (Araka) s. 55; Mneccimba, (Ernsal), c/I, s. 60; Kemal Paa-zde, c/I, s. 93; Ltf, (Ali) s.
20; Ltf, (Atik) s. 154-155; Hoca Saded-dn, c/I, s.16-17; Hoca Saded-dn, (Parmakszolu), c/I, s. 29-30;
Hadd, s. 32; Ktib elebi, s. 679.
677
Bayatl, (Al Emir), s. 45; Bayatl, (Krzolu), s. 395.
678
Gelibolulu Al, c/V, s. 24; Gelibolulu Al, (Uur-uhadar vd.), c/I, s. 40. Metinde aktarlan rya u
ekildedir: lemi rya da kaanesi ocandan bir m-i leziz cari ve peyda oldn ve aka aka lemi tamam
kaplayub, bhr-i muhit gibi ihata kldun syleyb iltimas- tabir etmiler. Bu ryann ayn ierikli bir dier
anlatm da farkl rivayetleri ustalkla aktaran Ahmed bin Ltfullahda gemektedir. bk. Mneccimba, c/III, s.
266; Mneccimba, (Araka) s. 54-55 Mneccimba, (Ernsal), c/I, s. 60
679
Gelibolulu Al, c/V, s. 24; Gelibolulu Al, (Uur-uhadar vd.) c/I, s. 40.
667

148
meruiyet kazandrma abasdr680.

nalck; bu ya da buna benzer hikayeleri hanedanlarn

kkeni ve merulatrlmas hususunda ortaa edebiyatnn bir topusu olarak grr. Buna
ilaveten nalck; yaratcnn bir insana hkmdarlk ltfetmesi ve bunu mbarek bir zat, bir
aman veya aziz araclyla bildirmesi inancnn Orta Asya Trk-Mool geleneinde yaygn
olarak grldn681 ve Timurlularn, Kad Burhaneddin ve Karaman oullarnn meydan
okumalarna muhatap olan Osmnl sultanlar, gelenein gerektirdii gibi, otoritelerinin ilahi
kkenini vurgulamak zorunda hissedildii iin k Paa-zdenin bu grevin Ede Bl
tarafndan yerine getirildiinin gsterilmek istenmesinden kaynakland iin byle bir
hikayenin dillendirimi olduu tezini ileri srmektedir682.

Gerek nalck ve gerekse Ocak;

k Paa-zde meneili bu hikayede anlatlan ryay ve evlilik olayn da gerek d, en


azndan Mal Hatunun Ede Blnin kz olmadn kabul eder. k Paa-zdenin byle bir
hikaye anlatmasnn nedenini de; Bbler evresine mensup bir eyhin devletin
kuruluundaki, katksn anlatarak k Paa-zdenin kkleri olan Bb lys- Horasnnin
isyanyla oluan genel kany deitirme gayretine balarlar683. k Paa-zdenin and bu
rya gerektende nl tarihilerin belirttii gibi Osmnl Devletinin kuruluuna mistik ve
ilahi bir hava katmak ve k Paa-zdenin dedesinin isyan hareketinin izlerini unutturmak
iin byle bir hikayeyi kaleme alm olur. Bunun yannda unutulmamas gereken bir dier
nemli konuda, kroniklere akseden evlilik olaynda eyh Ede Blnin kz ile Osmn Gazi
arasnda gerekten bir evliliin olup olmaddr. k Paa-zdede: Malhun Hatun684; Neri,
Mneccimbanda: Mal Hun685; Kemal Paa-zdede; Mal Hatun686 olarak geen bu
ahslarn ayn kii olmas kuvvetle muhtemeldir. Kroniklere isimlerin farkl gemesinin temel
nedeni, melliflerin isimleri aktarrken bamsz davranmalar ya da isimlerin mellifler

680

Friedrich Giese, Osmnl mparatorluunun Tekili Meselesi T.M. c/I, stanbul, 1925, s. 104-105. Bu
makalenin gnmz diline uyarlanm versiyonu iin bk. Friedrich Giese, Osmnl mparatorluunun
Kuruluu Meselesi Stten stanbula, (Yyn. O. zel-M. z), (Ankara: mge Yay., 2000) s.153-154.
681
Nitekim Osmn Gazinin gbeinden bir aa karak glgesinin btn aleme yaylmas hikayesinin bir
benzeri de Cuzcnnin Tabakat- Nasrsinde gemektedir. Bu hikayede Hindistana byk seferler dzenleyen
Gazneli Mahmudun babas Sebk Tiginde olu dnyaya gelmeden bir saat nce ryasnda kendi evindeki bir
ocaktan bir aa karak btn dnyaya saldn grm ve bir tabirci bunu, onun fatih bir olu olaca tarznda
tefsir etmiti. Aslnda aa ile ilgili anlatlan bu tarz hikayeler sadece Ortaa ark edebiyatnda ya da tarih
yazmnda kullanlmamtr. Ayn lde ortaa Bat edebiyat ve tarih yazmnda da Krallk bir aatr ve Kral
aacn gvdesini oluturmakta olup bu aa dallar vastasyla evresinden k almaktadr. Cuzcanden naklen
Kprl, Osmanl Devletinin Kuruluu, s. 7; Jacq ve Perrierede naklen Divitiolu, a.g.e., s. 75, dpnt. 75.
682
Halil nalck, k Paazde Tarihi Nasl Okunmal Stten stanbula, (Yyn. O. zel-M. z), (Ankara:
mge Yay., 2000) s. 132.
683
nalck, k Paazde Tarihi Nasl Okunmal, s. 140-145; Ocak, Osmnl Devletinin Kuruluunda
Dervilerin Rol, s. 77-78.
684
k Paa-zde, (Atsz) s. 92; k Paa-zde, (Yavuz-Sara) s. 325.
685
Neri, (Taeschner) I, s. 22-23; Neri, (Kymen-Unat) I, s. 83; Mneccimba, c/III, s. 266; Mneccimba,
(Araka) s. 55; Mneccimba, (Ernsal), c/I, s.60.
686
Kemal Paa-zde, c/I, s. 93.

149
tarafndan bozulmasdr. ahsi kanaatimizce bu kiilerin ayr insanlar olma ihtimali son
derece azdr. nk atflarda bulunduumuz kroniklerde bu kzlar Ede-Blnin kz olarak
gsterilmitir. Bunun yannda bir insann ayn ismin farkl versiyonlarna sahip kadnlarla
evlenebilme ihtimali son derece dktr.
k Paa-zde tarafndan ortaya atlan bu rya ve izdivata karmza kan ilk
problem Mal Hatunun gerekten Ede Blnin kz olup olmaddr. Uzunarl tarafndan
yaynlanan ve ilim alemince kabul edilen Orhan Beye ait bir vakfiyede; Mal Hatun; Mal
Hatun bint-i mer Bey olarak zikr edilmi ve bu suretle Mal Hatunun babasnn adnn Ede
Bl yerine mer isimli bir kii olduu anlalmtr687. Sadece bu olay k Paa-zdenin
aktarm olduu hikaye ve anlatm geleneinin tereddtle karlanmas gerekliliini ortaya
karr. Bunun yannda Uzunarl vakfiye ile ilgili bilgi verdii almasnda, bir mhimme
defterinde ki kaytta, Osmn Beyin elerinden birinin Ede Bl kzlarndan olduunu ve
kendisine ait Kozaa kyn yaptrd zaviyeye vakfettiini haber vermektedir688. Ede
Blnin kznn ismini tarihi kaynaklarla ortaya koyamyorsak da, Mal Hatunun Ede Blnin
kz olmad aktr. Belkide Ede Blnin kznn ad Hadd ve Oru Bede getii zere
Rabiadr689. Bu bilgilerden de anlald gibi, incelemeye tabi tuttuumuz kronikte yer alan
ve zikr edilmedii halde ana kayna k Paa-zde olan bu hikayede ki, bilgiler son derece
mphemdir.
Menkb-nmede Osmnl tarihi ile ilgili verilen bir dier bilgide Osmn Gazinin
ne-Gl tekfuruyla giritii nfuz mcadelesidir. Sz konusu mcadele menkb-nme
metinlerinde u ekilde aktarlmaktadr:
Meger kim bir gn; Osmn Gaz, Eyne-Gl nevhsini gret itme kasd idb yridi.
Kfirler bunlarn yrynden haberdar olub, derbend mntehasnda pus kurdular. Csus
pusveti grb Osmn Gazye haber virdi. Hemn Allahu-telya tevekkl idb kfrler bu
Seyyide dururken zerine yridiler mblga cenk old bunlar yayag idi. Kfir balar
kesildi, bunlar azidi ve kfrn erisi od. Osmn Gaz nin karda oln ehid eylediler
fethi myesser olmayub geri dndiler. Osmn Gaz rahmetul-llahi aleyh gayetde mell olub

687

smail Hakk Uzunarl, Gazi Orhan Bey Vakfiyesi Belleten, say./19, Ankara:T.T.K. Yay., 1954, s. 284.
Uzunarl, a.g.m., s. 285, dpnt. 2. Mhimme defterindeki bu kayt, Ziya Kazc tarafndan tam metin olarak
u ekil zetlenmitir: Bilecik kadsna hkm ki: ecdd- izmndan merhum Sultan Osmn Han aleyhirrhme vel-gufrn,meyih-i izmdan Edebl merhumun kerimesin tezevvc eylediklerinde kaza- mezbre tabi
Kozaa nm karyeyi bamaklk hsan itmein, marunileyha dahi karye-i mezbrenin mahslun zaviyesine
vakf edip yende ve ravendeye sarf olunurken hla karyey-i mezkrede sakin olan bk. Ziya Kazc, Bir
Ariv Belgesinin Inda Osmn Beyn Evlilii Ve ahsiyeti Osmanl Devletinin Kuruluunda eyh
Edebl Hazretlerinin Rol Ve Mehmet Zahit Kotku Sempozyum Bildirileri, (stanbul: Seha Yay., 1999) s.
34.
689
Oru Be, (Babinger) s. 9, 12; Oru Be, (Atsz) s. 25, 29; Hadd, s. 32.
688

150
bir lhze-i tazarru ile zr klub, alad Hakk-tel der-ghna niyaz etdi andan sorub eyh
Ede-Bl Hazretlerine yetidi Hazret-i eyhiyle hayli nshat idb istimlet itdi.690
k Paa-zde tarihinden istifade ve zetlenerek aktarlan bu metinin, k Paa-zde
tarafndan da Yahi Fakihten aktarld son almalarla sabittir691. menkb-nme ve k
Paa-zde metninde yer alan bu hikaye dier Osmnl kroniklerinde de benzer anlatmlarla
yer almaktadr. Osmn Gazinin yapt gazalardan sadece ne-Gl gazasnn menkbnmede anlmasnn nedeni muhtemelen onun bilinen ilk gazas olmas692 ve Osmn Gazinin
bu malubiyetten sonra eyh Ede-Blnin yanna giderek mehur ryay grmesinden
kaynaklanm olabilir.
k Paa-zde metini ile menkb-nmedeki, metin tamamland vakit Osmn
Gazinin ne-Gl tekfuru ile arpmasnn nedeni temelde, blgedeki, ekonomik rekabet
olduu anlalmaktadr. Yine, negl Tekfurunun Osmn Gazinin yannda Aratun isimli bir
casusu vardr ki, Rum kkenli bir kiinin Osmn Gazinin askeri faaliyetini bilecek kadar ona
yakn olmas o dnemde Osmn Gazinin Rumlarla olan yakn ilikilerini gstermesi
bakmndan nemlidir. Bununla beraber Osmn Gazinin baarszlkla biten

bu ilk

gazassnda askeri birliinin says yetmi kiiden olumaktadr bu durum daha o dnemlerde
Osmn Gazinin kendi blgesinde askeri bir g olarak belirmediine delalet eder693.
Menkb-nmede ne-Gl tekfuru ile yaplan savata Osmn Gazinin kardeinin olu ld
vurgulanmsa da kardei ve kardeinin olunun kimlikleri hakknda bilgi verilmemitir. k

690

..N., vr. 3/b; A.N., vr. 3/b; M.B.N., vr. 1/b.


nalck, Osmanl Tarihiliinin Douu, s. 97. Nitekim Ahmednin tarihinde Osmn Gazinin ilk gazas
hakknda bilgi verilmeden sadece Bilecik, ne-gl ve Kprihisar fethettiini belirtir ki, bu bilgi k Paazdenin konuyla ilgili aktard pasajn ana kaynann Yahi Fakih olduunu gsterir. bk. Ahmed, (nver), s.
65/b; Ahmed, (Banarl), s. 115; Ahmed, (Atsz), s. 11.
692
ne-Gl savann Osmn Gazinin ilk sava olduunu kaydeden balca kaynaklar iin bk. k Paa-zde,
(li) s.5, Kemal Paa-zde, c/I, s. 86.
693
k Paa-zde tarihinde bu olay u ekilde aktarlmaktadr: Aya Nikola derler bir kafir vard Glde
Osmn Gazi yaylaya ve klaya gitdkleri yirde bunlarun gini endrridi. Osmn Gazi Bileck tekvrine
bundan ikayet etdi. Bileck tekvrine eyitdi: sizden dilegmz budur kim bizim gknmzi yaylaya
gitdgmzde sizde emanet koyalm. Ol dah kabul kabul etdi. Her vakt Osmn Gazi yaylaya gitse esbablarn
kzlere ykledrler idi. Bir nice hatun kiilerle varrlar kalada korlar idi. Kaan kim gelseler peynir ve hal ve
kilim ve kuz getrrlerdi. Emanetlerini alurlar idi ve bu kafirler bunlara begayet-i itimad iderleridi ve illa
negl Kfiri Osmndan ihtiraz ederler idi. Meger bir gn Ermeni Belinden Osmn Gazi (yetmi kiileyin) geldi
kim negli geceyilen oda ura. Bunlarun casusu var idi pus kodlar. Aratun dirler idi, Osmn Gazinin bir
Martaluz var idi geldi, habar bildrdi kim: bel dkendgi yerde pus kodlar dedi. Gaziler dah Hakka
sndlar. Tor pusya vardlar. Cemsi yayaidi. Kafirler o idi azim ceng eyitdiler. Osmn Gazinn karda
ol Saru Yatunun ol ehit old kim ol Bay Hocadur. Ermeni Belinn tkendgi yerde Hazma Beg kyinn
nevhisindedr. Ve hem ziyaretinn yannda bir harabca krbansaray dah vardur. Oradan dndler. yine,
Osmn yaylaya gitdi. Osmn Gazi niyaz etdi ve bir lahza alad. k Paa-zde, (li) s. 5-6; k Paa-zde,
(Atsz) s. 94; k Paa-zde, (Yavuz-Sara) s. 324-325.
691

151
Paa-zde ve Neri tarihlerinde Osmn Gazinin kardei Saru Yat (#4'/ '. ) yeenin ismide
(>5 )Hce [Hoca] olarak anlmtr694.
k Paa-zde, Neri ya da dier pekok Osmnl kronii bu olayn tarihini
vermemelerine karn Bitlis695, Mneccimba696 ve Gelibolulu li697; H.684 (M.1285),
Kemal Paa-zde698; H.686 (M.1287), Hoca Saded-dn699; H.687 (M.1288), krul-lh
H.700 (M.1300) tarihini vermektedirler700. Giese Anonimi701; H.687 (M. 1288), ztrk
Anonimi702; H.699 (M.1299) Nianc Mehmed Paa H.699 (M.1299) tarihinden nce703, neGln fethedildiini aktarrlar. Buna gre menkb-nme metninde aktarlan ilk savan
H.684-686 (M.1285-M.1287) tarihleri arasnda gereklemi olmas kuvvetle muhtemeldir704.
Menkb-nmenin Osmnl tarihiyle ilgili bu anlatmndan sonra yukarda
aktardmz rya olayna geilmitir, yani menkb-nmedeki konu anlatm sras k Paazde tarihinde geen konu sralamasna tamamen uygundur.
Menkb-nmede Osmnl tarihine ait dier bilgi ne-Gl civarnda yer alan bir
kalenin fethedilmesidir. Menkb-nmede bu metin u ekilde anlatlmaktadr: Himmet
klcn belne muhkem kuanub hcret-i nebeviye-i mutharrenn alt yz seksen drdnde bir
gice sorub Eyne-gle vard. Anda Eyne-gl civrnda bir hisrck varidi an feth itdi evvel
feth bu old andan sonra yevmen feyevmen evliy himmetiyle fursat ve nusreti tezydde
old.705
Yine k Paa-zdeden istifade edilerek hazrlanan bu metinde ne-Gl civarnda yer
alan ve fethedilen hisarn ad aktarlmazken fethin tarihi kark bir ifadeyle bildirilmitir706.
Menkb-nmede anlan ancak ismi verilmeyen bu fethin Kulaca Hisar (> 57 ) olduu
694

k Paa-zde, (li) s. 5; k Paa-zde, (Atsz) s. 94; k Paa-zde, (Yavuz-Sara) s. 324; Neri,


(Taeschner) s. 22; Neri, (Unat-Kymen) s. 81; Ktib elebi, s. 689.
695
M. kr, Osmanl Devletinin Kuruluu, Bitlisli drisin Het Bihit Adl Eserine Gre, (Ankara:
Hakimiyeti Milliye Matbaas, 1934), s. 24.
696
Mneccimba, c/III, s. 274; Mneccimba, (Araka) s. 71; Mneccimba, (Ernsal), c/I, s. 62-63.
697
Gelibolulu Al, c/V, s. 26; Gelibolulu li, (Uur-uhadar vd.), c/I, s.44.
698
Kemal Paa-zde, c/I, s. 86.
699
Hoca Sadedin, s. 17; Hoca Sadedin, (Parmakszolu), c/I, s. 31.
700
krullah, (Atsz, 1939), s. 28; krullah, (Atsz, 1949), s. 52.
701
Anonim, (Giese) s. 9.
702
Anonim, (ztrk) s. 11. Yazma Anonim ne-Gl tekfuru ile yaplan ilk savatan bahsetmeksizin sadece
fethinden haber verir. Bunun yannda sadece ol yl ifadesini kullanmaktadr. Ne var ki, bu olaydan nce hibir
tarih zikr edilmemektedir. bk. Anonim, (Yazma), vr. 7/a .
703
Karaman Ninc Mehmed Paa, Tevrihs-Seltnl-Osmniyye, (ev. . H. Konyal) (stanbul: Trkiye
Yay., 1949) s. 345.
704
Oru Be, Bayatl Mahmud olu Hasan, Ltfi Paa, Hadd ve Solak-zde ne-Gl tekfuru ile yaplan
savatan ya da ne-Gln fethi ile ilgili herhangi bir bilgi vermezler.
705
..N., vr. 4/a-b; A.N., vr. 4/b; M.B.N., vr. 2/b.
706
k Paa-zde tarihinde bu fetihle ilgili anlatm u ekildedir: himmet klcn muhkem gnlnde balad.
Bir gice srdi Eyne-Gle vard. Yannda Kulaca dirlerdi bir hisar vard. On yamalad, oda urd ol gice
kafirlerini krd ve bunun tarihi hicretin alt yz seksen drdnde vaki old. Osmn Gazinin evvel ki fethi bu
old. k Paa-zde, (li) s. 7; k Paa-zde, (Atsz) s. 96

152
k Paa-zde tarihinden aka renilmektedir707. Metinde Kulaca Hisarn fethi
anlatlrken verilen H. 680 (M.1281) tarihinin Kulaca Hisarnn fetih tarihi mi olduu yoksa
Osmn Gazinin adna Karaca Hisar ve Eskiehirde okunan Cuma ve Bayram Hutbelerini mi
olduu ak deildir708. Menkb-nmede: Anda Eyne-gl civrnda bir hisrck varidi an
feth itdi evvel feth bu old andan sonra yevmen feyevmen evliy himmetiyle fursat ve
nusreti tezydde old. hcret-i nebeviyenin altyz seksen beinde Karaca-Hisrda Cuma
ikamet idb Osmn Gaz adna Cumaa hutbesi okund ve bayrm hutbesi Eski-ehirde
okund.709 geen bu ifadeler hutbelerin okunduu tarihi gsteriyor gibi grnsede ahsi
kanaatimizce bu tarih fethin tarihiyle ilgilidir. Geri k Paa-zde tarihinde Kulaca Hisarn
fethi H.684 (M.1285)710 ve H.685 (M.1286)711 olarak iki farkl biimde tarihlendirilmektedir.
Aslnda menkb-nme mellifinin vermi olduu tarih Sara ve Yavuz nshasn destekler
niteliktedir. Nitekim menkb-nmenin yazld tarihte k Paa-zde tarihini muhtemelen
orijinal nshasndan; belkide k Paa-zdenin yazd nshadan okuyan mellifimiz daha
sonradan k Paa-zdenin etrafndakilerce lmnden sonra geniletilerek tahrife
urayacak olan metni bugn iin en ok hangi nshann orijinale daha yakn olduunu tespit
etmemize yardmc olacaktr. Dier Osmanl kroniklerinde de ayn k Paa-zde tarihinin
deiik nshalarda olduu gibi farkl tarihler yer almaktadr. Neri712, Hoca Saded-dn713,
Mneccimba714; H.687 (M.1288), Kemal Paa-zde715, H.686 (M. 1289) tarihini
vermektedir716.
Menkb-nme metnin haiye ksmnda

Osmn Gaziyle ilgili verilen bir dier

anlatmda: Karaca-Hisrda Cuma ikamet idb Osmn Gaz adna Cumaa hutbesi
okund ve bayrm hutbesi Eski-ehirde okund. Ol vakt krk ynda idi yigirmi alt yl
pd-hlk idb, altm dokuz ynda civr- rhmete vsl old. denilmektedir. Karaca Hisar

707

Solak-zde ve Mneccimba tarihlerinde bu yerin ad Kolca ekline gemektedir. Solak-zde, s. 8; Solakzde, (abuk), c/I, s. 15; Mneccimba, c/III, s. 273; Mneccimba, (Araka) s. 70; Mneccimba,
(Ernsal), c/I, s. 63.
708
Kulaca Hisar ve Karaca Hisarn fethiyle ilgili ksa bir tahlil iin bk. Fehamettin Baar, Osmanllarn
Karacahisar Fethi Ve Eskiehir Civarna Hakim Olmalar Tarihte Eskiehir Sempozyumu-I, (Eskiehir:
Anadolu. niversitesi Yay., 2001) s. 119-122.
709
..N., vr. 4/b; A.N., vr. 4/b; M.B.N., vr. 2/b.
710
k Paa-zde, (li) s. 7; k Paa-zde, (Atsz) s. 96.
711
k Paa-zde, (Yavuz-Sara) s. 327-328.
712
Neri, (Taeschner) c/I, s.22-23; Neri, (Unat-Kymen) c/I, s. 85, 87.
713
Hoca Saded-dn, c/I, s.17; Hoca Sadeddin, (Parmakszolu), c/I, s. 31.
714
Mneccimba, c/III, s. 273; Mneccimba, (Araka) s. 70; Mneccimba, (Ernsal), c/I, s. 64.
715
Kemal Paa-zde, c/I, s. 104.
716
ada aratrmaclarmzdan Gkbilgin, bu fethin H.683 (M.1284) ylnda olduunu vurgularsa da, bu tarihi
destekler bilgileri kroniklerden desteklemenin olduka zor olmas, bu tarihe pheyle yaklalmasn gerektirdii
kanaatindeyiz. M. Tayyib Gkbilgin, Osman I .A., c/IX, (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 435.

153
ve Eskiehirde Cuma ve Bayram Hutbelerinin okunduunun anlatmdr717. Bata k Paazde tarihi olmak zere, dier Osmnl tarihleri konuyla ilgili farkl bilgi ve tarih
vermektedirler. Hatta, bal bana k Paa-zde tarihinin nshalar bile konuyla ilgili
birbirinden farkl bilgiler vermektedir. k Paa-zdenin li Bey nerinde Cuma Hutbesi
Karaca Hisarda, Bayram Hutbesi Eskiehirde H.699 (M.1299-1300) tarihinde okunduu
bildirilirken718; Atsz nerinde ise, Cuma ve Bayram Hutbelerinin Karaca Hisarda H.699
(M.1299-1300) tarihinde okunduu aktarlr ancak Eskiehirden bahsedilmez719. Sara ve
Yavuz nshas li Bey nshasndaki bilgilerle paralel bilgiler vermekteysede tarih olarak
H.689 (M.1289-1290) yln vermektedir720. Oru Be; cuma namaznn Karaca Hisarda
H.689 (M.1290) da okunduunu zikr etmesine karn bayram hutbesi ve tarihi hakknda
herhangi bir malumat vermez721. Neri herhangi bir tarih vermeksizin ilk hutbenin Karaca
Hisarda okunduunu syler. Eer Karaca Hisarn fethiyle beraber hutbenin hemen ayn
tarihte okunduunu kabul edersek tarih olarak H.688 (M.1289) yln kabul etmemiz
gerekecektir. Ancak hutbenin cuma m yoksa bayram hutbesi mi olduu belli deildir722.
Kemal Paa-zde ilk hutbenin cuma namaznda Karaca Hisarda H.688 (M.1289) de
okunduunu bildirir. Ancak oda ilk bayram hutbesinin Eskiehirde okunup okunmad
hakknda bir bilgi vermez723. Mneccimbada ilk cuma hutbesinin Karaca Hisarda
okunduunu bildirir. Ne var ki, oda kesin bir tarih bildirmeyerek Karaca Hisarn H. 688
(M.1289) ylnda gerekletiini bildirir724. Eskiehirde okunan bayram hutbesi hakknda da
Mneccimba tarihinde herhangi bir bilgi bulunmamaktadr. Solak-zde, H.690 (M.1291)
tarihinde Tursun Fakihin ilk hutbeyi okumu olduundan bahsetmekteyse de hutbenin nerede
okunduunu bildirmez725. ztrk Anonimi ilk cuma ve bayram hutbelerinin Tursun Fakih
tarafndan Karaca Hisarda726 H.699 (M.1299)727; Giese Anonimi ayn bilgiyi tekrar ederek
H.689 (M.1289)728 tarihini aktarr; yazma Anonim ise, herhangi bir tarih vermeksizin ilk
Cuma ve bayram hutbesinin nnde Tursun Fakih tarafndan okunduunu bildirerek dier
717

k Paa-zde, (li) s. 218; k Paa-zde, (Atsz) s. 248. k Paa-zde tarihinin bir nevi genel zet
blmnde bu ksm: Osmn Gazinin mri altm tokuz yl old ve otuz bi yanda Karaca Hisar feth itdi.
yigirmi alt yl: Osmn Gazi didiler. Vefatna sebeb ayanda zahmat vard, ol bahane old, Allah rahmetine
vard. ekliyle gemektedir.
718
k Paa-zde, (li) s. 18-19.
719
k Paa-zde, (Atsz) s. 103-104.
720
k Paa-zde, (Yavuz-Sara) s. 339-340.
721
Oru Be, (Babinger) s. 12; Oru Be, (Atsz) s. 27.
722
Neri, (Taeschner) c/I, s. 44 Neri, (Unat-Kymen) c/I, s. 109.
723
Kemal Paa-zde, c/I, s. 113.
724
Mneccimba, c/III, s. 274; Mneccimba, (Araka) s. 72; Mneccimba, (Ernsal), c/I, s. 64.
725
Solak-zde, s. 10; Solak-zde, (abuk), c/I, s. 17.
726
metinde Kara Hisar.
727
Anonim, (ztrk) s. 11.
728
Anonim, (Giese) s. 10.

154
kaynaklardan farkl bir bilgi vermektedir729. dris Bitlis730 ve Nianc Mehmet Paa731,
Osmn Gazi adna okunan hutbenin H.699 (M.1299) ylna tesadf ettiini ortak olarak
kaydederler. Nianc, Osmn Gazinin H.720 (M.1320) ylnda vefat ettiini ve toplam yirmi
bir yl Bey olduunu kaydederken732; Bitlis, Osman Gazinin H.721 (M.1321) de ldn
ve toplam yirmi iki yl beylik yaptn aktarr733. krullah, hutbe olay hakknda bilgi
vermeksizin Osmn Gazinin H.696 (M.1296) da beylik koltuuna oturduunu ve H.710
tarihinde (M.1311) ldn kaydeder734. Bayatl olu Mahmud, hutbe konusuna deinmeden
Osmn Gazinin H.699 (M.1299) da bamszln kazandn aktararak, H.726 (M.1326)
ylnda vefat ettiini bildirir735.
Menkb-nme mellifinin Osmn Gazi ile ilgili verdii son bilgi onun yirmi alt yllk
beylik yapt ve altm dokuz yanda vefat ettiidir736. Ne var ki, mellifimiz bu bilgiyi
verirken herhangi bir tarih vermemektedir. Yukarda bahsetmi olduumuz gibi menkbnme mellifinin ana kayna olan k Paa-zde tarihinde bile buna dair bir bilgi
bulunmamaktadr. k Paa-zde tarihinden kesin olarak rendiimiz tek ey onun M.1326
tarihinde vefat ettiidir. Eer Osmn Gazi adna okunan ilk hutbeyi onun Beylik srecinin
balangc olarak kabul edersek bu tarih li Bey ve Atsz nerine gre M.1299-1300737,
Yavuz-Sara nerine gre M.1289 tarihleri738 olarak kabul etmemiz gerekir. Menkb-nme
yazarnn vermi olduu beylik mddeti tarihini hesaplarken li ve Atsz nerini esas alrsak
mellifin aktard bilgi doru olmaktadr739.
729

Anonim, (Yazma) vr. 8/a.


M. kr, a.g.e., s. 24.
731
Nianc Mehmet Paa, s. 345.
732
Nianc Mehmet Paa, s. 345.
733
kr, a.g.e., s. 25.
734
krullah, (Atsz, 1939), s. 28-29; krullah, (Atsz, 1949), s. 52-53. krullah, Osmn Gazinin on drt yl
hkmran olduunu aktarr.
735
Bayatl, (li Emir), s. 44-45; Bayatl, (Krzolu), s. 395.
736
..N., vr. 4/a-b; A.N., vr. 4/b; M.B.N., vr. 2/b.
737
k Paa-zde, (li) s. 19; k Paa-zde, (Atsz) s. 104.
738
k Paa-zde, (Yavuz-Sara) s. 340.
739
Osmn Beyin ne zaman beyliini kurduuna dair kronikler tarafndan verilen tarihler farkldr. Osmn
Gazinin, beyliin kuruluunu salamasnda baz alnmas gereken tarihte dolaysyla farkllklar tamaktadr. Bu
tarihin tespitinde tartlmas gereken temel konu, Osmn Gazinin adna hutbe okutup para bastrmasnn m
daha nemli olduu yoksa onun kurduu beyliin evre Trk devletikleri, Bizans tekfurluklar ve Bizans devleti
tarafndan tannm olup olmad mdr? Kanaatimiz, bir kiinin kurduu devlet evre siyasi yaplar tarafndan
muhatap alnmad srece hutbe okutulmasnn hibir anlam olmad ynndedir. Bundan dolay, Osmanl
Beyliinin kurulu tarihini, Osmnlnn kurulduu Bitinya blgesinin en byk devleti olan Bizans Devletinin
Osmn Gaziyi bir g olarak kabul ettiini gsteren M.1301 tarihli Bafeus (Koyunhisar) muharebesidir. Nitekim
tarihi Neri, isim vermeden anlatt bu savan blmn bal: Gftr ender zikr-i istikll-i Osmn Gazi
dir. Neri, bu savan anlatmndan sonra: Osmana tabl ve alem geldi, ol birle kasd itdi ki Konyaya varup
sultan Alaaddin saniye buluup safay himmetin alup veliahd ola. Zira bu sultan Alaaddin Keykubad bin
Feramrz olu yo idi. Osman hemen olu yirine grp tabl ve alem ve kl gndermiti. Osman dahi sultan
Alaaddin zamannda eeri neva istiklal bulmu idi; lakin edebe riayet idben, hutbeyi ve sikkeyi yine sultan
Alaaddin adna klmt o esnada haber geldi ki Sultan Alaaddin ahirete intikal etti. Ol kalmad ecilden
730

155
Yazarn Osmn Gazinin faaliyetlerinin anlatmn tamamladktan sonra Sultan II.
Bayezd dnemine kadar bata bulunan Osmanl hkmdarlarnn, sadece bata bulunduklar
toplam yl ve vefatlarnda ka yalarnda olduunu bildirir. Zaman zamanda toplam
mrlerini aklar.
Mellifimiz Orhan Gaziyle ilgili: Andan sonra anun ol Orhan Gaz otuz sekiz yl
pd-hlk eyledi seksen ynda civr- rahmete vsl old, tayyeb-Allahu serhu.
Bilgilerinide aktarmaktadr740. k Paa-zde tarihine gre741, Orhan Gazi H.726 (M.1326)
tarihinde baa gemi ve H.758 (M.1357) tarihinde vefat etmitir742. Bu suretle bizim elimizde
bulunan k Paa-zde tarihi nshalarna gre tarihlerde bir tutarszlk mevcuttur743. Orhan
Gazinin tahttan iniini yani vefatn: k Paa-zde, Hadd744, gibi tarihiler H.758
(M.1357); Oru Be745, Ltfi Paa746: H.759 (M.1358) Neri747, Enver748, Kemal Paazde749, Solak-zde750 ve Gelibolulu li751: H.760 (M.1359) olarak gsterirken yazma

yerine veziri sahib geti. Osman an iidp el hkm lillah il-aliyy il-kebir deyp heman dem buyurdu:
Karacahisara Tursun Fakihi hem kad ve ham hatib itdiler evvel hutbe Osman Gazi adna ki Karaca
hisarda okundu. bilgilerini aktarr. ksacas Osmn Gazinin mutlak g olduunun evre devletlerce kabul
edilmesinin akabinde kendi adna hutbe okutmas tarihsel olarak daha ok uygunluk arz eder. Nitekim nalckta
Bafeus muharebesini Osman Gazinin beyliinin bamszln merulatrd bir harp olarak telakki eder. bk.
Neri, (Taeschner) c/I, s. 41; Neri, (Unat-Kymen) c/I, s. 105-111; nalck, Osman Gazinin znik Kuatmas
Ve Bafeus Muharebesi Osmanl Beylii (1300-1389) (Edt. E. A. Zacharadou) (2.bsk, stanbul: T.V.Y. Yay.,
2000) s. 99-100.
740
..N., vr. 4/b; A.N., vr. 5/a; M.B.N., vr. 2/b.
741
k Paa-zde, (li) s. 51, 218; k Paa-zde, (Atsz) s. 126, 248; k Paa-zde, (Yavuz-Sara) s.
378. k Paa-zde, Orhan Beyin ka ylnda dnyaya geldiini bildirmez. k Paa-zde tarihinde bu blm:
Bunun ol Orhan Gazinin mri seksen iki yl old. Atas vefatnda ya krk bedi ve atas vefatndan sonra
otuz sekiz yl hutbe okund. yl dah atas hayatnda virmek almak hkm bunund ve bunun dah vefatna
Sebeb aya zahmati idi, Allah rahmetine vard. ekliyle gemektedir.
742
k Paa-zde tarihinin bir baka blmnde Orhan Gazinin seksen iki yl yaadn, ve otuz sekiz yl
padiahlk yaptn bildirir. ahsi kanaatimizce menkb yazar k Paa-zdenin btnnde yer alan tarihleri
dikkate almadan son blmlerde yer alan, Osmnl padiahlarnn genel bilgilerini olduu gibi iktibas etmitir.
bk. k Paa-zde, (li) s. 218.
743
ada aratrmaclardan Gkbilgin ve nalck; Orhan Gazinin M. 1362 ylnda; Danimend ve Uzunarl
M.1360 tarihlerinde Orhan Gazinin, ldn belirtmektedirler. bk. M. Tayyib Gkbilgin, Orhan .A., c/IX,
(Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 407; nalck, Klasik a, s. 213; Uzunarl, a.g.e., s. 159; Danimend,
a.g.e., s. 32.
744
Hadd, s. 81.
745
Oru Be, (Babinger) s. 19; Oru Be, (Atsz) s. 39. Oru Be, Orhan Gazinin krk yl padiahlk yaparak
seksen iki yl yaadn belirtir.
746
Ltfi Paa, (li) s. 29, 31; Ltfi Paa, (Atik) s. 158-159. Ltfi Paa, Orhan Gazinin H.718 (M.1318) de baa
getiini ve H.759 (M.1357) tarihine kadar toplam otuz dokuz yl bata kaldn bildirir.
747
Neri, (Taeschner) c/I, s. 78; Neri, (Unat-Kymen) c/I, s. 187.
748
Enver, (Halil), s. 84; Enver, (ztrk), s. 28. Enver, Orhan Beyin toplam krk yl tahtta bulunduunu
belirtmektedir.
749
Kemal Paa-zde, c/II, s. 203-204. Kemal Paa-zde, otuz dokuz yl hkmdarlk tahtnda bulunduunu
yazmaktadr.
750
Solak-zde, s. 27; Solak-zde, (abuk), c/I, s. 39. Solak-zde, Orhan Beyin toplam otuz be yl saltanatta
kaldn ve toplam seksen bir yl yaadn zikreder.
751
Gelibolulu Al, c/V, s. 49; Gelibolulu li, (Uur-uhadar vd.), c/I, s. 82. li, metinde Orhan Beyin saltanat
ve toplam mr mddetini aktarmamtr.

156
halindeki anonimimiz752, H.755 (M.1354) Giese ve ztrk Anonimi753, H.759 (M.1362);
Hoca Saded-dn754 ve Mneccimba755, H.761 (M.1360) tarihlerini vermektedirler. Nianc
Mehmet Paa H.720 (M.1320) senesinde baa getiini, H.761 (M.1361) tarihinde vefat
ettiini bildirmektedir756. krullah, Orhan Beyin H.710 (M.1310) da iktidara geldiini ve
H.751 (M.1350) de vefat ettiini aktararak ldnde altm drt yanda olduunu syler ki,
bu da onun doum tarihinin M.1284 olduunu gsterir757. Bayatl Mahmud olu Hasan,
Orhan Gazinin H.680 de dnyaya gelip H.726 (M. 1326) senesinde baa getiini ve H.761
(M.1360) ylnda vefat etmitir758. Her ne kadar kroniklerimiz bizlere farkl bilgiler
vermekteyse de Osman Turan tarafndan yaynlanan tarih takvimler Orhan Gazinin vefat
tarihini H.763 (M.1362) olarak verir759. Ancak bu takvimde ya da benzerlerinde Orhan Beyin
ka

yl

tahtta

kald

ya

da

toplam

ka

yl

yaadna

dair

bir

malumata

rastlanlamamaktadr760.
Menkb-nme metninde Osmanl Padiahlarndan I.Muradla ilgili olarak: Ve andan
sonra ol Gaz Murd Han otuz yl sultnlk eyledi. Altm sekiz ynda veft idb
ehdet makamnda vatan dutub civr- rahmet-i rahmna ulad, enral-lhu merkadeh.
bilgisi yer alr. k Paa-zde tarihine gre, H.758 (M.1357) ylnda baa geen I.Murad
H.791 (M.1389) tarihine kadar bata kalmtr. Yani Hicri takvime gre toplam otuz
(miladi otuz iki yl) yllk saltanat mddeti vardr761. Ancak k Paa-zde tarihinin bir baka
blmnde menkb-nme mellifinin kulland blm bir farkllkla karmza kmaktadr.
Bu blmde k Paa-zde, I.Muradn altm sekiz yl yaadn, otuz be yanda tahta
752

Anonim, (Yazma) vr. 14/a.


Anonim, (Giese) s. 21; Anonim, (ztrk) s. 24. Her iki Anonim kaynamz Orhan Beyin toplam otuz
dokuz yl tahtta kaldn aktarrlar.
754
Hoca Saded-dn, c/I, s.65; Hoca Saded-dn, (Parmakszolu), c/I, s. 106. Hoca Saded-dn, Orhan Gazinin
otuz be yl tahtta kaldn ve toplan seksen bir yl yaadn belirtir.
755
Mneccimba, c/III, s. 291; Mneccimba, (Araka) s. 102; Mneccimba, (Ernsal), c/I, s. 85;
Mneccimba; Orhan Beyin seksen yldan fazla yaadn zikreder.
756
Nianc Mehmet Paa, s. 345-346. Niancnn kaydna gre Orhan Bey krk bir yl tahtta kalmtr.
757
krullah, (Atsz, 1939), s. 29-30; krullah, (Atsz, 1949), s. 53-54. krullah, Orhan Gazinin otuz yedi yl
savatn syler. Ancak bu yarg onun Beylik dneminde mi yoksa Osmn Gazinin daha hayatayken balad
cihat faaliyetlerini kast edip etmediini aka gstermemektedir.
758
Bayatl, (li Emir), s. 45; Bayatl, (Krzolu), s. 395. Bayatl Mahmud olu Hasann, Orhan Gazinin
yaad mr bakmndan verdii bilgi menkb yazarnn verdii bilgiyle rtmekteyse de tahtta kald
sreyle ilgili verilen bilgi menkb yazarnn verdii bilgiyle elikilidir.
759
Osman Turan, stanbulun Fethinden nce Yazlm Tarihi Takvimler, (2.bsk, stanbul: T.T.K. Yay.,
1984) s. 18-19. Metinde ki, anlatm: Orhan veldetinden ber yz seksen yldur. Osman Beg vefatndan ve
Orhan Beg clusundan ber yz otuz yldur.
760
ada kaynaklarmzdan: Uzunarl; M.1326-1361, nalck, ztuna, Gkbilgin; M.1324-1362, Danimend
ve Ahmed Rasim; M.1326-360. bk. Uzunarl, a.g.e.,s. 117, 158; nalck, Klasik a, s. 212; Ylmaz ztuna,
Osmanl Devleti Tarihi, c/I, (Ankara: K.B Yay., 1998) s. 70; M. Tayyib Gkbilgin, Orhan .A., c/IX,
(Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 400, 405; Danimend, a.g.e., s. 15, 32; Ahmed Rasim, Osmanl Tarihi, c/I,
(stanbul: Hikmet Neriyat, 2000) s. 25.
761
k Paa-zde, (Atsz) s. 134; k Paa-zde, (Yavuz-Sara) s. 393. k Paa-zdenin li Bey nerinde
tarih H.797 (M.1395) olarak grnmekteyse de bu tamamyla yanl bir bilgidir. bk. k Paa-zde, (li) s. 64.
753

157
getii ve otuz bir yl bata kalddr762. Bu bilgilerin nda, menkb-nme yazarnn k
Paa-zdenin elimizde olmayan farkl bir versiyonunu ve k Paa olu tarihinden hari bir
baka kayna da kullanm olabilecei ihtimalini gndeme getirmektedir.
Dier Osmnl kroniklerimiz ise bizlere u tarihleri aktarmaktadr: yazma halindeki
Anonim, I.Muradn H.727 (M.1327) ylnda dnyaya geldiini H.755 (M.1354) de tahta
ktn ve H.791 (M.1389) ylnda ehit dtn kaydeder763. Giese ve ztrk Anonimi
doum tarihini bildirmeden764; I.Muradn H.759 (M.1354) da tahta getiini ve H.791
(M.1389) ylnda ehit dtn aktarr. Oru Be, H.716 (M.1317) ylnda dnyaya
geldiini, H.759 (M.1358) yln da tahta getiini ve H.788 (M.1387) ylnda ehit dtn
aklamaktadr765. Neri, H.760 (M.1359) da I.Muradn tahta ktn ve H.791 (M.1389) de
ehit dtn belirtir766. Enver, I.Muradn H.765 (M.1364) tarihinde baa getiini H.792
(M.1391) tarihinde de vefat ettiini aktarr767. Hadd; H.758 (M.1357) tarihinde tahta
ktn; H.791 (M.1390) de ehit dtn bildirir768. Mneccimba, H.726 (M.1326)
ylnda dnyaya geldiini, H.761 (M.1360) senesinde de tahta ktn ve H.791(1389) da
veya H.792 de (M.1390) ehit dtn zikr eder769. Hoca Saded-dn Efendi, I.Muradn
H.761de (M.1360) tahta ktn; H.792 (M.1390) tarihinde ehit dtn kaydeder770.
Ltfi Paa, I.Muradn H.759 (M.1357) da baa getiini, H.791 (M.1389) de ehit olduunu
dillendirmektedir771. Solak-zde, I.Muradn tahta kn H.760 (M.1359); vefatn ise,
H.792 olarak gsterir772. Gelibolulu li773, H.726 (M.1326) ylnda I. Muradn dnyaya
762

k Paa-zde, (li) s. 218; k Paa-zde, (Atsz), s. 248. k Paa-zde tarihinde bu anlatm: Bunun
ol Murad Han Gazinin mri altm sekiz yl old. Atas vefatnda otuz yedi yanda idi. Bunun dah otuz bir yl
hutbesi okund. Vefatna sebeb Las Kral uranda ehid old, Allah rahmetine vard. ekliyle gemektedir.
763
Anonim, (Yazma), vr. 14/a-b, 20/b. Anonim kroniin vermi olduu tahtta kal ve toplam mr sreleri,
menkb mellifinin verdii bilgiyle rtmemektedir.
764
Anonim, (Giese) s. 21, 30; Anonim, (ztrk) s. 24, 34.
765
Oru Be, (Babinger) s. 14, 19, 26; Oru Be, (Atsz) s. 32, 39, 49. Oru Be, I.Muradn yetmi yl
yaadn ve otuz sene devleti ynettiini izah etmektedir.
766
Neri, (Taeschner) c/I, s. 132; Neri, (Unat-Kymen) c/I, s. 307. Neri Murad Hann otuz bir yl tahtta
kaldn ve altm sekiz yl yaadn belirtir ki, bu yarg mellifimizin verdii bilgiyle rtmektedir.
767
Enver, (Halil), s. 84, 87; Enver, (ztrk), s. 28, 34. Enver, metninde vermi olduu tarihlerle I.Muradn
yirmi yedi yl bata bulunduunu bildirmekteyse de metin ierisinde Sultan I.Muradn otuz yl padiahlk
grevini srdrdn belirterek kendi ierisinde hataya dmtr.
768
Hadd, s. 81, 108. Hadd, menkb mellifi gibi I.Muradn toplam otuz yl tahtta kaldn bildirir. Hadd
gibi Kemal Paa-zdede I. Muradn H.761 (M.1360) ylnda tahta culs ettiini beyan eder. bk. Kemal Paazde, c/II, s. 201.
769
Mneccimba, c/III, s. 291; Mneccimba, (Araka) s. 102-103; Mneccimba, (Ernsal), c/I, s. 101.
Mneccimba, I.Muradn otuz bir yl Sultanlk grevini yrttn ileri srer ki, bu bilgi menkb mellifinin
verdii sreyle uyumamaktadr.
770
Hoca Saded-dn, c/I, s.124; Hoca Sadedin, (Parmakszolu), c/I, s. 106, 191, 193. Hoca Saded-dn,
I.Muradn, altm be yl yaadn ve otuz bir yl tahtta kaldn bildirir.
771
Ltfi Paa, (li) s. 31, 44;
Ltfi Paa, (Atik) s. 159, 162. Ltfi Paa, altm iki yllk bir saltanat
mddetinden bahseder ki, bu bilgi menkb mellifinin vermi olduu bilgiyle uyumamaktadr.
772
Solak-zde, s. 27, 51; Solak-zde, (abuk), c/I, s. 39, 70. Solak-zde verdii tarihe uygun olarak otuz yllk
bir saltanat sresinden bahsetmektedir.

158
geldiini H.761 (M.1360) de tahta getiini ve H.792 (M.1390) de vefat ettiini kaydeder774.
Nianc Mehmet Paa H.761 (M.1361) ylnda baa getiini, H.791 (M.1391) tarihinde vefat
ettiini aktarmaktadr775. krullah I.Muradn H.751 (M.1350) ylnda baa getiini ve
H.790 (M.1388) ylnda da ehit olduunu776; Bayatl Mahmud olu Hasan, H.726 (M.1326)
tarihinde dnyaya geldiini H.761 tarihinde de tahtta ktn ve H.791 (M.1391) ylnda ise,
vefat ettiini aktarmaktadr777.
Menkb-nme yazarnn Osmnl Sultanlaryla ilgili verdii bir dier bilgide Sultan
I.Beyazd (Yldrm)a aittir. Menkb-nmede I.Beyazd ile ilgili: Andan sonra ve bunun
dah ol Bayezd Han kim ana Yldrum Han dirlerdi, Sultn olub on alt yl saltanat tahtnda
oturd altm ynda veft eyledi, nevvarel-lhu kabrehu. verilen bilgidir778. k Paa-zde
tarihinden birka deiiklikle aynen alnd grlen bu ksmn ana kaynann k Paazde olduu aktr779. Menkb-nme metnindeki, bilgiler k Paa-zdenin verdii
bilgilerle paraleldir ve k Paa-zde metninde dank olarak I.Bayezdn H.791 (M.13881389) tarihinde baa getiini H.804de (M.1401-1402) ldn bildirir. Ancak burada
dikkat edilmesi gereken temel husus; k Paa-zde tarihinin sultanlarn baa gei ve
inileriyle ilgili verdikleri bilgilerle onlarn toplam tahtta kaldklar srenin ve toplam yaam
srelerinin birbirine uymamasdr. Yani k Paa-zde tarihinin bir yerinde, I.Bayezdn on
yl bata kaldn bildirirken dier baka bir yerinde on alt yl tahtta kaldn belirtir.
Yazma Anonim, I.Bayezdn H.727 (1326) tarihinde dnyaya geldiini H.793 (M.1390)de
tahta geerek H.805 (1402)de vefat ettiini ifade eder780. Giese ve ztrk Anonimleri781,

773

Gelibolulu Al, c/V, s. 65; Gelibolulu li, (Uur-uhadar vd.), c/I, s.108. Gelibolulu li, Sultann otuz bir yl
tahtta kaldn bildirir ki, bu kayt da, menkb mellifinin verdii bilgiyle uyumamaktadr.
774
ada kaynaklarmzdan Uzunarl, Ahmed Rasim ve Danimend; I.Muradn 1360-1389; ztuna, 13621389 yllar arasnda tahtta kaldn belirtir. smail Hakk Uzunarl, I.Murad .A., c/VIII, (Eskiehir:
M.E.B. Yay., 1997), s. 587; Uzunarl, a.g.e., s. 259; Ahmed Rasim, a.g.e., s. 34, 39; Danimend, a.g.e., s. 15,
81; ztuna, a.g.e., s. 74. nalck I.Muradn M.1362 ylnda tahta ktn 1389 da ehit dtn beyan ederek
toplam yirmi yedi yl tahtta kaldn dolayl olarak bildirir. bk. nalck, a.g.e., s. 213-214 .
775
Nianc Mehmet Paa, s. 346-347. Niancnn verdii bu bilgi Menkb yazarnn verdii bilgiyle
rtmemektedir.
776
krullah, (Atsz, 1939), s. 30, 32; krullah, (Atsz 1949), s. 55-56. krullahn I.Muradn toplam otuz
sekiz yl bata bulunduunu kaydeder ki, bu ifade Menkb mellifinin vermi olduu bilgiyi destekler.
777
Bayatl, (li Emir), s. 45-46; Bayatl, (Krzolu), s. 395. Bayatlnn verdii tarihler gz nne alnd vakit
menkb mellifinin verdii bilgilerle uyumamaktadr.
778
..N., vr. 4/b; A.N., vr. 5/a; M.B.N., vr. 2/b.
779
k Paa-zde, (li) s. 218; k Paa-zde, (Atsz) s. 248. k Paa-zde tarihinde metin: Bunu ol
Bayezd Han kim ana Yldrm Han dirler. Bunun mri altm yl old, atas vefatnda krk drt yanda idi.
Bunun dahi on alt yl hutbesi okund. Vefatna sebeb Timr ura old. ekliyle gemektedir.
780
Anonim, (Yazman) vr. 14/b. Kaynamzn verdii tahtta kal sresi ne menkb yazarnn nede dier
Anonim kroniklerin verdii bilgilerle uymaktadr.
781
Anonim, (Giese) s. 30, 50; Anonim, (ztrk) s. 34, 55. Anonim nshalar ittifak halinde I.Bayezdn on drt
yl tahtta kaldn zikrederler.

159
Neri782; I.Bayezdn H.791 (M.1389) de baa getiini ve H.805 de vefat ettiini dolayl
olarak bildirirlerken Neri vefat tarihini H.804 olarak verir. Oru Be, I.Bayezdn H.744
(M.1343-1344)de783 dnyaya geldiini H.788 (M.1387)de tahta getiini ve H.804
(M.1401-1402) de vefat ettiini 784; Hoca Saded-dn Efendi, H.792 (M.1390) senesinde tahta
clus ettiini ve H.17 aban 805 (M.12 Mart 1403) ylnda vefat ettiini kaydeder785. Fatih
devrinin nl tarihilerinden Enver; I.Bayezdn H.792 (M.1391)de saltanat mevkiine
geldiini ve H.804 (M.1401-1402)de vefat ettiini786; Ltfi Paa, H.791 (M.1389) tarihinde
baa getiini ve H.804 (M.1401-1402) ldn

787

; Solak-zde Mehmed Hemdem elebi,

H.762 (M.1360) ylnda dnyaya geldiini, H.792 (M.1390) de baa getiini ve H.807
(M1404) tarihinde vefat ettiini788; Hadd, H.791 (M.1390) senesinde devletin bana
getiini ve H.804 (M.1401) ylnda ldn zikrederken789; Mneccimba, H.791(1389)
veya H.792 (M.1390) tarihinde tahta getiini belirterek kesin bir tarih bildirmez. Buna
mukabil vefat tarihini H.805 (M.1402-1403) olarak kaydeder790. liye gre I.Bayezd, H.792
(M.1390) senesinde tahta gemi ve H.804 (1402) ylnda lmtr791. Bayatl Mahmut olu
Hasan, sultann doum tarihini H.761, tahtta geiini, H.791 vefat tarihini de H.806 senesi
olarak gstermektedir792. Nianc Mehmed Paa, H.791 (M.1391) ylnda I.Bayezdn tahta
getiini ve H.805 (1402-1403) tarihinde vefat ettiini aktarr793. krullah ise, I.Bayezdn
H.790 (M.1388); H.805 (1403) ylnda vefat ettiini aklar794.
782

Neri, (Taeschner) c/I, s. 132, 150; Neri, (Unat-Kymen) c/I, s. 307, 361.
Babinger nerinde H.758 olarak geer. bk. Oru Be, (Babinger) s. 18.
784
Oru Be, (Babinger) s. 26, 38; Oru Be, (Atsz) s. 49, 65. Oru Be, I.Bayezdn altm yl yaadn ve
on be senede tahtta kaldn belirtmektedir.
785
Hoca Saded-dn, c/I, s.124, 209; Hoca Sadedin, (Parmakszolu), c/I, s. 193, 329-330. Hoca Saded-dnin
verdii tarihlere gre I.Bayezdn toplam saltanat mddetini on yl olarak kaydederse de Menkbda ki
bilgiyle uyumamaktadr.
786
Enver, (Halil), s. 87, 90; Enver, (ztrk), s. 34, 41. Enver, I.Bayezdn on drt yl tahtta kaldn
bildirerek menkb yazarndan farkl bir sre sunmaktadr.
787
Ltfi Paa, (li) s. 44, 60 Ltfi Paa, (Atik) s. 159, 169-170. Ltfi Paa; ayn Enver gibi I.Bayezdn on drt
yl tahtta kaldn ileri srmektedir.
788
Solak-zde, s. 51, 90; Solak-zde, (abuk), c/I, s. 70, 122. Solak-zdede, Ltfi ve Enver gibi I.Bayezdn
tahtta toplam on drt yl bulunduunu kaydetmitir.
789
Hadd, s. 108, 132. Hadd, I.Bayezdn altm yl yaadn ve otuz be yl hkmran olduundan
bahsederek kendi verdii tarihleri rtr.
790
Mneccimba, c/III, s. 306; Mneccimba, (Araka) s. 127; Mneccimba, (Ernsal), c/I, s. 133.
Mneccimba, on drt yl tahtta kaldn zikrederek baa gei tarihi olarak H.791 ylnn daha uygun olacan
dnmtr.
791
Gelibolulu Al, c/V, s. 65, 101; Gelibolulu li, (Uur-uhadar vd.), c/I, s.108, 173. Gelibolulunun
aktarmna gre I.Bayezd on iki yl tahtta kalmtr ki, bu da k Paa-zdenin anlatmna uymamtr.
792
Bayatl, (li Emir), s. 46; Bayatl, (Krzolu), s. 395-396. Bayatl, I.Bayezdn on be yl saltanat
mevkiinde kaldn belirtir.
793
Nianc Mehmed Paa, s. 347-348. Niancnn tahta kal sresi olarak verdii on drt yllk sre menkb
yazarnn verdii bilgiyle rtmektedir.
794
krullah, (Atsz, 1939), s. 34; krullah, (Atsz, 1949), s. 57-58. On be yl tahtta kaldn bildiren
krullahn verdii tarihler k Paa-zde ile toplam tahtta kal zamann verdii tarihlerde menkb yazaryla
uyumamaktadr. ada kaynaklarmzdan M. Halil Ynan ve Ahmed Rasim, I.Bayezdn, 1360 tarihinde
783

160
Menkb-nmenin Osmnl tarihiyle ilgili verdii bir dier bilgide I.Mehmed (elebi)
ilgilidir. Menkb-nmede: Andan sonra ol Sultn Muhammed Han yigirmi bir yl serr-i
saltanat tahtnda vl olub krk sekiz ynda hakk mirine ulad nevvarel-lhu kabrehu.795
bilgileri verilmektedir. k Paa-zde tarihinde verilen bilgiyle rten paragrafn, ana
kaynann k Paa-zde olduu son derece aktr. k Paa-zde tarihinde geni olarak
aktarlan deerlendirmenin, menkb-nme mellifi tarafndan zetlendii anlalmaktadr796.
k Paa-zde, I.Mehmedin Ankara Sava yenilgisinden sonra balayan taht kavgalarnn
balangcyla birlikte I.Mehmedin tahta getiini kabul ettii iin I.Mehmedin tahtta H.804824 (M.1401/2-1421/2) olarak gemektedir. k Paa-zde yine, I.Mehmedin tahtta kal
sresini de toplamda yirmi bir sene olarak kabul etmitir. Dier Osmnl kronikleri ise, k
Paa-zdenin aktard bilgilerden daha farkl bilgileri vermektedir. Mesela yazma halindeki
Anonim kaynamz, fetret devrinin I.Mehmed tarafndan kazanlmasyla I.Mehmedin tahta
getiini kaydederek H.816-823 (1413-1420) tarihini baz almtr797. Giese ve ztrk
Anonimleri798, Neri799, Oru Be800, Enver801, Hoca Saded-dn802, Gelibolulu li803,
Mneccimba804, Solak-zde805, saltanata gei tarihi olarak Yazma Anonim ile birleirlerse
de sultann lm tarihi H.824 (M.1421) olarak kabul ederler. Ltfi Paa, dier
tarihilerimizden farkl olarak; I. Mehmed tahtta H.814-824 (M.1411-1421) tarihleri arasnda
dnyaya geldiini, 1389 da tahtta geerek 1402 senesinde vefat ettiini kaydeder. nalck Sultann 1354 de
dnyaya geldiini ve 1389 ile 1403 yllar arasnda devletin banda kaldn bildirir. Danimend ve Uzunarl,
1389 ile 1403 tarihlerini verirler. Uzunarl I.Bayezdn H.763 (M.1362) senesinde dnyaya gelmi olmasnn
da kuvvetle muhtemel olduunu ileri srer. bk. M. Halil Ynan, Bayezd I. .A., c/II, (Eskiehir: M.E.B. Yay.,
1997), s. 369; Halil nalck, Bayezd I D..A., c/V, (stanbul: D.V. Yay., 1992), s. 231; Ahmed Rasim, a.g.e.,
s. 41, 49; Uzunarl, a.g.e., s. 320-321; Danimend, a.g.e., s. 81, 143.
795
..N., vr. 5/a; A.N., vr. 5/a; M.B.N., vr. 2/b.
796
k Paa-zde, (li) s. 218-219. k Paa-zde, (Atsz), s. 248. k Paa-zde tarihinde: Bunun ol
Mehemmed Gazinin mr krk sekiz yl old. Atas vefatnda on sekiz yanda idi, bunun dahi yigirmi bir yl
hutbesi gh Amasya vilayetinde ahir cmle vilayetde hkm itdii vaktin hutbesi yigirmi bir yl temam okund.
Bunun dah vefatna Sebeb Edirnede ishal old, tabibler ilac idemediler, Allah rahmetine verd. eklinde
gemektedir.
797
Anonim, (Yazma) vr.26/b-27/b. Anonim kaynamza gre I.Mehmed toplam yedi yl tahtta kalmtr.
798
Anonim, (Giese) s. 56,59; Anonim, (ztrk) s. 62, 65. Anonimler, Oru Be ve Mneccimbann verdii
tarihlere gre; I.Mehmedin tahtta kal mddeti sekiz yldr.
799
Neri, (Taeschner), c/I, s. 216, 219 ;Neri, (Unat-Kymen), c/II, s. 517, 551. Neri tam lm tarihini 31
Temmuz 1413 olarak gsterir.
800
Oru Be, (Babinger) s. 41, 45-46; Oru, (Atsz) s. 72, 77.
801
Enver, (Halil), s. 92; Enver, (ztrk), s. 43. Enver, I.Mehmedin tahta k tarihini ak olarak vermiyorsa
da I.Mehmedin lm tarihini H.824 ve tahtta sekiz sene kaldn aka beyan etmesi tahta k tarihini H.824
olarak kabul etmemizi salamtr.
802
Hoca Saded-dn, c/I, s.273, 300; Hoca Sadeddin, c/II, (Parmakszolu) s. 76, 115, 121. Hoca Sadedin,
I.Mehmedin H.781 (M.1379)dnyaya geldiini ve krk yl yaadn savunur.
803
Gelibolulu Al, c/V, s. 144, 194; Gelibolulu li, (uhadar-A.Uur vd.), c/I, s. 244, 327. Gelibolulu li,
I.Mehmedin H.780 (M.1378) senesinde dnyaya geldiini kaydeder.
804
Mneccimba, c/III, s. 327; Mneccimba, (Araka) s. 167-168; Mneccimba, (Ernsal), c/I, s. 175.
805
Solak-zde, s. 124, 136, 138; Solak-zde, (abuk), c/I, s.168, 184, 188. Solak-zde ve Hadd I.Mehmedin
H.781 (M.1379) senesinde doduunu ve krk dokuz yl yaadn, ehzdelik i sava dahil hkmran olduu
toplam srenin otuz bir yl olduunu kaydeder. bk. Hadd, s. 155.

161
kaldn aktarr806. krullah dier melliflerden farkl olarak H.815 de (M.1412)
I.Mehmedin tahta getiini ve H.824 (M.1421) ylnda vefat ettiini belirtir807. Karaman
Mehmed Paa ise, H.813-824 (1410-1421)808; Bayatl Mahmud Olu Hasan809, H.806-825
(1403/4-1422) tarihlerini verir810.
Menkb-nme yazarnn Osmnl tarihiyle ilgili verdii bir dier bilgi de: Andan
sonra kabre ol Sultn Murd Han otuz bir yl pd-h olub krk dokuz ynda veft itdi,
tabe serhu. eklindedir811. II. Murad ile verilen bu bilgi, k Paa-zde tarihinde verilen
bilgiyle rtmektedir. Bundan dolay bu bilginin, ana kaynann k Paa-zde olduu son
derece aktr812. k Paa-zdenin verdii bilgiye gre Sultan II.Muradn birinci saltanat
devri H.824-844 (M.1421-1440), ikinci saltanat devri H.847-855 (M.1443-1451) olmak zere
toplam yirmi sekiz yldr. k Paa-zde ve onu referans alan menkb-nme mellifinin
II.Muradn otuz bir yl tahtta kaldn belirtmesi muhtemelen yla yakn tahtta kalan
II.Mehmedin saltanat devresini de hesaba katlmasdr. Oru Be813, Sultan II.Muradn ilk
saltanat devresi iin; H.824-848 (1421-1444), ikinci saltanat devresi iin; H.850-855
(M.1446-1451) tarihlerini verir. Neri, Oru Be gibi II.Muradn birinci saltanat devresi iin
H.824-848 (M.1421-1444) tarihini verirken, ikinci saltanat devresinin yine ayn yl ierisinde
baladn zikrederek H.848-855 (1444-1451) tarihini verir814. Yazma Anonim, k Paazde, Oru Be ve Neriden farkl olarak, birinci saltanat devresi iin, H.823-846 (M.14201443) ikinci saltanat dnemi iin de H.849-855 (1445-1451) tarihlerini kaydeder815. Giese ve
ztrk Anonimleri; birinci saltanat devresi iin H.824-847 (M.1421-1443), ikinci saltanat

806

Ltfi Paa, (li), s. 69, 75; Ltfi Paa, (Atik), s. 172, 174.
krullah, (Atsz, 1939), s. 36-37; krullah, (Atsz), s. 60, 62. krullaha gre, I. Mehmedin tahta
geiinin tam tarihi 9 Eyll 1412dir. Tahtta toplam yedi yl, on bir ay, yirmi gn kalmtr.
808
Nianc Mehmed Paa, s. 348.
809
Bayatl, (li Emir), s. 46-47; Bayatl, (Krzolu), s. 396. Bayatl Mahmud, I.Mehmedin, H.781 (M.1379)
veya 791 (M.1389) ylnda dnyaya geldiini zikreder.
810
ada kaynaklarmzdan Uzunarl; I.Mehmedin tahtta kal sresini: M.1410-1421 (H.813-824), Ahmed
Rasim, Danimend, ztuna ve nalck; M.1413-1421 tarihleri arasnda gsterir. smail Hakk Uzunarl,
Mehmed I .A., (Eskiehir: M.E.B. Yay., 1997), s. 500, 505; ztuna, a.g.e., s. 87; Uzunarl, a.g.e., s. 372;
Danimend, a.g.e., s. 168; nalck, a.g.e., s.215; Ahmed Rasim, a.g.e., s. 56, 63.
811
..N., vr. 5/a; A.N., vr. 5/a; M.B.N., vr. 3/a.
812
k Paa-zde, (li) s. 219; k Paa-zde, (Atsz) s. 248. k Paa-zde tarihinde menkb mellifinin
aktard blm: Bunun ol Murd Han Gazinin mri krk tokuz yl old. Atas vefatnda on sekiz yanda idi.
Bunun otuz bir yl hutbesi okund, bunun bunun dahi vefatna Sebeb; bir gn seyrane kmd, sradan gelirken:
baum arur didi. bir kac gn ba zahmed etdi, Allah rahmetine vard. ekliyle gemektedir.
813
Oru Be, /Babinger) s. 46, 58, 62; Oru Be, (Atsz) s. 77, 97, 106. Oru Be, k Paa-zde gibi otuz bir
yllk saltanat mddetinden bahseder. Ancak onun verdii tarihler otuz bir yla ulalrken yukarda da temas
ettiimiz gibi k Paa-zdenin verdii tarihlerden bu sonuca ulaamyoruz.
814
Neri, (Taeschner), c/I, s. 219, 253, 257; Neri, (Unat-Kymen), c/II, s. 551, 657, 681.
815
Anonim, (Yazma) vr. 27/b, 31/a, 37/b. Yazma Anonime gre II.Murad toplam yirmi dokuz yl tahtta
kalmtr.
807

162
dnemi iin, H.850-855 (M.1446-1451) tarihlerini vermektedir816. Hoca Sadeddin Efendi,
H.824-847 (M.1421-1443) ve H.849-855 (1445-1451) tarihlerini vererek dier tarihilerden
ayrlr817. Mneccimba, II.Muradn H.824 (M.1421) tahta getiini ancak ilk saltanat
sresinin biti tarihi hakknda kesin bir yarg kullanmayarak; H.846 (M.1442) ve H.848
(M.1444) tarihlerinin rivayet edildiini kaydeder. Mneccimba II.Muradn ikinci saltanat
devresinin ise; H.848-855 (M.1444-1451) tarihleri arasnda olduunu kaydeder818. Enver ise
H.824-850

(1421-1446)

ile

H.850-855

(M.1446-1451)

tarihlerini vererek

saltanat
819

deiikliinin Nerinin kaydettii gibi ayn yl ierisinde vuku bulduunu kaydeder

820

Paa, H.824-847 (M.1421-1443) ve H.850-855 (M.1446-1451) tarihlerini aktarr

. Ltfi

. Solak-

zde, Sultan Muradn taht deiikliinin ayn yl ierisinde gerekletiini dnerek H.824855 (M.1421-1451) tarihini vermektedir.821 Bayatl Mahmud olu Hasan, II.Muradn
gerekletirdii saltanat deiikliinden bahsetmeyerek H.824-855 (M.1421-1451) tarihini
vermektedir822. Saltanat deiikliinden bahsetmeyen dier tarihilerimizin banda gelen
Karaman Nianc Mehmed Paa823 ve krullah824, H.824-855 (M.1421-1451) tarihini Sultan
II. Muradn tahtta kal sresi olarak verirler. Gelibolulu li ise, birinci saltanat sresi iin,
H.824-848 (M.1421-1444) ve ikinci devresi saltanat iin H.851-855 (M.1447-1451) tarihlerini
verir825. Bizans devrinin son tarihilerinden ve stanbulun fethini konu edinen bir tarih kitab
yazan Kritovulos M.1451ylnda vefat eden II.Muradn otuz bir yl tahtta kaldn

816

Anonim, (Giese) s. 72, 74, 77; Anonim, (ztrk) s. 66, 79, 84. Giese ve ztrk Anonimleri, toplam yirmi
sekiz yl tahtta kal sresi gsterir ki, bu tarih k Paa-zde tarihiyle uygun dmemektedir.
817
Hoca Saded-dn, c/I, s. 300, 306, 376, 386;Hoca Sadeddin, c/II, (Parmakszolu) s. 115, 215, 230, 254 Hoca
Saded-dnin verdii bilgilere gre, II.Murad H.806 (M.1403) ylnda domu ve on sekiz yanda tahtta
gemitir.
818
Mneccimba, c/III, s. 336; Mneccimba, (Araka) s. 184-185; Mneccimba, (Ernsal), c/I, s. 197.
Mneccimba, ayn Hoca Saded-dn gibi II.Muradn; H.806 (M.1403) ylnda dnyaya geldiini kaydetmitir.
819
Enver, (Halil), s. 92; Enver, (ztrk), s. 43-44.
820
Ltfi Paa, (li), s.74, 147, 169; Ltfi Paa, (Atik), s. 174, 180, 182. Ltfi Paann verdii tahtta toplam
kalma sresi yirmi sekiz senedir ki, bu sre k Paa-zde ve onu kaynak alan Menkb yazarnn verdii
sreyle rtmemektedir.
821
Solak-zde, s. 138, 187; Solak-zde, (abuk), c/I, s. 189, 254. Solak-zde, II.Muradn Hoca Sadeddin ve
Mneccimba gibi H.806 (M.1403) senesinde doduunu belirtir. Solak-zdenin verdii saltanat mddeti k
Paa-zde ve menkb mellifinin vermi olduklar sreyle rtmektedir.
822
Bayatl, (li Emir), s. 47; Bayatl, (Krzolu), s. 396. Bayatl Mahmud olu Hasan, II.Muradn H.806
ylnda dnyaya gelerek krk dokuz yl yaadn ve otuz alt yl sultanlk tahtnda oturduunu zikreder.
823
Nianc Mehmed Paa, s. 348. Karaman Nians Mehmed Paa, II.Muradn, hicri takvime gre otuz bir yla
yakn bata bulunduunu kaydetmitir ki, bu bilgi k Paa-zde ve menkbn verdii bilgiyle uyumaktadr.
824
krullah, (Atsz, 1939), s. 36-39; krullah, (Atsz), s. 62-64. k Paa-zde ve menkb yazar ile ayn
sreyi veren dier tarihimizde krullahdr.
825
Gelibolulu Al, c/V, s. 194, 214, 218; Gelibolulu li, (uhadar-A.Uur vd.) c/I, s. 327, 359, 363

163
bildirmitir826. Bu kayt, olaylara bizzat ahit olan Kritovulos tarafndan verilmesi menkbnme yazar ve k Paa-zdenin verdii bilgileri desteklemesi bakmndan nemlidir827.
Menkb-nmede Osmnl sultanlar ile ilgili verilen dier bilgi de Sultan
II.Mehmedle ilgilidir. Menkb-nme yazar II.Mehmedin iki kez saltanata geliinden ve her
geliinde toplam ka yl tahtta kald hususunda bir bilgi vermeden II.Mehmedin toplam
otuz bir yl tahtta kaldn zikreder. Menkb-nmede verilen bilgi: Andan sonra anun ol
Sultn Muhammed Gaz otuz bir yl serr-i saltanatda kim olub elli bir ynda civr-
rahmet-i rahmna vsl old, nevvarel-lhu madcaahu. eklindedir828. Menkb-nme
yazarnn verdii bu bilginin ana kaynann yine dier sultanlar iin verilen bilgilerde de
olduu gibi k Paa-zdedir829. Osmnl kroniklerinin neredeyse tamamnda II.Mehmedin
tahta gei ve vefat tarihleri ayndr. k Paazde830, Neri831, Oru Be832, Anonim
tarihler833, Kemal Paa-zde834, Tursun Beg835, Karaman Nianc Mehmed Paa,836 Hoca
Saded-dn Efendi837, Mneccimba Ahmed838, Bayatl Mahmud olu Hasan839, Hadd840,

826

Kritovulos, (Karolidi Efendi), s. 14; Kritovulos, (Gkman-Bildik), s. 31 Kritovulos, Sulatan II.Muradn elli
iki yanda vefat ettiini yazar.
827
ada aratrmaclardan nalck, dnemin Bizans, Arab kaynaklarn da tetkik etmek suretiyle birinci
II.Muradn saltanat sresi iin M.1421-1444 ikinci saltanat devresi iin M.1446-1450 tarihlerini kaydederek,
M.1444-1446 tarihleri arasnda taht olu II.Mehmede braktn kaydeder. Danimend, birinci saltanat devresi
iin, M.1421-1444 ikinci saltanat devresi iin, M.1445-1451 tarihlerini kabul eder. Uzunarl, M.1421-1444
ikinci saltanat devresi iin, M.1445-1451, II.Mehmedin ilk saltanat devresi iin, M.1444-1445 tarihini verir.
ztuna, II.Muradn birinci saltanat devresi iin 1421-1444 ikinci saltanat dnemi iinde 1444-1451 tarihlerini
verir. Ahmed Rasim birinci saltanat devresi iin, 1421-1443, ikinci saltanat dnemi iinde 1444-1451 tarihini
vererek II.Mehmedin ilk saltanat dneminin 1443-1444 yllarnda gerekletiini ne srmtr. ztuna
II.Mehmedin ilk saltanat sresinin 1444 yl iinde gerekletiini ifade eder. II.Mehmed zerine ekici bir
slupla deerlendirme yazan Yaln Kk, Aldersona dayanarak II.Mehmedin M.1444-1446 tarihleri arasnda
ilk saltanatn icra ettiini kaydetmitir. Konu ile ilgili bk. Halil nalck, Fatih Devri zerine Tetkikler Ve
Vesikalar, I, (3.bsk, Ankara: T.T.K Yay., 1995) s.55-67; Halil nalck, Murad II .A., c/VIII, (Eskiehir:
M.E.B. Yay., 1997), s. 598, 608, 610; Yaln Kk, 21 Yanda Fatih, (Ankara: Elips Yay., 2005), s. 73;
nalck, Klasik a, s. 216; ztuna, a.g.e., s. 90,94; Ahmed Rasim, a.g.e., s. 62, 71, 75; Danimend, a.g.e.,
s.185, 215; Uzunarl, a.g.e., s. 372, 430, 439.
828
..N, vr. 5/a; A.N., vr. 3/a; M.B.N., vr. 3/a .
829
k Paa-zde, (li) s. 219. k Paa-zde tarihinde bu ksm: Bunun ol Sultan Mehmed Han Gazinin
mri elli bir yl old. Atas vefatnda on yedi yanda idi. bunun dah otuz yl hutbesi okund. Vefatna sebeb
ayanda zahmat vard, tabibler ilacdan aciz oldlar. Ahir tabibler cem oldlar, ittifak ettiler, ayandan kan
aldlar, zahmat ziyade old. arab- fari virdiler, Allah rahmetine vard. ekliyle gemektedir. Bu anlatmda,
Menkb yazarnn anlatmnda k Paa-zdenin verdii bilgiyi zetlediini gsterir. Atsz neri k Paazde tarihinde II.Mehmedin otuz drt yl hutbesinin okunduu zikr edilir. bk. k Paa-zde, (Atsz) s. 248.
830
k Paa-zde, (li) s. 139; k Paa-zde, (Atsz) s. 190; k Paa-zde, (Yavuz-Sara) s. 483.
831
Neri, (Taeschner), c/I, s. 257; Neri, (Unat-Kymen), c/II, s. 258.
832
Oru Be, (Babinger) s. 64; Oru Be, (Atsz) s. 106.
833
Anonim, (Yazma) vr. 37/b; Anonim, (Giese) s. 77; Anonim, (ztrk) s. 85.
834
Kemal Paa-zde, c/VII, s. 2-3.
835
Tursun Bey, (Arif), s. 33; Tursun Bey, (Tulum), s. 36.
836
Karaman Nianc Mehmed Paa, s. 349. Metinde bask hatasndan dolay H.855 yerine H.885 olarak geer.
837
Hoca Saded-dn, c/I, s.413 ; Hoca Sadeddin, (Parmakszolu), c/II, s.258.
838
Mneccimba, c/III, s. 365; Mneccimba, (Araka) s. 234; Mneccimba, (Ernsal), c/I, s. 253.
839
Bayatl, (li Emir), s. 47; Bayatl, (Krzolu), s. 396.
840
Hadd, s. 225.

164
Ltfi Paa841, Enver842, Solak-zde Mehmed Hemdem elebi843, Gelibolulu li844 ve
Kritovulosta845 II.Mehmedin tahta geii H.855 (M.1451) olarak zikredilir.
II.Mehmedin vefat tarihi kaynaklara farkl sirayet etmitir. Bundan dolay tahtta
toplam kal sresi kaynaklar arasnda ortalama bir yllk fark hasl olmutur. Hadd846, Ltfi
Paa, Anonim kaynaklar847 II.Mehmedin lm tarihini; H.885 (M.1480)848; k Paazde849, Tursun Bey850, Neri851, Oru Be852, Kemal Paa-zde853, Hoca Saded-dn
Efendi854, Mneccimba Ahmed855, Bayatl Mahmud olu Hasan856, Solak-zde Mehmed
Hemdem elebi857, H.886 (M.1481) tarihlerini bildirirler858.
Menkb-nme yazarnn, Sultan II.Bayezd hakknda verdii bilgi ise, daha ok onun
sahip olduu manevi hasletlerinin ve ynettii devletin gcnn vlmesidir. Aslnda enkbnmenin Trke evirisini yapan ve ona bir giri yazan mellifin taknd bu tutum son
derece normaldir. nk Anadolu Trk-slm kltr ve medeniyetinde yazlan bir eserin bir
devlet yneticisine ithaf edilmesi ya da mellifimizin yapt gibi eserin yazld tarihte bata
bulunan hkmdar veya brokratlara vg dolu szlerin sarf edilmesi bir nevi adetti. rnein
Anadolu Seluklular devrinde bir ahlak ve siyaset kitab yazan Ravendi, yaad dnemin
sultan I.Gyased-dn Keyhsreve859; siyaset-nme kaleme alan Zencan, Sultan I.Alaedddn Keykubada860; Anadolunun Mool genel valisi Timurta Noyan dneminde vakay-

841

Ltfi Paa, (li), s. 170; Ltfi Paa, (Atik), s. 183.


Enver, (Halil), s. 94; Enver, (ztrk), s. 46.
843
Solak-zde, s. 189; Solak-zde, (abuk), c/I, s. 257.
844
Gelibolulu Al, c/V, s. 246; Gelibolulu li, (uhadar-A.Uur vd.) c/I, s. 418.
845
Kritovulos, (Karolidi Efendi) s. 14; Kritovulos, (Bildik-Gkman) s. 31.
846
Hadd, s. 312.
847
Anonim, (Yazma) vr. 44/b; Anonim, (Giese) s. 118; Anonim, (ztrk) s. 130.
848
Ltfi Paa, (li), s. 190; Ltfi Paa, (Atik), s. 189.
849
k Paa-zde, (li) s. 213 ; k Paa-zde, (Yavuz-Sara) s. 545.
850
Tursun Bey, (Arif) s. 174; Tursun Bey, (Tulum) s. 184.
851
Neri, (Taeschner), c/I, s. 309; Neri, (Unat-Kymen), c/II, s. 841-843.
852
Oru Be, (Babinger) s. 131; Oru Be, (Atsz) s. 129.
853
Kemal Paa-zde, c/VII, s. 527.
854
Hoca Saded-dn, c/I, s.413; Hoca Sadeddin, (Parmakszolu), c/III, s.177.
855
Mneccimba, c/III, s. 400; Mneccimba, (Araka) s. 299; Mneccimba, (Ernsal), c/II, s. 369.
856
Bayatl, (li Emir), s. 47-48; Bayatl, (Krzolu), s. 396.
857
Solak-zde, s. 266; Solak-zde, (abuk), c/I, s. 361.
858
Karaman Nianc Mehmed Paa ve Enver eserlerini tamamladklar tarihlerde II.Mehmed hayatta olduu
iin II.Mehmedin vefatnn yani saltanatnn biti tarihi hakknda bilgi verememektedirler. ada
kaynaklarmzdan; nalck, Danimend, Ahmed Rasim, ztuna ve Uzunarl II.Mehmedin saltanat mddeti
iin M.1451-1481 tarihlerini kabul etmektedirler. nalck, Mehmed II, s.509, 518; nalck, Klasik a, s. 216,
218; Ahmed Rasim, a.g.e., s. 76, 98; ztuna, a.g.e., s. 97, 126;
Danimend, a.g.e., s. 226, 357; Uzunarl,
a.g.e., c/I-II, s. 451, 144.
859
Sleyman Rvend, Rhats-Sudur Ve yets-Srr, c/I, (Haz. A. Ate), (2.bsk, Ankara: T.T.K. Yay.,
1999), s. 19-32.
860
Abdis-Samed el-Osmn ez-Zencan, El-Letifl-Aliyye fil-Fedilis-Seniyye-Sultana tler, (Haz. H.
H. Adalolu), (stanbul: Yeditepe Yay, 2005) s. 75-79.
842

165
nme yazan Aksaray, Timurtaa ve devletlerine kar vg dolu szler kaleme almlardr861.
Mellifin, II.Bayezd hakknda vermi olduu bir dier bilgi ise, onun H.886 ylnda baa
getiidir. II.Bayezdn, II.Mehmedin vefatnn hemen akabinde Osmanl tahtna oturduu
iin ve yukarda II.Mehmedin vefat tarihini irdelediimiz iin tekrardan kanmak amacyla
yeniden incelemeyeceiz862. Ancak unu da belirtmeliyiz ki, verilen tarihin ana kaynann,
menkb-nme mellifinin bizzat kendisi olmas son derece kuvvetli bir ihtimaldir. nk
menkb-nmenin Trke evirisi II.Bayezd dneminde yaplm ve eviriyi yapan kii
II.Bayezd dnemde hayatta olduunu tarih vermeksizin bizzat kendisi Menkb-nmenin
giri ksmnda dile getirmitir.
2. KARILATIRMALI MUHTEVA ANALZ
Halkn gnlk dini ve kltrel yaamlarna dair pek kymetli malumat edinebildiimiz
menkb-nmeler bazen birbirine son derece benzer anlatm ve muhtevaya sahip iken bazen
de birbirinden son derece farkl zelliklere sahip olmaktadrlar.
ncelemeye tabi tuttuumuz menkb-nmeler ierisinde gebe bir muhitte yazlan
menkb-nmelerde ana karakterlere Tanrsal zellikler yklenirken yerleik bir kltrde
ekillenen menkbeler da byle bir durumla karlalmamaktadr. Nitekim Otman Baba
Menkb-nmesi detayl bir ekilde incelendii vakit bu durum aka gzlenmektedir. EblVef hakknda bilgi veren menkb-nmede ise, olaylar abartl olarak aktarlmasna ramen
Ebl-Vefya Tanrsal zellikler yklenmemektedir. Bunun yerine, onun gsterdii belirtilen
kerametlerin daha ok manen en stn derecede olan evliylarn gsterebildii noktas
zerinde durulmaktadr.
Menkb-nmelerin zerinde ortak olarak durduu konularn banda menkbelerin
konusunu tekil eden kiilere yneltilen sulamalarn dile getirilmesidir. Ancak bu
sulamalara yant Ebl-Vef menkbeleri de dahil olmak zere evliyalarn gsterdii
kerametlerle ret edilmeye allmtr. Bundan dolay menkb-nmelerde dile getirilen
menkbeler bir nevi savunma psikolojisinin doal bir sonucu ve savunmann arac olarak
okuyucuya sunulmaktadr. Ancak bnl-Arabnin konu edinildii menkbelerde da Arabye
yneltilen eletirilere menkb-nme yazar tarafndan Arabnin eserlerinden ya da
mektuplarndan iktibaslar yaplarak yant verilmeye allmtr863. Geri baz menkbnmelerde yazar ortaya atlan sulamalara kar herhangi bir belge ya da kitaba dayanmadan
861

Kermddin Mahmud-i Aksaray, Msmeretl-Ahbr, (Haz. M. ztrk), (Ankara: T.T.K. Yay., 2000) s.
1-2.
862
..N., vr. 5/b-6/b; A.N., vr. 5/a; M.B.N., vr. 3/b.
863
Badad, s. 37.

166
sulamalara kendi dnya grne uygun bir savunmada sunmaktadr. Bu tr menkbeler
daha ok menkbe kahramannn yakn akrabalar tarafndan yazlmtr864.
Menkb-nmeler

vastasyla

menkbe

kahramanlarna

yneltilen

eletirilerin

renilmesi aslnda dnemin hakim slm anlay ve bu anlaya alternatif olarak bazen
spontane bezende dnemin koullarndan beliren siyasi, tasavvufi ve sosyal dnceleri
renebilmekteyiz. Menkb-nmelerden belki de renemediimiz en nemli konu; ayn
dnce ortam etrafnda beliren bilimsel ve entelektel tartmalardr. Geri Badadnin
eseri865 sayesinde dnemin entelektel tartmalar hakknda bilgi bulabilmek mmknse de
Ebl-Vef menkbn da ya da bizim inceleyebildiimiz dier menkb-nmelerde yeterli bir
bilgiye ulamak mmkn deildir.
Evliyalarn savunduu dncelerle ilgili yaplan rneklendirmeli anlatmlar EblVef ve Arabde sklkla grlen bir dier nemli husustur. Ancak dier menkb-nmelerde
daha ziyade kerametler ile ilgili rneklemeli anlatmlara bavurulmutur.
Velyet-nmelerin tamamnda evliyalarn hareket alanlarnn yani yaadklar ya da
ilikiye girdikleri blgelerin isimleri ky adlar dahi belirtilmek zere zikr edilmektedir. Bu
bilgiler nda bahsi geen yerleim yerlerinin demografik, corafi, sosyal yaant ve etnik
yaplar hakknda zengin malumat edinilmektedir. Mesela Ebl-Vef, menkb-nmesi
vastasyla Irakta hangi etnik gruplarn ne ekilde yaadklar ve devletin bu gruplara olan
bak as ya da eyh caed-dn Menkb-nmesi vastasyla orta Anadoluda hangi etnik
kkenden geldiini tespit edebildiimiz Babalarn kimlikleri gzel bir ekilde tasvir
edilmektedir. Menkbelerde ki, anlatmlarda birbirine zt olan tasavvufi gruplarn birbirlerinin
tasavvufi fikirlerini anlatmak yerine daha ok onlar Rafzi olarak nitelemilerdir. Ancak bu
Rafziliin snr anlatmlardan karlamamaktadr.
Menkb-nmelerin en belirgin zelliklerinin banda anlatlan kiilerin ya da
tasavvufi akmlarn zaman zaman merkezi hkmetlerle bozumalardr. Ancak bu
anlamazlklarn hepsi anlatlan evliyalarn zaferleri ile sonulanm ve merkezi otoriteyi
temsil eden Halifeler, Sultanlar ya da gl emirler menkb-nme kahramannn elini perek
ondan afv dilemiler veya ona mrid olmulardr866. Sadece bn-i Arab menkb-nmesinde,
bn-i Arabnin dncelerinin zaman geldiinde hakllnn ortaya kaca iddiasnda
bulunmutur.
864

Elvan elebi, a.g.e.; Halil bin smail, Menkb- eyh Bedreddn, (Yyn. A. Glpnarl-. Sungurbey),
(stanbul: Eti Yay., 1967) Menkb- eyh Bedreddnin ksmi bir deerlendirme ve analizi iin bk. Ocak,
Zndklar Ve Mlhidler, s. 136-138.
865
Badad, s. 24-25.
866
rnek olarak: Ebl-Vef iin bk., ..N., s. 38/a-41/b, 110/a; Abdal Musa iin bk., Vilyetnme, s. 141;
Kaygusuz Abdal iin bk., Vilyetnme, 110; caed-dn Veli iin bk., Vilyetnme., s. 211.

