You are on page 1of 530

YAYIN NU: 561

KLTR SERS: 246


Birinci Basm: 1965, T.K.A.E.
kinci Basm: 1969, ib ra n Neriyat Yurdu
nc Basm: 1980, Dergh Yaynlar
Sekizinci Basm: 2003, tken
Dokuzuncu Basm: 2005
Onuncu Basm: 2008

T.C.
KLTR ve TURZM BAKANLII
SERTFKA NUMARASI
1206-34-003178

ISBN 9 7 8 -9 7 5 -4 3 7 -4 7 0 -4

T K E N N E R Y A T A.
stikll Cad. Ankara Han 65/3 34433 Beyolu-stanbul
Tel: (0212) 251 03 50 (0212) 293 88 71 - Faks: (0212) 251 00 12
Ankara irtibat brosu:
Yksel Caddesi: 33/5 Yeniehir - Ankara
Tel: (0312) 431 96 49
nternet: www.otuken.com.tr
E-posta: otuken@ otuken.com.tr
Kapak Tasarm: grataNONgrata
Dizgi- Tertip: skender Tre
Kapak Basks: Birlik Ofset
Bask: Yaylack Matbaas (0212) 612 58 60
Cilt: Yedign Mcellithanesi
stanbul - 2009

tkende Yaynlanmas Mnsebetiyle


Merhum Prof. Dr. Osman TURANn eserlerini pepee yaynlamaya heyecanla devam
ediyoruz.
Getiimiz asrda, Trk Tarihi hakkndaki aratrmalaryla ilim ve fikir hayatmzda
derin izler brakm olan bu deerli ahsiyetin, bu defa, Seluklular Tarihi ve Trk-slm
M edeniyeti adl eserini takdim ediyoruz.
lk basm 1965 ylnda T.K.A.E., ikinci basm 1969 ylnda Turan Neriyat Yurdu tara
fndan yaplm; daha sonra baz eklemeler ve dzeltmelerle nc basm Dergh
Yaynlarnca gerekletirilmi ve hocann notlarndan yaplan eklemelerle eser daha m
kemmel bir hale getirilmitir ki, Derghn 3. basmla ilgili "Sunu"unu aynen muhafaza
ettik. Gsterdikleri gayret ve hassasiyetten dolay Dergha takdir ve kranlarmz su
narz. 8. basmyla yeniden tetkiklerinize sunulan eserin nceki basmlarnda gzden her
naslsa kam bulunan nemli baz isim, tarih ve ifade hatalar dzeltilmeye allm,
en azndan asgarye indirilmitir.
Hayrl olmas dileiyle...

t k e n N eriy a t A..

SUNU
Seluklular tarihi ile ilgili almalaryla tannan merhum Prof. Dr. Osman Turan,
Trabzonun aykara ilesine bal Soanl kynde 1914 ylnda dodu. lkokulu ay
karada, ortaokulu Bayburtta okudu. Liseyi ise Trabzonda balayp Ankarada bitirdi.
Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi Ortaa Tarihi Krssne girdi (1935) ve Fuat Kprlnn talebesi oldu. 1940 ylnda Faklteden mezun olunca ayn krsye asistan oldu.
12 Hayvanl Trk takvim i adl teziyle doktor nvann kazand (1941. Ad geen tez
ayn yl Ankarada basld). 1944 ylnda doent, 1951 ylnda da profesr oldu.
Hocas Fuat Kprl gibi Demokrat Parti saflarnda siyasete atld. 27 Mays hare
ketiyle beraber tutukland ve Yassadada onalt ay akn bir sre tutuklu kald. Daha
sonra kurulan Adalet Partisinden Trabzon Milletvekili seildi (1965). Genel Bakan Yardmclna kadar ykselmesine ramen parti yneticileriyle geinemedi ve siyasetten
ekildi.
Merhum Osman Turann arlkl bir ekilde kitap neriyatna balamas da bu tarih
lere rastlamaktadr. Seluklular Tarihi ve Trk slm M edeniyeti (1965), Trk Cihn
Hkim iyeti M efkuresi Tarihi (I, II, 1969, 1971), Seluklular Zamannda Trkiye (1971),
Dou Anadolu Trk Devletleri Tarihi (1973). Bu eserleri dnda metin, vakfiye, vesika
neri yannda; slm Ansiklopedisine yazd geni maddeler; yabanc dergilerde yaym
lanan makaleleri de byk bir yekna ulamaktadr. Bunlardan baka gazete ve dergiler
de Trke olarak yaymlad gnlk makale ve fkralar da hayli kabarktr (Bu makale ve
fkralarn bir ksm vefatndan sonra yaymlanmtr).
Merhum son yllarda "Ortaada Trkiye iktisat tarihi zerinde almaktayd. Ne
yazk ki mr vefa etmedi. 17 Ocak 1978 tarihinde Hakkn rahmetine kavutuu zaman
ilim dnyas bir yldzn daha kaybetmi oldu.
phesiz merhum Osman Turann en mhim eseri Seluklular Tarihi ve Trk slm
M edeniyeti'dir. Bu eserde Seluklu tarihinin kaynaklar, bu sahada yaplan aratrmalar
zerinde durulduktan sonra Seluklularn meneleri, ilk devirleri, Seluklu imparator
luunun kuruluu, ykseli devri, azamet devri, duraklama ve inhitat devirleri ve Trkiye
Seluklular zerinde durulmakta, Seluklu imparatorluunun bu devirlerinde mn
sebette bulunduklar devletler, kabileler ve siyas olaylar zerinde de yeterli ve doyuru
cu bilgiler verilmektedir. Bundan sonra Seluklular devrinde Trk slm medeniyeti
konusuna geilmekte, Seluklularn slm medeniyetine getirdikleri geniliine ele aln-

8 _____________________________________________________________________________SELUKLUI AH I AHM

maktadr. Bu blmde mimarden musikye varncaya kadar devrin yaay ekli, hayata
bak ele alnmakta, bu bilgilerle slm medeniyeti arasnda salam balar kurulmaya
allmaktadr. Kitabn son blmnde ise Trk-slm medeniyetinin gerileyi sebepleri
zerinde durulmakta, zellikle Mool istilas konusu derinliine aratrlmaktadr.
Konular ele alnrken, konularla ilgili -zellikle- msteriklerin verdikleri hkmler
ve gayr mslim melliflerin kaleme aldklar tarih kitaplar da tenkide tbi tutulmakta
ve dorunun tespiti iin elden gelen btn gayret sarf edilmektedir.
Merhum vefat etmeden nce bu eserini nc baskya hazrlamak iin baz ilave
almalarn srdryordu. Bu ilaveleri bitirmeye de mr yetmedi. ou Osmanlca el
yazsyla yaplan bu ilaveler Messesemiz tarafndan elden gelen btn titizlikler gsteri
lerek Latin harflerine evrildi ve birka defa kontrol edildi, imlsnnkendiimlsna
uymas iin zel gayret sarfedildi. Metin aralarnda yer alan pek ok ilaveyiburada oku
yuculara aktarmak mmkn olmamaktadr. Yalnz ksm olarak yaplan ilaveleri burada
vermeyi uygun bulmaktayz:

II. Blm, 5. ksm: Seluklular ile Karahanllar arasndaki ilk mnsebetler (s. 69),
II. Blm, 6. ksm: Seluklular ve Ouz Yabgular (s. 76),
V. Blm, 12. ksm: Yeni Trk muhcereti (s. 257),
V. Blm, 13. ksm: Kpaklarn Balkanlar ve Kafkaslar amas (s. 265),
V. Blm, 14. ksm: Trk dnyas ve Kpaklar (s. 269).

Dergh Yaynlar, uzun zamandan beri aranmakta olan byle bir eseri ilim dn
yasnn hizmetine sunmaktan byk mutluluk duymaktadr. Bu vesile ile eserin yeniden
basmnda bize yardmlarn esirgemeyen Muhterem Satia Turan Hanmefendiye teek
kr ederken Merhum mellifi hayrla yd ediyor, Allah Teldan rahmet diliyoruz.

Dergh Yaynlar

NDEKLER
S U N U ........................................................................................................................................................ 7
N S Z .....................................................................................................................................................13

GR
SELUKLU T A R H N N KAYNAKLARI VE
A RA TIRM ALA R
1. S elu k lu T a rih in in K ay n ak lan H a k k n d a .........................................................................21
2. S eluklu T a rih i A ra trm a la rn a D a ir................................................................................ 40

I. BLM
SELU KLU LA RIN M EN ELER VE LK D EV RLER
1. S elu k lu larn M e n e i .............................................................................................................. 54
2. S elu k lu lar ve H a z a rla r M e s e le s i........................................................................................57
3. O u zlarn H ay atla r ve D in le r i.............................................................................................61
4. S e lu k lu larn T a rih S a h n e sin e k ................................................................................ 64
5. S elu k lu lar ile K arah an llar A ra sn d ak i lk M n s e b e tle r........................................ 69
6. S elu k lu lar ve O u z Y a b g u la r.............................................................................................76
7. S e lu k lu larn M v e r n n e h rd ek i H a y a tla r.....................

85

8. K arahanl ve G azn eliler ile M n s e b e tle r....................................................................... 88


9. Ali T e k in ile M cd ele ve H riz m e G ..........................................................................92
10. H o ra s a n a G ve M u h ta riy e t..............................................................................................94
11. S elu k lu larn stik ll K azan m as, 1 0 3 8 ........................................................................... 97

II. BLM
SELU KLU M PA R A T O R L U U N U N K URULU D EV R
1. D a n d a n a k a n Z aferi, 1 0 4 0 .................................................................................................... 103
2. S eluk D e v letin in K u ru lu u ve M h iy e ti.................................................

106

3. Y eni F e tih le r ve D ev le tin G e n ile m e si........................................................................... 109

1 0 _______________________________________________

SELUKLULAR TARH

4. P ay itah tn R eye N ak li...........................................................................................................111


5. S eluklu S u ltan lar ve A n a d o lu n u n F e th i S e b e p le r i................................................ 112
6. U m m T rk M u h c e re ti.....................................................................................................116
7. lk A n ad o lu G a z a la r............................................................................................................. 119
8. H asan -k ale Z a f e r i....................................................................................................................121
9. S eluk-B izans B ar A n la m a s ..........................................................................................123
10. T u ru l-b e g in M erkeziy eti F a a liy e tleri......................................................................... 125
11. a r-b eg ve nan Y a b g u ................................................................................................... 127
12. T u ru l-b e g in A n ad o lu S e fe ri............................................................................................ 129
13. S eluklu S u ltan l ve slm H a life li i............................................................................131
14. ile rin T a a rru z u , T u ru l-b e g in D n y a S u lta n ln E d ilm e si............................ 134
15. eh zd e s y a n la r....................................................................................................................136
16. B adadn K u rtarl ve K u ta lm n s y a n ..................................................................138
17. T u ru l-b e g in E vlen m esi ve S on G n le r i..................................................................... 141

III. BLM
SELUKLU M P A R A T O R L U U N U N YKSELMES
1. A lp A rsla n n S a ltan a t ve K u ta lm .................................................................................147
2. A lp A rsla n a K adar A n ad o lu G a z a la r.............................................................................150
3. A lp A rsla n n K afkasya ve A n a d o lu S e fe r le ri............................................................... 154
4. eh zd elerin T yini v e T rk is ta n S eferi......................................................................... 157
5. A n ad o lu A k n la rn n G e n ile m e si.................................................................................... 160
6. A lp A rsla n n kinci K afkasya S efe ri................................................................................ 163
7. S eluklu K u d re tin in Y ay lm as.......................................................................................... 165
8. A n ad o lu G azalar ve B izan sn M u k a b e le s i...................................................................167
9. A lp A rsla n n A n a d o lu ve S uriye S eferi.......................................................................... 169
10. E l-b asan ve Y avgulu lar M e s e le s i..................................................................................... 171
11. A lp A rslan ve B izans m p a r a t o r u .................................................................................... 176
12. M alazgirt M eydan M u h a r e b e s i......................................................................................... 178
13. A lp A rsla n n T rk is ta n Seferi ve A n a d o lu n u n F eth i E m ri.................................. 187
14. A lp A rsla n n T a rih ah siy eti ve E s e ri.......................................................................... 191

IV. BLM
SELU KLU LA RIN A ZA M ET DEVR
1. M elik -h n S a ltan at, ve D H d is e le r.................................................................. 197
2. K afkasya Seferi, A n a d o lu ve S u riy e M e s e le le ri...........................................................199

SELUKLULAR TARH----------------------------------- --------------------------------------------------------------------------- 1 1

3. Diyarbekirin ilhak ve M erv n le rin n k ra z ...............................................................20 2


4. M elik -h n H o rasa n ve A n tak y a S e fe rle ri...................................................................2 0 4
5. M elik -h 'n Ta G iym esi ve H alfen in D n ........................................................ 20 6
6. M elik -h n T rk is ta n Seferi ve M ill T re n in K u d r e ti......................................... 208
7. M elik -h n C ih an H k im iy eti D v a s .......................................................................... 211
8. M elik-h ve N izm l-m lk A ra sn d a G e rg in lik ......................................................213
9. M elik -h n a h s iy e ti.......................................................................................................... 2 1 8

V. BLM
SELU KLU LA RIN D URAK LAM A VE
N H TA T D EV RLER
1. S eluk D e v letin in ve D B u h ra n la ra U ra m a s .....................................................225
2. B erkyaruk ve M eh m e d T a p a r M c d e le s i.....................................................................229
3. S u ltan M eh m ed , H allar ve G rc le r............................................................................ 231
4. S u ltan S ancar ve S eluk h tia m n n D irilm e s i...........................................................2 3 4
5. S an carm S a lta n a t..................................................................................................................2 3 6
6. K ara-htay stil s ve S u lta n S a n c a r................................................................................. 2 4 0
7. Y eni Bir O u z s til s ........................................................................................................... 243
8. Irak S eluklular, n k raz D e v ri.........................................................................................2 4 7
9. Son S u lta n la r ve H a lf e le r...................................................................................................2 5 0
10. K irm an S e l u k lu la r..............................................................................................................253
11. Suriye S e l u k lu la r................................................................................................................ 255
12. Yeni T rk M u h c e re ti.......................................................................................................... 2 5 7
13. K paklarn B alkan lar ve K afkaslar A m a s .............................................................. 26 5
14. T rk D n y as ve K p a k la r................................................................................................ 269

VI. BLM
TRK YE SELUKLULARI
1. T rk le rin A n a d o lu d a Y e rle m e s i....................................................................................2 7 7
2. T rk iy e S elu k lu lar D e v le tin in K u ru lu u ( 1 0 7 5 ) .................................................... 28 0
3. S le y m a n - h d an S o n ra T rk iy e .....................................................................................28 5
4. B u h ran D evri ve T rk le rin O rta A n a d o lu ya e k ilm e si.......................................... 288
5. T rk iy e S e l u k lu la rn n Y kseli D e v r i........................................................................ 291
6. n h ita tn B alam as ve M ool s til s ............................................................................. 2 9 6
7. A n a d o lu n u n T rk le m e si ve M ool s til s ............................................................... 299

1 2 _______________________________________________

SELUKLULAR TARH

V II. BLM
SELUKLULAR D E V R N D E T R K -SL M M E D EN Y ET
1. D ev letin S iyas B nyesi ve K a r a k te r i..............................................................................305
2. A sk er ve d ar M e s s e s e le r............................................................................................... 308
3. A tab eg lik ve H a tu n la rn Siyas R o l ............................................................................... 31 0
4. S eluklu D ev rin d e D in ve M e z h e p le r.............................................................................. 312
5. S elu k lu lar ve B tn le r........................................................................................................ 315
6. S elu k lu lar ve G ayr M s lim le r......................................................................................... 319
7. S elu k lu lar D ev rin d e lm in H im y esi ve F ik ir H r r iy e ti........................................ 3 2 2
8. lim ve K lt r n Y k selm esi ve Y a y lm a s.................................................................. 328
9. k tisa d ve tim a Y k s e li ................................................................................................ 338
10. if-h n eler ve H ayr M e s se se le ri..................................................................................342
11. T rk iy e S eluk lu lar, M sl m a n ve H ristiy a n H a lk ................................................3 4 7
12. S eluklu D evleti ve T rk iy e n in k tisa d T e k m l ................................................. 3 5 4
13. Sanyi, s tih s a l ve D T ic re t............................................................................................359
14. S ervet B irikim i ve H ay at S ev iy e si.................................................................................... 365
15. P ara k tisa d iy a tn d a T ek m l ve Y eni U s ll e r ........................................................... 372
16. S elu k lu lar D ev rin d e G zel S a n a tla r..............................................................................381
a) M im a r..................................................................................................................................381
b) R esim ve H e y k e l.............................................................................................................. 385
c) M z ik ................................................................................................................................... 391
V III. BLM
TRK -SLM M E D E N Y E T N N
N KAFI VE N H TA T I
1. S elu k lu lar H a k k n d a slm M te fe k k irle ri................................................................. 403
2. S elu k lu lar D ev rin d e T rk D ili ve E d e b iy a t...............................................................413
3. S elu k lu lar ve A v ru p a M e d e n iy e tin in D o u u ............................................................ 423
4. Siyas B u h ra n D e v rin d e T rk -sl m M e d e n iy e ti........................................................ 436
5. T rk is ta n n E tn ik D u r u m u ............................................................................................... 4 4 6
6. T rk le rin slm M e d e n iy etin in K u ru lu u n d a k i M e v k ii...........................................4 6 0
7. slm M ed e n iy e tin in n h ita t M e se le si........................................................................... 4 68
8. M ool stils ve T rk - slm M e d e n iy etin in k ............................................. 4 7 7
U M M KTABYAT K aynak ve T e tk ik le r ..................

499

N D E K S .................................................................................................................................................513
KTAP N D E K S.................................................................................................................................541

N S Z

Trkler, lk-alardan O rta-alarn sonlarna dein, Asyad a n Uzak ark,


H indistan, O rta A vrupa, B alkanlar ve Yakn ark istikam etlerinde bir ok istil
ve gler yapm lar; trl lkelerde eitli devletler ve im paratorluklar, geici ve
srekli yurtlar kurm ulardr. Trklerin d n y a zerinde bu yayl ve hkim iyet
hareketlerini drt byk devre ayrm ak m m kndr. G erekten slm dan nce
K un (H iungnu, H un) ve G k-trk kaanlklar, slm dan sonra Seluklu ve Osmanl sultanlklar bu d rt byk devri tekil ederler. lk iki devir, O rta-A syad a
Trk nfusu kaynak ve kuvvetini m ey d an a getirmekle ve d n y a tarihinde de
m him bir rol oynam akla b erab er b u devirlerin Trkistan dnda vukbulm u
yaylm a ve tesirleri asrlarn derinliklerine gm lr ve zam anla izleri kaybolur.
B una m ukabil Seluklu ve Osm anl devirleri Trk ve slm m edeniyet ve mefkrelerinin imtizaciyle m stesna bir ehem m iyet kazanr; Trk ve d n y a tarihlerinde
byk bir kudret ve hayatiyetin mmessilleri olarak cihan-m ul ve mill tesirleri
gnm ze k ad ar d ev am eder. Bu azm fark ve ehem m iyeti kavram ak iin de
sadece Seluklu ve O sm anl im paratorluklarnn Trk ve slm kavimlerinin ka
derinde oynadklar rol, slm m edeniyetini kurtarm a, ykseltm e ve y aatm a
larn dnm ek, Yakn arkn, A nadolu ve Balkanlarn Trklemesini, A vrupa
m edeniyetinin d ouu sebeplerini ve nihyet Akdeniz sahillerine hkim olarak
d n y a siyasetinin mihverini tekil etm elerini gznne getirm ek kfidir1.
slm dan nce ve sonraki devirler arasnda gzken hususiyetleri ve farklar
belirtmek, Trk ve slm unsurlarnn terkibi ile husule gelen kudreti gsterm ek
m aksadiyle birinci ve ikinci devirde O rta-A syad an H azar ve K aradeniz imali,
Balkanlar ve O rta-A vrupaya k ad ar asrlarca yaplan Trk glerini bu lkelerin
Trk kavim lerine yurt haline geldiini, fakat buralarda bir takm tarih htra ve
izlerden b aka bir ey kalm adn, b u n a m ukabil son iki devrin byk kudret ve
tesirlerinin asrlarca devam edip zam anm za kadar intikal eylediini hatrlatm ak

1 Rahmetli M. H. Ynan slm tarihinde l-i Resl, l-i Seluk ve l-i Osman olmak zere byk
slle olduunu daima tekrar etmekle bir hakikati belirtirdi.

SELUKLULAR TARH

1 4

d a yerinde olur. yle ki, M slm an Ouzlar, Seluklular idresinde, slm lke
lerine ve A nadoluya doru cenuptan g ederlerken am an Peenek, Uz (Ouz) ve Kpak(Kum an)lar d a ayn imal yolu ile Balkanlara kadar ilerliyorlard.
H em en ayn kesafette vukubulan b u iki Trk m uhceretinden birincisi nasl yeni
bir devrin ve hayatiyetin balangc, mill birlik ve urun mili olm u ise, bu
m anev unsurlardan m ahrum kalan kincisi d e ylece dalm aya ve tesirsiz kal
m aya m ahkm bulunm u; birbirleri veya hristiyan kom ular tarafndan eritilmi
ve tarihe intikal etmitir. Nitekim A ltun-O rdu devletinin kuvveti ve dayana d a
kadm Ouzlarn bakiyeleri, Bulgarlarn ve son olarak d a Kpaklarn slmla
mas syesinde m m kn olmu; Krm, Kazan ve dil-Ural Trkl d e bu suretle
m evcud olm utur. B ununla b erab er cen u p yolu ve A nadolud a karlalan fetih
zorluklar ne k ad ar ar ise jeopolitik im knlar d a im ale nazaran o derece m siddir.
Seluklular tarihi ve Trk-slm m ed en iyeti adn verdiimiz bu kitap ite
bu devirlerden ncsn ele alm aktadr. B ununla berab er bu eser ne bu m u
azzam devrin bir hikyesidir ve ne de o n u siyas, ktisad, tima ve kltrel
cepheleriyle ve kl halinde tetkik e d en sistemli bir tarihtir. G erekten b u rad a
sadece bu devrin baz m him safhalar aydnlatlm aa ve bir ksm byk m ese
leler yeni aratrm a ve grlerle m ey d an a konm aa allmtr. Bu hussiyeti
dolaysiyle b u esere Seluklular tarihine giri nazariyle bakm ak cizdir. Seluklu
larn balang, kurulu ve ykseli devirleri, ehem m iyetleri dolaysiyle, kitabn
hacm ine nisbetle, olduka tafsil edildii halde m u ah h a r devirler ancak en u m
m izgileriyle yazlmtr. Mesel Sultan S an car devri byk bir ehem m iyet arz
etm ekle b eraber, bir y an d an asker bakm dan tetkik edildii, te y an d a n da
evvelki zam anlara n azaran m u a h h a r tesirleri ikinci dereceye dt iin bu
devir sadece baz m him siyas safhalariyle ve ok ksa olarak izilmitir. B una
kar S ultan S an car zam an m edeniyet tarihinde byk bir ehem m iyet tad
iin d a h a ekici olm utur. Seluklu m paratorluunun kuruluuna ve A n ad o
lunun trklem esine mil olan Byk Trk m uhcereti ve A nadolunun trklemesi, b u gne dein sebep ve neticeleri ile karanlk kald, ilenmedii ve
hatta ok d efa yanl anlald iin eserde bu insan aknm a olduka geni bir
yer verilmi ve trl bahislerde ele alnmtr. B ununla berab er yine d e tafsilt
B y k Trk m uhcereti ve A n a d o lu nun trklem esi adiyle hazrlam akta olduQtmz bir kitaba braklmtr.
l klV'1 ' 'l.klul.n tarihi, bir ok cepheleri ile, ne derece byk bir ehem nlyl m tul
m i n i | , t m o nlsbette ksa olarak yazlmtr. B ugne k ad ar kamilT imi kalan

lln lln Ansiklopedisi nde kan m akalelerimiz ve

SELUKLUI AK I AKM

15

baka aratrm alarm zla bir derece aydnlanm olmas b u n a seb ep olduu gibi
d a h a fazlas bu devrin siyasi tarihinde' ve "Ortaa Trkiye ktisad tarihi adiyle
neredeceim iz eserlerde verilecektir. C am bridge History o f slam cildinde b a
slmakta olan O rta alarda A nadolu blm d e bu ksmn biraz tdil edilmi
bir eklinden ibarettir.
Seluklularla balayan yeni devrin slm m edeniyeti ve kavimlerinin kud
retinde, ve d n y a tarihinde kazand m stesna ehem m iyet o n u n bu hususiyeti
zerinde sk-sk durm am z ve m ey d an a kan Trk-slm m edeniyetine ait k a
rakterleri belirtmemizi gerektiriyordu. Filhakika Trkler, kronolojik sra ile, slmiyeti A rap ve ranllardan sonra kabul etm i ve bu m edeniyete byk hizm et
lerini de Seluklular devrinde yapm lardr. M slmanl ve slm m edeniyetini
ranllar vastasiyle renen Trkler, Seluklulardan nce ve onlar zam annda
nasl byk lde ran kltr tesirine m aruz kalmlarsa, bu kltr ve edebiyatn
ykselm esine de o derece hizm et etm iler ve nihyet kendi kltrlerini de slm
d nyasna getirmilerdir. Seluklular devrinde gelien Trk-slm m edeniyeti
faaliyetlerine A raplar ve ranllar yine ileri d erecede hizmet etm ekle b erab er g e
rek yeni gelen kltr unsurlar ve gerekse d a h a kesif bir ekilde Trk limlerinin
itirakleri, b u m edeniyete Trk-slm ismini verm ek lzum unu gstermitir. Zira
slm dnyas ve m edeniyeti b u syede yeni bir a ve hayatiyet kazanmtr. te
slm m edeniyetinin b u inkiaf ve milleri m ey d an a konm adka Seluklular
tarihi ve ehem m iyeti kavranlam az. Halbuki eskiden hem tetkiklerin kyfetsizlii
ve hem d e hissi sebepler A vrupad a Trklerin ve hususiyle Seluklularn slm
m edeniyetinin ykselm esine deil inhitatna mil olduklarna dair baz sakat
grlerin ve pein hkm lerin yaylm asna sebep olm utu. Bugn ilmi bir d a
yana kalm ayan b u m enf fikirler artk itibardan dm ise de yine Trk ve
slm tarihi tetkiklerinin henz kfi d ereced e ilerlememi bulunm as Seluklularn
m edeniyet tarihindeki rollerinin anlalm asna imkn vermemitir. H att ihtisas
sahasn d a olduu gibi o n u n dnda kalan neriyatta d a hl eski hatal grlere
rastlanm aktadr. Nitekim O rta-a A vrupa tarihinin otoritelerinden biri olan
H enri Pirenne Trk tarihi hakknda tarafsz ve m sbet bir gre sahip olm ad
gibi o n d a n son ra ve kendisine nazaran ok zayf olan J. Pirenne d e hl Sel
uklular slm m edeniyetinin inhitatna mil sayan sakat bir gr um m tari
hinde belirtmi ve memleketimizin ilim ve kltr bakm ndan iinde bulunduu
zayf du ru m byle bir sakat eserin Trkeye tercm esine d e sebep olm utur. Bu
hususlar d a Seluklular devrinin m edeniyet tarihi bakm ndan tad ehem 2 Nitekim Seluklular Zamannda Trkiye (stanbul 1971) adl eserimiz siyas tarihi meydana koy
mutur.

1 6

SELUKLULAR TARH

miyeti arttrm ve bizi devrin lm, kltrel, ktisad ve tima meseleleri zerinde
durm a a m ecbur etmitir. Trklerin Seluklulardan nce A raplar ve Farslar y a
nnda slm m edeniyetinin kuruluu hizm etlerine katlmalar d a bu m esele ile
ilgili idi. Bu alka bizi Trklerin slm m edeniyetinin kuruluundaki mevkileri ve
Trkistann tarih etnik d urum u hakknda bir fikir sahibi olm aa sevk eder. Bu
m evzulara iki ksa bahis tahsis ederek u m m bir gz atm am zn sebebi de budur.
Seluklularn d n y a tarihinde dikkati ekm em i bir rol de Hal sefer
lerinden son ra slm m edeniyetinin A vrupa m edeniyetinin do u u n a mil olm a
sna tesir etm eleri idi. G erekten slmn O rta-a Avrupasn karanlklardan
aydnla evirm esinde balca rol hakknda, G arp ta bir m iktar aratrm a y a
plm ise de bu byk m edeniyet intikalinde Seluklularn hizmet ve tesirleri bir
trl dnlm em i ve Seluk tarihinin m ehul kalmas byle bir m eselenin
m evcudiyetini de m ey d an a karmamt. Bu sebeple bu m esele de b u ra d a yeni
gr ve vesikalarla ileri srlm tr. Byk Seluklu m paratorluunun siyas
buhranlara uram as ilim ve felsefe zerinde baz akisler brakm ise d e slm
m edeniyetinin inhitatnda cidd bir tesir yapm deildir. Bu husus d a bir bahisle
ele alnmtr. Bugn slm m edeniyetinin inhitat millerine dair eski sakat g
rler terk edilm ekle berab er yine de b u inhitatn balca sebepleri ortaya k o n a
m am ve A vrupad a yaplan aratrm alar d a h a ziyde neticelere veya ikinci
derecede millere ynelmitir. Bu m nsebetle hakik inhitat mili olarak Mool
istils ve o n u n neticeleri zerinde durulm u ve her halde m esele hal yoluna
girmitir. Bylece bahis m evzuu m eseleleri ve hususiyetleri dolay isiyle, bu eserde
bir takm yeni grler ve tezler ileri srlm ek sureti ile intiar etm ekte ve ilim
adam larnn dikkatine sunulm aktadr.
Aslnda b u kitap biri Islm dan nceye ait olm ak ve O sm anllara kadar gel
m ek zere be ciltlik bir Seluklu tarihinin m him bahis ve m eselelerinin bir
hulsas olarak vcut bulm utur. Bu eserin okuyucular derhal bir ifade kesfeti
ve hatt kelim elerden tasarruf gayreti ile karlaacaklar; baz yerlerde izahlarn
rah ata veya kfi d ereced e yaplm adn hissedecekler; kaynaklarn verilii ve
naklinde (transcription) bir takm, teknik ttradszlklara veya eksiklere rastlyacaklar; m him m evzu ve m eselelerde kaynaklara ait teyit vesikalar (pices de
justification)nn konulm am bulunm as sebeplerini soracaklardr. Eserin aslnda
Islm A nsiklopedisi'n d e Seluklular m addesi olarak hazrlanm b u lunduunu ve
b u m aksatla yazldn belirtmekle ksm en b u suallerin cevabn verm i ve bu
hususiyetlerin sebebini m ey d an a koym u oluyoruz. Filhakika bu eser, baz kastl

17

SELUKLULAR TARH

ihtilflar yznden slm A nsiklopedisi'nde baslam am ve imdi mstakil bir


kitap olarak neir sahasn a km bulunm aktadr.
G erekten bu kitabn siyas tarih blm leri (s. 51-304) slm A nsiklope
d isin e tevdi edilen m etnin ayn olup b u ra d a sad ece kaynaklar satrlar aras yeri
ne ayak notlarna nakledilmitir. Eserin m ed en iy et tarihi blm leri (s. 3 0 4 vd.)
ise esasnda bir deiiklik yaplm am akla b eraber, geniletilmi ve bugnk ekil
m ey d an a gelmitir. M akalenin so n u n a konm u bibliyografya ksm d a biraz d a h a
tafsil edilerek b aa alnm ve Giri ksmn (s. 19-50) tekil etmitir.
Bu eseri Trk vatannn kurulu balangcn tekil eden Malazgird zaferinin
9 0 0 nc yl d n m m nsebetiyle byk gazi Alp Arslann yce ruh u n u tak
dis ve bu zaferi kazanrken ehit olan arkadalarnn ruhlarn taziz m aksadiyle
onlara ithaf ediyor ve b u yl d n m n e k ad ar Seluklulara dair dier eserlerimin
nerini um uyorum . Kitabn baslm asna dellet ed en Trk Kltrn Aratrm a
Enstits idarecileri arkadalarm a, tashih, endeks ve fihristleri y ap an T uncer
G lensoy b ey e teekkrlerim i belirtmeliyim. H er trl alm alarm da olduu
gibi b u eser m nsebetiyle de asaletine yakr bir feragatle eitli yardm lar
geen aziz refikam S ta T u ran anm ay d a bir bor sayarm.
Eserde geen ksaltm alar slm A nsiklopedisi'ne gre yaplmtr.

Bahelievler, 60 Sokak 11/7, Ankara

1965
Osman TURAN

GR

S E L U K L U T A R H N N K A Y N A K L A R I
V E A R A T I RAAALAR

1. Seluklu Tarihinin Kaynaklar Hakknda

S eluklular, im al A frika hri, h e m e n b t n slm d n y a sn a ve yeni


fe th e ttik le ri A n a d o lu ya h k im o ld u k lar, T rk, slm kavim ve m e d e n iy e t
lerin d e yeni b ir dev ir atklar, T rk ve slm ta rih le rin in te b irin i ve d rt
asrn igal e ttik le ri h ald e b u b y k d ev ir h e n z k ara n lk lard an k u rtu la
m am ; b ir ok m eseleleri m ey d an a k arlam am ve ay d n lan am am ; h a tt
bazan d a te rs in e a n la lm tr. Bu h u s u s b ir yan d an S eluklu ta rih in in in
h u d u tla rn d a n A k d en iz k y larna k a d a r g en i lkeleri, kavim leri ve d e v let
leri iine alm as, te y an d an d a k ay n ak larn dankl, eitli d illerd e b u
lu n m a s ve kifyetsizliiyle ilgili o lu p b u iki b y k m il p h esiz bu m ll d ev rin te tk ik in i z o rla trm tr. G er e k te n S eluklularn slm d n y a sn a
h k im iy e tle rin in ilk devri, XI ve X IIinci asrlar, ne k ad ar b y k h d ise lerle
dolu ise b u d ev ir k aynaklar da, d i er a srla ra nisb etle, o d erece zayf kal
m tr. Lkin b u d u ru m ta rih e se rle rin te lif e d ilm e m e sin d e n ok fazla bu
devird e y azlan k ay n ak larn kay b o lm as ve bize k ad ar in tik al e d em em i b u
lu n m a s n e tic e sid ir. N ite k im k ay n ak larn S eluklular z am an n d a t rl ilim
lere ve b u a ra d a ta rih e d air yazldn k ay d etti i p ek ok e se r kay b o lm u
b u lu n m a k ta d r. Bizi ilg ilen d iren b u k ay b o lm u eserlerd en b ir k sm n n Sel
u k lu la r ve b izzat su lta n la r h a k k n d a te lif ed ilm i h u s u s ta rih le r o ld u u n u
b iliyoruz. F ilh ak ik a b irin cisin i, ilk Seluk S u ltan T u ru l bey h a k k n d a Ali
b in E b u l-F erec el-B asrye ait b u lu n a n Sret l-Melik Turul-beg el-Seluk
adl e se r tek il ed ip b u n u n m u a h h a r a srla ra kad ar m evcud o ld u u a n la
ly o r1. A lp -A rslan n a m n a yazlan ve bn u l-'A d m , M rhvvnd ve Bar H ebrae u s ta ra fn d a n g r le n Melik-nme adl e se rd e n bize ancak S eluklularn
m e n e in e d a ir b ir ka c m le in tik a l e tm itir. E ssen ileri s r ld gibi

1 Aybek al-Safad, al-Vf bil-vefeyt, nr. H. R itter, stanbul 1931, s. 52; Ktib elebi, Kef
uz-zunn, nr. . Yaltkaya ve R. Bilge, stanbul 1943, II. s. 1016.

2 2 ______________________________________________________________

SELUKLULAR TA

b u n u n bir ta rih kitab o lm ad n ve o n a isn a d o lu n d u u k a d a r b ir m a l m a t


ih tiv a etm e d i in i san y o ru z2. M elik h n e m ri ile v cu d a g etirile n Risle-i
Melikh Seluk devri m liyesi, ik tisa d iy t ve e h irle ri ta rih i b a k m n d a n
ok m h im o lu p bu da bize k ad ar u la m a m tr. Y alnz XIVn c asr m e l
lifi m aliyeci (m stev f) H am d u lla h K azvinn in ik tib aslar vastasiyle o n u n
m u h te v a sn d a n baz p aralar m u h a fa z a e d ilm i ve Seluk devri b t e sin e ait
rak am lar bu sayede eld e e d ilm itir, ki d ev rin k tisad k u d re ti b a k m n d an bu
kadar bile p ek m h im d ir3.
S u ltan S an carn zam an m e d e n iy e t ta rih i, ilim ve k lt r a d am larn n
okluu ve telifleri b ak m n d a n istis n a b ir e h e m m iy e t tar. Bu h k m d a rn
him yesiyle y e tie n ve t rl ilim sa h a la rn d a e se r te lif ed en m ellifler ara
sn d a ta rih y azan larn d a b u lu n m a s ta b i idi. N ite k im S u ltan n h u s u s tabibi
Ali bin M eh m ed K ayin ta ra fn d a n o n u n a d n a y azlan Mefahir l-Etrk, is
m in d en de anlalaca zere, T rk le r h a k k n d a eh em m iy e tli b ir eser g
z k m e k te ise de m a a le se f m u h te v a s h a k k n d a hi b ir bilgiye sa h ip deiliz4.
S u ltan Sancar n a m n a te lif ed ilen Sancar-nme o n u n hayat, sefer ve fetihleri
h a k k n d a m h im b ir e se r o lu p b u n u n m u h te v a sn d a n ancak baz ksm lar
eski k ay n ak lara g e m itir5. M an zu m o ld u u kay d edilen Sancar-nme m e l
lifinin, bu h k m d a rn h ay atn ve siyas faaliy etlerini Siyer ve futh-i Sultan
Sancar adiyle n azm h a lin d e yazan d ev rin iri M u izz ye ait o ld u u m u
h a k k a k tr6. S u lta n M eh m ed T a p a rn k ars G evher H a tu n u n m liy esin e ba-

bn uI-A dm , Buya, Paris B.N. Ar. 2138, s. 189a; Bar H ebraeus A bul-Ferec, Chronography, ngil. trc, W. Budge, London 1932, s. 195; Mirhvvnd, Ravzat us-Safa, Bombay
1266, IV, s. 71. lk defa W . B artholdu n dikkatini eken Melik-nme, Cl. C ahen ta ra
fndan h u su s bir tedkik m evzuu olm u tu r. B undan bize fazla bir bilgi kalm adna dair
bak. s. 31.
3 Bak. Bl. VII, 9.
Ali bin Zayd al-Bayhk, Tatimma svan al-hikma, nr. M. Shaf, Lahore 1935, I, s. 134;
ayn m el. (bn. F unduk), Tarih-i Bayhak, T ahran 1317, s. 241. Tatimma iin bak. Bstmakale, II, s. 94-102.
5 bn sfendiyr, Trih-i Habeistan, nr. A. kbl, T ahran 1820, II. s. 54, 72. H am dullah
Kazvin, Nzhet ul-kulbun m ukaddim esinde kulland eserler arasnda da Rislet usSancariye adl bir eserin b u lu n d u u n u yazar.
6 Sancar zam annda yazlm (520/1126) anonim Mcmel ut-tavrih vel-kasas, (Tahran
1318, s. 412) bu eseri grm ve kullanm tr. (Eser hakknda M irz M uham m ed
Kazvin m ukaddim esi Bst-makalede de km tr (II, s. 167-179). Sultan Sancar devrinde
ve onun him yesinde bulunan, riyaziye, hendese, heyet (astronom i) sahalarnda birok
eser telif eden Feylesof Bahddin H arak bir tarih kitab da yazm t. (Tatimma Svan alHikma, I, s. 153).

2 4

-SELUKL.UI AU IAUII

bn u l-A dm , A lp A rslan h a k k n d a m a l m a t verirk en , Melik-nme ve


S adreddin el-H se y n n in S eluklu ta rih in i z ik re tti i h a ld e 10 bu su lta n ve
S eluklu k lara d air k ay n a k la n a ra sn d a bn Z u ray k (E bil-H sey in Yahya bin
A li), bn M u n k z (Ali bin M rid ), Ebi G alip A b d lv h id b in M esu d ve
H am d an b in A b d rra h im e a it e se rle rin isim le rin i bild irm ed i i ve yalnz
M u h a m m e d b in A b d lm elik H e m e d a n n in Unvn-us-Siyerini kayt etti i iin
b u n la rd a n

h a n g ile rin in S elu k lu lara m a h s u s o lu p olm ad n sylem ek

m m k n d e ild ir11. S u ltan Sancar z a m a n n d a yaayp bize, yazd p ek ok


eserd en , y alnz k en d i m e m le k e ti Bayhak ta rih i ile devrin lim lerin e dair
Tatimma Svan al-Hikmas in tik a l e d en Ali b in Z eyd B eyhak (bn F u n d u k ,
l m 5 6 5 /1 1 7 0 )n in Tecrib ul-Merib adl ta rih i m u h a faz a ed ilm i b u lu n sa
idi S elu k lu lar h a k k n d a d a h a m h im b ilg ilere sahip olacaktk. G erekten
4 1 0 -5 6 0 yllar a ra sn d a G aznelilere, S elu k lu lara ve H a riz m a h la rn ilk d e
v irlerin e ve m e n e le rin e a it vakalar v e re n b u e se rin kym eti C uveyn ve bn
u l-E srin m h im n a k ille rin d e n a n la lm a k ta d r12. M eh r ta rih i H ill usSb ve o lu G ars u n -N i'm e M u h a m m e d in b a b a sn n ese rin e zeyl olarak
yazd (4 4 8 d en so n ra) Kitb ur-Reb adl ta rih i ilk Seluk devri ve su ltan la r
h a k k n d a ok m h im o lu p bn u l-A d m ve b ilh a ssa Sibt ibn el-C evz (Kzolu) ve b a k a m elliflerin ik tib aslar ile baz k sm lar bize in tik al ed eb il
m i ve b u syede S elu k lu lara a it b ir ok h a d ise le r m a l m u m u z o lm u tu r.
G erek ten S ib tin ad n z ik re d e rek yapt bu n ak iller o lm a sa idi Seluk
lu lara a it b ir ok h d ise le r ve Y abg u lu lar (Yavgyn, Yavgyya) m eselesi de
bizim iin tam am iy le m eh l k a la c a k t13. T h irler, S m nler, G azneliler,
G o rlu lar ve S elu k lu lar h a k k n d a bn H ay sam n b ir ta rih i (Ksas-i Sn) ol
d u u n u d a C z c n n in n a k ille rin d e n b iliy o ru z 14. K arahanl h k m d a r b
ra h im T am ga H an ( l m 1201) n a m n a M ecdeddin A d n an tara fn d an
Eb H m id M uham m ed bin b rah im e mal ederken yanl olarak o n u n b una yapt zey
le dayanyordu. H am dullah Kazvin m anzum Zafer-nmede (British M useum Or. 2833,
s. 320a) de Z ahir d -d in i ve eserini zikreder.
10 bn al-A dm onu Zubdat ut-tavrih ad ile zikreder ki Sadr ud -D n e aid bu isim zaten
m nakaaldr (bak. M. Iqbal, Mukaddime, s. 2).
11 bn ul-'A dm , Buyat ut-taleb fi Tarih Haleb, 185a, 187b-191a; bn H allikn, Vefeyt ulA y n, K ahire II, 162. 163. Buya hakknda bak. S, Sauvaget, R. Etudes Islamique, 1933,
III, s. 393-409; W . B arthold, Turkestan down ta the Mongol invasione, London 1928, s. 30.
12 bn l-Esr, el-Kmil, M sr 1303, XI, s. 142; Cuvayn, Cihn-gu, GM. II. s. 1.
13 Sibt bn ul-Cevz, M irat uz-zamn, Topkap (III. A hm ed), 2907 (XII), s. 200a, XIII, 88a;
bn ul-A dm , Buya, 189b; bn Hallikn, II, 163, 488; Ktib elebi, I, s. 299.
14 Czcn, Tabakat- Nsri, Kbil neri, s. 236, 241, 289, 386.

SELUKLU TARHNN KAYNAKLARI

2 5

yazlan Trih-i Trkistan'n efsanev T rk h k m d a r K arah a n a d a ir bir h ik


yesi Avfn in b ir iktibas ile bize k ad ar g e lm i tir15. M ervezn in yeni kefo lu n a n eseri sy esin d e bu hik y en in b ir a s r n ce te lif ed ilm i Trih M lk itTrkd e b u lu n d u u ve bu su re tle O rta A sya T rk tarih i zerin d e M ecdeddin
A d n a n d a n b ak a ve d a h a eski b ir k ay n a n m ev cu d iy eti m e y d an a k m a k
tad r, ki b u n la rn S elu k lu lar iin d e e h e m m iy e ti a ik rd r16. E fsnede Karah a n n babas o larak g ste rile n ve o k u n a m a y a n ism in M ervezn in sa rh kay
d ile h a k ik a tte cabbye yni T rk e yabgu u n v an o ld u u d a m ey d an a k
m tr17.
Seluk d e v rin d e slm lk elerin in , b y k m ed en iy e t m erk ez leri ve e
h irleri h a k k n d a yazlan ta rih le rd e n ou d a k a y b o lm u tu r. B unlar ara sn d a
M ehm ed bin A rslan a l-H a riz m ( l m 1 1 7 2 )n in 80 cilt tu ttu u rivyet ed i
len H rizm ta rih in i Z e h e b n in h l sa s ve Y k u tu n m e h u r filo zo f ehrist n (46 9 -5 4 9 ) h a k k n d a verdii p aralarla ta n y o ru z 18. M e h r Kitb ul-Ensb sahibi A b d lk e rim S am n n in b u m h im hal te rc m e si y annda, kendi
m em lek eti M erv eh ri iin 20 ciltlik eseri de b u kaybolan b y k e h ir ta rih
lerinin m h im le rin d e n d ir19. T rk ista n , H o rasan , A fganistan, ran, Irak, S u
riye ve A zerbaycan e h irle rin e a it o lu p z a m a n m za k a d a r u lam ay an pek
ok m ah all ta rih le rd e n b ir ka ta n e si d e ark A n ad o lu m erk ezleri h a k k n d a
y azlm tr. B unlar a ra sn d a l-alm o lu m e rin D u n ey ser (R o-hisar, b u
g n M a rd in e bal K zl-tepe) ve e re f b in E b u l-M u ta h h a rn A lflat tarih leri
h em O rta - a d a m h im m e d e n iy e t m erk ezi o lan bu e h irle rin ve h em d e bu
havlideki S elu k lu lara tb i d e v le tle rin (A rtu k lu la r ve S km enliler) te t

15 Bak. M. M uham m ed Kazvin, ahr-makale, GM. s. 186; N izam uddin, Introduction to the
Jawmi ul-hikyt, GM. s. 248.
16 M arvaz O n China, Turks and India, (Tabyi ul-hayvn) nr. V. M inorsky, London 1942,
m etin, s. 43, zahlar, s. 157.
17 Bu bozuk m etin iin 15. n o ta bak.
18 Ykut, M ucem ul-Buldan, Beyrut 1957, III, s. 377; ayn mellif. rd ul-Erib, GM. V, s.
410; B arthold, s. 33; Z. V. Toan, Harezm kltr vesikalar, stanbul 1951, I, s. 40.
19 Aybek al-Safad, I, s. 48; Ktib elebi, I, s. 303. Y kut eserlerini yazm ak m aksad ile
yl kald M ervde Nizmiyye, Amidiyye, H atuniyyeden baka bir de Sem an ailesine
aid bir k t p h an e b u lu n d u u nu yazar (M. Buldan, V, s. 114). bn ul-'A dm A lp A rslan
hakknda Sam n den de faydaland syler (Buya, 190a). A bdullah bin m erin Belh
ta rih inin bir farsa tercm esi m evcud olup (Bibi. N ati. M. persans 115) b ir paras
Shefer tarafndan onun C h resto m atiesinde de km t, ki XIII. asrda bu ehrin ti
ma, ktisad ve kltrel tarihi bakm ndan m him dir.

.SELUKLULAR TARH

2 6

kikinde ok l z u m lu id i20. A n ad o lu e h irle rin d e n yalnz M eyyfrkn (Sil


van) h a k k n d a bn u l-A zrak n ta rih i b ize k a d a r gelm i o lu p II. Kl A rsla n n B izanslIlara kar kazand 1176 zaferin e k a d ar ok m h im b ir kay
n a k tr21.
S eluklu d ev rin in b u k ay b o lm u k a y n a k la rn a ra m en bize h u su s, m a
hall ve u m m ta rih h a lin d e in tik a l e d e n k ro n ik ve v esikalar yin e d e by k
b ir y ek n tu tm a k ta ve z am an la yen ileri de b u lu n m a k ta d r. T ab a k at k itap lar
ise yalnz eitli ilim ler b a k m n d a n deil siyas ve tim a ta rih iin d e m s
te sn a e h e m m iy e t arz e d e r ve b y k b ir y ek n tu ta rla r. D o ru d an d o ruya
S eluklu lara a it ta rih le r geen a srn so n la rn d a T h. H o u tsm a n n d rt Seluk-nm eyi n e re tm e siy le b a la r22. Bu faaliyeti M. Iqbal ta ra fn d a n B yk
S eluklu lara a it biri R v en d n in Rahat us-Sudr (L ondra 1921), dieri de bn
l-E sr ve bn u l-A d m in de k u lla n d k la r S ad red d in el-H sey n ye ait
Akhbru'd devlet is-Saljuqiyye (L hur 1933) adl Seluk k ro n ik le rin in te n k itli
basklar tk ip e tm i ti23. B yk S elu k lu lar h ak k n d a M u h a m m ed elH u sey n ta ra fn d a n 743 (1342) y ln d a yazlan el-'Urza f l-hikyet is-Selukiyye adl k k b ir eseri de ilve e d e lim 24. B u n d an so n ra d a b ir ok m e m le
k e tle rd e ve b ilh a ssa ran ve A rap lk e le rin d e d o ru d a n d o ru y a veya dolaysiyle S eluklu ta rih i ile ilgili ta rih , coraf, d ip lo m a tik ve ed eb p e k m
him yazm a k ita p ve v esik a n e ro lu n a ra k b u dev ir iin te tk ik le r b ir hayli k o
laylam tr. Bu m n se b e tle b ir ok ilim ad am a ra sn d a M u h a m m ed Shaf,
Sm i D ahan, Sad N efs, A bbas kbal, Cl. C ah en, Er. T aesch n er, M ustafa
Z iyde isim leri d erh al h a trla n a c ak tr. Bu k aynak n e ri ve te tk ik le rin d e T rk

Aybek, I. s. 47-48; K. elebi, II s. 281-309. K aynaklarn ok kulland Erbil tarihi ve


zeylinin Trkiye Seluklular iin de ehem m iyeti bakm ndan, akl ilim lerde ('ilm ulevil) m eh u r olan M uham m ed bin Ebil-K asm n A nadoluya gittiine ve orada kad
olm u iken Seluklu vezirinin istirkabile 611 (1214)de idam edildiine dair bir kaydn,
m isal olarak, belirtelim (A bdulkadir Kura, Tabakat ul-Hanefyye, II, s. 111-112). Bu eser m nsebetiyle yine bak. Eb me, I, 2, 26; bn ul-Fuvat, s. 135.
21

Eserin yazm as British M useum de (Or. 5803) m evcud olup M ervnlere aid birinci
cildi K ahirede neredilm itir. M ervnlere aid ksm zerinde A m edroz (The
M arw anid D ynasty at M ayyfarkn, JRAS, 1903) ve A rtuklulara aid ksm h akknda Cl.
C ahen (Le Diyr Bakr aux tem ps des prem iers U rtu k id es, ]A, 1935).

22 Th. H outsm a, Recueil des textes relatifs lhistoire des Seldjoueides, Leiden 1866-1902. Bu
d rt ciltten m d ud-D n B undrye id Nusrat ul-fitre K ymeddin B urslann tercm esi
Irak ve Horasan Seluklular tarihi ad ile (stanbul 1943) T.T.K. tarafndan neredildi.
23 Ahbar ud-davlat is-Salcukyye, N ecati Lugal (A nkara 1843) ve Rahat us-sudr, A hm ed A te
(A nkara 1943) tarafndan Trkeye tercm e edilm itir (T.T.K. K urum u).
24 Bu Farsa eser K. Susheim tarafndan K ahirede 1326 ylnda neredilm itir.

SELUKLU TARHNN KAYNAKI ARI

2 7

tarih ve filolojisine yabanc b u lu n m a k ta n d o an m u k a d d e r h a talara ra stla n


d na da ia re t etm eliyiz. Fakat d ah a m h im i S eluklu tarih i gibi o n u n kay
naklar h a k k n d a yaplm te tk ik le rin h e n z b alang h a lin d e b u lu n m a sd r.
N ered ilen m e tin le r b azen m u k a d d im e ve h iy e lerin d e te n k id ve te tk ik e
tbi tu tu lm a k la b e ra b e r to p lu o larak S eluklu ta rih in in k a y n a k lan h e n z ele
aln m deildir. E ssen b u n u n d a b t n Seluk ta rih in e v e k aynaklara h
kim olm ak la m m k n o ld u u n a g re n e k a d a r b y k ve e tin b ir i old u u
m ey dan d ad r.
W . B arthold, m e h r Turkestan adl e se rin d e , O rta A sya ta rih i ile ilgisi
n isb etin d e , S eluklu k ay n ak larn a b ir k sm ay rm tr. Bu sebeple bu ksm
ok eksik o lm ak la b e ra b e r kaynak a ra trm a la r iin rn e k tek il ed en bir
e h em m iy e t a rz e d e r25. D o ru d a n d o ru y a S elu k lu larla ve ta rih le u ram am ak la b e ra b e r M irza M u h a m m e d K azvin k ay n ak n eri ve te tk ik le rin d e
m ste sn a b ir m evkie sa h ip tir. O n u n n e re tti i m e tin le r ile b u n la ra koyduu
hiye ve iz ah lard an b a k a b u h u s u s ta yapt a ra trm a la rn b ir ksm iki
cilt h a lin d e to p la n m o lu p O rta-a ran ta rih i gibi S eluklular ze rin d e
alan lar iin de b u e se rle r d aim a eld e b u lu n a c a k tr26. Y akn ark slm o rta
a te tk ik le ri ile ta n n m b u lu n a n Cl. C ah en im al S uriyeye d air eserin d e,
dolaysiyle, S eluklu ta rih i k aynaklar z e rin d e de to p lu bilgiler verm i; baz
a ra trm a la rn d a n b ak a son b ir m ak alesin i d e Seluk devri k ro n ik lerin e
ta h sis e y le m itir27. S u ltan Sancar ve ilk H re z m ah lar dev rin e ait m h im
re sm v esik alar M eh m ed K ym enin h im m e tiy le salam b ir ekilde tahlil
e d ilm itir28. Bu m n se b e tle S elu k lu lar ve H re z m h lara aid A tabet ulhtebe ve et-Tevessl adl iki m h im m n e a t m e c m u asn n da b y k deer
ta d k la rn d a k ay d ed elim 29. b rah im K afesolu, n ere tti i M elikah ve
H a re z m h la r ta rih in e d a ir e se rle rin in giri k sm larn d a, kaynaklarn to p lu
25 W. B arthold, s. 24-36. Turkestann Birinci cildini tekil eden yazma m h im m etinlerin
ou bugn artk aid olduklar kitaplar ile birlikte baslm tr.
26 M irza M uham m ed Kazvinye aid Bist-maqalann birinci cildi Bombayda, ikinci cildi
T ah ran da (1313) baslm olup bu m akalelerin bir ksm Seluk devrine aiddir.
27 La Syrie du Nord Iepoque des Croisades, (Paris 1940) adl eserin birinci bahsi kaynaklara
ayrlm tr. The History o f the Seljukid period (H istorians o f th e M iddle East, London
1962) de, s. 59-78. M ellif kaynaklar hakknda geni bir bilgiye sahiptir. Melik-nme
m nsebetiyle Seluklularn m eneine aid kaynaklar zerinde de d u rm u tu r.
28 Byk Seluklu devrine aid m n eat m ecm ualar, Dil, Tarih F. Dergisi, VIII, 4 (1951),
s. 537-634.
29 Sultan Sancar divnndan kan vesikalar M ntecibddin A tabege aid olan Atabet ulhtebe A. kbal tarafndan (Tahran 1329) ve Baheddin Badadye ait et-Tevessl iletTeressl (Tahran 1315) n ero lu n m u tu r.

2 8

SELUKLULAR I AKM

bir ekild e v erirk en B a rth o ld u n Turkestann d a yapt rn e k aratrm ay ve


fikirleri ih m al e tm e si d ik k ati e k m e k te ve b u eksiklii g z k m e k te d ir30.
slm le m in in ta rih corafyas z e rin d e b ir o to rite olan V. M in o rsk y Kaf
kasya ta rih in e a it m e tin n e ri ve te tk ik le ri ile ve h a tt b y k T rk m u h cereti h a k k n d a ok m h im b ir k ay n ak o lan M ervez ze rin d e k i alm alar
ile Seluk ta rih i a ra trm a la rn a d a m h im b ir h iz m e t y a p m tr31. K aynak
a ra trm a la r iin A v ru p a k t p h a n e le rin d e k i y azm alara d a ir kataloglar, bu
h u s u s ta n e re d ilm i h u s u s te tk ik le r y a n n d a K. B ro ck elm an n n A rap e d e
biyat, E. B row ne ve C. S to rey in ran e d e b iy a tla rm u n u tm a m a ld r.
T rk iy e S eluklular ta rih in in ok eitli d ille rd e (A rapa, Farsa, T rk
e, G rcice, E rm en ice, Sryance, Y unanca, L tince, Franszca, talyanca)
yazl kay n ak lar h a k k n d a d a to p lu b ir te tk ik yaplm deildir. M k rim in
H alil Y nan, Anadolunun Fethi adl e se rin d e , b u k aynaklarn u m m b ir lis
te sin i v e rirk e n ok defa, e se rle rin isim le rin i b ile yazm ad gibi, b ir ksm
kay b o lm u e se rle rin m elliflerin i de b u ara d a sayar; yazm alar z e rin d e fazla
alm as ve b ir tak m yeni e se rle r b u lm a s dolaysiyle de b azan bu kay
b o lm u k ro n ik le rin m ev cu t o ld u u za n n n u y a n d rm tr32. H albuki b u m u ta b a h h ir ilim adam , b u n d a n ok evvel, so n Seluk su lta n la rn n O sm a n Gazi
ile m n se b e tle rin e d air F e rid u n Beyin M netn d a b u lu n a n v esikalarn
sa h te (apocryphe) o ld u u n u isb a t e d e rk e n k aynak te n k itle rin d e gzel bir
a ra trm a y a p m t33. F u ad K p r l Anadolu Seluklular tarihinin yerli kay
naklan adl m h im a ra trm a sn d a , m ev cu d v ek y in m eler d n d a, edeb,
d e sta n ve m en k ib ev eserler, k a n u n n m e , ariv vesikalar ve m al e serler
z e rin d e d u ru rk e n b u n la rn b u g n k ileri ta rih an layna gre e h e m m iy e t
lerin i ve n asl k u llan lm alar g erek ti in i m ey d an a koyar34. B u n u n la b era b e r

30 Melikah devrinde Byk Seluklu mparatorluu, stanbul 1953, s. XI-XXVIII; Hrizmahlar


devleti tarihi (A nkara 1958. s. 5-18).
31 Studies in Caucasion history, London 1953; A. History o f Sharwan and Darbana, C am bridge
1958, M neccim -ba, Seluklulara tbi edddler, irvhahlar ve D erbend (Bb ulebvb, D em ir-kap) tarih in e aid bu orijinal kaynaklan Cmid-dvel'ine dercetm iti.
M inorskynin m etin, terc m e ve m h im izahlarla neretti i bu eser ilk defa Z. V. Togan
tarafndan kullanlm (Umm Trk tarihine giri, stanbul, 1946, s. 189-190), M. H.
Ynan tarafndan grlm (Anadolunun Fethi, stanbul 1944, s. 113) ve bylece uzun
bir hikyesi b ulunan Derbend-nmenin arapa bir esasa dayand m eydana km tr
(M inorsky, s. 2-10da tafsilt verm ektedir).
32 Anadolunun Fethi, s. 12-16.
33 M krim in Halil, Feridn-beg M n eat, TOEM, say: LXXVII, LXXVIII.
34 A nadolu Seluklular tarih in in yerli kaynaklar, Belleten, XXVII (1943). F. K prl bu
tedkikin sonu n d a Anili kad B urhaneddin M es d un Enis ul-kulb nde tarih ksm n

SELUKLU TARHNN KAYNAKI ARI

2 9

bu byk lim b ah is m ev zu u etti i e se r ve v esik alarn m u h te v a la rn a pek


girim em i; b u n la rd a n bir ksm m g rm ed i i iin de, m e to d o lo jik bir rn ek
tekil ed en , bu m ak alesin d e, bazan k atalo g larn yan l k ay tlarn a dayanm ;
bylece m ev cu t o lm ayan yazm alar z e rin d e d u rm a sn a seb ep o lm u tu r35.
A hm ed A te R eid ed d in n sh a s Seluk-nme'd e n b ak a A n a d o lu d a yazlm
Farsa b ir k sm ed eb eserleri ta n tm a k m a k sa d ile, k atalo g m ah iy etin d e bir
m akale d e n e re tm i tir36. B u n u n la b e ra b e r B yk S elu k lu lar gibi, T rkiye
S eluklu S u ltan ve eh zd eleri de gzel F arsa iirler yazdklar h ald e A.
A te b u n la rd a n h a b e rsiz o ld u u gibi O rtaa T rk iye ta rih in e a it m h im
v esikalar ve b u n la r z e rin d e cidd a ra trm a la r y a p m a k ta b u lu n a n A d n an
Erzi so n olarak, evvelce T arih K u ru m u ta ra fn d a n faksim ilesi yaplan bn
B bn in m u fassal k ro n i i El-Avmir l-Al,iyyeyi N ecati Lugal ile b irlik te
ten k itli b ir m e tin h a lin d e n e re b a la m a k la yeni b ir h iz m e te g irim itir37.
Eski devri k a ra n lk b u ld u u iin II. Kl A rsla n d an so n rak i devri yazdn
kaydeden bn B bn in b u eseri A n ad o lu S elu k lu larn n en m h im kaynam
tek il etti i h a ld e z e rin d e h e n z cid d b ir te tk ik y aplm am ve ok defa
h ad ise lerin ta rih in i verm ed i i ve b azan d a k ro n o lo jik sray tk ip etm e d i i
iin ilim a d a m la rn n y a n lm a la rn a se b e p o lm u tu r, ki Seluk su lta n la rn a
d a ir a ra trm a la rm z d a b u n la rn b ir k sm g ste rilm itir38. bn B byi ta
m am layan A k saray ise M ool id re sin d e A n a d o lu n u n geirdii b u h ra n
devri iin h e m e n yegne sfatm k azan acak b ir e h e m m iy e t ta r39. O rta a
T rkiyesi iin fevkalde m h im b ir ta k m vakfiyelerin, siyas, dar, h u k u k
ve d in vesik alarn n e rin e b a la m a k su re tiy le k aynak kifyetsizliiyle z o rlu k

neir ve tahlilini de yapm tr. B urhaneddinin XIII. asr balarnda M alatya kads o ld u
u I. Keykvusun Sivas D r u-if vakfiyesinde kaydldr,
35 M esel kataloga gre ele alnan Kitb-i tahalls adl b ir yazm a (s. 443) m evcud olm ad
(bak. O sm an T uran, Seluk Trkiyesi tarih in e dair bir kaynak, Kprl armaan, s
tanbul 1953, s. 532-536) gibi Bedreddin Y ahya(R m )ya atfolunan in a kitab da (s.
415) M irza Kazvinn in hatal b ir kaydndan gelir (bak O sm an T uran, Trkiye Seluk
lular hakknda resm vesikalar, A nkara 1958 s. 142-150). F. K prl bu m akalede A nado
lu Seluklularna aid kaybolm u V akay-nm eler hakknda da gzel bir aratrm a yap
m tr (s. 393-400).
36 XII-XIV. asrlarda A nadolu da farsa eserler, TM, VII-VIII, 2, s. 94-135.
37 A nkara, 1958. A dnan Erzin in kaynak neri ve tedkikleri t rl yerlerde km tr.
38 A. Erzi bn Bb m akalesinde bu h u su slara tem as etm em itir (/A, VI, 712). E ssen bu
kronolojik hatalarn grlm esi bu devrin tarihini tedkike bal idi. bn Bb vakalar
bazan kronolojik sra ile yazm ad ve tarih kayd da verm edii iin aratrclar yanl
tan h atalar Seluklular zamannda Trkiye (stanbul 1971) adl eserim izde d zeltilm itir.
39 Aksaray, Musmeretul-ahbr, nr. O sm an T uran, A nkara (T.T.K.) 1944.

3 0

.SELUK! Ul Al< I AKM

arzed en bu d ev ir ta rih in e yeni b ir m alzem e g e tirm i b u lu n u y o ru z 40. Seluk


T rk iy esin in din , tim a ve k lt re l tarih i iin zengin m alzem e ih tiv a eden
A hm ed E flkn in Menkb ul-rifin adl eseri, T ah sin Y azcn n h im m e ti
syesinde, m e tin , te rc m e ve m u k ad d em esiy le, gzel bir ekilde n e re d il
d ik ten so n ra vaktiyle Cl. H u a rt ta ra fn d a n yap lan F ranszca te rc m e si artk
kym etin i kay b etm i; o n u n ek sik ve h a ta la r d a d z e ltilm i tir41. Bu al
m alar a ra sn d a F erid u n N afiz U zlu k ta ra fn d a n M evlevlie ve A bdlbaki
G lp n arln n ta rik a tle re ve A hilie, Fr. T a e sc h n e rin ta rih corafya ve
Futuvvet-nmelere ait m e tin ve te tk ik n eriy atiy le yaptk lar h iz m e tle r de
zikre y n d r42.
O rtaa T rk iy e k itb eleri ve sikkeleri z e rin d e yaplan alm alar o l
d u k a e rk e n b alam ve ileri b ir safhaya e rim itir. Bylece kaynak bak
m n d an kifyetsiz b u lu n a n T rk iy e S elu k lu lar ta rih i m h im b ir m alzem eye
k a v u m u tu r. B u n u n la b e ra b e r te tk ik le rin ilerlem em esi dolaysiyle bu m al
zem e h e n z p ek az k u lla n lm tr. H a tt A n ta ly a n n ikinci defa feth in i h i
kye ed en b ir k it b e n in ayn n irin b ir h d ise h a k k n d a yazd b ir m ak ale
de k u lla n lm a m ve b u h u s u s ta m ev cu d h a ta n n devam e tm i olm as bir
m isal olarak zik red ileb ilir43. A n ad o lu Epigrafyas ve N m iz m a tik i z erin d e
V an B erchem , H alil E d h em , sm ail G alip, A h m e d T evhid, M b arek G alip, .
H. U zun arl, Z am b au r, C asanova, Cl. H u a rt, Sauvaget, H sey in H sam ed d in , M eh m ed B ehet, A b d u rra h im erif, . H akk Konyal ve bakalar40 Trkiye Seluklular tarih in in eitli cepheleri iin ok m him m alzem e veren bu vesi
kalar t rl yerlerde km ve b ir ksm da yukarda ad geen Resm vesikalarda to p lan
m tr. Elim izde vakfiye, tem lik-nm e gibi daha nerolunacak ok m h im vesikalar var
dr.
41 A hm ed Eflk, Mankb uL-rifn, A nkara 1959-1961 (T.T.K.). T ahsin Yazc daha nce
Ariflerin Menkbeleri (stanbul 1953-1954) ad ile iki cilt halinde, T rke tercm esini de
yapm tr. Cl. H uart bu eseri Les Saints des derviches tourneurs (Paris 1918-1922) ad ile
Franszcaya tercm e etm iti.
42 F. N. U zluk, Mevlnnn Mektuplar (stanbul 1937), Sultan Veled Divn (A nkara 1941)
ile kk olm asna ram en ok m h im bir kaynak olan ve yegne yazm as Paris Bib.
N at.de bulunan A nonim Seluk-nme'yi de faksim ile olarak bastrd (A nkara 1954).
A bdlbaki G lpnarl, Yunus Emre (stanbul 1936) eserile F. K prln n Trk edebi
yatnda ilk mutasavvflar (stanbul 1918) adl m eh u r kitabnda esaslarn m eydana koy
duu Y unus Em re hakkndaki aratrm alar d erinletirm itir. G lpnarl Seluk devri
Futuvvet-nmelerini de faksim ile olarak neir ve tedkk ederken (ktisat Fakltesi Mecmua
s, XI, 1-4 (1949-1950), s. 6-360) Fr. T aeschnerin alm alarna katlm ; daha sonra da
Hac B ektan T rke Vilyetnme (stanbul 1958) sini ve Mevln Celaleddin (stanbul
1959) adl eserini nerederek de B. F irznferin tedkiklerine itirak etm itir. Fr.
T aeschnerin A hilie ait m etin ve aratrm alar yannda el-O m arnin Meslik ulabsrm dn A nadoluya dair m h im ksm da n eretm itir (Leipzig 1929).
43 Bu h u su s iin bak. Resm vesikalar, s. 103.

V
SELUKLU TARHNN KAYNAKI AH

nn hizm etleri kayda ydr. A n a d o lu ehirleri ta

31

iriyatn

kym eti d e d a h a ziyde orijinal vesikalar ih tiv a etm e leriy le d ir .


Bizans kaynaklar Byk S elu k lu larla sadece A n a d o lu n u n feth i nisbetin d e alkald rlar. Lkin T rk iy e S eluklular iin birinci d ereced e e h e m
m iyet kazan rlar. U m m iy etle slm ta rih ile rin e n az ara n d a h a zayf olan
Bizans tarih ileri k e n d ile rin e m a h su s b ir z ih n iy e t ve im p a ra to rlu k g u ru ru ile
Seluklular k a rsn d a m a l b iy etleri ve aley h d e m u a h e d e le ri k e n d ilerin e
gre te fsir ve n ak illeri b azan b iz a n stin istle ri de yanl h k m le re ev k etm i
ve ta rih re a lite de a n la la m a m tr. B izans k ay n ak larn n T rk le rle ilgili k
sm lar iin b ir in d ek s olan G. M orav csik in eseri Seluk ta rih i ile u raan lar
iin de b ir re h b e r m a h iy e tin d e d ir. Bu k ay n ak lard an bir k sm n n A vrupa
d illerin e y ap lm te rc m e le ri d e Y u n an ca b ilm ey en tarih ile rin iini kolay
la trm tr45. G rc kaynaklar yalnz S elu k lu larn K afkasya h a re k e tle ri
b a k m n d a n deil A n a d o lu n u n T rk le m e si ve b azan d a T rkiye Seluk
lular iin ok canl tasv ir ve bilgileri ih tiv a e d e rle r46.
A n a d o lu d a yaayan E rm en i ve S ry an m e lliflerin in h d ise le rin iinde
b u lu n m a la r salam m a l m a t v e rm e le rin i m m k n klm tr. E rm en i kay

44 Birok A nadolu ehirleri hakknda yazlan tarih ler um m iyetle ehir tarihilii anlay
na uygun b ir m etod ve gr ten ziyde blge tarihleri olarak yazlm lardr. B unlar bu
hviyetleri ile kitbe, vakfiye vesair tarih orijinal vesika ihtiva edip etm em elerin e gre
kym et kazanr. Bu bakm dan bir ksm kym etli m alzem e ihtiva ettii, bazen de ada
kaynaklardan faydaland halde bir ou bu vasflardan m ahrum toplam alar ile m ey
dana getirilm itir. T rkiyede yazlan ehir tarihlerini (aslnda alkal blgelere dair ky
m et derecesi deien tarih m alzem e kitaplarn) bu hviyetlerine gre tayin ve tasn if
iin buras m sid deildir. Seluk devri kitbelerinin bir ksm Rpertoire chronologique
d'pigraphie arabe adl klliyat iinde to p lan m tr (Kahire Fransz E n stit s neriyat) F.
K prln n idresinde O rtaa tarih sem ineri O rtaa A nadolu k itbelerinin bir re
p ertu arn a balam t.
45 G. Moravcsik, Byzantinoturcica, B udapest 1943. ki cild halindeki bu eserin ikinci basks
daha geni olarak km tr. Bizans kaynaklarnn bir ksm M. C o u sin in Histoire de
Constantinople (Paris 1672) adl eserin ciltlerinde, Z o n arasn kronii de St. A m our (Pa
ris 1560) tarafndan Franszcaya tercm e edilm itir. Psellos ve A nne C o m n n ein ta rih
leri de son olarak Franszca tercm eleri ile G uillaum e Bud klliyat arasnda km tr.
M oravcsikin eserinde tafsilt vardr. Para halinde de tercm eleri t rl yerlerde b u lu
nur.
46 M. Brosset, Histoire de la Gorgie (St P etersbourg 1849). ki cild ve zeyilleri ile yaplan
tercm eler syesinde G rc kaynaklarnn ilim lem ine aldn, bilhassa T rk tarihi
bakm ndan h en z cidd bir ekilde kullanlm adklarn da ilve edelim . B rosset ayn
zam anda Collections dhistoriens armniens ad altnda (St. P etersbourg 1864-1876). E r
m eni kaynaklarnn bir ksm n da Franszcaya tercm e etm i ve Hal klliyatnda tam
km ayan ksm lar da istifadesi kolay bir hale gelm itir.

3 2

.SELUKIULAK IAKM

n ak la rn d a n en m h im m in i m u h a k k a k ki U rfal M a th ie u n u n Vekyinmesi
tekil eder. ar beyin 1 0 1 8 de v u k u b u la n ilk A n ad o lu a k n n d a n 1136
ylna k ad a r S elu k lu lar h a k k n d a zen g in m a l m a t v eren m e llif bu devir
h d ise lerin in o u n a g rg a h id id ir veya o n la r b izzat g re n le rd e n d in le
m itir. M ath ieu ilk istil d a n n e k a d a r ac b ir dil ile b a h se d e rse o n d a n so n
raki devir iin d e o d erece T rk leri m e d h e d e r; a d a le t ve e fk atlerin i belirtir.
B una m u k a b il O , d in ve m ill d u y g u lar icab o ld u u k a d a r z u l m le ri dolaysiyle de, R u m la ra k ar n e fre tin i sk -sk aa v u ru r. O n u n eseri G k s n de
yaayan ve z a m a n n n h a d ise le rin i to p lay an K ei G rg o irein zeyli ile ayn
e h e m m iy e tte ve 1162 yln a d e in d ev am e d e r47. M u a h h a r E rm en i kay n ak
larn n k u llan d M a th ie u n in eseri S ry an m elliflerin ce m e h u ld r. Eski
E rm eni m e llifle rin d e n Sarkavagn eseri b ize k a d a r g e lm e m itir. X lIIn c
asrd a y aam b ir E rm en i m ellifi M e lik a h n y k se k vasflar, ad ale ti ve
efkati h a k k n d a m a l m a t v erir ve b u vasflar dolaysiyle m ille tle rin g n l
lerini fe th e d e re k im p a ra to rlu u n u g en ile tti in i a n la trk e n b a n a gre m r
vefa e tse idi s ra tle a rta n k u d re ti sy esin d e A v ru p a bile d e v letin in h u d u tla r
iine g irm e k te gecik m iy ecek ti ifadesiyle S arkavagn k ay b o lm u k ro n i
inden m h im b ir ik tib a sta b u lu n u r, ki b u su re tle M elik ah n cihan h k i
m iyeti davas b a k m n d a n d ik k a te yn b ir m a h e d e y i b e lirtir48. D ier E r
m en i kaynaklar u m u m iy e tle m u h ta s a r o lm ak la b e rab er T rkiye S eluklular
h ak k n d a m h im kayd lar v erir ve d i e r h ristiy a n ve m sl m a n kaynak
larn tam a m la rla r. Y alnz M alazgird zaferin e k a d a r ark A n a d o lu ya vki ilk
T rk ak n lar m n se b e tiy le b u b lg ed e h a d ise le re ahid b u lu n a n A ristak e sin eseri ok m h im o lu p canl ta sv irle rle d o lu d u r49.
ark A n a d o lu d a yaayan S ry an ta rih ile ri u m u m iy e tle B izansllara
kar T rk le ri b ir k u rta rc k ab u l e ttik le rin d e n b u h u su s e se rle rin d e akseder.
S ryan m ellifleri a ra sn d a birinci m evkii igal ed en M alatya p atri i M ihael
(1 1 2 5-119 9 ) II. Kl A rsla n n d o stlu u ve him y esi syesinde b u devrin
vak alarn a d a h a y a k n d an n fu z ed e b ilm itir. Bu m n se b e tle d e Kl
47 Chronique de Mathieu dEdesse avec la continuation de Grgoire le Pretre, Fr. tere. E. Dulaurier, Paris 1858. Bu eser H. A ndreasyann T rke tere, ile T.T. K urum u tarafndan
(A nkara 1962) neredilm itir. Yaknl dolaysiyle, Kei G rgoirein zeyli Trkiye Sel
uklularna daha fazla yer verm ekle de ehem m iyet kazanr.
48 Sam uel d Ani, Tables chronologique, trc. B rosset, Petersbourg 1876, s. 451 (Bu m n se
betle Bl. IV, 7, de bak).
49 Erm eni kaynaklarnn ou Recueil des H istoris des C roisades klliyat arasnda
Documents armniens adl iki cildde to planm tr. A ristakesin Franszca tercm esi M. E.
P ru d hom m e tarafndan Histoire d Armenie ad ile Franszcaya tercm e ed ilm itir (Paris
1864).

SELUKLU TARHNN KAYNAKI ARI

3 3

A rslan n k e n d isin e yazd tarih de eri byk bir m e k tu b u n u d a Vekayinmesine d ere e tm itir. Eski d ev irler h a k k n d a k aynaklarn zik re d e rse de
T rk le rin m e n e in e ve h a tt bazan G k -t rk le re d a ir verdii m h im h a b e r
leri n ere d e n ald m e h u ld r. S elu k lu lar h a k k n d a n ak letti i vakalarda
bazan k ro n o lo jik h a ta la ra ra s tla n r50. Birinci H al Seferi ile 1164 ylna k a
d a r devam e d en k k S ryan a n o n im i d e S elu k lu lar iin m h im olup
M ihaeli tam am layc b ir m ah iy et arz e d e r51. M ih aelin m ezh eb d a ve h e m
ehrisi E b u l-Ferec bn l-b r (Bar H e b ra e u s) XIIinci a srn n ih y e tin e d e
in o n a ve d a h a so n ra la r iin de sk -sk slm k ay n ak larn a b a v u ra ra k 1297
ta rih in e k ad ar e se rin i ta m a m la r52.
Hal seferlerin i esas o lan L tin kaynaklar T rk le ri p e k az ta n d k
la rn d a n b u seferler d n d a h a b e rle ri m b h e m le m e k te ve b az an d a m asal
u n su rla r ile k a rm a k ta d r. B u n u n la b e ra b e r b u savalar ve b azan d a T rk le r
h a k k n d a d ik k a te yn k ay tlar v erirler. Bu y azarlarn en m h im le rin i biz
zat Hal se fe rle rin e k a tla n la r veya G u illa u m e d e Tyr gibi Suriye (S r)de
T rk le re yakn y aay an lar tek il ed er. L tin k ay n ak larn n b y k b ir ksm
geen a srd a te rc m e ed ilm i o ld u u n d a n T rk ta rih ileri iin b u n la rd a n
faydalan m a im k n lar h sl o lm u tu r53. Bu k ay n ak lar a ra sn d a S eluklu su l
tan lar ile L tin C u m h u riy e tle ri a ra sn d a v u k u b u lm u m u a h e d e n m e le rin
bize kad ar gelen m e tin le ri h u s u s b ir k y m et tar. Seluk S ultanl ile K b
rs krall a ra sn d a cereyan ed en m u h a b e ra ta ve ticar m n se b e tle re ait
baz R um ca v esik alarn , y arm a sr n ce n e re d ilm i b u lu n m a la rn a ram en,
b u n la ra ark tic re t ta rih in e d a ir en m h im te tk ik le rd e d ah i g r lm e m i
olm alarn k ay d etm eliy iz54. O rta a F ran sz k ro n ik leri a ra sn d a X III n c

50 M ichel le Syrien, Chroniqe, Fr. terc. C habot, Paris 1905. Bu eserin sryanice aslnn
b u lunm asndan sonra Hal klliyatnda kan m u h tasar kym etini kaybetti ise de
Sryanicesinde bulunm ayan baz faydal kaytlar E rm enicesinde m evcuddur.
51 Bu Sryni anonim i A.S. T ritto n tarafndan ksm en ngilizceye terc m e edilm itir
(JRAS, 1933).
52 A bul-Faraj Bar H ebraeus, Chronography, terc. W . Budge (Trke trc. . A. D orul,
T.T.K. A nkara 1945-1950). EbuT-Ferecin Sryancesi b u lu n d u k tan sonra b u n u n h l
sas olan A rapa Muhtasar d-dvel (Beyrut 1890) kym etini kaybetti. Lkin Baba shak
isyannda olduu gibi. Asl Sryanicesinde bulunm ayan baz m him kaytlarla yine fay
daldr.
53 Ltince hal kaynaklarnn ve eski Franszca tercm elerinin m taad d it basklar, M.
G uizot ve M ichaud tarafndan geen asrda yaplm Franszca tercm eleri vardr.
54 Bu vesikalarn bir ksm T hom as ve Tafelin V enediklilere aid vesikalar klliyatnda
Ltince, bazlar da M as Latrie tarafndan Fr. tercm eleri ile B ibliothque de lEcole des
chartes klliyatnda neredilm itir. R um ca vesikalarn Trke tercm eleri de bizim

3 4

.SELUKLU! AK I AKM

asr m ellifi V in cen t de B eauvaisn in eseri bu a srn o rta la rn d a T rk iy ede


cereyan e d en h ad iseler, Baba h a re k e ti, M ool istils, sa lta n a t m cd eleleri
ve b ilh a ssa m e m le k e tin k tisad k u d re ti h a k k n d a ok m h im d ir. Seluk
T rk iy e sin in zenginlii h a k k n d a d i e r F ra n sz k ro n ik le ri b azan efsanev bir
m ah iy et a lr55. B. P e g o lo ttin in , X IV n c a sr b ala rn d a ark tic re ti ve
m e m lek e tle ri iin p ra tik bilgiler v eren talyanca eseri d e T rkiye iin ok
m h im d ir56.
B yk S elu k lu lar gibi A n ad o lu S elu k lu lar ve beylikleri h a k k n d a da
A rap k a y n a k la n y ine b y k b ir e h e m m iy e t arzed er. Lkin A n a d o lu n u n uzakl ve iin d e b u lu n d u u a rtla r b u k ay n ak larn , X Iinci a sr so n la rn d a ilk
fe tih lerd e n X III n c a sra kad ar, zay flam asn a ve ancak m h im vakalarda
baz k sa h a b e rle r v e rm e le rin e m il o lm u tu r. E ssen bu d evir slm ta rih i
liinin ok zay f b u lu n d u u n u ve p ek ok k aynan k a y b o ld u u n u s y lem i
tik. ark A n a d o lu A rtu k lu la r ve k sm e n A h la t- h lar, yaknlk ve eski slm
m ed en iy e ti h u d u tla r iinde b u lu n m a la r dolaysiyle, O rta A n a d o lu d a h
k m s re n S eluklulara, D n im e n d lile re ve M e n g cik lere n az aran , b u kay
n ak la rd a d a h a fazla yer alm tr. b n ul-C evz ve S ibt bn ul-C evz (K zolu)
gibi u m m slm ta rih le ri ilk B yk S eluklu su lta n lar ve fetihleri h a k k n
d a n e k a d a r ta fsil t verirlerse X IIinci a sr A n ad o lu h a d ise le rin e d e o derece
yabanc kalrlar. Bu a sr ve o n d a n so n ra s iin Suriye, E lcezire ve M srda
yazlan h u s u s ve u m m ta rih le r ise b ir y an d an m n se b e tle rin artm as, bir
y an d an d a A n a d o lu S elu k lu larn n e h e m m iy e t k azanm asiyle d a h a zengin
m a l m a ta sa h ip tirle r. T rk istils ve X III n c a srn y a rsn d an so n ra A n a
d o lu S elu k lu lar h a k k n d a ok ta fsil t v eren Baybars M a n s rn in , kaybolan
aradaki c iltle rin in d e 57 zen g in b ah isleri ih tiv a edecei m id in i d o u ru r. L

Trkiye Seluklular hakknda resm vesikalarda (s. 143, 139-145) km tr; yine bak. O s
m an T uran, O rtaada Trkiye-K brs m n seb etleri, Belleten, CX (1964). Bu R um ca
vesikalar Cl. C ahenin dikkatini ekm i ve bir m akalesinde (Le C om m erce A natolien
au d ebut du X lIe sicle, M langes L. H alphen, s. 91-101) kullanlm tr.
55 V. de Beauvais, Miroir historial, Fr. terc. d. de Vigny, Paris 1495. T rkiyeye aid ksm V.
cild, 139-147 ve 151 bahisleri ile kitap XXXII, bahis 26-29dadr.
56 La Pratica della Mercatura, nr. A. Evans, C am bridge- Mass. 1936.
57 Baybars M ansrnin Zubdat ul-fkre adl eserinin British M useum Add. 2 3 3 2 5 de kaydl
bir cildi ba kopm u olarak h. 655den (25a-270b) balar ve Trkiye Seluklular hak
knda olduka tafsiltl ve m him bilgiler verir. Ayn m ellife atfolunan dier bir n sh a
da O xford (Bodleian, Poe. 324) da bulunuyor. XII ve XIII. asrlar iine alan ve hacm ine
gre (253 varak) T rkiye Seluklular hakknda olduka tafsilt veren bu n sh an n bi
rincisi ile m terek devirlere aid ksm larn birbirini tutm am as ve O xford nsh asn d a

SELUKLU TARHNN KAYNAKI AH

3 5

kin T rk ve T rk iy e ta rih in e kar h u s u s bir alka duyan ve B aybars da


sk-sk k u llan an XIV ve X V 'inci asr T rk tarih ileri, m e sel M eyyfrkn
(Silvan)l T rk m e n Z eh eb ile A yntapl B edred d in A ynn in k ro n ik leri, Bayb a rsd an y ap tk lar ik tib a sla r sy esin d e ok eyin k aybolm adm veya fazla
bir ey b e k le m e n in y e rin d e olam yacan m e y d a n a kor. B una m u k ab il e se r
lerin d e A n ad o lu h d ise le rin e b y k b ir alk a g ste re n bn u l-A d m in Buy a sn n k ay b o lm u c iltle rin d e n m itv a r o lm a k icap eder. B u n u n la b e rab er
kulland eitli slm kaynaklar v astasiyle, slm ta rih ili in d e m ste sn a
b ir m evki igal e d en ve h a d ise le ri e se rin in p l n n a ve e h e m m iy e tin e gre
yazan, bn l-E sri (1231 ylna k ad ar) b ir d erece ta m a m la m a k m m k n
d r. Seluk T rk iy esi h a k k n d a A rap coraf eserleri ve sey a h atn m eleri pek
m h im o lu p b u n la r a ra sn d a Y k u tu n M u cem ul-buldn, E bil-fidan n Takvm ul-buldan, Z ek eriy a K azvinn in sr ul-bild u m m m a h iy e tte olm akla
b e rab e r faydal kaytlar ih tiv a ed erler. F ak at bn Said al-M arib (XIIIn c
asr) ile b ilh a ssa d a h a tafsiltl m a l m a t v eren XIV n c a sr m ellifi bn
B at ta ve ah ab ed d in e l-O m ar ok m h im d ir58. bn ed d d n ancak, ark
A n a d o lu n u n b ir k sm n iine alan ve b u k sm h e n z y azm a h a lin d e b u lu
n a n A lk al-hatras zen g in ta rih k ay tlara s a h ip tir59. slm ziyretg h larn
d o laan H erev n in eseri ok ksa o lm ak la b e ra b e r m a h e d e le rin e gre v er
dii yeni k ay tlar ile T rk iy e S elu k lu larn a a it baz m esele le rin halli m m
k n o lm u tu r60. H ristiy a n A rap k ro n ik le ri a ra sn d a h e n z yazm a h alin d e
b u lu n a n Siyer ul-b al-batrika (sk en d eriy e p a trik le ri tarih i) A lp A rsla n n

baz hatalarn m evcudiyeti bu m u h tasarn Baybarsa aid olam ayacan veya o n a daya
nan bir hlasa olduunu gsterir.
>s bn Saidin Corafya's Trkiye h akknda ok m h im m alm at verm ekte olup Paris
Bibi. N ational. Ar. 2234de kaytldr ve h. 715de istin sah edilm itir. Yakn zam ana d e
in m ehul bulunduu iin Ebil-Fida ve sair m elliflerin ondan aldklar paralar kul
lanlyordu. im di bu n sh an n hatlar ile dolu b ir basks Kitab bast el-Arz ad ile J. V.
G ne tarafndan 1958de T etu an da yaplm tr.
59 E serin J. Sourdel ve S. D ahan tarafndan yaplan gzel tenkidli basklar, sra ile, H alep
1 (1953), am (1956) ve F ilistin (1963) cildleri am Fransz E n stit s n n gzel n e
riyat arasnda km tr.
60 Al-H araw i, Kitab al-ziyrt, ner. J. Sourdel-T hom ine, Dam as 1953 (In stitu t Franais de
D am as). Ayn nir 1957de b u n u n Fr. tercm esini de kard. Battal G azin in m eza
rnn I. A laeddin Keykbad zam annda kefedildii rivyeti ilim lem inde kabul edilm i
olup, II. Kl A rslan devrinde bu ran n b ir ziyret-gh olduunu reniyoruz (s. 56).