167
Evliyalarn, sahip olduklar manevi gcn bazen halk bazen ise devlet tarafndan
kabullenildii yine vilyet-nmelerin ortak iledikleri konularn banda gelir. Menkbelerden
anlald kadaryla evliyalarn gsterdiine inanlan keramet bazen de mucizeleri onlarn
hem yaamlar srasnda hem de lmlerinin akabinde klt kimliklerinin etraflarnda
ekillenen tasavvufi oluumda otoritelerini kurmada ve korumada kullanlan bir aratr.
Menkbelerde evliyalarn manevi otoritelerinin tartld veya evliyalara muhalefet
edildiinde manevi gleri ile evrelerine kar yaptrmlarda bulunduklar ilenilen
konulardan bir dieridir. Bu yaptrmlar genellikle meclislerde ya da kalabalk topluluklar
ierisinde yaplmtr. Mesela Ebl-Vef mridlerinden birini, sohbet meclisi esnasnda
parampara ederken867; Otman Baba kendisine muhalefet eden bir derviin kalabalk
ierisinde enesini krmtr868.
Menkb-nmelerde dikkat eken bir dier nemli zellik de evre-merkez
kartlnn aka dillendirilmesidir. Merkez, evreyi eriati ihlal etmekle sularken
menkb-nme yazarlar bu noktada merkezin alglad eriatn erevesini sunmamaktadr.
Ancak menkb-nme yazarlar baz noktalarda kendi algladklar eriat hakknda baz
ipular sunmaktadrlar. Mesela yazarlarn eriattan algladklar temel dnce; namaz klma,
oru tutma, hacca gitme, mal ve para temininde haram kazan elde edilmemesi konusunda dar
ereveli bir yaklamla karmza karlar. Menkb-nme yazarlar bu gibi durumlarda
savunmac bir yaklamla yarattklar kahramanlar eriat iinde gsterme kaygsna derler
ve namaz klmayan insanlar eriati ihlal etmekle sularlar. Menkb-nme yazarlarnn
evliyalarn sadece eriati yerine getiren deil ve ayn zamanda onu koruyan insan olarak
takdimleri ilenir. Yukarda da temas ettiimiz gibi bu husus da menkb-nme yazarlarnn
kullandklar ara evliyalarn gerekletirdiklerine inanlan kerametlerdir. Ksacas Menkbnmelerde kullanlan kerametler, merkez-evre kartlndan kaynaklanan tartmalarda
evliyalarn meruiyet kayna olarak telakki edilen bir yntemdir.
Menkb-nme yazarlarnn eriat konusunda takldklar en byk konu tasavvufta
karmza sklkla kan sema trenidir. Yazarlar Semay bir ibadet olarak kabul ederek
onu eriatn ierisinde gstermeye almlardr.
Bu noktada dikkat edilmesi gereken temel noktalarn banda anlatlan menkbelerin
evre-merkez kartln ok gzel bir biimde gzler nne serebilmesidir. Merkezden
anlalmas gereken siyasi hkmetler ve onu temsil eden ulemadr. evre ise gebe, yar
gebe ve bazen de cahil kyller ile ehirlilerdir. Her Menkb-nmenin kendi dokusu
867
868

..N., vr. 73/b-74/a.


Vilyetnme, s. 26.

168
ierisinde, merkezi ve evreyi oluturan unsurlar farkllamaktadr. Mesela Ebl-Vefda
merkez Abbsi halfesi ve onun etrafnda ki drt hak mezhebinin ulemasdr. evre ise, az
sayda yar gebe Krt ve Arab airetleri ve younlukta olarak Irakn yerleik
aristokratlardr.
Menkb-nmelerde anlatlan kerametleri kendi ierisinde iki farkl grupta tasnif
edebiliriz. Birinci gruptaki menkb-nmeler; muhatap olduklar kii ya da muhiplerin
akllarndan geenleri bilmeleridir. kinci tr kerametler ise, evliyalarn muhatap olduklar
topluluk tarafndan kabullenilmelerini salama gayesini tar. Bu tarz kerametler ise toplumun
herhangi bir konudaki skntsn gidermeye yneliktir. Menkbeleri yazya aktaran
melliflerin bu tarz kerametleri ska zikr etmelerinin nedeni genel anlamda ise, yukarda da
deindiimiz

gibi

sradan

insanlarn

gsteremedikleri

bu

yetenein

evliyalarn

gsterebildiklerini anlatarak onlarn glerini sergilemek ve bylelikle evliyalarn maddi ve


manevi nfuslarn ispat etmek istemelerinden kaynaklanmaktadr. Binaenaleyh gsterildiine
inanlarak anlatlan kerametlerle ulalmak istenen bir dier zel ama ise, menkb-nme
kahramanlarnn yaadklar dnemde hayatta olan en byk kutup olduunun gsterilmek
istenmesidir. Hatta Ebl-Vef Menkbeleri haricinde hibir menkbede konu olunan evliya
dan hari hayatta baka bir evliyann olmad anlatlmak istenmitir. Ancak Ebl-Vef
Menkbelerinde, Ebl-Vef haricinde tane daha kutup olduu kutuplarn isimleri
anlmadan aktarlmaktadr. Ne var ki, menkb-nme yazar Ebl-Vefnn bu kutuptan
manen daha stn ve sekin olduklarn dile getirmektedir.
Velilerin dayanm olduklar neseplerin ululuu ve stnl yine Menkb-nmelerde
ortak ilenen konulardandr. Her menkb-nme yazar konu ald evliyann geldii soyun ne
kadar asil olduunu kantlamak iin slm dnyasnda n plana km olan kiilere
dayandrmaktadr. Genellikle dayandrlan kii Hz. Al ya da onun soyundan gelen kiilerdir.
Menkb-nme yazarlarnn en ok deindikleri konulardan biri de evliyalarn Allah
katnda sahip olduklar derecenin ispatlanmaya allmasdr. Bu meyanda daha ok
evliyalarn maher gnnde baz insanlar son anda cehenneme gitmekten nasl kurtardklar
yolunda anlatlan hikayelerle aktarlmaya allr.
Evliyalarn sahip olduu manevi gler ve Allah katndaki manevi dereceleri hakknda
bilgi veren menkb-nmeler konu edindikleri kiilerin fiziksel zelliklerini ou kez hibir
ekilde tasvir etmemektedirler. ncelemeye tabi tuttuumuz menkbeler ierisinde en detayl
tasvir Vilyet-nme-i Otman Bbdr869.

869

Otman Bb Vilyetnmesi, s. 5.

169
Dikkat eken bir dier nemli husus da, evliyalara isnat edilen kerametlerin bazen
ayn olmasdr. Mesela Ebl-Vef ve Abdal Musa ayn kerameti gstermitir. Ebl-Vef,
Halife tarafndan kendisine gnderilen arab870; Abdal Musa ise akan bir rma yaa ve bala
evirmitir871. ahsi kanaatimizce menkb-nme yazarlarnn, bal ve ya mefhumlarn
kullanmalarnn

temel

nedeni,

arlarn

alkanl

ile

dervilerin

ibadetlerindeki

istekliliklerinin ve bir mridin halife olabilmesinin alkanlktan getiinin benzetilmek


istenmesinden kaynaklanm olabilir.
Ortak ilenen temalardan biri de olay kahramanlarnn ister muhalifleri olsun ister
olmasn kendilerine yaplan her trl daveti kabul etmeleridir. Menkb-nme yazarlar bu
yolla kendi tasavvufi gruplarna bal kiilere; dier tasavvufi gruplara ve onlarn mridlerine
kar ho grl olmalar gerektii mesaj verilmek istenmi olmas muhtemeldir.
Menkb-nmelerde yazarlarn mutlaka anlattklar bir dier nemli mevzuda,
evliyalarn Sultan, airet reisi ya da bulunduklar blgenin yerel sivil veya askeri yneticisinin
ya da onlarn yakn akrabalarndan birinin nemli bir hastalnn bulunmas ve hastalklarn
evliyalar tarafndan iyiletirilmesidir. Mesela hem Ebl-Vef872 hem Otman Baba873 gzleri
grmeyen, ayaklar tutmayan baz kiileri tedavi etmilerdi.
Olaylarn anlatmlar esnasnda Menkb-nme yazarlar ele aldklar evliyalarla ilgili
bir konuyu aklarken onlarn okuduklar kasidelerden ya da iirlerden rneklendirmeler
yaparlar874. Ebl-Vef menkbelerinde ise, sadece iki iir aktarlmtr ve bu iirler EblVefdan daha ziyade menkb-nme yazar tarafndan kaydedilmitir875.
Menkbelerin

tamamnda,

evliyalarn

Hacc

vazifesini

yerine

getirdikleri

vurgulanmtr. Ancak Hacc dn esnasnda mridlere alnan hediyeler hakknda EblVef menkbeleri hari dier tm menkbelerde bilgi verilir.
Menkb-nmelerde karmza kan bir dier nemli ortak anlatmda evliyalarn
havada seyahat etmesi ya da uabilmesidir. Ancak bu kavram Ebl-Vefda sadece havada
seccade zerinde namaz klmak olarak karmza kmaktadr.
Ana karakterlerin Abdal Musa, Kaygusuz Abdal ya da eyh caed-dnin olduu
Anadolu merkezli menkbelerde Babalarn merkezi otorite temsilcileriyle silahl atmalara
girdikleri grlrken Ebl-Vefnn merkezi otoritenin temsilcisi olan Halife ile hibir
ekilde silahl bir atmaya girmedii grlr.
870

..N., vr. 126/b.


Abdal Musa Vilyetnmesi, s. 146.
872
..N., vr. 113/b.
873
Otman Baba Vilyetnmesi, s. 19.
874
Menkb- abn- Vel, s. 158.
875
..N., vr. 7/a.
871

170
Anadolu meneili menkb-nmelerde sklkla grlen bir dier nemli olguda don
deitirmedir. Abdal Musa876; eyh caed-dn877 ve Alaed-dn Gaybi geyik klna
girerlerken Ebl-Vefda byle bir olgu grlmemektedir.
Kullanlan dil ve anlatmda takip edilen usul bakmndan en ciddi ve elit yap bn-i
Arab, Menkb- ehar-Yar-i Gzin ve Ebl-Vefda grlmektedir. En basit ve avami
anlatm ise Otman Baba Menkb-nmesinde de gzlenmektedir. Byle bir farklln
olmasnn temel nedeni hitap edilen ve ulalmaya allan evrenin farkl olmasndan
kaynaklanmaktadr. Nitekim; Ebl-Vef, bn-i Arab ve drt Halifenin menkbelerinin
anlatld menkb-nmelerde ska ayet ve hadislere bavurulurken dier menkbnmelerde byle bir durumla karlalmamaktadr.
Ortak ilenen keramet motiflerinden biri de; len bir kiiyle diyalog kurulabilmedir.
Ancak incelenen menkb-nmeler iinde, bn-i Arab ve Ebl-Vefda byle bir motif
yoktur. Sadece Ebl-Vefnn lmnden sonra yerine geen kardei eyh Matar vey abisi
olan Ebl-Vef ile mezar banda konumutur. Bunun yannda Ebl-Vef lmnden
sonra bir baka kiinin bedeninde sevenlerinin karsna kmamtr.
Kahraman olarak da kabul edilen evliyalara menkbelerde yklenen bir baka dev de
sevenlerine ya da mridlerine zor anlarnda srekli yardm etmeleridir. Bu yardmlarda
ulalmak istenen temel hedeflerden birincisi, mridinin eyhin szn dinlememesinden
dolay dt zor durumdan kurtararak eyhine kar sadakatsizlik yapmamas ve eyhine
daha da sk balanmas gerektiini vurgulamaktr. eyhin yapt ikinci tr yardmlar ise,
savalarda mridlere yardm edilmesidir. Bu suretle eyhlerin gazilik zelliine vurgu
yaplm ve bahsi geen tasavvufi akmn cihat kavramna ne kadar scak baktnn ve
gazilerin desteklendii mesajn kamuoyuna duyurulmak istenmitir878.
Vilyet-nmelerde kltr tarihimiz hakknda zengin bilgiler bulunmakla beraber
siyasi tarih hakknda da azda olsa birtakm bilgi krntsna rastlanlmaktadr. zellikle
menkb-nmelerdeki, abartl bilgileri bir tarafa kenara koyacak olursak yaadklar tarihleri
tespit edebildiimiz evliyalar dneminde devletin banda bulunan sultanlar, vezirler, st
dzey askeri yneticiler, yaplan fetihler ve fetih esnasnda gerekleen olaylar hakknda bilgi
edinilebilir. Nitekim Menkbul-Ebl-Vefdan Suriyenin879, Otman Baba Vilyetnmesinden stanbulun fethi hakknda880; Abdal Musa881 ve Kaygusuz Abdal menkb876

Kaygusuz Abdal Menkbnmesi, s. 92.


eced-dn Veli Menkbnmesi, s. 205.
878
..N., vr. 98/b-102/b; Abdal Musa Vilyetnmesi, s. 148.
879
..N., vr. 72/a-73/a.
880
Otman Baba Vilyetnmesi, s. 12.
877

171
nmelerinden Teke Beylii ve beylik organizasyonu, beyliin yneticileriyle ilgili; caeddn Veli Menkbelerinden Osmanl Devletinin Eskiehir ve evresindeki yneticileri
hakknda bilgi edinmek mmkndr882.
Menkb-nmelerde evliyalara yklenen bir dier nemli zellik de, canavarlarla
mcadele etmeleridir. Mcadele edilen bu canavarlar genellikle doal hayatta yaayan aslan,
ar gibi- yrtc hayvan ya da bceklerdir. Evliyalar bu canavarlara szlerini dinletebilme
yeteneklerine sahip olduklar gibi kendilerine inanmayan ya da kendilerini sorgulamak isteyen
kiilere de glerini gstermek iin kullandklar masalms bir aratr. Mesela Ebl-Vef,
insanlara zarar veren yrtc hayvanlar insanlara zarar vermemesi ve gcn ispatlamak iin
etkisiz hale getirmek iin kullanrken883; eyh caed-dn Veli kendisine inanmayanlar
inandrarak mrid yapmak iin kulland bir aratr. unu da vurgulayalm ki, caed-dn
Veli yrtc hayvanlar canavar olarak kullanmaktansa Meftuli ad verilen bir cismi
ejderhaya evirmitir884. Buna benzer bir menkbe, Hac Bekta Vilyet-nmesindede
gemektedir885. Kaygusuz Baba Menkb-nmesinde bahsedilen canavar motifi; daha ok
babann savalarda yararland bir silah olarak karmza kmaktadr886.
Hac Bektan menkbeleri ile Ebl-Vef menkbeleri arasnda benzerlii grlen bir
dier menkbe ise; iki liderin trbelerinin yaplrken mimarlarn derken liderlerine
seslenmeleri ve mimarlarn derken liderlerin manen onlarn dmesini engellemesidir887.
Ebl-Vef Menkb-nmesinde dier tasavvufi gruplar eletirilmezken, Otman Baba
vilyet-nmesinde hem aralarnda itilaf olan tasavvufi gruplar hakknda bilgi verilir hem de
ok sayda mala sahip olan tarikatlar aktan eletirir888.
Vilyet-nmelerde ortak kullanlan imgelerden biri de atetir. Ebl-Vef imtihan
edilecei blgede ate iinde kzdrlm demir bir iskemleye otururken889, Abdal Musa ate
ierisinde sema etmitir890. Menkb-nme yazarlarnca takdis edilen bu iki evliyaya da hibir
zarar gelmemitir.
Menkb-nme yazarlarnn anlatmda kullandklar bir dier nemli zellik de,
evliyalarn katldklar toplant ya da mnazaralarda kendi stnlklerini kantlamalardr. Bu

881

Abdal Musa Vilyetnmesi, s. 148.


caed-dn Veli Vilyetnmesi, s. 211-212 .
883
..N., vr. 22/b, 27/a.
884
caed-dn Veli Vilyetnmesi, s. 209.
885
Vilyet-nme-i Hac Bektai Veli, s. 43.
886
Kaygusuz Baba Vilyetnmesi, s. 97.
887
Vilyet-nme-i Hac Bektai Veli, s. 95-96; ..N., 93/a-b; M.B.N., vr. 73/a.
888
Otman Baba Vilyetnmesi, s. 19.
889
..N., vr. 130/b.
890
Abdal Musa Vilyetnmesi, s. 143.
882

172
sayede o toplantlara katlan eitli mezhep ya da tasavvufi ekollere bal kiilere kar
kurulan stnlk ok canl bir ekilde dile getirilir.
Ebl-Vef ve Otman Babay konu edinen menkb-nmelerin iledii konulardan
biri de, her iki evliyann da imar faaliyetlerine katlmasdr. Mesela hem Ebl-Vef891 hem de
Otman Baba892 yol ve kervansaray yapm faaliyetlerine katlmlardr.
Abartl tasvirler izmek ya da anlatmlarda bulunmak menkbnmelerin ruhunda
varsa da Otman Baba menkbelerinde abartlarda dahi daha da arlklara gidilmitir. Mesela
menkb-nmede yer alan: Ben bu dnyaya gkten bin ylda bir kere inerim ve Tanrnn
btn yarattklarna, yine Tanrnn emriyle rahmet eylerim893 anlatm bunun en gzel
rneidir.
Baz menkb-nmelerin en belirgin ortak zelliklerinin banda belki de, yaratcnn
Hz. Ms ile Tr Danda konutuu gibi evliyalarla grnmeden konumasdr, yaratcnn
evliyalara seslenerek; onlar uyarmalar ya da kalben ektikleri skntlar giderdii
grlmektedir894.
Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vef Menkb-nmesinde grlen ve Vilyet-nme-i
Hac Bekta- Vel Menkb-nmesinde ilenen konulardan biri de, eyhin abdest alrken
azna ald ve brakt suyu ien insanlarn eksik olduklar bir mevzuda kendilerini
tamamlamalardr. Ebl-Vef menkbelerine gre Ebl-Vefnn azndan kan abdest
suyunu ien Ad bin Msafir iledii suttan affedilir ve Hekara Melklii kendisine verilir895.
Vilyet-nme-i Hac Bekta Veldeki anlatma gre ise, Hac Bektan evinde misafir
kald Kadnck Anann Hac Bekta- Velnin abdest ald suyu ya da yine abdest alrken
ellerini ykad suyu dzenli olarak ierdi. Bununla birlikte ocuu olmayan Kadnck Ana,
Velnin burnundan kan kanl abdest suyunu imesi zerine hamile kalr896. Doan
ocuktan sadece ikisi hayatta kalm ve ocuklara Habb ve Hzr Lle isimleri verilmitir897.
3. YAZIM VE MLA ZELLKLER
ncelemeye tabi tuttuumuz Menkb-nme nshalarnn her biri nesih yaz ile
yazlmalarna ramen ..N hari dier metinleri istinsah edenlerin kimlikleri belli deildir.
891

..N., vr. 19/a.


Otman Baba Vilyetnmesi, s. 13.
893
Otman Baba Vilyetnmesi, s. 30.
894
..N., vr. 57/a; Menkb- ehar-Yar-i Gzin, s. 213; Otman Baba Velyet-nmesi, s. 47.
895
..N., vr. 110/b; A.N., vr. 72/b; M.B.N., vr. 90/a.
896
Vilyet-Nme-i Hnkar Hac Bekta- Vel, s. 63-64.
897
ocuklarn isimleri Hac Bekta tarafndan konulduu gibi bugn iin Hac Bektan soyundan geldiini
iddia eden Aleviler arasnda elebiler adyla anlan zmre kendilerinin Habb ve Hzr Lle soyundan geldiini
iddia etmektedirler. bk. Melikoff, Efsaneden Geree, s. 121; Dedebaba, a.g.e., s. 101-139.
892

173
Bunun yannda yine ..N. hari dier metinlerin hangi tarihte ya da hangi tarihler arasnda
yazlm olduu belirsizdir.
Ancak metinlerin tertip, dzen ve kullanlan kadn yapsna gre birtakm
tahminlerde bulunmak mmkndr. Buna gre .. nshas H. Cemaziyyel-evvel 995
(M.Nisan1586) tarihinde Abdullah olu Yusuf isimli biri tarafndan tamamlanmtr. Elimizde
en eski nsha olarak kabul ettiimiz ..N. ahsi kanaatimize gre, yazmnn dier nshalara
oranla daha dzgn ve anlalr olmas, konu balklarnn, ayet, hadis ve iirlerin krmz
mrekkepli kalemle yazlm olmas kitabn daha elit bir tabaka iin yazlm olduunu
dndrtmektedir. Bunun yannda ..N.nn Arapa kelimelerin; ou kez Trke
karlklarnn kullanlmam olmas bu ihtimali glendirmektedir. ayet kitabn yazmnda
hitap edilen evre avam olsayd okumu tabaka iin anlalmas son derece kolay olan Arapa
kelimelerin Trke karlklar verilmezdi.
Murat Buhari ve Ayasofya Nshalarnda ise, ..N.a oranla yazmda daha karmak
ve tertibsiz bir yol tutulmutur. A.N.da konu balklar, ayet ve hadisler hibir ekilde krmz
mrekkeple yazlmamken M.B.N.de konu balklar, ayet ve hadisler krmz mrekkepli
kalemle yazlmaya allmtr. A.N.nn, M.B.N.ya oranla imlas daha bozuk ve yazm
yanllklar da son derece fazladr. Ayasofya ve Murat Buhari Nshalar sanki bozulmalarn
Osmnl Devletinin bozulduu XVIII. ve XIX. yzyllarda yazlm gibidir.
3.1. stanbul niversitesi Nshas
ki yz varaktan oluan ..N. ihtiva etmi olduu hacim bakmndan imla
yanllklarnn en az olduu nshadr. Harekeli nesih yazyla ve dnemin Trke dil
yazmnn zelliklerini barndran nshann iki farkl kii tarafndan yazlm olduunu
sylemek mmkndr. Nitekim metnin 74/b ile 76/a arasndaki toplam drt sayfalk ksmnda
el yazs farkllamaktadr. Metinden anlald kadaryla 74/b-76/a varaklar haricindeki
dier ksmlar, Abdullah olu Yusuf isimli bir dervi tarafndan istinsah edilmitir. Bu drt
sayfalk ksmda yaz, yine harekeli nesihtir. Ancak burada metni istinsah eden ikinci mellif,
yazy ok skk ve iice yazmay tercih ederek metnin grn btnln zedelemitir.
Her varakta toplam yirmi alt, her sayfada ise on satr barndran menkb-nme;
Sultan II. Bayezda vg ieren Arapa bir methiye ile balam ve bir varak sren, son
derece arkaik Trke ve Farsa kelimelerle sslenmi yirmi alt satrdan oluan bir mnacatla
son bulmutur. Gerek M.B.N. ve gerekse de A.N.da yer almayan bu iir kuvvetle muhtemel
ki, metni istinsah eden mellif tarafndan Menkb-nmenin sonuna eklenmitir.

174
Baz kelimelerin iki farkl yazmnn da kullanld Menkb-nmede orijinal
metinde yer alan anlatmlar anlam btnln bozmayacak ekilde istinsah edildii
anlalmaktadr.
..N. da baz kelimelerin sistematik bir ekilde yanl yazld da gze arpmaktadr.
Mesela +I kelimesi ayn varakta iki kez +$ ekliyle yanl yazlmtr898. Bunun yannda
metin ierisinde baz kelimelerin yanl yazldn fark eden mellif bu yanllklar, yanl
yazd kelimelerin zerini izerek yanna veya zerine dorusunu yazarak telafi etmeye
almtr.
Bunun yannda mellif metin ierisinde zaman zaman ayn kelimeyi ya da cmleyi
yan yana iki kez yazmtr. Metin ierisinde yanllkla tekrar edilen baz kelime ve cmleler
unlardr: Ve eyh Mansur anda ola899, Matar900, yokdur901, yedi902, neden
bildn903, kend904, in905, Hazret906, hicb907, imdi908, eyitdi ki909.
Mellifin dm olduu hatalardan biri de ayn anlama gelen szcklerin yan yana
kullanlmasdr. Bu neviden hatalar umumiyetle bir kelimenin Trke anlamnn yannda
Arapasnn ya da Arapa bir szcn Farsa karlnn verilmek istenmesinden
kaynaklanmtr. Metinde bu trden hatalardan bazlar ise unlardr: zr=nki910,
pyn=nihyet911, olan=erkek912, env=drl913, cemat=topluluk914, girv=feryd915.
Metin nshalarnda anlatma uygun olmayan kelime seiminden kaynaklanan muhtelif
yanllklarda bulunmaktadr. Mesela metinde halfenin huzurunda916 demesi gerekirken
Seyyidin huzurunda denilmitir. Buna benzer bir baka yanllk ise Kesriyyeye urad.
Kesriyye dimekle mruf rk diyrnda bir kryeye urad.917 Burada mellif bir baka
metinde yer alan cmleyi ksaltmak isterken yanllkla ksaltt cmleyi tekrar yazmtr.
898

..N., vr. 46/b, str. 4, 13.


..N., vr. 48/a, str. 6-7.
900
..N., vr. 48/b, str. 12.
901
..N., vr. 53/b, str. 6.
902
..N., vr. 22/a, str. 3.
903
..N., vr. 23/a, str. 12-13.
904
..N., vr. 25/a, str. 4.
905
..N., vr. 58/a, str. 11.
906
..N., vr. 128/a, str. 10-11.
907
..N., vr. 152/b, str. 8.
908
..N., vr. 179/a, str. 9.
909
..N., vr. 19/b, str. 7.
910
..N., vr. 145/a, str. 7.
911
..N., vr. 175/b, str. 9.
912
..N., vr. 197/b, str. 12.
913
..N., vr. 28/b, 29/b, str. 5.
914
..N., vr. 90/a, str. 6.
915
..N., vr. 168/b, str. 4.
916
..N., vr. 72/b, str. 2.
917
..N., vr. 28/a, str. 11.
899

175
Buna benzer bir baka anlatm bozukluu da; Eb Eb Bekrden Eb Bekrdur. cmlesidir.
Bu cmle dier metinlerle karlatrlarak Erenlerden Eb Bekrdur ekliyle tadil
edilmitir918.
Metinde yer alan bir dier zel durum ise mellifin daha geni durumlar kapsayan
szckler yerine daha dar anlaml kelimeleri kullanm olmasdr. stinsah gerekletiren
mellifin taknd bu tavrdan dolay metinde yer yer anlatm bozukluklar meydana
gelmitir. Bunun en gzel rneklerinden biri de anne ve babann kastedilmesi esnasnda bn
kelimesi kullanlmas gerekirken vlide szcnn tercih edilmesidir919.
..N. da yazmn yanl olarak tespit edebildiimiz baz kelimeler unlardr:
Y

'5L!

920

+5L!

*F

921

*F

+$

922

+I

*/')' *

923

*/**

*'O'P

924

Q)'-

'7'L4

925

' 7'L4

'2

926

:S)'P

927

/'2

:S)'-

TU4

928

TU7

PV

929

WV

X:7

930

XY7

C?

931

C?

.

932

.

#Z')

933

[U)

'7'L4

934

'L4

?UY

935

?WY

918

..N., vr. 106/b, str. 11.


..N., vr. 23/a, str. 3.
920
..N., vr. 38/a, str. 6.
921
..N., vr. 42/b, str. 5.
922
..N., vr. 46/b, str. 4, 13.
923
..N., vr. 47/b, str. 7.
924
..N., vr. 22/b, str. 3.
925
..N., vr. 22/b, str. 13.
926
..N., vr. 81/a, str. 12.
927
..N., vr. 23/a, str. 9, 11.
928
..N., vr. 90/b, str. 9.
929
..N., vr. 23/b, str. 10.
930
..N., vr. 56, str. 4.
931
..N., vr. 57/b, str. 11.
932
..N., vr. 59/b, str. 8.
933
..N., vr. 65/a, str. 1.
934
..N., vr. 66/b, str. 2.
919

176
^8

936

8



937

"

938

'

'W

5(25

939

5(UH

#'*4

940

#'U*4

X('

941

+('

C' C'

942

C''

?HU

943

?HU

'7'L4

944

' 7'L4

945

*'?

946

*'?

)*

947

):>

5)

948

5)

'F

949

'F

5)

950

5)

T(b/

951

TbY/

5()

952

G/5)

?Y

953

?Y

)*

954

*Z/

c

955

d(

956

XZ!

957

*

958

*

+(!

959

+(!

935

..N., vr. 71, str. 13.


..N., vr. 68/a, str. 2.
937
..N., vr. 76/a, str. 9.
938
..N., vr. 78/b, str. 1.
939
..N., vr. 79/a, str. 11.
940
..N., vr. 25/a, str. 10.
941
..N., vr. 25/a, str. 12.
942
..N., vr. 25/b, str. 1.
943
..N., vr. 26/a, str. 1.
944
..N., vr. 28/a, str. 11.
945
..N., vr. 32/a, str. 4.
946
..N., vr. 33/a, str. 2.
947
..N., vr. 102/a, str. 1.
948
..N., vr. 104/a, str. 2.
949
..N., vr. 105/b, str. 6.
950
..N., vr. 113/b, str. 6.
951
..N., vr. 118/b, str. 13.
952
..N., vr. 122/a, str. 8.
953
..N., vr. 124/a, str. 8.
954
..N., vr. 146/a, str. 7.
955
..N., vr. 146, str. 9.
956
..N., vr. 180/b, str. 5.
957
..N., vr. 25/b, str. 3.
958
..N., vr. 32/a, str. 9.
936

177

3.2 Ayasofya Nshas


Yz yirmi alt varaktan oluan Ayasofya nshasnda her sayfada on satr
yazlmtr. Harekeli nesih yazyla yazlan menkb-nme, incelemeye tabi tuttuumuz
nshalar ierisinde en fazla yazm ve imla yanlna sahip olan nshadr.
Harekelendirme konusunda sklkla yanl yapan mellif, harekeleri yanl harflerin
zerine koymutur. Dier nshalara oranla tertip ve dzen asndan Ayasofya nshas daha
karktr. Mellifin, metni istinsah etme esnasnda kulland yntemden olsa gerek, metin
ierisinde ok fazla okunamayan szck vardr. Metin kritii esnasnda okunamayan bu
szckleri, .. ve M.B. nshalar ile tadil etmeye altk. Bunun yannda mellif metin
zerinde yanl yazdn fark ettii baz szckleri kalemle dzeltmeye almtr. Bunu
yapamad baz durumlarda ise mevcut szcn zerini izerek stne dorusunu yazmaya
almtr960.
Bu nsha tek bir kii tarafndan istinsah edilmitir. Nitekim yaz, menkb-nmenin
bandan sonuna kadar hibir ekilde farkllk gstermemektedir. Konu balklar, ayet ya da
hadisler dier nshalarda grld gibi renkli kalemle yazlmam ya da alt izilmemitir.
Ayet veya hadislerin Arapalar verilmeden direkt Trke mealleri verilmitir ki, bu da
metnin sradan halk tabakalar iin hazrlandna delalet eder. zellikle M.B. ve ..
nshalarnda ska grlen anlam aydn evrelerce bilinen Arapa kelimelerin dahi Trke
karlklarnn verilmesi bu grmz destekler mahiyettedir.
erik asndan .. ya da M.B. nshalar gibi detayl ve kapsaml deildir. Olay ya da
kssalara ve zellik de, Ebl-Vefnn en yaknnda ki kiilerin hal tercmelerine yok
denecek kadar az yer ayrlmtr. Bununla beraber hal tercmelerine yer verilenler hareketin
elit kanadna mensup kiilerdir. Dier nshalara oranla son derece amatrce istinsah edilen
nshada, mellifin yapmaya alt zetler anlatlan konunun karmak bir vaziyet almasna
neden olmutur. Anlatlan bir olayn sonucu verilmeden yeni bir olayn anlatlmaya
balanmas metinde anlam kargaalklarna ve hatta cmle baznda anlatm bozukluklarna
sebebiyet vermitir. Bu ya da bu gibi nedenlerden dolay Ayasofya nshasnn istinsahn
gerekletiren mellif iin akademik anlamda yetkin bir kii olmad ve metni amatr bir
ruhla istinsah etmeye altn sylemek mmkndr.

959
960

..N., vr. 145/a, str. 8.


A.N., vr. 55/b, str. 1.

178
Menkb-nmeyi istinsah eden kii tarafndan yazlm olan Sultan II. Beyazta
methiye ksm satrla zetlenmitir. Yine .. nshasnn sonunda bulunan bir varaklk
arkaik Trke ve Farsa cmle ve szcklerle yazlan iir metinde yer almamaktadr.
Metinde dikkat eken noktalardan biri .. nshasnda olduu gibi, ayn anlama gelen
szckler yan yana kullanlmtr. Metin ierisinde ayn anlamda olmasna ramen kullanlan
ve

tespit

edebildiimiz

szckler

unlardr:

env=drl961,

zrriyat=nesil962,

amma=fakat, kaan ki=buna gre963, simsim=susam964, ard ki=eyitdi ki965,


karye=ky966.
Ayn kelimelerin ya da eklerin zaman zaman tekrarlanmasndan kaynaklanan
yanllklara da tesadf edilen metinde bu nedenden dolay pekok anlatm bozukluu
olumutur. Metinde yanl olarak iki kez tekrarlanan baz kelimeler unlardr: ve l967,
bunlar968, yedi969, ol makamda970, yokdur971, de972, hayret973, gah974,
kum975, ziyade976, ben977, gelr978, bizi979.
Ayasofya nshasnda gze arpan hatalardan biri de, anlatmdan kaynakl
yanllklardr. Bu hatalarn temel nedenlerinin banda, szcklerin yanl yerde
kullanlmasdr. Bu neviden hatalar iin; Pes Seyyid dah den sordular.980, Seyyid ki
Muhammed981, fn beglikden bk beglikden bk beglige iridi982, ehbed-dndur
Server983.
Metin ierisinde yanl yazldn tespit edebildiimiz szckler unlardr:
Y
961

A.N., vr. 21/a, 21/b, str. 2, 10.


A.N., vr. 101/b, str. 7, 9.
963
A.N., vr. 113/a, str. 6-7.
964
A.N., vr. 24/a, str. 5.
965
A.N., vr. 89/a, str. 9.
966
A.N., vr. 127/a, str. 12.
967
A.N., vr. 31/a, 31/b, str. 13, 1.
968
A.N., vr. 33/b, str. 11.
969
A.N., vr. 17/a, str. 6.
970
A.N., vr. 40/b, str. 8.
971
A.N., vr. 48/b, str. 1.
972
A.N., v. 19/b, str. 2.
973
A.N., vr. 53/b, str. 11.
974
A.N., vr. 36/a, str. 10-11.
975
A.N., vr. 81/a, str. 6.
976
A.N., vr. 102/a, str. 13.
977
A.N., vr. 102/a, str. 12.
978
A.N., vr. 107/b, str. 1.
979
A.N., vr. 70/a, str. 11.
980
M.B.N., vr. 28/b, str. 5.
981
A.N., vr. vr. 12, str. 3.
982
A.N., vr. 127/a.
983
A.N., vr. 7/a, str. 3.
962

179
*^.'

984

*$'

+$

985

+I

*,2

986

*b2

'45(

987

'5(

X

988

#g7

?/

989

?O

>'

990

'4

C?$

991

C?L.

992

*5

993

*5

994

'2

995

'2

'U4

996

'U4

997

.

998

.

)*

999

*/

1000

*)

1001

5)

*5

1002

*5

1004

*g7

#> #'

1003

*g7
h* 'U!

984

h'4 *U!

**

1006

5

?'Z

1007

'i

A.N., vr. 28/a, str. 3.


A.N., vr. 30/b, str. 4.
986
A.N., vr. 29/a, str. 2.
987
A.N., vr. 30/b, str. 8.
988
A.N., vr. 33/a, str. 12.
989
A.N., vr. 35/a, str. 5.
990
A.N., vr. 11/b, str. 2.
991
A.N., vr. 12/a, str. 3.
992
A.N., vr. 13/b, str. 12.
993
A.N., vr. 14/a, str. 14/a.
994
A.N., vr. 16/b, str. 7.
995
A.N., vr. 17/a, str. 4.
996
A.N., vr. 40/a, str. 10-11.
997
A.N., vr. 40/a, str. 10-11.
998
A.N., vr. 40/b, str. 9.
999
A.N., vr. 42/b, str. 8.
1000
A.N., vr. 42/b, str. 9.
1001
A.N., vr. 46/b, str. 3.
1002
A.N., vr. 46/b, str. 7.
1003
A.N., vr. 77/a, str. 3 .
1004
A.N., vr. 56/a, str. 1.
1005
A.N., vr. 56/a, str. 11.
1006
A.N., vr. 78/b, str. 13.
985

1005

#Y>'

180

1007

'gY

1008

'HgY



1009

+

'j

1010

'j

G'k

1011

G'F

5

1012

5

'')

1013

')')

?b-

1014

?b(

'/5/

1015

'(H/

*S

1016

*S

',

1017

C'b

b2

1018

=b2

5c

1019

5^

1020

?b($

1021

?b(.

*S

1022

*S

1023

!*

+'

1024

+>'

(U

1025

(U>

*7

1026

*?7

?>'/

1027

?>'2

L7

1028

GH7

1029

1030

*/*L4

1031

*/*S4

A.N., vr. 18/a, str. 8.


A.N., vr. 19/b, str. 8.
1009
A.N., vr. 23/a, str. 3.
1010
A.N., vr. 126/a, str. 10.
1011
A.N., vr. 9/a, str. 12.
1012
A.N., vr. 10/a, str. 9.
1013
A.N., vr. 6/b, str. 4.
1014
A.N., vr. 11/a, str. 8.
1015
A.N., vr. 31/a, str. 9.
1016
A.N., vr. 33;/b, str. 9.
1017
A.N., vr. 33/b, str. 12.
1018
A.N., vr. 34/b, str. 2.
1019
A.N., vr. 34/b, str. 10.
1020
A.N., vr. 35/a, str. 10.
1021
A.N., vr. 37/a, str. 2.
1022
A.N., vr. 37/a, str. 4.
1023
A.N., vr. 38/a, str. 3.
1024
A.N., vr. 47/a, str. 3.
1025
A.N., vr. 53/b, str. 13.
1026
A.N., vr. 54/a, str. 1.
1027
A.N., vr. 60/a, str. 6.
1028
A.N., vr. 60/b, str. 13.
1029
A.N., vr. 84/b, str. 1.
1030
A.N., vr. 85/a, str. 9.
1008

181
'W

1032

+/'W

5)*(/

1033

5/*(/

1034

l(

1035

l(

C?WYY-

1036

C?Y-

1037

1038

1039

1040

!*

'/

1041

U)'

[O

1042

=O

'LgY

1043

'LgY

('25

1044

1045

SHY
*5Z57

1031

1046

#S

*5Z257

Q$'

1047

Q.'

?UY

1048

?UY

5

1049

5

'

1050

'

/

1051

/

T5

1052

Tb5

T/

1053

#S)

'2'

1054

'2

?Y/

1055

?4'/

A.N., vr. 88/a, str. 4.


A.N., vr. 95/a, str. 11.
1033
A.N., vr. 101/a, str. 3.
1034
A.N., vr. 113;/a, str. 1.
1035
A.N., vr. 114;/b, str. 4.
1036
A.N., vr. 116/a, str. 8.
1037
A.N., vr. 116/a, str. 11.
1038
A.N., vr. 14/b, str. 11.
1039
A.N., vr. 38/a, str. 11.
1040
A.N., vr. 44/b, str. 1.
1041
A.N., vr. 45/a, str. 1.
1042
A.N., vr. 50/a, str. 5.
1043
A.N., vr. 51/a, str. 9.
1044
A.N., vr. 64/a, str. 1.
1045
A.N., vr. 67/b, str. 5.
1046
A.N., vr. 69/b, str. 4.
1047
A.N., vr. 98/a, str. 3.
1048
A.N., vr. 117/b, str. 8.
1049
A.N., vr. 44/b, 121, str. 1, 10.
1050
A.N., vr. 73/a, str. 10.
1051
A.N., vr. 60/a, str. 7.
1052
A.N., vr. 61/a, str. 5.
1053
A.N., vr. 62/a, str. 12.
1054
A.N., vr. 87/b, str. 13.
1032

5(25

182
C*S'5

1056

C*S5

57

1057

57

T25)*

1058

T25S>*)

*5F

1059

*5F

)')

1060

')')

!*

1061

*8

3.3. Murat Buhari Nshas


Yz yirmi alt varaktan oluan Murat Buhari nshas harekesiz nesih yaz ile bir
mstensih tarafndan kaleme alnmtr. Eserin hibir yerinde yaz ya da kullanlan mrekkep
deiiklie uramamtr. Her sayfa on alt; her varak da toplamda otuz iki satrdan
olumaktadr.
ncelemeye tabi tuttuumuz nsha ierisinde en ge tarihli olan eser budur. Nitekim
dier iki menkb-nme harekeli nesih ile yazlmt ve unu da unutmamak gerekir ki,
Osmanl Devleti kltr tarihinde harekesiz nesih yazyla eserler yazma gelenei daha ok
XVII. yy.da balayan bir uygulamayd. Bu tarihe kadar yazlan eser umumiyetle harekeli
nesih yaz ile yazlmtr.
Menkb-nmenin hibir yerinde, eserin istinsah edili tarihi ve mstensihi hakknda
herhangi bir kayt yoktur. Ama az ncede vurguladmz gibi eserin XVII. yy. veya daha
sonraki bir dnemde yazlma ihtimali kuvvetle muhtemeldir.
Menkb-nmenin ierisinde yer alan ayet, hadis veya anlatmdaki konu balklar ya
krmz mrekkepli kalemle yazlm ya da krmz mrekkepli kalemle alt izilmitir.
stanbul niversitesi ve Ayasofya nshalarndan farkl olarak balalar krmz mrekkeple
yazlmtr.
Yazm esnasnda baz varaklarda yaz son derece bozulma gstermitir. Hatta pekok
yerde yaz okunamayacak kadar bozuk yazlmtr. Ancak buna ramen mstensih Ayasofya
nshas mstensihi kadar yazm yanl yapmamtr. Mstensih yer yer yanl yazm olduu
kelimelerin zerini izerek zerine ya da yanna dorusunu yazmaya almtr1062.
Nshann en belirgin zellii, kopya ettii metinde anlatlan olaylarn anlam
kargaalna meydan vermeden zetlenebilmesidir. Mstensih bu konuda gerek stanbul
1055

A.N., vr. 88/b, str. 1.


A.N., vr. 90/b, str. 13.
1057
A.N., vr. 102/b, str. 5.
1058
A.N., vr. 165/a, str. 13.
1059
A.N., vr. 114/a, str. 11.
1060
A.N., vr. 127/b, str. 9.
1061
A.N., vr. 86/b, str. 10.
1062
M.B.N., vr. 37/a, 38-A/a, str. 3, 8.
1056

183
niversitesi gereksede Ayasofya nshalarnn mstensihlerinden daha baarl olmutur
denilebilir. Murat Buhari nshas ihtiva ettii hacim bakmndan stanbul niversitesi
nshasndan daha az olmasna ramen pekok olayn anlatmnda daha tafsilatl bir ifade
sunmutur.
Eserde harekelendirme yoluna gidilmedii iin imla hatas vardr ya da yoktur demek
bizim iin biraz gtr. Mstensih hadis ya da ayet aktarmnda Trke mealin yannda
mutlaka orijinal Arapa ksm da vermitir.
Murat Buhari nshasnda yanllklar genellikle kelimelerin yanl yazmndan
kaynaklanmtr. Ancak bunun yer yer ayn anlama gelen kelimelerin yan yana kullanlmas,
fazladan ayn kelimenin tekrar edilmesi gibi nedenlerden olumutur.
Ayn kelimenin tekrarndan kaynaklanan yazm yanllklar unlardr: vakte1063,
itikad1064, gibi1065, benden1066, zira ki1067, ve dah1068, Hazret1069, kabil1070,
olund ki1071, mteallik1072, dah1073, ta gidince musahebet eyleyem1074.
Muadil anlamlara gelen kelimelerin yan yana kullanlmasndan kaynaklanan baz
hatalar ise, unlardr: zira=nitekim1075, Hazret-i Seyyid eyitdi=Hazret eyitdi1076.
Tetkik ettiimiz nshada Arapadan evrilmi ortak bir metinden mstensihin
inisiyatifiyle muhtasar hale getirilmeye allm metinlerdir. Bir metinde yer alan anlatm bir
dierinde daha detayl ya da daha muhtasar olabilmektedir. Ancak metin yan yana getirilip
eksik yerleri tadil edildii vakit ortaya kan ortak metin daha detayl ve anlaml olaylar
btnn sunmaktadr.
Metin ierisinde mstensihin yanl yazd kelimeler unlardr:

1063

W5

1077

W>

1078

*

1079

*'

M.B.N., vr. 27/a, str. 2.


M.B.N., vr. 27/b, str. 9-10.
1065
M.B.N., vr. 30/a, str. 11.
1066
M.B.N., vr. 34/b, str. 16.
1067
M.B.N., vr. 39/b, str. 12-13.
1068
M.B.N., vr. 41/a, 44/b, str. 6, 4.
1069
M.B.N., vr. 49/b, str. 15-16.
1070
M.B.N., vr. 57/a-b, str. 16, 1.
1071
M.B.N., vr. 62/b, str. 2.
1072
M.B.N., vr. 89/b, str. 1.
1073
M.B.N., vr. 108/b, str. 4.
1074
M.B.N., vr. 134/a, str. 7-8.
1075
M.B.N., vr. 152/b, str. 7.
1076
M.B.N., vr. 56/a, str. 4-5.
1077
M.B.N., vr. 6/a, str. 5.
1078
M.B.N., vr. 7/b, str. 1.
1064

184
C?>5

1080

C?5

?b?4

1081

b?4

+

1082

+2

?S

1083

?S

*75)

1084

*7?)

S2

1085

*S/2

'7'2

1086

1087

45

?)

1089

)?

+(

1090

?S/

*S

1091

*S

[7

1092

[(7

+

1093

+U

C?L

1094

?

*(7

1095

*(

?S/

1096

+S/

 *

1097

 *

*)

1098

:)

1099



Y/

1100

Y(

1101

T5F

m)

1102

:!

m(2

1103

?2

M.B.N., vr. 1/b, str. 15.


M.B.N., vr. 13/a, str. 13.
1081
M.B.N., vr. 15/b, str. 11.
1082
M.B.N., vr. 15/b, str. 15/b, str. 13.
1083
M.B.N., vr. 16/b, str. 8.
1084
M.B.N., vr. 24/a, str. 1.
1085
M.B.N., vr. 29/a, str. 11.
1086
M.B.N., vr. 29/a, str. 15.
1087
M.B.N., vr. 31/a, str. 12.
1088
M.B.N., vr. 34/b, str. 16.
1089
M.B.N., vr. 34/b, str. 16.
1090
M.B.N., vr. 36/b, str. 10.
1091
M.B.N., vr. 36/b, str. 16.
1092
M.B.N., vr. 37/a, str. 1.
1093
M.B.N., vr. 40/b, str. 6.
1094
M.B.N., vr. 41/a, str. 3.
1095
M.B.N., vr. 41/a, str. 10.
1096
M.B.N., vr. 42/b, str. 1.
1097
M.B.N., vr. 43/a, str. 3.
1098
M.B.N., vr. 44/b, str. 4.
1099
M.B.N., vr. 49/b, str. 10.
1100
M.B.N., vr. 50/a, str. 12.
1101
M.B.N., vr. 51/a, str. 51/a, str. 8.
1102
M.B.N., vr. 57/a, str. 2.
1080

1088

T*F

1079

?4'752

185
*5

1104

*5

I'>

1105

''

'7

1106

'7

5

1107

S/5)

#/

1108

(H/

-7

1109

o7

C?2

1110

C?2

5

1111

5Y/

.

1112

?.

(4

1113

*Y

1114

'

)*

1115

*Z/

4. NSHALARDA TESPT EDLEN TRKE ARKAK KELMELER


Menkb-nmede tesadf ettiimiz Trke arkaik kelimeler1116 ve metinde kazanm
olduklar karlklar unlardr:
Ass1117
Ayak

: artmak, kar

1118
1119

Artmak
Ah

1120

: derece, basamak
: temizlemek
: karde

Ayruk1121

: baka

Anun1122

: onun

1103

M.B.N., vr. 60/a, str. 4.


M.B.N., vr. 60/a, str. 16.
1105
M.B.N., vr. 61/b, str. 3.
1106
M.B.N., vr. 94/b, str. 7.
1107
M.B.N., vr. 98/a, str. 2.
1108
M.B.N., vr. 66/b, str. 9.
1109
M.B.N., vr. 68/a, str. 15.
1110
M.B.N., vr. 72/a, str. 4.
1111
M.B.N., vr. 72/a, str. 7.
1112
M.B.N., vr. 75/a, str. 8.
1113
M.B.N., vr. 109/a, str. 14.
1114
M.B.N., vr. 110/a, str. 4.
1115
M.B.N., vr. 122/a, str. 10.
1116
Metinde geen arkaik kelimelerin tespitini gerekletirirken balca u eserlerden istifade edilmitir:
eyholu Mustafa, Hurd-Nme (Hurd Ferah-d) (Yyn. H. Ayan) (Erzurum: A.. Yay., 1979), s. 429528; Anonim, Nehcl-Ferds, c/II, (Haz. A. Ata), (Ankara: T.D.K. Yay., 1998), s. 3-538; Muharrem Ergin,
Dede Korkut Kitab, c/II, (3.bsk, Ankara: T.D.K. Yay., 1987), s. 1-346; Komisyon, Tarama Szl, c/I-VI,
(3.bsk. Ankara: T.D.K. Yay., 1995).
1117
..N., vr. 108/a; A.N., vr. 70/a; M.B.N., vr. 87/a.
1118
.N., vr. 63/a; A.N., vr. 108/a, M.B.N., vr. 140/b.
1119
..N., vr. 38/b; A.N., vr. 24/a, M.B.N., vr. 26/a.
1120
..N., vr. 55/b, A.N., vr. 39/a; M.B.N., vr. 39/b.
1121
..N., vr. 120/a; A.N., vr. 78/b; M.B.N., vr. 98/a.
1104

186
Andan1123
Anda

: ondan

1124

: orada

1125

Ata

: cet, baba

Artuk1126

: fazla

Azuk1127

: nimet

Beg1128

: bey

Beglik1129

: beylik, kk devlet, dnya

1130

Berk

: sert
1131

Bilgil ki
Beyle

1132

: unutma
: byle

Bus1133

: pusu

n1134

: -den dolay, iin

Dah1135

: daha, ve

Devar1136
1137

Dirlemek

1138

Deirmek
1139

Denl

: hemen gelmek
: derlemek
: yetitirmek, ulatrmak
: kadar

1140

Deprenmek

: hareket etmek

Dirlig1141

: hayat

Drtnb1142 : giyinmek
Erilmek1143 : eilmek
1122

..N., vr. 58/a; A.N., vr. 39/a; M.B.N., vr. 41/b.


..N., vr. 71/b; A.N., vr. 54/a, M.B.N., vr. 50/b.
1124
..N., vr. 75/b; A.N., vr. 54/a; M.B.N., vr. 57/b.
1125
..N., vr. 11/a; A.N., vr. 7/b; M.B.N., vr. 6/a.
1126
..N., vr. 70/a; A.N., vr. 49/a; M.B.N., vr. 52/b.
1127
..N., vr. 44/b; A.N., vr. 29/a; M.B.N., vr. 32/a.
1128
..N., vr. 49/b; A.N., vr. 35/a; M.B.N., vr. 43/a .
1129
i..n., VR. 197/A; A.N., vr. 127/a; M.B.N., vr. 163/a.
1130
..N., vr. 184/b, A.N., vr. 119/a; M.B.N., vr. 153/b.
1131
..N., vr. 3/a, A.N., vr. 1/a; M.B.N., vr. 1/b.
1132
..N., vr. 80/b; M.B.N., vr. 62/b.
1133
A.N., vr. 1/b, 3/b.
1134
..N., vr. 25/b; A.N., vr. 18/b; M.B.N., vr. 65/a.
1135
..N., vr. 5/a; A.N., vr. 11/a; M.B.N., vr. 2/b.
1136
A.N., vr. 43/a.
1137
..N., vr. 6/a.
1138
A.N., vr. 75/a.
1139
..N., vr. 132/a; M.B.N., vr. 109/b.
1140
..N., vr. 196/a; A.N., vr. 126/b; M.B.N., vr. 162/a.
1141
..N., vr. 141/a; A.N., vr. 92/a; M.B.N., vr. 117/a.
1142
..N., vr. 31/a.
1123

187
Eir1144

: hastalklar iyiletirmek kullanlan bir bitki kk

1145

: susan, ses karmayan, susmu

1146

: sylemek

Epsem
Eyitd

Ey1147

: iyi

Gir1148

: geri

Gmr gmr1149 : homurdanmak


Gremek1150 : kucaklamak
Irak1151
n
rte

: uzak

1152

: iin

1153

: ertesi, gelecek

mdi1154

: artk, imdi

letmek1155

: gtrmek

Kaan1156

: ne zaman

Karnda1157 : karde
Katre1158
Kesme

: damla

1159
1160

Krmak
Kr

1161

: savalarda atlara giydirilen bir eit zrh


: davet etmek, armak
: mrldanmak, ses kartmak

Kimesne1162 : kimse
Kzlk1163

: ktlk

Kireved1164

: ardak

1143

..N., vr. 38/b; A.N., vr. 24/b.


A.N., vr. 38/a.
1145
..N., vr. 69/a; A.N., vr. 11/b; M.B.N., vr. 9/b.
1146
..N., vr. 141/b; A.N., vr. 93/a; M.B.N., vr. 118/a.
1147
..N., vr. 35/b; A.N., vr. 23/a; M.B.N., vr. 24/a.
1148
..N., vr. 108/b; A.N., vr. 90/b; M.B.N., vr. 87/b.
1149
..N., vr. 123/a; A.N., vr. 81/a; M.B.N., vr. 101/a.
1150
..N., vr. 26/a; A.N., vr. 19/a; M.B.N., vr. 16/a.
1151
..N., vr. 35/a; A.N., vr. 23/a; M.B.N., vr. 24/a.
1152
..N., vr. 85/a; A.N., vr. 60/a; M.B.N., vr. 66/a.
1153
..N., vr. 767b; A.N., vr. 120/b; M.B.N., vr. 58/b.
1154
..N., vr. 13/b; A.N., vr. 9/a; M.B.N., vr. 7/b.
1155
..N., vr. 51/a; A.N., vr. 33/b; M.B.N., vr. 37/a.
1156
..N., vr. 34/b; A.N., vr. 23/a; M.B.N., vr. 24/b.
1157
..N., vr. 48/b; A.N., vr. 32/a; M.B.N., vr. 35/a.
1158
..N., vr. 110/b; A.N., vr. 72/a; M.B.N., vr. 89/b.
1159
A.N., vr. 38/a.
1160
..N., vr. 57/a; A.N., vr. 38/b; M.B.N., vr. 40/b.
1161
..N., vr. 176/b; A.N., vr. 163/b; M.B.N., vr. 127/b.
1162
..N., vr. 61/a; A.N., vr. 42/b; M.B.N., vr. 44/b.
1163
..N., vr. 56/b; M.B.N., vr. 40/a.
1144

188
Kocd1165

: kucaklamak, sarlmak
1166

Kotarmak
Nesne

1167

: tahliye etmek
: ey

Nece1168

: nice

Nola1169

: ne ola

Ol1170

:o

Pus1171

: pusu

Satu

1172

Segir

: satmak

1173

: gitmek
1174

Suvarmak

: bytmek, uzatmak, ykamak

Sn1175

: mzrak

Sd1176

: st

ol1177

: u

Tinmek1178

: hareketsiz kalmak

Tink

1179

Tengri

1180

1181

Tag

1182

: erkein avret blgesi


: Tanr
: da

Tam

: dam

Tu1183

: yn, taraf

Turuk1184

: duraklamak

zlmi1185

: koparlmak

1164

..N., vr. 97/a; A.N., vr. 63/b; M.B.N., vr. 77/b.


..N., vr. 85/a; M.B.N., vr. 66/b.
1166
..N., vr. 120/a, M.B.N., vr. 98/a.
1167
..N., vr. 65/a; A.N., vr. 45/a; M.B.N., vr. 47/b.
1168
..N., vr. 13/b; M.B.N., vr. 114/b.
1169
..N., vr. 142/b; A.N., vr. 94/a; M.B.N., vr. 119/a.
1170
..N., vr. 53/a; A.N., vr. 35/a; M.B.N., vr. 38A/b.
1171
..N., vr. 3/b; M.B.N., vr. 1/b.
1172
..N., vr. 159/b; A.N., vr. 102/b; M.B.N., vr. 134/a.
1173
..N., vr. 55/a; A.N., vr. 37/a; M.B.N., vr. 134/a.
1174
..N., vr. 37/a; A.N., vr. 23/b; M.B.N., vr. 75/b.
1175
..N., vr. 103/a, A.N., vr. 66/b; M.B.N., vr. 82/b.
1176
..N., vr. 139/b; A.N., vr. 90/b; M.B.N., vr. 115/a.
1177
..N., vr. 64/b; A.N., vr. 44/b, M.B.N., vr. 47/a.
1178
..N., vr. 107/b; M.B.N., vr. 87/a.
1179
A.N., vr. 28/a.
1180
..N., vr. 157/b; A.N., vr. 16/a, M.B.N., vr. 13/b.
1181
..N., vr. 4/a; A.N., vr. 4/a; M.B.N., vr. 2/a.
1182
..N., vr. 102/b; A.N., vr. 82/b.
1183
..N., vr. 58/b, 94/b, 104/a; A.N., vr. 39/b, 67/a; M.B.N., vr. 42/a, 75/a, 83/b.
1184
..N., vr. 187/a; A.N., vr. 120/a; M.B.N., vr. 154/b.
1165

189
mek1186
Yavlak

1187

1188

Yav

: toplanmak
: pekok, gayet
: yalnz, yitik, kaybolmu

Yun-mak1189 : ykamak
Yaraklanmak1190: hazrlanmak, silahlanmak
Yaln1191

: plak

Yu pak1192

: temiz

1193

Yil

Yavlak
Yayag

1185

: hafif esinti, yel


1194

1195

: pek, ok, gayet


: yaya

..N., vr. 112/b; A.N., vr. 74/a; M.B.N., vr. 91/b.


..N., vr. 122/a; A.N., vr. 80/a; M.B.N., vr. 100/a.
1187
..N., vr. 170/a; A.N., vr. 109/a; M.B.N., vr. 142/b.
1188
..N., vr. 78/a; A.N., vr. 56/a; M.B.N., vr. 59/b.
1189
..N., vr. 37/a; A.N., vr. 23/b; M.B.N., vr. 25/b.
1190
..N., vr. 193/a; A.N., vr. 124/a; M.B.N., vr. 159/b.
1191
..N., vr. 89/b; A.N., vr. 62/b, M.B.N., vr. 70/b.
1192
..N., vr. 30/b; M.B.N., vr. 20/a.
1193
..N., vr. 90/b; A.N., vr. 76/a; M.B.N., vr. 71/b.
1194
..N., vr. 190/a; A.N., vr. 121/b; M.B.N., vr. 157/a.
1195
..N., vr. 3/b; A.N., vr. 3/b; M.B.N., vr. 1/b.
1186

190

IV. BLM
TCUL-RFN SEYYD EBL-VEF MENKIB-NMESNN
EDSYON-KRTK METN
1. METN
Menkb- tcul-rifin rahmetul-llahi tel rahmeten Vsiaten
( *U) " *
* S p!'F S2 h ?/m/I 'SI - 5FI? )* 2' 7I? 7I?H2 b' )' - h! U>' I I? -2 "?U,
G-) Y'-U pj Cm p?' W2 * ?I b pUs? bU  hg m/m5(' S p(c2 4m! 2 qH/I
# Y2'7') (UU 52' 7( 1/a) TU( Y) / 5U* ' Ls tYL') '*H2 Y5' /? 2 I Q #! ? '/m/') 'j
'>* S C*S' 2*WH L() Q(,* SU' gL- pYL' ,.* W7 #! C?U' I 2 (*i Y?2 Qk # ' 's
pb,')  5 C?-! ?U,2 ? W' b= I X'  T/*I C?" I I ? W(' - S* )'2I h p2 I
5s2 Q' ( / I # " Qk 'j' 7  !(  h-?' ! 7'2 5S/'2  )?#! " !( h. *'-
'-! 2 *( p!'  S h ' !(  !?7 " h C*2'/  s/ ' 2 z2 t
'. * / 2  >*s!  2 2 '2 ' !( 7
? !(  U,2 X( T' (1/b) *i) C*-7 h ' '2  'H/ ' !( 7 p (- '-! |-,/ p!'  S # 5> p (-
(! #-Y' 7 pU(H 5/ h' /*F 'U, #H-/ Q) 'WUs! #-/I' UWU, I Q'4 I'4'2 Q2'(* ' ' 2I' !(  7
'TU z*/ Y !( #-' 7  Y(! h! * ?iS( /m* iS(2 2 ' 2 ! s( S2 s/ 2 
 W2'(.  W4. *iS) pb 5?/ I *2I !(  #-' 7  L ?WYb2 ?)'! W' H/?. (Y QU! p( 5/ Q # z$5YU
1196

z)'2

/?'Z

2 T h!

,) ' " -(-? . ' " U5? . 5sU h! pHLZ') ' 5' )? U

nkim bu kitb inde eyh ve meyihl-izm merca-i afzlul-kirm1197 menbai yenbil-ulmd-dniyye (2/a) medyan-u miyhl-kermtl-liyyetl-celiyyet-i1198

1196
Rahman ve rahim olan Allahn adyla. Allaha hamd olsun ki, bedenleri ve rhlar yaratan, kullarn
nimetlendiren, l ve ksmlar takdir eden, hlleri ve hkmleri evirmek Allaha mahsustur. yi kullarnn
ibdeti onun mlkn arttrmaz, kt kullarnn isyanlarda onun izzetinden bir ey eksiltmez. O azzdir, ganidir,
her eyi bilendir. Byk, cell, ikrm shibi, mecd olan Sultn Bayezd Hann hkmdarl sayesinde, saltanat
slm lemine snak olmutur. (1/a) Bilgin Melkimizin yardm ve evketiyle uzakta olan feth ve zafer
yaknlamtr. Emrl-mmnin en gzel adaletinin glgesi altnda yaamaktadr. Kahraman klcyla dmann
hile ve desisesini yok ediine fitne ehlini kahrediine minnettarm. Ona teekkrde ederim; nk tesis ettii
hkmlerle bar getirmitir. Ben hidim Allahtan baka ilh yogdur, o birdir, ortada yogdur, insnlar ve
cinnileri yaratan odur. Ben hidim ki, Muhammed onun kulu ve Resludur. Onun hccet ve burhanyla
yollamtr. Var olanlarn ve var olacaklarn saysnca slt ve selm ona ve onun ailesinin zerine olsun.
Nebiden (a.s) rivyet olundu ki, Sultn yeryznde, Allahn glgesidir, btn mazlumlar korur. Aleyhisselm buyurdu ki, Mslman iin daha byk ecr yogtur. Pd-hn (mm) yannda Allah adna ona emreden
ve vaz eden vezir olsun. Aleyhis-selm buyurdu ki; adaletli bir hkmdarn bir sati yetmi yl ibadetden
hayrldr. Adaletden ayrlmas yetmi yllk ibadeti iptal eder. Aleyhis-selm dedi ki, (1/b) adaletli Pd-ha
(mm) kabrinde denir ki, mjdeler olsun, sen Muhammedn (a.s) arkada oldun. Aleyhis-selm dedi ki;
adaletli emir ve ilmiyle amil olan alim lnce onlarn cesetleri rmez, bozulmaz, kymete kadar korunur.
Aleyhis-selm buyurdu ki; kim hkmranlnda mlknde bymek isterse zamann alimlerini byltsn.
Kim hazinelerini oaltmak isterse tebasna adaletini yaysn oaltsn. Aleyhis-selm dedi ki; mtevazi ve
adil Melk, mtehid ve abid olan altm yaadn amellerinin toplam kadar her gece ve gndz seviyece
ykseltilir. Aleyhis-selm dedi ki, Emrler cennete ne namzlarnn ne de envlarnn okluuyla
girebilecekler; ancak halka, yardmclarna ve mazlumlara kar efkatleriyle cennete girebileceklerdir. Allahn
sevgilisi Reslullh doruyu syledi; biz bylece hitlerden olduk.
1197
nkim bu kitb eyhl-meyihl-izm mercil-efzl, M.B.N., vr. 1/a .

191
kutb-i diret-i1199 evliy ve vsta-i klde-i etkiy slle-i silsile-i l Mustaf Hazret-i
Tcul-rifin Seyyid Muhammed Ebl-Vefnun kaddesel-lhu srrehul-azzn1200 deryy
menkbndan katre1201 ems-i kermt- celiyyesinden1202 zerre beyn olunmaa ikdm
olund. Lcerem sadr- kitb da pd-h zemnun hulidet-i hilfet- cedd-i alas ki1203 Osmn
Han Gaz1204 enral-lhu merkadeh be-nivrr-rahmete ver-rdvn1205 Hazret-i Seyyidn
silsile-i erfesine teebbs idb ol l der-ghdan inyet-i samednyye1206 yetimek sebebiyle
serr-i saltanata ve tc- kermete vsl oldun ve pd-hlnn ibtids ve intihs tarihini
ve evldnun pd-hmuz tl Allahu bekhu1207 ve mn aynl-hayt sekhu hazretlerine
gelince mddet-i mrlerini ve saltanatlarn l-i vech-i l ceml-i beyn itme1208 mnsib
(2/b) grlb teberrken zikr olund.
mdi bilgil1209 ey tlib-i irfan, tahkiki ve ey rgb- burhn- tasdk, kim Osmn Han
Gazyi tabe serhu Hazretlerinn kavmi inde Hazret-i Tcul-rifin Seyyid Ebl-Vef,
kaddesel-lhu srrehu, hulefasndan bir azz varidi. eyhu-yuh menba yenbil-ftuh
cmil-kemlt- hv el-kermt- mazharl-envr1210 el-rabbniyye mene-i ilticaliyt-
essamednyye1211 Hazret-i eyh Ede-Bl dirlerdi. Kermt zhir ve sadet-i bahr olub
halkn mutekad ve ol diyrn mutemedi olmud ml ve nimeti firvnidi, hn-gh erfi
misafrden hl deildi. Osmn Gaz dah bu eyhin muhibbi olub ahyn gelb eyh
Hazretlerinin1212 devlet-hnesinde konub ve konuk olub eyhi ziyret ederdi.
Meger kim bir gn; Osmn Gaz, Eyne-Gl nevhsini1213 (3/a) gret1214 itme kasd
idb yridi. Kfirler bunlarn yrynden haberdar olub, derbend mntehasnda pus1215
kurdular.1216 Csus pusveti grb1217 Osmn Gazye haber virdi. Hemn Allahu-telya

1198

kutbl-aktb, M.B.N., vr. 1/a.


dire, A.N., vr. 3/a.
1200
kaddese srrehul-azz, M.B.N., vr. 1/a.
1201
kutbu, A.N., vr. 3/a.
1202
celinden, A.N., 3/a.
1203
A., vr. 2/b lcerem kitb da Pd-h zemnnn halledet- hilfete sadr- cedd-i lsna, M.B.N., vr.1/a.
1204
M.B.N., vr. 1/a.
1205
enral-lhu-tel merkadeh, M.B.N., vr. 1/a.
1206
gayet, M.B.N., vr. 1/a.
1207
tl Allahu-tel, M.B.N., vr. 1/a.
1208
olunmak, M.B.N., vr. 1/b.
1209
bilgil ki, M.B.N., vr. 1/b.
1210
mazhar- envr, M.B.N., vr. 1/b.
1211
masdar- srl-sbhniyye, M.B.N., vr. 1/b.
1212
hazretinin, M.B.N., vr. 1/b.
1213
nhiyesini, A.N., vr. 3/b, nevhyeni, M.B.N., vr.1/b.
1214
igret, A.N., vr. 3/b, M.B.N., vr. 1/b.
1215
bus, A.N., 3/b, M.B.N., vr. 1/b.
1216
kurub, A.N., vr. 3/b, kurdlar, M.B.N., vr. 1/b.
1217
csus pus grb, M.B.N., vr. 1/b.
1199

192
tevekkl idb1218 kfrler bu Seyyide dururken zerine1219 yridiler mblga cenk old1220
bunlaru yayag idi. Kfir balar kesildi, bunlar azidi1221 ve kfrn erisi od. Osmn Gaz
nin karda1222 oln ehid eylediler fethi myesser olmayub geri dndiler. Osmn Gaz
rahmetul-llahi aleyh gayetde mell olub bir lhze-i tazarru ile zr klub1223 alad, Hakktel der-ghna niyaz etdi andan sorub eyh Ede-Bl Hazretlerine1224 yetidi Hazret-i
eyhiyle hayli1225 nshat idb istimlet1226 itdi.
Ol gice anda1227 olub eyhn hn-ghnda yatd. lemi ryada grr kim bu azzin
koynunda1228 bir ay doar kimi nr leme toar.1229 Andan gelb kendinn koynuna girr1230
(3/b) hemn kim bu ay kendinn koynuna girdi. Gbeinde1231 bir agac bitb1232 glgesi
lemi tutd1233 ve ol agacn altunda talar var. Her tan dibinde1234 su kar.
Ol sulardan halkn kimi ier ve kimisi baeler suvarr1235 ve kimisi1236 emeler
akdur. Osmn Gaz uykudan1237 uyanub Allah-telya1238 yd idb biraz dni fikr
ider.1239 Sabh durur,1240 eyh huzurna gelb vkasn eyhe arz ider. eyh eydr; oul
Osmn sana ve senn nesline pd-hlk mbrek olsun ve benm kzm Mal-Hun Htun
helln old1241 diyb, hemn dem- nikh ider1242 nkim eyh Ede-Bl Hazretleri Osmn
Gaznin dni1243 bu vechile tabir idb1244 kznu tezvic eyledi. Osmn Gaz kayn-tsyla

1218

klub, M.B.N., vr. 1/b.


zerilerine, M.B.N., vr. 1/b.
1220
idb, M.B.N., vr. 1/b.
1221
M.B.N., vr. 1/b.
1222
karnda, M.B.N., vr. 1/b.
1223
kld, A.N., vr. 3/b.
1224
Hazretine, M.B.N., vr. 2/a.
1225
M.B.N., vr. 2/a.
1226
istimletler, M.B.N., vr. 2/a.
1227
onun, A.N., vr. 3/b.
1228
katndan, M.B.N., vr. 2/a.
1229
lemi tutar, M.B.N., vr. 2/a.
1230
gider, A.N., vr. 3/b.
1231
gbeginden, M.B.N., vr. 2/a.
1232
bitdi, A.N., vr. 4/a.
1233
tutd, A.N., vr. 4/a.
1234
dibinden, M.B.N., vr. 2/a.
1235
kimi baheler svarur, A., vr. 4/a, kimi baeler suvarur, M.B.N., vr. 2/a.
1236
kimi, A.N., vr. 4/a.
1237
uyhudan, M.B.N., vr. 2/a.
1238
Hakk-tel, M.B.N., vr. 2/a.
1239
itdi, M.B.N., vr. 2/a.
1240
turub, M.B.N., vr. 2/a.
1241
olsun, A.N., vr. 4/b.
1242
itdi, A.N., vr. 4/b.
1243
vkasn, M.B.N., vr. 2/a.
1244
eyleyb, M.B.N., vr. 2/a.
1219

193
munaka idb mesfaha eyledi andan sonra itimd- kll birle ervh- meyihden istimdd
idb Allah-telya tevekkl eyledi.1245
Himmet klcn belne1246 (4/a) muhkem kuanub hcret-i nebeviye-i mutharrenn alt
yz seksen drdnde1247 bir gice sorub Eyne-gle vard.1248 Anda1249 Eyne-gl1250 civrnda
bir hisrck1251 varidi an feth itdi1252 evvel feth bu1253 old andan sonra yevmen feyevmen
evliy himmetiyle fursat ve nusreti tezydde1254 old. Hcret-i nebeviyenin alt yz seksen
beinde1255 Karaca-Hisrda Cuma1256 ikamet idb Osmn Gaz adna1257 Cumaa1258
hutbesi1259 okund ve bayrm hutbesi Eski-ehirde okund. Ol vakt krk ynda idi
yigirmi alt yl pd-hlk idb, altm dokuz ynda civr- rhmete vsl old, rhu pk
firdevs-i alya tayern idb makam- hed da karar eyledi.
Andan sonra1260 anun1261 ol Orhan Gaz otuz sekiz yl pd-hlk1262 eyledi1263
seksen 1264 ynda civr- rahmete vsl old,1265 tayyeb-Allahu serhu.1266
Ve andan sonra1267 ol Gaz Murd Han1268 otuz yl sultnlk eyledi.1269 (4/b)
Altm sekiz ynda veft idb ehdet makamnda vatan dutub civr- rahmet-i1270 rahmna
ulad, enral-lhu merkadh.
Andan sonra1271 ve bunun

1272

dah1273 ol Bayezd Han kim ana Yldrum Han

dirlerdi,1274 Sultn olub on alt yl saltanat tahtnda oturd1275 altm ynda veft eyledi1276
nevvarel-lhu kabrehu.
1245

idb, M.B.N., vr. 2/a.


biline, A., vr. 4/b.
1247
altyzseksandrdnn, M.B.N., vr. 2/b.
1248
geldi, A.N., vr. 4/b.
1249
anun, A., vr. 4/b.
1250
Eyne-gl, A.N., vr. 4/b - .
1251
hisr, M.B.N., vr. 2/b.
1252
idb, A.N., vr. 4/b; eyledi, M.B.N., vr. 2/b.
1253
ol, A.N., vr. 4/b.
1254
mtezyid, A.N., vr. 4/b.
1255
altyzseksanbeinde, M.B.N., vr. 2/b.
1256
cumaya, M.B.N., vr. 2/b.
1257
nmna, M.B.N., vr. 2/b.
1258
Cumaa, A.N., vr. 4/b - .
1259
hutbe, A.N., vr. 4/b.
1260
andan sonra, A.N., vr. 5/a - .
1261
anun, A.N., vr. 5/a -, M.B.N., vr. 2/b - .
1262
pd-h, A.N., vr. 5/a.
1263
old, A.N., vr. 5/a; sultnlk idb, M.B.N., vr. 2/b.
1264
seksan, M.B.N., vr. 2/b.
1265
veft itdi, M.B.N., vr. 2/b.
1266
Tabe serhu, A.N., vr. 5/a.
1267
onun, A.N., vr. 5/a.
1268
Murd Han Gaz, A.N., vr. 5/a.
1269
idb, M.B.N., vr. 2/b.
1270
ehdetrhmet, A.N., vr. 5/b - .
1271
andan sonra, A.N., vr. 5/a - .
1246

194
Andan sonra1277 ol Sultn Muhammed Han1278 yigirmi bir yl serr-i saltanat
tahtnda1279 vl olub krk sekiz ynda hakk emrine ulad, nevvarel-lhu kabrehu.1280
Andan sonra1281 kabre1282 ol Sultn Murd Han otuz bir yl pd-h olub krk dokuz
ynda veft itdi,1283 tabe serhu.
Andan sonra1284 anun1285 ol Sultn1286 Muhammed1287 Gaz otuz bir yl serr-i
saltanatda1288 kim olub elli bir ynda civr- rahmet-i rahmna1289 vsl old, nevvarel-lhu
madcaahu.
Andan sonra1290 ol sultnumuz pd-h zemn-u zllullah fil-devrn (5/a) * ' * ?
5 (*#>? )? h,^= U I
5H2 I
5H2 'W' U mL *!' I
5. p(!*Z 5 -F 'H m' I
qY( UU I 'i(g2 (U' #! h'4 " Qk m> m* b'?  - h* F'U' ,= )? ' UZ / 2 'W(? W!
Y* k Q> ( )*' U' #! t$' j h'4 "? ' ?/m/') tYL 5)' j ) 'j ) 'j( U X, p/')
*S  #- ') ('H 5/ h' I Y' #! ?U2

1291

Bayezd Han hallede Allahu-tel1292 hcret-i

nebevviyenin sekiz yz seksen altsnda serr-i saltanata1293 pd-h cls idb1294 { mbrek
cemlinden taht ve tc revnak ve revc bulub1295 zll-i himyetinde kalub demiyn syi ve
rahtde vaki old. (5/b) Bir vechile rzay- ilah cnibinden hevy- pd-h zerine takdim

1272

anun, A.N., vr. 5/a - .


dah, A.N., vr. 5/a - .
1274
Yldurum Handur, A.N., vr. 5/a, dirler, M.B.N., vr. 2/b.
1275
cls idb, M.B.N., vr. 2/b.
1276
itdi, M.B.N., vr. 2/b.
1277
andan sonra, A.N., vr. 5/a - .
1278
Mehemmed Han, A.N., vr. 5/a, M.B.N., vr. 2/b.
1279
saltanata, A.N., vr. 5/a.
1280
nevvarel-lhu, A.N., vr. 5/a.
1281
andan sonra, A.N., vr. 5/a - .
1282
anun, M.B.N., vr. 2/b.
1283
Krk tokuz ynda davet-i hakka icbet itdi, M.B.N., vr. 3/a.
1284
andan sonra, A.N., vr. 5/a - .
1285
M.B.N., vr. 3/a.
1286
M.B.N., vr. 3/a.
1287
Mehemmed, A.N., vr. 5/a, M.B.N., vr. 3/a.
1288
saltanata, A.N., vr. 5/a.
1289
rahmna, A.N., vr. 5/a - .
1290
andan sonra, A.N., vr. 5/a - .
*
O gvenlii yayan, adalet ve iyilii yaygnlatran, asli ve feri din ilimlerinin basmlarn kritik etmede uzman
olanlarn kritiine bir deer kazandran, akli ve nakli bilgilerin tatamn geerli hale getiren, kuluk vaktinin
gnei, gecenin dolunaydr. O yaratlmlarn hayrls, hidayet yolunun gstericisidir. Yazk yazk! Gne
nerede, yamur saan bulut nerede? Dolunay nerede dalgal deniz nerede? O lemler zerinde Allahn
glgesidir. slmiyetin ve Mslmanlarn yardmcs; yardmc olan Hakk-telnn zel inayetine nail olmu
olan Sultan ol Sultan Fetih babas Bayezd Handr. Allah onun saltanatn ebedi klsn. Alemlere onun
burhann ak eylesin. Onun iyilik glgesini tm insanlar zerine kyamete kadar uzatsn.
1291
*S ' * , A.N., vr. 5/a - .
1292
M.B.N., vr. 3/a.
1293
A.N., vr. 5/b - .
1294
old, A.N., vr. 5/b.
1295
buld, M.B.N., vr. 3/a.
1273

195
eyleyb ve

" )'  5H4

mktezasnca selefi mlk-i izamn sireti zerine ahlk-

rabbniyle mutehallik olmas sebebiyle bzar- fisku kcur temm- kesde ve fturda vki
olub mer ve rey *W52 / h! 'fehvas zerine etemm-i selhiyyet ve keml-i ibdet
zre mdvim oldlar ve hyrata maideleri kffeten mahlkata mebst ve peyveste ve bb-
mutlebe-i mveccehe ammehi reyya mesdd ve peyveste grnb zulm defterleri dirlidi.
Lcerem ol kadimi bidadlerde ftrd yevniyyesi saifelerinden mazrubul-klem uhud
olund. Huss ol sultn b-kern ihsnun eyyam- devleti ve henkm hmayn sadetinde
merkufat- mesacid ve mezret-i mahid btl tesatrfelerden memnu olub (6/a) ve nie
azm kryeler ok zamn idigim ahvl-i vakfiyyet ve mlkiyyetden ezn bhe ile
mtehavvil olmd. Misl-i cihna meti kim netice-i mesbe tedrine aslna erc idb eslf-
izm ve ecdd- kirmun zimmetlerini evzar- girn mizan- tahammlnden sebk-br
gsterdi.
iir1296
l ey ehr-yr tc-drn

Ki senden buld kuvvet l Ahmed

Gelb gl-zr- hsnnden cihnn

Olubdur taze rhsar zemnn

Nie kim bu sipehr-i ercvn

ebih ide cinna bu cihn

Yeersn daimn b- celln

Hemie gl gibi glsn cemlin1297

Ender-i Sebeb-i Telf-i Kitb }1298


Biln ey klar ve dn yolunda sadklar kim bu evrk da ketb olunan Hazret-i eyhuyuhl-islm kutbl-aktab ve el-evtad- hccet-ullahi1299 alel-badi (6/b) sultn- ashb1300
ve brhn- erbb- ettedkik-i silsile-i Seyyidl-mrseln1301 Ebl-Vef Muhammed Tculrifinnn

kaddesel-lhu
1302

emmesinden

srrehul-azz

zerre beyn ve emme

1303

menkb

bahrndan

katre

ve

kermet-i

tesvd olunduuna sebeb oldur. Oldur ki,1304 bu

bend-i khne-kr ve pern rzgr- kalll-mel ve kesrl-mel b-reye inyet-i ilhiyye


ve ltf-i pd-h irib Kostantiniyye hemh Allahu-tel anil-aft1305 ve el-belyyete
*

Allahn ahlak ile ahlaklannz.


nsanlar yneticilerinin dini zeridir.
1296
beyt, M.B.N., vr. 3/a.
1297
l ey ehr-yr tc-dr/ /Ki senden buld kuvvet l Osmn
Gelb gl-zr- hsnnden cihnn /Ol budur taze rhsar zemnn
Yeersn daimn b- celln/ Heyie gl gibi glsn cemlin, M.B.N., vr. 3/a.
1298
mbrekkitb, A.N., vr. 5/b -, Sebeb-i Telf-i Kitb, M.B.N., vr. 3/a.
1299
hccet-ullahi tel, M.B.N., vr. 3/a.
1300
erbb, M.B.N., vr. 3/a.
1301
sultn- ashb et-tahkik ve brhn- ebvh et-tedkik-i silsile-i Seyyid-l-mrselin, A.N., vr. 5/b.
1302
kermetinden, A.N., vr. 5/b.
1303
M.B.N., vr. 3/a.
1304
kim, A.N., vr. 5/b.
1305
an- el-afk, A.N., vr. 5/b.
*

196
ehrinde merhum mafrla kutbul-evliy1306 ve Tcul esf-i Hazret-i k-Paa kuddise
srrehul-azz1307 ol Hazret-i eyh Ahmed Ak dmet-u berekt- enfs eerfet kaygus
eyhu-yuh menba-i fth-u merkezs-sade-i1308 mene-i essiyde1309 masdar- esrr-
la-htiyeti ve mezahirl-envrl-kayymiyye zuvl-hasbin-nesb Hazret-i Seyyid Velyet
bin Hazret-i Seyyid Ahmed el-Vefy dmet-i atnb mre (7/a) ve mr-i evlda ve grukat fibihar rahmetul-llahi1310 ervh- ebihi ve ecdd hidmetlerine iridm.
Ve1311 sohbet-i erfleri birle merref olub mkedder gnlm Hazretlerinin
mushebeti nruyla mnevver olub huzur- ebedi ve hubur-u sermedi hsl kldum ve ekser
evktda kitblarna mtlaa klub b-nihye istifde iderdm ve Hazretleri beyt-ullah tavf
itmege giderken Msrdan iki mcelled kitb1312 Hazret-i Ebl-Vefnun menkbn
getrmler bu fakre virdiler, bazna vakt de mtlaa klub ol sultnun menkb- ahvlinden
bazna muttali olub mrde-i gnlm hayt buld.1313 Bir gn Hazretlerinden yle iret old
ki,1314 ol menkbn bazn tercme1315 idem ta kim Arab bilmeyenlere dah fehm- sn olub
fidesi mm ola bu1316 fakrde hdol kadar tkat yoidi1317 nkim Hazretleri emr eylediler1318
imtisl vcib ve lazm olman (7/b) emirlerine imtisl idb ol iki mahalden1319 kitb1320
birisinden baz1321 tkat yetdke terceme itdm.1322
Egere kusurunun nihyeti yogdur;1323 amm ehl-i keremden mercdr ki mazr
dutalar

' *5-7

ve dah bu kitbn evvelinde1324 Hazret-i Seyyid Velyetin ve

ecddnun Tcd-dn Radaviyyeye varnca ki, Hazret-i Ebl-Vefnun Hazret-i Resl


aleyhis-salt ves-selm emriyle oldur nitekim1325 bb- evveln hirinde beyn iderz1326

1306

mafr-u kutb-ul-evliy, A.N., vr. 5/b.


kaddesel-lhu srrhul-azz, A.N., vr. 5/b.
1308
sadt, M.B.N., vr. 3/b.
1309
siydt, M.B.N., vr. 3/b.
1310
rahmetul-llahi tel, M.B.N., vr. 3/b.
1311
M.B.N., vr. 3/b.
1312
M.B.N., vr. 3/b.
1313
bulurd, M.B.N., vr. 3/b.
1314
kim, A.N., vr. 6/a.
1315
terceme, A.N., vr. 6/a.
1316
A., vr. 6/a.
1317
hdolub akder-i tkat yogd, A.N., vr. 6/a, hdol kadar kudret yogd, M.B.N., vr. 4/a.
1318
eyledi, A.N., vr. 6/a, itdi, M.B.N., vr. 4/a.
1319
mecellde, M.B.N., vr. 4/a.
1320
M.B.N., vr. 4/a.
1321
bazn, M.B.N., vr. 4/a.
1322
olundu, M.B.N., vr. 4/a.
1323
bu kadar, A.N., vr. 6/a.
*
zr byk insanlar kabul ederler.
1324
*evvelinde, A.N., vr. 6/b -, M.B.N., vr. 4/a - .
1325
Nitekm, A.N., vr. 6/b.
1326
olunsa gerkdr, M.B.N., vr. 4/a.

1307

197
ve hem Hazret-i1327 Ebl-Vefyla iki karda ylleridr, beyn idelm ve dah kendnn ve
evldnun veldetinn ve mevtinin tarihini bildirr.1328
Beyn idelm; icml-i tark1329 zre arz oldur ki bu kitb okuyanlar1330 ol azzin1331
dirilerinn tl- haytna ve llerinin1332 rh- revnna du ideler1333 ta ki1334 sevb d
cihn hsl klalar ve dah bir arz oldur ki; nkim1335 bu kitb terceme olmak (8/a)
anlarun1336 ireti birle old. Pes anlarun ve ecddnun ve evldnun1337 ve meyihinin
esmisini bu kitbn evvelinde zikr itmee begyet-i mbrek grdm. Pes1338 bu zikr
olunanlar bu mukaddemada idelm,1339 be-lillahil-tevkk.1340

1327

M.B.N., vr. 4/a.


bildirr, M.B.N., vr. 4/a - .
1329
icml-i tark, A.N., vr. 6/b.
1330
okuyanlar, A.N., vr. 6/b - .
1331
azzlern, M.B.N., vr. 4/a.
1332
emvtnn, A.N., vr. 6/b.
1333
ide, A.N., vr. 6/b.
1334
kim, M.B.N., vr. 4/a.
1335
n, A.N., vr. 6/b, nki, M.B.N., vr. 4/a.
1336
onlarun, M.B.N., vr. 4/a.
1337
M.B.N., vr. 4/a.
1338
Pes, A.N., vr. 6/b - .
1339
bu mezkr bu mukaddimede beyn idelm, A.N., vr. 6/b.
1340
B-tevkk- Allahu-tel, A.N., vr. 6/b, vr. 8/b.
1328

198

Mukaddime:
Hazret-i Seyyid Velyetin bbs Seyyid Ahmed ibn-i Seyyid dur, nevvarellhu merkadeh ve anun bbs Seyyid shkdur, nevvarel-lhu merkadeh ve anun
bbs Hazret-i Seyyid Almed-dndur, nevvarel-lhu merkadeh ve anun bbs
Hazret-i Seyyid Halldur, nevvarel-lhu merkadeh ve anun bbs Hazret-i Seyyid
Cihn-grdur,

nevvarel-lhu

merkadeh

ve

anun

bbs

Hazret-i

Seyyid

Muhammeddur, nevvarel-lhu merkadeh, ve anun bbs Hazret-i Seyyid Pr


Hayted-dndur, nevvarel-lhu merkadeh ki, Hazret-i Tcul-rifin ile iki karda
yllerdr. Tcul-rifin Hayted-dn oul idinmidur ve Hayted-dnden yekru
Hazret-i Resl aleyhis-selm varca bahrl-ensbda (8/b) mestr ve mezkrdur. Eger
zikr idersz kelm tavl olur ve Hayded-dnin menkb okdur. Bazn Hazret-i
Seyyid Velyeti Frisden Trkiye terceme eylemidr. Ama veldeti ve tahhul
Seyyid-i Velyet Bursada Timur-t mahallesinde tarihin1 hcretin sekiz yz elli
beinde vcd geldiler. Medd-ullah2 atnb- mr3 ile yevml-kymeti4 tarihnn
muharrem sekiz yz yetmi drdnde5 ehr-i Kostantiniyye ehrine6 eyh Ahmed
Ak7 ki, Ak Paa nevvarel-lhu merkadeh oldur. Lillhi ve be-lillahi8 kzn virb
teehhl eyledi ve sekiz yz seksende9 md adlu bir ol vcuda geldi yedi yl mr
srb Allah emrine vard, nevvarel-lhu merkadeh ve hem tarihin yan binhi ylda10
hacc seferin idb giderken Msra urayb11 Seyyid12 Eb-Bekr olu Seyyid Vefdan
bu terceme olunan menkb getrdi ve dah o seferde Ebl-Vef; Seyyid Velyete13
irda ve telkine (9/a) iczet virdi14 ve bu menkb dah anlara getirdi ve kabe-i
erefullh Abdl-muti dah esma-i hasbi tilavetine itme huzurunda mezr- lde
iczet virdi.

nevvartarihin, A.N., vr. 6/b - .


tevvul-ullah, A.N., vr. 7/a.
3
mr, A.N., vr. 7/a.
4
ile yevml-kymeti, A.N., vr. 7/a - .
5
sekizyzyetmisekiz, A.N., vr. 7/a.
6
ehrine, A.N., vr. 7/a - .
7
Ak-ullah, A.N., 7/a.
8
k Paabe-lillahi, A.N., vr. 7/a - .
9
sekizyzseksenbe,A.N., vr. 7/a.
10
mdylda, A.N., vr. 7/a - .
11
hacc seferinde Msra urayb, A.N vr. 7/a.
12
Seyyid, A.N., vr. 7/a - .
13
buvelyete, A.N., vr. 7/a - .
14
alub, A.N., vr. 7/a.
2

199

Cemat- kesire du itdiler.15 Knn- meyih-i zime tark zre bu tarihde


kendleri ol haccda iken arefe gni Sis-i Bint-i Hall ki, Hazret-i Seyyid Velyetin
vlidesidur16 fen-drdan bek-drna rhlet eyleyb civr- rahmetde vatan tutd,17
nevvarel-lhu merkadeh.18
Ve tarihin19 muharrem sekiz yz seksen ikisinde20 de Seyyid Velyetin Kermet
adlu bir21 ol ber-u hayt vcuda gelb22 hem ol yl inde rh cennet baesine
tizn23 itdi, nevvarel-lhu merkadeh ve tarihin sekiz yz seksen nde Zeynl-bidn
adlu bir ol vcuda gelb ol dah hem ol yl inde civr- rahmete iridm,24
nevvarel-lhu merkadeh ve tarihin sekiz yz seksen drde abnnda25 Pr Hayt
adlu bir ol vcuda geldi,26 tevve-ullah. Hayt bil-ilim vel-amil ile yevml kym
(?) ve tarihin sekiz yz seksen yedisinde rebl-evvel yirmi ikinci gni cuma gninde
Cemled-dn adlu bir ol (9/b) vcuda geldi. On iki yl27 mr srb Allah emrine vsl
old, nevvarel-lhu merkadeh. Ve Hazret-i Seyyid Velyetin bbs Seyyid Ahmed
tarihin sekiz yz krk birinde Ruma geldi ve tarihn28 sekiz yz seksen altsnda
muharrem aynn yigirmi ikisinde cuma29 gnnde ikindi vaktn de30 bbs Seyyid
Ahmed, Allahn emrine lmidi,31 * h ? . T (2?! ? YH2 civrnda vatan tutd,32 nevvarellhu merkadeh.33
*

pU'*U) C?WZ2 hH

meyihde ve anun akabince krk iki gnden sonra34 rebl-

evvel aynn cnci gn pen-enbe ikindi vaktnde Sultn Muhammed bin Murd35
Han tabe Allahu serhu36 hirete intikal37 itdi.38
15

A.N., vr. 7/a.


knn-vlidesidur, A.N., vr. 7/a - .
17
yevm-i araf da vlideleri civr- rahmete intikal itdi, A.N., vr. 7/a.
18
Rahmetullhi tel, A.N., vr. 7/a.
19
ve tarihin, A.N., vr. 7/a - .
20
seksensekiz, A.N., vr. 7/a.
21
Seyyidbir, A.N., vr. 7/a - .
22
geldi, A.N., 7/a.
23
intikl, M.B.N., vr. 5/a.
24
rhlet etdi, M.B.N., vr. 5/a.
25
M.B.N., vr. 5/a.
26
hemgeldi, A.N., vr. 7/a - .
27
haytyl, A.N., vr. 7/a - .
28
srbtarihn, A.N., vr. 7/a - .
29
cuma, A.N., vr. 7/a - .
30
ikindi vaktn de, A.N., vr. 7/a - .
31
hirete intikal eyledi, A.N., vr. 7/a.
*
Doruluk Kraln yannda oturmaktr.
32
h tutd, A.N., vr. 7/a - .
33
rhuna ftiha, vr. 7/a.
*
Rahmet suyuyla suland.
16

200

Ve hcretin sekiz yz doksan dokuzuncu ylnda arz ilhhda Mekke


hareminde mezdad- lye Abdl-mut Marib Seyyid Velyete esm-y Hsn
tilvetine iczet virdi, esm huzurunda cemt- kesire du itdiler.
Amm Beyn- Silsile-i Meyihi;39 Hazret-i Seyyid Velyetin eyhi,40 kaynatas (10/a) Hazret-i Akdur,41 Ak Paa nevvarel-lhu merkadeh

42

ol43 Ahmed

Akdir ve anun44 eyhu-yuh Hazret-i eyh45 Abdl-latif Mukaddesdir,


kaddesel-lhu srrehul-azz ve46

anun

eyhi47

Hazret-i eyhi48

Zeynd-dn

Hevfdur,49 kaddese Allahu srrehul-azz50 ve anun eyhi51 Hazret-i eyh52 Abdurrahmn ibrs dur53 kaddes Allahu srrehul-azz54 ve anun eyhi55 Hazret-i eyh56
Yusuf Acemdir, kaddes Allahu srrehul-azz57 ve anun eyhi Hazret-i eyh58 Hasan
imirdur, kaddesel-lhu srrehul-azz59 ve anun eyhi60 Mahmud sfahandir,
kaddesel-lhu srrehul-azz61 ve anun eyhi62 Hazret-i eyh63 Nred-dn Nazuterdir,64
kaddesel-lhu srrehul-azz65
34

ve

anun eyhi66 Hazret-i eyh67 ehabed-dn

kendden sonra, A.N., vr. 7/a.


rebl-evvelMurd, A.N., vr. 7/a - .
36
tabe serhu, A.N., vr. 7/a.
37
hirete intikal, A.N., vr. 7/a - .
38
eyledi, A.N., vr. 7/a.
39
ve meyihi, A.N., vr. 7/a - .
40
eyhu-yuh, A.N., vr. 7/a.
41
M.B.N., vr. 5/a.
42
nevver Allahu-tel, M.B.N., vr. 5/a.
43
ol, A.N., vr. 7/a -, ibn-i Ak Paa, M.B.N., vr. 5/a.
44
Ahmed Aknun, M.B.N., vr. 5/a.
45
Hazret-i eyh, A.N., vr. 7/a.
46
kaddesve, A.N., vr. 7/a.
47
eyhu-yuh, A.N., vr. 7/a, A.N., vr. 7/a.
48
Hazret-i eyhi, A.N., vr. 7/a.
49
Zeynd-dn Hefa, M.B.N., vr. 5/b.
50
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 7/a.
51
eyhu-yuh, A.N., vr. 7/a .
52
Hazret-i eyh, A.N., vr. 7/a - .
53
Abdur-rahmn epersi, A.N., vr. 7/b, Abdur-rahmn iras, M.B.N., vr. 5/b.
54
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 7/b - .
55
eyhu yuh, A.N., vr. 7/b.
56
Hazret-i eyh, A.N., vr. 7/b - .
57
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 7/b - .
58
Hazret-i eyh, A.N., vr. 7/b - .
59
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 7/b - .
60
eyhu-yuh,A.N., vr. 7/b.
61
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 7/b - .
62
eyhu-yuh, A.N., vr. 7/b.
63
Hazret-i eyh, A.N., vr. 7/a - .
64
Nred-dn Nezr, M.B.N., vr. 5/b.
65
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 7/b - .
66
eyhu-yuh, A.N., vr. 7/b.
35

201

Shreverddr68 kaddesel-lhu srrehul-azz69 { ve anun eyhi Eb Necib


Shreverddr, kaddesel-lhu srrehul-azz ve anun eyhi Eb Al el-Nisacdur,70
kaddesel-lhu srrehul-azz ve anun eyhi Al Gurkandur, kaddesel-lhu srrehul-azz
ve anun eyhi Eb Osmn Maribdur, kaddesel-lhu srrehul-azz (10/b) ve anun
eyhi Hazret-i eyh Eb Al Ktibi Rd-brdur, kaddesel-lhu srrehul-azz ve anun
eyhi Hazret-i eyh Cneyd Badddur, kaddesel-lhu srrehul-azz ve anun eyhi
Hazret-i Serr Mustfadur,71 kaddesel-lhu srrehul-azz ve anun eyhi Hazret-i eyh
Marf Kervdur,72 kaddesel-lhu srrehul-azz ve anun eyhi Hazret-i mm Al bin
Ms Rzdur,73 kaddesel-lhu srrehul-azz ve anun eyhi Hazret-i mm Ms
Kzmdur, kaddesel-lhu srrehul-azz ve anun eyhi Hazret-i mm Cafer Sdkdur,
kaddesel-lhu srrehul-azz ve anun eyhi Hazret-i mm Muhammed Bkirdur74 ve
anun eyhi Hazret-i eyh mm Zeynl-bidndur, kaddesel-lhu srrehul-azz ve
anun eyhi Hazret-i mm Hseyin bin Aldur, kaddesel-lhu srrehul-azz75 ve anun
eyhi Hazret-i mm Al bin Eb Tlibdur, keremullh-i, }76 (11/a) veche ve radiyallah
anhm, ecman.77 Ve anun eyhi Resl-u Hazret-i Muhammed Mustfadur, 78 aleyhissalt ves-selm.79
Hazret-i Resl80dah Cebrilden81 telkn ald ve Cebril82 dah Hazret-i
zzetden celle cellh ve ame nevle-u sadet83 anun kim bu silsileye84 yapa ve85
Hazret-i Hakka irie.
Ve dah86 bilgil kim87 bu kitb drt bb ve bir mukaddime ve bir htime
mtemildir.
67

Hazret-i eyh, A.N., vr. 7/b - .


ehabed-dn Server, A.N., vr. 7/b.
69
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 7/b - .
70
Al el-Nc, M.B.N., vr. 5/b.
71
Srr Skt, M.B.N., vr. 5/b.
72
Marf Kerh, M.B.N., vr. 5/b.
73
Al Eb Ms Rz, M.B.N., vr. 5/b.
74
Bkir, M.B.N., vr. 5/b - .
75
radiyallah anhm, M.B.N., vr. 5/b.
76
ve anunullah, A.N., vr. 7/b - .
77
M.B.N., vr. 5/b.
78
Resl-u Ekrem, M.B.N., vr. 5/b.
79
ve cmlenn eyhi Hazret-i Resldur, sallallahu aleyhi ve selem, A.N., vr. 7/b.
80
Resl, A.N., vr. 7/b.
81
Cibrl-i Emnden, A.N., vr. 7/b.
82
ol, A.N., vr. 7/b.
83
sadet, A.N., vr. 7/b - .
84
silsile-i erfe, M.B.N., vr. 6/a.
85
M.B.N., vr. 6/a.
68

202

86
87

bade, M.B.N., vr. 6/a.


vekim, A.N., vr. 7/b -.

203

Mukaddime:
Hazret-i Seyyid Ebl-Vefnun1 ism-i erfini ve knyetini ve lkabn ve
knyetn2 sebebi3 ve lkabnn sebebi4 ve dah mr-u azz5 ne mikdr idgini6 nedr ve
dah7 atasna nesebeti nedr,8 dah Ben Nercis Krdler ne nesebeti ve dah eyh
enbek Hazretlerine mlakt9 olduun ve10 dah silsilesini, mezhebini11 an beyn ider.
Rivyet olund ki;12 ism-i erfi Muhammedidi ve knyeti Ebl-Vefidi13 ve
lkab Tcul-rifinidi14 ve Ekrd15 ortasnda Kkis16 dimekle marfidi. Manas
erenler atas dimekdr. Vilyet-i Irkda diyr- Ksandandr. Receb (11/b) aynun on
ikinci gnnde Hazret-i Resl sallallah aleyhi ve sellem hcretin drt yz on birinde
vcda geldi.17 Rebl-evvelin yigirmisinde hcretin be yz birinde mteveff old18
rh n ftiha.19 Rivyet-i sahhe zre,20 cmle mr; sekse n yl ve yedi ay ve sekiz
gn21 mr22 srdi, kaddesel-lhu srrehu.23
Amm;24 Ebl-Vef didkleri ne sebeb oldur ki; eyhi enbek kaddesel-lhu
srrehul-azz25 vakt ki, Kalmnaya geldi. Ehl-i Kalmnadan Hazret-i Seyyidn26 baz
evsfn iitdi. Bulumak murd idindi. Ol vakit Seyyid-i Hazret27 on ynda idi. Ekser

Hazret-i Eb el-Vef, M.B.N., vr. 6/a.


knyetnn, M.B.N., vr. 6/a, knyetn, A.N., 7/b - .
3
sebebleri, A.N., vr.7/b.
4
vesebebi, A.N., vr. 7/b - .
5
mrine, M.B.N., vr. 6/a.
6
neidgini, A.N., vr. 7/b - .
7
dah A.N., vr. 7/b - .
8
ne vechile, M.B.N., vr. 6/a.
9
mlk, M.B.N., vr. 6/a.
10
M.B.N., vr. 6/a.
11
dahmezhebini, A.N., vr. 7/b.
12
Pes, A.N., vr. 7/b, Bb- rivyet olund ki, M.B.N., vr. 6/a.
13
Vefdur, M.B.N., vr. 6/a.
14
Tcul-rifin idi, A.N., vr. 7/b.
15
Krdler, A.N., vr. 7/b.
16
Klis, A.N., vr. 7/b, Kkis, M.B.N., vr. 6/a.
17
Hcretin drtyz onbirinde Receb aynn ikinci gnnde vcuda geldi, A.N., vr. 7/b,
drtyzonyedisinde, Recebn onikinci gnnde vcuda geldi, M.B.N., vr. 6/a.
18
Veft ellidrt dr, A.N., vr. 7/b, hcretin beyzbirinde veft itdi, M.B.N., vr. 6/a.
19
M.B.N., vr. 6/a.
20
rivyetzre, A.N., vr. 7/b - .
21
vegn, A.N., vr. 7/b - .
22
M.B.N., vr. 6/a.
23
nevvarel-lh-u tel merkadeh, M.B.N., vr. 6/a.
24
amm, A.N., vr. 8/a -, M.B.N., vr. 6/a - .
25
rahmetullahi, A.N., vr. 8/a, kaddesel-lhu tel srrehu, M.B.N., vr. 6/a.
26
Hazret-i Seyyid, A.N., vr. 8/a - .
27
Seyyid, A.N., vr. 8/a, Hazret-i Seyyid, M.B.N., vr. 6/a.
2

Hcretin

204

evkatda Kalmnadan tara28 Hakka niyz29 bir mie arasnda tenh hakkla niyz
iderdi.30 eyh geldigi vakt gine31 Seyyid-i Hazret32 ol mieye gitmiidi. eyh ashbn
Kalmnada koyub kendi33 tenh34 bir kulavuz alub ol mie kenarna geldi. Klavuz
anda koyub kend35 mieye girdi. Vakt ki, (12/a) ol yire iridm ki Hazret-i Seyyid
anda ibdet iderdi.36 ttifk Seyyidn ardndan geldi,37 grd ki kbleye karu
oturmdu.38 Nra mstark olm39 kalbi40 muhabbetullh ile41 tolm. nnde bir
arslan ile bir kelb birbirile42 oynarlar. eyh bu hleti mhede idb43 mtehayyir old44
dah45 eyh Hazret-i Seyyidn ardundan46 yakn gelb eyitdi; esselmu aleyke.47
Hazret-i Seyyid48 dah ardna bakub eyitdi ki, ve aleyke esselm y enbek ve
rahmetul-llahi ve berekth didi.49 eyh eyitdi; sana bir sul itsem gerekdi imdi, iki
sul itme isterim didi.50 Seyyid eyitdi; kac idersen eyit51. eyh eyitdi; arslan kelb ile
ad iken sebeb nedr ki, senn kelbn arslan ile oynar? Seyyid eyitdi; #-7 Y/'?/ +L. 'U
*

#- z2 ?I' 4

yani; vakt ki52 Hakk-tel53 kudreti ve inyeti kelbi sf kld54 ise

kelbm arslan ile ns tutub lfet eyledi.55 Ve bir dah eyh eyitdi; her kiinn mikdr
ve mertebesi vardur. (12/b) Benm selmum redd idecek56 nin dor gelmedn?
28

Kalmnadan tara, A.N., vr. 8/a - .


niyz iderdi, M.B.N., vr. 6/b.
30
bir mie arasnda idi, A.N., vr. 8/a.
31
yine, M.B.N., vr. 6/b.
32
Seyyid, A.N., vr. 8/a.
33
kendsi, M.B.N., vr. 6/b.
34
tenh, A.N., vr. 8/a - .
35
kendsi, M.B.N., vr. 6/b.
36
mieyeiderdi, A.N., vr. 8/a - .
37
ardndan geldi, A.N., vr. 8/a - .
38
ibdet iderken grr, kbleye karu oturmu , A.N., vr. 8/a.
39
klub, A.N., vr. 8/a, olub, M.B.N., vr. 6/b.
40
kalbi, A.N., vr. 8/a - .
41
M.B.N., vr. 6/b.
42
birbirile, A.N., vr. 8/a - .
43
mhede idb, A.N., vr. 8/a -.
44
olub, A.N., vr. 8/a -.
45
ittifk, M.B.N., vr. 6/b.
46
M.B.N., vr. 6/b.
47
selm virdi, A.N., vr. 8/a.
48
Seyyid, A.N., vr. 8/a .
49
Seyyid dah ardna bakb eyitdigi; aleyn ald, merhab y enbek didi, A.N., vr. 8/a.
50
lazm geldi, M.B.N., vr. 6/b.
51
kac sul idersen it, A.N., vr. 8/A.
*
Allahn saf yardm olursa kpeim gibi aslann kalbide yumuar.
52
M.B.N., vr. 6/b.
53
Hakk-telnun, M.B.N., vr. 6/b.
54
sakladmsa, M.B.N., vr. 6/b.
55
baglad, M.B.N., vr. 7/a.
56
reddinde, A.N., vr. 8/b.
29

205

Seyyid eyitdi; hakk sylersin y Seyyid. kerre byle didi ve57 lkin Hakk-tel;
kuran da58 buyurur ki;59 *'W) 5) m2 5(- 54 yan60 evlere kapulardan girinz.
mdi61 sen dah eger karumdan gelsen tururdum. Keml-i hizmeti62 yerine
getirrdm. Lkin63 sen ardumdan geldn64 hilf- det itdn. Ben dah hilf- det
itdn. Pes ol sebebden ben dah hilf- det itdm.65 eyh bu cevb kabul idb66 yakn
dah ziyde oldu. Grdim ki gayet kabillerdendr, h bunun fevkinde kimse olmasa
geri gedr didi, muhabbeti ziyde old.67 Seyyid dah turd, eyhi alub Kalmnaya
geldi.68 gn eyhi cem ashbyla ziyfet eyledi. Vakt ki, eyh gtmek istedi.
Seyyid Hazretiyle byle69 halvet olub eyitdi ki;70 y Muhammed sende Hakk-tel
nrundan b-nihye nr-u pertev-i mhede iderm ve dah baun zerinde Hakk
nrundan bir lem grdm ki ol lemn71 uclar Maribe ermi72 ve Marka iriir,73
senn dah vilyetn (13/a) ve kermetin74 ve zrriyytn Maribe ve Marka irisse75
gerek ta kymete degin senn evldunun vilyeti ve kermete zhir76 olub dillerde
sylene gerek.77
mdi ben dah geldm ki bu bereti sana bildrem78 ve tarki Hakka slkuna
sebeb olam didi.79 Seyyid-i Hazret bu szden gayet ferh80 olub eyitdi ki; ne buyurursan

57

ve, A.N., vr. 8/b - .


kuran da, A.N., vr. 8/b - .
59
ki, A.N., vr. 8/b -, buyurd kim, M.B.N., vr. 7/a.
*
evlere kaplardan giriniz.
60
yan, A.N., vr. 8/b - .
61
A.N., vr. 8/b.
62
keml-i hidmeti, M.B.N., vr. 7/a.
63
nki, A.N., vr. 8/b.
64
ardumdan geldn, A.N., vr. 8/b - .
65
pesitdm, A.N., vr. 8/b - .
66
itdi, A.N., vr. 8/B.
67
grdmold, A.N., vr. 8/b - .
68
getrdi, M.B.N., vr. 7/a.
69
M.B.N., vr. 7/a.
70
eyitdi kim, M.B.N., vr. 7/a.
71
M.B.N., vr. 7/a.
72
ermi, A.N., vr. 8/b - .
73
Marka ve Maribe irimi, M.B.N., vr. 7/a.
74
ve kermetin, A.N., vr. 9/a - .
75
irise, M.B.N., vr. 7/a.
76
tlib, A.N., vr. 9/a.
77
sylense gerek, M.B.N., vr. 7/a.
78
imdi ben gel demekle sana bu bereti bildrem, A.N., vr. 9/a, ben geldm ki bu bereti sana
bildrdm, M.B.N., vr. 7/b.
79
ve tark-i slkuna ile sebeb oldur ki kim didi, A.N., vr. 9/a, sebeb olam didi, M.B.N., vr. 7/b.
80
ferah-nk, M.B.N., vr. 7/b.
58

206

h( *

lakin vlide ile mvere idb destr alaym ve hem kat- alka ideyim

didi. eyh, hazretine bu sz gayetde81 mvecceh gelb istihsn itdi82 ved idb revn
old. Hazret-i Seyyid dah bir kac gn83 sonra validesinden destr diledi. eyhin
beretini ana bildrdi84 vlidesi eyitdi; eyh sana nece85 eyleye86, didi. Seyyid eyitdi
ki;87 sen beni Allaha hibe idesin dah biz Hadddiyyeki makam- eyhdr gnderesin.
Vlidesi eyitdi ki; y kuzum nr- Hakk-tel azm pd-hdir degme nesne anun
Hazretine lyk deildr yri var88 halvetne gir eger (13/b) senden Allaha89 lyk
olmaga almet grdm90 seni Allaha hibe ideym91 didi. Hazret-i92 Seyyid halvetine
girdi ol gice93 sabhnda94 vlidesi sabh namzna kd. Grdi ki bir nr Seyyidn
halvet kapusundan kub gge direk olmu. An95 grb gayet96 ferh97 old kub98
eyitdi ki; y Muhammed mtlk olsun sana Hakk-tel seni kendye lyk
kullarndan99 itdi. Ben dah seni Allaha hibe itdm var, eyhe git gel didi.
Seyyid-i Hazret100 vlidesine ved idb azm-i Hadddiyye kld. Ol gnki
Kalmnadan kd, cem hayvanatn ve cem cemdtn tesbhlerini iitdi ve dah
gnllerde ne kadar melike var ise tesbhini101 iitdi ve dah kudret klemi levha-i
mahfza ne yazarsa vzn iitdi Hakk-tel kudretiyle ve vah tag cn-verlar gelb
selm verrlerdi102 ve sularda balklar beret olsun dirlerdi dah ve cinnler gelb selm
iderlerdi.103 Hadddiyyeye varmadan cem makamt ve mertib hsl (14/a) olub emri
*

emrin bam ve gzm stne.


gayet, A.N., vr. 9/a.
82
eyledi, M.B.N., vr. 7/b.
83
gnden, M.B.N., vr. 7/b.
84
bildirb, A.N., vr. 9/a, M.B.N., vr. 7/b.
85
ne, A.N., vr. 9/a.
86
eyleye, A.N. 9/a - .
87
eyitdi ki, A.N., vr. 9/a - .
88
M.B.N., vr. 7/b.
89
sende Allahu-telya, M.B.N., vr. 7/b.
90
grdsem, A.N., vr. 9/b, grrsem, M.B.N., vr. 7/b.
91
ideyn, M.B.N., vr. 7/b.
92
M.B.N., vr. 7/b.
93
gicenn, M.B.N., vr. 7/b.
94
M.B.N., vr. 7/b.
95
bunu, A.N., vr. 9/b.
96
gayetle, M.B.N., vr. 7/b.
97
mesrd, M.B.N., vr. 7/b.
98
krub, A.N., vr. 9/b, arub, M.B.N., vr. 7/b.
99
kullardan, M.B.N., vr. 8/a.
100
Hazret-i Seyyid, M.B.N., vr. 8/a.
101
tesbihlerini, A.N., vr. 9/b.
102
verirler, A.N., vr. 9/b, virrdi, M.B.N., vr. 8/a.
103
virirlerdi, M.B.N., vr. 8/a.
81

207

temm old, nefsi bildi ve makamn buld. Bu cmle hlt ki vki old, bunlara gnl
balamad eyh cnibinden gnli gzin104 irmedi. Sratle revne olub Hadddiyyeye
iridm. eyh, Seyyidn ryiha-i tayyibesi olub105 baz mkbl mrdlerine emr itdi
ki;106 kim107 karu kalar, cemat- kesire

karu kub Hazret-i108 Seyyid; eyh

huzurna getrdiler. eyh eyitdi ki; * ' 4*S C?W) m' 5 #)')  109 yan; merhab EblVefya ki,110 ahd- kermine 111 vef eyledi. Hemn ol112 sate113 cem meslihini ve
emrini114 temm grdiler.115 Ebl-Vef dey knyete116 sebeb budur.
eyhe geldg vakt; kuluk117 vakt idi hem ol118 gnde yle vaktnde mezzin
ezn okumaa turd. Hazret-i Seyyid eyitdi ki; sabr it y mezzin ki, henz vakt
olmad. Hzr olan kavm bu sze119 rz olmayub120 eyitdiler; henz bu gn geldi bir121
olan bu nevi kelimt itme dev deldr bunca azzler tururken; (14/b) bunlardan
baz eyhe varub ikyet idb gsthlk eyledi,122 didiler. eyh,123 Hazret-i Seyyidi
krub ol124 kavmn kelimtnu didi. Seyyid eyitdi; y eyh bu kavm mazrlardur; zr
hakikat hli bilmezler,125 ben dah mazrum zr kendmden sylemedim126 yakn
bilrem ki; henz vakt olmad eger bilmek dilerseniz hakikat hli size dah malm
ola,127 bana yakn geln deyb eyhi yanna getrdi. Eyitdi ki; gge nazar eyle, eyh
gge nazar itdi128 grdi ki;129 ol melek130 ki;131 akadn el-ar dirler yan ar- Huds
104

gzin, A.N., vr. 10/a - .


alub, M.B.N., vr. 8/a.
106
eyitdi, M.B.N., vr. 8/a.
107
M.B.N., vr. 8/a.
108
M.B.N., vr. 8/a.
*
Ho geldin szn yerine getiren baba dostu.
109
...' , A.N., vr. 10/a - .
110
Ebl-Vef ki, A.N., vr. 10/a.
111
kermesine,A.N., vr. 10/a.
112
M.B.N., vr. 8/a.
113
sat, M.B.N., vr. 8/a.
114
ve emrini, A.N., vr. 10/a - .
115
grdi, M.B.N., vr. 8/a.
116
knyet verilmesine, M.B.N., vr. 8/a.
117
vakt; kuluk, A.N., vr. 10/a - .
118
ol, A.N., vr. 10/a - .
119
szden, M.B.N., vr. 8/b.
120
olmadlar, M.B.N., vr. 8/b.
121
bu, A.N., vr. 10/a.
122
itdi, A.N., vr. 10/a.
123
eyh, A.N., vr. 10/a - .
124
bu, M.B.N., vr. 8/b.
125
bildrmege henz vakt olmad, M.B.N., vr. 8/b.
126
sylemem, A.N., vr. 10/b.
127
hakikatola, A.N., vr. 10/b - .
128
eyledi, M.B.N., vr. 8/b.
105

208

dimekle mehurdur, kanadlarn132 grmi tmek ister; bir lhze-i rm itdkten sonra
sayha urub eyitdi ki; "'( * 8 '/ yani y gafiller Allah zikr idin.133 Vakt ki;134 eyh
bu hleti grdi mi ki?135 Tahkik bildi ki; Hazret-i Seyyidn szi hakkdur, kavmi men
itdi, Seyyide136 muhabbeti dah ziyde old. H137 huzurundan irmedi rahmetul-llahi
aleyhm, ecman. (15/a) Amm138 Tcul-rifin139 dey lkab virildne sebeb oldur
ki; Hazret-i Seyyid kaddesel-lhu srrehu140 eyh enbek Hazretlerine geldkten sonra
gn gice141 eyhle halvet olub marif-i ilhiyyeden sohbet idb kelimt itdiler.
Drdnc gice ki,142 re gicesi idi. eyh eyitdi; y bl-Vef her ylda bir gice cem
gayb erenleri143 hzr olub, kalan yerde bir sahr vardur,144 ol sahrya cem olurlar
Hazret-i145 Hzr aleyhis-selm146 dah anlarla147 bile olur eger sefn varsa; bu gice
andan varalum didi Hazret-i Seyyid148 ho ola didi. Vakt ki giceden bazs149 gedi her
muhibb mahbb ile ve k makyla halvet olub naz ve niyze megul oldlar. eyh
dah Seyyid ile sahrya kdlar, grdler cem gayb erenleri hzr olub her biri bir
nev150 ibdete megul olmlar; kimi namz da ve kimi murkabede ve kimi alamakda
ve kimi151 eilmekde ve kimi nzda ve kimi niyzda. Hazret-i Seyyid dah eyh ile
bunlarun arasnda girb152 ibdete megul oldular. Sahry- zim153 bu azzlern nryla

129

grdi ki, A.N., vr. 10/b - .


melke, A.N., vr. 10/b.
131
ki, A.N., vr. 10/b - .
132
kanatlarn, A.N., vr. 10/b.
133
eylen, A.N., vr.10/b.
134
ki, A.N., vr. 10/b.
135
grdi, A.N., vr. 10/b, grb, M.B.N., vr. 8/b.
136
M.B.N., vr. 9/a.
137
hc, M.B.N., vr. 9/a.
138
amm, A.N., vr. 10/b - .
139
eyh enbek, A.N., vr. 10/b.
140
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 10/b, M.B.N., vr. 9/a.
141
c gn c gice, A.N., vr. 10/b, M.B.N., vr. 9/a.
142
M.B.N., vr. 9/a.
143
ricl-i gayb, M.B.N., vr. 9/a.
144
M.B.N., vr. 9/a.
145
M.B.N., vr. 9/a.
146
Hzr- mm, A.N., vr. 11/a.
147
anlarunla, A.N., vr. 11/a.
148
Seyyid, A.N., vr. 11/a.
149
baz, A.N., vr. 11/a.
150
bir drl, M.B.N., vr. 9/a.
151
kimi, A.N., vr. 11/a - .
152
girb, A.N., vr. 11/a - .
153
sahr, M.B.N., vr. 9/a.
130

209

(15/b) tobtolu154 olmuidi andan sonra cem kavm155 murkabeye varub mtefekkir
oldlar.
N-gh bir sayha peyd old gk grlemesi gibi bir nr dah zhir old156 eyle
sandlar ki, gne tod balarn kaldurdlar,157 gk tarafna nazar itdiler158 grdiler159
ki, gkden bir nesne indi tc vasfnda cem cevahrlern ve yakutlarn rengi160 anda161
lemen iderdi. Amm asl rengi162 kav kzl gn karm nrdanidi. Cem halk ana bir
ve asgr- tcdan163 yana164 meyl itdiler.165 Her kii elini uzatd, h kimesnenn eli
irimedi halk taaccb itdiler,166 mtehayyir kaldlar Hazret-i Ebl-Vef167 h
kimesneye sylemezidi kimesne dah ana sylemezidi epsem oturmuidi. hirl-emr
bun tedbir itdiler ki, murkb olalar greler ki, hli nice olur. Cem168 skit olup169
muntazr oldular heste heste Tcul Ebl-Vef Hazretlerinden yana gelb mbrek
bana indi cem kavm dah170 grdiler. eyh arub eyitdi ki;
(16/a) yani

171

172

sana mbrek olsun, cnib-i Hakkdan gelen

(' '4 '/ +(4' U) 'W

nesne y Tcul-rifin

cem kavm dah173 byle didiler, Tcul rifn dimege sebeb bu old.
Dah rivyetdr ki, tc bana indgi satde gkden bir vz geldi ki; '4 '/ 'W T
*

p2*S m' Y) ('

154

yan;174 sana mbrek ola175 y Tcul-rifin. zzet ve kermet

toptolu, M.B.N., vr. 9/a.


cem anda olan ullar, M.B.N., vr. 9/b.
156
andan sonra bir nr zhir old, M.B.N., vr. 9/b.
157
kaldururdlar, A.N., vr. 11/b.
158
M.B.N., vr. 9/b.
159
grdiler, .N, vr. 11/b -.
160
renkleri, M.B.N., vr. 9/b.
161
anda, A.N.,vr. 11/b - .
162
ammrengi, A.N.,vr. 11/b - .
163
ana asgr, A.N.,vr. 11/b - .
164
yana, A.N.,vr. 11/b - .
165
cem anda olan ullar tcdan yana meyl itdiler, M.B.N., vr. 9/b.
166
idb, M.B.N., vr. 9/b.
167
Ebl-Vef, A.N.,vr. 11/b - .
168
ceman, M.B.N., vr. 9/b.
169
olub, M.B.N., vr. 9/b.
170
cem hzr olanlar, M.B.N., vr. 9/b.
*
Ey riflerin tac bize zenginlik getirdin.
171
'yan, A.N.,vr. 11/b - .
172
gelen, A.N.,vr. 11/b - .
173
cem anda hzr olanlar, M.B.N., vr. 9/b.
*
Ey riflerin tac; cmertlik ve eref zenginlii senindir.
174
ki yan, A.N., vr. 11/b - .
175
ola, A.N., vr. 11/b - ; olsun, M.B.N., vr. 10/a.
155

210

tc176 andan177 anda olan cem178 kavme grh grh gelb179 mbrek olsun didiler,
rahmetul-llahi aleyhm, ecman.
Amm180 atasna181 nisbeti; Seyyid Muhammed Ebl-Vef; Tcul-rifin
Seyyid Muhammed Ebl-Vef el-kebr ki,182 Arz dimekle mehurdur, anun oldur
Seyyid Muhammed Seyyid Zeyd oldur Seyyid Zeyd Seyyid Hasan oldur Seyyid
Hasan Seyyid Murtaz oldur ki;183 ana Arz Ekber dirlerdi184 Ebl-Vef
Hazretlerinin bbsna dah Arz dey, anun in didiler kim bu Arz Ekbere
mensubidi.185 Arz Ekber Seyyid Zeyd oldur (16/b) Seyyid Zeyd, Seyyid Al ki;
Zeynl-bidn dimekle mehurdur, anun oldur Zeynl-bidn Hazret-i mm Hseyin
oldur.186 mm Hseyin mm- Mttekn Esedullah el-Glib Al bin Eb Tlib
oldur.187 Keremullh-i veche ve radiyallah tel anh ve an-islk ve ahlfih bu
neseb ki, zikr olund. Gayetde sahhdr.188
Rv eydr, Seyyid Bedr ki, Vd-i Srda189 defn olunmdur,190 nevvarel-lhu
merkadeh

191

anun dah nesebnde bu vechile yazlmdur. Ravza-i Ul essaf fi

Menkb- Ebl-Vef adlu kitbda dah buna mutbkdur ve Kitb- nsl-Mrdinde


ve Risle-i Azyye192 de dah byledr.193
Amm silsilesi;194 Hazret-i Ebl-Vefnun kaddesel-lhu srrehul-azz195
Hazret-i eyh enbekden196 el eld,197 eyh enbek dah Tcul-rifin, eyh Eb Bekr
176

izzet tc ve kermet tc, A.N., vr. 11/b; gkten inen kermet tc, M.B.N., vr. 10/a.
andan, M.B.N., vr. 10/a - .
178
cem, A.N., vr. 12/a - .
179
gelb, M.B.N., vr. 10/a - .
180
Pes, A.N., vr. 12/a.
181
atasna, A.N., vr. 12/a - .
182
Muhammed Kebr, M.B.N., vr. 10/a.
183
ki, M.B.N., vr. 10/a - .
184
dirler, M.B.N., vr. 10/a .
185
Ebl-Vef Hazretlerinn Arz dirler didikleri, bu Arz Ekbere mensub olduu ndr, M.B.N.,
vr.10/a.
186
Hazret-i mm Zeynl-bidn, Hazret-i mm Hseyin oldur, M.B.N., vr. 10/a.
187
Al bin Ebi Tlib keremullh-i vecihu ecman. Bu neseb ki zikr olund gayet sahh nesebdur, A.N., vr.
12/a.
188
M.B.N., vr. 10/a.
189
Vd-i Nrda, A.N., vr. 12/a; Vd-i Nesrda, M.B.N., vr. 10/a.
190
olund, A.N., vr. 12/a.
191
never Allahu-merkadeh, A.N., vr. 12/a - .
192
Risle-i Azi, A.N., vr. 12/a.
193
bu vechiledur, A.N., vr. 12/a; M.B.N., vr. 10/b.
194
Pes, A.N., vr. 12/a.
195
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 12/a - ; M.B.N., vr. 10/b - .
196
eyh enbek, A.N., vr. 12/a M.B.N., vr. 10/b - .
197
eyh enbekdir, A.N., vr. 12/a; M.B.N., vr. 10/b.
177

211

bin Hevr kaddesel-lhu srrehul-azzden el ald,198 anun eyhi bir zhir yznden ve
bir btn yznden ahz itmidr199 btn yznden oldur ki200 Hazret-i Reslullh 201
(17/a) sallallah aleyhi ve selemdur202. Vkasnda grdi eyitdi ki; y Reslullh bana
tevbe vir gil. Hazret-i Resl203 aleyhis-selm204 ana205 eyitdi ki; y b Bekr ben T(-'
*'7?. T(* S)5) m' H

yani206 y b Bekr207 ben senn hakk peygamberinm ve Eb

Bekr radiyallah anhu208 senn gercek209 eyhndr deyb Hazret-i210 Eb-Bekre iret
itdi bu dah Hazret-i Eb-Bekrden211 el alub tevbe itdi. Hazret-i Eb-Bekr buna bir tc
ve bir hrka bir arakyye giydirdi212 ve ggsni mbrek eliyle sad. Gvdesinde
kabarcklar vard cemsi213 zil old.214 Vakt ki215 uyanub216 grdi ki; hrka geymi ve
tc ve arakyye banda ve gvdesinde olan kabarcklarsa gitmi buld.217 Pes zhir218
yznden oldur ki; Seyyid Muhammed Ebl-Vef eyh Muhammed219 enbekden el
ald, enbek; eyh Eb-Bekr Hevrdan el ald220, eyh Eb-Bekr eyh Eb Abdulllah Sehl Tstrden el ald221, Sehl Tstr rahmetul-llahi aleyh

222

eyh Eb (17/b)

Abdul-llah Muhammed Suvradan el ald223, Muhammed Suvra, Zn-nn Msrden

198

anun eyhi Tcul-rifin eyh Eb-Bekr bin Hevrdur, A.N., vr. 12/a; eyh enbeknn eyhi
Tcul-rifin Eb Bekr bin Hevrdur, M.B.N., vr. 10/b.
199
biritmidr, A.N., vr. 12/a - ; eyh Eb Bekrn iki tarki vardur, biri zhir yznden ve biri btn
yznden, M.B.N., vr. 10/b .
200
oldur ki, A.N., vr. 12/a - ; eyh Hazret-i Eb Bekr Sddkdur, tafsli budur ki, M.B.N., vr. 10/b.
201
Reslullh, A.N., vr. 12/a.
202
sallallahu tel aleyhi ve sellem, M.B.N., vr. 10/b.
203
Resl, A.N., vr. 12/a .
204
Reslum, A.N., vr. 10/b.
205
ana, A.N., vr. 12/a - .
*
Ben sizin hakk elinizim ve bu doru byk Eb Bekirdir.
206
yyan, A.N., vr. 12/a - .
207
y b Bekr, M.B.N., vr. 10/b - .
208
radiyallah anh, A.N., vr. 12/a - .
209
gercek, A.N., vr. 12/a - ; gerek, M.B.N., vr. 10/b.
210
M.B.N., vr. 10/b.
211
Eb Bekr, A.N., vr. 12/b - .
212
Hazret-i Eb Bekr buna bir hrka ve bir tc ve bir arakyye giydrd, A.N., vr. 12/b; M.B.N., vr. 10/b.
213
M.B.N., vr. 10/b.
214
gitdi, A.N., vr. 12/b.
215
vakt ki, A.N., vr. 12/b - .
216
uyand, M.B.N., vr. 10/b.
217
hrka ve tc ve arakyye geymi ve gvdesindekilerde getmi buld, A.N., vr. 12/b; gvdesinde
olanlar, M.B.N., vr. 10/b.
218
zhir, A.N., vr. 12/b - .
219
Muhammed, A.N., vr. 12/b - .
220
eyhi Eb Bekr Hevrdur, A.N., vr. 12/b; Seyyidald, M.B.N., vr. 10/b - .
221
almdur, M.B.N., vr. 11/a.
222
eyh Eb Bekr rahmetullh-i aleyh, A.N., vr. 12/b - ; rahmetullh-i aleyh, M.B.N., vr. 10/b - .
223
eyhi Abdul-llah Muhammed Sevradur, A.N., vr. 12/b .

212

rahmetul-llahi aleyh224 el ald225, Zn-nn Msr, eyhi Eb Abdul-llah Muhammed bin


Hayedan el ald226, Muhammed bin Haye227, Cbir Ensrden radiyallah anhu el
ald228, Cbir; Hazret-i mm Alden el ald,229 mm Al Hazret-i Seyyidl-mrseln230
ve htemn-nebiyyn Muhammed Mustaf sallallahu aleyhi ifdl-u essalt ve ekmel-i
ettehhiyt Cebrilden el ald.231 Cebril Emn232 { Hazret-i Hakkun celle cellh
emri bu zikr olunan neseb ve silsile-i siykat-i tark zre beyn idelm. Takm- fehm-i
sn ola.
Silsile-i derece-i evveli; Hazret-i Cebril aleyhis-selm derecen evveli, Hazret-i
Resl aleyhis-selm sniye, Hazret-i Al keremullh veche slise, Hazret-i Al bin Eb
Tlib radiyallah anhu slise, Hazret-i mm Hseyin radiyallah anhu, (18/a) rbia
Cbir Ensr radiyallah anhu, rbia Hazret-i Zeynl-bidn radiyallah anhu, hmise,
Muhammed bin Haye radiyallah anhu, hmise, Hazret-i Zeyd radiyallah anh, sdise,
Hazret-i Seyyid murtekzl-kebr radye Allahu anhu, sbia, Hazret-i Muhammed bin
Suvra radiyallah anhu, sbia, Hazret-i Hasan radiyallah anhu, smine, Hazret-i Sehl
Tstr radiyallah anhu, smine, Hazret-i Zeyd radiyallah anhu, tsia, Eb Bekr
Hevr radiyallah anhu, tsia Hazret-i Seyyid Muhammed Raz radiyallah anhu,
ire, Hazret-i Eb Muhammed enbek radiyallah anhu, ire Hazret-i Muhammed
Arz radiyallah anhu, hd aer Hazret-i Seyyid Ebl-Vef radiyallah anh, hd aer
Hazret-i Seyyid Ebl-Vef radiyallah anhu,233 sadet ve devlet iki cihnda ol
kimesneye234 ki dnyda bir agac glgesinde ola ki; asl Muhammed Mustaf ve fer
Ebl-Vef ola her kimesne235 kim ol agacun bedana yapa iki cihnda necte hsl
ider.236 lhi ltfun ve keremnle bu fikirleri dah ol agac glgesinde slim olan

224

rahmetullh-i aleyh, M.B.N., vr. 11/a - .


anun eyhi Zn-nn Msrdir, A.N., vr. 12/b.
226
anun eyhi Eb Abdul-llah bin Heyyadur, A.N., vr. 12/b; el ald, M.B.N., vr. 11/a - .
227
Muhammed dah, M.B.N., vr. 11/a.
228
ol dah Cbir Ensrden ald, A.N., vr. 12/b.
229
ol dah mm Alden ald, A.N., vr. 12/b; el ald, M.B.N., vr. 11/a - .
230
Al dah, M.B.N., vr. 11/a.
231
ol dah Hazret-i Resl sallallahu aleyhi den el ald, A.N., vr. 12/b; sallallah-u tel aleyhi ve sellem
Hazret-i Resl sallallah-u aleyhi ve sellem Hazret-i Cebril Emnden, M.B.N., vr. 11/a.
232
M.B.N., vr. 11/a.
233
Hazret-i Hakk radiyallah anh, A.N., vr. 12/b - .
234
kiinn, A.N., vr. 12/b.
235
aslkimesne, A.N., vr. 12/b - .
236
ola, A.N., vr. 12/b.
225

213

bendelerden kl vir237 ve Hazret-i Ebl-Vefnun silsilesinden (18/b) ve zrriytnn ve


l himmetlerinden238 bu kullarn239 mahrm eyleme, min, y rabbl-lemn.240 }241
Amm242 Mezheb-i erif;243 bazlar eyitdi; fukah ehl-i hdis mezhebi zre
idi;244 amm bazlar fi rahmetullh mezhebidr didiler,245 bazlar Hanbeldr
dirler.
Amm rv eydr; essah246 budur ki mezhib-i erbaadan cem olmaga mmkin
olan iderdi.247 Mmkn olmayn248 her kanksnun delili kav ise anunla amel iderdi.
Rv eydr; Seyyid Muhammed Ebl-Vef249 kaddesel-lhu srrehu meyih-i
izmn ynndanidi. Ol asrda { shib-i kermt ve shibi vilyetidi250 anun fevkinde
kimesne yogd havssun ve avmun makblidi kurb ve temkn hsl itmidi ilm-i
zhirde ve ilm-i btnda251 kmilidi her kimesne Hakka davet eylese itat iderdi ve
dah mrdleriyle nie; imretler ve kervan-saraylar ve kprler ve medreseler ve
mescidler bina itmidi252 ve cem mrdlerine cem makamt ve menzil gstermidi.
Her kimesne ki, (19/a) hizmetine irise mahrum olmazd253 tasarrufda ve nfzda misli
gelmi deildi b-nihyet kirdleri vard erbb- hlden254 krk hdimi vard in-Allahl-azz adlarla aagda255 tafsli zikr oluna.
Ve eyh Abdl-kadr Geylan rahmetul-llahi ekser evkatde eydrdi. Yene256
Evliy-ullahdan Seyyid Ebl-Vef kaddesel-lhu srrehul-azz257 kadar kimesne
yogdur diyb258 bir gn meclisde eyitdi; ana Tcul-rifin zF #( Q,= -?7 (' '4

237

kullardan kl, A.N., vr. 12/b.


himmetinden, A.N., vr. 12/b.
239
fakrleri, A.N., vr. 13/a.
240
y rabbl-lemn, A.N., vr. 13/a - .
241
Hazret-i Hakkunlemn, M.B.N., vr. 11/a - .
242
Pes, A.N., vr. 13/a.
243
mezheb-i erif, A.N., vr. 13/a - .
244
baz eyitdi; fukah ehl-i hdis mezheb zeredr dirler, A.N., 13/a.
245
didiler, A.N., vr. 13/a - ; amm bazlar fi idi didiler, M.B.N., vr. 11/a.
246
sahh, M.B.N., vr. 11/a.
247
iderdi, A.N., vr. 13/a - ; cem mmkin olan cem iderdi, M.B.N., vr. 11/a.
248
Cem ve ill, A.N., vr. 13/a.
249
Seyyid Muhammed Ebl Vef Tcul-rifin, M.B.N., vr. 11/b.
250
shib-i vilyet ve shib-i kermt idi, A.N., vr. 13/a.
251
btnda, A.N., vr. 13/a.
252
nie; kervan-saraylar ve kyriler ve imret ve medreseler ve mescidler bina etmilerdi, A.N., vr. 13/a.
253
hrmetine her kimesne irise mahrm olmazd, A.N., vr. 13/a.
254
erbb- hlde, A.N., vr. 13/a.
255
adlarla aagda, AN, vr. 13/b - .
256
yene, A.N., vr. 13/b - .
257
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 13/b - .
258
dirdi, A.N., vr. 13/b.
238

214

h! Im8I' HU h #H4 h! I U #!

yani Tcul-rifin Ebl-Vef259 cnib-i Hakkdan

vilyet ve kermet hllerine giyb cem mugayyebta matla olmudur. Dah Hakka
vsl olmudr ve dah eydrdi ki andan260 ondan ve ondan sonra ana mnende kimesne
gelmeye ve dah eyitdi ki; kim Hazret-i Resl aleyhis-selm kymet gnnde Seyyid
Ebl-Vefya kaddesel-lhu srrehul-azz261 iftihr itse gerekdr262 sayir enbiyya
ki,263 sizn mmetnzde264 (19/b) Ebl-Vef gibi yogdur benm mmetimden265 dise
gerek Allahu-tebreke ve tel266 ltf ve keremile cem mmet-i Muhammed Hazreti Ebl-Vefnun267 zrriyt- zhirinn ve btnnun l268 himmetlerinden mahrm
klmaya, mn, y rabbl-lemn.269

ereflilerin en ycesi cennet elbiselerini giydirir istersen alrsn ve melekler derecesine ykseltirsin ve
yksek makamlara ulatrrsn.
259
Tcul-rifin, A.N., vr. 13/b.
260
ondan, A.N., vr. 13/b.
261
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 13/b - .
262
gerek, A.N., vr. 13/b.
263
ki, A.N., vr. 13/b - .
264
mmetnzden, A.N., vr. 13/b.
265
benm mmetimden, A.N., vr. 13/b - .
266
Allah-u Tel, A.N., vr. 13/b.
267
ltf Vefnun, A.N., vr. 13/b - .
268
l, A.N., vr. 13/b - .
269
y rabbl-lemn, A.N., vr. 13/b - .

215

Pes Evvelki Bab;1


Hazret-i Ebl-Vefnun kaddesel-lhu srrehu }2 anas rhminde3 iken olan
kermt ve dah vlidesi Krdlerden olduunun vechini4 ve kimin kz idni ve
ismini5 ve dah Tcul-rifinnin rhletlerini yani6 seferlerine ve dah7 evlendigni8
beyn ider.
Pes, rivyet olund ki;9 Hazret-i Tcul-rifinn atas Seyyid10 Muhammed
Arzdur, rahmetul-llahi11 meyih-i kibrdandur menkb- erfinde12 nie mcelled
kitblar13 yazlmdr. Eger bazsn zikr idersz kitb maksd kalur14; zr murdumuz
Hazret-i Ebl-Vefnun menkb15 zikridr, ihtisr veche zre.16
Bilgil kim, Irk memleketinde iki ky vard biri birine yakn,17 birine Zeble ve
birine (20/a) Hebtum18 dirlerdi. Hazret-i Ebl-Vefnun atas kah Zeblede ve kah
Hebtumda19 olurd. Ol memleketin pd-h20 sdta kasd itdi.21 Her kande evld-
Hseyinden kimesne22 bulsalardu tutarlard.23 Ol havfdan Seyyid Muhammed Arz
dah24 terk-i diyr itdi. Kimesne kande gitdigin bilmedi. Seyr iderken Ben Nercis
Krdlerine urad anlarun makam gayet ho gelb anda skin old amm; ol Krdler
inde25 baz vard, mri gemi bir rekat namz klmamidi Hazret-i Seyyid
Muhammed Arz26 ol gice ki, anda yatd aham ve yatsuyu ve sabh ezn okuyub
1

evvelki bab, A.N., vr. 13/b - .


M.B.N., vr. 11/b - .
3
karnunda, A.N., vr. 13/b.
4
vechi, A.N. vr. 13/b.
5
ve ad ne idgini, A.N., vr. 13/b.
6
dahyan, A.N., vr. 13/b - .
7
dah, AN, vr. 13/b - .
8
nikhlanduunu, A.N., vr. 13/b.
9
rivyet olund ki, A.N., vr. 14/a - .
10
M.B.N., vr. 11/b.
11
rahmetullhi, A.N., vr. 14/a - ; rahmetullh-i aleyh, M.B.N., vr. 11/b.
12
menkb- erfesinde, M.B.N., vr. 11/b.
13
kitb, A.N., vr. 14/a; M.B.N., vr. 11/b.
14
tavl olur, A.N., vr. 14/a.
15
menkb, M.B.N., vr. 11/b - .
16
zrzre, A.N. vr. 14/a - ; l veche ihtisr, M.B.N., vr. 11/b.
17
bir birine yakn, M.B.N., vr. 11/b.
18
Heysm, A.N., vr. 14/a; M.B.N., vr. 11/b.
19
Heysm, A.N., vr. 14/a; M.B.N., vr. 11/b.
20
ol memleketde hkim olan kimesne, M.B.N., vr. 11/b.
21
z itmege balad, A.N., vr. 14/a.
22
kimse, A.N., vr. 14/a.
23
dutarlard, A.N., vr. 14/a; bulsa tutub haber iderdi, M.B.N., vr. 11/b.
24
M.B.N., vr. 11/b.
25
inde, M.B.N., vr. 11/b - .
26
Hazret-i Seyyid Muhammed, M.B.N., vr. 12/a.
2

216

namz kld. Vakt ki,27 bunlar bunun eznn28 iitdler29 Hakkun inyetle kalblerine
lnet gelb cemsini namza hzr oldlar.30 Seyyid gayet ho grb cn- gnlden
muhabbet idb31 gitmesine32 rz olmadlar. Seyyid dah anda ol vakte degin33 Zeble
ile Heysmdan fitne gitdi34 ol diyr emn old35 evvelcik36 arzu itdigi vatan- aslisine
(20/b) rc eyleye Krdler rz olmadlar. Eyitdiler; Hakk-teldan sen bize
rhmetsn kblemiz inden37 gitme olmaz eger murd ol tarafdan haber bilmek ise bir
kac mutemed-i lye38 adamlar39 gnderelm varsunlar40 haber41 bilsnler; zr ki,
Seyyidn bir kck olu vard. Slim adlu, an anda kom42 gitmiidi ana gayet
mtkidi.
Pes eyle olsa Seyyid istihre eyledi43 cnib-i Hakkdan yle44 beret45
olundg46 andan gitmege eyle47 olsa48 birka Krd gnderb49 varub ol Slimi
buldular. Dah atasnun50 haberin51 virdiler Slim dah bli olmu byyb52 evlenmi
ger53 bu haberi Hazret-i Seyyide54 bildirdler55 gayet d ve hurrem old.
Pes bu kavmn ullarna mer bin ir-Gh bin Eb Ammre Nercis dirlerdi.
anun bir cemle-i sliha56 kz vard. Adna Ftma dirlerdi bazlar mm Glsm
27

Vakt ki, A.N., vr. 14/a - ; M.B.N., vr. 12/a - .


ezn, A.N., vr. 14/a; M.B.N., vr. 12/a - .
29
iidicek, A.N., vr. 14/a; M.B.N., vr. 12/a.
30
Hakkun inyet-i birle yumuayub cemsi namza hzr oldular, M.B.N., vr. 12/a.
31
cn-idb, M.B.N., vr. 12/a.
32
gitmesine, A.N., vr. 14/b - .
33
ol vaktde durd ki, A.N., vr. 14/b.
34
grb, M.B.N., vr. 12/a.
35
old, A.N., vr. 14/b - .
36
evvelcik, M.B.N., vr. 12/a - .
37
inde, A.N., vr. 14/b.
38
M.B.N., vr. 12/a.
39
adam, M.B.N., vr. 12/a.
40
varub, A.N., vr. 14/b; M.B.N., vr. 12/a.
41
haber, A.N., vr. 14/b - .
42
koyub, M.B.N., vr. 12/a.
43
itdi, A.N., vr. 14/b; M.B.N., vr. 12/a.
44
yle. A.N., vr. 14/b - .
45
iret, M.B.N., vr. 12/a.
46
oldg, A.N., vr. 14/b.
47
yle, A.N., vr. 14/b.
48
olcak, M.B.N., vr. 12/a.
49
M.B.N., vr. 12/a.
50
atasnun, A.N., vr. 14/b - .
51
haberi, A.N., vr. 14/b.
52
M.B.N., vr. 12/a.
53
blendi, M.B.N., vr. 12/a.
54
Seyyide, A.N., vr. 14/b.
55
bildiler, A.N., vr. 14/b.
56
cemle ve Sliha, M.B.N., vr. 12/b.
28

217

dirlerdi57 ve bazlar Glsmidi dir;58 amm Ravzal-safda ad Ftma, knyeti


mm Glsmidi, rivyet-i sahh59 budur.60
Ol kz Hazret-i Seyyide nikh itdiler. Bir zemn bile oldlar, Hazret-i EblVefya61 hmile old. (21/a) Dah vaz haml itmedn. Allah emri irib62 Seyyid-i
Muhammed Arzye63 Bi-Emril-lh64 hasta old.65 Bildi ki; maraz- mevtdur. Ol
kavmi66 cem idb vasiyyet itdi ki, tark-i Hakkdan tara olmayub ol yola ki, kend
ird67 itmiidi.
stikamet zre slk idb sbit-i kadem olalar ve htnna dah68 vasiyyet itdi ki;
karnndaki69 erkekdr, gayet ullardan olsa gerekdr ve ok kermeti zhir olup bnihye70 kimesneleri ird itse gerekdr. Dah tomadan baz kermetleri zhir olsa
gerekdr, gafil olmayasun didi ve dah nesebeti ve hasbn71 bunlara temm bildrdi. Ta
kim kendden sonra nesebi zyi olmaya andan sonra kend, Hakk emrile72 darlfendan73 darl-bekya rhlet itdi, nevvarel-lhu merkadeh,74 rhun ftiha.75
Ricl-i gaybden ve evliy-ullahdan ok kimesne cenzesine hzr olub namzn
kldlar76 ve bir makam- lde defn itdiler. imdi ki hlde kabr-i mbreki77 l ziyretghdur. Allahu-tel anlarun78 zrriyytnn ki zhirdedr, (21/b) rhlarndan cem
mmet-i Muhammede79 himmetinden bizi, meded iridre80 mn, y rabbl-lemn.

57

dir, A.N., vr. 14/b.


bazlar hemn nm Glsm idi dirler, M.B.N., vr. 12/b.
59
sahh, A.N., vr. 14/b - .
60
sahhdur, M.B.N., vr. 12/b.
61
Ebl-Vefya, A.N., vr. 15/a.
62
Allahirib, A.N., vr. 15/a - .
63
Seyyid Arz, A.N., vr. 15/a.
64
A.N., vr. 15/a.
65
hastalk iridm, A.N. vr. 15/a.
66
kavm, A.N., vr. 15/a.
67
iret, M.B.N., vr. 15/a.
68
dah, M.B.N., vr. 12/b - .
69
bu cmlenn hamiln, A.N., vr. 15/a; bu hamilen erkekdr, M.B.N., vr. 15/a.
70
b-nihyet, A.N., vr. 15/a.
71
nesebi, A.N., vr. 15/a; hasb ve nesebi, M.B.N., vr. 12/b.
72
M.B.N., vr. 12/b.
73
darl-fendan, M.B.N., vr. 12/b - .
74
nevver-ullahi tel merkadeh, M.B.N., vr. 12/b.
75
M.B.N., vr. 12/b.
76
klub, M.B.N., vr. 12/b.
77
mezr- erfi,A.N., vr. 15/a.
78
anun, A.N., vr. 15/a; M.B.N., vr. 13/a.
79
zhirdedrMuhhammede, A.N., vr. 15/b - .
80
mahrm eylemeye, A.N., vr. 15/b; zrriyt- thiresinn himmetlerinden mahrum itmeye, M.B.N., vr.
13/a.
58

218

Pes Hazret-i Ebl-Vefnun bbs81 hirete intikal itidi vakt anas karnnda82
yedi aylkidi. Grdler inde det old ki; bir kimesne lse an defn itdkden83 sonra ol
diyrdan g iderler. Anlar dah84 yine gdiler gitdiler.85 N-gh86 yollar bir bostna
urad baz kimesneler varub ol bostndan issi iczetsz birka kavun alub yine kavmi
iine geldiler87 kesdiler yediler. Bu kavundan bir pre dah Hazret-i Ebl-Vefnun88
vlidesine de virdiler gafletle89 ol dah bir lokma alub azna koyd90 hemn ol91 sat ki
yutd karnnda bir ztrab vki olub92 bir garb hlet geldi b-ihtiyr istifrg eyledi93 bu
hdise ana94 bir kavme didi95 yakn bildiler ki, ol kermet ki, atas syledi idi budur ki
zhir old.96 Andan sonra ikinci gnde harmler zhir olub ol kavmin yoln basub97
cem mllarn aldlar bu kavm mell ve mahzn alaub mtehayyir (22/a) kaldlar.
N-gh bu harmler yoluna karu98 yrtc99 cn-verlar ve arslanlar kdlar100 bunlara
hamle kldlar harmler re bulmayub cem aldklar esbb bragub kadlar. Pes bu
kavm varub esbblarn b-kusur aldlar, Allahu-telnun inyeti birle.101
Rv eydr; vakt ki,102 Tcul-rifin Hazretlerinn103 vlidesi tourd. Her gh
ki, zikr104 olunsa ba hareket105 itdrrdi106 ve dilini deper durd ve dah107 Ramazn

81

atas, A.N., vr. 15/b.


rhminde, M.B.N., vr. 13/a.
83
itdnden, A.N., vr. 15/b.
84
anlar dah, A.N., vr. 15/b - ; M.B.N., vr. 13/a - .
85
gerlerken, A.N., vr. 15/b; g iderken, M.B.N., vr. 13/a.
86
n-gh, A.N., vr. 15/b - ; M.B.N., vr. 13/a.
87
geldi, A.N., vr. 15/b.
88
Ebl-Vefnun, A.N., vr. 15/b - .
89
gafletle, A.N., vr. 15/b - .
90
kod, M.B.N., vr. 13/a.
91
M.B.N., vr. 13/a.
92
old, M.B.N., vr. 13/a.
93
idb, M.B.N., vr. 13/a.
94
ana, A.N., vr. 15/b - .
95
didiler, M.B.N., vr. 13/a.
96
M.B.N., vr. 13/a.
97
yoln basb, M.B.N., vr. 13/a - .
98
karudan, M.B.N., vr. 13/a.
99
rtc, A.N., vr. 15/b.
100
cn-verler gimi kaplan kimi kurt kimi ayu, M.B.N., vr. 13/a.
101
Allah-u Telnun avnile, A.N., vr. 16/a.
102
rvvakt ki, A.N., vr. 16/a - .
103
Hazretinin, A.N., 16/a.
104
zikr-ullah, M.B.N., vr. 13/b.
105
tahrik, M.B.N., vr. 13/b.
106
iderdi, A.N., vr. 16/a.
107
ve dah, A.N., vr. 16/a.
82

219

ay geldi, gndz asla meme azna almad

108

anas her end ki, say itdi109 are

olmad.110 Hemn ki gice olsa emerdi gndz asla emmezdi, anas111 hasta old sanurd;
amm gice memeye yapduundan bildiler ki hasta deildr112 ve dah hemn ki
vcuda geldi.113 Ol kavmn ekinleri ve koyunlar ve davarlar114 ve cem terekeleri
und, h fet grmediler,115 ganler oldlar.116 Anun vcud-u berektna ve ol vakt ki
yrr ve syler old. ttifken117 ol kavm yine geldikleri makama gdiler118 yolda
giderken119 ol kavun (22/b) aldklar makama120 ve ol harm121 geldgi yere uradlar.
Hazret-i Ebl-Vefnun122 kaddesel-lhu srrehul-azz anasna eyitdi; y ana hc bilur
misn bu makam ne makamdur? Vlidesi eyitdi;123 y oul ol Tengri hakk in
htrmda deildr,124 ben bu makama uram olam.125 Eyitdi; y ana bu ol makamdur
ki bnmi126 defn itdkten sonra ki,127 gc itdnz gelb bu makam da kavun aldlaridi,
shib-i iczetsiz 128 sana dah bir lokma virdler129 yutdun130 ben senn karnnda idm
ierden ztrb itdm ta kim131 b-ihtiyr istifrg eyledk.132 Andan sonra siz yolda
giderken133 harmler gelb134 cem esbbnz aldlar siz de gayet b-huzur oldunuz.
Hakk-tel melikeler gnderdi135 arslanlar136 ve yrtc cn-verler137 sretinde
108

ramazn aynda gndz asla emmezdi, A.N., vr. 16/a;


Ramazn ay gird gnden asla azna
meme almazd, M.B.N., vr. 13/b.
109
iderdi, A.N., vr. 16/a; anas ne kadar ki, say iderse are bulmazd, M.B.N., vr. 13/b.
110
re olub emmezdi, A.N., vr. 16/a.
111
gndzanas, M.B.N., vr. 13/b - .
112
amm gice emd n grdler, bildiler ki, hasta deildr, M.B.N., vr. 13/b.
113
anas yle sanurd ki hastadur amm gice emdiinden bildiler ki hasta deildr ve dah hemn ki
vcuda geldi, A.N., vr. 16/a.
114
M.B.N., vr. 13/b.
115
hgrmediler, A.N., vr. 16/a - .
116
gnden gne ziyde olub und, h birisi afet grmediler, cmlesi gni oldlar, M.B.N., vr. 13/b.
117
ittifken, M.B.N., vr. 13/b - .
118
geldiler, A.N., vr. 16/a.
119
geldikleri yolda giderken, M.B.N., vr. 13/b.
120
makama, M.B.N., vr. 13/b - .
121
harmler, A.N., vr. 16/a.
122
Ebl-Vefnun, A.N., vr. 16/a.
123
eydr, A.N., vr. 16/a.
124
degild, A.N., vr. 16/a.
125
y oul yog bilmezem bu makama uraduum dah bilmezem,M.B.N., vr. 13/b.
126
bbm, M.B.N., vr. 13/b.
127
ki, A.N., vr. 16/b - .
128
bu makamdan shib-i destrsuz kavun aldlar, A.N., vr. 16/b; M.B.N., vr. 13/b.
129
M.B.N., vr. 13/b.
130
yedn, A.N., vr. 16/b; M.B.N., vr. 13/b.
131
zr ki, harm lokma idi, M.B.N., vr. 14/a.
132
iterdm, M.B.N., vr. 14/a.
133
M.B.N., vr. 14/a.
134
gelb, A.N., vr. 16/b - .
135
viribdi, A.N., vr. 16/b.

220

harmlere hamle idb kaurdlar. Esbbnuz gine138 aldugunuz deil mi? didi.139 Anas
eyitdi; y oul sen hdol vakt dnyya gelmi idn140 bu kaziyyeleri neden bildn ve
kim bildrdi;?141 didi. Eyitdi; y ana bana Hakk-tel bildrdi ve dah y ana (23/a) sen
bana Ramazn gnnde meme virrdn hc azuma almazdum; zr Hakk-telya142
envr- hidyeti birle bana konukluk iderdi.143 Seni144 memeye ihtiyac komazd;
amm145 sen sanurdn ki, ben146 hasta oldum147andan tr emmezin, hasta degildm148
ben hod149 iftar vaktnde emerdm, andan150 bilrdk hasta deilem.
Pes151 anas eyitdi; y oul bbn senn in ok kermetler zhir itse gerek
didi idi bunlar ol kermetlerden ola.152 Hazret-i Ebl-Vef dah eyitdi; y ana hakk
sylersin eyledr,153 in--Allah deyb154 yevmen fe yevmen kermeti ve vilyeti155
artub her gn terakkide old.156
Amm157 grdler ki inde toub bymegen Arab bilmezdi. Bir gice Hazret-i
Resl aleyhis-selm158 dnde grdi ki159 Hazret-i Ebl-Vef160 ol161 azuna mbrek
az yarndan kod. Sabh ki old, Hazret-i Ebl-Vef162 Hazret-i Arab dilince fash
syledigi ki, Arab gerekdr ki ol kadar fash syleye idi.163 Nie yllar Arabda toub
136

arslanlar, M.B.N., vr. 14/a - .


vecn-verler, A.N., vr. 16/b - .
138
yine, M.B.N., vr. 14/a.
139
gine aldunuz, M.B.N., vr. 14/a.
140
dny dah gelmemi idk, M.B.N., vr. 14/a.
141
M.B.N., vr. 14/a.
142
Hakk-tel, M.B.N., vr. 14/a.
143
eylerdi, A.N., vr. 16/b.
144
sen, A.N., vr. 16/b - ; M.B.N., vr. 14/a - .
145
M.B.N., vr. 14/a.
146
M.B.N., vr. 14/a.
147
hastadur, A.N., vr. 16/b.
148
andandegldm, A.N., vr. 16/b - .
149
andanhod, M.B.N., vr. 14/a - .
150
M.B.N., vr. 14/a.
151
pes, M.B.N., vr. 14/a - .
152
y oul bbnun sennn deyb tururd ki hakk kermetlere izhr itse gerekdr. mdi bunlarda ol
kermetlerden ola didi, A.N., vr. 17/a; y oul bbn sennn ok kermetler izhr itse gerekdr deyb
tururdu, bunlarda ol kermetlerden ola didi, M.B.N., vr. 14/a.
153
bel deyb, A.N., vr. 17/a.
154
M.B.N., vr. 14/a.
155
vilyeti ve kermeti, M.B.N., vr. 14/a.
156
terakki idi, A.N., vr. 17/a.
157
Pes, A.N., vr. 17/a.
158
sallallah tel aleyhis-selm, M.B.N., vr. 14/a.
159
M.B.N., vr. 14/b.
160
Seyyid, A.N., vr. 17/a.
161
ol, M.B.N., vr. 14/b - .
162
Ebl-Vef, A.N., vr. 17/a - .
163
A.N., vr. 17/a.
137

221

byyen kimesne ol kadar sylemezdi. Ol164 sebebdendir ki; Hazret-i Ebl-Vef


eydrdi; *' ()*! +-,.' / *+(2 yani;165 ahamladum Krd oldugum166 hlde ve167
sabhladum Arab oldugum168 hlde ve baz kimesneler169 (23/b) Nercisl-asldur
dirler,170 galatdur.171 Sahh budur ki; anas Nercisdur, andan172 tom, bymdr173
ill174 asl Irk Arabndandur nitekim yukaruda gedi175; amm irtihleti176 yani;
seferleri177 Hadddiyyeye eyh enbek Hazretine idi. Nitekim yukaruda zikr olund178
Andan sonra, eyh enbek Hazretine179 iznile ziyret-i sliha kasdna180 ve ahz ulm in Buharaya rhlet itdi.181 Bu rhletle182 turub ilm-i zhiri tekmil itdi183 h184
kimesneye nesebin ve hasbn bildrmedi. Vakt ki cem maksdn grdi. Tlib-i
ulem bundan ziyfet istediler. Fakrem didi; gadrini kabul itmediler. Vard, Buhara185
Pd-hna eyitdi ki; ben evld- Hseyinden ve garb ve fakrem, tahsil-i ilme geldm
dersm temm itdm, yarn186 anlara187 krn in ziyfet eylemege nesnem yogdur188
didi.189 Senden umarm ki,190 bana muvin olasn ecrini,191 Allah vire didi.192 Pd-h

164

bu, A.N., vr. 17/a.


Arabla sabahladum Krtle ahamladum.
165
Hazret-iyan, A.N., vr. 17/a.
166
oldum, A.N., vr. 17/a.
167
ve, A.N., vr. 17/a - ; M.B.N., vr. 14/b - .
168
oldum, A.N., vr. 17/a.
169
bazlar, A.N., vr. 17/a; baz kimesne didiklerine, M.B.N., vr. 14/b.
170
amm bu sz, M.B.N., vr. 14/b.
171
galatdur, A.N., vr. 17/a - .
172
anda, M.B.N., vr. 14/b.
173
bym, A.N., vr. 17/a.
174
amm, A.N., vr. 17/a; amm, M.B.N., vr. 14/b.
175
nitekimgedi, A.N., vr. 17/a - ; nitekim zikr olund, M.B.N., vr. 14/b.
176
rhletleri, M.B.N., vr. 14/b.
177
Kem zikre pes seferleri evvel seferi, A.N., vr. 17/a.
178
Kem zikre, A.N., vr. 17/a.
179
eyhi, A.N., vr. 17/a; eyh, M.B.N., vr. 14/b.
180
kasdna, M.B.N., vr. 14/b -.
181
gitdi, A.N., vr. 17/a; M.B.N., vr. 14/b.
182
anda, A.N., vr. 17/a; M.B.N., vr. 14/b.
183
eyledi, A.N., vr. 17/a.
184
h, A.N., vr. 17/a - ; hc, M.B.N., vr. 14/b.
185
Buhara, A.N., vr. 17/b - .
186
yarn, A.N., vr. 17/b - ; yarna, M.B.N., vr. 14/b.
187
anlara, M.B.N., vr. 14/b - .
188
yog M.B.N., vr. 15/a.
189
didi, M.B.N., vr. 15/a - .
190
ki, A.N., vr. 17/b - .
191
ecrini, M.B.N., vr. 15/a.
192
Allahu-Telya vire didi, A.N., vr. 17/b; Allahu-Tel hirin vire didi, M.B.N., vr. 15/a.
*

222

bunun szne iltift etmeyb bunda erf ok olurundan (24/a) malm didi. Hazret-i
Ebl-Vef193 incinmek birle kub gitdi.
O gice pd-h dinde194 grdi ki; kymet kopmu kendye bir susuzluk rz
olm ki195 kabil-i vasf196 del. Hazret-i Resl aleyhis-selm grmi ki197 havz-
kevser198 kenarnda turm nas199 blk blk mmeti200 gelb arben tahren

201

ierler. Ol202 Pd-h dah anda varub203 arben tahren204 istedi,205 men itdiler.
arub Pd-h206 eyitdi;207 y Reslullh bende senn mmetindenm208 bana dah
meded eyle ki gayet susuzum209 didi. Hazret-i Resl aleyhis-selm eyitdi; sen kimsin?
Bu210 Pd-h eyitdi; ben211 senn mmetndenem.212 Hazret-i Resl aleyhis-selm213
eyitdi; bunda bana mmetinm deyci ok olur,214 beyyine gerekdr. Ol215 Pd-h
eyitdi; beyyine imdi216 kande bulaym? Reslullhm

217

eyitdi; sana218 benm

neslmden Ebl-Vef varub kendvi benm neslmden idni bildrdigi vaktn


itimd itmedn,219 benm gercek mmetm olan kimesne benm evlduma huss
Hazret-i Ebl-Vef220 ola221 Ebl-Vefya ve zrriyytna inkr idb,222 nazar-

193

Hazret-i Seyyid, A.N., vr. 17/b; M.B.N., vr. 15/a.


vksnda, M.B.N., vr. 15/a.
195
ki, A.N., vr. 17/b - .
196
kabil, A.N., vr. 17/b.
197
Grr kim Resl, A.N., vr. 17/b; grdki, M.B.N., vr. 15/a.
198
havz, M.B.N., vr. 15/a.
199
halak, A.N., vr. 17/b; nas, M.B.N., vr. 15/a - .
200
M.B.N., vr. 15/a.
201
arb- zehr, A.N., vr. 17/b; arb- kevser, M.B.N., vr. 15/a.
202
ol, A.N., vr. 17/b - .
203
anda varub, A.N., vr. 17/b - .
204
arbdan, A.N., vr. 17/b.
205
Pd-h dah varub arb- kevser istedi kanmak in istedi, M.B.N., vr. 15/a.
206
Pd-h, M.B.N., vr. 15/a - .
207
eyitdi, A.N., vr. 17/b - .
208
M.B.N., vr. 15/a.
209
susuzlukdan gayet zebn oldum, M.B.N., vr. 15/a.
210
bu, A.N., vr. 17/b - .
211
ben, A.N., vr. 17/b - .
212
Hazret-i mmetndenem, M.B.N., vr. 15/a - .
213
aleyhis-selm, A.N., vr. 17/b - .
214
ok olur, A.N., vr. 17/b - .
215
ol, A.N., vr. 17/b - .
216
M.B.N., vr. 15/a.
217
Resl aleyhis-selm, M.B.N., vr. 15/a.
218
eyitdi; sana, A.N., vr. 18/a - .
219
benm neslmden Ebl-Vef kendvi sana bildrdigi vakt itimd itmedn, M.B.N., vr. 15/a.
220
Ebl-Vef, A.N., vr. 18/a.
221
M.B.N., vr. 15/a.
222
ola, A.N., vr. 18/a; Ebl-Vefidb, M.B.N., vr. 15/a - .
194

223

hakaretle bakmamak gerekdr didi.223 (24/b) Hemn sat Pd-h uyand grdi ki;224
kalbine bir korku dmi ki, tiril tiril titrerdi225 kabil-i vasf226 deildr. Her tarafa
adamlar gnderb Seyyidi taleb iderdi, h227 kimesne bulamad.228 hirl-emr229
kend saltanatn terk idb kub Buharadan yana gitdi.230 Seyr iderek231 Hazret-i EblVefya iridm232 tevbe idb krk233 yk ml bile olmd cemsini Hazret-i234
Seyyidn yoluna nisr235 itdi, fukarya tasadduk itdi.
Rv eydr; Hazret-i Ebl-Vefnun ilmi dibinde on yedi ul pd-h vard ki236
saltanat terk idb Seyyidn237 hizmetini iderlerdi238 mrd-i sdk olmularidi239 birisi
ad eyh Muhammed240 Buhara pd-hdr ki, Ksanda Kalmna da yatur241 kabri ul
mezrdur ad eyh Muhammed Trkmn dimekle marfdur, rahmetul-llahi aleyh
rahmeten vsiaten.242
kinci seyahti243 cem244 halkdan uzlet idb talara ve yebnlara gitdi
vahlerle ns tutd kalbinde Hazret-i Hakkdan gayr nesne (25/a) yogd.245 N-gh
evki galebe itdike246 iderdi ki;

-Z(! Q
. h Q
(- 2 Q

yani;247 hc bana248 bir yol

varmdrki vsl olub i ebedi hsl klam muhabbet-i Hakkla kalb tolu olub249 ve i

223

gerek idi, A.N., vr. 18/a; bakar m didi, M.B.N., vr. 15/a.
grdi ki, A.N., vr. 18/a - ; M.B.N., vr. 15/a - .
225
M.B.N., vr. 15/a.
226
vasfa kabil deil, M.B.N., vr. 15/a.
227
hc, A.N., vr. 18/a.
228
adamlar gnderb aratd, dermn olun nm ve ninn bulmadlar vaktde gitdn kimesne bilmedi,
M.B.N., vr. 15/b.
229
Bilhire, A.N., vr. 18/a.
230
Buharadan kd, M.B.N., vr. 15/b.
231
iderken, A.N., vr. 18/a.
232
Ebl-Vefnun ardundan iridi, M.B.N., vr. 15/b.
233
krk, A.N., vr. 18/a - .
234
bileHazret-i A.N., vr. 18/a - .
235
bile nisr, M.B.N., vr. 15/b - .
236
ki, A.N., vr. 18/a - ; M.B.N., vr. 15/b - .
237
Seyyidn, A.N., vr. 18/a - .
238
iderlerdi, A.N., vr. 18/a - .
239
saltanatn terk idb, hizmetlerinde mrd-i sdk oldlar, M.B.N., vr. 15/b.
240
M.B.N., vr. 15/b - ; cmleden biri, M.B.N., vr. 15/b.
241
M.B.N., vr. 15/b.
242
rahmet vsiaten, A.N., vr. 18/a - ; aleyhvsiaten, M.B.N., vr. 15/b - .
243
rhlet, M.B.N., vr. 15/b.
244
cem, A.N., vr. 18/a - .
245
yog idi, A.N., vr. 18/b.
246
itdikce, A.N., vr. 18/b.
*
Yaamak iin bir yol varm ?
247
GZ(!...yani, A.N., vr. 18/b - .
248
bana, A.N., vr. 18/b - ; M.B.N., vr. 15/b - .
249
olub, A.N., vr. 18/b - ; M.B.N., vr. 15/b - .
224

224

hezyla mestidi. Hazret-i rbbiyyetn ahvlinde hayrn olub,250 dostlar ve akrabay251


terk itmidi,252 hemn253 mumelesi Rabb254 ile idi255 ve h256 vhi257 cn-verlar
andan kamazlaridi ve ol dah anlardan kamazd.258 Gayb erenleri gelb sohbet
iderleridi hidmet ve259 ziyret idb giderleridi, hc bir yerde karar itmezdi dah260
kelimtn kimesne fehm itmezdi.261 Meger kim262 evliy-ullahdan evl idi kim ol
fehmle didi,263 bu seyahtun hirinde vatan- asliyesinde264 yni makam- feyz ki,
eyh enbek Hazretini gayet mtk265 ziyretine kasd itdi.266 Ricl-i gaybden ok
kimesne267 belisine ol tarafa mteveccih oldlar vakt ki yakn geldiler. eyh vaz iderdi
rayha-i tayyibesini alub; eyitdi ki

268

azzler evliy-i kibrdan (25/b) bir gayet azm

almakdur kimesne bizm n269 ziyrete geldi ana karu akun270 didi. Mukarrebler
cem271 karu kub Seyyidi, Hazret-i272 eyhin meclisine getrdler. eyh273
minberden inb,274 Ebl-Vef ile koca koca gredi275 gayetde tazim276 itdi anda277
hzr278 olan baz279 kimesneler gayret idb eyhden280 sul idb281 ki; bu izzet ki, bu

250

Hazret-iolub, A.N., vr. 18/b - ; mhide cmle Allah ile hayran olub, M.B.N., vr. 15/b.
akrabalar, M.B.N., vr. 15/b.
252
idb, A.N., vr. 18/b; M.B.N., vr. 15/b.
253
hemn, A.N., vr. 18/b - .
254
dim-ullah, A.N., vr. 18/b.
255
mumelesi dim rabbile idi, M.B.N., vr. 15/b.
256
cem, A.N., vr. 18/b.
257
vhi, A.N., vr. 18/b - .
258
M.B.N., vr. 15/b.
259
Hidmet ve, A.N., vr. 18/b - .
260
ve, M.B.N., vr. 16/a.
261
dahitmezdi, A.N., vr. 18/b - .
262
kim, A.N., vr. 18/b - .
263
kimdidi, A.N., vr. 18/b - .
264
vatan- asl, A.N., vr. 18/b; M.B.N., vr. 16/a.
265
akub, A.N., vr. 18/b.
266
bir mikdr itiyk arzu itmele ziyretine kasd itdi, M.B.N., vr. 16/a.
267
ok kimesne, A.N., vr. 18/b - .
268
didi ki, A.N., vr. 18/b; M.B.N., vr. 16/a.
269
in, M.B.N., vr. 16/a.
270
kun, M.B.N., vr. 16/a.
271
ceman, M.B.N., vr. 16/a.
272
M.B.N., vr. 16/a.
273
eyh, A.N., vr. 18/b - .
274
itb, A.N., vr. 18/b.
275
grediler, A.N., vr. 19/a.
276
tazimler, M.B.N., vr. 16/a.
277
anda, A.N., vr. 19/a - .
278
hzr, M.B.N., vr. 16/a - .
279
M.B.N., vr. 16/a.
280
eyhden, A.N., vr. 19/a - ; eyhinden, M.B.N., vr. 16/a.
281
itdiler, A.N., vr. 19/a; M.B.N., vr. 16/a.
251

225

olana kaldunuz meyih-i azme mnsibdi282 zr ki,283 mahcblaridi,284 hakikat hl


bilmezleridi. Pes eyh eyitdi; in--Allahl-azz bu bir kimesne olsa gerekdr ki, cem
leme vilyeti ve kermt285 tolub ve nesl-i thirinden ta kymete dein286 vilyet ve
kermet mnkat olmasa gerekdr imdi ki hlde dah nzr yogdur; amm287 siz
bilmezsiz mahcblarsz288 didi. Andan sonra; Hazret-i Ebl-Vefya289 eyh bir l
ziyfet eyleyb290 bir sahrya su kenarna291 kdlar b-nihye halk vard ve ol
mnkirler ve292 mahcblarda bel idi.293
eyh, Ebl-Vefy294 yanuna alub oturdular andan kelimt- (26/a) ilmiyye
sylendi. eyh eyitdi; Hakk-telnun kullarnda kimesne295 vardur ki, ridsn su
zre296 braksa batmaya ve su alub gitmeye ylece297 deyb mbrek ridsn su
zerine sald h batmad ve su dah298 alub gitmedi.299 Dah eyitdi ki;300 varub ol rid
zere301 namz klsa302 h rid303 y olmaya304 deyb305 ridy sudan alub silkeledi,
toz kd, h306 y olmad307 Hazret-i Seyyid dah ce gelb eyitdi ki;  (?zH/
*

'/ m2 ) UW

yani; bel y Seyyid308 neam bu didin olur dah ziyde olurd.309 Tcun

eyh310 eyitdi; y Ebl-Vef311 grelm ziyde312 nice olur? Maksd byle didinden
282

bu olana itdnz izzet meyih-i azme mnsibimdur didiler, A.N., vr. 19/a; M.B.N., vr. 16/a.
ki, A.N., vr. 19/a - .
284
mahcb, A.N., vr. 19/a.
285
kermeti ve vilyeti, A.N., vr. 19/a.
286
kymete degin nesl-i thiri, M.B.N., vr. 16/a.
287
amm, A.N., vr. 19/a - .
288
M.B.N., vr. 16/a.
289
Seyyid, A.N., vr. 19/a.
290
idb, A.N., vr. 19/a.
291
kenarnda, M.B.N., vr. 16/b.
292
mnkirler ve, A.N., vr. 19/a - .
293
ol mnkir olan mahcblar dah bel idiler, M.B.N., vr. 16/b.
294
Seyyidi, A.N., vr. 19/a; M.B.N., vr. 16/b.
295
kullarndan kimesneler, M.B.N., vr. 16/b.
296
zerine, A.N., vr. 19/a; M.B.N., vr. 16/b.
297
ylece, A.N., vr. 19/a - ; M.B.N., vr. 16/b - .
298
M.B.N., vr. 16/b.
299
hgitmedi, A.N., vr. 19/a - .
300
eyitdi ki, M.B.N., vr. 16/b - .
301
zerinde, A.N., vr. 19/a; M.B.N., vr. 16/b.
302
kld, M.B.N., vr. 16/b.
303
h rid, A.N., vr. 19/a - .
304
olmad, M.B.N., vr. 16/b.
305
deyb, M.B.N., vr. 16/b - .
306
h, A.N., vr. 19/a - ; M.B.N., vr. 16/b - .
307
olmayub, A.N., vr. 19/a; olmam, M.B.N., vr. 16/b.
*
Evet ey efendim; onlar iin bundan daha ak ne olur.
308
 Seyid, A.N., vr. 19/b.
309
yan y Seyyidm bu didin old, in--Allahu-tel dah ziyde olur, M.B.N., vr. 16/b.
310
M.B.N., vr. 16/b - .
283

226

mnkirlere hakikatl-hl bildrmekidi ve ill kendinn itikad313 vard ki, Hazret-i


Seyyid dah ziydeye kadrdr. Pes Hazret-i Seyyid314 mbrek ridsn hava zerine
musalldi hava zre itdi,315 yatd316 turd stine kub317 iki rekat namz kld.
Rivyet olund ki; yz arn yerden yukaru idi. Cem ehl-i meclis mhede
(26/b) iderlerdi.318 Andan sonra319 ger ve makmna gelb320 eyh yanna oturd.
Maruf-u ilhiyyeden kelimt itdi.321 Mnkirler322 gelb istifr idb tevbe323 itdiler.
Bu kermet nie kiileri bhelendirdi, nie kiileri hals itdi.324 Andan sonra325 eyh
eyitdi; y kavm zinhr bir kimesnenn326 ki, hakikt malm327 olsa328 ana329 inkr
eylemez Hakk-telnun kudretine havle eylen ki; Hakk-tel su-i zann iden
kimesne330 hakknda vad331 buyurmdur:332  s d) Pes333 eyle olsa her mmine
vcibdr ki, bir334 mmin karda hakknda yaramaz zann idb335 inkr itmeye.336 Ve
dah eyh eyitdi; size icmlen Ebl-Vefnun337 mertebesinden haber vireyim didi.338
Eyitdi ki; y kavm

m? /*2 '5 #)') ?#' 2( Z) ? ?/*2 Q

yni; y kavm her

mrdn sadeti eyhndendr;339 amm benm sadetm mrdm Ebl-Vefdandur;

311

y Seyyid, A.N., vr. 19/b.


ziydesi, M.B.N., vr. 16/b.
313
itimd, A.N., vr. 19/b.
314
Seyyid, A.N., vr. 19/b.
315
M.B.N., vr. 16/b.
316
muallak, A.N., vr. 19/b; M.B.N., vr. 16/b.
317
h kimesne grmedi ki, nie kd, M.B.N., vr. 16/b.
318
itdiler, A.N., vr. 27/b.
319
sonra, A.N., vr. 19/b - ; inb, M.B.N., vr. 17/a.
320
gergelb, M.B.N., vr. 17/a - .
321
maruf-uitdi, A.N., vr. 19/b - .
322
mnkir, A.N., vr. 19/b.
323
idb tevbe, M.B.N., vr. 17/a - .
324
Meded-i hals itdi, A.N., vr. 19/a; bu kermet nice kiileri bheden halas itdi, M.B.N., vr. 17/a.
325
sonra, A.N., vr. 19/a - .
326
kiinn, A.N., vr. 19/b; nesnenn, M.B.N., vr. 17/a.
327
malmunuz, M.B.N., vr. 17/a.
328
olmaya, A.N., vr. 19/b; M.B.N., vr. 17/a.
329
ana, M.B.N., vr. 17/a - .
330
kimesne, A.N., vr. 19/b - ; M.B.N., vr. 17/a - .
331
vad, M.B.N., vr. 17/a - .
332
vardr, A.N., vr. 19/b.
333
 U4 A.N., vr. 19/b - .
334
bir, A.N., vr. 19/b - .
335
eylemeye, A.N., vr. 19/a.
336
inkr itmeye, A.N., vr. 19/b - .
337
Seyyidin, A.N., vr. 19/b.
338
deyb, A.N., vr. 19/b; M.B.N., vr. 17/a.
*
Her mrit eyhiyle mutludur; ama ben ise baba dostu mritlerle mutluyum, ite bu.
339
kavm- mrdn sadeti eyhindendr, A.N., vr. 20/a.
312

227

nki eyh bu kelm itdi. Cem kavme gelb340 Hazret-i Ebl-Vefnun341 ayagna
db, nnde yz srdiler,342 ksthlk (27/a) idenler istifr idb egilin tevbe itdler.
Andan eyh, Hazret-i Ebl-Vef343 344 gn ve 345 gice sohbet itdiler. Bade eyh
iczetiyle346 yine rhlet kasd eylediler.347 Bu zikr olunan rhlet Hazret-i Ebl-Vefya on
iki yl vki old. Allahu-tebreke ve tel348 bizi349 Hazret-i Ebl-Vefnun350
zrriyyt- tayyibesinn351 l himmetlerinden bu bendeleri352 mahrm; brakmaya,353
mn, y rabbl-lemn.
nci Rhlet:354 Rv eydr; vakt ki, Ebl-Vef kaddesel-lhu srrahul-azz
eyhinden355 ved idb nci sefere kasd eyledi ki, sefere356 temkindr ve bu357
makam
360

acayib

kemldur.