36

SELUKLULAR TARH

Suriye ve M alazgird seferi h a k k n d a o rijin al b ir m a l m a t v e rd ik ten so n ra


A n ad o lu S eluklular h a k k n d a d a baz m h im k ay tlar ih tiv a e d e r61.
A n ad o lu S elu k lu larn a d air ra n k ay n ak lar ancak lh n d ev rin d e eh e m m iy e t k azanr; d a h a evvelkiler o k k sa ve ok h a tal b a h isle r ta h sis e t
m ilerd ir. B u n u n la b e ra b e r b u d ev ir A n a d o lu yerli kaynaklar y an n d a Vassf, R ed ed d in ve A b d u llah K an n in ta rih le ri (so n u n c u b a slm a m tr)
ikinci d e reced e y er alrlar. H a m d u lla h K azvin A n ad o lu S eluklular tarih i
z e rin d e ok kifyetsiz ve ek sik b ir bilgiye sah ip o ld u u h ald e mustavfi (m a
liye nazr) sfatiyle Nzhet l-kulb adl m h im eserin d e, vergi d e fterle rin e
d ay an arak T rk iy e ve e h irle ri h a k k n d a salam b ilgiler v e rm e k te d ir62. Reid e d d in in y ak n d a b u lu n a n ve b a sla n m e k tu p la r A n a d o lu n u n siyas, e t
n ik ve ik tisa d ta rih i h a k k n d a ok yeni m alzem e g e tirm e k te d ir63. XVInc
asr k o m p il t rle rin d e n G affr Chn-r adl u m m ta rih in d e A n ad o lu Sel
u k lu lar ve beylikleri h a k k n d a o ld u k a to p lu m a l m a t v erm ek le selefi ran
ta rih ile rin in yabanc k aldklar b ir devri ay d n latr. O n u n Nigristan ise
m h im ta rih fk ralarla d o lu d u r. M ellifin k u llan d bz eski k ay naklardan
ve m esel A n ire v n b in H a lid e ( l m 1138) a it Seluk-nmed e n fayda
lan m as, b ir esasa d ayanan, fakat b u g n elim izd e ok m u a h h a r ve d e iik bir
yazm a h a lin d e b u lu n a n N izm l-M lk n Vesys n d a n aln m m h im fk
ra la r d erc e tm e si e se rin e h e m m iy e tin i a rttrm a k ta d r64. Bu ta rih fkralar b a
k m n d a n A vfn in Cevm ul-hikytm d a n so n ra M b re k h n H in d is
ta n d a l-tu tm u (1 2 1 0 -1 2 3 6 ) n m n a yazd Adb l-hurbu ile m ellifi
p h eli Tuhfet ul-M ulk k ay d e tm e k g e re k ir65.
1,1 T rl tarihlerde yaplm ilvelerle vcuda gelen bu eser Paris (Bibi. N ational Ar. 301302) tedir.
62 Birok kk coraf eserlerde de m al m at vardr. Hfz E brn u n m h im Corafyas
A nadolu hakknda da baz faydal kaydlar ihtiva eder (British M useum Or. 1577).
63 Letters o f Rashid al-din (Mktebt-i Redi), nr. M uham m ed Shaf, Lahore 1948. Bu
m ektuplarn m uhtevalar hakknda ciddi b ir tedkik yaplm am ; n ir gereken n o tla n
koym akla iktifa etm itir. D aha nce R euben Levy m ektuplarn slbuna, baz tarih le
rine bakarak bunlarn m evsukiyeti h akknda phe ederken Cmi ut-tavrihin yazlna
ve baz m u ah h ar kaynaklara dayanm tr (T he L etters o f R ashid al-din, JRAS, 1946, s.
74-78) ki bu kifyesiz aratrm a eserin tarih ehem m iyetini kltem ez.
64 Gaffr, Cihn-r, Bayezid U m m K tphane, no: 2397; Nigristan, Bodleian O us. 46.
(bak. Storey, II. 1, s. 116-118). Seluklulara aid hikyeler (53a-67b). Vasaya(Nasyih)-i
Nizm ul-Mlkn bir nshas B. M. Or. 526dadr. Scheferin Siyset-nme zeylinde bir
paras basld. Cihn-r im di randa baslm tr.
65 Avfnin bu kitab hakknda M. N izm uddin, Introduction to the Jawmiul-hikyt,
(London 1929) adl eseri ile istifadeyi kolaylatrm tr. Adb l-hurb, T urul-beg,
M elikh ve Sancar hakknda (60a 65b, 100b-120a) hikyelerinden baka G aznelilere,

SELUKLU TARHNN KAYNAKLARI

3 7

slm tarih ileri a ra sn d a T rk le r ne k ad ar oksa, dev rin artlar icab,


S eluklu lar h a k k n d a y azlm T rk e e se r d e o k ad ar azdr. K garl M ahm d un Dvnu lgat it-Trk, pek az ta rih k ay tlar ih tiv a e tm e k le beraber,
S eluklu larn k lt r ve m e sse se le ri ile d ev rin etnografyas b a k m n d an b i
rinci dereced e b ir k a y n a k tr66. U ygurca Ouz-nmed e n farkl olarak R eidedd in in Cmi ut-tavrihin e F arsa te rc m e siy le geen slm O uz d e sta n n
da S elu k lu larn m e n e le ri h a k k n d a b ir k ay n ak o larak k u lla n m a k m m
k n d r. R eid ed d in Ouz-nmen in b an d a: B u g ne k a d ar k im se O u zlarn
u b elerin i (boylarn) yazm ad, n e se b le rin i te rtip etm e d i ve u z u n zam an d a
geti ise de b u k av m in itib arl riv y etilerin d en ve baz k ita p la rd a n alm an
m a l m a t ile T rk boylar ve b irb irleriy le m n se b e tle ri ksaca te s b it e d ild i
diyerek b u d e s ta n e serin k ay n ak larn g ste rir. B u n u n la b e ra b e r b u devirde
d estan iyi b ilen rivyeti ve sa n a tk rla r -veya O u z-n m eci ve k o p u z cu la ra
ra m en R eid ed d in b u n la r aram am ; te sa d fe n b u ld u u b ir iki T rk m e n in
hikyesini F arsaya te rc m e e ttirm i tir. Bu O u z -n m e n in ta rih b ir kay
nak o larak ih tiv a etti i k ay tlar S elu k lu larn O uz yabgular ile m n
se b e tle rin d e m h im b ir v esik a o larak k u lla n lm tr67. T rke a n o n im Seluknme B yk S elu k lu lar h a k k n d a verdii salam m a l m a t S a d red d in elH u se y n d e n ve d i er k ay n ak lard a m ev cu t o lm am as dolaysiyle, Yavgulu lara a it kaytlar d a S ib td a n alm g r n y o r. F akat b u e ser Byk Sel
u k lu la r h a k k n d a n e k ad ar d o ru ve to p lu bilgi v erirse A n ad o lu S eluklular
iin de o d erece k sa ve e h e m m iy e tsiz d ir68. K tip elebi R u m d a h k m s
ren S elu k lu lar h a k k n d a B ursal M d e rris A h m ed bin M eh m e d in ( l m
h. 777) bn A ra b h s l b u n d a A rapa b ir ta rih yazdn ve b u n u n

K arahanllara ve O rtaa harp u sullerine dair m him m alm at verir (B. M. Add.
16853). Tuhfat l-mlk (B. M. r. 7863) b ir m ecm ua iersinde olup b u n u n hak k n d a D.
Ross (JRAS, I. T erin 1924) ve M. A. T erbiyet (Mihr, I, 1312, say 8 de) yaz yazm lar
dr.
66 Kgarl M ahm udun b u m h im eserini R ededdinin grm edii, h em O uzlara dair
verdii m alm attan, hem de Ouz boylar hakknda bir eser olm adn sylem esinden
(B. M. Add. 7628, s. 415a) anlalyor. K garlnn bu m uazzam eseri byk T rk limi
B edreddin Ayn (XV, asr) ile Ktib elebi tarafndan grlm ise de o n u n T rk nahvi
hakknda yazdn syledii dier kitab bulunm am tr.
67 A ada Bl I, 5e bak. Ouz-nmen in ilvelerinde Seluklulara ve Y engi-kent yabgularna aid haberlerin ifahi rivyetlere dayandn R eddddin de sylem ekle beraber
bunlar yakn bir zam ana aiddir ve tarihi esaslar gzkm ektedir.
68 E dirne Badi Ef. Kitaplar, No: 550 (yeni 2314).

38

SELUKLULAR TARH

M ehm ed bin M ecd ed d in ta ra fn d a n T rk e ye te rc m e ed ildiini syler69. II.


M urad d ev rin d e m ill u r ve m ill k lt r sa h a sn d a balayan uy an ile ilgili
b irok te lif ve te rc m e eserleri gibi Y azcolu ta ra fn d a n b ir Seluk-nme
v cu d a g etirilm esi a ra sn d a b ir m n s e b e t v ard r. G erek ten Y azcolun u n
Seluk-nmesi bn B bn in b ir te rc m e si o lm a k la b e ra b e r o n a m u a h h a r devir
ve b ilh a ssa Beylikler zam an iin y ap t ilv elerle yeni b ir kaynak hv iy etin i
k a zan d rm tr. L kin R eid ed d in ve O u z -n m e riv y etlerin in yer ald
eserd e S elu k lu lar d ev rin d e O u z a n a n e sin e g re verdii baz kaydlar, b u
gn iin tev sik e tm e k m m k n o la m a m tr70. S eluklular ok u m m bir
ekilde yazan E nver, Dustr-nmesinde, O sm an lIlarn ceddi S ley m a n a h a
dair O sm an l k ay n ak larn n efsanev riv y etlerin i ilk T rkiye Seluk su lta n
S ley m a n a h a b a lam ak su retiy le b u h ik y e le rin m en e in i m ey d an a koy
m ak b a k m n d a n ta rih e y ak lar71. O u z -n m e riv y etlerin e de ok m evki
veren E n v ern in asl eh em m iy e ti O rta a G arb A n a d o lu su , A ydn oullar
ve o n la rn seferlerin e ve b ir derece de O sm an lIlarn ilk z am a n la rn a a it k
sm la rd r72. S elu k lu lar ve O sm an lIlarn m e n e i m n se b e tiy le k u llan m
b u lu n d u u Semerkand kitab adl b ir k aynak m e h u l m z o ld u u gibi d ier
m ev zu lar m n se b e tiy le verdii H vace S elm n, Teferrc-nme ve A sl nsha"
h a k k n d a d a bilgim iz m ev cu t d e ild ir73. A n a d o lu d a O uz d e sta n n n geli
m i bir paras h a lin d e m ey d an a k an D ed e-K o rk u t k ita b n n K aradeniz
sahil ru m la r ve g rc lerle sav alarn a d air a k se ttird i i rivyetleri, k aynakla
rn kifayetsizlii dolaysiyle, ta rih e m al e tm e k ve o n u bu h u s u s ta ta rih bir

b) Ktib elebi, I, 283. Bursal T ahir bu Seluk-nmeden ve m ellifinden bahseder ise de


(Osmanl mellifleri, III. s. 10) eseri grp grm edii belli deildir. S adruddin el-Huseynnin Zubdesini Trkeye tercm e ettik ten sonra A nadolu ve Kirm an Seluklularn
da ksaca yazan bir Seluk-nme Bodlein (H unt. D onat. 6) da m evcud olup Sultan Selim e ith af edilm itir.
7" Eksik nshas Th. H o u tsm ann Seluklu klliyt arasnda km tr. Eser ve m ufassal
nshalar m nsebetile bak. P. W ittek, Yazijioghlu Ali on th e C hristian T urks o f th e
D obruja (BSOAS, XIV 3 (1952). Tarih K urum u tarafndan A dnan Erziye havale edilen
bu eserin bir an nce neri gerekm ektedir.
71 Enver, Dustr-nme, nr. M krim in Halil, stanbul 1928, s. 6, 78
72

Dustr-nme zerine M. H. Ynann ciddi ve etrafl alm as, Dustr-nme-i Enver,


Medhal (stanbul 1029) olarak km; P. Lemerle, Emirat d Aydn, Byzanco et lOccident
(Paris 1957) adl eserinde Dustr-nmeyi Bizans ve A vrupa kaynaklarile daha geni bir
su rette ele alarak bu alm alar ilerletm itir. Eserin M entee beyliine aid ksm lar da
P. W ittek tarafndan ilenm i idi. Seluklu ve O sm anllara aid ksm larnn da Aydn
oullar gibi tedkiki gerekir.

73 Dustr-nme, s. 6, 45, 57, 75, 100.

SELUKLU TARHNN KAYNAKl ARI

3 9

kaynak olarak k u llan m ak kolay d e ilse d e o d ev ird e A n a d o lu d a yaayan


gebelerin hayatlar, in anlar ve d n c e le rin i bu e se r sy esin d e re n m ek
m m k n d r. D n im e n d G azin in sav alarn a d a ir tee k k l ed en Dnimendnmeyi, baz y erlerd e d e sta n , u n su rla rd a n ayrarak, yeni b ir ta rih kaynak
olarak k u lla n m a k k ab ild ir74. T rk e eski M e n k ib -n m eler d e istifadeye yn k ay n ak lard r75.
Byk O sm an l tarih isi M n eccim -b a A h m ed D ede, Cami d-dvel ve
ya Sahif ul-ahbr adn alan ese rin d e , sl m -T rk ta rih in e a it m h im kay
naklar ve A n a d o lu S eluklular iin b alca b n Bb ve A k saray yi k u lla n a
rak salam b ir to p la m a y ap ty sa d a b u k ay n ak larn asllar elim izd e o ld u
u n d a n S elu k lu lar iin b u ese re b ir ihtiya k a lm a m tr76. F akat o n u n Bayliklere a it k sm Y azcolu ve sair eitli k ay naklara dayand iin d ah a
m h im d ir. C en b , el-Aylem uz-zhir adl e se rin d e D n im e n d -n m e yi ta rih
gibi k u lla n a ra k d e s ta n ile ta rih i b irb irin e k a r trrsa d a g rd eski kay
nak lard an baz m h im k ay tlar v erm ek su re tiy le e h e m m iy et k a z a n r77. Sel
uk T rk iy esi ta rih i iin b a v u ru lm a s g e re k e n T rk e m h im b ir kaynak da
p h esiz O sm a n l arazi ta h rir ve v a k f d efterleri, k a n u n -n m e le r ve fetva
kitaplar o lu p b u n la r b azan eski d ev rin te m b ih -n m e ve vakfiyelerinden

74 Dede K orkut hikyelerinin birka basks yaplm ise de b unlar zerindeki aratrm alar
(O. . Gkyay neri) h enz balang halindedir. Dnimend-nme iin I. Melikoff, La
Ceste de Melik Dnimend, I, Paris 1960. Dnimend-nme eski vakayi-nm ecilerin yapt
gibi (G elibolulu l, Cenb...) ne b ir tarih tir ve ne de M. H. Ynanin m asal sayarak
tam am iyle red ettii zere tarih b ir kaynak vasflarndan da klliyen m ah ru m d u r (A na
dolunun Fethi, s. 90-92). N itekim Dnimend-nmenin tarih bakm ndan ehem m iyetine
iaret eden K prl (Trk edebiyat tarihi, stanbul 1926, s. 304-306; Yerli kaynaklar, s.
427-429)den sonra I. M elikoff tarih u n su rlarn daha fazla o ld uunu gsterm itir.
D nim endlilere dair tedkikim izde tarih kaynak olarak bundan ok daha fazla faydalanlm tr. Filhakika "Seluklular zamannda Trkiye adl eserim izin D nim endliler b ah
sinde (s. 112-133) destan n ne derece tarih m alzem e ihtiva ettii m eydana koyulm u
tur.
75 Bu devir ile ilgili T rke Menkib-nmeler arasnda Saltuk-nme (K prl, Yerli Kaynaklar,
s. 430-441 ve dierleri h enz yazm a halinde olm akla beraber im di F ahir z Eski Trk
edebiyatnda nesir (stanbul 1964) adl eserinde b u nlardan m him paralar n eretm itir.
Hac B ektan m enkbine aid Vilyet-nme (nr. A. Glpnarl, stanbul 1958).
76 M neccim -bann A nadolu Seluklularna aid bahsinin tercm esi banda o n u n hayat
ve eserleri toplu bir ekilde N. A tsz tarafndan yazlm tr (M neccim -ba, Karahanllar
ve Anadolu Seluklar, stanbul 1940).
Cenb, el-'Aylem uz-zhir, Ayasofya, No: 3033.

4 0 ________________________________________________

SELUKLULAR TARH

paralar ik tib a s e tm e k veya eski k a n u n la rn m ah iy eti h a k k n d a k aytlar v er


m ek su retiy le b izim iin yeni b ir m alzem e te k il e d e r78.

2. Seluklu Tarihi Aratrm alarna Dair

S elu k lu lar ze rin d e k i alm alarn h e n z yeni b alad m b e lirtm ek


m aksadiyle, sadece, u m m m a h iy e tte b ir S eluklu ta rih in in m ev c u t o lm a
dn, h a tt to p lu b ir siyas ta rih deil h l k ro n olojiye ve jenealojiye (n ese
be) a it m e se le le rin bile h alled ilm ed i in i ve aa d a d a grlecei zere,
S eluk u n o u lla rn n says ve isim le rin in d a h i b u z a m a n a kad ar m eydana
karlm ad n g z n n e g e tirm e k kfidir. Bu d u ru m u n te sb iti T rk ve
slm ta rih le ri b a k m n d a n fevkalde m h im o lan bu b y k devrin n e derece
ihm ale u rad n ve k aran lk lar iin d e kaldn g sterir. Y arm a sr gem i
o lm asn a ra m en O rta-A sya ta rih i z e rin d e h l o to rite sin i m u h a faz a eden
W . B arth o ld en m h im eseri Turkestan, Orta Asya Trk tarihi hakknda dersler
ve b ak a a ra trm a la rn d a T rk ista n ile alkas n isb e tin d e S eluklular ta rih i
ile de u ra m ve k e n d isin e m a h s u s k u d re tli te rk ip ve g r le rle tem yz
e tm itir. B u n u n la b erab er, d o ru d a n d o ru y a Seluk ta rih in i ele alm ayan ve
bu sah ad a d e rin le m e y e n b u b y k lim b ir ok m ese lelerin d n d a kald
ve b ir k sm n a d a n fu z edem ed i i iin baz ok m h im h a ta la ra d t de
o lm u tu r. Bu m n se b e tle v c u d a g etird i i k k, fakat salam g r lerin i
m ey d an a koyan slm medeniyeti tarihi'nde, ok z a ru r old u u halde, yeni bir
devir aan S elu k lu lara b ir b ah is ayrm ad gibi o n la ra ait baz m esele lerd e
de isa b e tsiz fikirleri ileri s rm t r, ki b u h a ta la rn m h im le rin e ia re t e d i
lecektir. H a tt F u ad K p r l n n tam am lay c ve dzeltici iz ah larn a ra
m en slm medeniyeti tarihin d e d e b u y an l g r le rin bir ksm dev am e t
m i tir79.

78

O sm anl arazi ta h rir d efterlerinde b u lunan kaydlar m nsebetile M. Cevdet, Zeyl ala
fasi al-Ahyyat al-Feteyn(stanbul 1932)da, . H. Uzunarl, Osmanl tekiltna medhal
(s. 165-186) ve neredilen A nadolu ehir tarihlerinde de pek ok vesika vardr. N ere t
tiim iz Seluk vakfiyelerinde bunlarn O sm anl vakf defterlerine nasl getii grlr.
Eski kanun-nm elerin intikalini gsteren kaydlar iin de bak. . L. Barkan, U zun H a
ana aid k an u n lar (Tarih vesikalar, II, 1941; ayn m el. Trkiye'de imparatorluk devirleri
nin byk nfus ve arazi tahrirleri, ktisat Fak. II, I. s. 28-29). F. K prl, Yerli kaynaklar,
s. 406; O sm an T uran, T rkiye Seluklularnda Toprak H ukuku", Belleten, XLVII, s.
552-554).

B arthold-K prl, Islm medeniyeti tarihi, stanbul 1940.

SELUKLU TARHNN KAYNAKl ARI

4 1

Fuad K prl d o ru d a n d o ru y a Seluk tarih i z erin d e alm am ak la


b erab er bu byk lim in edebiyat, dil, d in , h u k u k ve m e sse se le r ta rih in e
d air tetk ik le rin in m h im b ir ksm d a S eluklu d ev rin e ta all k eder. Trk
edebiyatnda ilk mutasavvflar, Trk edebiyat tarihi, Osmanl mparatorluunun
kuruluu, Bizans messeselerinin Osmanl messeselerine tesiri, Anadoluda slmiyet
ve d a h a p ek ok n eriy atiy le F uad K p r l ileri g r ve te rk ib in rn e k le rin i
v erm ek te ve XXinci a sr ilm i zih n iy et ve m e to d la rn n T rk iy eye ve T rk
tarih ili in e m al o lm asn te m sil e tm e k te d ir. H a tt o n u n k rk yl nce n e
retti i k k Trkiye tarihi ok u m m m a h iy e tte b ir e se r o lm ak la ve A n a d o
lu S elu k lu larn a k ad ar g elm em ek le b e ra b e r b u g r syesinde, h l d ar
ih tisas sa h a sn d a kalan lar uyarc b ir m a h iy e t arzed er. Bu k a d ar geni saha
ve m eseleleri iine alan b u eserlerd e, g r le rd e n ziyde, m e v zu la ra in h isa r
eden, baz h a ta la rn h u s le gelm esi ta b id ir. Bu m n se b e tle B izans m e s
se se lerin in O sm a n l m e sse se le rin e te sirin e d a ir e se rin d e Seluk fetna
ayrlan k sm n bizim b u h u s u s ta k i a ra trm a la rm zla d ze ltilm e si g e re k
tiini b ir m isl o larak b e lirte b iliriz 80.
M u ta b a h h ir ta rih i M k rim in H alil Y nan m o d e rn m e to d ve te n k itle re
pek itib a r e tm e m e k le ve siyas ta rih h u d u tla r d n a d a k m am ak la b e rab er
o n u n Dustr-nme-i Enverye medhal, Anadolunun fethi, S eluklulara, D nim en d lilere, ilk O sm a n lla ra ve A k -k o y u n lu lara d air n eriy at lm de erlerin i
m u h afaz a e d en b ir e h e m m iy e t ta rla r. T arih iliine ait bu vasflar dolaysiyle m u k a d d e r h a ta la ra d t n ve b u ara d a d ik k ate yn m isal olarak
T rkiye S eluklu d ev le tin in k u ru lu u , D n im e n d lile rin m e n e ve h a tt
h k m d a r isim leri h a k k n d a k ay n ak larn k a rk lk larn d an k u rtu lam ad n ,
m h im ta rih m eseleyi g rem ed i in i ve vesikalar m n lan d ra m ad m da
z ik re tm e k y e rin d e o lu r81.

80 Fuad K prlnn byk bir yekn tu ta n eserleri hakknda ve b u nlarn b ir bibliyog


rafyas Kprl Armaan (stanbul 1953) adl 60. ya erefine kan esere yazdmz
m ukaddim ededir (s. V-XXVI, XXVI-LIII).
81 M. H. Y nann neriyat arasnda E nvernin Dustr-nmesi (stanbul 1928-1929, m e
tin ve tahlilleri) Anadolunun Fethi (stanbul 1944), A kkoyunlular, Bayezid I., Cihn-h, D nim endliler (A ) ile TTEM.de kan m akaleleri m him dir. Seluk
lularn feodal siyasi bnyelerine dikkat etm edii ve kaynaklar ilmi b ir tenkide tbi tu
tam ad iin Trkiye Seluklu devletinin k u ru lu u n u ve m stakil hviyetini m eydana
koyam ad, aada ksm en ve Sleym anh zerindeki aratrm am zda (M .) gs
terilm itir. B unun gibi D nim end Ali T aylun u n olu G m -tekin A hm ed G aziyi de
baba-oul iki ayr ahsiyet sanm tr. Zeki ve bilgisinin ok geni o lm asna ram en
rahm etli m odern tarihilikte d estanlarn ne kadar m him kaynak tekil ettiini d
nem em i; bu sebeple de Dnimend-nmeyi tarih sanan baz eski tarihilerin tam zddna

4 2

SELUKLULAR I AKM

G en i bilgisi ve eitli te tk ik le ri ile T rk ta rih i h ak k n d a, b ir allm e ola


rak, tem y z ed en Z eki V elidi T ogan, alm alarn d a h a ziyde O rta-A sya
ze rin d e te k s if etm e k le b erab er, h e m b u m n se b e tle Umm Trk tarihine
giri, h e m de b ak a v esilelerle Seluk ta rih i a ra trm a la rn d a d a m h im bir
m evki alr82. O n u n e se rle rin d e b a z a n teyidi g fikir ve g r le re rastlan m ak la b e ra b e r m ey d an a koyd u u zen g in m alzem e ve ileri s rd yeni m e
seleler ile b u alm alarn n yol g sterici b ir h v iy et kazand d a o lur. Yal
nz, b u ra d a , T rk -sl m m e d e n iy e tin in in h ita t gibi b y k b ir m esele M ool
istilsiy le y ak n d an ilgili o ld u u h ald e o n u n b u istil ro l n n d ah a ziyde
m sb e t n e tic e le r v erd i in e d air m b la al g r le re sa h ip o ld u u n a da
iare t z a ru re ti v a rd r83.
Cl. C ah en Y akn ark slm ta rih i tetk ik le riy le tem y z ed en al
m a larn n b ir k sm n da S elu k lu lara ta h sis e tm i tir. V eya d ierleri de dolaysiyle o n la rla alkaldr. Seluk ta rih in in b ir devri veya m uayyen m eseleleri
z erin d e b ir d ev am llk arz e tm e m e k le b e ra b e r b u alm alarn ilm a ra tr
m ala rn in k ia fn d a eh em m iy e ti a ik rd r. O ld u k a zengin m alzem ey e daya
n an b u te tk ik le rin yeni fik irlerle cihazland d a g r l r84. S eluklu-B izans
m n se b e tle ri z e rin d e k i salam alm alar ile tem y z e d en Prof. P.
W itte k in en m h im eseri, p h e siz , k k M e n te e Beylii h a k k n d a y azd
m k e m m e l m o n o g rafisid ir. Bu m n s e b e tle r z erin d e d a h a b ir ok ve
rim li a ra trm a la r yapm o lan b u lim in b ir h u su siy eti d e A n a d o lu n u n

bu eseri bir m asal ve h a tt uydurulm u b ir hurafe olduunu dahi iddia etm itir, ki bu
m esele Seluklular Zamannda Trkiyede izah ve halledilm i bu hn ed am n E rm enilik *
m eneine dair bir zannn nasl doduu da gsterilm itir.
v R ahm etli lim in Umm Trk trihine giri (stanbul 1946), O uzlarn hristiyanl m e
selesi (TM. II), lhanler devrinde A nadolunun ktisad vaziyeti (THIT Mecmuas I),
A zerbaycan (M . II, s. 91-118), H rizm e ve H azarlara dair aratrm alar geni m n
da, Seluk tarihi ile ilgili eserlerinin balcalardr. Eserlerinin bibliyografyas Z. V.
Togana armaan (stanbul 1955) ad ile erefine karlan kitabn m ukaddim esinde mevcuddur.
83 Bu h u su sta Bl. II, 5, VII, 11, VIII, 7. bak.
Seluk T arihi ile alkal neriyat M elik-nm e ve Seluklularn m enei, slm kaynak
larna gre M alazgird m uharebesi, T iirklerin A nadoluya ilk girileri, A nadolu Trkm enleri hakknda olup yeri geldike bunlar bahis m evzuu olacaktr. Balca eseri Ha
llar zam annda im al Suriye tarihi zerindeki kitabdr. Cl. Cahen, son olarak, PreOttoman Turkey (London 1968) adl eserini n eretm i olup m ellif m etinde kaynak ve
m ehazlarn gsterm em i; bizim kt ve Mr topraklar m eselelerine dair grlerim iz
zerinde hayli d u rm u fakat bazan vuzha erem em itir.

SELUKLU TARHNN KAYNAKLARI

4 3

fethi ve T rk lem esi m e se le sin d e h u d u t g azilerin in ro l n fazlasiyle m balalandrm as ve bu byk h d ised e birinci d e re c ed e rol olan Byk T rk
m u h cere ti ile S eluklular ikinci p ln a a tm a sd r. S elu k lu lar zerin d ek i
te tk ik lerin kifyetsizlii dolaysiyle m ey d an a kan bu nazariy en in , bu m b a
lal tarafyle, a rtk ta rih realiteye u y gun g elem eyeceine, k ay n ak larla tey i
d in e im k n b u lu n m a d n a ia re t e tm e k ve gazilerin h akiki ro l n d i er
m iller ile b irlik te k y m e tle n d irm e k g e re k ir85.
v P. W ittek in Das Furstentum Mentesche (stanbul 1934, O. . Gkyay tarafndan Mentee
Beylii adile (A nkara 1944) tercm e edilm itir. (T.T.K.); V on der byzantinisehen zur
trkisehen T oponym ie (Byzantion, X (1935); D eux C hapitres de lh isto ire des T urcs
de R oum (Byzantion, 1936 (XI); The Rise o f the Ottoman Empire (London 1938), trc. F.
Arik, Osmanl imparatorluunun douu, (stanbul 1947); Zur Geschichte Angoras in Mittelalter (Fest. G. Jacob, Leipzig 1932) ve D obrucadaki hristiyan T rklere dair aratrm alar
A nadolu Seluklular tarihi ile ilgili alm alarnn balcalardr. M ellif bu a ratrm a
larnn bir ksm n Deux chapitres ve Osmanl imparatorluunun douu adl iki tedkikinde,
um m bir gr ve terkiple, A n adolunun fethi ve T rklem esi gibi ar m eseleleri ve
bunlarn m ansn belirtm ee alm tr. Fakat Seluklular tarihi ve Trkiye Seluk
lular zerinde hen z bu m eseleleri terkibe elverili aratrm a yaplm ad ve kendisi de
Beylikler devri tesinde derinlem edii iin A nadolunun T rklem esi ve b u lkede d o
an T rk k ltr, ilim lem inde hl bir m uam m a halinde kalm ve kaynaklara gre
Seluk tarihini tkip edem eyerek tam am ile yanl h km lere varm tr. G erekten, Anadolun u n fethinde, birinci mil Byk T rk m u h cereti ve Seluklular o lduu halde
P. W ittek gazilerin ve onlarn m m essili D nim endlilerin roln akn bir derecede
m bala etm itir. Seluklularn z u h u ru n d an nce Bizansllar bir asrdan beri taarruz
ederek Uc (sugr) tekiltn yktklar ve slm n en kuvvetli zam anlarnda bile U gazi
lerinin kk h u d u t m uhafaza ve aknlarndan ileri b ir rol olm ad halde byk
T rkm en kavm inin m uhceretile, Byk Seluklu devletinin siyaseti ve m cadeleleri ile
gerekleen f t h at bir avu gaziye atfedilm i; gazilerin m m essili gsterilen D ni
m endlilerin d estan a gre M alatyadan kt (h. 360 yl) esasna dayanrken de b u ras
nn bir asr nce Bizansllar tarafndan igal, m sl m an halknn im ha edildii de h e sa
ba katlm am tr. Seluklularn A nadoluyu feth etm ek niyetinde olm adklarna dair d
nce de m bala edilen gaziler nazariyesinin b ir dayana olm u; Byk T rk m u h
cereti ve b u n u n la alakal olarak Seluk sultan larn n A nadoluyu fetih siyasetleri anla
lm adan sadece, m nferit, b ir hdise olarak, Alp A rslann A nad o lu dan nce i
Ftim lere kar giritii sefer dolays ile Cl. C ah en in b un u b t n Seluk devrine te
mil eden yanl fikrine dayanm tr (Aada, bl. II, bahis 5, 6 ya bak).
M ellif A nad oluda ilk tekiltn D nim endliler tarafndan k u rulduunu da ileri s
rerken hem destan rivyetlerin tesirinde kalm ve hem de Trkiye Seluk devleti
1075de kurulduu halde bu hadisenin b u g n e kadar karanlk kalm ve daha so n ra vuk bulm u olduu kanaatile harek et etm itir. P. W ittek Gazilere ve D nim endlilere
verdii m balal rol belirttik ten sonra Sleym anh Bizansn bir m em u ru ve tbi
(federe) bir kum andan sayar; o n u n ve olu I. Kl A rslann ark seferleri dolays ile
Seluklularn A nadoluyu benim sem ediklerine dair bir h km karrken de hi bir
tenkide dayanam az. Filhakika birinci fikir Bizans kaynaklarnn realiteyi deil kendi-

44----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- SELUKLULAR TARH


A n ad o lu eh irleri ta rih in e d a ir m h im v esik alar to p lay arak n e riy a tta bulerine m ahsus anlaylarn hakikat olarak kabul eden J. L au ren ta dayanm aktadr. N ite
kim aada (VI, 2) grlecei zere pay ta h tm B izansn yaknnda, znikte, kurarak
M arm ara shillerine hkim olan, im paratorlar ta h ta karm ak ve indirm ekle oyuncak
haline getiren Sleym an byle bir d u ru m d a deil, aksine M elikaha kar saltanatn
iln etm i ve Bizansn A nadolu ile b t n m n seb etlerin i de fiilen ve m uahedeye gre
kesm iti. Sleym an ve olun u n ark seferleri eitli m illerin tesiri ile olduu halde
m ellifin bu seferleri Seluk su ltanlarnn XII. asr sonlarna dein A n ad o lu yu b en im
sem em i olm alarna bir delil sayarken de bu su ltan larn M ool istilsna kadar ayn
ark siyaseti ve hareketlerini bile d n m em i ve bylece nazariyesinin b t n dayanak
lar gibi bu da tam am iyle esastan ri kalm tr. Z ira Trkiye sultanlar, A rslan
Yabgun u n to runlar olarak, daim a randaki am ca-zdelerine kar h em hkim iyetin
kendilerine aid olduu dvasn gdyor, h em de slm m edeniyetinin yksek ve zengin
lkelerine sahip olmay d n y o r ve b u sebeple Bizansllar ve Hallar balca h ed ef
yapyor; bu sebeple frsat bulduka da ark seferlerine giriiyorlard.
Bu gaziler nazariyesinin arlk m erkezini de O rtaa T rkiyesinin etn ik bnyesine ve
fetihten sonra doan T rk k lt r n e dair grler tekil eder. G erekten m ellif fetih
ve T rklem ede birinci rol gazilere ve D nim endlilere verirken bu lkenin onlarn
bnyesine gre T rklem esi ve bir k lt re sahip olm as kendisi iin tabii idi. P. W ittek
h u d u t gazilerine rk ve k lt r bakm ndan yerli un su rlarn karm as, kaynam as ve
devam l ihtidalarla oalm as olarak yeni b ir etn ik hviyet kazandrrken de fetih h are
ketlerine yerli halkn ve bilhassa E rm enilerin katldna, h a tt D nim endlilere Erm eni
m enei bile atfolunduu n a ve nihyet eski yer adlarndan b ir ounun devam na d a
yanm akta ve fetihle T rkleen A nadoluda kll ve kkl b ir deiiklik olm ayp sadece
Bizans cils yerine m slm an cilsnn hkim olduunu, ayn artlar tesirile Seluklu
larn hkim iyeti zam annda da evlenm eler ve ihtidalarn devam ile etn ik ve k lt rel in
kifn gazilerin ve D nim endlilerin bnyesine gre, ayn karm a ve kaynam alara
uygun bir ekilde, cereyan ettiine h k m etm itir. T arih kaynaklara ve realiteye da
yanm ayan m ellif, bu gr ile, gazilere verdii tasavvur tesi m evki b ir tarafa, Byk
T rk m uhceretinin m l n kavrayam ayan ve tedkke dayanm ayan u m m kanaata
tercm an olm akta, hussiyle W . R am sayin The Intermiyture o f races in Asia Minr (Proce.
B. A cadem y)daki dank, fakat iddiasz fikirleri gelitirm ekte ve O sm anlIlarn yeni bir
rk olarak doduuna dair F. K prl tarafndan b ertaraf edilen (Les Origines de lEmpire
Ottoman, Paris 1935) bir tezin Seluklulara tatbiki m ahiyetini alm aktadr. H albuki P.
W ittek, m kem m el eseri olan, Mentee beyliinde, hi olm azsa gebe T rkm enlerin
nasl dalgalar halinde A nadolu ularn istil ettiklerini gsterm iti. Gazilere aid olduu
iddia edilen bir T rkletirm e vazifesi if o lunm u olsa bile b u n u n A n adoluda s ratle
yerleen bir m illetin etnik ve k lt rel bnyesinde m him bir tesiri d n lem ez. A na
dolu yerli halklarnn Bizans m dafaasna ciddi bir suretle itirak etm edikleri m alm
bulunm akla beraber b u nlarn T rk fetihlerine katldklar ve hele kitle halinde
slm iyeti kabul ettikleri h u su su n d a hi b ir hdise ve kayd m evcud deildir (bak. O s
m an T uran, Islam isation dans la T urquie du M oyen-ge, (Studia Islamica, X). Bylece
m nferi ' kalan ihtidalar ve aada sebeplerini ksaca belirttiim ize gre, Bizans
A nadolusundaki m eden su k u t dolays ile T rklerin yerli halktan aldklar etn ik ve k l
trel te sir pek czi kalm ; yerlilere verdikleri k lt r unsurlar daha ok olm utur.
D nim endlilerin E rm eni m eneine dair baz kaynaklarda rastlanan m p h em kaydlar

SELUKLU TARHNN KAYNAKI ARI

4 5

lunan . H akk U zu n arl, O sm an l te k il t ve A n ad o lu Beylikleri h akkndaki eserleriy le d e Seluk ta rih in e ok h iz m e t y ap m tr. Baz tah lil ve terk ip
zaaflarna ra m en , eserleri bu m ev zu lard a to p lu ve ileri bir adm tek il eder;
k itb elerin n e ri ile d e zengin m alzem e v e rirle r86. M eh m ed K ym en in a

vaktiyle M. H. Y nan da b ir hayli u ratrm (Anadolunun Fethi, s. 93-100) olup daha


o devirde D nim end-nm e rivyetlerinin yaygn b u lu n m asn d an ve kaynaklara da bu
karkln aksetm esinden baka bir ey deildir. G erekten, tafsilt D nim edliler
hakknda hazrladm z aratrm ada verilm ekle beraber, b urada D estn a gre 360
(971)de M alatyaya ve Battal Gaziye balanan D nim end Gazin in ayn zam anda Ali
bin Yahyann neslinden gelm ekte ve d estann, BizanslIlara kar 249 (8 6 3 )de ehid d
en, bu E rm eni m htedisin i de iine alm akta o ld uunu belirtirsek bu rivyetlerin ana
kaynan gsterm i oluruz.
Fetihten sonra eski ehir ve ky adlarnn, blgesine gre, deiik b ir n isbette, yaam as
tabii ve izah pek kolay olup T rklem ede ve yerli k lt r n devam nda bu u n su ra fazla
bir ehem m iyet atfedilem ez. M ellifin bu kadar k udretli gsterm ek istedii D nim endlilerin Seluklular tarafndan, artk A nadoluyu b enim sedikten sonra, o rtadan kal
drlm alarna dair sebep de pek anlalm az olup sultanlarn Seluk hriedanm a m ensup
olm alarna ve Seluklularn slm dnyasndan k lt r u n surlar getirtm elerin e balan
m tr. M ellifin iddias hilfna da f t h at devrinde olduu gibi sonralar da A nadolu
hkim iyeti Seluklulara aid bu lu n u p D nim endliler b u n u sadece I. Kl A rslan n lm nden sonra ve M elik Gazi devrinde 1109dan 1135 ylna kadar ellerinde tu ta
bildiler. D nim endliler ile Seluklular arasndaki m cadelelerin esasn d a aranan bir
k lt r aykrln d nm ek ve bu fark dolays ile de Seluklularn onlara m ahsus gazi
unvann alm aktan ekindiklerini ileri srm ek de hibir tem ele dayanm az. U em ir
lerine m ahsus bulunan ve D nim endliler gibi h e r u beine sultan lar tarafndan tevcih
edilen bu unvann su ltan lar tarafndan n diren kullanlm as tabii idi. Seyyid gazi m eza
rnn, hi olm azsa II. Kl A rslan zam annda, 1 174de, bilindiine dair H erevnin kayd
(Kitb uz-Ziyrt, nr. J. T hom ine-Sourdel, am 1953, s. 58) D nim endlilerin ykln
dan sonra, I. G yseddin K eyhusrevi ta h ta karm alarna yardm lar dolaysiyle, Seluk
lularn onlara b ir cem ileleri olduuna dair dnceyi de b ertaraf eder.
P. W ittek, bylece o zam ana kadar, bu karanlk kalm devrin bu m h im m eselelerine
tem as ederken Beylikler devri tesin d e pek hazrlkl bulunm ad ve kaynaklara ve
hussile m evzularla alkal kaydlara dayanm ad iin bu um m ve m p h em grle
rini de tam im iy le yanl vazedilen G aziler nazariyesine bina etm i ve herh ald e m p h em
ve kifyetsiz hviyeti dolaysiyle de bu gr pek akis brakm am tr. B ununla beraber
Cl. C ahen baz aratrm alarnda bu eserlere en iyi um m bir gr" (Byzantion, XVIII
(1948), s. 6) nazarile bakarken o n u n da bu h u su slar ile uram am b u lu n d u u n u gs
terir. Bu kadarla W ittek in G aziler nazariyesinin zaaflarn belirtm i oluyoruz. Bu ese
rim izde t rl vesilelerle bu h ususlara tem as edilecek, fakat asl tafsilt "Anadolunun
Trklemesi adl kitabm zda verilecektir. B ununla beraber VVittekin T rk tarihi hak
knda byk hizm etlerini de unutm am alyz.
86 . H. U zunarlY nn Osmanl tekiltna medhal (stanbul 1941). Burada Byk Seluk
lular, A nadolu Seluklular, A nadolu Beylikleri, lhanler ve M em lklarn m esseseleri
ele alnm tr. Asl alm alarn O sm anl tarih in e verm i olm akla beraber Sivas ehri
(stanbul 1928), Kitabeler I, II (stanbul 1927-1929), Ktahya ehri (stanbul 1932) ve

4 6

SELUKLULAR ARM

k ita p larn a d air m h im b ir te tk ik in d e n so n ra d a S u lta n Sancar ve S elu k lu


larn ilk devri zerin d ek i m h im e serleriy le ta n n m tr. Siyas ta rih te tk ik
leri iind e k alan ilim a d a m n n b u sa h a d a salam alm a y ap ark en b ir y an
dan fazla te fe rru a ta g irim esi, te y a n d a n m h im m e se le le rd en u zak k a lm a
s o n a a it alm alarn b ir h u s u s iy e tid ir87. b ra h im K afesolun u n M elikah
h ak k n d a k i eseri d ev rin eh e m m iy e ti ile a sla m te n a sip o lm am a k la b era b er
b ir ilk m o n o g rafi o larak k y m et k azan m ak ta; fak at A n ad o lu ile ilgili b ah isleri
d e M. H. Y nann h a ta la rn te k ra rla m a k ta d r. O n u n , kaynak ve te tk ik b a
k m n d an d a h a m s a it b u lu n a n H riz m - h la r ta rih i d a h a salam b ir al
m a m a h s l d r. B u n u n la b e ra b e r o, b u ra d a d a B arthold, F. K prl ve Zeki
V elidi T o g a n n baz m h im a lm a la rn a ve m alzem e b o llu u n a ra m en
siyas ta rih in d a r h u d u d la rm a a m a m tr88. F a ru k S m e rin O uz etno lo jisi
z e rin d e yapt a ra trm a la r, u m m g r le re sah ip b u lu n m a m a k la ve
m h im m e se le le rd en u zak k alm ak la b e ra b e r, Seluk ta rih i iin kym etli bir
alm a m a h s l d r89. A. S. L am p to n ra n to p ra k id re sin e d a ir e serin d e
Seluk k t n a d a y er v e rm itir. Lkin m e llif k aynak ve tetk ik le ri kfi d e re
cede k u llan m ad gibi bu m h im m e v z u u n m ahiyeti salam b ir ekilde
m ey d an a k o n m a m ve bu m e sse se n in S elu k lu lar ile geirdii ink lp ve

Anadolu beylikleri (stanbul 1937) gibi O rtaa Trkiyesi zerindeki m h im alm a


larnn esasn tekil eder.
87 Byk Seluklu imparatorluu II. (A nkara 1954), Byk Seluklu im p arato rlu u n u n
k u ru lu u (D.T.C.F. dergisi, XV, 1-3 (1057), XVI, 3-4 (1958), Byk Seluklular devrini
um m m ahiyette ele alan Seluklular devri Trk tarihi (Ankara 1963) M ehm ed Kym en in balca eserleridir.
88 brahim Kafesolu, Melikah devrinde Byk Seluklu imparatorluu (stanbul 1956),
Hrizmahlar devleti tarihi (A nkara 1956). slam Ansiklopedisinde . Kafesolu im zasn
tayan Seluklular m addesi ise bizim , kendi idarelerinde bulunan, Ansiklopediye gn
derdiim iz bu kitabn, kendine gre ve ok bozulm u bir hulsas olup eserim iz basla
ca yerde tu tu lm u ve ad zikredilm eden ak tarlm tr (Bak. Seluklular h akknda yeni
bir neir m nsebeti ile, Belleten, say 116 (1965), s. 639-660).
89 A nadoluya gelen Ouz boylarna aid ariv m alzem esini toplayan bu alm alardan
sonra X. asrda O uzlarn hayatlar, O uzlara aid d estan eserler ve nihyet O uzlara
dair um m bir m akale (A) balca alm alardr. M ellif O uzlarn m enei, m uhceretleri, tim a ve kltrel durum lar gibi m eselelere girim em itir. Deerli ve alkan
tarihi bu aratrm alarn im di bir kitap halinde n eretm itir. Lkin o b urada Gktrklerin O uzlardan olduunu anlayam am veya W. B artholdun hatalarn te k ra r
lad gibi bize aid baz fikirleri kendisine mal ederken yapt yanllar ile de, daha k
k bir lde, K afesolunun d u ru m u n a d m olup bu husus baka bir yerde gste
rilecektir. O nun N. Lugal ile birlikte Tarih-i Diyrbekriyye'yi (Ankara, 1964) nere ba
lam olm alar da kayda yndr.

SELUKLU TARHNN KAYNAKI ARI

4 7

yenilikler de b e lirtilm e m itir90. M elik h 'n l m n d e n so n ra Seluk m para to rlu u n u n urad siyas b u h ra n h a k k n d a M. S a n a u lla h n k k eseri
de kayda d e e r91. Seluk tarihi kaynaklar a ra sn d a k u llan lm as gereken
T rk e Dnimend-nme'yi gzel b ir te tk ik ve F ran szca te rc m esiy le n e re
d en . M elikoff d e sta n d a k i t rih u n su rla r m ey d an a k o y m ak ta ileri b ir adm
a tm tr92.
Bizans ve Hal ta rih i zerin d ek i alm alarn S eluklularla ve h u su siy le
O rtaa T rk iy esi ta rih i ile u ra a n la r iin b y k b ir e h e m m iy eti v ardr. Lebeau, Finlay ve sair b ir ok m elliflerin u m m B izans ta rih le ri ile B izansa
d air kan m o n o g rafi, dergi ve saysz te tk ik le rin d e Seluk-B izans m n s e
b etleri ile ilgili m h im k sm la r ve k ay tlar vardr. Bu m n se b e tle ri do
ru d a n d o ru y a ele alan J. L a u re n tin e se rle ri ise h u s u s b ir eh em m iy e t arz
e tm e k te d ir. B u n u n la b e ra b e r o n a a it b u e se rle rd e ark k ay n ak larn a ve ta ri
h in e kfi d e reced e n fu z e d e m e m e k ten , S eluklu o rd u la rn d a n ziyde T rk
m ille tin in gm ek z o ru n d a kaldn, A n a d o lu yu k e n d isin e y u rt yaptn
b ilm e m e k te n ileri gelen m u k a d d e r h a ta la ra ra stla n r93. Bu vesile ile Seluk
tarih i z e rin d e k i alm alarn d a B izans ta rih i iin eh e m m iy eti k en d ili in
den m ey d an a k m a k ta ve k en d i a lm alarm zd a baz m ese le le r d e ay d n
lan m b u lu n m a k ta d r. A n ad o lu ta rih corafyas h a k k n d a S ain t-M artin , W .
R am say ve E. H o n ig m a n n n, b irb irin i tam am lay an eserleri B izans tarih i
kadar S elu k lu lar iin de b ire r el-k ita b d r94. H al ta rih i iin so n o larak
kan R. G ro u sse t, D. R u n cim an ve A. S. A tiy an n eserleri m h im d ir95. W .

90 Landlord And Peasant in ran, Oxford 1958.


91 Sanaullah, The Decline o f the Saljuqid epmpire, C alcuta 1938.
92 La Geste de Melik-Dnimend, I, Paris 1960, M ellif daha nce Dustr-nme-i Enver'yi de La
Geste dUmur Pacha (Paris 1954) adile Franszcaya tercm e etm itir.
93 Bizans-Seluk m nsebetleri zerinde yaplan aratrm alarda J. L aurentnin eserlerin
den daim a faydalanlm tr. Aada o n u n baz hatalar dzeltilecektir. Bu h u su sta en
m him tedkikleri Byzance et les turcs Seldjoucides jussquen 1081, N ancy 1913; Byzance et
les Origines du Sultanat de Routn (M elanges Ch. Diehl, I, Paris 1930; D es Grecs aux
C roiss, Byzantion 1, 1924.
Saint-M artin, Mmoires historiques et gographiques sur lArmnie, Paris 1819; W. Ramsay,
The Historical Geography o f Asia Minor, London 1890 (tr. trc. M. Pekta, Anadolunun tarihi
Corafyas, stanbul 1961); E. H onigm ann, Die Ostgrenze des byzantinischen Reiches,
Bruxelles 1935. Bizans-Arab m nseb etlerin e dair A rap kaynaklarnn toplanm as gibi
Bizans-Trk m nsebetleri hakknda da byle bir eser faydal olurdu.
95 Hallar hakknda yaplan geni neriyat arasnda son olarak bu m elliflerin eserleri
kayda yndr. Histoire des Croisades, Paris 1934-1936; A. History o f the Crusades,
C am bridge 1951-1952; The Crusades in the Later Midille Ages, London 1938. Bu son eserin

4 8 ______________________________________________________________

SELUKLULAR

H aslu ck u n B izans, A vrupa ve k sm e n de sl m -T rk k ay n a k larn d an to p la


d m alzem e ile Seluk ve O sm a n l d e v irle rin e a it d in ve e tn o g rafk ara
trm a la r d a ok l z u m lu d u r96. O rta - a ark tic re tin d e T rk iy e ark-G arp
kavim leri a ra sn d a b ir k p r vazifesini g rm e k te ve b u seb ep le b u b ak m d an
da Seluk ta rih i b y k b ir e h e m m iy e t ta m a k ta d r. O rta-a ark tic re ti
h a k k n d a W . H ey d in iki ciltlik k lsik eseri h l k y m etin i m u h a fa z a e tm e k te
ve97 G. I. B ra tia n u n u n K arad en izd e C eneviz tic re tin e ait a ra trm a s da
b u n a bir ilve o larak m h im m a l m a t v e rm e k te d ir98. Bizim Orta-a Trkiye
ktisad tarihi adl eserim iz kncaya k a d a r b u e se rle rin d a n k b ah isleri ve
kaytlar g z n n d e tu tu lm a ld r.
Seluk b id eleri ve sa n a t e se rle ri z e rin d e o ld u k a m h im b ir neriy at
y ap lm tr. B unlar a ra sn d a J. Strzyovsky, H. G lucku n alm alar T rk
sa n at h a k k n d a u m m ve yeni g r le rle tem y z eder. O rta ve ark A n a
d o lu b id eleri h a k k n d a ve V an B erchem , H alil E d hem , A. G abriel, K onya ve
havlisi m n se b e tiy le Lytved ve F. S arre, C e n u b G arb A n ad o lu m im arisi
iin R. R ie m sta h l ve son o larak Seluk k erv an saray larn to p la y an E rd m an n
ve Umm Trk sanat adl eseri ile E. D iez Seluk san a t ve b ideleri z e rin
deki balca n e riy a tn sah ip lerid ir. A. M igeon ve G. M araisin slm sa n a
tn a d air e se rle rin d e S elu k lu larla ilgili m h im k aytlara ra stla n r. P o p en in
ran sa n a tn d a S elu k lu lar iin d e m h im b a h isle r vardr. slm lk ele rin d e
ve b ilh a ssa ra n d a T rk sa n a t m a h s lle rin i ran llara m al e d en fikir ve n e

sahibi olan S. A tiyann baz byk gr ve tarih hatalar derhal dikkati eker. F ilhaki
ka O sm anlIlarn M sr ve Suriyenin fethine A vrupalIlarn A frikay dolaan H indistan
yolunun kefi ve A rap m em leketlerinin ktisad su k u tu sebebini gsterir. H albuki Por
tekizliler M srn fethinden nce K zldenize hkim olm aa ve h a tt slm n m ukaddes
beldelerini igale girim ilerdi, ki II. Bayezidin yardm ile M em lklar bu istilden m u
vakkaten kurtulm ulard. Hal seferlerinin ikinci ve iddetli safhasnda yalnz Yaknark deil b t n slm dnyas da karlat azim tehlikelerden ancak O sm anl kudreti
syesinde k u rtu ld u u halde A raplktan ziyde H ristiyan taassu b u n a kaplan bu m ellif
T rklerin kendi m em leketlerini "m ste m lek e olarak istism ar ettiklerini iddia etm i ve
evvelce A vrupallar tarafndan ileri s r len ve bilahare terk edilen bu basit ve sakat g
r tekrarlam ak hatalarna k urban gitm itir, ki bu garip iddialar baka bir yerde m ey
dana koym u bulunuyoruz.
96 Bu aratrm alar Christianity and slm under the Sultans (Oxford 1929 iki d id ; Bektailik
tedkikleri (Istanbul 1928) adl eserlerinde toplanm tr, ihanllar iin D O h sso n ve
H ow orthm um m Mool tarihlerinden sonra B. Spulerin ran Moolllan tarihi (A nkara
1957) de, hatlarna ram en tavsiyeye yndr.
97 Histoire du Commerce du Levant au Moyen-ge, Paris 1936 (basks).
98 Commerce Gnois dans la Mer Noire au Xllle sicle, Paris 1929.

SELUKLU TARHNN KAYNAKLARI

4 9

riyatn h e n z d zelm ed i in i d e bu m n s e b e tle h a trla tm a k icap eder. B un


d an baka b ir Seluk ta rih in in m ev cu t b u lu n m a m a s da bu n e riy a tta ka
nlm az b ir ta k m h a ta la ra seb eb iy et v e rm itir, ki b u h u s u s a d a b ir m isl ile
te m as e tm e k y erin d e o lu r. Filhakika, V an B erchem , H alil E d h e m ve G abriel,
baz eski s tu n b alklar dolaysiyle, K ayseri U lu C m iin in k ilised en evril
m i o ld u u n u ileri s r y o rla rd " . H alb u k i ada b ir m ellifin, D n im e n d li
M elik M eh m ed u z u n z a m a n d a n beri h a ra p o lan K ayseriyi y en id e n im a r
etm e e b alad. (Y klm ) b y k m b e d le rd e n k o pard m e rm e r ta la r ile
b inalar in a etti; d aim o rad a o tu ru y o rd u , kaydiyle o n a a it bu U lu Cm ideki kilise s tu n la rn n m en ein i ve b u h k m n yanlln m ey d an a
k o y m u tu r100. B u n u n gibi A laddin K eykbad ta ra fn d a n K ayseri-Sivas yolu
zerin d e in a ed ilm i S u lta n H an da, ta rih m a l m a tn elde ed ilm em esi
y z n d en , G abriel ta ra fn d a n m u a h h a r b ir d ev re m al e d ilm iti101.
Bu n e riy a t ta b lo su b ile S eluklu ta rih in in n e d erece k a ran lk lar iinde
kaldn, a ra trm a la rn d a ok k e re d o ru d a n d o ru y a m evzu ze rin d e
deil k e n a rn d a o ld u u n u , yeri g eldike ia re t edilecei zere, m h im m e se
lelerin n e d e n m ey d an a k o n m ad n , k av ran lam ad n ve h a tta te rsin e a n
laldn g ste rir. Bu d u ru m alm alarn kifyetsizlii ile alkal o lm ak la
b era b e r in h u d u tla rn d a n A kd en iz k y larn a k a d a r u z u n s ren , b ir ok
lke ve k av im lerin ta rih in i de iine alan b ir d ev rin te tk ik in d e k arlalan
glkleri de kolayca g ste rm e k te d ir. K aynaklarn kifyetsizlii, dankl
ve eitli d ille rd e b u lu n m a s d a h a trla n m a ld r. te yandan S eluklu ta rih i,
d a r m nsiyle, S elu k u n so y u n d an gelen h a n e d a n la rn k u rd u k la r d ev letlere
in h isa r e tse de, g en i m nsiyle, b ir ok T rk m e n beyi, A tabei er ve E m irler
tara fn d a n k u ru la n d ev letleri ve b ir ok h k m d a rla r, T rk ista n h an larn ,
G azne, H rizm ve G or su lta n la rn d a iine alm ak ta, bu seb ep le b u b yk
devir az a m e t k a z a n m a k ta ve n e tic e o larak S eluklu ta rih in in yazlm asn
g letirm e k te d ir. F ak at J. S au v ag etin isa b e tle k aydettii zere, S eluklu
m p a ra to rlu u n u n k u ru lu u , y eni d n c e ve h ay at ta rz ve yeni a n a n ele r
g etirm e k le slm m ed e n iy e tin in b ir y e n ile m e si, XI. asrd an so n ra Y aknark ta rih in in a n a h ta r o ld u u ve h a tt A v ru p a ta rih i ile de ok alkal b u

99 Bak. Van Berchem , E pigraphie des D anishm endides, ZA, XXVII, s. 89; H. Edhem ,
Kayseriyye ehri, stan bul 1334, s. 17; A. Gabriel, Monuments turcs dAnatolie, Paris 1931,
I, s. 32.
100 Sryan M ihael, Chronique, III, s. 237.
1,11 Bak. O sm an T uran, Seluk kervansaraylar, Belleten XXXIX (1946), s. 460.

5 0

.SELUKLULAR TARH

lu n d u u h ald e A vrupal ark iy atlarn te tk ik le rin i M sr ve bak a sahalar


z erin d e te k s if e tm e le ri 102 b u d e v rin k a ra n lk k a lm asn n balca sebebini
tek il ed er. S eluklu ta rih i h a k k n d a k i a ra trm a kifyetsizlii ve bilgisizlik
bu dev rin m te h a s s s o lm ayan baz A v ru p al ilim ad am larn m en f fikirlere
evketm i; slm kav im leri ve m e d e n iy e ti ta rih in d e yeni b ir safha ve h a y ati
y eti y a ra ta n S elu k lu larn ve b u m n s e b e tle T rk le rin slm m e d e n iy etin in
in tih a tn a m il o ld u k la rn a d air a r h a ta la ra d a seb eb iy et v e rm i tir103. B ura
d a Seluklular Tarihi ve Trk-slm Medeniyeti adl bu ese rim izle Seluklular
tarih in i, u m m esaslar ve m ese le le ri ile, to p lu b ir ekilde m ey d an a koyar
ve ay d n latrk en , k ay n ak lara b u k ita b n h acm i ve m ah iy eti n isb e tin d e bir
b ah is ayrlm ve m e tin d e d e b ir a ra d a veya m ev zu larn e h e m m iy e t k azan d
h alle rd e ayr ayr g ste rilm itir. B yk S elu k lu lar ta rih i b u ekilde te lif
ve te k s if ed ilirk en , slm Ansiklopedisin d e A n ad o lu su lta n la rn o ld u k a ta fsi
ltl yazdm z iin, T rk iy e S elu k lu lar ok d a h a k sa ve u m m izgileri
ile ele a ln m ve b u h u s u s ta ta fsil t ve bibliyografya iin de bu m akalelere
havle y a p lm tr104. H a tt b u m a k s a tla yaplm n e riy a t d n le re k ,
M elikh ve S an car d ev irlerin in ta fsil tn d a n k anlarak m h im m eseleleri
ve m e d e n iy e t ta rih i g z n n d e tu tu la ra k , g eni m nsiyle, ktisad, tim a
ve k lt re l cep h eleriy le b ir Seluk ta rih i b u n d a n so n ra n ered ilec ek tir. T a
rih te e h e m m iy e t ve ro lleri m a h a ll kald n is b e tte de kaynaklar bol olan
Irak, Suriye ve K irm an S e l u k lu la rn a ise ese rd e d ah a u m m o larak tem as
ed ilm i ve k ay n ak lar d a an cak m h im ve z a ru r h alle rd e g ste rilm i tir105.

102

J. Sauvaget, Introduction l histoire de l'Orient musulman (Paris 1943) adl el-kitabinda


Seluklular tarih in in u m m kaynaklarn ve bibliyografyasn verirken (s. 140-152)
Seluklularn cihan tarih in d e eh em m iy etin e dair yeni b ir gre sahip o ld u u n u gs
term itir. Bu eser Cl. C ahen tarafndan geniletilerek ikinci defa baslm tr.

103 Bak. bl. VIII, 6.


104 Y ukarda b ahsettiim iz zere bilahare n eretti im iz Seluklular zamannda Trkiye adl
eserim iz im di siyasi tarih bakm ndan ihtiyac daha geni bir lde karlam tr.
105 Seluklu tarihi ile alkal birka yeni fakat ciddiyetsiz yerli ve yabanc e ser daha k
m tr, ki burada onlard an bahsetm ek bile yersiz olacaktr.

I. BLM

S E L U K L U L A R IN M E N E L E R V E LK D E V R L E R

Seluklular, T rk le rin slm d n y a sn a h k im o lm alarn a ve yaylm a


larna, slm m ed e n iy e ti ve kav im leri ta rih in d e yeni b ir d ev ir a m alarn a
m il olan kavim ve h n e d a n la rn ad d r. ki esas k o la ayrlp XI. a srd a n XIV.
asra k a d a r T rk ista n , H rizm , H o rasan , E fg an istan, ran, Irak, Suriye, A zer
baycan ve T rk iy e de h k m s rm le rd ir. S eluku n olu M ikilin n e s
lin d en gelen B yk S elu k lu lar ile Irak, K irm an ve Suriye S eluklular b irin
ci kolu, Seluku n b y k olu A rslan Y abgun u n to ru n la r ta ra fn d a n k u ru
lan T rk iy e S elu k lu lar d a ikinci k o lu tek il eder. D evletin k u ru lu u n d a n
nce Seluklular (Selukyr, Selukyye, Salcka) tab iri, dar m n s ile, sadece,
M ikilin o u lla n T u ru l ve ar bey lere m e n su p T rk m e n le re alem olup,
dierleri b azan S elu k u n olu Y u su f Y nala n isb e tle Ynalllar (Yinliyn) ve
A rslan Y abguya m e n s u p o la n la r d a Yabgulular (Yvgiyt veya Yvgyya) adlar
ile anlm lar; d a h a k k z m re le r de, beyleri dolays ile, Kzlllar, Yamur
lular ad larn a lm lard r. ok geni m n siy le de T rk is ta n d an A kdeniz
kylarn a k a d a r h k m s re n b t n b u dev ir T rkleri Seluklular tb iri ve
tarih i m l n e girer.
Bu h n e d a n n ceddi Seluku n ad, arap h arflerin in fo n etik kifyetsizlii
dolaysiyle, k ay n ak lard a ve te tk ik le rd e , Seluk ek linde yerlem i ise de, bu
ekil T rk e h e n k k a n u n u n a aykr o ld u u n d a n , tarih ilerin d ik k a tin i ek
m i ve ilk d efa M a rq u a rt b u n u n a sln d a Saluk" o lm as gerektii fikrini ileri
s rm t r. F ak at n ce W . B arthold, d a h a so n ra d a bu m eseleyi h u s u s bir
a ra trm a m ev zu u yap an L R asonyi, K garl M a h m u d un ve D ed e-K o rk u t
k ita b n n verdii y azllara d ayanarak, d o ru s u n u n Seluk olaca tezini
m d a fa a e tm i le rd ir1. Bu tez o ld u k a tasv ib g rm 2 ise de eski ekil yine de
m u h a fa z a e d ilm itir. XII. ve XIII. a sr m ellifleri de bu tezi te y it ed en bu

1 Bk. Rasonyi, Seluk adnn m en eine d air, Belleten, X, s. 377-384.


2 F. K prl, Belleten, XXVII, s. 274.

5 4

.SELUKLULAR TARH

im ly v e rm ile rd ir3. Bu be k aynak d n d a b t n slm yazarlar ism i hep


Seluk ek lin d e yazm lard. Bu im ln n , Saluk ek lin d e tel ffu z u n a bir
engel b u lu n m a d n d a n Saluk ve Seluk gibi iki telffuz ile k arla m o lu
yoruz. Bu seb ep le birinci te z in de re d d e d ilm i o ld u u n u san m y o ru z. Bilkis
T rk en in , fo n etik b ir kaide olarak, k aln se sle rd e n ince seslere d o ru te k
m l d n l rs e asln n Saluk o ld u u ve Seluk ek lin in m u a h h a re n
m ey d an a kt an lalr. F ilhakika k ay n ak larn ittifak eyledii Seluk" im l
sn n Saluk ek lin d e o ld u u ve sy len d i i h a k k n d a b ir delil de eski
t rk ed e sal- (sel- deil) isim ve fiil k k ile y aplm bir tak m isim lerin
m ev cu d iy etid ir. G erek ten Salc, Sal, Salnd, Saltuk ve Salgur (Salur) adlar
bu g r t e y it ed er. B undan b ak a sal k e lim e sin in de baz T rk leh e
le rin d e (K oybal ve Sagay) m cd eleci m n s n a gelm esi, kuvvetli b ir delil
olarak, kay d a yndr. Bu so n kayt z e rin d e d ik k a ti eken P. P elliot bu
gzel d elile ra m en , B a rth o ld u n t e siri ile, b u n d a n fay d alanam am ve ik in
ci teze iltih a k e tm i tir4. Bylece eski m e llifle rin T rk le rd e n bu ism i Saluk
ek lin d e d u y arak z a p te ttik le rin i, b alayan Selk telaffuzu h e n z u m m le m e d e n yazl k ay n ak larn b ask s ile b irin ci im ln n y erleti in i ve kinci
nin m ey d an a kam ad n m ey d an a k o y m u olu y oruz.

1. Seluklularn M enei

S elu k lu larn 24 O uz k a b ile sin d e n Knk b o y u n a m e n su p b u lu n d u


u n d a k ay n ak lar b irle m e k te ve b u h u s u s ta hi b ir te re d d t k alm am akta d rr5. A lp A rsla n z a m a n n d a Suriye h av lisin i feth e d e n Yabgulu (Yavgyya)
T rk m e n le ri reisi A tszn ayn Knk b o y u n a m e n su p o ld u u n u d a ilve ed e
lim 11. D ier kaynak lara, O u z-n m ey e ve a n aneye aykr olarak K garl
M a h m u d u n Knk b o y u n u alt sra d a n b aa karm as, z a m a n n d a S eluk
lu larn k azand eh em m iy etle alkal olm ald r.

3 Azim, nr. C ahen, JA, 1938, B. 360, 460. Keykvse aid Sivas D r u-if vakfiyesi
(615). A nili Kad B urhaneddin, Ers ul-kulb, nr. F. K prl, ayn yer, s. 501.
4 Notes sur lhistoire de lHorde d Or, Paris. 1950, s. 176. sim b t n O rtaa boyunca Seluk
h atu n olarak m elike veya pren slere de verilm i ve bu arada lhn devrinde yine ilk ekli
ile Saluk h a tu n eklinde m eydana km t (Bak. Rededdin, Tarih-i Gazn, nr. K.
Jahn, s. 10).
5 Kgarl M ahm ud, Divn, I, Sadr ud-D n el-H useyn, Ahbr ud-devlet al-Salukiya, Lhur.
1933, s. 3; Ouz-nme, Topkap 1654. 250a; Raid al-Din, Cami ut-tavrih, nr. A hm ed
Ate, A nkara 1060, s. 5; H am dullah Kazvin, Trih i gzide, GM. s. 434.
6 bn ul-Azrak, Trih Mayyfrkn, British M useum , Or. 5803, 153 b.

SELUKLULARIN MENLLLR VI l K 1)1 VRII 1(1

5 5

Selu k u n babas Dukak (Tukak) z e rin d e d e bir ih til f y o k tu r. B unun


bzan Yukak e k lin d e g z k m esi fonetik b ir h d ise o lu p bu da, U ral n e h ir
ad nn D ayk<Yayk (bn F ad lan da Cayik), G k -t rk lerd e k i m a te m m ersim i
iin Bizans k ay n ak larn d a kaydedilen dohiya (du)< yu e k illerin in dellet
ettii zere, T rk e n in te k m l n d e k e lim e le r o rta sn d a o ld u u gibi b a n
d a da bir d < y te b d l n n m ev cu d iy etin i g ste rir. R vend ve bu esa sa d a
yanan m u a h h a r k ay n ak larn verdii Lokman ad ise sdece b ir istin sa h h a ta
sn a ve Dukak ism in i an lay am ad k larn a d e l le t e d e r7. R adloff l g a tn a gre
bayrakdar m n sn a g elen tugag k elim esi ile (III, 1430) eyh S ley m an n
aatay lu g tin in b ay rak d ar ve k u m a n d a n ile ifde eyledii tugagc (s. 120)
bu ism in m e n e i ile ilgilidir. N ite k im K garl M a h m u d a gre Tu bayrak
ve sancak m n a sn d a k u llan lm ve O sm a n lla ra k ad ar g e lm itir8.
D u k a k n Temr-yal" (D em ir-yayl) u n v n ta d n a d ir k aytlar eski
T rk le rd e o k ve yayn b ir h k im iy e t a l m e ti o larak k u lla n lm a sn a 9 ve E b u lFerecin k u v v etin d en dolay o n a Demir-Yayl" u n van v erild i i10 kaydna
ram en b u O u z beyine, san ld n n h il fn a olarak, boy b eyliinden ileri
bir siys k u d re t atfo lu n am az. N ite k im eski T rk lere ait m h im u n v a n lar
bize in tik a l e tti i h ld e Demir-yayl u n v a n n a rastlam ay m z d a b ak a t r
l izah ed ilem ez. Dede Korkut k ita b n d a Demir-yayl Kpak melik ek lin d e
m eydan a k m a s11 u n v a n n be a sr s o n ra d a g ebeler ara sn d a m ev cu t
o ld u u n u , fakat k abile te k il t s t n d e b ir e h e m m iy e t k azan m ad n g s
terir. S u ltan T u ru l-b e g zam an n d a, b u n u n farsa b ir te rc m esi olarak, bir
T rk b e in in Sahtkemn (kuvvetli-yay) u n v n ile kaydedilm esi de ikinci b ir
ta rih m isl o larak kayda y n d r12. F arsa k ay n ak lard a o ld u u gibi arapa
k aynaklard a d a u n v n Kavs al-hadd (yanl b ak a te rc m e le r ile) ek lin d e
te rc m e e d ilirk e n t rk e -li n isb e t eki ihm al ed ilm i ve baa k o n m a s g e
rek en arap a ve farsa m u k ab ili shib k elim esi d m t r.

Rahat us-sudur, GM, s. 88.


8 Byk h km darlara "Tokuz tulu h an denir, tu ru n cu ren k te ipek k um alar ve at
kuyruundan yaplrd. O sm anl pdihlarna aid Tu-i h m yndan baka vezirler,
beylerbeyi ve sancak beylerinin , iki ve b ir tular b ulunurdu. slm dan nce olduu
gibi sonra da b t n T rk devletlerinde tu kullanlrd (Divn, III, s. 127, B.A. tere.; 1.
H. U zunarl, Osmanl Tekiltna medhal ve M.Z. Pakaln, Osmanl tarih deyimleri ve terim
leri szl.
I Bk. O sm an T uran, Eski T rklerde okun h ukuk bir sem bol olarak kullanlm as", Belle
ten, (1945), XXXV, 305-318.
10 Chronography, trc. Budge, London, 1932, s. 195.
II N r. O rhan aik, s. 23.
12 bnul-Esr, Kahire, 1303, IX, 208.

5 6

SELUKLULAR TARH

S elu k -o u llarm n D u k a k ta n ileri cedleri h a k k n d a bir bilgiye sah ip d e


iliz. R e d e d d in in S eluku n atalar o larak T u ru l, T o k su rm u ve Keregci-ho ca adlar eski k ay n ak larn hi b irin d e m e v cu t olm ayp ta rih b ir ky
m e t tam az. Bu seb ep le Ouz-nmed e hargh-tr (251a) ve K garl M ahm d d a adrc (1, 2 73) m n a sn a gelen keregci ad n a d ay an larak Sel
u k lu la rn tim a ve h u k u k m ev k ilerin i ty in te e b b s 13 ta rih b ir ess ile
ilgili b u lu n m a d gibi asl b ir boy beyi o lm as ve h u su siy le T u k a k 'n olu
S eluku n s-ba gibi y k sek b ir m ev k i ve u n v an sah ib i b u lu n m a s ile de
uzlaam az. Z ira, ilerid e g rlecei zere, Y engi-K ent y ab g u larn n S eluklu
lara kar d m an l o k ad ar d e rin d ir ki, h k im iy e t ve slm iyet dv asn d a
b u lu n a n Seluk ve K nk b o y u n u k ltm e le rin i an la m ak hatayd. B unun
gibi S elu k u n m e n 'e in i eski T rk h k an lar so y u n a balayan b ir g r de
ayn d ereced e m u k ab il b ir ifrat te m sil eder.
F ilh ak ik a K arah an llar gibi S elu k lu larn d a k e n d ilerin i efsnevi Afrsyba n isb e t e tm e le ri14 ve b u n u n S u lta n n m e n ru n d a d a z ik ri15 h a k ik a tte
d e sta n Ouz H ann b u isim ile F arsaya in tik a lin d e n ve k e n d ile rin i o n u n
n eslin d e n ve K nk b o y u n d an gelen asl bey lerin to ru n la r say m alarn d an
b ak a b ir m n y a gelm ez. Bu seb ep le b t n O u zlarn O uz H a n a ve A frsy b a n isb e ti tab id ir. N ite k im h ristiy a n k ay n ak larnda, halfeye gnderdii
b ir m e k tu p ta , T u ru l b e g in k e n d isin i H u n h k m d a rla r so y u n a b ala
d n a d ir rivyet de bu m h iy e tte d ir16. S elu k lularn G aznelileri klezde
ve k e n d ile rin i d e p d ia h z d e sa y m a la r17 b t n O u zlar gibi o n la rn da
d e sta n O u z H an evld o ld u k lar a n a n e sin e sad k at g sterd ik lerin i ifde
eder. K garl M a h m u d a ra m en K m k larn O uz boylar a ra sn d a so n u n c u
m evkii igal e y le d ik le rin e 18 d ir b ir delil de T rk le r h a k k n d a ok esasl b il
gilere sah ip b u lu n a n ve h a tt baz k ay tlara gre de Ouz-nme rivyetlerini
duyan s ry n M ihael, S elu k lu larn ik tid a ra geliini n ak led e rk e n , bu srada
to p la n a n k ab le re isle rin d e n en son m evkide b u lu n a n b irisin in h k m d a rl

13 Zeki Velidi Togan, Umm Trk tarihine giri, stanbul, 1948, s. 175-177.
14 N izm ul-m lk, Siyset-nme, nr. H. Darke, T ahran 1968, s. 13, 233.
15 A tabeg M untecib ud-D n, Atabet l-ketebe, T ahran, 1329, s. 33; H am dullah Kazvin,
Selukun otu z drdnc babasnn A frsyba ktn yazar (Trih-i gzide, s. 434);
bn H assl, Belleten, XV, A rapa m etin, s. 37; E bl-gazi, ecere-i terkime, (nr. T.D.K.,
46b.) de O uz han ile A frsyb birletirir.
16 E bul-Ferec, s. 201.
17 Z ahir ud-D n N pr, T ahran, 1332, s. 13, 14.
is Bk, A bdlkadir nan, "O ru n ve l m eselesi, THT mecmuas, 1, 121-133.

SELUKLULARIN MENELER VI II K 1)1 VRII M

5 7

kazand n a d a ir b ir hikye a n la tm a k la ayn h d iseye iaret e d e r19. Ouznmenin Yengi-kent y ab allarn n evvelce Kay, so n ra d a Y azr bo y larn a m e n
su p b u lu n d u k la rn b elirtm esi ve K nklar z ik re tm e m e si d e m n ld r. N ihyet Seluk ve b ab asn n O u z d ev letin d e yabgu deil s -b a m ev kiinde
b u lu n m a s d a d ik k ati eker.
Bu seb ep le S eluk lu larn k en d ile rin i O u z H a n a (A frsyba) bala
m alar ne o n larn , d o ru d an -d o ru y a, K aanlar s l lesin e m e n su p o ld u k
larna d e l le t e d e r ve n e de, aksi ta k d ird e , o n la rn asaletleri p h e y e d e r.
E ssen m sl m a n k ay n ak larn a gre, y alnz K arah an llar ve S elu k lu lar d e
il, ran k lt r te sirin e pek az u ra m M a n ih a ist U y gurlar bile efsnevi
atalar B uu H a n A frsyb ile b irle tiriy o rla rd 20. B u n u n la b e ra b e r O uz
H a n n A frsyb o ld u u n a d ir riv y etler m u a h h a rd r. G azaln in T rk le rin
A frsyba Tunga-alp d e d ik le rin e d ir rivyeti m n l o lu p bu, efsnev A lp-er
T u n g a o lu p N ideli Kad A h m e d de T u n g a A lp kaydn v e rm itir21. E b u lgaz B ahadr H an O u z H an ile A frsy b aka ayn ahs o larak g ste r
m itir22. Ouz-nmen in b ir h u l sa sn v eren Tevrih-i Trkmniyye m ellifi
K ara-ko y u n lu lar ve d i e r O uz h n e d a n la r gibi S eluklularn d a O uz
H a n dan g eld ik lerin i yazar, ki b t n m u a h h a r kay naklar b u h u s u s ta ittifak
e tm itir.

2. Seluklular ve Hazarlar Meselesi

S elu k lu larn m e n e i ile ilgili riv y etlerin b iri de D u k a k n H azarlar ile


m n se b e tin e ve o n la rn ta b iiy e tin d e b u lu n d u u n a d ird ir. G erek ten Sel
uk beyleri a ra sn d a en yal ve bilgili g ste rile n nan Beyin S elukun
olu ve T u ru l Beyin am cas n an veya M u sa Yabgu riv y etlerin e daya
n larak A lp A rslan a d n a yazlan F arsa Melik-nme D u k ak H azar T rk le
rin in t b ile rin d e n ve ileri g ele n le rin d e n g ste rd ik te n so n ra H azar h k an ile
b o z u m a sn a d ir de b ir hikye a n la tr23. Bu e serd en , d ier kay n ak lara n a z a

19 Chronique, frans. trc. C habot. III, 157.


20 Cuvayn, Cihan-gu, GM, I, 40. D ikkate yndr, ki U ygurlarn destan atas olan Buu
Han H rezm -hlar devrinde de biliniyordu (Tevessl, s. 156).
21 Nasihat ul-mlk, B ritish M usum , Or. 135, 33a; O. T uran, Trk Cihan hkimiyeti mefku
resi tarihi, I, s. 81.
22 ecere-i terkime, 46b.
23 bn u l-Adm, Buya, Bibi. N ational, A. 2138, 189a; A bul-Farac, s. 195.

5 8

SELUKLULAR TARH

ran, bir az d a h a fazla bilgi v eren M rh w a n d 24, H azar h k m d a rn Yabgu ad


veya un v an ile zik red erk en , O u zlara a it b u u n v a n dolays ile, H azar t b ii
yeti m ese le sin i p h ey e d r r veya te k i k ay n aklara yaklar. Melik-nmeyi b ak a b ir e se rin d e de z ik red en ayn m ellif25 d a h a fazla ve farkl b ir bil
gi v erm e m e k le b u k ay b o lm u k ay n a n S elu k lu larn m e n ei h a k k n d a bir
ka c m le d e n b a k a b ir m a l m a t ih tiv a e tm e d i in i m ey d an a koyar. B una
m u k ab il ayn Melik-nmeye d ay an an E b u l-F erec de D u k a k 'n z u h ru n u ve
o n u n y k sek b ir itib a ra ve m evkie sa h ip ik en ih tilfa d t h k m d a r
O uz Y abgusu deil H azar H kan g ste rip ikisini b irb irin e k a rtrm ,
H azar h k a n ve O uz Y ab g u su n u , bylece b irle tirip iki rivyeti b a site ve
tek e irc e tm i tir (E b u l-Ferec, Chronography, A. B udge, s. 195). H lb u k i bir
tarih i M rh w a n d in verdii b ir ok riv y etlerin bu k ay n ak ta n gelm i b u
lu n d u u k a n a a tin i b e lirtm i tir26. E s se n M rh w a n d in S elu k lu larn m ene in e d ir riv y etlerin d ek i m p h e m iy e t, H azar h k an ile O uz Y ab g u su n u n
k artrlm a s gibi te n k u z la r d a b u h u s u s u m ey d an a koy m ak tad r. B u nunla
b e rab e r D u k a k n H azarlar ile m n s e b e ti h ak k n d ak i k ay tlar Melik-nmeye
m a h s s o lm ayp b n H ass l (s. 49) ve bn T ik ta k a 27 d a S elu k lu larn t b ii
yetin i H a z a rla ra balar. Lkin bn u l-E sr (IX, 162), Sadr u d -D n el-H sey n
(s. 1) ve b u g ru b a d h il k aynaklar, a sla H azar h k a n n d a n b a h se tm ek siz in ,
sadece D u d a k n T rk h k m d a r Y abgu ile m n se b e t ve m c d ele lerin i
nak led erek , ta rih realitey i a k se ttirirle r. A sln d a b irb irin e k arm iki rivyet
de b ir ta rih geree dayanyor; ark tak i T rk kavim leri, im aldeki B ulgarlar
ve Kievd eki R u s k n ezleri gibi O u zlar d a H azarlara tbi b u lu n u y o rd u .
F ilhak ik a D u k a k ve Seluku n H azarlara tb iiy etin e d ir bu kaytlar,
T rk h k m d a r Y abguyu z ik re tm e m e k le b erab er, bu tb iiy e tin ancak O uz
h k m d a r v stas ile o ld u u n u ve h e rh a ld e eski bir devre aidiyetini a k se t
tird i in i ifde e tm e k te d ir. N ite k im 9 2 2 de

O uzlar

ziyret e d en bn Fadln

on lar H azar h k a n ile d m a n lk h lin d e

b u lm u ;

bz O u zlarn H azarlar

elin d e e sir o ld u u n u ve b u seb ep le h alfen in b u elisinin H azarlar O u z


larn aley h in d e k k rtaca n d an en d ie e ttik le rin i k a y d e tm itir28. G erekten
M rhvvandn riv y etin d e H azarlarn b ir k sm O uz beylerini e sir ve k a tle t
ti in e d ir b ir k ay t d a m ev c d d u r. F ak at K taylar d ah a sonra, 9 2 4 ylnda,
4 Ravzat us-saf, Bombay, 1286, IV, 71.
25 Dstr ul-vuzar, T ahran, 1317, s. 147.
~6 Cl. C ahen, Le Melik-nme et l'histoire des Seldjukides, O riens, 1949, II. I, s. 32.
27 Kitb ul-fahr, Kahire 1027, s. 214.
28

Zeki Velidi Togan, A rapa m etin, s. 16.

SELUKLULARIN MENEL Rl VI l K III VRII K

5 9

M o o listan igal e tm e k le tle Peeek, K im ek(K pak)leri y erle rin d en oy n a


tarak id d etli sav alar b alam ve bu seb ep le P eenekler 9 3 2 de g arb a d o ru
p sk rt l n c e o n la ra kar H azarlar O u zlar ile ittifa k yapm ve bu sayede
O uzlar d a H azar d e n iz in in ark s h ille rin i ve evvelce Siyh-kh d en ilen
M in(M an )k la y arm -ad asn igal ed ip y u rt e d in m ile rd i29. H azarlar bu
ta rih te n so n ra d a a rk ta n O uz ve K paklarn, im ald en de R us ve dier
Slavlarn istil la rn a u ram lard . N ite k im 9 6 5 d e T rk le rin (O uzlarn)
h cu m lar k a rsn d a zor b ir d u ru m a d e n H a z a rla r H rizm lilerin y ard
m n a b av u rd u k lar gibi30 9 6 9 d a d a Slavlarn a k n la rn a m ru z k a lm la rd 31.
lk S elu k lu lar ile o n la rn d hil b u lu n d u u Y abgu O u zlarn n , b u in h ita t
devresind e, a rtk H azarlara tb iiy eti b ah is m ev zu u olam az.
F ilhak ik a k ay n ak larn kaydettii O u zlarn H azarlara tb iiy etin i re d d e t
m ek m m k n deildir. Z ira b u istil la ra k ad ar H azar devleti p e k kuvvetli
olup, ark, im al ve garp k o m u la r T rk ve Slav kavim leri z e rin d e n fu z
ve h k im iy etin i icr ediyor; b u n la r h k a n a vergi d y o rd u . IX. a srd a Ki
evde o tu ra n R u s veya V areg p re n sle rin in T rk e H kan (Chakanus) u n v a
n n tam a la r d a H azarlara tb iiy etleri ve k lt r te sirle rin e m aru z kalm alar
n eticesi id i32. Bu k u d re ti dolaysiyle H azar h k a n slm lk e le rin d e yaayan
M usev d in d a la rn k o ru y ab iliy o r ve b ir h a v ra n n y k lm asn a m u k a b il til
eh rin d ek i cm iin m in re le rin i ykm ak ve m ezzin lerin i ld rm e k te h
d itle rin i y a p ab iliy o rd u 33. te h e m bu k u d re tle ri ve h e m de Seluk kay n ak
larn n rivyetleri bu eski d evirde S elu k lu larn dhil b u lu n d u u O uzlarn,
Yabgu v stas ile ve zayf b ir feodal bala, H azarlara tbi b u lu n d u k la rn k a
b u ld e b ir z o rlu k kalm az; ta rih ve h u k u k b ak m d an baka bir O uz yabgusu
d a b a h is m e v z u u o lam ay aca n d an S elu k lu larn ayr b ir g ru p h lin d e H a
zarlara tb iiy eti d n c e si de vrid saylam az34. E ssen a rk ta n gelen bu
b asklar te siri iledir, ki H azar h k an eski t b ile rin e kar, ayn istil te h d i
d in e urayan, H re z m lile rin y a rd m n a b a v u rm u tu r.

29 M esd, Murc uz-zeheb, nr. B. M eynard, II, 38-64; Kitb ut-tanbih, BGA. 181, stahri,
BGA, s. 9 vd., bn Havkal, nr. Kramers, 389-383; Marvazi, Tabay ul-hayvn, nr. V.
M inorsky, s. 18 vdd.
111 bn M iskveyh, VI, 209; bn l-Esr, VIII, 186.
31 M ukaddasi, BGA, 361; A kdes N im et K urat, Peenek tarihi, s. 90.
12 Bk. Barthold, Orta-asya Trk tarihi hakknda dersler, 55; Minorsky, "R uslar, .A. VIII,
788; Mcmel ut-tevrih, s. 421.
33 bn Fadln, 35, 45; Ykut, M ucem ul-buldn, Beyrut, 1956, III, 369.
34 Zeki Velidi Togan, G iri, s. 178.