Allaha358
361

mahlkat seyr idb,

tevekkl

idb

kd

gitdi.359

ibret ve hikmet nazaryla her diyra

362

Hakk-telnun
nazar iderdi. Her

kank vdye ki varsa ol makamun yrtc cn-verleri gelb kdemine yz srerlerdi


kavsinden ve zafn363 dden eli verrdi.364 Dah shib-i hatve olan azzlerle mushabet
iderdi ve dah cem mugayyebta365 muttali olan kimesneler gelb (27/b) ziyret
iderlerdi. Hsl- kelm bu seferde Seyydn366 cem hlt temm olub ok drl esrr-

340

ceman gelb, M.B.N., vr. 17/a.


Seyyidn, A.N., vr. 20/a; Hazret-i Seyyidn, M.B.N., vr. 17/a.
342
nndesrdler, A.N., vr. 20/a - ; M.B.N., vr. 17/a - .
343
Seyyidle, A.N., vr. 20/a; M.B.N., vr. Seyyid ile, M.B.N., vr. 17/a.
344
c, A.N., vr. 20/a; M.B.N., vr. 17/a.
345
c, A.N., vr. 20/a; M.B.N., vr. 17/a.
346
iczet-i birle, M.B.N., vr. 17/a.
347
eyledi, M.B.N., vr. 17/a.
348
Allah-u tel, A.N., vr. 20/a; M.B.N., vr. 17/b.
349
bizi, M.B.N., vr. 17/b - .
350
anun, A.N., vr. 20/a.
351
tayyibesinn, A.N., vr. 20/a; M.B.N., vr. 17/b.
352
bu bendeleri, A.N., vr. 20/a - ; M.B.N., vr. 17/b.
353
eylemeye, A.N., vr. 20/a; klmaya, M.B.N., vr. 17/b.
354
nci rhlet, A.N., vr. 20/a - ; nci rhletleri, M.B.N., vr. 17/b.
355
eyhine, M.B.N., vr. 17/b.
356
seferlere, A.N., vr. 20/a - ; bu sefer, M.B.N., vr. 17/b.
357
bu, A.N., vr. 20/a - ; M.B.N., vr. 17/b - .
358
Allahu-telya, M.B.N., vr. 17/b.
359
M.B.N., vr. 17/b.
360
M.B.N., vr. 17/b.
361
kdidb, A.N., vr. 20/a - .
362
yire ki, M.B.N., vr. 17/b.
363
zafndan, A.N., vr. 20/a.
364
kdemineverrdi, M.B.N., vr. 17/b - .
365
shib-imugayyebta, A.N., vr. 20/b - .
366
Seyydn, A.N., vr. 20/b - .
341

228

ilhiyye367 muttali old. eytn fitnelerinden368 bl-kllyye369 halas olub hizb-i


merde-i eytn-i gam370 khir kld. Vakt ki371 oniki yl dah372 bu resme seyr eyledi.
hirl-emr Allahu-telnun kudreti birle yolu Kesriyyeye dimekle marf
ark diyrnda bir karyeye urad. Meger ol karyede ekbir-i meyihden bir kimesne
vard,373 eyh Acem dimekle mehurdu.374 Shib-i kermet ve shib-i velyetidi.375 Ol
diyrn ekbiri ve asgr ana cnla hizmet iderdi.376 Kapus nnde mescid vard. Anda
gelen konu elbetde377 tam yedirmeyince gndermezdi378 muttasl konuk in
yemekler hzr itdiriridi. ttifken Hazret-i379 Ebl-Vef o mescid nne urad halk
namza turmidi.380 Seyyid dah girb namza megul old; nki namzdan frig
oldlar.381 Seyyid diledki; gide. (28/a) eyh Acem hzr olub eyitdi ki; ltf idn ey
Allahun dostu382 bende hneye geln383 bir mikdr siznle merref olalum384 bir
pre385 tam yiyelm. Seyyid386 nki daveti iitdi,387 davete icbet snnetdir Seyyid
dah kabul idb, eyh Acemnn evine vardlar. eyh Acem gayet ferh388 olub, env
tamlar ihzr itdi ikisi oturub tam yediler muvsenet389 hsl itdiler. Andan eyh
Acem,390 Seyyid ne mertebede idni anlayub391 Ebl-Vef Hazretlerine and virdi
ki;392 be-lillh bu gice bunda yatasun deyb,393 minnet etti.394 Hazret-i Seyyid dah
367

srr- ilhyyeye, A.N., vr. 20/b.


Fitne-i eytnden, A.N., vr. 20/b; eytn fitnesinden, M.B.N., vr. 17/b.
369
bl-kllyye, A.N., vr. 20/b - .
370
gam, A.N., vr. 20/b - ; M.B.N., vr. 17/b - .
371
n, A.N., vr. 20/b.
372
dah, A.N., vr. 20/b.
373
meyih inde, A.N., vr. 20/b; M.B.N., vr. 18/a - .
374
dirlerdi, A.N., vr. 20/b; mehur bir kimesne vard, M.B.N., vr. 18/a.
375
ve vilyet, A.N., vr. 20/b - ; Shib-i kermet ehli idi, M.B.N., vr. 18/a.
376
iderlerdi, A.N., vr. 20/b; M.B.N., vr. 18/a - .
377
elbedde, A.N., vr. 20/b.
378
tam yedrrdi, A.N., vr. 20/b.
379
M.B.N., vr. 18/a.
380
durm, M.B.N., vr. 18/b.
381
namzdan sonra, A.N., vr. 20/b.
382
M.B.N., vr. 18/a.
383
varalum, A.N., vr. 20/b; buyurun, M.B.N., vr. 18/a.
384
M.B.N., vr. 18/a.
385
bir pre, A.N., vr. 20/b - ; biraz, M.B.N., vr. 18/a.
386
M.B.N., vr. 18/a.
387
M.B.N., vr. 18/a.
388
mesrr, M.B.N., vr. 18/a.
389
ns, M.B.N., vr. 18/a.
390
eyh, A.N., vr. 20/b - .
391
M.B.N., vr. 18/a.
392
Seyyide eyitdi, A.N., vr. 21/a.
393
bunda mihmn olasz didi, A.N., vr. 21/a; dey, M.B.N., vr. 18/a.
394
M.B.N., vr. 18/a.
368

229

muhlefet etmeyb ol gice anda yatd,395 esrr- ilhiyyeden kelimt itdiler. Sabh old
Hazret-i Seyyid396 diledi ki; gide eyh iczet virmedi397 ta c gn temm-398 eyh
Hazret-i Seyyide gitmegi399 komad.400 Drdnci gn eyh cem ehl-i karye cem idb
eyitdiler ki; sizden iltims iderz ki, bunda vatan tudasz401 ve tezvc idesis ta kim402
mme-i mslimine403 nefnz irie nice kiilere hidyet idesiz.404 Allahu-tel size at
itd nimetinden kullarna405 dah iridresiz ve hem size mnsib (28/b) olan oldur.
Nef hsdan nef m evldur406

dey407 kub ok408 ilhh itdiler ve dah409 hem

ceddinn snnetine muvfakat itmem410 vechedr411 didiler. Hazret-i Seyyid412 eyitdi;


istihre ideym413 cnib-i Hakkdan ne buyurulursa anunla amel idelm didi. eyh bu
sz gayet sevb grb istihsn eyledi414 ve eyitdi ki; y Seyyid415 kim bir murdm var
mdur ki,416 bin fakrn kzn almaga istihre idesz. Seyyid eyitdi ki; * (' C*2' U
5S(

417

 5H/

Seyyid

418

andan sonra eyh bu cevba muntazr old. Badel-istihre Hazret-i

eyitdi ki;419 bana yle emr olund ki; ceddm Hazret-i Al keremullh-i

veche420 kabrine bile varavuz ana mvere idevz ol421 ne emr iderse,422 ana gre amel
idevz eyh seman ve tten deyb Hazret-i Seyyidle mezr- Hazret-i Alye vardlar.

395

yatd, A.N., vr. 21/a - ; yatub, M.B.N., vr. 18/a.


Seyyid, A.N., vr. 21/a - .
397
virmeyb, M.B.N., vr. 18/b.
398
degin, M.B.N., vr. 18/b.
399
temmgitmegi, A.N., vr. 21/a - .
400
dein, A.N., vr. 21/a.
401
dutasz, A.N., vr. 21/a.
402
ta kim, M.B.N., vr. 21/a - .
403
mslimine, M.B.N., vr. 18/b - .
404
niceidesiz, A.N., vr. 21/a - ; tutub, M.B.N., vr. 18/b.
405
kullara, A.N., vr. 2/a.
406
hem evldur, A.N., vr. 21/a - ; veevldur, M.B.N., vr. 18/b - .
407
deyb, M.B.N., vr. 18/b.
408
ok, A.N., 21/a - .
409
ve dah, A.N., vr. 21/a - .
410
itmem, A.N., vr. 21/a - ; itme, M.B.N., vr. 18/b.
411
vcibdr, M.B.N., vr. 18/b.
412
Seyyid-i Hazret, A.N., vr. 21/a.
413
idin, A.N., vr. 21/a.
414
itdi, M.B.N., vr. 18/b.
415
ki y Seyid, A.N., vr. 21/a - .
416
murdum oldur ki, M.B.N., vr. 18/b.
*
Allah bir ey dilerse ol dedii zaman oluverir.
417
 A.N., vr. 21/a - .
418
Seyyid, A.N., vr. 21/b - .
419
ki, A.N., vr. 21/b - .
420
M.B.N., vr. 18/b.
421
anlar, M.B.N., vr. 18/b.
422
iderlerse, M.B.N., vr. 18/b.
396

230

Bu mehr mezrun423 gayrudur ol gice anda rm itdiler. lemi vkada424 Hazret-i


(29/a) Seyyid425 ceddi Hazret-i Al ile buluub temm bu kaziyye ana bildrdi. Hazret-i
Al radiyallahu tel anhu426 destr virdi nki sabh old vka eyh Acemye427 didi.
eyh bir mertebede428 begyet-i ferh429 oldug430 kabil-i vasf deildr.431 Gelb
Kesriyye ehlini cem itdi432 ve etrafdan433 olan ulem ve sliha ve zhhd ve ibdn
b-nihye434 cem idb ve etrafda olanlara435 bir azm meclis eyledi. Env nimetler
piirb436 bunlara437 ziyfetler eyledi438 andan sonra439 eyh Acem yerinden turub440
bir bel ve fash hutbe okud. Hutbe441 inde Hazret-i442 Seyyidle mlkat olduun ve
Hakk-tel Hazretleri Seyyid443 Ebl-Vefya444 kendnn kzn almaga445 izin
virdini bildrdi andan sonra kzn Seyyide446 nikh idb du kld kzun ad
Hsniyyeidi. Gayetde zhide ve bide idi ve cemile idi ve nsf- mln Hazret-i447
Seyyide bildrdi. Bir yla kalmad yine Hakk-tel448 eyh Acem449 mlna Hakktel450 ol kadar berekt virdi ki, Seyyide virdgnden dah ziyde old.451 (29/b) ?/I
hc,/I

452

Andan sonra Hazret-i Seyyid453 htunyla Kalmnaya geldi454 anda makam

dutd. Htun ibdete megul olub Seyyidn hidmetini iderdi.


423

deybmezrun, A.N., vr. 21/b - .


ryda, M.B.N., vr. 19/a.
425
Seyyid, A.N., vr. 21/b - ; M.B.N., vr. 19/a - .
426
keremullh-i veche, M.B.N., vr. 19/a.
427
eyhe, A.N., vr. 21/b.
428
bir mertebede, A.N., vr. 21/b - ; M.B.N., vr. 19/a.
429
begyet-i d, M.B.N., vr. 19/a.
430
bulub, A.N., vr. 21/b; olub, M.B.N., vr. 19/a.
431
kabil-ideildr, A.N., vr. 21/b - ; M.B.N., vr. 19/a - .
432
idb, A.N., vr. 21/b; M.B.N., vr. 19/a.
433
etrafda, A.N., vr. 21/b; M.B.N., vr. 19/a.
434
b-nihye, M.B.N., vr. 19/a - .
435
veolanlara, M.B.N., vr. 19/a - .
436
biirb, A.N., vr. 21/b; M.B.N., vr. 19/a.
437
bunlar konuklara, AN, vr. 21/b; bunlar, M.B.N., vr. 19/a.
438
ziyfetler eyledi, A.N., vr. 21/b - .
439
sonra, A.N., vr. 21/b - .
440
durub, A.N., vr. 21/b.
441
hutbe, M.B.N., vr. 19/a - .
442
M.B.N., vr. 19/a.
443
M.B.N., vr. 19/a.
444
Seyyide, A.N., vr. 21/b.
445
kzn virmege, A.N., vr. 21/b.
446
sonraSeyyide, A.N., vr. 21/b - ; andanSeyyide, M.B.N., vr. 19/a - .
447
M.B.N., vr. 19/a.
448
yinetel, M.B.N., vr. 19/a - .
449
eyhin, A.N., vr. 22/a.
450
M.B.N., vr. 19/a.
451
SeyyideA.N., vr. 22/a - ; M.B.N., vr. 19/a - .
452
A.N., vr. 22/a; M.B.N., vr. 19/a.
424

231

{ Ve dah bikridi kavm ana Sittl-fakr ezerlerdi.455 Bir nie mddet bu hl zre
gedi. Kavmi ve kablesi ol htun grmege gayet456 mtkd457 riclden ve nisdan,
akrabdan ol htunun ziyretine geldiler. Grdiler ki; bir leme dah458 slk itmi459
hayli ehl-i hlden olub mertib-i kesre460 kat itmi amm Hazret-i Seyyid461 dah el
yukmamidi, bikridi. Bunlara bu hlet gayet megul geldi ser-zeni birle knadlar.
Eyitdiler ki; kendni tezyn idb Hazret-i Seyyide arz itmezsin, anun462 in sana meyl
itmez didiler. Htun eyitdi; y kavm Hazret-i Seyyid frigdr ol asl nesne murd
degildr. Bu kavm ilhh ve463 ibrm itdiler. Elbette sana bir veled gerekdr, ta kim464
(30/a) bu azzin nesli mnkat olmaya didiler.
Pes htun bunlarun sznden kmayub nefis libslar giyb kendvi env
ziynetle rste klub drl drl ryihalar drtnb465 Hazret-i Seyyidn halvetine
girdi. Hazret-i Seyyide htunun murd malm old; amm cim izin virilmemiidi.
Pes Hazret-i Seyyid466 Htuna bir kaftn virdi. Eyitdi ki; bu kaftnda bir katre
men vardur, yu pk olsun, htun kaftn alub bir bakr legen iine467 koyub ol men
yud.468 Hemn sat ki, men suy legenn iine ddi. Lkin delindi pre pre old. Ol
su karar itmeyb gitdi nki htun bu hleti grdi469 hl nice idgin fehm itdi470
kendye bundan cevb ve teselli hsl old. Andan sonra Hazret-i Seyyid471 Htuna emr
itdi ki, bir anak sd ine etmek toraya bazlar eydr,472 emr itdig sdl birinc pi
vire.473 Her hl ne buyurdysa itdi474 (30/b) ve eyitdi ki; y Htun sen ve ehln veled

453

Seyyid-i Hazret, A.N., vr. 22/a.


gelb, M.B.N., vr. 19/a.
455
veezerlerdi, M.B.N., vr. 19/a - .
456
begyet, M.B.N., vr. 19/a.
457
mtk olub, M.B.N., vr. 19/a.
458
Hsniyye dah, M.B.N., vr. 19/b.
459
slk itmi, M.B.N., vr. 19/b - .
460
mertib-i lye, M.B.N., vr. 19/b.
461
Seyyid, M.B.N., vr. 19/b - .
462
anun, M.B.N., vr. 19/b - .
463
ilhh ve, M.B.N., vr. 19/b - .
464
ta neslinzden, M.B.N., vr. 19/b.
465
ryihalar ile, M.B.N., vr. 19/b.
466
pesSeyyid, M.B.N., vr. 19/b - .
467
legene, M.B.N., vr. 19/b.
468
yumaga balad, M.B.N., vr. 19/b.
469
grb, M.B.N., vr. 19/b.
470
hl nidni bildi, M.B.N., vr. 19/b.
471
M.B.N., vr. 20/a.
472
eyitdi, M.B.N., vr. 20/a.
473
bi vire, M.B.N., vr. 20/a.
474
her kanks ise, M.B.N., vr. 20/a .
454

232

taleb idersiz imdi, bilrsiz ki; Allahu-tel ve Hazret-i Resl aleyhis-selm475 emrinsiz
nesne ilemezem, istihre idelm476 kabil-i rahmndan ve Hazret-i Reslden her477 ne
emr olunursa ana gre amel iderem478 ve her kimesne ki; Hakk-tel gnderb bu
tam ana myesser kl vire an oul idinelm didi.
Pes479 Hazret-i Seyyid ba murkabeye kub cnib-i Hakka tevecch eyledi.
lemi ervhe seyr eyleyb grdi ki, Hazret-i Resl aleyhis-selm480 bir l makamda
oturur, ashb- kibr hep481 tertib zre her biri482 yerl yernde karar itmiler. Hazret-i
Seyyid bu483 cemiyyeti gricek hdimlern484 birisine sordu; bu ne cemiyyetdr? Ol
Hdim485 eydr; Seyyid Ebl-Vefya kabil-i rahmndan yedi oul virdiler. Arz bu
cemiyyetden anlar tayn eylemekdr.486 Hazret-i Seyyid eydr; bu haberi iidecek
varub bir kede, (31/a) edebile487 oturdum, tem iderem488 ta kim ol tayn olacak
kimesneler, kimler olalar.489
Pes Hazret-i Resl aleyhis-salt ves-selm,490 mm Hasana ve mm
Hseyine ve mm Zeynl-bidne radiyallah anhum491 emr eyledi ki, varun Tculrifinn krklarndan yedi kimesne adlu adyla getrn deyb emr eyledi; varub
yedisini dah getrdiler ve ol yedi azzn birisi Seyyid Mataradur ki; Seyyid Slim
oldur ki, Seyyid Ebl-Vefnun kardadur. Birisi Seyyid Gnimdur ki, erbainde
Ebl-Abbs dey zikr olunur ki, Seyyid Minhac oldur, Seyyid Minhac Muhammed
bin Zeyddr ki, Ebl-Vefnun dedesidr,492 ve birisi Seyyid Muhammed Seyyid
Keml Hayt bin Seyyid Rz bin Seyyid Muhammed bin Seyyid Zeyddur493 ve birisi
Seyyid Al bin Seyyid Hamsdr ki, Seyyid Zeyd oldur erbainde Al bin std dey
475

aleyhis-selm, M.B.N., vr. 20/a - .


ideym, M.B.N., vr. 20/a.
477
veher, M.B.N., vr. 20/a - .
478
idelm, M.B.N., vr. 20/a.
479
M.B.N., vr. 20/a.
480
sallallah aleyhi ve sellem, M.B.N., vr. 20/a.
481
M.B.N., vr. 20/a.
482
her biri, M.B.N., vr. 20/a - .
483
M.B.N., vr. 20/a.
484
ashbun, M.B.N., vr. 20/a.
485
ashb, M.B.N., vr. 20/a.
486
bu cemyetden arz onlar yakn eylemekdr, M.B.N., vr. 20/a.
487
sinb, M.B.N., vr. 20/a.
488
tem iderem, M.B.N., vr. 20/a - .
489
kimlerdr grdm, M.B.N., vr. 20/a.
490
aleyhis-salvt ves-selm, M.B.N., vr. 20/a.
491
radiyallah tel anhum, M.B.N., vr. 20/a.
492
M.B.N., vr. 20/b.
493
ve birisi Seyyid Muhammed Seyyid Keml Hayt ibn-i Seyyid Muhammed bin Zeyddr, M.B.N., vr.
20/b.
476

233

zikr olunur hams dey (31/b) anun in didiler Seyyid Zeydn eyhi oldur. Ve birisi
Abdur-rahmn Tafsuncdur ve birisi Al bin Heytdur ve birisi eyh Asker ldr ki;
nesebi mm Hasan Askerye kar.
Hazret-i Seyyid bu azzleri gricek d ve hurrem old. Andan sonra Hazret-i
Resl aleyhis-selm eyitdi; y Hasan ve y Hseyin ve y Zeynl-bidn varun olunz
Ebl-Vefy getrn. Bunlar gelb Hazret-i Seyyidi tazmle Reslun huzurna el
itdiler. Hazret-i Resle selm virdi. Hazret-i Resl selmn alub eyitdi; merhab y
bl-Vef494 Hakk-tel sana yedi oul virdi. Hem dny da ve hem hiret de
olundurlar. Hazret-i Seyyid eyitdi; y Reslullh bu kiiler ne mertebe de olalar?
Hazret-i Resl495 eyitdi; bl-Vef bu yedi kii ki; senn olundur, dny da ve hiret
de sadlerdr ve kymete degin bunlarun nesli kesilmeye ve yedi olma bunlarun nesli
(32/a) kime yetie sadet anun ki, bunlarun silsilesine dhil ola ve Hazret-i Resl
aleyhis-selm bunlara emr ider ki; birer ellerini Hazret-i Seyyidn arkasna kodlar ve
birer ellerini dah Hazret-i Reslun mbrek elinn altna koyub beyat- hs idb oul
olmak zerine ahd iderler. Andan Hazret-i Resl eydr; y bl-Vef sana yedi oul
virdk, kymet de bunlaru dah bunlara mrd olub silsilesine sdk ve ihlsla giden496
kimesne ve b-riy muhabbet iden kimesne benm lemm dibinde har olsa gerekdr
ve her kimesne ki; benm evlduma497 hrmet ide. Allaha hrmet itmidr ve her
kimesne ki; Allaha hrmet ide, cennetl-firdevs anun498 makmdur ve dah her
kimesne ki, benm evlduma hrmet itmez hemn bana hrmet itmez Allaha hrmet
itmez499 ve her kimesne kim Allah hrmet itmez, (32/b) cehennem anun makmdur.
Hussen500 bu yedi oluna hrmet vcibdr ki; izzet ve eref insn dururlar ki ve dah
y bl-Vef; sana ve evlduna vasiyyet olsun ki kymete degin kimesneyle cidl ve
niz itmeyeler zr her silsileye ki, niz ve cidl kard ol nesle hatar ve helk iridi.
Ve dah bl-Vef her kim benm eratm ihy idb bu yedi olunun etegine yapa,
sadet anun ve her kim bunlardan irz eyleye ben andan bzrum didi.
Pes Hazret-i Tcul-rifin bu ahde ikrr ve itirf idb ol yedi azz cn ve dille
ferzendligi kabul itdi. Hazret-i Resl aleyhis-selm el getrb du kld cem ashb
494

Ebl-Vef, M.B.N., vr. 21/a.


Hazret, M.B.N., vr. 21/a .
496
giren, M.B.N., vr. 21/b.
497
bana, M.B.N., vr. 21/b.
498
anun, M.B.N., vr. 21/b - .
499
M.B.N., vr. 21/b.
500
huss, M.B.N., vr. 21/b.
495

234

dah bel du kldlar. Vakt ki; Tcul-rifin lemi hisse gelb murkabeden fri old.
N-gh kapu kakld, Htuna eyitdi; var, gr kimdr? Htun kub kapuy ad, bu yedi
azz501 cemsi kapuda hzr dururlar. Htun (33/a) gelb Seyyide ilm eyledi. Hazret-i
Seyyid eyitdi; sadak Reslullh gelsnler didi. Hazret-i Seyyid bunlarun nine ol sdl
tam getrdi, yediler. Eyitdi; gelmene sebeb nedr? Eyitdiler; vk da Hazret-i Resl
aleyhis-salt ves-selm grdk, bize eyitdi ki; varun olum Ebl-Vefya ki, size
zhiren ve btnen t old didiler. Hazret-i Seyyid dah kaziyye bunlara bildrdi. Zhir
yznden dah beyat eylediler ve sdt- necefden mervidr ki, Hazret-i Ebl-Vefnun
erbinde be sahhn-neseb Seyyid vardur ki; bu yedide dhildr. Sadet o kimesnenn
ki, bunlara sdk ve ihls birle iktid klub iki cihnda sadet ehlinden evl Hakk-tel
cem mmet-i Muhammed Ebl-Vef Hazretlerinn silsile-i thiresine girb sad-i
abd olmaga myesser kl vire, mn, y rabbl-lemn.
Andan sonra Tcul-rifin oturub terbiyet-i mrdine megul olub (33/b) nie
azmlar byle gtrb nie dermndelere502 dest-gr old. Hakk-tel cem mmet-i
Muhammed togr yoldan irmiyb. Hazret-i Ebl-Vefnun kaddesel-lhu srrehu503 ve
zrriyyt- thiriyenn l himmetinden mahrum klmaya, mn, y rabbl-lemn. }504

501

azzn, M.B.N., vr. 22/a.


dermnde, M.B.N., vr. 22/b.
503
kaddesel-lhu esrr, M.B.N., vr. 22/b.
504
ve dahlemn, A.N., vr. 22/a - .
502

235

kinci Bb: Vasiyyetini ve Baz Kelimt- Tayyibesini Beyn ider:


cmlen eyh Ebl-Hasan Al bin Heytden kaddesel-lhu srrehu1 rivyet
olund ki; Hazret-i2 Ebl-Vef kaddesel-lhu srrehul-azz3 vaz idb kelimt itdgi
vakt szlerinden bazn4 cem5 avm6 ve havss7 fehm iderdi8 ve bazn ancak havss
fehm iderdi9 ve bazn ancak10 bazn szlerini ne havss ve ne avm fehm iderdi.11 Bir
gn hazreti eyh halvet bulub bu kelimtdan12 sul itme13 ve bunun srrna vkf olmak
murdumidi; amm cret idemezdm hir hrs galebe itdi. eyhden sul itdm, eyitdi
ki;14 ol szlerki avm ve hvas fehm iderdi15 ol zhirdr yan nasyih-i dniyyeye
zhire ve dah ahkm- (34/a) eriyye zhirdr.16 Ve dah17 ol szler ki havss fehm
ider, avm fehm itmez ahkmd-dny ve irt- hakikiyyedr. Ol szlerki ne avm ve
ne havss fehm ider.18 Ol eyyime-i rifiyyenn, ervhnun ve melikeler19 ki meclise
hzr olur20 anlarun hitbdur. riflern rhlar ve hzr olan melikelerden21 gayri
kimesne ol szlerden22 fehm itmez didi.
Rv eydr;23 Hazret-i Tcul-rifinn kelimt- mbrekesinden dr; * U( 2
*

'I h +LY/  5I' L2 # zjH4 *-' U 7* s

rahmetullh, A.N., vr. 22/a.


HeytdeHazret-i, M.B.N., vr. 22/b - .
3
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 22/a - .
4
vaz itdgi vakit kelimtnun baznu, A.N., vr. 22/a.
5
cem, A.N., vr. 22/a - .
6
halk, A.N., vr. 22/a; M.B.N., vr. 22/b.
7
havss, A.N., vr. 22/a - .
8
ider, A.N., vr. 22/a.
9
ider, A.N., vr. 22/a.
10
ancak, A.N., vr. 22/a - ; M.B.N., vr. 22/a - .
11
havss ve avm fehm itmezdi, A.N., vr. 22/a.
12
bu kelimtdan, M.B.N., vr. 23/a - .
13
itdigi, A.N., vr. 22/a.
14
veeyitdiki, A.N., vr. 22/a - .
15
ider, A.N., vr. 22/a.
16
yanzhirdr, A.N., vr. 22/a - .
17
dah, A.N., vr. 22/a - .
18
avmider, A.N., vr. 22/a - .
19
eyyime-i rifiyye ve ervh ve melike, A.N., vr. 22/a.
20
olurlar, A.N., vr. 22/a.
21
anlardan, A.N., vr. 22/a; meleklerden, M.B.N., vr. 23/a.
22
szleri, A.N., vr. 22/b; M.B.N., vr. 23/a.
23
Hazret-i Resl eydr, A.N., vr. 22/b.
*
zlemler ykseklere iltifat etmez.
24
Hazret-iyn, A.N., vr. 22/b - .
25
kimse, A.N., vr. 22/b.
2

yan;24 her kimesne25 eser-i nazar

236

hayrn eylese ve dah26 gnlni dost haberin iitmek koparsa ol kimesne evkile
beybnlarnda27 seyrn idb Hakkun gayrna nazar idb28 iltift itmez.
Ve dah29 sul itdiler ki;30 man-i zikr31 nedr? Eyitdi ki; 5U pH(H, 5UW* m
*

pH(

yan32 zikri kend varln mahv idb soyundurub33 hakikt (34/b) makamn

mhede itmedr. Ve dah kelimt- mbrekesindendr; ?!'q4 Y2 '2 # " q 2


*

Y)'S Y2 '2 #

yani her kimesnenn hakkla34 mumelesi hlis35 olsa riy karmasa ol

kimesne yalan davilerden36 hals olur37 ve dah kelimt- tayyibesindendr; S z($ 2


*

m !'5W  2 Q'8 5W ( *^7 2 Q >'5W Y7

yani her kimesne kim evkatnun hkmini

zayi itse ol childr ve her kimesne kim38 andan39 taksrlk ide40 gafildr ve her
kimesne ki,41 ihmal eylese42 yan43 stlik eylese44 cizdir.
Ve dah Hazret-i Seyyidden45 sul olund ki; teslim ne nesnedr? Eyitdi; (Y
*

5j 2 'W(! HLZ* 4 ' S I /('2 h =L'

yani teslim nefs-i ahkm meydnnda sal

virmekdr ve dah ol meydnda nefse gelen bellardan nefsini esirgemekdr ve dah


mrdleri eyitdiler ki; bir vasiyyet eylen ki (35/a) ehl-i tarke gayet fide46 ola.47 Cevb
yle48 eyitdi ki;49 evvel50 mrde lazm olan gnln ve srrn zhiren ve btnen51
26

dah, A.N., vr. 22/b - .


beybnlara, A.N., vr. 22/b.
28
eyleyb, A.N., vr. 22/b.
29
ve dah, A.N., vr. 22/b - .
30
iderler ki, M.B.N., vr. 23/a.
31
mani, A.N., vr. 22/b.
*
Zikir hakikatn ahidi ve Ahlakn vgsdr.
32
eyitdi kiyan, A.N., vr. 22/b - .
33
soyndurandur, A.N., vr. 22/b.
*
Kim ki, ilerini Allah iin yaparsa Allah onun duasn kabl eder.
34
hakkla, A.N., vr. 22/b.
35
hlis, A.N., vr. 22/b - .
36
du, M.B.N., vr. 23/b.
37
olsada, A.N., vr. 22/b.
*
Cahilin zamann boa geirmesi gzelliklerindendir. Gafilin zamann ksalmas, ite bu acizliindendir.
38
herkim, A.N., vr. 22/b - .
39
anda, M.B.N., vr. 23/b.
40
eyleyen, A.N., vr. 22/b.
41
her kimesne ki, A.N., vr. 22/b - .
42
idb, A.N., vr. 22/b.
43
yan, A.N., vr. 22/b - .
44
eyleyen, A.N., vr. 22/b.
45
SeyyiddenA.N., vr. 22/b.
*
Ve efkati terk etmek tehlikeye gitmektir. Mslmanlk nefsi dinin hkmlerine tabi klmaktr.
46
fidel, A.N., vr. 23/a.
47
olalar, A.N., vr. 23/a.
48
cevb yle, M.B.N., vr. 24/a - .
49
verdi ki, A.N., vr. 23/a.
50
evvel, A.N., vr. 23/a.
51
zhirenbtnen A.N., vr. 23/a - .
27

237

pk itmedr ve dah ferizi ve snneti ed itmege52 gayet hars olmakdur ve


bidatlerden fitnelerden ve muhdes ilerden ra olmakdur ve ehl-i halk ve ehl-i tevzu
olmakdur53 ve dah htrndan ey fikirler gecrb54 yaramaz fikirleri55 terk-i nefy
idb,56 dimen ey fikre megul olmakdur57 ve kend nefsine vaz ve nashat idb
Allah-telnun mahlkatn esirgemekdr ta58 ki Allahu-tel59 an dah60 esirgeye
ve dah kend kendne yedignde pk olub hudd-u eriden bir zerre tara
olmamakdur ve dah ahdna vef idb yalan dvler itmemekdr. Pes vel-hsl Allahutelnun geri grdnden ictibb itmedr.61
{ Zr yalan dv iden kimesnenn ameli merdddur ve dah ehl-i ucb
olmamakdur ve tatna marr olmamakdur; zr marr olursa Hakk-tel amelini
habt idb merdd klur ve dah eyitdi ki, asl kll bu tark de Hazret-i (35/b) Reslun
snnetine ittib itmedr. Andan bu yeti okud ki; *5WY' ! S(W '2 Cm, 5* S(4' 2 ve
dah eyitdi ki; takv cem umrun b takvdan azm elem kadar nesne yogdur. Ve bu
takv bir aacdur kki yan asl Hazret-i Resldur. Bildkleri sahbe ve tbindr ve
yem aml- slihadur. Pes takv azugunuz olursa kymet gnnde selmet olursz ve
dah Hakk-tel nehy itdgi yerlerde bulunmak ki, sizi grr ve emr itdgi yerde hzr
olun ki, sizi ykler ve dah n-mnsib ve ehl-i fitneye ve dnyya62 marr olm
kimesnelerle ihtilt idb anlar oldug yere olmamak gerekdr ve her kang mrd ki; bu
zikr olan szlerle amel itdi. Cennete vsl olub nrdan hals old ve dah anun kelm-
mbrekindendr; G(g G(g '? G(g ') G(g Qc4 ' TU/ I G(8 GH? / I G(8 X, !

(36/a) yan bilgil ki; Hakk-tel63 gaybdur, idrk olunmaz ve gnl dah gaybdur,
temlk olunmaz. Pes kaan gayb, gaybe ulasa gayb gayb grr. Bu sz gayet dakik
szdr zhir mans budur.
52

idb, A.N., vr. 23/a.


bu tevzu ehli olub halk gncek olmakdur, M.B.N., vr. 24/a.
54
eygecrb, M.B.N., vr. 24/a - .
55
yaramaz, A.N., vr. 23/a.
56
itmedr, A.N., vr. 23/a; nefy idb, M.B.N., vr. 24/a.
57
dimenolmakdur, A.N., vr. 23/a - .
58
ta, A.N., vr. 23/a - ; M.B.N., vr. 24/a - .
59
Hakk-tel, M.B.N., vr. 24/a.
60
dah, A.N., vr. 23/a - .
61
pesitmekdr, M.B.N., vr. 24/a - .
*
Peygamberin getirdiklerini alr, nehy ettiklerinden saknnz.
62
ve dnyya, M.B.N., vr. 24/b - .
*
Bil ki, Hakk-tel gaybdr. Tam olarak idrak olunamaz. Kalpde gaybdr. Tam olarak idrak olunamaz.
Kalpde gaybdr ki, malik olunamaz. Gayb, gayb ile iletiim halinde olursa; gayb gayba mahede eder.
63
Hakk sbhne ve tel, M.B.N., vr. 24/b.
53

238

Ve dah kelm- erfinden +LY +H4 +7*4 +H4 5H

bu dah gayet64 gamz

szdr. Ehl-i hl olmayan bunun hakikat mansn bilmez; amm many zhiri budur
ki, kaan gnller ulasa terk ider ve kaan terakki itse ulaur. }65
Ve dah66 bir gn Hazret-i Ebl-Vef kaddesel-lhu srrehu meclisde vaz
iderdi67 makam- irddan sylerdi68 sul itdiler ki,69 mrdine vakt-i kmil olur eyitdi
ki;70 ' c'' (*>' . 71 kaan sfirlin72 yag73 olsa bu iret-i fehm idemediler74 ta ol
vakte dein ki,75 bir ya satuc76 arub eyitdi ki; ey sfirlin ya kim olur hemn
ki bu szi iitdler baz mrdler eyhn iretine fehm itdiler ve baz itmediler. eyh
Al bin Heyt diledi ki, bu baz anlamayanlarda77 dah fehm ide (36/b) Hazret-i
Seyyidden78 bu mannun kefin taleb itdi.79 Hazret-i Seyyid eyitdi ki; bu ya
simsimden olur kaan an ekmek isteseler evvela80 bir81 pk yer bulub birka kerre an82
srerler83 tan ve yaramaz nesnelerini84 rdurlar85 andan86 bir muyyen87 vaktde88 an
ekerler. Ol simsim yern nem-naglgndan rutbet hsl idb bir hlete dah varur.
Allahu-tebreke ve tel 89 yamur virb an suvarur, kuvvet bulub,90 yeryzne kar.
Vakt ki, biter ikinci dah gelb buna91 shi92 yardum ider,93 otun ve94 yaramaz
*

Kalpler birbiriyle kavuunca incelir. ncelince ynelir.


gayet, M.B.N., vr. 25/a - .
65
zrulaur, A.N., vr. 23/a - .
66
Pes, A.N., vr. 23/a.
67
idb, A.N., vr. 23/a.
68
sylerken, A.N., vr. 23/a.
69
ki, A.N., vr. 23/a - .
70
olur idi ki, A.N., vr. 23/a.
71
(*> ' , A.N., vr.23/a -; Halis tahin olunca.
72
sf szliin, A.N., vr. 23/a.
73
ba, A.N., vr. 23/a.
74
idemeyenler, A.N., vr. 23/a.
75
ki, A.N., vr. 23/a - .
76
satc, A.N., vr. 23/a.
77
A.N., vr. 23/b.
78
Hazret-i Seyyidden, A.N., vr. 23/b - .
79
eyledi, M.B.N., vr. 25/a.
80
ol, A.N., vr. 23/b.
81
bir, M.B.N., vr. 25/a - .
82
an, A.N., vr. 23/b -..
83
srb, A.N., vr. 23/b.
84
yaramazn, A.N., vr. 23/b.
85
rdub, A.N., vr. 23/b.
86
andan, A.N., vr. 23/b - .
87
ey, A.N., vr. 23/b.
88
vaktde, M.B.N., vr. 25/b - .
89
Allah-Tel, A.N., vr. 23/b.
90
bulur, A.N., vr. 23/b.
91
vakt kibuna, A.N., vr. 23/b - .
92
shi, M.B.N., vr. 25/b - .
64

239

nesnelerini ridr. Temm ayrur95 sonra96 bun yerinden koparur ve vatanndan


ayrturub97 belnden balar98 gnee bragur. Bir mddet andan issi ve suvuk-
zahmetin eker. Ol99 ufnetleri100 gider kurur andan sonra an101 bir pk makama
koyub102 asyla urur, kardurur103 ta kim104 hcb olan nesneleri gidb ksrlardan
hals olur; amm zhir hcb gider btn hcb bk kalur105 ki; pes106 bun pk107
yuyub yumuak (37/a) dger ve108 andan evde koyub109 kaynadur andan karur hamr
gibi yourur ki; h evvelki eklinden nesne kalmaz andan ayak110 altuna alub skar ne
kadar ki ayaklar ol kadar hcbdan hals olur.
Pes bu hllerden sonra sfrlin ya olub hcbdan, hcblardan111 hals
olur. Kara nu larda112 nr olur, mminlere gd olur tamlara lezzet ve ziynet verr
cem leme nefi irir.113 Pes ol meakkatlerden114 ki, bu tarkde ekdi. Son rahat old
ve kudretden115 ve zulmetden kurtuld, nr old.116
mdi eger mrd dah kendyi eyhe teslim ider117 ol simsimi kendvi ikinceye
teslim itdu gibi ol dah118 zulmetden kurtulub nra irir.119 Eger teslim itmeyb ucb
iderse ebedi zulmetde kala.120

93

itdm, vr. 23/b.


otun ve, A.N., vr. 23/b - .
95
ayrdkdan, A.N., vr. 23/b.
96
andan, M.B.N., vr. 25/b.
97
ayurur kalur, M.B.N., vr. 25/b.
98
yerindenbalar, A.N., vr. 23/b - .
99
birol, A.N., vr. 23/b - .
100
ufneti, A.N., vr. 23/b.
101
sonra an, A.N., vr. 23/b - .
102
pkkoyub, A.N., vr. 23/b - .
103
kardurur, M.B.N., vr. 25/b - .
104
ta kim, A.N., vr. 23/b - .
105
krundan karur ki ol zhiri hcbdur. Btn hcb gidermek budur, A.N., vr. 23/b.
106
pes, A.N., vr. 23/b - .
107
pk, A.N., vr. 23/b - .
108
ve, A.N., vr. 23/b - .
109
bragub, A.N., vr. 23/b.
110
ayag, A.N., vr. 23/b.
111
M.B.N., vr. 25/b.
112
kargulardan, A.N., vr. 24/a.
113
iriir, A.N., vr. 24/a.
114
meakkatler, A.N., vr. 24/a.
115
kederden, A.N., vr. 24/a; kuduretden, M.B.N., vr. 26/a.
116
nr old, A.N., vr. 24/a - .
117
iderse, A.N., vr. 24/a; idb, M.B.N., vr. 26/a.
118
A.N., vr. 24/a.
119
irie, M.B.N., vr. 26/a - .
120
eger ucb idb teslim itmezse ebedi zulmetden kurtulub nra iriemez., A.N., vr. 24/a.
94

240

Pes Hazret-i Ebl-Vef kaddesel-lhu srrehu bu kelmda iret itdig; mrdn


evvel kalbi pk olmak gerekdr121 ve rhmet suyu ile122 suvarmak123 gerek. Andan
sonra vera eli birle124 gdlandurmak gerek ve zhd (37/b) orayla riy ve ucb125
otlarn kesmek gerek ve irk dierlerini artmak gerek. Kaan istidd bulsa vatanndan
ayrub tahret-i kalb ve srr sahrsna iletb126 biline azm ve127 sbit-i kadem olmak128
kuan kuadub129 hizmet ve mhede130 komak gerek, ta kim mchedenn issi131 ve
sovu ana irib ve evk yllar tokunub ufnetin zil eyleye. Andan riyzet-i ass
ile132 db133 hcbndan134 hals idb135 krundan kurtarmak gerek. Andan fen ayag
altna alub skmak gerek; ta kim cem hcbdan hals olub nr ol.
Ve dah136 rivyet olund ki; Hazret-i Ebl-Vef kaddesel-lhu srrehu mrdi
kettne tebh eyleyb buyurmd ki;137 her kimesne kim mevlsna vsl olmak dilese
trikde olan rhmetlere ve meakkatlere sabr eyleye. Nitekim kettne zahmetler ve
bellara sabr idb hirl-emr kaz olur. zerine Allah ad yazlur,138 muazzir ve
mkerrem olur, Allah ad139 (38/a) berektnda140 grmez misin? Kettn ol yerde yatub
habs eker yeryzne kub tamamu bitdkden sonra yerinden koparurlar, gurbet
belsn eker andan issilere karu yatub harret-i ems belsn eker141 andan
dklmek zahmet ve kabndan hals olmak belasn eker142 andan fezltdan ve
kendye mlyim olmayn, nesnelerden ayrtlannca143 ve tarak ve fra144 zhmetini
121

olmakdur, A.N., vr. 24/a.


suyuyla, M.B.N., vr. 26/a.
123
svarlmak, A.N., vr. 24/a.
124
bir ki, A.N., vr. 24/a.
125
riy ve ucb, M.B.N., vr. 26/a.
126
eyilb, A.N., vr. 24/a.
127
azm ve, A.N., vr. 24/a - .
128
olmak, M.B.N., vr. 26/a - .
129
kuanub, A.N., vr. 24/a.
130
hizmet-i mhide, A.N., vr. 24/a.
131
itse, M.B.N., vr. 26/a.
132
asyla, A.N., vr. 24/b; M.B.N., vr. 26/a.
133
dokunub, A.N., vr. 24/b.
134
hcbdan, A.N., vr. 24/b.
135
idb, M.B.N., vr. 26/a - .
136
ve dah, A.N., vr. 24/b - .
137
buyurm ki, M.B.N., vr. 26/b .
138
Allahu-Tel kelm yazlur, A.N., vr. 24/b.
139
Allah ad, A.N., vr. 24/b - .
140
M.B.N., vr. 26/b.
141
eker, M.B.N., vr. 26/b - .
142
andaneker, M.B.N., vr. 26/b - .
143
andan ayrtlannca, A.N., vr. 24/b - .
144
fra, A.N., vr. 24/b.
122

241

eker.145 Andan egrilmekde146 tokununca ol kadar zhmet eker ki, hadsiz.147 Andan
derzinn sndus ve inisi belsn eker. hir insna irib stir olur. Yine ol makamda
dah kimi olduka148 ol kimi149 giderince depmek ve taa dkmek ve skmak belsn
eker. Bu lemden hli olmaz,150 hir pre pre olub halk bun nazardan151 bragub
mezbeleye atarlar,152 ayklar153 altnda topraklara bulaub mhmeltda yatur154 ta ol
vakte dein ki, kgaz155 (38/b) dzici156 bun bu hlde grb efkat ider slaha
getrmekn alub pk suyyla yur andan ol kadar 157 meakkat anda dah hdsiz158 eker
ki,159 ta ol kadar ki,160 kgaz161 olur mehre urub mcell ve mseykal idb162 zerine
Bismillh-ir-Rahmn-ir-Rahm yazmaga ve163 kurn164 yazmaga165 ve hdis-i erfi166
ve marif-i ledni yazmaga kbil olur Hakk-telnun avn- birle.167
Ve dah168 rivyet olund ki; Hazret-i Seyyid ol zemnun halfesine kuldlar;
zr meclisine nihyetsz azm169 halk cem olurd. halfe memleketden170 korkub
Seyyidi hzr itdrdi,171 imtihn itme istedi. Pld gerisi; kzdurub hzr itdiler.172 Ve
dah173 Baddda ne kadar ulem ve ehl-i cidl var ise ve nacs var ise ihzr idb her
bir mkil meseleleri yd kldlar174 Hazret-i Seyyidi aciz klalar.175 Hazret-i Seyyid176
145

belsz eker, A.N., vr. 24/b.


el-hsl, M.B.N., vr. 26/b.
147
b-nihyedr, A.N., vr. 24/b; hadsizdr, M.B.N., vr. 26/b.
148
oldukca, A.N., vr. 24/b; M.B.N., vr. 26/b.
149
giren, A.N., vr. 24/b.
150
buolmaz, A.N., vr. 25/a - .
151
nazardan, A.N., vr. 25/a - .
152
bragurlar, A.N., vr. 25/a .
153
ayklarlar, A.N., vr. 25/a .
154
altundayatur, A.N., vr. 25/a - .
155
kad, A.N., vr. 25/a.
156
yapuc, M.B.N., vr. 27/a.
157
pk yogdan sonra ol kadar , A.N., vr. 25/a.
158
hdsiz, A.N., vr. 25/a - .
159
ki, A.N., vr. 25/a - .
160
ol kadar ki, A.N., vr. 25/a - .
161
kad, A.N., vr. 25/a.
162
alub, A.N., vr. 25/a.
163
Bismillhve, A.N., vr. 25/a - .
164
kurn- kerm, M.B.N., vr. 27/a.
165
yazmaga, A.N., vr. 25/a - .
166
hdis, A.N., vr. 25/a; hdis-i nebev, M.B.N., vr. 27/a.
167
Allah avn ile, A.N., vr. 25/a.
168
pes, A.N., vr. 25/a.
169
azm, A.N., vr. 25/a - .
170
saltanatndan, M.B.N., vr. 27/a.
171
davet idb, A.N., vr. 25/a.
172
M.B.N., vr. 27/a.
173
ve dah, A.N., vr. 25/a - .
174
Badd ehlinin ulemsndan ehl-i cidl ulemlar cem idb muhabbet iderdi r, A.N., vr. 25/a.
146

242

geldi ol krsnn zerinde oturd177 bunlara selm virdi.178 Bunlar hemn ki Hazret-i
Seyyidi grdiler179 mtehayyir oldular.180 Hakk-tel181 (39/a) ol mesleleri ve dah ne
kadar nesne bilrler ise bunlara unutdurd.182 H183 kimesnenn nesne sylemege
mecli olmad;184 amm icnden185 birisi bu kadar kelm syledi ki; slm ne nesnedr
y eyh? didi.186 Hazret-i eyh187 eyitdi ki; sizn slmnuz m sorarsun yohsa benm
slm mu? Sil eyitdi;188 senn slmun benm slmumun gayri midr?189 Seyyid
eyitdi;190 neam. Sil eyitdi,191 beyn eyle192 grelm. Seyyid eyitdi;193 slm kmilinz
ayn mndur ki, dille194 Hakk-telnun birliine195 inanub196 ikrr idb gnlle197
itikad idb azayla amel itmedr198 '!'s'/ '7 I* LY' Lc Q/?-4 m 5,U '2' 2*
yani benm slmum varlumu mahv idb gidermek199
200

eylemek

201

ve cem

evktm Hakk-telnun

202

ve sftlarmu tebdl

kullna sarf eylemekdr. Ve dah

sizn orucunuz Ramazn ve aynda eger sir orucda gndz yemei ve suy imei ve
cima terkdr.203 ' Q/* */' ! #Y'!' j #! '(2 2?) I'2 ' /'S #'2 QS '2'(. '2
*

'c7

175

(39/b) yani benm orucum cem kintdan beri olmakdur. Yiyecekden

Hazret-iklalar, A.N., vr. 25/a - .


Seyyid, A.N., vr. 25/a.
177
Seyyid bir pl pld ol krsn zerinde oturd, M.B.N., vr. 27/a.
178
krs kurdurub ol krsnn zerine kub bunlara selm virdi, A.N., vr. 25/a.
179
bu hl grb, A.N., vr. 25/a.
180
A.N., vr. 25/a.
181
Hakk-tel, A.N., vr. 25/a - .
182
bildiklerini unutdlar, A.N., vr. 25/a.
183
hc, M.B.N., vr. 27/b.
184
holmad, A.N., vr. 25/a - .
185
inde, A.N., vr. 25/a.
186
A.N., vr. 25/b.
187
Seyyid, A.N., vr. 27/b.
188
eydr, A.N., vr. 27/b.
189
slm iki drl olur mu?, A.N., vr. 25/b.
190
eydr, A.N., vr. 25/b.
191
eydr, A.N., vr. 25/b.
192
itgil, A.N., vr. 25/b.
193
eydr, A.N., vr. 25/b.
194
didile, A.N., vr. 25/b.
195
birline, M.B.N., vr. 27/b.
196
inanub, A.N., vr. 25/b - .
197
gnle ile, A.N., vr. 25/b.
198
itme, A.N., vr. 25/b.
*
Bizim Mslmanlmza gelince: zt yok etmek, sfat bolca ortaya koymak ve vakitleri ibadetlerle
kapsamaktr. Orucumuza gelince: her eyden.
199
giderb, A.N., vr. 25/b.
200
eyleyb, A.N., vr. 25/b.
201
cem, A.N., vr. 25/b.
202
Hakk-tel, A.N., vr. 25/b.
203
A.N., vr. 25/b.
*
Kainatda Allaha itaat ve onun yardm olmasayd noksanlklar ve rezillikler eksik olmazd.
176

243

giyecekden meger ol204 ibdete kuvvet virdm205 ve idecek kadar206 ola ve207 dah
cem yaramaz sftlardan noksn virr nesnelerden hli208 olmakdur ve dah209 sizn
zektnuz altundan bu kadar ve gmden bu kadar210 ve davardan bu kadar deyb; ne
kadar var ise temm- tafsl zere ol211 ktb-i fkhda geldigi gibi beyn itdi.212 Ve
amm tafsliyle dah eyitdi;213 *5>5 # '2 5>5* /' 5-U'!? U) hgY 5>5U' (? 4'' 2
yani benm zektum cem mevcd bezl itmedr, yani m-melek sr214 ve itr215
itmedr. Allahu-tel katnda olan nesneler ki; gn hsl idb cem varlkdan el
ekmekdr216 ve dah sizun haccnuz217 mrnzde bir kerredr218 ve eryihi ve219
ahkmn beyn itdi.220 Tafsiliyle dah eyitdi;221 h! *ZU YSU) '$ * LU 5c' b' 2
*

'z2 !' Q ,5^' 7I* U2

Mekke-i erfe

222

yani (40/a) bizm haccumuz bi vakt namz kbe-i

de klmakdur ve vaktleri geenince223 ve dah her yl sdtla haccda

bile bulunmakdur.224 Sdk ve muhlis olanlarla225 bu ahvl malmdur ve mahcblar


bundan gafildr226 didi. Andan sonra eyitdi; y Ulem-i Badd sylen eger227 sulnz
var ise sorun. H228 kimesnenn nutka mecli olmad; zr Hakk-tel bildklerin
unutdurmd andan Hazret-i Seyyid ol yarakladuklar cem mkil meseleleri bunlara
Allah emriyle tekrr idb cemsine cevb virdi. Ve dah eyitdi ki; bu slm ki, zikr
204

ol, A.N., vr. 25/b - .


virecek, A.N., vr. 25/b.
206
mukdder, A.N., vr. 25/b.
207
ve, A.N., vr. 25/b - .
208
cemhli, A.N., vr. 25/b - .
209
ve dah, M.B.N., vr. 28/a - .
210
kadardur, A.N., vr. 25/b.
211
neol, A.N., vr. 26/a - .
212
kitb mcibince itdi, A.N., vr. 26/a.
213
A.N., vr. 26/a.
*
Mabudun yannda var olanlarn, olmayanlarn yannda zekat alp kazananlar ve zenginler verir.
214
ihzr, A.N., vr. 26/a.
215
itr, M.B.N., vr. 28/a - .
216
Allahuekmekdr, A.N., vr. 26/a -.
217
haccnuz,A.N., vr. 26/a.
218
kerrede, M.B.N., vr. 28/a.
219
yetini ve, A.N., vr. 26/a - .
220
tkat yeterse, A.N., vr. 26/a.
221
tafsiliyleeyitdi, A.N., vr. 26/a - .
*
Bizim Haccmz farz namazlarn eda etmektir. Her yl erefli Mekkede zaman geirmek ve her yl
haccda hazr olmak erefli kiilerden olmaktr.
222
Mekke-i erfe, A.N., vr. 26/a; M.B.N., vr. 28/a.
223
vegeenince, A.N., vr. 26/a - .
224
Sdk- muhlis, A.N., vr. 26/a.
225
olanlara, A.N., vr. 26/a.
226
gafillerdr, A.N., vr. 26/a.
227
eger, M.B.N., vr. 28/b - .
228
hc, A.N., vr. 26/a; M.B.N., vr. 28/b.
205

244

itdm,229 kimn sefs var ise gelsn didi,230 kanknuzda bunun gibi slm vardur,231
gelb beyn itsn didi.232 H kimesne cevb virmedi233 kadd oldlar234 Hazret-i
Seyyid235 duyla236 meclisini temm idb krsden aaa237 indi.
Pes ibn-i Ukayl ile eyh Ebl-Hasan bin Cevz ki, Ebl-Ferec bin Cevznn
bbsdur, ekbir-i mfessirindendr,238 (40/b) gelb Hazret-i Seyyidi239 ziyret itdiler.
Seyyide nesne bilmez deyb240 inkr241 edenlerin242 resi bunlaridi. Seyyidn bu hletini
Seyyidden243 mde idecek244 hayrn olub,245 inkrlarna246 pimn oldlar. Dah
tafsl-i bb, rb de beyn oluna.247
Vakt gelb Seyyidi ziyret itdiler. Seyyid eyitdi; siz beni kelimta kadir
degildr dey tan iderdnz bilemednz ki; ceddm Hazret-i Muhammed Mustaf
aleyhis-selm248 bana dimde gelb mbrek az yarini azuma koyd; (' Ub! +(2'
*

'()*! +-,.

yan ahmladum Acem idm, sbahladum Arab oldum, andan bu iri

okud.
iir;*=I # I I ; )* )*mU # 2' p'cL * yan: fasht ve belgatun srr
rhda gizlidr, dillerde deldr itibr zhire degildr btnadur. Bu iirn kalan
beytlerini getrmedk ihtisr itdk. Hakk-tel mddrki bu bendeleri zhirde
komayub btn tarkine slk itmegi myesser idivere, mn, y rabbl-lemn.249

229

slmnuz zikr itdm, A.N., vr. 26/a.


andandidi, A.N., vr. 26/a 231
var, A.N., vr. 26/a.
232
kanknuzdidi, M.B.N., vr. 28/b - .
233
virmeyb, A.N., vr. 26/a.
234
kadd oldlar, M.B.N., vr. 28/b - .
235
Seyyid, A.N., vr. 26/a - .
236
duyla, M.B.N., vr. 28/b - .
237
aaa, A.N., vr. 26/a - .
238
bin Cevz mfessirindendr, A.N., vr. 26/a - .
239
Seyyid, A.N., vr. 26/a - .
240
M.B.N., vr. 28/b.
241
inkr, M.B.N., vr. 28/b - .
242
mnkirlerin, A.N., vr. 26/a.
243
hletlerini, A.N., vr. 26/a .
244
grb, A.N., vr. 26/a.
245
hayrn olub, A.N., vr. 26/a - .
246
inkrlarna, M.B.N., vr. 28/b - .
247
daholuna, M.B.N., vr. 28/b - .
248
Mustafm, A.N., vr. 26/a.
*
Arapla sabahladum Acemle ahamladum.
*
Fesahatn /edebiyatn srr szde deil ruhlar aleminde zrsz mkemmeldir.
249
vakt y rabbl-lemn, A.N., vr. 26/a - .
230

245

Rivyet olundu ki;250 eyh Mcid Kerv eydr ki;251 Seyyidn hizmetinde
(41/a) olurd.252 Bir gn253 Hazret-i Seyyid ile eyh Maruf-u Kerhnun radiyallah
anhunun kbrine ziyret itmege varduk. Kabr zerinde254 Seyyide bir hlet vki old
ve255 evk galebe idb,256 Hakk-telya sylerim rabbl-lemn matladur,
melikeler257 grrler ve yazarlar, biz cemmz ve dah bu kbirlerde258 olan259 Hakktelnun260 huzurnda tururlar ve Hakk sbhne ve tel elhamdlillh kalbimi
muhabbetle toldurd ve dah anda mkeftnun srlarn indrdi.261 Hakk-telnun
nruyla grdm. Mahlkatdan bu zemne dein gelenleri262 ve kymete dein
gelecekleri dah grdm ve Hakk-tel benm hlimn nryla meyyed yan;263 kav
klur kav kldn kulun264 ve benm ikrmuma ikrm ider, ikrm itdgi kulna hemn
ki; Hazret-i Seyyid bu kelimt didi. Maruf-u Kerhnn aleyhi rahmeten265 kbrinden
bir blend-i vz geldi ki; *'j7 I (? +' '( 4 '/ +7?. yan gereksin266 (41/b) y
Tcul rifin sen Seyyid-i aktbsn 267 kerre byle dey268 vz kld. Cem anda
olanlar iitdi.269 Hazret-i Seyyid270 bu sznden malm oldu ki; ol vakt de kutb- gavs
mertebesine irim zr ki; kutb olanlar Hakk-tel kutb- gavs nryla ve anun

250

Pes, A.N., vr. 26/a.


eydr ki, M.B.N., vr. 29/a - .
252
Seyyid[nolurd, A.N., vr. 26/a - .
253
M.B.N., vr. 29/a.
254
Kabr zerinde, A.N., vr. 26/b - .
255
ve, A.N., vr. 26/b - .
256
eydr, M.B.N., vr. 29/a.
257
melike, A.N., vr. 26/b.
258
kabre, A.N., vr. 26/b; kabrde, M.B.N., vr. 29/a.
259
olanlar, M.B.N., vr. 29/a.
260
Hakk-tel, A.N., vr. 26/b.
261
srrlarndan indi, A.N., vr. 26/b.
262
gelenleri, A.N., vr. 26/b - .
263
meyyed yan, A.N., vr. 26/b - .
264
kulun, A.N., vr. 26/b - .
265
rahmetullh-i aleyh, A.N., vr. 26/b.
*
Ey riflerin tac ve kutuplarn efendisi sen dorusun.
266
+7?. gereksin, A.N., vr. 26/b - .
267
c, M.B.N., vr. 29/b.
268
dey, M.B.N., vr. 29/b - .
269
anda olanlar cem bu szi iitdi, A.N., vr. 26/b.
270
Seyyid Hazretinn, A.N., vr. 26/b.
251

246

ikrmyla kav ve mkerrem klur.271 Hazret-i Maruf-u Kerh272 rahmetullh;273 dah274


sen kutbl-aktabsn dey, anun in275 didi, kaddesel-lhu srrehul-azz.276
Rivyet olund ki;277 ehl-i Badd Hazret-i Seyyidn hss hizmet-krndan
iltims itdiler ki;278 Seyyide syleye ki; bir279 sohbet eyleyb bir nasyih-i nfi280
eyleye. Ta kim nice marz kalblere mbrek nefesi berektnda if hsl ola.281 Ol282
Hadm dah Hazret-i Seyyidden iltims eyledi ki; halka vaz ve nashat eyleye. Pes283
Hazret-i Seyyid284 dah icbet eyleyb285 sahrya kd. B-nihye adam cem286 olub287
azm meclis old nice azmlar yola gelb hidyet buld288 vuh u tuyr dah289 bnihye (42/a) hzr old.290
Rv eydr; kucauzlarun291 baz gelb Seyyidn zerine kanatunu292
gerb ve boyuncugun293 uzadub, kelimt- mbrekesini294 dinlerlerdi ve bazs gelb
Seyyidn zerine kanadcuunu gerb ve boyuncuunu uzadub kelimt- mbrekesini
dinlerdi ve295 baz hayrn olub derdi. Vakt ki, sohbet kerem old ashb Seyyidden
Eb Gamme adlu bir kimesne doru gelb296 eyitdi ki; y Seyyid sem hakknda ne
buyursn hell midr, yohsa harm mdur? Seyyid eyitdi; *z2' Y )' Y2 5 yan;297

271

kav klur, A.N., vr. 27/a.


Maruf-u Kerh, A.N., vr. 27/a.
273
A.N., vr. 27/a.
274
dah, M.B.N., vr. 29/b - .
275
n, A.N., vr. 27/a.
276
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 27/a - .
277
Pes, A.N., vr. 27/a.
278
ki, M.B.N., vr. 29/b - .
279
bir, A.N., vr. 27/a - .
280
nshat, A.N., vr. 27/a.
281
Ta kim mbrek nefesi berektnda marz kalblere, A.N., vr. 27/a.
282
ol, A.N., vr. 27/a - .
283
halkapes, A.N., vr. 27/a - .
284
Seyyid, A.N., vr. 27/a - .
285
idb, A.N., vr. 27/a.
286
cem, A.N., vr. 27/a.
287
old, M.B.N., vr. 29/a.
288
nicebuld, A.N., vr. 27/a - .
289
dah, A.N., vr. 27/a - .
290
oldlar, A.N., vr. 27/a.
291
kuagzlarun, A.N., vr. 27/a.
292
kanatcugnu, A.N., vr. 27/a.
293
boyun, A.N., vr. 27/a.
294
kelimt- tayyibesin, A.N., vr. 27/a.
295
bazsve, A.N., vr. 27/a - .
296
gelb, A.N., vr. 27/a - .
*
O iitene gre farkldr.
297
Y,25 yan, A.N., vr. 27/a - .
272

247

bu sem iden298 kimesnenn hline gre olur.299 Bu sem bir od gibidr, gnller odun
gibidr, ol gnl ki, pkdur,300 rayih-i tayyibesi vardur. O ol ey kkl301 aalar
gibidr ki, oda yaksalar ey ryihas kar ve ol gnl ki, pk deldr ol yaramaz
ryihalu aga gibidr, oda yaksalar ryiha-i habsesi

302

ukar. Sem dah baz303

kalblere cil virr ve evkin ziyde klur ve baz kalblere inkr virr ve zulmetini
arturur va baz agac vardur ki, ryiha-i tayyibesi ve gerihesi yokdur (42/b) hldr an
o da kosalar ey kokus kar ve ne yaramaz kokus kar hemn yenr mahv olur, baz
gnller dah vardur ki,304 semdan ne evk305 hsl ider ve ne inkr ve ne zulmet hsl
ider306 belki kend lemnden tecvz itmez. Pes eyle olsa bu sem baz kavme
mubhdur ve bazsna307 mendbdur ve bazna vcibdr ve bazna mekrhdur ve
baz kavme308 hatarludur. Her birinn ehli vardur, zinhr her kii mertebesinden
tecvz itmesn gayet309 muhtaradur.
Ve dah310 kelimt- mbrekesindendr ki eyitdi;311 Allahu-tebreke ve
telnun rif kullar in bir arb vardur, kaan312 iseler gayet ferh olurlar; kaan313
ferh olsalar mest olurlar ve kaan mest olsalar vaktleri ho olur kaan vaktleri ho olsa
gayb olurlar ve kaan gayb olsalar hzr olurlar ve kaan hzr olsalar nazar iderler ve
kaan nazar itseler taleb iderler ve kaan taleb itseler bulurlar ve kaan bulsalar andan
gayreti yitrrler kaan yitrseler ulaurlar, ulasalar muttasl olub mhede idb bir
mndden (43/a) bu sreti iidrler ki; ' )? W( /?'( H2 ( 'W( W 5$ 2 pU )*W)* Z-/
*

(s!*> C?!

298

ve dah Hazret-i Seyyidden sordular ki;314 eyh ne vakt eyh-i kmil olur?

idenn, A.N., vr. 27/a.


gredr, A.N., vr. 27/a.
300
pk turur, A.N., vr. 27/a.
301
kk, A.N., vr. 27/b.
302
habs ryihas, A.N., vr. 27/b.
303
baz, A.N., vr. 27/b - .
304
ki, A.N., vr. 27/b - .
305
havk, A.N., vr. 27/b.
306
inkr ider, A.N., vr. 27/b - .
307
bazna, A.N., vr. 27/b.
308
bazna, A.N., vr. 27/b.
309
gayet, A.N., vr. 27/b - .
310
pes anun, A.N., vr. 27/b.
311
eydr, A.N., vr. 27/b - .
312
kaan, A.N., vr. 27/b - .
313
n, A.N., vr. 27/b; kaan, M.B.N., vr. 30/b - .
*
Rabbi onlar orada Rdvan cennetiyle mjdeler ve naim cennetinde ebedi kalclardr. phesiz
Allahdan; byk mkafat vardr.
314
pes Seyyid dah den sordlar ki, A.N., vr. 28/a.
299

248

Eyitdi ki; *
'7 h
' 2 */ #Y( (( ' l(Z* c/ I yani eyh olmaz kimesne ta kafdan kafa
dein. Bilmeyince315 eyitdiler ki; kaf nedr? Eyitdi ki;316 Allahu-telnun
didignden ber ta Hakkun

552 W 5^7

317

dedign

318

319

degin

bilmekdr, yan

eyh ol vakt kmil olur ki; Hakk-teldan hitb gelb deyb lemi halk idelden ber
ta kymete degin ne olursa malm ola.320
Ve dah321 sul itdiler ki; mrdn eyh zerine hakk nedr? Eyitdi ki; mrdn
eyh zerine hakk oldur ki;322 eyhn323 mrdnn avreti324 ve mrdnn fakresinn
avretin325 eger yil asa mrd helliyle uyur olsa, eyh el uzadub anlarun avretini rte
eger Kaf ta ardnda dah olursa ide yle deyb (43/b) elini uzatd. Baz ehl-i kef
kimesneler hzridi. Seyyidn eli kande326 gider deyb327 gzyle nazar idb, grdiler
ki;328 bir agac dibinde bir kii htnyla yatub uyurlar anlarun yil avretlerini am
Seyyid329 an setr itdi. Pes Seyyid bunlarun muttali oldun bilr330 eyitdi ki;331 Hakktelnun izzeti ve azmeti332 hakkn eger bu erile avretde bir kl kadar hakka mni
nesne grsem balarnu alurdum didi. Pes bu szden mlm old ki; eyhin hbir vakte
nazar- mrdden333 eksik olmazm. Hakk-tel anlarun ve zrriyyt- thirinn nazar334 inyetinden335 mmet-i Muhammed336 mahrm klmaya, mn, y rabbl-lemn.

Kaftan Kefi ayramayan byk alim olamaz.


bilmeyince, A.N., vr. 28/a - .
316
eyitdi ki, A.N., vr. 28/a - .
*
Sorumlu kiiler yaptklar iin ardnda dururlar.
317
.552 , A.N., vr. 28/a - .
318
getrdn, A.N., vr. 28/a.
319
degin, A.N., vr. 28/a - .
320
yanola, A.N., vr. 28/a - .
321
pes, A.N., vr. 28/a.
322
eyholdur ki, A.N., vr. 28/a - .
323
eyh, A.N., vr. 28/a.
324
avretinn, A.N., vr. 28/a.
325
tink, A.N., vr. 28/a.
326
khbe, A.N., vr. 28/a.
327
dey, A.N., vr. 28/a.
328
ki, A.N., vr. 28/b - .
329
Seyyid, A.N., vr. 28/b - .
330
bilb, A.N., vr. 28/b; bilrdi, M.B.N., vr. 31/a.
331
ki, A.N., vr. 28/b - .
332
ve azmeti, A.N., vr. 28/b - .
333
nazar, A.N., vr. 28/b.
334
mrdden nazar, A.N., vr. 28/b - .
335
himmetlerinden, A.N., vr. 28/b.
336
bizi, A.N., vr. 28/b.
315

249

Ve dah Hazret-i Ebl-Vef337 kaddese srrehul-azz338 iltims itdiler ki; bir


vasiyyet cmia kla339 mrdlere340 ki bu trikn mbtedlerine341 gayet fidel ola.342
Eyitdi ki;343 sizn zerinize vcibdr
345

murkabe itme ve gicelerde ok

344

az yemek ve az uyumak ve ok fikr ve ok

kaim olmak; zr ok yemek ok uyudur (44/a) ve

sst ider. Sst olan gafil olur ve gafil olan mell olur, mell olan kimesnenn nefsi
azar346 ve kaan nefsi tok olsa err olur, err olursa347 chil olur,348 chil olsa unudur,
unutsa aar, asa349 inkr ider, inkr350 itse tebdl-i vasf ider ve tebdil-i vasf itse
kesilr, kesilse dner, dnse kendvi yetrr, kendvi yitrse magbn olur, b-sadet
olub351 mahrm olur.
Kaan nefsini tark-i selmete sell itme istese Hakka davet idene352 ne cevb
virrse uyanur, uyansa mcerred olur, mcerred olsa kasd ider, kasd itse uyar, uysa
delle ve sra iktid klur, iktid klacak std vastasyla353 hidyet bulub env-i
hidmeti354 cidd gedile istimal ider. Pes kaan355 ol kimesneye himmet irir. Zr
himmet takvsyladur. Her kimesnenn bidyeti temm olsa nihyeti dah temm
olmaz. Bu dny sery- hirete azuk drmek ndr356 ve dah dar- beknun yoldur
didi. Bu yeti okud; (44/b)Y/I 4'H4 X " 5H4 52 /m' W/' / 5HY m ' (* m4 ve357 dah
hazer idn bu dnyy gaddardan ki,358 imret-i harb ve lezzt- zehrdr nam-i cahm
ve rhat gussa ve arb- serbdur; zr ki;359 malmdur, dnyda her ne var ise gese

337

Seyyidden, A.N., vr. 28/b.


kaddese srrehul-azz, A.N., vr. 28/b - .
339
kla, A.N., vr. 28/b.
340
mrdlere, A.N., vr. 28/b - .
341
mrdlerine, A.N., vr. 28/b.
342
olsa. A.N., vr. 28/b.
343
eyitdi ki, A.N., vr. 28/b - .
344
olsun, A.N., vr. 28/b.
345
ok, A.N., vr. 28/b - .
346
mellazar, A.N., vr. 28/b - .
347
olsa, A.N., vr. 28/b; M.B.N., vr. 31/b.
348
olur, A.N., vr. 28/b - .
349
aar asa, A.N., vr. 28/b - .
350
ider inkr, A.N., vr. 28/b - .
351
kesilrolub, A.N., vr. 28/b - .
352
ider, A.N., vr. 29/a.
353
Bil-cmle, A.N., vr. 29/a.
354
hizmeti, A.N., vr. 29/a; M.B.N., vr. 32/a.
355
kaan, A.N., vr. 29/a - .
356
azuk dzmek indr, A.N., vr. 29/a; M.B.N., vr. 32/a.
357
bu ', A.N., vr. 29/a - .
358
A.N., vr. 29/a.
359
zr ki, A.N., vr. 29/a - .
338

250

ve zil olsa360 gerek nect ve selmet361 ol kimse bulur ki; dnyy terk idb kendvi
helk olm itikad eyleye ve dah sizn zerinze vcib olsun, fakr zr gn
fakrdendr.362 Eyitdiler ki; fakr nedr? Eyitdi ki; p-(W( s! 52 *,) ? U2 k 5WZ2 *5
?,2 I C'WY2 
(S2 *(8 5'

yan;363 fakr esrr- ilhiyyeden bir srrdur ki, slik-i

mhede ider. Ol makama iriecek ve dah bir zil olmaz glgedr ve bir bahrdur ki,
gayet heybetldr, ne nihyeti var ve ne kenar var ne haddla364 ve ne resmile365 tarif
olunur, ne gedile ve ne ciddile hsl olur. Bil ki; Allahu-tel nasb itdgi kulna it
ider.366 (45/a) Andan eyitdi ki; +US' U ?-2 I +(^7 'U I +2'U #j(2 I +(j!' U z'2I W
*

?b T2?b mL/ I

ilh ltfun ve kereminle fikr it itdgn367 kullardan kl vire,368 mn,

y rabbl-lemn.369
Rv370 eydr; ol meclisde ki eyh Ebl-Vef Hazreti371 bu kelimt buyurd372
an373 iki yz kiiden ziyde kimesne gelb tevbe itdi, cemsi ehl-i hl oldlar.
Allahu-tel inyeti374 ve Hazret-i Seyyidn375 l376 himmet-i berektnda ilh
bu bendeleri Hazret-i Seyyidn l377 himmetinden ve zrriyt- thirinn l
nazarlarndan mahrm itme, tevbe ve zhd ve salh erzn kl vir, mn, y rabbllemn.378
Hazret-i Seyyid379 kelimt- tayyibesi okdur amm380 biz bu kadar381 ihtisr
itdk, ve balillh-i ettevfik.
360

ve...olsa, A.N., vr. 29/a - .


ve selmet, A.N., vr. 29/a - .
362
fakrdedr, A.N., vr. 29/a.
363
5yan, A.N., vr. 29/a - .
364
haddla, A.N., vr. 29/a.
365
resmle, A.N., vr. 29/a.
366
neider, A.N., vr. 29/a - .
*
Allahn senin verdiine kimse mani olamaz. Senin vermediini kimse veremez. Senin geri dndremez,
hkmettiin eyi kimse deitiremez, kimse fayda veremez.
367
W itdgn, A.N., vr. 29/a - .
368
eyle, A.N., vr. 29/b.
369
mn, y rabbl-lemn, A.N., vr. 29/b - .
370
rv, A.N., vr. 29/b - .
371
eyh Ebl-Vef, A.N., vr. 29/b.
372
didi, A.N., vr. 29/b.
373
A.N., vr. 29/b .
374
inyet-i birle, A.N., vr. 29/b.
375
Seyyidn, A.N., vr. 29/b - .
376
l, A.N., vr. 29/b - .
377
l, M.B.N., vr. 32/b - .
378
ilh y rabbl-lemn, A.N., vr. 29/b - .
379
Seyyid Hazretinn, A.N., vr. 29/b.
380
A.N., vr. 29/b.
381
bu kadar, A.N., vr. 29/b - .
361

251

Fasl:382
Bu fasl; Hazret-i Ebl-Vefnun kaddesel-lhu srrehul-azz maraz- mevtinde
itdi vassiyet ve dah ana mertebe olan nesneleri383 beyn ider.
Rivyet olund ki;384 Hazret-i Seyyid385 tarih-i (45/b) hcretin beyzbirinde
marz olub cem ashbnun gelmesine emr eyledi. Pes ashb cem olub Kurn okudlar
Hakk-teldan Hazret-i Seyyidn shhatini taleb eylediler. Seyyid eyitdi; shhat
yakndur ki, Allahu-telnun likasdur386 ve vuslidr amm murdm oldur ki, size
bir vassiyet idem andan tarkinzde fide tutasz ve dah her birinz benden hissenz
alasz. Allahu-tel hisse itdgnden amm387 vassiyet oldur ki, biln ve gh olunki,
her nesneki;388 yogdan var olmudur. Elbet de anun bir var idicisi vardur ve ol adamdan
vcuda gelen nesne gene adama varub gene vcuda gelse gerekdr. ' )?  U h'4 57
*

C?( 54 X


ve dah bu vcuddur, cennete ve nra giren her kimesne kim diler cennete

gire, anun cennete giden389 yola gitsin390 ve her kim diler, cehenneme gire391 ana392
giden yola gitsn ve her kim diler Hakka vsl ola anun yolna gitsn, *52I(* c4 " # I
393

(46/a) dah Hazret-i Ebl-Vef eydr;394 y kavm size ben ceddm Muhammed

Mustafnun aleyhis saltu ves-selm395 erini gsterdm ve396 ren-u dell-i birle
hakk397 beyn itdm.398 mdi ben399 gsterdgm bu trik ile gidesiz. Her nesneki bu bu
trikden taradur, bidatdur; zinhr bidate tbi olmak ta ki,400 helk olub zelletde
kalmayasz ve dah takvy elden komauz401 cem nesnenn nr takvdandur402 ve
382

fasl, A.N., vr. 29/b - .


venesneleri, A.N., vr. 29/b - .
384
Pes, A.N., vr. 29/b .
385
Hazret-i Seyyidn, A.N., vr. 29/b.
386
likas, A.N., vr. 29/b.
387
minnare vasiyyet itdum ki trikinznde fidesiz ve dah her birnz benden hisseniz alsa Allahutel vird kadar amid-i vasiyyet, A.N., vr. 29/b.
388
ki, A.N., vr. 30/a - .
*
lk nce nasl yarattysam ylece geri dndrrz.
389
cennete giden, A.N., vr. 30/a - .
390
yoln veresn, A.N., vr. 30/a.
391
giden, M.B.N., vr. 33/a.
392
ana, M.B.N., vr. 33/a - .
*
Btn olaylar Allah oluturmaz m?
393
Q52I, A.N., vr. 30/a - .
394
A.N., vr. 30/a.
395
aleyhi salvt ves-selm, A.N., vr. 30/a - .
396
ve, A.N., vr. 30/a - .
397
hakk, A.N., vr. 30/a - .
398
eyledm, A.N., vr. 30/a.
399
A.N., vr. 30/a.
400
A.N., vr. 30/a.
401
komayasz, A.N., vr. 30/a.
383

252

dah Hakk-teldan gice ve gndz tazarru eylen ki; tor yoldan irmeye ve benm
nshatum size; az eylemez eger Hakk-tel sizi azgunlardan klursa benm gitdgm
size ziyn eylemez eger Hakk-tel sizi okumulardan klub403 yoldan karmazsa eger
ben inzden gayb oldumsa404 Allah hzrdur eger ben sizn hlinzi bilmezsem
Allah405 bilr. Pes Allahla olasz, gnlnzi Allah muhabbetinden azmayasz406 ve tor
yol budur ki didm size ve gsterdm407 magbndur ol kimesne ki, Allah unutd, kend
nefsine zulm idb zelletde kald,408 znhar cehd idesiz. Allah undan (46/b) tifeden
olmayasz daim Hakkla409 olub iki cihnda410 sadet bulasz. Andan sonra emr itdi ki;
esbb- dnyvyeden

411

nesi412 var ise getreler ta kim ashba uladuralar, Allahu-

tel emri birle.


Pes assn eyh Ebl-Hasan Al bin Heytye virdi ve enana eyh
Heynya virdi bir gnden413 gecek414 barda vard eyh Mcid Kervye verdi.
Klcn eyh Ramazn Mecnna virdi. Bir demrden ass vard415 an eyh Bvelne
virdi ve giydgi libsn416 eyh Ad bin Msfire virdi, gelicek viresiz didi.417 Ve beni
ol yusun418 ve ol kefenlesn ve ol defn itsn, andan gayri kimesne itmesn didi. Baz
hzr olanlardan eyitdiler ki;419 eyh Ad, Hekrede, biz Ksanda bundan anda varnca
ok mesfe vardur,420 ol kaan gelr bunda421 irir, didiler.422 Hazret-i eyh423 gazabla
nazar idb eyitd ki;424 Allahu-telnun izzeti ve425 azameti hakkn eger bilsem ki, ol
402

takvdur, A.N., vr. 30/a.


eyleyb, A.N., vr. 30/a.
404
olursam, A.N., vr. 30/b.
405
Allahu-tel, A.N., vr. 30/b.
406
irmeyasz, A.N., vr. 30/b.
407
dah, A.N., vr. 30/b.
408
kld, A.N., vr. 30/b.
409
him-i hakkla, A.N., vr. 30/b.
410
iki cihnda, M.B.N., vr. 33/b - .
411
dnyevyetden, A.N., vr. 30/b.
412
ne, A.N., vr. 30/b.
413
ve, A.N., vr. 30/b.
414
geccek, A.N., vr. 30/b.
415
var idi, A.N., vr. 30/b.
416
libs, A.N., vr. 30/b.
417
virn didi, A.N., vr. 30/b.
418
yusin, A.N., vr. 30/b.
419
ki, A.N., vr. 30/b - .
420
vardu, A.N., vr. 30/b.
421
bunda, A.N., vr. 31/a - .
422
A.N., vr. 31/a.
423
Hazret-i Seyyid, A.N., vr. 31/a.
424
ki, A.N., vr. 31/a - .
425
izzeti ve, A.N., vr. 31/a - .
403

253

(47/a) bunda irimez426 bu emri anmazdum, gh olun, rif olan kimesnenn szine
itirz itmeyesiz;427 zr kend kolayndan428 sylemez Hakk-telya asandur. An
bunda429 iridrmek egere430 size nazar- mkil ise didi.431 Pes432 skit oldlar433
bunlar bu hlde iken434 n-gh grdiler ki,435 eyh Ad hayrn ve mtehayyir436
gzlerinn y akar437 ier girb eyitdi ki;438 lebbeyk y Seyyid, y benm iki
cihnda mmdm. Seyyid eyitdi ki;439 y Ad, Hakk-telnun emri geldi, anun emrine
muhlefet olmaz elhamdlillh ki, Allaha irirem, dost dosta kavumak ister frkat-
nihyete iridi,440 imdiden441 sonra vuslatdur bu muhibblere ul sadet ve mertebe-i
ehdetdr ve Hakk buyurd ki; beni sen yuyasn ve kefenleyb kbrime koyasn hmidullah ki, geldn didi ki; baz yranlar senn kelmn gayet bad zann itdler didi442 ve
dah seccdesini ve naln bu drt eyh ki; biri443 eyh Addr ve biri444 Al bin
Heytidr biri445 eyh Mataraki, (47/b) karda ogldur biri446 eyh Heyndur.
Bunlarun katnda emnet kod ve eyitdi ki; bu seccde ve bu naln nehr-i Deklede
iki eyhe viresz seccde eyh Mansrun ola447 ve naln eyh Ahmed bin EblHasan Rifiyyenn ola448 didi.449 Bunlar eyitdi; biz nehr-i Dekle nedr bilmezz? Ve
ol kiiler kimdr bilmezz450 didiler.451 Seyyid eyitdi; Betyuhun denizi yere batub

426

irgemez, A.N., vr. 31/a.


eylemez, A.N., vr. 31/a.
428
kolaynda, A.N., vr. 31/a.
429
bunda, A.N., vr. 31/a.
430
egere, M.B.N., vr. 31/a - .
431
deyb, A.N., vr. 31/a.
432
pes, A.N., vr. 31/a.
433
old, A.N., vr. 31/a.
434
iken, A.N., vr. 31/a - .
435
ki, A.N., vr. 31/a - .
436
mtehayyir, A.N., vr. 31/a - .
437
gz y aktd, A.N., vr. 31/a..
438
eyitdi ki, A.N., vr. 31/a - .
439
ki, A.N., vr. 31/a - .
440
iridm, A.N., vr. 31/a.
441
imden, A.N., vr. 31/a.
442
yranlardidi, A.N., vr. 31/a - .
443
biri, M.B.N., vr. 34/b - .
444
biri, A.N., vr. 31/a - .
445
ve, A.N., vr. 31/a.
446
ve, A.N., vr. 31/a.
447
Mansra, A.N., vr. 31/b.
448
eyh Ahmed bin Ebl-Hasan Rifiyyeye, A.N., vr. 31/b.
449
A.N., vr. 31/b.
450
bilmezz, A.N., vr. 31/b - .
451
A.N., vr. 31/b.
427

254

yerine ky olsa gerek ad; nehr-i Dekle ola452 ve eyh Mansr anda453 ola ve eyh
Ahmed bin Hasan bin el-Rifiyye anun karda454 ol ola. Eyitdiler ki; bize anlarun
almetini bildrn. Eyitdi; evvela almeti bu ola ki,455 sizi kimesne dimeden bile ve
ikinci almeti bu ola ki,456 kim sizn katnuzda bir lmi hayvan Allah emriyle diri kla
gresz ve nci almeti oldur ki; size hurma vakt degil iken taze hurma yedre ve
ashb vaktdendr. Bundan sonra umr-u hrika andan sdr olsa gerek her nesne ki;
andan vki ola (48/a) inkr itme zr her kiinn bir merebi ve bir triki vardur.
Eyitdiler ki; Mansr457 bildk Ahmed bin el-Rif neden458 bilelm? Eyitdi ki;459 ol
eyh Mansrun kzkarda460 oldr.461 Eyitdiler ki; anun mertebesi ne kadar ola?
Eyitdi ki;462 anun ismi Kudret Hnna koyulub yars havayla ve yars suyla
kardurld. Pes anun muhabbeti su ib hava da teneffs iden kimesnenn kalbine
ddi, yani leme halk ana muhibb olalar cem kalbinde mahbb ola.463
Rv eydr;464 Seyyid-i Hazret her kiiye465 nesne virb karnda ol Seyyid
Matara466 nesne tayn itmednden Seyyid Matarun kalbine ztrb geldi. Baz hzr
olanlarun gnlnden gedi ki; acaba bun red mi eyledi ki; h467 nesne vasiyyet
eylemedi.
Pes Hazret-i Ebl-Vefya bunlarun kalbine gelen nesne468 malm olub eyitdi
ki;469 y Matar. Matar eyitdi ki;470 lebbeyk y Seyyid deyb ayag zere turd.471
Seyyid eyitdi ki; y Matar egere sana esbbdan bir nesne tayn (48/b) itmedm; amm
senn hissen oldur ki, benden sonra Hakk-tel benm tesirim sana virdi. Mertebe-i

452

ola, A.N., vr. 31/b - .


andan , A.N., vr. 31/b.
454
karnda, A.N., vr. 31/b.
455
ki, M.B.N., vr. 34/b - .
456
ki, A.N., vr. 31/b - .
457
Mansr, A.N., vr. 31/b.
458
neden, M.B.N., vr. 35/a - .
459
ki, A.N., vr. 31/b - .
460
karnda, A.N., vr. 32/a.
461
oldur, A.N., vr. 32/a.
462
ki, A.N., vr. 32/a - .
463
cem halk halka kalbde mahbb ola, A.N., vr. 32/a - .
464
Pes eyitdi, A.N., vr. 32/a .
465
kimesneye, A.N., vr. 32/a.
466
Matara, M.B.N., vr. 35/a.
467
hc, A.N., vr. 32/a.
468
fehm, A.N., vr. 32/a.
469
ki, A.N., vr. 32/a - .
470
Matar eyitdi ki, A.N., vr. 32/a - .
471
geldi, A.N., vr. 32/a.
453

255

lye erzn kld, rz olmazmsn ki benm vris-i hlm olasn?472 Matar; rzyum473
y Seyyid474 didi, kerre.475 Pes hzrlar476 ferh olub eyitdiler477 ki; 5/ 5/  m?" U,
*

'(>(?

yan478 kr ol Allaha ki; Ebl-Vefya479 ecneb kimesne vris itmedi.480

Andan sonra Hazret-i Tcul-rifin; fiz-i bsta bl-kllyye tevecch idb481


zikr-ullaha megul old. Bir saat gemedi ki, rh-u mukaddesi beden-i ltifden cnib-i
Hakka ve482 makam- lsine483 urc itdi. Hepimiz Allahdan geldik ve ona dneceiz. *
5!' " ' (

484

rahmetul-llahi aleyhi rahmeten vsiaten.485 Tarihn beyzbirinde

nitekim zikr itdk. Bu hlete cem mahlkat cez feza idb sineler ak idb balarna
hl koyub gzlerinden ya yerine kan revn itdiler.486
Rv eydr;487 cenzesine, ol kadar kimesne hzr old ki, kabil-i vasf
degildr,488 bilmedgmz kimesne hadsizidi. (49/a) Beglerden ve ulemdan ve
zhhdan ve slihlerden ve gayb erenleri489 makam- badden cem oldlar;490 amm
eyh Ad491 bin Msfr eydr; melikeden492 bir nice tife493 ve cinnilerden bir
tife494 ve vhi cn-verlerden ve kulardan495 b-nihye cenzesine hzr oldlar.
Kaan defn olub kavm gitdiler.496 Kbri zerine497 ol gn ol gice adamlar vard ki, h498
kimesne499 bilmezdi,500 nice kimesne idn.501
472

halime vrissin, A.N., vr. 32/a.


rz oldum, A.N., vr. 32/a.
474
y Seyyid, A.N., vr. 32/a - .
475
kerre, A.N., vr. 32/a - .
476
htrlar, A.N., vr. 32/a.
477
eyitdi, A.N., vr. 32/a.
*
Allaha hamd olsun. Bizi yabanclarn reisine el atrmayn.
478
"?U, yan, A.N., vr. 32/a - .
479
Seyyide, A.N., vr. 32/b.
480
olmad, A.N., vr. 32/b.
481
fizidb, A.N., vr. 32/b - .
482
beden-ive, A.N., vr. 32/b - .
483
lsine, A.N., vr. 32/b .
473

484

('5W' 5> , A.N., vr. 32/b - .