6 0

.SELUKLULAR TARH

Bu su re tle , S elu k lu larn , B u h r b lg esin e g m elerin e de in , H a


zarlara bal b u lu n d u k la r h a k k n d a K u tsc h e ra d a n b eri h e n z itib rn kay
b etm e y e n isab etsiz b ir g r 35 ile b u n u n zdd o larak b u tb iiy eti tem m iy le
in k r ed en m u k a b il te z in 36 de ta rih realitey e aykr o ld u u n u , kaynaklar
fazla zo rlay an iki ifra tn d a b u ek ild e u zlaab ilece in i m ey d an a k o ym u
o lu y o ru z. Bylece b u k aytlara, Y abgu v stas ile H azar h k im iy e t ve n fu
z u n a 9 2 2 'd e n n ce ve so n rak i d ev rin m p h e m b ir h tra s gz ile b akm ak
icap eder.
S eluku n o u lla rn n Tevrat isim le ri ta m a s ve Z ek eriy a K azvinnin,
S u lta n S an cara ayak lan an O u zlar H ristiy a n (Nasra) g ste re n k k s z bir
kayd ile, o n la rn esk id e n s d in in d e o ld u u n a d ir id d ialarn o rta y a k m a
s37 hi b ir essa d a y a n m a m ve n ite k im Z eki V elidin in b ir te n k id i38 syesin d e b ir d a h a byle b ir m e se le b a h is m e v z u u e d ilm e m itir. Lkin b u tb ii
yet e s sn a ve b u isim lere d ay an an H azar m te h a sss b ir tarih i, d a h a zayf
b ir te z olarak, S elu k lu larn m u sev li in i ileri s re rk e n S eluku n o u lla rn a
aid M ikil, Y usuf, M usa, Y u n u s ve b ilh a ssa s r il adn (hi b ir se b e p o lm a
d ve z te n yan l b u lu n d u u hld e) y ine Z ek eriy a K azvinn in O u z larn
b ir ib d e th n e s i (ve lehum beytun ibde) ifd esin i delil sa n m 39 ve b u hayal
ib d eth n ey i, h a k sz yere, h a v ra k ab u l e tm i tir40. C a h e n e m u k ab il M in o rsk y
bu isim le rin H azar m e n e iini vrid g rm e k te , fakat S elu k lu larn m u sevliine, h ak l o larak o n u n gibi, ih tim a l v e rm e m e k te d ir41. E sastan ri b u faraziyeler y an n d a, d i e r gebe O u zlar gibi, S elu k lu larn d a slm iy e ti ka
b u ld en n ce K am lk (am an ) d in in d e y aad k lar o k ad ar aka b e llid ir ki,
slm d ev rin d e de ra stla n a n b u isim lere, o lsa olsa, H azarlar ile tic ar ve k l
t re l m n s e b e tle rin b ir t e siri gz ile b a k m a k ta n ve T rk le rin ad ko y m a
a n an eleri icb sa y m a k ta n b a k a b ir m n v erilem ez. te y an d a n S e l u k un
o u lla rn n ayn z a m a n d a A rsla n , Y nal ve n a n gibi T rk e ve y ab an c ol
35 Zeki Velidi, D ukak ve Seluku n H azar H kan ve O uz Y abgusuna tbi b u lu n d u u n a
d air iki rivyeti te lif etm ek sizin kullanm , fakat b unlar Y engi-Kent y abgularndan ayrm tr, bn Fadln, s. 143; G iri, 174 vd.; O. Pritsak, Kprl armaan, s. 400; D.
D unlop, The Jewish Khazars, P rinceton, 1054. s. 258-260.
36 Kafesolu, s. 24; M ehm ed K ym en, Seluk im p arato rlu u n u n k u ru lu u , DTCF der
gisi, XV, 1-3, s. 88; Faruk Sm er, X. Yzylda O uzlar, DTCF dergisi, XVI, 3-4, 149 vs.
37 Bk. B arthold. "O rta A syada H ristiyanlk, TM, I, 78; Cl. H uart, "Seluklular, El, VI,
216.
38 "O uzlarn hristiyanl m e selesi, TM, II, 61-67.
39 sr ul-bild, s. 588.
40 D unlop, The Jewish Khazars, s. 2 6 1 .
41 M inorsky, O riens, XI, I, 143.

SELUKLULARIN MENELER VE LK 01 VHII K

_______________________________________ 6 1

m ak zere iki t rl adlar o ld u u n u d a biliyoruz. N itek im d a h a so n ra da


d erin bir m an ile slm o ld u k lar ilk d ev ird e h e m T rk e ve h em m sl m a n
adlar tay o rlard . M esel T u ru l Bey ve A lp A rsla n n M ehm ed, ar
Beyin D vud, S an carn A h m ed , T a p a rn M eh m ed, G m T e k in in A h m ed
(D n im en d G azi) gibi T rk e ve slm ad lar d a b u ra d a h a trla n a b ilir ve
h em en b t n T rk b ey lerin in b u d u ru m d a b u lu n d u u n u syleyebiliriz.

3. Ouzlarn Hayatlar ve Dinleri

Seluk aile sin in m e n s u p b u lu n d u u K nk boyu d a Sr rm a ve A ralH azar d en izleri kylarn a k ad ar u z a n a n g en i b ir lk ed e y u rt tu tm u O u z


lar ara sn d a ve Sr suyu kava n a yakn b ir blg ede o tu ru y o rd u . O u z ilini T ala (Evliya-ata) ve S ayram d a n B u h rya ve H rizm d e n rg en e,
Sr v d isin in iki k e n a rn d a n A ral ve H azar d en iz le ri a ra sn a k a d a r diye ta rif
eden O uz d e s ta n n n 42 izdii h u d u tla r ile X. a sr A rap corafyaclarnn
rivyetleri b irb irin e u y g u n d u r. Bu seb ep le de H azar ve Sr n e h ri aras, O u z
lara n is-b e tle Ouz l (M afazt ul-guziyya) ve S eluklulara a it bz kay
n a k lard a d a Yayk n e h ri ve H azar d e n iz in in ark taraflar Hazar l (Det-i
Hazar) ad n alm ve O uz-S eluk m u h c e re tin d e n so n ra d a b u ra lar y u rt
ed in en kavm e n isb e tle de Kpak l (Det-i Kpak) ism i ile ta n n m tr.
G k -t rk d e v le tin in balca u n s u ru n u tek il e d en (bu h u su s h e n z an la la
m am tr) O u zlarn , b u d ev letin y k ln d an so n ra, to p la n d k lar (eskiden
de vard) b u y u rtla rn d a b ir d e iik lik olm am ; O uz ta rh n m n : b izim ve
ecd adm zn z a m a n n d a b u ra la rd a n hi b ir h k m d a r elisinin getiini g r
m ed ik ve iitm e d ik ifdesi ile b u b lg ed e o tu rd u k la rn b izzat beyn e tm e
leri de d ik k a te yn ve k ay n ak lara u y g u n d u r43. B u nunla b e ra b e r G k -t rk
d ev letin in y k ln d an so n ra, VIII. a srn ikinci yarlarnda, O uz ve Karlu k larn cen u b a, eski A k -h u n la r lk e sin e g t k le rin i de biliyoruz. O u zla
rn bu lk ed ek i siyasi, tim a ve k tisad h ay atlar ve eh irleri h a k k n d a
slm corafyaclar ve b u a rad a bn F adln m h im bilgiler v erm itir. U m m iyetle gebe veya yar gebe o lm ak la b e ra b e r bu O u zlarn Y engi-kent,
C end, S ab ran (S avran), S t-k e n t, A tlh , Sal, O rd u , Bala v.b. biro k e
h irleri de vard.

42 Red ud-D n, Cmi ut-tavrih, T ahran 1 3 3 8 ,1, s. 32; ecere-i terkime, 42a.
43 bn Fadln, s. 16.

6 2

SELUKLULAR TARH

Sr n e h ri k avana yakn b ir y erd e k in Y engi-kent (arapa Karyat ulhadse, F arsa Dih-i nev) eh ri O u zlarn p a y ita h t o lu p yabgular k n orada
o tu ru r idi. G k -t rk le r z a m a n n d a m e v c u t o lan Yabgu u n v an h k a n d a n so n
ra gelen b ir dereceye te k a b l ed iy o rd u . Hkan u n v an ise bu devirde sdece
a rk ta U ygurlar, g a rp ta d a H azarlar ta ra fn d a n k ullan ly o rd u . O uz devleti,
boy beyleri v stas ile ve feodal b ir ba la Y abguya bal b ir kab ileler b irli
in d en te e k k l ed iy o rd u . Y abgun u n o to rite si zayf ve boy b ey lerin in nfzu p ek kuvvetli o lu p b u n la rn sk -sk to p la n a ra k il ve y u rt ilerin i m zk ere
(jkenge) y ap tk larn ve M oollarn Kurultaylarna b en z e r a risto k ra tik bir
siyas m e sse se y e sah ip b u lu n d u k la rn in kaynaklar bn F adln (s. 10) ve
Ouz-nme g ste rm e k te d ir, ki b u m e sse se y e G k -t rk lerd e d e ra stla n m a k ta
ve Dede Korkut d a b u h u s u s ta ta fsil t v erm ek ted ir. F ak at M oollardan farkl
olarak eski T rk k a an larn n b u to p la n tla r a risto k ra tik bir d e m o k rasi idi.
G ebelik vasf esas o ld u u iin Y e n g i-k e n tte klayan O uz yabgular yazn
yaylalara k y o rlard 44. Ouz-nmeye gre Y en g i-k en tin O uz H an ta ra fn
dan k u ru lm a s ve d e sta n d a saylan b t n y ab g u larn m erk ezi g sterilm esi
bu e h rin eh em m iy etiy le ilgilidir. Ouz-nmen in R e d d d n rivyeti bu
devirde te e k k l e tm i o ld u u n d a n O u z 'u n d ed esi ve K ara H a n n babas
d a Y abgu say lm tr. Bu seb ep le d e s ta n d a ilk ve k k yabgu m n sn d a ona
Dip-yabgu" sfat v erilm itir. F ilh ak ik a K garl M ah m u d b u kelim eye kk,
asi, te m e l ve d ib m n la rn v e rm e k te ve ikinci kelim e de d e sta n d a isabetle
halkn by (Buzurg-i cumhur) o larak izah e d ilm e k te d ir45. Bylece b u g n e
k ad a r b o z u k im llar ile m ey d an a k an ve b ir t rl m n s anlalam ay an ilk
O uz h k m d a rn n Dip-yavku, Dip-yavgu ve Dip-yabgu o ld u u n u d a g ste r
m i olu y o ru z. S elu k lu larn z u h ru n d a d a yabgu h k an d a n so n ra siyas bir
m evkii g ste riy o rd u 46. N a ra h de T ala eh ri p d i h n a b y k l n d e n
dolay Yabgu d e n ild i in i47 ve Mcmel ut-tevrh O uz H a n n en b y k evld
n a verilen b ir u n v an o ld u u n u (T ah ran 1318, s. 102) sylem ekle yakn bir
m ny a k se ttirm ile rd ir.
O uz d e sta n n n bz yabgular, Sr n e h ri ile alk asn d a n dolay, Sryabgu (Sr-yav) ad ile k ay d etm esi ok m h im o lup b u n d a n h a b e rd a r o lm a
44 bn Havkal, s. 512. St. Julien, s. 62; bak. E. C havannes, Documerts, 15.
45 Divn, III. s. 84; Cmi ut-tevrih, T ahran, I. s. 30.
46 Kgarl M ahm ud, III, 24. Essen neredilm em i bir aratrm am zda gsterdiim izzere Yabgu unvan byk Kun (H un) im paratorlarna aid olup incede Tan-yu, an-y
ve e-hu ekillerinde telffuz edilm i ve bunun T rke asl, m ns ve yabgudan bozm a
olduu bugne kadar anlalam am tr.
47 Tarih-i Buhr, T ahran, 1317, s. 6.

SELUKLULARIN MENELER VE IlK 1)1 VRI

______________________________________6 3

yan M a rq u a rt garb Gk t rk h k m d a r ste m inin Bizans k ay n aklarnda


Slzbul, T a b e rde Sincib adlar ile zik red ilm esin i, isabetli b ir g r ile, Sryabgu o larak izahn te yit ed er. in k a y n ak larn n d a garp G k -t rk lerin i
bzan Yabgu Trkleri veya kabileleri ad ile a n m a s ve h u s siy le S r-T ardu
kavm inin bu n e h ir ism ini alm as d a kayda y n d r48. H azar h k m d a r da
h e n z G k -t rk le re tb i o ld u u ve h k a n u n v a n n tam ad devirde Yabgu
unvan ile an ly o rd u ki, B izans, E rm en i ve G rc kaynaklar b u n u sra ile
Zibel, Cebu ve Cibgu ek illerin d e k ay d ed iy o rlard 49. T a b erd e n so n ra bz slm kaynaklar d a b u O u z u n v an n Cibbuye, Cibguye (T rkede c ve y tebd l m a l m d u r) ek illerin d e n a k le tm ile rd ir50. G k-trkle.r zam an n d ak i d e
recesini m u h a fa z a e d e n 51 Yabgu u n v a n n n Sr-yabgu ekli ile devam d ik k a te
yndr. S elu k lu lar d ev let k u rd u k ta n so n ra H k an y erine S u ltan un v an n
aldklar z am an b u u n v an eski derecesiy le ve Melik m u k ab ili Yabgu ve Uluyabgu ek lin d e m u h a fa z a e tm ile rd i52.
O uzlar, G k -t rk le r z a m a n n d a o ld u u gibi, X. a srd a d a eski m an
(K am lar) d in in e bal b u lu n u y o rla rd . slm iy etin u l h iy e t an lay n a yakn
olarak bir Tanrya, o n u n kadir-i m u tla k o ld u u n a , h ire t h ay atn a, d n y ad a
ilen en savap ve g n a h la ra gre Umak (C e n n e t) ve Tamu (C e h e n n e m )d a
m k fat ve m c z t g recek lerin e in an y o rlard . teki d n y ad a l z m u n a
inan d k lar iin de k a h ra m a n la rn at ve silh lar ile gm y o rlar ve tafsiltn
bildiim iz d efin ve m te m (yu) m e r sim le rin e gre de cen zelerin i d efn e
diyorlard . slm iy etin k a b l n d e n so n ra d a S eluklularn k sm e n bu m er sim lere riy et e ttik le ri g r lecek tir. D in in an lar gibi siyas, tim a ve
h u k u k a n an e ve te k il tla r d a d ev am ed iy o rd u . H rizm ve tile k o m u
olm alar ve slm d n y as ile H azar ve B ulgarlara giden b y k kervan yolu
z erin d e b u lu n m a la r syesinde m s l m a n la r ile ktisad ve k lt re l m n
se b etlere gem i olu p , hayvan m a h su lle rin i satyor, o n la rd a n m a m l eya
alyor; slm lar ve m e d e n iy e tle rin i re n iy o rla rd 53. B u n u n la b e ra b e r H az ar

48 E. C havannes, Documents sur les Toukiue, s. 95, 219, 226.


49 C havannes, s. 228.
50 H rizm , Maftih ul-ulm, Kahire, 1342, s. 73; Birn, sr ul-bakiye, s. 101; Mervez,
Tabyi ul-hayvr (nr. V. M inorsky, s. 43) ve bundan da M ecdddin A dnan Tarih-i Tr
kistan, (Kazvin, ahr makale) s. 186. Bu kaynaklarda yabgu ya cabye olarak kaydedil
m i veya istin sah hatlar dolays ile nirlerce okunam am ve bazan da yanl basl
m tr.
51 W. T hom son, Inscription, s. 146.
52 Avf, Lubb ul-albb, T ahran, 1335, s. 53. 56; Said Nefisi, Bayhk, III, s. 1370, 1377.
53 Bk. O sm an T uran, T rkler ve slm iyet, D.T.C.F. Dergisi, 1946. IV. 4, s. 458-461.
am nlik ve slm devrinde tarkatlere tesirleri iin bak. Trk Cihn hkimiyeti mefkresi
tarihi, stanbul 1 9 6 9 ,1, s. 48-62; s. 175-186.

6 4

SELUKLULAR TARH

lar k sm e n ve til B ulgarlar to p ta n m sl m a n o ld u u h ld e O u zlar bir


m d d e t d a h a am an d in in e bal kaly o rlard .
Lkin b u tic re t ve te m a sla r sy esin d e slm d in yavaa o n la ra ile
m ek te, h e n z in a n m a m a k la b e ra b e r baz slm t b irle r yaylm akta; kelim e-i
a h a d e t b ilin m e k te ve h ele Kuranm o k u n u u on lar te s h r e tm e k te idi.
9 2 1 de b u h u s u s la ra d ir m a h a d e ve k ay tlar ok m n ld r54. N ite k im bu
te sirle r ile O u zlarn k k Y nal m s l m a n o lm u; fakat m ill ve d in
a n ane h e n z k u d re tli o ld u u iin mslman olursan bize reislik edemezsin" 55
m uh alefetiy le k a rla a ra k te k ra r m n li e d n m ey e m e c b u r k a lm tr. Bu
gibi m u h a le fe t ve m u k a v e m e tle re ra m e n slm iy et a rtk IX. a srd a n itib a ren
eh irli O u zlar ve K arlu k lar a ra sn d a n f z a b alam ve ted ric e n yaylm a
y o lu n a g irm itir. N ite k im X. a srn o rta la rn d a T ala, Sayram , im k en t, (spiap), F rb (K arauk), K arnak, S unak, C u m lag u , Sal, A tlh , S t-k en t,
S abran (Savran) eh irleri a rtk m s l m a n o lm u ve h a tt O uz y ab g u su n u n
id re sin d e o ld u u n u k a tiyetle b ild i im iz C en d ve Y en gi-kent e h irlerin d e
bile h a lk n b ir k sm ve h a tt O u z ve K arlu k lard a n ad rla rd a o tu ra n
10.000 h n e slm iy eti k ab u l e tm i ti56. B u n u n la b era b e r O u zlarn yabgjular
ile b irlik te ve k itle h a lin d e slm lam alar d a h a b ir devre uzayacaktr.

4. Seluklularn Tarih Sahnesine k

Bu u m m ta b lo S elu k lu larn ilk y u rtla r ve h ayatlar h a k k n d a b ir fikir


verm e e k fidir. S eluku n O uz y ab g u su y a n n d a S-ba (o rdu k u m an d a n )
olarak b u lu n m a s b u K nk boyu ve b ey in in d ah a b ala n g ta m h im bir
m evkie sah ip o ld u u n u g sterir. K garl M a h m u d u n S eluku, b ir a sr so n
ra bile, Seluk s-ba ad ile a n m a s (I, 392) ve b t n kay n ak lard a b u u n
van n te k ra rla n m a s o n u n b u m ev k id e u z u n m d d e t b u lu n d u u n a b ir d e
lildir. D u k a k n d u ru m u n a ve Y abgu ile m n se b e tle rin e b a k lr ve m ev
k ilerin irslii k aid esi d n l rs e o n u n d a b u m ak a m d a k ald n a h k m e t
m e k te b ir h a t o lm az. D ik k ate y n d r ki, Seluk ve D u k ak n O uz yab
g u su n e z d in d e k i m evki ve selh iy etleri ile bn F ad ln n g r t A lp-

54 bn Fadln, s. 10-11.
55 bn Fadln, s. 13.
56 bn Havkal, s. 512-514; M ukaddesi, s. 272-275; slm iyetin T rkler arasnda yayl
iin bak. Trk Cihn hkimiyeti mefkuresi tarihi, 1, s. 133-162.

6 5

SELUKLULARIN M EN tLIR VI II K III VRII K

togan-olu E tre k 'in d u ru m u a ra sn d a ta m b ir ben zerlik vardr. G erekten


halfenin elisini k u rd u rd u u ad rlard a m isa fir ve kabul eden, O u z la n slm iyete d vet teklifini ve hediyeleri alan, by k bir ailesi ve kalabalk bir
m aiyeti o lan ve bu m n se b e tle de Tarkan, Ynal v.b. O uz b y k lerin i to p
layarak d u ru m u b ir h a fta m z k e re d en s o n ra k a ra r veren E tre k id i57. D u k ak
ve S eluku n yabgu y a n n d a m evki ve selh iy etleri ayn o ld u u gibi b ilh ara
T u ru l ve ar b eyler de A rslan Y abgud a n so n ra am calar n an M usa
Y abguya kar ayn k u d re t ve selh iy ete sa h ip b u lu n u y o rd u . Bu, H azarlard a
hkan ile vekili (Hakan-beg) ara sn d a k i m n se b e tle ri h a trla tm a k ta d r58.
H albuki O u zlard a b u v ek let re sm e n selh iy eti zayf olan Kl-erkin (Kzerkin) ve Ynal-Tigine a it idi59. Bu b e n z e rlik le re ra m en D u k ak ile E trek
ara sn d a b ir isim m n se b e ti g r n m e m e k te ve D u k a k n b u m a k a m a d ah a
so n ra geldii ve E tre k in D u k a k n b ab as o ld u u ih tim lin i m ey d a n a koy
m ak ta d r. Etrek ism in in sarn m n sn d a b ir k elim e o lm a s60 ve XII. a sr
b an d a K pak h a n n n da, b ir telffu z fark ile, A trak adn ta m a s61 bn
Fadln ta ra fn d a n v erilen b u ad ve im l n n yanl olm adn, a rtk o n u n ve
b ab asn n isim lerin i b ak a t rl y azm a k ta n d a vazgeilm esi gerek ti in i sy
lem eliyiz.
O uz d e v le tin d e kuvvetli b ir a sk e r ve siyas m evkie sah ip b u lu n d u u
g zken D u k a k n Y abgu ile m cd elesi, m a sa lla r ile k ark rivyetlere
gre, k in cisin in M sl m a n la ra veya H azarlara kar girim ek isted i i te h li
keli b ir sefere m u h a le fe ti ile b alar ve m esele cidd b ir atm a safh asn a
intik al eder. F ak at O u z b ey lerin in araya g irm esi ile Y abgu ve D u k ak barr.
Bu h d ise dolays ile de D u k a k n k u d re ti ve h re ti a rta r62. H ikye D uk a k n h e m O uz d ev letin i m ace ra lard a n k o ru m ak , h em d e slm lk e le rin e
tecvz n le m e k m a k sa d n b e lirtm itir. R ivyetin bu so n k sm n d a Seluk
h n e d a n n k u d sle tirm e k ve o n u n m sl m a n olm ayan ilk c ed d in in d e d in
h a m iy e tin i

g ste rm e k

tem y l

se z ilm e k te d ir.

G erek ten

bu

tem y l

dolaysiyle ilk slm iy eti D u k a k n kabul e tti i63 k an aati d e v ard 64. Baka b ir

57 ibn Fadln, s. 15-17.


58 Zeki Velidi Togan, ibn Fadln, s. 142.
59 Ibn Fadln, 15; H rizm , s. 73.
60 Kgarli M ahm ud, Divn, I, 93.
61 Brosset, Histoire de la Gorgie, I, 362.
6~ ibn l-Esr, IX, 162-3, Ahbr ud-devle, s. 2; M rhw nd, IV. 71.
63 T ukak a w a lu m an dahala m in h u m fil- islm .
64 ibn ul-A dm , Bugya, 185a.

6 6

.SELUKLULAR TARH

kaynak, b u h u s u s ta ta fsil ta g irie re k b ir h ikye de n a k led e r. B una gre,


D u k ak ev len irk en , g erd ek gecesi K u ra n a so n su z b ir ta zm g ste rd i in i, bu
m n se b e tle r y a sn d a P ey g am b erin k e n d isin e , doacak b ir o cuun slm iyeti y k seltece in i m jd eled i in i b ild irir65. A sln d a slm iy eti kabul ve ry ile istik b li te b ir e d en h ikye D u k a k a deil S eluka a tfo lu n m a k ta , bu
do u mbarek ve keramet sfatlar ile ifde e d ilm ek te ve o n u n n e slin d en
gelecek h k m d a rla rn dn y ay a h k im olaca rivyetleri b e lirtilm e k te d ir.
Ouz-nme de b u ryy Seluku n a ta s T o k -s u rm a isn d ed erk e n (250b)
O uz H a n ve b t n yabgular m s l m a n y ap tn u n u tu r. B yk devlet
k u ru c u s u T rk h k m d a rla rn a ve h u s siy le O sm an G zye de bu t rl
h rik a r y lar isn d o lu n m u tu r66.
D u k a k n S elu kta n b a k a b ir evld o ld u u n a d ir b ir rivyet67 b ak a
kaynaklarca te y it e d ilm e m itir. D u k a k n l m z e rin e olu S eluku n
gen y a ta s-ba o ld u u , s ratle k u v v et ve h re t kazan d syleniyor.
O n u n O u z Y abgusu ile b o z u m a s ve o n d a n ay rlm asn d a b u a rta n k u d re ti
rol o y n a m a k ta ve h u s siy le Y ab g u n u n h a tu n u n u n ta h rik i b e lirtilm e k te d ir.
Bu d u ru m d a teh lik ey i g ren Seluk, kabilesi ve m aiyeti ile b irlikte, gizlice
y u rd u n u te r k e tm i d r 68. Bu h d ise y ine de S eluku n Y abguya n a za ran d ah a
zayf b ir d u ru m d a o ld u u n u g ste rir. Bylece Seluk kabilesi m e n su p la r
(K m klar), ok m ik ta rd a at, deve, k o y u n ve s r s r leri ile Trkistan pdi
hndan ve y u rd u n d a n u z a k la a rak C en d h av lisine geldi: Ouz ilinden
pdih bulgan Knk uruundan Seluk-beg balk kop il Sr yakasndag Cend eh
rine keldiler.69
Y en g i-k en t b lg e sin d e n C en d h av lisin e gen S eluku n bu yeni y u r
d u n d a k i te e b b sle ri ev ren in tim a a rtla r k ad ar siyas d u ru m ve istik b li
tak d iri b a k m n d a n d a ok m h im d ir. B uras, Yabgu d resin in zayf b u lu n
m as ve slm iy etin yaylm as dolaysiyle, o n u n iin ok m sa it b ir m u h it
idi. Y a b g u n u n C en d e h rin d e h k im iy eti sadece ylda bir defa gelen m e m u r
larn n vergi alm as ek lin d e b eliriy o rd u . Bu sralard a slm iy etin s r atle
yaylm as ise d a h a m h im b ir m il y araty o rd u . F ilhakika 2 0 0 .0 0 0 ad r
h alk n n , yni b ir ka m ilyon in sa n n 349 (960) sen esin d e, b ird e n slm
65 A nonim Seluk-nme, A nkara, 1952, s. 6 vd.
66 Bk. F. K prl, Les Origines de lEmpire ottoman, Paris, 1935, s. 12 vd.
67 Anili Kad B urhan ud-D n, Belleten, XXVII. s. 501.
68 bn l-Esr, 163; Mirhvvnd, IV, 71; Ahbr ud-devle, 2; bn Tiktaka, 214; N ideli Kad
A hm ed, el-Veled u-efik, Ftih 4519, B. 281.
69 E bl-G az B ahadr H an, ecere-i terakime, s. 46a.

SELUKLULARIN MENELER VE l K 1)1 VRII A

_______________________________________ 6 7

dinini kab u lleri ta rih bir dnm n o k ta s m n sn a g eliy o rd u 7". Bu ih tid an n


K arahan llarn essn tekil ed en K arluklara aidiyeti m u h ak k a k ise de O u z
larn d a kendi h u d u tla rn d a cereyan e d en bu in k i f iinde b u lu n d u k la r ve
bu sralard a bu gibi b ir ok h d ise le rin cereyan etti i p h e siz d ir. N itek im
u vd isin d e ve O rd a e h rin d e bir Trkmen m eliki ve D o k u z-O u z lara (Uygurlara) k o m u bir Trkmen lkesi (Melik t-Trkmen ve A r z ut-Trkmen)
m sl m a n o lm u tu 71. Bala ve B u r k et e h irle ri k o rk u la rn d a n m sl m a n
olm u; T e k b k e t e h rin in yars d a yeni d in e g irm i id i72. M ervezin in kay
d etti i M v e ra n n e h r ve H rezm gibi slm lk e le rin e yakn b u lu n a n O u z
lar m sl m a n o ld u k a o n la ra T rk m e n d e n ilm i ve a rtk bu isim slm
m e m le k e tle rin e gen O u zlara ad o lm u tu 73.
Bu srad a ve b u d u ru m d a kabilesi, t b ile ri ve hayvan s r le ri ile C e n d e
gelen Seluk yeni d in in s t n l ve czibesi y a n n d a o n u n b ah ed ece i
siyas im k n lar d a ok iyi k av ram g z k y o r. N ite k im C e n d e v arn ca
ad am lar ile m a v e re ed e re k Yaamak arzusunda bulunduumuz bu lkede
halkn dinine (slm iyete) girmezsek kimse bize katlmaz ve yalnz bir cemat h
linde kalmaa mahkm oluruz ded i in e, h a tt b u m z k e re e sn a sn d a m sl m a n la rn n e fre tin i ek m em ek ve m a k sa d istih s l ey lem ek ta rz n d a fikir
lerini ileri s rd n e d ir riv y etler S elu k u n n e k ad a r salam b ir siyas
g r e sah ip b u lu n d u u n u ve ayn z a m a n d a az b ir kavim ile g eylediini
de m ey d an a koyar. Bu g r le r so n u n d a H rizm tarafn d a, S elu k lu lar za
m a n n d a k u m a la r (Zendenc) ile m e h r olan ve B u h rn n im alin d e b u
lu n a n Z a n d a k (Z a n d a n a )74 e h rin e ad am g n d e rip vliden k e n d ile rin e slm iyeti re te c e k d in ad am iste d ile r75. Bu te e b b s Seluk ta rih in d e o ld u u
gibi T rk -sl m ta rih in d e de b y k b ir d n m n o k ta s tek il e d e r ve Sel u k a d a S eluklu m p a ra to rlu u n u n k u ru c u la r a ra sn d a birinci m evkii
verir. C en d civ arn a g ile b irlik te slm iy ete giri h d isesin i T rk tarih isi
M n eccim -b a76 b u 2 0 0 .0 0 0 ad r h a lk n n ih tid a s ile m n se b e tli grm ek70 bn M iskveyh, VI. 181; bn l-Esr, VII, 176; bn ul-Cevz, VI, 395; B arthold, Turkestan,
s. 255-257.
71 M ukaddesi, s. 275; Brn, Kitb al-tafhim, nr. W right, s. 242.
7~ M ukaddesi, 274 vd.
73 Mervez, Tabvi ul-havvn s. 18; O. T uran, Trk Cihan Hkimiyeti Mefkuresi Tarihi, I, s.
157-159.
74 Ykut, M ucem, III, 154.
75 A bul-Farac, 185, vd., Mirhvvnd, IV, 72: H induh Nahce\jSn, Tajjifii's-^e^^'fifean,
1313. s. 259.
~
rX
7 Cami ud-dvel, Bayezid k t p ., nr. 5019, s. 1069,

68

SELUKLULAR TARH

d ir ki, o n u n bu g r n ve verdii 9 6 0 yln kab u l e tm e k te isa b et vardr.


S eluk lu larn b u d in d e itirm e h d ise sin d e b u siyas g r y a n n d a slm iy etin s t n l , o n u n la T rk m n li i arasn d a, T an r in an cn d a, y ak n
lk tan b ak a slm t c c a r ve m u ta sa v v fla rn n g ayretleri de ok m e ssir ol
m u 77; O u z y ab g u su ile balay an m c d e le n in e h em m iy e ti de rol oyna
m tr. bn H av k alin b e lirtti i z e re "Cend.de Ouz sultan(yabgusu)nm idaresi
altnda mslmanlar7S v ar idi ve o n u n m e m u rla r, vergi alm ak m ak sad ile,
oraya g eldikleri zam an, S eluk "Mslmanlar kfirlere hara vermez d n c esi
ile bu m e m u rla r k o varak yabguya k ar c ih d a b a la m t79. B irbirini ta
m am lay an b u k ay tlar b u cih d n Y en g i-k en t y ab g u su ile yapldn ve gayr-i
mslim Trk pdihn n o n d a n b ak as olam ayacan ik r olarak, m ey d an a
k o y m u tu r.
Bu d u ru m an la ld k ta n so n ra a rtk k ay n aklarn Det-i H azar, Tr
kistan veya "Turandan rana ve Dr ul-harbden Diyr-i slma g t n e
dair ifdeleri ta m b ir sa ra h a t k a z a n m a k ta ve sanld gibi bu, S eluku n ilk
y u rt d e itirm e d e u zak b ir lkeye v arm ad n , O uz-ili h u d u tla r d h ilin d e
sdece 2 0 0 -3 5 0 km . k ad ar m esafe k atey led i ini g ste rm e k te d ir. B undan
b aka ikisi de O u z eh ri olan Y en g i-k en t ile C end a ra sn d a m h im b ir fark
olm ad, yalnz k in cisin d e slm iy etin d a h a kuvvetli, Y abgu h k im iy etin in
d a h a zay f b u lu n d u u anlalyor. Bu seb ep le Seluk b u ra d a kolaylkla y e r
leti ve Y abgun u n C e n d deki h k im iy e tin e so n verdi. Bu m cd ele de a rtk
d in b ir m n k azand; Seluk d a b ir slm gazsi oldu ve Melik l-gz Seluk
bin Tukak u n v n n a ld 80.
S elu k u n C e n d d eki h ay at ve gazalar h a k k n d a bize p ek az b ir ey in
tikal e tm i tir. R ivyete gre o, Y abgun u n m e m u rlarn k a rttk ta n so n ra
s r le rin i g t re n b u kfir rk d a la rn a kar b ir akn yapm ve zafer k a
zan arak y u rd u n a d n m t r. B aka b ir gaza e sn a sn d a d a b ir kaleyi k u a tr
ken olu M ik il e h it d m t r. Bu seb ep le ok z le n Seluk y etim kalan
to ru n la r T u ru l ve ar bey lerin y e tim e sin e ok em ek h a rca m ve d ah a
ocuk iken b u m sta k b e l f tih le rin k ab iliy etlerin i g rm t . M ikilin Sel
u k ta n s o n ra e h it o ld u u n u k ay d ed en b ak a b ir rivyet d a h a v arsa d a Sm n le rin y a rd m n a A rsla n n g n d e rilm i o lm as b y k olu olan M i
k ilin k e n d isin d e n nce ld n e d e l le t e tse g e re k tir81.

' 7 Trkler ve slmiyet, s. 366-368.


78 Kitab Suret ul-Arz, nr. J.H . K ramers, Brill, 1938, s. 512.
79 bn l-Esr, IX, 163; M irhw nd, IV, 72; Ahbr ud-devle, s. 2; bn Tiktaka, s. 215.
811 bn Funduk, Trih-i Bayhak, T ahran, 1308, s. 71.
81 M irhw nd, IV, 72; bn l-Esr, IX, 163.

SELUKl Ul ARIN MENELER VI l K 1)1 V R I1 1(1

6 9

C e n d d e m sta k il gebe b ir beylik k u ran ve gazalar ile h re ti yaylan


Seluk, K arah an l-S m n savalarn d a, yardm aran a n bir kuvvet hlin e
gelm i idi. G erek ten Seluk bu m c d e le lerin b irin d e olu A rslan (sril)
k u m a n d a sn d a g n d erd i i b ir kuvvet ile S m n leri K arah an llara k ar m
dafaada h iz m e t e tm itir. Bu h d ise ile S elu k u n h re ti a rtn c a Sm -nler,
K arahanllara k ar, h u d u tla r z e rin d e , B u h r-S em erk an d arasn d a , Sel
u k lu lara b ir y u rt verdi. F ak at Seluk b u y u rd a g m ed en nce, ta k rib e n 2030 yllk b ir m cd ele h a y a tn d a n so n ra, C e n d d e ld ve o rad a d efn ed ild i82.
A lp A rsla n n T rk ista n seferi e sn a sn d a , C e n d e k ad a r varp b y k atas
Seluku n m ez a rn ziyreti ve im r o n u n o ra d a ld ve g m ld h a k
k n d a hi b ir te re d d d e m ah al v e rm e z 83. Bu hviy eti dolaysyladr ki, C end
Seluklu h n e d a n n e z d in d e m u k a d d e s b ir e h ir ve blge saylyordu. F ilh a
kika S elu k lu lar slm d n y a sn a h k im o ld u k ta n so n ra karlan b ir menur
da Cend devletimizin balangc ve menei olup bizim iin en aziz bir belde m ev
k iinde b u lu n m a k ta ve Hkan- muazzam ve dnya efendisinin olu Nastruddin
Melikh ki, ok aziz b ir ehzde, slm ve devleti kfirlere (gayri m slim
T rk lere) k ar m d a fa a e tm e k vazifesiyle b u vilyete m elik (yabgu) tyin
ed ilm itir. O n u n dvn (h k m e t id resi) iin yazlan ikinci bir m e n u rd a
Mbarek hanedanmza hizmetleri olan b ir v ezir ve m stev f (m liyeci) e h
zde ile b irlik te g n d erilm i ve k e n d ile rin e a it b alca vazifeleri d e g ste ril
m i tir84. Bu iki m h im v esik an n m u h te v a s m e n u rla rn S u lta n A lp arslan
Gazi ta ra fn d a n s d r o ld u u n u ve o n u n C e n d e k a d ar u z a n a n ilk T rk ista n
seferini m te a k ip olu M elik h C e n d in id re sin e m e m u r eylediini m ey
d a n a koyuyor. Bylece k a ra n lk k alan b ir m eseleyi ay d n laty o r85.

5. Seluklular ile Karahanllar Arasndaki lk Mnsebetler

S elu k lu lar veya K nklar Y en g i-k en t ve h av lisindeki m n yabgu82 bn l-Esr, IX, 163.
83 bn l-Esr, X, 17; Ahbr ud-devle, 40.
84 Meyyed d-din Badad, el-Tevessul ilet-teressl, T ahran 1315, s. 12-30. 78-85in.
83 H rizm hlara ait bu in kitabnn bana konan bu iki vesikann eski basklarda Sul
tan Sancarn divnndan sdr olduu sanlm t. Lkin daha dikkatli baknca b u nlarn
A lparslana ait olduu ve o n u n ilk T rkistan seferinde (1065) C ende kadar varp atas
Selukun y u rd u n u ve m akberini ziyret ettii zam an kk ve sevgili olu M elik-h
C ende m elik (yabgu) tayin eyledii anlalm t. G erekten M. Badadnin eserinin ba
na konulan bu iki ferm an M ntecib ud-D n A tabegin kalem inden kan Atebet lketebeden alp bastran Sad Nefs, dier m en rler arasnda, bunlar da Sultan Sancara isnad etm itir. (Beyhk, III, s. 1481-1489).

7 0

SELUKLULAR ARH

lu lara k ar cih ad yapyor; C e n d d e b ir b eylik y k seliy o rd u . O n la r ce n u p ta


d a m sl m a n K arahanl dev leti ile d e k a rla m a y a b alyorlard. Z ira X. asr
o rta la rn d a A b d u lk e rim S a tu k B ura H a n n [l. M. 344; M. 9 5 5 /9 5 6 ] ih ti
das (H. 3 4 9 /M .9 6 0 )' ile gelien slm iy et a rtk b u d e v letin d in i oldu. Filha
kika B ura h a n la r h n e d a n id re le rin d e b u lu n a n soydalar K arluk, Yama,
iil u lu sla r ile b irlik te m s l m a n o lu n c a b ir K arahanl d evleti m ey d an a
km ; S eluklu elin d ek i cih d bayra g lg elen m iti. Yani slm m efk resine bal b u lu n a n b u yeni d ev letin S ir n e h ri h av zasn a d o ru gen ilem esi
C en d b ey lerin in im ald en ve c e n u p ta n sk m a sn a seb ep o ld u . K arahanllarn p a y ita h t B alasagun e h rin e u zak o lm ay an ve re sm e n h l S m nlere
tb i b u lu n a n T ala (Taraz) n e h ri ve h a v lisin in fe th in d e n so n ra H a ru n B ura
H an m s l m a n O u zlar ile m e s k n S ayram (spcp veya im -k e n t), Farab
(O tra r), S t-k e n t eh irle rin i d e ilh a k e d e re k a rtk Sr n e h ri h av zasn a ve
O uz ilin e girm i; eh irli ve m s l m a n o lan S avrana ve d a h a so n ra da
C e n d e y ak lam g r n y o rd u . Z ay f S m n devleti b u blgeleri m u h a fa za
edecek b ir k u d re tte olm ad iin b u fe tih le r g r lt s z c e cereyan e tm itir.
N ite k im b u d ev ird e S atu k B ura H a n n to ru n u H a ru n B ura H an bu yayl
m aya devam e d e re k 975 (H. 365) y ln d a g arb a d o ru ilerley erek bu ilim ,
sanayi ve m e d e n iy e t seviyesi y k sek M v e ra n n e h r blgesini feth etm eye
im k n b u lm u idi. N ih y et H an 9 87 (377) y ln d a S e m erk an d y ak n larn a
k ad ar gelip S m n p ay ita h t B u h ry d a te h d it ediyordu. n k d h ild e
zayflam b u lu n a n S m n lerin ciddi b ir m d a fa a ve m cd elesi
g z k m y o rd u . G erek ten S m n lk e sin d e siyas nfu zlar b y k kadm
m ah all h n e d a n la r ve dihkan adm alan b y k arazi sahipleri h e m devletin
id resin d e b y k b ir rol o ynuyor, h e m de d ev let zayfladka h k im iy etin i
k u v v etlen d iriy o r, h a tt d ev let iinde d ev let gibi h k m sr y o r; b u n la r a ra
sn d a en b y k leri b izzat istik ll k azan m ay a alyorlard. V ilyetlerde t
reyen d i e r feodallar m te g a llib e le rle b irlik te h alk eziyorlard. M erkez h
k m e t d e verg ileri g ittik e a rlatrm ; bu a rtla r a ltn d a S m n id re sin
de b u lu n a n feodal e m irle r ile id re n in ih tira sla r a ltn d a ezilen k itle le r S
m n h n e d a n n d a n ve d e v le tin d e n b k m idi. Bylece yaklaan d in d a r ve
dil K arah an llar h u z u r ve k u rtu lu resi sayyorlard.
F ilh ak ik a b u seb e p le d ir ki, d ev let id re sin d e y k sek m evkii b u lu n a n
b y k feodal e m irle r gizlice B ura H an ile anlayor; o n u yeni fe tih lere te
vik ediyor; k e n d isi ile m e k tu p la y o r ve o n u S m n p a y itah t B u h r z e
rin e sefere h azrly o rd u . Bu syede m esel b u n la r a ra sn d a E bu Ali Sim cr
htid daha nce olm aldr; bu tarih te belki daha geni apta bir ihtid hareketi vukbulm utur. (Bak. M ., c. II., A bdlkerim Satuk Bura h an matl. (Nirin Notu)

SELUKLULARIN MENELER VI l K III Villi I li

71

H orasan ey letin i, E m ir Faik de Belli ve E fg an istan b eld elerin i kendi h k im i


y etlerine g eireb ilecek lerin e in an y o rlard . B ura H a n n bylece k en d isin i
bekleyen ve iten r y en bu lkeye d o ru , o rd u su ban d a, h a re k e te ge
m esi tab i idi. O n u n ilerleyii k a rsn d a S m n em ri II. N h H acib86, nan
ve B eg-tzn k u m a n d a sn d a o rd u la r g n d erd i. A rk ad an d a E m r Faik kendi
askerleri ile h a re k e t e tti. F akat o n u n gayesi h a n n zaferin e h iz m e t edip
N u h un o rd u s u n u b o z g u n a u ra tm a k idi. N ite k im b u a rtla r iin d e S m n
o rd u su n u m a l p etti; T rk k u m a n d a n la r ve a sk erleri e sir oldu. n d e n
B uhrya v aran Faik k en d i m aiyeti ve ileri gelen leriyle b irlik te h a n istik b l
etti. B ura H an d a b u su re tle , h e rk e sin m e m n u n o ld u u ve h i b ir m u k a v e
m et ile k arlam ad b ir hava iinde, 9 92 yl m ay sn d a e h re girdi;
Muliyan saray n a kt ve S m n ta h tn a o tu rd u ; ta m b ir h y n ete urayan
E m r N h d a k ayboldu. B u n u n la b e ra b e r H an B u h rd a fazla kalam ad.
K aynaklara gre e h rin havas ile im tiza ed em ey en h k an h a s ta o lu n ca
dn m ey e m e c b u r old u. B alasag u n a y ak lan ca d a K gar b a n d a ayn yln
eyll n d e ld 87. B u n u n la b e ra b e r H a ru n B ura H a n d n m ey e zorlayan
baka se b e p le r de vard. Z ira B u h r ya g id erek alk lan an H a ru n B ura H an
m em le k e tin d e h k m s re n nifak ile m an ev h av an n d a b o z u lm a k ta o ld u
u n u g rm t . G erek ten k en d isin i d e ste k le y e n ve b y k m itle r ile b e k
leyen em irle r im d i d e rh a l S m n lk e sin i ta k sim e tm e k ve h e rk e s k e n d i
sine d ah a b y k b ir pay karp b ire r d ev let k u rm a k istiyorlard, ih tira sla rn
ta tm in ed em ey in ce de h a n a k ar h a re k e te gem iler; h alk efkrn aley
h in d e k r k ley ip b t n m e m le k e ti h u z u rs u z lu a u ra tm lard . F akat h a n n
B u h rd a n B alasag u n a h a re k e ti k e n d isin i d a h a m h im b ir d u ru m ile k a r
latrm ad . G erek ten o S m n p a y ita h tn d a iken b ir tak m n a h o h a b e rle r
alm t. H a n n gei y o lu n d a O u zlar b u lu n u y o rd u . K endisini (ve o rd u s u
nu) birka k o n a k (m enzil) ta k ib e d en O u zlar b a sk n lar yapp ask erleri l

86 U tb, G erdiz ve bn l-E srin eserlerinde bu isim An ve n ekillerinde yazlm ise


de T rke byle bir isim ve kelim e m evcud olm adndan aslnda b u n u n nan o ld u
unu ve m sten sih ler elinde bozularak baka ekillere girdiini sylem ek gerektir.
87 U tb-Y nn, Tarih ul-Yemn, Kahire 1286, I, s. 89, 163-164. 175-177; eski Farsa tere.
Carbazekan, nr. Ch. Schefer, Description de Bukhara, Paris 1892, s. 152-160; Gerdiz,
Zeyn l-ahbar, nr. M. Kazvin, T ahran 1937, S. 40-42; Mrhvvnd, Ravzat us-saf, Bom
bay 1264, IV. s. 72; H am dullah Kazvin, Tarih-i Czde, T ahran 1339, s. 383-385.
T edkikler iin Barthold, Turkestan down to the Mongol invasion, s. 257-260; G renard,
Satuk Bura H an m enkbesi ve ta rih , trc. O sm an T uran, lk Mec. say LXXIV-LXXX
(ikinci bask), slmiyet ve Seluklular, stanbul 1971 s. 147-187; M. Kymen, Byk
Seluklu m paratorluu n u n k u ru lu u , DTCFD. XV. 1-3 (1957). s. 97-189. Cl. Cahen,
Le Malik-nme et l histoire des Origines Seljukides, G riens II, 1. (1949). s. 31-65; G. Pritsak,
"K arahanllar, A.

SELUKLULAR TARH

7 2

d ryo r; o rd u g h la rn ve a rlk larn y a m a e d iy o rlard ."88 H a tta bn ulE sre gre: O u zlarn ta a rru z lar ile K arah an l o rd u su b o z g u n a u ram ve
yol b o y u n ca p erian o lm u tu r. S m n em ri d e rh a l B u h rya d n e re k ta h t
n a ve d ev letin e sah ip km , m e m le k e t n iz a m a kav u am am ; S em erk an d
y ak n larn a k ad ar uzayan ark vily etleri d e K arah an llar e lin d e k alm t.
Bu seb ep le de n eticesiz k alan B u h r seferin e ve l m n e ra m en Bu
ra H an h akl o larak M v e ra n n e h rin ftih i sa y lm tr89. N itek im lig N asr
H an yedi yl so n ra, 999 se n e sin d e , B u h r y fe th e tm e k le C ey h u n n e h ri ar
k n d a kalan S m n m e m le k e tle ri K arah an llar id resin e geti. Bu su re tle
T rk ista n ve ran ara sn d a k i k ad m h u d u d te k ra r siyasi ve e tn ik m n sn
kazand. K garl M a h m u d M v e ra n n e h rin T rk m em le k eti o ld u u n u sy
lerken T rk le r ta ra fn d a n k u ru la n ve T rk e isim le r tay an T ak e n t, S em er
kand (S em iz-k en t), z -k e n t, T n -k e n t gibi b y k e h irle rin de b u n a dellet
e tti in i ve F arslarn b il h a re b u lk ed e oaldn b ild irm ek le de kad m d e
virleri h a trly o r ve T rk le rin m e fk re sin e te rc m a n o lu y o rd u 90. K aynaklar
dier K arahanl h k m d a rla r gibi b ilh a ssa H a ru n B ura H a n n ok d in d ar,
dil ve h ay r sah ib i o ld u u n u , ilim ve d in a d am larn ok sevip k e n d ilerin e
ik ra m la rd a b u lu n d u u n u , m e k tu p ve fe rm a n la rn d a k en d isi iin Mevl Resl
Allah" (Hz. P ey g am b erin k lesi) diye yazlm asn iste rd i91.

SS O uzlarn bu taarru z ve basknlar hakkndaki m etin udur: Rh-i tizz- O (yni


Bura H an) ber-m enazil-i haem -i Guz (Ouz) bd ve Guzn end m erhale ber-akab-i
O m -reftend ve nefazat-i leker-r m -k ten d ve rahl ve saki r be-trc d ad en d
(Carbazekn, s. 181. U tb, I. s. 176.
89 Bura H ann B uhrya girii ve d n hak k n d a ana kaynak olan U tb tarih kaydet
m em i, fakat B rn (Asar ul-bkiyye, Leipzig 1878, s. 134) ve G erdiz (Zeyn l-ahbar, nr.
M. Kazvin, T ahran 1937, s. 40-41). Bu vakann 382 (992) ylnda olduunda b irle
m ilerdir. H diseleri k a rtran bn l-Esr 382 ve 383 olm ak zere iki sene gsterir.
(IX. s. 33-34).
)0 Divnu Lugat-it-Trk, III, s. 111. G erekten kadm alardan beri ran-T uran h u d u d u n u
C eyhun (A m u) nehri tekil ediyor, b u n u n arknda ran (Sogdlular ve H rizm liler) ve
garbnda da T u ran u n su rla rn (hususiyle A k-hunlar ve G k-trkler devirleri) b u lu n
du u n u kaydederler. slm (A rap) ftuhat karsnda Farslarn T rk istan a snp ra
n u n su ru n oald g z n n e getirilirse Kgarlnn bu grnde ta rih b ir esas var
dr. Fars edebiyatnn ran d a deil T rk istan da dom asnda bu m u h ceretin tesiri o l
duu gibi S eluklularn him yesi le de eti yksek dereceye ulat, h a tt b u edebiyata
bizzat Farsa iir yazan S u ltan ve /eli idelerin de hizm et ettiklerini biliyoruz ve Seluk
lular devrinde T rkiyede de h dm n ayn olduunu gryoruz.
91 Bura H an kazand zaferlere w M u . .itel ftihi saylm asna ram en ahb ddevle (dinin kahram an ) gibi .d bl l l ,p idmi ken onlardan b irinin bu haddi a
tn ve kendilerini Dnya lin k i
H
h(|kIlmlllint efendisi (Em r ul-lem ve
Seyyid ul-um er) diye a d U d n l d U u >. A l l a h nn li ii hyalta b u n u n acsn ta ttrd
n B rn yazn ( A u I ' i l l t n n U bt-alm M i l l i boyum a cihn hkim iyeti d

SELUKI ULARIN MENELER VI l K 1)1 VRII K

7 3

Seluk Gazi ve Knk boyu C e n d d e slm cihad ile y k selirk en Karahanllarn ok m u n ta z a m ilerleyileri k a rsn d a yalnz bu m u k a d d e s silh
kaybetm iyor; ayn z a m an d a m n O u z yabgular ile B ura H an la r a ra sn
da d a sk m b u lu n u y o rd u . slm cih d , a h s k u d re t ve kabiliyetleri ile
sahneye kan ve Sr n e h ri h av zasn d ak i m s l m a n la rn m id i olan Sel
u k lu lar im di eski in k i f im k n la rn d a n m a h ru m kalyor; h a tt C e n d de
barn m alar d ah i zorlay o rd u . N ite k im S m n ler K arah an llar k a rsn d a
ciz kalnca S elu k u n y a rd m n a b a v u rm u la r; o d a olu A rslan k u m a n
d asn d a b ir k uvvet g n d e rirk e n m sl m a n K arah an llar ile savaa g irim ek te
hibir te re d d t g ste rm e m itir. Z ira b ir y an d an O u zlar ile K arluklar a ra
sn d a k ad m b ir h u s m e t devam etti i, te y an d an m ill h u k u k a (treye)
gre h k im iy e tte birinci m evki O u zlara a it b u lu n d u u iin K arah an llara
tbi o la n la rn iin d e erim e k veya sava h a lin d e b u lu n d u k la r am a n yabgulara te slim o lm ak m m k n deildi. Bu y ard m S m nleri ok m e m n u n e t
m i ve B ura H a n n devam l istillar dolaysyla, o n u n yolu z e rin d e h u
d u tlarn k o ru y acak o lan S elu k lu lara b ir y er v erm ek tek lifin d e b u lu n m u ;
zaten yeni b ir y u rt arayan S elu k lu lar d a b u n u m e m n n iy e tle kabul e t
m ilerd ir. Seluk o u llar bylece, b a b a la rn n l m n m te a k ip S em erkand ile B u h r a ra sn d a b u lu n a n yeni y u rtla rn a g m lerd ir. Bu gn
K arahanl ilerley iin in balad 975 y ln d an so n ra ve 992 sen e sin d e n nce
v u k u b u ld u u m u h a k k a k tr. H alb u k i W . B arth o ld Bir ksm Ouzlar bilin
meyen sebepler ile ve hkmetin (yani S m n lerin ) rzas ile yurtlarn (C e n d i)
brakp gebelere uygun bir blgeye gtler. Mukabilinde hudutlar korumak vazi
fesini zerlerine aldlar. h k m n verip; b a h is m ev zu u O u zlarn S eluklular
olacan d n m ve bu m n se b e tle H am d u llah K azvinn in S eluk
lu larn g n e d a ir b ir ifadesini kayd etm ey i de ihm al e tm i tir92. B u n u n la
b e rab e r W . B arth o ld S elu k lu larn C e n d d en M v e ra n n eh re m u h c e re tin i
yine de B ura H a n n B u h r seferi, yani 992 ta rih i ile alkal b u lm u tu r.
Fakat k ay n ak larn k ifyetsizliine ra m en Seluk G azin in em ri ile olu A rs
lan k u m a n d a sn d a S m n lere ilk y ard m yapt, A rsla n n C e n d e d n
d , S elu k lu larn d a ancak b a b a la rn n l m n d e n so n ra S em erk an d B uhr a ra sn d a y u rt k u rd u k la r ve H a ru n B uran n d n n d e b o z g u n a
u ra m a sn d a S m n lere ikinci m h im y a rd m d a b u lu n d u k la r ta rih k aytlar
ile s b ittir; b u seb ep le d e iki yardm b ire in d irm ek im k n szd r. E ssen
B ura H a n n o rd u su ile B u h r z e rin e y r d m h im bir z a m a n d a Sel
vasna inanan b t n T rk devletleri gibi K arahanllarn da ayn m efkureye sahip o lm a
lar tabi idi.
92 Barthold, Trkestan, s. 256-257.

7 4

SELUKLULAR ANH

u k lu la rn aile, eya ve s r le ri ile byle b ir ge girim eleri vrid olam az.


Bu se b e p le d ir ki, S m n iler ile a n la m a n n ve m u h c e re tin d a h a evvelki
yllarda v u k u b u ld u u n u k a b u ld e b ir z a r re t de vardr. W . B a rth o ld u n ka
ra n lk ta ve m p h e m b rak t b u ifdesi ile baz m u a h h a r ta rih ile rin de
te re d d tle rin e te s ir etti i g z k y o r93. Bu d u ru m d a kayna m e h l o lsa da
H am d u lla h K azvinn in Seluklular mal ve hayvanlan ile otlak darl yznden
375 (985) ylnda Trkistandan Mvernnehre geldiler. N ur Buhara ve Semerkandda oturdular ifdesini en u y g u n b ir ta rih o larak k ab u l e tm e k yerin d e
o lu r94.
S m n dev leti 999 y ln d a in k ra z b u lu p eyletleri K arah an llar ile Gazneli S u lta n M a h m u d u n h k im iy e tin e gem i, son S m n h k m d a r Abd u lm e lik in k ard ei sm ail (E bu b ra h im ) M u n tasr, hacibi A rslan Yabgu
k u m a n d a sn d a k i b ir m ik d a r svari k u v v eti ile e cd ad n n ta h tn k u rta rm a y a
g irim itir. Birok vilyet ve b eld eleri d o la a n E bu b ra h im b ir y an d an para
ve m al to p lay p k k o rd u s u n u k u v v etlen d iriy o r; te y an d a n d a d ah il
d m a n la rn a ve K arah an llara k ar savayordu. N ih y et b o z g u n a urayan
M u n ta sr eski d o s tu S elu k lu larn te k ra r y a rd m n a b av u rd u . N ite k im kay
n a k lard a Ouz Trklerinin Smnlere kadm hizmet ve meyilleri o ld u u n u
biliriz ki, a n anev ittifak d r s tl n ifde e d iy o rd u 95. F ilh ak ik a Ebu b ra
h im O uz T rk le rin e (S eluklulara) gidip o n la rn y ard m n te m in e tti. Sm n le r ve S eluklu kuv v etleri S e m erk an d h av lisin d e K arah an llara kar
b ir gece b ask n yaptlar; O u zlar b a ta o n sek iz k u m a n d a n olm ak zere ok
e sir ve g a n im e t ald lar ve M u n ta s r yalnz b rakp y u rtla rn a ve evlerine
d n d le r. Bu h d ise z e rin e k an riv y etlere gre O u zlar bu esirleri N asr
lig H a n a te slim edip o n a yak lam ak istiy o rlard . Z ira K arah an llarn M vera n n e h rde h k im olm alar, S m n lerin de k m ek te b u lu n m a la r ve n ih
y et O uz y ab g u larn n b u ra d a d a S elu k lu lar iin b ir te h lik e tek il etm e leri
so n u n c u la r te k are olan an lam ay a zo rlu y o rd u . Bu d u ru m d a m id i k rlan

93 Cl. C ahen, s. 44-46; M. Kymen, s. 126-129.


94 Filhakika H am dullah Kazvin (Trih-i gzde, s. 426-427) Seluklularn "ez T rkistan
C ihet-i tengi-i ergh d er 375 be-M vernnehr m eden dem ekle bu devirde nfus
kesfeti, hayvan okluu ve otlak kifyetsizlii byk T rk m u h ceretin in balca mili
olm u ve Seluklu gleri de burada yle gsterilm itir. B ununla beraber dier birok
tarihi gibi H am dullah da U zak-arkta Mool ve T rk kavim lerinin yaptklar basklar
farkedem em ilerdir. Bylece Seluklularn, A nadolu iin ksm en vrid olan b u sebep,
C ende, B uhrya H rizm e ve H orasana gleri hep skm alar ve yeni b ir yu rt b u l
m alar neticesi olm u ve um m m ns ile doru olan birinci m il pek az dikkati ek
m itir ki, bu husu slar aada grlecektir.
95 U tb, I, s. 335; Carbzekan, s. 222; bn l-Esr, IX, s. 55.

SELUKLULARIN MENELER VE LK OEVRII K

____________________________________ 7 5

Sm n em ri H o ra sa n a kat'". I ak.t l> m n se b e tle G erdiz 1003 ve 1004


yllar a ra sn d a v u k u b u la n m h im b ir h d ise d e n b ah sed er ve m ll bir
kayt verir. G erek ten o n a gre ok sk an E bu b ra h im "Ouz Trklerine gitti
ve aralarnda bir mddet kald. Onun by bulunan Yabgu mslman oldu ve
Muntasr ile shriyet kurdu. Birlikte Semerkandn Khek kapsna dayandlar. Bu
rada K arahanl vlisi S-ba T e k in i b o z g u n a u ra tp ok esirler daldlar.
F akat ok h id d e tle n e n lig H an o rd u s u ile b irlik te E bu b ra h im i t k ip e tti ve
m aceras yllarca s ren S m n em ri n ih y e t 1005 senesi u b a tn d a hayatn
kaybetti ve y an n d ak i T rk ask erleri de ld r ld 97.
S elu k u n l m n d e n so n ra k e n d isin e t b i S eluklularn b an a geen
b yk olu ve T rk iy e S elu k lu larn n d a a ta s o lan A rslan n Y abgu u n v a
n n ta d m b iliyoruz. Lkin S m n e m rle rin in son defa m ra c a a t edip
y a rd m n ; ald O u zlarn reisleri yabgu u n v a n n tad ve bu srada
m sl m a n o ld u u , kay d n a gre o n u n S eluklu A rslan Y abgudan bakas
o lm as gerek lid ir. E sas kayna tek il e d en U tb ve G erdiz, M u n ta sra y a r
d m ed en T rk le ri h e p O u zlar adyla g sterd i i, bn l-E sr ve M rhvvnd
gibi m u a h h a r m ellifler H a ru n B ura H an ile lig N asr z a m a n la rn d a c ere
yan e d en h d ise le ri b irb irin e k a rtrd k la r, S m nlere yaplan y ard m larn
h ep S eluklu O u z la rn a a it b u lu n d u u n u d n d k le ri iin, K arahanllar
ile v u k b u la n iki m u h a re b e d e n so n ra n c s n d e Y engi-kent O u zlarn n
m d a h a le ed eb ilecek lerin i h a trla rn d a n g e irm e m ile rd ir98. B ata W . Barth o ld o lm ak z e re d ev rim izin tarih ileri de ya b u m e sele ze rin d e d n m
v ey ah u t G erd zn in m h im kayd z e rin d e isab etli bir neticeye u la ab il
m ilerd ir. X. a sr g arp corafyaclar, T rk kavim leri ve h u s siy le O u zlarn
Sr havlisi ve e h irle rin d e ve b u a ra d a Y e n g i-k e n tte de slm iy etin g ittik e
yaylm as ve k u v v e tle n m e si h a k k n d a gzel ta sv irle r verm ilerd ir. Lkin bu
asrn so n lar ve XI. a srn birinci y arla rn d a O uz devleti ve y ab g u larn a dair
h a b e rle r n d irle m itir. B u n u n la b e ra b e r b u yayln s ra tlen d i in i ta h m in

96 U tb, I, s. 336. 338; C urbzkan, s. 222. 223; bn l-Esr, IX, s. 54-55.


97 Gerdiz, Zeyn l-ahbar, nr. M. Kazvin, T ahran 1937. s. 50-51. bn F unduk, Tarih-i
Beyhak, nr. A. Behm enyr, T ahran 1317, s. 70. M untasr kaarken O uz yabgusu da
ekilm i gzkyor. Lkin ayn m ellife gre Yavgulular (m etin N avgyn)dan A hm ed
adl kuvvetli bir kim se, 306 (1008) ylnda K asaba'ya akn e tm itir. (s. 51) ki, Ouz
yabgularna m en su p old uunu Y abgulular b ahsinde de greceiz.
98 'U tbi, I, s. 341-347; C urbzkan, s. 225-228. Buna kar bn l-Esr (IX, s. 163). M irhw nd (IV., s. 72) Seluklularn lig H ana ve Bura H ana sndklarn veya O n a (lara)
kar ihtiyatl davranm adklarn yazarlarken hem evvelce aldklar esirleri geri verm ek
suretiyle yaylm rivyetlerin tesirinde kalm lar; hem de daha sonraki hdiseler ile
bunlar birbirine kartrm lardr.

7 6

SELUKLUI AR IARH

e tm e k g olm ad gibi b u d ev ird e u z a k -a rk ta n y ak n -ark a ve ark A vru


p a ya d o ru g ittik e kesfeti a rta n b y k T rk m u h c e re tin e d a ir slm ve
H rstiy an k ay n ak lard a geni m a l m a t v erm e k te ; k a h ir ek seriy eti m sl m a n
olan O u zlar A n a d o lu ya k ad ar g erlerk en m n d in in d e k a lan la r da i
m ald en B alkanlara k ad ar yaylyordu. F ak at O u z devleti ve Y ab gularnn ne
zam an ve n asl m sl m a n o ld u k la rn a d air te k b ir ia re t G erd izye in h isa r
e tm e k te d ir. F ak at b u kaynaa ve d i er h d ise le re gre slm iyeti kabul eden
Y abgu, B aran veya Ali H a n d an b ak as olam az. Bu h d ise d e K arahanllar
ile O u zlar a ra sn d a kalan S elu k lu lara a it gaza m e fk re sin i zay flatm tr.
Ouz-nme slm gayreti ile, O uz H a n ve b t n yabgular m sl m a n gs
te rm e k le b e ra b e r y ine bu e serin s o n la rn d a ta rih e u y gun b ir tak m vakalar
b a k m n d a n k aynak vazifesini g r r " .

6. Seluklular ve Ouz Yabgular

T rk h u k u k u n a veya O uz t re sin e gre h k im iy ette b irinci m evki Kaylara a it o ld u u n d a n O uz H a n d a n itib a re n o ld u u gibi Y engi-kent yabg u larn n d a O uz H a n n to ru n u K ay-han b o y u n a m en su b iy e ti g ste rilm i
tir. F ak at d e s ta n n k ay d etti i k ark b ir devreye gre "Ouzlardan Yazr bo
yuna mensup B aran H an o lu Ali H an ile to ru n u o lan ve C en d vliliine tyin
edilen ah M elik (D e sta n d a d i er ad Kl A rslan) h k im iy eti ele alm tr.
H a tt B aran H a n d a n nce de m sl m a n ad tay an iki yabgu d a h a yazl ise
de G erd izye g re m sl m a n l k ab u l ed en y a b g u n u n Ali H an o lm as g ere
kir. Bu d u ru m m c d e le n in Y azr y ab g u su ile Knk soyundan olan, Gazi Sel-

99 B arthold (Turkestan, s. 269) m sl m an olan yabgu zerinde durm akszn O uzlarn bu


reisini A rslan Yabgu saym tr. G. P ritsak (Kprl armaan, stanbul 1953, s. 405) hak
l olarak M u n tasrn son bavurduu O uzlarn Seluklular deil Y engi-kent O uzlar
olduunu ileri srm , b una balca sebep olarak Sm n em r ile birinciler arasndaki
bozum ay zikretm i ve 1043 ylnda kincilere ait yardm kabul etm itir. Buna m ukabil
M ehm et Kymen (s. 133-137) ve Cl. C ahen bu m esele zerinde baz m nakaalar yap
m akla beraber (s. 44-46) Y engi-kent yabgusu yerine yine Seluklu A rslan Yabgunun
bahis m evzuu olduu kanaatini belirtir, ve slm iyete giren Yabgun u n ancak birincisi
nin olabileceine dair B artholdun karanlkta brakt ok m h im bir kayt ve m ns
akta kalr. Seluklular daim tkip eden Y engi-kent yabgusunun Sm n em rinin
yardm na m uvafakat etm esi ve bu taraflarda yerlem e arzusuna sahip olm as ne kadar
tabii idi ise de Seluk O ullarnn da esir aldklar kum andanlar K arahanllara iade edip
lig H ana yaklam alar da o derece m akl ve h a tt zarur idi.

SELUKLULARIN MLNSELI Rl VI II K III VRII K

77

(ik S-ba" a ra sn d a g etiini de m ey d an a k o r 100. S elukun slm iyet u ru n


da m n y ab g u lara kar cihd da Yazr ve Knk boylar a ra sn d a cereyan
etm i ve g ittik e id d e tle n m itir. H a tt iki O u z boyu slm birli in e dhil
olduu z a m a n d a bile bu kablev h u s m e t n ih y e t bulm am ; bilkis, a r t
m tr. F ilh ak ik a b y k T rk m u h c e re ti k a rsn d a ve b ilh a ssa K paklarn
basks ile O u z devleti k er ve K nk ile Y azr b o y lan M v e r n n e h rde
k en d ilerin e y u rt b u lm ay a u ra rla rk e n a ra la rn d a yine a rp m ala r devam
eder. O u z-n m e Ouzlarn dalm ve ah M elikin perian olduu vakit Yazr
uruundan A li H ann oullar Yazr havalisine g edip kendilerine Hisar- Takda
yurt kurdular. Onlarn evld ve nesilleri hl bu diyarda mevcutturlar, ifdeleri
ta rih e uyg u n m h im b ir vesikadr; O u z d e v le tin in XI. a srn b irinci yarla

11111 Red d-din, Cmi ut-tevrih iinde henz yazm a halinde kalan Ouz-nme veya Ouz
destan Tarih-i Ouz ve T rkn ve Hikyat-i C ihangir veya biraz farkl balklar altn
da bir bahsi tekil eder. Profesr Karl Jahn bu bahsi Die Geschichte der Ouzen des Rad
ad-dn (W ien 1969) ad ile A lm ancaya tercm e etm i ve esas ald Topkap Badad
kk 282 sayl nshasn n da faksim ilesini kitabna eklem itir. N otlar ve indekslerini
koyan nair bylece eseri m eydana karm ve T rk tarih in e gzel b ir h izm et daha
yapm tr. Bu m etn i neredeceini daim a tekrarlayan m erh u m Prof. Z. V. Togan n ih
yet Ouz Destan ad altnda Farsadan terc m e ederken izahlarda da bulu n m u , l
kin hastal ve hayattan ayrlm as sebebi ile eser Dr. T uncer Baykaran n h im m eti ile
bastrlm tr (stanbul 1972). B ununla beraber m e rh m u n alm alarn h en z b itir
m em i olduu da m etinden anlalm aktadr. Farsa m etin d e T rke ad ve tbirlerin
yazlnda bozukluklar ve o k u n u u n d a zorluklar gzkr, ki m sten sih ler ya bu t rl
kelim elerin yerlerini bo brakm lar veya yaktrm a ekiller ile doldurm ulardr. Bi
zim kanaatim ize gre T rke anlatlan rivayetin Farsa m tercim i Trkeye ve d estana
yabanc olup bir liykat g sterm em itir. H erhalde bu d u ru m salam bir Ouz-nme
m evcut bulunm am asna ve tenkitli bir basknn yaplam am asna sebep olm u tu r. Bu
eserin T rkeden Farsaya naklinde yaplan h atlar yannda hikyelerin de ksaltlm as
vriddir. B ununla beraber asl m him hat Cami t-tevrih gibi m uazzam bir eser h azr
layan heyete ve bizzat R ededdine olsa gerektir. Z ira bu heyette T rk T arihi ve d es
tanlarn bilen bir zat bulunm ad gibi iyi bir O uz-nm eci de aranm am gzkm ek
tedir. Filhakika kaynaklarda Ouz-nme'nin m ufassal nshalar olduunu, bu h u su sta
san atkrlar, air ve hikyeci O uz-nm eciler b u lu n d u u n u gsteren kaytlar ve n ih
yet byk san atkr ve yazar m ehul ah-eser Dede Korkut kitab n m zd e du rd u u
d n l rse, T ebrizde byk T rk d estan b asit b ir T rkm en hikyeci ile yabanc bir
m tercim elinde ok kltlm , Cam t-tevrihi telif eden heyet de zaten o kadar
O uz-nm e ve r h u n u n dnda kalm tr, ki eserin adna uygun bir bahsi do ld u rm ak
tan ileri birey de dn em em itir. Buna m ukabil M oollar zerinde ok durulm u;
hatt M ool tarih ve destanlarn ya T rklere balam aya veya kendilerine mal etm eye
alm lar ve b u n u n tesin i aram am lardr.

7 8

.SELUKLUlAR TARH

rn d a k n ve b izzat yabgu ailesi o lm ak zere b t n m sl m a n O uz


larn M v er n n eh r, H arizm ve H o ra s a n a g m elerin i ksaca b e lirtir101.
F ilh ak ik a b y k m u h c e re tin b ask s ile XI. a srn birinci yarlarn d a
Y engi-k en t d ev leti k m e k te ve m e v c u t O u zlar d a b y k m u h c e re te k a tl
m ak tad rla r. Bu sralard a Ali H an ok ih tiy a rla m ve e m rin d e o tu z -k rk bin
svari b u lu n a n olu ah M elik y z n c e n u b a evirm i; M v e r n n e h r ve
H riz m d e fetih lere g irim i fakat y in e S elu k lu lar k e n d isin e engel ve h e d e f
saym tr. N ite k im d ev rin ta rih isi B eyhak ah Melik Seluklularn byk
dmandr ve o n la ra b ir y er b ra k m a m tr. B aka b ir m n se b e tle d e Sel
uklular ve Ynalllar ile ah Melik arasnda kadm bir taassub, derin bir kin ve kan
b u lu n d u u n u y azark en b u d m a n lk ve m c d e lelerin esk ili in e ve id d e
tin e de ia re t e d e r102. B u n u n la b e ra b e r ok c e su r olan ah M elik siy a se tten
anlam yor; S elu k lu lara k ar ta a s s u b u n k u rb a n olan b ir yol t k ip ediyordu.
F ilh ak ik a b izzat d e s ta n a g re A li H a n o lu n u atab e i ve veziri ile
C e n d e g n d erm i; fakat ah M elik d elik an l anda b u ra d a ok k t bir
h re t k a z a n m ve b ab asn d a ok z le m itir. Bu sebeple de ayn kaynak
o n u n aley h in d e b-ddger yani zlim sfatn k u lla n m a k ta n sak n m am tr.
H albuki O u z -n m e b iro k k sm n d a Y en g i-k en t y ab g u larn n g r n e ve
p ro p a g a n d a la rn a uyg u n b ir havay a k se ttirir. N itek im Seluk O uz d ev leti
n in s-bas yani o rd u k u m a n d a n o ld u u ve O u zlarn K nk b o y u n a m e n
su p b u lu n d u u h ald e Y abgularn g r ve p ro p a g a n d as ile o d e sta n d a keregci" yani adrc b ir ailed en g ste rilm i ve k lt lm t r. B una m u kabil
O uz t re s in e gre siyas h k im iy ete h e r k ab ilen in m evkii m al m o lm asn a
ra m en K aylardan so n ra Y azrlar ikinci sraya y k se ltilm itir. F ak at Seluk
lu lar slm d n y a sn a sah ip ve cih n g ir b ir im p a ra to rlu k k u ru n c a ve O u z
lara m e n su p o larak d e s ta n a d h il o lu n c a o n la r a rtk h e m K nk b o y u n a m e n
su p g ste rilm i ve d e s ta n a g irm itir; h e m de D uvak yani S elu k u n babas
T u k ak h a k k n d a istik b li k efed en ve ev ld larn n cih n a h k im olacan
m jd eley en b ir r y d a a n latlm ; zaferlerin d e b y k l , ad leti ve k a h ra

101 O uz devletinin yklna ve O uzlarn dalna dair destan, tercm esi yaplan, u
m him m etni verir: Be vakt-i teferruk-i O uz ve Pergendegi-i ah-M elik, em r ez
stnw n- Yazr ve pern-i Ali H an be taraf- Yazr be-reftend ve m akam ve yurt-i
h d be-H sr T ak b e g -endahtend ve anca sakin ve m u tav attin u d en t ve h en z evld
ve ahab- in der an diyar m evcd-cd (Badat kk nshas 282, s. 601b. - 602a;
E bul-G azi, ecere-i Terkime, s. 44a-44b). O uzlar ile birlikte M u n tasar brakan H a
an bin T akin H isar- tk kalesinin Baranlulardan nceki sahibi olduu anlalyor, ki
kaynaklar o n u n bu zam anda vukubulan hdiselerde kendisinden bahs etm ilerdir.
102 Beyhk, Tarih-i Mesd, nr. Sad Nefisi, T ahran 1 3 1 9 ,1. s. 541; II, (1326), s. 830.

SELUKLULARIN MENELER VI II K 1)1 VRII Rl

79

m anl ile ta n n m ; pdialla yakm ayan h arek etleri dolaysiyle d a ahM elike lyk o ld u u cezay verdii d e s ta n n m al o lm u tu r ki, b u n la r kay
nak lard a d a m e v c u ttu r103.
N r-B u h r d a sk an S elu k lu lar H a riz m e gerlerk en b u ra d a Gazneli M a h m u d u n vlisi b u lu n a n A ltu n -ta n o lu H a ru n , k ararn d e itir
m i; S elu k lu lara h y n e t ed e re k gizlice ah M elike h a b e r g n d e rm itir.
G erekten S elu k lu lar tk ip ed en ah M elik o rd u su ile d e rh al C e n d den
h a re k e t e tm i ve l y o lu n d a n g elerek S elu k lu lara ar b ir b ask n yapp
8.000 k iilerin i m e rh a m e tsiz ce d o ra m ve m allarn yam alam ; cidden
"zlim sfatn d a h a k e tm itir. XII. a srd a k e n d i m em le k e ti B eyhakn ta ri
hini yazan b n F u n d u k Seluk o u llar d e v le tin in b alan g cn d a 433 (1041)
ylnda o n u n b ir a k n n d a n b a h se d e rk e n " ah M elik b. Ali el-Brt adn
ku llan r ve Hsm d-devle Ebul-Fevris H rizm -ah (devletin klc ve k a h
ra m an la rn veya valyelerin b abas) u n v a n la rn tad n d a ilve e d e r104.
Ali H a n n olu B aran H a n n to ru n u o lan ah M elikin Baranl aile ad ile
ta n n m a s sy esin d ed ir ki, d e s ta n y a b g u lu la r a rtk ta rih b ir h v iy et k a
za n m tr. ah M elik S eluklular t k ip e d e rk e n ayn y llarda yine o n u n aile
ad ve h re ti ile ta n n m b ir T rk k u m a n d a n n n m evcud olm as da ok
m h im o lu p bizi tey id eder.
F ilh ak ik a yine ah M elik gibi S elu k lu lara k ar K arah an llar safn d a sa
v aan b ir Alp-kara Barn" de vardr. M stak il b ir siyaset g d e n B uhr
em ri Ali T ek in S elu k lu lar p a ralam ak m ak sad ile, b ir te rtip ve h y an et
h a zrlark en ok atlg an ve k o rk u b ilm ez A lp k ara B arn de 1029 ylnda
S eluklu o rd u g h n b asp o n lar b y k kayp lara u ratt; S eluku n olu
Y u su f Y nal d a ld r ld . T u ru l ve ar beyler e rte si yl Ali T ek in ile A lp
kara B arn k u v v etlerin i b o z g u n a u ra tp ok e sir aldlar; b u n la r a ra sn d a
yakalanan A lp -k a ra y d a ld rd le r ve in tik a m aldlar. B u n u n la b era b er
m u k a b il ta a rru z a geen Ali T ek in S eluklular az m b ir ktle u ra tt. O n

103 Ouz-nmede p dihlarn Ouz soyundan Kay, Yazr, Eymr, A var ve Begdili be
olundan (toru n u n d an ) b u lu nduu ve b u nlardan baka bir boydan pdih gelm edii
yazlm tr (s. 601a - 601b). B ununla beraber destan n 24 Ouz boyuna ve hkim iyet
sralarna gre ayn d estan a ait bir bahisde Yazrn, nshalara gre, nc, drdnc
ve beinci ve nihyet Kgarl M ahm udda Y azgu onuncu srada yer alm akta; buna
kars devrin sultanlarn karan Knk boyu birinci mevkide baa gemi ve yalnz b u
rada Kay boyu ikinci sraya d m bulunm aktadr.
1114 bp Funduk, Tarih-i Beyhak, nr. A. Behm enyr, T ahran 1317, s. 51, bn l-Esr Ba
rn n isbetini koym am akla beraber ah M elik bin Ali kaydn verir. (IX. s. 175).

80

SELUKLULAR TARH

larn m allarn , k a d n ve o cu k larn bile e sir e t t i 105. ki d m a n a ra sn d a ar


kayplar v eren Seluklular u z u n m d d e t o tu rd u k la r N r-B u h r y r k lerin i
de te rk edip n c b ir m u h c e re te d a h a m e c b u r kaldlar. F akat bu g
esn a sn d a H rizm h u d u d u n a varnca, y u k a rd a g rd m z zere b y k bir
o rd u ile C e n d d e n S e m e rk a n d a y e tie n ah M elik 1034 ylnda ok an ve
ar b ir b a sk n ile S eluklular d o rad . Bu ta rih k aytlar s b it b u lu n d u k ta n
ve kay n ak lard a ve b ilh a ssa O u z -n m e le rd e T rk e isim , u n v an ve stla h
lara yabanc b u lu n a n ra n l m s te n s ih le rin k elim eleri nasl o k u n m az bir
ekilde y azdklar an la ld k ta n so n ra ah M elikin ded esi ve Ali H a n n b a
bas B aran ad n a bal Barn n isb e sin i ada m ellifler d u y d u k lar gibi
B arn ve K ara-k o y u n lu d ev rin d e T rk e B aranlu ve F arsa B arn eklinde
yazm alar iki d ile u y g u n ve tab ii idi. Lkin T rk e ye yabanc ve Ouz-nmede b o z u k b ir ekil alm B aran ism in i m s te n s ih le r k en d i k lt rle rin e
gre Trn ve Brn im l sn a g re k o p y a e tm ile rd ir ki, bu t rl tem y ller
pek o k tu r. Barn n isb esi veya aile a d n n iki ah sa a it b u lu n m a s ve kay
n a k lard a te k ra rla n m a s da p h e siz Y abgu B aran H a n n h re ti ile alkal
olsa g erek tir. N ite k im O uz d e v le tin d e ik tid a rn d e iti in e ve yabgu m ak a
m n n Y azr b o y u n a getiine d air baz i re tle r vardr. Bu m n se b e tle Ba
ra n H a n n b u in tik a ld e m h im b ir rol o ynad ih tim ali a rtm a k ta d r. XI. A s
rn b irin ci y a rla rn d a B aranlu ve B arn gibi k ay n ak lard a iki m h im a h si
yetin m e y d a n a km as b u isim d e b ir a ile n in te e k k l n g s te rm i tir106.
F ilh ak ik a O uz ilin d e b ir B aranlu (B rn) h n e d an m ey d a n a km ,
O uz d ev leti k n ce b ir k sm Y azrlar B aranlu Beleri id re sin d e dal
m lard r. nce H o ra sa n a ve so n ra d a A zerbaycan, A n ad o lu ve Irak ta ra f

105 bn l-Esr, IX, s. 164; M irhw nd. IV, s. 74. Alp-K aram n da Barn nisbesini tam as
Y engi-kent yabgu ailesinden geldiini ifade eder.
106 E bul-gazi Bahadr H an T rkm enlere dair eserinde Ouz yabgularndan bahsederken
bizi ilgilendiren u m alm at verir; abannng ogl bar erdi.. B uran atl. A n han kl
dlar. B uran tak il birle slk klup Oguz-ili resm lerini b ertaraf klmaz. O n sekiz yl
padiahlk klup vefat tapt. A lining H an bolganm g zikri tu rur: Ol vaktta Ouz-ili Sr
suynng iki tarafnda ayakna yakn o ltu ru p ertiler... rgence bardlar, kp kalganlar Ali T ikenni h an kldlar. A lin in b ir ya (gen) ol bar erdi. Kl A rslan atl,
ana ah-M elik lkab koyup ... halk p dih kosterdiler. Birinci yllardan son ah-M elik
zlim bold. (ecere-i Terkime, s. 41b-42a) E bul-gazi kaynaklarda grd B urn
Farsa m sten sih lerin T rn eklini reddederken ne kadar hakl idi ise onu Baran
yerine B urn yapm as da o derece hatal olm u, devrin tarih seyrini ve kaytlarn
tedkik etm eyen bugnk ilim adam larn da, bylece ikileen h a ta karsnda b ir k
m aza sokm utur. Fakat daha m him i Baran H ann O uz-ilinde b ir inklap yapm asna
ve yabgu m akam na gem esine dair kaytlar olup zten Baranlu veya Barn hnedan
da bu su retle m eydana km tr.

81

SELUKLULARIN MtNELER VE LK 1)1 VRII Rl

larna g ed en B aranlu hedam e tra fn d a n ih ay et bir K ara-koyunlu u lu su


ve devleti teek k l e tm i tir. F ilhakika y u k a rd a g r ld z ere Y azrlar
H o ra sa n d a kendi ad larn alan Yazr v ily etin d e b ir y u rt k u rd u la r. B arann
to ru n la r ve "Ali H a n n oullar da bu blg ed e H isr- T a k d a kaldlar. O n la
rn nesli h l id a re d e m e v c u ttu r. N ite k im e se rin i 605 (1208) yln d a yazan
ve H o ra sa n d a yaayarak Y azrlar iyi ta n y a n b ir corafyac, O u z -n m e yi
teyid ed e rk e n "Y azr T rk le rin d e n b ir k sm B alkan (H azar sah illerin d e
D eh istan ) ta ra fla rn a b ir k sm d a M an k lak a d a sn a g t le r; fakat
Y azrlarn b alca halk H o rasan ta ra fla rn a vard lar. B unlarn saylar ok ve
kuvvetlidirler. H isr- T ak a in tik al edip o tu rd u la r. B unlar h lis Y azrlar olup
kendileri ile b ilik te

M anklk ve P ars o lm ak

zere

ko la ayrl

m la rd r 107. Bu v esika O u z -n m e yi ve d i er k aynaklar teyid eder. N ite


kim E b u -G a z iye a it O u z -n m e de m e v c u t o lm ayan b ir ta fsil t d a verir.
...Ali H an Be evldlar ba o lu p H isar d a n a g ittiler. O kli-ili, K kli-ili,
A ar-ili ve S u lta n gibi p e k ok ilde B alhan d a n a g tler. Y azr ili H o ra
sa n a varp M erv -r d e tra fn d a p ek ok il sk in o ld u . Bu sebeple de bu havliye Y azr y u rd u d e n ilm i ve Y azr ilin d e (b o y u n d an ) M erv-rd y a k n larn d a
o tu ra n la rd a n ou iftilik ile u ram ay a b a la m tr 108.
Y azr k en d i ad larn tay an b u v ily etlerin d e y erleirlerk en Y abgu Ali
H an n oullar B aranlu beleri de geld ik leri H isr- T a k k en d ile rin e m e r
kez yapm lar; b u seb ep le de b u ra sn aile isim lerin e gre B aran k a le si
veya bazan d a Y azr kalesi adlar ile h re t k azan m o lu p XIV. asrn birinci
yarla rn d a Y azr k asab as H a m d u lla h K azvinye g re o rta d ereced e b ir e h ir
idi. Y azrlar to p ra a b a lan m ak la b e ra b e r b e lerin in id re sin d e eski kabile
te k il tn m u h a fa z a ediyor; XII. a srn o rta la rn d a H riz m -ah la ra tb i m u h
ta r bir beylik d u ru m u n d a b u lu n u y o rla rd 109. B u n u n la b era b er Y azr beleri

107 M uham m ed bin N ecib Bekran, Cihn-nme, nr. E. Riyahi, T ahran 1342.
108 M etin: Ali H an bigning olanlar ba bolup H isar tana kittiler. Bir nice kop iller;
Okl-ili, Kkli-ili, Agar-ili ve Sultan-ili Balkan tana kittiler. Yazr-ili H orasanga barp
M erv-rd etrafnda kop iller ol-turdular. Ol sebepten M erv-rdga Yazr-yurt derler.
Y azr-ilining bir nicesi yaknnda ta iinde dikkanlk klup o ltu ru r irdiler. (ecere-i
Terkime, s. 44b).
109 Cuveyn, Cihn-gu, G.M. I., s. 120, 122, II, s. 71-72, 219; Ykut, M ucem ul-buldn,
Beyrut 1955, I, s. 318; H am dullah Kazvin, Nuzhet l-kulb, T ahran 1336, s. 196; Rededdin, Cami ut-tevrih, nr. A. Alizde, Baku 1957, s. 30, 276, 283 (Vilyet-i Yazr,
Merv ve Yazr). Y kutun m etn in d e "Baran, Merv kylerinden olup Diz-i B aran (Ba
ran kalesi) denildiini, yazarken d iz kelim esi dize eklini alm tr. N itekim esas
kayna Y kut olan Mersd ul-ttl (I, s. 150) bir nshada adn Diz-i Brn olduunu
kaydetm ekle bu istin sah h atasn dzeltir. B ununla beraber XII. asrn byk lim le

8 2 ________________________________________________

SELUKLULAR I AKM

ile H riz m -a h la r devleti a ra sn d a ih til fla r ve h a tt sav a m ala r eksik o l


m u y o rd u .
F ilh ak ik a l-A rslan z a m a n n d a (1 1 5 7 -1 1 7 2 ) H rizm o rd u su ile b a la rn
d a Y am ur H a n n b u lu n d u u Y azr T rk le ri ara sn d a, 1160 yln d a b ir m u
h areb e o ld u ve Y azrlardan ok in sa n ld r ld . XIII. asr b a la rn d a 610
(1214) y ln d a H rizm -ah S u ltan A l u d d in M u h a m m e d in an as T erk en
H a tu n d a Yazr kalas sahibinin olu mer Han aleyhinde bir tertip kurup ldrd
ve bir hile ile 'Onun ata miras (mevrs-i h) olan bu kalay igal etti110. M evln

C elled d n

R m n in

tasav v u fta

ilh a m

kayna

olan

em su d d in

T e b riz n in b ab as d a H o ra sa n da Y azr v il y e tin d en o lu p tic re t ile m eg u l


iken bu e h re g elm i ve b ah is m ev zu u o lu d a b u ra d a d o m u tu r111. Y azrlar
Y abgu o u lla rn n re h b e rli in d e k ad m O u z ilin d en H o ra sa n a gerlerk en
bylece Y azr vilyeti, Y azr veya B aran k alas o larak kable isim le rin i m u h a
faza e tm ile r, h n e d a n d a B aranlu veya B aran ad larn d a ta m lard . H o ra
sa n d an ark -A n ad o lu , A zerbaycan ve Ira k a g eldikleri ve bu havlide Karak o y u n lu d ev letin i k u rd u k la r z a m a n d a d a h n e d a n a ait B aranlu (F arsa Ba-

rinden A bdlkerim Sem an, Kitab ul-Ensb (s 58a) adl m eh r eserinin yazm asnda
Baran, Merv kylerinden olup buraya -D ih Baran (Dih-i Brn)- denildiini ve H atem
bin M uham m ed el-Brnnin de bu kye (kasabaya) m ensup b u lu n d u u n u kaydet
m ekle bizzat yazl hatasn dzeltir. Essen kaynaklar Baran hem ky (dih) veya ka
saba ve ehir ve hem de kale (diz) olarak gsterm ilerdir.
110 bn l-Esr, XI, s. 97-98; M. N esev, Siret es-Sultan Celalddin Meng-birti, nr. G. H oudas, Paris 1891, s. 39; Franszca trc. Paris 1895, s. 67-08; Eski Farsa tere. nr. M ucteba Minev, T ahran 1344, s. 58.
111 K ara-koyunlular tarih sahnesine klarndan yni XIV. asrdan beri Barn veya Ba
ranlu aile ad ile tannm lard. M esel Gaffr K arakoyunlu su ltan larn a Barn de d e
n ilir. (Cihan-r, T ahran 1342, s. 277) ifadesi de bu ism in hnedana m ah su s olduunu
belirtm itir. Bu devletin ikinci hkm dar Em r Kara Y usuf Barn idi (Eb Bekir
T ahran, Kitab-i Diyrbekriye, s. 31) H aan olu Be R m lu K ara-koyunlu h km dar
m eh r C ihn-ha m ensup, Sultan H seyin Barnye ait vakalardan bahseder,
(Ahsen t-tevrih, Baroda 1931, s. 31-33). lk O sm anl tarihilerinden N er, U zun Hasan n B aranludan M irza C ihn-h ld rd n kaydederken hn ed an adnn Trkesini yazar (Cihn-num, nr. F. R. U nat ve M. Kymen, A nkara 1957, s. 820). Babrh "Tebriz pdih C ihn-h Barn ifadesini kullanr (Vakay, nr. R. R. A rat, A n
kara 1943, I, s. 9). M alm olan bu kaytlar Yabgu Baran ve m en su p larn a ait Baranlu
aile adnn bylece, O uz-ilinde (Sr-dery havzasnda) ve M vernnehrde olduu gi
bi ayn hnedan beylerinin kendi kabileleri banda gleri ile H orasanda ve Yaknarktaki hayatlarn, nihyet m en e ve aile adlarnn nasl balandn gryoruz.