Rahm rahmeten, A.N., vr. 32/b .
486
tarihnitdiler, A.N., vr. 32/b - .
487
Pes eydr, A.N., vr. 32/b.
488
ol kadar kimesne cem oldu ki nihyetin Allah bilr, A.N., vr. 32/b.
489
erenlerinden, A.N., vr. 35/b.
490
bilmedgmzoldlar, A.N., vr. 32/b - .
491
eyh Al, A.N., vr. 32/b.
492
meleklerden, A.N., vr. 32/b.
493
bir tife, A.N., vr. 32/b -.
494
bir tife, A.N., vr. 32/b - .
495
tayurdan, A.N., vr. 32/b.
496
Kaan kavm defn idb gitdiler, A.N., vr. 32/b.
497
zerinde, A.N., vr. 32/b.
485

256

Pes ashb Seyyidn502 cemolub Seyyidn vasiyetini yerine getrmege kasd


itdiler, baz kimesne503 Seyyidn libslarun cmlesini eyh Adye virmege rev
grmeyb bazn ana virelm504 ve bazn biz alalum didiler. eyh Ad eyitdi; Hazret-i
Seyyid505 bana cemsini virdi,506 eger cemsini507 ehl deilimisem virmezdi 508 didi.509
Seyyid Matara dah510 kavme eyitdi;511 frig olun, cemsi512 bu nedr,513 bunlar bu
szde idi514 libs dah515 ortada idi. Bir kat516 yil gelb517 libs- Seyyid518 gtrb
eyh Adnn zerine kod ol makam da gayr nesne depretmedi.519 (49/b) eyh Ad
dah turub ol libsun zerinde520 iki rekat namz kld.521 Andan Seyyid Matarla ve
bu522 kavmle musfaha etdi kavm istifr itdiler. Pes Seyyid Matara emr itdi; asy
eyh523 Al bin Heytye virdiler, anag524 eyh Heynya virdiler525 gnden barda
eyh Mcid Kervye virdiler klc eyh Ramazn Mecnna virdiler demr asy eyh
Bvelne virdiler, Rahim-ullah.526
Rv eydr;527 her vakt ki, eyh Al bin Heyt ol asya yapumak istese as
kalkub eline gelrdi ve eyh Heyn shhatnde ol anakdan528 gayri kimesne intif

498

nice, A.N., vr. 32/b.


kimesneler, A.N., vr. 32/b.
500
bilmez, A.N., vr. 32/b.
501
nice idn, A.N., vr. 32/b - .
502
Seyyidn, A.N., vr. 32/b - .
503
kimesneler, A.N., vr. 32/b.
504
vireler, A.N., vr. 32/b.
505
Hazret, A.N., vr. 32/b.
506
cemsini bana bildrdi, A.N., vr. 32/b.
507
cemsini, A.N., vr. 32/b -.
508
verr midi?, A.N., vr. 32/b.
509
A.N., vr. 32/b.
510
A.N., vr. 32/b.
511
eyitdi, A.N., vr. 32/b - .
512
cmle, A.N., vr. 32/b
513
bunundur dey, A.N., vr. 32/b.
514
iken, A.N., vr. 32/b.
515
dah, M.B.N., vr. 36/a - .
516
kat, A.N., vr. 32/b 517
kub, A.N., vr. 32/b.
518
libs, A.N., vr. 32/b 519
ol depretmedi, A.N., vr. 32/b - .
520
libsun zerinde, A.N., vr. 33/a - .
521
klub, A.N., vr. 33/a.
522
A.N., vr. 33/a.
523
A.N., vr. 33/a.
524
canag, M.B.N., vr. 36/a.
525
anagvirdiler, A.N., vr. 33/a - .
526
A.N., vr. 33/a.
527
Pes, Hazret-i Seyyid eydr, A.N., vr. 33/a.
528
canakdan, M.B.N., vr. 36/a.
499

257

idemedi. eyh Mcid Kerv ol gnden bardaktan kendn529 ve konuun530 tam531


taleb itse kavut kard b-dest in su taleb itse532 su kard.533 eyh Ramazn Mecnn
ol klcla nie gazalar itdi ve nie harmler ban kesdi kuvvet ve nusret buld. eyh
Heyn ol demrden asy gtrb her kang hcete kasd eylese rev olurd. Andan
mrdler ve yr- sdklar534 (50/a) Seyyid Matara cem olub geldiler, iktid itdiler,535
Seyyid Matara536 halk537 ird eyledi538 ta ki Hazret-i Ebl-Vef buyurmd.539
Rv eydr;540 ol vakte ki, eyh Mansra seccde ve Ahmed el-Rifiyyeye
naln viricek541 zemn geldi. eyh Matara adam gnderb Mansra ve Ahmede
rahmetul-llahi aleyhuma gel didirdi,542 ta kim nehr-i Dekleye varub emneti issine
vireler.543 Pes bunlar nehr-i Dekleye544 yakn varcak yolda birine satadlar. Vakt ki,
ol yigit bunlar grdi545 gelb bunlara546 selm virdi547 eyitdi ki; merhba ehlen ve
sehlen y ashb.548 Tcul-rifin bunlarn htrna bu549 geldi ki, Mansr bu m ola?
amm bk almetini grmemegin yakn hsl itmediler.
Pes bu yigit bunlarla bile gidb550 ve baz551 kelimt iderken grdler ki, yol
zerinde bir kelb lsi yatur, bunun ryihasndan incindiler. Pes ol yigit Hakka
tevecch eyledi ol kelb lsi dirilb turd, kr etdi, yoldan rak bir yere552 varub ddi

529

kend in, M.B.N., vr. 36/a.


veya konuk in, A.N., vr. 33/a.
531
ihvn- tam, A.N., vr. 33/a.
532
kavutitse, A.N., vr. 33/a - .
533
ckard, M.B.N., vr. 36/b.
534
vesdklar, A.N., vr. 33/a - .
535
A.N., vr. 33/a.
536
ol dah, A.N., vr. 33/a.
537
halk, A.N., vr. 33/a - .
538
irda megul old, A.N., vr. 33/a.
539
tabuyurmd, A.N., vr. 33/a - .
540
pes, Hazret-i Seyyid eydr, A.N., vr. 33/b.
541
virilecek, A.N., vr. 33/b.
542
azzlerin cem idb, A.N., vr. 33/b; gel didirdi, M.B.N., vr. 36/b - .
543
virdiler, M.B.N., vr. 36/b.
544
ol makama, A.N., vr. 33/b.
545
vaktgrdi, A.N., vr. 33/b - .
546
A.N., vr. 33/b.
547
virb, M.B.N., vr. 36/b.
548
ashb, A.N., vr. 33/b - .
549
A.N., vr. 33/b.
550
geldi, A.N., vr. 33/b.
551
A.N., vr. 33/b.
552
yerde, A.N., vr. 33/b .
530

258

ldi. (50/b) Bunlar bu hl gricek bildiler ki, eyh Mansr budur andan bunlar
kendi553 evine iletdi.
K eyym idi, kur hurma agacndan emr itdi, salnub taze hurma getrdiler.554
Bunlar bu hurmadan yediler ve doydlar.555 Pes seccde teslim itdiler eyh Mansr556
gayetde557 ferh olub turub, seccde zerinde iki rekat namz klub558 oturd. Seccde
berektnda dah ziyde559 kefler hsl itdi. Andan Hakka hamd idb ve560 Resline
salvt virdkden561 sonra Hazret-i Tcul-rifinn baz menkbndan zikr itdi.
Andan sonra562 halk davet itdi, ok kimesne gelb tevbe itdi bir zim meclis old
ziyde vecd ve hlet563 old.
Vakt ki;564 halkun vecdi ziyde old. eyh Mansrun bir hdimi vard turub su
uladrd; safs olub565 ien idi amm eyh Ebl-Vef triki566 bu muhlif567 olman
eyh Ad kalbine neva inkr gelb.568 Vakt ki, meclis temm old. (51/a) eyh
Mansra eyh Adnin kalbine gelen nesne malm olub eyitdi ki; y eyh Ad mazr
dut kim569 bu meclis Tcul-rifin meclisi gibi kaan olsa gerekdr; zr Tculrifinn ashb ksmidi, bir ksm mchideden sonra kaan zikr itseler570
mhede iderlerdi. Mstarak olub tayyibl-vakt olub hisden gyb olurlard bu saf
ile kanarlard571 h572 suya ihtiyaclar olmazd ve bir blki dah zikr itseler kurb
kadehden bunlara erbet irrlerdi. Pes suya ihtiyaclar olmazd ve bir ksm dah
Hazret-i Seyyid vstasyla kurb bulb inyeti rahmnyeye irimilerdi. Tamlardan573

553

M.B.N., vr. 37/a.


taze hurma salndlar, A.N., vr. 33/b.
555
bunlardoydlar, A.N., vr. 33/b - .
556
Mansr, A.N., vr. 33/b.
557
M.B.N., vr. 37/a.
558
kld, A.N., vr. 33/b.
559
ziyde, A.N., vr. 33/b - .
560
ve, A.N., vr. 33/b - .
561
getrdkden, A.N., vr. 34/a .
562
sonra, A.N., vr. 34/a - .
563
hlt, A.N., vr. 34/a.
564
ki, A.N., vr. 34/a - .
565
saf old, A.N., vr. 34/a.
566
trik-i eyh Ebl-Vef, A.N., vr. 34/a.
567
bu muhlif, A.N., vr. 34/a - .
568
geldi, A.N., vr. 34/a.
569
dut ki, A.N., vr. 34/a.
570
itse, A.N., vr. 34/a; M.B.N., vr. 37/a.
571
katlanurlar idi, A.N., vr. 34/a.
572
hc, A.N., vr. 34/a; M.B.N., vr. 37/b.
573
tamdan, A.N., vr. 34/a.
554

259

ve arblardan574 ve istignlar575 vard. Bizm meclisimizin nr- gnlleri,


yandurmasun576 dey577 su verirz gayri nesneyle578 def itmege meclimiz yogdur didi.
eyh Ad bu kelm kabul klub kalbinden bhe def eyledi. Andan sonra eyh Ad
naln eyh Mansra emanet virdi; zr eyh Ahmed el-Rif (51/b) kkidi. Byk
olub kabil olmaynca virmek Hazret-i Tcul-rifin vassiyet itmidr didiler579 andan
ved idb gitdiler.
Andan eyh Ad;580 Hekraya geldi, skin old. Nebtatun ve cemdtun ve
agalarun ve581 behmn cemsinn tesbhin idrdi ve cemsini582 gelb selm
iderleridi, Tcul-rifinnn583 libs mbrek olsun dirlerdi.
Rv eydr;584 vakt ki, eyh Ahmed el-Rifiyy kendye nalnu vassiyet
olduun iitdi. eyh Mansr huzurna gelb naln taleb eyledi. eyh Mansr diledi ki;
bun tecribe ide, gre ki,585 lyk mdur, yohsa henz vakt olmad m? Zr dah
kkidi.586
Pes emr itdi ki bir tavuk yavrsn tutub bir kimesne olmad yerde boazlayub
getre ve kend olna dah bu neceleyi buyurd.587 kisi dah alub tenh yere
gitdiler.588 eyh Ahmed el-Rifiyye589 kend ol ikisi iki yavr tutub gitdiler. Kendi
ol geldi boazlam getrdi. eyh Ahmed el-Rifiyye boazlam getrdi590. (52/a)
Eyitdi; yatan halvet yir bulamadum, her yere ki vardum, Allah hzur u nazur grdm.
Pes eyh Mansr grdi591 ki; salhiyeti vardur naln teslim itdi Tcul-rifinn
mbrek kademinin eserine vAllahi sen layksn didi. Pes Ahmed el-Rifiyye dah
naln alub gzlerine srdi ve pdi ve ba zerine kod. Teberrken ve teyemmnen

574

arbdan, A.N., vr. 34/a.


istirklar, A.N., vr. 34/a.
576
yandurur, A.N., vr. 34/b.
577
dey, A.N., vr. 34/b - .
578
gaye-i nesne, A.N., vr. 34/b.
579
bykdidiler, A.N., vr. 34/b - .
580
eyh, A.N., vr. 34/b.
581
agalarun ve, A.N., vr. 34/b - .
582
ceman, A.N., vr. 34/b; cemsi, M.B.N., vr. 37/b.
583
Tcul-rifin, A.N., vr. 34/b.
584
Pes, Seyyid eydr, A.N., vr. 34/b.
585
kim, A.N., vr. 34/b.
586
kck, A.N., vr. 34/b.
587
birine dah kend oln virdi, A.N., vr. 34/b.
588
A.N., vr. 35/a.
589
eyhRifiyye, A.N., vr. 35/a - .
590
getrdi, A.N., vr. 35/a - .
591
bildi, A.N., vr. 35/a.
575

260

Tcul-rifinn592 bu iretin fehm idb593 bildi ki, yan kutbiyyet yan benden
sonra kutb olmak mertebesi senn ola594; zr naln virmek benm zimle izle ve
benm vardugum595 makama var dimekdr596. eyh Ahmed dah naln bana kodu
iretdr ki benm bam Tcul-rifinn ayag altna olmak revdur. Gayet
tevzundan597 Hakk sbhne ve tel anlarun ve zrriyt- thirnn598 ayaklar599
altuna yz srenlerden600 kl virsn,601 ltfla ve keremile,602 mn, y rabbl-lemn.
Bunda kelimt okdur, amm biz Hazret-i Seyyidn bir szyle temm idb
ihtisr idelm.603Hazret-i Ebl-Vefya604 (52/b) bir kimesne sord ki;605 bir kimesne
tevhdine ne nesnedr? Eyitdi ki; senn tevhdn oldur ki, Allahla606 h607 bir
kimesne608 grmeyesin, yine ol meclisde bir kimesne turub eyitdi ki; tevhde ne
nesnedr? Eyitdi ki; senn tevhdn oldur ki, her filnde hareketden skndan
Allahdan gayriye609 kasd itmeyesin. Bir kimesne dah turub eyitdi ki; tevhd ne
nesnedr? Eyitdi ki; Allaha ibdet idb irk getrmeyesin. Eyitdiler ki; y Seyyid
birka drl sylednz kangsna itimd ziyde idelm. Eyitdi ki; -Um2 * z/I ' Q
*

?H) Q WL(

yan610 her kab iine sandan artuk nesns almaz, her kii kend

mertebesine ve mikdrna gre fehm ider ve her szn ehli vardur. Allahu-tel fehm
itdgi611 mikdr fehm idb istiddna gre hlet kesb iderdi. mmddr ki, Allahutel bu bendeleri fehm ihsn itdi kullardan klub Tcul-rifinn612 ve zrriyt-

592

Seyyid in, A.N., vr. 35/a.


idb, A.N., vr. 35/a - .
594
bildi ki Seyyidden sonra mertebe-i kutbiyyet bunun ola., A.N., vr. 35/a.
595
aradugum, A.N., vr. 35/a.
596
erdemin olur, A.N., vr. 35/a.
597
gayet tevzundan,A.N., vr. 35/a - .
598
Hakk-tel ehl-i illahun, A.N., vr. 35/a.
599
ayag, A.N., vr. 35/a.
600
srmekmegi, A.N., vr. 35/a.
601
myesser ide,A.N., vr. 35/a.
602
ltflakeremile, A.N., vr. 35/a - .
603
bundaidelm, A.N., vr. 35/a - .
604
Hazret-i Seyyide, A.N., vr. 35/a .
605
sordlar ki, A.N., vr. 35/a.
606
Allah ile, A.N., vr. 35/a.
607
hc, A.N., vr. 35/a; M.B.N., vr. 38A/a.
608
nesne, A.N., vr. 35/a.
609
gayri, A.N., vr. 35/b.
*
Hi kimse giydii elbiseden daha geni deildir, herkes gc kadar anlar.
610
y yan, A.N., vr. 35/b - .
611
itdrr ki, A.N., vr. 35/b.
612
Seyyidn, A.N., vr. 35/b.
593

261

thirinn613 ve ecddnun614 sr- mbrekelerinden615 mahrm klmaya, mn, y


rabbl-lemn(53/a)

613

evldnun, A.N., vr. 35/b.


ecddnun, M.B.N., vr. 38A/b - .
615
himmet-i lyelerinden, A.N., vr. 35/b.
614

262

nci Bab:1
Yan2 menkbnu ve kermatn ve mekrim-i ahlkn beyn ider:
Rivyet olund; eyh b3 Muhammed Abdur-rahmn el-Tafsuncden
rahmetul-llahi aleyh4 Hazret-i Ebl-Vefnun makbl mrdlerindenidi,5 eyitdi ki; bir
gn bana bir hlet galebe itdi. Kendmi zabt idemedm ve eyitdm ki; imdiden sonra
bana6 Kalmnaya varmaga ihtiyac kalmad ve anda olan kimesneye7 yan Hazret-i
Seyyide imdiden sonra ihtiyacum yogdur.8 Andan sonra9 istigfr itdm, eyhe
geldm, Hazret-i Seyyidden ben grb eyitdi ki; y Abdur-rahmn yle mi didn?
Eyitdm;10 y Seyyid neam; amm kendmi bilmezdm, istigfr itdm. Eyitdi; imdi
ve vaktdur? Eyitdm, kar anu gicedr; nitekim grrsiz. Pes Hazret-i Seyyid
barmandan yzgni karub seccdesinn bir tarafna11 kaldurub yzgi12 brakd.
Bana eyitdi, gel, gr bu yzk kande gider. Nazar itdm, grdm ki; yzk yer altnda
bir ukura gitdi ki, yeraltnda ol ukurun 13 ii od ile tobtoblu idi. (53/b) Andan sonra
bana eyitdi; y Abdur-rahmn eger sana atanun14 le efkati gibi efkatim olmasayd15
ol yzk gtdi yere giderdk didi.
Ve dah rivyet olund; eyh Al bin Heytden radiyallah anhu16 eyitdi; ricl-i
gaybden on kimesne ile Tcul-rifin zemnnda mlkat olub cmlemizin makam
biridi. Gh gh bize17 bir nesne mkil olub18 Hazret-i Tcul-rifin gelb19 teselli hsl
kluverdk. Bir gn cem olub geldk, grdk ki; Hazret-i Seyyid uyur, her uzv eyhe

Dah bu bab, A.N., vr. 35/b.


Seyyidn baz, A.N., vr. 35/b.
3
Eb, A.N., vr. 35/b.
4
tel, A.N., vr. 35/b.
5
Hazret-i mrdlerindenidi, A.N., vr. 35/b - .
6
bana, A.N., vr. 35/b - .
7
kimesneyede, A.N., vr. 35/b.
8
imdiden sonra ihtiyacum yogdur. Yani Seyyide dedm, A.N., vr. 35/b - .
9
sonra, A.N., vr. 35/b.
10
ne eyitdm, A.N., vr. 36/a.
11
yanna, A.N., vr. 36/a.
12
yzgni, A.N., vr. 36/a.
13
yeraltndaukurun, A.N., vr. 36/a - .
14
ananun, A.N., vr. 36/a.
15
olmayayd, A.N., vr. 36/a.
16
radiyallah anh, A.N., vr. 36/a - .
17
bize, A.N., vr. 36/a - .
18
cmlemizinolub, M.B.N., vr. 38B/a - .
19
Hazret-igelb, A.N., vr. 36/a - .
2

263

tesbh ider. Pes oturduk20 her uzv

21

bize sul ideceimiz nesne syleyb cem

mkilimiz hl old. Hazret-i Seyyid henz uyurd, bir maksdumuz grb gitdk.
Ve dah rivyet kldlar ki; sdt- Irk, Hazret-i Seyyidden bir gn Hazret-i
Tcul-rifin22, kalmna shrsnda tenh ibdete megul eyledi.23 Eyitdi ki; n-gh
gzme iki gkk24 kii grnd. Bir depeck zerinde birbiriyle ltfe idb (54/a)
soyulmlard.25 Hazret-i Ebl-Vef eydr;26 bunlara nazar iderdm. N-gh ikisinn
ortasndan27 bir kimesne28 peyd olub bir bak karub biri birisini urd,29 ldrdi.
Bagn30 ol birinn eline virdi. Bunlar bu hlde iken, ol kimesnenn kavmine ve
kyna haber old. Filan, filan yerde depelediler. Pes31 kavmi32 gelb grdiler ki,
adamlar depelenmi bir kimesne zerinde turur.33 Elinde kanlu bak tutm h34 tevkif
etmeyb an tutdlar,35 benm katma getrdler. Pes nazar iderm36 grdm ol37
ldren kimesne38 bunlarun inde39 turur;40 amm bunlar bilmezler. Andan bu41 leni
gusl idb kefenlemek istediler. Bu42 ldren kimesne gelb bun43 yud ve kefenlendi
immlk idb namzn kld, kabrine koyub toprak yumd bu kavm bun bilmezler, ben
nazar iderm vakt ki emr-i defn temm old.44 n45 kavm tald, bu ldren kii46
gitmeyb kabrden bir avu47 toprak ald48 zerine49 bir nesne syleyb bu giden (54/b)
20

pes oturduk, A.N., vr. 36/a - .


mbrek azs, A.N., vr. 36/a.
22
Hazret-i Tcul-rifin, A.N., vr. 36/b - .
23
megulidi, A.N., vr. 36/a.
24
kck, A.N., vr. 36/a.
25
soyulmdlar, A.N., vr. 36/a; soyulmlar, M.B.N., vr. 38B/b.
26
Hazret-ieydr, A.N., vr. 36/b.
27
grdm bunlarun ortalarndan, A.N., vr. 36/b.
28
adam, A.N., vr. 36/b.
29
urub, A.N., vr. 36/b.
30
bag, A.N., vr. 36/b.
31
pes, M.B.N., vr. 38B/b - .
32
pes ol kavm, A.N., vr. 36/b.
33
durur, A.N., vr. 36/b.
34
tutm h, A.N., vr. 36/b - .
35
dutdlar, A.N., vr. 36/b.
36
eyledm, A.N., vr. 36/b.
37
A.N., vr. 36/b.
38
adam, M.B.N., vr. 38B/b.
39
arasnda, A.N., vr. 36/b.
40
durur, A.N., vr. 36/b.
41
A.N., vr. 36/b.
42
guslbu, A.N., vr. 36/b - .
43
bun, A.N., vr. 36/b - .
44
vaktold, A.N., vr. 36/b - .
45
A.N., vr. 36/b.
46
kii, A.N., vr. 36/b - .
47
avuc, A.N., vr. 37/a.
21

264

kavmn ardnca sad50 yine bir avuc dah alub zerine bir nesne51 syleyb gkden
yana sad52 ve bir avuc dah alub zerine nesne okuyub kabr zerine sad.53
Hazret-i Seyyid eydr; bunun hakiktn bilmek in segirdi54 vardum, eytdm
ki, ess-selmun aleykm.55 Aleyke ess-selm y Tcul-rifin56 deyb cevb virdi.57
Seyyid eyitdi;58 ben eyitdm; y karnda geldm ki, sana bir nesne soram imdi iki
nesne sorarum. Eyitdi ki; sor y bl-Vef.59 Seyyid eydr; sen benm adum kande
iitdn60 ve neden bildn?61 didm. Eyitdi ki;62 y bl-Vef ben senn adn ve
lkabn sen dah yaradlmadan levh-i mahfzada grdmidi.63 Seyyid eyitdi; y ah64
bildm ki65 mukarreblerdenimisin pes ne faildr bun iledn? Ol yigidi, ldrdn66
Eyitdi ki;67 y bl-Vef ben Azriln Hakk-telnun68 emriyle gelb byle itdm
hikmet-i ilh byle69 iktiz itdi,70 ezel-i zlde ol71 kimesne ehd (55/a) olsa72
gerekidi. Pes Seyyid eyitdi; y ah ol avu avuc toprak ki, kabrden alub sadun,73 murd
ne idi? Eyitdi; y Tcul-rifin ol bir avu toprakla74 kavm ardnca sadum.75 Allah
emriylediki,76 ol dvdkleri77 kimesneye merhamet ve efkt ideler; zr hakikatde anun

48

alub, A.N., vr. 37/a.


zerine, A.N., vr. 37/a - .
50
sacd, A.N., vr. 37/a.
51
bir nesne, A.N., vr. 37/a - .
52
sacd, A.N., vr. 37/a.
53
sacd, A.N., vr. 37/a.
54
segir idb, A.N., vr. 37/a.
55
Esselmun aleyke, dedm, A.N., vr. 37/a.
56
aleykerifin, A.N., vr. 37/a - .
57
deybvirdi, M.B.N., vr. 39/a - .
58
Seyyid eyitdi, A.N., vr. 37/a - .
59
ne sorarsn Tcul-rifin, A.N., vr. 37/a.
60
kande iitdn, A.N., vr. 37/a - .
61
bilrsin, A.N., vr. 37/a.
62
eydr, A.N., vr. 37/a.
63
grdm, A.N., vr. 37/a; M.B.N., vr. 39/a.
64
y Ah, A.N., vr. 37/a - .
65
bilmedm ki, A.N., vr. 37/a.
66
ol yigidi, ldrdn, A.N., vr. 37/a - .
67
eydrdi, A.N., vr. 37/a.
68
Allah, A.N., vr. 37/a.
69
bu ki, A.N., vr. 37/a.
70
iktiz itdi, A.N., vr. 37/a - .
71
bu, A.N., vr. 37/a.
72
olsa, A.N., vr. 37/a - .
73
sacdun, A.N., vr. 39/a.
74
y toprakla, A.N., vr. 37/a - .
75
sadugum, A.N., vr. 37/a.
76
budur ki, A.N., vr. 37/a; Allahu-telnun emriyle idi, ta ki , M.B.N., vr. 39/b.
77
dutduklar, A.N., vr. 37/a.
49

265

suc78 yogdur ve

ol79 ikinci avuc toprakki,80 gkden yana saduum81 Allah

emreyledi,82 ta ki gkde lenn83 namzna gelen feriteler ve slihlern84 rhlar


makamlu makamna vara85 ve ol86 inci avu87 toprak ki, kabr zerine sadum88 ol
dah89 Allah emriyle idi ta kim ol meyyit gazab- kabri grmeye. Hazret-i Seyyid90
eydr; hakikat hl bildm; amm senden murdm oldur ki, Hakk-teldan destr
dileyesin ki;91 benm ile karnda olasn. Eyitdi; y Tcul-rifin ben sennle nice
karnda olmaga senn92 atanun ve ananun ve ehlinn93 cnlarn94 aldum ve senn dah
rhun kabz95 itsem96 gerek. Hazret-i Seyyid97 eyitdi; y Azril benm (55/b) rhum
kabz olunmakdan ben incimezem;98 zr ki, dosta99 ulamak bana100 bayrm gnidr101
an102 isterim ki, benm ecelm yakn gelecek bana bildiresin didi103 ta kim, gfil
bulunmayam.104 Pes Azril eyitdi;105 Hakk-teldan destr olursa106 ho ola deyb
gayb olub107 gitdi.

78

su, M.B.N., vr. 39/b.


ol, M.B.N., vr. 39/b - .
80
olki, A.N., vr. 37/a - .
81
gge sadum, M.B.N., vr. 39/b
82
Allahidi, A.N., vr. 37/b - ; Allahu-telnun emriyle, M.B.N., vr. 39/b.
83
budur ki, A.N., vr. 37/b; meyyit, M.B.N., vr. 39/b.
84
slihlu, A.N., vr. 37/b.
85
varalar, A.N., vr. 37/b; M.B.N., vr. 39/b.
86
ol, M.B.N., vr. 39/b - .
87
inci avu, A.N., vr. 37/b - .
88
sacdum, A.N., vr. 39/b.
89
M.B.N., vr. 39/b.
90
Seyyid, A.N., vr. 37/b; M.B.N., vr. 39/b.
91
ki, A.N., vr. 37/b - .
92
nicesenn, A.N., vr. 37/b - ; nice karnda olayn ki, M.B.N., vr. 39/b.
93
M.B.N., vr. 39/b.
94
cnnu, M.B.N., vr. 39/b.
95
rhun kabz, A.N., vr. 37/b - ; M.B.N., vr. 39/b - .
96
alsam, A.N., vr. 37/b; M.B.N., vr. 39/b .
97
Seyyid, A.N., vr. 37/b.
98
y Azril kabz- rhdan ben incinmezem, M.B.N., vr. 39/b.
99
dosda, A.N., vr. 37/b.
100
A.N., vr. 37/b.
101
sadetdir, M.B.N., vr. 39/b.
102
amm, M.B.N., vr. 39/b.
103
didi, M.B.N., vr. 39/b - .
104
M.B.N., vr. 39/b.
105
M.B.N., vr. 39/b.
106
varsa, A.N., vr. 39/b.
107
M.B.N., vr. 39/b.
79

266

Rv eydr; Seyyid Hazret vasiyyet itdgi108 vakt109 lecegin bildgi110 dellet


ider ki; Azril cnib-i Hakkdan destr alub eceli yakn geldgini111 bildirmi ola
kaddesel-lhu srrehul-azz.112
Ve dah rivyet olund ki; bir gn Ksanda Hazret-i Seyyid ashbyla hurma
113

agacn

dikerlerdi. Ashb dah114 ok dikerler;115 amm Hazret-i Seyyid116 kend117

mbrek eliyle dikdgi krk fidanidi,118 her fidanu119 dikdgi vakt eydr ki; # * '
Q
,U # 'UjU 5

yan120 muhkem olsun ggi balkda ve dah gayet mahal olan

kimesnelere tam olsun.121 Ve her mrd dah122 krk fidan dikdi123 ve fidan dikicek124
Hazret-i Seyyid ol kelime dzdi.125 Her mrd balu bauna krk fidan dikdi.126 Vakt
ki, yedi yl bunun zerine gedi,127 cem fidanlar tutub128 hurma virdi (56/a) ve ol yl
gayet kdlk129 vki olub Irkdan ve yakndan halk Hazret-i Seyyidn130 hurmasna
cem oldlar. Gndz temm drrlerdi, yarindesi gya sabh bir hurma
alnmamidi.131 Pes kavm muttasl hurma drb intif iderlerdi,132 nkim kdlk133
gitmeyb mstemir old. Hazret-i Seyyid134 gayet b-huzur olub halvete girdi cem
himmet idb kalbini135 Hakka mteveccih klub136 tazarru137 idb138 eyitdi ki; y ilh
108

idb, M.B.N., vr. 40/a.


idb, A.N., vr. 37/b.
110
didi, M.B.N., vr. 40/a.
111
oldun, A.N., vr. 37/b.
112
kaddesel-lhu srrahu, A.N., vr. 37/b; kaddesel-lhu tel srrehl-azz, M.B.N., vr. 40/a.
113
hurma aac fidanlar, M.B.N., vr. 40/a.
114
A.N., vr. 37/b.
115
dikdi, A.N., vr. 37/b.
116
Seyyid, A.N., vr. 37/b - .
117
kend, A.N., vr. 37/b - ; M.B.N., vr. 40/a - .
118
fidand, A.N., vr. 37/b.
119
fidan, M.B.N., vr. 40/a.
120
kiyan, A.N., vr. 37/b - .
121
tamlansun dirdi, A.N., vr. 38/a.
122
ki, M.B.N., vr. 40/a.
123
dikerdi, M.B.N., vr. 40/a .
124
vedikicek, M.B.N., vr. 40/a - .
125
vedzdi, A.N., vr. 38/a - ; Hazret-i Seyyid her fidan bana bu kelimt dzdi, M.B.N., vr. 40/a.
126
M.B.N., vr. 40/a.
127
vakt ki yedi yl bunun zerine gedi, A.N., vr. 38/a.
128
dutub, A.N., vr. 38/a.
129
ktlk, A.N., vr. 38/a.
130
Seyyidn, A.N., vr. 38/a - .
131
sabh kem-kn drlmem gibi bulurlard, A.N., vr. 38/a; M.B.N., vr. 40/a.
132
pesiderlerdi, A.N., vr. 38/a - .
133
ktlk, A.N., vr. 38/a.
134
Seyyid, A.N., vr. 38/a - .
135
kalbini, A.N., vr. 38/a - .
136
olub, A.N., vr. 38/a; cem himmet idb cenb- Hakka mteveccih olub, M.B.N., vr. 40/b.
137
birle, A.N., vr. 38/a.
109

267

eger senn yolunda egri vardum ise sen torult139 ve eger hata kldumsa sen afv eyle
eger gsthlk itdm ise sen knama eger gayriye megul oldumsa sen afv eyle eger
zerre kadar140 muhlefet itdmse gnlmden141 sen afv ve142 mahv eyle143 eger gzm
veya gnlm senden144 gayruna145 bir lhze-i mltefit oldmsa146 sen men eyle eger
ihlsum var ise beni gayre147 muhtc klma ilh kullarn nimet ve refhiyyetler birle
ugratduk ol nimetleri anlardan kesme, ilh bu halka virdgn bel benm taksr
itmeden148 ise ve mertebemn kusurundan ise149 ilh150 sana tevbe (56/b) itdm ve
taksirme151 itirf itdm deyb152 tevecch-i tamm idb mntezir old. Srrna cnib-i
Hakkdan nid geldi ki; y bl-Vef153 senn noksanlugundan154 vilyetnn ve
mertebenn eksikliginden155 deldr156 zr sen ibdet-i sahh olub vilyet-i kmil
olm kimesnelerdensin;157 amm hurma dikdiin vakt senn diline bu geldi;158 * '
Q
,U # 'UjU 5 #

imdiden sonra

159

Pes dun icbet klub hurman mahalline sarf itdk; amm

eyym vsatdur nk160 bu kadar161 tazarru itdn,162 hals163 dey.

Pes srrna ilhm olund ki; ol hurmalar keseler. Emr itdi; cem ol agaclar kesdiler,164
andan sonra165 ucuzluk olub halk refahiyyetde olund.166

138

birle, M.B.N., vr. 40/b.


doruld vir, A.N., vr. 38/a.
140
gsthlkkadar, A.N., vr. 38/a - ; eger gstahluk itdm ise sen mahv eyle, M.B.N., vr. 40/b.
141
gnlmden, A.N., vr. 38/a - .
142
afv ve, A.N., vr. 38/a - .
143
muhlefeteyle, M.B.N., vr. 40/b - .
144
senn, M.B.N., vr. 40/b.
145
gayriye, A.N., vr. 38/a.
146
oldsa, A.N., vr. 38/a.
147
gayriye, A.N., vr. 38/a.
148
taksrlemeden, M.B.N., vr. 40/b.
149
ilhise, A.N., vr. 38/a - .
150
ilh, M.B.N., vr. 40/b - .
151
taksirlme, M.B.N., vr. 40/b.
152
dey, A.N., vr. 38/a.
153
bl-Vef, A.N., vr. 38/b.
154
noksanundan, A.N., vr. 38/b.
155
vilyetnneksikliginden, A.N., vr. 38/b - ; taksirlnden, M.B.N., vr. 40/b.
156
degl, A.N., vr. 38/b.
157
zrkimesnelerdensin, A.N., vr. 38/b - ; M.B.N., vr. 40/b - .
158
bu ki, A.N., vr. 38/b.
159
ger, A.N., vr. 38/b; M.B.N., vr. 40/b.
160
nk, A.N., vr. 38/b - ; M.B.N., vr. 40/b - .
161
kadar, A.N., vr. 38/b - ; M.B.N., vr. 40/b - .
162
berektnda, A.N., vr. 38/b; M.B.N., vr. 40/b.
163
hals, A.N., vr. 38/b - .
164
ol aalar ceman kesdiler, A.N., vr. 38/b - .
165
A.N., vr. 40/b.
166
refahiyyetden, A.N., vr. 38/b; olundlar, M.B.N., vr. 41/a.
139

268

Ve dah rivyet olund ki;167 Hazret-i Tcul-rifin bir gn bir168 dellk


krub169 mbrek ban tra itdrdi. Nsf- mikdr tra olm iken170 dellk
nnden171 gayb old. Dellk mtehayyir olub ustra elinden ddi. Gayet dehet geldi,
bir satden sonra Hazret-i172 Seyyid hzr olub emr itdi ki; tra (57/a) eyle.173 Pes174
dellk temm idb Seyyide175 sordm ki; bu ne hletidi? didi.176 Hazret-i177 Seyyid
eyitdi ki; Irk memleketinde Behendik ehrine yakn Vdn-nr dirler bir yere vardur.
Anda var ol makama iriicek178 bir azm kfileye satasak gerekdr.179 Anlarun inde
bir Pr vardur yeil sof giyer, bir kr katra binmi ana benden180 selm idb eyit ki; ol
itdi nezri sana virsn ki, on bin dnrdur, neye sarf eylersen eyle. Dellk eyitdi; y
Seyyid ihtiml var ki, benden nin taleb ide ki181 ben sdkam.182 Hazret-i183 Seyyid
eyitdi; nina ihtiyac yogdur.184 Dellk eyitdi; y Seyyid nin olcak gnlm mtmain
olur. Seyyid eyitdi; ana eyitgil ki; Ebl-Vef eydr;185 vakt ki, deniz yzinde sizn
geminz bir byk balk helk itme istedi. Siz feryd figan itdniz. Banun nsf tra
olm bir kimesne gelb ol bal pre pre idb186 sizn187 gemnzi ve cnnuzu188
hals itd mi?189 Eger itdi190 derse nem eyit,191 itdgn nezri vir imdi192 ki, on bin

167

Rv rivyet ider ki, A.N., vr. 38/b.


bir, A.N., vr. 38/b - .
169
krdub, A.N., vr. 38/b.
170
olmken, A.N., vr. 38/b.
171
dellk nnden, A.N., vr. 38/b - .
172
M.B.N., vr. 41/a.
173
it, A.N., vr. 38/b; M.B.N., vr. 41/a.
174
pes, A.N., vr. 38/b - .
175
M.B.N., vr. 41/a.
176
hletdr ki, A.N., vr. 38/b; didi, M.B.N., vr. 41/a - .
177
M.B.N., vr. 41/a.
178
iriir, A.N., vr. 38/b; anda var iri ol makama varcak, M.B.N., vr. 41/a.
179
gerek, A.N., vr. 38/b; M.B.N., vr. 41/a.
180
M.B.N., vr. 41/a.
181
eyleye, M.B.N., vr. 41/a.
182
sdk olduuma, M.B.N., vr. 41/a.
183
M.B.N., vr. 41/a.
184
olmaya, M.B.N., vr. 41/a.
185
Ebleydr, M.B.N., vr. 41/a - .
186
iki pre itdi, M.B.N., vr. 41/b.
187
sizn, M.B.N., vr. 41/b - .
188
M.B.N., vr. 41/b.
189
M.B.N., vr. 41/b.
190
M.B.N., vr. 41/b.
191
eger neam dirse eyit, A.N., vr. 39/a.
192
M.B.N., vr. 41/b.
168

269

dnrdur, Ebl-Vef elinden sarf (57/b) olsa gerekdi,193 vir ki, ben Ebl-Veflyum
zr194 anun cnibinden195 vekilim sana nin bu ola didi.
Pes dellk turub Hazret-i196 Seyyide ved idb197 ve yol budur dey iret itdi,
yola db198 ol tarafa revn old. An vaktn inde199 Hazret-i Seyyidn didgi gibi200
ol shrya varub201 ol kfilede202 ve ol pre satad. Kssa(y) bir bir203 beyn itdi. Pr
dah204seman ve taten deyb onbin dnr dellka teslim eyledi.205 Dah Behendik
ehrnde bir mescid yapub Seyf kyunda206 u hn krbn-serynda207 bir eme
getrdi, kaddesel-lhu srrehul-azz.208
Ve dah209 rivyet olund ki; Hazret-i Ebl-Vefnun bir hizmet-kr vard.
Adna; Muhammed Msr dirleridi. Ekser vaktde eyhden sorard ki; eyhn zerine
mrd in210 vcib olan nedr ve mrdn zerine eyh211 in vcib212 olan nedr?
Hazret-i Seyyid ana eydrdi ki;213 cidd sayile eyhine214 hidmet215 eyleye sdk ve
ihlsyla216 kendni eyhe teslim eyleye217 ta kim218 gresiz, grmek iitmekden
ihsndur.219 Muhammed Msr dah leylen ve nehren (58/a) cn-u gnl birle Hazret-i
Seyyide hidmet220 iderdi. mmd iderdi ki; bir gn Hazret-i Seyyidn221 bir vaktne tu

193

gerek, A.N., vr. 39/a.


ve dah, A.N., vr. 39/a; elindenzr, M.B.N., vr. 41/b - .
195
anun cnibinden, A.N., vr. 39/a - .
196
M.B.N., vr. 41/b.
197
itdi, M.B.N., vr. 41/b.
198
M.B.N., vr. 41/b.
199
M.B.N., vr. 41/b.
200
Hazret-igibi, A.N., vr. 39/a - .
201
irib, M.B.N., vr. 41/b.
202
kfileye, A.N., vr. 39/a.
203
M.B.N., vr. 41/b.
204
M.B.N., vr. 41/b.
205
onbindnr usta bir bir teslim eyledi, M.B.N., vr. 41/b.
206
ky- Sayfda, A.N., vr. 39/a.
207
ukrbn-serynda, A.N., vr. 39/a - .
208
rahmetullh-i tel, A.N., vr. 39/b.
209
Pes, A.N., vr. 39/b.
210
lazm, A.N., vr. 39/b.
211
eyhi, A.N., vr. 39/b.
212
lazm, A.N., vr. 39/b.
213
eyitdi ki, M.B.N., vr. 41/b.
214
M.B.N., vr. 42/a.
215
hizmet, A.N., vr. 39/b.
216
sdk- ihls birle, A.N., vr. 39/b.
217
eyleye, A.N., vr. 39/b - .
218
nitekim, M.B.N., vr. 42/a.
219
ta kim gresn grmek ve iitmek ihsndur, A.N., vr. 39/b.
220
hizmet, A.N., vr. 39/b.
221
Seyyidn, A.N., vr. 39/b - .
194

270

olub222 bir saf nazara irib,223 gnli ve gz ren olayd.224 Bunun zerine bir
zamn225 gedi. Bir gn Al el-Gafile Hazret-i Seyyid ana eyitdi ki;226 y Muhammed
Msr, var Msra bana bin dnr nezr olunmudur, tiz getr didi.227 Muhammed Msr
hemn sat228 h tevkif itmeyb229 assn ve ibriini alub230 Msra revn old. H231
yol bilmez ve azu dah yog. Yolda eide yog muhabbetden232 gayri ve dah bilmez
ki,233 ol bin dnr nezr iden nice kimesnedr ve ne yerde olur,234 sdk ve ihls birle235
bir yol tutub gitdi.236 Allahu-tel sdk- berektnda an sa ve slim237 Msra
iridrdi;238 nki ehr yaknna geldi, Muhammed Msrye hayret galebe itdi. Eyitdi
ki;239 nereye varayn ve ol kimesne neden bileym ve kande bulayn dey bu fikirde
iken bir Bzir-gn yigit kkk sretl ltf libslar giyinmi240 bir katra binmi
karudan241 Muhammed Msrye selm virdi. (58/b) Muhammed Msr redd-i selmn
redd itdi242 ve243 andan Muhammed Msrye sordu ki;244 kanden gelrsin? Eyitdi; Irk
diyrndan gelrem. Bzir-gn eyitdi; h Ebl-Vef mrdlerinden kimesne bilr
misn? Muhammed Msr eyitdi;245 bel,246 ben anun hizmet-krlarundanum.247 Pes248
Tcir bu sze gayet ferh olub adn sord? Ol dah eyitdi; adum Muhammeddr.249 Pes

222

vaktneolub, A.N., vr. 39/b - .


vsl ola, A.N., vr. 39/b; nazar- lyesine irib, M.B.N., vr. 42/a.
224
olay, A.N., vr. 39/b.
225
mddet, M.B.N., vr. 42/a.
226
ki, A.N., vr. 39/b - ; M.B.N., vr. 42/a - .
227
A.N., vr. 42/a.
228
lhze, M.B.N., vr. 42/a.
229
hitmeyb, A.N., vr. 39/b - .
230
assn eline ve ibriini belne balayub, M.B.N., vr. 42/a.
231
hc, A.N., vr. 39/b.
232
muhabbeti eyhden, M.B.N., vr. 42/a.
233
gayri nesne bilmez, M.B.N., vr. 42/a.
234
vaktde skin olur, A.N., vr. 39/b; nrde skin olur, M.B.N., vr. 42/a.
235
sdk- ihlsla, A.N., vr. 39/b.
236
yola girdi, M.B.N., vr. 39/b.
237
sa ve slim, A.N., vr. 40/a - .
238
Msra sa ve salim iridrdi, M.B.N., vr. 42/a.
239
M.B.N., vr. 42/a.
240
libslu, A.N., vr. 40/a.
241
karudan, M.B.N., vr. 42/b - .
242
selm itdi, A.N., vr. 40/a; selm men ald, M.B.N., vr. 42/b.
243
ve, A.N., vr. 40/a - .
244
andan ol yiit sordu ki, M.B.N., vr. 42/b.
245
heyitdi, A.N., vr. 40/a - .
246
M.B.N., vr. 42/b.
247
hizmet-krlarndanm, A.N., vr. 40/b.
248
pes, A.N., vr. 40/b - ; M.B.N., vr. 42/b - .
249
ol dah eydi, virdi, A.N., vr. 40/b.
223

271

Tcir eyitdi; y Muhammed, Hazret-i Ebl-Vefya bin dnr nezr itmidm250 ki,251 bir
azm mhimm252 vard mbrek himmetinde temam hsl253 old ben dah ol niyete254
bir adam bulub,255 ki ol dnr teslim ideyim dey shrya kdum256 elhamdlillh257 ki
sana tu oldum ve hem258 gnlm tanklk virdi ki, bu gn Irk tarafndan bir259 kimesne
gele kr ki,260 murduma irdm y Muhammed sen ltf idb ol dnr Hazret-i EblVefya teslim idersin misin?261 didi. Muhammed Msr dah kaziyye temm didi. Ol262
Tcir taaccb eyledi, Muhammed Msr alub evine iletdi c gn (59/a) ziyfet eyledi,263
ok drl ltflar eyledi264 Ltflarla ol bin265 dnr266 ana teslim itdi,267 ved eyledi;268
Hazret-i Ebl-Vefnun bu kimesneden tr269 mbrek ayagn b270 didi.
Pes Muhammed Msr evliy-ullahdan ziyret idecek kimesneleri ziyret
eyleyb271 ehrden kmaga kasd eyledi. N-gh bir sokakdan geerken bir l272 ardak
peneresinden gzi bir cemle srete tu old.273 Sabr274 ve karar kllyen275 elinden
giderb276 b-ihtiyr olub,277 ol makamda hayrn olub278 279 gn 280 gice andan281
kald.
250

itmiem, A.N., vr. 40/b; itmiidim, M.B.N., vr. 42/b.


ki, A.N., vr. 40/b - .
252
mhimmim, A.N., vr. 40/b; M.B.N., vr. 42/b.
253
M.B.N., vr. 42/b.
254
ol niyete, A.N., vr. 40/b - .
255
bulam, A.N., vr. 40/b.
256
ol dnr teslim itme niyetine shrya kdum idi, A.N., vr. 40/b.
257
elhamdlillh-i tel, M.B.N., vr. 42/b.
258
hem, M.B.N., vr. 42/b - .
259
bir, M.B.N., vr. 42/b - .
260
kr ki, A.N., vr. 40/b - .
261
M.B.N., vr. 42/b.
262
ol, M.B.N., vr. 42/b - .
263
eyleyb, M.B.N., vr. 42/b.
264
eyleyb, M.B.N., vr. 42/b.
265
M.B.N., vr. 42/b.
266
ol dinar, A.N., vr. 40/b.
267
eyledi, A.N., vr. 40/b; eyleyb, M.B.N., vr. 43/a.
268
idb, A.N., vr. 40/b.
269
kimesneden tri Seyyidn, A.N., vr. 40/b; tr, M.B.N., vr. 43/a - .
270
p, M.B.N., vr. 43/a.
271
idb, A.N., vr. 40/b.
272
l, A.N., vr. 40/b.
273
geldi, M.B.N., vr. 43/a.
274
sabr, A.N., vr. 40/b.
275
bil-kllyye, M.B.N., vr. 43/a.
276
ve karar kalmad, A.N., vr. 40/b; gidb, M.B.N., vr. 43/a.
277
olub, M.B.N., vr. 43/a - .
278
hayrn olub, A.N., vr. 40/b - .
279
c, A.N., vr. 40/b; M.B.N., vr. 43/a.
280
c, A.N., vr. 40/b; M.B.N., vr. 43/a.
281
M.B.N., vr. 43/a.
251

272

Pes ol htn adam gnderb eyitdi ki; durmakdan282 murd eger benm
visalmse diledm virsn didi. Vasluma irsin eger vermege kudreti yosa283 bunda
turmasun.284 Gelb Muhammed Msrye htn szn didiler285. Pes Muhammed Msr
eyitdi; gzm286 grdi, gnlm sevdi, meclim yogdur ki, bir kadem iler gidem287
bana re klsun didi. Ol kimesne varub htna kaziyye288 bildrdi bir satden sonra
gelb eyitdi ki; y Derv var frig ol ki, sana myesser deil,289 olmaz; zr bir gice290
(59/b) sohbeti bin dnradur. Beglerden ve ekbirlerden gayri kimesne ol kadar nesne
virmege ikdm idemez.291 Pes Muhammed Msr; bir gice begligi beglikdr292 deyb bu
bin dnr ol kimesneye virdi. Gnline bu geldi ki; eyhe293 varcak ol nezr iden
kiiyi294 bulamadum diye295 ol kimesne dah296 dnr alub elitdi, ol297 htna298 teslim
eyledi. Bade Muhammed Msr;299 kgrub ol300 ardaa301 kd,302 env tamlar ihzr
olunmd,303 Htnla ikisi304 halvete oturdlar. Ol tamlardan305 yediler, bade hcb
ortadan getrdler hemn sat306 gaybden bir el gelb307 bunlarun gslerine tokund.
kisi bile b-hod olub ddiler. Bir zemn b-akl yatdlar308 Htn ol kendye geldi,
grdi ki, Muhammed Msr henz309 dah yatur310 banu dizine alub ltf ile ovd311 ta
282

turmakdan, M.B.N., vr. 43/a.


yog ise, M.B.N., vr. 43/a.
284
Pes ol Htn adam gnderb eyitdi ki; murdu bdrmekden eger benm vasalumsa bin dnr virsn
didi. Vasluma irsin eger vermege kudreti yogsa bunda durmasun didi, A.N., vr. 40/b.
285
A.N., vr. 40/b.
286
gz, A.N., vr. 40/b.
287
varam, M.B.N., vr. 43/a.
288
kaziyye htna, M.B.N., vr. 43/a.
289
M.B.N., vr. 43/a.
290
gicesinn, M.B.N., vr. 43/a.
291
pesidemez, A.N., vr. 40/b - ; ol kadar nesne virmege kimesne kadr olmaz, M.B.N., vr. 43/a.
292
M.B.N., vr. 43/a.
293
eyhine, M.B.N., vr. 43/a.
294
kimesne, M.B.N., vr. 43/b.
295
diye, A.N., vr. 40/b - ; diyem, M.B.N., vr. 43/b.
296
dah, A.N., vr. 40/b - .
297
elitdi ol, A.N., vr. 40/b - .
298
leme gtrb, M.B.N., vr. 43/b.
299
Muhammed, A.N., vr. 41/a.
300
ol, A.N., vr. 41/a - ; kgrub ol, M.B.N., vr. 43/b - .
301
artaka, M.B.N., vr. 43/b.
302
kardlar, A.N., vr. 41/a.
303
idb, A.N., vr. 41/a.
304
ikisi, A.N., vr. 41/a - .
305
tamdan, M.B.N., vr. 43/b.
306
dem, M.B.N., vr. 43/b.
307
peyd olub, M.B.N., vr. 43/b.
308
M.B.N., vr. 43/b.
309
henz, A.N., vr. 41/a - .
310
henz Muhammed Msr dah yatur, M.B.N., vr. 43/b.
283

273

ki, akl bana geldi.312 Akl bana geldikden sonra313 turd htna mukayyed olamayub
kapudan yana gitdi.314 Htn ardunca varub ol315 dnr iletdi316 Muhammed Msr;317
dnra dah318 mukayyed (60/a) olmayub gitdi. Pes htn ardundan iridm319 eyitdi ki;
bu ne hletdr ki, bize vki old. Muhammed Msr eyitdi;320 y Htn321 ol bize
toknan el322 benm eyhmn eli idi323 deyb acele ile kd324 gitdi. Htn ana and
virdi ki; beni dah325 yoldala kabul idesin326 ta kim,327 ben dah varub anun mbrek
elinden tevbe idem.328 Muhammed Msr rz old. Htn ml ve329 mlki terk idb
yola kub330 gitdiler.
Hakk-tel avnile

Kalmnaya yetdiler331 makam- eyhe iriecek.332

Muhammed Msr mtereddid333 oldu ki,334 Htn bile iltims gerek mi335 yohsa ol ben
bulam336 andan iczet alub an dah buluduram m?337 Bu338 fikrde iken hazret-i339
eyhe geldikleri malum olub adam gnderb340 ikisi bile gelsnler dey buyurd.341
Pes Muhammed Msr,342 Htnla343 havf- vahiyyet birle ditreerek344 eyhin huzuruna
geldiler.345
311

ovard, M.B.N.,vr. 43/b.


gelince, M.B.N., vr. 43/b.
313
M.B.N., vr. 43/b.
314
kapuya toruld, M.B.N., vr. 43/b.
315
ol, M.B.N., vr. 43/b - .
316
vire, A.N., vr. 41/a.
317
Muhammed, A.N., vr. 41/a - .
318
M.B.N., vr. 43/b.
319
irib, A.N., vr. 41/a; M.B.N., vr. 43/b.
320
eydr, A.N., vr. 41/a.
321
y Htn, M.B.N., vr. 43/b - .
322
el, M.B.N., vr. 43/b - .
323
eyhm elidr, A.N., vr. 41/a; M.B.N., vr. 43/b.
324
kd, A.N., vr. 41/a - ; M.B.N., vr. 43/b - .
325
dah, M.B.N., vr. 43/b - .
326
eyle, A.N., vr. 41/a; M.B.N., vr. 43/b .
327
ta kim, A.N., vr. 41/a - .
328
klam, M.B.N., vr. 43/b.
329
ve, A.N., vr. 41/a - .
330
kd, A.N., vr. 41/a
331
irdiler, A.N., vr. 41/a; Hakk-telnun emriyle tiz zemnda Klminaya yetdiler, M.B.N., vr. 43/b.
332
irdiler, A.N., vr. 41/a.
333
mterettid, M.B.N., vr. 44/a.
334
olub, A.N., vr. 41/a.
335
Htun bile mi iltims gerek, M.B.N., vr. 44/a.
336
buluub, M.B.N., vr. 44/a.
337
buludurmak m, M.B.N., vr. 44/a.
338
gerekbu, A.N., vr. 41/b - .
339
M.B.N., vr. 44/a.
340
adam gnderb, M.B.N., vr. 44/a - .
341
emr itdi, M.B.N., vr. 44/a.
342
Muhammed, A.N., vr. 41/b - .
312

274

eyh beet-i birle bunlara nazar idb eyitdi ki; y Muhammed daima bana
sorardun ki: mrdn (60/b) eyh zerinde346 ve eyhn mrd zerinde hakk nedr?347
dey. imdi zhir olub gznle grdn, bilgil ki, eyhn mrd zerinde hakk oldur ki,
kaan eyh mrde emr itse ki; Msra var, yahud bir gayri yere348 sefer eyle349 mrd350
h tevakkuf ekmeyb351 yola ka, azk yolda taleb klmaya352 ve maksd
354

seferden ne nesnedr

353
355

bilmeye ve mrdn eyh zerinde hakk oldur ki, eyh

ol
an

tor yoldan idmeye356 mzyaka vaktlerinde ana meded klub357 maksd emr itdgi
hidmetden ne ise ana malm ide ve dah ana bir megir irise andan hals eyleye.358
mdi sen dah bize ihls birle mrd oldun,359 sana; Msra360 var bize nezr
olunmu dnr vardur361 getr dedk. H362 tevakkuf itmeyb yola girdn, yolda ve
azk taleb itmedn ve nezr iden nice kimesnedr363 ve ne makamda skin olur, h364
teft itmedn.365 Allaha366 tevekkl idb revn oldun. Pes biz dah Allahu-telnun
inyeti birle seni367 tor368 yoldan

(61/a) irmeyb ta Msra dein sa ve slim

iridrdk ve nezr iden kiiyi buldun369 ve yolda sana bir megir geldi ki,370 bu Htun

343

Muhammed Msr ve Htun, M.B.N., vr. 44/a.


ditreerek, M.B.N., vr. 44/a - .
345
vardlar, A.N., vr. 41/b.
346
zerine, A.N., vr. 41/b.
347
eyhnnedr, A.N., vr. 41/b - .
348
M.B.N., vr. 44/a.
349
yahudeyle, A.N., vr. 41/b - .
350
A.N., vr. 41/b.
351
itmeyb, M.B.N., vr. 44/a.
352
itmeye, M.B.N., vr. 44/a.
353
murd, A.N., vr. 41/b.
354
seferden nedr, M.B.N., vr. 44/a.
355
eyh, M.B.N., vr. 44/a - .
356
ayrmaya, M.B.N., vr. 44/a.
357
dermnidi vire, M.B.N., vr. 44/a.
358
mzyakaeyleye, A.N., vr. 41/b - ; bir megir irise andan hals eyleye emr itdgi hidmetden
maksd ne ana malum ide, M.B.N., vr. 44/a.
359
ihls birle bize mrd oldun, M.B.N., vr. 44/a.
360
Msra, M.B.N., vr. 44/a - .
361
var, A.N., vr. 41/b; M.B.N., vr. 44/b.
362
hc, A.N., vr. 41/b; M.B.N., vr. 44/b.
363
kimdr, M.B.N., vr. 44/b.
364
hc, A.N., vr. 41/b; M.B.N., vr. 44/b.
365
sormadun, A.N., vr. 41/b.
366
M.B.N., vr. 44/b.
367
M.B.N., vr. 44/b.
368
tor, A.N., vr. 42/a - .
369
bulu virdin, M.B.N., vr. 44/b.
370
veki, M.B.N., vr. 44/b - .
344

275

grdn pes371 seni men idb zin itmeden372 halas eyledk373 bzen Allahu-tel374
deyb pes375 ol meclisde ol htn Muhammed Msrye nikh eyledi.
Rivyet olund ki;376 ol Htn tevbe eyleyb377 mchede eyledi.378 Hayli
makamat kat idb mertib-i lye iridi, ad; Ayna Htndur kermeti mehurdur,
Rahmetul-llahi aleyh ve l cem ecman.379
Ve dah380 rivyet olund ki; eyh Hamidul-dn Sf381 eydr; bir gn Hazret-i
Seyyid ile halvet dururdum,382 eyitdm ki; y Seyyid senden bir383 nesne sormak
isterm; ok zemndur ki,384 gnlme gelr; amm sizi gazb ide385 dey386 korkarum
eger iczet olursa diyem387 didi. Hazret-i Seyyid eyitdi;388 y Hamid389 ne dirsen390
destrdur.391 Ben eyitdm;392 y Seyyid sizi meclisde grrm edna ve l dimezsiz her
kiiyle tam sunarsz ve dah her kii sohbetinze393 korsuz, ehl olsun ve n-ehl olsun,
(61/b) slih olsun, fask olsun, hc men itmezsiz. Pes Hazret-i Ebl-Vef eyitdi; y
Hamid394 szn temm oldu m? Eyitdm;395 bel. Eyitdi;396 imdi, ftiha suresini ok.
de yine okudum ki:397 elhamdlillh-i rabbl-lemn diyecik.398

371

pes, A.N., vr. 42/a - .


menitmekden, A.N., vr. 42/a - .
373
bu Htun ile gelen megirden seni hals eyledk, M.B.N., vr. 44/b.
374
M.B.N., vr. 44/b.
375
pes, A.N., vr. 42/a - .
376
rv eydr, A.N., vr. 42/a; M.B.N., vr. 44/b.
377
idb, A.N., vr. 42/a.
378
ile, A.N., vr. 42/a.
379
rahmetecman, A.N., vr. 42/a - .
380
pes, A.N., vr. 42/a.
381
Hamid Sf, A.N., vr. 42/a; Abdl-hamid Sf, M.B.N., vr. 44/b.
382
oturdum, A.N., vr. 42/a; otururdum, M.B.N., vr. 44/b.
383
baz, M.B.N., vr. 44/b.
384
ki, A.N., vr. 42/a - .
385
iderm, M.B.N., vr. 44/b.
386
dey, A.N., vr. 42/a - .
387
diyeym, M.B.N., vr. 44/b.
388
eydr, A.N., vr. 42/a.
389
y Hamid, A.N., vr. 42/a - ; M.B.N., vr. 44/b - .
390
diyesn di, M.B.N., vr. 44/b.
391
destrdur, A.N., vr. 42/a - .
392
eyitdi, A.N., vr. 42/a.
393
sohbetinzde, A.N., vr. 42/a.
394
Abdl-hamid, M.B.N., vr. 45/a.
395
eyitdi, A.N., vr. 42/a.
396
eyitdi, A.N., vr. 42/a - .
397
greyim ben dah okudum, A.N., vr. 42/a; ideyem ben dah okudum, M.B.N., vr. 45/a.
398
M.B.N., vr. 45/a .
372

276

Hazret-i399 eyh eyitdi; y Hamid400 rabbl-lemn midr yohsa rabbl-slihn


midr? Ben hemn bu szden401 fehm itdm ki; murd- eyhn nedr? tirz itdme
piman oldum ve tevbe itdm ki, Hazret-i Seyyide402 artuk itirz403 itmeyem. Andan
Hazret-i Seyyid eyitdi; y Hamid404 nki Hakk-tel lemlerin rabbi405 ve
hlikidur.406 Beni dah leme gnderdi ki; bunlar Hakka davet idem, ceddm Hazret-i
Reslun407 erat zre ol408 davet itdgm kiiler eger slihler409 ise410 salh ziyde
ola, eger fask ise Allahu-tel tevbe-i tevfk vire, rz kla, ben sebeb olam.411
Pes bana rev degldr ki; hbir kimesne412 sohbetimzden413 men idb,414
redd idem, cemsi yanmda yan zhirde415 beraberdr amm slihlern yeri
gnlmdedr. Benden416 gayr kimesne bilmezler417 anlarun in birinz lev-i makam418
itmiimdr. (62/a)
Rv eydr; bu vk dellet ider ki, Hazret-i Seyyid ol zemnn kutb ola zr
419

cem

mahlkata mrebbi olmak kutbun420 hlidr. Hakk-tebreke ve tel421 Hazret-

i Seyyid ve zrriyt- thirenin422 l423 himmetlerini, cem mmet-i Muhammed


mahrum klmaya424 mn, y rabbl-lemn.425

399

M.B.N., vr. 45/a.


y Hamid, M.B.N., vr. 45/a - .
401
bu szden, A.N., vr. 42/a - .
402
Seyyide, A.N., vr. 42/b - .
403
itirz, A.N., vr. 42/b - .
404
y Hamid, M.B.N., vr. 45/a - .
405
rabbisi, A.N., vr. 42/b.
406
hlikidur, A.N., vr. 42/b - .
407
Hazret-i Resl aleyhs-salvt ves-selm, M.B.N., vr. 45/a.
408
ol, A.N., vr. 42/b - .
409
slih, M.B.N., vr. 45/a.
410
slihler ise, M.B.N., vr. 45/a - .
411
M.B.N., vr. 45/a.
412
hbir kimesne, A.N., vr. 42/b - .
413
M.B.N., vr. 45/a.
414
idem, A.N., vr. 42/b.
415
M.B.N., vr. 45/a.
416
ben, A.N., vr. 42/b.
417
bilmez, A.N., vr. 42/b.
418
gzel, M.B.N., vr. 45/b.
419
cem, A.N., vr. 42/b - .
420
kutb, A.N., vr. 42/b.
421
Hakk-tel, A.N., vr. 42/b - .
422
enbiynn, A.N., vr. 42/b.
423
l, A.N., vr. 42/b - .
424
zerimizden yad klmaya, A.N., vr. 42/b;
Hakk-telnun enbiyve evliysnun himmet-i
lyelerinden mahrum klmaya, M.B.N., vr. 45/b.
425
mnlemn, A.N., vr. 42/b - .
400

277

Ve dah rivyet olund ki; Hazret-i Seyyid kaddesel-lhu srrehul-azz426 bir


makbl mrdi vard eyh Asker l dirlerdi ve Srh dimekle mehuridi; zr
meclisde ziyde427 haykrur428 nara ururd bir gn Hazret-i Seyyid meclisde marif-i
ilhiyyeden kelimt iderdi. eyh Asker dah bir pre dinledkden sonra429 gine vecd
olub430 haykrd, bir tarafa nazar idb alad. Andan bir sat skin olub431 yine432
haykrd andan sonra geldi.
Pes meclis hir olub halk taldukdan sonra433 Hazret-i Seyyidn434 mrdleri
bun ortaya alub eyitdiler ki;435 sen gsthlk itdn, sana trikat tedibini itme
gerekdr. (62/b) eyh Asker eyitdi; azzler bu ide benm ihtiyrm yogdur,436 bana bir
hl vki old, size diyeym. Vakt ki, vecd oldugm vaktde437 rhum seyr itdi,438 ol
tarafa ki, nazar iderdm439 grdm ki,440 kffr lekeri saf saf turmlar, Mslman
lekerine galebe itmiler, bana bu hl441 gayet dvr geldi, haykrub aladum. Andan
Hazret-i Seyyid bir kimesne442 gnderdi ki, varub Mslmanlara443 yardum eyleye.
H444 ol kii sizn iinzde grdm yogdur.445 Pes ol dah varub hamle itdi, bnihye kfir krd; amm ardndan kfir lekerine muttasl meded446 yardum gelrdi. Bu
kii grdi ki kfir lekeri turmayub ziyde olmakda Mslmanlara galib ola447 dey
korkub ard ki; y Tcul-rifin bana nusret eyle deyince Hazret-i Seyyid grdm.
Demir krata binmi gelb kffr lekerine irib Kaan Arslan gibi hamle kld blk
blk leker-i kffr448 datd, bazsn ldrdi ve bazsn esir eyledi449 ve bazn
426

kaddesazz, A.N., vr. 42/b - .


ziyde, A.N., vr. 42/b - .
428
zr meclisede ol kadar evke gelb haykrurud, M.B.N., vr. 45/b.
429
eyhsonra, A.N., vr. 43/a - ; M.B.N., vr. 45/b - .
430
galebe idb, M.B.N., vr. 45/b.
431
old, M.B.N., vr. 45/b.
432
gine, A.N., vr. 43/a; M.B.N., vr. 45/b.
433
dald, A.N., vr. 43/a.
434
Seyyidn, A.N., vr. 43/a - .
435
itdiler ki, A.N., vr. 43/a.
436
azzler benm bu ide bu kadar ihtiyrm yogdur, A.N., vr. 43/a.
437
vaktde, M.B.N., vr. 45/b - .
438
vecd oldum rhum seyr itdi, A.N., vr. 43/a.
439
dedm, A.N., vr. 43/a.
440
grdm ki, A.N., vr. 43/a - .
441
hlet, M.B.N., vr. 46/a.
442
adam, A.N., vr. 43/a.
443
anlara, A.N., vr. 43/a.
444
hc, A.N., vr. 43/a; M.B.N., vr. 46/a.
445
yog, A.N., vr. 43/a; M.B.N., vr. 46/a.
446
meded, A.N., vr. 43/a - ; M.B.N., vr. 46/a.
447
olalar, M.B.N., vr. 46/a.
448
kfir lekeri, M.B.N., vr. 46/a.
427

278

(63/a) denizde450 gark eyledi;451 amm bir kfir Hazret-i Seyyide bir ok atub sol belnde
urd; amm tesir itmedi nki Hazret-i Seyyid452 kfir lekerini syub slma453 nusret
kld. Bu ferhdan svanub454 haykurdum ve gldm estafirullahl-azim ki, ben kend
ihtiyrumla olam, dah edebsizlik idem didi. Pes bunlar yle ittifak itdiler455 ki; Hazreti Seyyid b-dest alurken nazar ideler456 greler eger sol457 belnde ok presi458 varsa
eyh Askernn vecdine inanalar ve eger ok yaras459 yogsa trikatta dibinu uralar.
Vakt ki, Hazret-i Seyyid b-dest ald, mbrek kollarn sad460 grdiler ki, sol
belnde taze461 cerhat var. Bildiler ki; eyh Asker vecdinde sadkdur bu kermet
nihyetsz halkun tevbesine sebeb old.
Rv eydr; eyh Askernn ziyde haykrduundan incinb baz kimesneler462
ana bildrb463 taleb itdiler ki; artuk haykurmaya. Pes bir gn Hazret-i Seyyidn
meclisinde yine eyh Askerye bir hlet geldi. Diledi ki; haykra yarenlern
incindni htrna getrb (63/b) sabr itdi464 bir nee defa tahamml itdi. hir bir
zim hlet vki olub b-ihtiyr eyle haykrd rh- ltfi aly- ilyyine pervz idb465
civr- rahmet-i Hakkda vatan tutub466 hedy akdan old. Rahmetul-llahi aleyh ve
l ceml-akn, el-sdkeyn.467
Rv eydr; Hazret-i Seyyid ol haykurmakdan men iden kimesnelere emr itdi
468

ki,

449

bunun469 vrislerine diyet vireler. Bunlardan diyet alub vrislerine virdiler.470

itdi, M.B.N., vr. 46/a.


denize, A.N., vr. 43/b; M.B.N., vr. 46/a.
451
itdi, M.B.N., vr. 46/a.
452
birSeyyid, A.N., vr. 44/a - .
453
slm lekerine, A.N., vr. 44/a.
454
ihtiyrum kalmayub, M.B.N., vr. 46/a.
455
eylediler, M.B.N., vr. 46/a.
456
M.B.N., vr. 46/b.
457
M.B.N., vr. 46/b.
458
yaras, A.N., vr. 44/a; M.B.N., vr. 46/b.
459
M.B.N., vr. 46/b.
460
M.B.N., vr. 46/b.
461
M.B.N., vr. 46/b.
462
baz kimesneler incinb, A.N., vr. 44/a; M.B.N., vr. 46/b.
463
ana bildrb, A.N., vr. 44/a - .
464
idb, A.N., vr. 44/a.
465
urub, A.N., vr. 44/a.
466
civr-tutub, A.N., vr. 44/a - ; M.B.N., vr. 46/b.
467
el-sdkeyn, A.N., vr. 44/a - .
468
Hazret-i Seyyid emr itdi ki; ol haykrmakdan men iden kimesneler, A.N., vr. 44/a.
469
bunun, M.B.N., vr. 46/b - .
470
bunlardanvirdiler, A.N., vr. 44/a - ; M.B.N., vr. 46/b - .
450

279

Hazret-i Seyyidn tevbesi kurbnda defn olundlar471 imdi kabri472 ul473 ziyretghdur.
Ve dah474 rivyet olundu ki; Hazret-i Tcul-rifin kaddesel-lhu srrehul-azz
bir gn vaz ve nshat idb marif-i ilhiyyeden sylerdi. Baz kavme vecd ve hlet
vki olub muztarib oldlar. Meclisde baz mnkirler vard, mahcblaridi. Dervlern
esrrna vkf olmamlard475 istihz idb476 birbirine eyitdiler ki;477 bunlar gge
umak isterler,478 anun in kendlerini pertv iderler ve muztarib olurlar. Hazret-i
Seyyide bunlarun hli479 (64/a) ilhmla malm old. Eyitdi ki; yarn tekyenn480 tam
zerine481 cem olun, sohbet anda olsun.
Pes kavm dah sabh482 tekye tamna cem oldlar, ol mnkirler dah bile
geldiler.483 Pes484 Hazret-i Seyyid485 kelimta r itdi. Vakt ki; vaz ve nshat
temam old sohbet itmege baladlar,486 sohbet kerm old. Dervler sabr itmeyb, vecd
oldlar, sema idb kendlerini pertv itdiler; amm487 tekye tam dar olman
muallak hava zerinde ol yiryznde turdlar,488 h489 birisi yire dmedi nki
mnkirler bu hleti grdler, gelb Hazret-i490 Seyyidn ayagna ddiler sdk ve
ihls491 birle tevbe idb fukardan oldlar. Bu kermeti grb b-nihye kavm ol gn
Hazret-i Seyyidden492 tevbe idb hidyet buldlar iki cihnda sad oldlar.493 Hakk-

471

olunmdur, A.N., vr. 44/a; itdiler, M.B.N., vr. 46/b.


ol, A.N., vr. 44/a.
473
ul, A.N., vr. 44/a - .
474
pes, A.N., vr. 44/a.
475
olmayub, A.N., vr. 44/a.
476
idb, A.N., vr. 44/a - .
477
eydr, A.N., vr. 44/a.
478
ister, A.N., vr. 44/a.
479
gnllerinde olan fikrler, M.B.N., vr. 47/a.
480
tekkenn, A.N., vr. 44/a.
481
zerinde, A.N., vr. 44/a; M.B.N., vr. 47/a.
482
M.B.N., vr. 47/a.
483
mnkirler dah cem oldlar, A.N., vr. 44/b.
484
pes, M.B.N., vr. 47/a - .
485
Seyyid, M.B.N., vr. 47/a.
486
M.B.N., vr. 47/a.
487
M.B.N., vr. 47/a.
488
yir zerndedr, A.N., vr. 44/b.
489
hc, A.N., vr. 44/b; M.B.N., vr. 47/a.
490
M.B.N., vr. 47/a.
491
sdk- ihlsla, A.N., vr. 44/b.
492
Hazret-i Seyyid nnde, M.B.N., vr. 47/b.
493
ikioldlar, A.N., vr. 44/b - ; M.B.N., vr. 47/b.
472

280

tel cem mmet-i Muhammed tevbe ve ihls birle sad ide, mn,494 y rabbllemn.
Ve dah495 rivyet olund ki;496 Hazret-i Seyyidn Htn Sittl-fukar
Hsniyyeden497 rahmetullh498 eydr; bir gn Hazret-i Seyyidn katnda499 gayet
mhim maslahat old. (64/b) Hazret-i Seyyidn halvetine girdm500 ve iitdm ki,
Hazret-i Seyyidn mbrek501 dili Allaha502 tevhid ider ve dah cem kayinat ana her
tarafdan503 cevb virr. Ben eyitdm; vzun iitdm,504 yzni dah505 greym.
Nazar itdm, grdm ki; halvet506 mbrek cesedile toptolu olm. yle ki;507 h508
zerre kadar yir halvetde bo kalmam hemn ki, bu hleti grdm, aklm gitmi
dmiem509 bilmezem ki, nice oldum. Bir zemndan sonra aklum bauma geldi,
grdm; Hazret-i Seyyid seccde zerinde oturur. Evvelki gibi ben eyitdm; y Seyyid
demin grdgm ne hlidi510 ki, halvet toptolu olmu idnz.511 Eyitdi; y Hsniyye512
bu nesne srme ki, sana dinlemez ve dah benm hayatumda bu srr513 kimesneye kef
itme didi.514 Hsniyye eydr; asla515 kimesneye dimedm, ta kim, Hazret-i Seyyid
hirete intikal516 itdikden517 sonra karnda518 ol Seyyid519 Matara eyitdm ki;520 be-

494

cem mmet-i Muhammede tevbe ve tevfk-i rz kl vere; mn, A.N., vr. 44/b; cem mmet-i
Muhammede tevbe ve tevfk-i rz klub sadet-i hirete myesser idi vire, M.B.N., vr. 47/b.
495
ve dah, A.N., vr. 44/b - .
496
rivyet ider, M.B.N., vr. 47/b.
497
Sittl-fukarsna Hsniyye Htndan, A.N., vr. 44/b; sittl fukar Hsniyye Htundur, M.B.N.,
vr. 47/b.
498
rahmetullh-i tel, M.B.N., vr. 47/b.
499
Hazret-ikatnda, M.B.N., vr. 47/b.
500
girdi, A.N., vr. 44/b.
501
M.B.N., vr. 47/b.
502
Allahu-telya, M.B.N., vr. 47/b.
503
her tarafdan ana, M.B.N., vr. 47/b.
504
vzun iitdm, M.B.N., vr. 47/b - .
505
dah, A.N., vr. 44/b - .
506
halvet, M.B.N., vr. 47/b - .
507
yle ki, M.B.N., vr. 47/b - .
508
yleh, A.N., vr. 44/b - .
509
dmiem, A.N., vr. 45/a - ; M.B.N., vr. 47/b - .
510
hletdr, A.N., vr. 45/a.
511
olmsunuz, A.N., vr. 45/a.
512
y Hsniyye, M.B.N., vr. 47/b - .
513
sz, M.B.N., vr. 47/b.
514
didi, M.B.N., vr. 48/a - .
515
M.B.N., vr. 48/a.
516
gitdkten, A.N., vr. 45/a.
517
itince, M.B.N., vr. 48/a.
518
karda, A.N., vr. 45/a.
519
M.B.N., vr. 48/a.
520
didm ki, M.B.N., vr. 48/a.

281

lillahil-azm bana haber virgil ki;521 Hazret-i Seyyid, bir gn u522 hlet zere523
grdm ki; halvete tobtolu524 olmuidi. (65/a) Seyyid Matara525 eyitdi; y Hsniyye
bilmi ol ki, Hakk-tel kaan526 dostlarndan birine527 feyz iridrse eger shry-
azmede dah olursa tobtolu528 olur bu sr Allahdan bir nesnedr, bun kef itme olmaz
dedi,529 Hakk-tel kend esrrna vkf itdi; kullardan eyleye,530 mn, y rabbllemn.531
Ve dah532 rivyet olund ki; bild- Ksanda bir kii vard, adna Abdl-ahd
dirlerdi, anun bir azm hceti old. Nezr itdi533 ki; Allahu-tel hcetini dev iderse
Hazret-i Ebl-Vefnun mrdlerine bin dnr sadaka ide. Hakk-tel murdn hsl
itdi, ol dah bin dnr alub Hazret-i Seyyidn nine getrdi, kod534 m-cery syledi.
Hazret-i Seyyid dah stihre idb ol dnr kabul etdi535 ve dah536 dervlere ledirdi.
Andan sonra ol kii537 Hazret-i Seyyidden bir yd-gr taleb itdi. Hazret-i Seyyid ana bir
ynden bklmi538 iblik virb boynunda bir tavk varidi, ana baglad ve eyitdi ki; var git
cem gitdn yerlerde ve turduun bellarda gtr539 cem bellardan; emn olasun
in--Allah-u tel.540 (65/b)
Vakt ki Abdl-ahd Hazret-i Seyyidle541 ved idb vatanna mteveccih old.
Yolda hemn ol gn542 giderken bir arslan urna543 urad ki, gzler grmi deilidi.
Mtehayyir olub kald gayet havf itdi. Temm- cezm544 eyledi ki, halas yogdur. Arslan
521

ki, A.N., vr. 45/a - .


ol, M.B.N., vr. 48/a.
523
hletde, A.N., vr. 45/a.
524
toptolu, M.B.N., vr. 48/a.
525
M.B.N., vr. 48/a.
526
kaan Hakk-tel, M.B.N., vr. 48/a.
527
dostlarna, A.N., vr. 45/a.
528
toptolu, M.B.N., vr. 48/a.
529
budedi, M.B.N., vr. 48/a - .
530
kl vire, A.N., vr. 45/a; M.B.N., vr. 48/a.
531
ylemn, A.N., vr. 45/a - .
532
Pes, A.N., vr. 45/a.
533
itmi, M.B.N., vr. 48/a.
534
M.B.N., vr. 48/a.
535
idb , M.B.N., vr. 48/a.
536
ve dah, M.B.N., vr. 48/a - .
537
andankii, M.B.N., vr. 48/b - .
538
M.B.N., vr. 48/b.
539
M.B.N., vr. 48/b.
540
in--Allah-u tel, M.B.N., r. 48/b - .
541
Seyyidle, A.N., vr. 45/b; M.B.N., r. 48/b.
542
M.B.N., vr. 48/b.
543
M.B.N., vr. 48/b.
544
cezm, M.B.N., vr. 48/b.
522

282

buna545 yakn oldu vakt Seyyidn verdi iplik546 htrna geldi, tavkdan547 zb
arslana karu dutd,548 hemn ki,549 arslan iplii550 grdi, yatub yzni yire srdi,551
miskinlikle yine552 geldi yere gitdi. Abdl-ahd hemn bu hleti grdi. Dnb
Hazret-i Seyyide gelb tevbe eyledi, sdk ve ihls birle mrd old ve andan sonra
cem emrza ve mhimmta ol iplik553 birle ilc idb dermn bulurd ta hir mrine
dein, rahmetul-llahi aleyh ve l cem ecman.554
Ve dah rivyet olund ki; Hazret-i Tcul-rifin555 kaddese srrehul-azz556 bir
gn ashbyla Ksan shrsna kd. Seyr eylediler557 ve ltif makamlarda558 env
dolu tt ve ibdet ve mnct559 eylediler.560 Meger561 ol shrda562 (66/a) bir azm su
varidi h563 geid virmezdi, anun bir kprsi vard, harb olmu yklmidi.564 Hazret-i
Seyyid565 ol kpri katna geldi. ttifak bir blk Krdler dah ol makama geldiler,
dilediler ki; suy geeler, grdiler kim566 kpri harb olmu, geemeyb567 aciz
kaldular. Pes Hazret-i Seyyid ashbna emr eyledi ki;568 kendye569 ta ve kire suy
vereler.570 An vaktun inde ta kireci hzr idb Seyyid kollarnu sayub sdk ve ihls
birle Bismillh-ir-Rahmn-ir-Rahm deyb ie balad.571 Ashb ta ve kire suy
virdiler.572 Ol yklan573 yeri kend mbrek eliyle yapmaga balad. Allahu-telnun
545

buna, A.N., vr. 45/b - .


iblik, A.N., vr. 45/b.
547
tavkdan, A.N., vr. 45/b - ; M.B.N., vr. 48/b - .
548
tutd, M.B.N., vr. 48/b.
549
ki, A.N., vr. 45/b - .
550
ibligi, A.N., vr. 45/b.
551
yire yzn srdi, M.B.N., vr. 48/b.
552
M.B.N., vr. 48/b.
553
iblik, A.N., vr. 46/a.
554
veecman, A.N., vr. 46/a - .
555
Seyyid, M.B.N., vr. 48/b.
556
kaddeseazz, A.N., vr. 46/a - .
557
eyledi, M.B.N., vr. 49/a.
558
M.B.N., vr. 49/a.
559
ve mnct, A.N., vr. 46/a - .
560
eyledi, M.B.N., vr. 49/a.
561
meger, A.N., vr. 46/a - .
562
shrnun, M.B.N., vr. 49/a.
563
hc, A.N., vr. 46/a.
564
M.B.N., vr. 49/a.
565
Seyyid, A.N., vr. 46/a - .
566
M.B.N., vr. 49/a.
567
geemeyb, A.N., vr. 46/a - .
568
itdi, A.N., vr. 46/a.
569
kendye, M.B.N., vr. 49/a - .
570
ihzr ideler, M.B.N., vr. 49/a.
571
M.B.N., vr. 49/a.
572
virdilerdi, M.B.N., vr. 49/a.
546

283

kudret-i birle kpri temm olub slaha getrdi.574 Bilkllye575 temam olmaynca ol
makamdan gitmedi.576
Rv eydr; eyh Macd Kerv rahmetul-llahi aleyh577 eydr; ben ol gn anda
bile eydm. Hazret-i Seyyid kpriyi temm itdi henz gn tolunmamidi; amm bir
nie yapuclar ve rgadlar cem olsalar hayli mddet gerekdi ki,578 temm iderler.
Evliy-ullahun kermetinden bad deldr ki; bir nie gnlk maslahat bir gnde
belki bir satde temm ideler ve bir nie kii iled ii bir kii ileye kudret
Hakkundur.
eyh Mcid Kerv (66/b) eydr; cret idb eyhe syledm ki; bu kpryi
Krdler gemek in yapub579 zahmet ekmek580 mnsib deildr; zr ekser
Krdler581 b-namzlardur ve umr-u eriyye riyet itmezler.582 Hazret-i Seyyid
bana583 eydr; y Mcid gafil olma ki, bu kpri hemn Krdler in deildr belki
mmdur her kii geer584 ve dah bu Krdelerde kimesneler vardur ki, ibu kpryi ne
resme geerse srt dah eyle gee gerekdr ve dah585 bilmi olasn; bu Krdlerde
fsk yogdur. eyh586 Mcid eydr; Hazret-i Seyyid bu szi didikden sonra Krdlern
ahvline nazar eyledm. H587 hilf- er nesne588 grmedm ve itihadum anun
mbrek himmet-i berektnda589 Hakk-tel Hazretleri590 cem mmet-i Muhammed
anun591 ve zrriyt- thirinn l592 himmetinden593 Allahu-tel594 mahrm klmaya;
mn, y rabbl-lemn.