SELUKLULARIN MENt 11 Rl VI l K D VRLER_______________________________________________________ 8 3

rn, A rapa H Harfini) adn ta m la r d r " 2. B u n u n la b era b er baz m o d ern


trih iler ya K ara-koynlu d e v le tin in b a n d a b u lu n a n B aranlu (Barn,
Brn) h n ed an ve isim lerin in m e n e i z e rin d e d u ra m a m la r v e y ah u t bu
aile ve adn O u zlarn Yazr deil Yva (Iva) b o y u n a m e n su p o ld u u n u sa n
m lar; h a tt b u u u rd a s a rf e ttik le rin i is ra f e tm i le r ve a d e ta k m aza so k
m u la r id i113. Bu k ita b n ilk b a sk sn d a, k saca ileri s rd m z g r n

112 ark A nadolu ve El-cezire (M usul) havlisine gelen B aranlularn K ara-koyunlu devleti
k urulm adan nce de birtakm vakalara karm alar ve rol oynam alar tabii idi. Filha
kika XIII. asr ortalarn d a Eyyblerin ve M em lklerin M oollara kar yardm larna
bavurduklar T rkm en beyleri arasnda E m r em seddin A k-ku ve E m r H sm eddin
bulunm akta; bunlarn K ara-koyunlu u lu su n u n bandaki Baranl h n ed am n a m ensup
olduu gzkm ektedir. G erekten A rapa kaynaklarda el-Brnl eklinde yazlan bu
nisbenin Baranl olduunu sanyoruz. B unlarn em r olm as, olduka m h im asker
k talara sahip bulunm as ve ark A nad o lu da b u n a benzer b ir T rk m en boy veya u lu
suna rastlanm am as kanaatim izi te yid eder. (M ufaddal bin E bil-Fezil, el-Nehc usSedid, nr, ve tere. E. Blochet, s. 80-81, 95-57, 110; M akriz, Kitab s-Slk, Kahire
1957, I, 475, 493). E. B lochet b u nisbeyi Alburanl olarak okurken T an r-b ird inin bu
kelim eye al burunl m nsn verm ektedir. Bu d u ru m herhalde Baranl ailesinin XIII.
asr ortalarnda henz tannm am as ve bilhare m eydana kan bu h nedan ile ball
nn bilinm em esi ile alkal olm aldr. N itekim , H lg zam annda M usuld a Sundagu
N oyan ile savaan ayn T rk m en beyinin h u su s adn A gu (Ak-ku) gsteren Cami
t-tevrihin verdii aile ism i baskda da okunam am tr. (Q uatrem ere, Histoire des
Mongols de la Perse, s. 386, T ahran neri, s. 730; A. Alizde, Baku basks, s. 84).
113 Bir takm yeni oym aklarn birlem esi ile K ara-koyunlu u lusu teekkl eder iken b unlar
arasnda bir Baharlu oyma da vard. K ara-koyunlu hnedanm m Baranlu (Barn) ad
n tad Farsa, A rapa ve T rke kaynaklarda m evcut olduu halde V. M inorsky bu
ism i brakp Baharlu zerinde d u rm u ve bu adn da k atiyetle kablev deil H em edan
yaknnda Bahar m evkiinde (kalesinden) geldiini H am dullah Kazvinye (Nzhet ulkulb, T ahran 1336, s. 127) dayanarak ileri srm ; C ihn-hm oulllar ve neslinin
bu kale ile alakasn da b ir delil saym tr. XIII. asrda Iva (Yva) T rkm enleri banda
M elik Sleym an-ahn b ir m d d et Bahar kalesinde o tu rd u u n u da kaydederek Karakoyunlu hnedanm m Baharlu oym ana ve O uzlarn Iva boyuna m en su p bu lu n d u u
neticesine varm ak istem itir T he Clan o f th e K ara-koyunlu, Kprl armaan, stan
bul 1953, s. 391-393). Fakat kaynaklarn Kara-Koyunlu hnedam nm Baranl ad ze
rinde, ittifakna kar, pek ok em sali arasnda Baharl oym ann bu ulus ve devletin
banda bulun d u u n a dair baz ihtim aller ileri srm ek m alm u m ehul ve m ehl de
m alm gsterm eye alm ak dem ektir ve beyhdedir. Essen yukarda da gsterdii
m iz zere, Yazrlar ile birlikte, Baran, Baranl veya Brn adnn O uz-ili, M verannehr, H orasandan K ara-koyunlulara kadar nasl intikal ettiini tkip edebiliyoruz.
Bu m nsebetle de Bahar kalesine m en su p bir Baharlu oym ann bulu n m as ve dier
leri gibi K ara-koyunlulara dahil olm as b ir m esele tekil etm ez. Essen Yvalar ile
kablev bir alka olsa idi XIII. asrda byk hreti olan M elik-Sleym an-ahn Karakoyunlular zerinde bir iz brakm as tarih ve ananevi bir rivyetin bulu n m as gerekir
di (Sleym an ah hakknda bk. M. Kazvin, Cihn-gu III, hiyele'ri, s. 454-463).

8 4 ________________________________________________

SELUKLULAR TARH

im di d ah a g en i b ir a ra trm a ile a y d n la n m ve m e se len in halled ilm i


o ld u u n u sanyoruz.

slm Ansiklopedisinde K ara-koyunlular m add esin d en sonra ayn unvan altnda kitabn
yazan (A nkara 1967) Faruk Sm er K ara-koyunlu h an ed an n a ait Baranlu veya Brn
ad zerinde ciddiyetle d u rm u tu r. Fakat b u n u n m enei ile ya alkalanm am veyahut,
bizim bu eserin birinci basksnda (1965) ksaca m eydana koyduum uz g rler hak
knda, sadece m enf davranm ; ne bizi tekzip eden b ir kayt verm i; n e bize ait kaytlar
zerinde d u rm u ve h a tta eserim izi de zikretm em itir. G erekten o, Kara-koyunlulardan nce, XI. asrn birinci yarlarnda m evcudiyetini m eydana koyduum uz Barn
(Baranlu) adn ah-M elikin berni y ahut berrni lakabndan, Tarih-i Bayhak bata
olm ak zere, hi bir kaynakta bahsedilm iyor, id diasnda b u lunurken, hi olm azsa ayn
yllarda asker faaliyetlere karan A lp-karan n da Barn ailesinden o lduuna dair
kaydm z karsnda duraklam as lzm d. Fakat T rke B aranlun u n , Farsa kaideye
gre, Baran olm as tabii iken m ellif bu yabgu oullarn "B ern ve B errn gibi
garip ekillere sokm aa alm ; m antk ve m n d bir zorlam aya girim itir. H al
buki O, K ara-koyunlular eserinde (s. 13-16-17, 23-24) bu hnedanm , kaynaklara gre,
Barn, Bran ve B arunlu adn tadn doru olarak verm i ve b urada ayn isim ze
rinde b ir tezat veya zorlam aya l zu m grm em iti. V. M inorskyn in Tezkiret lMlk nde ileri srd eski bir fikrini ihtiyatla kabul eden Faruk Sm er, Pir-budak
adna baslan m eskkat zerinde b u lunan dam gaya gre (Bk. Ali Kemli, Erzincan Tari
hi, s. 215-217) K ara-koyunlulularn Yazr boyuna m en su p olduu tem yln g ster
mi; fakat baka bir delil bulunm ad zannyla yine M inorskyye uygun olarak bu Yva
boyu zerinde d u rm u tu r (K ara-koyunlullar, A, VII, s. 202-293). O nihyet Minorsky, K ara-koyunlularn Yva boyundan geldikleri fikrindedir, ki im diki d u ru m d a en
isabetli tah m in in bu old u u n u sylem i (Ouzlar, A nkara 1972, s. 147). Lkin
M inorskyn in T arih corafya ve etnografya zerin d e b ir o to rite olarak tan n m as ne
kadar doru ise onun hatsn a iltihak da o derece isabetsiz olm u tu r. N itekim W.
Barthold, O rta-A sya T rk Tarihi h akknda hl o to ritesin i m uhafazaya ne kadar hak
kazanm ise eserlerinde yapt hatlar da o derece byktr; daha m him i A vrupada
ve T rkiyede tarihiler zerinde m sbeti yannda m enfi tesirleri de g r lm t r. Bu
m nsebetle ciddi bir em ek sarfedilen son Ouzlar adl eseri de, ism i zikredilm eksizin,
W . B artholdun azim hatlarna gre yazlm tr. Biz O uzlara ait olup hl karanlkta
kalm baz m h im m eseleler zerinde hazrlam akta olduum uz bir aratrm ad a baz
yeni ve m h im grler ile birlikte baz bahisleri ve dier hatlar da dzeltiyoruz.
K aynaklarda Baran ad ve Baranlu nisbeti Farsa yam ur m nsnda Baran im ls gibi
yazlm akla beraber XI. asnn birinci yarlarnda, Yabgu h nedam nn ism i bu Farsa ke
limeye aykr olarak Barn eklinde kaydedilm iti. Bu d u ru m ranl m elliflerin bu adn Farsa yamur kelim esinden gelm edii ve T rke olduu kanaati ile ilgili olm aldr.
Y ahut b u n u n m enei bilinm edii veya T rklere m ahsus ve T rkelem i b u lu nduu
saylarak bir im l farkna lzum grlm esi ihtim ali vriddi. Eski T rkede bir "br" ve
ya ber fiil kk m evcut olup peyda olmak veya vermek m nsna gelm ekte (Kgarl
M ahm ud, Divn, III, s. 355) ve kaideye gre Baran veya Beren isim lerinin yaplm as
m m kn gzkm ektedir. Peenek ve K um anlar arasnda, ark ve O rta A vrupada aknlar ile tan n an bir Berendi boyunun ad akla gelm ektedir. Eski T rkeye gre bu
isim "B aran-d veya B eren-di olup b u gnk ekli ile Baran-l veya Beren-li olur. N i
tekim K um andan K um and ve Kuban adlar da byledir. Bu m nsebetle Burunduk
(hayvann b u rn u n a taklan buru n lu k ). Boyunduruk (hayvan boynuna taklan let),

SELUKLULARIN MI NI 111(1 VI l K 1)1 VH I11(1

85

7. Seluklularn M vernnehrdeki Hayatlar

C e n d d en M v e r iin n e h re gen S elu k lu lar kn N r-B u h r da, ya


zn d a S em erk an d y ak n larn d a 30 y ldan fazla y aadlar. S eluku n ve M ik ilin l m le rin d e n so n ra b ab u lar, b y k evlt olarak, A rsla n (sril)
idi. Bu m evkii dolaysiyle Yabgu u n v a n n alm ve A rslan Y abgu o lm u idi.
O n d an so n ra yaa b y k o ld u u iin, re islik n an (M usa) b ey e intik al
edince o d a b u u n v an u z u n m d d e t tad . K arah anllar, S eluklular b l
m ek m ak sad ile, S elu k u n d i er olu Y u su f Y nal yabgu y ap m ak te e b
b s n e g iritile rse de, b u n d a m uvaffak o la m a d k la rn d an o bu u n v a n a sahip
o la m am tr. Bu u n v a n ok defa, B yk sfat ile b irlikte, Ulu-yabgu (Ybg-i keln) ek lin d e k u lla n ly o rd u 114. S elu k lu lar istikll k a za n d k tan so n ra
bu u n v an k u lla n rk e n yine b u n a Ulu" sfatn ek liyorlard. Baz ilim a d a m
lar h l Yabgu u n v a n n m s te n s ih le rin yan l im llar ile n a k led ip m a h iy e
tin i an la y a m a m la rd r115.
Seluku n o u lla rn n says ve adlar h a k k n d a kaynaklardaki k ark lk
te tk ik le re de in tik l e tm i ve b u g n e k a d a r h a lle d ile m e m itir. M kil, s
r il ve M u sa z e rin d e b ir ih til f y o k tu r. D rd n c s ise b azan Y usuf, bazan d a Y n u s g ste rilm itir. F ak at h a k ik a tte b u n la r d a ayr ah slar olup,
hep si be k a rd e tir. T u ru l ve ar b ey lerin a n a d an kard ei olan b rah im ,
M kilin l m n d e n so n ra, an n eleri ile ev len en Y s u fu n o lu d u r, sr ilin
T rke ad A rslan , Y s u f u n da Y nald r 116. Y su f ok defa, y an llk la M u
sa n n olu g ste rilm i ve Y nal ism i de o lu b ra h im ile b irle m itir. H al
buki M u sa n n olu H aan ve B rid ir 117. S elu k u n Y s u fta n so n ra beinci

Yastuk (yastk, yaslanlan yatak takm ) gibi isim leri de belirtebiliriz. B ununla beraber
O uzlar ile k an llarn daim tem asta b ulunm alar ve T rklerde isim verm ede eitli se
beplerin rol oynam as Farsa Baran adnn taklm asn da m m k n klar.
114 bn ul-A dm , Buya, 189a; Rvand, Rahat us-sudr, GM, s. 102, 104.
l l 5 K unlardan beri Yabgu unvan kullanld halde Barthold, bozuk istin sah lara gre
yazlan Beygu" eklinden kopam am , h er ikisini de yazarak tered d tlerin i belirtm i ve
F. Sm er de ona uym utu r. Fakat tarihiler bizim tashihlerim izi kabul ettii halde bu
hataya bal kalm tr. Farsa m etinlerde keln (byk) kelim esini dnm eyen
A hm ed A te ve U lu yabgu unvann -Yabgu gelen yapm akla daha garip, tarih ve
lisan bir h a t ilem itir. (Rahat us-sudr, tercm e A nkara 1960, s. 101-102.
116 bn ul-Cevz, al-Muntazam, H aydarbd, 1358. VIII, 114, 233; m d ud-D n Bundar,
Zubdatal-nusra, nr. H outsm a, Leiden, 1880, s. 8; Ahbr ud-devle, 17, 19, 20; A bul-Farac, s. 200, 213; Anili Kad B urhaneddin, s. 502; Anonim Seluk-nme, 8-9.
117 bn ul-Cevz, VIII, 233; Fahr ud-D n Rz, Cmiul-ulm, British M useum , Or. 2972,
60a. Enver (s. 6). M usa, Mikil, Y unus, srail adlarn verir.

86

SELUKLULAR 1AKM

olu Y nu s o lu p " 8 A lp A rsla n 'a isyan e d ip B izansa kaan El-basan (Er-basgar) n b a b a s d r119. S elukun ayr b ir o lu g z k e n nan bey d e h a k ik a tte
M usa o lu p b u o n u n T rk e a d n d a n b a k a b ir ey d e ild ir. A lp A rsla n za
m an n d a, S elu k lu larn en yals o larak M elik-nmeye bilgi veren nan bey
de b u d u r. Bylece k aynak ve te tk ik le rd e k a ra n lk k alan S eluku n o u llarn
ve o n la rd a n A rslan , nan ve Y nal o lm a k z e re n n de T rk e ad larn
(sanld gibi u n v a n deil) m ey d an a k o y m u o lu y o ru z.
A rslan Y abgu, b u m evki ve sfatla, geb e S elu k lu larn n siyas reisi o l
m ak la b erab er, b u k able te e k k l o n a zay f b ir feodal ba la bal idi. Sel
u k u n d i e r o u llar d a k en d i oy m ak ve m e n s u p la r ile p ek m sta k il b ir
d u ru m d a o lu p an cak m h im h a lle rd e sk b ir b irlik g steriy o rlard . Bu se
b eple bu to p lu lu k b a lan g tan beri S elu k lu lar (T u rul ve ar bey g ru b u ),
Y abgulular (A rslan Yabgu m e n su p la r) ve Y n alllar (Y u su f Ynal O uzlar)
gibi z m re le re ayrlyorlard. Seluk o u llar a ra sn d a A rslan y a b g u n u n gaz lkabn ta d n a d a ir b ir k a y t120 eski b ir k ay n ak ta n geliyorsa o n u n
d ah a C e n d de ik en b ab as ile yapt g azalar ile ilgili b u lu n m a k icap eder.
K arah an llara k ar y ard m lar sy esin d e, S eluk o u llar N r-B u h r d a yeni
b ir y u rd a k a v u tu la r. F ak at d a h a so n ra K arah an l, H aru n B ura H an, 992
yln d a B u h r ya girdi ve d n y o lu n d a ld . S m n lerle ekiilen b u
b lg elerd ek i m c d e le n ih y e t lig N a sr H an B u h r y 999 y ln d a fe th e d in
ce so n a erd i, S m n d ev leti de a rtk ta rih e in tik l e tti. B u n u n la b e ra b e r Sel
u k lu lar yin e K arah an llar ile d m a n c a v a z iy e tle rin d e bir deiiklie sah ip
o lm ad lar. G er e k te n z k e n t( z c e n d )d e h a n n h a p ish a n e sin d e n kaan
N h un o lu sm a l (M u n tasr) eski k u m a n d a n A rslan Yalu ile b irlee rek
B u h ry k u rta rd k ta n ve ar T ig in i o ra d a n a ttk ta n so n ra S em erk an d
civ arn d a b u lu n a n Z a ra f n k p r s zaferin i d e k azanm ; lkin b ir az so n ra
lig N asr H a n a y e n ile re k B u h r y te r k e tm i tir 121. Bu m a l b iy et z e rin e
M u n tasr, b ir ok m a c e ra lard a n so n ra 3 9 2 (1 0 0 2 )de, eski d ev let m tte
fikleri O u z la ra g id erek y a rd m la rn a b a v u rd u . te d e n beri S m n lere
h iz m e t ve te m y lle ri o lan b u O u zlar b u g e lite n ok m e m n u n ve m a ru r
o larak o n a y a rd m e ttile r ve 393 a b a n n d a (A u sto s 1003) yine S em erk an d
y a k n la rn d a lig H a n n o rd u s u n u b o z g u n a u ra ttlar; 18 K arahanl beyini
e sir alarak M u n ta s r ile b irlik te y u rtla rn a d n d le r. Lkin bu srada, Y abgu
118

Rvend, 87; Z ahir ud-D n N ipr, 16; H am d u llah Kazvin, 434; Aksary, 10.

119

Anonim Seluk-nme, s. 8; Rvend, s. 87.


120 Anonim, s. 10.
1 K arahanllara m ah su s bu lig unvan iin bk. O sm an T u ran , TM, VII, 102-199.

SELUKLULARIN MI NSI11 Rl VI l K III Vllll I K

8 7

O u zlarn n bir h arek eli lolaysiylc, S elu k lu lar h an a yaklam ak m ecb u riy e
ti ile, esirleri iad e eyled iler ve h a tt c e p h e d e itirere k M u n ta sr d a takibe
koyulup A m u le k ad ar ilerlediler. Bu p e ria n d u ru m d a M u n ta sr Ouzlardan
bir ksmnn yardm " ile, 3 94 a b an (H aziran 1004)da, S em e rk a n d h av lisin d e
B rnem ed k y n d e K arah an llara bir b ask n d a h a yapt. M em lek e tin e d n p
ask er top lay an h an te k ra r M u n ta sr ile k arlan ca, O u zlar g a n im e tin ta k
sim i ile u ra t b ir srad a S m n em ri ta ra fn d a b u lu n a n T ak olu H aan
K arahanllara iltih k e ttik te n so n ra M u n ta sr so n b o z g u n a uray arak ta rih e
k a rt122.
K aynaklar S m n em ri ile O u zlar a ra sn d ak i bu m n se b e tle rd e n
b a h sed e rk e n b u n la rn S elu k lu lar o ld u u n u b e lirtm ez ler. H a tt bn u l-E sr
Seluklularn b alan g larn yazark en (IX, 163-167) U tb ye d a y a n m a k ta ve
bu belirsizlii h is s e ttirm e k te d ir. B u n u n la b e ra b e r lig H a n n te k ra r B uhr y igali m n se b e ti ile "Seluk olu A rslann mevkii ykseldi, kayd ile bu
O u zlarn S elu k lu lar o ld u u n u m ey d an a koyar. M rh w n d d a M u n ta srn
bizzat S elu k lu lara s n d n ve b u syede K arah an llara zafer k azan d n
ta srih ed e r (IV, 72 ). Lkin b u n u A rslan y erin e S eluka atfe tm e k le te k ra r bir
te re d d t u y a n d rr. Bu te re d d d n b ir seb eb i b u srad a S elu k lu lard an b ak a
O u zlarn d a slm lk e le rin e yaylm aya ve m s l m a n olm aya b ala m a la r
dr. F ilhak ik a ok eski zam a n la rd a H a/a(K ala) lar ile b irlik te b ir ksm Ou zlar b ilin m ey en seb ep ler ile H u tta la n h av lisin e gelip S m n lerin H o ra
san vlisi A lp T ek in z a m a n n d a N h b in N a sr(9 4 3 -9 5 4 )a vergi d y o r
la rd 123. H alalar ile b irlik te G azneli M a h m u d ta ra fn d a b u lu n a n bu Ouz
Trkmenleri K arah an l lig H a n n k ard ei S -ba T e k in i, B elhte n M erve
d o ru ek ilirk en , 3 9 6 (1 0 0 6 )da, m th i b ir b o z g u n a u ra ttla r. S u ltan M ah
m u d ile b irlik te, 3 97 ve 398 y llarn d a da, K arah an llara kar Belh civarnda
yine zaferler k a z a n d la r124. B u n larn b a n d a T ak olu A lm u h as (galiba M unta s rn m a iy e tin d e k i T ak o lu H aan ) b u lu n u y o rd u 125. B u n u n la b e ra b e r Sel
u k lu la rn C e n d d e n B u h r civ arn a g eld ik lerin e d air kay n ak larn b irle
m esi, S m n ler ile eski d o s tlu k ve ittifak lar ve b u sebeple de b u O u z larn

122 U tb, I, 320-326, 334-338, 340-344; C arbazekn, s. 222-226; bn l-Esr, IX 54 vd.,


Gerdiz, 50 vd., bn Funduk, 70; B arthold, 270, Kymen, I, 118-136.
123 N izm ul-m lk, Siyset-nme, nr. Ch. Schefer, s. 96 vd., Curcn, Corafya, British
M useum , Add; 7705, 36a.
124 U tb, II, 82-86; Gerdiz, 54; bn l-Esr, IX, 65 vd.
125 U tb, II, 79, M erv havlisinde Serahsde bulu n an O uz T rklerinin reisi el-M uhas
bin T ak ad dier kaynaklarda H aan bin T ak yazldndan el-H asan olduu g
zkyor.

88

.SELUKl Ul AR IAKH

Sm nlere m ey illeri b u n la rn S elu k lu lar o ld u u n d a p h e brakm yorsa,


yu k ard a b elirtild i i zere, ikinci y ard m n Y en g i-kent O uzlar old u u da
an lalm tr.
S m n ler o rta d a n k a lk tk ta n so n ra S elu k lu lar K arah an llar k arsn d a
yalnz kaldlar. B u n u n la b e ra b e r T rk is ta n H an lar ara sn d ak i m c d e leler
S eluklu larn b u eski d m a n la rn a k ar m e v cu d iy etlerin i m u h afa za d a y ar
dm c old u . M u n ta s rn son te e b b s n d e , 1 0 3 3 de, h e rh a ld e O uz yabgusu n u n b ir h a re k e ti ile, S elu k lu lar K arah an llara y aklanca S m n em ri de
o n larn d m a n Yabgu ile m n se b e te g iriti. Lkin lig H an ile bu d o stlu k
u z u n s rm e m i ve m n se b e tle ri gh ittifa k gh d m a n lk h alin d e d e
vam e tm i tir 126. S elu k lu larn k u v v e tin d e n ek in en ve o n lara b ir t rl in a n
m ayan lig H an h c u m a geince T u ru l ve ar beyler kap llere ekildi
ler ve B ura (A h m ed bin Al) H a n n to p ra k la rn a snm aya ve o n a h iz m e t
tek lifin d e b u lu n m a y a k a ra r verd iler. B u n u n la b e ra b e r T u ru l ve ar bey
ler, eski h u s m e tle ri ve istikllci tem y lleri dolays ile o n a d a gven e m ey erek k a rd e le rd e n biri h a n n h iz m e tin e g id erk en tek i c em atin b a
n d a kalm ay ih tiy a ta u y g u n b u ld u la r. T u ru l b e g in h iz m e t e sn a sn d a h an
tarafn d a n h a p se d ilm e si b u itim a tsz lk ve te d b ird e isab etli o ld u k la rm m ey
d a n a koydu. S e rb e st kalan ar-beg S eluklular k o ru d u k ta n b ak a b ir b a s
kn ile h a n n b ir k sm beylerini de e sir ald. B unun ze rin e h an b u n lar
k u rta rm a k iin T u ru l-b e g i se rb e st b ra k t127.
lig N a sr H a n n 4 0 3 (1 0 1 2 )de l m z e rin e A rslan H a n n h a p sin d e
b u lu n a n K arah an llard an Ali T ek in k u rtu la ra k d n d ; A rslan yabgu ile itti
fak yaparak B u h r y ald ve b u blg ed e m sta k il b ir K arahanl beylii k u r
du. Bu h d ised ek i ro l dolays ile A rslan y a b g u n u n da n f z ve k u d re ti
a rtt. A rsla n n kz ile de ev len erek k u d re t k azan an Ali T ekin a rtk Trkis
tan Hanlar arasnda msavilik ve hatt stnlk dvasna giriti; bylece ikisi
b irlik te e h e m m iy e t k a z a n d 128.

8. Karahanl ve Gazneliler ile Mnsebetler

K aynaklarn k ifyetsizliine ra m en S eluk-oullar ara sn d a b ir m d


d e tte n b eri b ir ayrln m ev cu t b u lu n d u u gz k yor. T u ru l ve ar bey
le rin A rslan yabgu-A li T ek in ittifak d n d a kalm alar sebebi de b u d u r. H a t
t m evkiini k u v v e tle n d ire n Ali T ekin m tte fik i ve kayn p e d e rin in yeenleri
126 Mrhvvnd, IV, 72.
127 M rhw nd, IV, 72; bn l-Esr, IX, 163.
128 Mrhvvnd, IV. 72; bn l-Esr, IX, 163; bn ul-Cevz, VIII, 233; Sibt bn ul-Cevz,
M irt uz-zaman, T opkap 2907 (XII), 91b.

SELUKLULARIN MENS 11 III VI l K III Vllll I III

8 9

ze rin e y r y erek o n lar taate alm aya a lm tr. Bylece B ura H a n dan
kaan ve im di de A 'li T e k in 'in h c u m u n a u rayan T u ru l ve ar beyler
ok zo r b ir devreye g irdiler. Bu en d ieli d u ru m d a iki k a rd e in verdikleri
karara gre, T u ru l-b eg "geilmesi g llere ek ilirk en ar-beg d e 3.000
kiilik bir svari kuvveti ile uzak A nadoluda bir keif seferine k t129.
Seluku n b u k u d re tli ve cefke to ru n la r, m u a zza m b ir m esfed e b u
lu n an A n ad o lu g azasn a te e b b s e tm e k le cid d en ok m itsiz b ir d u ru m d a
b u lu n u y o rla rd . H o rasan g azilerin in sk -sk y a p m a k ta o ld u k lar A n ad o lu
seferleri o n la ra b u te e b b s te lk in e tm i idi. G erek ten 353 ve 355 (963 ve
965) y llarn d a H o ra sa n g n ll leri 5 .0 0 0 ve 2 0 .0 0 0 kii h alin d e A zerbaycan
ve M eyyfrikn yolu ile u lara (Avsm-Sugur) v arm lar; A dana, T a rsu s ve
M asisa e h irle rin e d a larak ta a rru z a geen B izanslIlara kar cihd y a p m
lard. lerinde lim ve ey h ler b u lu n a n ve A llah y o lu n d a sefer yap an bu
g n ll le rin b ir o u n u T rk le r tek il e d e rd i130. B veyhlerden A d u d udD evle z am a n n d a (949-983) ve 1006 y ln d a b ile Yavgulu (Yavgyan) O u z la n
da b u gazalara k a tlm la rd 131.
te ar-b eg de b u a n aneye uyarak, 1018 ylnda, 3 .0 0 0 svari ile H o
rasan, Rey ve A zerb ay can yolu ile A n ad o lu seferin e kyordu. S u lta n M ahm u d u n h id d e tin e ve b u geite, gaflet g sterd i i iin, T s vlisini azarla
m a sn a seb ep o lan b u aknc kuvveti ile ar-beg A zerbaycana vard za
m an o ra d a d a h a n ce gelm i T rk m e n le r ile k a rla t ve on lar d a yan n a
alarak V an havzas (V a sp u ru g a n )n d a b u lu n a n k k E rm en i krall to p ra k
larn a girdi: T rk le r V asp u ru g a n (slm k ay n ak larn d a Bafurkan) b lg esin i
istil ve baz kaleleri z a p te ttile r; h ristiy a n la r k ltan geirdiler... B ugne
k ad ar asla T rk svarisi g rm eyen E rm e n ile r o n larn garip m a n za rasn
m h a d e e ttile r; yaydan silhlar ve dalgalanan uzun salar vard132... S eluk
lu larn G k -t rk le r ve K arah an llar gibi arkaya sark an u z u n salar o ld u u n a
d air b u kayd b a k a eski kay n ak lar d a te y it e d iy o r133. ar-beg b u ilk A n a
d o lu k e if seferin i y a p tk ta n ve A zerb ay can da k e n d isin e iltih k e d e n T rk
m e n le r ile v e d la tk ta n so n ra, ald g a n im e t ile, M erve ve o ra d a n B uhr
civarna vard. T u ru l-b eg ile b u lu u n c a ok sevindiler. ar-beg k ard ein e

129 M rhw nd, IV, 73.


130 bn Miskveyh, VI, 201, 222-227; bn I-Esr, VIII, 188; bn Funduk, 14.
131 Siyset-nme, s. 70; bn Funduk, 51, 267 (m etin: Nvegiyan; aada III, 10daki Yabgulular bahsine bak.).
132 Urfal M athieu, Chronique, trc. E. D ulaurier, Paris, 1858, s. 41.
133 St. Julien, Documents sur les Tou-kiue, Paris, 1877 s. 7; E. Chavannes, Documents sur les
Tou-kious s. 94; Ksgarli M ahm ud, I, 375; bn ul-Cevz, IX. 38; A lbert d Aix, trc. M.
Buizot. II, 8. s. 21. H azarlar da ya sal veya tral idi (D unlop, Jewish Khazars, s. 29).

90

SELUKLULAR IAKM

bu seferin hikyesini an latrk en , d a h a so n ra K utalm , A fin ve d i e r T rk


m en bey lerin in R u m lar h a k k n d a te k ra rla d k lar bize kar koyacak bir kimseye
rastlamadm ifdesi ise m sta k b e l fe tih sa h a sn ve T rk y u rd u n u iare t
etm i olsa g e re k tir134. Bu d n te n s o n ra yeni T rk m e n le r de T u ru l ve
ar beyler e tra fn d a to p la n y o r ve k u v v etlen iy o rlard . A rslan yabgu bu
o alm an n T rk is ta n ve H o ra sa n h k m d a rla rn k k rtaca n sylyor
veya y e en lerin i kskanarak llere d a lm alarn tavsiye ed iy o rd u . O n la rn
d a b u tavsiyelere u y arak d a lm alar h u s m e t c ep h esi ve ta k ib in devam ey
lediini g ste riy o r135.
S m n lerin in k ra z n d a n so n ra T rk is ta n d a b o z u la n siyas m u v zen e
Ali T e k in in B u h rd a k u rd u u d ev let ile te e s s s e d er oldu. Lkin S m n
le rin m ira sn a k o n m a k istey en G azn eliler ile K arah an llar Ali T e k in e kar
birletiler. Bu seb ep le K arah an llarm en b y k h k m d a r K adir H a n 136 ile
S u ltan M ah m u d , 4 16 (1025) ylnda, ok ta n ta n a l b ir ekilde b u lu a ra k
btn ran ve Trn m eseleleri z e rin d e a n latlar. H o rasan ve H rizm
G aznelilerd e kalm ak , ark lk eleri de K arah an llara aid b u lu n m a k ve C ey
h u n n e h ri sn r te k il e tm e k zere S m n d ev letin i ta k sim e ttile r. A n la
m an n b ir m a d d e si Ali T e k in in h k m e tin e so n verm ek, dieri de S eluklu
lar H o ra sa n a n a k le tm e k idi. H an su ltan a: Trkistandan memleketime gelen ve
yllarca Nr-i Buhr ile Semerkand arasndaki otlaklar ellerinde tutan bu kavmin
ok askeri vardr. Selukun oullar kendi kavmi arasnda ok itibr ve saygya sahip
olup, padiahlk dvsndadrlar. Eer onlar senin Hindistan seferlerinin birinde
hkmdarlk dvasna kalkarlarsa netice mkil olur m tala s ile M a h m u d u
onlar H o ra sa n a n ak le rz ediyor; b u syede k e n d ile rin d e n k u rtu lu y o r idi.
Bu d u ru m a rtk O uz m u h c e re tin in b alad m ve gittike kuvv etlen d i in i
de g s te rm e k te d ir137.
ki h k m d a rn b u lu m a s n d a A li T ek in ve A rslan yabgu llere ka
m lard. S u lta n M a h m u d S elu k lu lara eli g n d e re rek k o m u lu k ve d o stlu k
icab re isle rin d e n b iri ile g r m e k iste d i in i bild irdi. Ali T e k in in ekilm esi
dolays ile iki h k m d a rd a n b iri ile a n la m a l z u m u n u duyan ve h u k u k a n
134 M irhw nd, IV. 73; A bul-Farac, 196; H aan Yezdi, Cmi ut-tavrih, Ftih 4507; 171a; J.
Laurent, Byzance et les Turcs Seldjoucides, Nancy, 1913; e. 16. Kisravi Tabrizi, ahriyrn-i
gumnam, T ahran 1308, II, 58-64; . Kafesolu, Dou A nadoluya ilk Seluk akn,
Kprl armaan, s. 270.
135 M irhvand, IV, 73.
136 Bu ad A rapa olm ayp T rke k u d ret ve kuvvet m nasnda bir kelim edir ve kara-hkm darlarna verilm itir. (Kgarl M ahm udun Dvn indeksine bak.). T rkenin fo
netik tekm l Kayr han ad olduu gibi P. P elliotya gre katr" (hayvan) da buradan
gelir.
137 Bk. Blm II. bahis 6.

SELUKLULARIN MENE l R VI l K III VHII M

91

S eluklu larn reisi b u lu n a n A rsla yabgu, ark ad alar ile b irlikte, S ultan
M a h m u d a g itti. S u ltan b ir ziyfet m eclisin d e A rslan y a b g u yu, olu K utalm ve d i er a rk ad alarn yakalayp H in d is ta n a g n d erd i ve K alincar kale
sin d e h a p se tti. B ilhare T rk m c n le rin o n u k u rta rm a te e b b sle ri o ld u ise de
yalnz K u talm llerd en kaarak B u h r civ arn d a T rk m e n y u rd u n a varp
k u rtu ld u 138.
S u ltan M ah m u d K arah an llar ile ittifa k ve sh riy et k u rd u k ta n ve A rslan
yabgu ve a rk ad alarn y ak alad k tan s o n ra o n u n y u rd u n u ve oym aklarn
yam alatt ve 4 .0 0 0 h n e lik cem atin i d e H o ra sa n a n a k le d erek N as ve
Bverd aras l b lg esin i b u T rk m e n le re o tla k verdi. A rslan y ab g u dan
so n ra bu T rk m e n le r Y am ur, Kzl, Bua, G k ta ve A nasolu adl beyle
rin id re sin d e kaldlar. ok aknc ve faal b ir h ay at s re n b u T rk m e n le ri
d i erle rin d e n ay rm ak iin o n lara Irak Ouzlar veya A rslan y a b g u ya
n isb e tle Yabgulular (Yavgyn veya A rap a Yvgiyya) ad v e rilm itir ki, b u son
isim so n ralar istin sa h h atlar y z n d e n a n lalm az bir ekle girm i ve is
yan e d en d i er O u zlara d a te m il e d ilm i tir139.
S u lta n M a h m u d N as, Bverd ve Farva (Kzl A rvat) h alk la rn n ik
y etleri veya d ev let m e m u rla rn n zu l m le ri dolays ile Y abgulularn etrafa
aknlar z e rin e T s vlisi A rslan C zib i b u T rk m e n leri cezalan d rm a a
g n d erd i. B ozguna u ray an T rk m e n le r D e h ista n veya B alhan d a larn a
s n arak teh lik ey i a tla ty o r ve te k ra r a k n la rn a giriiyorlard. Bylece
T rk m e n le ri te n k il im k n olm aynca su lta n , 4 1 9 (1 0 2 8 )da, o rd u su ile b iz
zat h a re k e te geti. T rk is ta n d an gp o n la ra k a ta n O u zlar ile g ittik e
m ik ta rla r a rta n b u T rk m e n le r G azne su lta n tarafn d a n p e ria n edildi.
4 .0 0 0 k ad ar e sir ve k a tle d ile n b u T rk m e n le r Irak, A zerbaycan ve ark
A n a d o lu ya b ir o k ak n lar y ap arak ok m aceral b ir hay at geirdiler. arb e g d e n so n ra A n a d o lu ya yaplan ikinci ve d i er ak n la r b u O u zlar ta ra
fndan v u k b u lm u tu r. B u n u n la b e ra b e r o n la r yine de H o ra sa n daki y u rtla
rn a d n y o r ve sk n ca da D e h ista n ve B alhan da n a kayorlard.
M a h m u d d an so n ra S u ltan M esu d b u n la r b ir d ah a h iz m e te ald ise de,
G azneliler ile m c d e le leri ek sik o lm ad. O n la rn bu aknlar ile reisleri
A rslan y a b g u y u k u rta rm a a altk lar ve h u su siy le 4 2 2 (1 0 3 1 )de o n u n
h a p iste n g n d erd i i b ir h a b e r z e rin e istil ve savalarn id d etlen d ird ik leri
g r l y o r, ki b u cih e t k aynaklarca da zik red ilm itir. B una ra m en b u n d a

138 Gerdiz, 63-67; Rvend, 87-92-, Czcn. 272; 290; Mrhvvnd. IV, 73; bn l-Esr, IX,
130, 131, 163; Z h ir ud-D n N pr, 10-12; Red ud-D n, A. Ate, 6-10.
139 Bk. aada, bl. III, bahis 10.

9 2

SELUKI Ul AK I AHM

m uvaffak o lam ad lar ve A rslan yabgu h a p iste iken ld. T rk m e n le r d a l


d lar, beylerin e n isb e tle K zllar (K zlyn), Y a m u rlu lar (Y am uryn) kolla
rn a ayrldlar ve ok te h lik e le re u rad lar; lk in y ine d e m it ve en erjilerin i
k ay b etm ey erek m c d e le lerin e d ev am la A rslan y a b g u n u n to ru n la r e tra fn
d a to p la n a ra k b ilh are T rk iy e S elu k lu lar d e v le tin in k u ru lu u n a h iz m e t
e ttile r140.

9. Ali Tekin ile Mcdele ve H rizm e G

T u ru l ve ar-beg am calar A rslan yabgu ile Ali T ekin arasn d a k i itti


fak d n d a ve m u h sm b ir d u ru m d a k alm lard . S u ltan M ah m u d ve K adir
H a n n g elilerin d e u zak lam lar; h a tt s u lta n n o n lara d a eli g n d erip
H o ra sa n d a k e n d ile rin e y u rt vaadi tek lifin e de k a n m a m la r ve A rslan yab
g u n u n k ib e tin e u ra m a k ta n k u rtu lm u la rd r141. M v e r n n e h r b u lu m a
sn d a n so n ra s u lta n B elhe ve h an d a K g ara d n n c e Ali T ekin lden
karak d e v le tin e sah ip olm a a balad. A rslan yabgu ve T rk m e n le ri a rtk
m ev cu t b u lu n m a d iin T u ru l ve ar beylere eli g n d erip on lar m
te re k d m a n la ra k ar ittifa k a ve h a tt devleti a ra larn d a tak sim e d v et etti.
Lkin Ali T e k in in eski d m a n lk la rn h a trla y a n ve k e n d isin e gvenem eyen Seluk b ab u lar b u teklifi k ab u l e tm e d ile r. Seluku n to ru n la r a m
calar A rslan yabgu ile b o z u m u o ld u k lar h ald e yin e de o n a ve m evkiine
sayg gsteriy o r; d a h a m tev az, fak at ok ih tiy atl h a re k e t ediyorlard. A rs
lan y ab g u n u n sa h n e d e n ek ilm esi z e rin e T u ru l ve ar beyler a rtk Sel
u k lu larn rak ip siz reisleri o ld u lar. B u n u n la b e ra b e r A rsla n n es reti ile
d i er am calar n an (M usa) Beyi y ab g u lu k m a k a m n a g etirm ek istiyorlard.
K aynaklarda b azan n an yabgu, b azan M u sa yabgu ve b azan d a sadece
Yabgu ad ile k ay d ed ilen ve ok defa d a b a k a a h slar sanlan nan Bey pek
skin b ir ta b ia ta sah ip idi ve d iry etli y e en lerin e uyar ve o n la r ile b irlik te
h a re k e t ed erd i. Bu d av ran sebebi ile eski m ellifler on u T u ru l ve ar
b eylerin n c k ard ei san m lard . M ik il o u llarn ittifak veya ita a te
alam ayan Ali T ek in b ak a b ir siyas te d b ire b av u rd u . F ilhakika S elukun
d rd n c olu Y u su f Y nala eli, h ilat ve h ed iy eler gn d erip o n u Yabgu
iln e tm e e ve b u syede h e m S eluklular b irb irin e d rm e e , h e m de

140 Bayhk, s. 60, 78, 287-280, 316, 448, 481-485; Gerdz, s. 70 vd., bn l-Esr, IX, 131,
163; Baybars M ansr, Zubdat ul-fkra, Feyzullah Efendi, No: 1450, 56b - 58b; bn
H allikn, Vafayt, K ahire 1209, II, 58.
141 Mirhvvnd, IV, 73.

SELUK! UI ARIN M IN I 11 R VI l K III Vllll I R

9 3

tbiiyete alm aa alt. Rivyete gre Y u su f Ym al bu teklife yanam; fakat


M ik il-oullar buna frsat vermemilerdi.

Ali T ek in k e n d isin e bal ve le t b ir yabgu tyini te e b b s n d e m uvaffakiyetsizlie u raynca S elu k lu lara k ar A lp -k ara B arnn in k u m a n d a
sn d a b ir o rd u g n d erd i, v u k b u lan a rp m a d a Y u su f Ym al ile b irlik te bir
ok Seluklu e h it oldu. K u rtu la n T u ru l ve ar beyler az z am a n d a to p a r
landlar. 4 2 0 (1 0 2 9 )d a A lp A rsla n n d o u m u n u u u rlu sayan S eluklular,
421 (1 0 3 0 )de, h a re k e te geip b a ta A lp -k ara ve svarileri, o lm ak zere Ali
T e k in in 1.000 a sk e rin i ld rm e k s u re ti ile in tik a m aldlar. F ak at Ali Tek in in te k ra r sa ld ra gem esi ile p e k ok kayp verdiler. A rtk b u d u ru m d a
S eluklu lar y u rtla rn terk ed ip , 4 2 3 (1 0 3 2 )de 1 5 .000 h n e (adr) h linde,
H riz m e d o ru ekildiler. G azn eliler v ezirin e b av u ru p H rizm vlisi A ltu n ta ta n h u d u d z e rin d e aldklar D a rh n (A n dargan) y u rd u n a k o n d u la r142.
lk iki m e llif Y u s u f u M u sa n n olu s a n m a k ta ise de bab as M u sa yabgu
iken ve am cas d a d u ru rk e n byle b ir k im se n in b u m ak a m a g etirilm e si h u
k u k ve a n aneye aykr idi. E ssen Y u s u f u n S eluku n olu Y u su f Ym al ol
d u u n u d a m ey d an a k o y m u idik. Y u s u f u n l m n d e n so n ra o n a m e n su p
Ynalllar(Ynliyn)m id resi o u lla rn d a n m e h r b ra h im (bin) Y nala
in tik al e tti ki, o d a b ab as gibi u m u m iy e tle T u ru l ve ar beyler ile b irlik te
alyor idi.
Seluklular H riz m e g eld ik ten so n ra, y eni a rtla rn icabiyle, Ali T ekin
ile anlatlar. S u lta n M a h m u d u n l m ve G azn ede balayan ta h t kavgas
z erin e S u ltan M e su d Ali T e k in in y a rd m n a b av u rd u . Lkin ta h t elde
edince, b ab as gibi, K arah an llar ile d o stlu u tazeleyen M esud, H rizm vli
si A ltu n ta B u h r seferin e m e m u r e tti. Ali T ekin, b u nzik d u ru m d a , Sel
uklular ve T rk m e n le ri tatl sz ve gm ile tu tu p k en d isin e yardm c
y a p t143. B u h ry te rk e d e n Ali T ek in ile A ltu n ta arasn d a D a b siy e de,
1032de v u k b u la n sav atan so n ra A ltu n ta n l m d u ru m u de itird i.
Z ira olu H ru n , 1 0 3 4 de Ali T ekin ve S eluklular ile ittifak yaparak, G azn elilere k ar istik ll sav an a girdi. H ru n S elu klulara ok kym etli h e d i
yeler verd i ve o n lar, ta h sis eyledii R ab t M ad a k o n d u rd u . Bu srad a idi
ki, Seluklular, casu slar v stas ile, t k ip ed en ve ara larn d a kadm bir kin,
kan ve dmanlk b u lu n a n C en d em ri h-M elik 1034, T e rin I.de, l yo
lu n d a n g elerek o n lar, k u rb a n b ay ram n n d rd n c gn, m th i b ir b ask n
ile v u rd u . 8 .0 0 0 kii ld r ld ; b ir ok kadn, ocuk, altn ve m allarn alp
142 bn l-Esr, IX. 164; Mirhvvnd, IV. 73 vd., Bayhk, 828; Fahr ud-D n Rz, 59b.
143 Bayhk, s, 541.

9 4

.SELUKLUI AK I Alili ll

d n d . Bu ni ve k o rk u n baskn ile aran S eluklular, m tte fik le rin in bir


te rtib in e k u rb a n g ittik leri inanc ile, C e y h u n u b uz z e rin d e n geerek Ribt- N e m e k e vardlar. N ite k im bn u l-E sr ve M rh w n d d a H rizm h H ru n u n S elu k lu lara su ik a st yapt k a n a a tin d e d irle r. B u n u n la b e ra b e r H ru n
S eluklu lara eli g n d erip ok z ld n b ild ird i; ok m al v ererek vaadlerde b u lu n d u ve o n lar te k ra r eski y u rtla rn a d n d rd . B una m u k ab il ahM elike de te e ss fle rin i b ild ird ik te n so n ra, 13 T e rin II. 1034de o n u n la
C eyhun z e rin d e b ir gem id e b u lu tu . F ak at H ru n ah-M elik ile S eluk
lular b a rtrm a te e b b s n d e o n u ik n a ed em ed i. B u n u n la b erab er, H r u n u n 3 0 .0 0 0 kiilik o rd u s u n u gren ah-M elik, S eluklular tk ip ce sa re
tin i g sterem ey erek , sessizce, C e n d e d n m e k z o ru n d a kald.
H ru n G azn elilere kar sav ark en 1 0 3 5 de Ali T e k in in l m ile bu
m tte fik in i k ay b etti. Bir m d d e t so n ra d a k en d isi, S u ltan M esu d u n bir
su ikasd ile ld r ld . S eluklular b ir y an d a n ah-M elik, b ir yan d an da, Ali
T ek in o u lla rn n d m a n c a d av ran lar dolays ile, H o ra sa n a gm ek
m ec b u riy e tin d e k aldlar. E ssen b y k T rk m u h c e re ti de balam ve Bayh k n in d e dedii z e re henz Seluklular gelmeden nce Horasan Trkmenler ile
dolmu b u lu n u y o rd u . H a tt S elu k lu lar d n d a T rk m e n istillar o derece
yaylm idi ki, H arizm , H o rasan , M erv, T irm iz, K ubdiyn, K irm an ve Irak
taraflar O u zlar ile d o lm u ; B adadn eld en kaca k o rk u s u bile h isse
d ilm i idi. T rk is ta n 'd a n b alayan b y k n fu s h a re k e tle ri ve T rk kavim le rin in b irb irin i tazyiki esas m il o lm ak la b e ra b e r Ali T ekin ile H ru n un bu
T rk m en le ri ta h rik i ve G azne to p ra k la rn a geirm esi rivyeti de d ik k a te y n d r144.

10. Horasana G ve Muhtariyet

S elu k lu lar a rtk H riz m de o tu ra m a z h ale gelince, 1035 b ah a rn d a ,


10.000 svari ile C e y h u n u geip H o ra sa n a vardlar; M erv, S arahs ve Farva l b lg esin d e y u rt t u ttu la r 145. S eluklular, bylece, ok etin m c
d e leler ile geen ta k rib e n 70 yl iinde C e n d e, M v e r n n e h re, H riz m e ve
so n olarak d a H o ra s a n a gm ek s u re ti ile d rt d efa y u rt d e itiriy o rlard .
O n larn a rk a sn d a n d a Y nalllar yni b ra h im Y nal g ru b u geldi. B unlarn
gelii ile A rslan yabgu T rk m e n le ri, eski d m a n lk y z n d e n , Irak to p

144 Bayhk, 524, 526, 532-538, 541, 585, 571, 527-533; bn l-Esr, IX, 164; Mrhvvnd,
IV. 74; Cuzcan, 282.
145 Bayhk, 571-574, 827.

SELUKLUl ARIN MI NI 11 K VI l K III V IIII K

9 5

rak larn a k atlar. nan yabgu, T u ru l ve ar beyler b u ray a gelince derh al


S ultan M esu d 'a bir m e k tu p g n d erip , a sk er b ir h iz m et karl bu yurdu
k e n d ile rin e v erm esin i diled iler. T a rih b a k k m d an ok m h im bir vesika
tekil e d en bu m e k tu p ta Seluk b ab u lar H o ra sa n a gm ek z o ru n d a b u
lu n d u k la rn , d n y a d a k e n d ile rin e snacak b ir yer k alm ad n ackl, fakat
vekarl b ir dil ile b ild iriy o rla rd 146. F ak at S u lta n M esud, b a b a sn n A rslan
yabgu O u zlarn H o ra s a n a geirm ekle n asl b ir h a t ilediini ve o n la rn ne
gibi gaileler kardn beyn e ttik te n so n ra im di 10.000 svariye sahip
S eluk lu larn m e m le k e t iinde n e d erece b ir te h lik e tek il edebileceini b e
lirtiyor, red cevab v eriyor ve dvn z sn n b u n la r him yeye alarak d
m an b ir d u ru m a so k m a n n m a h z u rla rn b e lirte n ifdelerine itib r etm iy o r
du.
S u ltan M esud, b u d n c e ile, 1035 h a z ira n n d a B eg-tod k u m a n
d asn d a b y k b ir o rd u y u S elu k lu lar z e rin e g n d erd i ve b an a b yk
gaileler aan ve s u k u tu n a seb ep o lan sav alard an ilkine balad. B u nunla
b era b e r B eg-tod ilk nce S eluklular gafil avlayarak b o z g u n a u ra tt ve
ah-M elikin y a m asn d an a rta k alan m allarn ve birok da e sir ald. G azne
o rd u su b u g a n im e tin ta k sim i ile u ra rk e n ar-beg ni b ir h a re k e t ve
b askn ile b u o rd u y u 1035 te m m u z u n d a H isr- T ak m ev k iin d e m th i bir
h ez im e te u ra tt. S u lta n a id d e t te d b irle ri tavsiye ed en B eg-tod ve ask e rle
ri p eria n lk ve k o rk u iin d e N p ra k aarak k u rtu ld u la r. B yk b ir dev le
te kar ilk d efa b y k b ir zafer k azan an S elu k lular O kadar ok altn, g
m, silh, let, elbise ve hayvan elde ettiler, ki hayret iinde kaldlar147.
Seluk b ab u lar, b u zafere ra m en , g u ru ra k ap lm am ak ve b a r y o lu
nu aram ak su re ti ile a sk er o ld u u k a d a r siyas b ak m d an d a ok k u d re tli
in san o ld u k la rn g sterd iler. Bu sava ailelerin i ve evlerini k o ru m a k m a k
sad ile y a p tk la rn b ey n ile su lta n a z r d ile m ek te n de geri k alm adlar.
Eliler v stas ile g iritik leri a n la m a m z a k e re lerin d e evvelce m e k tu p la
iste d ik le rin i, b u zaferd en so n ra eld e e ttile r. F ilh akika S u ltan M es d Seluk
re isle rin e h ilat, san cak lar ile b irlik te b ir m e n r (ferm an) g n d e re re k N as'y T u ru l-b e g e, D e h is t n a r-b eg e, ve Farvay (K zl-arvat)da nan
Y abguya tefviz e tti ve k e n d ile rin e H o ra sa n a m a h su s olan D ihkan u n v a

146 Bayhk, 572 vd.; Gerdiz, 80; Cuzcn, 283 vd.


147 Bayhk, 574 v.d., 579-501. 642 vd., bn l-Esr, IX, 164; Mrhvvnd, IV, 74; Rvend,
95; Ahbarud-devle, 5 vd., Z ahir ud-D n N iapr, 15; Red ud-D n, II, 5, s. 13 v.d;
Cuzcan, 293; B arthold, 300; M. Kymen, II, 50.

9 6

SELUKLULAR I AKM

nn verdi. 29 T e m m u z 1035de (21 evval 4 26) M erv vlisi bu hk im iy et


sem b o llerin i b ir m e r sim alay ile S eluklu y u rd u n a g n d e rd i148.
S eluklular, bylece, a sk e rsin d e n d a h a m h im o larak siyas b ir zafer
kazandlar; m u h ta r b ir y u rt ve idareyi salayan b u h u k u k vesik a ve h k im i
yet alm etleri ile de a rtk yeni b ir d ev letin ek irdeini k u rm u oluyorlard.
B undan b ak a b u n eticeyi alm ak la n e fisle rin e itim a d gelm i; b y k b ir dev
leti y en eb ilecek leri k an a a ti u y an m idi. Bylece u z u n ve te h lik eli bir dev re
den so n ra teselli b u lm u lar; n isb b ir h u z u ra k a v u m u lard . S elu k lu lar bu
yeni y u rtla rn d a devam l O u z gleri ile d e oalyor ve k u v v etleniyorlard.
Bu an lam ay a ra m en S elu k lu lar ile G azn eliler a ra sn d a b ir itim a d hsl
olam am ve iki ta r a f d a b irb irlerin i k u k u ile t k ip eylem ilerdi. Z ira Gazn elilere gre "Seluklular byk hayaller peindedir. N itek im o n la rn te n h a d a
Sultann hilatleri ile alay etmekte olduklar, o n u n g n d e rm i b u lu n d u u klhlar frlattk lar h a b e rle ri g e liy o rd u 149. te y an d a n d a T rk m e n le r h er
taraf istil ediyor; eski d ev irlerd e g elm i ve y erlem i b u lu n a n T rk le rd e n
so n ra im di d a h a b y k k itle le r h lin d e ak arak M v er n n eh r, H rizm , H o
rasan, S stan O u zlar ile d o lu y o rd u . B st, G uzg nn, S arahs ak n ve yam a
lara u ru y o rd u . D u ru m u kavrayam ayan G azn eliler d ier T rk m e n le rin h a re
k etle rin i d e S elu k lu lara m al e d iy o rla rd 150.
Bu d u ru m d a iki ta ra f da b irb irle rin e k ar h a z rla n m a k ta idi. S eluklular
artk k o m u la r ile de m n se b e te g eerek e m n iy et ted b irleri alyorlar; H ru n u n y erin e geen H rizm -ah sm il de istik ll h a re k e tin e devam ile
Seluklular ile d o s tlu k k u ru y o r; A rslan H a n a m u k ab il B ura H an da
G aznelilere k ar Seluk reislerin e k en d i damga"s ile m h rle n m i m e k tu p
lar g n d eriy o r ve zafe rlerin d e n dolay o n lar te b rik ediyordu. Bu se b ep le r ile
S u ltan M es d b y k hcib (k u m a n d a n ) S-ba'y 15.000 kii ile H orasan
o rd u su k u m a n d a n l n a , b ak a b ir o rd u y u d a H e ra ta g n d erd i. Bu h a re k e t
k a rsn d a e n d ie le n e n S elu k lu lar b ir y an d a n H rizm -ah sm il ile te m a sa
geerken b ir y an d an d a s u lta n a b ir eli g n d e rip b ir k u su r ilem ed ik lerin i,
C eyhun ve B alhan da y o llarn n ak b u lu n m a s dolays ile yaplan istil ve
ak n larn d i e r O u zlara a it o ld u u n u b ild iriy o rlard. B u n u n la b e ra b e r yine
de y u rtla rn n d a rl n d an , h a lk la rn n o k lu u n d a n ikyet ed erek M erv,
S arahs ve B verd e h irle rin in verg ilerin i m aa (bstegn) olarak istiy o r ve

148 Bayhk, 505-508; M rhw nd, IV, 74; bn l-Esr, IX, 165; Cuzcn, 204; Kymen, II,
67-70.
149 Bayhk, 599; bn l-Esr, IX, Ahbr ud-devle, 5.
150 Bayhk, s. 604; Gerdiz, 83; Tarih-i Sstan, T ahran, 1314, s. 264.

SELUKLULARIN MENELER VI l K 1)1 V R I1 1(1

9 7

bu n a m ukabil asker h iz m e t tek lifin d e b u lu n u y o rlard . S elu k lu lar bu siyas


incelik ve o lg u n lu k ile h a re k e t e d e rk e n su lta n n te h d itle rin i a n lam ak ta; fa
kat b u n a kar da, z a a f g sterm ey erek , m e s u liyeti o tarafa y k le m e k te ve i
bu reddeye gelince de m eydan o k u m a k ta d rla r. G erek ten N p ra ve
H e ra ta g n d e rile n o rd u la ra iaretle: E er k a sd ed e rle rse biz d e m dafaaya
geeriz; b u ta k d ird e arad ak i h rm e t kalkar; b u seb ep le k a ra r size a ittir
kayd bu d u ru m u m ey d an a k o y m ak ta ve S elu k lu larn k o rk m ad n g ste r
m e k te d ir151. Bu m e k tu p ve ta le p le rd e n h id d e tle n e n S u ltan M esd: Bir yan
dan Horasan kalbur hline getirdiler, bir yandan da bu ssl szleri sylyorlar
diyerek a n la m a tek lifin i re d d e tti. H a tt b u d ev re n in h d isele ri e sn a sn d a
h a p iste n k arlarak B elhe g etirilen A rsla n y a b g u n u n b u m a k sa t ile k u lla
n lm ak iste n d i i de rivyet ed iliy o r152.

11. Seluklularn stikll Kazanmas, 1038

A n lam a te e b b s n n b aarszl a u ra m a s b irb irin d e n k u k u la n


m a k ta o lan iki taraf m u k a d d e r b ir h esa p la m a y a d o ru g t r y o rd u . T r
k is ta n d a n g e lm e k te o lan yeni m u h a c irle r ile d e H o rasan d o lm u ; O u zlar
h e r taraf istily a b a la m idi. B t n O u zlar, S eluklularn t b i sanan
m ellifler h e r h a re k e ti o n la ra m al ed iy o rlard . N ite k im R eyd en g elen 13
M art 1037 ta rih li b ir m e k tu p ta Horasann Seluklulardan m uztarip old u u
ve y ard m b ek len d ii, A rslan yabgu O u z la rn d an Kzlllar, Yamurlular ve
B alhan T rk m e n le rin in K kya olu ile b irle ti i bildiriliyor; K h ista n da
T u n e h rin in yam a edildii h a b e r veriliyordu. S u ltan M es d v ezirini H e
r a ta g n d erd i ve S-ba k u m a n d a sn d a b t n H o rasan a sk e rle rin in T rk m e n le r z e rin e h c u m u n u e m re tti. D u ru m u n bu derece n zik o lm a sn a
ra m en k e n d isi de H in d is ta n a sefer y ap arak H n s kalesin in (D elhi blge
sinde) feth i ile u rat. S u ltan H in d is ta n a vard ve 1037 k bast iin
S-ba tam am iy le tl kald. Bu seb ep le de T rk m e n ler, kolaylkla Tlek a n , F ryb (P ry b ) y a m alam lar ve R eyi d e k u a tm la rd .
Bu d u ru m ve devam l h a b e rle r z e rin e su lta n H in d ista n dan d n d ve
ta a rru z e m rin i verdi; S-ba o rd u s u ile N p rdan S arah sa h a re k e t e tti.
Bu ilerle y ite n ok k o rk an S elu k lu lar a ilelerin i ve arlklarn M erv l n e
sevked erek S arah s n n d e sava k a b u le m e c b u r oldular. H a tt bu d u ru m d a
H o ra sa n d a te rk e d ip b ir ge b ile h a zrlan y o rlard . S eluklular ilk k a r

151 Bayhk, s. 608 v.d.; 610-613.


152 Bayhk, s. 613; bn l-Esr, IX, 165.

9 8

SELUKLUI AK I AHM

lam ada, g ru p la r h alind e, G azne o rd u s u n u h rp alay p s r atle le ekiliyor


ve bu syede k u v v et k ifyetsizliini g id eriy o rlard . H a fif s v arileri ar G az
n e o rd u su k a rsn d a o n la ra sk -sk sa ld rm a ve ekilm e kabiliy etin i veriy o r
du . N ihy et 1038 m ay sn d a, sa b a h ta n a k a m a k a d a r s re n , id d e tli b ir sa
v ata S-ba b o z u lm u ; b t n G azne o rd u s u d a lm ve saysz e sir ve ga
n im e t S elu k lu larn eline g em itir. S -ba an cak 20 k lesi ile k en d isin i
H e ra ta atab ild i. O h y n e te u rad n te k ra rly o r ve a ly o rd u 153.
S elu k lu larn ikinci zaferi b irin cisin i ikm l e tm e k te ve m u h ta riy e t y eri
n e k en d ile rin e a rtk istik ll g e tirm e k te d ir. a r-b eg in cesareti, a sk e r d e h
s ve s ratli h a re k e tle ri b u zaferin b alca m ili idi. Seluk beyleri bu za
ferden em in olarak, d ev letlerin i k u ru y o rla rd . Eski T rk feodal d ev let anlay
ve a n a n e sin e g re vilyetler re is a ra sn d a ta k sim edildi. T u ru l beg
d evletin h u k u k ve fl reisi o larak N p ra, ar beg M erve ve nan
yabgu da S a ra h sa sah ip o lu y o rd u . A rtk H o ra s a n d a G azneli h k im iy e ti so n a
erm i ve S eluklu devleti b alam idi.
b ra h im Ynal, zaferd en 12 g n so n ra, N i p ru te slim alm aya gidince
h alk n en d ie si k a rsn d a syledii s zler Seluk b ey lerin in dev let k u ru cu
y k sek vasflarn ifade b a k m n d a n ok m h im d ir. dil bir pdih olan b
y m z Turul bege y azyorum . ar b e g i M erve ve Y abguyu d a S a ra h sa
tyin edip g elecek tir. B u g n e k a d a r yap lan y o lsu z lu k lar veya y am alar k
k h alk n ii o lu p g eim sk n ts ve z a ru re tle o lu y o rd u . B ugn ise d u ru m
d e im i ve m e m le k e t b izim o lm u tu r. Bu d av ran ve s zler h e m e n b t n
T rk m e n b e y lerin in z ih n iy e tle rin e de te rc m a n olacak b ir m a h iy e tte d ir ve
Seluk istils ile M ool istils a ra sn d a k i azm fark d a g sterir. T u ru l beg
gn so n ra 3 .0 0 0 zrh l h a ssa svari alay ile b irlik te N p ra girdi. eh
rin ileri g elen lerin i ve lim lerin i sayg ile k ab u l e tti. slm d n y a sn d a h
k m d a rla ra m a h s u s b ir a n an e olarak, ad aleti tev z iin, Dvn- mezlimde
o tu ru p h alk n ik y etlerin i din led i. eh rin kad s Sid ile g r erek : Biz ya
b anclarz; T zik le rin u su lle rin i bilm eyiz. Bu seb eple bizden n a sih a tle rin iz i
esirg em e y in iz ifdesi ile b y k l n ve n e z k e tin i gsterdi.
Seluk d e v le tin in b u k u ru lu u n d a T u ru l-b e g su ltan , ar-beg de m e
lik ve o rd u k u m a n d a n (s-ba) o lu rk e n O uz y a b g u su ile Seluk S-ba
ara sn d a k i m n s e b e tle re b e n z e r b ir d u ru m h sl o luyordu. F akat S elukun
bu iki to ru n u ile G k -t rk d e v le tin in k u ru c u s u iki karde, B um n kaan ve
stem i yabgu, ve d a h a so n ra Bilge kaan ile K l-tekin k ard ele r arasn d a k i

153 Bayhk, s. 652-654; bn l-Esr, IX, 158; bn Funduk, 268, 273.

SELUKLULARIN M tN fll Rl VI II K 1)1 V R II Rl

9 9

benzerlik d a h a d ik k a te yndr. O sm an l d e v le tin in h akik k u ru c u su O rh an


Gz ve A lcddin Paa kard eleri d e h atrla ty o r ve bu m isl T rk ta rih in
de m ste sn a d rt hdiseyi tekil ed iy o rd u . nan Yabgu ise u n v a n n m u h a
faza ed iy o rd u . 1032 (M aysta) ram azan b ay ra m n d a gelen h alfen in elisi ise,
bu zafere ve k u ru lu a m n ev i b ir m z h a re t o larak, S eluklular ok sevin
dirdi, m e m n u n e tti ve o n a b y k sayg g ste rd ile r. B u n u n la h alfe n in d e v let
lerini tan d n d n e re k g u ru r d u y u y o rlard . Bu, ta k rib e n be a sr nce,
Bizans im p a ra to ru J u s tin u s Ilin g arb i G k -t rk h k m d a r s te m iye g n
derdii eliyi ve ayn d u ru m u h a trla ty o r154. F ilh ak ik a rivyete gre Bizans
elisi ile g r e n d ev let adam sevin y alar d k m ; eli seb eb in i sorunca:
Atalarmzdan iittik ki Garp imparatorluu (R om a-B izans) eliler gnderdii
vakit bu bizim iin artk yeryzn istil zaman geldiine dellet eder cevabn
verm i id i155. H alfen in elisi de b u n a b e n z e r b ir te sir yaraty o r ve S eluklu
lara cih n a h k im o lm a in an cn veriy o rd u . H alfe, elisi ile, T rk m e n istils
ve ya m alarn a m sa a d e e tm e m e sin i ta le p ediyor; S eluklular d a d n e n eli
ile S u ltan M esu d u n z u l m le rin e k ar a d a le t y o lu n u tu ttu k la rn ve halfeye
sdk b u lu n d u k la rn b ild iriy o rlard . S elu k lu lar bylece, slm C ihd ve
istikll ak u ru n d a eyrek a sr b o y u n c a azm ztrap lara ve kayplara
u ra d k ta n so n ra n ih y e t k a d e r k e n d ile rin e glm eye, T u ru l-b e g gibi b y k
b ir d e h id re sin d e b ir cih an im p a ra to rlu u d o u yordu.

154 Bayhk, s. 670-674; bn l-Esr, IX, 158; A bul-Farac, s. 198; v.d. m d ud-D n, 7
v.d., Ahbar ud-devle, 7-10; Red ud-dn, s. 14 v.d., Cuzcn, 294, IV, 78.
155 Sryan M ihael, Chronique, III, s. 150.

II. BLM

S E L U K L U M P A R A T O R L U U NU N
KU RULU DEVR

1. Dandanakan Zaferi, 1040


S elu k lu larn b u iki zaferi G azne d e v le tin in itib arn sa rst ve k o m u
larn h a re k e tle n d ird i. K arahanl h n e d a n n a m e n su p B ri-tekin T o h rista n
ve H u tta l n taraflarn a, 1038 T e rin I.de, b ir akn yapt. O n u n la Ali T ekinoullar a ra sn d a balayan gerg in lik G azn elilerin iin e yarad. S u lta n M esd
S eluk lu lara ve H rizm -ah sm le k ar C en d em ri ah -m elik i ittifa k n a
alarak, b u yl g n d erd i i b ir m e n r ile, H rizm vilyetini o n a tefviz e tti. Bu
te d b irle ri a ld k ta n so n ra S u ltan M es d T e rin I. 1038de, 60 m u h a re b e fili
dhil o lm ak zere, b y k o rd u ile G a z n e d e n B elhe h a re k e t e tti. S-ba
k u m a n d a sn d a b ir o rd u y u H e ra ta, b ak a b ir o rd u y u da M erv z e rin e g n
d erdi. A rtk G azne devleti S elu k lu lar ve T rk m e n leri tam am iy le ezm ek
k a rarn d a id i1.
S u ltan M es d B elhe vard z am an ar-beg de s ratle T lekan, Fryb ve p rg an taraflarn istil ed iy o rd u . H a tt 1039 M a rtn d a g n d erdii
aknclar b izzat su lta n n b u lu n d u u Belh civarm yam alyor ve su lta n n bir
filini bile e sir alyordu. ar-begin b u evik ve cesaretli h a re k e ti ile te h li
k en in k apya geldiini g ren su lta n a rtk d a h a fazla b ek leyem eyerek o n u tkibe k o yuldu. N isa n o rta la rn d a S a ra h sa d o ru y r y en b y k kuvvet
7 0 .0 0 0 svari ve 3 0 .0 0 0 p iy d ed en m re k k e p o lu p devrin en kuvvetli ve tehizatl b ir o rd u s u idi. Bu seb ep le btn Trkistan harekete gese o n u d u r
d u rm a n n im k n sz o ld u u k an aati h k im idi. Bu vaziyete kar ar-beg de
1 Bayhk, s. 666-679, 838; bn l-Esr, IX, 159, 166; Mrhvvnd, IV, 76; Ahbr ud-devle, s.

6.

104

SELUKLULAR TARH

S a ra h sa varm , yabgu 2 0 .0 0 0 svarisi ile M ervd en , T u ru l beg d e N p r dan oraya g elm i idi. S elu k lu lar savaa h a z rla n m ak la b e ra b e r bu m u a z
zam o rd u k a rsn d a en d ie d e idiler. Bu seb ep le o n la r H o ra sa n te rk edip
Rey ve C ibl b lg esin e ekilm eyi d n y o rla rd . Lkin T u ru l-b e g 'e ve
Y m alllara m u h a lif olan ar be k m ld a m a n n ve b ak a b ir yerde tu tu n
m a n n im k n sz o ld u u fikrini m d a fa a ediyor; G azne o rd u s u n u n ar ve h a
re k e t k ab iliy etin in zayf, k e n d ile rin in ise h a fif ve seyyliyete sa h ip b u lu n
d u u n u ileri s r y o r; B eg-tod ve S -ba o rd u la rn bu syede b o zg u n a
u rattk la rn b e lirtiy o rd u . O n u n a sk e r k u d re t ve d eh sn g ste re n b u fikri
tasv ip edildi. ki o rd u 15 M ays 1 0 3 9 (1 8 ram a z a n 4 3 0 )d a davul ve b o ru se s
leri ile savaa b alad. B u n u n la b e ra b e r b ay ram a k a d ar sava h a fif a rp
m a la r ile geti. B ayram e rte si G azne o rd u s u id d etli b ir h c u m a geince
s t n k uvvet k a rsn d a b o zu lan S elu k lu lar le ekildiler. l h a re k e tin e
alk o lm ayan G azne o rd u su t k ip yapam ad; S elu k lu lar d a d m a n h rp a
lam ak iin b y k scaklar b ek le d ile r2.
Seluklular scaklar b asnca, seyyal k u v v etleri ile, sk-sk ld en kp
G azne o rd u s u n a b a sk n la r yapyor; su k u y u la rn ta h rip ediyor ve te k ra r le
d n y o rd u . K sm b ir m u vaffakiyet k azan an S u ltan M esd scaklar geir
m ek iin H e ra ta ek ilm ek ve S eluklular b a ra zo rlam ak k a ra rn d a idi.
V ezr ta ra fn d a n y ap lm g ste rile n tav siy elere g re de iki ta ra f d a b irb irin i
oyalam ak m ak sad ile m u v a k k a t b ir an lam ay a vard ise de iki ta ra f d a h a z r
lk larn a d ev am ed iy o rd u . T rk is ta n d a n g e lm e k te olan k e sf O uz m u h a c ir
lerini de y a rd m a aran S elu k lu lar g ittik e oalyor ve kuv v etlen iy o rd u .
B undan dolay b u geici a n la m a S elu k lu larn iin e y arad 3. Bylece S u ltan
M esd, 1039 A u sto su n d a, o rd u su ile b irlik te H e ra ta d n d . F ak at d ah a
yolda ik en T rk m e n le rin tk ip ve h c u m la r ile b ir hayli kayplara urad.
M ukabeleye geen G azne o rd u s u d a S elu k lu lara b ir ok l ve e sir v erd ird i.
l lerin b alarn n an y a b g u ya g n d e re n su lta n ahdini bozanlarn akbeti
bu o ld u u n u syleyerek te h d itle rin i ifde ed iy o rdu. Yabgu ise b u n d a n h a
b erd r o lm ad n bildiriyor, z r d iliyor ve bylece o d a oyalam a siy asetin e
devam ediy o rd u .
M es d H e ra tta h a z rlk ile u rark en , T u ru l ve ar b eyler ile Ynalllar te k ra r N p r, M erv ve N a s ta ra fla rn a h k im o lu y o rlard . Hriz m -a h sm l ile m n se b e te g eerek C ey h u n b en d le rin i atrd lar; O u z

2 Bayhk, s. 690-705; Mirhvvnd, IV, 76; bn l-Esr, IX, 159-160; Ahbr ud-devle, 10; bn
ul-Cevz, VIII, 09.
3 Bayhk, s. 705-713; G erdiz, s. 84.

SELUKI Ul AKIN KURIII UII

1 0 5

larn H o ra sa n a akn a rttrd la r. S elu k lu larn kazand iki zafer zaten


T rk m e n m u h c e re tin i tevik e tm i idi. Bu su re tle de H o ra sa n a yle bir
insan akn balad, ki H o rasan h z in e le rin in to p ra k ta n karldn duyan
ih tiyar ve to p al b ir k ad n n da, b ir h isse k o p a rm a k m ak sad ile, yola girdii
n e d air b ir h ikye d u ru m u gzel b ir ek ild e a k se ttirm e k te d ir4. S ultan
M es d h azrlk larn b itird ik te n ve o rd u s u n u l h a re k e tle rin e elverili bir
hle g e tird ik te n so n ra, 12 T e rin II. 1 0 3 9 (1 3 sefer 4 3 1 )da, h a re k e te geti ve
T u ru l-b e g i y ak alam ak gayesi ile N i p ra girdi. T u ru l-b e g in d-yhta
o tu rd u u eski saray n d a y erleti ve k b u ra d a geirdi. S eluklular b y k bir
ko rk u iinde idi. T u ru l-b e g in u z u n m d e tte n beri zrh n ve izm elerini
k arm ad an u y u d u u n a d air h a b e rle r d u ru m u g zel ifde ed er. S eluklular
T u ru l-b e g in e m ir ve k a ra rn so rd u k la r z am an o yine D e h ist n ve G urgn
istik m e tin d e ek ilm ek k a ra rn d a o ld u u n u sylyordu. G azne o rd u su n u n
gelem eyecei d n c e si ile de icab n d a R ey ve C ibl tara fla rn a gm ek ve
oralard ak i T rk m e n le r ile b irle m e k n iy e tin d e idi. Lkin h e rk e sin tasvip
etti i b u fikri ar-beg, eskisi gibi, y ine re d ed iyor ve lden g elirk en y o r
g u n olacak b u lu n a n d m a n ile k a rla m a n n faydalar z e rin d e d u ru y o r;
aksi ta k d ird e ek ilm e n in te h lik e le rin i ve b ak a b ir yerde tu tu n m a n n z o rlu k
larm b e lirtiy o rd u . Seluklular yine a r-b eg in fikrini kabul edip a rlk la
rn B alhan da is tik a m e tin d e yola kardlar.
a r-b eg in ce sa re ti ve a sk er g r le ri h k im o lu n ca S elu k lu lar 1040
M ays o rta la rn d a , ra m a z a n n ilk g n le rin d e , arpm aya g iritiler. H afif
svarileri s r atle sald rp ek ilm e h a re k e tle ri yapyor; sular, ku y u lar ta h rip
ed e re k G azne o rd u s u n u h rp aly o r ve su su z b rakyordu. S u lta n M esud
M erv ve S arah s arasn d a, k u m l k e n a rn d a , su lar ve ku y u lar bol D andan a k an h isa rn a d o ru sav aarak ilerleyip su su z lu u g id erm ek istiy o rd u 5.
Lkin G azne o rd u su oraya v arn ca S elu k lu lar tarafn d an k u y u larn iptl
edilm i o ld u u n u g rd . K uyular te k ra r ile r h le g e tirm ek te e b b s n
kabul etm e y e n su lta n , d a h a ileride, su y a y e tim e k z ere h a re k e te devam
edince S eluklu b ask n lar id d e tle n d i ve G azne o rd u su n u n d isip lin i b o z u l
du. te b u ra d a b u srad a b ir kyam et k o p tu . T a rih in d n m n o k ta la rn d a n
birini tek il e d e n D a n d an ak an m ey d an m u h a re b e si gn b t n id d e ti ile
devam e tti. S u su zlu k , y o rg u n lu k , alk ve n ih y e t fikir ayrlklar iinde b it
kin b ir h a ld e b u lu n a n G azneliler, a r-b eg in saldrlar ve b u e sn a d a 370
T rk k le sin in S elu k lu lara iltih k ile, b o z g u n a urad. B ata B eg-tod

4 Bayhk, s. 723.
5 Ykt, M ucemul-buldan, II, s. 477.

106

SELUKLULAR TARH

olm ak zere a sk e rle rin firar ile sa-sol k a n a tla r b ird e n k t . H erk es cann
k u rta rm a k k aygusu ile kayordu. A rtk 23 M ays 1040 (8 ram az an 431)
cu m a g n G azne o rd u s u k a lm a m t. S u lta n M es d 100 svari ile m u h a
reb e m ey d an m te rk e d e re k g l k le k u rtu ld u . S elu k lu lar G azne o rd u s u n u n
b t n h zin elerin i, m allarn , silh larn ele g eirdiler. B undan byle a rtk
S eluk lu larn k a rsn a kacak cidd b ir k u v v et k alm am ; ta rih in ak d e
im i id i6.

2. Seluk Devletinin Kuruluu ve Mhiyeti

S elu k lu lar 23 M ays 1040 c u m a g n D a n d a n a k a n zaferini k a zan


m akla, evvelk ilerd en farkl olarak, a rtk y eni b ir d evlet k u rd u k la rn d a n em in
idiler. Bu seb ep le T uru l-b eg , ar-beg ve n an yabgu le zeri, a tla rn
dan in e re k secdeye v ard lar ve b u b y k l tfin d a n dolay A lla h a k r e tti
ler. B t n Seluk b ey lerin in m te re k to p la n ts (k u ru ltay ) ve karar ile
Turul-begin su lta n l n iln m e r sim in i yapyorlard: Sava sahasnda derhal
adr ve taht kurup Turul begi zerinde oturttular ve btn beyler onu Horasan
hkmdar olarak selmladlar". G a n im e tle rin o u n u ask erlere d a ttlar. H ay
li z am a n d a n b eri k e n d ile rin e sra rla zafer m jd eley en b ir m n eccim i ve
G azne o rd u s u n d a n iltih a k e d en kleleri ih sa n la ra bodular. Bu b y k zaferi
tebli m ak sad ile K arahanl h k m d a rla rn a , B u h rd a Ali T ek in -o u llarna, B ri-teg in e ve b t n T rk ista n b y k le rin e , ra n daki K kya-oullarn a fe tih -n m e le r g n d erd iler; zaferlerin i iln e ttile r7. B unlarn s t n d e de
m m ta z eli A b u sh ak al-F u k a ile A b b as h alfesin e g n d e rd ik le ri fetihn m e d e S u lta n M a h m u d ve M es d u n z u l m le rin d e n , k e n d ile rin e y ap tklar
fenalk lard an , H o ra sa n b y k le rin in k e n d ile rin d e n him ye ta le p le rin d e n ve
m d afa a m ak sad ile sav aarak zaferi k a z a n d k la rn d an b a h se tm e k te ; G azne
h k m d a rla rn n kle-zde ve k en d ile rin in ise pdiah-zde (A frsiyb, O uz
H an so y u n d a n ) o ld u k la rn , z u lm k ald rp ad aleti k u rd u k la rn , Seluko u lla rn n e sk id e n b eri H alifelie sd k b u lu n d u k la rn ve gazaya devam
ed ecek lerin i b e lirtm e k te d irle r. M e k tu b u n b a n d a da, eski T rk h k im iy et

6 Bayhk, s. 715, 717, 733-738, 744, 750-758, 763-764; Gerdiz, 85 v.d.; Cuzcn, 205297; bn l-Esr, IX, 160; Mirhvvnd. IV, 77 vd., bn ul-Cevz, VIII, 99. 107; Sibt bn ulCevz, 91b. A bul-Farac, 199; Red ud-dn, 18 v.d.; bn Hallikn, II, 58; F ahr ud-D n
Rz, 95b; Azim , Kara M ustafa Paa, no: 398, I69b-170a; B. Kazimirsky, Manoutchahri,
Paris 1887, s. 122-129; B arthold, 302 v.d.; M. Kymen, D.T.C.F. dergisi, XVI 3-4, s. 4062.
7 Bayhk, s. 763 v.d.

10 7

alm eti ve tura olarak, "ok ve yay" ia re tle ri b u lu n u y o rd u . Seluk tu ras ve


Tura divn m e sse se si de b u ra d a n g e lm itir. B yk S elu k lu larn resm
vesik alarn d a k u llan lan ok ve yay ia re tle rin e T rkiye S elu k lu larn d a ra s t
lanm am , fakat O sm a n lla rd a p d i h la rn isim leri, ok ve yay biim inde
y ksek b ir s a n a t eseri olarak, m u h te e m tu ra la r tekil e tm i tir9.
S elu k lu lar kabile te e k k l h a lin d e iken n an-beg h u k k a n , T u rulbeg de fiilen re is b u lu n u y o rd u . T u ru l beg im d i sultan iln e d ilirk e n filen
o ld u u gibi h u k k a n d a d ev letin b a n a geiyordu. Bir rivyete gre T u ru lbeg, O uz H a n a ve so n ra d a ingiz H a n a isn d o lu n a n bir, iki o k u n kolay
lkla ve b irlik te ise z o rlu k la k rlm as m islin i g ste re re k Seluk b eylerine
b irliin faydalarm a n la tm ve b t n b ey ler d e bu h u s u s ta a h id le r y ap m
lardr. B u n u n la b e ra b e r b u b irlik eski T rk F eodal D evlet te l k k ilerin e gre
idi. F ilh ak ik a G k -t rk lerd e, K arah an llard a o ld u u gibi S elu k lu lard a da
devlet h u k u k b a k m d a n h n ed an z sn n m te re k m al saylyordu. Bu se
beple b y k zaferi m te a k ip , s a lta n a t m e r sim in d e n sonra, Seluk devleti
feodal e sa sla ra g re ta k sim edildi. T u ru l-b e g Sultan yni im p a ra to r sfat ile
N p ru ve g a rp ta feth ed ilecek b eld eleri alyordu. ar-beg d e Melik (h
k m d ar) sfat ile ve o rd u k u m a n d a n (kaid al-cay) olarak, yine h k m e t
m erk ezi M erv o lm ak zere, C e y h u n a, S arah s ve Belh e h irleri ile G azn eye
k ad a r uzayan lk e le re sah ip oluyor; n an -b eg eski T rke u n v a n n (Yabgu)
m u h a fa z a e d e re k H e ra t m erk ezi ile B st, sfzar ve S sta n a k ad a r alnacak
vilyetlerin h k m d a r o lu y o rd u . Baz k ay n ak larn nan beg ile olu H asa n n m evki ve h isse le rin i b irb irin e k a rtrm a la r ve h a tt bazan d a on u
H aan yabgu ad ile z ik re tm e le ri b u e h z d e n in k u d re ti ile alkaldr. N ite
k im evvelce Ke ve N a h a b arasn d ak i lde b u lu n a n T rk m e n le r H a sa n n
id resin d e id i10.
Seluk d ev leti b u l ta k sim e gre ayrlm , h e r biri k en d i b lg esin d e
n m n a hutbe o k u tm a k , para b a strm a k , k a p la rn d a nbet ald rm ak ve b a la
rn d a etr ta m a k su re ti ile b t n h k im iy e t ve istikll u n su rla rn a sahip
o lm ak la b e ra b e r sultan olarak T u ru l-b e g e ve im p a ra to rlu u n m erkezi
N p ra, feodal b ir ba ile, bal idiler. Bu sebeple h u tb e d e ilk defa T u ru ls Bk. O sm an T uran, "Eski T rklerde okun h u k u k bir sem bol olarak kullanlm as, Belle
ten, 35, 1945, s. 305-318.
9 Rvend, 104; A bul-Farac, 201; m d ud-dn, 8; Red ud-D n. 18 v.s. Trk Cihan Hki
miyeti, I, s. XIX. O sm anl ham et ve zarafetinin m im aride ve dier san atlard a olduu
gibi yaz ve tu rad a da abideletiren bu m evzuu zerinde de bir aratrm am z n ered e
ceiz.
10 bn ul-Cevz, VIII, 233; Fahr ud-D n Raz, 50a-59b.

10&

SELUKLULAR TARH

b eg in ad zikrediliyor. te y an d an s u lta n be nbet aldrd h a ld e b u n la r


nbet ile ik tif e d iy o rla rd 11. S eluklu b a b u u n d a n so n ra gelen byk
b ey lerd en b ra h im Y nala K u h istn , A rsla n y a b g u n u n olu K u talm a da
G urgan ve D am g an ta h s is ed ilm i idi. Lkin T u ru l-b e g in feodal h k im iy e t
t re sin e k ar balay an m erk eziy eti g ay retler dolays ile b u so n u n c u la ra ve
d i er beylere byle b ir m u h ta riy e t v e rilm e m i tir12.
T u ru l-b eg d ev letin i k u ra rk e n S m n ve G azneli y k sek m e m u rla rd a n
faydalanm ay ih m al etm e d i. H o ra sa n m ili A b u l-K asim A l B uzcn(C uv ey n )yi k e n d isin e ilk v ezr yapt. sfah an m elik i K kya-olu F a r m u rz un,
zafer ve c l s u n u te b rik m ak sad ile, N p u ra g n d erdii A b u l-F ath
R zyi ok b e en in ce y a n n d a alakoydu ve v ezirlie tyin e tti. Bylece ilk
Seluk veziri saylan A m d u l-m lk K n d u rd e n nce T u ru l b e g in d ah a
iki veziri o ld u u m ey d an a k m ak tad r. T rk le re m a h su s A c'3 veya hciblik
m a k a m n a T rk em ri A b d u rra h m a n A lp -z e n i g etirdi. A bu A l dn arb eg in, A b u l-Fazl d a nan y ab g u n u n veziri old u. H a tt b ra h im Ym al h e
n z bir b lg ed e y erlem em i o ld u u ve d a im seferde b u lu n d u u h ld e on u n d a o rd u s u ve dvn yani b ir id are te k il t ve A h m ed b. T h ir adl bir
veziri vard. T u ru l-b e g d ev letin i k u ra rk e n lim ve eyhlere ok h rm e t gs
teriy o r ve h k im iy e tin i m an ev k u v v e tle r ile takviye ed iyordu. H e m e d a n a
giriin d e e h rin iki b y k eyhi B aba T h ir ve B aba C aferi g r n ce a tn d a n
inip ellerin i p t . Baba T h ir k en d isin e: Ey Trk! Allahn halkna ne yapmak
istiyorsun? diye so ru n c a su lta n da: Ne emredersin? cevabn verdi. eyh A l
lah adalet ve iyilii emreder yetin i o k u d u . Bylece T u ru l be a d alet y o lu n d a
yryece in i sylyor ve b y k d ev let ad am vasflar ile d in adam lar ve
h alkn g n lleri z e rin e h k im iy etin i k u ru y o rd u .
T u ru l-b e g zaferd en so n ra ikinci d efa N p ra girip ta h ta knca, as
k er ve siyas d e iik lik ler ve h a re k e tle r dolays ile, b o zu lan n izm k u rd u ;
h e r ta ra fta t re m e y e balay an ekiyay (ayyarn) ten k il e tti. stil la r ve
G azne d e v le tin in k t id resi ile ezilen ve S eluklulara y aknlk g stere n
H o rasa n e h irle rin i b ir yllk verg id en affetti. T u ru l-b eg m erkeziyeti bir
devlet k u rm a k te e b b sle rin e ra m en d ev letin k u ru lu u n d a , kad m feodal
a n ane icab, am cas n an y ab g u ya ve birinci d erecede h iz m e ti olan arb eg e su lta n d a n so n ra ikinci d e reced e b ir m ak am verm ek m e cb u riy e tin d e
11 Bk. O sm an T uran, kt, A, VI, 952.
I 'm d ud-D n, 8 v.d.; Rvend, 104. Z ahir ud-D n N ipr, 18; Red ud-D n, 19 v.d.;
Iln ul-Cevz, VIII. 283; Sibt, 9 1b; Ahbr ud-devle, 17; Fahr ud-D n Rz, 60a; yine bk.

bl, v, .
II lln/lrdm; (KAmurl, I, 177.)