573

ykk, A.N., vr. 46/a.


geldi, A.N., vr. 46/a; temm- slah olund, M.B.N., vr. 49/a.
575
M.B.N., vr. 49/a.
576
temamgitmedi, A.N., vr. 46/a - .
577
rhmetaleyh, A.N., vr. 46/a - .
578
ki, A.N., vr. 46/a - .
579
yapmak, A.N., vr. 46/b; M.B.N., vr. 49/b.
580
zahmet ekmek, A.N., vr. 46/b - ; M.B.N., vr. 49/b - .
581
Krdler, M.B.N., vr. 49/b - .
582
itmezlerdr, A.N., vr. 46/b.
583
bana, M.B.N., vr. 49/b - .
584
gemek indr, M.B.N., vr. 49/b.
585
gerekdrdah, M.B.N., vr. 49/b - .
586
M.B.N., vr. 49/b - .
587
hc, A.N., vr. 46/b; M.B.N., vr. 49/b.
588
hareketlerini, M.B.N., vr. 49/b.
589
l himmetinde, A.N., vr. 46/b.
590
M.B.N., vr. 49/b.
591
anlarun, M.B.N., vr. 49/b.
592
vel, A.N., vr. 46/b - .
593
himmet-i lyelerinden, M.B.N., vr. 49/b.
594
Allahu-tel, A.N., vr. 46/b - ; M.B.N., vr. 49/b - .
574

284

Ve dah595 rivyet olund ki; Hazret-i Tcul-rifin kaddesel-lhu srrehul-azz


hidmetine596 kalmna597 tekyesinden karnda gelb konuk oldlar. Birisine Mikdd
ve birisine Mikdm ve birisine (67/a) Mikdr dirlerdi. Hazret-i Seyyid bunlara ikrm ve
izz eyleyb birka598 gn ziyfet eyledi. Bunlar turdlar,599 ittifak eyhe600 birka ake
hcet old. Dervlere ittifak itme in pes Hdimine krb eyitdi; var birka ake
karz601 eyle, mhim vardur didi. Pes ol hizmet-kr dah602 ake taleb itmege gitdi. Pes ol
msfirlerden birisi ki ad: Mikddidi,603 ol604 hizmet-krla msafirlerden Mikddla
ziyde ns tutmud. Sord ve605 and virdi ki; ne istersin? Eyitdi; eyhe baz606 ake
hcet old.607 Bir kimesne isterim ki, dnc ake alam Mikdd608 eyitdi; bende baz609
ake vardur, hacc niyetine komuamdur,610 hacc vaktnde yine bana viresin didi.
Hizmet-kr ol ake ald Maksd ne ise grdi, vakt ki,611 hacc vakt612 old. Ake
in613 hizmet-kra614 syledi. Ol dah Hazret-i Seyyide syledi.615 Hazret-i Seyyid616
eyitdi; biz mtekeffil olduk, an haccdan komayauz. Pes617 Hizmet-kr gelb618 bu
haberi Mikdda syledi. Mikdd dah rz old, ol iki karnda (67/b) Mikdda ved
idb619 revn oldlar620 Mikdd kald.621 Emirini Hazret-i Seyyide tefvz eyledi.622 Ve

595

pes, A.N., vr. 46/b.


hizmetine, M.B.N., vr. 50/a.
597
hidmetine kalmna, A.N., vr. 46/b - .
598
birkac, M.B.N., vr. 50/a.
599
bunlar turdlar, A.N., vr. 47/a - ; M.B.N., vr. 50/a.
600
eyh Hazretlerine, M.B.N., vr. 50/a.
601
istikrz, M.B.N., vr. 50/a.
602
dah, A.N., vr. 47/a - .
603
olMikdd, A.N., vr. 47/a - ; Mikdd adlu yiit, M.B.N., vr. 50/a.
604
bu, M.B.N., vr. 50/a.
605
ve, A.N., vr. 47/a - .
606
bir mikdr, M.B.N., vr. 50/a.
607
olm, M.B.N., vr. 50/a.
608
Mikdd, M.B.N., vr. 50/a - .
609
bir mikdr, M.B.N., vr. 50/a.
610
komam, A.N., vr. 47/a; komudum, M.B.N., vr. 50/a.
611
n, A.N., vr. 47/a; n vakt ki, M.B.N., vr. 50/a.
612
vakt- hacc, M.B.N., vr. 50/a.
613
ake in, A.N., vr. 47/a - .
614
Seyyide, A.N., vr. 47/a.
615
M.B.N., vr. 50/a.
616
Seyyid-i Hazret, A.N., vr. 47/a.
617
pes, A.N., vr. 47/a - .
618
gelb Hizmet-kr, M.B.N., vr. 50/b.
619
M.B.N., vr. 50/b.
620
hacca gitdiler, M.B.N., vr. 50/b.
621
Mikdd kald, A.N., vr. 47/a - .
622
rd, A.N., vr. 47/a; idb, M.B.N., vr. 50/b.
596

285

sabr eyledi,623 ta ol vakte dein ki, arefe gicesi old. Mikdda bir gussa624 geldi ki;
dillerle erh olunmaz benm625
626

mahrm kaldum

karndalarum imdi hacca iridler, ben bunda

dey muztarib old. Hazret-i Seyyid627 dah cret idb dimedi ki,

kan benmle veda itdnzdeki seni hacdan komayasuz628 dey629 Mikddn bu


endiesi ve gussas Hazret-i Seyyide malm olub630 bir adam gnderb Mikdd
kgrd. Pes Mikdd Seyyidn huzurna geldi.631 Seyyid bunun eline bir bardagla632 su
virdi, ardumca gel dey633 gitdiler bir shrya iridler, Hazret-i Seyyid ol sudan idi ve
b-dest ald, iki rekat namz kld andan sonra Mikdda emr eyledi ki; kbleye karu
otura ol dah kbleye karu oturd.634 Eyitdi ki;635 y Mikdd ide636 arefe637 ve ide638
iki karndan. Mikdd nazar itdi; Arefe ve iki karndan639 grdi. Andan sonra, buna
bir cezbe iridm ki, kendvi arefe de hacclar inde ve iki karndanun yannda
grdi640 ki, bir mertebede ferh (68/a) ve srr hsl itdi ki vasufe kabil deil.
Rv eydr; Mikdd kabe tavfna geldnde Hazret-i Seyyid anda641 grb
ayagna ddi ve krler eyledi. Vakt ki, emr-i hacc temm old. Hazret-i Seyyid642
Mikdda eyitdi; y Mikdd ihtiyr elnde, eger sefn vrise bizmle gidelm643 ve
eger bunda birka644 gn turursun, grrsn, bilrsn; yohsa645 kardalarunla
mushabet ve muvneset idersn646 ve hem sefer-i zahmetini ekersin sevb ziyde647

623

veeyledi, A.N., vr. 47/a - .


gam, A.N., vr. 47/a.
625
M.B.N., vr. 50/b.
626
kaldum, A.N., vr. 47/b - .
627
Seyyid, A.N., vr. 47/b - .
628
itdnzdekikomayasuz, A.N., vr. 47/b - .
629
diyb, A.N., vr. 47/b; dey, M.B.N., vr. 50/b - .
630
M.B.N., vr. 50/b.
631
birgeldi, A.N., vr. 47/b - .
632
ibrik, A.N., vr. 47/b; bardak ile, M.B.N., vr. 50/b.
633
deyb, M.B.N., vr. 50/b.
634
M.B.N., vr. 50/b.
635
ki, A.N., vr. 47/b - .
636
ite, M.B.N., vr. 51/a.
637
Araft, A.N., vr. 47/b.
638
ite, M.B.N., vr. 51/a.
639
Araft meydannda, A.N., vr. 47/b.
640
kendvigrdi, A.N., vr. 47/b - .
641
anda, A.N., vr. 47/b - ; M.B.N., vr. 51/a - .
642
Seyyid, M.B.N., vr. 51/a - .
643
dilersen gel byle gidelm, M.B.N., vr. 41/a.
644
birkac, M.B.N., vr. 51/a.
645
M.B.N., vr. 51/a.
646
ider misn, M.B.N., vr. 51/a.
647
ziyde sefer, M.B.N., vr. 51/a.
624

286

hsl olur didi. Pes648 Mikdd dah turma ihtiyr eyledi Seyyid ile ved idb
gnderdi.649
Rv eydr; Mikdda ve karndalarna650 Hakk-tel Hazreti651 feth-i bb
eyleyb hllerin irtifda kl virdi. Hazret-i Tcul-rifinnn aleyhl-rhmete652
makbl mrdlerinden oldular hatta653 mehur kimesneler olub ibdet654 ve ttle655
darb- mesel iderlerdi.656 Hakk-tel cemmizi evliy-ullah nazar irimi sad
bendelerinden kl vire;657 mn, y rabbl-lemn.
Ve dah rivyet olund ki; Hazret-i658 Tcul-rifin (68/b) kaddesel-lhu
srrehul-azz davet-i halk in gh-gh sefer iderdi. Bir seferinde bir ul kye iridi ki,
ekser kavm havricdenidi. Hazret-i Seyyid anda turub659 vaz ve nshat eyledi.
Bunlarun kalbine bir pre yumuatd bu kavmn bir uls vard, bn-i Kubeyle dirlerdi.
Bir gn Hazret-i Seyyidn huzuruna gelb eyitdi ki; benm bir bbm vardur, krk
yldur ki, ana bir maraz arz olmudur ki, asla yerinden kalkmaa mecl yogdur,
epsem660 bir ev bucanda oturur.661 mdi662 senden663 dilek ider ki;664 iczet viresn,
bunda gtreler,665 mmddur ki; senn mbrek elinde666 ana if hsl ola didi. Ve
eger667 anun murd hsl olursa bu kavm cem668 sana669 tbi olurlar; zr cemsnn
ulsdur. Onun taht- yedinde tururlar,670 hc kimesne ana muhlefet idemez.671 imdi

648

pes, A.N., vr. 48/a - .


vedlaub kald, A.N., vr. 48/a; kald, M.B.N., vr. 51/a.
650
kardalarna, A.N., vr. 48/a.
651
M.B.N., vr. 51/a.
652
aleyhl-rhmete, A.N., vr. 48/a - ; M.B.N., vr. 51/a - .
653
hatta, A.N., vr. 48/a - ; M.B.N., vr. 51/a - .
654
ibdete, A.N., vr. 48/a.
655
tte, A.N., vr. 48/a; tt ve ibdete, M.B.N., vr. 51/a.
656
oldlar, A.N., vr. 48/a; M.B.N., vr. 51/a.
657
nazarndan mahrm klmaya, A.N., vr. 48/a.
658
M.B.N., vr. 51/b.
659
durub, A.N., vr. 48/a.
660
epsem, A.N., vr. 48/a - .
661
bir ev bucanda epsem oturur, M.B.N., vr. 51/b.
662
imdi, M.B.N., vr. 51/b - .
663
sizden, M.B.N., vr. 51/b.
664
eydir ki, A.N., vr. 48/a.
665
gtrelm, M.B.N., vr. 51/b.
666
elnzde, M.B.N., vr. 51/b.
667
eger, A.N., vr. 48/b - .
668
ceman, M.B.N., vr. 51/b.
669
size, M.B.N., vr. 51/b.
670
yedindedr, A.N., vr. 48/b; anun emrnden tara olmazlar, M.B.N., vr. 51/b.
671
itmez, M.B.N., vr. 51/b.
649

287

an gtrb672 kapuya getrmilerdr673 eger destr virrsenz674 ieri675 getrsnler676


didi. Hazret-i Seyyid bir pre677 tefekkr itdi, andan izin678 virdi. (69/a) Seyyidn679
katna680 getrdiler. Pes Hazret-i681 Seyyid ana682 nazar eyledi683 eyitdi ki; y Pr684 diler
misin ki, Hakk-tel sana if vire? Ol685 eyitdi; bel. Hazert-i Seyyid eyitdi;686 imdi
gerekdr ki, sen bu habs mezhebden rc idesin687 ve tevbe klasn. Dndi688
kbleye689 eyitdi;690 y Seyyid eger Hakk-tel bana691 if virrse ben kulun hakk
pyna ve dah692 bu diyrn kavmi yz srelm ki; cem693 bana tbilerdr, tevbe
klalum didi.
Pes

694

Hazret-i Ebl-Vef bununla695 ahd idb cnib-i Hakka696 tevecch

eyledi. Andan turub, iki rekat namz kld, andan cr-i cinn eline yapub eyitdi ki;
tur, Allahu-telnun emriyle. Hemn Kubeyle yirinden turd sahh697 olm, gy
ana698 h699 maraz ana vki olmamidi.
Pes700 bu halk701 bun grb yog oldlar702 cemsi703 gelb Hazret-i Seyyidn
ayagna db tevbe ve istigfr itdiler ve her tarafdan iidenler gelb tevbe eyitdiler704
672

an gtrb, A.N., vr. 48/b - .


imdi an kapuya getrmilerdr, M.B.N., vr. 51/b.
674
varsa, A.N., vr. 48/b; M.B.N., vr. 51/b.
675
ieri, A.N., vr. 48/b - .
676
girsnler, A.N., vr. 48/b.
677
mikdr, M.B.N., vr. 51/b.
678
izin, A.N., vr. 48/b - .
679
Seyyidn, M.B.N., vr. 52/a - .
680
huzuruna, A.N., vr. 48/b.
681
M.B.N., vr. 52/a - .
682
ana, A.N., vr. 48/b - .
683
idb, A.N., vr. 48/b; M.B.N., vr. 52/a.
684
y Pr, A.N., vr. 48/b - ; M.B.N., vr. 52/a - .
685
ol, M.B.N., vr. 52/a - .
686
M.B.N., vr. 52/a.
687
idb, M.B.N., vr. 52/a.
688
dnb, A.N., vr. 48/b.
689
dndi kbleye, M.B.N., vr. 52/a - .
690
eydr, A.N., vr. 48/b.
691
bana, A.N., vr. 48/b - .
692
ve dah, A.N., vr. 48/b - .
693
cemsi, A.N., vr. 48/b; ceman, M.B.N., vr. 52/a.
694
M.B.N., vr. 52/a.
695
pes Seyyidle, A.N., vr. 48/b.
696
cenb- hakka, M.B.N., vr. 52/a.
697
sa ve slim, M.B.N., vr. 52/a.
698
M.B.N., vr. 52/a.
699
hc, M.B.N., vr. 52/a.
700
M.B.N., vr. 52/a.
701
kavm, M.B.N., vr. 52/a.
702
gri kldlar, A.N., vr. 48/b.
703
ceman, M.B.N., vr. 52/a.
673

288

andan Hazret-i Seyyid vaz ve nshat itdi ve bu705 btl mezhebden hals olub mezheb-i
Hakka706 iridklerinn krini bildrdi (69/b) ve dah mrtedd olmakdan saknun didi.
Ve707 dah Kubeyleye eyitdi ki; ben senn kavmnde zellet eserini grrm,708 sakn.
Eger seni sonra709 izll idecek olurlarsa anlara710 tbi olmayasun eger anlara mtbaat
idb tevbeni srsan gine711 ol maraz sana irir, artuk hals bulamazsn iki cihnda
merdd olursn, ve eger tevbe712 zre mukarrer olursan, senndr sadet713 znhr sakn
hazer zre ol,714 eger kalbn anlarun kelimtna meyl iderse, Hakk-telnun bu kuln
yd eyle ki; *'?! 4?!

715

znhr716 eger ahdnden dnersen Hakk-tel dah maraz

dah sana havle eder 717 Pes, Kubeyle718 bu ahd zre turmaa rz old. Ekser kavm
dah bu ahde rz oldlar. Hazret-i Seyyid bunlarun inden sefer eyledi.719
Pes bu kavm drt yl tevbeleri zere720 mukarrer oldlar. Bunlarun tevbe idb
havric mezhebinden rc itdkleri ol iklimin cemsine yayld. (70/a) Etrfda olan721
havric iidb gayet b-huzur oldlar. Kubeyleye kasd itdiler ve722 eyitdiler ki eger yine
havricden olmazsan723 seni ldrrz, tiz724 gel tevbeden dn didiler. Kubeyle eyitdi;
y kavm beni mazr dutun725 ki bir azm marazdan hals olub, sa oldum ve dah
ahd726 eyledm ki eger tevbemi sirsem gene727 ol728 maraz bana gelse729 gerekdr

704

M.B.N., vr. 52/a.


bu, M.B.N., vr. 52/a - .
706
hakk mezhebe, A.N., vr. 48/b.
707
ve, A.N., vr. 49/a - .
708
mhede, M.B.N., vr. 52/a.
709
sonra seni, M.B.N., vr. 52/b.
710
onlara, M.B.N., vr. 52/b.
711
yine, M.B.N., vr. 52/b.
712
tevben, M.B.N., vr. 52/b.
713
sadet senn, A.N., vr. 49/a; sadet senndr, M.B.N., vr. 52/b.
714
eyle, A.N., vr. 49/a.
*
Siz dnerseniz bizde dneriz.
715
 4?! '?!, A.N., vr. 49/a - ;  4?! '?! kuln yd eyle, M.B.N., vr. 52/b.
716
zr, A.N., vr. 49/a.
717
sana maraz havle ider, A.N., vr. 49/a.
718
Kubeyle, A.N., vr. 49/a - .
719
itdi, A.N., vr. 49/b.
720
sabit, A.N., vr. 49/b.
721
olan, A.N., vr. 49/b - .
722
ve, A.N., vr. 49/b - .
723
mezhebden dnmezsen, M.B.N., vr. 52/b.
724
M.B.N., vr. 52/b.
725
tutun, M.B.N., vr. 52/b.
726
veahd, M.B.N., vr. 52/b - .
727
yine, M.B.N., vr. 53/a.
728
M.B.N., vr. 53/a.
729
gele, M.B.N., vr. 53/a.
705

289

Hazret-i Tcul-rifin730 byle buyurd didi,731 rc eylemezem dedi. Havricler


eyitdiler; ol Tcul-rifin732 didn kimesne erfidi; amm bir blk Krdler arasnda
bymdr hakikat hlini bilsn sana shhati Allahu-tel733 virdi, drt yldr ki, s
ve slim oldun, imdiden sonra ne olsa gerekdr anun elinden ne gelr734 ol maraz sana
gelmez735 deyb muttasl igv virdiler; atan ve anun mtealliknun736 mezhebinden
dnmek rev deldr didiler,737 muttasl igv virdiler. hirl-emr bunlarun szne
uyub havric old.738 Hemn ol gice ki;739 nezb-illh hemn ol gice ki, yatd,740 sabh
uyand741 grdi ki, h742 yerinden kalkmaa (70/b) mecl yogdur.743 Evvel ki gibi
beline dah beter744 marz olmu. Pes iine pimn olub,745 olanlarn ve kavminn
ekbirlerini746 Hazret-i Seyyide gnderdi, bana meded eylesn didi. Geldiler Hazret-i
Seyyide didiler.747 Hazret-i Seyyid eyitdi; ben ol vakt ana smarladumki, Hakktelnun ibu748 kuln unutmasun ki; *'?! 4?! ol avdet itdi,749 ahdi dutmad. Hakktel dahi ana maraz gene virdi,750 imdiden sonra751 re752 yogdur ki,753 yazld, gine
bozulmaz, Erenlern atdug ok yine754 dnmez didi. Hakk-tel cem mminleri eger
Hakk ile ahd zerine sbit ve dim olan kullardan idivire, mn, y rabbl-lemn.755

730

Seyyid, M.B.N., vr. 53/a.


M.B.N., vr. 53/a.
732
Seyyid, M.B.N., vr. 53/a.
733
Allaha, A.N., vr. 49/b.
734
imdiden sonra ne olsa gerekdr, M.B.N., vr. 53/a.
735
M.B.N., vr. 53/a.
736
M.B.N., vr. 53/a.
737
deyb, A.N., vr. 50/a.
738
havric mezhebine dndi, M.B.N., vr. 53/a.
739
ki, A.N., vr. 50/a - ; hemnki, M.B.N., vr. 53/a.
740
nez-b-illh yatd, A.N., vr. 50/a.
741
uyand, M.B.N., vr. 53/a - .
742
A.N., vr. 50/a; M.B.N., vr. 53/a - .
743
yog, M.B.N., vr. 53/a.
744
M.B.N., vr. 53/a.
745
old, A.N., vr. 50/a.
746
ekbirlerini, A.N., vr. 50/a - ; ekbirini, M.B.N., vr. 53/a.
747
M.B.N., vr. 53/a.
748
bu, M.B.N., vr. 53/a.
*
Siz dnerseniz bizde dneriz.
749
avdet itdi, A.N., vr. 50/a - .
750
n marz yine gelmi, M.B.N., vr. 53/a.
751
ger, A.N., vr. 50/a.
752
ana dermn yogdur, M.B.N., vr. 53/a.
753
ki, A.N., vr. 50/a - .
754
gir, M.B.N., vr. 53/b.
755
M.B.N., vr. 53/b.
731

290

Ve dah756 rivyet olund ki; Tcul-rifin kaddesel-lhu srrehul-azz757 eyh


Sadrud-dn dimekle mehur bir mrdi vard. Ol mrdi eydr;758 bir gn Hazret-i
Seyyidden destr diledm759 ki; sefer-i760 ticret eyleyem,761 Hazret-i Seyyid762 destr
virmedi. Res mlum dah yigirmibebin763 dnrd, muttasl fursat ddkce Hazret-i
Seyyidden destr taleb itdm764 rz virmedi.765 hirl-emr benm ilhhum acilinden
tr rz gsterdi; amm temm- gnlle destr virmedi. (71/a)
Pes sefer itdm,766 hir,767 Basraya iridm, bir nie gn Basrada turdum. Bir
gn hatrm arzu itdi ki; etraf- Basray seyr idem. Ol dnr bile getrmege korkdum,768
zayi idem dey769 bir halvet yirde defn itdm ve bir almet dah eyledm ki, sonra
ger770 gelicek bulam. Andan sonra turub771 Basra sokaklarnda seyr ederken n-gh bir
taze serv-kad lle-had-u mahbbi ve cemle nzenine gzm tu772 old. B-ihtiyr beni
benden ald, gnlme muhabbeti told773 sabrum ve774 kararm kalmad, ne kadar ki
nefsmi dndrmek istedm; re olmad ol dil-rm775 dah benm hlimi grb turd.
Eyitdi ki eger nakde kyarsan visl776 bulursun ve eger kyamazsan firkda kaldun didi.
Ben eyitdm; nakd nedr? Cn ve ba yoluna fed olsun deyb suratle dnb777 ol
dnr gmdm yire geldm. Ol eyledm almet turur778 h779 kimesne ol makama
gelmemi ve ol makama780 el yukamam781 el urdum, kazdum ki,782 dnr karam
756

Pes, A.N., vr. 50/a.


kaddesel-lhu srrehu Hazretlerinn, M.B.N., vr. 53/b.
758
M.B.N., vr. 53/b.
759
istedm, M.B.N., vr. 53/b.
760
sefere kub, M.B.N., vr. 53/b.
761
sefere kub ticret eyleyem, A.N., vr. 50/a.
762
Hazret-i Seyyid, A.N., vr. 50/a - .
763
yzyigirmibebin, M.B.N., vr. 53/b.
764
eyledm, A.N., vr. 50/a; eylerdm, M.B.N., vr. 53/b.
765
virmezdi, M.B.N., vr. 53/b.
766
sefer yaran grb Basra cnibine revne olub gitdm, M.B.N., vr. 53/b.
767
M.B.N., vr. 53/b.
768
korkmaga, M.B.N., vr. 53/b.
769
deyb, M.B.N., vr. 53/b.
770
ger, M.B.N., vr. 54/a - .
771
durub, A.N., vr. 50/b.
772
gzm tu, M.B.N., vr. 54/a - .
773
b-ihtiyrtold, M.B.N., vr. 54/a - .
774
ve, A.N., vr. 50/b - .
775
dil-r, A.N., vr. 50/b.
776
vusl, A.N., vr. 50/b.
777
gelb, A.N., vr. 50/b.
778
ol almet eyledm nesne turur, M.B.N., vr. 54/a.
779
hc, A.N., vr. 50/b; M.B.N., vr. 54/a.
780
M.B.N., vr. 54/a.
781
veyokmam, A.N., vr. 50/b - .
757

291

h783 nesne bulmadum.784 Ne kadar ki, say itdm, (71/b) kazdum785 h786 nesne
yog.787 hirl-emr ciz ve mtehayyir kaldum kub Basradan revne oldum,
Kalmnaya geldm. Vakt ki, Hazret-i Seyyid beni grdi. Eyitdi ki; merhab y Tcir ne
kesb itdn getr grelm ki; bizm sohbetmz ihtiyr itmeyb ticret ihtiyr
eyledn788 didi. Utanduumdan baum aaa itdm789 bir haclet vki old ki, kabil-i
vasf790 deldr. Andan sonra cem bauma gelen vk h791 saklamayub bir bir792
nakl itdm. Hazret-i Seyyid eyitdi; y Sadrud-dn ayagum altn kaz, ayed ki, bunda
gmdn ola deyb mbrek ayagn kaldurd. Bir gayri yire basd, ol didii793 yire
birkac kazma urdum b-temme794 nie gmdmse795 kd, bildm hl ne imi. Hazret-i
Seyyidn ayagna db tevbe ve796 istifar itdm797 didi. Hakk-tel cem tlibleri
mridlerinn kul zere mstakm klub mekrden emn, klvere;798 mn, y rabbllemn.
Ve dah799 rivyet olund ki; ol zemnda Baddda halfe olan kimesnenn
olnun bir olancgu800 vard. ttifak ol olancuga (72/a) bir maraz arz old iki eli ve
iki ayag h801 tutmaz old h802 etbba ilcnda ciz803 kaldlar.804 Hazret-i Seyyidn
dah halfe huzurunda idi. Emr itdi ki; olancug805 Hazret-i Seyyidn806 nne
getrdiler. Hazret-i Tcul-rifin kaddesel-lhu srrehul-azz807 cnib-i hakka tevecch
782

ki, A.N., vr. 50/b - .


hc, M.B.N., vr. 54/a.
784
yog, A.N., vr. 50/b.
785
radum, A.N., vr. 51/a.
786
h, A.N., vr. 51/a - ; hc, M.B.N., vr. 54/a.
787
bulamadm, A.N, vr. 51/a.
788
itdn, A.N., vr. 51/a; M.B.N., vr. 54/a.
789
eyledm, M.B.N., vr. 54/b.
790
kabil, M.B.N., vr. 54/b.
791
h, A.N., vr. 51/a - ; hc, M.B.N., vr. 54/b.
792
M.B.N., vr. 54/b.
793
M.B.N., vr. 54/b.
794
b-temme, M.B.N., vr. 54/b - .
795
gmdyse, A.N., vr. 51/a.
796
M.B.N., vr. 54/b.
797
itdm, A.N., vr. 51/a - .
798
emn klvere, M.B.N., vr. 54/b - .
799
pes, A.N., vr. 51/a.
800
ol, A.N., vr. 51/a.
801
h, A.N., vr. 51/a - ; M.B.N., vr. 54/b - .
802
cem, A.N., vr. 51/b; M.B.N., vr. 54/b.
803
ciz, M.B.N., vr. 54/b - .
804
oldlar, M.B.N., vr. 54/b.
805
olan, A.N., vr. 51/b.
806
Seyyidn, A.N., vr. 51/b - .
807
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 51/b.
783

292

eyledi, bir sat cem-i himmet ve azm itdi. Andan sonra808 mrdine emr itdi ki;
Bismillh-ir-rahmn-ir-rahm deyb ol olancgun809 eline ve ayagna tkre. Andan ol
tkrgi ile810 elini ve ayagn ova. Mrd dah Seyyid ne emr itdise811 eyle itdi. Andan
sonra Seyyid-i Hazret812 ol813 mrde814 yine815 emr itdi ki; eline yapub ide ki;816  )'7
*

817

"

didi; yani tur Allah izniyle818 mrd eyle, itdi819 ve olanu Allahu-telnun

inyetiyle ve evliy himmetiyle820 sa ve slim olub derhal yerinden821 turub Hazret-i


Seyyidn mbrek elinii822 pd, sa ve slim old823 derhal yerinden turub Hazret-i
Seyyidn mbrek elini824 pdi ve hizmetinden gitmedi, ta kim buyd; andan Hazret-i
Seyyid emr itdi ki; dedesi halfe hizmetine825 vara ve eyitdi ki; ' Z T2 '/ "' !? U) '2m
*

*

yan826 (72/b) var dedene mlzemet eyle; ta827 ki, Allah828 sana andan sonra

vade etmidr ki,829 nesne gelince Allahu-tel andan sonra830 am ve Irk pdhln vade itmidr,831 vakt ki, dedesi halfe, Hazret-i Seyyidn832 bu kelimtn
iitdi. Ol vakt am anlarun delidi. n--Allahu tel833 am memleketi834 bizm
old dey ferh old835 ama yrdi, feth itdi. Allahu-telnun avni birle836 andan

808

sonra, A.N., vr. 51/b - .


oglanun, A.N., vr. 51/b.
810
tkrkle, A.N., vr. 51/b.
811
Seyyiditdise, A.N., vr. 51/b - ; M.B.N., vr. 55/a.
812
Seyyid, A.N., vr. 51/b; Hazret-i Seyyid, M.B.N., vr. 55/a.
813
ol, A.N., vr. 51/b - ; M.B.N., vr. 55/a - .
814
mrdine, M.B.N., vr. 55/a.
815
yine, A.N., vr. 51/b - .
816
ide ki, A.N., vr. 51/b - .
*
Allahn izniyle kalk.
817
)' #'4 " , M.B.N., vr. 55/a.
818
Allahu-tel izniyle tur, M.B.N., vr. 55/a.
819
mrditdi, A.N., vr. 51/b - .
820
himmetleriyle, M.B.N., vr. 55/a.
821
evliyyerinden, A.N., vr. 51/b - .
822
ellerin, A.N., vr. 51/b - .
823
olub, M.B.N., vr. 55/a.
824
ellerini, M.B.N., vr. 55/a.
825
hizmetine, M.B.N., vr. 55/a - .
*
Ey Irak ve am Meliki, Allaha vermi olduun vadi yerine getir.
826
kiyan, A.N., vr. 51/b - .
827
M.B.N., vr. 55/a.
828
Hakk-tel, M.B.N., vr. 55/a.
829
eyled ki, M.B.N., vr. 55/a.
830
M.B.N., vr. 55/a.
831
M.B.N., vr. 55/a.
832
Seyyidn, A.N., vr. 51/b - .
833
M.B.N., vr. 55/a.
834
memleketi, A.N., vr. 51/b - .
835
olub, M.B.N., vr. 55/a.
836
avnile, M.B.N., vr. 55/a.
809

293

cem837 eflinde ve harektnda Ebl-Vef Hazretlerinn rey bel838 olmasa bir i839
itmezdi ve ana tbi olmd. Pes iki cihnda sadet bulub mansr ve840 muzaffer old, ta
lnce ol halfe,841 Hazret-i Seyyid meveretsz i ilemezdi. Andan sonra gelen
halfeler dah Hazret-i Seyyid nesline mvere klmaynca842 bir ul ie ikdm klub843
r itmezlerdi844 Sadet anlarun ki;845 silsilesine yapub devleti ebedi buld.846 Hakktel cem mmet-i Muhammed anlarun himmet-i lyesi berektyla847 tor yoldan
irmeye, mn, y rabbl-lemn.848
Ve dah849 rivyet olund ki; Hazret-i Seyyidn (73/a) mrdlerinden bir
kimesne vard; adna eyh Receb bin Umrn Vst dirlerdi. Hazret-i Seyyidn makbl
mrdlerindenidi.850 Mertebe-i hilfete irimiidi ve salhla gayet851 hret tutmd.852
Meger bir tife Hazret-i Seyyidn ziyretine kasd kldlar, gelb eyh Recebe
uradlar. eyh Receb bunlara ikrm idb ziyfetler eyledi. Vakt ki, bunlar gitmege
kasd itdiler.853 eyh Receb bunlar gnderb ved eyledi.854 Bunlar855 eyitdiler ki; gel
Hazret-i Seyyide856 bile gidelm. eyh Receb bunlara zr beyn idb gitmedi. Pes
bunlar veda idb857 revne olub858 Hazret-i eyyidn huzuruna iridler. Hazret-i
Seyyid859 bunlara sord ki; Recebn hli nedr, nen siznle bile gelmedi?860 Bunlar
eyitdiler;861 y Seyyid Receb zr beyn itdi, biz dah zrn kabul idb ansuz geldk.

837

ceman, M.B.N., vr. 55/a.


rey-i birle, A.N., vr. 52/a; rey-i erfesiyle, M.B.N., vr. 55/b.
839
bir i, A.N., vr. 52/a - .
840
mansr ve, A.N., vr. 52/a - .
841
ol halfe, M.B.N., vr. 55/b - .
842
itmeynce, M.B.N., vr. 55/b.
843
ikdm klub, M.B.N., vr. 55/b - .
844
bir ul ie r idb ikdm itmezdi, A.N., vr. 52/a.
845
anun ki, anlarun, M.B.N., vr. 55/b.
846
sadetbuld, A.N., vr. 52/a - .
847
l himmetleri berektnda, A.N., vr. 52/b.
848
mnlemn, A.N., vr. 52/a - .
849
Pes, A.N., vr. 52/a .
850
makbllerindenidi, M.B.N., vr. 55/b.
851
M.B.N., vr. 55/b.
852
vetutmd, A.N., vr. 52/a - ; bulmud, M.B.N., vr. 55/b.
853
gitmek istedi, A.N., vr. 52/a; kasd eylediler, M.B.N., vr. 55/b.
854
eyheyledi, A.N., vr. 52/a - .
855
eyh Recebe, A.N., vr. 52/a.
856
Seyyide, A.N., vr. 52/a.
857
M.B.N., vr. 56/a.
858
oldlar, M.B.N., vr. 56/a.
859
Seyyid, A.N., vr. 52/a.
860
Recebn hli ne, nen gelmedi siznle?, A.N., vr. 52/b.
861
eyitdi, A.N., vr. 52/b.
838

294

Hazret-i Seyyid eyitdi; ?W X,Y Q " )* yan;862 Receb Hakk-telnun bir863 fiiline
mstahak olmudur, nki bu864 kavm865 Hazret-i Seyyidn gazabn grdiler, (73/b)
balarnu aaga salub skit oldlar. Andan sonra Hazret-i Seyyid866 kelimta ve vaz ve
nshata megul olub kavmi tate ve sulka tahrz itdi. Sohbet gayet gem old. hir
meclisde kavme bir hlet gelb vecd oldlar. lemi gaybe sluk idb yle mahede
itdiler ki; bunlar Hazret-i Seyyidn huzurunda imiler, n-gh meclis ortasna867 bir el
ddi, teemml idb grdiler ki; bu el eyh Receb Vstnindr.868 Andan bir el dah
ddi, andan ba ddi, andan bir ayag ddi, andan bir ayag dah ddi, andan kalan
gvdesi ddi. Pre pre olmu, andan Hazret-i Tcul-rifin bu iki869 eli ve ayag ve
ba ve kalan gvde prelerini cem idb eyitdi ki; y Receb seni bizm sohbetmize
gelmege870 davet itdiler, zr beyn idb bizi ziyret itmege871 gelen kavimle bile
gelmedn, imdi pre pre olub geldn. Bu kavm bu hleti grb gayet mahzn olub
hayrn kaldlar. Andan Hazret-i Seyyid (74/a) eyitdi; *'WY2 h?4I +'U )' " G>' / 7
yani; y Receb tur Allahu-destr- birle872 nitekm, ol saken873 tururdun artuk bunun
gibi gsthlk itme. Andan Receb sa olub turd, bu kavm gayet ferh oldlar.
Vakt ki, sohbet temm old, zikr874 dindi. Kavm dah kendlere gelb grdler
ki; eyh Receb, Hazret-i Seyyidn875 karusnda el balayub turur ban aaga salm,
benzi saru876 olmu, gzlerinden y revn olm. Bu kavm; bun grb, hayrn oldlar
turub877 Hazret-i Seyyidn mbrek878 ayagna ddiler. Hazret-i Seyyid Recebn
sun afv itdi; amm slknda makam- bedayete yani ibtid-i slkda hsl olan

Muhakkak hak etti......


Q " yan, A.N., vr. 52/b - .
863
bir, M.B.N., vr. 56/a - .
864
bu, M.B.N., vr. 56/a - .
865
kavm, A.N., vr. 52/b.
866
Seyyid, A.N., vr. 52/b.
867
ortasnda, M.B.N., vr. 56/a.
868
kiVstnindr, A.N., vr. 52/b - .
869
M.B.N., vr. 56/a.
870
gelmege, M.B.N., vr. 56/b - .
871
ziyrete, A.N., vr. 52/b; M.B.N., vr. 56/b.
*
Allahn izniyle olduun gibi ol, bir daha ona dnme.
872
Allahu-tel izniyle, M.B.N., vr. 56/b.
873
sa iken, M.B.N., vr. 56/b.
874
zikr, A.N., vr. 53/a - .
875
Seyyidn, M.B.N., vr. 56/b - .
876
sararm, M.B.N., vr. 56/b.
877
A.N., vr. 53/b.
878
M.B.N., vr. 56/b.
862

295

makama tenezzl itdi.879 Andan sonra880 nie mddet cedd cehd itdi, ta ki, evvelki
makamn buld. hirl-emr slkda eyh Receb881 ol mertebeye irimidr ki;882 anun
hakknda Seyyid eyitdi; izzet-i hda Hakk in883 Receb bir makama irimidr ki,
diled kimesne (74/b) ol makama iridrr ve diledini men ider, Allahu-tel
emri birle.884
Rv eydr; Hazret-i Seyyidn ziyretine gelen885 kimesnelern birisi ol
meclisde tecdd-i akd idb886 tevbe eyledi,887 gayet fakridi888 Hazret-i Seyyidn
velyet-i berektnda Hakk-tel ol kimesnenn889 muhabbeti Ksanda bir mldar
kiinn gnlne890 brakd. Gelb Seyyidden diledi ki; ol kimesne ile karnda ola
Hazret-i Seyyid dah getrdb891 ikisini karnda eyledi.892 Ol kii cem mlnun nsfn
ol kimesneye bildrdi. kisi dah893 Hazret-i Seyyidn hizmetinde oldlar, rahmetullhitel.
Ve dah894 rivyet olund ki; Hazret-i Seyyidn makbl hizmet-krlarundan bir
kimesne vard, adna Kanber dirlerdi. Hazret-i Seyyid ana895 emr itdi896 ki; deirmene
varub un897 de. Kanber dah buday alub muhibblere, gddrdi898 ta ki, tan
ardub tmeye kabil ideler.899 Zr ol diyrda900 det (75/a) olmidi ki, elbetde901
Hazret-i Seyyid902 zviyesinde903 ynan itmen904 budayn ezdrrlerdi. Kendleri bu
879

ibtida slkdan olan makamdan tenezzl itdi, M.B.N., vr. 56/b.


A.N., vr. 56/b; M.B.N., vr. 56/b.
881
M.B.N., vr. 57/a.
882
iridm ki, A.N., vr. 53/a - .
883
in, M.B.N., vr. 57/a - .
884
emrile, M.B.N., vr. 57/a.
885
kalan, M.B.N., vr. 57/a.
886
eyleyb, A.N., vr. 53/b.
887
itdi, A.N., vr. 53/b.
888
gayet fakridi, A.N., vr. 53/b - .
889
kiinn, M.B.N., vr. 57/a.
890
kalbine, M.B.N., vr. 57/a.
891
kabul idb, M.B.N., vr. 57/a.
892
Hazret-i Seyyid dah kabul idb, ikisi dah olunca, A.N., vr. 53/b.
893
oldah, A.N., vr. 53/b - .
894
pes, A.N., vr. 53/b.
895
ana, M.B.N., vr. 57/a - .
896
eyledi, M.B.N., vr. 57/a.
897
buday, M.B.N., vr. 57/a.
898
ledrdi, A.N., vr. 53/b; M.B.N., vr. 57/a.
899
ola, M.B.N., vr. 57/b.
900
ol diyrda, A.N., vr. 53/b - ; M.B.N., vr. 57/b - .
901
elbetde, M.B.N., vr. 57/b - .
902
olmidiSeyyid, A.N., vr. 53/b - .
903
zviyede, A.N., vr. 53/b.
904
itme, M.B.N., vr. 57/b.
880

296

hidmeti905 bon906 grrlerdi. yle ki; bir kimesneye buday virmeseler artmaga gayet
mtehayyir olub907 incinrdi. Pes Kanber dah908 bunlara buday virdi. Ol tife909
inde bir kimesnenn910 bir cemile avret varidi, adna: Rz dirlerdi. Ol avretn gnli
meyl eyledi ki; Kanber ile karnda olalar. Ol911 dah912 rz old.913 Eyitdi; Hazret-i
Seyyidden korkarm ayed ki, anun bu ie rzas olmaya, anun914 hm klc
boynumuza uraya. Avret eyitdi; Hazret-i Seyyid Ksanda bunda ve ol915 ahvl916
nie917 malmdur?918 Kanber eyitdi; vay sana gelsn919 ki, ana nr- vilyeti
sebebiyle920 yakn ve rak921 birdr yaknda922 nice grrse rak dah923 eyle924 grr
deyb gitdi. Varub ana925 emrine megul old; amm Kanbern gnlinde926 meyl927
kend eker928 eger929 Hazret-i Seyyidden korkmasa rz olurd. Vakt ki,930 Kanber931
deirmenden un cem idb (75/b) getrdi. Hazret-i Seyyidn gzi Kanbere tu old.
Vilyet-i nr932 birle933 malm eylediki934; Kanber935 ol avret ile karda936 olmaa937

905

hizmeti, A.N., vr. 54/a.


ymn, A.N., vr. 54/a; M.B.N., vr. 57/b.
907
mtehayyir olub, A.N., vr. 54/a; M.B.N., vr. 57/b - .
908
dah, M.B.N., vr. 57/b - .
909
bunlarun, A.N., vr. 54/a.
910
bir kimesnenn, M.B.N., vr. 57/b - .
911
Kanber, A.N., vr. 54/a.
912
dah, A.N., vr. 54/a.
913
olmad, A.N., vr. 54/a; M.B.N., vr. 57/b.
914
onun, A.N., vr. 54/a;
anun, M.B.N., vr. 57/b - .
915
olan, A.N., vr. 54/a;
M.B.N., vr. 57/b.
916
hl, M.B.N., vr. 57/b.
917
nice, A.N., vr. 54/a.
918
malm olur, M.B.N., vr. 57/b.
919
gelsn, A.N., vr. 54/a - .
920
nr- vilyetiyle, A.N., vr. 54/a.
921
rak ve yakn, M.B.N., vr. 57/b.
922
yakn dein, M.B.N., vr. 57/b.
923
rak dein, M.B.N., vr. 57/b.
924
yle, M.B.N., vr. 57/b.
925
un, A.N., vr. 54/a; M.B.N., vr. 57/b.
926
gnlne, M.B.N., vr. 57/b.
927
meyl, A.N., vr. 54/a - .
928
Kanberin gnline meyl geldi, A.N., vr. 54/a.
929
eger, M.B.N., vr. 57/b - .
930
ki, A.N., vr. 54/a - .
931
Kanber, M.B.N., vr. 57/b - .
932
nr- vilyetile, M.B.N., vr. 58/a.
933
birle, A.N., vr. 54/a - ; M.B.N., vr. 58/a - .
934
old, M.B.N., vr. 58/a.
935
Kanber, M.B.N., vr. 58/a - .
936
karnda, M.B.N., vr. 58/a.
937
ola, A.N., vr. 54/a.
906

297

meyl eylemidr. Gayret eyledi kendden gayri kimesneye meyl eylemeye ve bir938
gnl ki, anda Hazret-i Seyyidn muhabbeti ola mri939 anda gayri kimesneye940
muhabbeti cemolmaya.
Pes Kanbere hiddetiyle bir nazar itdi.941 Kanber b-re takat getrmeyb cnu
teslim itdi. Hazret-i Seyyid hemn ol makamda yuyub kefenleyb namzn klub942
defn eyledi.943 Andan bu944 haberi Rzya iridi Rz dah Hazret-i Seyyidn huzurna
gelb ayagna ddi ve istigfr eyledi. Hazret-i Seyyid Rzya bakd945 eyitdi; *"' H hW7
yan;946 yarak eyle Allaha947 ulamak in andan emr eyledi. Kanbern kabri948
yannda Rz in949 kabr950 kazdlar. Hemn ki, kabr temm old. Rz dah cn951
Hakka teslim eyledi, anda defn itdiler.
Rv eydr; vakt ki, defn itdiler. Hazret-i Seyyid, Rz ile Kanbern952
makberesi953 zerine turub kuran okud. (76/a) Hakk-teldan954 bunlar in955
mafiret956 taleb itdi957 dua itdi ve cmle dusndan958 biri budur ki; 'W 5L T W
*

'$** -H

yan; y lhi senden afv ve honudluk taleb iderem, Kanberle Rz in.959

Andan dnb gitdi, kabrden rak960 old. Kabrden rak oldug vakt eyitdi;961 m-F*LU Y2m2 '/
*

(HYU pY2*

938

yani; y eksklk962 idenlere tevbe virici pd-h ve mttekilere kermet ve

bir, M.B.N., vr. 58/a - .


A.N., vr. 54/a.
940
kimesne, A.N., vr. 54/a; M.B.N., vr. 58/a.
941
bir hiddetle nazar itdi, A.N., vr. 54/a.
942
namzn klub, A.N., vr. 54/b - .
943
itdi, M.B.N., vr. 58/a.
944
bu, M.B.N., vr. 58/a - .
945
bakd, A.N., vr. 54/b - ; M.B.N., vr. 58/a - .
*
Allaha kavumaya hazrlan.
946
h yan, A.N., vr. 54/b - .
947
Allahu-telya, M.B.N., vr. 58/a.
948
Kabrini Kanberin, A.N., vr. 54/b.
949
Rz in, A.N., vr. 54/b - .
950
kabr, A.N., vr. 54/b - .
951
cnn, M.B.N., vr. 58/a.
952
Kanberle, A.N., vr. 54/b.
953
kabr, A.N., vr. 54/b; kabrleri, M.B.N., vr. 58/a.
954
Hakk-tel hazretinden, M.B.N., vr. 58/a.
955
Hakkin, A.N., vr. 54/b - .
956
mafiretlerini, A.N., vr. 54/b.
957
idb, A.N., vr. 54/b; eyledi, M.B.N., vr. 58/a.
958
dularndan, M.B.N., vr. 58/a.
*
Ey Allahm senden affn, rzan kr edici olmay isterim.
959
" in, A.N., vr. 54/b - .
960
ra, M.B.N., vr. 58/b.
961
vakt ki eyitdi, A.N., vr. 54/b.
*
Ktlkleri vmiyen, cmert insanlat seven, ey Allahm.
962
aksaklk, A.N., vr. 54/b.
939

298

at idici Allah, mmdr ki, Hakk-tel cem eksklklere tevbe erzn klub
kermet-i mttekilerden mahrum klmaya963 mn, y rabbl-lemn.964
Ve dah rivyet olund ki; evld- Alden bir kimesne Hazret-i Seyyidn
evsfn iidrdi,965 gayet966 mtk olmud ki; Hazret-i Seyyidn sohbetine irib
kelimt- tayyibesini iide. Bir gn Hazret-i Tcul-rifinin hizmetine geldi bir nie gn
turd.967 Andan Hazret-i Seyyidden destr taleb eyledi, taki makamna vara. Hazret-i
Seyyid ol gn destr virmedi, irtesi yine destr968 (76/b) diledi,969 yine iczet970 virmedi
didi.971 Dah ertesi yene istedi yene virmedi,972 drdnc gn bir kimesne geldi Hazret-i
Seyyidn ninde973 otuz dnr kod. Meger bir hceti vard eger rev olursa Hazret-i974
Seyyid Ebl-Vefya otuz dnrdan nezr olsun demidi. Hceti devolub nezrn ed
eyledi. Hazret-i Seyyid eyitdi; senn hcetn bir kac gn olmdur ki,975 rev old976
nen nezrni getrmekden tehr eyledn?977 gndr ki, msfir olmaga978
konugumuzu komaduk979 sana koyduk980 var, ol dnr anun nnde ko ki, anun
hissesidr. Pes981 ol dnr ol982 kimesneye virdiler, ald amm kabul etmeyb yine
virdi. Hazret-i Seyyid her end ki983 ilhh itdi, are olub984 kabul itmedi. Pes fukarya
tevz idb ledrdi. Hazret-i Seyyid eyitdi; seni 985 gndr ki, sefernden men
eyledk, bir fn nesne in sen dah kabul etmeyb bizm sohbetimizi ihtiyr itdn,
dnyy986 redd itdn987 mtilik olsun sana, kim iki cihnda sadet senn ola, Hakk963

Hakk-tel en son tevbe erzn klu vire, A.N., vr. 54/b.


mnlemn, A.N., vr. 54/b - .
965
iidb, M.B.N., vr. 58/b.
966
gayet, M.B.N., vr. 58/b - .
967
turub, M.B.N., vr. 58/b.
968
destr, M.B.N., vr. 58/b - .
969
istedi, M.B.N., vr. 58/b.
970
yine iczet, M.B.N., vr. 58/b - .
971
M.B.N., vr. 58/b - .
972
dahvirmedi, M.B.N., vr. 58/b - .
973
nne, M.B.N., vr. 58/b.
974
MB.N, vr. 58/b.
975
ki, A.N., vr. 55/a - .
976
senn hcetn rev olal kac gn olmudur, M.B.N., vr. 59/a.
977
getrmedn, A.N., vr. 55/a.
978
msfir olmaga, M.B.N., vr. 59/a - .
979
gndr ki konuumuz, msfir olmaga komaduk, A.N., vr. 55/a.
980
giden, A.N., vr. 55/a.
981
olpes, A.N., vr. 55/a - .
982
ol, A.N., vr. 55/a - .
983
ki, A.N., vr. 55/a - ; herki, M.B.N., vr. 59/a - .
984
M.B.N., vr. 59/a.
985
c, A.N., vr. 55/b; M.B.N., vr. 59/a.
986
dnr, A.N., vr. 55/b.
964

299

tebreke (77/a) ve tel988 cem mmet-i Muhammed aleyhis-salt ves-selm989 iki


cihnda sad klvire,990 mn, y rabbl-lemn.991
Ve dah rivyet olund ki; Kusn vilyetinde bir Rfz zhir olub baz avmdan
ve chhladan992 nie993 kimesneler ana tbioldlar. Pes ehl-i Kusn gelb Hazret-i
Seyyide ikyet eylediler. Hazret-i Seyyid eyitdi; zc( in-a-Allah yani yakn994
zemnde salha gelse gerek Allahu-tel995 dilerse bunun zerine bir mddet gedi.
Rfz salha gelmedi, yene kavmi ikyet itdiler, yene Hazret-i Seyyid evvelki cevb
virdi. Bir mddet bunun996 zre gedi,997 yine998 Rfz yola999 gelmedi. Yine bu1000
kavm ikyet itdiler, Hazret-i Seyyid yine evvelki cevb virdi. Andan sonra Hazret-i
Seyyidn yol ol Rfz oldug karyeye ugrad. Cem ehl-i karye1001 Hazret-i Seyyide
karu kdlar. Ol1002 Rfz dah bunlarun inde byle idi. Hazret-i Seyyidden dilek
itdiler ki; anda kona ta ki, bir pre1003 mbrek cemlyle merref olalar. Hazret-i
Seyyid davete icbet idb atdan1004 indi, oturmadan kavmn inde ol Rfz nr-
velyetiyle bilb krd eyitdi; ibrikle1005 (77/b) su getrb1006 benm ardumca gel. Pes
Rfz su getrb1007 Hazret-i Seyyidn ardunca yridi, hemn ikisi bir shrya kub,
gitdiler.1008
Hazret-i Seyyid bir yerde karar idb1009 ol suyla b-dest ald. Vakt ki; bdestden frig old. N-gh bir kaan arslan ka geldi. Hemn ki,1010 Rfz arslan grdi
987

dnyyitdn, M.B.N., vr. 59/a - .


Hakk-tel, M.B.N., vr. 59/a.
989
M.B.N., vr. 59/a.
990
sadet dnrn myesser ide, M.B.N., vr. 59/a.
991
ikilemn, A.N., vr. 55/b - .
992
ve chhladan, A.N., vr. 55/b - .
993
M.B.N., vr. 59/a.
994
yakn, A.N., vr. 55/b - ; M.B.N., vr. 59/b - .
995
Allah, A.N., vr. 55/b; in-a-Allahu-tel, M.B.N., vr. 59/b.
996
bunun, A.N., vr. 55/b - .
997
bunun zerine bir mddet gecdi, M.B.N., vr. 59/b.
998
yine, M.B.N., vr. 59/b - .
999
salha, M.B.N., vr. 59/b.
1000
bu, M.B.N., vr. 59/b - .
1001
sonrakarye, A.N., vr. 55/b - .
1002
bu, A.N., vr. 55/b; M.B.N., vr. 59/b.
1003
bir pre, M.B.N., vr. 59/b - .
1004
atndan, A.N., vr. 55/b; M.B.N., vr. 59/b.
1005
ibri ile, A.N., vr. 56/a.
1006
getr, M.B.N., vr. 59/b.
1007
ibriki getrb, M.B.N., vr. 59/b.
1008
M.B.N., vr. 59/b.
1009
M.B.N., vr. 59/b.
1010
vakt kihemn ki, A.N., vr. 56/a - .
988

300

anda mini ditremek dutd,1011 kendvi yav kald gayet korkub1012 diriliinden mmdi
kesdi,1013 kamak istedi. Hazret-i Seyyid dah1014 eyitdi; korkma nesne olmazsn.
Hemn ki, arslan yakn geldi Hazret-i Seyyidn ayagna yz srb tevzu birle
karusunda turd. Rfz bu hleti1015 grb hayrn kald. Hazret-i Seyyid eyitdi; ey bre bu kesble ve hleyle1016 olmaz bil ki; cnib-i Hakkdan atdur, feyz-i ilhidr.
Hazret-i Resln sallallah tel aleyhi ves-selem1017 snnetine ittib idb, eline1018
ve ashbna muhabbet itmen semeresidr ve1019 Rfz eyitdi; y Seyyid efdl-i
sahbe kimdr? Hazret-i1020 Seyyid eyitdi; Eb Bekr Tak1021 andan mer Tak andan
sonra Osmn1022 ve Al radi-Allahu-aleyhm1023 ecman, alt sahbe dah ki,1024 (78/a)
taht-ecere bat itdiler ki; ehr- yrile on uldurlar. Rfz eyitdi; ne cevb virr? Ol
kimesne ki; Hazret-i Resln aleyhis-selmun1025 ammsi olnn ve karndanun
zerine gayri kimesneleri takdm eyleye. Hazret-i Seyyid eyitdi; Allahu-tel ve Resli
katnda cevb oldur ki; ol kimesne ki, Allahu-tel1026 ve Resli aleyhis-selm1027
eyitdi, takdm ve tafdl eyledi; biz dah takdm ve tafdl eylerz; zr Tengri1028 ve
Reslnun emrine mut olub1029 kitb-ullah ve kul Resle boyun virmek bize
vcibdr.1030 Rfz eyitdi; sen raz olur msn ki, ceddinn zerine birka ecnebi
kimesneler1031 tafdl oluna?1032 Hazret-i Seyyid eyitdi; Hakka tbi olmak evldur
undan ki; nefsm hevesine uyub1033 zulm idem. Andan sonra Rfzye bir hlet gelb

1011

tutd, M.B.N., vr. 60/a.


gayet korkub, M.B.N., vr. 60/a - ; kendvikorkub, A.N., vr. 56/a - .
1013
kesb, A.N., vr. 56/a; M.B.N., vr. 60/a.
1014
dah, A.N., vr. 56/a - .
1015
hli, M.B.N., vr. 60/a.
1016
hle ile, A.N., vr. 56/a.
1017
M.B.N., vr. 60/a.
1018
el, M.B.N., vr. 60/a.
1019
ve, A.N., vr. 56/a - ; M.B.N., vr. 60/a - .
1020
M.B.N., vr. 60/a.
1021
Eb Bekr essdk, M.B.N., vr. 60/a.
1022
Osmn Zin-nr, M.B.N., vr. 60/a.
1023
Rdvan-ullahi aleyhim, A.N., vr. 56/a; M.B.N., vr. 60/a.
1024
ki, A.N.,vr. 56/a - .
1025
M.B.N., vr. 60/b.
1026
tenr-i tel, A.N., vr. 56/b; M.B.N., vr. 60/b.
1027
aleyhis-selm, A.N., vr. 56/b - .
1028
Tenri, M.B.N., vr. 60/b.
1029
Tengriolub, A.N., vr. 56/b - .
1030
farzdur, M.B.N., vr. 60/b.
1031
M.B.N., vr. 60/b.
1032
olunalar, M.B.N., vr. 60/b.
1033
tabi olub, M.B.N., vr. 60/b.
1012

301

eyitdi ki; y Seyyid tahkik bildm ki; senn1034 szn hakkdur deyb 1035 eline yapub
tevbe ve istifr eyledi. Pes dnb kavme geldiler. Rfz ol kendve tbi olan
kimesnelere, m-cery bildrdi. Anlar dah1036 gelb Hazret-i Seyyidn (78/b)
mbrek1037 ayagna db tevbe itdiler, hirl-emr ol Rfz suleh-i kibrdan old,1038
Hakka vsl old. '7 W
1039

Ve dah rivyet olund ki; bir Yahd Kalmnaya geldi.1040 Kalmna ehlinden
tam taleb eyledi, h1041 kimesne ana tam virmedi. Pes ol Yahd Kalmnadan kub
revn1042 old. Hazret-i Seyyide nr- vilyetiyle malm olub tiz ardundan1043 adam1044
gnderdi Yahdyi yoldan1045 dndrdi. Yahd geldi; ltf tamlar getrb karnun
toyurd zr diledi mazr tut, tiz bilemedm didi.1046 Temm1047 andan Yahd1048 turub
yola revne old hemnki,1049 Kalmnidan1050 tara kd. Hakk-tel gzinden hcb-
gafleti gtrdi1051 gitdi,1052 grdi ki; Hazret-i Seyyidn zviyesinden nr1053 kub1054
gge direk olm hemn bu hleti grb dndi, geldi Hazret-i Seyyidn ayagna ddi,
Mslman old. Kata zviyeden kmayub anda kald1055 ibdete megul old ta lnce
Hazret-i Seyyidn hizmetinden1056 gitmedi, rahmetul-lahi aleyh.
Pes rivyet olund ki; Hazret-i Seyyid kaddesel-lhu (79/a) srrehul-azz1057 bir
gn1058 Badd camiinde vaz idb kelm- drrer-brnden cevhir-i neid iderdi.
1034

sizn, M.B.N., vr. 60/b.


M.B.N., vr. 60/b.
1036
M.B.N., vr. 60/b.
1037
M.B.N., vr. 60/b.
1038
olub, M.B.N., vr. 60/b.
1039
M.B.N., vr. 61/a.
1040
gelb, M.B.N., vr. 61/a.
1041
hc, A.N., vr. 57/a; M.B.N., vr. 61/a.
1042
revne, M.B.N., vr. 61/a.
1043
M.B.N., vr. 61/a.
1044
bu iki dervi, M.B.N., vr. 61/a.
1045
M.B.N., vr. 61/a.
1046
M.B.N., vr. 61/a.
1047
karnun temm toyurd, A.N., vr. 57/a.
1048
Yahd, A.N., vr. 57/a - .
1049
ki, A.N., vr. 57/a - ; M.B.N., vr. 61/a - .
1050
ehirden, M.B.N., vr. 61/a.
1051
hcb gtrdi gaflet, A.N., vr. 57/b.
1052
gitdi, M.B.N., vr. 61/a - .
1053
bu nr, M.B.N., vr. 61/a.
1054
M.B.N., vr. 61/a.
1055
anda kald, M.B.N., vr. 61/a - .
1056
hizmet-i erfesinden, M.B.N., vr. 61/a.
1057
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 57/b.
1035

302

Ekser Baddun1059 halk ve cem meyih-i kibr ve ulem-i zim anda hzr
olmd.1060 Hazret-i Seyyide1061 kelimt arasnda hlt gelb ilhm- rabbanyeden ve
vridt- esmniyeden mulak sz syledi, havss ve avm hayrn kaldlar. Deryy-
marifet gelb grv-i halk gge kd1062 ve meclisde ok mkil tabrt Hazret-i
Seyyidden sdr old ve ol zemnun muteber limlerinden ibn-i Ukeyl ve ibn-i
Hubeyde1063 anda hzrlaridi. Htrlarna bu geldi ki; Hazret-i Seyyid gayet1064
mteveccih1065 syler eger bir pre dah ulm- Arabiyyet ziydece olsa dah ltf
olurd1066 ve1067 mbrek1068 dilinde neva glzet vardur, dey htrlarndan gedi. Vakt
ki meclis hir old. Mescid de olan halk gelb Hazret-i Seyyidle1069 musfaha idb
mbrek elini pdiler. bn-i Ukeyl dah gelb Hazret-i Seyyidle musfaha idecek.
Hazret-i Seyyid, ibn-i Ukeyln elini tutub,1070 (79/b) koyu virmedi ve eyitdi ki; ()'/ QH!
'G/'i) GH G/ ! 5H! '257* 4  Q(H!

yan1071 akl edb1072 fikr eyle,1073 y ibn-i Ukeyl

grmez misinki, bir kavm vardur gnl slahna megul olmlardur, dil slah itmeden
gemilerdr. Hazret-i Seyyid bu kelmnda iret itdi ki; derv olan kimesne btnn
mamr itme1074 gerek zhire mukayyed1075 olmamak gerek ve dah Hazret-i Seyyid
7* $'2 ; z' *U p(I5 5H'2
kaddesel-lhu srrehul-azz1076 { bu beyti okud; 52 'G

yan; kiinn gnli pk olmayub niyeti1077 hlis olmasa dille gayet fash1078
sylemeklign fidesi olmaz ve dah gnli pk olan kimesnenn dili togr olsa zarar
virmez. Hemn ki, ibn-i Ukeyl bu szi iitdi, Hazret-i Seyyidn mbrek1079 ayagna

1058

M.B.N., vr. 61/a.


Badd, A.N., vr. 57/b.
1060
olmulard, A.N., vr. 57/b; hzr, M.B.N., vr. 61/b.
1061
Seyyide, M.B.N., vr. 61/b - .
1062
kd, A.N., vr. 57/b - .
1063
Hubeyre, M.B.N., vr. 61/b.
1064
gayet, A.N., vr. 57/b - .
1065
mvecceh, M.B.N., vr. 61/b.
1066
ziydece grm olsa dah ltf olurd, A.N., vr. 57/b.
1067
ve, A.N., vr. 57/b - .
1068
M.B.N., vr. 61/b.
1069
Hazret-i Seyyidle, A.N., vr. 57/b - .
1070
tutd, A.N., vr. 57/b.
1071
QH! yan, A.N., vr. 57/b - .
1072
taakkul eyleyb, A.N., vr. 57/b.
1073
eyit, A.N., vr. 57/b.
1074
idb, M.B.N., vr. 62/a.
1075
mukayyed, A.N., vr. 58/a - ; megul, M.B.N., vr. 62/a.
1076
kaddesazz, M.B.N., vr. 62/a - .
1077
M.B.N., vr. 62/a.
1078
M.B.N., vr. 62/a.
1079
M.B.N., vr. 62/a.
1059

303

ddi,1080 tevbe eyledi. Ol gsthlk zrni dileyb Hazret-i Seyyidn sohbetinde


olmag iltims eyledi. Hazret-i Seyyid dah mazr dutub1081 hcetini rev eyledi1082
himmet-i (80/a) lyyesine dirg itmedi. hir ibn-i Ukeyl bir mertebeye iridi1083 ki;
Hazret-i Seyyidn makbl ve1084 mukarreb ashbndan old. Hakk-tel cem
mminleri1085 evliy himmetinden1086 mahrum klmaya, mn, y rabbl-lemn.
Ve dah rivyet olund ki; Nehr-i Rb katnda bir l kubbe vard. Ana1087 mezr Hazret-i li dirlerdi. Ol mehur olan mezrdan gayridr.1088 Bir gn Hazret-i Seyyid
kaddesel-lhu srrehul-azz ol kubbeye varub, ol mezr ziyret itmege kasd eyledi.
eyh Abdur-rahmn Tafsunc eydr; ben dah Hazret-i Seyyid ile beyle idem. Kaan ki;
Hazret-i Seyyid kubbeye girdi, iki rekat namz klub1089 kbleye karu arkasn
makbereye virb oturd.1090 Ol mezra hidmet iden kimesnenn hatruna inkr geldi ki,
Hazret-i Seyyid mm linin radye Allahu anhu Hazretlerinn mezrna1091 arka virb
oturmak rev degildr. Hemn ki; Hdim gnlinden bu nesne geirdi.1092 Hazret-i
Seyyide malm olub Hdimi yanna kgrd.1093 Eyitdi; Allah akna togr syle ki,
hatrndan (80/b) imdi1094 ne gedi. Hdim gizlemedi, togrusn dey virdi. Hazret-i
Seyyid eyitdi; karuma nazar eyle, karusna nazar idb grdi ki; Hazret-i mm li
keremullh-i veche1095 kubbenn mihrbna soyunm, yzi Hazret-i Seyyidden yana
ol1096 Hdime dehet gelb mtehayyir old. Hazret-i Seyyidn mbrek1097 ayagna
db eyitdi ki; y Seyyid ceddn mm linn hrmetine1098 benm sum afv idesin

1080

db, M.B.N., vr. 62/a.


tutub, M.B.N., vr. 62/a.
1082
klub, M.B.N., vr. 62/a.
1083
irdi, M.B.N., vr. 62/a.
1084
makbl ve, M.B.N., vr. 62/a - .
1085
mmini, M.B.N., vr. 62/b.
1086
himmetlerinden, M.B.N., vr. 62/b.
1087
M.B.N., vr. 62/b.
1088
M.B.N., vr. 62/b - .
1089
kld, M.B.N., vr. 62/b.
1090
arkasn makbereye virb kbleye karu oturd, M.B.N., vr. 62/b.
1091
mezr- erfine, M.B.N., vr. 62/b.
1092
Hdimin gnlne, M.B.N., vr. 62/b.
1093
kgrub, M.B.N., vr. 62/b.
1094
imdi hatrndan, M.B.N., vr. 62/b.
1095
radiyallahu anh, M.B.N., vr. 62/b.
1096
ol, M.B.N., vr. 63/a - .
1097
M.B.N., vr. 63/a.
1098
rh in, M.B.N., vr. 63/a.
1081

304

ve gstahluguma kalmayasn. Hazret-i Seyyid dah1099 afv idb tevbe virdi. Hdim ta
lnce Hazret-i Seyyidn hizmetinden gitmedi, ashb- Seyyidden old.
Ve dah rivyet olund ki; Hazret-i Seyyid kaddesel-lhu srrehul-azz1100
hirete intikal itdkden sonra1101 bir nie yl geb1102 iki kimesne Mrdin
vilyetinden1103 Hazret-i Seyyidn mezr- erfini ziyret itmege geldiler. Ol zemnda
Hazret-i Seyyidn zviyesinde ve trbe zerinde1104 Seyyid Matara ol Seyyid Yakub
mtevell idi.
Vakti ki; bu iki kii zviye-i Hazret-i Seyyide yakn geldiler. Mehed-i li
radye Allahu anhu, (81/a) kubbesini arakdan grdiler. Birbiriyle1105 tandlar ki, ol
mezr Seyyid yaknumuzdadr ana m varalum1106 sonra1107 Hazret-i li mezrna
varub efdal ile hatm idelm? Bunlar bu rey zre tururken,1108 karudan1109 bir atlu azm
heybetl kimesne zhir old. Rst bunlarun zerine togruld yakn gelb bunlara selm
virdi. Bunlar selmn aldukdan sonra ol atlu bunlara sord ki; ne danrdunuz? Bunlar
dah kaziyye temm idivirdiler.1110 Ol atlu1111 eyitdi; iki drl zikr1112 itmisiz. kisi
dah sevbdur, her kang mezra ki, evvel varsz, vech vardur;1113 amm ben li ibn-i
Eb Tlibem ide beni ziyret itdnz varun Tcul-rifini dah ziyret eylen,1114 ol
benm ciger kemdr.
Pes bunlar bundan du temenni itdiler. Du idb elini yzine srdi gayb old.
1115

Grdiler ki; h kimesne yog, gayb olm andan sordlar. Hazret-i Seyyid

kubbesine geldiler. Vakt ki; Seyyid Yakub bunlara nazar itdi. (81/b) Eyitdi ki;
merhab hayre makdam, dnden ber size muntazram. Elhamdlillh ki, ceddm mm

1099

dah, M.B.N., vr. 63/a - .


kaddesel-lhu srrehu, M.B.N., vr. 63/a.
1101
sonra, M.B.N., vr. 63/a - .
1102
yldan sonra, M.B.N., vr. 63/a.
1103
M.B.N., vr. 63/a.
1104
trbedr, M.B.N., vr. 63/a.
1105
bir biri ile, M.N.B, vr. 63/a.
1106
ana varub, M.B.N., vr. 63/a.
1107
yohsa, M.B.N., vr. 63/a.
1108
teredddde iken, M.B.N., vr. 63/b.
1109
M.B.N., vr. 63/b.
1110
idivirdiler, M.B.N., vr. 63/b.
1111
ol atlu, M.B.N., vr. 63/b - .
1112
fikr, M.B.N., vr. 63/b.
1113
hervardur, M.B.N., vr. 63/b - .
1114
idn, M.B.N., vr. 63/b.
1115
bu beytiold, M.B.N., vr. 63/b - .
1100

305

li radye Allahu anhu1116 sizi1117 bu tarafa dellet eyledi ve teredddden hals eyledi.
Bu kiiler, tahkik bildiler ki; ol atlu mm liimi, radye Allahu anhu ve1118
keremullh-i veche. Andan nezr itdiler ki; Hazret-i Seyyide her yl geleler, mezrn1119
tavf ideler. Pes ta lince her yl gelb ziyret itdiler.
Ve dah rivyet olund ki; Hazret-i Seyyidn1120 makbl mrdlerinden eyh1121
Ebl-Fzl Vst dirlerdi bir kimesne vard. Bir gn gnline

geldi ki; kuds-u

mbreke1122 varub Hallullh ziyret eyleye.1123 Hazret-i Seyyidden destr istedi,


virmedi, bir nie defa izin taleb eyledi, izin1124 virmedi.1125 hir birka gnden
sonra1126 yine izin taleb itdi,1127 destr alub1128 Kuds- erfe kasd eyledi.1129 Hazret-i
Seyyid ile ved idb yarenlerle1130 esenleb yola girdi1131 (82/a)
Vakt ki; Nablus1132 tana ki Kudsdan iki beridr,1133 iridm, grd ki; bir
derecikde1134 bir heybetl kii; ba auk bir sof cbbeye sarnm,1135 bir tan zerinde
turub ibdet ider. Ebl-Fzl ana yakn vard. Ol dah namznu temm itdi, selm
virdi.1136 Ebl-Fzl mukabelesinde1137 varub selm virdi. Ol kii Ebl-Fzlun
selmn alub eyitdi ki ve ey sana gelsn y bl-Fzl Hazret-i Tcul-rifinn
sohbetni terk idb,1138 hussn nie1139 kerre seni men eyledi1140 ve ey sana blFzl ki;1141 Hazret-i Ebl-Vef sohbetini ki; gnl gzini aar, terk idb ziyret-i
1116

radiyallahu tel anhu, M.B.N., vr. 63/b.


sizi, M.B.N., vr. 63/b - .
1118
radiy-ive, M.B.N., vr. 63/b - .
1119
mezr- erfini, M.B.N., vr. 63/b.
1120
gaybSeyyidn, A.N., vr. 58/a - .
1121
eyh, M.B.N., vr. 64/a - .
1122
mbreke, A.N., vr. 58/a.
1123
ide, M.B.N., vr. 64/a.
1124
izin, M.B.N., vr. 64/a - .
1125
birvirmedi, A.N., vr. 58/a - .
1126
gn geb, M.B.N., vr. 64/a.
1127
eyledi, M.B.N., vr. 64/a.
1128
virdi, A.N., vr. 58/a.
1129
kuds-eyledi, A.N., vr. 58/a - .
1130
yarenle, M.B.N., vr. 64/a.
1131
Seyyidle ve yarenlerle ved idb esenleb yola girdi, A.N., vr. 58/a.
1132
Trablus, M.B.N., vr. 64/a.
1133
gnlk, A.N., vr. 58/a; konak, M.B.N., vr. 64/a.
1134
derede, A.N., vr. 58/a; M.B.N., vr. 64/a.
1135
cbbe sarulunmu, A.N., vr. 58/a; M.B.N., vr. 64/a.
1136
selm virdi, M.B.N., vr. 64/a - .
1137
mukabelesine, A.N., vr. 58/a.
1138
itdn, M.B.N., vr. 64/a.
1139
husssn nice, A.N., vr. 58/a.
1140
itdi, M.B.N., vr. 64/b.
1141
ki, A.N., vr. 58/a - .
1117

306

Kudse kasd eyledn,1142 bir kimesnede ki, himmet-i eyh1143 olmasa1144 kudsun ana ne
fidesi ola y bl-Fzl himmet-i eyh kesb eyle ki; Kuds seni ziyret kla, sen ana
varmak hcet olmaya. Ebl-Fzl eyitdi; be-lillahil-azm eyhmn adn ve benm
adum neden bildn1145 ve bu1146 m-cery sana kim bildrdi1147 ve neden muttlali1148
oldun?1149 bana eyitgil.
Ol kii eyitdi; y bl-Fzl (82/b) bir kimesnenn ki, gnline envr- ilhi tola,
esrr- gayb ana malm olsa aceb midr? ve dah gne ki, togsa gzi olan kimesne1150
elbetde grr. Tcul-rifin Hazretlerini1151 bilmez rif yogdur cem rifler1152 belki
vuh ve duyur Hazret-i Ebl-Vefy bilrler ve muhibblerdr, imdi bir aceb nesne
vki old. Sana diyem;1153 bu makamda tururdum,1154 iki hd hd birbiri ile dgdiler.
Birisi galib ol1155 birini1156 yere drdi ve zerine ahin misli1157 ddi1158 ve dgmege
balad. Bir hayli zemn dgdi.1159 Her end1160 ki,1161 ol b-re say itdi, anun altundan
kamad ve elinden kub hals olamad. hirl-emr1162 galib olan hd hde and virb
eyitdi ki; imdi kutbl-vakt olan Hazret-i eyh1163 Ebl-Vef hakkn ve Hakktel1164 ana at itd kurb ve kermet hakkn, beni afv idb azd idesin.1165
Hemn ki galib olan hd hd malb olan hd hdden1166 bu kelm1167ki, iitdi. Eyitdi

1142

eyledi, A.N., vr. 58/a.


eyh himmet, A.N., vr. 58/b.
1144
olmaya, M.B.N., vr. 64/b.
1145
M.B.N., vr. 64/b.
1146
M.B.N., vr. 64/b.
1147
eyhun adnu ve benm admu ve bu m-cery sana kim bildrdi, A.N., vr. 58/b.
1148
matla, A.N., vr. 58/b.
1149
muttlali oldun, A.N., vr. 58/b - .
1150
kii, M.B.N., vr. 64/b.
1151
M.B.N., vr. 64/b.
1152
cem rifler, A.N., vr. 58/b - ; M.B.N., vr. 64/b - .
1153
sana diyem, A.N., vr. 58/b - .
1154
dururdum, A.N., vr. 58/b.
1155
olub, A.N., vr. 58/b; M.B.N., vr. 64/b.
1156
hasmn, M.B.N., vr. 64/b.
1157
M.B.N., vr. 64/b.
1158
kd, A.N., vr. 58/b; oturd, M.B.N., vr. 64/b.
1159
M.B.N., vr. 64/b.
1160
cend, A.N., vr. 58/b.
1161
ki, A.N., vr. 58/b - .
1162
hir, A.N., vr. 58/b.
1163
eyh, A.N., vr. 58/b; Seyyid, M.B.N., vr. 65/a.
1164
Hakk celle ve l, M.B.N., vr. 65/a.
1165
beni koyu vir deyub and virdi, A.N., vr. 59/a; eyle, M.B.N., vr. 65/a.
1166
malb hdden, A.N., vr. 59/a - .
1167
bun, A.N., vr. 59/a.
1143

307

ki; afv itdm ve1168 Hazret-i Ebl-Vef ba sadakas1169 azd itdm deyb sal virdi.
Andan sonra eyitdi; (83/a) y bl-Fzl benm nshatum kabul eyle. Ebl-Fzl
eyitdi; ne dirsen kabul itdm. Ol1170 eyitdi;1171 imdi var eyhin hizmetine ol,1172 anun
huzurunda olmak sana ifzldur ol kasd itdgn nesneden1173 ve eyhn zviyesinde iki
rekat namz klub sevbnu bana vir, ben dah mescid-i Aksada iki rekat namz klub
ve Hallullh zerinde iki rekat namz klub sevbnu sana balayayum ve dah
mescid-i Aksay ziyret idb1174 ve Hallullh ve evldn ziyret idb sevbnu sana
balayaym ve dah boynuma alaym ki, Hakk-tel katnda1175 bu ameller kabul ola.
Ebl-Fzl, gnlinde bu szleri gnlnde eser eyledi1176 ve eyitdi ki; be-lillahil-azm
adun nedr ve nice1177 kimesnesn? Eyitdi; benm adum ve nice kimesne1178
idgmi1179 Tcul-rifin bilr turma, anun hizmetine1180 iri. Ebl-Fzl bu sze
muhlefet itmeyb cebel-i Nablusdan arka tevecch itdi.1181 Vakt ki, Irka ddi,1182
Hakk-tel yirn damarlarn dirdi, an vhidde1183 Ebl-Fazl,1184 Hazret-i
Seyyidn1185 zviyesine (83/b) iridi. Hazret-i Seyyidle1186 buluub mbrek elini
pdkten1187 sonra Hazret-i Seyyid1188 eyitdi ki; y bl-Fzl tur, iki rekat namz kl
kardan1189 mescid-i Aksada ve Hallullh mezrnda drt rekat namz kld. EblFzl eydr; turdum1190 iki rekat namz kldum andan1191 frig olub,1192 Hazret-i Seyyid

1168

eyitdive, A.N., vr. 59/a - .


ba sadakas afv etdm, M.B.N., vr. 65/a.
1170
M.B.N., vr. 65/a.
1171
eyitdi, A.N., vr. 59/a - .
1172
var, A.N., vr. 59/a.
1173
itdnden, A.N., vr. 59/a.
1174
ziyret idb, A.N., vr. 59/a - ; M.B.N., vr. 65/a - .
1175
M.B.N., vr. 65/a.
1176
bu szler eser eyledi, A.N., vr. 59/a; bu szleri Ebl-Fzl gnlnde eser eyledi, M.B.N., vr. 65/a.
1177
ne, A.N., vr. 59/a.
1178
eyitdikimesne, A.N., vr. 59/a - ; M.B.N., vr. 65/a - .
1179
beni, A.N., vr. 59/a.
1180
hidmetine, M.B.N., vr. 65/b.
1181
eyledi, M.B.N., vr. 65/b.
1182
iridm, A.N., vr. 59/b; iridi, M.B.N., vr. 65/b.
1183
vaktde, M.B.N., vr. 65/b.
1184
Ebl Fazl, A.N., vr. 59/b - .
1185
Seyyid, A.N., vr. 59/b.
1186
Seyyidle, A.N., vr. 59/b - .
1187
pdi, M.B.N., vr. 65/b.
1188
M.B.N., vr. 65/b.
1189
karndan, M.B.N., vr. 65/b.
1190
turub, A.N., vr. 59/b.
1191
andan, M.B.N., vr. 65/b - .
1192
frig olub, A.N., vr. 59/b - .
1169

308

huzuruna geldm, Hazret-i Seyyid1193 eyitdi ki;1194 y bl-Fzl anun namz1195


senn1196 hakknda1197 senn namzun anun hakknda kabul old;1198 ve eyitdi ki; blFzl1199 bilr misnki ol kiinn ad nedr? Ebl-Fzl eyitdi; bilmezem y Seyyid.1200
Seyyid1201 eyitdi; ana1202 Dvud dirler, amda arpaclk eyler, ehl-i kefdr; amm
amdan tara kmaz1203 btn yznden lemi seyr eyler,1204 hayr1205 yznden bir
lhze amdan ayrlmaz1206 Hakk-tel ana cem kularun ve hayvanatn dillerini
bildrmidr,1207 ilm-i yakn mertebesine irimidr, sliha-i vaktendr ve evliy-i
kibrun himmetine irimidr. Hakk-tel mmet-i Muhammed himmet-i evliydan
mahrum klmaya, mn, y rabbl-lemn.1208 (84/a)
Ve dah1209 rivyet olunduki; eyh Muhammed Gamahn rahmetul-llahi
aleyh1210 eydr; vakt ki, Hazret-i Seyyid kaddesel-lhu srrehul-azz1211 drul-bekya
intikl1212 eyledi. Macd Kervye bir mertebede elem hsl, eyledi ki1213 h kimesnede
ol ztrb ve elem ve hzn yogd.1214 Kaan ki; Hazret-i Seyyidn cenzesi hzr old.
Grdm ki; Mcid skit olm; amm cez ve fer eylemez.1215 Ol kavmde anda fri
ve1216 skin1217 kimesne yog taaccb eyledm ki; gayet mahzun olub sonra bir sat
gemeden bu mertebede skin olmak neden vki old dey Mcidden bunun srrn
sordum.1218 Mcid eydr; Hazret-i Seyyidn mevtnden bir hlet geldi ki; asla sabr ve
1193

Hazret-i Seyyid, A.N., vr. 59/b - ; M.B.N., vr. 65/b - .


ki, A.N., vr. 59/b - .
1195
ikinzn dah, A.N., vr. 59/b.
1196
senn, A.N., vr. 59/b - .
1197
hakknda, A.N., vr. 59/b - .
1198
ikinizn namzda kabul olund, M.B.N., vr. 65/b.
1199
amm, A.N., vr. 59/b.
1200
y Seyid, A.N., vr. 59/b - .
1201
veSeyyid, M.B.N., vr. 65/b - .
1202
kardaunun ad, M.B.N., vr. 65/b.
1203
ammkmaz, M.B.N., vr. 65/b - .
1204
ider, M.B.N., vr. 65/b.
1205
zhir, M.B.N., vr. 65/b.
1206
hayrayrlmaz, A.N., vr. 59/b - .
1207
bildrdi, A.N., vr. 59/b.
1208
slihalemn, A.N., vr. 59/b - .
1209
pes, A.N., vr. 59/b
1210
rahmetullh, A.N., vr. 59/b; M.B.N., vr. 65/b.
1211
kaddesazz, A.N., vr. 59/b - .
1212
irtihl, M.B.N., vr. 66/a.
1213
old ki, A.N., vr. 59/b; M.B.N., vr. 66/a.
1214
gayrileri gibi deil, A.N., vr. 59/b; yogidi, M.B.N., vr. 66/a.
1215
ammeylemez, A.N., vr. 60/a - .
1216
fri ve, A.N., vr. 60/a - .
1217
skin ve fri, M.B.N., vr. 66/a.
1218
taaccb eyledm ki; ol hl ile bu hli srrn sordum, A.N., vr. 60/a.
1194

309

karar itmege mecalm yod, lem-i hisden gitdm,1219 grdm ki; Hazret-i Seyyidn
huzurunda tururum,1220 bana der ki;1221 y Mcid dost dostna ziyrete varcak gayet
ferh olmak gerek ve dah1222 y Mcid, benm ferh1223 olduuma ferh olmaz msn?
Ben eyitdm; y Seyyid sen oldun m?1224 Eyitdi, yog olmadum1225 ben diriyim; gyet
ey makamda skinem ve gayet hob tamlar yerim.1226 Y Mcid; (84/b) var lem-i
ecsmda sana lazm olan nesne eile ve yarenleri teselli eyle, benm in h
gussalanma1227 ben lem-i ervhdaym, civr- rahmndayum ve her vakt ki, bir
hcetinz olsa Allahu-teldan taleb idn ve bana virlen kurb ve kermet ve marufet
hakkn dn-i Allahu-tel size hcetinzi atide, benm vilyetm ve kermetm
sebebinde.1228 Mcid eydr; pes fri olub1229 hzni1230 gnlimden giderdm, h1231
kalbime dah1232 elem gelmedi ve bu hikyet meselidr ki, ashb- Hazret-i Seyyidden
bir fakr Hazret-i Seyyidn mevtine ol kadar aglad ve teessf eyledi1233 ki, kabil-i vasf
degildr. Hazret-i Seyyidn mezr- erfinden gitmedi ok kimesne ashb-
Seyyidden1234 gelb nshat itdiler, re olmad kbri zerinden gitmedi. Bir gn mell
ve mahzn kbr-i diresinde tolanub1235 aglard grdi ki, bir atlu kimesne zhir old
tor kbrden yana yrdi,1236 yakn geldi. Derv grdi ki, bir heybetl kimesnedr ki,
adam yzne bakmaa tkat getrmez ve bir demir (85/a) kr ata binmi Derve selm
virdi. Derv selmun alub nazar itdi, grdi ki, Hazret-i Tcul-rifindr. Atnun
ayagna ddi ve yzini atnun drnagna srb, pdi ve1237 turub Hazret-i Seyyid
ayagn pdi. Andan Hazret-i Seyyid Dervi kocd.1238 Dervin elemi ve hzni skin

1219

gitdm, M.B.N., vr. 66/a - .


huzurundaym, A.N., vr. 60/a.
1221
eydr, A.N., vr. 60/a; M.B.N., vr. 66/a.
1222
ve dah, A.N., vr. 60/a - .
1223
benm dah ferh, M.B.N., vr. 66/a.
1224
siz olmadunuz m, M.B.N., vr. 66/a.
1225
yog olmadum, A.N., vr. 60/a - .
1226
veyerim, A.N., vr. 60/a - ; b-nihye rhmet ve nimete mstagrkm, M.B.N., vr. 66/a.
1227
benm in gamm- hakkma, A.N., vr. 60/a.
1228
civr-sebebinde, A.N., vr. 60/a - ; sebebile, M.B.N., vr. 66/b.
1229
pesolub, A.N., vr. 60/a - .
1230
hznni, A.N., vr. 60/a.
1231
hc, A.N., vr. 60/a; M.B.N., vr. 66/b.
1232
M.B.N., vr. 66/b.
1233
veeyledi, M.B.N., vr. 66/b - .
1234
ashb- Seyyidden ok kimesne, M.B.N., vr. 66/b.
1235
tolanurd, M.B.N., vr. 66/b.
1236
yryb, M.B.N., vr. 66/b.
1237
pdi ve, M.B.N., vr. 66/b - .
1238
kod, M.B.N., vr. 66/b.
1220

310

olub eyitdi ki; y Seyyid seni1239 ldi dey zum iderler. Seyyid eyitdi; y ogul gerek
dirler ecsd olur, ervh- bkdr, lmez ve dah eyitdi; y ogul yri ve vatanna git, bu
srr n-ehle dime, in--Allahu srrehul-azz.1240 Ne vakt ki, beni taleb idesin, bulasun
deyb ldi, kaddesel-lhu rhul-azz.1241
Ve dah1242 rivyet olund ki; eyh Mcid Kervden rahmetul-llahi aleyh
eydr;1243 bir gn Hazret-i1244 Seyyidn meclisinde otururdum.1245 Bayezd Bistmnin
rahmetul-llahi1246 baz kermtndan Hazret-i Seyyid zikr iderdi.1247 Fukardan
birisinn htrna1248 Hazret-i Seyyid trikini terk idb, Hazret-i Bayezd Bistm1249
trikine varmak meyli kll1250 geldi. (85/b) Nr- vilyetle Hazret-i Seyyide1251 anun
gnline meyl geld ki,1252 malum olub,1253 Dervn yzine nazar eyledi; henz dah
bu man1254 Dervn htrnda idi. Derv; nki1255 Hazret-i1256 Seyyid nazarn grdi
gnline bir1257 korku galip1258 olub bir sayha eyledi1259 cn teslim eyledi.1260 Ashb-
ahvl hzr olub, Dervin zerine geldiler.1261 Hazret-i Seyyid1262 mrdleri ile Hazret-i
Bayezd1263 mrdleri ortasnda niz old.1264 Anlar eyitdiler ki;1265 ol1266 bizm
trikimize geldi idi.1267 Bun1268 yumak1269 ve kefenlemek ve defn itme1270 bizm
1239

sizi, M.B.N., vr. 66/b.


vesrrehul-azz, A.N., vr. 60/a - ; in--Allahl-azz, M.B.N., vr. 67/a.
1241
M.B.N., vr. 67/a.
1242
Ve dah, A.N., vr. 60/a - .
1243
rahmeteydr, A.N., vr. 60/a - .
1244
M.B.N., vr. 67/a.
1245
otururdum, A.N., vr. 60/a - .
1246
M.B.N., vr. 67/a.
1247
eyledi, A.N., vr. 60/a; M.B.N., vr. 67/a - .
1248
gnline, A.N., vr. 60/a.
1249
Hazret-i Bayezd, A.N., vr. 60/a - .
1250
kll, M.B.N., vr. 67/a - .
1251
Seyyidde nr- vilyetle, A.N., vr. 60/b.
1252
anunki, A.N., vr. 60/b - ; M.B.N., vr. 67/a - .
1253
old, A.N., vr. 60/b.
1254
bu man, A.N., vr. 60/b - .
1255
nki, A.N., vr. 60/b - .
1256
M.B.N., vr. 67/a.
1257
bir, A.N., vr. 60/b - ; M.B.N., vr. 67/a - .
1258
gelb, M.B.N., vr. 67/a.
1259
idb, A.N., vr. 60/b; M.B.N., vr. 67/a.
1260
itdi, A.N., vr. 60/b.
1261
dervgeldiler, M.B.N., vr. 67/a.
1262
Seyyid, A.N., vr. 60/b - .
1263
Bayezd, A.N., vr. 60/b - .
1264
itdiler, M.B.N., vr. 67/a.
1265
ki, A.N., vr. 60/b - ; anlarki, M.B.N., vr. 67/a - .
1266
M.B.N., vr. 67/a.
1267
geldi, A.N., vr. 60/b.
1268
bun, M.B.N., vr. 67/a - .
1240

311

vazfemizdr1271 didiler. Ashb- Seyyid eyitdiler; ol malm degldr1272 bizmdr.


hir,1273 Hazret-i Seyyid1274 eyitdi; her kang trikn kisvetinde ve hrkasnda ldi1275
ise ol trikdendr1276 mcerred gnl meyl eylemekle1277 ol trikden1278 olmaz.1279 Pes
ashb- Seyyid dervin yeranu grb,1280 yuyub1281 defn itdiler.
Andan sonra bizm ashb1282 ve Bayezd Bistm ashb1283 otururken, n-gh
Irkdan bir deve gibi bir byk1284 nesne zhir old. Yakn geldke kk (86/a) old
ta ki,1285 Hazret-i Seyyide geldgi vakt1286 bir kk sere mikdr kadar nesne1287
old.1288 Gelb bir ykseke1289 ta zerinde oturd ve boyunun uzadub Hazret-i
Seyyidn kelimtn dinledi. Hazret-i Seyyid dah andan yana tevecch idb baz
nesne1290 syledi ki, beer-i fehm itmezdi1291 ve nice lgatdandur, nice dildendr h
kimesne ve harf-i savt mmtz olmazd.1292
Pes ol ku Seyyidn meclisi temm olunca1293 oturd. Sonra kalkub gitdi, yine
gitdke bydi kendnce byidi,1294 ta kim, yine deve gibi olub1295 grnmez old.1296
Andan sonra1297 Hazret-i Seyyid eyitdi; y kavm bilr misiz bu gelen ku nice1298

1269

yuyub, A.N., vr. 60/b.