SELUKLULARIN KURULUCU

1 0 9

kald. Lkin d i e r byk beyleri y an n d an ayrm ayarak d ev letin p ar ala n


m asn n lem ey e ve m erk eziy eti b ir d ev let m e k an iz m as k u rm ay a alt.
Bu seb ep le de by k beylerin ayr b lg elerd e y erlem e sin e frsat verm edi.
Eski T rk feodal siyas h u k u k u n a aykr d e n bu m erk eziy eti g ay retler
cidd m u k a v e m e tle r ile ve ilgili bey lerin isy an lar ile k arlat. Bu siyas
anlay II. Kl A rsla n a k ad ar Seluk d e v le tle rin in balca z aa f ve gailelerini
tekil e tti. Bu a n a n e n in kuvveti iin XIV. a sr A n ad o lu b ey lik lerin in de bu
feodal esasa gre k u ru ld u u n u , h k m d a r evltlar a ra sn d a d ev letin ta k sim
edildi in i ve m s te s n a olarak, yalnz O sm a n l d e v le tin in k u ru lu u n d a n beri
m erkeziyeti b ir bnyeye sah ip b u lu n d u u n u h a trla tm a k k fid ir14.

3. Yeni Fetihler ve Devletin Genilem esi

D a n d a n a k a n zaferin i m te a k ip v erilen k a ra ra gre S u ltan , M elik ve


Yabgu k e n d i lk e le rin e g id erek fe tih le re g iritiler. yi b ir asker, fakat k t
bir siy aset ad am o lan S u ltan M es d D a n d a n a k a n b o zg u n u z e rin e Gazn e ye d n n ce, b t n m e s uliyeti k u m a n d a n la ra ykleyerek on lar id a m e tti.
K arahanl A rslan H a n a eli ve m e k tu p g n d e rip m a l b iy etin i hikye e tti ve
o n d a n y ard m isted i ise de b ir n etice alam ad . H an T o h rista n b ir m e n r
ile B ri-teg in e verip o n u Seluklular ile a rp trm a te e b b s n e giriti ise
de m uvaffakiyetsizlie u rad. ar-beg b y k b ir o rd u ile B elhi k u a tt.
K u rta rm a m ak sad ile gelen M es d u n olu M evdd b o zg u n a uraynca
e h rin vlisi A ltu n -ta te slim old u . M es d S eluklulara kar yle b ir k o r
kuya kapld ki G azn ede dahi o tu ra m a y a rak , ask er to p la m a k b a h n e si ile,
H in d ista n a g itti ve II. K nun 1041de ld r ld . ar-beg B elhte n so n ra
C uzcn, Badgs, H u tta l n ve d i er T o h a rista n b eld elerin i, s r atle ve kolay
lkla fe th e tti15.
nan Y abgu da H e ra tta y erleti, b ra h im Y naln kard ei E r-ta d a Ssta n b lg esin i fe th e d e re k b u ra la rd a T e rin II. 1040d a Yabgu n m n a h u tb e
o k u ttu . G azne ta h tn a kan S u ltan M evdd H e ra t ve S stan hav lisin i is
tird a d a alt. H e ra t k u rta rd , fak at S sta n d a E rta tarafn d an b o z u ld u 16.

14 Rvend, 68, 99, 105; Red ud-D n, 29; Trih-i gzide, 437; bn ul-Esr. IX, 181; X, 11;
H indu-ah Sancar, Tecrib us-salaf, T ahran, 1313, B. 261-266; Sayf ud-D n Akil, sr alvuzar; T ahran, 1337, 203-204; Avf, Lubab ul-elbb, T ahran, 1335, s. 32, 568, O sm anl
M erkeziyetilii iin bak. Trk Cihan hkimiyeti, II s. 10-24.
15 Bayhk, 764-771, 781-801; Ahbr ud-devle, 13; bn l-Esr, IX, 163; Mrhvvnd, 78;
Cuzcn, s. 297.
16 bn l-Esr, IX, 169-175; Trih-i Sstan, 365-308; M in ud-Dn sfzr, Ravzat ul-cennat,
T ahran, 1 3 3 8 ,1, 388.

SELUKLULAR TARH

i m

G azn elilerin b u te e b b s ar b e g in b ak a ta ra fta b u lu n m a s ile al


kal idi. F ilh ak ik a S elu k lu larn eski d m a n ah-m elik, h k im iy e ti S u ltan
M esd ta ra fn d a n k e n d isin e v erilen, H rizm ze rin e , Ouz-nme'ye gre,
4 0 .0 0 0 kiilik b ir o rd u ile, y r d . 12 u b at 1 0 41(6 cem aziy elh r 4 3 2 )de
H rizm -h sm il ile sb s a h ra sn d a k o rk u n b ir sava yapt. g n s
re n bu m u h a re b e d e derya gibi k an akt. M alp olan H rizm - h sm il
kalan ask eri ile 29 M art 1 0 4 1 d e S elu k lu lara s n m a k m ak sad ile H rizm den kat. C en d em ri ah -m elik U rg e n (C u rc n iy e )de H rizm ta h tn a kt
ve M es d u n l m n d e n h ab ersiz o larak o n u n n m n a h u tb e o k u ttu 17. te
S eluk lu larn m th i d m a n ah -m elik in H riz m i istils ile b e liren te h
like ar b eg i G aznelileri b rak p o n u n z e rin e y r m e y e m e c b u r e tti.
H rizm -ah sm li ve a sk erlerin i d e y a n m a alan ar b eg in h a re k e ti ahm e lik in ek ilm esin e seb ep old u . Bu srad a T u ru l beg d e N p rd a te k i
ltn k u rd u k ta n so n ra M es d u n birk a yl n ce id re sin e alm o ld u u
T ab e rista n ve C u rc n b lg elerin i, 4 3 3 ( 1 0 4 1 /2 ) de, b izzat gidip ilh ak e tti.
M ahall Z iyr-oullar ve B vendleri vergi d e m e k ve n m n a h u tb e o k u t
m ak su re tiy le t b iiy etin e ald; e h irle re S eluklu v li(n ib )le r tyin e t t i 18.
T u ru l beg b u seferd en d n n c e ar beg ile b irlik te, 1043 (434) b a
h arn d a, H rizm seferin e kt. U rg en te k u a tla n ah-m elik b ir k h a re
keti yapt ise de y en ilerek G aznelilere s n m ak m ak sad ile llere girdi.
H rizm h alk ita a t arzed ip bu lk e d e b ir Seluk eyleti h alin e geldi. E r-ta
ta rafn d a n tk ip ed ilen ah-m elik M ek rn ta ra flarn d a yakaland ve arbeg in h a p ish a n e sin d e ld . K aderin garip b ir tecellisi o larak S eluk-oullar
bu eski d m a n la rn d a n , G azn elilerd en ve d a h a so n ra h k im iy e tlerin e alm ak
su re ti ile K arah an llard an d a in tik a m la rn alm b u lu n u y o rla rd 19.
ar-beg H rizm se ferin d en d n d k te n so n ra nan y ab g u n u n atld
H e ra t k u a tt. L kin h astal sebebi ile ta a rru z a geen S u ltan M evdd
1043 E y l l n d e B st ta ra fn a g n d erd i i b ir o rd u ile O uzlar b o zg u n a u
ra tt. F ak at H riz m d en d n e n E r-ta M e v d d u n o rd u su n u m a l p edince
Yabgu S sta n a h k im old u . ar beg d e h e n z 14 veya 15 y a n d a b u lu n a n
olu k a h ra m a n A lp A rsla n G azne seferi b a n a geirdi, ilk sefer ve zaferi ile
A lp A rslan G aznelileri b o z g u n a u ra tt m jd e sin i b ab asn a bild irin ce arbeg s h h a t k azan d ve b irlik te h a re k e t e d e re k h e n z G azneliler elin d e b u lu

1 Bayhk. 833-C40; bn l-Esr, IX, 159; Ahbr ud-Devle, s. 6.


Ilu III Esir, IX, 171; bn sfendiyr, Trih i Taberistan, T ahran 1320, H. s. 18. 20.
ILvMkl, H40; bn I unduk, 51; bn l-Esr, IX, 175; Sibt, 101a; Mrhvvnd, IV, 78 v.d.;
ll* <1111, /') /

SELUKLULARIN KURULUU

_______________________________________1 1 1

nan T irm iz, K ubdiyn, V al, K u n d u z (V alvlic) eh irlerin i ve b t n T ohris ta n feth ey led iler. ar-beg bu havliin id aresin i A lp A rsla n a v e rd i20.
S eluklu larn bu zaferlerin e ra m en G azn eliler h e n z m c d ele k u d re tin i
m u h afaza e ttik le rin i ve S u ltan M es d u n k o rk tu u k a d ar G azne d e v letin in
km ed i in i g ste rm itir. N ite k im b u d ev let 1183 y ln a k a d ar y aam tr.

4. Payitahtn Reye Nakli

T u ru l-b eg H rizm seferin e g id e rk e n D e h ista n blg esin e tyin ed ilm i


b u lu n a n b ra h im Y nal Rey z e rin e y r y e re k b u rasn A rslan yabgu O u z
larn d an ald. Kzl, G k-ta, B ek-ta, Boa, M an su r, O uz-olu (veya Kzolu) ve A n aso lu id re sin d e b u lu n a n b u Irak Ouzlar veya Yavgulular
( Yavgyya) d a h a D a n d a n a k a n sa v an d an nce, 1 0 3 9 d a k en d ile rin e h iy n et
ed en K kya-olu, A lau d -d ev leye h c u m ed e re k Rey eh rin i ald ve yam a
e ttile r. A lu d -d ev le sfa h a n a kat ve h alfen in y ard m n diledi. A rslan yab
gu O u zlar R eyde K zl-begin id re sin d e b ir beylik k u rd u la r.

Kzl,

1041de l n c e Rey civ arn d a d e fn o lu n d u . T u ru l beg, h alfen in ikyeti ile


de ilgili olarak, b u as T rk m e n le ri ita a te alm ak iin b ra h im Y nal g n
derdi. Y nal Rey, H e m e d a n ve C ibl taraflarn alp R eye d n d zam an
T u ru l-b eg d e o raya geliyordu, b ra h im Y nal su lta n m ersim ile karlad.
T u ru l-b eg R eye girince h a ra p e h ri im ra balad. Eski h k m d a r sa
rayn (Dar ul-'emre) y k arak k e n d isin e yeni b ir saray in e tti. Eski b in ad a
g m l b u lu n a n a ltn ve m c e v h e ra t y k le r ile ele geti. Bu su re tle cm i ve
ilk m ed resey i yapt ve im r eyledii ilk p a y ita h t N p ru te rk e d e rek
Reyi dev letin m erk ezi h a lin e g etird i, ki T u ru l-b e g in 43 4 (1 0 4 2 )de R eyde
b astrd p a ra la r bize k a d a r g e lm itir21. T u ru l beg R eyd en K azvine g itti.
B eldenin h k im i M ardvc m d a fa a d a n v azgeerek 8 0.000 d in a r vergi ile
tbiiyeti k ab u l ed ip y e rin d e kald. Z en can h av lisine kam b u lu n a n A rslan
yabgu O u zlar s u lta n n ita a t tek lifin i k ab u l e tm ey erek A n ad o lu istik a
m e tin d e u zak latlar. T u ru l-b eg sfa h a n a d a g id erek A lu d -d e v len in olu
F a r m u rz u vergi d e m e k su re ti ile y erin d e b rak t. Fakat H e m e d a n d a h

20 Ahbr ud-devle, 26 v.d.; bn ul-Esr, IX, 179; bn Funduk, 120 v.d.; Trih-i Sstan, 368;
bn u l-A dm , Bugya, 189a.
21 bn l-Esr, IX, 175 v.d.; bn ul-Cevz, VIII, 107, 151; Sibt. 102a; Azim, 170b; N sir-i
H usrev, Sefer-nme, trk. trc. stanbul, 1950, s. 5; M. Sourdel, Monnais du Muse de
Kaboul, D am as 1953, s. 82 v.d.

SELUKLULAR ARH

k m s re n d i er olu G u r sb ve D e h is ta n d a ita a tte k u su r ed en K m yr


y e rle rin d e n ta rd e tti. T u ru l-b eg , R eye d n d k te n so n ra ra n n o rta, garp
ve ce n u p b lg elerin i fetih m ak sad ile am ca-zd esi (vey k ard ei) b rah im
Ynal, d i er am ca-zd esi K u talm ve ar b eg in olu K avurt (K ara A rslan)
beyler k u m a n d a sn d a k i k u v v etleri g n d e rd i. b ra h im Y nal, birka yl iinde,
D nver, K arm sin, H ulvn, H n ik n ve e h riz r e h irle rin i D eylem li (Bveyh) e m r ve m e lik le rin e lin d e n ald. O u zlar b u dalk b lg elerd e o kadar
yayldlar ki, b ra h im Y m alm B adad z e rin e y r m e k te o ld u u sylentisi,
b ir heyecan y a ra tt ve B adadd a i-S nn m c d e leleri id d e tle n d i22. K utalm , K avurt, Y k u t de C rcn (G u rg n ), D am ag n, K um is, iraz ve sta h r
tara flarn d a fe tih le r y a p m la rd 23.

5. Seluklu Sultanlar ve Anadolunun Fethi Sebepleri

Seluk d ev letin i, k u ru lu u n d a n beri, u ra tra n en m h im m ese lelerd en


biri gebe Ouzlarn muhacereti idi. Seluk devleti sn rlar iinde ve m sl m an lk e le rin d e k en d i boy beyleri id re sin d e m sta k il h a re k e t ed en bu
gebe T rk m e n le r ok defa S eluk s u lta n n ta n m y o r veya zayf b ir feodal
ba ile o n a tb i o lsa b ile y u rt b u lm a k ve s r le ri ile b irlik te b e sle n m e k m a k
sad ile slm b e ld e le rin i istil ediyorlar; yerli h a lk ile m cd eley e giriiyor
ve n e tic e d e y a m a ve k tale sebep o lu y o rlard . T u ru l-b eg ve o n u n ilk h a
lefleri, slmn sultan ve h m isi ile, lk e le rin i ve ta b asm b u n la rn a p u l
larn d an k o ru m a k , fakat ayn z a m a n d a d e v le tin in tem e lin i ve ask e r k u v v eti
ni tekil e d en b u rk d a la rn a y u rt b u lm a k ve o n la ra geim im k n lar h a z rla
m ak gibi b irb iri ile atan iki azm m e se le k a rsn d a idiler. Z ira G k -t rk
k a an larn n "Trk milleti iin gece uyumadm, gndz otur-madm... Yoksul milleti
zengin ettim, a halk doyurdum, az halk oalttm24 ifdesi ile b elire n eski
T rk velyet-i pederne sfat T u ru l-b eg ve h aleflerin d e de m ev cu t o lu p dev
letin b a n d a k av m in e b ab a m ev k iin d e b u lu n d u u n a ve O uzlar y u rtla n
d rm a k vazifesi ile k a rla tk la rn a in an y o rlard . T rk dev let an lay n a
gre, b a ta h k a n veya su lta n o lm ak zere, d ev let ve m em lek et nasl hanedan
zsnn mterek mal saylyor ise, b o y larn a h k im begler, yni b t n millet

22 bn l-Esr, IX. 176-180. 187-190; bn ul-Cevz, VIII, 128; md ud-dn, 9; Rvend,


104; R ed ud-D n, 20; Sibt, 105a, 105b.
23 bn al-Balhi, Frs-nme, GM, 127, 133; A hm ed irz, irz-nme, T ahran, 1310. s. 17.
38.
4 W. T hom sen, M oolistanda trke kitbeler, TM, 111, s. 102.

SELUKLULARIN KURU1UU

1 1 3

de tabi olarak, bu ailenin fertleri telkki ed iliy o rd u . S elu k lu lar g elm ed en


nce bile H o ra sa n n T rk m e n le r ile d o ld u u n a ve G aznelilere k ar zaferler
kazanldka O u zlarn T rk is ta n d a n d alg alar h alin d e C e y h u n u getik le
rin e ve B elhn dan a tk la rn a ia re t e tm i tik . E ssen S elu k lu larn G az
n elilere zaferleri de O u z m u h c rla rn n devam l s u re tte k en d ile rin e ilti
haklar ile m m k n o lu y o rd u . H o ra sa n a 1 0 .000 svari ile gelen Seluk
lu larn 100.000 k iilik G azne o rd u la rn a k a r savaab ilm ek iin birka yl
iinde n asl o ald k larn a d air en g zel b ir m isl sadece zayf b ir ah siy et
o lan n an y a b g u n u n D a n d a n a k a n m u h a re b e s in e 2 0 .0 0 0 svari ile k a tl
d n a d air k ay ttr. Z aferi m te a k ip b ir T rk m e n d ev letin in k u ru ld u u n u
duyan O u zlar a rtk sel h alin d e slm lk e le rin e akyorlard. Eski b ir Seluk
ta rih in in gzelce b e lirtti in e gre: Trkler her lkeye girdiler; h e r beldeyi al
d la r ve h ib ir engel ile k a rla m a d a n h e r ta rafa yayldlar. yle ki al
m adklar m e m le k e t, im ed ik leri su, a te le m e d ik le ri ocak kalm ad. H k m
darlar, o n la rn g eliin d e n rk p k atlar; v ard klar eh irleri d o ld u rd u la r;
h k im le rin i k o v u p k en d i v lilerini ty in e ttile r25. Ouz-nme rivyetlerini de
iite re k b u T rk m u h c e re tin i ta sv ir e d en m e h r s ry n m ellifi M ihael
de: Trk kavmi knca yer yzn doldurdu; daha nce km olanlar tenkil etti
ler. Zira dnya onlar tamaa kfi deildi. Bunlar onlar (ilk kanlar) garba do
ru ittiler. nlerinde kpee benzer bir hayvan (Ouz-nmedeki b o z k u rt) yryor;
ona yetiemiyorlard. Hareket etmek istedii zaman g" (g) yni kalknz diye
sesleniyordu. Trkler o duruncaya kadar ilerliyor ve orada adr kuruyorlard. Uzun
mddet onlar sevketdkten sonra kayboldu ve bir daha bu hayvandan bahsedildii
duyulmad26 ifdesi ile g rd ve iitti i O u z glerini an la tm tr.
T rk d ev let te l k k ile rin e ve gebe feo d alizm ine yabanc b u lu n a n slm
h k m d a r ve m ellifleri ilk zam an lard a, istil ve yam alarn m e s uliyetini
T u ru l-b e g e y k lem ek le h ak szlk y ap tk larn fark ed em iyorlard. F ilhakika
D iyarb ek ir M erv n em ri N a sr ud-d ev le (1 0 1 1 -1 0 3 1 ) O uz ak nlar k a r
sn d a T u ru l-b e g e ik y et etti i zam an Seluk su ltan ona: Kullarmn mem
leketine geldiini haber aldm. Sen bir hudut (sugr: uc) emrisin; onlara mal verip
kfirlere (B izanslIlara) kar kendilerinden faydalanmalsn. Zira onlarn maksatlar
Ermeni beldeleridir27 cevab m e k tu b u ile h e m b u as rk d alarn u z a k ta n him ye e tm e k te ; h e m yerli m sl m a n h alk d n m e k te ve h e m de A n a d o
lu n u n feth i l z u m u n u g ste rm e k te d ir. G erek ten 439 (1047) yln d a T r

25 m d ud-D n, s. 9.
26 Chronique, III, s. 155.
27 bn l-Esr, IX, s. 136; Baybrs M ansr, 69b.

114L

SELUKLULAR TARH

k ista n d an N p ra ek kalabalk b ir O u z m u h a c ir halk gelm i idi. Yer


sizlikten ve y u rts u z lu k ta n ikyet ed iy o rlard . b rah im Ynal onlara: Memle
ketim sizin oturmanza imkn verecek kadar geni deildir. Bu sebeple dorusu udur
ki Rm (A nadolu) gazasna gidiniz; Tanr yolunda cihd yapnz ve ganimet alnz;
ben de arkanzdan gelip bu hususta size yardm edeceim28 d e rk e n S eluklularn
hangi z a ru re tle r ile A n ad o lu fe tih le rin e g iritik le rin e ve d ev letin b u n u n la
ilgili siy asetlerin e d a ir gzel b ir m isl verir.
slm lk e le rin e T rk m u h c e re ti aralk sz devam ediyor; slm iyet
T rk le r a ra sn d a yayldka d a gler b irb irin i kovalyordu. 1043 (435) y ln
d a B ulgar h av lisin d e yazlayan ve B alasagun-K gar h av lisin d e klayan
3 0 .0 0 0 ad r h alk m sl m a n o lm u ; b a y ra m d a 3 0 .0 0 0 k o yun k u rb a n k es
m i ve slm m e m le k e tle rin e d a tm id i29. Bu so n su z m u h c e re t ve istil
lar b y k m e se le le r karyor ve dev leti u ra try o rd u . T u ru l-b eg n n d e n
Z en c a n a ekilen A rslan yabgu (Irak) O u zlar h e r taraf istil ve ak n lara
u ra ty o rd u . T u ru l-b eg b ir eli ile o n lar ita a te ve h u z u ra ard zam an
bu T rk m e n le r: S en d en k o rk tu u m u z iin u z a k latk ve b u ray a kon d u k .
G ayem iz ya H o ra s a n a d n m e k veya R m a g itm e k tir30 deyip ita a ti d e red
e ttile r ve A n a d o lu ya g tler.
Seluk d ev letin e h e n z b a la n m a m o lan O uz g ru p la rn n geim d erd i
ile ve y u rt b u lm a k m ak sad ile y ap tk lar istil ve yam alar k a rsn d a o d e
rece fery atlar y k se lm itir, ki b izzat halfe K im b iE m rillah bu d u ru m a son
v erm ek m ak sad ile d ev rin m e h r lim i M v erd yi, 1044 (435) sen esin d e,
b ir m e k tu p ile T u ru l-b e g e g n d erd i. S u lta n eliyi d rt fersahlk m esafed en
k a rlam ak la H alifelik m a k a m n a k ar t z im le rin i g steriy o rd u . T rk le rin
siyas d u ru m u n u ve m u h c e re tin e h e m m iy e tin i kavrayam ayan halfe ve eli
si de T u ru l-b e g i b u h d ise le rd e n m e s 'u l sayyor ve adaleti, m e rh a m e ti,
d in d arl ve dar d eh s ile ta n n a n su lta n anlayam yordu. F ilh ak ik a bu
m e k tu p ve b u v esile ile cereyan e d e n m z a k ere ler bu h u s u s ta ok eh em m iy e tlid ir. H alfe m e k tu b u n d a : Ey Turul beg Muhammedi Aldn mem
leketler sana kfidir. Dier slm lkelerine ve hkmdarlarna dokunma diyordu.
B una kar T u ru l-b eg : Benim askerlerim (yni m illetim ) pek oktur ve bu mem
leketler onlara kifyet etmemektedir cevabn veriyordu. Eli: Btn dnyay

~Kbn l-Esr, IX, 188; bn ul-Cevz, VIII, 137; Sibt, Kprl 1157, s. 555; bn addad,
A lak ul-hatra, B ritish M useum , Add, 2334, 81b.
^ bn l-Esr, IX, 179; bn Zfr, Dvel ul-munkatia, British M useum , 3685, 152b;
Macmaut-tavrih, nr. Ch. Schefer, Descr. Boukhara, s. 235.
30 bn l-Esr, IX, 175-176.

SELUKl Ul ARIN KURUI UII

1 1 5

alsanz ve yksanz yine de size ve askerlerinize kfi gelmeyecektir" diyerek su ltan


doru h a re k e te dvet ed iy o rd u . T u ru l-b eg : "Doru hareket iin elimden gelen
her eyi yapyorum. Eer adamlarmdan (T rk m e n lerd en ) a kalanlar ktlk
ediyorlarsa buna kar ben ne yapabilirim? cevab ile d u ru m u bize m n l bir
ekilde a y d n la tm a k ta d r. Bu g r m e d e n s o n ra yine de halfeye ta zim d e ve
elisine h rm e tte k u s u r etm ey en S u ltan , K im b iE m rilla h a 3 0 .0 0 0 d in a r
hediye g n d erm ey i de u n u tm a z 31.
Seluk su lta n la r b ir y an d an O u zlar d e v le tle rin in k u ru c u su ve tem eli
saym lar; b ir y an d an d a feodal an la y la rn a g re y u rtsu z o lu lar ve itaa tsiz
h a rek etle ri dolays ile o n la r ile ok u ra m la rd . N izm l-m lk bu h u
su sta; H er ne k ad ar T rk m e n le rd e n b k k n lk geldi ise de saylar o k tu r.
Bu d ev letin k u ru lu u n d a ok h iz m e tle ri ve em e k leri getii iin de bu devlet
z e rin d e h ak lar v ard r ve s u lta n n akrabalardr m ta l a s ile d ev letin T rkm en le re b ak n ok gzel ifade e tm i tir32. T u ru l beg, A lp A rslan, M elikh ve T rk iy e S eluklu su lta n la r m erk eziy eti b ir d ev let v cu d a g etirm e k
ve siyas paralan m ay n le m e k m ak sad ile feodal ve s rk d alarm ten k il
m e cb u riy e tin d e kald k lar h ald e baz ta rih ile r Seluk h k m d a rla rn n bu
m e r h a re k e tle rin i mtegallibelik ve d ev leti ele geirm ek istey en eh zd e
ve beylerin isy an larn d a Trkmencilik essna (? ) gre O u zlarn m dafii
san m lar; T rk m e n le rin A n a d o lu ya evki z a ru re tin i ve T rk le rin gaza ve
f t h a t e m e lle rin i d e su lta n la rn o n la ra k ar n efreti ile izah eylem ek iste
m iler ve h a tt Sarayn (m erk ez) k le m u h a fz k u v vetine b ak arak Seluk
o rd u s u n u n ek seriy etin i T rk le rd e n gayri u n s u rla r tek il etti i h a t sn a d
m le rd ir33. D ev let m e fh u m u ile u zlaam ay an b u fikrin ta rih realite ile de
b ir m n se b e ti y o k tu r.
T u ru l-b eg , A lp A rslan ve M elik -h gibi ilk b y k S eluklu su lta n la r
iin A n a d o lu n u n fethi, b ir y an d an k e s f T rk m e n m u h ce reti bask s ile ve
o n la ra y u rt b u lm a k z a ru re ti ile yaplm ak ta; b ir y andan d a ken d i devletlerin i,
m sl m a n h a lk ve lk elerin i is til ve asay isizlik ten k o ru m a k m a k sa d n
g tm e k te idi ki, A n a d o lu n u n T rk le m e si b u iki bal siyaset ve gay retlerin

31 A bul-Farac. s. 203, 204; bn ul-Cevz, VIII, 113, 116, 233; Sibf 102a; bn l-Esr, IX, s.
180.
32
Siyset-nme, s. 94.
33 Zeki Velidi Togan, Giri, s. 185 v.d.; bu fikir Faruk S m er tarafndan aynen b en im sen
m itir: (Yva ouz boyuna d ir, TM, IX, s. 153.) balkl m akalelerinde ve Ouzlar adl
son eserinde byk Seluklu su ltan larn a ve O sm anl ulu hkanlarna kar ar h
km ler verirken de devleti deil kabile zihniyetini ve paralanmay tem sil etm ilerdir.

11

SELUKLULAR TARH

netic esi o larak tecell e tm i tir. Bu iki cep h eli siy aset y an n d a Seluk h k m
darlar, slmn sultan ve hmisi sfat ile, o n u n eski ve yenilm ez d m an
Bizans m p a ra to rlu u n a k ar T rk m e n le ri g n d e rir ve o rd u la r ile bu gle
re yol aarken, ayn zam an d a, slm n cihd mefkresini ve T rk le rin k adm
cihan hkimiyeti id ellerin i de g e r e k le tiriy o rla rd 34. T a rih in en b y k gle
rin d e n ve n fu s h a re k e tle rin d e n b irin i ve h a tt , C e rm e n istils ile m u k ay e
se edildii tak d ird e, b irin cisin i tek il e d e n b u T rk m u h c e re ti, b u g n e
k ad ar m h iy eti, seb ep ve n eticeleri ile h e n z ara trlm ad ve anlalam ad iin yalnz S elu k lu lar ta rih i deil u m m iy e tle G arp T rk l ve
A n a d o lu n u n T rk le m e si gibi m h im m e se le le r ve S eluklular d ev le tin in
siyaseti k a ra n lk la r iin d e k a lm tr. Bu seb ep le m u v a k k a t ve m n fe rit h d i
selere b ak larak S elu k lu lar asla B izans to p ra k la rn fe th e tm e k n iy etin d e
deillerdi; gayeleri Suriye ve M sr o lu p sa k a n a tla rn d a B izansllar ile su lh
h alin d e y a a m a k ta n b a k a arzu lar y o k tu gibi ta rih in seyrine aykr id d ialar
ileri s r lm ve y a y lm tr35. Bu u m m h k m n A lp A rsla n n slm n i
zm ve d e v le tin e d m a n b u lu n a n i F tm le re kar, 1 0 7 0 de, S u riy eye
y r y p bu seb ep le B izansa k ar b ir h a re k e t n iy etin d e o lm ad n a d air
m u v ak k at b ir vakaya day an d n h a trla trs a k yanl fikrin d ay anan v e r
m i o lu ru z. Z ira B izan sn H al Seferleri d ev am e tm i ve S eluklu C ihd ve
T rk le rin iskn d a m u k a d d e r o lm u tu .

6. Umm Trk Muhcereti

A n a d o lu n u n feth i ve T rk le m e si gibi, o n a ve Seluk m p a rato rlu u n u n k u ru lu u n a seb ep o lan b y k T rk m u h c e re ti ve n fu s h a re k e ti de


h e n z te tk ik e d ilm e m i ve h a tt e h e m m iy e ti de k av ran lm am tr. F ilhakika
O rta A sya ta rih i z e rin d e h e n z o to rite sin i m u h a fa za ed en W . B arthold
S eluklu larn M v e r n n e h re gleri seb eb in i m eh u l g ste rd ik te n so n ra 36,
b ak a b ir ese rin d e , b y k T rk m u h c e re tin i k asted erek , XI. asrd a O u z
larn garb a ve c e n b a d o ru h a re k e tle ri im ald en K paklarn sk trm a sn
d an ileri g elm i o lm as m m k n d r m ta l a s ile m eseleye te re d d tl bir
34 Bk. O sm an T uran, T he ideal o f W orld dom ination am ong th e Mdival T urks", Studia
Islamica, IV, 77-90; im di bu h u su s iin Trk Cihn Hkimiyeti mefkuresi tarihi (stanbul
1969, iki cild) adl eserim ize bak.
35 Cl. C ahen, La C am pagne de M antzikert, Byzantion, IX, 2 (1934), s. 621-622; P. W ittek, "D eux C hapitres de lhisto ire des T urcs de R oum , Byzantion, XI, 1936, s. 292.
36 Turkestan, s. 256.

SELUKLU! ARIN KURU! USU

1 1 7

ekilde te m a s e d e r '7. M u ah h ar baz m ellifler ya bu byk h d ise n in


m u l n d a ra ltm veya yanl istid lallere g irim ile rd ir38; veya bu byk
gleri B a rth o ld un ta h m in e tti i gibi K apaklarn sk trm a s deil bizzat
O uz boylar a ra sn d a v u k b u lan b ir niz gibi b a sitle tire re k an lay am a
m la rd r39. B un larn Z eki V elidi T o g a n n k saca byle bir, m e se le n in m ev
cu d iy etin e ia re tin e d ik k a t etm e le ri icap e d e rd i40. H albuki bu b y k gler
k a rsn d a k ay n ak lar h d isey i h e p nfus kesafeti, hayvan okluu ve otlak dar
l seb ep lerin e b a lam ak la d a h a ileri b ir g r te m sil e tm ile r ve ta rih
realiteyi d a h a isab etli b ir ek ild e a k s e ttirm i le rd ir41.
F ilh ak ik a d a h a G k -t rk d ev le tin in y k ln d an beri n fu s art, y u rt
darl d a k e n d in i g ste rm iti. T rk k a v im le rin in b irb irle rin i sk trarak
garba d o ru devam l b ir ekilde kaydklar d o ru o lm ak la b e ra b e r X. a srd a
balayan b ir tazy ik XI. a sr b a la rn d a b ird e n b ire T rk h alk larn yerle
rin d e n o y n a tm ve n fu s a rt y a n n d a d t e sir ar b asa ra k b y k n fu s
h a re k e tle rin e seb ep o lm u tu r. N ite k im X. a srd a K taylarn M o o listan
igalleri n asl Peenekleri B alkanlara k a d a r p s k rtm ise ayn kavm in XI.
asr b a la rn d a K pak (K im ek) ve O u zlar sk trm a s d a ylece T rk k a
v im lerin in b irb irle rin i y u rtla rn d a n o y n atm ay a ve b y k m u h c e re te seb ep
o lm u tu r. G erek ten ada k ay n ak lara gre K taylar 3 0 0 .0 0 0 adr halk
(bir ka m ilyon) h a lin d e m sl m a n K arah an llar lk esin i istil e tm ile r ve
B alasagun e h rin e 8 g n l k m esafeye k a d a r ilerlem ilerdi. R ivyete gre bu
srad a h a s ta b u lu n a n K arahanl h k m d a r T ogan H an, k firlerd en in tik am
alm ak iin, A lla h a niyaz e tm i ve if b u la ra k 1017 (408) yln d a 120.000
kiilik b ir o rd u ile K taylar u zak m esafelere k ad ar tk ip e tm i ve m e m le
k e tin e d n m t r 42. Bylece K arah an llarn b u zam an a dein cihd h a lin d e
b u lu n d u k la r rk d alar p u tp e re s t U y g u rlara kar K taylarla devam e d en
d o stlu k la r d a a rtk n ih y e t b u lu y o rd u . N ite k im K taylar ve U ygurlarn, Sm n le rin in k raz zerin e, m iraslar iin, K arah anllarn rakibi olan G azneli

37 Orta Asya Trk tarihi hakknda dersler, stanbul, 1927, s. 102. O rta Asya T rk tarihi ze
rinde hl otoritesini m uhafaza eden B artholdun Byk T rk m uhcereti, O uzlar ve
Seluklular hakknda da byk hatalar o lm u tu r, ki bu m eseleleri m eydana koyacaz.
38 M. Kymen, 1, s. 106 v.d.
39 Faruk Sm er, X. Yzylda O uzlar, D.T.C.F. dergisi, XVI, 3-4, s. 152.
40 Giri, s. 140. D aha fazla bilgi alm ak iin bak. Trk cihan hkimiyeti mefkuresi tarihi, I, s.
163-170.
41 Msl. bk. Rvend, 86; Z ahir ud-D n N ipr, 19; Red ud-D n, 5, 11; Cem al Kar,
Mlhakat us-surh, nr. B arthold, Turkestan, I. s. 135; Cuzcn, 292.
42 U tb, II, 220; bn l-Esr, IX, 102.

1 H

SELUKLULAR TARH

S u ltan M a h m u d a 1027de, eli g n d e rip ittifa k te k lif e tm eleri d e bu siyas


d u ru m ve yaylm a ile ilgili idi. te b u elilik h e y e ti v astas ile i A sya m e
seleleri ve T rk le r h a k k n d a m h im b ilg iler to p lay an M ervez, y ak n d a k e
fedilen e se rin d e b u m u h c e re t se b e p le rin i gzelce m ey d an a k o y m u tu r.
F ilh ak ik a M ervezye gre: Ouzlarn b ir k sm b o z k rlard a ve b ir ksm
d a e h irle rd e o tu ru r. B ozkrlarda y aay an lar M v e r n n e h re ve H riz m e
k o m u d u rla r. slm lk e le rin e yakn o la n la rd a n b ir ksm m sl m a n o ld u k
ta n ve Trkmen ad n a ld k ta n so n ra m s l m a n o lm ay an lar ile savaa b ala
m lard r. slm iy et a ra la rn d a yaylp k u v v etlen d ik e b u n la r kfirleri (gayr-i
m slim O u zlar) y e rle rin d e n a ttla r. O u zlar d a K aradeniz (Bahr-i Ermeniyye) sh ilin e yakn P eenek y u rtla rn a in tik a l e y lem ilerd ir d e d ik te n so n ra
T rk m e n ve Seluk m u h c e re tin i k asd ed erek : bylece Trkmenler slm mem
leketlerine yayldlar ve bu memleketlerin ounu hkmleri altna aldlar; devletler
ve sultanlklar kurdular" ifdesi ile d u ru m u b e lirtir ve m u h c e re tin d seb e p
lerini m ey d an a koyar: T rk le rd e n Kun d e n ile n b ir kavim K tay H n n d an
k o rk arak o ta ra fta n (ark tan ) gt. B unlar hristiyan Nesturi m e z h e b in d e n
o lu p yer darl sebebi ile y u rtla rn te rk e ttile r. K unlar tk ip ed en Kaylar d a
h a kuvvetli ve k alab alk o ld u u n d a n o n lar bu yeni o tla k la rn d a n u zak la
tra ra k Sar (K pak-K um an) lk e sin e geldiler. O n la r d a T rk m e n le rin y u r
d u n u , T rk m e n le r (m sl m a n O uzlar) de O u z la rn (Bizans k ay n ak larn d a
Uz ad ile geen gayr-i m slim O u zlarn ), bu so n u n c u la r d a K aradeniz shilindeki P e e n e k le rin y u rtla rn igal e ttile r. Bu P een ek lerin im alin d e K p
ak (H fak) lar, a rk n d a O u zlar ve c e n b u n d a d a H azarlar b u lu n u p b u n la r
d aim s u re tte b irb irle ri ile sava h a lin d e id ile r43 ifdeleri ile S eluklu ve
T rk m e n le rin gleri ile b irlik te b u h a re k e tin O uz ve P een ek ler ile Bal
k a n lara k a d a r yayln en salam b ir ek ild e ta sv ir ve izah eder. N ite k im
ada E rm en i ve S ry n m ellifleri de m s l m a n O u zlarn m u h c e re ti ile
m uvazi, slm ve Bizans k ay n ak larn a u y g u n olarak, U z (O uz) ve K u
m an (Kpak) larn B alkanlara in tik alin i b e lirtm ile rd i44. yle ki m sl m a n
O u zlar A n ad o lu ilerin e gird ik leri b ir srada, 1065 sen esin d e, T u n a y g e
en U z ( m n O u z )la rn m ik d ar 6 0 0 .0 0 0 kii olarak rivyet ed ilm itir.
Seluk d e v le tin in k u ru lu u sralarn d a, 1047 (438) sen e sin d e Tibet ta ra

43 N r. V. M inorsky, Marvazi on China, Turks and India, London, 1942, s. 18-20; zahlar, s.
95, 102-103. Bu m him eserin kefinden nce bu m alm at ondan ksm en abnkra
(Macma al-ansb, B ritish M useum , nr. 16696 33a-34b), G erdiz (s. 69) krullah, Behetut-tevrih, trc. N ihal Atsz; Dokuz boy trkler, stanbul, 1939, s. 25, tarafndan nakle
dilm iti.
44 Urfal M athieu, s. 89, 127; Sryn M ihael, III, 155; A ttaliates, s. 83.

SELUKLULARIN KURULUU

1 1 9

fnda saysz m ik d a rd a b ir Trk halk" K arahanl h u d u tla rn a geldi45. Bu Ktay


ve o n larla b irlik te ark T rk le rin in tazyikleri d evam e tm i; Y edisud a yerle
en K arahtaylar, X II. a sr o rta sn d a , K arluk ve Y am alar ile b irlik te te k ra r
ilerliyerek su lta n S an car m a l p ve b t n M v e r n n e h ri istil edip yeni
b ir m u h c e re te seb ep o lm u la rd r46. te S elu k lu larn dh il b u lu n d u u b
yk T rk m u h c e re tin in u m m e saslar b u d u r ve Seluk ta rih in in an lal
m as iin b u ra d a b u k ad ar k f id ir ..

7. lk Anadolu Gazalar

T u ru l-b eg , A lp A rslan ve M elik -ah z a m a n la rn d a Seluk d evleti ite


T rk is ta n d a n H o rasan , ran, Irak ve A zerb ay can istik a m e tin d e ilerliyen ve
bir ksm b u lk e le rd e k alan b u in sa n d alg alarn A n a d o lu ya sev k etm ek ve
b u H ristiy an lk e sin d e y u rt shibi y ap m ak z o ru n d a idi. Evvelce A bbas
o rd u la rn d a , slm h u d u t b lg elerin d e gaza yap an ve H o rasan gzleri ile de
g n ll o larak R u m la r ile savaa gelen T rk le r bu lkeye yabanc deildi.
F akat b u sefer yalnz gaza iin deil, y u rt tu tm a k m ak sad ile, k tle le r h a
linde geliyorlard. a r-b eg in 1 0 1 8 d e yapt k e if seferin d en so n ra A rslan
yabgu O u zlar S u ltan M a h m u d ve M es d u n tk ip le rin e u ray arak birka
defa A n a d o lu ya girm iler; 1028de, t rl m a ceralar ile d o lu b ir sefer ile ve
p ek ok kayp v ererek A zerb ay can a, E rm en i ve Bizans b eld e lerin e ve Diy arb ek ir h av lisin e k ad ar y aylm lard. 1 0 3 8 de de S eluklular, G azneliler
ile u ra rk e n Y abg u lu lar da A n a d o lu ya n c b ir akn d a h a y apm lard.
Bir ok h iy n e t ve felk etlere u ray an b u O u zlar 1042de U rm iy ed e 15.000
kii h a lin d e to p la n a ra k E rm en i V asp u rag an (V an gl havzas) a rzisin e
g irm iler; E rm en i p re n si H aigi ld r p , b ir ta k m m c d e le lerd en so n ra
te k ra r R eye d n m le rd i47.
T u ru l-b e g 1 0 4 3 de K azvine geldii zam an Z e n c a n d a to p la n a n ve su l
ta n n ita a t tek lifin i re d d e d e n O u zlar b u n la rd r. 1044 se n e sin d e yeni gelen
gler ile oalan b u T rk m e n le r b y k b ir k tle h alin d e ark A n a d o lu ya
girdiler. B u n larn istil sn a a h it o lan b ir ada m ellif: "Gklerin hiddet
kaplar memleketimiz zerine ald. Trkistandan kartal gibi sratli atlara binmi
ordular zuhr etti. V asp u ra g a n a girip h ristiy a n la r zerin e atldlar; 24 kazay
istil eylediler. Bu c e s r n e h a re k e tle ri ile G a rin (E rz u ru m )a k a d ar ile rle

45 bn l-Esr, IX, s. 184.


46 Blm V, bahis 6. ya bak.
47 Urfal M athieu, s. 73-75; bn l-Esr, IX, 131-135; Baybars M ansr, 58a-59b; A b u lFarac, s. 198.

12H

SELUKIUIAR TARH

m ek istiy o rla rd ifdesi ile bu akm tasv ir e tm i tir48. Bu O u zlard a n bir


ksm Bua ve A n as-o lu (o k u n u p h e li) k u m a n d a sn d a 10.000 kii ola
rak ce n b a in d iler; D iy arb ek irde N a sr u d -d e v le 'n in olu S le y m a n n tu z a
na d t le r. F ak at n ih y e t to p a rla n p h c m a g etiler ve M ervnleri, p ara
d e te re k , su lh a m e c b r e ttile r. Bir k sm d a G k ta, M an su r ve O uz-olu
k u m a n d a sn d a M u su l ve havlisini istil ed ip o ra lard a T u ru l-b e g ve halfe
n m n a h u tb e o k u ttu la r ki, Z e n c a n d a s u lta n a ita a ti red e ttik le ri h ald e u za k
ta n o n a tb iiy et g ste rm e le ri, T u ru l-b e g in d e M ervn e m rin e tavsiyede
b u lu n u rk e n b u n la r h im y e e tm e si feodal b n y e ve balar g ste rm e k b a k
m n d an d ik k a te yndr.
M u su lu n A rap em ri K urey, (K arva) e tr a f e m irle rin d e n ald y a r
d m lar ile bu O u zlar m th i b ir b o z g u n a u ra tt; k ad n ve ocuklar ile
b irlik te o u n u ld rd . Bu zaferi fe tih -n m e le r ile k o m u h k m d a rla ra
iln ed erk en O u zlarn gelirk en 3 0 .0 0 0 kii o ld u k la rn , b o z g u n d a n so n ra
5.000 kiiye d t k le rin i b ild irir. K ureyin B adada gn d erd i i l balar
halfenin o rd u s u n u tek il e d en T rk le ri m te m e so k m u ve o n la r tara fn d an
d efn ed ilm ilerd ir. B u n u n la b e ra b e r M u su ld a n geri d n en leri yolda B izansn
Erci (A rap k ay n ak larn a gre E rzen )vlisi S tefan m a l p ve e h ri igal
e ttile r49.
O u zlarn b ir k sm d a b irb irlerin i sk tra ra k H azar sh ille rin d e T aberis ta n a, b ir k sm d a K afkasyad a irvana girdi. B unlara kar irv n -h
1 0 4 5 (4 3 7 )de p a y ita h t Y ezidiye e h rin i y o n tm a ta ta n s rla r ile ve d e m ir
k ap lar ile ev ird i50.
B izansn k u d re tli im p a ra to ru Basile II (9 7 6 -1 025) ark h u d u tla rn e m
niy ete a lm a k ve slm lk e le rin e d o ru g e n ile m e k siyaseti ile k k E rm en i
krallk ve p re n slik le rin i k a ld rarak m h im b ir E rm en i n fu su n u o rta A n a
d o lu ya ve Sivasa n a k le tm i; Bizans sn rla rn A zerbaycan ve K afkasyaya
k a d ar u z a tm t. Bu d u ru m S elu k lu lar ile B izansllar k o m u yapyor ve k a r
latry o rd u . m p a ra to r K o n sta n tin (1 0 4 2 -1 0 5 5 ) ayn siyasete dev am la Ouz a k n la rn a k ar h a re k e te gem i ve 1045 so n b a h a rn d a G rc p re n si
L iparit k u m a n d a s n d a g n d erd i i b ir o rd u ed d d lerd en A b dullah b. A b u I48 A ristakes, Histoire dArmenie, frans. trc. E. P rudhom m e, Paris, 1864, s. 72.
49 bn ul-Azrak, 142b; Azim, 171b-172b; bn l-Esr, IX, 132-136; Urfal M athieu, 80
v.d.; Baybrs M ansr, 60a; A bul-Farac, 200 v.d.; bn-ulAmd, Trih, Lleli (SIeymaniye), nr. 2002, 435 yl; J. Laurent, s. 1.8-22; M. H. Ynan, Anadolu'nun fethi, s
tanbul, 1944, s. 39-44; Cl. Cahen, "La Prem ire p n tratio n T urque en Asie M ineur,
Byzantion, XVIII, 13.
50 Trih ul-Bb, nr. V. M inorsky, History o f Sharvan and Darband, C am bridge 158, s. 10; ibn
sfendiyar, Trih-i Taberistan, T ahran 1320, II, s. 26.

121

SELUKLUI ARIN KURIJIUU

A svrn m erkezi D ubayl (Divi) e h rin e d o ru ilerlem itir. T u ru l-b e g bu


Bizans ta a rru z u n a kar, am cas E b u l-F avris A rslan Y abgun u n olu, ihb
ud-D evle K u talm k u m a n d a sn d a b ir o rd u g n d erd i ve S elu k lu lar ile Bi
zanslIlar a ra sn d a ilk k arlam a v u k b u ld u . K u talm D iy arb ek ir ve M usul
taraflarn istil e d en ve b ab a sn a m e n s u p o lan O uzlar (Y abgulular) da
yanna alarak 1045 (437) g z n d e G rc, E rm en i ve R u m lard an m re k k e p
Bizans o rd u s u n u m th i b ir b o z g u n a u ra tt. G ence surlar n n d e cereyan
eden m u h a re b e d e B izansllar ok k ay p lara u rad , ki E rm en i k u vvetleri k u
m an d an V ah ram d a b u n la r a ra sn d a id i51. Bu zafer ze rin e K u talm A ras
n ehri boyu n ca ilerlem i ve T u ru l-b e g e: "Bu blgelerin zengin ve Romallarn
da kadn gibi korkak olduunu ve bu sebeple kolaylkla fethedilebileceini bildirdi.
K utalm ile m uvazi o larak su lta n n a k ra b a sn d a n o ld u u kay d ed ilen H aan
(Asan) da 2 0 .0 0 0 kii ile Pasin ve E rz u ru m ovalarn istil ed ip V asp u rag an
b lgesin e girdi. F akat, nan Y abgun u n o lu H aan old u u aik r b u lu n a n ,
bu eh zd e B izansllar ta ra fn d a n tk ip ed ilerek Stranga (B yk Z p) suyu
ze rin d e k u ru la n b ir p u su y a d r ld ve b a ta H aan Bey o lm ak ze re p e k
ok T rk e h it edildi. Bu h e z im e t v u k b u lu rk e n K utalm d a G ence (Cinze)
m u h sa ra s ile d u ra k la m b u lu n u y o rd u 52. B izans kaynaklar b u esn ad a
K u ta lm n M u su l taraflarn istil eylem i o ld u u n u yazarlar. O n u n la bu
akn yapan A rslan Y abgu (babas) O u zlar arasn d ak i m n se b e t byle bir
yanlla seb eb iy et v erm i ve k en d isi o ra la rd a b u n la rn b a n d a san lm
gzkyor.
8. Hasan-kale Zaferi

Byk Seluk b ey le rin d e n biri o lan n an Y abgu olu H a sa n n bu h e


zim eti ve l m T u ru l-b eg z e rin d e ok z n t y aratm ve D icle boyla
rn d a g en i fe tih le r yap an b ra h im YnalT B izansa kar A n ad o lu seferine
m e m u r e tm i tir. Y u karda k ay d etti im iz zere (bak. s. 109) b rah im Y nal
T rk is ta n d a n N p ra gelen ve y u rt arayan k e sif bir T rk m e n halkn,
1047 (4 3 9 )de, A n a d o lu ya se v k e ttik te n so n ra v aad n a gre ark a d an k en d isi
de b y k b ir o rd u ile h a re k e te geti. Y an n d a S ipahslr (Aspen-selar: k u

51 M. Brosset, Histoire de la Gorgie, St. P etersbourg, 1849. I, 323; M athieu, s. 80; 'Azm,
I73b; V ardan, T rk f t h at ta rih i, trc. H. A ndreasyan, Tarih sem ineri dergisi, stan
bul, 1937, 1, 2, s. 17; Ahbrud-devle, s. 17.
52 Z onaras, Chronique, trc. St. A m our, Paris, 1560, s. 97a; Bryennios, Histoire, trc. H.
G rgoire, Byzantion, 1953, XXII, 485; Brosset, Add, I, 222; Azim, I73b-I74a; K edrenos
(St. M artin, Memoire sur lArmenie, Paris, 1819), II, 202; E. H onigm ann, Die Ostgrenze des
Byzantinischen Reiches, Bruxelles 1935, s 179.

SELUKLULAR ARH

m an d a n ) unv an ile k aydedilen k ard ei (E rta o lm al ve Slr-i H o rasan Khorasanites) gibi m h im ah siy etler b u lu n u y o rd u . ada bir E rm en i m e l
lifinin ifdesi ile: 1048 y ln d a ran (T rk) m ille tin in k o rk u n dalgalar
G arin (K arnukalak, slm k a y n ak larn d a K alkala: E rz u ru m ) ve Pasin (Basan) o v alarn a d k ld . n san d algalar sel gibi m e m le k e tin d rt k esini
istil e tti. G a rp ta Haldia (G m h a n e ve T ra b z o n h av lisi), im ald e sp ir
(Sper), c e n u p ta M u (Daron) b lg esin e ve Sisak (slm k ay n a k larn d a Sisacan, .S trab o n d a Sakastan yni S akalarn y erleti i A r havlisi) ta rafla rn a
k ad a r yayld53. T rk ler, evvelce sl m la rn e lin d e b u lu n a n ve slm d n y as
ile tic re ti sy esin d e z en g in leen E rzen e h ri z e rin e y r d le r. S urlar
m ev cu t o lm ay an e h ird e ok id d etli sav alar o ld u ve kan yangn ile de
h arb e h a lin e geldi. B urad an kaan h alk B izansllar ta ra fn d a n ta h k im edilen
ve T h e o d o sio p o lis ad n alan K arin (K alikala) e h rin e snd. Bu sebeple
b u ras b u n d a n so n ra y ak n n d ak i E rzen e h rin in ad ile anld. B itlis ve
D iyarbekir a ra sn d a k i E rz e n d e n ay rm ak iin slm larn verdii Erzen urRm (R um E rzen i) ad, telffuz ve b ir b e n z e tm e ile A rz-Rm (R om a m em le
keti) o lm u ve b u g n k E rz u ru m ek lin i m e y d a n a g e tirm itir.
b ra h im Y nal B izansn g eride k alan k u v v etlerin i b u lm ak iin E rz e n den
ilerledii z a m a n G rc p re n si L iparit k u m a n d a sn d a G rc, E rm en i ve
R u m lard a n m re k k e p B izans o rd u su d a yaklay ordu. slm k ay n ak larn a
gre 5 0 .0 0 0 k iilik b u o rd u K atakalon k u m a n d a sn d a k i asl B izans o rd u su
ile b irle e re k K a p u tru (H asan-kale) n n d e b u lu n a n K astro -o k o m i (b u g n
k U gm i) k y n d e k ararg h k u rd u u sra d a T rk o rd u su d a b u ra y a d o ru
geliyordu. R u m la r T rk le r to p la n m a d a n n ce sa ld rm a tek lifin d e b u lu n d u la r
ise de c u m a rte s i g n n u u rsu z sayan L ip arit b u n a yan am ad . Bu syede
b rah im Y nal s a f k u rarak , 18 Eyll 1048 c u m a rte si gn, h c m a geti ve
R um lar b o z g u n a u ra tt. Y eeninin ld n g ren Liparit b t n id d e ti
ile m u kab il b ir ta a rru z a giriti. etin sava o lu y o r ve m th i b ir kan ak
yordu. Z aferin h an g i ta ra fta o ld u u belli deildi. F akat R u m larn ta m a m ile
ekilm esi d o lay s ile L iparit de ak am s t O kom i ( gm i) z e rin e g eri
lem eye b alad ve T rk le rin id d etli sald rlar ve evirm e h a re k e ti ile Bi
zan s o rd u su p e ri a n edildi. B ata L iparit o lm ak zere, bir ok k u m a n d a n ve
o rd u n u n h e m e n h e p si esir edildi. R u m k u m a n d a n la rn n bir ksm V an (bane) ve A ni k a le le rin e kap k u rtu ld u . slm k ay n ak larn a gre a lm a n esirler
100.000 kii ve g a n im e t de 10.000 a rab a tu tu y o rd u . Silhlar a ra sn d a 19.000
z rh n ele g em esi d e b ir fikir v erm e e kfidir. Bizans o rd u su n a kar k a za n
53 A ristakes, s. 73 v.d.

123

SELUKI Ul ARIN KURULUU

lan bu ilk b y k zaferden so n ra b rah im Ynal, y anna ald m h im e sir ve


g a n im e tle r ile ve be g n l k b ir ceb r y r y ile, Reye T u ru l-b e g e, d n
d. S ultan bu zaferd en dolay am cazd esin i (an ad an k ard ein i) te b rik e tti ve
ok m e m n u n old u . O n a v erm ek isted i i 4 0 0 .0 0 0 d in a r (altn) m k fa t b
rah im Ynal k ab l etm ed i.
Bu sefer e sn a sn d a T rk m e n le rin T ra b z o n a k ad ar ile rle d ik lerin e dair
h ristiy an k ay n ak larn n k a y tla rn 54 slm m ellifleri de te yit eder. H a tt
b rahim Y naln yeeni M eh m ed id re sin d e b ir k u vvetin s ta n b u la k ad ar
ilerledii de b e lirtilir55. N ite k im A tta lia te s de b u h u s u s a d a ir b ir ia re t var
d r56. H ristiy an k aynaklar S elu k lu larn 10 0 .0 0 0 kii o ld u u n u sylerler, ki
O uz m u h c rla r h esab ile b u m ik ta r m b al al saylm az, M a th ieu , K utalm n d a sav ata m ev cu t o ld u u n u y a zarsa d a d i er kay n ak larn tafsil tn a
ra m en o n d a n b ah sed ilm ez. N ite k im A zm de K u ta lm 'n b ir b u u k yldan
beri G ence (Cinze) k u a tm a s ile m e g l o ld u u n u , h a tt b o zg u n a uradn
kaydeder, ki b u z a m a n d a byle b ir m a l b iy e t b ah is m ev zu u o lam ayacan
d an bu B izansn su lh te e b b s n d e n so n ra g iritii b ir ta a rru z ile ilg ilid ir57.

9. Seluk-Bizans Bar Anlamas

m p a ra to r K o n sta n tin B alkanlarda T u ra k id resin d e balayan P eenek


istils dolays ile a rk ta S eluklular ile a n la m a k z o ru n d a idi. m p a ra to r
evvelce B izans t b iiy e tin d e b u lu n a n ve im d i s u lta n n tb iiy etin e girm i olan
D iy arb ek irde M erv n em ri N a sr u d -d e v le n in ta v a ssu tu ile su lh te e b b
s n e g iriti. T u ru l-b e g k ab u l edin ce B izans elisi G. D ro so s N a sr udD evlen in ad am ey h lislm A bu A bd A llah B. M arvn ile b irlik te Seluk
p a y ita h tn a g ittile r. K aynaklar m p a ra to ru n , L ip aritin fidyesi ile b irlik te,
eski devirlerde misli grlmemi" m ik d a r ve k y m e tte h ediyeler g n d erd i in i
y azm ak ta ve h a tt b n l-E sr, Z eh eb ve E b u l-Ferec b u n la rn say ve cinsini
de b ild irm e k te d ir: 1,000 to p ipek (db) k u m a, 500 eit ar elbise, 500 at
ve k atr, 3 0 0 M sr eei, 1.000 k z ve kl kei, 100 g m kap, 2 0 0 .0 0 0
d in a r (altn ) p ara. S u ltan Bizans elisini k ab u l edip hi b ir fidye alm adan
54 Bk. C halandon, Alexis Comnene, Paris, 1910, s. 10; Laurent, s. 22.
55 Sibt ibn ul-Cevzi, 106a.
56 J. Laurent, 22.
57 A ristakes, s. 79-85; M athieu, 83-89; Brosset, I, 323; Add., I, 222-225; K edrenos (St.
M artin), II, 323; Z onaras, 76a-97b; O rbelian (St. M artin), II, 67-73; V ardan, 175;
Azim, 174a; Ibn l-Esr, IX, 192; Sibt. 108a-107b; Schlumberger Epopee byzantine, III,
543; M. Halil Yinan, 46-47; V. Minorsky, Studies in Caucasian history, London, 1953, s.
59-63.

1 2 4 ____________________________________________

SELUKLULAR TARH

L ipariti im p a ra to ra iade eyledi. T u ru l-b e g su lh m z k e re lerin i yapm ak ve


m u ah ed ey i a k d e tm e k zere h alfen in a k ra b a sn d a n erif N asr b. sm il
(Z o n a ra sd a veliah d Seriphe) b ak a n l n d a b ir h ey eti 441 (1 0 4 9 / 1 0 5 0 )de
sta n b u la m p a ra to ri e ye (Meliket ur-Rm), g n d e rd i. Bu m n s e b e t ile ce
reyan e d en m z k e re lerin n eticesi ve m u a h e d e h a k k n d a b ild i im ize gre,
E m evler z a m an n d a, M eslem e b. A bd u l-m e lik tara fn d an s ta n b u ld a in
o lu n an cm i ve m in a re si im p a ra to r ta ra fn d a n t m ir edilm i; iine k an d iller
aslm ve m s ta h d e m le rin e de m aa ta h s is ed ilm i; i-F tm halfesi n
m n a o k u n m a k ta o lan h u tb e k esilm i; A b b a s halfesi ve T u ru l-b eg n m n a
evrilm i ve, eski T rk h k im iy et se m b o l o larak da, m ih ra b n a T u ru l
b e g in ok v e yay i a re tle ri yaplm , yani Turas k o n u lm u tu r58.
slm kaynaklar ve Sryn E b u l-F erec b u e saslara gre b ir m u a h e d e
yapldn d a ittifak e tm e k te d irle r. N ite k im im p a ra to ru n 1 0 5 1 de B adada
gn d erd i i eli ve m e k tu p d a b u h u s u s u t e y it ed er. G erek ten a ltn yaldzl
R um ca ve s a trla r aras A rapa te rc m e si b u lu n a n bu m e k tu p ta : M sl
m a n la rn reisi, E m r u l-M u m in n m u h te re m ve sevgili d o stu m A bu C a fer
Kaim h ita b ile balayan b u m e k tu p A b b as halfesini tan d n , M sr
halfesi ile m n se b e ti k esti in i ve b u n u n d a T u ru l-b eg ile yaplan an lam a
ile m m k n b u lu n d u u n u g s te rm e k te d ir59. E ssen slm kaynaklar bu
m z k e re lerin ve h u tb e d e iik li in in v u k b u ld u u srad a M sr elisinin
m ev cu t m u ah ed ey i y en ilem ek m ak sad ile s ta n b u ld a o ld u u n u , S eluklular
ile yaplan b u a n la m a z e rin e M sr-B izans m n se b e tle rin in b o z u ld u u n u
b elirtirler. G erek ten b izzat M sr kaynak lar b u m n se b e tle F tm le rin
K u d sde K am m e kilisesin i yam aladklar ve 1 0 5 4 (4 4 6 )de im al S u ri
y ede B izansa ta a rru z a g etik lerin i y azarlar60. slm k ay n ak larn d an iyi fay
d alan am ay an B izans aratrclar b u a n la m a d a n p h e ed erk en , Z o n a ra sn
ifdesine ve b n H a llik n n iki su lh g r m e sin i k a rtrm a sn a d ayanm
b u lu n u y o rla r61. G erek ten m e z k r B izans yazar T u ru l-b eg in elisinin efendisi n m n a im p a ra to rd a n yllk b ir h ara isted i in i, fakat bir ey elde
ed em ed e n geri d n d n syler62. K ed ren o s ise 63 im p a ra to ru n eli G. D ro-

58 bn l-Esr, IX, 192; X, 10; Zahab, Trih ul-lslm, Topkap, 2917, XI, 176a; A b u l-Farac,
206; Azim, 175a; bn ul-Ccvz, VIII, 234; bn addd, 81b. Subk, Tabakat, III, s. 389390.
59 A bul-Farac, s. 207.
60 bn M uyassar, Ahbr Msr, nr. H. Masse, Kahire, 1919, s. 7; Azim, 178a.
61 Bk. Laurent, s. 94 v.d.
6~ Z onaras, s. 97 b.
63 Brosset, I, 225.

SELUKLULARIN KURULUU

1 2 5

so su zengin h ed iy eler ile ve L ip arit'in fidyesi ile g n d erd i in i, lkin T urul-beg m u h te e m bir su lta n o ld u u n u g ste rm e k iin fidye alm ad an G r
c p ren sin i im p a ra to ra hediye eylediini yazar ve su lh m u a h e d e si h a k k n d a
bir kayt verm ez. bn H allikn e rif N a sr v stas ile bir a n la m a yapldn,
stan b u l cm iin d e h u tb e n in bizzat o n u n ta ra fn d a n o k u n d u u n u ve bu e s
nada o ra d a b u lu n a n F tm halfesi M u s ta n s rn elisi b u n u k e n d ile rin e bir
tecvz saydn, b u seb ep le M sr-B izans m n se b e tle rin in b o z u ld u u n u
te k ra rla m ak ta d r. F ak at m u a h e d e n in im p a ra to r ile deil o n u n y erin e geen
im p arato rie (Melket ur-Rum) T h e o d o ra ile yapldn ilve e tm e k su re ti ile
bir k ark lk y a ra tm a k ta ve b u seb ep le m o d e rn ilim a d am la rn a rt
m a k ta d r64. G er e k te n b u kayt birinci a n la m a d a n p h elen m e y i deil, ik in
ci bir a n la m a n n m ev cu d iy etin i ve b u n u n b u eski m e llif ta ra fn d a n k a rt
rldn g sterir. F ilh ak ik a ada b ir E rm en i m ellifi T u ru l-b e g in b ir eli
gnderip: ecd a d n n sl m la rd a n ald e h ir ve b lgelerin (T oros dalar M alatya ve E rz u ru m h a tt ark n d a) id esin i ve g n d e 1.000 d in a r (tahegan)
vergi d e m e sin i isted i in i, T h e o d o ra n n d a su lta n a b ir eli yollayp m h im
bir m ik ta rd a p ara, at, k atr, elb ise vb. h ed iy eler sev kettiini, su lta n n b u n la r
kabul ile 1 0 5 5 de eliyi b e ra b e rin d e B adada g t rd n y azar65. T u rul
begin im p a ra to ri e d e n yapt ta le p te n anlalaca zere ilk m u a h e d e a rt
lar ara sn d a sl m la rd a n aln an b eld e le rin id esi de vard ve S eluklular
d ah a so n ra d a b u h u s s z e rin d e d u rm u la rd . Seluklu su lta n n n isyanlar
ve ile r ile m eg liy eti dolays ile B izanslIlarn bu anlam aya riyet e tm e
dik lerin i ve d u ru m u n u d z e lte n T u ru l-b e g in, 1 055de, ayn a rtla rn ta tb i
kini isted i in i m a h e d e ediyoruz, ki b u s re tle H asan-kale za fe rin d en so n
ra B izanslIlarn a r a rtla r ve h ara dem eyi k abul ed erek S eluklular ile
b ir su lh a n la m a s y ap tk lar p h esizd ir.

10. Turul-begin Merkeziyeti Faaliyetleri

B izansllara k ar k azan lan zaferd en ve b u m u h e d e n m ed e n so n ra


T urul-b eg , ilk h e d e f olarak, slm d n y a sn a h k im olm ak, i n ifak faali
y etle rin e ve id re sin e n ih y e t v erm ek k a ra rn d a idi. Lkin d ev letin k u ru lu
u n d a b y k h iz m e tle r g ren ve H asan -k ale zaferini k azanan b rah im Ynal,
T u ru l-b e g in m erk eziy eti siyaseti sebebi ile, feodal devlet an lay n a gre,

64 II, s. 50.
65 A ristakes, s. 103.

126

SELUKU1IAK TARH

hakkn alam am , ar-beg ve nan yabgu gibi bir h k im iy e tte n m a h ru m


kalm ve k rlm b ir d u ru m d a idi. B u n d an dolay m erk ezi H em ed an olm ak
zere k e n d isin e b ir h k im iy et sah as t e m in in e alyordu. T u ru l-b eg dev
letin g e n ile m e sin e engel ve p a r a la n m a sn a m il olan b u te e b b s k a rsn
da h a re k e te g em ek z o ru n d a kald; b ra h im Y nala H em e d an ve baz Cibl
k alelerin in te slim in i b ild ird i ve isyan k a rm a sn n lem ek isted i. Lkin b
ra h im Y nal b u taleb i reddeyledi ve a ra d a fesat k a rtrd iin de veziri Ebu
A lyi cezalan d rd . B u n u n z e rin e T u ru l-b e g 1 0 5 0 (4 4 1 )de 100.000 kiilik
b ir o rd u ile k a rd e in e k ar y r d . lk a rp m a d a b o z u lan b ra h im Ynal
S arm ac66 k a le sin e snd. S u ltan H e m e d a n ve d i er kale fe tih te n so n ra b ra
h im Y nal b u ra d a k u a tp te slim ald. F ak at T u ru l-b eg bu k u d re tli Seluk
eh zd esin e kar ok licenap d av ran d . O n u affetm ekle kalm ad; k en d isin e
m e m le k e tle rin in o u n u ik t o larak v e rm e k veya y a n n d a k alm ak k la rn
d an b irin i k ab u l tek lifin i yaparak o n u n y k se k a h siy e tin e kar sayg g s
terd i. b ra h im Ynal, h erh a ld e , p h e v e rm e m e k d n c e si ile su lta n n ya
n n d a kalm ay te rc ih e tti67.
T u ru l-b eg 1050 H a z ira n n d a (442 M u h a rre m ) sfahan em ri K kyaolu F e r m u rz u n , B adada h k im B veyhl M elik u r-R ah m ile k e n d i aley
h in d e m n se b e te g irim esi sebebi ile sfa h a n k u a tt. M u h sa ra b ir yl
uzad iin g n d erd i i b ir k ta a sk e r ile de Fars tara flarn d a b ir ksm b e l
deleri fe th e ttird i. sfa h a n d a sk an ve h a tt o d u n ihtiyac ile cm i bile ykan
F e r m u rz u n ita a t teklifi red e d ilerek e h rin a rtsz te slim in i isted i. Bylece
1051 M ay sn d a sfah an fetih edildi. T u ru l-b e g in, ok beendii, sfa h a n
p a y itah t y ap m ak iste d i in e d air b ir rivyet var ise d e 68 R eyd e n sfa h a n a
nakil an cak M elik -ah z a m a n n d a ve te d ric e n o lm u tu r. Bu e sn a d a idi ki,
gen A lp-A rslan, k im seye h a b e r v e rm e d e n M ervd en karak F ars vilyetini
istil e tti. Bes (Pes, Fes) eh rin i fe th ve o rad aki B veyhleri ta rd eyledi;
T u ru l-b e g in b ir taleb i ile k a rla m a m a k iin de s ratle H o ra sa n a d n
d 69.
T u ru l-b eg sfa h a n a ld k ta n so n ra b ra h im Y naln fetih sa h a sn d a b u
lu n a n k k B veyh em irlerin i t b iiy e tin e so k tu . D akuka ve e h riz ru
M u h a lh ile ve M aheki k alesin i S u rh b a ik t e tti. B una kzan Sad, M elik ur66 Bk. Yakut, 111,215.
67 bn l-Esr, IX, 192; A bl-F id, Trih, stanbul 1280, II, 178; K edrenos (B rosset), I, 1,
s. 225-226.
68 bn ul-Cevz, VIII, 233.
69 Azim, 176b; bn l-Esr, IX, 194-195; bn ul-Cevz, VIII, 151; Sibt, Topkap, 2931
(XIII), 443 vakalar.

SELUKLULARIN KURULUU

1 2 7

R ah m in t b iiy e tin e girdi. Buna m u k ab il M usul em ri K urey i Bveyhleri ve Badad k u m a n d a m A rslan B assryi b rak p T u ru l-b eg n m n a
h u tb e o k u ta ra k istik b lin i em n iy et a ltn a ald. T u ru l-b e g in ask e rle ri H uz ista n igal e tm e k le d e Seluk dev leti ve h k im iy eti B adada d o ru yakla
t. Bylece B veyhlerin o rta d a n k alk m as ve B adadn T rk h k im iy eti
a ltn a g irm esi a rtk bir g n m eselesi o lm u tu 70.

11. ar-beg ve nan Yabgu

m p a ra to rlu u n k u ru lu u n d a en b y k a sk e r k u d re ti te m sil ed en ar-beg b ir m d d e tte n beri d u rg u n la m , y a la n m ve h a sta la n m idi. Bu


frsa tta n faydalanan G azn eliler ve K arah an llar h a re k e te gem i ve o n larn
te siri ile H rizm vlisi de isyan e tm iti. Bu seb ep le ar-beg H rizm se
ferine karak rg e n (G rg en )e varp isyan b astrm ; o ra d a bir Kpak
em ri d e gelip ita a tin i arzetm i; a r-b eg in eliyle slm o lm u ve Sel
u k lu la r ile sh riy et k u rm u tu r. te ta m b u srad a idi ki G azneli S ultan
M evdd, 441 (1 0 4 9 )de, eski b eld elerin i S elu k lu lard an istird a d a g iriirk en
K arah an llar d a T irm iz i igal e tti. F ak at S u lta n M evdd yolda l p o rd u su
p e ria n edildii gibi A lp A rslan d a K arah an llar b o zg u n a u ra tt. B unun
ze rin e K arah an llar su lh talep ed in ce ar-beg C e y h u n u geti; H an da
B u h rya geldi ve b ar a n lam as im za edildi.
G azne ta h tn a kan A bd u r-R ed , h cibi (k u m an d an ) T u ru lu Ssta n n istird a d n a g n d erd i. nan Y abgu G azn elilere m a l p olarak H e ra ta
ekildi. Y abgu, olu Bri (K ara A rslan ) ve veziri A b u l-Fazl ile b irlik te ve
yeni bir o rd u ile, G azn elilere k ar h a re k e t etti i zam an G azneli T u ru l igal
ettii yerleri b rak arak , K nun II. 1 0 5 3 (4 4 ra m a z a n )de, G azn eye d n d ve
su lta n ve b iro k ileri gelen leri ld r p S elu k lu lar him y esin d ek i bu devleti
k en d i h k im iy eti a ltn a ald. Lkin G azne k u m a n d a n la rn d a n H rh z (Krgz)
ism in d e b iri m u k a b il h a re k e te geip T u ru lu ld rd ve G azne ta h tn a Ferru h z d kard; G azne z e rin e y r y en ve B u sta k ad ar ilerleyen ar-beg
ilk defa b o z u ld u . H o ra sa n a d o ru ilerleyen H rh z atabeg G l-sar ve bak a
Seluk b ey lerin i m a l p ve e sir e tti. B u n u n z e rin e Alp A rslan b a b a sn d an
G azne z e rin e y r m e k m sa a d e sin i ald ve G aznelileri m a l b iy ete u ratt.
Bu d u ru m d a iki ta r a f a ra sn d a h u s m e te n ih y et veren, iki tarafn esirlerin i

70 bn l-Esr, IX, 197, 202, 204, 206-209; A bl-Fid, II, s. 179-180.

12&

SELUKLULAR TARH

m badeley i d e rp i e d en ve m e h r tarih i A b u l-Fazl B ayhk tarafn d a n


kalem e alm an b ir m u h e d e n m e im z a la n d 71.
Seluku n olu n an (M usa) Y abgu zay f b ir a h siy e t idi. O lu H a sa n n
A n ad o lu g azasn d a e h it ed ilm esi ve d i e r o lu B rin in o n u n yerini tu ta ca k
b ir k u d re tte b u lu n m a m a s bu ih tiy a r a n d a o n u d a h a fazla sa rsm t. Bu
d u ru m a r-b eg in d i er olu Y k u tn in ih tira sla rn k k rty o rd u . Alp
A rslan b a b a sn n v eliah d olm u; K avurt K irm a n d a y e rle m iti. K endisine
b ir beylik sah as arayan Y k u t b a b a sn d a n S stan m e n ru n u istiy o r ve bu
h u s u s u u z u n m d d e t h iz m e tin d e b u lu n d u u am cas T u ru l-b e g e de yaz
yo rdu. Bylece b a b a sn n m u vafakatiyle S s ta n a g iden Y kut o ra d a nan
Y abgun u n n aib i A b u 'l-F a z ld a n b u lk e n in k e n d isin e te rk in i ve h u tb e n in de
b abas ar-beg ad n a o k u n m a sn ta le p e tti. A b u l-Fazl b u n u n kan sz elde
edilem eyeceini b ild irin ce d n e n Y k u t C uveyn e h rin i b ask n ve kan ile
igal e tti. ar-beg d e A b u l-F azla eli g n d erd i, h a lk a ken d i ad n a b aslan
d irh e m ve d in a rla r d a ta ra k h u tb ey i k e n d i n m n a o k u ttu . Y abgu nan
beg kendi b e ld e le rin e yaplan b u tecvz k a rsn d a yeeni S u lta n T u ru lb e g e m e k tu p y azarak Ceyhunu geip Horasan aldklar zaman yaptklar ahdi
(yni h k im iy et sa h a la rn n tak sim i) hatrlatt ve o n a it b d a b u lu n d u , ih ti
yar am casn a k ar licen ap l n esirg em ey en T u ru l-b ag S stan h k im iy eti
m e n ru n u n an -b eg n m n a yazd gibi A b u l-F azla ve S stan llara g n
d erdii b ir fe rm a n d a da, b u tecv zlerin d en dolay, kard ei ar-beg h a k
k n d a da ar t b ir k u llan m ay a m e c b u r oldu: Emr ar-bege de bundan byle
baka bir edepsizlik (b-edeb) yapmamasn yazdk ve Sstan menrunu da emr
Yabgu nmna kaleme aldk. A rtk o n a m u h a le fe t etm eyiniz; o n u n ferm an n
d in le m en iz ve h u tb e d e de o n u n ad n o k u m a n z gerekir. E er a r-b eg in
askeri o ta ra fa g elirse ita a t etm ey in iz; byle b ile sin iz diye em irleri ile am ca
sn a sayg g ste rd i, k a rd e in i id d e tle azarlad ve t b iki h k m d a r ara sn d a
kan b ir m cd eley i s u lta n lk o to rite sin i k u lla n a ra k y a ttrd . Bu m e n ru
alan Y abgu, o lu B riyi b ir k ta ask erin k u m a n d a n (hcibi) tyin ed e re k
1056 yln d a g n d e rip S stan id resin i a r-b eg in m e m u rla rn d a n te slim
ald. Bu h d ise le r S elu k lu larn hayat, zafer ve d ev letin k u ru lu u n d a T u ru l
b e g in, siyas h u k u k , n iz m ve b irlik u ru n d a m u h te re m am cas, ar-beg
ve . Ynal gibi sevgili ve k u d re tli k a rd e le rin i n e k a d a r y ksek b ir o to rite ile

71 Ahbr ud-devle, s. 15, 27-29, Trih-i Sstan, s. 368-374; bn l-Esr, IX, s. 201-202;
Cuzcn, s. 278-280; bn Funduk, s. 177-178.

SELUKLULARIN

ki

m lll K i l

1 2 9

idre ettiine dair d ikkate AyA delillerdir. A lp A r s la n n Y a b g u n u n h


kim iyetin e son verecei aad a g r le ce ktir72.

12. Turul-begin Anadolu Seferi

T u ru l-b eg y k sek d eh s ile a rtk S elu k lu birli in e ve ken d i su ltan lk


hk im iy e tin e za ra r v eren te e b b sle ri o rta d a n k aldrm ; d ev letin k u d re tin i
y k seltm i; h u d u tla rn g e n ile tm i ve B adada h k im olacak T rk -sl m
m p a ra to rlu u n u k u rm a k y o lu n a g irm i idi. L kin T rk m e n n f s u n u n
ylm as ve A n a d o lu 'd a y u rt k u rm a k ihtiyac, b u n a m u k ab il B izansn ta a r
ru zlar o n u d a h a nce A n ad o lu seferin e zo rlu y o rd u . G erek ten T rk is
ta n dan g elen y u rtsu z O uzlar, 1050 -1 0 5 4 (4 4 2-445) yllarnda, Irak, A hvz ve H ulvn ta ra fla rn d a ok k e sif b ir ek ild e ylm , bu b eld e ler halk
B adada d o ru kam aya b alam idi. H alfe b u d u ru m a n ih y et v erm ek iin
T u ru l-b e g e ik y ette b u lu n u y o rd u . B u n u n z e rin e su lta n O u z larn ile r
lem esin i ve ta k n lk ta b u lu n m a la rn yasak e tti. O u zlar b u vaziyette
E rm en iy eye (ark A n a d o lu ya) d o ru h a re k e t e ttile r73. F akat O u zlarn bu
d n b ir B izans ta a rru z u ile de ilgili idi. G erek ten T u ru l-b e g in, b rah im
Y naln isyan ve sfa h a n n feth i ile u ra m a sn d a n faydalanan ve T u ru lb e g in elisi e rif N sirin B izansn h ara v erm ek su re ti ile S eluklulara
tb iiy etin i iste m e s in d e n sarslan im p a ra to r K o n sta n tin ark h u d u tla rn a M.
A k ulytes k u m a n d a s n d a b ir o rd u g n d erd i ve b ir ta k m re h in e le r vererek,
G rc (A bhz) k ral B agrat d a o rd u su ile bu sefere kazand. H asan-kale
zaferi sra sn d a b ir b u u k yldan b eri G ence (C inze) eh rin i k u a ta n K utalm , im p a ra to ru n kzn re h in b rak arak , G rc -B ag rat(Bakrat al-abhz)
im d a d a a rm as n eticesin d e, b o z u lm u ve G enceden u z a k la m t74. Bu
h d isey e te m a s e d e n G rc ve B izans k aynaklar da L ip arit'in e sa re tin d e n
k u rtu lu u n d a n so n ra, T rk le r G ence e h rin i alm aa altlar. m p a ra to r
m h im b ir k u v v et g n d erd i ve kral B agrat da o rd u su n u n b a n d a olarak
b irlik te T rk le re k ar y r d le r. G ence k a p la rn a v arup bu e h ri k u r
tard lar. T rk le r ekildi ve B izansllar d a geri d n d 75, kayd ile b u n u te yit
e tm e k te ve B izans k ay n ak larn n b u k u v v etler k a rsn d a K utalm ve k a rd e
72 Tarih-i Sstan, s. 374-382. Alp A rslann Yabgunun hkim iyetine son verm esi h u su
sunda bak. s. 147vd., 157vd.
73 Sibt, Topkap, 2931, m ezkr yllar; Baybars M ansr, 132a; Bedr ud-dn Ayn, 'lkd ulcumn, ayn yllar.
74 'Azim, 174a.
75 Brosset, I, 323.

130

SELUKLULAR IARH

i(A bum elik)in T e b riz e ekildiine d air ilveleri birb irin i ta m a m la m a k ta ve


hdiseyi a y d n la tm a k ta d r76.
K u talm id re sin d e k i S elu k lu lar T u ru l-b e g in m eg liy etleri; d ah a
so n ra d a sfa h a n d a h astal ve h a tt ld y ialar77 dolays ile Bizans
ta a rru z u k a rsn d a geri ekilirken B izansllar d a d ah a ileri varm ay arak d
n y o rlard , ki b u B alk an lar'd ak i d u ru m ile ilgili idi. F ilh ak ik a P eeneklerin
istillar te h d it ed in ce im p a ra to r A n a d o lu daki k u v vetleri ekm eye m e cb u r
k a lm t78. G rc le r de b u v aziy etten fay d alan arak m sl m a n b ir em rin
elin d e b u lu n a n T iflisi igal e tm itir. Bu h d ise le r z e rin e d ir ki O uzlar
A zerbay can a sev k ed ilm itir. N ite k im A zim d e 445 (1053) se n e sin d e T u
ru l-b e g in h cibi (k u m a n d a n ) K u talm K arsa h c m e tti ve oradakileri
ld rd 79 ifdesi ile O u zlar iltih a k e ttik te n so n ra B izansa k ar balayan
m u k ab il ta a rru z u n u g sterir. A rista k e s e h ird e m u h afz b u lu n m a d iin
geceleyin yaplan b a sk n d a kaleye k a a n la rd an b ak a k im se n in k u rtu lm a d
n syler80. A ni e h rin d e yaayan ve b il h a re I. K eykvs n h iz m e tin e
g iren Kad B u rh an d -d n K u ta lm n k firle rd e n in tik a m alarak K ars h a
rap eylediini, o ra d an A ni z e rin e y r rk e n geceleyin b ir k o n a k yerin d e
b ask n a u rad n b e lirtir81.
T u ru l-b eg , ite b u d u ru m d a , B izans ta a rru z u n a kar K u ta lm g n
d e rd ik te n ve h a s ta lk ta n k u rtu ld u k ta n so n ra, o rd u su ile h a re k e te geti. Bir
Bizans k ay n a n a g re su lh m zk eresi e sn a sn d a im p a ra to ru n Yllk vergi
demei reddine kzan sultan Romallara saldrd" ifdesi ile B izanslIlarn te c v
z n d e n h a b e rsiz g z k r82. T u ru l-b eg , 1054 (446) balarn d a, o rd u su ile
T eb rize geldi. R avvd h n e d n n d a n A b u M a n s r V a h su d n n ve G ence
em ri ed d d e m r A b u 'l-A sv rn yllk verg ileri d em e k su retiy le ita a tle
rini kab u l e tti. D iy rb ek ir M ervn em ri N a sr ud-devle de a sk e r ve m al yar
d m ile sefere itira k e tti. T u ru l-b eg bylece k k k o m u h k m e tle ri
rk tm e d e n o n la r kolaylkla Seluk d ev letin e b a lad 83.

76 K edrenos, trc. Brosset, I, s. 226, Skylitzes; V, 593.


77 bn l-Esr, IX, 205.
78 K edrenos (B rosset), I, 323; Z onaras, 97b; A. N. Kurat, Peenek tarihi, s. 146-148.
79 s. 177a.
80 s. 88
81 Ens ul-kulb, 502 v.d.; K edrenos, 606; Schlum berger, Epopee, III, 598.
8 Z onaras, s. 97b.
83 Azim, 177b; bn H am dn, Tavrih us-Sinn, III. A hm ed, 2981, 144a; bn l-Esr, IX.
207; bn addd, 81b; bn ul-Cevz, VIII, 160; Baybars M ansr, 134a.

131

SELUK! ULARIN KURU! USU

T u ru l b e in Bizans to p ra k la rn a g iriin d e n so n ras h a k k n d a h ristiyan ve h u s siy le E rm en i kaynaklar sy esin d e ta fsilta sahibiz. 1054 b ala
rn d a S u ltan by k b ir o rd u , filler, arab alar, a tlar, kad n ve o cu k lar ile b ir
likte geldi. Bargiri ve Erci e h irle rin i ald k ta n , blge h alk n n ita a t ve h e d i
yelerini kabul e ttik te n so n ra m s ta h k e m M alazgird kalesi n n d e o rd u g h
ku rd u . K uvvetlerin in b ir k sm n is tik a m e tte ileri ev ketti. Bu k talar
im alde Parhar

(K aradeniz)

d a larn a,

K afkas etek le rin e ,

g a rp ta Canet

(C anik) o rm a n n a , c e n u p ta T ercan, Sim (S asun) d a n a ve Daik (O ltu) b l


gesine k a d a r yayldlar. B ay b u rta v aran b ir n c kolu o ra d a c re tli F rank
ask erleri ta ra fn d a n b o z g u n a u ra tla ra k geri d n d . V a n a n t (K ars) hav li
sin d e h k m s re n E rm en i K akgn m u k a v e m e tiy le k arlaarak iki ta r a f da
kayplar verdi. Arsurat ad ile k ay d ed ilen b ir S eluk beyi len ler ara sn d a idi.
K endisini kadir-i mutlak sanan" T u ru l-b e g m u h sa ra n n uzayaca d n
cesi ile P asin o v a sn d an E rz u ru m (G a rin )a k a d a r ilerledi ve hasad m te a k ip
te k ra r M alazgird m u h sa ra sn a d n d . eh ir V asil ism in d e b ir k u m a n d a n
id resin d e ok ta h k im ed ilm i ve salam b ir m d a fa a h a z rlan m t. S u ltan
g n d e iki d efa kaleye h c m ediyor; k u m a n d a n la rn b a n d a K utalm
(A ristak esde Ortelmits) b u lu n u y o rd u . Bir ay s re n sav ata iki ta r a f d a m a n
cnk k u lla n y o rd u . S u rlar y arm a te e b b s le ri m uvaffak o lam aynca k k rtn e ft kar k efed ilen yakc b ir m a d d e ile b ir F ran k fedisi S eluklularn
b y k m a n c n k n ta h rip ed ince yak laan k, b a h a rd a te k ra r h a re k e te b a
lam ak zere, su lta n n d n m e sin e seb ep o ld u 84. E b u l-F erecn "R u m lar id
re sin d e b u lu n a n E rz u ru m m e m le k e tin in s u lta n ta ra fn d a n feth ed ild i in e
d air ifdesi e h re a it o lm am ak icap eder. S eferde kadn ve o cu k larn b u
lu n d u u kaytlar T rk m e n g lerine veya o rd u y u tkip ed en ve y u rt arayan
O uz b o y larn a d e l le t eder. Lkin Irak ahvli, i h arek etleri ve isyanlar
su lta n n b ir d a h a A n ad o lu seferin e k m asn a im k n v erm em itir.

13. Seluklu Sultanl ve slm Halifelii

T u ru l-b e g in k u d re ti yayld ve Seluk devleti geniledii n is b e tte


B adada h k im i B veyhlerin h u z u rs u z lu u d a artyor; S n n - i m c
delesi id d e tle n iy o rd u . A b b as h alfesi K aim b iE m rillah o n lara k ar T u
ru l-b eg in y a rd m n a b a v u ru n c a h av a b s b t n gerginleti. B adadd a b u
lu n a n eski T rk a sk erleri reisi A rslan B assir (Fars vilyetinde Bas eh ri
84 A ristakes, 90, 94-100; M athieu, 98-100, A ttaliates, trc. H. H. Grgoire, Byzantion,
XXVIII, 1958, s. 355; A b u l-Farac, s. 207; Anili Samuel, trc. Brosset, II, 449.

132

SELUKLULAR ARM

T rk lerin d e n ) S eluklu ta ra fta n h alfen in a d a m la rn te n k ile balad. H att


M sr ve S uriy ed e h k m s ren , S n n slm n iz m n ykm aa alan Fa
tm halfesi ile m n se b e te ve A b b as h il fe tin i k ald rm a a g irim iti.
B veyh h k m d a r H u sre v F r z (M elik u r-R a h m ) d a iraz b lg esin i istil
etm e k c esaretin i g ste rm i ve T u ru l-b e g n m n a o k u n a n h u tb ey i k ese re k
kendi ad n a ev irm itir. T u ru l-b eg slm iy etin i ve d d m a n la rn a kar
cihd yapyor, h il fe t m a k a m n a d a im a t z im le rin i b ild iriy o rd u . N ih y et
A rslan B assir ve B veyh z u lm a rtn c a halfe K aim b iE m rillah H ibetu lla h b. M u h a m m e d el-M em n yi b ir m e k tu p ile R eye T u ru l-b e g e g n
d e rd i ve o n u srarla B adada d v et ed e re k k u rta rlm a sn is te d i85.
T u ru l-b eg A n ad o lu seferi d n n d e k R eyd e g e ird ik te n sonra,
B veyhlerin ve h e r ta ra fta ilerin h a re k e te g em eleri, B assirn in Badad
veziri bn u l-M u slm e ye tecv z ve a d a m la rn n ld r lm e si dolays ile
h alfen in srarlar zerin e, 1055 (447) yaznda, B adad seferine m ecb u r
oldu. Seluk S u ltan b u seferi ile m frit ilerin fesadn ve M sr F tm
halifeliini o rta d a n k a ld rm ak ve S n n h alifelik ile S eluklu sa lta n a tn b ir
le tirip slm d n y a sn a h k im o lm ak k a ra rn d a idi. T u ru l-b e g in bu karar,
h are k e ti srasn d a, b izzat k en d i m e k tu b u n d a d a ifde ediliyordu. G erekten
su lta n b a n d a o k ve yay i re tle ri ile tura ad n alan bu ekilleri hvi
m e k tu b u n d a : Hazret-i M uhammede hizmetle eref kazanmak, takdis edilmek ve
bizzat hacca giderek yollan amak, sleri tenkil eylemek ve Msr-Suriye aknlar
(i F tm ler) ile savamak arzusunda b u lu n d u u n u b e lirtiy o r ve yine
B adada g irm ek m sa a d e sin i iste m e k s re ti ile de H alfeye sayg ve n ez k e
tin i g ste riy o rd u 86. h tiy atl S eluklu su lta n , A rsla n B assir ve Badad T rk
ask erlerin i d e ih m a l e tm iy o r ve o n la ra d a m e k tu p la r yazarak ih sa n la r vaa
d in d e b u lu n u y o rd u . B u n u n la b e ra b e r Seluk su lta n yaklanca A rslan
B assir D icled e n y u k ar kat gibi ask erleri de O u zlarn B adada g irm e
sin e m uv afak at e tm ey ecek lerin i ve h a tt kl k u llan acaklarn bile s ylyor
la rd 8?.
H alfe s u lta n n y ak lam as z e rin e b y k b ir istik b l hazrl yaptrd;
h u tb e le rd e T u ru l-b e g in a d n n o k u n m a sn e m re tti. B veyh h k m d a r
M elik u r-R a h m F r z da, h alfen in tav siy elerin e uyarak, su lta n a itaa tin i
bildirdi ve a sk e rle rin i de B adad d n d a ad rlara ekti. Bylece T u ru l-b eg

85 bn ul-Cevz, VIII, 163; m d ud-D n, 9; Rvend, 105; Z hir ud-D n N ipr, 18;
Red ud-D n, 20; bn Kesr, XII, 69.
86 bn l-Esr, IX, 211-212; bn ul-Cevz, VIII, 164; A bul-Farac, 207.
87
r
H alfenin bu dvetini sadece vezirine atfeden isabetsiz bir gr iin bk. VII, 14, 15.

SELUKLUl ARIN KURUl IIU

1 3 3

19 K nun I. 1055 (25 R am azan 447) Sal g n m u h te e m o rd u su ile eh rin


kap larn a geldi. H alfen in veziri, kadlar, n a k p le r ve M elik u r-R a h m in
em irleri ve b yk b ir m ersim alay ile k arlan d . ki ta rafn bayraklar,
davul ve b o ru sesleri bu g irie heybetli b ir b ay ram havas veriyordu. S ultan
halfeye tzim ve te e k k rle rin i te k ra rla d . O rd u Badad d n d a o rd u g h
kurdu; a sk e rle r ihtiyalar iin e h re girip al-veri y aptlar. F ak at Seluk
askerleri e rte si g n ayn m a k sa tla e h re girince b ir a n lam az lk bah n esiy le
b ir h c u m la k arlatlar. H d ise b y y p kalabalk, Seluk o rd u g h n a d o
ru ilerleyince Seluk k u m a n d a n la r h c m e m rin i verdiler. A y ak lan m a b a s t
rld, k arg aalk te sk n edildi. B adadd a T rk ve D eylem li biro k yerli asker
ld r ld . E m irleri y ak alan arak T u ru l-b e g in o ta n a g t r ld . Seluklu
ask erleri B adadn ayaklanan i' m a h a lle le rin i istil e ttiler. Yerli ask erle r
B adadd a n k aarak B assirye d o ru h a re k e t eylediler. S u ltan halfeye ad am g n d e re re k B veyhlerden ik y et e tti ve san a h rm e tim o lm a sa idi
b t n B adad k ltan geirir ve y k a rd m dedi. H alfe kendi ad am larn ve
M elik u r-R a h m i erk n ile su lta n a g n d erd i. T u ru l-b eg M elik u r-R a h m i
ve erk n n y ak alatarak , h d ise ile ilgili g rd iin, i B veyh d ev letin e
son verdi.
S u lta n s k n ve syii k u rd u k ta n so n ra h k m e t saray n a (D r ulem re) y erleti. D evlet ilerin i ele ald. B adadd a h k m s re n ve k ard k
lar k arg a a lk ta n so n ra kaan veya e sir ed ilen T rk ve D eylem e m r ve a s
k erle rin in evlerine, m a lla rn a ve ik t la rn a el koydu; ken d i O uz ask erlerin i
o n larn ev lerin e y e rle tird i. A y te k in i B adad ahnal'na tyin ed e re k e h rin
id resin i d z e n e so k tu . V ezir A m d l-m lk Kanun kitab (vergi d e fte rle
ri) n g e tirte re k Sultniyyt ad ile a ln m a k ta o lan vergileri Seluk h z in e si
n e (Kalem-i dvn) n a k le tti. B asra ve A hvz ey letlerini yllk 3 6 0 .0 0 0 d in a r
k arl n d a e m r H e z r-esb e ik t e tti (b u ra d a ikt tb iri Seluk devri deil
eski m n s ile k u lla n lm o lu p iltizam a verdi d e m e k tir). H alfeye yllk
5 0 .0 0 0 d in a r p a ra ile 5 00 kr b u d ay m aa ta h sis e tti. Bylece B veyhler
d ev letin e a it lk e le r S eluklu dev leti h u d u tla rn a girdii gibi halfeye de d in
o to rite si te sin d e b ir h k im iy et h ak k ta n n m a d ; d in ve d n y a kuvvetleri
tam am iy le ayrld. Z te n i B veyhler d ev rin d e de fiil d u ru m b u idi.
T u ru l-b e g b u ic ra a tn d a n so n ra B adadd a im ar ilerin e g iriti. ehrin
ark n d a, D icle k e n a rn d a k e n d isin e b ir sa lta n a t ehri in a sn a b alad. Pek
ok sa n a tk r ve ii to p lay arak eski m ah alleleri ykp saray, S u lta n cm ii,
evler, arlar ve h a m a m la r yapt. Turulbeg ehri" (Medine Turul-beg) adn
alan b u yeni e h ir M elik -ah ta ra fn d a n su rlar, kaplar, saray, evler, h a n la r ve

134.

SELUKLULAR TARH

arlar ile b y t ld 8". Rey, N p r, B adadd an b aka K um ve K nn


im ar, kale ve cm ileri, M usa kz F a tm a n n t rb e s i d e T u ru l-b e g in eseri
id i89. B adad saray ik m l edilin ce su lta n h a lfe n in hediye eyledii a ltn ta h
tn a kt; B adadd a k en d i n m n a p a ra b a strd . Bylece T u ru l-b e g Seluk
sultan l ve A b b as h alifeli in in b irle m e si ile yeni b ir slm im p a ra to rlu u
k u rm u o lu y o rd u . H alfenin taleb i z e rin e a r-b eg in kz A rslan H t n ile
n ik h la n d k ta n ve b ir ka ay sonra, gelin m u h te e m b ir d n alay ile
B adada gelip K im b iE m rillah ile e v le n d ik te n so n ra iki h n e d a n a ra sn
daki b irlem e sh riy et ile de k u v v e tle n d irild i90.

14. ilerin Taarruzu, Turul-begin Dnya Sultan ln Edilmesi

S elu k lu larn B adada h k im o lm as ve S n n li in zaferi M sr F tm lerini ve ar ileri h a re k e te g etird i. B adadd a n im ale kaan A rslan Bassir R a h b e de alev halfesi M u s ta n s irin y ard m ile b ir o rd u v c u d a g e tir
di; B adadd an kaan a sk e rle r de k e n d isin e iltih a k etti. Bir ksm A rap e m ir
leri de siyas m e n fa a t veya i tem y lleri ile o n u n la i-birlii yapt. K urulan
b u i c e p h e sin e k ar T u ru l-b eg K u talm ile M usul A rap em ri K ureyi
sefere m e m u r e tti. S incr civarn d a 1057 b a n d a (448 evvali so n u ) A rslan
B assir ile v u k b u la n sav ata K u talm , b o z g u n a u rad ve ok ask e r kay
b e tti. i te m y ll Sincr halk b o z u la n O u zlara ve h a tt yarallara g r l
m e m i ik en celer y ap tlar. Y aralanan K urey de o n la ra iltih k e tti. K utalm
M usul is tik a m e tin d e u zak lark en ile r b u e h re girip F tm halfesi n
m n a alev h u tb e s in i o k u ttu la r.
Bu b o zg u n h ab eri z e rin e T u ru l-b e g m u h sa ra m akinalar ve te k n is
yenleri y an m a alarak b y k b ir o rd u ile, 13 ay k ald k tan sonra, 20 K n u n II.
1057de, B adadd a n h a re k e t e tti. Y anna H e z r-esb i ald ve yolda Y kut de
askeri ile k e n d isin e katld . lerleyen S eluk o rd u su im al Irak ile rd en
s r atle tem izled i; B assir M sra kat. S eluklular aley h in d e b u lu n
d u u n d a n dolay D iy arb ek ir M ervnleri z e rin e y r d . C ezire k u a tlp
alnd srad a M erv an em ri 100.000 d in a r ve ok m al g n d erip a f diledi.

88 bn ul-Cevz, IX, 60.


89 A bd ul-Celil Kavzin, Kitab un-Nakz, T ahran 1331. s. 220.
90 bn ul-Cevz, VIII, 164, 169 v.d.; bn l-Esr, IX, s. 212-214; A bul-Farac, 208 v.d.,
'm d ud-D n, s. 10-12; Rvend, 108, 111; Azim 177b; bn Kalnis, Trih-i Dimak,
Beyrut, 1908, s. 86 v.d.; Red ud-D n, 20-22; Anonim Seluk-nme, s. 11.

SELUKLULARIN KURULUU

1 3 5

slm h u d u d u n u k o ru m a k ta o k lu u n u beyn ile szland. Bu d u ru m d a T u


rul-beg D iyarbekir se ferin d en vazgeti. K u talm su lta n a S incr h alknn
yapt v ah etleri a n latn ca oraya varld S in crllar su rla r ze rin e karak
h ak arete ve geen yldan beri sak lad k lar O u zlarn kafalarn frlatm aya
baladlar. Bu ar te z h r k a rsn d a kale h c m ile alnd ve bu cinyetleri
dolays ile S incr em ri ve h alk n b ir k sm ld r ld . S u ltan , b rah im
YnaP M u su l vliliine ty in ed e re k B adada d n d .
H alfe ilerin te m iz le n m e si ve slm n zaferi dolays ile T u ru l-b e g i
m u h te e m b ir m e r sim ile istik b l e ttird i. S u lta n ve h alfen in arzu la r z e
rin e halifelik saray n d a ilk b u lu m a v u k b u ld u . Seluk su lta n b u k a r
lam ad a P ey g am b erin halfesi n n d e y er p e rek bu m n ev i m a k a m a tzim lerin i if e tti. H alfe su lta n y a n n d a k u rd u u ikinci ta h ta o tu rttu . T e r
c m a n v stas ile o n a slm iy ete yapt h iz m e tle r, ad aleti k u rd u u , z u lm
ykt iin te e k k rle rin i ve g r m e d e n dolay d a m e m n u n iy e tle rin i bil
diriyor ve su lta n d a P ey g am b erin h a lfe sin e t z im le rin i if ed iy o rd u . ki
tarafn en y k sek d ev let ad am lar ve b y k lim lerin in h azr b u lu n d u u bu
m u h te e m m e r sim T u ru l-b e g in ta la n m a m e r sim i idi. G ere k ten halfe
bu m e r sim d e s u lta n n b a n a ok k y m etli b ir ta koyuyor; h ila tla r giy
diriyor, m u ra s s a altn kln k u a ty o r ve san cak lar v eriyordu. Bu ta la n
drm a, kl k u a tm a (taklid) ve ta k d is ile b irlik te halfe T u ru l-b e g i Dnya
(ark ve garp) Sultam iln ediyor; k e n d isin e D in in te m e li (Rkn d-dn) ve
H alfenin o rta (Kasm Emr ul-muminn) lkaplarn tefviz ed iy o rd u . Eh em m iy e ti d olays ile k ay n ak lard a tafsilt ile verilen b u ta rih m e r sim
1058 yl b a n d a so n a ere rk e n halfe s u lta n a a h id -n m e sin i veriyor ve d u
ediyord u . S u lta n d a d a im a slm iy etin ve h alfen in h iz m e tin d e olacan
bildiriy o r ve h alfen in elini p e re k m e r sim n ih y e t b u lu y o rd u . M ersim
b ittik te n so n ra su lta n halfeye ok y k sek d e erd e h ediyeler g n d e rd i91.
T rk le rin sl m d a n n ce u ru n u tad k lar ve gerek letirm ey e al
tklar cihan hkimiyeti mefkresi slm d ev rin d e de T u ru l-b eg ile te k ra r ta rih
sa h n e sin e k y o rd u 92. Bylece T u ru l-b eg slm dnyas h k im iy etin i T rk
lerin eline v eriy o r ve b u m iras, cih n h k im iy eti idelini halefleri Seluklu
ve O sm an l su lta n la rn a b rak y o rd u . T am b u azam et d ev rin in balan g cn d a
idi ki T u ru l-b e g Seluk eh z d e le rin in isyanlar ile k arlay o r ve Seluklu

91 bn ul-Cevz, VIII, 181-194; bn l-Esr, 217-220; Sibt, 121b; A bul-Farac, 209-211;


m d ud-dn, 12-14; Ahbr ud-devle, 18-19; Azim, 178a; bn Kalnis, 87.
92 Bk. The ideal o f th e w orld dom ination; Trk cihn hkimiyeti mefkresi tarihi, stanbul
1969.

136_____________________________________________

SELUKLULAR TARH

devleti ciddi b ir p ar a la n m a te h lik e sin e u ruyor; iliin slm d n y a sn a


h k m s rm e si ih tim li beliriyordu.

15. ehzde syanlar

T u ru l-b e g M u su l seferin d e iken am cazd esi K u ta lm 'n kard ei Res l-te k in B asra, A hvz ve iraz ta ra fla rn is til e tti. S ultan, m erk eziy eti
devleti k u rm a k ve eski T rk feo d alizm in i y k m ak d v asn d a k ararl o ld u u
iin, M u su ld a n d n n c e b u h av lin in vlisi o lan H ez r-esb i R es l-te k in
ze rin e g n d erd i. ki ta r a f a ra sn d a v u k b u la n arp m a d a R es l-te k in
m alp ve e sir edildi; B adada sevkedildi. H alfenin efaati ile z o rlu k la su l
ta n n c e z a lan d rlm a sn d a n k u rtu ld u 93. Bu isy an n b a strlm a sn d a n az so n ra
B adada gelen m e k tu p la rd a b ra h im Y naln M u su ldan ayrld ve a rk a
sn d an d a T rk m e n le rin C ibl ta ra fla rn a g itti i b ildiriliyordu. Bu, feodal
devlet a n lay n a gre, e h z d e le rin T u ru l-b e g in m erkeziyeti siy asetin e
kar h a re k e te g etik lerin e d e l le t ed iy o rd u . B u n u n la b e ra b e r h alfe n in ve
T u ru l-b e g in elileri b ra h im Y nal h a re k e te g em eden B adada d n m ey e
ik n e ttile r. Bu b y k S eluklu eh zd esi B adadd a m er sim ile k arlan d .
b rah im Y naln ay rln d an so n ra im al Ira k n idresi ve k u m a n d a n l n a
tyin ed ilen E rd e m ve A y tek in in e m rin d e az b ir kuvvet kald iin A rslan
B assir ve K urey M u su lu k u a ttla r. D rt ay s re n m u h sa ray a ve b e liren
ala d ay an am ay an E rd em ve A ytekin B adada kam aya m uvaffak old u lar.
B unun z e rin e T u ru l-b e g ikinci M u su l seferin i yapm aya m e c b u r o ld u . Ba
ssir ve K urey M u s u lu ta h rip ed e re k katlar. S u ltan on lar tk ip ile N u
say b in e vard z am an b ra h im Ynal eski a sk e rle rin d e n ve m e n su p la rn d a n
m re k k e p b y k b ir o rd u ile H e m e d a n a d o ru ekildi. Bu, b ra h im Y naln
so n cidd ay ak lan m a te e b b s idi. F ilh ak ik a b rah im Ynal, 18 T e rin II.
1058 (26 R am azan 4 5 0 )'d e h z in e le rin in b u lu n d u u H e m e d a n a v a rd ve
artk Seluk ta h tn eld e etm e e te e b b s e tti. O b u sefer su ltan ile M u su la
geldii z am an M sr halfesi ve B ssird e n m e k tu p ald. O n lar k e n d isin e
y ardm ed ecek lerin i ve o n u Seluk su lta n o larak tan yacaklarn b ild iri
yorlard. N ite k im M sr halfesi de 4 5 0 d e B assirye yardm e tm e k ve S u ri
y eye girm i b u lu n a n O u zlar a tm a k m ak sad ile bir o rd u y u yola k arm
id i94. ar-beg ve n an Y abgud an b ak a k e n d isin e h isse ve h k im iy e t sa
has alam ay an K utalm , R es l-tek in v.b. eh zd elerin de kendisi ile b irlik te

93 bn l-Esr, IX, 221.


94 bn M uyassar, s. 7-9 v.d.

SELUKLUI ARIN KURULUU

1 3 7

h arek et etti i anlalyor. D evletin teh lik ed e, ilerin h a re k e tte o ld u u n u


gren T u ru l-b eg 15 R am azan d a N u sa y b in d e n s r atle h are k e t edip b ra
him Y nal tk ib e koyuldu. Bizans k a y n ak larn d a A ra p lara k ar bo zu larak
cezalandrlaca k o rk u su ile K u talm n ask erleri ile b irlik te H riz m 'd e
Passare k alesin e ek ild i in e ve T u ru l-b e g i u z u n m d d e t u ra trd n a d air
kayt d a d a h a n ce deil b u zam an a ait o lm ak icap e d e r95.
T u ru l-b eg b ra h im Y nal t k ib e g id e rk e n ilere ve B assirye kar
d a bir k sm a sk erlerin i veziri, k ars ve vey olu A n u ire v n ile b irlik te
B adadn m d a fa a sn a g n d e rm e k m e c b u riy e tin d e kald. Bu s re tle su lta
n n kuvv etleri e b l n m idi. H e m e d a n a vard zam an b ra h im Ynal,
kardei E rta n oullar A h m ed ve M eh m ed ile b irlikte, gelen 3 0.000
T rk m e n ile ok k u v v etlen m iti. Y an n d a az b ir ku v v et b u lu n a n T urul-beg,
k ard ein e yenilince, H em ed an k alesin e snd. Bu teh lik eli d u ru m d a a rtk
B assir ve i istil sn ikinci p l n a a ta ra k B adadd a b u lu n a n veziri A m d
u l-m lk e, zevcesi A ltu n -c a n H tu n a ve A n u ire v n a m e k tu p la r yazarak
m ev cu t a sk e rle r ile im d a d a g elm elerin i b ild ird i. Badad, su lta n n m a l
biyeti ve B assirn in ile rle m e k te o ld u u h a b e rle ri ile heyecan ve k o rk u iin
de alkalan y o rd u . Bu sebeple halfe o n la r ve Seluk a sk erle rin i b rak m ak
istem iy o rd u . H a tt h a b e rle rin k t l veziri, A n u ire v n ta h ta k artm a
d n c e sin e k a d a r g t rd . Lkin H t n , v ezir ve o lu n u tevkife k a ra r v e
rince o n la r d a A h v za katlar. A ltu n -c a n O u z ask erlerin i e m rin e alarak
H e m e d a n a d o ru yola kt. H e m e d a n d a sarl b u lu n a n a r-b eg e de
m e k tu p yazp: Kardeim (b rah im Ynal) hakkm almaa ve saltanatm ykm a
a alyor; yardm ve imdadnza mutlaka ihtiyacm vardr diyordu. a r-b eg in
oullar A lp A rslan , K avurt ve Y kut k u m a n d a sn d a m h im k u v v etler geldi.
Bylece h k im iy eti elle rin d e tu ta n la r ile gayr-i m e m n u n e h z d ele r o lm ak
zere S elu k lu lar ikiye b l n d . ki ta ra f a ra sn d a Rey civrnda, 3 A u sto s
1059 (19 C em ziy elh r 4 5 1 )da, v u k b u la n b y k savata n ih y et Y naln
o rd u su m a l p old u ; p e k ok T rk m e n b u m u h a re b e d e ld. A lp A rslan
esir ald Y nal, y eenleri A h m e d ve M eh m ed ile birlikte, am cas T u ru lb eg e te slim e tti. T u ru l-b eg b ir ka d efa isyan eden bu sefer cidd b ir te h li
ke y ara ta n b ra h im Y nal ve y e en lerin i fedya m e cb r kald. H n e d an zs
old u k lar ve eski T rk a n a n e sin e gre m u k a d d es kanlar aktlam ayaca

95 Z onaras, s. 97a.

138

SELUKLUI AK IAKH

iin yayn kirii ile b o d u ru lm a la rn a e m ir v e rd i90. B yk T u ru l-b eg , bylece eski T rk d ev letlerin i paralayan feodal s iste m in bu teh llik eli h arek eti
k a rsn d a siyas ve slm birlii k u rta rm a k ta n b ak a b ir re kalm adn
grd; b u yce dva u ru n d a en aziz ve k u d re tli k a rd e ve ak rab a larn h a r
cam ak z o ru n d a kald.
T u ru l-b e g H e m e d a n d a d ev letin en b y k s a rsn ts ile u ra rk e n , Bassir de B adada y r d . B adad a h n e si A y tek in de A hv za kanca hi
b ir m u k a v e m e tle k arlam ad an , 28 K nun I. 1058 (8 Z ilkade 4 5 0 )d e, beyaz
i bayraklar ile B adada girdi. H alfe e sir edildi ve M sr halfesi n m n a
h u tb e o k u n d u ; p a ra b asld ve alev ezan ihy edildi. ile r B adadd a ta
knla b alaynca h alk n m h im b ir k sm e h ri te rk e d ip k a m t97.

16. Badadn Kurtarl ve Kutalm n syan

B assir B adada sah ip o ld u k ta n ve ar i h k im iy etin i k u rd u k ta n


so n ra B asra ta ra fla rn d a istil e tti. A hvz em ri H ezresb k e n d isin e vergi
verm eye rz old u ; fak at i h alfesi n m n a h u tb e o k u tm ay re d d e tti. Bu
srad a idi ki, T u ru l-b e g in b rah im Y nala zafer k azan m o ld u u h aberi
geldi ve B assir d n m e k z o ru n d a kald. T u ru l-b e g in, 15 K nun I. 1059 (6
Z ilkade 4 5 1 )da, K asri- rn e vard h a b e ri z e rin e A rslan B assir b ir yllk
bir igalden so n ra, B adad te rk e d ip kat. im di iler y erin e S n n le r
in tik am alm aya balad . M ahalle ve a rla rd a y an g n lar kt.
Bu a rad a B veyh veziri p u r b in A rd a r ta ra fn d a n , 3 8 3 (9 9 3 )de, k u
ru lan ve eski ilim lere a it 10.400 cildi ih tiv e d en ok m h im bir k t p h a n e
de yand. K u rtu la n k ita p la rn b ir k sm n S eluk veziri 'A m d u d -m lk ald;
M u h am m e d b. H ill al-b de ilm in yok olaca en d iesi ile 1.000 ciltlik
v akf b ir k t p h a n e k u rd u 98. B adadd a M sr halfesi ad na im am lk, hatb lik ve m e z z in lik y ap an lar ld r ld . Bu k argaalk o lu rk en de T u rulbeg o rd u su ile B adada girdi ve H alfeyi d erh al B adada g etirtti; istik b lin e
karak a tn d a n indi ve k u rta rd halfe n n d e yedi defa yer p t . H alfe
96 Bk. K prl, T rk ve Mool sllelerinde hanedan zsn idam nda kan dkm e m em niyeti, Trk Hukuk tarihi dergisi, A nkara, 1944, I, 1-9; talyancas Annali Inst. Oriertale
di Napoli, Roma, 1 9 4 0 ,1.
97 bn ul-Cevz, VIII, 191-197, 201-202; bn l-Esr, IX; 222-220; X, 7, bn ul-Azrak, I46a147a; m d ud-D n, 14-17, 21; A buI-Farac, 212-214; Sibt, 170b, Ahbr ud-devle, 19 v.d.;
Rvend, 107-109; Red ud-D n, 22-24; Azim, 178a, I79b; bn Kalnis, 87-89; bn
H am dn, 174b-I49b; bn Zfr, 68b, I53b; Mcmel ut-tavarih, 407; Mrhvvand, IV, 79;
Fahr ud-D n Rz, 60a; Nideli Kad A hm ed, s. 283.
98 bn ul-Cevz, VIII, 205, 216; bn l-Esr, X, 3; 'm d ud-D n, 18.

SELUKLULARIN KUKUI USU

1 3 9

su lta n a ok d u a etti ve klcn o n a k u a ta ra k b u n d a n bak a hi bir eyi kal


m adn syledi. S u ltan h alfen in katr y u larn tu ta ra k o n u 4 K nun II.
1060da saray n a y erletird i. Saray tam am iy le y am a ed ilm i idi. irler bu
m b re k k u rtu lu g n m n se b e ti ile halfeyi ve su lta n te b rik ed en kasi
d eler yazdlar.
S u ltan T u ru l-b eg , B adadd a n izm k u rd u k ta n ve halfeyi m ak am n a
y e rle tird ik te n so n ra o rd u s u ile ve G m -te k in , E rdem , S av-tekin, T urac
H u m ar-te k in ve A n irev n gibi b y k k u m a n d a n la r ile b irlik te B assir
ze rin e y r d . B assir S uriy eye kaaca srada, 18 K nun II. 1060 da,
askerleri ile b irlik te ld r ld . Bu n etice a ln d k ta n so n ra B adada d n te
h alkn sevinci so n su z idi. H alk alglar ile so k ak lara d k l p en lik le r yapt.
Halfe, su lta n ve b eyler iin, b y k b ir ziyfet te rtip etti; b u n u ayn ekilde
su lta n n ziyafeti tk ip e tti. Bylece Seluk devleti, halifelik ve S n n slm lk
k u rtu lm u ve eski k u d re t ve ih tia m k azan lm id i" .
T u ru l-b eg , B assir istils ve i ta k n lk la r ile h a rap olan B adadn
m ahalle, ar, ev ve h a n la rn y en id en in ed e rek eh re d n e n h alk a d a
tt. E m r P o rsu k u B adad ah n eli in e tyin e tti. D evlet ilerin i d zeltti;
Irak v ily etlerin e yeni vli ve miller g n d erd i. S u ltan d ev letin k u ru lu u n d a
ikinci b y k ah siy et olan k ard ei a r-b eg in l m dolays ile, yeeni ve
h alfen in zevcesi A rslan H tu n u y a n n a alarak, R eye d n d . Y naln isya
nn b a s trd k ta n so n ra, b u l m m n se b e ti ile, ar-begin oullarn
m e m le k e tin e y erletird i i iin B adada d n te . gecikm i; halfe Bassirden k u rtu lm a k iin b ir an nce g elm esin i srar ile yazm ve o d a bu sebep
ile k e n d isin e z rle rin i b ild irm i, b u n a m u k a b il h alfen in em n iy eti ve m ak a
m n a idesi iin banda sultanlk almetlerini tayan (tura) m e k tu p la r A rap
em irle rin e (K urey) g n d e rm i id i100. T u ru l-b e g in ar-begin l m dolays ile g ecik ti in e d air beyn ile, l m h d isesi h ak k n d a verilen 450, 451
ve 452 ta rih le rin d e n , sanld g ib i101, 4 5 2 sen esi deil bn u l-E srin k a y d e t
tii, R ecep 451 (A u sto s 1059) ta rih in in isb eti m eydana k a r102. T u rul
b eg in h a y a tn d a ok rol oynayan k ars Altun-can H t n d a bu srad a lm
ve R eyde d e fn o lu n m u tu r. T u ru l-b eg b u akll, k u d retli, d in d a r ve h ayr se
ver zevcesinin l m n e ok z lm t r. O n u n T u ru l-b e g in H e m e d a n da

99 bn ul-Cevz, VIII, 202-211, 214-215; Sibt, 178b-180a; bn l-Esr, 226-229; A bulFarac, 214-215; bn Zafir, 155a; Ahbr ud-devle, 21; md ud-D n, 18-20; Red ud-D n
24-25; Anonim Seluk-nme, 12-13.
100 bn ul-Cevz, VIII, 203, 207, 208; md ud-D n, 15.
1111 Bk. M.H. Ynan, ar-beg, A, III, 327.
102 Tarih, X, 2.

14L

SELUKLULAR TARH

k u rtu lu u ve zaferin d e d e rol m h im o lm u id i103. A ltu n -c a n n H rizm h n k ars o ld u u , o n u s u lta n a g e tirm e k iin giden vezir A m d ulm lk n b ir h a t s y z n d e n h a d m edild i i veya b izzat k e n d isin i hadm
eyledii ve b u h u s u s ta b ir tak m s y le n tile r kt rivyet e d ilm i tir104.
S ib te gre A ltu n -c a n l rk e n su lta n a h a lfe n in kz ile evlenip d n y a d a o l
d u u gibi, h ire tte de ereflen m esin i tavsiye e tm i tir, ki b u d a S eluklularn
H alifelik m a k a m ve m e n su p la rn a n asl b ir d in in a n la b a k tk la rn a gzel
bir m is ld ir105.
G erek ten T u ru l-b e g h alfen in kz ile ev len m ee k a ra r v erm i idi. Fa
kat, y ab an clara kz v erm ek d etleri o lm ad iin, H alfe su lta n n bu ta le b i
ne kar ar a rtla r ileri s rm e k te , b ir ta k m vilyetleri ik t olarak iste m e k
te; 3 0 0 .0 0 0 d in a r altn m ih r, saysz altn , g m , m c e v h e ra t ve eyadan
m re k k e p b ir eyiz talep e tm e k te idi.. C ereyan ed en g r m e le r so n u n d a
kzan T urul-beg: Byk ahinh, arkn ve Garbn Sultan ve slmn diriltici
si" sfatlarn tay an A u sto s 1061 ta rih li b ir m e k tu b u n d a , H alfeye kar
te h d it ifdelerini k u lla n m a k ta ve b ir k sm a rtlar kabul ile K aim biE m rillah b o y u n em eye zo rlam ak tad r. Bu s re tle m uv afak at cevab al
n n ca h u s le g elm i gerginlik, h e r ta ra fta b ird e n sevince inklp e tti. N ikh
1062 A u sto su n d a (13 aban 454) T eb riz y a k n n d a o rd u g h ta, b y k bir
enlikle, kyld. B u n u n la b e ra b e r su lta n b ir m d d e t gelini alm ak iin Bad a d a g itm e k im k n n b u lam ad . G er e k te n T u ru l-b eg b rah im Y naldan
so n ra d a K u ta lm n isyan ile k arlat. Babas A rsla n n, S eluku n l
m n d e n so n ra, S elu k lu larn b y ve y ab g u su olm as dolay ile oullar
sa lta n a t d v a sn d a h ak l o ld u k la rn ileri s r y o r ve hi olm azsa b ir h k im i
yet sahas elde e tm e k istiy o rlard . Y naln m a lbiyeti z e rin e K utalm
k ard ei R e s l-te k in ile b irlik te ve 10.000 kiilik b ir o rd u ile m cdeleye
devam e tm i ve 1061 M aysn d a (453 R ebilevvel) b o zu larak C ib lde
G ird k h k a le sin e s n m idi. K aynaklar K u ta lm n ne z am an isyana b a
ladn b elirtm iy o r, fakat Y naln M u su ld an ayrl sra sn d a o n u n d a o r
ta d a n kay b o lm as isy an a itira k e tti in e d e l le t eder. N itek im Z o n a ra sn
A rap la ra k ar g n d e rile n K u ta lm n a sk e rin i alarak H rizm d e P asare k a
lesin e ek ilerek T u ru l-b e g i u z u n m d d e t u ra trd n a d a ir ifdesi de
b u n u te yid ediyor. M u a h h a r k ay n ak larn A n a d o lu d a feth ed ilecek yerlerin
K u talm a ik t ed ild i in e d air k ay tlarn te yid e tm e k m m k n d e ild ir ve

103 Sibt, 186b, A bul-Farac, 215.


104 Ahbr ud-devle, s. 24; H indh Sancar, Tecrb us-selef, s. 261.
105 Sibt, 188b, 191b, 193a.

SELUKLULARIN KURUl UU

141

bu h a t o n u n Kafkasya ve A zerbaycan fe tih le rin e m e m u r ed ilm esi veya o u l


larnn A n a d o lu da h k im iy et k u rm a s ile alkal g z k m e k te d ir. H alfenin
kz ile ev len m e ii ile u raan T u ru l-b e g R eye d n e rk e n H u m a r-te k in i
o. ' ar p a y ita h tn em n iy eti iin g n d e rm i idi. H u m a r-te k in K u talm
snd m s ta h k e m k alede k u a tm , fak at 2 A u sto s 1061 (12 aban 453)
de b o zg u n a u ray arak geri d n m id i106. Bu m a l b iy et dolays ile A m d
u l-m lk H u m a r-te k in i B adad a h n e li in d e n a tm ve Y naln ld r lm e
sinde ro l o ld u u iin o n u n o u llar ta ra fn d a n yok e d ilm e sin e m u v afak at
e tm i ti107. K u talm d a h a b ir m d d e t k a le sin d e isyan h alin d e kalm ve Alp
A rslan a k ar d a s a lta n a t m c d e le sin e a tlm tr.

17. Turul-begin Evlenmesi ve Son Gnleri

T u ru l-b eg , b u isyan sebebiyle 1062 A u s to su n d a ak d e d ilen n ik h ta n


4,5 ay so n ra, ev len eb ilm ek iin B adada h a re k e t ed eb ilm itir. T ebriz,
N ahivan ve H oy yolu ile B adada g id erk en bu blgeden T ebriz em ri
M u h am m cd b. V ah s d n , U rm iye em ri b n H alil, N ahcivan em ri A b
D u la f aybn v.b. m ah all h k im leri to p lay arak h avlinin ilerini g r t 108.
A nado lu g azalarn te tk ik edip b u h u s u s ta T rk m e n b eylerine e m irle r ver
d i108. Bylece A zerb ay can dan , o rd u s u ve d ev rin b y k ad am lar ile birlikte,
1063 b a n d a (455 M u h arrem ) B adada h a re k e t e tti. H alfenin yeni veziri
F ah r u d -d ev le C e h r S u ltan k arlad . 18 u b a tta balayan m u h te e m d
n b ir h a fta s rd . Z iyfetler, e len celer ve s u lta n n d a tt zengin h e d i
yeler b irb irin i t k ip ed iy o rd u . B ata y etm ii a m su lta n olm ak ze re b t n
Seluk beyleri sarayn s a lo n u n d a m zik se sle rin in h en g in e u y arak ve Trke
arklar syleyerek raks ediyor, dizlerini yere vurup kalkyor ve eleniyorlard, ki
T rk d a n sla r h a k k n d a ilk ta rih bilgim iz de b u m n se b e tle elde ed il
m i tir109. G elin altn b ir ta h tta o tu rm u idi. S u ltan, m aiy etin in o k lu u n u
ileri s re re k , H alfen in saray n d a gerd e e g irm e teklifini re d d e tti. Bylece
gelin H alfen in saray n d an s u lta n n saray n a g t r ld ve T u ru l-b eg d erh al
zevcesini alp o rd u s u ile R eye h a re k e t e tti. S u ltan, gelinin ehizini nakil iin
100.000 d in a r g n d e rm i ti110. Bu ta rih d n n h tra s o larak b aslan altn

106 bn l-Esr, X, 7.
107 Bu m ahall hnedanlar iin bk. Kisrav Tabriz, ahriyrn-i gumnm, III, 95-109.
108 Sibt, 201a, 202a.
109 M etinde ibare yledir: "Y arksn su r ran ve yagnn b it-turkiyye, bn l-Cevz,
VIII, 229; Sibt bn ul-Cevz, Topkap, 2931, XIII, 455 senesi; A bul-Farac, s. 215.
110 Subk, Tabakat, III, s. 390.

142

SELUKLULAR TARH

bir m ad aly a ise ok m h im d ir. F ilh ak ik a 4 5 5 d e B adadd a b a sd an bu m a


dalyann b ir y z n d e H alfenin, tek i y z n d e S u lta n n isim leri yazlm ve
h er iki y z n d e de Turul begin kabartma bir tasviri, bu gzel re sm in s t n d e
de su lta n n h k im iy e t sem b o lleri o lan ok ve yay ia retle ri k o n m u tu r111. Bu,
ayn z a m a n d a ok d in d a r o lan Seluk s u lta n n n resm e kar ta a ssu p gs
term e d i in i d e m ey d an a koyar.
S u ltan R eye d n d k te n so n ra h a s ta la n d ve alt ay s re n bu h a sta lk
so n u n d a , Eyll 1063 (8 R am azan 4 5 5 )de, 70 yan akn ik en (S ib te gre
80) ve gerd e e g irm e d e n h a y a ta g zlerin i k apad. H astal ve l m z e ri
ne balay an s a lta n a t m cd elesi b ittik te n so n ra A lp A rslan ta ra fn d a n o rad a
defn o lu n d u . Baz kay n ak lar ce se d in in M erve g t r l p o ra d a ar-beg
y an n d a to p ra a verildiini y azarsa d a R eyd eki Gunbed-i Turulu n o n a ait
old u u p h e siz d ir. N ite k im yz yl so n ra B yk su lta n T u ru lu n R eyde
d i er s u lta n la rn n M erv ve sfa h a n da, ikinci T u ru l, M es d ve M u h am m e d in m e z a rla r H e m e d a n da a h n e te z y in a t ve eyaya s h ip o larak ziyre t edild i in i b iliy o ru z 112. S u lta n lk ta n nceki u z u n s re n reislii istisn a
edilir ise S eluklu ta h tn 25 yl igal e tm i idi. l m ile ta h t kavgalarnn
b alam as z e rin e vezr A m d u l-m lk a sk e rlerin m te m y ap m alarn a ve
T rk m te m (yu) a n a n e sin e gre elb iselerin i y rtm a la rn a m sa a d e etm ed i.
F akat halfe ve veziri B adadd a S u ltan iin re sm m te m iln e d e rek tziyeleri k ab u l e tti. N ite k im ayn siyas b u h ra n dolays ile de M elik -h n m tem i y ap lam am ve at kuyruklar k e sile m e m itir. ok dil ve h a k in a s ve
d in d a r h k m d a rd : Kendime saray yapp yannda A lla h n evini (cami) in
etmezsem utanrm sz b u n a gzel b ir m isld ir. H aftan n P azartesi ve P er
em b e g n leri d a im a o ru lu o ld u u n u k ay n ak lar ittifak la k ay dederler. lim
lere ve d in a d a m larn a sevgi ve sayg o n u n ta b ia t h alin e gelm i idi. O n u
gebe te k il t b a n d a n im p a ra to rlu k ta h tn a karan ve b y k dev let k u
ru cu lar a ra sn d a k e n d isin e m m ta z b ir m ev k v eren adleti, efkati, ihtiyat,
sabr, ta h a m m l ve k e tu m o lu u h a k k n d a d ik k ate yn h d ise le r naklolu n m u tu r. Bylece T u ru l-b eg ta rih te b y k b ir eser b ra k arak vazifesini
b itirm itir. T u ru l-b eg , d i er S eluklu beyleri ile b irlik te, eyrek a sr
m cd ele ve m ih n e tle re ra m en , asla m id ve inancn kay b etm em i, b y k
b ir aslet ve d v an n m m ta z sahibi o ld u u n u dim a isb at etm i; y u k a rd a

111 Bu m him eser veya vesika brahim A rtu k un him m eti ile bulunm u ve n eredilm itir.
(Belleten, XCIII, s. 36 v.d.)
112
A bd ul-Celil Kazvin, s. 631 v.d.; Mcmel ut-tavrih, s. 465.

SELUKLULARIN KURULUCU

143

belirtild i i z e re H o ra sa n a g erlerk en en p erian h a lle rin d e d ah i, nan


yabgu ile, p arlak b ir istik b le gre k e n d isin e v aad lard a b u lu n m a k la d erin
im an n m ey d an a koym u; bylece, ta rih te yalnz id ar ve siyas d eh s ile
deil, y k sek m ill ve slm h asletleri ile d e ta rih in n d ir b ir b y k in sa n
dr. slm m ed e n iy e ti ve k av im lerin in k u rtu lu u ve y k se lm e sin d e T u ru lbeg in b y k eseri d ah a iyi g r n m e k te d ir, ki bu h u s u s ta d ah a fazla tafsilt
o n a ta h sis edilecek b ir ese rd e v e rile c e k tir113.

113 bn ul-Cevz, VIII, 216, 218-226. 201a-202a, 207a; md ud-dn, 20-22, 24-26; Ahbr
ud-devle, s. 20-22; Rvend, s. 111-112; Red ud-D n 26, 29; A bul-Farac, 215; bn
Hallik'n, II, 59; bn H am dn, 151a; bn Zfr, I55a-155b; Gaffar, Nigristan, 53a;
Subk, Tabakat, III, s. 389-392.

III. BLM

S E L U K L U M P A R A T O R L U U N U N Y K S E L M E S

1. Alp Arslann Saltanat ve Kutalm

Evldsz o lan T u ru l-b eg , son g n le rd e yeeni, a r-b eg in olu, S


ley m an k e n d isin e v eliah d y ap m t. Bu te rc ih te , h erh ald e a r-b eg in l m zerin e, S ley m an n an as ile ev len m esi m il o lm u tu r1. T u rulb eg in l m sra sn d a v ezir A m d l-m lk K u ta lm m u h sa ra ile m egl
idi. S leym an d a anas ile b irlik te sfa h a n d a b u lu n u y o rd u . T u ru l-b e g in
l m z e rin e ilk h a re k e te geen vey o lu A n ire v n oldu ise de A y-tekin
ta ra fn d a n y akalanp R eye g t r ld ve keyfiyet S ley m an a b ild irild i2.
B u n u n la b e ra b e r Seluk so y u n d an o lm a d n a gre k en d isi iin deil A lp
A rslan h e sa b n a alt n a h k m e d ile b ilir. A m d l-m lk l m h a b erin i
d e rh al K u ta lm a b rak p p a y ita h ta d n d ve S ley m an n su ltan l iin
b t n te d b irle ri ald. N ite k im o rd u y u b a lam ak ve d i er sa lta n a t dava
clarn a kar k u lla n m a k m ak sad ile a sk e rle re 7 0 0 .000 (veya 3 0 0 .0 0 0 ) d in a r
para, 10.000 to p diba ve sakltn k u m a ve silh lar d a tm as bu te d b irle r
m ey n n d a idi. sfa h a n d a b u lu n a n S ley m an an as ile b irlik te R eye g e tirtti
ve T u ru l-b e g in vasiyesini tu ta n a sk e rle r ile b irlik te o n u n su ltan l n iln
e tti3. F ak at A lp A rslan ve K u talm d a s a lta n a t dvacs idi. S ley m a n 'n
sa lta n a tn k ab u l e tm e y e n S eluku n to ru n u ve Y u n u su n olu E l-basan (Erb asan, E r-b asg an ) ve E rd em K azvine g id erek o ra d a A lp A rslan n m n a h u t
be o k u ttu la r. A m d l-m lk 1063 H a z ira n n d a b ir an lam a y aparak G irdk h k alesin i K u ta lm a b ra k m t. F ak at s u lta n n h astal a rlan ca b ir
yan d an A lp A rslan 2 0 .0 0 0 kiilik b ir o rd u ile M ervden h a re k e t e tm i, lkin
yolda s u lta n n iy ileti in i re n e re k geri d n m ; te yan d an K u talm te k
ra r o rtay a k m t. D u ru m u n n ez k e tin i ve k ah ram an l dolays ile a sk e r
lerin A lp A rsla n a te m y l n gren v ezir h u tb e d e nce o n u n , so n ra d a
S ley m an n ad n o k u tm a k zere b ir u z la m a yolu arad 4.

1 bn l-Esr, X, 3, 10.
2 Sibt, 207b.
1 bn ul-Cevz, VIII, 231; Sibt, 207b, 213a; bn l-Esr, X, 10.
4 m d ud-D n, 28; bn l-Esr, X. 10; Sibt, 208b; bn H am dn, 152a.

148

SELUKLULAR TARH

K utalm G ird -k h k a lesin d en in e re k 5 0 .0 0 0 (bn u l-A d m e gre


9 0.000) T rk m e n ile Rey z e rin e y r d ve 15 T e rin I. 1063 (21 Z ilkade
4 5 5 )de h u tb e d e o da k en d i adm o k u tu p su lta n l n iln e tti. A m d lm lk n n an -b eg n m n a b ir k u m a n d a n id re sin d e o n a k ar kard
kuvvet, ask erleri ile b irlik te, K u ta lm a e sir old u , ki b u nan -b eg A rslan
B assir n n d e ric a t e d e n ve galiba N i p rd aki M edrese-i n a n n sahibi
b u lu n a n k im se d ir5. K u ta lm n k u v v etin e m u k a v e m e t ed e m ey en v ezr A m d
l-m lk ask eri ile Rey k alesin e snd ve d u ru m u A lp A rsla n a bild ird i. A lp
A rslan p a y ita h t te rk e tm e m e sin i ve h a re k e t z e re o ld u u cevabn verdi.
K utalm Z ilk a d e n in so n g n le rin d e E rd e m k u m a n d a sn d a A lp A rsla n a
m e n su p kuv v etleri de m a l p e tti6. A lp A rsla n n gecikm e sebebi bu srad a
ayaklanan H u tta l n em rin i ten k il e tm ek , s a lta n a t dvas ile o rtay a atlan
b y k am cas F a h r l-m lk nan (M usa) Y abguya kar h a re k e te gem ek
ve arkasn em n iy e te alm ak d n c e si idi. G erek ten A lp A rslan nce s
em ri, so n ra d a H e ra tta b u lu n a n Y abguyu m a l p edip te slim ald, ih tiyar
Y abguya ok h rm e t ve ik ra m d a b u lu n d u . Bu n eticeleri a ld k ta n so n ra
s ratle K u ta lm a k ar Rey z e rin e y r d 7.
A lp A rslan M erv d en b y k b ir o rd u ile N i p r istik a m e tin d e h a re k e t
ed erk en , h e n z R ey kalesi m u h sa ra s ile u ra a n K utalm bu h ab e ri alnca
iki o rd u a ra sn d a k a lm am ak d n c e si ile o n a d o ru ilerledi. A lp A rslan
D am ag n a v arn ca K u ta lm a h a b e r g n d e rip o n u sa lta n a t d v asn d an ve
savatan vazgeirm eye alt. F ak at k u v v etin e g v en en ve babas A rsla n n
S eluklularn b y ve y ab g u su o ld u u n u ileri s re n K u talm sa lta n a tn
k en d isin e a it o ld u u n u bild ird i. K u talm iki o rd u n u n karlaaca D am egan civarndaki M ilh (Dih-i Nemek) vd isin i ve A b d u llh -b d havlisini su
a k ta rak b a ta k lk h a lin e g etird i. N u c m ilm in e v k f olan K utalm , o g n n
k en d isi iin u u rsu z o ld u u n u istih ra ed erek , sava g n n gecik tirm ek
isted i. F ak at k a rsn d a m u h a re b e saflar k u ru lm u ; A lp A rslan b ir an nce
n etice alm a a k a ra r v erm iti. S ungurca, B uldac, Aac ve atab eg G l-sar,
S av-tekin ve P eh liv an k u m a n d a sn d a sa, sol k an a tla r ve m erkezi tbiye
e tm i idi. K u talm d a k ard ei R e s l-te k in ve A y-b uay k an a d larn b a n a
geirdi ve k e n d isi d e oullar S leym an ve M a n s r ile b irlik te m erk e zd e
sava kab le m e c b u r old u . B u g n n o n u n iin u u rsu z lu u n a ra m en v
cu d a g etird i i b a ta k l n k e n d isin e y ard m edeceini hesap ly o rd u . Lkin

5 A bul-Farac, 213; Avf, Lubb ul-elbb, T ahran, 1335, s. 131.


6 Sibt, 214a-214b; m d ud-D n, 28.
7 bn l-Esr, X, 11 v.d.

SELUKLULARIN YKSELMES

149

Alp A rslan, 1064 yl b an d a, h c m e m rin i verdi ve s r atle K u talm '


m al p e tti. R es l-tek in ve byiik olu e sir edildi. K endisi o rd u su ile G irdkh k alesin e ek ilm e e balad. Lkin o rd u s u n u n d z en i b o zu ld u ve dald.
Bir oklar e sir o ld u ve ld r ld . K u talm d a k aarken a tn d a n d e re k
ld veya snd b ir alda l b u lu n d u . B u n u n la b e ra b e r A lp A rslan
K u talm n l m n e ok z ld , alad ve m te m tu ttu . C esed in i R eyde
T u ru l-b e g in y a n n d a d e fn e tti8.
T rk iy e S eluk su lta n la rn n atas o lan ih b d -devle K u talm T u ru lbegin son y llarn d a b alayan isy an n a A lp A rsla n a kar d a devam e tm i ve
giritii bu te e b b s h ayat ile d e m itir. O n u n devam e d en bu h arek e ti
h ak k n d a k ay n ak lar k a rk bilgi v erd i in d e n ilim ad am larn d a a rtm ve
birka defa isyan etti i s a n lm tr9. O n u n ad d a b u g n e k a d ar Kutulmu
veya Kutlumu ek lin d e y azlrken d o ru s u n u n Kutalm o ld u u m ey d an a
k o n m u tu r 10. B u n u n y erin e te k ra r Kutlumu ek lini ileri s ren te k lif ise yeni
bir deiiklie seb ep olacak d eliller g e tire m e m i tir11.
A lp A rslan b u s re tle b t n s a lta n a t dvaclarn ve ra k ip lerin i b a s tr
d k ta n so n ra R eyde, T u ru l-b e g in saray n d a (Dr l-memleke) ta h ta kt.
A m casn a a it 2 .0 0 0 .0 0 0 m iskal d e erin d ek i so fra sn d a e m irlere ve beylere
b y k b ir ziyfet verdi; h ila tle r d a tt. C l s m e r sim in i m te a k ip h e r
ta ra fta ad h u tb e le rd e o k u n d u , n m n a p a ra b asld. H alfenin kzn, Badad
ah n eli in e ty in e tti i A y-tekin ile ve h ed iy eler ile b irlik te b a b a sn a g n
derdi. H alfe A lp A rslan n m n a h u tb e ve d u a o k u ttu k ta n so n ra sa lta n a tn
ta sd ik ve u n v a n la rn tefviz e tti. Kl k u a tm a k m aksad ile de b ir eli ile
b irlik te m e n r, san cak (liva) ve h ila tla r g n d erd i, ki o zam an su lta n N ahcivana gelm i idi. M ervde inlik iken, veziri b u lu n a n N izm l-m lk Sel
uk su ltan l v ezirli in e g etird i. T u ru l-b e g z a m an n d a b y k h iz m e tle r if
ed en eski v ezir A m d l-m lk azledildi. Siyas m evkiini m u h afaza ve rak ip le
rini tasfiye m ak sad ile afilere ve E a rlere kar bile ta a ssu p g stere n

8 Ahbr ud-devle, 30-32; m d ud-D n, 28 v.d.; Sibt, 214a-214b; bn l-Esr, IX, 12 v.d.;
Red ud-D n, 28; bn ul-Adm , Buya, 186a, 190a; bn H allikn, III, 61; Anonim Seluknme, 13; Aksary, 16; Gaffar, 53b; A bul-Fida, II, 193.
9 Bk. M krim in Halil Ynan, s. 49.
10 Bk. O sm an T uran, "A ksary, s. 12 not; F. Kprl de bu grm z benim sem i ve
te yid etm itir. (Belleten, XXVII, 475).
11 Bk. Cl. C ahen, Q u tlu m u sh et ses fls avant lAsie M ineur, Der slam, XXXIX, 1964, s.
14. T rkede kelim e tekiline fiil ve sfat kklerine hangi eklerin takldna vakf o l
m ayan baka b ir zat da, kendi anlayna gre, hl Kurtulmu zerinde d u rm u ise de
erbbna h itben m alm u ilm a lzm yoktur.

1 5 0

SELUKLULAR TARH

A m d l-m lk bu k u s u ru y an n d a lim , ir ve y k sek idreci vasflara sahip


bir devlet ad am idi. im di vezirler aras ayn re k a b e t y z n d e n N izm lm lk n te siri ile, yalnz h ap sed ilm ed i; atld h a p ish a n e d e birka yl so n ra
hayatn d a kay b etti, id a m n d a n nce, c l su n d a k i ro l dolays ile, Alp
A rslan a: S ana u u rlu b ir h iz m e t yap tm . A m can z bu dnyay b an a verm i;
ben de h k m s rm t m . B ugn sen d e b en i eh id e tm ek le h ire ti veri
yo rsu n . B u n u n te sin d e d e b a k a b ir sa a d e t y o k tu r h a b e rin i g n d e rd i. N i
zm l-m lk e de: V ezir ld rm e k le d n y ay a k t b ir b id a t ve irkin bir
kaide getird in ; b u n u n k b e tin i d n m y o rsu n ; se n in ve evld larn n d a
ayn k b ete uray aca n d an k o rk a rm ifdesi ile ok h a k m n e ih ta rla rn
tarih e m al e tti. Bylece A lp A rslan k e n d isin e b a b a sn d a n in tik al ed en ark
lkeleri dahil T u ru l-b e g in ta h tn a ve o n d a n d a h a geni b ir im p a ra to rlu a
sahip o ld u 12.

2. Alp Arslana Kadar Anadolu Gazalar

T u ru l-b e g A zerbaycan ve ark A n a d o lu d a O u zlara yol am ak m a k


sad ile K u talm , Y abgu olu H aan ve b ra h im Ynal k u m a n d a sn d a o r
d u la r g n d erm i; k e n d isi de b izzat M alazgird ve E rz u ru m seferini y ap m tr.
Son isy an lar ve B adad h d iseleri dolays iie b ir d ah a A n a d o lu ya g elem e
m i ve S eluklu ta rih in e v k f o lm ay an lar b u n u o n u n B izansta n e k in m e
sin e a tfe tm i le rd ir13. H albuki b u m e g liy e tle re ra m en o yine de A nad o lu
ilerini ih m al etm iy o r; h a tt B izans im p a ra to ri esi T h e o d o ra ya eli ve m e k
tu p g n d e rtip B izanslIlarn vaktiyle sl m la rd a n aldklar y erlerin (E rzu ru m T oros da larn n ark) id esin i ve g n d e 1.000 d in a r vergi d em esin i tale p
ediyordu . m p a ra to ri e de, 1055de, yni s u lta n n Badad seferine giritii
srada, k en d i elisi ile b irlik te, m h im m ik ta rd a hediyeler ve p a ra g n
d erm ek z o ru n d a kalm ; su lta n d a eliyi B adada k ad ar y an n d a g t rm
t r. Bu bilgiyi v eren ada b ir kaynak: m p a ra to rien in bol h ed iy eler ile
d o y u rd u u su lta n a rtk bize k ar h c u m la r d n m e d e n B abilonyaya
(B adada) g itti 14 d erk en , ek sik de olsa, d u ru m u ifade eder. B izanslIlarn
B alkanlarda U z (O u z la r)la r ile m eg liy eti o n lar m m k n m e rte b e T u ru lb e g i m e m n n e tm e e m e c b r ediyordu.

12 bn l-Esr, X, 10. 11. m d ud-D n, 29-30; bn ul-Cevz, VIII. 234-235; Sibt, 215a,
218a; Rvend, 117-118; Red ud-D n, 30-31; Mirhvvnd, IV. 79-80; H indh Sanear,
265-266; Seyf ud-D n Akil, Asar ul-Vuzar, T ahran 1337, s. 206.
13 J. Laurent, s. 26.
14 A ristakes, s. 103, 107.

SELUKLULARIN YKSELMES.

151

ki h k m d a r arasn d ak i bu m n s e b e tle re ram en T rk m e n aknlar


d u rm u y o r; b ilkis m h ccrelin kesfeti n is p e tin d e id d e tlen iy o rd u . Ayn
ada m e llif T u ru l-b e g i bir h cu m d n m e d i in i s y led ik ten so n ra
h u d u tla rm z d a o tu ra n kavim ler E rm e n is ta n yaz-k istil e ttile r diyerek
d u ru m u b e lirtir. Bir k o n ak yeri o lan A zerbaycan, T rk is ta n dan gelen gler
ile do lu y o r ve A n a d o lu ya y ollanyordu. D ev rin iri K atrn, U rm iye e m rin i
m e d h e d e n b ir iirin d e: Trk feti kmasa idi sen eski Husrevler gibi dnyay
alrdn. Geri bugn Trkler senden hara alyor; amma yarn onlarn nimeti sana
daim olur. Her ne kadar her taraf bahendeki karnca yuvas gibi Trkler ile dolu ise
de onlar yine de karncalar gibi senin fermanna tabidirler15 ifdesi ile T rk istil
s ve in sa n d alg alarn n k esfeti h a k k n d a gze! b ir fikir v erir ve ir T rkm en le rin leh ve aleyhindeki d n c e le rin i b e lirtir. T u ru l-b e g in B adat
seferini (1055) m te a k ip T rk is ta n d a n g elen b ir o rd u B izansn M u
(D aron) b lgesi vlisi T h e o d o ro s ile an la a ra k A h la t igal etti. H a tt
T rk m e n le rin kralieye m e k tu p g n d e rip bz tale p lerd e b u lu n d u k la r da
rivyet ediliyor. Bir T rk m e n g ru p u d a P ain o v asna yayld; H asan -k ale
m u h a re b e sin in cereyan etti i yerde, C ira n is da ete in d e O gom i ( gm i)
kasab asn aldlar. Bu istil d a n fayd alan an G rc L ip aritin olu vane, im
p a ra to r ta ra fn d a n geldiini syleyerek E rz u ru m u alm ak istedi. ehrin vlisi
Ani k u m a n d a n n d a n y ard m alarak o n u e h re sokm ad. Bu d u ru m d a tam
d m a n vaziyete geen vane T rk le ri y a rd m a ard ve B izans m e m le
ketin i ta h rib e alt.
Bu m s a it v aziy ette T rk m e n boylar g ru p lar h lin d e E rz u ru m ve Bay
b u rt havlisini istil ettile r. K em ah (Gamah)da ikiye ayrlan T rk m e n le rd e n
bir ksm ark K arah isar (Kolonia, Gogonia) h av lisine gird iler ve Canit o r
m a n n a k a d a r ilerled iler. 3 .0 0 0 kiilik d i e r b ir T rk m e n k o lu M alatya z e
rin e y r d . Bu T rk m e n le rin b a n d a k a h ra m a n b ir sava olan E m r
D in a r b u lu n u y o rd u . Evvelce b ir slm h u d u t (sugr) eh ri olan M alatya Bi
zanslIlar ta ra fn d a n aln n ca M sl m an halk katledilm i; S ryan ve E rm eni
n f su g e tirile re k isk n ed ilm i idi. K em ah ta n bir gece y r y ile M a
latya n n e gelen D in a r o ra d a ad rlarn k u rd u . R um g arn izo n u ve halk
T rk m e n le re k ar b ir k h a re k e tin e giriti; fakat im h a edildi. D alara
kaan a sk e r ve h a lk k so u u n d a n ve alk tan krld. ehrin serv etlerin i
toplay an T rk m e n le r 10 g n k a ld k ta n so n ra M alatyan n a rk n d a Hanzit
b lg esin d e k ara rg h k u rd u la r. F ak at B izanslIlarn tkibi dolays ile o ra d an
S asun d a la rn d a n aa ra k M u a v arm ak zere h are k e t edin ce M am igonian

15 Dvn, T ebriz 1333, s. 230, 235; Kisrav Tebriz, II, s. 111

1 5 2

SELUKLULAR TARH

E rm eni p re n si T h o rn ig , to p lad E rm en i a sk erleri ile, bu O u zlara saldrd.


Sarp da lard a yol b ilm eyen, so u k ve alk tan b itk in hale gelen T rk m e n le r
b o ru ve davul sesleri ile arp m ay a g iritiler; lkin b o z g u n a u ra d la r ve
y an larn d a g etird ik leri e sirle r de E rm e n ile r ile b irlee rek T rk m e n le ri d o ra
dlar. Az b ir k sm k u rtu la ra k A zerb ay can a gidebildi. D in a rd a n b ir d a h a
b a h se d ilm e m e si o n u n d a b u ra d a e h id ed ild i in i g sterir. Bylece T u rulbegin B adada h k im o lm a sn d a n b ra h im Y m aln isy an n a k a d ar yl
zarfnda (1 0 5 5 -1 0 5 8 ) A n a d o lu d a T rk ak n lar b u d u ru m d a id i16.
O u zlard an m h im b ir h alk d a S u riy eye g irm i idi. M sr F tim h a l
fesi M u sta n sr, h e m b u O u zlar atm ak , h e m d e B adad igal e d en ve kendi
ad n a h u tb e o k u ta n A rslan B assrye y ard m y apm ak m a k sa d ile, 1058
(6 5 0 )de, b u ta ra fa b ir o rd u ev k etti. Bu ta a rru z dolays ile nan -b eg idresinde b u lu n a n b u O u zlar da geri ek ild i17.
T u ru l-b eg b ra h im Y nal b a strrk e n B izansn ark o rd u la r k u m a n
dan. olan K ek au m en o s K o n sta n tin D u k a s ta h ta k arm ak m ak sad ile s
ta n b u la h a re k e t e tti. Bu su re tle B izansn A n a d o lu m d afaas sarsld. Bal
k a n lard a d a m n T rk basks devam ed iy o rdu. B undan b ak a A n a
d o lu n u n E rm en i ve Sryni h ristiy a n la r R u m la ra d m a n idi. Bu sebeple
b u n la r A n ad o lu m d a fa a sn a itira k e tm iy o r ve h a tt bazan T rk le ri d e ste k
leyerek fethi k o lay latry o rlard . N ite k im ada b ir E rm en i m ellifi: kti
darsz, kadnlam ve iren Rum milleti Ermenistann en cesur ocuklarn yurtla
rndan koparp dattlar; milletimizi yktlar ve Trklerin istillarna imkn verdi
ler18 diye E rm e n ile rin h isle rin e te rc m a n o lu rk e n m e h r S ryn lim i de:
"Bu devirde Rumlar bizim milletimize ve Ermenilere kar zulme baladlar. ka
rlan bir emirnme ile rafz mezheplerini kabul etmeyenleri tkibe ve ezmeye koyul
dular... stanbul patrii kiliselerde bulunan Srynlere aid mukaddes kitaplarn
yaklmasn em retti ifdesiyle b u d u ru m u tey id e y ler19. Bu d u ru m ilk slm
fe th in d e O rto d o k s o lm ayan Y akn-ark h ristiy a n la rn n B izansa kar t u
tu m la rn a ve slm f tih le rin e te m y lle rin e b en zer. Yeni im p a ra to r K. D ukas arka baz k u v v etler g n d erm ek le, baz eh irleri ta h k im ve bu arada
M alatya su rla rn in a e tm e k le 20 b erab er, sivillerin ta h ta kard b ir im p a
ra to r olarak, a sk e r m d a fa a b ak m n d a n zay f b ir ah siy et idi.
16 A ristakes, 108, 112-113; Sryan M ihael, III. 159; A bul-Farac, 213.
17 bn M uyassar. 7, 9-10; A b u l-Farac, 213; K edrenos, II, 816; J. Laurent, s. 24; Honigm ann, s. 183.
18 M athieu, s. 113; Kei Grgoire, s. 356.
19 Sryan M ihael, III, 166; Laurent, s. 71-75.
20 Sryan M ihael, III, 165.

SELUKLULARIN YKSLLMI S

1 5 3

Bir y andan bu d u ru m , b ir y andan d a b rah im Y naln b e rta ra f edilm esi,


1059da T rk m e n le rin byk k itleler h a lin d e A n a d o lu ya akn e tm e le rin e
im kn verdi, ki b u n la rn bir ksm d a b rah im Y nala m e n su p as O uzlar
idi. F ilhakika "btn Trk (ran) milleti kum gibi, kalabalk hlinde, hristiyanlar
zerine atldlar. Bir ok vilyetleri istil ve y am a e ttile r. B u nlarn b a n d a
S ultan T u ru lu n d iv an n d an kan E m r S am u k (slm k ay n ak larn d a
S anduk, h e rh a ld e E rz u ru m E m ri o lan S a ltu k ), E m r K apar ve b akalar b u
lu n u y o r ve siyah sancaklar (A bbslere ve S n n lie ballk) ile ilerliyorlard.
H aykrm alar gk g r lt s gibi h e r taraf n la ty o rd u c m leleri b u akn
gzel ta sv ir ed er. A n ad o lu ilerin e giren b u T rk le r 1059d a Sivasa geldiler.
ehrin su rla r y o k tu . U zak tan k ilise le rin k u b b e lerin i ad r sanp, bir o rd u
b u lu n d u u d n c e si ile, b ir m d d e t d u ra k la d la r. F akat h a k ik ati anlaynca
4 T e m m u z d a e h re girdiler. Evvelce B izanslIlarn, A rd z u ru n i s lle sin d en
S enek erim ile b irlik te Sivasa n ak letti i, E rm en i p ren sleri eh ri b rakp cen u p -g a rp te K avadanek k alesin e k atlar. T rk le r 10 g n k a d ar e sir ve g an i
m e t ald k tan so n ra d n d le r. eh ir b u sra d a b ir de y an gna u ra d 21. Ayn
akn d a h a u m m b ir ifde ile a n la ta n S ry an M ihael: T rk le r M alatya
blgesini ve R u m lk elerin i d o latlar; e sir ve g a n im e tle r aldlar. K im se k ar
larn a k m a d 22 c m lesi ile B izansn n asl zayf ve m d afaasz bir d u
ru m d a b u lu n d u u n u b elirtir.
T u ru l-b e g son Badad seferin e k m ad an nce, 1062 yaznda, A zerbay
ca n a varnca, b lg en in ilerin i d z e n le rk e n A n ad o lu gazalarn d a te tk ik
etm i ve bz k u m a n d a n la r sefere m e m u r e tm i idi. Bylece Slr-i Horasan
(hviy etin i ve ism in i b ilm iy o ru z), Y usuf, Cemcem (galiba E rz u ru m d a t rb e si
olan Cemceme S u ltan ) k u m a n d a sn d a b u lu n a n T rk m e n le r bu yln E yl
l n d e D iy arb ek ir h u d u d u n d a ve B izans id re sin d e T elh u m , Ban ve A rgn
blgelerin i istil e ttile r. D iyarbekir M ervan em ri H o rasan Slr ile ittifak
yapt. A ln an e sirle r M ervan e h irle rin d e satld . F akat bu d u ru m d a im p a
ra to r D u k as, F ra n k o p u lo s (H erv) k u m a n d a sn d a b ir o rd u y u T e lh u m e g n
d erirk e n U rfa vlisi T a v d a n o sa d a U rfa, G erg er ve H sn M a n s r (A dyam an)
ku v v etlerin i to p lay arak o n u n la b irlik te ta a rru z a gem esini e m re tti. B izans
kuvvetleri T rk le ri tk ip ed erek A m id (D iyarbekir) zerin e y r d le r. Bu
srad a len N a sr u d -d e v le n in y erin e geen N izm u d -d n T rk beyleri ile
b irle e re k e h rin R um kaps (Bb ur-Rm) n n d e R u m lar ile id d e tli bir

21 Urfali M athieu, s. 111-114; Lebeau, Histoire du Bas-Empire, Paris, 1824, XIV, 436-444;
M krim in Halil Yinan, Anadolunun fethi, s. 53-54.
22 III, 105.

1 5 4

SEl tIKI III AK I AKM

savaa g iritiler. ki ta ra fta n 15.000 in sa n ld . R u m o rd u su iin e giren


k ah ram a n H ac B ara ok y ararlk lar g ste rip e h it oldu. O n u e h it eden
T avdanos da o ra d a ld r ld . M ervan e m rin d e n ald p a ra dolays ile
cidd savam ayan F ran k k u m a n d a n H erv E rz u ru m a ekildi. B u n u n la b e ra
b er yolda k arlat E m ir Y u s u f u b t n m fre z e si ile eh id etti; kalanlar
d a e sir ald. Y ine H alep h av lisin d e ilerley en b ir B izans o rd u su da, b ir ok
ta h rib a t ve y a m ad an so n ra b o z g u n a u ra d 23. te A lp A rsla n n c l su n a
k ad a r A n ad o lu gazalar b u d u ru m d a idi.

3. Alp Arslann Kafkasya ve Anadolu Seferleri

A lp A rsla n o c u k lu u n d a n b eri kabiliyeti ve k a h ram an lk la r ile b a b a


sn n veliahd ve M erv m eliki o lm u ; T u ru l-b e g in l m z e rin e de ayn
k u d re t, h a lk ve a sk e rle rin h ay ran l n cezb ile ra k ip lerin i y en e rek Seluk
im p a ra to rlu u n a sah ip o lm u idi. A rtk m e m le k e t d h ilin d e cidd bir engel
k a lm ad n d an ve K u ta lm n b e rta ra f e d ilm e sin d e n b ir veya iki ay sonra,
1064 u b a tn d a (R ebilevvel 4 5 6 ), Rum gazas m ak sad ile, o rd u su ile
b irlik te, R eyd e n A zerb ay can a h a re k e t e tti. M eren d e h rin e gelince "kala
balk areti ile, sk-sk, Ruma gaza eden ve c ih d a alm b u lu n a n T u -tek in
ism in d e b ir T rk m e n beyi s u lta n n h u z ru n a kt; gaza ve yollar h a k k n d a
zevklendirici b ilg iler verdi ve s u lta n ile b irlik te sefere k t. Bir ok tb i
h k m d a r ve e m irlik le r de s u lta n n b u seferin d e b u lu n u y o rd u . ta a tte k u su r
ed en H oy ve S olm as h a lk n a H o ra sa n am dini (ism in i b ilm iyoruz) g n d e
re re k ceza olarak o n lar d a o rd u s u n a k a tt. N ah civ an a geld ik ten so n ra o rd u
su n u in a eyledii g em iler ile A ras n e h rin d e n geirdi. O lu M elik -h N i
zm l-m lk ile u m m k a ra rg h ta b rak p bz civar k alelerin feth in i e m re t
tik te n so n ra k e n d isi G rc (H azar, A bhz) b eld elerin e h a re k e t etti.
N izm l-m lk M elik-h ile b irlik te im l-g arp tarafn d an S u rm r k a
lesine vardlar. T rk gleri ta rih in d e h tra s b u lu n a n ve O sm anl tarih ileri
ta rafn d an Kay b o y u n u n b ir m d d e t yaad rivyet edilen S rm e li- u k u ri
kolaylkla fe th e d ip N ah iv an e m rin in id re sin e verdiler. O ra d an r h ip ve
k e ilerin m erk ezi ve h ristiy a n la rn ziyretgh olan ve bu h v iyetle de
F arsa Meryem-nin ad ile kay d ed ilen m s ta h k e m b ir kale z erin e y r d
ler. D em ir ile bal ta la rd a n yaplm su rlar ve su (gl) ze rin d e b u lu n m a
s feth in i z o rla try o rd u . Bu sebeple N izm l-m lk gem iler y a p trp h c -

23 Urfal M athieu, s. 115-120; A bul-Farac, s. 216, bn u l-Adm, Tarih Haleb, nr. Sami alD ahn, am 1 9 5 1 ,1, s. 286-287.

SELUKLULARIN YKSELMES.

1 5 5

m a geti. etin a rp m a la r e sn a sn d a ok e h it verildi, h a tt gen eh zade


M elik-h (12 yanda) suya d m e k su re ti ile l m d e n k u rtu ld u . N ihyet
su rla rd a alan g ed ik ler sy esin d e bu d in m erk ez alnd, h alk n b ir ksm
m sl m a n o ld u 24. Bu tariflere ve seferin sey rin e gre ve san ld n n ak sin e
olarak M ery em -n in in V an gl d e il25, T rk le rce G kedeniz d e n ilen
Sevan gl z e rin d e b u lu n m a s ik tiza e d e r26.
A lp A rslan M elik -h ve v ezirini N a h c iv a n d a b ra k tk ta n so n ra G r
c ista n a girdi; K angarni, K artl ve Ja v a k h e t (T iflis- oruh aras) blgelerini
s ratle istil ile b ir ok e h ir ve kaleleri fe th e tti. A halkelek z e rin e y r r
ken M elik-h ve N izm l-m lk de k e n d isin e y e titi. S ultan, v eliahd yap
m ak isted i i M elik -h n fetih leri m jd e sin e ok sevindi. K alenin n n d e
1064 H a z ira n n d a (R ecep 456) o rd u g h k u ra n A lp A rslan id d etli h c u m la r
ile kaleyi ald. Lori (Tair) kral D avid, olu G io rgiye h a b e r g n d e re re k o n u
h u z ru n a g e tirtti; kzn ve yllk vergi v e rm e k s re ti ile, o n u tb iiy etin e
ald. S u lta n n n ih sa n la rn a kavu an kral m e m le k e tin e d n d 27. ran llarn
Sapd-ahr ve T rk le rin Ak-ehir ad G rc ce A h a lk e lek in b ir te rc m e sid ir28.
slm H alfeleri b u kale ile Kars a ra sn d a b u lu n a n Lori blgesi halk n n
slm iyeti k ab u l e tti in i sylerler. A lp A rs la n n h a re m in e g iren k iraln kz
veziri N izm l-m lk e tezvi e d ilm itir29.
A b haz k iral B agrat hi g r n m e d e n K afkas da larn a kat. A lp A rslan
A halkelek fe th in d e n so n ra B agrat (P akrat) k rallarn n m erk ezi olan A ni
ze rin e y r d . T rk a k n la rm n b alam as dolays ile B izans im p a ra to r
luu, ark a d o ru g en ilem e siy asetin e d ev am ile, 1045 se n e sin d e b u m s
ta h k e m h u d u t e h rin i alm idi. A rpa-ay (Ahurian) ze rin d e b u lu n a n A ni
e h rin in 30 n fu su , kilise ve m a n a strla r h a k k n d a slm ve E rm en i kay
naklar ok m b al al ra k a m la r veriyor. K u ta lm n K ars fe th in d e n so n ra
yak n larn a k ad ar geldii b u e h ri k u a ta n A lp A rslan su rla rn n m e t n e ti
dolaysiyle hayli u rat, in a eyledii ahap bir kuleye yerletird i i m an c
24 bn l-Esr, X, 13; Ahbr ud-devle, 35-36; Baybars M ansur, 169b; Sibt, 218b; bn
addd, 81b; N izm ul-M lk, Vasay, British M useum , Or. 526, varak 54; Gaffar,
Nigristr, Bodleian, O us. 46, s. 55a.
25 M. H. Ynan, s. 58.
~b Bak. St. M artin, Memoires sur lArmenie, Paris 1819, II, s. 226-227.
~7 M athieu, s. 121; Brosset, I, 326-327; zeyil I, 55; Vardan, 177; Ahbr ud-devle, 36; bn lEsr, X, 14; Baybars M ansur, 170a; 'm d ud-D n, 31.
28 St. M artin, I. 84-85, 148, II, 227; V. M inorsky ayniyeti kabul eder; fakat yerini tyininde
m tered d ittir, Studies in Caucasion history, Lodon 1958, s. 97.
29 Red ud-D n, 31-32; m d ud-Dn, 3 I ; Trih i Czde, 441.
30 Bk. St. M artin, I, 39; II, 228.

1 5 6

SELUKLULAR TARH

n k la r ile su rla r d vm ee b alad. N ih y e t yarlan su rla rd a n geerek, 16


A u sto s 1 0 6 4 de, A n a d o lu n u n b u m s ta h k e m kap sn at. K iliseler yerine
cm i in a e tti. E rm en i k ay n ak larn a g re b y k ha N ahcivan cm iin e eik
yapld. F ak at yabanc d in le re h rm e ti b ilin e n A lp A rslan ve d i e r T rk su l
ta n la r iin byle b ir ey b ir efs n e d e n ib a re ttir. A ni e h ri b ir m d d e t so n ra
eddad em ri A b u l-A svrn olu M a n u a h rn id resin e verildi. A lp A rslan
K arsta h k m s re n E rm en i p re n si A b b as e h in h n olu K akg (H ay k )a
adam g n d e rip h u z ru n a a rtt. E rm en i p re n si T rk elisini siyah elb iseler
ile k ab u l ederek: T u ru l-b e g in l m n d e n b eri m te m tu ttu u n u beyn
ile y aran m ak iste d i ve su lta n K ars'a d v et e tti. O rd u su ile K arsa varan ve
m e r sim ile k a rla n a n A lp A rslan H ay k n ziyfetini, h ed iy elerin i ve t b ii
y etin i k ab u l e tti. F ak at H ayk b ir m d d e t so n ra m e m le k e tin i im p a ra to r K.
D u k a sa te rk e d e re k m u k a b ilin d e Z a m a n ti31 havlisini (P nar-ba) ald. S ul
tan b u b y k sefer ve fe tih le rd e n so n ra 10 0 .0 00 kiilik o rd u su , 5 0 .0 0 0 esir
ve p e k ok g a n im e t ile Reye d n d . A lp A rslan bu zaferleri fe tih -n m e ler
ile k o m u lk e ve h k m d a rla ra b ild ird i. H alfe Kaim b i-E m rillah su lta n
te b rik iin eli ve m e k tu p g n d e re re k k e n d isin e Ebul-feth (fetih babas) u n
vann verdi. Bu fe tih le r slm d n y a sn d a b y k b ir sevin y a ra tt.32
B alk an lard a m n P een ek ler ile sava h alin d e b u lu n a n ark-R om a
bu fe tih le r k a rsn d a hi b ir m u k a b e le d e b u lu n a m a d . P eenek reisi Turaka
kar ayak lan an Gegen im p a ra to ra s n arak h ristiy an oldu. B undan fayda
lan an B izansllar 1064 sav an d a P een ek leri p erian ettiler. B ata T u rak ol
m ak z e re b ir ok P eenek beyi e sir ve vaftiz edildi. Bir ksm Peenekler Bul
garistanda iskn edildi. m p a ra to r K. D u k as esir P een ek lerd en 15.000 kiilik
b ir svari alay v c d a g e tire re k G rc ista n a evketti. F akat o n la r yoldan d
n p stanbul boazn at stnde gemek gibi h rik u l d e b ir te e b b s b a a ra
rak T u n a b o y u n d ak i eski y u rtla rn a u latlar. 1065 ylnda d a K paklarn
b a sk sn a u ray an ve P een ek lerin a rk a sn d an ilerleyen U z (O uz) lar
6 0 0 .0 0 0 kii h lin d e, T u n a y getiler. Bylece A n a d o lu d a m sl m a n O u z
lar, B alk an lard a d a m n U zlar ve P eenekler, b irb irin d e n h a b e rsiz ve irti
b atsz o larak B izans b ir kska iine alyorlard. B izansllar T u ru l-b e g e
31 St. M artin, I, 375te burasn beyhde M alatya havlisinde aram tr.
32 Ahbr ud-devle, s. 36-40; bn ul-Cevz, VIII, 236, 242; Sibt, 218b-219a; Baybars M ansr,
170a-172a; bn ul-Adm, Buya, I89b; 53a-54b; bn addd, 62a; Anili Kad B urhan udDn, 503; Anonim Seluknme, 31; M athieu, 121-126; A ristakes, 139; Sryan M ihael,
R.H. Cr. Doc. Armeniens, I, 323; Chronique de la Gorgie, I, 327-328; Ardzrunilli Thomas zeyli
(B rosset), St. Petersburg, 1874, I, 241; Anili Sam uel (yine Erm eni tarihileri klliyat),
H, 449; V ardan, s. 177-178; A buI-Farac, 216; A ttaliates (s. 79) ve Skylitzes (653-654)
ok ksa tem as ederler; St. M artin II, 224-228; Lebeau, XIV, 443; Laurent, s. 24; M. H a
lil Ynan, Anadolunun fethi, s. 58-59; F. Krzolu, Kars tarihi, s. 331-343.

SELUKLULARIN YKSELMES.

1 5 7

kar M alazgird m d afaasn yapan E rm en i Basili g n d erd iler. F akat Basil


m al p ve e sir e d ild i*. Eer B alkanlara gelen Peenek, U z ve K um anlar
m sl m a n o lsa ve kabile d m a n lk la r ve B izansn h ile k r siyaseti ile b ir
b irlerin i m e rh a m e tsiz ce im h a e tm e se le r idi B izanslIlar A n a d o lu d a n d ah a
nce m d afaas zayf b u lu n a n B alkanlarda s u k u t ed e rle rd i. B yk T rk m uh cereti K afkaslarda d a b ask sn h isse ttiriy o r; t rl T rk kavim leri (Ecns
t-Trk), kfir T rk K o m u k lar (Gomkiyya), A lan lar ve H azarlar 1 0 6 4 (4 5 6 )d a c en b a in m e e b alam ; d e v le tle rin in y k ln d an so n ra H azarlar 3.000
h an e bakiye h a lin d e D e rb e n d i ap K h tad a y erlee re k o rasn im ar e t
m itir34. D ah a so n ra b y k K pak (K um an) kavm i de K afkaslara ve Bal
k an lara yaylacaktr. ki ta ra fta n sk an B izans im p a rto ru bu d u ru m d a Alp
A rslan a ve halfeye, 1065 (457) y ln d a m e k tu p ve hed iy eler g n d e rm i ve
cevap alm ise de b ir a n la m a y ap ld n a d air ia re t y o k tu r35.

4. ehzdelerin Tyini ve Trkistan Seferi

A lp A rslan A n in in fe th in d e n so n ra, 1065 b alarn d a, H e m ed a n ve sfa


h a n a h a re k e t e tti. A lp A rsla n n k ard ei o lan K irm an m eliki K avurt (Kara
A rslan) bey de T u ru l-b e g in l m sra sn d a h a re k e te gem i, sfahan ze
rin e y r m idi. A lp A rsla n m d ev lete h k im o ld u u n u g r n ce K irm an a
d n m ve evvelce T u ru l-b ey n m n a ve im d i de A lp A rslan n m n a h u tb e
o k u tm a k la en d iey i g id erm i idi. B u n u n la b e ra b e r su lta n n A n ad o lu seferi
z e rin e a b n k relilerd en F azlyay m a l p ed e re k iraz ald ve h u d u tla
rn g en iletm ey e giriti. K avurt bey ile sk m n se b e ti olan, en ite le ri ve
am cazd eleri b u lu n a n Y u n u su n olu E l-b a sa n (E r-b asg a n )n d a davran
p h e u y an d ry o rd u . Bu seb ep le su lta n ile K avurt arasn d a b ir ta k m m e k
tu p la m a la r o ld u ve su lta n b ir e m n iy e t te d b iri o larak h em ire si, E l-b a san n
zevcesi, G evher H a tu n u K av u rtu n y a n n d a n g etirtti. S u ltan H e m e d a n a
v arn ca F azlya k e n d isin e snd ve K av u rtta n ikyet e tti. A lp A rslan ona
h ilatler, a ltn eyerli b ir a t ih san e ttik te n so n ra iraz da, iltizam sretiyle,
33 Z onaras, 98a; M athieu 126-127; Sryan M ihael, III, 165; Azm, 175a; A. N. Kurat,
Peenek tarihi, s. 145-153.
34 Trih ul-Bb, nr. M inorksy, (History o f Sharvn and Darband) C am bridge 1958, s. 23-24;
A bu H m id E ndulsi, 525 (1 1 3 l)d e yapt seyahat m nsebeti ile yetm i iki dil k o n u
an Kafkas kavim lerinin b ir ksm nn slm iyeti M aslama bin A bdulm elik zam annda
kabul ettiklerini sylerken K om uk(G om k)lar da, Derbendnme gibi, b unlar arasnda sa
yar, ki onlarn 70 sene sonra ihtida etm i olm alar gerekir (Tuhfet ul-Elbb, nr. G.
F erran d ,/A (1925), s. 83.
35 Sibt, Topkap III. A hm ed, 2907 (XII), 222a.

1 5 8

SELUKLULAR TARH

k e n d isin e verdi; h a tt o n a k ap sn d a n am az v akti n b e t (tabi) alm a im ti


yazn d a tan d . K avurt sh ild e b ir kaleye s n arak a ab ey isin d en am an
diledi ve A lp Arlar ile Kavurt arasnda kardelik husmeti o ld u u h ald e su l
ta n k a rd e in in elisini ve d ileini k ab u l edip o n u n ita a tn d a n em in olarak
M erve d n d 36.
A lp A rsla n b a b a sn n ve k e n d isin in eski p a y ita h t M erve d n n c e b ir
ok h k m d a r ve e m irle rin h azr b u lu n d u u b y k b ir d n ile baz evldlarm ev len d ird i. M elik-h b u d n d e K arahanl lig H a n n olu b rah im
T am ga H a n n kz Terken (p ren ses) ile ev len iy o rdu. Seluk ta rih in d e ok
m e h r o lan T erk en H a tu n b in T rk k le ve criyesi, p e k ar b ir ehiz ile
geliyordu. M erv b a ta n b aa d o n a tlm idi. A yn b y k d n d e d i er olu
A rslan -h G azne h k m d a r S u ltan b ra h im in kz ile ve s u lta n n kz da
bu h k m d a rn olu ile evleniyordu.
1065 E yll n d e v u k b u la n d n m te a k ip M elik-h b y k b ir m ersim ile veliahd iln edildi. S u ltan , m e r sim icab, ata b in d irile n ehzdenin
dizginini b izzat tu ttu . B t n e m irle re b u m n se b e tle h ila tle r ih sa n etti;
em ir ve m e lik le rd e n b u h u s u s ta a h id -n m e le r ald. H u tb e le rd e k e n d isin d e n
so n ra M elik -h n a d n n d a o k u n m a sn e m re tti. Feodal a n aneye gre
eh zd eleri v ily etlere m elik ty in e tti. S u lta n sfahan ve iraz vilyetlerini
veliahd M elik -h a verdi. ar-beg ile ihtilafl b u lu n a n ve T u ru l-b e g in
l m n d e s a lta n a t d v asn a g irien b y k am cas ih tiy ar nan Y abguyu
H e ra tta n karp M z e n d e rn a g n d erd i ve o n u n y erine k en d i olu T oan h H e ra t m elik i yapt. O n u n h a k k n d a N izm -i A rz: Btn Seluklu
hnedan mensuplar iire dkndr; lkin A lp A rslann olu Toan-h kadar
kendisini iire vermi bir kimse yoktur" der. O n u n h im y esin d e b u lu n a n irler
a ra sn d a A zrak ve k en d isin e d air m e th iy e le ri p e k m e h rd u r37. D ier o u l
lar A rsla n - h M erv, A rslan A rg u n u H rizm , lyas T o h a rista n ve agniyn m elik i yapt. T u ru l-b e g in v eliah d yapt ve sa lta n a ta n a m z e t kld
S ley m an B elhe ty in e tti ise de b ir m d d e t so n ra B elhin d ier olu Ayaz
id re sin d e b u lu n m a s 38 b u k a rd e in in o ra d a n atldn g sterir. b rah im
Y naln k a rd e i ve E r-ta 'n olu M es d u B agr39 vilyetine ve d i er olu

36 Sibt, 207b, 219a, 221a, 221b; M irhw nd, IV, 82; m d ud-D n, 31; Gaffr, 54a, 54b;
bn ul-Balh, Fars-nme, GM, s. 133, 168; A hm ed irz, iraz-nme, s. 39, 40.
37 ahr-makle, nr. M uham m ed Kazvin, G.M., s. 43; 44, 170-173; Avf, Lubb ul-Elbb,
s. 310, 311, 315, 317, 318.
38 bn l-Esr, X, 26; m d ud-D n, 47, 48.
39 H erat-M erv aras, Bagav nisbesini tayan lim ler buraldr (Ykut, I, 467).