M.B.N., vr. 67/a.
1271
bizmdr, A.N., vr. 60/b; M.B.N., vr. 67/a.
1272
oldegldr, A.N., vr. 60/b - ; M.B.N., vr. 67/a.
1273
hirl-emr, A.N., vr. 60/b.
1274
Seyyid, A.N., vr. 60/b - .
1275
veldi, A.N., vr. 60/b - .
1276
trikdr, A.N., vr. 60/b.
1277
itmele, M.B.N., vr. 67/b.
1278
ol trikden, M.B.N., vr. 67/b - .
1279
mcerredolmaz, A.N., vr. 60/b - .
1280
yeranu grb, M.B.N., vr. 67/b - .
1281
M.B.N., vr. 67/b.
1282
ashbumuz, M.B.N., vr. 67/b.
1283
andan bu cemat, A.N., vr. 60/b.
1284
bir byk, A.N., vr. 60/b - .
1285
meclise, M.B.N., vr. 67/b.
1286
hir, A.N., vr. 60/b.
1287
M.B.N., vr. 67/b.
1288
olub, M.B.N., vr. 67/b.
1289
ykseke, A.N., vr. 60/b.
1290
kelimt, A.N., vr. 60/b; M.B.N., vr. 67/b.
1291
itmez, A.N., vr. 60/b.
1292
veolmazd, A.N., vr. 60/b - ; M.B.N., vr. 67/b - .
1293
idince, M.B.N., vr. 67/b.
1294
M.B.N., vr. 67/b.
1295
olunca, A.N., vr. 61/a.
1296
grnmezold, A.N., vr. 61/a - .
1297
sonra, M.B.N., vr. 67/b - .
1298
ne, M.B.N., vr. 67/b.
1270

312

nesnedr? Eyitdiler; y Seyyid vAllahi1299 bilmeziz. Eyitdi ki; Hazret-i Beyazdun


rhdur, bizi ziyret itmeye geldi ve bunca ullla1300 bizm huzurmza gelecek nice
kck1301 old, shib-i vaktn edebine hfz eyledi ve her vaktn bir shibi ve bir uls
olur1302 ve dah talm eyledigi1303 srra iret1304 shibl-vakt huzurna gelecek edeble
gelb ve edeble deprenmek gerek.1305
Andan sonra ashb Hazret-i Beyazdun1306 (86/b) muteberleri turub1307 Hazret-i
Seyyidn elin pb istigfr itdiler ve dah iltims itdiler ki, bu silsilenn ashb
Hazret-i Seyyid silsilesi1308 ashbyla karda olalar. Hazret-i Seyyid bu iltims kabul
idb yigirmi kii ol tarafdan ve yigirmi kii bu tarafdan akd-i muvht idb hiret
karnda1309 oldlar. Mcid Kerv eydr; ol yigirmi kiinn birisi benidm Abdul-llah
Bistmle karnda oldum gayet1310 ullardanidi ve ehl-i hl ve slk temm1311 itmi
azzidi. Ben an ve ol beni ziyret iderdn ve birbirimizi ziyret idb birbirimize1312
mektb gnderrdk ta lnce bu slb zerine gedk, rahmetullh.1313
Ve dah1314 rivyet olund ki; Hazret-i Seyyid kaddesel-lhu srrehul-azz1315 bir
gn eyhinn eyh Eb Bekr Hevr trbesine ziyrete vard, bir kii dah ziyrete
geldi. Hdim-i vakt1316 ol kiiye karu vard pes ol kii Hdime selm virdi, bir taze
balk hediye virdi, Hdim ol balg1317 alub kubbeye girdi.
Vakt ki,1318 Seyyid-i Hazret1319 ol Hdimn elinde balg grdi.1320 (87/a)
Eyitdi ki;1321 bir nesne ki, asla pimeye.1322 An elne alub ne drsin? Hdim bu
1299

vAllahi, A.N., vr. 61/a - ; y vAllahi, M.B.N., vr. 67/b - .


ulluk ile, M.B.N., vr. 67/b.
1301
kk, M.B.N., vr. 67/b.
1302
vardur, M.B.N., vr. 67/b.
1303
idb, M.B.N., vr. 68/a.
1304
M.B.N., vr. 68/a.
1305
vegerek, A.N., vr. 61/a - .
1306
Beyazdun, A.N., vr. 61/a; M.B.N., vr. 68/a.
1307
A.N., vr. 61/a - .
1308
silsilesi, A.N., vr. 61/a - .
1309
karndalar, A.N., vr. 61/a; karda, M.B.N., vr. 68/a.
1310
M.B.N., vr. 68/a.
1311
M.B.N., vr. 68/a.
1312
M.B.N., vr. 68/a .
1313
Mcid rahmetullh, A.N., vr. 61/a - ; rahmetullh-i tel, M.B.N., vr. 68/a.
1314
Pes, A.N., vr. 61/b.
1315
kaddesel-lhu srrehul-azz, A.N., vr. 61/b - .
1316
Hdime, A.N., vr. 61/a.
1317
balk, A.N., vr. 61/a.
1318
n, A.N., vr. 61/a.
1319
Seyyid-i Hazret, A.N., vr. 61/a - ; Hazret-i Seyyid, M.B.N., vr. 68/b.
1320
ol balk hdim elinde grdi, A.N., vr. 61/a.
1321
eydr, A.N., vr. 61/a.
1300

313

kelmn mansn fehm idemedi. Ziyrete gelenler namz klub gitdkden sonra Hdim
dah ona gelb1323 balg mlege

koyd, ne kadar ki,1324 kaynatd h1325 eser

etmeyb1326 balk hl zere taze turd.1327 Andan tavaya koyd kaynatd h1328 eser
itmedi. Andan od zerine brakd nie zemn dah od inde kzl kmr zerinde
turd1329 h yanmad.1330 Andan tenra brakd yene h od eser eylemedi.1331 hirlemr ciz old1332 tefekkre1333 vard. Hazret-i Seyyidn sznn mans1334 htrna
geldi. Turub Hazret-i Seyyidn1335 huzuruna geldi, istigfr- tevbe eyledi.1336 El
kavuub karusunda ba asub turd. Garaz evvelki baluk pimege1337 trik1338 nedr,
malm ola? Hazret-i Seyyid eyitdi; ben umarm ki, bir kimesne Mslman olub pk
itikad-1339 birle bu kubbeye gire,1340 ana od eser eyleye ve her kimesne kim sdk-
ihls birle1341 bu kubbeye gire ve bu azzi ziyret eyleye; Hakk-tel anun cismini tamu odun harm eyleye; amm ol artla ki, Mslman olub itikad pk ola.
Pes hzr olanlar taaccb itdiler andan Hazret-i (87/b) Seyyid eyitdi;1342 bu
benm stdumun stddur; yan eyhmn eyhidr;1343 amm ben Allahdan
umarm ki,

her kimesne kim, Mslman olub itikad pk oldukdan sonra gelb

veyahud benm neslimn1344 eline yapub tevbe eylese,1345 veyahud benm1346

1322

bimeye, A.N., vr. 61/b.


M.B.N., vr. 68/a.
1324
ki, A.N., vr. 61/b - .
1325
h, A.N., vr. 61/b - ; hc, M.B.N., vr. 68/b.
1326
itmedi, M.B.N., vr. 68/b.
1327
turur, A.N., vr. 61/b.
1328
h, A.N., vr. 61/b - ; yine, M.B.N., vr. 68/b.
1329
M.B.N., vr. 68/b.
1330
Andan evde brakd hc yenmedi, A.N., vr. 61/b.
1331
itmedi, A.N., vr. 61/b; yanmak deil rengi bile tenra olmad, deil ki, pimek, M.B.N., vr. 68/b.
1332
olub, A.N., vr. 61/b; M.B.N., vr. 68/b.
1333
fikre, M.B.N., vr. 68/b.
1334
mans, A.N., vr. 61/b - .
1335
Seyyidn, A.N., vr. 61/b - .
1336
idb, M.B.N., vr. 68/b.
1337
bimege, A.N., vr. 61/b.
1338
trik, A.N., vr. 61/b - ; sebeb, M.B.N., vr. 68/b.
1339
itikad- pk, M.B.N., vr. 68/b.
1340
gele, M.B.N., vr. 68/b.
1341
sdk ve ihls ile, M.B.N., vr. 68/b.
1342
eydr, A.N., 61/b.
1343
yaneyhidr, A.N., vr. 61/b - .
1344
veyahudneslimn, M.B.N., vr. 69/a - .
1345
eyleye, M.B.N., vr. 69/a .
1346
benm, M.B.N., vr. 69/a - .
1323

314

neslimn ve silsilemzin halfelerinn eline yapub tevbe eylese1347 veyahud anun


zerine Kalmnanun yan Hazret-i Seyyidn zviyesi oldug ehrn tevz konsa1348
Hakk-tel anun cemsini1349 cehennem odundan hals ide. { Amm Mslman olub
itikad pk olmak artla.
Ve dah eyitdiler ki; y Seyyid her kimesne size ve1350 sizn neslnze ve sizn
silsilenzn1351 halfelerine Kalmnaya1352 irimek1353 myesser olmasa nice itsn?
Hazret-i Seyyid eyitdi; her kimesne kim, beni zikr itse veyahud anun katnda zikr
olunsam yan anun katunda adum ansalar ve dah ol kii1354 Bismillh-ir-Rahmn-irRahm deyb ve Hazret-i Resl aleyhis-selma salvt getrb1355 eline yzine srse
sdk ve ihls birle Hakk-telnun fazlndan (88/a) umrum ki, tmu odun ana harm
ide bunda bu srr ola1356 ki; bir kimesneye kim Hazret-i Seyyidden ve elinden ve
halfelerinden tevbe itme myesser olmasa amm Hazret-i Seyyidn ism-i erfini
iidicek; Bismillh1357 deyb1358 ve salvt- birle elini yzne srse ol kii1359 birka
amel ilemi olur. Evvela Hakk-telnun ism-i zimini1360 zikr itmi olur, ikinci1361
Hazret-i Resle du itmi olur, inci1362 evliy-ullah hususn evld- Resle
muhabbet itmi olur.
Pes her kimesne ki; Allah ve Reslun ve ol Resl1363 ve Allahun evliysn1364
sdkla ve ihlsanla seve. Hakk-tel ana1365 cehennem odundan haram klsa aceb
olmya Allahu-teldan umaruz ki, cn-u dil eylesn, kullarndan idb cnumuz nr-
cehennemden1366 zd ide, mn, y rabbl-lemn. }1367
1347

benm elme yapub tevbe eylese veya silsile ile neslimin ve halifelerimin elinden tevbe eylese,
A.N., vr. 62/a; elinden tevbe eyleye, M.B.N., vr. 69/a.
1348
veyahudkonsa, A.N., vr. 62/a - ; M.B.N., vr. 69/a - .
1349
ol kii, A.N., vr. 62/a.
1350
veyahud, M.B.N., vr. 69/a.
1351
silsilenzn, M.B.N., vr. 69/a - .
1352
kalmnaya, M.B.N., vr. 69/a - .
1353
irimeye, M.B.N., vr. 69/a.
1354
yankii, M.B.N., vr. 69/a - .
1355
idb, M.B.N., vr. 69/a.
1356
srr bu ola, M.B.N., vr. 69/a.
1357
Bismillh-ir-Rahmn-ir-Rahm, M.B.N., vr. 69/b.
1358
M.B.N., vr. 69/b.
1359
M.B.N., vr. 69/b.
1360
ism-i erfini, M.B.N., vr. 69/b.
1361
sniyen, M.B.N., vr. 69/b.
1362
slisen, M.B.N., vr. 69/b.
1363
evlad- Resl, M.B.N., vr. 69/b.
1364
evliy-ullah, M.B.N., vr. 69/b.
1365
M.B.N., vr. 69/b.
1366
M.B.N., vr. 69/b.

315

Ve dah1368 rivyet olund ki; Mekke-i erefullh 1369 etrafnn Arablarndan Ben
bde kablesinden bir Arab vard. Kend kavminn inde bir ul kimesne idi;1370
amm bir gz (88/b) yod. Anun1371 bir gayet ey devesi vard, n-gh zyi old. Ol
Arab bdye ddi, devesini istemege megul old. Hazret-i Seyyid dnydan gitdkden
nie yl sonra idi.1372 Arab dah1373 devesin istey,1374 bir ul1375 shrya db1376
yrdi1377 n-gh karusndan1378 bir atlu peyd old, def-i Araba iridm. Arab nazar
itdi, grdigi h bildgi kimesne degil.1379 Araba selm virdikten1380 sonra1381 sordu
ki;1382 bu shrda yalnuz gezmekden murdun nedr? Arab dah nazar idb grdi ki;
bildi deil. Eyitd; bir gayet nefis1383 sevgl1384 devem vard, zyi old, an ararum.
Bu atlu eyitdi;1385 deveni bulmak m yegdr; yohsa grmez1386 gzn grr olmak m
yegdr?1387 Arab eyitdi;1388 bin devem giderse gitsn, tek gzaguzum1389 eyce
olsun.1390 Atlu eyitdi; ben Ebl-Vefym1391 yri, eyhim Eb-Bekr Hevr rahmetulllahi aleyh1392 kubbesine var, Hakk-tel gzni ren eyleye. Arab eyitdi; be-lilhilazm sen kimsin ve ol kubbe nerededr? Atlu eyitd;1393 ben Ebl-Vefym ki; (89/a)
lkabum Tcul-rifindr ve ol kubbeye Eb Bekr Hevrnundur, ide1394 turur. Arab

1367

amm Mslmanlemn, A.N., vr. 62/a - .


pes, A.N., vr. 62/a.
1369
erefullh- tel, M.B.N., vr. 69/b.
1370
ulyd, A.N., vr. 62/a.
1371
anun, A.N., vr. 62/a - .
1372
olidi, A.N., vr. 62/a - .
1373
dah, M.B.N., vr. 70/a - .
1374
istemekde, M.B.N., vr. 70/a.
1375
bir ul, A.N., vr. 62/a - .
1376
shr inde, M.B.N., vr. 70/a.
1377
kd, A.N., vr. 62/a; yrrdi, M.B.N., vr. 70/a.
1378
karudan, A.N., vr. 62/a; n-gh karusndan, M.B.N., vr. 70/a - .
1379
def-idegil, A.N., vr. 62/a - ; M.B.N., vr. 70/a - .
1380
virdi, A.N., vr. 62/a.
1381
sonra, A.N., vr. 62/a - .
1382
Araba eydr, A.N., vr. 62/a; M.B.N., vr. 70/a.
1383
gzel, A.N., vr. 62/a.
1384
sevgl, A.N., vr. 62/a - .
1385
eytd, A.N., vr. 62/a.
1386
grmez, A.N., vr. 62/a - .
1387
m yegdr, A.N., vr. 62/a - .
1388
eydr, A.N.,vr. 62/a.
1389
gzm, M.B.N., vr. 70/a.
1390
bin devem varsa gitsn tek gzm grr olsun, A.N., vr. 62/a ; grr olsun, M.B.N., vr. 70/a.
1391
ben Vefym, M.B.N., vr. 70/a - .
1392
rahmetullh-i aleyh, A.N., vr. 62/b - .
1393
eydr, M.B.N., vr. 70/a.
1394
ite, M.B.N., vr. 70/a.
1368

316

nazar itdi;1395 grdi ki, kubbe yanunda turur.1396 Pes Arab,1397 Allahu-telya kr idb
kubbeden yana yrdi.1398 Vakt ki,1399 ine1400 girdi, mezr- erfeden nrlar
kdun grdi. Arab eydr; sandum ki, raklarndanm. Hemn ki; Arab mezr
zerine1401 vard. Bir nesne Arabn yzine1402 dokand. Arab eydr;1403 od yaln gibi
nesne idi.1404 Bir pre nefsme ol doknan nesneden mteellim oldu. Ben ana megul
oldum1405 kalbme gzme ey olmak hceti geldi. Hemn1406 gzm adum grdm
ki, ol bana yolda1407 shrda1408 buluan atlu mihrb inde oturur. Hemn ki; an
grdm bana bir hlet geldi ki, ddm1409 aklm ad,1410 aklm gitmi. Vakt ki,1411
ifkat buldum gzlerm sahh ve slim olm, evvelki gibi nr ve gayri nesnesi ol sag
gzmden artuk olm1412 Allahu-tel avni birle.
Pes Arab bu hlete kr idb1413 sdk ve ihls birle Hazret-i Seyyidn trikine
girb1414 tevbe eyledi,1415 (89/b) hirl-emr ullardan olub1416 { mertib-i lye kat
eyledi; hatta eyh ehbed-dn Shreverd rahmetul-llahi aleyh ol Arabun kaziyesini
zikr idb anun hltn ve makamtn dim b, medh iderdi. Allahu-tel cmle
mn ehline evliy himmetile yetib1417 anlarun silsilesine ulamak myesser klvire,
mn, y rabbl-lemn.
Ve dah rivyet olund ki; tife-i Arabden1418 Ben Raba Kablesinden bir
cemat Hazret-i Seyyidn mezr- erfi kurbundan gediler.1419 Zviye yannda bir
1395

idb, M.B.N., vr. 70/a.


Arabturur, A.N., vr. 62/b - .
1397
pes Arab, M.B.N., vr. 70/a - .
1398
kubbeye varub, A.N., vr. 62/b.
1399
vakt ki, A.N., vr. 62/b - .
1400
inde, M.B.N., vr. 70/a.
1401
iler, M.B.N., vr. 70/a.
1402
yzme, A.N., vr. 62/b.
1403
ki, A.N., vr. 62/b.
1404
nesne idi, A.N., vr. 62/b - .
1405
bu hletde, A.N., vr. 62/b; M.B.N., vr. 70/b.
1406
hemn, M.B.N., vr. 70/b - .
1407
yolda, A.N., vr. 62/b - .
1408
shrda, M.B.N., vr. 70/b - .
1409
M.B.N., vr. 70/b.
1410
ad, A.N., vr. 62/b - ; M.B.N., vr. 70/b - .
1411
n, A.N., vr. 62/b; M.B.N., vr. 70/b.
1412
nrolm, A.N., vr. 62/b - ; evvelkinden artuk olm, M.B.N., vr. 70/b.
1413
ve bu Arab dah, A.N., vr. 62/b.
1414
sdkgirb, A.N., vr. 62/b - .
1415
idb, A.N., vr. 62/b.
1416
old, A.N., vr. 62/b.
1417
yetidrb, M.B.N., vr. 70/b.
1418
M.B.N., vr. 70/b.
1396

317

byk kazan1420 vard. yle ki; bir btn sr inde yla bile piirdi.1421 Bu Arablar
bu kazanun byklgni1422 grb taaccb itdiler. Baz cehelesi1423 bazla dandlar
ki; bu kazan1424 uurlayalar. hir cehelesinn ve gafillerinn reyi bunun zerine old
ki; uurlayalar. Reyleri bunun zerine karar itdi.1425 Pes iki
1426

bunlardan

birisi beglerinn ammisi ogl idi. Geldiler

1428

ikisinn dah

1427

1429

kalbine bu geldi ki; kazan

kutlu kimesne

kazan alub gitdiler, yolda

kend ala, yoldana virmeye.

Pes bunlar nez idb1430 birisi (90/a) birini ldrdi. Ol, lenn kavmi geldiler,
grdiler ki, hl byle olm. Ol kimesne dah anun yirine ldrdiler.1431 Kazan1432 yol
zerinde bragub gitdiler. Andan Hazret-i Seyyidn dervlernden birisi gelb kazan
yol zerinde bulub Hazret-i Seyyidn vilyet-i kuvvetinde yalnuz gtrb tekkeye
getrdi.1433 Andan ol iki ldrlen1434 Arabun kablesine kat trik dey thmet itdiler.
Ol diyrun Pd-h1435 bunlar dutmak1436 istedi.1437 Her tarafda istediler, kaan1438 bu
kable evlerine vardlar. Bunlarun evlerinn etrafn aldlar.1439 Pes bunlar kaub bir
kamlk vard, kylaruna muttaslidi. Gice ile cmleten1440 anun iine girb1441
gizlendiler. Hava iml tarafndan hareket iderdi. Bir avret ekmek pirmek1442 in od
yakd. Yil cenb tarafndan esb od her tatd,1443 od kama db bunlar1444 avret ve

1419

geer, M.B.N., vr. 70/b.


kazgan, M.B.N., vr. 70/b.
1421
biirdi, M.B.N., vr. 71/a.
1422
bun, M.B.N., vr. 71/a.
1423
cehelesi, M.B.N., vr. 71/a - .
1424
kazgan, M.B.N., vr. 71/a.
1425
M.B.N., vr. 71/a.
1426
pes bunlardan kutlu iki kimesne, M.B.N., vr. 71/a.
1427
gelb, M.B.N., vr. 71/a.
1428
M.B.N., vr. 71/a.
1429
kazgan, M.B.N., vr. 71/a.
1430
M.B.N., vr. 71/a.
1431
ol sat o zlimi tutdlar n hl byle. An dah ldrdler, M.B.N., vr. 71/a.
1432
kazgan, M.B.N., vr. 71/a.
1433
iletdi, M.B.N., vr. 71/a.
1434
ol lenlern, M.B.N., vr. 71/a.
1435
hkim, M.B.N., vr. 71/a.
1436
tutmak, M.B.N., vr. 71/a.
1437
eyledi, M.B.N., vr. 71/a.
1438
herkaan, M.B.N., vr. 71/a - .
1439
bunlarunaldlar, M.B.N., vr. 71/a - .
1440
M.B.N., vr. 71/a.
1441
girdiler, M.B.N., vr. 71/a.
1442
birmek, M.B.N., vr. 71/b.
1443
her tarafna datd, M.B.N., vr. 71/b.
1444
bu kamla od irib, M.B.N., vr. 71/b.
1420

318

oglan cemsi yandlar, helk oldlar. Birka kimesne beglerile kurtulub kadlar1445
cmle mllar ve davarlar bile1446 yand. Birkac kimesne beglerile kurtulub kadlar;
yan oddan kurtulduk sandular hemen bir iki sat gemeden1447 bunlarun beglerine1448
kuduzluk hleti riz old eger beklemeseler kend (90/b) ikinleri atn yirdi. Pes bu
hletle gitdiler.
Arabdan bir tife vard Ben Ubde dirlerdi. Bunlarun beglerine Ltfullh
dirlerdi. tikad pk kimesne idi grdi ki; bir kimesne deve zerinde demrler ile
ellerini ve ayaklarn bend itmiler. Hemn ki, bun grdi deve stnden agrd ki; y
Ltfullh beni Tcl rifinn elinden hlas eyle ki; bana bir suk havle itmidr1449
eger sen kurtarmazsan helk oldum, deyb cn virdi.
Pes Emr Ubde bun bu hletile bir deve zerine brakdub cem kavmi
gezdrdi ve mndler nid itdiler ki; bir kimesne ki, Hazret-i1450 Tcul-rifinn
hnedanna ve esbbna hiynet eyleye, cezs budur. Andan sonra Ltfullh eyitdi; y
kavm hazer eylen ki; Hazret-i1451 Tcul-rifinn hnedanna hiynet eylemeyesiz1452
ki, ben Seyyid Minhac ki, Seyyid Yakub ogldur ki, ol dah Seyyid Matara ogldur,
anun mbrek lfzndan iitdm ki; *b( T 2>* I GI * I +
() Q'!' ' 2 (91/a)
yan vAllah hbir1453 evn halk bize advet itmedi ill harb old hbir gelb
bizm1454 hnedanumuza uramad ill ol uyuz old. Her kimesne kim1455 bunda ek itse
tecribe eylesn.1456 Hakk-tel bu bendeleri ol hnedanda dost olan muhlislerden1457
klvirsn,1458 mn, y rabbl-lemn.
Ve dah rivyet olund ki; Hazret-i Seyyid kaddesel-lhu srrehul-azz mezr-
erfinn kubbesi ykld. Mtevell ol zemnda Seyyid Minhac oullarundanidi ki,1459
Seyyid Minhac, Seyyid Yakub ogldur, Seyyid Yakub Seyyid Matara ogldur, Seyyid
1445

birkakadlar, M.B.N., vr. 71/b - .


M.B.N., vr. 71/b.
1447
M.B.N., vr. 71/b.
1448
bunlara dah, M.B.N., vr. 71/b.
1449
eylemidr, M.B.N., vr. 71/b.
1450
M.B.N., vr. 71/b.
1451
M.B.N., vr. 71/b.
1452
itmeyesiz, M.B.N., vr. 72/a.
1453
h, M.B.N., vr. 72/a.
1454
M.B.N., vr. 72/a.
1455
M.B.N., vr. 72/a.
1456
itsn, M.B.N., vr. 72/a.
1457
olanlardan, M.B.N., vr. 72/a.
1458
klsun, M.B.N., vr. 72/a.
1459
M.B.N., vr. 72/a.
1446

319

Matara ki, Hazret-i Seyyidn karnda ogldur, radye Allahu anhu.1460 Hazret-i
Seyyidn kubbesini yapmaga mukayyed olamad. Dnyya mil kimesne idi ve ol
zemnda Hazret-i Seyyid zerinde olan dervlerden eyh Cemled-dn Bedeh
dirlerdi, bir azz vard; Hazret-i Seyyid vksnda grdi, ana eyitdi ki; yri benden
Minhac oglna selm eyle ve eyit ki; kubbe slah eylesn eger kendnn dah ahvl-i
slah olunmak isterse (91/b) ve dah fukarya haklarn iridrsn1461 ve Hakk-telya
rc eylesn, cem umrnda Derv vk Minhac oglna didi. Ol dah kubbe slah
eyledi. Hakk-tel andan sonra ana bir ho hl virb muhabbet-i dnyy kalbinden
gtrdi. Menzil-i lye iridm ve mertib-i kesire kat eyledi makbl ol du bir
kimesne old. Hazret-i Seyyidn vilyet-i berektnda ve birka1462 nkte vki old
trbe kubbesi yklub yaplmakda ol budur ki;1463 ol vakt ki,1464 Hazret-i Seyyidn1465
kubbesi ykld evliy-ullahdan ok kimesnenn1466 kubbesi ykld. eyh Ahmed Rif
gibi eyh Ahmed Bekal Yemn1467 gibi.
Pes bu kubbelern mtevellleri ivp Hazret-i Seyyid kubbesinden nden
yapdlar hemn ki, temm old,1468 yine ykld. Seyyid Ahmed Rifnn halfesi vk
da grdgi Seyyid Ahmed Rif gelb melmet eyledi ki, nin benm kubbemi Tculrifin kubbesi yaplmazdan nden1469 yapdunuz, edebi terk itdnz, (92/a) anun in
kubbe yine ykld andan sonra yapasuz didi. kinci budur ki, ol mimrna Hazret-i
Seyyidn kubbesini temm1470 yapd. ttifken kubbe torundan ayag ub1471 ddi,
y Tcul-rifin tut beni1472 deyb agrd, bir yerde ki, karnca dah durmazd, meger
baglayalard1473 heman1474 muallk turd.

1460

Rahmetullh-i tel, M.B.N., vr. 72/a.


virsn, M.B.N., vr. 72/b.
1462
birkac, M.B.N., vr. 72/b.
1463
trbeki, M.B.N., vr. 72/b - .
1464
evvela budur ki, M.B.N., vr. 72/b.
1465
Hazret-i Seyyidn, M.B.N., vr. 72/b - .
1466
nielerinn, M.B.N., vr. 72/b.
1467
eyh Bekal Yemn, M.B.N., vr. 72/b.
1468
itdiler, M.B.N., vr. 72/b.
1469
evvel yapdunuz, M.B.N., vr. 72/b.
1470
M.B.N., vr. 72/b.
1471
srb, M.B.N., vr. 73/a.
1472
tut beni y Tcul-rifin, M.B.N., vr. 73/a.
1473
birbaglayalard, M.B.N., vr. 73/a - .
1474
M.B.N., vr. 73/a.
1461

320

Pes kavm merdban getrb indrdiler. Bu heybetden mimrun issi gitmi


bade zemn akl bauna geldikden1475 sonra hl nedr dey sordlar?1476 Eyitdi; hemn
ki, ayagum kaybd,1477 y Tcul-rifin tut didm, bir el gelb beni tutd didi. nci
budur ki; bu vk da tenbh oldg evliy-ullah nitekm haytlarnda tertibiyyet iderler
hl memtda dah eyle tertibiyyet iderler nitekim Minhac oglna1478 kubbemizi slah
itsn, biz dah anun1479 hlini slah idelm didi, hem vk slah itdi.1480 Hakk-sbhne
ve tel bizi ve1481 cmle1482 Mslmanlara anlarun1483 lsinn ve dirisinn himmetini
iridrb tor yola ird eyleye, * (^U'' / (2 2* U). }1484.
Ve dah rivyet olund ki; Arab1485 azgunlarndan (92/b) bir tife vard.1486
ttifk1487 itdiler ki; Ksan uralar ve cem mln alub garet ideler. Pes bu fikr
zere1488 kasd1489 idb Ksana hcm ideler.1490 Vastn bir begi vard, adna Mercn
Tev dirlerdi. Gelen1491 lekerler irib Arablar bazn krb1492 bazsn esir eyledi
ve baz1493 dah1494 istifr idb mut ve1495 fermn oldlar. Hakk-tel Ksan halkn
anlarun errnden hals1496 eyledi. Andan Mercn Teva1497 atdan inb bau auk yaln
ayak Hazret-i Seyyidn mezrn1498 tavfa geldi.1499 Ekbiri Ksandan baz
kimesnelere sordlar ki; sizn gelmeklignze1500 sebeb ne old ve bu Arablar

1475

gelb, M.B.N., vr. 73/a.


hlinden haber sordlar, M.B.N., vr. 73/a.
1477
kayd, M.B.N., vr. 73/a.
1478
Minhac oglna, M.B.N., vr. 73/a - .
1479
bizanun, M.B.N., vr. 73/a - .
1480
olund, M.B.N., vr. 73/a.
1481
M.B.N., vr. 73/a.
1482
kffe, M.B.N., vr. 73/a.
1483
evliy-izm, M.B.N., vr. 73/a.
*
Sapklar hidayet erdiren Allahm, dilersen ok verirsin dilersen vermesin, duam kabul et.
1484
mertib-i lyemudilln, A.N., vr. 62/b.
1485
Ben Raba, A.N., vr. 62/b.
1486
bir azgun tife vard, A.N., vr. 62/b.
1487
kasd, M.B.N., vr. 73/a.
1488
buzre, A.N., vr. 62/b - .
1489
ittifk, M.B.N., vr. 73/a.
1490
hcum idb Ksana kasd itdiler, A.N., vr. 62/b; itdiler, M.B.N., vr. 73/a.
1491
gelen, M.B.N., vr. 73/a - .
1492
turuub krd, A.N., vr. 62/b; krd, M.B.N., vr. 73/b.
1493
bazs, M.B.N., vr. 73/b.
1494
dah, M.B.N., vr. 73/b - .
1495
mut ve, A.N., vr. 63/a - .
1496
emn, A.N., vr. 63/a.
1497
Mercn, M.B.N., vr. 73/b - .
1498
mezr- erfini, M.B.N., vr. 73/b.
1499
itdi, M.B.N., vr. 73/b.
1500
gelmenze, A.N., vr. 63/a; M.B.N., vr. 73/b.
1476

321

kanden1501

dydnz?

Size

hd

biz1502

adam

gndermedk

ve

defne1503

meclimizde1504 yod, gayet vaktinde iridnz.1505 Eyitdi1506 ki; Tcul-rifini vk


da grdm. Eyitdi ki; y Mercn, tiz iri ki, Ksan harm Arablar ihta
eylemidr.1507 Uyandum1508 hemn ata binb lgar ile1509 geldm grdm ki; Hazret-i
Seyyid didii gibi Arablar ehri ortaya almlar. Pes tadub sizi hals eyledm andan
Mercn Tev emr eyledi ki; Hazret-i Seyyidn mezr- erfine (93/a) yakn yirde bir
l medrese yapdlar Mizc adlu bir ul ev1510 vard, vakf itdi. Mezr- erfe1511
mtevell olan ana dah mtevelli olsun didi ve dah1512 Hazret-i Seyyidn zerinde
olan fukar inm ve ihsn idb yine Vsta gitdi.1513
Ve dah1514 rivyet olund ki; Hazret-i Tcul-rifin kaddesel-lhu srrehulazz1515 eyhi, eyh1516 enbek rahmetul-llahi aleyh1517 destr virdi ki; halka vaz
ve1518 nashat idb,1519 marif-i ilhiyyeden syleye.1520 Hazret-i Seyyid tevakkuf itdi,
bir ka1521 kerre eyhden iret old; amm1522 Hazret-i Seyyid tevakkuf itdi ta ol vakte
dein ki; Hazret-i Resl aleyhis-salt ves-selm

1523

lem-i ryda gelb, Hazret-i

Seyyidn1524 azna mbrek1525 az yarini koyub vaz ve nshat eylemege emr


eyledi. Nitekim ikinci bbda hikyeti gep turur.

1501

neden, A.N., vr. 63/a; M.B.N., vr. 73/b.


M.B.N., vr. 73/b.
1503
M.B.N., vr. 73/b.
1504
meclimiz dah, M.B.N., vr. 73/b.
1505
gayetiridnz, A.N., vr. 63/a - .
1506
eyitdiler, M.B.N., vr. 73/b.
1507
harmlemilerdr, A.N., vr. 63/a.
1508
uyandum, A.N., vr. 63/a - .
1509
M.B.N., vr. 73/b.
1510
ky, M.B.N., vr. 73/b.
1511
trbe-i erfe, M.B.N., vr. 73/b.
1512
dah, M.B.N., vr. 73/b - .
1513
andangitdi, A.N., vr. 63/a - .
1514
pes, A.N., vr. 63/a.
1515
kaddesazz, A.N., vr. 63/a - .
1516
eyh, A.N., vr. 63/a - .
1517
rahmetullh-i aleyh, A.N., vr. 63/a - .
1518
vaz ve, A.N., vr. 63/a - .
1519
ide, A.N., vr. 63/a.
1520
marif-isyleye, A.N., vr. 63/a - .
1521
kac, A.N., vr. 63/a.
1522
biramm, M.B.N., vr. 74/a - .
1523
Hazret-i Reslum, A.N., vr. 63/a.
1524
Seyyidn, A.N., vr. 63/a - .
1525
mbrek, A.N., vr. 63/b - .
1502

322

Pes vakt ki,1526 Hazret-i Seyyid minbere kd, bir kii Salhler libsn1527
giymi, bana imme sarm, turub eyitdi ki; y bl-Vef ben iitdm ki; ceddn1528
Hazret-i Muhammed Mustaf buyurmudur ki; 25U p *5H

(93/b) yan1529 korkun

mminin firsetinden ki,1530 baz nefi nesneler mmine zhir olur.1531 Hazret-i
Seyyid eyitdi; bel. Hazret-i Resl bu hadsi buyurmudur;1532amm senn Mslman
olucak vaktn gelmidr1533 Mslman1534 ol ki, cnn1535 cehennem odunndan zd
ola.1536 Pes ol kii hemn eyitdi; ' H " h T " 5 ? W2 ?W " I ?W * Pes o kavm
nazar itdiler ki; bir nesr an imi, tebdl-i sret itmi, ta kim gre. Hazret-i Seyyid nie
vaz ve nashat ider ve hem tecribe ider ki, shib-i vilyet midr yohsa degil midr? Pes
tebdl-i sret idb geldi.1537 Bu hadsi birle Hazret-i Seyyide imtihn eyledi temm bildi
ki, vilyetinde ek ve bhe yogdur1538 sdk ve ihls birle Mslman olub cn-u
gnlle1539 Hazret-i Seyyidn sitnnda hizmet eyleyb hirl-emr bir makama
iridm ki,1540 suleh-i kibr1541 makamdur,1542 shib-i kermet kimesne old.
Rahmetul-llahi aleyh ve l cem essdkeyn.
{ Ve dah rivyet olund ki; Hazret-i (94/a) Tcul-rifin kaddesel-lhu
srrehul-azz zviyesinn hizmet-krlarndan bir kimesne vard adna; Mslm Sakk
dirlerdi cem mrinden ii zviyede olan dervlere su uladurmakidi, Sb1543 ehrinde
ana bir mhim1544 hcet ddi.

1526

vakt ki, A.N., vr. 63/b - ; M.B.N., vr. 74/a - .


salhlerden libs, A.N., vr. 63/b.
1528
ceddn, A.N., vr. 63/b - .
*
Mminin fersetinden (sezgisinden) saknnz.
1529
5H yan, A.N., vr. 63/b - .
1530
ki, A.N., vr. 63/b - .
1531
baz nesne zhir olur mmine, A.N., vr. 63/b.
1532
Hazret-ibuyurmudur, A.N., vr. 63/b - .
1533
senn mmin olacak vaktndr, A.N., vr. 63/b.
1534
Mslman, M.B.N., vr. 74/a - .
1535
cnn, A.N., vr. 63/b - .
1536
cehennemden kurtulasun, A.N., vr. 63/b.
*
ehadet ederim ki, Allahdan baka toplanacak yoktur. Yine ehadet ederim ki, Muhammed Allahn
Resldr ve sen gerekten Allahn velsisin.
1537
geldi, M.B.N., vr. 74/b - .
1538
?W yogdur, A.N., vr. 63/b - .
1539
cn-u dille, M.B.N., vr. 74/b.
1540
ol hlde Mslman old. Seyyidin hizmetinde olub hirl-emr ul mertebeye iridm, A.N., vr. 63/b.
1541
suleh-i kibr, A.N., vr. 63/b.
1542
suleh-i kibrdan olub, M.B.N., vr. 74/b.
1543
Sbe, M.B.N., vr. 74/b.
1544
M.B.N., vr. 74/b.
1527

323

Pes yola girb revn old yolda giderken Hazret-i veysl-Karn rahmetul-lahi
aleyh mezrna yakn ugrad. Kasd eyledi ki; varub1545 bir ziyret eyleye meger ol
tarafda bir gl vard, ol glden yana vard ki, b-dest ala gln kenarna gelecek grdi
ki; bir mahbbe ve cemle Htun uryn olm1546 glde yunur h1547 gzler grmi degil
gvdesinn u-i ay ve gne gibi berk urur. Hemn ki, Mslm Sakknun gzi Htuna
tu old. Sar vki olub ddi, ol diyrda adam1548 aslndan kimesne yogd ki, kaldura
idi; zr ol shr gayet hl idi degme kerre1549 ugramazd iki gnden sonra baz
msfirinden1550 ol gl kenarna ugradlar. Mslm Sakky anda grdiler ki, l gibi
yatur (94/b) kmldamaga h mecli yog,1551 bunlarun inden birisi bildi ki, Hazret-i
Tcul-rifinin1552 zviyesinn sakksdur, meger grmiidi. Pes bun davara ykledb
mezr- Hazret-i Tcul-rifine getrdiler. Fukardan her kimesne kim geldi
Mslman hlini sord, asl1553 sylemedi ve kudreti dah yogd1554 ki, hlini beyn ide.
Pes dervler bunun emrinde aciz kaldlar. Bu kez ne1555 vechile ilc ideceklerini
bilmediler. Vakt ki, cuma gicesi old. Nsfl-leylde Mslm Sakkrnden turub
zviye inde saa ve sola segirdb l savtla arub baz nesneler okud. Dervler
bunun vzndan uyandlar. Bun bu hletle grb nazar iderlerdi ta kim1556 skin olub
ddi. Andan ifkat bulcak dervlere kaziye(yi) temm syledi. Gl kenarnda ol
Htun grb ddign beyn eyledi. Andan sonra1557 eyitdi; bu gice ki, hlim budur
ki, Nsfl-leylde grdm ki; (95/a) Hazret-i Seyyidn mezr1558 nrla tolm. Andan
Tcul-rifin kaddesel-lhu srrehul-azz1559 kabrinden kub geldi mihrbda oturd.
Cem yeryznde ne kadar shib-i vilyet ve shib-i kermet var ise cem olub Hazret-i
Seyyidn huzuruna1560 geldiler ol kadar geldiler ki; mezr- erfn kubbesi told

1545

vara, M.B.N., vr. 75/a.


olub, M.B.N., vr. 75/a.
1547
hc, M.B.N., vr. 75/a.
1548
adam, M.B.N., vr. 75/a - .
1549
degmede, M.B.N., vr. 75/a.
1550
msfirnden baz kimesne, M.B.N., vr. 75/a.
1551
yogdur, M.B.N., vr. 75/a.
1552
Hazret-i Seyyidn, M.B.N., vr. 75/a.
1553
asl, M.B.N., vr. 75/a - .
1554
yog idi, M.B.N., vr. 75/a.
1555
bu gezene, M.B.N., vr. 75/b - .
1556
hir, M.B.N., vr. 75/b.
1557
M.B.N., vr. 75/b.
1558
mezr- erfi, M.B.N., vr. 75/b.
1559
kaddesazz, M.B.N., vr. 75/b - .
1560
huzur- erfine, M.B.N., vr. 75/b.
1546

324

h1561 yir kalmad, tarasnda dah nihyetsiz1562 gayet msmaha ve1563 mzyaka old
ben dah yatduum yirden nazar iderdm; amm turmaga ve sylemege meclm yogd.
Hazret-i Seyyid benm cnuma iltift idb karda ogl Seyyid Matara eyitdi ki; y
Matara ol yatan kimdr? Seyyid Matara gelb nazar itdi, yzme bakd. Andan varub
eyitdi; neam1564 y Seyyid Mslm Sakkimi. Hazret-i Seyyid eyitdi; y Matara1565
hli nedr? Seyyid Matara eyitdi; bilmezem. Hazret-i Seyyid eyitdi; y Matara var, gr
ki hli nedr?1566
Pes Seyyid Matara gelb benm hlimi teemml eyledi. Varub Hazret-i Seyyide
eyitdi; y Seyyid ahvlini teemml eyledm ana elem niyese u ahsdan olmdur
dey.1567 Hazret-i (95/b) Seyyidn yannda bir kimesne oturd. Ana iret eyledi.1568
Meger ol kimesne cinn imi.1569 Andan Hazret-i Seyyid1570 ana eyitdi ki; bizn
dervimize sz, elem irimidr,1571 nin bizm dervimizi incitdn?1572 Eyitdi,
vAllah y Seyyid1573 sizn dervinz idgni bilmedm bir ammum kz vard ve bir
rivyetde kzkarndaum vard1574 filan yirde bir gl vardur ol glde kz1575 uryn gusl
iderken bu kii1576 zerine geldi pes ol n-mahremdr deyb nazar itmesn dey1577 ol
vakt ben dah gayret idb1578 bu hlete brakdum, sar vki old,1579 ddi ve dilinden
kesdk.1580 Eyitdi; bendedr.1581 Hazret-i Seyyid eyitdi; getr. Pes ol pre getrdi.1582

1561

hc, M.B.N., vr. 75/b.


M.B.N., vr. 75/b.
1563
M.B.N., vr. 75/b.
1564
M.B.N., vr. 76/a.
1565
y Matara, M.B.N., vr. 76/a - .
1566
Seyyidnedr, M.B.N., vr. 76/a - .
1567
Seyyid Matara eyitdi, varaym hlini teemml ideyim deyb yanuma gelb grdi kim, cinn filine
uram, M.B.N., vr. 76/a.
1568
anaeyledi, M.B.N., vr. 76/a - .
1569
cinnler pd-h, M.B.N., vr. 76/a.
1570
andanSeyyid, M.B.N., vr. 76/a.
1571
M.B.N., vr. 76/a.
1572
incitdnz, M.B.N., vr. 76/a.
1573
y Seyyid vAllah, M.B.N., vr. 76/a.
1574
vevard, M.B.N., vr. 76/a - .
1575
M.B.N., vr. 76/a.
1576
dah, M.B.N., vr. 76/a.
1577
M.B.N., vr. 76/a.
1578
olidb, M.B.N., vr. 76/a - .
1579
olub, M.B.N., vr. 76/a.
1580
dilinn ucun kesmiler, M.B.N., vr. 76/a.
1581
getrb virdiler, byle itdikleri in kasd eyledm ki, anlara hakaret eyleyem. Kadlar, dutamadum
zr imzde gayet yeknldr bk fermn l hazretnzden, M.B.N., vr. 76/a.
1582
ol dah pre getrb, M.B.N., vr. 76/b.
1562

325

Hazret-i Seyyide virdi.1583 Andan1584 Hazret-i Seyyid1585 eyitdi; y Matara dur, bu pre
yirine ko ve azun yerinden bir mikdr1586 bile ko, Bismillh-ir-Rahmn-ir-Rahm di1587
ve Hazret-i Resl aleyhis-selma salvt vir.
Pes Seyyid1588 Matara turub didigi eritle ol dil ve zelesini1589 yirine kod.
Hakk-tel hazretlerinn avnile ve Seyyidl-kevneyn Muhammed Mustaf aleyhissalt ves-selmun mucizt- berektnda ve1590 Hazret-i Seyyidn (96/a) vilyeti1591
berektnda dilim sa idb bana sohbet virdi. Pes turdum ki, Hazret-i Seyyidn
mbrek

1592

ayagna yz srb bri mbrek bedenine elm irie. Saa sola segir

tudgum old. Ol eyitdi; beni bir kimesne gelb ivek eyledi ki, bildgm kimesne
degildr ve bana eyitdi; ashb- Hazret-i1593 Seyyidden bana bir kimesne bir mikdr
ml emnet komd ben dah1594 evme kan merdbann drdnci ayag altnda
gmdmidi licek1595 vasiyyet itmege unutdum. imdi ml shibi gelb oglancuklarum
incidr, bbnuzda bu kadar nesne emnet kodum dir kerem1596 idb bu haberi
evlduma iridresin1597 bana Ebl-Mslm dirlerdi.
Vakt ki, ol kii bu szi temm itdi kasd itdm ki, Hazret-i Seyyide varub tavf
klam. Nazar itdm, grdm ki,1598 h1599 deyyr1600 yog. Ol sayha idb arduum
olidi didi. Pes bu kavm eyitdiler; geln Ebl-Mslmin evine varalum, evldna
soralum ki; kimesne gelb anlardan emnet taleb itdi mi? Eger vki ise Mslm
Sakknun kalan szi dah (96/b) vkadur diyb turub1601 Ebl-Mslmin evine
geldiler. Oglanlaruna sordlar ki; hbir kimesne sizden emnet taleb ider mi? Eyitdiler;

1583

M.B.N., vr. 76/b.


andan, M.B.N., vr. 76/b - .
1585
Seyyid, M.B.N., vr. 76/b.
1586
M.B.N., vr. 76/b.
1587
deyb, M.B.N., vr. 76/b.
1588
M.B.N., vr. 76/b.
1589
presini, M.B.N., vr. 76/b.
1590
M.B.N., vr. 76/b.
1591
himmet-i vilyeti, M.B.N., vr. 76/b.
1592
M.B.N., vr. 76/b.
1593
M.B.N., vr. 76/b.
1594
M.B.N., vr. 76/b.
1595
lmeden, M.B.N., vr. 76/b.
1596
ltf, M.B.N., vr. 76/b.
1597
iridr, M.B.N., vr. 76/b.
1598
M.B.N., vr. 77/a.
1599
hc, M.B.N., vr. 77/a.
1600
kimesne, M.B.N., vr. 77/a.
1601
turub, M.B.N., vr. 77/a - .
1584

326

vAllah bir nie gndr ki, h bir kimesne havle olmdur ki, bbnuzda bu kadar ml
emnet komudum, virn dir.
Pes bunlar dah bu haberi virdiler. Anlar dah merdbenn drdnci ayagnu
kaldurub altnda1602 ol ml buldlar,1603 shibine virdiler. Cem hzr olanlar1604 sdk
ve ihls birle bildiler ki, evliynun kermeti mnkat olmazimi. ldkden sonra dah
vki olurm Hakk sbhne ve tel1605 cem mmet-i Muhammede aleyhes-salt
ves-selma1606 himmet-i evliy myesser ide ve anlarun zmresinden kl vire ve
anlara itikad idb iki cihnda1607 ihls ehlinden kl vire, mn, y rabbl-lemn.}1608
Ve dah1609 rivyet olundu ki; Eb Bekr Gmehnden rahmetul-llahi aleyh1610
eydr; bir gn kireved1611 zerinde oturdum n-gh bir acemi kimesne geldi. Kldan
pelslar giymi gayet heybetl kimesne idi benm zerime toruld. Vakt ki; kapuya
iridi, assn anda koyub ier (97/a) girdi anun heybetinden bana bir hlet geldi ki,
kirevedden1612 aaga ddm. Pes turdum ana karu yrdm, bana selm virb1613
eyitdi ki; y b Bekr eyhn Tcul-rifin Kalmnada mdur? Ben1614 eyitdm; neam.
Eyitdi; benmle bile1615 gider misn ziyret itmege? Ta kim yolda musn? Evlsn
meakkat-i sefer gremeyz. Ben eyitdm; neam. Andan1616 kub yola girdk
Kalmnaya iridk. Hazret-i Seyyidden haber sorduk; Mvernnehre gitmi. Pes biz
dah ol tarafa revne olduk. Vakt ki att kenarna iridk Acem gedi, ben kaldum.
Bana eyitdi; y b Bekr gel ardumca ge.1617 Ben eyitdm; y Seyyid benm
kudretim yogdur,1618 su zerine yrmege.1619 Andan suya1620 nazar itdm, grdm ol

1602

kazub, M.B.N., vr. 77/a.


bulub, M.B.N., vr. 77/a.
1604
M.B.N., vr. 77/a.
1605
Hakk-tel, M.B.N., vr. 77/a.
1606
M.B.N., vr. 77/a.
1607
iki cihnda, M.B.N., vr. 77/a.
1608
A.N., vr. 63/b - .
1609
Pes, A.N., vr. 63/b.
1610
rahmetaleyh, A.N., vr. 63/b - .
1611
kirevet, M.B.N., vr. 77/b.
1612
kirevetden, M.B.N., vr. 77/b.
1613
virdi, M.B.N., vr. 77/b.
1614
A.N., vr. 63/b; M.B.N., vr. 77/b.
1615
bile, A.N., vr. 63/b - .
1616
nola, deyb, A.N., vr. 64/a.
1617
ge, A.N., vr. 64/a - ; benge, M.B.N., vr. 77/b - .
1618
bu kadar, M.B.N., vr. 77/b.
1619
suyrmege, A.N., vr. 64/a - .
1620
suya, A.N., vr. 64/a - .
1603

327

mcell yne gibi kat olmu. Acemnn ardunca gitdm, hc ayagum ya olmad.1621
Vakt ki, suy te gedk.1622

Hazret-i Tcul-rifine buluduk hemn ki Acem;

Hazret-i Seyyid grdi. Benzi, mtegayyir olub,1623 ditredi. Acem ben korcak bana
gelen hlet Hazret-i Seyyid korcak Acemye geldi. (97/b) Hazret-i Seyyid
beetile1624 karu gelb Acemye selm virdi ve1625 ikrm ve izr1626 eyledi; amm bre Acem, Hazret-i Seyyid n huzurunda; ol eh-bz1627 yannda sere nice ise yle
old. Vakt ki,1628 Hazret-i Seyyidn1629 dilin azl sebebiyle kendvi dirdi. Eyitdi
ki; y Seyyid gayet rkdan geldm, nie talar ve shrlar adum, senden1630 hcetim
vardur. Hazret-i Seyyid eyitdi; seferinden issi itdk, cem murdn1631 hsldur.1632 n-Allahl-azz1633 andan baz kelimt itdiler ki,1634 beer-i fehm itmezdi. Andan
Hazret-i Seyyidden izin alub turd Hazret-i Seyyid1635 bir tarafa iret itdi.1636 Acem ol
tarafa1637 tevecch eyledi ve yir zere yridi.1638 Andan Hazret-i Seyyid eyitdi; *F zL4*4
yan1639 kalbnden masivy tarh idb,1640 gider ta kim, havda mrtefi olasn. Hemn
1641 admda1642 urdkdan sonra1643 havya mrtefi old. Eb Bekr eydr, ben eyitdm
ki; y Seyyid bu nice kiidr? Hazret-i Seyyid1644 eyitdi; bu erbb- ahvlden bir
kimesnedr, Kf tanun ardundan bizm (98/a) ziyretimize geldi buna Tuml-Yezd
dirler havda yrmek taleb eyledi, bizm dilimizden1645 izin virildi. Pes destr virdk,

1621

hcolmad, M.B.N., vr. 77/b - .


gedim, A.N., vr. 64/b.
1623
olm, A.N., vr. 64/a.
1624
etile, A.N., vr. 64/a.
1625
M.B.N., vr. 78/a.
1626
izr ve ikrm, M.B.N., vr. 78/a.
1627
h-bz, M.B.N., vr. 78/a.
1628
amm, A.N., vr. 64/a; M.B.N., vr. 78/a.
1629
Seyyidn, A.N., nr. 64/a.
1630
sizden, M.B.N., vr. 78/a.
1631
murdatn, A.N., vr. 64/b; M.B.N., vr. 78/a.
1632
hsl old, M.B.N., vr. 78/a.
1633
n--Allah, A.N., vr. 64/b; n--Allahu-tel, M.B.N., vr. 78/a.
1634
ki, A.N., vr. 64/b - .
1635
Hazret, M.B.N., vr. 78/a.
1636
eyledi, M.B.N., vr. 78/a.
1637
irettarafa, A.N., vr. 64/b - .
1638
M.B.N., vr. 78/a.
1639
*F yan, A.N., vr. 64/b - .
1640
eyit, A.N., vr. 64/b; M.B.N., vr. 78/a.
1641
c, A.N., vr. 64/b.
1642
adm dah, M.B.N., vr. 78/a.
1643
urdkdan sonra, A.N., vr. 64/b - .
1644
Hazret-i Seyyid, M.B.N., vr. 78/b - .
1645
elimizden, M.B.N., vr. 78/b.
1622

328

maksd hsl old. Ben eyitdm; y Seyyid Kf tanun ardnda adamdan1646 kimesne
var mudur? Eyitdi;1647 neam, Kf tann ardnda hayli kimesneler vardur, katndan
kaub anda varmlardur, ibdet iderler, anlardan kimesneler vardr ki; her gice bizm
meclisimize hzr olur.1648 Eb Bekr eydr; taaccbe kaldum ki,1649 Hazret-i Seyyidn
Kf ta ardunda dah mrdleri varm. Hakk-sbhne ve tel ana sdkla muhabbet1650
mrd1651 olanlardan kl vire, mn, y rabbl-lemn. 1652
Ve dah1653 rivyet olund ki;1654 eyh Ebl-Bedr Hendericden radye Allahu
anhu eydr;1655 bir gn Tcul-rifinnn, meclis-i vaznda otururdum1656 kelimt idb
nshat iderken1657 n-gh1658 kelm kat idb garb tarafna nazar eyleyb eliyle iret
eyledi; gy ki bir kimesne urur gibi eyitdi ki; 5H) * c?7 " '  +(*  c?  7 
5- 'g W ' ?> 5cU W S h'4

(98/b) yan1659 bel size tahkik-i yardum geldi1660

Bel ben ol yardum in geldm bel Allahu-tel size tahkik-i yardum itdi1661 ibu kul
sebebiyle ki; Kurn da1662 buyurd; Mslmanlar mansrlardur ve dah bizm
lekerimizi yani mminler galiblerdr h1663 kimesne Hazret-i Seyyidn bu
iretinn ve kelimtnun1664 manasn fehm idemediler1665 ol gnden tarih yazdlar.
Pes bunn zerinde bir1666 nie gn gedi.1667 Bir gn garb tarafndan bir
kimesne gelb bana konuk old. Bir gice benm evimde yatub,1668 bana sord;1669 h1670
1646

M.B.N., vr. 78/b.


Eydr, A.N., vr. 64/b.
1648
hzr olur kimesneler vardur, M.B.N., vr. 78/b.
1649
ki, A.N., vr. 64/b - ; vardum ki, M.B.N., vr. 78/b.
1650
ihlsla, A.N., vr. 64/b; sdk ve ihlsla, M.B.N., vr. 78/b.
1651
muhibb, M.B.N., vr. 78/b.
1652
mnlemn, M.B.N., vr. 78/b.
1653
ve dah, A.N., vr. 65/a - .
1654
ki, A.N., vr. 65/a - .
1655
radiy-ieydr, A.N., vr. 65/a - ; rahmed-ullahi aleyh, M.B.N., vr. 78/b.
1656
vaz- meclisinde oturub, A.N., vr. 65/a; M.B.N., vr. 78/b.
1657
sylerdi, M.B.N., vr. 78/b.
1658
M.B.N., vr. 78/b.
*
Evet size zafer geldi. Evet sen o zafer iin geldin, evet.
1659
 yan, A.N., vr. 65/a - .
1660
bel tahkik size yardum geldi, M.B.N., vr. 79/a .
1661
tahkik size yardum itdi, M.B.N., vr. 79/a .
1662
M.B.N., vr. 79/a.
1663
hc, A.N., vr. 65/a; M.B.N., vr. 79/a.
1664
kelimtnun, A.N., vr. 65/a - .
1665
idemedi, A.N., vr. 65/a.
1666
M.B.N., vr. 79/a.
1667
bir nie gnden sonra, A.N., vr. 65/a.
1668
biryatub, A.N., vr. 65/a - ; M.B.N., vr. 79/a.
1669
eydr, A.N., vr. 65/a.
1670
hc, A.N., vr. 65/a; M.B.N., vr. 79/a.
1647

329

Tcul-rifin1671 hazretlerini1672 bilr misin? Ben eyitdm; bel. Ol kii1673 eyitdi;1674


ltf eylesn bana, Tcul-rifin kandedr?1675 klavuz olub an bana1676 gstersin
deyb1677 ibrm- ilhh eyledi. Ben dah1678 grdm ki, gayet efrtla taleb ider.1679
Eyitdm;1680 bunda bir srr vardur, bunun asl nedr?1681 Eyitdi; y eyh bunun1682
hikyeti uzundur1683 imdi mahal1684 deildr;1685 amm Hazret-i Tcul-rifini1686
bana gsterdikden1687 (99/a) sonra sana1688 kaziyye bir bir1689 idem.1690 Pes turdum,
Marib, Hazret-i Seyyidn katna getrdm.1691 Hazret-i Seyyid1692 an grb eyitdi ki;
merhab y Marib; flnun ve flanun ve flanun1693 hlleri nedr? deyb ol1694
kiiye adlu adyla sord. Marib dah cevb virdi. Andan sonra bir kimesne dah
sordu:1695 Marib eyitdi; y Seyyid ol mecrh lmidr,1696 ne kadar ki,1697 ilc
itdilerse h1698 fide eylemedi,1699 Hazretnzden meded umar.1700 Pes Hazret-i Seyyid
bir pre hrka virdi. Eyitdi ki; bun anun cirhtna sarasz, in--Allahl-azz1701 eyce
ola.

1671

Hazret-i Seyyid, A.N., vr. 65/a.


M.B.N., vr. 79/a.
1673
ol kii, M.B.N., vr. 79/a - .
1674
eydr, A.N., vr. 65/a.
1675
Tculkandedr, A.N., vr. 65/a - ; M.B.N., vr. 79/a.
1676
an bana, M.B.N., vr. 79/a - .
1677
dey, A.N., vr. 65/a.
1678
A.N., vr. 65/b.
1679
grdm ki begyet talebi var, A.N., vr. 65/b.
1680
eyitdm, A.N., vr. 65/b - .
1681
bunda bir sr vardur ki, nedr, bunun asl? didi, A.N., vr. 65/b.
1682
bunun, A.N., vr. 65/b - .
1683
tavldur, A.N., vr. 65/b.
1684
vakt, M.B.N., vr. 79/a.
1685
vakt deil, A.N., vr. 65/b.
1686
Tcul-rifini, A.N., vr. 65/b.
1687
gster andan, A.N., vr. 65/a; M.B.N., vr. 79/a.
1688
M.B.N., vr. 79/a.
1689
M.B.N., vr. 79/a.
1690
idi virem, M.B.N., vr. 79/a.
1691
huzuruna iletdm, M.B.N., vr. 79/b.
1692
Hazret, M.B.N., vr. 79/b.
1693
veflanun, A.N., vr. 65/b - ; ve flanun, M.B.N., vr. 79/b.
1694
on, M.B.N., vr. 79/b.
1695
M.B.N., vr. 79/b.
1696
ldi, M.B.N., vr. 79/b
1697
ki, A.N., vr. 65/b - .
1698
h, A.N., vr. 65/b - .
1699
virmedi, M.B.N., vr. 79/b.
1700
M.B.N., vr. 79/b.
1701
in--Allah, A.N., vr. 65/b.
1672

330

Pes Marib ol hrka presini alub Hazret-i Seyyidden iczet ve himmet taleb
eyleyb1702 vedlaub1703 revne old. Ebl-Bedr eydr; ardundan irdm,1704 ve
eyitdm; y Marib ahduna vef eyle bana kaziyye nice old1705 bildr kl?1706 didim.
Eyitdi;1707 bizm ehrimize yakn firenk vardur, askeri azmle gelb1708 zerimize
ddi1709 tahkik bildk ki, firenkn galibdr1710 cemmizi ldrrler1711 ve avretimz
ve oglanlarumuz1712 esir iderler.1713 Biz bu hletde iken1714 (99/b) Hazret-i Seyyid
sordug kimesnelerden birisini firenkin urub atdan ykmd. Yatdu yerden arub
eyitdi; y Tcul-rifin y gavs- ricl-vakt1715 asn yan Tcul-rifin bize1716
feryd1717 iriir.1718 Ol tarafa ki, bu kii ard grdm, bir kii gelb eli birle bu askeri
ald eli1719 klcdan artuk keserdi.1720 Hemn sat-u firenk askerini tadub kard. Biz
dah anlar kovub kimini ldrdk, kimni esir eyledk1721 mansr ve muzaffer1722
olduk.
Pes ol cemt ittifk idb, beni gnderdiler ki, gelb Hazret-i1723 Tculrifin1724 ziyret eyleyem1725 ve anlar in dahi ziyret eyleyem.1726 Hakk-tel
myesser itdi. Geldm1727 Hazret-i Seyyidn mbrek cemlini grdm ve ol
yarenlern selmnu degrdm ve ol Hazret-i Seyyidi arub1728 kimesnenn

1702

himmetle iczet taleb idb, A.N., vr. 65/b; idb, M.B.N., vr. 79/b.
ved idb, M.B.N., vr. 79/b.
1704
yetdm, A.N., vr. 65/b; M.B.N., vr. 79/b.
1705
nicedur, A.N., vr. 65/b.
1706
kaziyye bana bildr, M.B.N., vr. 79/b.
1707
eydr, A.N., vr. 65/b.
1708
leker-i azm kub, A.N., vr. 65/b.
1709
geldi, A.N., vr. 65/b.
1710
ehlimiz, A.N., vr. 66/a.
1711
ldrrler, A.N., vr. 66/a - .
1712
ylmz, A.N., vr. 66/a.
1713
eyler, A.N., vr. 66/a.
1714
biziken, A.N., vr. 66/a - .
1715
ricl gayb, M.B.N., vr. 79/b.
1716
bizm, M.B.N., vr. 80/a.
1717
feryadumuza, M.B.N., vr. 80/a.
1718
pes, A.N., vr. 66/a; yaniriir, M.B.N., vr. 80/a - .
1719
l, M.B.N., vr. 80/a.
1720
kesdi, A.N., vr. 66/a.
1721
eyleyb, A.N., vr. 66/a.
1722
ve muzaffer, A.N., vr. 66/a - .
1723
M.B.N., vr. 80/a.
1724
beni Tcul-rifinun ziyretine gnderdiler, A.N., vr. 66/a.
1725
idem, M.B.N., vr. 80/a.
1726
ziyreteyleyem, A.N., vr. 66/a - ; veeyleyem, M.B.N., vr. 80/a.
1727
gelb, A.N., vr. 66/a; M.B.N., vr. 80/a.
1728
Seyyide agrub, M.B.N., vr. 80/a.
1703

331

cirhtna balamaga hrka paresini virdiler didi.1729 Ben eyitdm; y Magrib1730 adun
nedr1731 bana1732 bildr gil ki, seni kar duda anam1733 didi.1734 Eyitdi; bana Kays
Bedev dirler ve ol dah1735 eyitdi ki; senn adun nedr?1736 Eytdm; bana:1737 EblBedr dirler1738 (100/a) didim.1739 Pes benmle karda okuad1740 ve dah eyitdi ki;
Hazret-i Seyyidn huzurunda ana sen ta kim, Hazret-i Seyyidn1741 mbrek
htrndan1742 gitmeyem, eyle olsun didm ve andan dilek itdm ki; bizm ehre uraya,
kabul idb, ehrmize geldi. Eve iledb ziyfet eyledm,1743 gice anda yatub1744 sabh
ved idb1745 yoluna1746 revne old. Sret geri ayrulduk, mande gnlmz1747
beldr, daim mektub gelrdi. Hazret-i Seyyide selm ve dua1748 iderdi. Ve ben dah
ana mektub gnderdm ta lnce bu hl zre gedk, rahmetul-llahi aleyh rahmeten
vsiaten.1749
Rv eydr; ol Marib Hazret-i Seyyide mlakt1750 oldu berkatnda
hayli1751 kalbi1752 sef bulub ehl-i hl1753 dervlerden1754 old1755 { ve kermt ve
makamt mehur azzlerlerden old.1756 Ve karndanun ogl old, Al dirlerdi.1757
Andan Alnn ogl old, Ahmed dirlerdi, gayet slihlerden old kermt ve1758 makamt
1729

A.N., vr. 66/a.


y Magrib, A.N., vr. 66/a - .
1731
adun, A.N., vr. 66/a.
1732
bana, A.N., vr. 66/a - .
1733
anaym, M.B.N., vr. 80/a.
1734
A.N., vr. 66/a.
1735
M.B.N., vr. 80/a.
1736
ol da benm adum sord, A.N., vr. 66/a ; benm adum sord, M.B.N., vr. 80/a.
1737
ben dah adum, A.N., vr. 66/a.
1738
dir, A.N., vr. 66/a.
1739
A.N., vr. 66/a; eyitdmdidim, M.B.N., vr. 80/a - .
1740
old, M.B.N., vr. 80/a.
1741
Hazret-i Seyyidn, A.N., vr. 66/b - ; M.B.N., vr. 80/a - .
1742
htrlarundan, M.B.N., vr. 80/a.
1743
eyledk, A.N., vr. 66/b.
1744
anda gece yatub, A.N., vr. 66/b.
1745
ved idb, A.N., vr. 66/b - .
1746
M.B.N., vr. 80/b.
1747
gnlm anunla, M.B.N., vr. 80/b.
1748
M.B.N., vr. 80/b.
1749
sretvsiaten, A.N., vr. 66/b - ; M.B.N., vr. 80/b.
1750
mlk, M.B.N., vr. 80/b.
1751
hayli, A.N., vr. 66/b - .
1752
kalbi hayli, M.B.N., vr. 80/b.
1753
ehl-i hlden, M.B.N., vr. 80/b.
1754
dervlerden, M.B.N., vr. 80/b - .
1755
ehl-i hlden old, A.N., vr. 66/b.
1756
mehure shibi old, M.B.N., vr. 80/b.
1757
Al adlu bir ol old, M.B.N., vr. 80/b.
1758
Alve, M.B.N., vr. 80/b - .
1730

332

kat eyledi; hatta Msrda ve kend vilyetlernde Ahmed Bedev dimekle mehurdur.
Cezbesi galib azzdr, (100/b) menkb okdur.1759 Ol cezbe galib olmagn kimesne
terbiyet eylemedi ve kimesne anun silsilesini bilmedi; amm hakikatde silsilesi Hazret-i
Tcul-rifine irir; zr triki andan ahz itmidr ve bazlar eydr;1760 Ahmed
Bedev erfdr, evld- Hseyindendr.1761 Hakk-tel, cmlemiz1762 Hazret-i
Tcul-rifinn ve anun silsile-i thirinn1763 ve nesli lsinn himmetinden1764 cem
Mslmanlar1765 mahrum klmaya mn, y rabbl-lemn.1766
Rv eydr;1767 Kays Bedev, Hazret-i Seyyid ile mlkat- berektnda cezbe
irib bir yerde karar itmeyb Sencr vilyetinde oniki yl bu hlet zere seyr eyledi.
Bir gn ryda grdler ki; Hazret-i Tcul-rifin kaddesel-lhu srrehul-azz meclisde
vaz eylemi cemat- kesire anda cem olmlar. Hazret-i Al bin Heyt krk hdiminn
ulsdur ana emr eyledi ki; varub Kays Bedevye terbiyet eyleyb trike ird eyleye1768
ve dah elini cem cesedine srb skin ol diye.
Pes eyh Al Kays Bedev bulub elini cem cesedine srb eyitdi ki; skin ol
(101/a) Hazret-i Seyyidn vilyet-i berektnda skin old.1769 Pes eyh, Al Kaysa
Hazret-i Tcul rifnn hrkasnu giydrdi. eyh Al m-dm ki haytda idi Kays
skinidi. Vakt ki, eyh Al hirete intikl itdi.1770 Kays yine hlet-i evvele1771 rc
eyledi kendvi zabt idemeyb yine seyr itmege balad nihyetsiz halk ardna uydlar.
Meger ol1772 zemnda ekbirlerden1773 Ms Zul dirlerdi, bir azz vard. Kays Bedev ol
ldgi vilyete yakn varmidi anun iczetsz ol diyra kadem basdug in ashb eyh
Zul gayret idb eyhe, Kaysdan ikyet eylediler.

1759

ok azzdr, M.B.N., vr. 80/b.


demilerdr, M.B.N., vr. 80/b.
1761
evld- Hseyindendr, A.N., vr. 66/b - ; Hazret-i Hseyin evldndandur, M.B.N., vr. 80/b.
1762
M.B.N., vr. 80/b.
1763
silsile-i mbrekesinn, M.B.N., vr. 81/a - .
1764
asr- berektndan, M.B.N., vr. 81/a .
1765
cem Mslmanlar, M.B.N., vr. 81/a - .
1766
Hakk- tebreke ve tel Mslmanlar anlarun haimmetlerinden mahrm eylemeye, A.N., vr. 66/b.
1767
rv eydr, M.B.N., vr. 81/a - .
1768
ide, M.B.N., vr. 81/a.
1769
pes Kays dah skin old, M.B.N., vr. 81/a.
1770
eyledi, M.B.N., vr. 81/a.
1771
evvelki hlete, M.B.N., vr. 81/a.
1772
ol, M.B.N., vr. 81/b - .
1773
ekbirlerden, M.B.N., vr. 81/b - .
1760

333

Pes btn yznden eyh Zul1774 ile Kays Bedev ararsnda1775 muhrebe vki
old.1776 Pes Kays Bedev ashbna eyitdi ki; yarenler geln dnelim ki eyh Zul ile
muhrebe eyledk ol ben urd, ben an urdum benm urduguma hat idb rst geldi
dey ashbla dndi. Kavmi ine vard eglenemedi, Hakka ulaub1777 ehd (101/b)
old. eyh Zulnn cezbesinden zr taadd idb edebe riyet eylememidi; amm1778
ashb- Kays bu ie gayet mkil geldi. Gice ve gndz alamaga megl oldlar
hznden ve elemden ve zdrbdan hli olmadlar. Bir gn bunlarun ullarndan birisi
vk da grdi ki, Hazret-i Tcul-rifinn ninde eyh Al bin Heyt turm eyh
Ms Zul, Kays1779 ldrdinden ikyet ider. Tcul-rifin1780 ve eyh enbek
kaddesel-lhu, rhuma bu szi iidecek etlendiler. Bunlar kll asker-i zim etlenb
am tarafna tevecch itdiler eyh Ms Zul dah cem ricl-i am ile etlenb Dicle
kenarnda iki asker birbirine1781 mukbil oldular grdm ki, eyh Al bin Heyt bir
demr krata binmi saa ve sola at srb Kays Bedevnn ldrdgni zikr iderdi.
N-gh bir kimesne syledgi eyh Zulnn karda1782 oln ldrdiler ve 1783 kii
dah Zulnn makbl halfelerinden adl adyla zikr eyledi anlar dah (102/a)
ldrdiler andan sonra ricll-vakt araya girb sulh itmege megul oldlar hatta Hazreti Reslullh aleyhis-salt ves-selm1784 gelb Hazret-i Ebl-Vefya buluub sulh
kldlar.
Pes bu vk gren kimesne uyanub nakl eyledi. Bunlar tan eylediler. eyh
Zulnn karda oln ki, kendnn makamna1785 halfe idi ve ol 1786 kimesne dah
sabh deklerinde li buldlar kimdendr bilemediler tahkik bildiler ki, dervn
vks hakkdur ashb- Kays andan sonra skin oldular. Rahmetul-llahi tel,
rahmeten vsiaten.1787

1774

M.B.N., vr. 81/b.


Kaysarasnda, M.B.N., vr. 81/b - .
1776
eyledk, M.B.N., vr. 81/b.
1777
Hakka ulaub, M.B.N., vr. 81/b - .
1778
M.B.N., vr. 81/b.
1779
Kays Bedevyi, M.B.N., vr. 81/b.
1780
eyh enbek ve Tcul-rifin, M.B.N., vr. 81/b.
1781
M.B.N., vr. 81/b.
1782
karnda, M.B.N., vr. 82/a.
1783
c, M.B.N., vr. 82/a.
1784
sallallah aleyhi ve selem, M.B.N., vr. 82/a.
1785
makamnda, M.B.N., vr. 82/a.
1786
c, M.B.N., vr. 82/a.
1787
M.B.N., vr. 82/b.
1775

334

Ve bu hikyete yakndur ki;1788 eyh Slim Acem eydr; bir gice eyh
Ramazn Mecnnun ki, Hazret-i Tcul-rifinn makbl mridlerndendr1789 anun
tamm zerinde yaturdum. N-gh eyh Ramazn havya srad Kalmnadan yana ve
kerre; y Tcul-rifin dey ard andan sonra yerine geld kend kendyle
syleb ve gelb eydr ki; heyhat y eyh Mansr. Vakt ki, eyh Ramazndan bu1790
hleti gitdi1791 kend lemne geldi. Bu kaziyye (102/b) nedr dey sordum? Eyitdi;
erenler ortasnda gayret olur, eyh Mansr ve eyh Slih ki, eyh Kantaradur geldiler.
kisinn elinde iki s var. On altna sokdlar dilediler ki,1792 evi yerinden koparub
denize atalar bunlardan korkub sradum. Hazret-i Tcul-rifine ardum. Pes
Hazret-i Seyyid ile eyh enbek gelb bunlar def itdiler ve bana eyitdiler ki; korkma
h1793 kimesne sana zarar getrmez ve sana bunlar bir vechile yol bulmaz.1794 Allah
inyeti birle anlarun himmet-i berektnda hals oldum,1795 elhamdlillh.1796}
mmddr ki, Hakk-tel cmlemizi evliy himmetinden mahrum itmeye, mn, y
rabbl-lemn.1797
Ve dah rivyet olundu ki; Ebl-Bedrden, ol dah rivyet eyledi;1798 Eb Tlib
bin Necibden1799 eydr; eyh Ahmed bin Rifnn ashb ine1800 meger Hazret-i
eyh Ebl-Vefnun mrdlerinden bir kimesne vki olm. Vakt ki; bunlar sem
kalkdlar1801 her tarafndan devrn itmege baladlar; meger bunlarun inde bir chil
varm,1802 eyitdi ki;1803 bu dnmek1804 nedr, bundan ne hsl olur, biz Krd
olanlarundan1805 deglz ki turmadan1806 dnevz? (103/a) Bu sz ashb- Tcul-

1788

nakl olud ki, M.B.N., vr. 82/b.


makbllerndendr, M.B.N., vr. 82/b.
1790
ger evvelki, M.B.N., vr. 82/b.
1791
hle geldi, M.B.N., vr. 82/b.
1792
dilediler ki, M.B.N., vr. 82/b - .
1793
hc, M.B.N., vr. 82/b.
1794
bulmazlar, M.B.N., vr. 82/b.
1795
buldum, M.B.N., vr. 82/b.
1796
A.N., vr. 66/b - ; Elhamdlillh-i tel, M.B.N., vr. 82/b.
1797
M.B.N., vr. 83/a.
1798
an, A.N., vr. 66/b.
1799
Eb Tlib ibn-i Necib, A.N., vr. 66/b.
1800
inde, A.N., vr. 66/b; M.B.N., vr. 83/a.
1801
kaldlar, A.N., vr. 66/b.
1802
varidi, M.B.N., vr. 83/a.
1803
ki, A.N., vr.66/b - .
1804
dutmak, A.N., vr. 66/b.
1805
A.N., vr. 66/b; M.B.N., vr. 83/a.
1806
durmadn, A.N., vr. 66/b.
1789

335

rifinden olan kimesneye1807 gayet dvr geldi; zr Hazret-i Tcul-rifinn anas


Krdidi. Sabr etmeyb sem iderken ol kimesneye d gelb,1808 eyitdi ki; ilhi i1809
bu kii syledgi1810 szi benm eyhm Hazret-i1811 Ebl-Vefya istihz idb
sylerse bu meclisde bunun cehlini sen izhr eyleyb1812 gzlerini kar didi. Meclis
temm olmadn trike muhlif iin1813 bulub tedib itdiler,1814 cem ehl-i meclis cehlin
bildiler. Andan meclisden kalkub gidecek1815 yolda1816 giderken gzine bir harba
tokunub gzi1817 kd. Hakk-tel cem1818 mmet-i Muhammed aleyhis-salt vesselm 1819 evliy hnedanna inkr itmeden saklasun, mn, y rabbl-lemn.1820
Ve dah rivyet olundu ki; eyh Mekkyyl-Betamsn dirlerdi bir azz vard
anun kirdlerinden bir kimesne vard, Eb Turb Mekk dirlerdi1821 Vst ehrinde
olurd. Hazret-i Seyyidn1822 kaddesel-lhu srrehul-azz1823 bir halfesi vard Vstda
adna1824 eyh Yusuf Esed dirlerdi. Bir gn (103/b) bu1825 eyh mrdleriyle Vastdan
kd ki, varub Hazret-i1826 Tcul-rifinn mbrek cemlni grb ziyret eyleye.
Yolda Ebl-Turab tu1827 geldi. Eyitdi; kande gidersin? Eyitdi1828 ki; Tcul-rifini
ziyret itmege gideriz. Eb Turab eyitdi;1829 sbhn-Allah,

doan terk idersiz,

Kuzguna gidersiz yani dogandan didignden1830 murd eyh Betamsndir1831 ki;


kendinn eyhdr ve Kuzgun didignden1832 murd Hazret-i Ebl-Vefdur.
1807

kimesnelere, AN, vr. 66/b.


d gelb, A.N., vr. 67/a - .
1809
i, A.N., vr. 67/a - ; M.B.N., vr. 83/a.
1810
syledgi, A.N., vr. 67/a - .
1811
M.B.N., vr. 83/a.
1812
idb, A.N., vr. 67/a; M.B.N., vr. 83/a.
1813
i, A.N., vr. 67/a.
1814
eylediler, A.N., vr. 67/a; M.B.N., vr. 83/a.
1815
giderken, M.B.N., vr. 83/a.
1816
yolca, A.N., vr. 67/a.
1817
gzleri, M.B.N., vr. 83/a.
1818
M.B.N., vr. 83/a.
1819
M.B.N., vr. 83/a.
1820
Hakklemn, A.N., vr. 67/a - .
1821
birdirlerdi, A.N., vr. 67/a - .
1822
Ebl-Vefnun, M.B.N., vr. 83/b.
1823
Hazret-iazz, A.N., vrt. 67/a - ; kaddesazz, M.B.N., vr. 83/b - .
1824
Vstda adna, A.N., vr. 67/a - .
1825
M.B.N., vr. 83/b.
1826
A.N., vr. 67/a.
1827
rast, M.B.N., vr. 83/b.
1828
eyitdiler, A.N., vr. 67/a; M.B.N., vr. 83/b.
1829
eydr, A.N., vr. 67/a.
1830
didignden, A.N., vr. 67/a - ; M.B.N., vr. 83/b.
1831
Mekk, M.B.N., vr. 83/b.
1832
Kuzgundan, A.N., vr. 67/a; M.B.N., vr. 83/b.
1808

336

Rv eydr, bel Kuzgun stlh- Kmmelde zait Kmile dirler; egere Eb


Turab bu man kasd1833 itmedi;1834 amm Allahu-tel Hazreti1835 diline1836 bu lfz
cr kld. Pes1837 dervler bu szi iidb b-huzur oldlar. Bunlara hayli gayret geldi.
Bunlarn inde bazs eyitdi;1838 ve ey sana gelsn nice szdr bun sylersin, h ne
dirsin bilr misn,1839 Tcul-rifinden korkmaz msn? ana hdbu1840 senn1841 szn
mahf olmaz,1842 sakn1843 ki, sana hm ider deyb gitdiler. (104/a) Ol gice Eb Turab
yatd, gayet b-huzur old, bir mertebede ztrb geldi1844 ki, vasfa kabil deildr,1845
syledi sze gayet piman old. Bu nedmetle uyud, vk da grd ki; Kalmnaya
gelmi,1846 ol cemt ki; Hazret-i1847 Tcul-rifinin ziyretine gitmilerdi. Anlar dah
Kalmnaya gelmiler, Hazret-i Seyyide bunlar buluacak yle grdm1848 ki; gy
bunlar benden1849 ikayet ederler1850 benm1851 didgm,1852 szi Hazret-i Seyyide1853
dirler. Pes Hazret-i Seyyid bana gazab ile nazar idb elini zerime kod, korkdum1854
sandum ki;1855 cnum kar1856 lrm. Hazret-i Seyyid eyitdi; y b Turab; '2' j T2
5L

yan1857 hata senden afv bizden deyb gzi acla gge, nazar eyledi. Hakk-

sbhne ve tel1858 bir bulut virdi1859 bu bulut yayla andan bir1860 muhkem yamur1861
1833

maksd, M.B.N., vr. 83/b.


Eb Turabn kasd buda deil ise, A.N., vr. 67/b.
1835
M.B.N., vr. 83/b.
1836
lisnna, M.B.N., vr. 83/b.
1837
pes, M.B.N., vr. 83/b - .
1838
baz eydr, A.N., vr. 67/b.
1839
nebilrmisn, A.N., vr. 67/b - ; M.B.N., vr. 84/a - .
1840
bu, M.B.N., vr. 84/a.
1841
senn bu, A.N., vr. 67/b.
1842
deldr, A.N., vr. 67/b; M.B.N., vr. 84/a.
1843
senn, A.N., vr. 67/b.
1844
birgeldi, A.N., vr. 67/b - .
1845
degil, M.B.N., vr. 84/a.
1846
varm, M.B.N., vr. 84/a.
1847
M.B.N., vr. 84/a.
1848
grr, A.N., vr. 67/b.
1849
anda, A.N., vr. 67/b.
1850
idb, M.B.N., vr. 84/a.
1851
benm, A.N., vr. 67/b - .
1852
didi ki, A.N., vr. 67/b.
1853
ana, M.B.N., vr. 84/a.
1854
korkdum, M.B.N., vr. 84/a - .
1855
korkumdan yle sandum ki, A.N., vr. 67/b.
1856
M.B.N., vr. 84/a.
*
Hata senden afv bizdendir.
1857
'j T2 yan, A.N., vr. 67/b - .
1858
Hakk-tel, A.N., vr. 68/a; M.B.N., vr. 84/a.
1859
virdii, A.N., vr. 68/a.
1860
bubir, A.N., vr. 68/a - ; M.B.N., vr. 84/a - .
1861
ymurlar, M.B.N., vr. 84/a.
1834

337

yad. Hazret-i Seyyid ashbyla bu yamurun altnda azucuk karar itdkden sonra1862
ashbn alub zviyeye gitdi. Ben kaldum; diledm ki,1863 bunlarun ardunca gidem
bala ddm, gmldm,1864 gidemedm her end1865 ki, say itdm hals olmadum,
feryd eyledm, kimesne gelb (104/b) hals eylemedi. hirl-emr bin drl zhmet
ekb hezr- zorla ol balkdan kub

1866

de tur1867 Kalmnaya iridm. Hazret-i

Seyyid ile dah bulumadum, uyandum bana cemsinden bu mkil geldi ki,1868 Hazreti Seyyid ile dah buluamadum. Dmden1869 turub hemn1870 yola girdm ol ziyret-i
Seyyide1871 giden kiilere yetidim1872 anlarnla1873 bel yola girdm,1874 vakt ki,
Mehed-i Kerhe iridm. Hazret-i Seyyid ashbyla anda1875 geldi. Buludk ol vkda
nice grdm ise b-aynih vki old lakin balkdan hezar- zhmetle hals olub
Kalmnaya iriecek1876 Hazret-i Seyyide bulumaa destr istedm, destr old,1877
grdm Hazret-i Seyyidn ashb1878 ber u ferh ve srrda1879 mbrek cemline
karu nr- mstagrk olub otururlar.1880 Ben dah hecaletle bam aaga idb1881
bunlarun ardnda turdum. Vkda grdm nesneler1882 b-aynih vki olduuna
taaccb idb turdum. Hazret-i Tcul-rifini arub eyitdi ki; y b Turab (105/a)
ber gel Vstde benm hakkmda ne didn ise didi. Eb Turab eydr; Hazret-i
Seyyidden utandum ve ol kavmden korkdum, cevb virmedm.
Pes1883 Hazret-i Tcul-rifinn nnde bir ta vard, eline alub skd, ol ta1884
balk gibi old ve dah1885 eyitdi; y b Turab turdun didignn kelmn yine1886 di,
1862

M.B.N., vr. 84/a.


A.N., vr. 68/a.
1864
M.B.N., vr. 84/b.
1865
Ne kadar ki, A.N., vr. 68/a.
1866
M.B.N., vr. 84/b.
1867
oltur, A.N., vr. 68/a - .
1868
Hazret-igeldiki, A.N., vr. 68/a - .
1869
dgmden, M.B.N., vr. 84/b.
1870
A.N., vr. 68/a; M.B.N., vr. 84/b.
1871
ziyarete, A.N., vr. 68/a; M.B.N., vr. 84/b.
1872
yetdm, M.B.N., vr. 84/b.
1873
anlarnla, A.N., vr. 68/a - .
1874
anlarnlagirdm, M.B.N., vr. 84/b - .
1875
M.B.N., vr. 84/b.
1876
iridk, A.N., vr. 68/a.
1877
virdi, A.N., vr. 68/a.
1878
ashb, A.N., vr. 68/a - .
1879
srr ile, M.B.N., vr. 84/b.
1880
oturdlar, A.N., vr. 68/a; M.B.N., vr. 84/b.
1881
M.B.N., vr. 84/b.
1882
M.B.N., vr. 84/b.
1883
A.N., vr. 68/b.
1884
ol ta, A.N., vr. 68/b - .
1863

338

Hakk-telnun izzet-i azmeti1887 hakk bu kavmden her kimesne1888 kim, sana tarruz
ve dhil iderse1889 bzen Allahu-tel an1890 dah bu ta gibi an dah youruram balk
iderem; kaan ki1891 Seyyid bu szi syledi,1892 Eb Turab eydr;1893 gnlm yumuad.
Hazret-i Seyyide meyl eyledm, andan istigfr idb1894 ne didmse1895 didim, Hazret-i
Seyyidn nnde1896 zr idb yz yire kodum. Pes1897 Hazret-i Tcul-rifin mbrek
eline arkama koyub eyitdi ki; t-Y 2 *YL4 I5* g ') #HW(?7 5L' 2 ' s, T2 '-' F '/
+' *L2 '' ( L 5/I

yan;1898 y Toan yiyecei senden hata bizden afv ve dah

tahkik, sen bizi kuzguna (105/b) benzetdn Kuzgunda bir nie hssa vardur evvel
budur ki, h1899 tesbh itmeden hli olmaz ve usanmaz1900 sst olmaz. kinci budur ki;
cnlu nesne incitmez yan diri cnlu yimez.1901 nc budur ki; gayet zeyrekdr1902
sen beni sret hcv itmisin; amm man da medh itmisn1903 sznn mansn
bilememisin1904 ve dah; y b Turab eyhne deki; seni su-i zandan kurtara ve
dah1905 gzni aa, ta kim cem hakayka muttal olasn, nect- trikin mhede
idesin.1906 Eb Turab eydr, ben eyitdm; y Seyyid bu nesnelern hsl olmasn
hazretinzden1907 umarm. Pes1908 Hazret-i Seyyid;1909 ltf idb icbet eyledi. Andan
sonra benden Mekk sikkesini mahv idb kendsne sen nak eyledi.1910
1885

dah, A.N., vr. 68/b - ; M.B.N., vr. 85/a.