SELUKI Ul ARIN YKSELM S

159

M evdd u da sfzra tyin e tti40. Alp A rsla n n b u n la rd a n b aka h e n z ok


kk veya d o m a m T eki, T u tu ve B ri-bars ism in d e oullar d a vard.
O u llarn n m ik d ar 10 veya 11 o larak k a y d e d ilm itir41. T o h a ris ta n da
4 9 1 d e bile nan Y abguya m e n su p a sk e rle re ra stla n m tr42.
Alp A rslan h n e d a n a ve d ev lete a it ileri d z e n e k o y d u k tan so n ra 1065
yl so n la rn d a (m u h a rre m 458) b y k b ir o rd u ile C ey h u n n e h rin i geti;
A ral ve H azar d en izi sh illerin i d o lat. O uz ve T rk le rin b ir y u rd u olan
M ankla yarm a d asn a vard: k fir T rk le r ile b irle e re k etraf ve t c c a r
lar yam a e d e n T rk m e n , K pak ve C zglara kar sefer yapt. B unlarn
y u rtla rn a varp 3 0 .0 0 0 kiilik o rd u la rn b o zd u . K paklardan p e k ou aile
lerini b rak arak d en iz (H azar) de b ir adaya snd. Baz T rk kavim leri ve son
H azar b ak iy elerin in , D e rb e n d i aarak, K afkaslardan c en b a in m eleri de bu
seferin verd i i sa rsn t ile ilgilidir43. A lp A rslan C zglarm (h e rh a ld e b ir
Kpak u lu su ) h k m d a r Kafutu 44 ita a ta ald. O n d a n so n ra d a ok itiyak
d u y d u u b y k d ed esi S eluku n m ez a rn ziy ret m ak sad ile C end, Sah
ran (Savran) e h irle rin e ve Sr-derya b o y larn a vard. S elu k lu lard an ve
Y ab g u -O u zlarn d an so n ra b u ra d a h k m s re n C end h a n n (K pak o lm a
ldr) u zak m e safed en ve h ed iy eler ile karlad . A lp A rslan C en d h a n n a
d o k u n m a d . Lkin A lp A rslan S elu k lu lar iin m u k a d d es b ir beld e ve kfir
T rk lere kar en m h im s ve d ed e y u rd u o lan C e n d i sevgili olu N asr d d in M elik -h n h k im iy e tin e tevfiz e d e re k e cd ad n n lk esin i d ev letin e
balad. B yk a ta sn n m ezarn ziy ret e d e re k o n a lyk b ir h a le f o ld u u n u
g sterd i. B u n d an so n ra ve S u ltan Sancar ve H rizm -h la r z a m a n n d a da
C end kfir (T rk )le rin h u d u d u n d a b y k b ir s (u) eh ri o larak ok eh e m m iy e t arz ediyor; O uz a n a n e sin e u y g u n o larak Ulu-yabgu u n v an n
tay an m elik veya v liler id re sin d e b u lu n u y o rd u 45. A lp A rslan C e n d d en
H rizm e ve o ra d a n d a G rgen e h rin e d n d . H arap olan eh ri im r ve
o rad a cm i in e tti. O lu A rslan A rg u n u H rizm vliliinde b rak a ra k 7
M ays 1 0 6 6 (7 C em aziy elh ir 4 5 8 )da M erve d n d . R am azan bayram n
N p rd a geirdi. Z aferler ve b ay ram m n se b e tile k en d isin i h ed iy eler ile
40 bn l-Esr, X, 14; 17; Ahbr ud-devle, 16, 40; Mirhvvnd, IV, 82; Sibt, 222b.
41 Rvend, s. 123; Mcmel ut-Tavrih, s. 408.
42 bn l-Esr, X, 97.
43 Trih ul-Bb, s. 24; zahlar, 107; Zeki Velidi Togan, Giri, s. 190.
44 Bu isim yanl okunm u , fakat Kgarl M ahm ud bu h u su sta bizi aydnlatm tr, (bk.
Dvn, I. 377). K afutlular u lusu bilhare Seluklular arasnda bulunuyordu. (Rvend,
s. 348)
45 M ueyyed ud-D n Badad, el-Tevessl, s. 13-29, 78-85.

160

SELUKl III AH I AHM

teb rik e gelen T rk ista n han, G azne su lta n elilerini, birok tbi lk elerin
e m r ve m elik lerin i k ab u l e tti. Bu h a m e tli to p la n td a d a a ltn b ir ta h t ze ri
n e kard M elik -h n veliahdl m e r sim in i te k ra rla d 46.
Alp A rslan , 1 0 6 7 (4 5 9 )de, k ard ei K av u rt ile e n ite si E l-b asa n n aka
isyanlar ile k a rla n c a K irm an z e rin e y r d . S u lta n n n c k u m a n d a n
atab eg avl ile K avurt ta ra fta r E l-b asan a ra sn d a v u k b u la n arp m a d a
K av u rtu n k u v v etleri b o z g u n a u rad ve k e n d isi b u h a b e r z e rin e B ardasr
(K irm an m erk ezi) veya C ru ft k alesin e snd; aabeyisine eli g n d erip a f
diledi. A lp A rsla n n k a b l ile h u z ra gelen K av urt bey k ard e i ile k u c ak
lat ve a latlar. S u ltan y ine k a rd e in i m e m le k e tin d e b ra k t ve h a tt k zla
rn a d a eyiz o lm ak z e re b y k m eb l lar verdi. E l-b asa n n d a b u h a re k e t
te K avurt ile b irlik te o ld u u n a d air yeg n e kayd v eren S ib tin im ls b ir az
m p h e m o lm ak la b e ra b e r h d ise le r ile te yid e d ilm ek te d ir. S u ltan Kirm a n d an so n ra s ta h r ve raz ta ra fla rn a sefer yapt; sta h r kalesi hk im i
A lp A rsla n a, g etird i i kym etli h ed iy eler arasn d a, z e rin d e "eski bir yaz ile
Cemd ya zl fr ze b ir k ad eh i d e v a rd 47. raz m eliki n a n k rl k ed e re k
m e n su p o ld u u sava ve s ab n k re k ab ilelerin e dayanp ayaklanan
F azlya z e rin e N izm l-m lk ve avl g n d e rild i ve bu s e m r m alp
e d ilerek ld r ld . Baz k aynak ve te tk ik le r o n u G ence em ri F azln ile k a
rtrm la rd r48. A tab eg avl d a im a y a m a ve ta h rib a tta b u lu n a n abnkre le r z e rin e seferler yapp k alelerin i ykt ve o n lar d a tt. V lilik etti i bu
blgede ok im r ileri yapt; su t e sisleri ve k an allar in e tti. S eluklularn
b y k k u m a n d a n la rn d a n olan avl S u lta n M eh m ed T ap ar z a m a n n d a d a
H allara ve T rk iy e su lta n I. Kl A rs la n a kar gnderildi ve zaferler ka
z an d 49.

5. Anadolu Aknlarmn Genilemesi

B izansn ta h t kavgalar ve B alkanlara gen Peenek, O uz ve K um anlarn istillar A n ad o lu fetih le rin in g elim esin e im k n verdi. Lkin y k sek
dalar, d e rin v diler, m s ta h k e m e h ir ve k aleler ile dolu olan b u lk e ak
46 Ahbr ud-devle, 40 v.d.; bn l-Esr, X, 17; Mirhvvnd, IV. 82 v.d.; Sibt, 227a, 230b.
47 bn l-Esr, X, 18 v.d.; Sibt, 232; Ahbr ud-devle, 41-42 v.d.; Trih-i gzde, 442; Gaffar,
53b.
48 bn l-Esr, X, 24; Ahbr ud-devle, 41-42; bn ul-Balhi, s. 131, 160; iraz-nme, s. 39; Gaffar, 53b.
49 irz-nme, s. 42 v.d.; Fars-nme, s. 128, 130, 146, 151-157.

SELUKLULARIN YKSELMES

1 6 1

arazi sav alarn a alk n b u lu n a n gebe T rk m e n le r iin ok defa zorlu k lar


karyor; B izans o rd u ve g arn izo n lar ta ra fn d a n tk ip e d ile n geb eler sk
nca aile ve s r le ri ile te k ra r A zerb ay can a d n y o r ve A n a d o lu d a e m n i
yetle k a k m y o rla rd . T ek n ik sil h la rd a n ve m u h sa ra m a k in a la rn d a n m a h
ru m b u lu n a n T rk m e n le r, S eluklu o rd u la r h im y e sin d e ilerley em ed ik leri
zam an lard a, m s ta h k e m e h ir ve k aleler n n d e durak ly o rlard . A ni seferi
srasn d a, 1065 (4 5 8 )de, H o rasan Slr, iki yl n ce giritii b ir seferi ta
m am lam a k zere, E rgani y ak n n d a T e lh u m k a le sin i50 k u a tt. Kaleyi alam a
ynca o rad an S iverek (Sevavereg) k a le sin e y r y erek m u h sa ra etti; fakat
b u ra d a d a B izan sn F ra n k ask erleri ta ra fn d a n p s k rt ld . U rfa b lg e sin d e
baz yerleri ald ise de b u m h im a sk e r e h re kar ta a rru z u B izans m u k a b e
lesi ile b o z g u n a u ra d 51. Bylece ta k ib e u ray an H o ra sa n Slr, 1066 uba
tn d a (R ebiylevvel 4 5 8 ), D iy arb ek ire varp Bb ul-hvede k ara rg h k u rd u .
M ervn em ri N iz m d -d n k e n d isin e e h rin k aplarn k a p a tt ve 3 0 .0 0 0
d in a r v erm ek z e re m z k e re edeceini b ild ird i. Lkin b ir su ik a st n iy e tin d e
old u u iin e h re gelen S lr ve ark ad alarn yakalayarak ld rd . O nlar
att k u y u b ir a sr so n ra bile Horasan Slr kuyusu adn ta y o rd u 52. Bu
h d ise d e n h a b e rd a r o lm ay an M a th ie u o n u n ra n a d n d n s y ler53. Bu
m e h r k u m a n d a n d a n b ir d a h a b a h se d ilm e m e si bn u l-A zrak n d o ru lu u
n a bir b ak a d elildir.
V ezir A m d l-m lk n ld r lm e sin d e n so n ra o n u n a d a m la rn d a n
G m -te k in , k en d isi gibi sa lta n a t k av g alarn a karm p ek ok T rk m e n
boy ve beyi ile b irlik te E rgani ve T e lh u m h av lisin e geldi. A fin ve A h m ed h d a b u n la r a ra sn d a idi. Bu T rm e n le r H arran , R akka ve S uru blg esin e
h k im o ld u lar. F ra t' geip H sn M a n s r (A dyam an) ze rin e y r d le r.
U rfa d u k a s A rv a n to s t k ib e k o y u larak iki ta r a f ara sn d a id d etli b ir arp
m a old u . R u m la r m th i b ir b o z g u n a u rad lar; 10.000 k ad ar l ve e sir
verdiler. E sirle r a ra sn d a b u lu n a n A rv a n to s 4 0 .0 0 0 d in a r fidye ile k u rtu ld u .
F akat A h la ta d n e n b u T rk m e n le r a ra sn d a d a kavga kt ve A fin G m -te k in i ld re re k T rk m e n le rin b a n a g eti54.
A fin G m -te k in i ld r n c e A lp A rsla n n gazabndan k o rk arak , bu
T rk m e n le r ile b irlik te, s ratle F rat n e h rin i geti; kararg h n K ilikyan n

50 Bk. H onigm ann, s. 139.


51 M athieu, s. 130-132; Sryni Mihael, R.H. Cr. I, 332.
52 bn ul-Azrak, Trih Mayyfrikn, Kahire tab, I, s. 183 v.d.
53 Chronique, s. 133.
54 M athieu, s. 157-150; bn l-Esr, X, 144; A bul-Farac, s. 217-218.

1 6 2

SELUKI UlAR ARH

im alind e, A m an o s d a la n a ra sn d a K arad a d a k u ran A fin geni bir istil


h a re k e tin e giriti; T rk le rd e n by k b ir tife ile D u l k ve R a b a n feth etti.
1066 A u sto s u n d a (458 evval) A n tak y a d u k al arzisin i istil ve yam a
etti; h alk d a lara ve kalelere kat. A ld e sir ve g a n im e tle r a ra sn d a sadece
m a n d a larn says 4 0 .0 0 0 idi. 4 6 0 (1 0 6 7 -1 0 6 8 )d a ikinci b ir istil ile Bi
za n sn A n tak y a s s n k ertti. E sir ed ile n kle ve criyelerin H a le p de
satlan m ik d ar, d e fte rle re gre, 7 0 .0 0 0 kiiye y k selm i idi. A n tak y a d u k a
sn d an da 10 0 .0 0 0 d in a r n ak id ve p e k ok m al alm idi. A n a d o lu n u n al
m a sn a y ard m ed en b u zaferlerd en dolay A lp A rslan m e m n n iy e tin i ve
k en d isin i affeylediini b ild ird i55. U rfal M a th ie u ses benzerlii dolays ile
A fin adn E rm en ice Oin ek lin e so k m u ve b u sebeple ilim ad am lar ism i
an lay am ad k larn d an ya e se rle rin e a lm a m la r56 veya A fin ile Oini iki ayr
T rk beyi s a n m la rd r57.
K arahanl h n e d a n n a m e n su p o ld u u a n la la n T rk h k m d a r Hkan-olu H r n , bizce b ilin m ey en b ir seb ep le, b ir m ik ta r k u vvetin b anda,
gelip H alep M ird s em ri A tiyya ve M a h m d ile an laarak A n ad o lu ga
zalarn a k atld lar; 1064 so n larn d a, D n im e n d lile r ta rih in d e m e h r olan
K o m an a (Komnn) ya k a d a r ilerlediler; fak at 1 0 6 5de B izanslIlara m alp
o ld u la r58. A fin in m ey d an a km as z e rin e B izan sn ilerlem esi d u rd u ru l
m u tu . H r n u n ask erleri a ra sn d a ilk d efa o larak Uc Trkleri" a d n a ra s t
lam aktayz. A n a d o lu d a eski slm h u d u t te k il t (sugr veya avsim) gazi
leri y erin e geen b u Uc Trkleri, b izzat b u kayd veren bn ul-A dm b a ta
o lm ak z e re k ay n ak ve te tk ik le rd e e tn ik b ir isim san ly o rd u ki, U c T rk leri
t b irin in b u m n d a o ld u u ve b u isim d e b ir T rk kavm i b u lu n m ad vak
tiyle m ey d an a k o n m u id i59.
A n ad o lu n u n c e n b u n d a Bizans m d afaas yklrken O rta A n a d o lu da
d a ak n la r d ev am ed iy o rd u . N ite k im T rk le r, 1 0 66da, M alatya havlisini
te k ra r istil e ttile r. B izansn k n d e n fayd alan an E rm en ile r ve h u s siy le
B azrig-oullar B izan sa isyan ed e re k R u m ve Sryn kylerini ve k ilise
lerini yam a ed iy o rlard . T rk le rin gelii ile E rm e n ile r sa h n e d e n ekildi.
E rm en i B ogusag ailesi d a h a ziyde em lk in i k o ru m a k iin m sl m a n s u lta n
77 bn ul-A dm , Buya, 63b-64a; Tarih Haleb, II, 11 v.d.; bn addd, 95a 95b; bn l-Esr,
X, 144, 217 v.d.; M athieu, 156.
56 M. H. Ynan, s. 60 v.d.
57 Laurent, s. 24 v.d.
78 bn ul-Adm, Buya, 81b-82b; Trih Haleb, I, 294-297; II, 9 v.d.; Azim, 160a; bn
Kalnis, 92 v.d.
59 Bk. F. K prl, T. M., I, 209-211.

*
SELUKLULARIN YKSELMES _

163

dan ve halfed en ferm an ald ve S iv erek e hk im o lu p m evkilerini d e m u


hafaza e ttile r. B un lar so n ralar 1 137de G erg er h ristiy a n la rn a kar sava
yapyorlard. m p a ra to r D ukas bu z a m a n d a M alatya su rla rn inya balad
ve N. B o tan iates k u m a n d a sn d a b u ray a b ir o rd u g n d e rd i60. F ak at b u k u
m an d an b ir ey yap am ad . T rk le r K zlrm ak (Halys) v d isin d en ilerleyerek,
1067de, K ayseriyi fe th e ttile r. O rta A n a d o lu T rk le r ile d o ld u ; K ilikyaya
kad ar y ay ldlar61. Bu a rlaan ve ilerley en T rk ak n lar k a rsn d a Bi
zanslIlar k u d re tli b ir k u m a n d a n o lan R o m a n o s D io g en esi ta h ta k arm ak la
im p a ra to rlu u k u rta rm a y d n y o rla rd .

6. Alp Arslanm kinci Kafkasya Seferi

O u zlar d a h a 1045 (437) se n e sin d e K afkasyaya girm ilerd i. P ayitaht


Yezidiye e h rin i su rla r ile eviren rvn-h, 1066 (458) yln d a gelen
T rk m e n le ri m al v ererek d n m ey e raz e tm iti. 1066 K nun I. (459 M u h a r
rem ) de K ara-tek in rv n -h n am cas M am ln ile b irlik te rv n a ikinci
defa girdi ve Bak ile ab arrn a ra sn istil ve Yezidiye eh rin i m u h sa ra
etti. rv n -h m e h r hcib S eluklu beyi S av -tek in e gizlice h a b e r g n
derdi. O n u n h a re k e ti z e rin e K ara-tek in o rad an u zak laarak K r n e h rin i
y ap tklar k p r d e n getiler. O u zlarn c e n p ta n K afkasyaya g irdikleri bu
sralard a idi ki, im ald en D e rb e n d i (Bb ul-abvb, D em ir-kap) a an gayr-i
m slim T rk le r, K om uk, A lan, S arr ve H azar bakiyeleri ek ve E rran ovala
rn a in iy o rd u . ad d d lerd en G ence em ri A b u l-A svr p a y ita h tn a kadar
ilerleyen b u a k n la ra k ar kam ad. Bu k ark d u ru m d a n faydalanan A bhz
(G rc) k ral B agrat d a rv n -h a k ar h a re k e te gem i ve 1067 N isa
n n d a (459 C em ziy elh ir), ekiyi istil ed ip K akhetia kral K agkn olu
A h sa rt n (A g s a rta n )a v erm iti. K ral ilerley erek B erdeaya girdi. rvn-h
G rc le re d ay an am ay arak Y ezidiyyeye ekildi. T rk m e n le rin y ard m n a
bav u rd u ; reisleri K ara-tek in ve K aym az ile ittifak ve sh riy et k u rd u 62.
A lp A rsla n m K irm an seferi ile m eg l o ld u u z am an d a K afkasyad a d u
ru m bu k ad ar k ark o lm u tu . A lp A rsla n m ta h ta k m asn d a yardm olan
ve K azvine h k im b u lu n a n E l-b asan T rk m e n le rin ak n la rn a k ar rvn
60 Sryni M ihael, 162-165, 247; A bul-Farac, 217, 265.
61 A ttaliates, 94; Skylitzes, 661; Lebeau, XIV, 459-461; G. Finlay, History o f the Byzantine
Empire, London, 1851, III, 23-31; J. L aurent, s. 24; Vasilief, Histoire de IEmpire byzantin,
Paris, 1 9 3 2 ,1, 468.
62 Trih ul-Bb, 13, 23 v.d.; adddler tarihi, 14-16; Ahbr ud-devle, s. 4.

164

SELUKLULAR TARH

him ye m ak sad ile rv n -h yllk 3 0 0 .0 0 0 d in a r vergiye balam ve


1067 u b a tn d a ad am larn g n d e re re k bu paray is te m i ti63. Bu ih tirasl
eh zd e ta tm in o lam ad iin K a v u rtu n isy an n a itira k etm i; o n u n m a
lbiyeti ve A lp A rsla n n h a re k e ti z e rin e K avzind e n u za k la m tr. te A lp
A rslan K avurt ve F azlya isy an larm b a s trd k ta n so n ra bu seb ep lerle Kaf
kasya seferin e k m ak z o ru n d a k aly o rd u . N iz m l-m lk ve m e h r K afkas
ya ftih i S av-tekin b e ra b e rin d e idi. B t n m a h a ll m sl m a n e m irle r su ltan
u z a k ta n h ed iy eler ile k arlad lar. A lp A rslan 1088 b a n d a (460 R ebiylevvel) eki z e rin e y r y e re k G rc ve A b h azlar ta rd e tti. Savaa c e sa re t e d e
m eyen kral B agrat kat. N eft m a k in a la r ile o rm a n la rd a k artlan yan g n lar
syesin d e o rd u y a yol ald ve k a le le r feth ed ild i. eki kral o lan A h sa rta n
(A gsartan) m u h re b e y e g irim e d e n te slim o ld u ve h a tt su lta n n eli ile
slm iyeti k ab u l e tm e k isted i. B u n d an ok sev inen A lp A rsla n b u ra d a n asl
G rc ista n a (K hartli) girdi. A lt h a fta iin d e b t n bu lk e ve k alelerin i fet
h e tti. T rk aknclar d en ize yakn Sver veya Sber64 kalesin e k a d ar yayld.
iddetli b ir k h k m s rd iin s u lta n b ir m d d e t K arsta kald. O rad an
G rc k ira ln n ald T iflisi k u rta rd ve e h ird e yeni bir cm i in e tti. Kral
B agrat m e h r L ip a ritin olu v an eyi su lh teklifi iin s u lta n a g n d erd i.
D alara ekilen ve tk ib i g o lan k iraln vergi d e m ek a rt ile tb iiyeti
kabul edildi. T iflis ve R u sto v e h irle ri F a z l n u n id resin e v erilerek o rad a
bir Uc beylii k u ru ld u . K iraln kz d a k e n d isin e n ik h lan d . K arahanl h
k m d a rn n l m h ab eri A lp A rsla n n d e rh a l d n m e sin e seb eb iy et v e rd i65.
A lp A rslan K afkasya d n n d e D e rb e n d halk rv n -h n reislerin i
h a p se tm i o lm a sn d a n ikyet ed iy o rd u . Bu seb ep le su lta n bir m d d e t rv n - h m e v k u f tu ttu . K ara-tekin de Y ezidiyed en kap M ask a tta ld.
D erb en d liler ile rvnllar a ra sn d a sava balad. E rran em ri F azl n d a bu
savalara k a r t66. Bu d u ru m d a n faydalanan G rc kral K h a rtliye indi;
T iflisi te k ra r z a p te tti. 1068 T e m m u z u n d a e sir olan F azln k irala te slim
edildi. Bu h d ise le r z e rin e A lp A rslan te k ra r Sarhang Hcib ul-has (G rc

63 Trih ul-Bb, s. 12 v.d.


64 Bk. Saint-M artin, II, 181.
65 Ahbr ud-devle, s. 43-46; Sibt, 233b; Trih ul-Bb, 12-14; adddiler trihi, 16 v.d.;
B rosset, I, 331-333; B rosset, Chronique de la Gorgie, I, I, s. 55; A bul-Farac, 218; bn
addd, 82a; Red ud-D n, s. 31 v.d.; Anonim Seluknme, 14; M krim in Halil Ynan, s.
62-64; V. M inorksy, History o f Sharvan and Darband, 66 v.d.; Studies in Caucasion history,
s. 65 v.d. Bata bn l-E sr olm ak zere slm kaynaklarnn ou ya bu seferden hi
bahsetm ez veya onu birinci sefer ile kartrrlar.
66 Trih ul-Bb, s. 14-15. 26.

165

SELUKl Ul ARIN YKSELMIS

kaynak larn d a Sarang Allutz) S av -tck in 'i, 1069 N isan n d a (461 C em aziyelhir), Kafkasya ilerini d z e ltm e e g n d erd i. S av-tekin G ence e m rin i kraldan fidye ile k u rta rd . D erb en d ilerini d z e ltm e k iin de bir m e n u r ile
Y am a-beg oraya g n d erild i. A lp A rslan e lin d e m sl m a n olan ve bu seb ep
le de su lta n h ey ecan lan d ran A g sartan d a b ilh are bu feodal m u h a re b e le re
karm ve 1 0 7 2 de rv n -h ile E rr n - h n ittifak k a rsn d a m a l p
olm u; M alu (Balu) kalesi e lin d e n a ln m ; kral B agrat d a A lan (O sset)
k iraln n y ard m ile G ence em ri F a z l n u b o z m u tu r. eddadler tarihi bu
A g sartan h a k k n d a lin t b irin i k u lla n m tr ki, bu o n u n irtid a d etti i
veya sam im m sl m a n olm ad in tib a n verir. N ite k im G rc kayna Alp
A rslan zam a n n d a k i ih tid a sn d a n b a h s e ttik te n sonra, 1080 ylnda,
A g sartan M elik -h a gid ip H ristiy an l te rk ve slm iyeti k ab u l e tti ve bu
sayede s u lta n J a h e t b lg esin i a ld d em e k le d u ru m u n k arkln belirtir.
B u n u n la b e ra b e r b u savalarn m ah all kald, Seluk su lta n n a t b iiy e tte
b ir k u s u r ilem ed ik leri ve b izzat kral B ag ratn d a hediye ve hara g n d e r
m eye devam e tti i g z k y o r67.

7. Seluklu Kudretinin Yaylmas

A lp A rsla n n K arahanl h k m d a rn n l m sebebiyle d n n yal


nz b ir m e llif k ay d ed er68; fakat b u m n s e b e tle b aka bir bilgi v erm ez. Kay
nak la rn Byk Tamga (Tavga) H an u n v an ile ok v dkleri S em erk an d
h k m d a r b ra h im H an lig N a sr H a n n olu olup, 1088 (460) se n e sin d e
lm t r. A lp A rslan h e n z M erv m eliki iken 1 0 6 1 de o n u n m em le k e tle rin i
istil e tm i, h a n d a k en d isin i H alfeye ik y et e tm e k te n b ak a birey yapa
m a m t. N ih y e t A lp A rslan K adir69 H a n 'n kz ile evlenm i; ken d i kzn
b rah im H a n n olu em s l-m lk N a s ra v erm i ve M elk-ha d a o n u n
kzn alm t. T a rih ile rin din d arl , lim ve irleri him yesi, k lt r ve
im r faaliyetleri dolays ile ok m e d h e ttik le ri b u b rahim H an nce k t
r m o lu n c a b u o lu n u ta h ta k arm ve b ir az so n ra da lm t r. H an n
d ier olu T o g an H an T a k e n t () ve T u n k e t vlisi olup, b u n u kabul e t
m ey erek S e m e rk a n d k u a tt. em s l-m lk k ard ein i S e m e rk a n d dan
ta rd e tm e e ve m u h s a ra etti i B u h ry d a k u rta rm a y a m uvaffak o ld u . b
ra h im H a n n vaktiyle m e m le k e tle rin i istil eyledii K adir H a n n oullar
67 Trih uI-Bb, 14 v.d.; 26 v.d.; adddler tarihi, 17 v.d.; Brosset, I, 333, 335, 349.
68 Ahbr ul-devle, s. 46.
69 Bu isim arapa deil trke kuvvet m nsndadr (Bk. O sm an T uran, "C ingiz ad hak
knda", Belleten, XIX, 1941, s. 269).

1 6 6

SEL U K IIIIA K TARH

H rn B ura ve T u ru l K ara H an lar da S e m e rk a n d ze rin e y r m e k frsatn


bu ld u lar. Fakat o n la r da ricate zo rlan arak , H u cen d h u d u t o lm ak zere, a n
lam aya m e c b u r o ld u la r70.
A lp A rsla n n K afkasyadan d n n e seb ep o larak k aydedilen h d ise
ite T rk is ta n da kan bu k ark lk lard r. B u n u n la b e ra b e r em s lm lk n d u ru m a h k im o lm as A lp A rs la n n sefere km as l z m u n u b e r
ta ra f e tm itir. N izm l-m lk , A lp A rslan ile em s l-m lk N a sr H an a ra
sn d a eliler g id ip -g eld i in e d a ir b ir ta k m h ik y eler a n la tm a k ta d r71, ki bu
m n se b e tle rin s u lta n n l m n e seb ep o la n -so n M v e r n n e h r seferi deil
bu e sn ad a v u k b u ld u u ta h m in edilebilir. T rk is ta n d a d u ru m u n yatm as
yan n d a Bizans im p a ra to ru n u n ark seferin e h a z rla n m a s h ab erle ri d e zaten
su lta n n garp ileri ile u ra m a sn g e re k tirm e k te idi. Seluk d e v letin in a r
ta n k u d re ti sy esin d e de 462 se n e sin d e M ekke em ri A lp A rsla n a eli g n
derip M sr i halfesi n m n a o k u tm a k ta o ld u u h u tb ey i ve A lev ezann
kesip S n n halfesi ve su lta n ad n a evireceini b ild iriy o r ve A lp A rsla n n
him yesin i ta le p ed iy o rd u . A lp A rslan bu h im y e teklifini m e m n n iy e tle
kabl ed ip e m re h ila tle r ve 3 0 .0 0 0 d in a r ih sa n etti; yllk 10.000 d in a r da
g n d erece in i b ild ird i ve M edine e m rin in de ayn eyi yap m asn istedi.
Seluk k u d re tin in y k selm esi ve B izans ta a rru z la rn n a rlam as dolays
ile H aleb M ird s em ri M ah m d d a ayn ek ild e M sr tb iiy e tin i k o p arp
A b b as h alfesi ve Seluk su lta n n m n a h u tb e o k u taca n bildirdi ve bu
h u s u s ta b ir an lam ay a varld. B u n u n la b e ra b e r H a le b de ilik ok kuvvetli
o ld u u n d a n , 19 evval 4 62 cu m a g n , h u tb e n in su lta n n m n a o k u n m a s
ancak H an olu H r n u n T rk ask erleri sy esin d e ve cm iin m u h afaz a
altn a aln m as ile m m k n olab ilm i ve h alk da Ebu Bekirin gelmesi iin A l
muhasara edilmitir n k te si ile ne derece i o ld u u n u b e lirtm itir72. Bylece
S eluklular h im y e sin d e s n n slm iy et y k seld ik e ilik ve H ristiy an lk
d a geriliyordu. B u n u n la b e ra b e r S u riy ede bu ilerlem e ok etin ve ok cep
heli te d b irle r ile m m k n o lu y o rd u . N ite k im H aleb d e ilk Seluk m ed re sesi
A rtu k un to ru n u S leym an tarafn d an , 5 1 0 (1 1 1 6 )da, in ed ilirk en b in a ge
celeri A levler ta ra fn d a n devam l b ir ekilde y k lm ak ta idi ve ancak A rtu k lu

70 bn l-Esr, X, 103 v.d.; N arah, Tarih-i Buhara, nr. Schefer, 49; Mecma ut-tavrih, ayn
cilt, s. 235 v.d.; Avf, Cavmiul-hikayt; Sad Nefisi, Bayhk zeyli, III, s. 1212-1215; Ab u l-Fid, II, 195.
71 Siyset-nme, s. 88-90.
7~ bn ul-'A dm , Trih, H, 16-18; bn l-Esr, X, 21 v.d.; Sibt, 248a; m d ud-dn, 36;
Azim, 181b; bn Kalnis, 98.

SELUKLULARIN YKSELMES

167

em ri, A levlerin reisi e rif Z u h ra b. A l nin tavassu tu n u sa lad k tan son ra


inaat ikm l e d ile b ilm itir73.

8. Anadolu Gazalar ve Bizansn Mukabelesi

A lp A rsla n n K afkasya ve ark A n ad o lu h u d u tla rn d a yapt iki sefer


den de d n A n ad o lu fe tih ve a k n la rn n d u ra k la m a sn a sebep olm ad.
A k sin e b ir y an d an devam l g le r / te y an d a n ay ak lan m alara k atlan T rkm en le rin A n a d o lu ya k am alar b u lk e d e T rk kesfetin i a rttrm a y a ve fe
tih leri g en iletm ey e seb ep o lu y o rd u . B izansllar b u g n e k ad a r iyi m d afaa
ed ilem ey en ve g ittik e teh lik ey e d e n A n a d o lu yu k u rta rm a k iin R om an o s
D iogenes gibi k u d re tli b ir k u m a n d a n im p a ra to rlu k m a k a m n a kardlar.
U zu n z a m a n d a n b eri sefere k m am B izans im p a ra to rla rn a m u k a b il D io
genes M akedonya ve B ulg aristan a sk erlerin i, U z (O uz), F ran k ve V arang
c re tlile rin i de o rd u s u n a alarak, 1069 b a h a rn d a , en fazla istilya urayan
A n taky a is tik a m e tin d e h a re k e te geti. O K ayseriye do ru ilerledike T rk m en ler d e geri ekiliyordu. Bizans o rd u s u K ayserid e n ark -c en u p istik a
m e tin d e y o lu n a devam ed e rk e n O u zlarn N ik s a r (Neokaisaria) igal e ttik
lerini ren d i. Bu seb ep le y o lu n u Sivasa d o ru de itird i. T rk m e n le r ev
rilm ek te h lik e si ile k arlam am ak iin m allarn brak arak kam aya b a la d
lar. F ak at ark a d a n y e tie n im p a ra to r b ir m ik ta rn esir ald; ld rd ve bu
m uvaffakiyet z e rin e te k ra r c e n b a y neldi. Bir k sm k u v v etlerin i d e M alat
ya'ya ve F rat b o y larn a g n d erip a rk a sn e m n iy e te alm ak isted i. Lkin bu
havlid e H as nal (Hapsinal) id re sin d e b u lu n a n T rk m e n le r o n a M alat
yadan d ar k m a frsat v erm ed i. m p a ra to r y o lu n a dev am la M em bic
(Hieropolis) e h rin i id d e tli b ir m u h sa ra d a n so n ra ald. K aam ayan halk,
civar b lg elerin ah lisi e sir ve k ati edildi; k yler yakld. O rad an d a H r n u n az n ce k u rta rd A rth ve A zz e h irle rin i de ele geirdi. A ntakya
du k as H a a tu r (Peht) d a N d ir ism in d e b ir T rk vlinin id re sin d e b u lu n a n
U sf n kalesin i, 1069 M ays so n la rn d a (461 ban balar) zap ted ip ah li
sini kltan g eirm i ve e sir alm t. B izans o rd u su bylece, H aleb e yak la
m ; H aleb em ri M a h m u d ve H an olu H r n ricat e tm iti. H aleb de b y k
b ir k o rk u h k m s r y o rd u . F ak at im p a ra to ru n b yk o rd u su b u ra d a id
detli b ir ala m a h k m old u . G erek ten b ir y an d an M sr ve S u riy ede h
k m s re n ktlk , te y an d an da, k ay n ak larn b e lirtti in e gre, T rk m e n le rin

' 3 bn addd, 24b.

1 6 8

SELUK! III AH TARH

b t n gda m ad d elerin i yok e tm e le ri B izans o rd u s u n d a ok zyiata sebep


oldu. F akat d a h a m h im i, A fin id re sin d e b u lu n a n T rk m e n le r, eski ta k
tik lerin e b av u rarak , im p a ra to ru n n n d e n ek ild ik ten so n ra, te k ra r i A n a
d o lu yu istilya, Sakarya b o y larn d a ilerlem ey e b aladlar. N ih y et A m riyye
(Amorion) e h rin i fe th e ttile r. Bu h a b e ri alan ve b y k b ir te e s s re k aplan
im p a ra to r a rtk d a h a fazla k alam ay arak d n d . F ak at d n n d e o rd u su n u
A n a d o lu d a T rk m e n le re kar d a tt. Bir k sm n H a a tu ra verip K ilikyaya
giren T rk m e n le re k ar g n d erd i. Silifke h av lisin d e p e ria n e d ilen T rk
m e n le r s h ild e n zo rlu k la H aleb e v a rd la r74.
G erek ten A fin im p a ra to ru n h a re k e tin d e n sonra, 461 (1 0 6 9 )'d e slm
ta rih in d e A b b as halfesi M u ta s m (8 3 3 -8 4 2 )n, yine T rk ask erleri ile ald
A m riyye e h rin i feth e tti75. Bu fe tih te im p a ra to ra d m a n b ir Bizans
k u m an d a n (batrk) k e n d isin e y ard m e tti ve M u ta sm z a m a n n d a B izansa
kar z aferler k az a n a n selefi ve ada A fin in h tra sn can lan d rd . A fin bu
m h im ve m s ta h k e m e h rin fe th in d e n so n ra saysz e sir ve g a n im e t ile
d n d . m p a ra to r s ta n b u la h a re k e t ed in ce o rd u n u n tevzii ve perian l
dolays ile A fn a kar km ad. S ib te g re vaktiyle Hazar havlisinde mu
km olan A fin U rfa h av lisin d e k lam ak z e re h a re k e t e tti76. Bylece im p a
ra to ru n b u b y k seferi T rk le rin ile rle m e sin e b ir engel tek il etm ed i. T rk ler surlar b u lu n m a y a n K onya e h rin i de ilk d efa 1069d a fe th e ttile r. Bu
srad a A n a d o lu d a A fn d an b ak a S an d u k ve A h m e d - h d a fetih ler yap
yo rd u . G erek ten bn u l-A d m e gre S an d u k , 4 6 2 sen esin d e, azm b ir as
ker ile R u m d a n H a le b e d n d . M aarra, H am a ve H im s tarafla rn d a k la
d k ta n so n ra e m r M a h m u d d an m al ve h ed iy e alarak te k ra r R u m gazasn a
h a re k e t e tti77. m p a ra to r b iri M an u el K o m n en o s k u m a n d a sn d a Sivasa,
dieri E rm en i F ila re to s k u m a n d a sn d a M alaty aya iki o rd u ev k etti. Bu sra
d a im p a ra to ru n b ir eli ile b irlik te 100.000 d in a r para, 4 .0 0 0 eit kym etli
elbise ve 3 0 0 k a tr h ed iy e g n d erip m u k a b ilin d e b ir su lh tek lifin d e b u lu n

74 bn ul-Adm, Buya, 84b-85a; Tarih, s. 12-15; bn l-Esr, X, 20; Sibt, 239b; Azim , nr.
C ahen, JA. (1938). s. 438; bn Kalnis, 98; M athieu, 101 v.d.; Sryni M ihael, 168,
A bul-Farac, 218; Z onaras, 105a; A ttaliates, 94, 105, 110; Skylitzes, 661, 670, 673; bn
ul-Cevz, VIII, 256; m d ud-dn, 36; Lebeau, XIV. 470-487; Laurent, s. 25.
75 E skiehir-A kehir yolu zerinde, bk. Ramsay, Anadolunun tarih corafyas, stanbul,
1961, s 253.
76 Azim, s. 358; bn ul-Cevz, VIII, 254; Sibt, 242b-243a; bn l-Esr, X, 144; Baybars
M ansr, 280a; A bul-Farac, 218; Z onaras, 105a; A ttaliates, 121 v.d.
77 Buya, 85a; Trih, II, 16.

SELUKLULARIN YKSELMES.

169

d u u rivyeti var ise d e7" b n ast o lm a d ve b ak a bir teebbsle k a r


trlm b u lu n d u u grnyor.

9. Alp Arslanm Anadolu ve Suriye Seferi

Bu su lh te e b b s vrid o lsa d ah i b u n u n g erek lem esi ve devam im


knszd. Z ra n e B izansllar A n a d o lu yu te rk e d e b ilird i ve n e de T rk lerin
d n m e sin e ve b a k a b ir y u rt b u lm a sn a im k n vard. Bu sebeple, A lp A rslan
byle b ir su lh e bal k alsa bile, T rk m e n le ri d u rd u rm a k ve geri ek m ek elde
deildi. B u ndan b ak a D iogenes, ark seferi ta tm in edici b ir n e tic e v erm em i
o lm a sn a ra m en , k e n d isin i kfi d e reced e kuv v etli h isse d iy o r ve A n a d o lu yu
k u rtara c a n a in an y o rd u . B u n u n la b e ra b e r A lp A rsla n n ilk hed efin i de
Bizans deil M sr F tm leri te k il ediyor; A n a d o lu d an esk id e n slm lara
a it ve im d i B izansn elin d e b u lu n a n b lg eleri feth eylem eyi kfi g r y o rd u .
G erek ten B izanslIlarn h c u m la r ve zayflayan F tm lerin ta h rik i k a r
sn d a b ir y an d an H aleb em ri, te y an d a n d a h a m h im o larak M sr veziri
su ltan d v et ed iy o rlard . M sr veziri N a sr d -devle H am d an ile o rd u k u
m an d a n B edr l-C em l a ra sn d a b alay an m cd ele dolays ile vezr, 462
ylnda, E b C a fer M u h a m m e d b. A h m e d al-B u h ryi H aleb kad l n a tyin
ed erk en ayn za m a n d a o n u Seluk s u lta n n a eli gn d eriy o r ve o n a M sr
te slim edeceini ve b u su re tle ilie so n v erilm esin e kararl o ld u u n u bil
d irm e k te idi. F tm le rin am vlisi P ars-to an d a bn H am d a n tarafn t u
tu n c a B edr u l-C em l am a geldi. Bu sra d a F a tm o rd u su n d a k i T rk le rd e n
b ak a S uriy ed e K orl id resin d ek i T rk m e n le r yannda, isyanlara k arp b ir
ksm A n a d o lu ya, b ir k sm d a A tsz v.b. bey ler ile b irlik te Yavgulu (Yavgyya) O u zlar d a b u ra la ra g elm ilerd i. Bu d u ru m ve d v etler dolays ile
Suriye-M sr seferi b y k b ir e h e m m iy e t k azan m o lu y o rd u 79.
A lp A rslan b u seb ep ler ile 1070 T e m m u z u n d a (462 Z ilkade) b y k bir
o rd u ile h a re k e t e tti. slm larn elin d e ve S elu k lularn tb iiy e tin d e k alan uc
e h ri A h la ta geldi. U rfal M e th ie u ya gre, A lp A rslan T u ru l-b e g in l r
ken a ln m a sn vasiyet e tti i M alazgird ve E rci kalelerini s r a tle fe th e tti.
Bu e sn a d a D iy arb ek ir M ervn em ri N izm u d -d n in kardei Said h u z ra
gelerek D iy arb ek ir h k im iy e tin in k e n d isin e v erilm esini d ilem i ve galiba
H o ra sa n Slr ve a rk ad alarn ld rd ve sdk b ir tbi olm ad iin

78 bn l-Esr, X, 144.
79 bn ul-Adm, Buya, 85b-86a; Tarih, II, 18 v.d.; bn M uyassar, 19 v.d.; Azim, s. 359;
bn Kalnis, s. 92-93; bn l-Esr, X, 20 v.d.; Sibt, 248a.

1 7 0

SELUKLULAR TARH

N izm u d -d n e kzan su lta n bu dilei k ab u l e tm itir. Bu seb ep le su ltan


o rd u su ile D iy arb ek ire vard ve D icle z e rin d e Harafyya d en ile n m evkide
o rd u g h k u rd u . Bu h u d u t e h rin in s rla rn h ay ra n lk la te m ed en sultan
ellerini teberrken hisarn talarna ve gsne srd. V ezr N izm l-m lk
M eyyfriknde o tu ra n N izm u d -d n e g n d e rip k ara rn bild ird i. Lkin
em r b y k h ediyeler, k ars ve h e m ire le rin in n iyazlar ile nce veziri y u
m u a tt; so n ra d a A m id (D iy a r-b e k ir)e g id erek su lta n n m e rh a m e tin i k a
zand ve affa nil old u . A lp A rslan, o rd u n u n m asraflar iin, e m rin ta a h h d
eyledii 10 0 .0 0 0 d in a r iftilerd en alacan ren in ce de, halka efkati
dolays ile b u p a ra d an vazgeti. Bylece su lta n D iyarbekir id re sin d e bir
deiiklik y ap m ad an h a re k e t edip B izansllara a it T e lh u m ve Siverek kalele
rin i s ratle d rd k te n so n ra U rfa z e rin e y r d 80.
A lp A rslan 1070 T erin I. (463 ba) de U rfa n n d e o rd u g h n k u rd u
ve b ir m d d e t e h rin te slim in i bekled i. S u lta n d i e r A rap em irleri gibi H alep
em ri M a h m u d u n ve H an olu H r n u n d a h a z r b u lu n m a s iin E b C a fer
B u hryi g n d erd i ise de M ah m u d gelm edi; H r n d a b u srad a lm b u
lu n u y o rd u 81. U rfa (Ruha, E dessa) eski k lt r m erk ezi ve d in b ir m erk ez
o larak m e h r b ir e h ir idi. Bir kaynan riv y etine gre bu srad a eh ird e
8 0.000 E rm en i, 2 0 .0 0 0 Sryn, 6.0 0 0 R u m ve 1.000 F ran k (efrenci) v ard 82.
ehir ok m sta h k e m , m d afaa im k n lar m s a it idi ve B ulgar Basil adl bir
k u m a n d a n n id re sin d e b u lu n u y o rd u . Bu seb ep le U rfa ta k rib e n iki ay s ren
id d etli b ir m u h sa ra y a m u k a v e m e t e tti. Fazla v ak tin kayb m a h z u rlu o ld u
u n d a n ve ehir, m u h sa ra k aldrld ta k d ird e , 5 0 .000 d in a r dem eyi te k lif
etti in d e n su lta n b ir b ar yapp 2 0 kinci K nun 1071 (14 R ebiylhir
4 6 3 )de F rat n e h rin i geti. B uhrl Kad E b C afer M u h am m e d A lp A rsla n a: Efendimiz; nimetinden dolay A lla h a kr ederim. Zr bu nehri ne eski
zamanlarda ve ne de Islm devrinde, kleler mstesna, Trk hkmdar olarak, ilk
defa siz geiyorsunuz dedi. B u n d an h o la n a n S u ltan da b t n em irleri ve
beyleri a rarak b u szleri te k ra rla tt ve k en d isi de A llaha h am d e tti83.
H alep em ri h u z ra g e lm e m e k te in d g ste rd i in d en A lp A rslan, s o n
radan ken d i u n v an ile an lm b u lu n a n , Tell-Sultn (S ultan te p esi) z e rin d e
so bn ul-Azrak, 152b; Sibt, 252a; bn ul-Esr, X, 22; m d ud-din, 35; M athieu, 163 v.d.;
A bul-Farac, 219: T rke A nonim Seluk-nme, E dirne Badi Efendi kitaplar No: 559
(2314) 19a.
81 bn ul-'A dm , II, 19; Sibt, 248b.
8_ Siyar ul-ab al-batrika, Paris, Bibi. N at, Ar., 302, s. 165; Ar., 305 s. 246.
83 bn ul-Adm, Buya, 86b; Tarih, II. 20; bn Hallikn, II, 60; Sibt, 252b-253a; S.A.
Batrika, s. 166-168; M athieu, s. 165; T rke A nonim Seluk-nme, 19b; J. Laurent, Des
Grecs aux C roiss, Byzantion, I, 370-376.

171

SELUKLULARIN YKSELMES

ord u g h n kurarak H aleb 'i m u h asaray a m e c b u r kald. Yavuz S u ltan Selim


de M sr se fe rin d e ayn te p e (S ultan y) s t n d e k ararg h n k u rm u ;
ayn k u d re t ve m a n a sa h ip iki T rk su lta n b u ra d a d a b irlem iti. 1071 N i
san ilk g n le rin d e balayan m u h sa ra u z u n s rd h lde ancak bir g n
h c m yapld. D in d a r su lta n Rumlar karsndaki bu hudut ehrini kl ile
fethetmekten korkarm" d iy erek D iy arb ek ir s rla r n n d e o ld u u gibi b u ra d a
d a gaza m e fk re sin i b elirtiy o rd u . E m ir M a h m u d n ih y et a n n e si ile b irlik te
ve "O uz k y fe tin d e (Ji ziyy ul-guz), M ays o rta sn d a , su lta n n h u z u ru n a
geldi, ve a n n e sin in efaati ile affa nil o ld u . S u lta n H aleb h k im iy etin i tefviz
eden m e n ru n u d a ih sa n e ttik te n so n ra M sr z e rin e y r m e e k arar ver
di. F akat b u srad a idi ki, Bizans im p a ra to ru elisi ile gn d erd i i m e k tu b u n
da Alp A rsla n d an M alazgird, A hlat, Erci ve M em bic e h irle rin in terk in i
istiyor, aksi ta k d ird e b y k b ir o rd u ile h a re k e t edeceini b ild iriy o rd u . G a
zaba gelen A lp A rslan eliyi se rt b ir cevap ile geri g n derdi. F akat im p a ra to r
D io g en esin saysz b ir o rd u ile E rz u ru m (K a lk ala )a doru ile rlem ek te ol
d u u n a d ir gelen h a b e r su lta n te l la n d rd . H alb uki elinin gelii B izanslI
larn ta a rru z ed em ey ecek leri k a n a a tin i v eriy o rd u . Bu d u ru m d a su lta n en
sekin (hassa) a sk e rle rin i y an n a alarak Suriye ve M sr y o lu n d an d n d ve
o rd u su n u n , H alep em ri M ah m u d ile b irlik te, F tm lere kar sefere deva
m n e m re tti. A lp A rsla n n b u s ratli ve tell d n n e a h it olan Bizans
elisi bu hli im p a ra to ra b ir m jd e h ab eri o larak u la trd 84.
A lp A rsla n A fin h a k k n d a m e ra k la bekled i i h ab eri de b u srad a ald.
F ilhakika A h la ta v aran A fin S u lta n a g n d erd i i m e k tu b u n d a : te Rum
lkelerini istil edip byk bir ganimet ile dndm. Rumlar bizimle savaacak kud
rette deildir ifdesi ile zaferlerin d en ald g u ru ru b elirtiyor ve A lp A rsla n
d a m itle n d iriy o rd u 85.

10. El-basan ve Yavgulular Meselesi

A lp A rslan H e m e d a n d a n A n a d o lu ya h a re k e t etti i zam an E l-basan (Erbasgan) d a id re sin d e b u lu n a n Y avgulu (Yavgyya) O u zlarn d an bir tife ile
b irlik te su lta n n n n d e n kap A n a d o lu ya geliyor ve B izansa s n m ak
istiy o rd u . O n u n n e ad, hv iy eti ve ne d e bu tifenin ism i ve m e n e i b u

84 bn ul-Adm, Buya, 86b-87b, 188a; Tarih, II, 20-23; Sibt, 253a-253b; Azim, 359; bn
Kalnis, 99; T rke A nonim Seluk-nme, I9b-20a; A bul-Farac, 220; Bryennios bu eli
nin L. D iabatenis olduunu syler, s. 489; Trk cihan hkimiyeti mefkuresi tarihi, II, s. 78.
85 Sibt (bn Kalnsi) s. 102; T rke A nonim Seluk-nme, 20b; A bul-Farac, 220.

172

SELUKLUI AR TARH

g n e k ad ar m u a m m a o lm a k ta n k m d eildi. A nadolu ve S u riy enin fethi


ve isk n n d a b y k b ir ro l o lan b u tife re isin in ad k ay n ak lard a ok bozuk
yazlm o lm ak la b e ra b e r verilen k ay tlarn m u k a y ese sin d e n b u n u n Er-basgan
(E r-basan) o ld u u an lalm ak tad r. N ite k im b u devirde Y a-syan, Y a-basan isim leri de h e n z Ya-sgan ve Ya-basgar ek lin d ed ir. O, T u ru l b e g in
l m ile b alayan s a lta n a t m c d e le lerin d e S ley m an ta n m ay p E rdem
ile b irlik te K azvine g itm i ve o ra d a A lp A rslan n m n a h u tb e o k u tm u ve
b u h d ise ile ta rih sa h n e sin e k m tr86. Bu seb ep le K azvinde h k m s ren
ve T rk m e n le rin h im y e sin d e n dolay irv n h ta n yllk 3 0 .0 0 0 d in a r v e r
giyi 4 5 9 d a iste y e n Trk El-basann ayn ah s o ld u u ik rd r87. Z ra M n eccim -b an n eseri ile m ey d an a k an Tarih l-Bb gibi eski b ir kaynak
d ier m ellifleri tav zih ve teyid e tti. S ib tin El-basgan o k u n m a s g erek en k a
ytlar y a n n d a yine b u ra d a b ir y erd e El-basn (232b) im ls d a b u n a u y m ak ta
ve bu dev ir isim leri dolays ile so n ek lin te rc ih i lzm g elm e k ted ir. G a rip tir
ki o n u n ism i E rm en i ve B izans k ay n a k la rn d a d a b ak a ek illerd e o lu p (Guedric, Khruc veya Khrisoskl) gibi ad ve u n v a n d a n k elim elerin de izah yapla
m a m tr. B u n u n la b e ra b e r M ath ieu o n u : "Sultan A lp A rslann ailesinden ve ona kar gizli isyan h azrlay an 88 ve B ryennios d a sultann soyundan ve taht ele
geirmek isteyen89 b ir in sa n o larak g ste rm e k le o n u n h v iy etin i b elirtirler.
N ite k im R v en d 90 ve an o n im Seluk-nme91 Er-basgan S eluku n to ru n u ve
Y u n u su n o lu o larak k ay d etm ilerd ir. S elu k u n d ier to ru n la r b ra h im Ynal ve K u talm gibi o d a Seluk d e v le tin in m erkeziyeti g e lim esin d e n
m e m n u n o lm am ; K avurt ile b irlik te 1 0 6 7 de ayaklanm ve K a v u rtu n n
c kuvvetleri b a n d a sa v a m tr92. E ssen A lp A rslan, e n ite si E l-basand a n

86 m d ud-D n, 28; bn ul-Esr, X, 10.


87 Tarih ul-Bb, 13. M neccim -ba gibi byk O sm anl tarihisi Kafkasya tarih in e aid bu
ada kayna (XI. asr) iktibas etm i; im di de V. M inorsky tarafndan (A History o f
Shervian and Darband, C am bridge 1958) neir ve izah olu n m u tu r. Lkin ne n air ve ne
de dier tarihiler El-basan ve Er-basgan'm ayn ahsiyet ve Seluku n to ru n u o ld uunu
anlayam adklar gibi yazm alarda bozuk ekiller alan Er-basgan ad h akknda da vuzha
erem em ilerdir.
88 Chronique, s. 162.
89 Byzantion, XXIII, 485.
90 Rahat us-Sudr, s. 87.
91 Fris Seluk-nme, s. 8.
92 Sibt, 232b.

1 7 3

d ah a evvel p h e eyledii iin, h e m ire si G evher H tu n u K av u rtun y an n


dan g e tirm i ve hir nevi reh in e olarak bir d a h a y a n n d an a y rm a m tr93.
Alp A rslan k arsn d a, K avurt ile b irlik te y en id en E l-basan K avzine
d n m ; 4 5 9 da rv n h 'ta n yllk vergi iste m i ve fakat su lta n n Kaf
kasyaya h a re k e ti ile n n d e n kam ; iki sen e o ralard a kalm ve su lta n
A n ad o lu seferin e knca "Yavgyyadan b ir c e m a t ile b irlik te R u m b eld e
lerine g itm i tir94. Baka b ir yerde A lp A rslandan kaan bu Yavgyyadan bir
ksm da Suriyey i istil e tti ifdesi ile b alay arak H rizm li A tsz id re sin d e bu
Trkmn al-yavgyya, 4 6 2 de, fetih lere g irie re k K uds, R em le ve T aberyeyi alp beyleri a ra sn d a ta k sim e ttile r ve b ir Tkmen beylii k u ru p A bbas
halfesi ad n a h u tb e o k u ttu la r ve F ilis tin d e i h k im iy etin e n ih y e t v e rd i
ler. Bu seb ep le melik u n v an n alan A tsz u z u n h ikyeleri olan b ir m c d e
leden so n ra M sr d a feth e te e b b s e tti95.
Yavgyya h a k k n d a k ay tlarn a devam e d e n Sibt, K avurt ile M elikh a ra
sndaki m c d e le d e E l-b asan n k ars G ev h er H t n d a k o casn d an so n ra
K avurtu d este k le d i i iin N izm l-m lk o n u n m aln ve 5 0 .0 0 0 d in a r n a k
dini m s d e re e tm i ve o d a "R m b e ld e le rin e giden Yavgyyaya y e tim ek
m aksad ile A zerb ay can a h a re k e t e tm i ve b y k vezir, b ir gaile karaca
en d iesi ile, a sk e r g n d e re re k yolda b u m cd eleci h t n u ld rm t r96.
Bir b ak a y erd e "D en ild i in e gre su lta n n (M elik-hn) am cazdesi olan
K u talm olu S leym an S uriyeye in en b u Yavgyyaya m e n s u p tu r ifdesi
ile bu ism in m l ve m n s b a k m n d a n m h im bir kayt d a h a v e rilm e k te
dir. Bu a rad a I. Kl A rsla n n ra n d an A n a d o lu ya g eliinde y a n n d a Yavgyya b o y larn n b u lu n d u u d a k a y d e d ilm itir97. S uriyedeki bu Y abgulu
O u z la rn n re isi A tsz n d a K nk b o y u n d a n (min cl Knk) o ld u u n a d ir
bir kayd98 d a ilve ed e rse k b u Yavgyya a d n n e tn ik bir m n ifde e tm e
diini, b u isim d e b ir T rk m e n b o y u n u n m ev cu t olm adn b e lirtm i ve,
S eluklu h n e d a n n a m e n s u p ve h k im iy e t d v asn a atlan eh zd e ve k e n
d ile rin e bal b o y lara d en ild i in i izah a g elm i b u lu n u y o ru z .

93 Sibt, 219b.
94 Sibt-Kalnis, s. 100.
95 Sibt, Topkap, 2907, XIII, la, 4b, I5b, 23a; bn Kalnis, 108-112; bn addd, am
1963, s. 131, 173, 183; bn u l-A dm , II, 31, 47; bn ul-Azrak, I53b; Azim , 362; b ulbatrika, s. 183.
96 Sibt, 25a; T rke A nonim Seluk-nme, 19a.
97 Sibt, 82a; 193a.
98 bn ul-Azrak, I53b.

1 7 4

SELUKLULAR TARH

S elu k -o u llarn a m e n su p olan Yavgyya a d n n O u zlarn Yva boyu ad n a benzedii ve bu seb ep le Yvak veya Yuvak o k u n a ra k b u n la rn 24 O uz
k ab ilesin d en Yvalar o ld u u d n c e sin in a rtk d o ru b u lu n m a d m eydana
k y o r". Z te n ta rih o ld u u k ad ar filolojik b a k m d an da b u fikrin te yidi
m m k n de ild ir. Z r S eluklular z a m a n n d a o ld u u g ib i100 H riz m h la r
ve M oollar z a m a n n d a d a ism i ok geen Yva b oyu ad n a Yvak ve Yuvak
ek illerin d e ra stla n m deildir. Bu seb ep le Y azcolun u n , sdece b ir bey
tin d e, K nk ile h e n k le tirm e k iin verdii b ir Yvak im l sn a b ir delil nazar
ile b a k la m a z 101. Bylece S eluku n l m n d e n so n ra T u ru l ve ar bey
lere m e n su p T rk m e n le r Seluklular (Selukiyn), d i erleri de bey lerin e nisb etle Ynalllar (Ynaliyn), d a h a k k g ru p la r d a Yamurlular (Yamuriyn),
Kzlllar (Kzliyn) gibi A rslan Yabgu O u z la rn n d a o n u n u n van ile Yabgulular (Ybguyn, Yavgyn, Yavgyya gibi F arsa ve A rapa ek lin d e) adiyle
zik red ilm i o lm as ta b i idi. A rslan Y abgun u n e sir ed ilm e sin d e n ve m e n
su p la rn n d a lm a sn d a n so n ra b u ism in de u n u tu ld u u ve kay n ak lar bu
m n se b e tle ri bilm ed i i ve kavray am ad k lar iin b o zu k yazm a m e tin le rin
istin sa h la r ile o n u Nvgiyn, Nvgiyya, Bdukyya ve b zan d a d o ru olarak
Yavgyn, Yvgyya ek illerin e so k m u o lm a la rn an lam ak m m k n d r. Bu
sebeple su lta n M a h m u d ta ra fn d a n H o ra sa n a n akl edilen A rslan Yabgu
O u zlarn a m u a h h a r kaynaklar, bu ism i ve m e n e in i b ilm ed ik le rin d en , d i
e rle rin d e n ay rm ak iin Irak Ouzlar ad n v e rm itir. T u ru l ve ar bey
lere kar gelen ve b u y zd en o n la rn n n d e n kaan b u O u zlarn ad s o n
ralar b ra h im Ynal, K u talm ve E l-b asan gibi e h zd eler e tra fn d a to p la n a n
m u h a lif ve si O u z la ra d a te m il edildii ve b u m n se b e tle Sibt, K utalm
o u llarn ve o n la r gibi K nk b o y u n d an o lan A tsz d a Y abgululardan say
d ve b u s re tle b u ism in e tn ik deil siys b ir m n ifde etti i an la
lm tr.
A n a d o lu n u n isk n n d a ilk m h im ro l olan b u T rk m e n le rin , 543
(1 1 4 0 )te, b u lk e d e h l Yvgyya ad ile b ir to p lu lu k tek il e tm ele ri ve bu
isim d e m ey d an a k m alar tab i idi. F ilh ak ik a b u sen e bu tife ile R u m lar
a ra sn d a b ir sava o lm u ve T a n rn n y ard m ile m sl m a n la r zafer k a z a n
m tr 102. M o o llarn g eliin d e d ahi M sr ve Suriye a sk e rlerin in n c lerin i,
99

Bu kanaat sahipleri iin bak. F. K prl, Belleten, I, 287; M. Halil Ynan, s. 88; Faruk
Sm er, TM, IX, 153.
100 Kgarl, I, 56, III, 18, 20.
101 Tarih-il-i Seluk, nr. H outsm a, s. 205.
Azim, 214a. M etinde Yadukiyye veya Badukiyye tarzndadr.

SELUKLULARIN YUKSLIMI S

1 7 5

A hlat k ap sn d a b o zg u n a urayp am ve M sra giden H rizm ask erleri ve


"Yavgyn" tek il e d iy o rd u 10. Ayt d ev ird e bn Bbn in a rk A n a d o lu da
syii bozan lar d a "s T rk le r ve Yavgyann h a lefle ri 104 g ste rm e si isim
ve m ev cu d iy etlerin in h e n z kayp o lm a d n ifde eder. A n a d o lu d a Sinop,
O rdu, o ru m , Sivas ve E rz u ru m v ilyetleri d h ilin d e rastlad m z Yav,
Yavu ky a d la rn n b u n la ra ait o ld u u ik rd r.105 N itek im Ouz-tmerim
son k sm n d a Y en g i-k en t yabgular d a Yav eklini alm tr, ki T rk en in
m orfolo jik te k m l n e gre b u n u ta b i say m ak g erek tir.
S elu k lu larn H rizm ve H o ra sa n a g eliin d e n nce Naveg (Yavg) o r
d u su ile A h m ed ism in d e k u d re tli b ir k im se n in 1006 (396) ylnda Bayhak
h avlisin e geld i in e d ir b ir kayd d a b u m n d a m ta l a e tm e k m m
k n d r 106. E ssen b u d ev ird e Y en g i-k en t Y ab g u larna m e n su p O u zlar bu
blgelere geliyor ve a k n la r y apyorlard. V ezr N iz m l-m lk d e Rm gaza
sna gid en ve b u m n se b e tle Nvegiyn a ra sn d a b u lu n a n b ir k im sed e n
b a h s e tm e k te d ir107. B veyhlerden A d d u d -d ev le z a m a n n d a (lm . 983)
g ste rile n b u h d ise d e ve isim d e b ir h a t y o k sa S eluklu ve Y abgulu O u z
larnn e rk e n d e n slm d n y as ilerin e k a rtk la rn a d ellet eder. N ite k im
ar-begin 1 0 1 8 de A n ad o lu ak n m y ap ark en A zerbaycanda T rk m e n le re
rastlam a s Seluk O u zlarn n ok e rk e n M v e r n n eh r g n ll le rin e k a r
arak B izansa k ar gazaya b alad k larn b e lirtir. ran m ellifle rin in b u ism i
anlayam ay arak F arsa N avek(o k )e b e n z e tip o n u Nvegiyn ekline sokm alar
veya istin sa h e tm e le ri seb eb in i an la m a k m m k n d r. F akat b u n u n Farsa
b ir m n a s olm ad gibi T rk e n ile balay an b ir kelim e de b ah is m evzuu
deildir. F arsad a y a m a m n a sn tay an yaveg eer yavga (yabgu >
yavgu)d an g elm i d e ilse o n u n la b ak a b ir m n se b e ti olam az. E ssen bu
Farsa k e lim e n in yavegiyan (yavgyan) gibi b ir cem i ekli de y o k tu r. S ultan
Sancarn b ir m e k tu b u n d a geen yavg k elim esi de n ir tara fn d an a n la l
m a m tr108.
103 Red ud-D n, nr. Q uatrem ere, s. 342; ran tab, s. 721; nirler kelim eyi anlaya
m am tr.
104 el-Evmir el-Aliyye, A nkara, 1956, s. 485; Rvend, s. 340
105 Bk. Kylerimiz, stanbul, 1933, s. 771-772.
106 bn Funduk, 51, 267.
107 Siyset-nme, s. 70.
108 Sad N afs Bayhk, III, 1464. A hm ed A te m erhum , "Y abgulular m eselesi adl m a
kalesi ile (Belleten, say 115, s. 517-525) bizim bu g rm z ten k id ederken tarih
m eselelerim ize asla nfz edem ediini gsterm i, his ve hatalara k urban olarak hazn
bir d u ru m a d m t r. Biz ansiklopedi iin hazrlanan bu eserde daha teferru atl izah

1 7 6

_____________________________________________________ SELUKLULAR TARH

11. Alp Arslan ve Bizans mparatoru

A lp A rsla n n n d e n kaan ve A fin ta ra fn d a n t k ip ed ilen E l-basan b


yk b ir Yabgulu T rk m e n k itlesi ile A n a d o lu ya girdi. B izansn ark o rd u su
k u m a n d a n M an u el K om n en o s, d u ru m d a n h a b e rsiz olarak, Sivasta o n u n
k arsn a kt. E l-b asan iste m e y e re k g iriti i b u sav ata o n u m a l p ve a s
kerleri ile b irlik te e sir e tti. Seluk e h z d e si e sirin e sa lta n a t m c d e lesin d e
yenildiini ve A fin ta ra fn d a n t k ip edildii iin b u ra la ra geldiini, sta n
b u la g itm e k ve im p a ra to ra s n m ak k a ra rn d a o ld u u n u syledii zam an,
M a th ie u n u n ifdesi ile, byle b ir h d ise g r lm em i ve iitilm e m i b u
lu n d u u n d a n M an u el b u n a m k il tla in a n d ve n ih y et o n u n la b ey h d e
savat n an lad . D u ru m m ey d an a knca, galip ve m alp, b irlik te s ta n
b u la g ittiler; Yabgulular yani k ab ilesi ve m iy eti A n a d o lu d a kald, im p a ra to r
D iogenes o n u erefle k ab l e tti ve k e n d isin e b ir vlilik d e v e rd i109.
A fin E l-b a sa n a y e tim e k gayesi ile b t n A n a d o lu yu geerek, rivyete
gre, K adkye k a d a r ilerledi. A fin im p a ra to ra ad am g n d e re re k iki devlet
ve h n e d a n a ra sn d a d o s tlu k o ld u u n u ve b u seb ep le b u seferin d e hi bir
yere tecv z eylem ediini, Y avgulularn (Yvgyya) su lta n n d m a n b u lu n
d u u n u ve B izans to p ra k la rn d a ta h rip eylediklerini, eer im p a ra to ru n
su lta n a b ir d m a n l y oksa E l-b a sa n te slim etm esi gerek ti in i bildirdi.
Fakat im p a ra to r b u teklifi re d d ed in ce A fin geri d n erek , 1070 so n b a h ar ve
knda, m sta h k e m e h ir ve k aleler m ste sn a , b ir ok blgeleri istil e tti ve
ilk defa o la ra k d a o n u n la T rk ak m lar H o n a s (K/onae)a k ad a r ilerledi. Bu
eh ri feth e ttik te n so n ra k b a strd iin ark a doru ekildi. Lkin y k
selen k ar y z n d e n Z a m a n t(P n a rb a )d a d u raklad. "Meryem derbendin d e
o rd u s u n u n sn m a ve iesi iin z o rlu k la r ile k arlat, ve ok l verdi. K ar
larn erim esi ile A h la ta h a re k e t ed erek , y u k a rd a g r ld ze re d u ru m u
H aleb d e b u lu n a n su lta n a b ir m e k tu p la b ild ird i110. Bz slm kaynaklar Af
in in sta n b u l b o azn a k ad ar ilerley iin i birin ci seferine a tfe d e rk en h d i
seleri iyi b ilm e d ik le rin i ve k a rtrd k la rn m ey d an a koyarlar.
Suriye se fe rin d e n so n ra d u ru m u n d a h a d a k t le ti in i g ren im p a ra to r
R o m an o s D io g en es, 1070-1071 k n d a, b y k o rd u su n u h azrlad . O, A n a

lara girem ediim iz iin bu gibi m eseleler zerinde ayr bir aratrm a yapm ; fakat onu
henz basm am bulunuyoruz. Fakat ciddi ilim adam lar iin bu kadar da kfidir.
l09M athieu, s. 162; Bryennios, 485 v.d.; Z onaras, 105b; A ttaliates, 139 v.d.; Sibt, 254a;
TrKe A nonim Seluk-nme, 20a-20b.
110 Sibt-Kalnis, 102; T rke A nonim Seluk-nme, 20b; A bul-Farac, 220; A ttaliates, 140;
Laurent, 25 v.d.

SELUKlULARIN YKSELMES

1 7 7

d o lu yu T rk le rd e n k u rta rm a k ta n b ak a slm lk elerin i istil ve h a tt Sel


uk devletin i d e ta h rip e tm e k m ak sad ile B izans ta rih in in en b yk o rd u la
rn d an birin i ve belki birincisini v c d a g etird i. Bu o rd u B alkan vil
y etlerin d e n , Bitinya, K apadokya, K ilikya ve T ra b z o n b lg e lerin d e n ve E rm e
ni h alk n d an b ak a Slav (R u s), B ulgar, A lm an (G ot), F rank, E rm en i, G rc,
H azar, Peenek, U z (O uz) ve K pak (K um an) c re tli ask e rle rin d e n te re k
k p ediy o rd u . ark m sl m a n ve H ristiy a n k a y n ak la n bu o rd u n u n m ikdarn 2 0 0 .0 0 0 ile 6 0 0 .0 0 0 a ra sn d a g ste rir. Bu o rd u n u n , yine m b al al ol
m akla b erab er, m an cn k , ark, lm c, kazanc, arabac v.b. te k n isy e n
le rin in de 10 0 .0 0 0 kii tu ttu u , k u m a n d a n

(batrk) ve su b ay saysnn

3 0 .0 0 0 e bli o ld u u , silh ve m alzem e tay an arab a la rn 4.0 0 0 , a ltn , g


m ve h a z n e le rin ise saysz b u lu n d u u y azlm ak tad r. H afif svari k u v v e t
lerin d en b ir k sm n tek il e d en U z (G u z )la rn 1 5.000 kii o ld u u rivyeti de
kayda yndr. O rd u s u n u n a z a m e tin d e n m a ru r olan im p ara to r, zaferden
p h e etm ey erek , yalnz A n a d o lu yu k u rta ra c a n a deil slm lk e lerin i de
alacana in a n d n d a n Irak, Suriye, H o ra sa n ve Rey vliliklerini d e k u m a n
d a n la rn a vaad ediyor; cm iler y erin e k iliseler in edilecei rivyet ed ili
y o r111.
m p a ra to r b u m u a z z a m o rd u su ile, 13 M a rt 1071 g n , s ta n b u ldan
h a re k e tin d e n nce, T rk e Seluk-nmeye gre, A yasofyaya gid erek b yk
b ir d in yinde d u a e ttik te n so n ra yola k m tr. Bu o rd u E sk ie h iri geip
K zlrm ak v d isin i t k ip ile Sivasa vard. O ra d a E l-b asan n zaferi d o la
ysyla R u m larn : Ermeniler bize Trklerden daha fazla taknlk ve merhamet
sizlik gsterdiler" ik y etleri ile k a rla a n D io g en es eh ri ta h rip e tti ve pek
ok E rm en i ld rd . E rm en i p re n sle ri A d o m ve A b u sa h l d a Sivasd a n s r
d. K u m a n d a n la rd a n T a rk h a n io te s (T arh an ) ile B ryennios im p a ra to ra Si
vasta veya E rz u ru m d a kalm ay, kyleri ta h rip ed e re k T rk le ri ala m a h
k m etm e i tavsiye ed ecek k a d a r ileri gidiyorlar ve A n ad o lu yu viran eyle
m e k te n ek in m iy o rlard . N ite k im Bizans kaynaklar b aka b ir vesile ile
R u m la rn k e n d i m e m le k e tle rin i y a m a ve ta h rip e ttik le rin i sylyorlar. m
p a ra to r ra n a v arm ak ve su lta n e zm ek k a ra rn d a o ld u u n d a n bu teklifi
kabul etm e d i. Bu seb ep le E rz u ru m a v aran im p a ra to r k en d isin e ark k u v
v etleri ile iltih a k e d en E rm en i B asild en , A lp A rsla n n k o rk u su n d a n Ira k a
ekildii h a b e rin i ald. m p a ra to r E rz u ru m d a bir ksm k u vvet ayrarak
(20.000 zrh l) G rc ista n a g n d erd i ve ark asn em n iy ete alm ay d n d .
111 A ristakes, 142 v.d.; M athieu, 166; bn ul-Azrak, 153a; bn ul-Adm, Buya, 88a, I85b,
I86a; Trih, II, 24 v.d.; Sibt (bn Kalnis) 102 v.d.; Trke Anonim, 21a; bn ul-Cevz,
VIII, 261; m d ud-din, 42; Ahbr ud-Devle, 47; bn ul-Esr, X, 22.

1 7 8

SI I (,UKI III AK ARH

Sicilyad a A rap lara kar sav alard a h re t k azan an U rsel ile T a rk h a n io te s


k u m a n d a sn d a 3 0 .0 0 0 kiilik b ir n c b irli in i d e M alazgirt ve A h lat zerin e
g n d erip o n la ra y o llan am ak, erzak h a z rla m a k ve ta h rib a t yaparak su ltan n
d n n n le m e k vazifesini verdi; k e n d isi de ark a d an b y k o rd u su ile
h a re k e te g e ti112.

12. Malazgirt Meydan Muharebesi

m p a ra to ru n h a re k e ti h ab eri z e rin e A lp A rsla n n H ale p d en , b o z g u n a


u ram gibi, s r atle ark a d n d ve b u seb ep le de F ra t g eerken hay
van larn n o u n u k ay b etti i rivyetleri d o ru o lsa d a 113 o n u n B izans o rd u
su n u n E rz u ru m (K a lk a la )a var h a b e ri ile H a le p te n h a re k e t etti in e d ir
kaytlar vrid o la m a z 114. Z r s u lta n H a le p te, M ays o rta la rn d a h a b eri alp,
bn al-A zrak a gre, M eyyfrikne ve h a tt M u su la k ad a r g itm itir ki, bu
h u su s B izans k aynaklar ile de te yid e d ilm itir. A lp A rslan im p a ra to ru n
E rz u ru m a vard ve ark a d o ru ilerled i i h a b e rin i d e M eyyafrikn (Sil
v a n )d a alm ; b a ta M alazgirt kads o lm ak z e re o hav alid en kalabalk b ir
halk gelip teh lik ey i ve h im y e e d ilm e le rin i su lta n a b ild irm ile rd i. S u ltan da
b u ra d a n E rzen ve Bitlis yolu ile A h la ta k m tr115. K aynaklar o n u n o rad a
az b ir k u v v et ile m u h areb ey i k ab le m e c b r kald, k arsn ve arlklarn
N izm l-m lk ile b irlik te T e b riz e (veya H e m e d a n a) g n d erdii, eh id
o lu rsa y erin e M elik h vasiyet eyledii h u s s u n d a m tte fik tirle r. B u n u n la
b era b er o n u n H a le p te n ay rlrk en y a n n d a b u lu n a n sdece 15.000 h assa
ask erleri ile savaa girdii d o ru de ild ir. stil d a n d n e n A fin in m h im
b ir kuvveti de A h la tta su lta n b e k le m e k te idi. B undan b a k a M ervan em ri
N izm d -d n e ait a sk e rle r ile m a h a ll g n ll le rd e n m re k k e p 10.000
kiilik b ir m s l m a n ve K rt ask eri de o n a iltih a k e tm i ti116. A n a d o lu da
gaza yap an b a k a T rk m e n le rin de sav aa k atld k larn ta h m in etm e k
m m k n d r. H a tt F tm le re kar H alep te T rk o rd u su ile kalan ve sefere
m e m u r ed ilen A y -te k in in M alazgirt sav an d a b u lu n d u u n a d ir bir kayt
o rad a n d a b ir m ik ta r a sk e rin y e titi in i ifde e d e r117. B u nunla b e ra b e r su lta-

112 M athieu, 166-168; Bryennios, 486-489; Z onaras, 106a; A ttaliates, 103 v.d.; Skylitzes,
668-669; L aurent, 58, 76.
113 Sibt-Kalnis, 102; Trke anonim, 20b; M athieu, 168.
114 bn ul-'A dm , II, 23.
115 bn ul-Azrak, 152b-153a.
116 Sibt-K alnis, s. 102; Trke anonim, 21a.
117 M irhw and, IV, 81.

SELUKLULARIN YKSELMI S

179

m n ask erlerin i to p lam ay a frsat b u la m a d a n m u h areb ey i az bir kuvvet ile


kabul e tti in e d ir kay n ak larn ittifak bir p h e u y a n d rm am ak tad r. N ite
kim sava z a m a n n d a ve y ak n n d a yaayan b ir E rm en i yazarn, h e p sin d e n
d ah a itim ad a yn olarak, "sultana it dier kuvvetlerin birlemesi mmkn ol
madndan ifdesi h e r t rl te re d d d g id e rm e k te d ir118. Bu d u ru m d a Sel
u k lu larn 5 0 .0 0 0 civ arn d a o ld u u n a ve B izanslIlarn d a 2 0 0 .0 0 0 d e n aa
b u lu n m a d n a h k m e tm e k y erin d e o lu r. B una m u k ab il B izanslIlarn
600 .0 0 0 ve S elu k lu larn 4 0 0 .0 0 0 e bli o ld u u n a ve d i e r b ir m ellifin de
h e r iki tarafn 6 0 0 .0 0 0 m ik ta rn a k t n a d a ir m b al al ve n isb e ti l
sz veren ra k a m la r d a v a rd r119.
A lp A rslan T rk s s b u lu n a n A h la ta vard zam an T a rk h a n io te s ve
U rsel k u m a n d a sn d a k i B izans n c k u v v etleri d e b u eh re d o ru ilerliyordu.
A n ad o lu g azalarn d a ok h re t k azan an ve A h la ta d n m b u lu n a n Sand u k k u m a n d a sn d a k i Seluk n c leri b u n la r b a sk n a u ratt; o n la r M alatya
istik a m e tin d e katlar; n le rin d e g t rd k le ri b y k b ir h a ele geirildi ve
halfeye ile tilm e k m ak sad ile H e m e d a n a N iz m l-m lk e gn d erild i. S ul
ta n n h e n z g elm em i o ld u u n u san an im p a ra to r keyfiyeti re n m e k istedi
ve E rm en i k u m a n d a n Basil (B asilakis) b u n la rn A h lat g a rn iz o n u n a a it T rk
ask erleri o ld u u n u syledi ve b ir k ta a sk e r ile o n la r z e rin e y r d . F akat
bu k ta tam am iy le im h a ve e sir ed ild i in d e n im p a ra to ra h a b e r verecek bir
k im se k u rtu la m a d . R o m an o s D io g en es M alazg irti ta h rip ve h a lk n b ir k s
m n k atle d e rk e n A lp A rslan d a A h la tta n y u k ar ilerliyor ve iki o rd u u za k tan
b irb irin i sey red iy o rd u . K aynaklarn k ay tlarn a g re iki o rd u M alazgirt A h lat a ra sn d a Rahva ov asn d a, M u ra t su y u n u n b ir k o lu ze rin d e , tbiye
eyliyordu. m p a ra to ru n sa k a n a d n d a A liates, sol k a n ad n d a d a B ryennios
k u m a n d a e d iy o rd u 120.
A lp A rsla n n y a n n d a Sav-tekin, A fin, G evher- yin, T aran g (bn alA d m d e T a ra n k o lu ), S an d u k , S am u k veya S altuk ve A y-tekin b u lu n u
y o rd u .121 A fin ile b irlik te b u dev ir g azalarn d a h re t k azan an A h m ed -h ,
D ilm a olu M eh m ed , T u tu olu (sanld gibi D avdav deil) n u n d a savata
b u lu n d u u n u ta h m in e tm e k m m k n d r. M u a h h a r kaynaklar, M alazgirt
118 A ristakes, s. 143.
119 bn Kalnis, s. 98; bn u l-A dm , Buya, 186a; skenderiye patrikleri tarihi, s. 167.
120 bn ul-A dm , m d ud-dn.
121 bn ul-A dm , II, s. 56. A rap kaynaklarnda Sanduk, Bizans ve E rm eni kroniklerinde
am k olan bu T rkm en beyi bu blge ve devirde m him bir ahsiyet olup o n u n E rzu
ru m da beylik kuran Saltuk o ld uunu sanyoruz. Bu h u su sta bizim Dou - Anadolu Trk
devletleri tarihi (stanbul 1973, s. 3-4) adl eserim ize bak.

1 8 0

SELUKLULAR TARH

zaferin d en so n ra A n a d o lu d a fe tih le r yapan ve d evlet k u ra n , K u talm olu


Sleym an, A rtu k , A h m ed D n im e n d , M engcik, S altuk, avl ve P o rsu k un
d a sav ata b u lu n d u u n a d a ir riv y etlerin i te y it e tm e k zo rd u r. H a tt Sley
m a n n o u lla n ile m h im b ir rol oyn ad kayd d a v a rd r122. F akat b u n lar
ara sn d a K u talm oullar m s te s n a d i e r b ey lerin ve A r tu k u n savata
b u lu n m a s ik tiz a eder.
ki o rd u a ra sn d a k uvvet fark m u a z z a m o lm ak la b e ra b e r B izans o rd u su
din, m illiy et ve m e fk re b a k m n d a n ok h e n k siz ve h a tt b irb irin e d m a n
u n su rla rd a n te re k k p ediy o rd u . N ite k im d a h a ilk arp m a d a T ark h a-n io te s in kam o lm as ve b u n u n z e rin e p h e y e d e n im p a ra to ru n k u m a n
d a n la rn d a n sa d k a t yem ini alarak o n lar te k ra r vlilik v aatleri ile tu tm a a
alm as d a b u d u ru m ile ilgili idi. B una m u k a b il S eluklu o rd u su ok m tecnis, b a la rn d a b y k zaferler k a z a n m gen ve k u d re tli b ir su lta n ile
tecr b eli k u m a n d a n la ra sah ip idi. H ep si Trk slm mefkresi u ru n d a b ir
lem i ve m a l b iy e t h lin d e a k b e tin b y k te h lik e le r ile d o lu o ld u u n u
kavram a sk e rle r idi. B una ra m en azm k u v v et fark dolays ile su lta n ve
ask e rle r y ine d e en d ied ed ir. Bu seb ep le eh itli i gze alan A lp A rslan k e n
d isin d e n so n ra M elik-h iin o rd u s u n d a n sa d a k a t istem i; p ay ita h t ve dev
letin istik b ali iin N izm l-m lk g n d e rm i ve te d b irle r a ld rtm tr. Bu
en d ie d olays ile su lta n h alfen in elisi b n M u h alleb n ile b irlik te Savte k in i im p a ra to ra g n d e re re k su lh tek lifin d e b u lu n m u tu r. Bu su lh te e b
b s m n s e b e ti ile v u k b u la n m z k e re lere d a ir k aytlar ok m h im d ir.
G erek ten , bz sad ak atsizlik b e lirtile rin e ra m en , k u v v etin e m a ru r olan im p a ra to r s u lta n n elilerin e k ab a b ir m u a m e le y ap arak su lh tekliflerini
re d d e tti. S u lta n tek lifin d e d a im b ir b ar ve iki d evlet a ra sn d a d o stlu k k u
ru lm asn ileri s r y o rd u . Bu te e b b sle s u lta n n d m a n n d u ru m u n u
re n m e k isted i i ve elilerd en b u h u s u s ta fay dalanm aa alt rivyeti de
v a rd r123. m p a ra to r teklifi k ab a b ir m u a m e le ile re d d e d e rk e n elilere su l
tan n n e re d e te slim olacan ve d e rh l ad rlarn s k p u z a k lam asn sy
lem e k te ve slm k aynaklar da d a h a ilgi ekici ta fsilt v e rm e k te d ir124. Filha
kika im p a ra to r; sfahan m daha gzeldir, Hemedan m, bana ondan haber verin
diye sorar, b n M u h a lle b n sfahan cevabn verir. m p a ra to r: H e m e d a n n
so u k o ld u u n u ren d ik . Biz sfa h a n d a ve hay vanlarm z d a H e m e d a n d a
k lar ifdesi ile hayal ve g u ru ru n u te k ra r aa v u ru r. T rk elisi de a rtk

122 Sryan M ihael, s. 160.


123 m d ud-dn, 38; bn u l-A dm , II, 27.
124 Z onaras, 106b.

SELUKl ULARIN YKSELM

181

dayanam ayarak: "Hayvanlarnz orada klar; ama sizin nerede klayacanz


bilemem" ta rz n d a ok cidd ve m anl b ir m u k a b e le d e b u lu n u r 125. G r m e
lerin bu m ah iy eti h a k k n d a da m sl m a n ve h ristiy an k ay n ak larn d a ta m
bir m u ta b a k a t vardr. M a th ie u ye g re Bizans ordusundan sultana mektuplar
yazlm ; korkma, ordunun byk bir ksm seninle beraberdir" h ab e rle ri b ild iril
m i ve su lta n d a b u d u ru m u re n m e k iin elileri g n d e rm i tir126. Bir Bi
zans kayna elilerin g eliin d e n nce, Uz (O uz)larn da Trklere (yni Sel
u klulara) bir iaret yolladn ve bu hdisenin imparatora haber verildiini kay
deder127. H d ise am n T rk le rin so y d a la rn a k atlm a lar ile g ereklem i
ve m ill d u y g u lar k e n d in i g ste rm itir. Bu p h e z e rin e d ir ki, D iogenes
yan n d a b u lu n a n E l-b a sa n (Khrisoskl) ayn e n d ie ile s ta n b u la g n d erm ek
l z m u n u d u y m u tu r ki, o n u ilk S elu k lu su lta n S leym an-h z am an n d a
ve o n u n la te m a s h lin d e b ir d efa d a h a greceiz. B izans o rd u s u n d a R u m la ra
ta m d m a n d u ru m u n d a b u lu n a n E rm e n ile rd e n b ak a Bizans k u m a n d a n la r
ara sn d a b u lu n a n re k a b e t ve m n fe re tle r de b u o rd u n u n zaaflar a ra sn d a
idi. Bizans yazarlar zeks ve en erjisi y k sek o lan im p a ra to ru n e tra fn d a
b u lu n a n hyin ve d alk av u k larn te sirin e k ap ld n d a b elirtirle r. Bu d u ru
m a ra m en D io g en es elileri k ab a b ir ek ild e geri g n d erilip tek lifleri re d d e
d erk en y ine d e z aferd en e m in b u lu n u y o rd u .
A lp A rslan red cevabn, 2 4 A u sto s 1071 aram b a g n , alnca ok
z ld ve m u k a d d e r a rp m a iin h azrlk larn ikm le g iriti. S u lta n n
im am B uhrl M u h a m m e d b. A bd l-m elik: Ey sultan! Sen A lla h n baka
dinlere zafer vaadeyledii slmiyet urunda cihd yapyorsun; btn mslmanlar
minberlerde sana dua yapt cuma gn savaa giri. Ben, Tanrnn zaferi senin
adna yazdna inamyoruml2i deyip b ir k e r m e t m jd esi ile A lp A rsla n n
m an ev iy atn y k se ltti. slm d n y a sn n k ad eri ile ilgili b ir m ey d an m u h a
reb esi iin halfe de, b t n slm lk eleri cm ile rin d e o k u n m a k zere, u
d u a m e tn in i h e r ta ra fa g n d erd i: Allahm ! slmn sancaklarn ykselt ve hayat
larn sana kulluk iin esirgemeyen mchidlerini yalnz brakma; A lp A rslan d
manlarna muzaffer kl ve askerlerini meleklerin ile teyid eyle; zra o senin rzan
kazanmak iin varm, cann ve her eyini fedadan saknmyor; o senin yolunda ve
dininin stnl iin nasl cihd ediyor ise sen de onu bylece koru; dmanlarn
kahret! H alk a h ita p e d en k sm n d a da: Ey m sl m an lar! T em iz b ir kalb ile

125 bn ul-Azrak, 153a.


1-6 Chronique, s. 166.
127 Z onaras, 106a.
128 m d ud-dn, 41; Ahbr ud-devle, 49; bn ul-'A dm II, 27; bn ul-Esr, X, 22.