A.N., vr. 68/b; M.B.N., vr. 85/a.
1887
vazat, A.N., vr. 68/b; izzeti ve azmeti, M.B.N., vr. 85/a.
1888
kim, A.N., vr. 68/b.
1889
ide, M.B.N., vr. 85/a.
1890
M.B.N., vr. 85/a.
1891
balk idb youram; nki, A.N., vr. 68/b.
1892
nki Hazret-i Seyyid bu sz syled, M.B.N., vr. 85/a.
1893
A.N., vr. 68/b - .
1894
itdm, A.N., vr. 68/b.
1895
kaziyye, A.N., vr. 68/b.
1896
Hazret-innde, A.N., vr. 68/b - ; M.B.N., vr. 85/a - .
1897
A.N., vr. 68/b; M.B.N., vr. 85/a.
*
Ey ahinin yemei hata senden af bizdendir. Sen beni Kargaya benzettin. Halbuki o tesbihten geri
durmaz, hi bir canlya eziyet etmez. Onda ileri derecede zeka vardr. Sen ise saldrgan bir arslansn.
1898
'F yan, A.N., vr. 68/b - .
1899
hc, A.N., vr. 68/b; M.B.N., vr. 85/b.
1900
M.B.N., vr. 85/b.
1901
yanyimez, A.N., vr. 68/b - ; M.B.N., vr. 85/b - .
1902
zeyrek olur, M.B.N., vr. 85/b.
1903
medhidr, A.N., vr. 68/b.
1904
sznnbilememisin, A.N., vr. 68/b - .
1905
A.N., vr. 68/b - ; M.B.N., vr. 85/b - .
1906
nect-idesin, A.N., vr. 69/a - .
1907
hazretinzden, A.N., vr. 69/a - .
1908
pes, A.N., vr. 69/a - .
1909
Seyyid, A.N., vr. 69/a.
1910
andaneyledi, A.N., vr. 69/a - ; mahv idb Hazret-i Seyyid sikkesini urdurd, M.B.N., vr. 85/b.
1886

339

Rv eydr; Eb Turab halk bu hdiseden sonra trik-i Tcul-rifine davet


eyledi.1911 lnce1912 ol1913 silsileden hric olmad.Rahmetul-llahi aleyh.
Ve dah rivyet olund ki; Tcul-rifin kaddesel-lhu srrehul-azz1914 bir gn
vaz ve nshat1915 iderdi.1916 Kelimt arasnda (106/a) Hazret-i Hakkun Rfzlere
yarakladu azab1917 ve ikab ve anlara1918 hiretde olacak1919 rsvl syledi ve dah
halk men eyledi ki, zinhr rfze meyl eylemen; zr ol zemnda ekser halk mezheb-i
rfze meyl eylemilerdi. Andan sonra1920 Hazret-i Seyyid alad1921 eyitdi ki; y kavm
ne mkil hldur bu kim sizden birinz l-ilhe illallah Muhammedn Reslullh1922
deye dah cehenneme girmek ana1923 vcib ola. Hakk-telnun gazabna giriftr ola. '7
*

Y/I Cm 5* S(4' 2 h'4 "

1924

yan1925 her nesne ki; Hazret-i Resl1926 aleyhis-

selm1927 size1928 cnib-i Hakkdan getrdi an dutub1929 anla amel idn.1930 Resl szine
ittib itme her mmine vcib ve lzmdur.1931 Hazret-i Reslden sordlar ki; salavtullahi aleyh ves-selma1932 y Reslullh sana sevgl nice nesnedr?1933 Eyitdi ki;1934
erenlerden Eb Bekrdur ve htnlardan iedur. Pes mmin muvahhid olan
kimesneye1935 gerekdr ki, Hazret-i Resln sevdg kimesneleri seve bu kande
1911

bundan sonra Eb Turab nie halk Tcul-rifin trikine davet eyledi, A.N., vr. 69/a.
lnce, A.N., vr. 69/a - .
1913
M.B.N., vr. 85/b.
1914
kaddesazz, A.N., vr. 69/a - .
1915
ve nshat, A.N., vr. 69/a - .
1916
iderken, A.N., vr. 69/a.
1917
gazab, A.N., vr. 69/a.
1918
anlarun, A.N., vr. 69/a.
1919
hiretde lecek, A.N., vr. 69/a - .
1920
sonra, A.N., vr. 69/a - .
1921
alayub, M.B.N., vr. 86/a.
1922
l-ilheullah, A.N., vr. 69/a - .
1923
ona, A.N., vr. 69/a.
*
Muhacirlerden nce Medineye yerlemi ve iman da gnllerine yerletirmi olanlari hicret edenleri
severler. Onlara verilenlerden dolay ilerinde bir rahatszlk duymazlar. Kendileri son derece ihtiya
iinde bulunsalar bile onlar kendilerine tercih ederler. Kim nefsisinin cimriliinden, hrsndan korunursa
ite onlar kurtulua erenlerin ta kendileridir. (Har Suresi, ayet/9)
1924
kal-Y/I , A.N., vr. 69/a - .
1925
Nitekim hakk-tel buyurd ki, A.N., vr. 69/a.
1926
Hazret-i Reslullh, M.B.N., vr. 86/a.
1927
M.B.N., vr. 86/a.
1928
size, A.N., vr. 69/a - .
1929
tutub, M.B.N., vr. 86/a.
1930
eylen, M.B.N., vr. 86/a.
1931
Resl szine ittib itme vcibdr. Her mmine lazmdur, A.N., vr. 69/a - .
1932
salavt selma, A.N., vr. 69/a - ; salavt-ullahi tel aleyh ves-selma, M.B.N., vr. 86/a.
1933
kim ne nesnedr, A.N., vr. 69/a; y Reslullh erenlerden hazretnze sevgl kang kimesnedr,
M.B.N., vr. 86/a.
1934
eydr, A.N., vr. 69/a; buyurdlar, M.B.N., vr. 86/a.
1935
kimesnelere, M.B.N., vr. 86/a.
1912

340

kaldgu buz ide (106/b) saknun. Mslmanlar ashb- Resl sevn1936 ve anlara buz
itmeki, fitne-i azmdr1937 didi.1938
Rv eydr; Hazret-i Seyyidn hizmet-kr Mukbil bu szi iidecek gayet
alad; zr komular Rfzlerdi anlara merhamed idb alad.1939 Hazret-i Seyyid
anun aladunu grb eyitdi; y Mukbil nin alarsun, cennete evk mi var veya
cehennemden havk m var? Ben rica iderim ki, sen ve evldun ve zrriytun ehl-i
cennetden olasz. Mukbil eyitdi; y Seyyid cennete evkm olub1940 ve cehennemden
korkum1941 olub alamazum, belki1942 aladuum undan trdr ki;1943 komularm
vardur,1944 rfzlerdr ve Hakk-teldan umarm ki, anlara tevbe virb azba giriftar
klmaya.1945Hazret-i Ebl-Vef eyitdi; nice kimesnelerden? Mukbil eyitdi; birkac
kimesnelerden?1946 Hazret-i Ebl-Vef1947 eyitdi; y Mukbil bu gice anlar in
tevecch eyle, umarm ki; Allahu-tebreke ve tel1948 anlara tevbe ve tevfik1949 vire,
senn gzn y berektnda deyb, du kld. Hakk-sbhne ve tel1950 Hazret-i
Seyyidn dus1951 berektnda anlarun gnlini1952 yumuatd. (107/a) Ol gice
kalblerine bir meyl geldi, sabh turub1953 Hazret-i Tcul-rifin nine geldiler, tevbe ve
istigfr1954eylediler. Mezheb-i Rfz1955 terk itdiler. Ol gn ok kimesne gelb Hazret-i
Seyyid1956 nnde tevbe idb istigfr itdiler1957 ve ol meclisde bir kimesne turub1958

1936

M.B.N., vr. 86/b.


Hazret-i Reslun sevd kimesneleri seve ve saknun ki buz itme fitne-i zme dur, A.N., vr.
69/b.
1938
M.B.N., vr. 86/b.
1939
alad, A.N., vr. 69/b - .
1940
olub, A.N., vr. 69/b - .
1941
havkum, A.N., vr. 69/b; M.B.N., vr. 86/b.
1942
M.B.N., vr. 86/b.
1943
aladuumki, A.N., vr. 69/b - .
1944
vardur, A.N., vr. 69/b - .
1945
eylemeye, A.N., vr. 69/b.
1946
M.B.N., vr. 86/b.
1947
Seyyid, M.B.N., vr. 86/b.
1948
Hakk-tel, A.N., vr. 69/b; M.B.N., vr. 86/b.
1949
A.N., vr. 69/b.
1950
Hakk-tel, A.N., vr. 69/b - .
1951
A.N., vr. 69/b.
1952
gnllerin, M.B.N., vr. 87/a.
1953
durub, A.N., vr. 69/b.
1954
M.B.N., vr. 87/a.
1955
Rfz mezhebini, A.N., vr. 70/a.
1956
A.N., vr. 70/a.
1957
istigfr itdiler, M.B.N., vr. 87/a.
1958
durub, A.N., vr. 70/a.
1937

341

eyitdi ki; y Seyyid senden umarm ki, Seyfd-devleye dah1959 du idesin Rfz
mezhebinden dnb tevbe eyleye. Hazret-i Seyyid tinmedi, epsem oturd. Pes ol kii
oturd yene sabr itmeyb turd. Eyitdi ki; y Tcul-rifin du eyle ki Seyfd-devleye
tevbe eyleye. Hazret-i Seyyid yine1960 cevb virmeyb oturd1961 ol kii yine oturd. Bir
zemndan sonra1962 bu kerre1963 yine sabr itmeyb turub1964 yine syledi. Pes1965
Hazret-i Seyyid eyitdi; y kii ben nice du ideyim, bir kiinin hakknda ki, anun ba
imdi1966 gvdesinden ayrlmdur.
Pes halk taaccb idb meclisden kdlar, bunlar bu szde idiki1967 n-gh haber
geldi ki; Seyfd-devlenn ban kesdiler dey1968 bu haberi iidb (107/b) nie kii
dah1969 tevbeye geldi, Hakk-tel anlarun ve silsilesinn1970 ve zrriytnun1971 l
himmetinden1972 bizi cmle mmet-i Muhammed mahrm klmaya,1973 cmlemize
tevbe ve tevfk arzb klvire1974 mn, y rabbl-lemn.1975
Ve dah rivyet olund ki; Hazret-i Tcul-rifine kaddesel-lhu srrehulazz1976 bir kimesne gelb ticret itmeye1977 destr1978 taleb itdi.1979 Hazret-i Seyyid1980
dah destr virdi.1981 Buyurdlar ki;1982 bu seferde ok asslar idb sa ve

1983

slim ve

gnim1984 ger gelrsin didi.1985 Ol kii Hazret-i Seyyidn katndan gitdikden1986 sonra
1959

Seyfd-devle dah Rfz mezhebinden dnb, M.B.N., vr. 87/a.


M.B.N., vr. 87/a.
1961
oturd, M.B.N., vr. 87/a - .
1962
M.B.N., vr. 87/a.
1963
ger, M.B.N., vr. 87/a.
1964
M.B.N., vr. 87/a.
1965
Hazret-ipes, A.N., vr. 70/a - .
1966
imdi, A.N., vr. 70/a - ; M.B.N., vr. 87/a.
1967
anlamayub, A.N., vr. 70/a; iken, M.B.N., vr. 87/a.
1968
dey, A.N., vr. 70/a - ; M.B.N., vr. 87/a.
1969
M.B.N., vr. 87/b.
1970
ve silsilesinn, M.B.N., vr. 87/b.
1971
vezrriytnun, A.N., vr. 70/a - ; zrriyt- thirinn, M.B.N., vr. 87/b.
1972
himmet-i lyelerinden, M.B.N., vr. 87/b.
1973
klmayub, M.B.N., vr. 87/b.
1974
cmlemizeklvire, A.N., vr. 70/a - ; kla, M.B.N., vr. 87/b.
1975
ylemn, A.N., vr. 70/a - .
1976
rahmetullh-i, A.N., vr. 70/a; kaddesel-lhu tel srrehul-azz, M.B.N., vr. 87/b.
1977
ticrete gitmeye, M.B.N., vr. 87/b.
1978
destr, A.N., vr. 70/a - .
1979
eyledi, M.B.N., vr. 87/b.
1980
Seyyid, A.N., vr. 70/a - .
1981
iczet virb, A.N., vr. 70/a; virb, M.B.N., vr. 87/b.
1982
M.B.N., vr. 87/b.
1983
M.B.N., vr. 87/b.
1984
ve gnim, M.B.N., vr. 87/b.
1985
ol kiiye seferinden ziyde fide grrsn dedi, A.N., vr. 70/b; dey buyurdular, M.B.N., vr. 87/b.
1986
kdukdan, M.B.N., vr. 87/b.
1960

342

meger bir azz dah vard, varub andan dah destr diledi. Ol azz eyitdi ki; gitme bu
seferde h1987 ass itmezsin belki asl mla1988 dah zarar gelr1989 ve sen1990 mecrh
dah olursn dedi. Pes ol kii mtereddid1991 old ki;1992 kang szle amel ideyin dey
hirl-emr rey bunun zerine old ki, Hazret-i Tcul-rifin szyle amel eyleye.1993
Pes1994 sefer idb ol (108/a) ticretden hayli ass eyleyb1995 sa ve slim gir1996
vatanna rc1997 eyleyb,1998 hemn ki evine1999 bir menzil kald. Vksnda yle2000
grdi ki, harmler gelb bunun cem mln alub kendvi mecrh eylediler. Uyand
grdi, ml turur; amm kend mecrh olm2001 ml gitmedine2002 gayet2003 ferh
olub turd, makamna geldi.
Vakt ki; Hazret-i Seyyid ile bulud dah kelimt itmedn. Seyyid eyitdi; y kii
hayli zahmet ekdn senn nden elhamdlillh ki,2004 def eyledn, bizden sonra
meveret itdn kimesne2005 didig gibi hele2006 szi2007 dde vki olmala sduk ol.
azzn didig dah rast old ve2008 dah eyitdi ki; y kavm zinhr kaan bir kimesneye2009
meveret itsenz anun szyle amel idn, varub bir gayri kimesneye2010 dah meveret
itmeki, ayet ki evvelki szn hilfna syleye eyle olsa2011 i mkil olur; zr Allahutel her nesne ki, rifn diline gelse2012 ol nesne eylese (108/b) gerek.2013 Zinhr2014
1987

hc, A.N., vr. 70/b; h, M.B.N., vr. 87/b - .


mlna, A.N., vr. 70/b.
1989
gelb, A.N., vr. 70/b; M.B.N., vr. 87/b.
1990
sen, M.B.N., vr. 87/b - .
1991
mtehayyir, M.B.N., vr. 87/b.
1992
ki, A.N., vr. 70/b - .
1993
ide, M.B.N., vr. 87/b.
1994
A.N., vr. 70/b.
1995
grb, A.N., vr. 70/b; idb, M.B.N., vr. 87/b.
1996
gir, A.N., vr. 70/b - .
1997
rc,A.N., vr. 70/b - .
1998
geldi, A.N., vr. 70/b; M.B.N., vr. 87/b.
1999
evine, A.N., vr. 70/b - .
2000
M.B.N., vr. 87/b.
2001
ammolm, M.B.N., vr. 88/a - .
2002
durd, A.N., vr. 70/b; dah nesne olmam, M.B.N., vr. 88/a.
2003
M.B.N., vr. 88/a.
2004
ki, A.N., vr. 70/b - .
2005
kimesnenn, M.B.N., vr. 88/a.
2006
gibi hele, M.B.N., vr. 88/a.
2007
szi hele, A.N., vr. 70/b.
2008
A.N., vr. 70/b - .
2009
kimesne ile, M.B.N., vr. 88/a.
2010
kimesne ile, M.B.N., vr. 88/a.
2011
eyle olsa, A.N., vr. 71/a - .
2012
getrse, M.B.N., vr. 88/a.
2013
zragerek, A.N., vr. 71/a - ; gerekdr, M.B.N., vr. 88/a.
2014
zinhr ve zinhr, A.N., vr. 71/a.
1988

343

her kime kim, itimd ve itikad2015 idersinz ana2016 meveret idicek, gayri meveret
eylemek2017 ta kim, ehl-i hsrndan olmayasz didi, kaddesel-lhu srrehul-azz.2018
Ve dah rivyet olund ki; eyh Mcid Kerv rahmetul-llahi aleyh2019 eydr,
eyh Temm dirlerdi bir azz vard. Krk ehl-i hl kimesne ile Hazret-i Tcul-rifin2020
ziyrete2021 geldiler; amm kalbleri Hazret-i Seyyide2022 temm- mutmain olmamd,
maksdlar tecrbe ide. Hazret-i Tcul-rifine2023 nr- vilyet ile bunlarun gnlnde
olan nesne malm old. Diledi ki; bunlar tedib eyleye. Hazret-i Seyyid eyitdi; y
Temm. Eyitdi; lebbeyk y Seyyid. Hazret-i Seyyid eyitdi;2024 bu ne vaktdr? deyb2025
mbrek elini yire kod. Temm eyitdi; imdi nazarmda gicedr. Andan Hazret-i
Seyyid mbrek elini yirden kaldrub eyitdi, imdi ne vaktdr y Temm?2026
Temm2027 eyitdi; imdi2028 yle vaktdr. Andan Hazret-i (109/a) Seyyid eyitdi; bir
kimesne giceden gndzi fark itmeye, erenlern ahvlin tecrbe itme ve anlarun
esrrna dahil itme ne idr? didi.2029 Temm bu szi iidecek nara urd,2030 akl
bandan gitdi.
Vakt ki, akl geldi. Hazret-i Seyyidn elinden tevbe idb gnhna istigfr itdi.
Hazret-i Seyyidden iltims eyledi ki, hizmet-i Seyyidde2031 ola. Pes Hazret-i Seyyid
hizmete2032 kabul eyledi ol krk kii dah tevbe idb2033 mrd-i sdklardan olub sadeti ebedi2034 buldlar. Temm dah Hazret-i Seyyidn mshebet-i berektnda menzil-i
lyeye irib mertib2035 kat eyledi2036 ta lnce Hazret-i Tcul-rifin hizmetinde2037
kald,2038 rahmetul-llahi aleyh, ecmain.2039
2015

itikad ve itimd, A.N., vr. 71/a; M.B.N., vr. 88/a.


anunla, M.B.N., vr. 88/a.
2017
itme, M.B.N., vr. 88/a.
2018
Rahmetullh-i, A.N., vr. 71/a; kaddesel-lhu tel rh, M.B.N., vr. 88/a.
2019
rahmetaleyh, A.N., vr. 71/a - ; rahmetullh-i tel, M.B.N., vr. 88/a.
2020
Hazret-i Seyyidi, A.N., vr. 71/a.
2021
ziyret itmege, A.N., vr. 71/a; M.B.N., vr. 88/b.
2022
Hazret-i Seyyide, A.N., vr. 71/a - .
2023
Tcul-rifine, A.N., vr. 71/a.
2024
eyitdieyitdi, A.N., vr. 71/a - ; M.B.N., vr. 88/b - .
2025
dey, A.N., vr. 71/a.
2026
y Temam, M.B.N., vr. 88/b - .
2027
Temam, A.N., vr. 71/a - .
2028
imdi, A.N., vr. 71/a - .
2029
didi, M.B.N., vr. 88/b - .
2030
urub, M.B.N., vr. 88/b.
2031
hizmetinde, A.N., vr. 71/b; hizmetlerinde, M.B.N., vr. 88/b.
2032
dah, A.N., vr. 71/b; hizmetine, M.B.N., vr. 88/b.
2033
ol dah ve krk mrd, A.N., vr. 71/b.
2034
sadet-i ebediye, M.B.N., vr. 89/a.
2035
mertib-i kesire, M.B.N., vr. 89/a.
2016

344

Ve dah rivyet olund ki; Hazret-i Tcul-rifin kaddesel-lhu srrehul-azz bir


gn ashbyla otururken eyitdi ki; bir ggercin yuvasndan kd, bir doanlar an2040
avlamak ister. Kimdr ki varub men eyleye. eyh Abdur-rhman Tafsunc2041 eyitdi;
y Seyyid2042 eger destr (109/b) verrsenz ben2043 varaym didi.2044 Hazret-i Seyyid
destr virdi.2045 eyh Abdur-rhman turub2046 hemn2047 assn eline alub2048 naln
giydi dar kd.2049 Bir zemndan sonra yine2050 geldi, baz rifler hli bilb brekAllah y Abdur-rhman didiler; amm bazlar hli ne idgin bilmediler.
Pes Hazret-i Seyyidn has hizmet-krlarndan birisi2051 sord ki;2052 y Seyyid
kaziyye neyidi didi? Hazret-i Seyyid eyitdi; Ad bin Msfir ehrinden kd, ta ki ehl-i
Irkn ahvlinden nesne ala, zr trikinden baz kimesneler hric oldlard. Pes2053 biz
dah Abdur-rahman gnderdk, ta kim bize mteallik olanun ahvlinden nesne almaya
Abdur-rhman dah2054 varub def eyledi. Bu sz zre bir vakt gemedi ki, Ad
Msfir2055 geldi gzleri giryn, tevbe ve istigfr idb Hazret-i Seyyidn ayagna
ddi.2056 Andan Hazret-i Seyyid2057 eyitdi; y Ad ol kimesneler ki, senden kadlar
andan tri kadlar ki, sen bizm Seyyidmzsin2058 ve senden (110/a) iddet ve hiddet
grnr anlarun ahvline kasd itme rev deildi. Pes2059 biz dah anlar kurtarduk didi
andan sonra Adye emr eyledi ki; arkasna krba balayb,2060 su taya.

2036

Temmeyledi, A.N., vr. 71/b - .


A.N., vr. 71/b.
2038
oldlar, A.N., vr. 71/b; M.B.N., vr. 89/a.
2039
A.N., vr. 71/b; rahmetullh-i tel, M.B.N., vr. 89/a.
2040
A.N., vr. 71/b.
2041
eyh Abdur-rhman, A.N., vr. 71/b.
2042
y Seyid, A.N., vr. 71/b - .
2043
ben, A.N., vr. 71/b - .
2044
A.N., vr. 71/b.
2045
virb, A.N., vr. 71/b.
2046
turub, A.N., vr. 71/b - .
2047
A.N., vr. 71/b.
2048
ald, A.N., vr. 71/b.
2049
gitdi, A.N., vr. 71/b; kub, M.B.N., vr. 89/a.
2050
yine, A.N., vr. 71/b - ; M.B.N., vr. 89/a - .
2051
A.N., vr. 72/a.
2052
A.N., vr. 72/a.
2053
baz, A.N., vr. 72/a.
2054
Abdur-rhman dah, M.B.N., vr. 89/b - .
2055
Ad, A.N., vr. 72/a.
2056
Hazret-i Seyyidn ayagna db tevbe ve istigfr eyledi, A.N., vr. 72/a.
2057
Hazret-i Seyyid, M.B.N., vr. 89/b - .
2058
Seyyidmz olma in, M.B.N., vr. 89/b.
2059
pes, A.N., vr. 72/a - ; M.B.N., vr. 89/b - .
2060
balaya,, A.N., vr. 72/a.
2037

345

Pes Ad dah ol kadar su tad ki; krbanun ipi arkasna2061 eser idb mecrh
eyledi.2062 Hatta kaftan stnden kan; katre katre damlard. Yedi yl bu hlet zere su
tad andan sonra Sttl-fukara Hsniyye Htn ki, Hazret-i Seyyidn helldr2063
Ad ana2064 haber gnderb; benm hlim nice olur? didi. Hsniye Htun2065 dah haber
gnderdi ki;2066 Hazret-i Seyyid b-dest aldu vakt gzleyb vakt-i mazmazada azna
su aldu vakte ki,2067 ol suy2068 dke, an imek gerek andan gayri sana2069 dermn
yogdur didi. Ad bu szi iidb gayet ferh old, frsad gzledi. Bir gn Hazret-i Seyyid
b-dest almaga yarak eyledi Ad dah hzridi. Vakt ki Hazret-i Seyyid2070 mbrek
azna su almak istedi,2071 Ad yakn2072 vard, Hdim; Adye kakd men eyledi.
(110/b) Hazret-i Seyyid eyitdi; men eyleme nasbine varur.2073 Pes Ad Hazret-i
Seyyidn mbrek azndan kan suy kapup2074 Bismillh2075 deyb idi, Hakksbhne ve tel. Ol giden hletini2076 ger verdi Hazret-i Seyyid eyitdi; sana bun kim
retdi? Ad eyitdi;2077 Sttl Fukar retdi.2078 Hazret-i Seyyid2079 eyitdi;2080 rst
sylemi, andan Hazret-i Seyyid eyitdi; y Ad sever misin ki; Hakk-tel Hazreti2081
sana Hekr Melkini vire ve dah varduun vakt melikenn savtn nevbet urlur2082
gibi iidesin. Ad2083 eyitdi; y Seyyid2084 neam. Hazret-i Seyyid eyitdi; var y Ad
Hekr Melki sana mahsus olsun ve dah esvt- melike sana2085 nevbet olsun didi.2086
2061

M.B.N., vr. 89/b.


krbanun ii arkasna eser eyledi, mecrh kld, A.N., vr. 72/a; kld, M.B.N., vr. 89/b.
2063
Htn, A.N., vr. 72/a.
2064
M.B.N., vr. 89/b.
2065
ol, A.N., vr. 72/b.
2066
eyitdi, A.N., vr. 72/b.
2067
ki, A.N., vr. 72/b - .
2068
ol suy, M.B.N., vr. 90/a - .
2069
M.B.N., vr. 90/a.
2070
Seyyidn, A.N., vr. 72/b.
2071
ald, M.B.N., vr. 90/a.
2072
yakn, A.N., vr. 72/b - .
2073
nasbi vardur, M.B.N., vr. 90/a.
2074
kapub, AN, vr. 72/b; M.B.N., vr. 90/a.
2075
Bismillh-ir-Rahmn-ir-Rahm, M.B.N., vr. 90/a.
2076
hli, A.N., vr. 72/b.
2077
eydr, A.N., vr. 72/b.
2078
M.B.N., vr. 90/a.
2079
Seyyid, A.N., vr. 72/b - .
2080
eydr, A.N., vr. 72/b.
2081
M.B.N., vr. 90/a.
2082
ururlar, M.B.N., vr. 90/a.
2083
M.B.N., vr. 90/a.
2084
y Seyid, A.N., vr. 72/b - .
2085
sana, A.N., vr. 73/a - .
2086
M.B.N., vr. 90/b.
2062

346

Rv eydr; imdi dah esvt- melike iidrler, Hazret-i Tcul-rifinn ireti berektnda ve dah kaziyyede Hazret-i Seyyidn Htun Hsniyyenn vilyetine ve
mugayyebta muttali olduuna iret vardur. Hakk-sbhne ve tel Hazreti2087
anlarun2088 ve zrriyt- thirinn (111/a) ve silsile-i mbrekesi2089 l himmetlerini2090
bizi bendelerinden2091 diri2092 buyurmaya, mn, y rabbl-lemn.2093
Ve dah2094 rivyet olund ki; Hazret-i Tcul-rifinn kaddesel-lhu srrehulazz2095 mrdlerinden bir kimesne vard adna Receb Vast dirlerdi gayetde mchide
ehli idi Murtaz idi,2096 nefsine ifrtla zecr iderdi riyzetde ol mertebede oldu haftada
bir kerre iftr iderdi.2097 Birgn eytan aleyhil-lane bunun gnline vesvese brakd ki;
sen kadar ehl-i perhiz kande vardur ki, haftada bir kerre2098 iftr idersin, mchede2099
ve zhd ise ancak olur dey dimana gurur virdi. Hakk-sbhne ve tel2100
Hazreti,2101 Recebn bu hletini Hazret-i Seyyide2102 nr- vilyet ile2103 malum2104
eyledi.2105 Pes Hazret-i Seyyid2106 diledi ki; Recebn dimandan bu vesvese def
eyleye. Eyitdi ki; y Receb var,2107 cebel-i Lbnana git, anda bizm mrdlerden bir
kimesne vardur, adna; Muhammed Lbnan dirler an ziyret eyle, cebel-i Lbnan
amda bir tadur ekser ehl-i (111/b) hl anda ibdet iderler. Pes Receb, cebel-i
Lbnana tevecch eyledi. Taa vardu vakt bir kimesne ister ki; klavuz ola n-gh
bakd grdi ki; bir tan ardnda2108 bir kimesne uryn ayag zre olm turm, yzn
gge tutmu2109 bir mertebede zif ki, gya hille dnmi ol gnk Receb ana bulud.
2087

M.B.N., vr. 90/b.


anun, M.B.N., vr. 90/b.
2089
M.B.N., vr. 90/b.
2090
himmet-i lyelrinden, M.B.N., vr. 90/b.
2091
kullarn, M.B.N., vr. 90/b.
2092
diri, M.B.N., vr. 90/b.
2093
kaziyedelemn, A.N., vr. 73/a - .
2094
ve dah, A.N., vr. 73/a - .
2095
kaddesazz, A.N., vr. 73/a - .
2096
gayetde murtaz ve mchide ehli idi, A.N., vr. 73/a; Murtaz idi, M.B.N., vr. 90/b - .
2097
riyzetdeiderdi, A.N., vr. 73/a - .
2098
kez, A.N., vr. 73/a.
2099
mchede, A.N., vr. 73/a - .
2100
pes, A.N., vr. 73/a.
2101
M.B.N., vr. 90/b.
2102
Seyyide, A.N., vr. 73/a - .
2103
nr-ile, A.N., vr. 73/a - .
2104
nr-malum, M.B.N., vr. 90/b - .
2105
old, A.N., vr. 73/a; bildirdi, M.B.N., vr. 90/b.
2106
Seyyid, M.B.N., vr. 91/a.
2107
var, M.B.N., vr. 91/a.
2108
zerinde, M.B.N., vr. 91/a.
2109
yzntutmu, A.N., vr. 73/b - .
2088

347

Hafta temm olmd iftr idecek gnidi.2110 Pes iler varub selm virdi; amm htrna
bu geldi ki, acaba selm almaga kadr mi ki dey ola yahud olmaya m? didi.2111 Ol
kimesne eyitdi;2112 ve aleyke esselm ve rahmetul-llahi ve berekath2113 y Receb
merhab ve ehlen ve sehlen ne gncek ziyret idicisin ki, ol sevenli sultndan geldn?
dedi. Ben eyitdm; bel,2114 gerek sylersin; amm bana bildr gil2115 ki, benm adum
ve kimden geldm neden bildn?2116 Eyitdi; Rabbm bildrdi ve sennle Hazret-i
Tcul-rifin2117 arasnda olan m-cery dah2118 rabbim bana2119 bildrdi ve Tculrifin benm stdum2120 ve eyhmdr (112/a) ve delilimdr.
Pes Receb eydr; anun katnda tururdum2121 bir hafta old h2122 tam yemedi ve
bana dah tam virmedi. Andan nci haftaya2123 r itdk, vakt ki,2124 yigirmi gn
temm old, h2125 tam2126 yimedi. Ben gayet zif oldum; amm Muhammed Lbnan
h2127 zif olmad, belki kuvveti dah2128 ziyde old ibdeti dah artuk old.2129 Andan
bana eyitdi; y Receb sana zif-i galebe itdi ne hldur? Ben eyitdm; nice zif galebe
itmisn ki, haftada bir kerre taam yerdm;2130 imdi yigirmi gn old ki, tam yemedm.
Pes eyh Muhammed2131 eyitdi;2132 y Receb2133 dn himmetimisin. Pes eyh
Muhammed Lbnan;2134 benm htrum in bir pre su idi andan nne elini uzatd
drt2135 enr getird. Gya ki, agadan imdi zlmiidi, ikisini bana verdi, ikisini
2110

olgnidi, A.N., vr. 73/b - .


deydidi, A.N., vr. 73/b - ; M.B.N., vr. 91/a - .
2112
eyitdi, A.N., vr. 73/b - ; M.B.N., vr. 91/a - .
2113
aleyke ald, es-selm ve rhmet-ullah ve berektu, A.N., vr. 73/b.
2114
bel, M.B.N., vr. 91/a - .
2115
gil, A.N., vr. 73/b - ; M.B.N., vr. 91/a - .
2116
bana ve sana geldini kim bildrdi?, A.N., vr. 73/b.
2117
Tcul-rifin, M.B.N., vr. 91/a.
2118
dah, A.N., vr. 73/b - .
2119
dahbana, M.B.N., vr. 91/a - .
2120
stdum, A.N., vr. 73/b - .
2121
turdum, M.B.N., vr. 91/b.
2122
hc, A.N., vr, 73/b.
2123
andan nci hafta old, A.N., vr. 73/b; M.B.N., vr. 91/b.
2124
rki, A.N., vr. 73/b - ; M.B.N., vr. 91/b - .
2125
hc, A.N., vr. 73/b; M.B.N., vr. 91/b.
2126
M.B.N., vr. 91/b.
2127
hc, A.N., vr. 73/b.
2128
belki dah kuvveti, A.N., vr. 73/b.
2129
M.B.N., vr. 91/b.
2130
nice galebe itsun ki haftada bir yerdim, A.N., vr. 73/b.
2131
pesMuhammed, M.B.N., vr. 91/b - .
2132
Receb eydr, A.N., vr. 74/a.
2133
y Receb, A.N., vr. 74/a - .
2134
eyh Muhammed, M.B.N., vr. 91/b.
2135
drt, M.B.N., vr. 91/b - .

2111

348

kend nne kod2136 ve eyitdi; y Receb ben krk gnde bir kerre2137 iftr iderdm2138
iki enr gelrdi, imdi drt geldi, ikisi sennndr konuk hatru in Hakk-tel2139 bu
kerre drt virdi2140 (112/b) ve Hazret-i Tcul-rifin ki, seni bunda gnderdi2141 anun
himmetidr2142 didi. Ve dah2143 seni bunda tedib in gnderdiler2144 ta kim haftada bir
kerre yemege2145 magrur olmayasun. Receb eydr; pes ol2146 azzle olub ibdete megul
oldum. N-gh havadan bir ku gelb2147 zerimize terenkebin (?) sad ki,2148 ana Arab
menndir.2149 Pes Muhammed Lbnan alub yedi bana dah virdi, yedm, toydum.2150
Andan eyitdi; y Receb Hazret-i Tcul-rifin2151 seni2152 tedib eyledi, edebi mrdile
gzn a2153 eytn vesvesesine marur olma. Ben eyitdm; y Seyyid,2154 Hazret-i
Seyyidn senden al2155 mrdi var mdur ki ben2156 ednyum dirsin? Eyitdi;2157 hey2158
b-re gzn a2159 Hazret-i Seyyidn bende l2160 mrdinin2161 nihyeti yogtur ben
gayet ezaf ve ahkarm. Ben eyitdm; bu tada senden gayri mrdi var mudur?
Eyitdi;2162 neam, bu tada Hazret-i Seyyidn krk ehl-i kef ve kermat2163 mrdi
vardur ben2164 anlara nisbeti bahrdan (113/a) bir katreyim, inyet-i edns benm. Receb
eydr; bildm ki, ben nie2165 kimesne imiim ol eytn2166 vesvesesini dimmdan
2136

kend ald, M.B.N., vr. 91/b.


M.B.N., vr. 91/b.
2138
iderm, A.N., vr. 74/a.
2139
Hakk-tel konuk htr in, A.N., vr. 74/a.
2140
gnderdi, A.N., vr. 74/a; M.B.N., vr. 91/b.
2141
vegnderdi, M.B.N., vr. 91/b.
2142
Tcul-rifinn himmetidr, M.B.N., vr. 91/b.
2143
amm, A.N., vr. 74/a.
2144
gnderdi, M.B.N., vr. 92/a.
2145
A.N., vr. 74/a.
2146
ol, A.N., vr. 74/a - .
2147
n-ghgelb, A.N., vr. 74/a - .
2148
ki, A.N., vr. 74/a - .
2149
teredir, M.B.N., vr. 92/a.
2150
toydum, A.N., vr. 74/a - .
2151
Hazret-i Seyyid, A.N., vr. 74/a.
2152
seni, A.N., vr. 74/a - .
2153
ac, M.B.N., vr. 92/a.
2154
Muhammed, M.B.N., vr. 92/a.
2155
l, A.N., vr. 74/a.
2156
A.N., vr. 74/a; M.B.N., vr. 92/a.
2157
eydr, A.N., vr. 74/a.
2158
A.N., vr. 74/a.
2159
ac, A.N., vr. 74/b; M.B.N., vr. 92/a.
2160
M.B.N., vr. 92/a.
2161
mrdlerinn, M.B.N., vr. 92/a.
2162
eydr, A.N., vr. 74/b.
2163
ehl-i kermet, A.N., vr. 74/b.
2164
ben, M.B.N., vr. 92/a - .
2165
nice, A.N., vr. 74/b; M.B.N., vr. 92/a.
2137

349

kardum, istigfr itdm2167 andan sonra ved idb gitmege kasd eyledm. Bana
eyitdi;2168 y Receb sana bir emnet rum kerem eyle, an yerine getr. Ben eyitdm;
baum zre. Eyitdi; benm bir2169 kardaum2170 vardur adna;2171 eyh MekkyylBetamsn dirler, benden2172 ana selm eyle. Ana2173 eyitd ki;2174 ltf idb Hazret-i
Tcul-rifinden benm in himmet ve meded taleb itsn;2175 zr benm ol
mertebeye liykatim yogdur ki,2176 bizzat Hazret-i Seyyidi analar2177 ltf idb
unutmayasz2178 didi. Andan sonra eyh Muhammed benm elim alub bir iki adam
gnderdi kendsi dndi, grdm ki,2179 ol satde2180 Vastn kprisi zerine grdm
ki,2181 gelmi, andan nazar itdm2182 grdm. eyh Mekkyyl-Betamsn kpri
zerinde turur, selm virdm, redd-i selm eyledi. Andan Muhammed Lbnannn
selmn degirdm yan2183 ne didiyse didm. eyh Bestamsn alad. (113/b)
Eyitdm; y Seyyid nen alarsun? Eyitdi; imdi anun katnda idm, Hakk rhmetine
ulad; yudum, kefenledm, defn eyledm,2184 geldm2185 ve benmle nihyetsiz
kimesne ricl-i gaybden2186 namzn kldlar. Receb eydr; kaan bu2187 szi iitdm,
bir mertebede mteelllim oldum ki; kabil-i vasf2188 deildr yakn2189 kaldum elemden
ve hznden rhum ka idi2190 andan bam zerine nazar itdm, grdm ki;2191 ol

2166

eytn, A.N., vr. 74/b - ; M.B.N., vr. 92/a - .


idb, A.N., vr. 74/b.
2168
eytdm, A.N., vr. 74/b.
2169
M.B.N., vr. 92/b.
2170
karndaum, M.B.N., vr. 92/b.
2171
A.N., vr. 74/b.
2172
benden, M.B.N., vr. 92/b - .
2173
ana, A.N., vr. 74/b - .
2174
eytd ki, A.N., vr. 74/b.
2175
eylesn, A.N., vr. 74/b; M.B.N., vr. 92/b.
2176
ki, A.N., vr. 74/b - .
2177
kend kendme anam, M.B.N., vr. 92/b.
2178
unutmayalar, A.N., vr. 74/b.
2179
grdm ki, M.B.N., vr. 92/b - .
2180
ol satde, A.N., vr. 74/b -, hemn oldumda, M.B.N., vr. 92/b.
2181
M.B.N., vr. 92/b.
2182
idb, A.N., vr. 74/b; M.B.N., vr. 92/b.
2183
M.B.N., vr. 92/b.
2184
idb, M.B.N., vr. 92/b.
2185
geldm, A.N., vr. 75/a - .
2186
benmle zerine ricl-i gaybden nihyetsiz kimesnele, M.B.N., vr. 92/b.
2187
kaan bu, A.N., vr. 75/a - .
2188
vasfa kabil, M.B.N., vr. 93/a.
2189
az, A.N., vr. 75/a; M.B.N., vr. 93/a.
2190
ka, M.B.N., vr. 93/a.
2191
A.N., vr. 75/a.
2167

350

ku2192 bizm zerimize terenkebin sad idi. Bunda2193 geldi,2194 ditredi ditredi eyh
Betamsn nin nne ddi, ldi. eyh2195 eyitdi;2196 y Receb bilr misn bu nice
kudur?Eyitdi;2197 bel. M-ceray eydi virdm.2198 Eyitdi; y Receb bana vcib old ki;
eyh Muhammed itdgm gibi buna dah idem; zr eyh Muhammedn tamn
getrmek bunun hizmeti idi. Hakk-tel bunun andan sonra kalduun dilemedi. Bunun
dah ecelin anun eceline yakn eyledi didi, turd. (114/a) Bu ku yud, kefenledi
nmde gmdi andan dndm Kalmnaya geldm.
Vakt ki Hazret-i Tcul-rifine yetidm,2199 selm virdm, selmum2200 alub
eyitdi; y Receb dimunda tat ucbi ve gurur gitmedi ta kim kardalarndan bir ehl-i
hl ldrmeyince. Receb eydr; istigfr idb Hazret-i Seyyidn ayagna ddm, zr
diledim.
Rv eydr; Receb andan sonra terfi idb2201 makam lyeye iridm kurb ve
temkin hsl itdi. Hazret-i Seyyidn himmet-i berektnda Hakk-tel bizi ve2202 cem
mmet-i Muhammed anun ve zrriyt- thirinn himmeti lyesinden mahrum
klmaya, ltfla ve keremile,2203 mn, y rabbl-lemn.2204
{ Ve dah rivyet olund ki; Hazret-i Tcul-rifin kaddesel-lhu srrehul-azz
bir gn Dicle kenarna kd temm bin mukbil mrdile kd ve2205 gir kalan halkun
hdnihyeti yod gice dah anda kaldlar. Vakt ki, yatsu namzn kldlar. Hazret-i
Seyyid (114/b) her tifeye mertebel mertebesince ibdet emr idb bunlar2206 cnib-i
Hakka megul itdi.2207 Bunlar bu leme megul iken grdiler2208 su zere bir gemi geldi
inde env2209 mnkir etden ve env menhden ne varsa2210 tobtolu2211 egre h2212
2192

ku, A.N., vr. 75/a - .


bunda, M.B.N., vr. 93/a - .
2194
ku bunda gelmi ditredi, A.N., vr. 75/a.
2195
eyh, M.B.N., vr. 93/a - .
2196
eydr, A.N., vr. 75/a.
2197
eyitdm, M.B.N., vr. 93/a.
2198
yvirdm, A.N., vr. 75/a - .
2199
iridm, M.B.N., vr. 93/a.
2200
selmum, A.N., vr. 75/a - .
2201
idb A.N., vr. 75/b - .
2202
M.B.N., vr. 93/b.
2203
ltflakeremile, M.B.N., vr. 93/b.
2204
bizi anlarn himmetlerinu mahrum eylemeye, A.N., vr. 75/b.
2205
kd ve, M.B.N., vr. 93/b.
2206
bunlar, M.B.N., vr. 93/b.
2207
oldlar, M.B.N., vr. 93/b.
2208
bunlargrdiler, M.B.N., vr. 93/b - .
2209
env, M.B.N., vr. 93/b - .
2210
ne varsa, M.B.N., vr. 93/b - .
2193

351

kimesneden ictinb itmeyb mziyye irtikb iderler. Bu kavm bunlar grb Hazret-i
Seyyide gelb eyitdiler ki; y Seyyid grn bu zulmleri ki; h2213 Tanrdan
korkmazlar ve adamdan utanmazlar husus hazretinz bunda olasz egre fska ve
fcura megul olmlardur; bize destr virn varalum bunlar tedb eyleyelm2214
veyahud siz du klun, Hakk-tel bunlar kahr eylesn didiler.
Pes2215 Hazret-i Seyyid Hakka2216 tevecch eyleyb mbrek ellerini kaldurub
eyitdi; *H # WZ(! G(j m Cm # WZ(! +-(F'U W

yan be-lillahi nitekim bunlarun

dirilklerni bu dny da gkek eyledk, hiretde dah gkek eyle. (115/a) Hazret-i
Seyyidn bu vechile du itdg bu kavmun bazn kat geldi. Pes kavm bazsn
evine2217 gitdi, bazs gitmeyb ba asub oturd.
Rv eydr; bir sat bunun zerine gedi ki,2218 ol kiminn ehli2219 ba auk ve
yaln ayak alayu alayu Hazret-i Seyyidn huzuruna2220 gelb tevbe ve istigfr
eylediler.2221 Pes Hazret-i Seyyid bunlarla2222 cemsine tevbe telkin eyleyb tark-i
Hakka getrdi andan ol gitmeyb oturan tafeden bazs bu kavmden sordlar ki, gelb
tevbe ettinze sebeb ne old. Eyitdiler; kaan ki, bu makama geldk ne kadar
hamrumuz varsa su old ve ne kadar sz aleti2223 varsa kiminn kllar2224 krld ve
kiminn kendsi pre pre olub tald ve bizm dah kalbimze bir hlet geldi ki,
mtehayyir olduk n-gh bir nr geldi, cem gemi inde olanlar ihta eyledi grdk
Hazret-i Tcul-rifin gemi (115/b) kenarnda turur bu nr2225 anun mbrek yznin
nr imi elhamdlillh myesser old geldk2226 mbrek cemlini grdk elinden
tevbe ve istigfr eyledk didiler. }2227

2211

toptolu, M.B.N., vr. 93/b.


hc, M.B.N., vr. 93/b.
2213
hc, M.B.N., vr. 93/b.
2214
idelm, M.B.N., vr. 93/b.
2215
didiler pes, M.B.N., vr. 94/a - .
2216
cenb- Hakka, M.B.N., vr. 94/a.
*
Allahm! Onlarn bu dnyada yaantsn ho eylediin gibi ebedi hayatla da yaantlarn ho eyle.
2217
evrd, M.B.N., vr. 94/a.
2218
gemedi ki, M.B.N., vr. 94/a .
2219
halk, M.B.N., vr. 94/a.
2220
huzur- erfine, M.B.N., vr. 94/a.
2221
itdiler, M.B.N., vr. 94/a.
2222
bunlarun, M.B.N., vr. 94/a.
2223
alet-i sz, M.B.N., vr. 94/a.
2224
ipleri, M.B.N., vr. 94/a.
2225
bu nr, M.B.N., vr. 94/b - .
2226
geldk, M.B.N., vr. 94/b - .
2227
ve dahdidiler, A.N., vr. 75/b - .
2212

352

Ve dah rivyet olund ki; ol2228 zemn ki, Hazret-i Seyyid zuhura geldi.2229
Halfe Mstazhir Bil-llahidi. Tarih-i hcret-i reslullhun aleyhi ve sellem2230 drt yz
doksan dokuz idi ki, Mstazhir Bil-llah vilyet-i Irk2231 cem evkafn tutub adamlar
gnderdi ml ehl-i vakfa2232 virmeyb aldlar, beglige zabt eylediler, ok kimesne bu
sebebden b-huzur oldlar. Hazret-i Seyyide gelb ikayet eylediler ve eyitdiler; bizm
ve2233 evldmzun ma2234 vkfdanidi halfe vkf tutd,2235 bize megul old, ltf idb
halfeye2236 haber2237 gnderdk2238 ki, sizden gayri kiinnn2239 szi tesir eylemez2240
didiler. Hazret-i Seyyid eyitdi;2241 bu emre ashbmzdan bir pehlevn mvekkil
itmisizdr,2242 varsun2243 ol men iderdi.2244 Pes2245 bu kavm bir ka2246 gn sabr itdiler
ki men ola men2247 olmad. Halk2248 gelb2249 Hazret-i Seyyide2250 yine (116/a)
sylediler, Hazret-i Seyyid2251 yine evvel ki cevb virdi. Vakt ki, ml cem2252 zabt
olund, gemilere koydlar ki, alub gideler.2253 Pes2254 bu kavm yine Hazret-i Seyyide
gelb2255 aladlar2256 zri eylediler;2257 bize meded senden olur2258 didiler.2259 Hazret-i

2228

ol, A.N., vr. 75/ - .


zuhur buldu, A.N., vr. 75/b; M.B.N., vr. 94/b.
2230
sallallah aleyhi ve selem, M.B.N., vr. 94/b.
2231
Irak vilyetinn, A.N., vr. 75/ b; M.B.N., vr. 94/b.
2232
vakf ehline, M.B.N., vr. 94/b.
2233
A.N., vr. 75/b.
2234
geinmesi, M.B.N., vr. 94/b.
2235
dutd, A.N., vr. 75/b.
2236
halfeye, M.B.N., vr. 94/b - .
2237
M.B.N., vr. 94/b.
2238
bildurun, A.N., vr. 75/b.
2239
gayrinn, A.N., vr. 75/b.
2240
gecmez, A.N., vr. 75/b; M.B.N., vr. 94/b.
2241
eydr, A.N., vr. 75/b.
2242
idelm, M.B.N., vr. 94/b.
2243
M.B.N., vr. 94/b.
2244
eylesn, M.B.N., vr. 94/b.
2245
pes, M.B.N., vr. 94/b - .
2246
kac, A.N., vr. 75/b; M.B.N., vr. 94/b.
2247
men, A.N., vr. 76/a - .
2248
A.N., vr. 76/a.
2249
gelb, A.N., vr. 76/a - .
2250
Seyyide, A.N., vr. 76/a.
2251
Seyyid, A.N., vr. 76/a.
2252
cem ml, M.B.N., vr. 94/b.
2253
gitdiler, A.N., vr. 76/a.
2254
pes, A.N., vr. 76/a - ; M.B.N., vr. 95/a - .
2255
yinegelb, A.N., vr. 76/a - .
2256
alaub, A.N., vr. 76/a; M.B.N., vr. 95/a.
2257
klub, A.N., vr. 76/a; M.B.N., vr. 95/a.
2258
meded eyle, M.B.N., vr. 95/a.
2259
Seyyide ikayet idb meded didiler, A.N., vr. 76/a.
2229

353

Seyyid2260 yine evvel ki, cevb virdi. Pes2261 kavmun bazs2262 Hazret-i Seyyidn
kavlna itimd idb tevekkl eylediler2263 ve bazs2264 muztaribl-hl oldlar. Halk
cmle2265 bu ml alub gitdiklerini teferrc itmege vardlar. Ol halfe tarafndan ml
emni olan kimesneler2266 cmle2267 ml gemiye koyub kasd itdiler ki, gideler.2268 Her
end2269 say itdiler gemileri2270 asla hareket eylemedi.2271 M-hez2272 muvafk yil
dah2273 eserdi. Yelken kurdlar2274 ve krekleri urdlar ve ne kadar tark varsa itdiler2275
are olmad, gemiler asla yerinden deprenmedi.2276 Gemicileri ciz kalub ve ulem bu
ie hayran olub turdlar2277 halfeye haber gnderdiler. Halfe eyitdi; ayet ki, ok yog
old, ola, bazn giderin didi. Ykinn bazsn giderdiler yine h are2278 olmad2279
(116/b) yine halfeye haber gnderdiler. Halfe eyitdi; karadan fulan ehre getrn didi.
Pes bu ml gemilerden karub develere ve katrlara ve atlara arkasna vurdlar2280
mmkin olmad ki, bir davara2281 bir adum yire2282 hareket eyleye.2283 Davarlar ne
kadar ki,2284 denediler h2285 birisi yirinden2286 kmldadamad.2287 Pes ciz ve
mtehayyir oldlar.2288 Pes2289 ol arada Hazret-i eyhn ashbndan eyh Abdur-

2260

Seyyid, A.N., vr. 76/a - .


bu, A.N., vr. 76/a.
2262
baz, A.N. ,vr. 76/a.
2263
itdiler, M.B.N., vr. 95/a.
2264
baz, A.N. ,vr. 76/a.
2265
A.N., vr. 76/a.
2266
olanlar, A.N., vr. 76/a.
2267
cem, M.B.N., vr. 95/a.
2268
gitdiler, A.N., vr. 76/a.
2269
kiend, M.B.N., vr. 95/a.
2270
gemi, M.B.N., vr. 95/a.
2271
itmedi, M.B.N., vr. 95/a.
2272
bunun birle, A.N., vr. 76/a; M.B.N., vr. 95/a.
2273
yil dah muvafk, A.N., vr. 76/a; M.B.N., vr. 95/a.
2274
adlar, M.B.N., vr. 95/a.
2275
veitdiler, A.N., vr. 76/a - ; M.B.N., vr. 95/a - .
2276
hc are olub gemi yerinden asla yerinden deprenmedi, A.N., vr. 76/a.
2277
M.B.N., vr. 95/a.
2278
are, A.N., vr. 76/a - .
2279
olub direnmedi, A.N., vr. 76/a.
2280
urdlar, A.N., vr. 76/b; M.B.N., vr. 95/b.
2281
davara, A.N., vr. 76/b - .
2282
M.B.N., vr. 95/b.
2283
ide, A.N., vr. 76/b.
2284
ki, A.N., vr. 76/b - .
2285
hc, A.N., vr. 76/b; M.B.N., vr. 95/b.
2286
M.B.N., vr. 95/b.
2287
kmldadmaga, A.N., vr. 76/b.
2288
kadr olamad, A.N., vr. 76/b.
2289
A.N., vr. 76/b.
2261

354

rhman Tafsunc2290 rahmetul-llahi aleyh2291 anlara nazar iderdi ve anlar Hazret-i


eyhn bizm ashbdan2292 bir pehlevn ol ml gitmekden men eyleye didign
iitmilerdi, halfeye mektub yazdlar. Cem ahvli ve Hazret-i Seyyidn kavmi
ikyet eyleyecek;2293 Hazret-i Seyyid verdgi cevb didiler ve eyh Abdur-rahmn
Tafsunc anlarun inde bulunduun bildrdiler.2294 Halfe bu haberi iidb istigfr
eyledi ve emr eyledi2295 ki, ol ml cemni2296 asslu assna vireler. Hazret-i Tculrifine dah mektub yazub,2297 zr eyledi ve eyitdi ki; benm garezm ol ml cem
itmeden2298 askere harc idb taraf- Maribe2299 gitmekdi didi. (117/a) Pes Hazret-i
Tcul-rifin dah haber gnderdi ki; nki2300 halfe ol ml shiblerine virdi ve ol
dervlern gnlini2301 ho eyledi. Hakk-tel Hazreti2302 ol didigi memleketi2303 sn
vechile feth idivirb2304 ana myesser eyleye, h2305 ol mla dah ihtiyac olmaya didi.
Rv eydr; Hazret-i Seyyidn l himmet-i2306 berkatnda Hakk-tel ol
didikleri yirleri ana myesser klub anun elinde feth kl verdi.
Rv eydr; Hazret-i Seyyid kaddesel-lhu srrehul-azz Mstazhir Bil-llah
zemnnda hiretde intikl eyledi. Nitekm trih-i veft2307 ana dellet ider ki; ol
kitabda gemidr. Ve dah anun zemnnda mteveff old. mm Ebl-Megn
Abdl-melk bin Muhammedl-hniyyetl-mehr be-imml-haremeyni-fi
rahmetul-lahi aleyh2308 Hazret-i Seyyid veftndan on yl2309 ninden old. Ve dah
mm Gazl rahmetul-llahi aleyh anun zemannda veft itdi. Hazret-i Seyyid
veftndan drt yl sonra,2310 rahmetul-llahi aleyhim, ecmin.2311
2290

eyh Abdur-rhman, A.N., vr. 76/b.


rahmetaleyh, A.N., vr. 76/b - .
2292
ashbmzdan, A.N., vr. 76/b; M.B.N., vr. 95/b.
2293
cem kavm Hazret-i Seyyide ikyet eyledi ki, M.B.N., vr. 95/b.
2294
vebildrdiler, A.N., vr. 76/b - .
2295
itdi ki, A.N., vr. 76/b.
2296
cmlesini, A.N., vr. 76/b; ceman, M.B.N., vr. 95/b.
2297
yazd, A.N., vr. 76/b.
2298
ol ml cem itmeden darezm, M.B.N., vr. 95/b.
2299
taraf- sefere gaz, M.B.N., vr. 95/b.
2300
n, A.N., vr. 76/b.
2301
gnllerini, M.B.N., vr. 95/b.
2302
M.B.N., vr. 95/b.
2303
mlketi, A.N., vr. 76/b.
2304
M.B.N., vr. 96/a.
2305
hc, A.N., vr. 76/b; M.B.N., vr. 96/a.
2306
himmet-i lsi, M.B.N., vr. 96/a.
2307
trih-i veftlar, M.B.N., vr. 96/a.
2308
rahmetul-llahi aleyh, M.B.N., vr. 96/a - .
2309
gn, M.B.N., vr. 96/a.
2310
ninde, M.B.N., vr. 96/a.
2291

355

Ve dah rivyet olund ki; Hazret-i Tcul-rifin kaddesel-lhu srrehul-azz2312


(117/b) Hazret-i eyh enbek kaddesel-lhu srrehul-azz2313 hizmetinde olurken bir
gice hazret-i eyh huzurunda yatd. Sabh dervler balk almaa2314 kasd itdiler.2315
Hazret-i eyhden2316 Hazret-i Seyyid dah istediler ta kim2317 bunlarla ava bile2318 gide
ve bunlara2319 yardum eyleye. Hazret-i eyh dah maslahat grb2320 destr virdi.
Pes2321 bunlar Dicle kenarna iridler, balk almaa oltalar ve alar2322
brakdlar cemsi bu ie megul oldlar. Hazret-i Seyyid bunlardan ayrlub bir hli yire
varub ibdete megul old. Bunlara karub bil2323 avlamad. Kaan bunlarun sayddan
frig oldlar, gidecekleri2324 vakt Hazret-i Seyyid dah geldi2325 diledi ki; bunlar
avladuklar balklarun bazn2326 gtrb bunlarun bile gide. Bu kavm Hazret-i Seyyid
men eylediler, balkdan getrmege dah komadlar.2327 Vakt ki, zviyeye iridler
Hazret-i eyh enbek2328 huzurna gelicek Hazret-i Seyyidden ikyet itdiler ki;2329
bizmle bile gitdi anda varcak2330 h2331 bize (118/a) yardum eylemedi,2332 varub
kendi2333 kolayna gitdi asla bize karmad ve h2334 balk dah2335 avlamad didiler.2336
Hazret-i eyh enbek, Hazret-i Seyyidden sord ki;2337 kaziyye didikleri gibi midr?
Hazret-i Seyyid eyitdi;2338 bel eyledr;2339 amm yardum itmedgme sebeb var.2340
2311

rv ecmin, A.N., vr. 77/a - .


kaddesazz, A.N., vr. 77/a - .
2313
rahmetullh-i, A.N., vr. 77/a; kaddesazz, M.B.N., vr. 96/a - .
2314
avlamaga, M.B.N., vr. 96/a.
2315
eylediler, A.N., vr. 77/a; M.B.N., vr. 96/a.
2316
M.B.N., vr. 96/a.
2317
ta kim, M.B.N., vr. 96/a - .
2318
A.N., vr. 77/a - ; bunlarla bile ava gide, M.B.N., vr. 96/a.
2319
bunlara, M.B.N., vr. 96/a - .
2320
maslahat grb, M.B.N., vr. 96/b - .
2321
pes, A.N., vr. 77/a - .
2322
alar ve oltalar, M.B.N., vr. 96/b.
2323
A.N., vr. 77/a.
2324
gideekleri, M.B.N., vr. 96/b.
2325
geldi, A.N., vr. 77/a - .
2326
bunlarun avladu balukdan, A.N., vr. 77/a; M.B.N., vr. 96/b.
2327
bu kavm men itdiler. Hazret-i Seyyid balkdan gturmege komadlar, A.N., vr. 77/a.
2328
Hazret-i eyh, M.B.N., vr. 96/b.
2329
hc huzuruna gelecik Seyyid Hazretinden ikayet eylediler, A.N., vr. 77/a.
2330
varcak, A.N., vr. 77/a - .
2331
hc, A.N., vr. 77/a ; M.B.N., vr. 96/b.
2332
itmedi, A.N., vr. 77/a.
2333
M.B.N., vr. 96/b.
2334
h, M.B.N., vr. 96/b - .
2335
dah, M.B.N., vr. 96/b - .
2336
Kend huzuruna gitdi, hc balk olmad didiler, A.N., vr. 77/a.
2337
pes eyh enbek Hazret-i Seyyidden sord ki, A.N., vr. 77/a.
2338
eydr, A.N., vr. 77/b.
2312

356

Hazret-i eyhn eyle2341 halvet olsam2342 baz kelimt vardur zikr iderm2343 didi.2344
Pes Hazret-i eyh dah2345 halvet itdi,2346 hemn ikisi kaldlar.2347 Eyitdi ki; y Seyyid
ne srra vakfsn didi, vir iideym.2348 Eyitdi ki;2349 y Seyyid l himmet-i
berektnda2350 balklardan her kang
2352

itmege

2351

tafeye ki satadum, cmlesi zikre ve tesbh

megulleridi ve bu kavm ki, bizmle ekmidi2353 ekser Allahu-teldan2354

gafilleridi2355 rev grmedm ki; ol2356 balklarun tesbhini2357 kesb dutub2358 bu


gafillere yedrem. Pes frig olub2359 bir kede zikre,2360 ibdete megul oldum.
Vakt ki, bunlarun2361 ii2362 temm old, geldm ki bu avladuklar balg getre
verem, rz olmadlar. Pes ben2363 dah frig oldum eger izin virirsenz yarn tenh2364
varub sayd eyleyeyim2365 cem kavme yetecek mikdr balk getrtem2366 didi. Sabh ki
old (118/b) Hazret-i Seyyid2367 eyhinden izin taleb idb2368 Dcle kenarna vard.2369
Bir zim balk getrdi ki cem kavme c gn vfir yetdi.2370

2339

didikleri dorudur, M.B.N., vr. 96/b.


M.B.N., vr. 96/b.
2341
M.B.N., vr. 96/b.
2342
olcak, M.B.N., vr. 96/b.
2343
iderdm, M.B.N., vr. 96/b.
2344
iderdi, A.N., vr. 77/b.
2345
A.N., vr. 77/b.
2346
idb, A.N., vr. 77/b; M.B.N., vr. 97/a.
2347
hemnkaldlar, M.B.N., vr. 97/a - .
2348
M.B.N., vr. 97/a.
2349
Seyyid, eyhe eydr, A.N., vr. 77/b.
2350
M.B.N., vr. 97/a.
2351
M.B.N., vr. 97/a.
2352
tesbh, A.N., vr. 77/b.
2353
ekmiler idi, A.N., vr. 77/b.
2354
Allahdan, A.N., vr. 77/b.
2355
vegafilleridi, M.B.N., vr. 97/a - .
2356
M.B.N., vr. 97/a.
2357
tesbhlerini, M.B.N., vr. 97/a.
2358
kesem, M.B.N., vr. 97/a.
2359
buolub, M.B.N., vr. 97/a - .
2360
M.B.N., vr. 97/a.
2361
M.B.N., vr. 97/a.
2362
n av, A.N., vr. 77/b.
2363
A.N., vr. 77/b; M.B.N., vr. 97/a.
2364
tenh, M.B.N., vr. 97/a - .
2365
sayd eyleyeyim, A.N., vr. 77/b - ; M.B.N., vr. 97/a.
2366
getrem, A.N., vr. 77/b; M.B.N., vr. 97/a.
2367
sabhSeyyid, A.N., vr. 77/b - ; M.B.N., vr. 97/a - .
2368
eyh dah izin virdi, M.B.N., vr. 97/a.
2369
eyh dah izin virdi l es-sabh Dicle kenarna geldi, A.N., vr. 77/b.
2370
yetdiler, M.B.N., vr. 97/a.
2340

357

Rv eydr; vakt ki;2371 Hazret-i Seyyid Dicle kenarna gitdi. Hazret-i eyh
enbeknn mrdlerinden bir makbl2372 kimesne vard, adna: Abdl-mecd Erc
dirlerdi Hazret-i Seyyidn ardnca gitdi. Eydr vakt ki; Hazret-i Seyyid Dicle kenarna
vard. itdm ki, su inde balklar rub eyitdiler; esselm-u aleyke y bl-Vef.
eyh enbek, Abdl-Ceydden sord ki; bal nice avlad grdn mi? Abdl-Ceyd
eydr; bel grdm.2373 Vakt ki, kenar- Dicleye vard2374 elini suya uzatd, bu2375 balk
gelb eli altnda turd2376 ol tenradan bir gerde karur gibi tara2377 brakd bir2378
davar gcile gtrdi, bir eliyle gtrdi,2379 bende2380 getrdi, h2381 incinmedi ve
enmedi didi. Andan2382 eyh enbek kavme2383 eyitdi ki;2384 y kavm kimde vardur
bunun gibi himmet,2385 bu Himde olan hlet (119/a) ve himmet 2386 hcbirinzde var
mdur? didi. Pes bunlar2387 dah2388 ikrr ve itiraf eylediler;2389 ki, cemsine galibdr
ve l himmetdr2390 ve ol syledkleri sze istigfr eylediler. Pes2391Abdl-Ceyd
turub2392 bir Arab kasde okuyub2393 Hazret-i eyhi ve2394 Hazret-i Seyyid2395 medh
itdi2396. eyh enbek dah tahsnler eyleyb Hazret-i Seyyid2397 gzlerinden pdi.2398

2371

kaan ki, M.B.N., vr. 97/a.


makbl mrdlerinden, M.B.N., vr. 97/a.
2373
grdm, A.N., 78/a - .
2374
Dicle kenarna vard, M.B.N., vr. 97/b.
2375
bir, A.N., vr. 78/a.
2376
durd, A.N., vr. 78/a.
2377
dar, A.N., vr. 78/a.
2378
bir, M.B.N., vr. 97/b.
2379
gtrb, M.B.N., vr. 97/b.
2380
A.N., vr. 78/a.
2381
hc, A.N., vr. 78/a.
2382
A.N., vr. 78/a; pes, M.B.N., vr. 97/b.
2383
kavme, A.N., vr. 78/a - .
2384
eydr, A.N., vr. 78/a.
2385
bunun himmeti kimde var, A.N., vr. 78/a.
2386
himmet ve hlet, A.N., vr. 78/a.
2387
bu kavm, A.N., vr. 78/a; M.B.N., vr. 97/b.
2388
A.N., vr. 78/a.
2389
itdiler, M.B.N., vr. 97/b.
2390
kihimmetdr, A.N., vr. 78/a - .
2391
andan, A.N., vr. 78/a; M.B.N., vr. 97/b.
2392
durub, A.N., vr. 78/a; turub, M.B.N., vr. 97/b - .
2393
okud, A.N., vr. 78/a; M.B.N., vr. 97/b.
2394
M.B.N., vr. 97/b.
2395
eyh ve Hazret-i Seyyid, A.N., vr. 78/a.
2396
eyledi, A.N., vr. 78/a; M.B.N., vr. 97/b.
2397
Hazret-i Seyyidn, M.B.N., vr. 97/b.
2398
eyhpdi, A.N., vr. 78/a - .
2372

358

Rv eydr; bu balk kaziyyesinn ertesi adna:2399 Tc Hikyeti2400 vki old.


Nitekm kitbun evvelinde zikr olunmudur.
Ve dah2401 rivyet olund ki; Hazret-i Seyyid kaddesel-lhu srrehul-azz
boyuna ve gcne gkk2402 halkla2403 ve ltf ile sylerdi ve h2404 kimsenn htruna
gubr getrmezdi ve kendne yirse ashbna dah an yedrrdi.2405
Bir gn matbaha hizmet2406 iden kimesne Hazret-i Seyyidn nine gelicek
sahana artuk2407 ya kom ve korkm ki, Hazret-i Seyyid incine dey.2408 Pes tamla ol
yalar uzatm2409 ve kalan sahanlara beraber olm. Vakt ki, (119/b) Hazret-i
Seyyidn nne getrdi. Hazret-i Seyyid2410 nr- vilyetile malum idindigi2411 kend
nine gelen2412 sahanda ya ok gir2413 kalan sahanlardan artuk.2414 Pes emr eyledi ki;
cemsini2415 kazana koydlar kardurdlar. Andan sonra kotarub getrdiler. Pes
Hdime2416 eyitdi; istigfr eyle, ayruk2417 byle eylemeyesin, gayri yere2418 nice2419
kurtarursun benm nme gelen sahana dah beraber olsun;2420 zr Allah2421 kul
olmakda beraberz ne kadar olmaun mans2422 yogdur2423 ve dah cmle
ahlkndandur ki, bir gn2424 imege su istedi. ttifak hizmet-krlardan birisi bir2425
maraba kendsi kulbun eline alub Hazret-i Seyyide sund.2426 Hazret-i Seyyid
2399

adna, M.B.N., vr. 97/b - .


tc- hikye, A.N., vr. 78/a.
2401
pes, A.N., vr. 78/b.
2402
gkk, A.N., vr. 78/b - .
2403
halk, M.B.N., vr. 98/a.
2404
hc, A.N., vr. 78/b; M.B.N., vr. 98/a.
2405
virrdi, M.B.N., vr. 98/a.
2406
hizmet, M.B.N., vr. 98/a.
2407
artucuk, M.B.N., vr. 98/a.
2408
dey, M.B.N., vr. 98/a - .
2409
urutm, A.N., vr. 78/b; M.B.N., vr. 98/a.
2410
Hazret-i Seyyid, A.N., vr. 78/b - .
2411
Seyyide malum old, A.N., vr. 78/b.
2412
nnde olan sahanda, M.B.N., vr. 98/a.
2413
M.B.N., vr. 98/a.
2414
kendartuk, A.N., vr. 78/b - ; az, M.B.N., vr. 98/a.
2415
cem yemei, M.B.N., vr. 98/a.
2416
iiye, M.B.N., vr. 98/a.
2417
artuk, M.B.N., vr. 98/a.
2418
yere, M.B.N., vr. 98/a - .
2419
nie, M.B.N., vr. 98/a.
2420
eyle, kutar berabere olsun, A.N., vr. 78/b; M.B.N., vr. 98/a.
2421
Allahu-tel Hazretleri, M.B.N., vr. 98/a.
2422
nemans, A.N., vr. 78/b - .
2423
M.B.N., vr. 98/a .
2424
birisi bu dur ki, A.N., vr. 78/b.
2425
bir, A.N., vr. 78/b - ; M.B.N., vr. 98/b.
2426
kulpna kend eline alub sul virdi, A.N., vr. 78/b.
2400

359

dervn2427 htr kalmasun dey diyemedigi derv marabanun kulp inden yana
gerek senden yana gerekmez.2428 Pes an fehm itsn dey eyitdi; derv bu marabaya
bir kulb dah gerekdr. Derv fehm itmedi, varub bir kulb2429 dah2430 dzdrdi. Kaan
ki,2431 Hazret-i Seyyid gine2432 su istedi, derv iki eliyle (120/a) iki kulpna yapub
Hazret-i Seyyide suy verdi. Hazret-i Seyyid2433 grdi fehm itmemi. Hazret-i
Seyyid2434 alub2435 ve eyitdi; derv buna bir kulb dah gerekdr. Pes derv varub bir
kulb dah dzdrdi, yene2436 Hazret-i Seyyid su isteyecek derv2437 iki kulbna2438
yapub bir kulb2439 dervin nnde kald,2440 yene2441 Hazret-i Seyyidden yana2442
kulb yod.2443 Pes Hazret-i Seyyid eyitdi; derv bir kulb dah gerekmi. Pes2444 derv
yene fehm itmeyb buna2445 bir kulb dah dzdrdi.2446 Pes Hazret-i Seyyid su isteyecek
derv iki eliyle2447 iki kulbna derv yapub bir kulp2448 dervin2449 ggsne geldi,2450
kulpun2451 birisi Hazret-i Seyyidden yana2452 geldi. Pes2453 ol kulpa yapb maraba
ald,2454 andan2455 derv fehm itdi ki; hl nedr, 2456 andan2457 varub edeb zerine old.
Ol sultn korkum derve maraba virmekde edeb bu deildr dimedi ta kim htr
2427

M.B.N., vr. 98/b.


dervin htr kalmasun deyu diyemedi ki marabann kulp inde yana gerek senden yana
gerekmez, A.N., vr. 79/a.
2429
kulb, A.N., vr. 79/a - .
2430
M.B.N., vr. 98/b.
2431
A.N., vr. 79/a.
2432
A.N., vr. 79/a.
2433
yene, A.N., vr. 79/a.
2434
Hazret-i Seyyid, A.N., vr. 79/a - ; M.B.N., vr. 98/b - .
2435
A.N., vr. 79/a.
2436
A.N., vr. 79/a.
2437
derv, A.N., vr. 79 - .
2438
kulpna, A.N., vr. 79/a; M.B.N., vr. 98/b.
2439
kulp, A.N., vr. 79/a.
2440
dervden yana kald, A.N., vr. 79/a.
2441
yene, M.B.N., vr. 98/b - .
2442
yana, M.B.N., vr. 98/b - .
2443
yene eyitdi; derv bir kulp dah gerekmi, A.N., vr. 79/a.
2444
pespes, A.N., vr. 79/a - .
2445
M.B.N., vr. 98/b.
2446
gerekmi, M.B.N., vr. 98/b.
2447
M.B.N., vr. 98/b - .
2448
kulb, M.B.N., vr. 99/a.
2449
dervin, M.B.N., vr. 99/a - .
2450
dervingeldi, A.N., vr. 79/a - ; gelb, M.B.N., vr. 99/a.
2451
kulb, M.B.N., vr. 99/a.
2452
nne, M.B.N., vr. 99/a.
2453
pes, A.N., vr. 79/a - .
2454
alub idi, A.N., vr. 79/a; M.B.N., vr. 99/a.
2455
A.N., vr. 79/a.
2456
derv hl ne idni fehm itdi, M.B.N., vr. 99/a.
2457
A.N., vr. 79/a.
2428

360

incinmesn dey ol kadar oldg,2458 hir derv2459 kend fehm idb2460 malum
idindi.2461

mdi2462 mekrm ahlksa ancak

ola2463 ki, bir htra (120/b) gubr

getrmemek ister ve h bir kimesne andan incinmedi2464 ve kermtn2465 ve ahlknn


ve evsfnun2466 nihyeti ve haddi2467 yogdur eger yazlsa hadden tecvz ider enbrdan
bir avuc eni kifyet ider.
Bu bb ihtisr edelim; Hakk-sbhne ve tel2468 keml-i ltfla2469 bizi2470 ve
cem mmet-i Muhammed aleyhis-salt ves-selm

2471

dor yoldan irmeye2472

Hazret-i Tcul-rifinn kaddesel-lhu srrehul-azz ve zrriyt- thiresinn


silsilesinden olma2473 myesser kla, himmet-i lyelerinden mahrum klmaya, mn,
y rabbl-lemn.2474

2458

bu vechile, M.B.N., vr. 99/a.


A.N., vr. 79/b.
2460
itdi, A.N., vr. 79/b.
2461
talm ve tefhm eyledi, M.B.N., vr. 99/a.
2462
A.N., vr. 79/b.
2463
olur, M.B.N., vr. 99/a.
2464
pes, A.N., vr. 79/b .
2465
kermetinin, A.N., vr. 79/b.
2466
M.B.N., vr. 99/a.
2467
gayeti, M.B.N., vr. 99/a.
2468
Hakk-tel Hazreti, M.B.N., vr. 99/a.
2469
keml-i ltfla, A.N., vr. 79/b - .
2470
A.N., vr. 79/b.
2471
M.B.N., vr. 99/a.
2472
ayrmayub, M.B.N., vr. 99/a.
2473
silsilesine dahl olmag, M.B.N., vr. 99/a.
2474
Hazret-ilemn, A.N., vr. 79/b - .
2459

361

Drdnci Bb:1
Hazret-i Tcul-rifin kaddesel-lhu srrehul-azz mevize idb ve2 Hlife-i
Baddu imtihn eyledini ve ashbnun ve huddmanun isimlerin bildirir.3
Rv eydr;4 Hazret-i Tcul-rifin kaddesel-lhu srrehul-azz5 cem makamt
ve mertibi kat idb, Hakka vsl old. Hazret-i Resl sallallah aleyhi ve sellem6
leme vk da gelb Hazret-i Seyyidn azna mbrek aznun yrini (121/a) koyd.
Andan sonra,7 cem8 yenbi hikmet kalbinden ve lisnndan cr old. Hazret-i
Reslun aleyhis-salt ves-selm

az yri berektndan pes10 Hazret-i Resl

sallallah-tel11 aleyhis-selm12 emr eyledi ki; vaz ve nshat eyleyb13 halk trik-i
hakka ve trik-i Resle14 davet eyleye.
Pes Hazret-i Tcul-rifin fash Arab bilb ehds ve tefsr mansndan bvechin minel-vch ciz gstermezdi. Hazret-i Reslun mbrek agz yri berektnda
ve15 dim eydirdi ki; '()*! +,-.(' Ub! +(2 m'

yan ben ol kimesneyim ki,

giceledm Acem olduum hlde ve sabhladum Arab olduum hlde yan Arab
dilinden gafil idm; zra Krdler inde bydmidi. Vakt ki, Hazret-i Resl aleyhisselm16 azuma mbrek az yrinden17 tegrdi,18 sabh turdum, grdm ki, bir
mertebede fash Arab bildm19 ki, nice20 yllar Arablar inde byyen kimesne ol
kadar Arab bilmezdi.21

ve dah, A.N., vr. 79/b; bb- rbi, M.B.N., vr. 99/a.


kaddesve, A.N., vr. 79/b - ; mevizeve, M.B.N., vr. 99/a.
3
beyn ider, M.B.N., vr. 99/b.
4
pes rivyet olund ki, A.N., vr. 79/b.
5
kaddesazz, A.N., vr. 79/b - ; kaddesel-lhu tel srrehul-azz, M.B.N., vr. 99/b.
6
Reslum, A.N., vr. 79/b.
7
M.B.N., vr. 99/b.
8
Andan sonra, A.N., vr. 79/b.
9
M.B.N., vr. 99/b.
10
andan, A.N., vr. 79/b.
11
M.B.N., vr. 99/b.
12
Reslum, A.N., vr. 79/b.
13
idb, M.B.N., vr. 99/b.
14
M.B.N., vr. 99/b.
15
Hazret-ive, M.B.N., vr. 99/b - .
*
Ben o kimseyim ki, akam acem (Arapa bilmeyen) bir kimse olarak yattm, Arap asll bir kimse gibi
sabahladm.
16
M.B.N., vr. 100/a.
17
M.B.N., vr. 100/a.
18
kod, M.B.N., vr. 100/a.
19
bilrem, M.B.N., vr. 100/a.
20
nie, M.B.N., vr. 100/a.
21
kaziyye kitbn evvelinde zikr olund, A.N., vr. 80/a.
2

362

Pes Hazret-i Seyyid kaddesel-lhu srrehul-azz22 dim vaz ve nshat iderdi


ve23 her defa ki, meclisde vaz iderdi. Halk kesir (121/b) gelb tevbe iderdi.24 El-hsl
Hazret-i Seyyide ol kadar kimesne tbi old ki, haddi ve hsri yod.25
Ol vakt Halfe Kaim Bi-Emri-llhidi. Pes Hasdlar ve mnkirler ve b-basarlar
halfenn kulana koydlar ki; Zeyl-bidn olanlarndan26 bir kimesne zhir old ki;
b-nihye halk ana tbi old,27 Hilfet dah28 benmdr dirmi;29 eger imdiden ana bir
tedrik olunub30 ve are olunmazsa galiba31 bir zim fitne olur didiler.
Pes halfeye bu szden hayli tevi varub32 muztaribl-hl old. Andan33
adamlar gnderb Hazret-i Seyyid davet eyledi ta kim gre nice kimesnedr.34 Pes ol
gnderdgi adamlar35 gelb Hazret-i Seyyide haber verdiler.36 Hazret-i Seyyid dah
davete icbet gerek37 dey38 halfeye gitmek39 kasd itdi. Halk diler; bile giderz
didiler.40 Hazret-i Seyyid dah halk41 men eyledi bir tife men iderdi ve42 bir tife dah
gelrdi.
Vakt ki; Hazret-i Seyyid Dicle kenarna iridi. Gelen adamun Hazret-i Seyyid
(122/a) dndrmedi ki; bazlar eydr43 ki, on bin kimesne idi ve bazlar dah ve
bazlar artukidi44 didiler45 fil-cmle46 gayet 47 ok adam48 cem old.

22

M.B.N., vr. 100/a.


A.N., vr. 80/a.
24
iderlerdi, M.B.N., vr. 100/a.
25
yogidi, A.N., vr. 80/a; M.B.N., vr. 100/a.
26
oullarndan, A.N., vr. 122/a.
27
oldlar, M.B.N., vr. 100/a.
28
M.B.N., vr. 100/a.
29
dava-i hilfet idermi, A.N., vr. 80/a.
30
olunub, A.N., vr. 80/a - ; M.B.N., vr. 100/a - .
31
galiba, M.B.N., vr. 100/a - .
32
db, M.B.N., vr. 100/a.
33
andan, M.B.N., vr. 100/a - .
34
A.N., vr. 80/a; M.B.N., vr. 100/a.
35
kimesneler, M.B.N., vr. 100/a.
36
pesverdiler, A.N., vr. 80/a - .
37
lazmdur, M.B.N., vr. 100/a.
38
A.N., vr. 80/a; M.B.N., vr. 100/a.
39
varmak, M.B.N., vr. 100/b.
40
b-nihye halk bile gitmek istediler, A.N., vr. 80/a.
41
halk, A.N., vr. 80/a - .
42
ve, A.N., vr. 80/a - .
43
eyitmiler, M.B.N., vr. 100/b.
44
eksik, A.N., vr. 80/b.
45
dirler, A.N., vr. 80/b.
46
bil-cmle, M.B.N., vr. 100/b.
47
M.B.N., vr. 100/b.
48
kimesne, A.N., vr. 80/b.
23

363

Rv eydr; vakt ki, gemiciler Seyyid ile bu kadar adam49 grdi.50 Ne kadar ki,
gemi varsa korkub kaurdlar51 ki,52 halfeye mebd bu kadar adam germek ho
gelmeye dey53 gemicelerden h54 kimesne kalmad. Alel bir kii kald ki, ana Osmn
Maberan dirlerdi. Ol dah andan55 tri kald ki gre, Hazret-i Seyyid nice kiidr56
ve57 didkleri gibi kef ve kermat ehli midr? tecribe eyleye.
Pes Osmn Maberan58 iler geldi, Hazret-i Seyyide selm virdi ve gemiyi
Hazret-i Seyyidn nine59 ekdi ve eyitdi ki; y Seyyid imdi cret virb andan
sonra60 girmek61 gerek. Hazret-i Seyyid62 dah63 hdime64 iret eyledi, ne varsa hzr
vir dey,65 meger hzr yzelli dnr vard66 hdim dah67 an Osmna68 virdi69 Osmn
almad. Eyitdi;70 ben bu creti dilemezem didi.71 Hazret-i Seyyid72 (122/b) eyitdi;73 y
nice cret istersin? Osmn eyitdi;74 isterm ki, bana kefl olasn75 ki, yarn kymet
gnnde srt geresin76 ve dah bu manaya burhn getresin.
Rv eydr; kaan77 Osmn bu kelm itdi.78 Hazret-i Seyyid79 cnib-i Hakka
tevecch eyledi,80 andan sonra81 eyitdi; y Osmn82 Hakk-telnun isminde ibret
49

halk, A.N., vr. 80/b.


grdiler, M.B.N., vr. 100/b.
51
kadlar, M.B.N., vr. 100/b.
52
ki, A.N., vr. 80/b - .
53
mebd bu kadar adami germek halfeye ho gelmeye dey, A.N., vr. 80/b.
54
hc, A.N., vr. 80/b; M.B.N., vr. 100/b.
55
andan, A.N., vr. 80/b - .
56
kimesnedr, A.N., vr. 80/b; M.B.N., vr. 100/b.
57
ve, A.N., vr. 80/b - .
58
A.N., vr. 80/b.
59
venine, M.B.N., vr. 100/b - .
60
M.B.N., vr. 100/b.
61
gemek, A.N., vr. 80/b; gelr, M.B.N., vr. 100/b.
62
Seyyid, A.N., vr. 80/b.
63
A.N., vr. 80/b.
64
hdimine, A.N., vr. 80/b.
65
hzr ne varsa vir dey, A.N., vr. 80/b; M.B.N., vr. 100/b.
66
varm, M.B.N., vr. 101/a.
67
A.N., vr. 80/b.
68
gemicye, A.N., vr. 80/b.
69
nne kod, M.B.N., vr. 101/a.
70
eydr, A.N., vr. 80/b.
71
M.B.N., vr. 101/a.
72
Seyyid, A.N., vr. 80/b - .
73
eydr, A.N., vr. 80/b.
74
eydr, A.N., vr. 80/b.
75
banaolasn, A.N., vr. 80/b - .
76
gecrmege kefil olasn, A.N., vr. 80/b.
77
n, A.N., vr. 81/a; M.B.N., vr. 101/a.
78
idicek, A.N., vr. 81/a; iitdi, M.B.N., vr. 101/a.
79
Hazret-i Seyyid, M.B.N., vr. 101/a.
80
idb, A.N., vr. 81/a; M.B.N., vr. 101/a.
50

364

vardur, geersin in-a-Allahu-tel83 didi. Pes Osmn eyitdi; y Seyyid burhn


grmek isterem. Pes84 Hazret-i Seyyid, Hakka85 tevecch eyleyb86 mbrek
dudaklarn kmldatd ve dah87 gmr gmr baz nesne syledi. Osmna bir hlet
gelb nara urd, ddi akl gitdi. Zemndan sonra88 akl bana89 gelicek90 gemi iler
ekdi, gemege91 destr old, cem bu92 kavm gediler.
Rv eydr; bu kavm gemekde93 birka94 davarla gediler, bazs su zere
yrdi95 gedi96 ve bazs hava zere yrdi97 gedi ve bazs Dicle bir adm idb
gedi; amm rsihn (123/a) Hazret-i Seyyidle gemiye girb gediler.98
Rv eydr; Osmnun99 ol vard, ol eydr; bbmdan sordum ki, sana ne hlet
vak old ki, nara urub ddn ve100 aklun gitdi, ne grdn didm.101 Eyitdi; y oul
grdm ki, kymet kopm halk mahere cemolmlar, kimisi muazzeb ve kimisi
mkerrem102 mzn kurulm ve srt gerilmi ve103 halk turmayub gediler104 amm az
kimesne hals olur, o ayagn kodu gibi cehenneme der.
Pes bu hleti grb korkdum. N-gh105 Hazret-i Tcul-rifin kaddesel-lhu
srrehul-azz106 gelb elme yapd. Srt katna gtrdi ve eyitdi ki; bismillh107 di
ge108 hemn ki; Seyyid bu kelm didi bir nida iitdm ki, gedk,109 sen110 ve
81

sonra, A.N., vr. 81/a - .


y Osmn, A.N., vr. 81/a - ; M.B.N., vr. 101/a.
83
in-a-Allah, A.N., vr. 81/a.
84
A.N., vr. 81/a.
85
Hakka, M.B.N., vr. 101/a - .
86
idb, A.N., vr. 81/a.
87
A.N., vr. 81/a.
88
A.N., vr. 81/a; M.B.N., vr. 101/a.
89
bana, A.N., vr. 81/a - .
90
gelb, A.N., vr. 81/a.
91
M.B.N., vr. 101/a.
92
A.N., vr. 81/a.
93
gemekde, A.N., vr. 81/a - .
94
kac, A.N., vr. 81/a.
95
yryb, M.B.N., vr. 101/a.
96
su zerine yzb gecdi, A.N., vr. 81/a.
97
yryb, M.B.N., vr. 101/a.
98
ammgediler, A.N., vr. 81/a - .
99
Osmn Maberannin, M.B.N., vr. 101/b.
100
ve, A.N., vr. 81/a - .
101
didi, A.N., vr. 81/a.
102
ve mkerrem, M.B.N., vr. 101/b.
103
ve, A.N., vr. 81/b - .
104
M.B.N., vr. 101/b.
105
pes, A.N., vr.. 81/b.
106
kaddesazz, A.N., vr. 81/b -
107
Bismillh-ir-Rahman-ir-Rahm, M.B.N., vr. 101/b.
108
gec, A.N., vr. 81/b.
82

365

senn111 zrriytn bile112 Ebl-Vef Tcul-rifin113 hrmetine dey. Pes ben dah114
bismillh115 deyb srta kadem basdum. Yldrum gibi gedm tmml itdm116
grdm ki, bir blk kimesne ardumca gediler gaybden eyitdiler; ite cem
zrriytum117 (123/b) ve gedler. Anlar dah118 kimisi yldurum gibi119 ve kimisi
ygrk at gibi. Pes bildm ki; Hazret-i Tcul-rifin mukarreblerdenimi didi.
Rv eydr; Osmn Maberan Hazret-i Seyyidden tevbe idb; gemicilikden vaz
geldi tt ve ibdete megul old,120 mertib-i lye kat idb121 azzlerden122 old.
hirl-emr eyh Osmn Maberan dimekle mehur old,123 menkb okdur. Dicle
kenarnda kubbesi vardur, anda defn olmdur, kabri ul ziyret-ghdur. Ehl-i Badd
ekser hcet in varub ziyret idb istimdt iderler, mahrum olmazlar.124 Hazret-i
Seyyidn mushabeti berektnda.125
Ve dah rv eydr; vakt ki; Hazret-i Tcul-rifin, kaddesel-lhu srrehulazz

126

Badda yakn old127 ok halk karu kub Hazret-i Seyyide128 hezr-

tazmle129 alub Hille kapusndan ehre girdiler. Her kimesneye ki, Seyyidn gzi tu
olsa,130 elbetde Hazret-i Seyyide131 mut olub bazs tevbe iderdi132 ve bazs
teberrken (124/a) ziyret iderdi (ve bazs temm olmam133 mertebe ve makamn
temm iderdi.)134 Cem ehl-i Badd icm ve135 ittifak itdiler ki; Hazret-i Seyyid
109

gesn, M.B.N., vr. 101/b.


Osmn Maberan, M.B.N., vr. 101/b.
111
dah, A.N., vr. 81/b.
112
A.N., vr. 81/b.
113
Tcul-rifin, A.N., vr. 81/b.
114
A.N., vr. 81/b.
115
Bismillh-ir-Rahman-ir-Rahm, M.B.N., vr. 101/b.
116
eyledm, M.B.N., vr. 101/b.
117
M.B.N., vr. 101/b.
118
M.B.N., vr. 101/b.
119
gedmgibi, A.N., vr. 81/b - .
120
M.B.N., vr. 102/a.
121
eyleyb, A.N., vr. 8