1 8 2

SELUKLULAR TARH

s u lta n a d u a ediniz; k fr n k k n k azm ak ve slm n b ay raklarn y celt


m ek iin y alv arn z d iy o rd u 129. B t n slm d n y a sn d a o k u n a n ve yk selen
bu d u a n n d a S eluklu o rd u s u n u n e d erece ev k len d ird i i ta h m in edilebilir.
A lp A rsla n n y ap tk lar d a b u m an ev havay k u v v e tle n d irm e k te so n d e
receyi b u lu y o rd u . F ilh ak ik a o, a ra m b a g n re d cevabn alnca o rd u su n u
p u su (kemin) tara y erletird i; b t n tb iy e te d b irle rin i ald ve d m a n ta ra s
su d a giriti. P e re m b e g n cu m a sa b a h n a k a d a r te k b ir sesleri, davul, b oru,
h ay k rm a v.s. g r lt le ri ve o k y a m u ru ile B izans ask erleri u y k u su zlu k ,
k o rk u ve ak n lk iin d e brak ld . H e n z cid d b ir arp m a o lm a m t. A lp
A rslan cu m a g n ask e rle rin i toplad ; a tn d a n in e re k secdeye vard: Ya
Rabb! Seni kendime vekil yapyor; azametin karsnda yzm yere sryor ve senin
urunda savayorum. Ey Tanrm! niyetim hlistir; bana yardm et; szlerimde hilaf
varsa beni kahret! s zleri ile d e rin im a n n n g ere ini y ap arak b an y erden
kaldrd. S o n ra d a b ey lerin e ve a sk e rle rin e b u in an ve k a h ram an l n yce
liini g ste re n u h ita b e d e b u lu n d u : Burada A lla h dan baka bir sultan yoktur;
emir ve kader tammyle onun elindedir. Bu sebeple benimle birlikte savamakta, veya
savamamak iin uzaklamakta serbestsiniz d edi. Bu im an l ve heyecanl s z le r
d e n so n ra b t n a sk e rle r A sla e m rin d e n ay rlm ayacaz cevabn verince
h e p b irlik te a latlar ve m u h a re b e n in a k b e tin d e n en d ieli o ld u k lar iin de,
so n ayrl o lm as ih tim ali ile v ed latlar. S u lta n beyazlar giydi, a tn n k u
tan larn sk t ve eski b ir m n d e tin e g re de atnn kuyruunu balad.
E lindeki o k ve yayn b rak p kl ve to p u z (debbs)u n u ald. B t n ask erleri
de ayn eyi yapp k a d e r g n n e h azrlan d lar. A tn a b in en bu b y k ve k a h
ram an su lta n u so n v asiy e t-h it b e d e b u lu n d u : Ey askerlerim! Eer ehid olur
sam bu beyaz elbise kefenim olsun. O zaman rhum gklere kacaktr. Melik-h
yerime tahta karnz ve ona bal kalnz. Zaferi kazanrsak nmzde ok hayrl
gnler olacaktr130.
Bylece m a d d -m a n e v h a z rlk ta n so n ra a rtk m u h a re b e balyor; T rk ler A llah ve te k b ir sesleri, k s ve b o ru g r lt le ri ve hay k rm alar ile h a re
k ete geiyor ve d m a n h c m a k k rty o rlard . G erek ten de kuvvet azl
dolays ile h c m u n d m a n ta ra fn d a n y ap lm as ta h rik edilecek ve ile rle
dii ta k d ird e T a ra n k n k u m a n d a sn d a p u s u la ra y erletirilen m h im bir
kuvvet ark a d a n sa ld ra ra k B izans o rd u su a k n a evrilecek idi. N ite k im

1-9 Ahbr ud-devle, 47-49; bn ul-Adm , Buya, 188a.


1,0 Ahbr ud-devle, 49 v.d.; m d ud-din, 41 v.d.; bn ul Cevz, VIII, 262; Sibt-Kalnis, s.
103; bn ul-Esr, X, 23; A b u l-Farac, 220; Mirhvvnd, IV, 80 v.d.. A t kuyruu balam a
ananesini Kgarl (I, 472 tercm e) ve Dede Korkut da kaydeder (s. 63, 64).

SELUKLULARIN YKSELMI S

183

im p a ra to r da b ir ka g n p u su d a sessiz ve h a re k e tsiz kalan T rk o rd u s u n u n


bu tah rik h cu m lar k a rsn d a o rd u s u n u h a re k e te geiriyordu. D iogenes de
h azrlan rk en , ad r-k iliscd e, pap azlarn id are e tti i b ir d in yinde ve d u a d a
b u lu n d u k ta n so n ra B izan s-o rd u su an sesleri ile h c m a geti. Bylece iki
tarafn g r lt le ri ve to z b irb irin e k a ra ra k ta rih in b y k b ir d n m sava
veya m ey d an m u h a re b e si b alam t. T rk le r b u ra d a d a ta tb ik e ttik le ri eski
ta k tik le rin e gre sa h te b ir h c m d a n s o n ra ek ilirk en d m a n ilerlem ek te
id i131. S elu k lu lar kuvvet azln b u ta k tik ile gideriyor; sa f h lin d e m u h a
rebeye y an am y o r ve b u n d a m uvaffak o lu y o rlard . F ilh ak ik a R u m lar ile rle
yince p u su la rd a b u lu n a n T rk k t'a la r ark a d a n an b ir sa ld ra geerek
d m a n b ird e n ak n l a u ra ttla r. T am b u sra d a idi ki k a n a d larn ula
rn d a b u lu n a n U z (O uz) ve P eenek s v arileri, evvelce bildird ik leri ve k a
rarla trd k la r zere, m sl m a n rk d a la rn n safna getiler. Bu hd ise
B izanslIlar b s b t n a rtt ve c e s re tle rin i k rd 132. Bu m n O u zlarn
reisi T am adl b ir bey o lu p b y k h iz m e tin i y a p t133.
E rm eni k ay n ak larn n , aka itira fta n sa k n m a la rn a ra m en , ada bir
m ellifin im p a ra to ru n b u e sn a d a seb ep siz y ere Ermeni askerlerine ve m ille ti
n e fk e le n d i ib a re s i134 o n larn d a, d a h a n ce o ld u u gibi, sava z a m a n n d a
d a k a tk la rn a d el le t ediyor. N ite k im tarafsz b ir m e llif olan Sryan
M ihael Bizansllarn bozuk mezheplerini kabule zorladklar Ermeniler muharebede
srtn evirerek katlar ifdesi ile b u d u ru m u t e yid e tm i tir 135. Bu s re tle
im p a ra to r o rd u s u n u n d a lm ak ta ve T rk le rin d e evkle ve s ratle sald r
m a k ta o ld u u n u g r y o rd u . O, ilk b o z g u n a u rayan sa k an a d a sol kanadd an y ard m y e titirm e e alyordu. Y edek k u v v etlerin k u m a n d a n p ren s
A n d ro n ik o s D u k as d a im p a ra to ru n ld n iln ed erek m u h a re b e sa
h a sn d a n u z a k la t. A lp A rslan b izzat m u h a re b e y i idre ediyor; b irlikleri
yokluy o r ve h a tt b zan d a a rp m a la ra k atly o rd u . Bu atlg a n lk ta n en d ie
ed en A y-tekin, s u lta n n n n d e y er p erek , o n d a n slm lara acm asn ve
v c d u n u k o ru m a s n niyaz e d iy o rd u 136. Bu ak n lk iinde im p a ra to ru n ,
k a ra rg h n a ve h z in e le rin e d o ru ekilm ee b alam as ise ta m b ir dala
sebep o ld u . B u n u n la b e ra b e r im p a ra to r b izzat k a h ram an c a d m e k te n de
saknm ad ; klcn k u llan d . F ak at n ih y e t le vakti balayan m eydan m u
131 bn u l-Adm, Buya, 89a; Trih, II, 28; Bryennios, 492; A ttaliates, 157.
132 A ristakes, s. 144; M athieu, s. 169; Z onaras, 106a.
133 A ttaliates, s. 158.
134 A ristakes, 144.
135 Chrornique, III, 169.
136 Mirhvvnd, IV, 81.

184

SELUKLULAR TARH

h a re b e sin in ak b eti akam leyin belli o lm u tu . m p a ra to r ve k u m a n d a n la r


esir edildi. G eceleyin d evam e tm e sin e ra m en d e sava bitm i; esir, l ve
frr olarak sab ah ley in a rtk b ir Bizans o rd u su k alm am t.
A lp A rsla n a im p a ra to ru n da e sir edildii h a b e r verildii zam an o b u n a
in an m y o rd u . B izan sa g id en eli h e y e tin d e b u lu n a n la r ta ra fn d a n ta n n m
o lm asn a ra m en te re d d t devam ediyor; h a k k n d a t rl hik y eler n ak le
d ilen Sad u d -d n G evher A y in in k le le rin d e n Sadi ta ra fn d a n y ak alan m
b u lu n u y o rd u . F ak at e sir R u m g e n e ra lle rin in ve h u s siy le n c le r ile b irlik te
ve ilk defa e sir ed ilen B asilakisin g ste rd i i t z im p h eleri g id erm iti. Alp
A rsla n n im p a ra to ra ok licen ap lk la m u a m e le e tti in d e slm ve h ristiyan kaynaklar ta m b ir ittifa k h alin d ed ir. F ilh ak ik a R o m an o s D io g en es h u z ra g etirild i i z am an su lta n o n u k u cak lam ve: mparator! mteessir olmay
nz; insanlarn maceralar byledir. Size esir deil byk bir hkmdar muamelesi
yapacam s zleri ile o n u teselli e tm i tir. S u lta n im p a ra to ra h u s u s b ir adr
k u rd u rd u ; h iz m e t ile r verdi ve o n u erefli b ir m isafir gibi a rla d 137. S u ltan
im p a ra to r'a E l-b a sa n n teslim i ve b a r tek liflerin i re d d i seb ep lerin i so ru n ca
o da: Ey Sultan! senin memleketlerini almak iin ok para harcadm; trl rklardan
asker topladm; zafer mmkn olmad; kendim ve memleketim esir oldu. Kader byle
imi; imdi isnatlarn brak ve istediini ya p diye vekarl b ir cevap verdi. S ultan:
b en b u d u ru m a d s e id im sen ne y a p a rd n su alin e de: "d m a n a yapl
m as gerek en i y a p a rd m cevabm aln ca A lp A rslan sam im ve vekarl dav
ra n d n d a n dolay o n u ta k d ir etti: im di san a n e yapacam sa n y o rsu n
sualini tevcih e tti. ih tim a li v rid g ren im p a ra to r yle m u k a b e le etti:
Beni ld re b ilirsin ; b u kasap iidir. Z aferin i g ste rm e k zere ben i e h irle
rin d e d o la trr ve satarsn ; bu d a s a rra f iid ir. nc ih tim ali sylem ek
ise, bir hayl veya d elilik o lu r dedi. A lp A rslan b u n u re n m e k iin srar
edince o da: b en i ta h tm a ide ed ersin ; sa n a d o st kalr, yllk vergi d e r ve
se n in n ib (p atn can)in o lu ru m . ardn z am an ask e rle rim ile gelir, h iz
m e t ed erim . Beni ld rm e k te n san a b ir fayda y o k tu r. A ksine yerim e b ak a
sn im p a ra to r yaparlar; o d a san a d m a n o lu r dedi ve bu h le m u h a re b e
ile deil k u m a n d a n la rn n h iy n eti ile d t n a n latt. S u ltan b u n u n z e
rine: Ben A lla h a, muzaffer olursam, sana iyi muamele yapacam ahdetmitim.
Allah iyilik dnenlerin arzularn yapar. Bu sebeple benden greceiniz muamele bu
nc ktan bakas olmayacaktr d iyerek b y k l n ve asletin i g sterd i.
Bu esir m isafirin i g n lerce arlayp teselli e tti. N ihyet eski T rk u s l n e

137 Z onaras, 107a; Bryennios, 404.

SELUKLULARIN YKSH M I M

1 8 5

gre: kanlar ile k a rd e o ld u k la rn a d e l le t e d e n bir m u a h e d e im z a la d la r18.


Bz m u a h h a r kaynaklarda su lta n n im a m n n e sir im p arato ra, sem b o lik
m nd a, b ir sille v u rd u u , s u lta n n b u n d a n m te e s s ir olm as z e rin e im a
m n b u n u k fr tezlil i in y ap t n syledii, b u n a m u k ab il d e Alp
A rsla n n Bir kavmin byne, zelil olduu zaman merhamet ediniz a ta s z ile
cevap verdii rivyeti v a rd r139.
S u ltan ile im p a ra to r a ra sn d a yap lan m u a h e d e -n m e n in m ah iy eti ve
m ad d eleri bize ok d a n k ve kifyetsiz b ir ek ild e in tik al e tm itir. B u n u n la
b e rab e r im p a ra to ru n fidyesi iin 100.000, B izansn d a yllk h ara o larak
3 6 0 .0 0 0 d in a r dem eyi, evvelce slm lara a it b u lu n a n A ntakya, U rfa, M em bic, A h la t ve M alazgirt b e ld e le rin in S elu k lu lara terk in i, slm e sirle rin in
iadesini, ta le p h a lin d e a sk e r k u v v et g n d erm ey i ve kzn d a su lta n n o lu n a
verm eyi ta a h h t eyledii p h e g t rm e z . A rista k e sin fetih ed ilen yerlerin
T rk le r elin d e kalaca n a d air ifdesi b t n ark A n a d o lu yu m l n e
alm ak ta d r, ki e s se n esk id e n slm lara a it m a d d e de bu m n y a g elm ek te
ve T o ro s da lar-M alaty a ve E rz u ru m h a tt te sin i iine a lm a k ta d r140. Bu
m u a h e d e B izans tam am iy le S elu k lu lara t b i b ir lk e h a lin e g etiriy o rd u .
N ite k im yllk vergi ve a sk er y ard m h iz m e ti y a n n d a im p a ra to ra giydirilen
h ila tle r de tam a m iy le tb iiy eti ifde ed iy o rd u . G erek ten Z o n aras, D iogen e s e b a rb a rla ra m a h s u s b ir elb ise (h ilat) g iy d irildi dem ek le b u n u g ste
rir, slm k aynaklar ise tafsilt v ererek im p a ra to ra kab (kaftan) ve kalansuva (klh) g iy dirildiine, h u s siy le z e rin d e kelime-i ahadet b u lu n a n bir
sancak v erild i in e d air kaytlar b u n u d a h a iyi b ir ekilde a y d n latm tr.
B u n u n la b e ra b e r Bizans k aynaklar yine d e bu m u a h e d e n in hay siy et krc
olm ad n ve s u lta n n im p a ra to ru erefi ile m te n a sip b ir ek ild e yolcu
etti in i yazyorlar, ki b u h u su s d o ru o lm ak la B izans im p a ra to ru n u n ta m b ir
tbiiyeti k ab u l etti i ik rd r. A m a B izans m elliflerin e m a h su s m n sz
b ir g u ru r ve te vilin b u ra d a d a m ey d an a km as d ik k a te y n d r141. G erek
te n A lp A rslan , im p a ra to ru iki T rk beyi k u m a n d a sn d a b ir k ta ask e r ile
yola k o rk e n k e n d isin i - b izzat b ir fersah m esafeye k ad ar g t rm ; o n a
10.000 d in a r d a yol h arl v e rm itir. m p a ra to r T rk ask e rle rin in him 138 bn ul-Cevz, VIII, 262-263; Sibt (Kalnis) 103; bn ul-Adm, Buya, 89b, Trih, II, 2930; Ahbr ud-devle, 52; m d ud-D n, 43-44; bn l-Esr, X, 23; bn addd 82a; - 82b;
A ristakes, s. 147; M athieu, 169; Sryan M ihael, 170; A bul-Farac, 221-222. Eski T rklerin and im ek sretile m u ah ed e ve yem in yapm alar ve karde olm alar u sl ve ina
nlar iin bak. Trk cihan hkimiyeti mefkresi tarihi, II, s. 132.
139 Aksaray, s. 17.
140 A ristakes, s. 147.
141 Z onaras, 107a; Bryennios, 494.

1 8 6

SELUKLULAR TARH

yesinde E rz u ru m yolu ile h a re k e t e tti. M u a h e d e -n m e n in bize ok eksik


o larak in tik al e tti in e d air en iyi b ir delil de, p h e siz, E l-b asan n te slim in e
a it b ir kaydn m e v c u t o lm a m a sd r142.
M alazgirt zaferi T rk , slm , B izans ve h a tt d n y a ta rih in d e , d o u r
d u u ok m ll ve devam l n eticeleri itib ar ile, b y k d n m n o k ta
la rn d a n b irin i tek il eder. Bu m ey d an m u h a re b e si ve zaferin m s te s n a bir
e h e m m iy e t tad z a m a n n d a d a an la lm ve b u seb ep ile slm d n y a
sn d a b y k b ir b ay ram sevinci y aratm ; e n lik le r y a p lm tr. A lp A rslan,
b a ta halfe o lm ak zere, h e r tarafa fe tih -n m e le r g n d e re re k m jd e h a b e
rin i v erm itir. H alfeye g n d erilen fetih-nme 12 Eyll 1071 (13 Z ilk ad e 463
g n Kaim b iE m rillah ta ra fn d a n saray d a to p la n a n b t n dev let erk n ve
b y k le r n n d e m e r sim ile o k u tu lm u ve tebrikler yaplmtr. B adad ehri
g r lm e m i b ir ekilde s slen d i; zafer taklar k u ru ld u ; alglar aln arak halk
sokaklara d k ld . Bylece ta rih te ilk defa b ir B izans im p a ra to ru n u n esareti
ile n e tic e le n en b u m u h te e m zafer e h e m m iy e ti ile m te n a s ip o larak te s id
edildi; b ay ram ve en lik ler y a p ld 143. A lp A rsla n H e m e d a n a d n n c e b a ta
h alfen in elisi ve m e k tu b u o lm ak zere b iro k h k m d a rla rn gnderdii
eli, te b rik ve h ed iy eleri k ab u l e t t i 144. slm n z u h ru n d a n b eri byle b ir z a
ferin k azan lm ad k an a a ti b e lirtilirk e n 145 b u h u s siy e ti dolays ile, H azreti m er z a m a n n d a B izansllara ve S asan lere k ar k a za n la n Y erm k ve
K adisiye gibi b y k z aferler de h e sa b a k a tlm tr. Bu seb ep le d e v rin irleri
A lp A rsla n te b rik ve m e th e d e n k asid eler y a z m la rd r146. Bu zaferler nasl
A n a d o lu n u n T rk le re a lm asn a ve yeni b ir y u rt sah ib i o lm a la rn a sebep
o lm u ise, b u n d a n ta k rib e n b ir a sr so n ra, 1 1 7 6 da, II. Kl A rsla n n im p a
ra to r M an u el K o m n e n o su b u n a b e n z e r b ir b o z g u n a u ra tm a s ve e sir alacak
b ir d u ru m a g e tirm e si de ylece T rk le rin A n a d o lu d a a rtk b ir v ata n k u r
d u k la rn a ve B izanslIlarn d a b u lkeye te k ra r sahip o lm a h ay lle rin e eb e
diyen v ed e tm e le rin e d e l le t ediyordu.
M alazg irtte ve im p a ra to ru n o rd u g h n d a elde ed ilen h a z in e le r ve ga
n im e tle r de s o n su z d u r. Ele geen a ltn ve m c e v h e ra t d n d a g m , ga
zilere rtl ile d a tlm ; M alazgirt ve A h la t h alk serv etlere k a v u m u ve z e n
142 bn ul-Cevz, VIII, 264; Sibt (Kalnis), s. 104. Baybars M ansur, 185a; A b u l-Farac,
222; bn Kalnis, s. 99; Trke anonim, 22a-24a; Red ud-D in, 37-38; bn Kesr, XII,
101; L aurent, s. 95.
143 bn ul-Cevz, VIII, 264; Sibt (Kalnis), s. 104.
144 Ahbr ud-Devle, s. 53; M irhw and, IV, 82.
145 bn ul-Adm, Buya, 187b.
146 bn l-Esr, X, 23; Baybars M ansur, 187b.

SELUKLULARIN YKSII MI S

18 7

gin lem iti. m p a ra to ru n k o u m ve e er tak m lar d a altn idi. G a n im et b o l


luu dolaysiylc zrhl bir d in ara, on iki m ifer (tulga) 1 /6 d in a ra d
m t 147. Z aferin v u k b u ld u u Rahva ovas M alazgirt n n d e , M u ra t su y u
n u n bir kolu z e rin d e o lu p 148, b u ras eski slm g azilerin d en M lik b. A b d u l
lah n, 1 4 6 (7 6 3 )de, k u rd u u k ararg h dolaysiyle m e h r id i149. Bu m n
seb etle baz kaynak ve te tk ik le rd e g r le n Z ah v a veya Z a h o ek ille rin in bir
istin sa h h a t s o ld u u n u ve baz ara trc la rn d a b u haty te k rarlad n
belirtm eliyiz. S u b h an d a n n M alazg irte b ak an im al e te k le rin d e Sultan ve
Ziyaret te p e le rin in isim leri b u sav an b ir h tra s o lm ald r. M u h areb en in
A h lat-M alazg irt a ra sn d a R ahva o v asn d a ve n e h ir y ak n n d a cereyan ettii
h ak k n d a k ay n ak lar b irleti i h a ld e M a th ie u M alazgirt civ arnda Dogodaph
(T ugtab) m evkii ad n v e rir150. Z aferin A u sto s ay n d a ve C u m a g n n d e
kazanld h a k k n d a ittifa k v arsa d a ayn kanc g n o ld u u ihtilafldr.
bn ul-C evz, S ibt ve b n K esr 26 A u sto s z e rin d e b irleti i h a ld e d ier
kaynak lar 6, 16 ve 19 A u sto s z e rin d e dalr. ark kaynaklar h a k k n d a
salam b ilg ilere sah ip b u lu n m a y a n J. L a u re n t151 b u so n ta rih i kab u l e tm itir.
H albuk i M k rim in H alil Y nann rak am h a ta la rn n te s b iti152 ve b izim de
te ferru a tl a ra trm a la rm z n teyidi sy esin d e 2 6 Austos Cuma g n n n
k a tiyeti m ey d an a k m tr. T rk iy e de e sk id e n -b eri bu g n n u m m o la
rak kab u l ed ilm i o lm as isab etli b ir b u lu veya te s d fte n b ak a birey d e
ild ir153. M alazg irt m ey d an m u h a re b e sin in ta rih neticeleri ok b y k o lm u
ve b ir d n m n o k ta s tek il e tm itir, ki o n u n azm n etice lerin i b u ra d a g s
te rm e k m m k n deildir.

13. Alp Arslann Trkistan Seferi ve Anadolunun Fethi Emri

S eluklu su lta n b u b y k zaferi m te a k ip H e m e d a n a ve sfa h a n a


d n d . T e b rik iin gelen tb i e m r ve h k m d a rla r, elileri k ab l e tti ve

147 bn ul-Azrak, I45b; m d d-dn, s. 43; Ahbr ud-devle, s. 51.


148 Yakut, IH, 108.
149 bn ul-Esr, V, 232.
150 Chronique, s. 169.
151 s. 43.
152 Anadolunun Fethi, s. 79.
153 M alazgirt m uharebesi hakknda u tetkiklere de baklabilir: CL C ahen, "La C om pagne
de M antzikert d aprs les sources m u su lm an n es, Byzantion, IX (1934). s. 613-024; M.
Halil Ynan, Anadolunun Fethi, 74-80; . Kafesolu, "M alazgirt, A, VII, s. 242-248
(ksa b ir toplam adr.)

188

SELUKLULAR TARH

devlet ileri ile u rat. H alfenin, Badad a h n e si A y -tek in 'in o lu n d an


ikyeti ze rin e , A y-tekin y erin e S ad ed d in G ev h er yin Badad ah n eli in e
tyin edildi. K alabalk b ir ask erle B adada g id en G evher ynin idresi
syesinde ah lk ve n iz m n dzeld i i ve h re tin in yayld rivyet ediliyor.
Bir m d d e t so n ra d a H alfe v ezirin in o lu A m d d -d e v leyi N i p rd a b u
lu n a n S u lta n a g n d erip kzm o lu n a n ik h la d 154 H alfenin elisi d n te
sfah a n a u ray arak v eliah d M elik -h a g n d e rile n h ilatle ri ta k d im etti.
S u ltan N izm l-m lk , ita a tsiz lik te b u lu n a n F azlyaya k ar g n d erd i ve
Seluk veziri o n u esir alarak S u lta n a g t r d 155.
A lp A rslan b u sra d a R o m an o s D io g e n e sin a k b etin i ren in ce ok m
te e ssir old u . G erek ten T rk m u h afz ktasiy le T o k a ta v aran im p a ra to r o ra
da, kendi m a l b iy eti h ab eri ze rin e , M ihael D u k a sn ta h ta karldn
rendi. Seluk k talarn geri g n d e rirk e n , ta a h h tle rin e sa d ak a t g ste ren
im p a ra to r S u lta n a T o k a tta to p lad 2 0 0 .0 0 0 d in a r p a ra ile 7 0 .0 0 0 d in a r
k y m e tin d e b ir ta k m a ltn eya g n d erd i ve yazd b ir m e k tu p ta d a o n a
a rtk ta h tn eld en ktn ve d ah a fazla b ir k u d re ti olm ad m bild ird i. O ra
d a kei k y fetin e g iren D io g e n e se yeni im p a ra to r b ir kalede deil b ir m a
n a strd a o tu rm a s g erek ti in i ih ta r e tti. B u n u n z e rin e 3.0 0 0 k iilik b ir k u v
vet top lay arak K ilikyaya g itti ise de D u k a sn e m ri ile E rm en i p re n si Sen a h e rib ta ra fn d a n gzleri k r edildi. D io g en es bu feci d u ru m u d a S u lta n a
bildirdi.
A lp A rsla n n k e n d isin e b ir m e k tu p y azarak bizzat gelip y ard m edecei
de rivyet ediliyor. F ilh ak ik a ok h id d e tle n e n S u ltan a rtk B izans ze rin e
y r m e k ve Anadolunun fethini tamamlamak k a ra rn d a idi: Bu g n d e n itib a
ren R u m larla m e v c u t su lh so n a e rm itir. A rtk h aa ta p a n la r ld r lece k ve
m e m le k e tle ri istil o lu n a c a k tr d e d ik te n so n ra beylere ve a sk erlere u h ita
b ede b u lu n d u : "Bundan byle arslan yavrular olunuz; yeryznde, gece - gndz,
kartal gibi uunuz ve Rumlara merhamet etm eyiniz156 em ri ile h e m d e n im
p a ra to r h a k k n d a m e rh a m e t ve te e ss rle rin i, h e m de A n a d o lu n u n feth in i
iln ediy o rd u . N ite k im b ir B izans m ellifi de: S ultan, D io g en e sin l m
ile b ar a n la m a sn n b o z u ld u u n a h k m e d e re k ask erlerin i B izans ey let
lerin in fe th in e g n d e rd i. T rk le r o g n e k a d a r u laam ad k lar y erleri igal
e ttile r; o n la ra k ar k im se m u k a v e m e t g ste re m e d i 157 diyerek b u d u ru m u

1,4 m d d-dn, s. 44-45; bn l-Esr, s. 24; bn l-Cevz, VIII, s. 272-273.


1x5 bn s-Esr, X, 24; Bak. Blm III, bahis 4.
156 A ristakes, s. 147; M athieu, s. 170; A b u l-Farac, s. 223.
157 Z onaras, s. 108a.

SELUKLULARIN YtJKSI I MI S

189

teyit eder. Bylece Trkler, trtk karlarnda bir Bizans ordusu kalmad iin,
ordular ve halk kitleleri halinde Anadolu'nun fethine ve isknna balarlarl58.
A lp A rslan A n a d o lu n u n feth in e e m ir v e rd ik te n ve o rd u sevk e ttik te n
so n ra T rk ista n seferin e km ak ve b u sefer d n n m te a k ip b izzat An a d o lu ya g irm ek m e c b riy e tin d e idi. Seluk su lta n n 1072 E yll so n la rn d a
(465 M u h arrem ) 2 0 0 .0 0 0 kiilik b ir o rd u ile M v e r n n e h r seferin e z o rla
yan seb ep d m d , K arahanl h k m d a r, em s l-m lk N asr H an ile o ulla
r a ra sn d a v u k b u la n savalar idi. F ilh ak ik a H an ile A lp A rsla n n olu,
H rizm m eliki lyas (d ah a nce A rslan A rg u n idi) veya T o h a rista n m eliki
Ayaz a ra sn d a m u h a re b e ek sik o lm u y o rd u . H a n n T rk ista n ta ra fn d a b u
lu n d u u b ir srad a A yaz B uhr ve S e m erk an d taraflarn a ak n lar yapm idi.
Bu istil h a b e ri z e rin e d n e n h an A yazn a sk erle rin i b o zm u ; b ir ksm n
esir alm ve ld rm t . Bu h d ise le rd e k a rd ei A yaza y ard m etti i iin
k arsn k en d i aley h in d e ve k ard ei le h in d e c a su slu k la ith a m e d e n N a sr H an
n ih y et o n u d e re k ld rm t . te k z n a k ar yaplan bu h d ise ve bu
tecv zler A lp A rsla n T rk ista n seferin e m e c b r e tm i ti159. Bu N a sr H an
K arahanl h k m d a rla r a ra sn d a k lt r ve im a r faaliyetleri ile ta n n m b ir
h k m d a r idi. B u h r d a em s-b d n m ile b y k b ir m a m re yapm ;
o n u n su rla rla evrili, iin d e saraylar, baheler, h av u zlar ve bir d e gzel hay
vanat bahesi v c d a g e tirm i ve b u n a d a G o n k160 (K oruk) adn verm i; Bu
h r d a 461 (1 0 6 8 )d e in a etti i cm ie S e m e rk a n d d a ile n en m u h te e m
m ih rb , m in b e r ve m a k s rey i g etirip k o y m u tu r161. 'A vfn in b ir hikyesi
H a n n iyi b ir a sk e r o ld u u n u d a g s te rir.162
A lp A rslan k ay n ak larn s u stu u M v e r n n eh r seferine b u sebeple, g iri
iyor ve T rk is ta n h a n la rn d a h a sk b ir tb iiy ete alm ay d n y o rd u .
O rd u s u n u in a e ttird i i gem ilerle, 2 4 g n d e (Sefer aynda), C ey h u n n e h
rin d e n k ary a geirdi. Seluk a sk erleri K arahanl lk e sin d e ilerlem eye b a
lad ve h a tt baz k ay tlara gre B u h rya k a d a r u la tla r163. R ivyete gre
h alk S e m e rk a n d d a cm ilerd e to p la n p A lp A rslan aleyhinde o k u m ay a ve

158 Bundan sonras iin bak. Blm VI, bahis 1.


159 A bu'l-Farac, 223-224; M neccim ba, Cami d-dvel, tere. N er. N. A tsz, stanbul
1840, s. 9.
160 Bugn de A nadolud a koruk, koru olarak ok kullanlan bu kelim e hakknda: Kgarl;
kor, Beylerin korusu, I, 313. Cihn-gu, III, s. 313. Trih-i Gazat, s. 343; bak.
Q uatrem ere, Hist. Mongols, s. 137-138.
161 N arah, Trih-i Buhara, ner. Schefer, s. 27-28-49.
162 Cavmi l-Hikyat, Bayhk zeyli, III, s. 1212.
163 bn ul-Cevz, VIII, 277; bn l-Esr, X, 25; bn l-Adm, 190b.

1 9 0

SELUKLULAR TARH

b edduay a k o y u lm u la rd r. K aynaklarn kify etsizliine ra m en K arahanllarn bir m u k a v e m e ti gz k m y o r; yalnz B arzam kalesi in ad la dayanyordu.
Kale m u h afz Y u su f H rizm d a h a fazla m u k a v e m e tin im k n sz o ld u u n u
d n e re k b ir su ik a sd a k a ra r verdi. Y u su f so n gece ikili ve arkl bir e len
ceyi m te a k ip , ele g em esin diye k arisiy le b irlik te o cu u n u ld r p
sabahley in te slim old u . S u lta n n, g n lerce m u k a v e m e t eden Y u s u f a, teslim
old u u ta k d ird e kaleyi k e n d isin e verm eyi v ad e tti i rivyet ediliyor. Y usuf,
21 Birinci T e rin 1072 (6 R ebilevvel 4 65) g n , S u lta n 'n h u z ru n a
karld z am an ayaklarn p m ek b ah n esiy le y ere k a p an m ve izm esin d e
gizledii ba k ararak A lp A rsla n a sa ld rm ve y a n n d a b u lu n a n G evher
yini de y a ra la m tr164. M u a h h a r kay n ak lard a, yapt zu l m le ri ve huz ru n d a h a k a re t eylem esi dolaysiyle, S u lta n n Y u s u f u ok ile n ia n alm ak
su retiy le ld rm e k isted i i, isa b e t e ttire m e d i in d e n frsat b u la n Y u s u fu n
S u ltan z e rin e saldrd rivyetleri m asal m a h iy e tin d ed ir. Baz kaynaklar
kale m u h afzn B tn g ste rm e k te ve b u h u s u s M a th ie u n u n tasv ir etti i
tip e u y g u n g e lm e k te d ir165. Y u s u f u n D ey lem li o ld u u n a ve sa lta n a ta gz
d ik m i b u lu n a n K avurt bey ile ilgili b u lu n d u u n a d air bak a b ir m sta k il
k aynan rivyeti de b u h u s s u te yid e tm e k te ve k en d isin i feda e d e n bir
d m a n l n seb eb in i m ey d an a k o y m a k ta d r166. F ilhakika o n u n K arahanllara m e n s b iy e tin e d air k a y tla r167 b u n isb e tin ailev deil, siyas ve d in ol
d u u n u g ste rir ve b tn h v iy etin i d e itirm e z . Z ira S eluklularn slm
d n y asn ar ilik(G u/t-i ia)d en te m iz le m e le ri B tnleri d a h a o zam an
gizli te k il t k u rm a a ve T rk -slm n iz m n a ve b y k lerin e kar suik asd lar te rtib in e ev k etm i ve b y k A lp A rslan da b u n la rn h y n e tin e u ra
m tr. A lp A rslan ald y aran n arliyle an cak d rt g n yaam ve 25
kinci T e rin 1 0 7 2 (1 0 R ebilevvel 4 6 5 )d e p e re m b e g n h a y ata gzlerini
y u m m u tu r168. Bir k sm kay n ak lar Seluk o rd u s u n u n C e y h u n u g eiinden
so n ra bu n e h ir z e rin d e b u lu n a n B arzam k alesin i k u a tt n sylerler. Fa
kat k alen in H riz m de, C rcn iy eye b ir g n l k m esfed e b u lu n d u u n u
g ste ren k ay tlar v a rd r169. K alenin S elu k lu lara a it olan H rizm de b u lu n
m as H a n n b u havliyi istil e tti in e d ellet eder. M elik -h n 482
164 M athieu, s. 171-172; V ardan, s. 180.
165 bn Kalnis, s. 106; skenderiye patrikleri tarihi, s. 168.
166 skenderiye patrikleri tarihi, s. 168-169.
167 bn l-Adm, Buya, 190b.
168 Ahbr d-devle, 53-54; m deddn, 45-47; Rvend, 120-121; Reidddn, 40-41; Sibt,
XIII, 4b, 13a; bn l-A dm , Buya, 100a; Mirhvvnd, IV, 83; Gaffar, 55b. Evvelki bask
larda hicr tarih kayd doru iken kinci T erin yanl olarak Birinci T erin km t.
169
N arah, s. 61; Idris, fr. tercm e Jaubert, II, 192.

SELUKLULARIN YKSELMES

191

(1 0 8 9 )de Se m erkan d fethini bir iii ile tebrik eden M u izz "b a b a s T a n r
dan S e m e rk a n d a lm ak istedi; A lla h b ab a sn n iste d iin i o lu n a ve rd i170
dem ektedir.

14. Alp Arslann Tarih ahsiyeti ve Eseri

A lp A rslan S elu k lu larn Ali T ek in ile sav atk lar sra d a 4 2 0 veya 421
(1 0 3 0 )de d o d u u n a gre (424 rivyeti de v ardr) l m n d e 42 veya 43
y and a b u lu n u y o rd u . M ervde m elik o larak h k m s rd m d d e t istisn a
ed ilirse sa lta n a t an cak d o k u z yl devam e tm i ve bu d evrede m isli g r lm e
m i zaferler kazan m ; am cas ta ra fn d a n k u ru la n Seluk m p a ra to rlu u n a
ok d a h a fazla b ir genilik, k u d re t ve h a m e t k az a n d rm tr. K udreti,
s ratli fetih leri ve d e rin m an dolaysiyle A lp A rslan ile O sm an l p d ih
Yavuz S u ltan Selim a ra sn d a ok b e n z e rlik le r b u lu n m a k ta ve bn K em alin
Yavuz h a k k n d a syledii az zaman ire ok i etm iti m sraiyle balayan k
tas Seluk s u lta n n d a ok gzel ifde e tm e k te d ir. Bu k u d re ti ve m e fk resi
dolaysiyle A lp A rsla n Cihn hkimiyeti uurunu ta m tr. l m n d e n nce:
Bir tepe zerine geldiimiz zaman ordunun azametinden ve askerin okluundan
dolay altmda yerin titrediini hissediyor ve kendi kendime ben Dnya sultan(M elik
d-dnya)ym; bana kimsenin kudreti yetmez. Bu ordu ile ini dahi fethederim,
dedim. Bu gurur yznden imdi bu ciz duruma dtm. Halbuki herhangi bir sefere
giriirken daima Tanrdan yardm dilerdim s zleri ile h e m bu u ru n u , h e m de
im n n ve cih an g irlik d vasn b e lirtm itir. N ite k im z am an n d a d a k e n d isi
n e Cihan Sultan u n v an v e riliy o rd u 171.
H k m d a rla r a ra sn d a o n u n k a d a r d in e ve cihda bal olan yok id i172. M sl m a n m ellifleri ta ra fn d a n o n a v erilen Adil S u lta n (Sultan uldiT) ve F e tih B abas (A b u l-feth) lk ab lar H ristiy an k ay n ak larn a k ad ar
y ay lm t.173 Bu h v iy eti dolaysiyle h k m d a rla r ta rih in e ve erat ilim
lerin e ok m erak l idi. Y ksek seciyesi ve h id le rin e sadkati syesin d e h
k m d a rla r k olaylkla o n u n t b iiy e tin e g iriyordu. D evlet id re sin d e re k a
b e tle r ve d e d ik o d u la r k a rsn d a te sirle re k aplm azd. B irgn n am az k
larken , N izm l-m lk aleyhinde, n n e k o n u la n b ir ju rn ali o k u d u k ta n so n
ra vezirine: Eer doru sylyorlarsa ahlkn dzelt; eer iftira ediyorlarsa onlar

1711 Bayhk zeyli, III, s. 1285.


171 m deddn, 47; bn ul-Cevz. VIII, 279; bn l-Esr, X, 25; Ahbr d-devle, s. 54.
i7~ bn l-Adm, Buya, 188b.
173 Sryan M ihael, 170-172.

1 9 2

SELUKLULAR TARH

a f eyle ve bu gibi eylerle uramaya vakit bulamamalar iin onlar mhim ilerle
uratr" tavsiyeleri y ksek ah lk ve id recili in e gzel b ir d e lild ir174. Eski
h k m d a rla rn ve b u ara d a G azneli S u lta n M a h m u d u n olu M es d nezd in de bile hafiyesi ve a h sn a bal hafiye te k il t o ld u u h ald e A lp A rslan
hafiyelie e h e m m iy e t v erm ed i ve bunlar dostlarmdan kt, dmanlarmdan iyi
haberler getirerek beni dostlarmdan uzaklatrmaya ve dmanlarm yanma sok
maya sebep olurlar d n cesiy le v ezirin in te k lifle rin i k ab l e tm e m i ti175.
Alp A rslan ok m e rh a m e tli ve efk atli idi. D v n n d a fakirlerin isim leri
ve m aalar yazl idi. R am azan d a y o k su lla ra 1 5 .000 d in a r d a trd . Sarayda
fakirlere y em ek d a ta n ve g n d e elli k o y u n k esen b ir a h a n e vard. Eski
T rk a n a n e sin e gre, em r, bey ve a sk e rle re b y k ziyfetler (taylar) verir
saraya aid a ltu n ve g m eya y a m a e d ilird i (Farsasi: T n -iya m a )'76. Bu
s re d e G k -t rk le rd e T rk devleti te l k k isin e gre H kan ve S u lta n la r gibi
A lp A rslan d a m ille tin b abas (Velyet-i pederne) sfat ve vazifesine gre
h a re k e t e d e rd i177. A lp A rslan, T u ru l-b e g gibi, ok d in d a r idi; h k im iy et ve
sa lta n a tla rn n slm iy etin ve S n n ili in zaferin e bal b u lu n d u u n a in a n
yor; b u d in ve m ill vazifeyi h aleflerin e ve O sm an l su lta n la rn a m r s b ra
kyordu. O: Ka defa syledim; biz bu lkeleri silh kuvvetiyle aldk. Temiz
mslmanlarz ve bidat bilmeyiz. Bu sebeple Allah hlis Trkleri azz kld ifde
siyle S elu k lu larn b u im n ve siy asetlerin i b e lirtirk e n lh bir vazife ile hare
ket ettiklerine ve b u n u n m k fa tn g rd k le rin e de inanyorlard. E rd em beg,
farkna v arm ad an , B tn b ir k tip (D ih -h u d Yahya) k u lland iin S u ltan
on u azarlam ; D eylem li ve R fzleri k u lla n m a m alar iin d e e tra fn a n a si
h atle rd e b u lu n m u tu r 178. Bylece gizli h v iy et ve m a k satlarla alan m frit
i ve B tn fe sa d n n k en d i dev letleri, slm d in ve m ed en iy eti iin tek il
etti i teh lik ey i d a h a o z am an k av ram t. B u n u n la b e ra b e r o n u n b u d in d a rl
bak a d in le re k ar m sa m a h a ve a d le tin e engel deildi. H ristiy a n lar en
b y k m a l b iy eti A lp A rsla n d a n g rd k le ri h alde devrin B izans, E rm en i
ve Sryni k ay n ak lar o n u n ad aleti ve y k sek nsan vasflarn v m ek te
m tte fik tirle r.

174 bn l-Esr, X, 26; bn u d -Adm, 189b.


175 Siyset-nme, 67; m deddin, 65.
176 T rke Toy: Kgar. III, 103; R edddn, T ahran tab , I, 36-38.
177 bn l-A dm , 189b; bn l-Esr, X, 26; m deddn, 42; Ahbr d-devle, s. 54. Bu h u su sta
tafsilt iin bak. Trk cihn hkimiyeti mefkuresi tarihi, I, s. 102-111.
178
N izm l-M lk, Siyset-nme, s. 139-140; M. N izm ud-dn, Introduction to the
Jawamil-hikyat, GM., 83, 204; bn l-md, azart az-zahab, s. 295, 302, 312.

SELUKlUl ARIN YKStlM I S

1 9 3

Bu byiik ve gen insann a h d e ti, sa rsn ty a m eydan v erm e m ek m aksadyle, bir m d d e t gizli tu tu lm u , h a b e r yaylnca b t n slm d n y as yasa
g irm itir. H alfe 21 Birinci K nun 1073 (8 C em aziyelevvel 4 6 5 )d e kard
em ir-nm e(tevfe)de S u lta n n slm iy ete yapt h izm e tleri, R u m la ra kar
kazand zaferleri b elirtiy o r ve halk d a m te m yapm aya d vet ediyordu.
H alfe ve veziri sarayda tziyeleri k ab u l iin m te m m e r sim in e o tu rm u ;
S u ltan n h e m ire si, H alfen in zevcesi, k e n d isin i yerlere atm ; B adad ar
lar b ir h afta kapal k a lm tr179. H ak im S e n ye a it b ir k asid en in : Gklere
ykselen A lp A rslann ban grdn. M erve gel, onun toprak olmu vcduna bak:
ne ay gibi parlak yz, ne altnda at ve ne de elinde dizgin kalmtr!" k tas ta rih
k ay n ak lard a d a te k ra rla n m tr180. A lp A rsla n G aziye ait m e n k ib e le r 613
ta rih in d e bile S ic ista n d a y a y o rd u 181. Gazi ve ehit" A lp A rsla n n b y k
ta rih ah siy eti, d in d arl ve gazalar o n a k e r m e t ve k u d sy e t atfe d en bir
tak m riv y etlerin m ey d an a k m asn a seb ep o ld u . B u nlardan b irin e gre,
H o rasan l n geerk en a sk e rle rin su su z k alm as S u ltan m u z ta rib etm i
ve o ta n a (Ser-perde-i hss) ekilm i; am an d eti icabnca, "ban ap
A llah a snm ; az so n ra yaan bol y a m u r syesinde ask e r ve hayvanlar
teh lik e d e n k u r tu lm u tu r 182. Kafkas seferin e M elik -h n M ery em -n in m u h sa ra sn d a ciz kalm as ve gece b ir zelzele ile su rlarn yklp fe th in m m
k n o lm as d a o n u n kerametine a tfe d ilm itir. M alazgirt m u h a re b e sin d e n nce
elim siz ad in in o rd u d a n k arlm as z e rin e S u lta n n m d ah alesiy le Kay
serin b u kle v astasiy le e sir ed ilm esi m m k n d r szyle te k ra r ask er
arasn a aln m a s ve R o m a m p a ra to ru n u n o n u n tarafn d an y ak alan m as da
b ir kaynak ta ra fn d a n o n u n kerameti o larak g s te rilm itir183.
T u ru l-b eg z a m a n n d a balam ak , fak at d a h a ziyde A lp A rslan ve M elik-h z a m a n n d a g en ilem ek zere slm d n y a sn m e d re se ve zviyelerle
d o ld u ru r; lim lere ve eyhlere vakflar ve m a a lar tah sis e d ilirk e n su lta n la r
m efk re le rin in icabn yapyor; a sk e r k uvvet y an n d a b ir fikir ve m efk re
o rd u su v c d a g e tire re k h k im iy e tle rin in m an ev te m ellele rin i k u ru y o r-

179 bn l-Cevz, VIII, s. 277; Sibt, XIII, 14a; bn l-Esr, s. 25.


180 Rvend, s. 121; Czcan, s. 298; E. G. Browne, Literary history o f Persia, II, s. 180.
181 Czcan, s. 298.
182 m n T rkler gibi m slm an evliyas ve byk eyhler de ba ap A llah'a dua edi
yorlard. N itekim A k-em settin stan b u l m u h sarasnd a adrnda byle d u a etm i ve
fethin g n n Kuran yeti ile Sultan M ehm ede teb ir etm i; M evlna C elleddinin
cenazesine katlanlar da ba ak m ersim de bulunm ulardr.
183 Gaffr, Nigristan, s. 54b-55b.

194

SELUKI ULAR TARH

la rd 184. lk Seluk m e d re se si T u ru l-b e g z a m a n n d a N i p rd a yaplm ;


Alp A rsla n n d a 1 0 6 7 de B adadd a y ap trd Nizmiye medresesi h e r sn f
in san n b u lu n d u u b y k b ir m e r sim le alm tr. slm d n y a sn n d ier
e h irle rin e d e te m il ed ilen b u m e d re se le r ilk d efa vakflarla yaayarak ta h s i
li m eccan iletiriy o r; m d e rrisle re ve taleb ey e m a a la r ba lan y o rd u . D evrin
Eb sh ak iraz, G azali ve E b B ekir gibi b y k lim le rd e balayan
te d risa t B adad N izm iy esin in ilm i seviyesini g sterm e e k fid ir185. Alp
A rsla n n k sa s re n su ltan l z a m a n n d a im r faaliyetleri d e m h im o l
m u tu r; rnm - A zam t rb e si, K t (H rizm ) cm ii, N i p ru n adyh k a
lesi o n u n eseri id i186. N izm l-m lk iird e n h o lan m a d h ald e A lp A rslan,
h e m e n b t n S eluk h k m d a rla r ve beyleri gibi, irleri h im y e e d e rd i187.
Top (G y), k ab ak (polo) ve o k u lu k ta n h o la n rd . U zun boyu, kvrk
byklar ile T rk rk n n gzel b ir rn e i idi. B anda u z u n b ir ta ta rd 188.
l m y ata n d a bile ok sevdii, g vendii ve b u sebeple de e rk e n d e n veliah d yapt M elik -h n sa lta n a t iin ir d e sin i ve em irlerin in b ia tin i te k
rarla m ve b u eb e d ay rln d a alayarak o n u d ev letin e rk n n a e m n e t
etm i, d i e r oullar ve k ard ei K avurt h a k k n d a d a v asiy etlerin i yap
m tr189. B abasn n ask eri ve a m casn n d a siyasi d e h sn b irle tirm i b
y k b ir in sa n o larak ta rih e m al o lm u tu r.
A lp A rslan G azin in M ervd eki t rb e sin i ziy ret ed en ir H ak im Sen ye aid o lu p ta rih k ay n ak lard a k ay d ed ilen k a sid e sin d en m e h r k ta sn n
terc m e si u d u r:
A lp A r s la n n gklere y kselen bam grdn,
M e r v e gel ve onun toprak olm u tenine bak:
N e kem eri st n d eki y ld z, ne ay g ib i pa rla k y z
N e a ltn d a k i at, ne de elindeki d izg in kalm tr!

184 Siyset-nme, s. 145.


185 Bak. A sad Tala, La Madrasa Nizmiyye et son histoire, Paris 1939, s. 108. Alp A rslan
N iprda fakir talebeye y u rt ve m aa tahsisile balayarak m alnn onda birini m ed re
se inasna sarfettii syleniyor (Zekeriya Kazvin, sr ul-bild, s. 412).
186 bn H allikn, II, 61; Hvvndmir, Masir l-Mlk, Brit. Mus. Or. 3643. 94a.
187 ahr-makale, s. 42.
188 Rvend, 117; R ed d-dn, s. 30.
189 bn l-Cevz, VIII, 279; bn l-Esr, X, 26; M athieu, 172.

IV.

BLM

S E L U K L U L A R IN A Z A M E T D E V R

1. M elik-hm Saltanat, ve D Hdiseler

A lp A rsla n n b y k m ir sn a sah ip o lan M elik-h z a m a n n d a (10721092) S eluklu m p a ra to rlu u en g en i ve k u d re tli seviyeye erim i; slm
dnyas d a en m e su d d e v irle rin d e n b irin i y a a m tr. A lp A rsla n n l m
z erin e N izm l-m lk n y k sek id resiy le ta h ta karlan M elik-h, gen
old u u (sanld gibi 18 deil 20 y a n d a o lm ald r) ve am cas K irm an m e li
ki K avurt-beg n a m z e d o larak b ekledii iin c l su m te k ip a sk e rlerin m a a
700 .0 0 0 d in a r a rttrlm ve em irle re ok m al d a tlm tr. B u n u n la b e ra
ber yine d e o rd u d a K avurt ta ra fta rlar o k idi ve k e n d isin e m e k tu p yazp o n u
ta h ta k m a a d v et ediy o rlard . Bu seb ep le N izm l-m lk te d b ir alm a k ta
ve t A n a d o lu n u n G arp u larn d a fe tih le rle m eg l olan A rtu k -b e g i bile
m erk eze a rm a k ta k u s u r etm e d i. Bylece K avurt (Kara A rslan) Rey isti
k a m e tin d e h a re k e t e d e rk e n M elik h d a o rd u siy le o n a kar y r d . Hem ed a n civarnda, 1 0 7 3 de, v u k b u la n sava, b y k vezirin m h ir n e idresi
ve iltih a k la ra frsa t v e rm e d e n h c m a g em esi syesinde zaferle n eticelen d i
ve rakibi K av u rt-b eg oullar ile b irlik te e sir edildi. ir K atrn E m r Savte k in i en b ir iirin d e A rslan B assiryi esir, A b h azlar kati ve Kav u rtlu la r (K avurdiyn) k a h r eylediini ve z lf n g ren le rin h a s ta ol
d u u n u s y lem ek s u re tiy le 1 o n u n b u sav atak i h iz m e tin i b elirtir, ki zaten
S av -tek in in m d d-d ev le lkab d a K av u rtu n lkab o lu p bu zafer m n
sebetiy le k e n d isin e v e rilm itir. M elik -h ta ra fn d a b u lu n a n A rtu k ve A rap
em irle rin in de h iz m e ti b y k o lm u tu r2. B u n u n la b e rab e r a sk e rler a ra sn d a
ik t (nn-pre) ve m aa (cmeg) lerin a rttrlm a s b ahanesiyle balayan g r l
t le r ve Yaasn Kavurt beg!" n id la rn n y k selm esi yine de te h lik e n in zil
olm ad n g ste riy o rd u . Bu seb ep le ad rd a m ev k u f tu tu la n K av u rtun,
yayn kirii ile yok e d ilm esin i z a ru r kld. K avurt taraftarl, o n u n m e ziy et
leri y an n d a, M e lik - h n genlii ile ilgili idi.

1 Divn Katran-i Tabriz, Tebriz 1333, s. 147-148.


Anonim Seluk-nme, s. 15.

1 9 8

SELUKLULAR

M clik-h bu m k e m m e l neticeyi eld e e tm e k te k i dirayeti ve h izm eti dolaysiyle N izm l-m lk te k ra r v ezirlik m a k a m n a tyin ed erk e n o n a ok
s t n selh iy et ve sfatlar verdi. K en d isin a z e rin d e boncuk ve m ce v h e rat
b u lu n a n diviti, h ilat ve T s vilyetini ik t o larak v erd ik te n so n ra by k
veziri k e n d isin e Ata-beg yapt, ki b u m ak am T rk le re m a h su s idi. O n a A tabeg, lig, A ta-hoca, B yk-hoca (FFce- buzurg) lak ap larn tefviz e tti3. F akat
A lp A rsla n n N izm l-m lk d a h a evvel M elik -h a A ta-beg tyin e tti
ine d a ir kaytlar g z n n e alrsak b u sefer b u n la rn oaltlp teyid ed ilm i
o ld u u n a h k m e tm e k d a h a d o ru o lu r4. H alfe de, m ta d ve m an ev o to rite
olarak, M elik -h n sa lta n a tn ta sd ik e d e n ahid-nme ve sanca, Badad
ah n e si Sad d -d ev le G evher yin ile b irlik te g n d erd i. G evher yin, ilk
Seluk beyleri ve h a tt h n e d a n a m e n s u p o lm ay an baz vezir ve e m rle r gibi,
nam az v a k tin d e (S u ltan larn b e v akit) k a p sn d a n b e t ald ryordu, ki
h k im iy etin feodal p a r a la n m asn a d el le t e d e n b u us l, b id at saylarak kal
drld ise de y in e de b ak alar b u n a devam etm i; H alfenin veziri ve N izm
l-m lk n olu, D iy arb ek ire e m r ty in ed ilen eski vezir F ah r d-devle
C eh r ve S an carn veziri T o g an -b eg e k ad ar bu d e t y a a m tr5.
A lp A rsla n n l m ve M elik -h n K avurt ile m cd elesi K arahanllarn ve G azn elilerin S eluklu h u d u tla rn a te c v z lerin e frsat verdi. F ilhakika
S e m erk an d h a n em s l-m lk N a sr iki d ev let a ra sn d a ih til f m ev zu u olan
T irm iz i igal ve Belh b lg esin i istil e tti. S u lta n n kardei A yazn, 10.000
svari ile, 1073 b a n d a T irm iz i k u rta rm a te e b b s m uvaffakiyetsizlie
u ra d k ta n b ak a k en d isiy le b irlik te ask e rle rin in ou d a C ey h u n n e h rin d e
b ouldu . Ayn ta rih te G azn eliler de T o h a ris ta n istil edip bu b lg e n in m elik i olu p Emr l-mer lkabn tay an M elik -h n am cas O sm a n esir
aldlar. Bu seb ep le sa lta n a t e m n iy ete alan M elik-h ilk seferini b u tarafa
yapt. S u lta n n h a re k e tin i ren en G azne h k m d a r k o rk u su n d a n O sm a n
se rb e st b rak t gibi m u azzam h ed iy eler g n d e re re k su lh ve sh riy et ta le
b in d e de b u lu n d u ve teklifleri k ab u l e d ild i6. M elik-h am cas ile k a r
lanca o n a h rm e t g ste rd i ve k en d isin i V alv lic(K unduz)a m elik tyin

3 bn l-Cevz, VIII, 278; bn ul-Esr, 27; Mirhvvnd,

Dstr l-Vzer, 156.

4 Mirhvvnd, IV, 82; N asr d-din Kirman, Nasim l-Eshar, T ahran 1333, s. 49;Siysetnme zeyli, s. 27 Anili Sam uel, trc. Brosset, s. 455.
5 m d ud-dn, 53, 73, 75; bn ul-Esr, X, 31, 38, 44; Ahbar d-devle, 58; bn ul-Cevz, IX,
0; Sibt, 15a, 46a; Akil, sr ul-vuzera, 236.
6 M brek-hn, H indistan hkm dar em seddin l-tu tm u nm na yazd Adb ulhurb adl eserinde M elik-hn bu seferi, G aznelilerin hediyeleri ve shriyet talepleri
hakknda uzun bir tarih hikye vardr; (Brit. M useum , Add. 16853, s. 60a-65b).

SELUKLULARIN AZAMET DEVR

199

ed erk en , feodal h k im iy et a n a n e le rin e gre, o n a siyah etr tam a s ve kap


sn d a nbet almas h ak larn da b a h e d iy o rd u . Bu srad a k ard e le rin d e n
B ribars H e ra t'a , T k ii B elhe ve T o g a n - h d a H e m e d a n a m elik yapt.
M elikh B elhde bu idr ilerle u ra rk e n K arahanl elisi d e gelip
sulh ta le b in d e b u lu n d u ; fakat T irm iz i te slim e tm e k n iy e tin d e deillerdi. Bu
sebeple M elik-h bu kale z e rin e h c m ed ip H a n n kard ei Y a an -tek in i
esir ald; b u n u n la b e ra b e r k e n d isin e ok itib a rl b ir m u a m e le y a p t7. Seluk
o rd u s u n u n n c leri S e m e rk a n d a yaklanca, H a n n istei zerin e, 1074
ta rih in d e , b ir m u a h e d e -n m e im z a la n d k ta n so n ra Seluk su lta n R eye
d n d . K aynaklarn k ifyetsizliine ve m p h e m ifd elerin e ra m en , A lp
A rsla n n l m dolaysiyle, n ce Ayaz, so n ra d a T k iin sa lta n a t ih tirasiy le
ay ak lan m ak ta o ld u k lar, b irin cisin in l m ve kincisinin de ahid ve vesi
kalar tekidi s re tiy le m e se le n in k a p a tlm b u lu n d u u an laly o r8.

2. Kafkasya Seferi, Anadolu ve Suriye Meseleleri

M elik -h n T rk is ta n se fe rin d e n s r atle d n g arp te h d ise le rin


eh em m iy e t k azan m asiy le alkal g z k y o r. F ilh akika M elik -h n halas ve
E l-b asan n k ars G ev h er H a tu n K avurt isyan n d este k lem i ve b u sebeple
de N izm l-m lk o n u n b t n serv etin i ve 5 0 .0 0 0 d in a rlk n ak d in i m sa
d ere e tm iti. B una tev ek k l etm e y e n G evher H a tu n K avurtu n m a lbiyeti
ze rin e A zerbaycan is tik a m e tin d e A n a d o lu ya (R u m a) k am a k ta olan Yabgulu (Yavgyya) T rk m e n le rin e yni E l-b asan ve d ier h k im iy et d v asn d a
b u lu n a n e h z d e le re bal bey ve b o y lara y e tim e k zere yola km t. H a
tu n la rn siyas ro lleri dolaysiyle N izm l-m lk M elik-ha bu m elike
(p re n se s)n in b ir'g a ile k arm as e n d ie sin i b ild irm i ve, S u lta n n m u v afak a
tin i alarak, g n d erd i i b ir k ta a sk e r ile, G evher H a tu n u yolda b e rta ra f e t
m i tir9. B u n u n la b e ra b e r Y avgulu T rk m e n le rin in m erk ez d en u zak A n a d o
lu d a ve S uriy ede to p la n m a la r ve siyas te k il t k u rm a a balam alar d a bir
m esele k ary o rd u . G erek ten A lp A rsla n ta ra fn d an A n ad o lu fetih lerin e
m e m u r ed ilen A rtu k -b eg , K avurt h a re k e ti dolaysiyle, m erk eze arlanca,
A n ad o lu T rk m e n le ri K u talm o u llar e tra fn d a b irlem ek te; A lp A rslan
n n d e S uriy eye kaan Y avgulular d a K nk b o y u n d an A tsz-b eg in idre-

7 Sibt, XIII, 24a.


8 Ahbr ud-devle, 59-63; m d ud-dn, 40; bn l-Esr, X, 32; Sbt, 24a; brahim Kafesolu,
Melik-h devrinde Byk Seluklu imparatorluu, stanbul 1953, s. 28-29.
9 Sibt, 25a, 30a.

200

SELUKLULAR TARH

sinde, 463 (1 0 7 0 )d e n itib aren , K u d s M srllard an fe th ed e rek o rad a bir


T rk m e n beylii k u rm a k ta idiler. Bu T rk m e n k itle le rin in b ir ksm h en z
A zerb ay can 'd a b u lu n u y o rd u . Bu m n s e b e tle M elik-h 1075 (468) ylnda
bu tarafa h a re k e t e tm i ve E rr n (K a ra b a )a vard zam an B izans elisi de
ar hed iy elerle su lta n a gelm iti. Bu, B izans im p a ra to ru n u n , 1074 H azi
ra n n d a (466 evval), H alfen in S u lta n n e z d in d e y ap m asn isted i i sulh
te e b b s n n m s b e t k arlan m as, S le y m a n -h n A n a d o lu d a giritii
fetihleri ve A ntakya, K onyad an so n ra n ih y e t 1075 de zn ik te y erlem esiyle
n etice len en ilerlem esi ile ilgili id i10.
Y avgulularn A n a d o lu ya ekilm i o lm alar M elik -h n K afkasya ile
riyle u ram ay a im k n b u ld u u n u g steriy o r. A lp A rsla n n ve kral Bagr a tn l m le rin d e n so n ra kral G iorgi z a m a n n d a (107 2 -1 0 8 9 ) ayaklanan
vne igal etti i G ag k alesin i ed d ad lerd en G ence em ri F a z l n a sa tm ve
olu L ip ariti M elik -h a g n d erip te v e c c h n k azan m t. M elik-h G r
c is ta n , K hartl b lg esin i istil e ttik te n so n ra, 1076 b an d a (468 C em aziyelevvel) E rrn ve irvan eyletlerin i b y k k u m a n d a n (Sarhang) S av -tek in e
ik t e tm i ve b u ra la rd a su lta n d a n so n ra o n u n ad d a h u tb e le rd e o k u n m u
tu r. Bu s re tle Trkler Errn beldelerinin ovalarnda, btn blge ve kalelerinde
yerletiler11.
K afkasya u m m vlisi olan Sav-tekin, 1085 (478) ylnda b ir tak m h a
y r ileri ve ziy retler y a p tk ta n so n ra B adada varm ; H alfe ta rafn d an
a rlanm , ih sa n la ra nail o lm u ve sfa h a n a gidince o ra d a lm t r. l
m n d e 2 .0 0 0 .0 0 0 d in a r nak d i, 15.000 elbiseyi, 3 0 .0 0 0 koyunu, 5000 a t ve
1000 deveyi m ira s b ra k m tr. O n u n l m ile, 3 yl nce eddadler in k
raz b u lm u ve E ste r b d a g n d erilm i olan F azln te k ra r G enceyi ele ge
irm itir. F ak at M elik-h, 1 0 8 7 de, e m r B ozan z erin e sevk ed erek G en
ceyi elin d en alm ve Y a-syan olu M e h m e d e ik t etm i; F azln d a 1091
(4 8 4 )'d e B adadda, b ir m escit k esin d e, seflne lm t r12.
M elk-h 1 0 7 8 d e k a rd e i T u tu u S u riy eye ( am a) ve e m r P o rsu k u
d a A n a d o lu ya g n d e re re k Kutalm oullan ve A tsz tarafn d an k u ru la n Trk
men Knk devletlerini ita a te alm ak is te m itir. Z ra b u yeni beylikler ya bizzat
h a n e d a n zs b u lu n a n la r veya S elu k u n d a m e n su p olduu K nk b o y u n
d a n gelen b eyler ta ra fn d a n k u ru lu y o rd u . M elk -h A zerbaycand a Ber-

10 Sibt, 17a; Ahbr ud-devle, 63-64; Anonim Seluk-nme, s. 16.


11 M neccim -ba, Trih l-bh, N er. M inorsky. s. 16, 27; ayn m ellif ve nir, eddadler
tarihi, s. 18; B rosset, I, s. 343, 345; Chronique de la Gorgie (trc. Brosset. Zeyl), I, s. 55-56.
12 bn l-Esr, X. 89-100; Sibt, 70b; m d ud-din, s. 77-78.

SELUKLULARIN A/AMI I 1)1 VR

201

d e a da o tu ra n T u tu u, k en d isin e ik e tti i, S u riy eye g n d erirk e n A nadolu


gazalarn d a h re t k azan an A fin, S an d u k (S altuk), D ilm a olu M ehm ed,
T u tu olu ve T aran k olu gibi T rk m e n beylerine, A y-tekin ve M usul A rap
em ri eref d-d ev le M slim e de o n a iltih a k e tm e le rin i e m re tm itir. F ilis
tin den so n ra am da fe th e d e n ve h a tt M srn istil sn a g irien A tsz bu
son te e b b s n d e hayli zayflam ve zy iata u ra m idi. Bu tyin ve kuvvet
k arsn d a m k l b ir d u ru m a d e n A tsz, S u lta n a eli ve h ed iy eler g n d e
rerek yllk 3 0 .0 0 0 d in a r vergi ile t b iiy e tin i a rz e tm i ve elde e tti i m e m le
ketlerin k e n d isin e b rak lm asn d ile m itir. M elik-h bu teklifi k ab u l edip
kardei T u tu a H alep ve im al Suriye ile ik tif e tm e sin i ve A tsz a d o k u n
m am asn e m re tm i tir. F ak at M sr se fe rin d e ok sarslan A tsz am d a M
srllarn ta a rru z u n a uray n ca T u tu u n y a rd m n a b av u rd u ve am da
k en d isin e te slim edip h iz m e tin e g ireceini b ildirdi. B u n u n z e rin e T u tu
1078 E y l l n d e am M srllarn ta a rru z u n d a n k u rta rp ald; fakat A tsz
da yayn kiriiyle b o d u rd u . Bu s re tle T u tu am d a y erleerek Suriye Sel
u k lu lar id resi b a la d 13. A n a d o lu ya g n d e rilen P o rsu k b u lkeyi B yk
S eluk lu lara b a lam a a alt; baz m u v affak iyetler kazand ve K u talm
olu M a n s ru ld rd ise de S ley m an -h T rkiye S eluklu d ev le tin in
istik llin i m u h a fa z a edebildi ve d a h a so n ra d a ark ta fetih lere g iriere k T u
tu ile sav ata h ay atn k a y b e tti14. K av u rtu n l m n d e n so n ra olu S u ltan h M elik -h n elin d e ik en k arlm ve 1 0 7 4 (4 6 7 S afer)de K irm an ta h tn a
karlm t. O n u n ita a tte k u s u ru dolaysiyle M elik-h, 1 0 7 9 'd a (472 b a),
K irm an m e rk e z in i (B ardasr) ykm ak y em in i ile h a re k e te geti. F ak at S ultanh niyzda b u lu n d u u iin S u ltan o n u affetm i ve sadece, y em in in i yerine
g e tirm e k m aksadiyle, e h rin Firze b u rc u n u y k arak sfah a n a d n m t r 15.
A lp A rsla n n ve a rk a sn d a n H alfe K aim b i-E m rilla h n l m y le F tm lerd en k o rk an M ekke em ri h u tb ey i M sr i h alfesi ad n a o k u m u ik en Sel
uk d e v le tin in sa rsn ty geirm esi ve k u v v etlen m esi zerine, 1 0 8 0 (4 7 2 )de,
h u tb e te k ra r Seluk su lta n ve A b b sler n m n a e v rilm itir16.

13 bn l-'A dm , II, 55-70; Sibt (Kalnis), 103-112; XIII, 47b; bn ul-Azrak, 153b; bn ulEsr, X. 34-35; 33-39; bn eddd, am 1953, s. 199-201; m deddn, 71; bn M yesser,
25-26; M athieu, 195. A tsz, yukarda grld zere Knk boyuna ve h n ed an a m e n
sup bulunuyor; bu sebeple de kan aktlm am as iin yayn kirii ile boduruluyordu.
14 Bak. Blm VI. bahis 2.
15 Efdaleddn K irm an, s. 14-17; bn l-Esr, X, 39; m deddn, s. 71. bn ul-Cevz, VIII,
294, 323. bn ul-Esr, X. 34.
16 bn ul-Cevz, VIII, 294, 323; bn ul-Esr, X, 34.

202

SELUKLUI AN TARH

3. Diyarbekirin ilhak ve Mervnlerin nkraz

T u tu am a h k im o ld u k ta n so n ra M u su l em ri e ref d -devle M slim


(h alasn n kocas) d a H alep havlisini e lin e g eiriyor ve yllk bir vergi m u
kab ilin d e o ra n n h k im iy etin i elde e tm e sin i M elik -h ta sd ik ed iy o rd u . Tutu u n A n tak y a z e rin e y r m e si M slim ile a ra la rn n alm asn a ve A rap
em rin in M sr h alfesin d en yard m iste m e sin e seb ep oldu; b u y ard m a g
venip am n z a b tn a giriti. Lkin u m d u u y ard m alam yan M slim 1083
M aysnda b o z g u n a u rad . O n u n i H alfesi ile m n se b e te gem esi H arrn k adsn isy an a sevk e tti ve eh ri te slim iin T rk m e n em ri u b u k u
d v et eyledi. B u n u n la b e ra b e r u b u k y e tim e d e n M slim H a rr n k u a tt
ve ald; kad ile b irlik te e h ir h a lk n n m h im b ir k sm n ld rd ve o rad an
M u su la d o ru h a re k e t e tt i 17.
M u su ld a n b ak a su lta n n ltfyle H a le b i de alan ve ayn z am a n d a Sel
u k lu larn d a d am ad olan M slim in M srllarla m n se b e te g irim esi M elik -h son d erece kzd rd . B u n u n la b e ra b e r ilk h a re k e t D iy arb ek ire kar
yapld. Z ira D iy arb ek ir em ri N iz m e d d in in 1 079d a l m n d e n so n ra
y erine geen o lu E m r M a n s r da, b ab as gibi, sd k b ir em r deildi. M s
lim ile m n se b e tle ri p h e u y an d ry o rd u . M sl m a n h alkn S eluklulara
tem y l dolaysiyle veziri E b T ah ir A n b ryi azledip y erine h ristiy a n ta
bip Ebu S lim i g etirm esi ve h ristiy a n la rn im tiyazl m evkilere karlm as
D iyarbek ir lk e sin d e cid d h u z u rsu z lu k la ra ve ikyetlere sebep o lm u tu .
Evvelce M erv n lerin , so n ra da A b b slerin veziri ve m h im b ir devlet adam
olan F ah r d-d ev le C e h r M elik -h a d u ru m u n eh em m iy e tin i ve D iyarbe
k irin fethi l z m u n u izah e tti. Bu seb ep le S u ltan F ah r d -d ev leyi D iyar
b ekir em irli in e ty in ed erek , k e n d isin e m u h ta r em irlere m a h s s o lu p k ap
sn d a nbet alma, adn hutbede okutma ve para basma imtiyazlarn d a ta n d ve
o n u by k b ir o rd u ile D iy arb ek ire g n d e rd i18.
M elikh F a h r d -d e v le yi D iy arb ek ire g n d e rirk en M slim in M ervn
em ri ile m n s e b e tin i h e sa b a k a ta ra k m h im T rk beylerini, A rtu k ve u
b u k u, Badad a h n e si G ev h er A yin ile A rap em ri Seyf d -d e v leyi de, ku v
vetleri ile, b u sefere m e m u r e tti. Seluk o rd u s u D iyarbekir eh irle rin i k u
a tm a a g id e rk e n M usul ve D iyarbekir e m irle ri de m dafaaya h azrlanyor-

17 bn Kalnis, 114-116; bn u l-Adm, II. 78. 83; bn uI-Esr, X, 43, 44; Sibt (Kalnis),
118-117; Azim, 364; Sryan M ihael, 189.
1X *
bn l-Azrak, I55b; A bul-Farac, 228; H induh Sancar, Tecrib s-selef, 257; M irhw nd
Dstr ul-Vuzera, 37; A m edroz, T he M arvnid dynasty o f M ayyafarqin,J R A S (1903);
K. Z ettersten , "M ervaniler, A ; M krim in Halil Ynan, D iyarbekir, A.

*
SELUKLULARIN A/AMI 1 Ot VR

_________________

2 0 3

lard. D u ru m u n teh lik eli o ld u u n u g ren M slim sav am ak tan vazgem ek


ve su lta n a sdk kalm ak isted i in i b ild ird i. A slen M usul A rap la rn d an olan
F ahr d-devle kendi eliyle A raplara bir bel g e lm e sin e raz olm ayarak,
ekilm esi artiyle, M slim in teklifini k a b le y a n a t. B una kzan A rtu k bey
ve T rk m e n le r 19 T e m m u z 1084 gecesi M slim in o rd u g h n a b ask n y ap a
rak yam a ve a sk e rle rin i e sir ettile r. m id su rla r iine g iren M slim A rtu k
tarafn d an k u atld . M slim A rtu k a b y k m al m u k a b ilin d e u z ak lam a sn a
m saa d e e tm e sin i te k lif e tti. F a h r d -d e v le n in y ap m ak iste d i in i b a k a bir
ekilde kabul ed en A rtu k , F ah r d -d ev le h e sa b n a savam ay d a faydasz b u
larak o d a o n u n a rk a sn d a n ekildi ve m e su liy e tin F ah r d -d e v leye a it o ld u
u n u a n la tm a k m ak sad iy le de M elik -h a d o ru h a re k e t e tti. Bu d u ru m d a n
h a b e rd a r olan S u ltan , M slim e kar M u su l ve H alep A ta b eg le rin in ceddi
olan K asm d -d ev le A k -su n g u ru sefere g n d e rirk en A rtu k beye de ona
iltih ak e m rin i verdi. R a h b e de b u lu n a n M slim in te k ra r M srllarn y ard
m n a b av u rm as S u lta n b s b t n h id d e tle n d ird i ve bu d u ru m u n e h e m
m iyeti dolaysiyle b izzat o rd u siy le h a re k e te g e ti19. S eluklu k u vvetleri M u
su lu ald srad a S u ltan d a e h re g elm i b u lu n u y o rd u . Lkin bu srad a
T k iin H o ra sa n d a te k ra r isyan e tm e si h ab eri ze rin e d n m e k z o ru n d a
kalan M elik-h, M slim in h u z ra gelip yer p m esi ve a f dilem esi n e tic e
sinde, H alep d e dh il, eski m e m le k e tle rin i te k ra r b ir tevk ile S u lta n d a n ald
ve kard ei T u tu a da m e k tu p y azan M elik -h o n a d o k u n m a m a sn bildirdi.
Bylece Seluk su lta n 1085 kinci K n u n b a la rn d a M u su ld an ayrlp sfa
h a n a cforu h a re k e t e tti20.
A rtu k -b e y in ay rln d an so n ra F a h r d -d ev le Seluk beyleri ile b irlik te
m id ve M eyyfrikni k u a ttla r. M ervn em ri kendi k u m a n d a n ve a sk e r
lerin e m d afaa e m rin i verip M elik -h a g itti ve m em le k etin i k u rta rm a a
alt. S u ltan , m id ve M eyyfrikni a ilesin d e brak m ak artiyle, d i e r Diyarb ek ir e h irle rin in te slim in i bild ird i. Lkin d u ru m u kavrayam yan ve H
ristiyan veziri E bu S lim in o n sen e d a h a m u h saray a dayanabilecei h a
b erin e ald an an M a n s r b u n a raz o lm ad. H albuki tam bu srada idi, ki Diy arb ek ir h alk M elik -h le h in d e te z h ra ta g irierek ve H ristiy an la rn ev
le rin e h c u m ed e re k o n la rd a n ve E bu S lim d e n in tik a m alm aa baladlar.
Bu s re tle m id 1085 Eyll b a n d a S elu k lu lara teslim o ld u ve D iyarbe19 bn ul-'A dm . II, 84-85.
20 bn l-Esr, X, 45-46; ayn mellif, Tarih al-Atabekiyye, R.H.Cr. s. 113; m deddn, 7577; Sibt, 56a, 59b; bn Kalnis, 117; Azm, 365; bn Vsl, Mufarric ul-Krb, Kahire
1953, I, 12-14; bn l-Verd, I, 381-382; M krim in Halil Ynan, 138-142; Kafesolu,
"M elik-h", A, 668; Ali Sevim, Belleten, CI (1962), s. 129-136.

2 0 4 ____________________________________________________________

SELUKLULAR T

k irde F ahr d-d ev le idresi balad. E m r Y ak u tu n id re sin d e b u lu n a n H sn


Ziyd (H arp u t) u b u k beye verildi ve b u ra d a b ir m d d e t h k m s re n u
b u k O ullar Beylii k u ru ld u . H a p iste n k arlan E bu T h ir y erine E bu Slim
h ap se atld. M elik -h M ervn e m rin e Ira k ta b ir ik t verdii gibi A h la t ve
H a ta h d a b ir m d d e t M ervn e m irle ri e lin d e kald. T u tu u n h iz m e tin e
geen A rtu k b ir a ra D iy arb ek iri ele g eirm ek iste d i ise de b u n d a m uvaffak
o lam ad 21.

4. M elik-hm Horasan ve Antakya Seferleri

H o rasan m eliki T ki, S u lta n n M u su l seferi esn asn d a , te k ra r ayaklan


m a frsat b u la ra k M erv ve S erahs eh irle rin i igal e tti. N i p ru k u a tt
srad a N izm l-m lk n o rd u ile g e lm e k te o ld u u n u b e lirte n sa h te bir
m e k tu p ta k ti i ile N i p rd an u z a k la trld ve Rey ze rin e y r m e k k a ra
rn g erek letirem ed i. K sfa h a n d a geiren M elik-h 1086 b a h a rn d a
T ki z e rin e h a re k e t e tti22. K aynaklarn p e k m p h e m o larak b a h se ttik le ri
bu isyann eh e m m iy e ti S u ltan ve v ezirin in y o ld a M e h e d e urayp d u a e t
m eleri ile m ey d an a k m ak tad r. F ilh ak ik a N izm l-m lk n M elik -h a,
k ard ein e k ar zafer k a z an m ak iin d u a eylediini ifdesine m u k ab il S ultan:
Hayr, mslmarlar iin daha hayrl ise, onu, deilse beni muzaffer kl diye dua
ettim cevabn v erm ek le isyann e h e m m iy e ti h a k k n d a bir fikir e d in m i o lu
y o ru z23.
M elik-h, Bozan, P o rsu k ve K um a gibi m h im k u m a n d a n la rn b u
lu n d u u o rd u s u ile T k ii snd V enec k a le sin d e k u a tp te slim ald.
S u ltan d a im a isyan e tm e k ve ta h t ele g eirm ek isteyen bu kard ein i, artk
g zlerin e m il e k tirm e k ve h ap se a tm a k s retiy le, 1085 (478) yln d a siyset
hrici kld24. Bu, T k iin n c ay ak lan m a te e b b s idi. M elik-h evvel
ce, 1081de, sfa h a n d a n R eye gidince ask eri te fti e tm i ve T rk kyfetinde
ord u y a g iren 7 0 0 0 E rm en i'y i k a rtm t. N izm l-m lk b u n a ta ra fta r deil
di ve isiz k alan b u gayr m e m n u n la rn b ir h u z u rs u z lu k m ili olacan sy
lyordu. N ite k im b u n la r T k iin o rd u s u n a g irerek o n u n ikinci ay ak lan
m a sn a y ard m etm ile rd i. O zam an d a M erv ve T irm iz eh irlerin i igal eden
21 bn l-Azrak, 156a-158a; bn ul-Esr, X, 49; Sibt, 59b; bn l-'A dm , II, 84-86; bn lVerd, I, 383; Aybeg al-Safad, al-Vf, ner. R itter, I, 122.
22 bn l-Esr, X, 48.
23 bn l-Cevz, IX, 71. bn l-Esr, X, 73; bn Hallikan, II, 103; Ahbr d-devle, 74.
4 m deddn, s. 71; bn l-Esr, X, 47; bn l-Cevz, IX, 4; Ahbr d-devle, s. 84; Trih-i
Gzide, s. 444; Anonim Seluk-nme, s. 18.

SELUKl ULARIN AZAM I DE VR

2 0 5

T ki yine b o z u lm u ve te k ra r S u ltan n affiyle y erin d e b ra k lm t25. H erat


m eliki T o g an -h da zam an b ildirilm iyen b ir ta rih te isyan e tm i ve M elikh bu k ard ein i de sfahan k alesin d e h ap se a tm t26.
ark ta bu isyan b a strlrk e n G a rp te d e Suriye h d ise leri e h e m m iy e t k a
zanm ; T rk iy e S eluklu su lta n S ley m an -h u k u ro v a blgesi ve e h irle
rini fe th e ttik te n so n ra A n ta k y a y d a alm ve H alep m u h sa ra sn a g irim i
ti. nce eref d -d ev le M slim ile, b u ra d a h k im iy et dvsiyle, savaa tu tu
an S leym an, o n u m a l p ve b e rta ra f e ttik te n so n ra M elik -h n dier
kard ei T u tu ile de m u h a re b e y ap arak h ay atn kayp eylem iti. H alep em ri
eh ri T u tu a ve S ley m an a deil, b izzat S u ltan a teslim edeceini b ild iri
yordu . Bu seb ep le M elik-h Birinci T e rin 1 0 86d a P o rsuk, B ozan ve A ksu n g u r ile b irlik te M u s u la ve o ra d a n H a le b e d o ru h a re k e t e tti. Y olda Boz a n F ila re to su n olu B arsu m a id re sin d e k alan U rfan n fe th in e m e m u r
etti. B ozan h e n z T rk le rin eline g em eyen ve k argaa iinde b u lu n a n bu
eh ri 1087de f e th e tti27.
M elikh 4 Birinci K nun 1 086(23 aban 4 7 9 )d a H a leb e vard. O rad an
A n ta k y a ya g id erek b u e h ri S ley m an n veziri H aan b in T h ird en te slim
ald. O rad an d a Suveydiyeye v aran S u ltan , m sl m a n ve h ristiy an kay n ak
larn b irleik o larak b e lirttik le rin e gre, A k d e n iz i g u ru rla te m etti; iki
re k t n am az kld ve d ev letin h u d u d la rn b a b a sn d a n d a h a ilerilere g t r
d iin A lla h a k re tti. A tiyle d e n iz in d alg alarn a g irerek klcn suya
arpt ve k rle rin i tek rarlad . D en izd en g t rd k u m lar b a b asn n t r
b e sin e se rp e rk e n de: Ey babam, sana mjdeler olsun! kk yata braktn
olun devletinin hudutlarn karalarn nihayetine kadar gtrd h ita b iy le A lp
A rsla n n r h u n u d ve g u r ru n u ifde ed iy o rd u. H alebi A k -su n g u ra, A n
tak y ay Y a-syana, U rfa'y B ozana ve M u su l havlisini de k e rm ie ik t
e tti. U rfan n fe th in d e n so n ra B ozan n ce G en ceye g n d erip b u ra sn eski
sahibi F a z l n u n ig alin d en k u rta rd ; o ra d a n d a zn ik te S eluklu S u ltan
S leym an n m n a h k m s re n E b u l-K asm a ve B izansa kar g n d erd i.
M elik-h seferin i ik m al ed ince H alfeye b u fetih lerin i b ild iriy o r ve bu se
beple B adada g eliin in g ecik m esin d en dolay z r beyan ed iy o rd u . S u ltan

25 bn ul-Esr, X, 40; m deddin. s, 71.


26 M uin d-din sfzr, Ravzat ul-Cannt, T ahran 1959, s. 388.
27 J. Laurent, "D es G recs aux C roises, Byzantion, I, s. 395-403.

2 0 6 ______________________________________________

SELUKLULAR TARH

bu seferi e sn a sn d a getii b t n e h irle rd e tica r faaliyetleri zo rla tran


g m r k ve tic re t vergilerini k ald ry o rd u 28.

5. M elik-hn Ta Giymesi ve Halfenin Dn

S u lta n M elik-h 1087 M a rtn d a S u riy ed e n B adada d o ru yola kt.


H alifelik m e rk e z in e g irerk en o n u n y k se k e rk n ve kalabalk b ir h alk ta ra
fndan, davul ve b o ru sesleri iinde k arlan d ; D a r l-m e m le k e ye in erek
teb rik le ri k ab u l etti; h alk n ziy retin e de m sa a d e edildi. N izm l-m lk,
a sk e rle rin e h re ve evlere g irm em esi iin, k u ru la n o rd u g h ta o ta n d a kald.
S ultan, v ezir ve erk n mm- zam t rb e s in i ziyretle o n u n la b irlik te ya
n n d a b ir m e d re se in a ed erek Haneflere ta h sis e tti. H azreti Ali, H azreti
H seyin ve M sa bin C ferin t rb e le rin i ziy ret edip h alk a p a ra d a tt.
F rat n e h rin d e n N e c e fe b y k b ir k an aln alm asn b a latt. Bu ziyretleri
srasn d a A levlerin n akbi Seyf d-d ev le M elik -h a ve m a iy etin e b y k bir
ziyfet verdi, ki d ev rin k tisad ve tim a ta rih i b a k m n d a n kayda yndr.
F ilhakik a b u ziy fette 1000 ko, 100 b y k b a hayvan kesildii ve 2 0 .0 0 0
men ek er h arcan d g z n n e g etirilirse, d ev rin d eb d eb esi ve z en g in lerin
serveti h a k k n d a b ir fikir ed inilir. Y em ekler 5 00 g m k a p ta h az rla n m ve
ziyfet ip ek ad rlard a v e rilm itir. Seyf d -d ev le y em e k ten so n ra m isfirlerin e 2 0 .0 0 0 d in a r p ara, g m k ap lar ve o talar hediye ed e rk e n Sulta n n n n d e y erleri p y o rd u . Bu g e z in tile r sra sn d a M elik-h, d eti ol
d u u zere d e avlanyor, to p ve evgn o y n u y o rd u .
Bu ziy ret ve elen celerd en so n ra B adada d n e n S u ltan , H alfe M ukte d inin g n d erd i i a t ile H alfen in saray n a g itti. N izm l-m lk em irleri
H alfeye ta k d im ediyor, o n la ra Farsa; Bu Emr l-Mmindir, H alfeye de
A rapa: Bu k u lu n u z , vilyeti ve ask erleri ile b irlik te filn olu fil n d r
diyor; b a ta S u lta n n days A y-tekin o lm ak z ere b t n e m irle r tak d im
ed ilirk en y er p y o rlard . Bu ta k d im d e n so n ra M elik -h n ta lan m a m ersim i b aly o rd u . H alfe su lta n a ta giydiriyor, kl k u a ty o r ve bu k u att
iki kl ile zafer k azan m as iin d u a ed iy o rd u . Bu esn a d a Badad veziri A bu
uc S u lta n a H alfen in elini p m e sin i b ild iriy o rd u . H alfe b u n a m sa a d e
etm ey in ce S u lta n sdece y z n p t . B u n d an so n ra halfe san cak ve
at h ediye e tti. Bu ta rih ta giym e ve kl k u a n m a m ersim i b ittik te n

~8 Urfal M athieu, 1056-198; bn Kalnis, 118-119; Azim, 366; bn ul-Cevz, IX. 28-29;
bn l-Esr, 51; bn ul-A dm , II, 100-103; A bul-Farac, 231; Rvend, 129; R ed uddn, 46; m d ud-dn, 70; bn eddd, 48b, 57b.

SELUKLULARIN A/AMI I Di VR

2 0 7

so n ra S u ltan by k bir d c b d c d c iinde ve bay raklarla yolcu edildi ve g m


paralar sald. H alfe S u ltan a bir altn ta h t, S u lta n d a H alfeye iki sandk
ok kym etli h ed iy eler g n d erd i ve bylece 26 N isan 1087(18 M u h arrem
4 8 0 )d e b u b y k m ersim so n a rd i29.
M elik -h n B adda geliinin b ir seb eb i d e bu ta la n m a m ersim i ile
b irlik te kz M eh m elek H a tu n u n halfe ile ev len m esi ve d n n de yap
m as idi. D evrin tim a h ayat ve d eb d e b e si b a k m n d an bu d n h a k k n d a
to plu b ir bilgi v erm ek faydaldr. H alfe, d a h a 4 7 4 (1081) ylnda, veziri F ahr
ud-devle C e h ri S u ltan n kzn iste m e k iin 2 0 .0 0 0 d in arlk hediye ile, sfa
h a n a g n d e rm iti. O srad a s u lta n n D v u d ism in d e k k b ir olu ld
ve k en d isi b y k b ir m te m iinde b u lu n d u u iin, taleb i y ap abilm ek
m aksadiyle, v ezir b ir ay b ek lem ek z o ru n d a k alm t. O lu n u g n lerce d ef
netm ey en , y em ek yem ey en S u lta n n b u m te m i h erk ese in tik al e tm itir, ki
eski T rk m te m (yu) a n a n e sin in dev am b a k m n d a n d ik k a te yndr.
G erek ten bu a n aneye gre T rk ve T rk m e n le r sarayda (Dar l-Memleke)
to p lan m lar; atlarnn kuyruklarn kesmiler; eerlerini tersine evirmiler; siyah
lar giymiler ve kadnlar da salarn yolmulard. ehir bir h a fta arlar k ap a
m ak s retiy le m te m e k a tlm t. H alfe d e B adadd a gn tziye m e r
sim i y a p tra ra k m te m e itira k e tm iti. M elik-h ked erin i u n u tm a k iin ava
kt ve fery ad larn a devam e tti30.
Bu m te m m e r sim i gibi ev len m e ve d n de T rk te m l ve d e tle
rin in devam b a k m n d a n m h im d ir. M tem g etik ten so n ra H alfen in vezi
ri evlen m e taleb in i N izm l-m lk e at. S eluklu v ezirin in tav siyesine gre
M elik -h a d eil T e rk e n H a tu n a g itm e k g erekiyordu. Bu sebeple iki vezir,
m eseleyi g r m e k zere, T erk en H a tu n a g ittiler. H a tu n kzn a T rk ista n
h an la r ve G azne s u lta n la rn n d a tlip o ld u u n u , o n la rn te k lif ettik le ri
4 0 0 .0 0 0 d in a r m ihrin v erilm esi h a lin d e H alfeyi te rcih edeceini bildiriyor;
T rk ista n h k a n la rn n kz ve S eluklu C ih an p d i h n n zevcesi, n ih y et
y k sek o to rite s in e gre h a re k e t ed iy o rd u . Sbk H alfen in zevcesi ve M elik h n h alas A rsla n H a tu n u n H alfe ile byle b ir p azarl n doru
olam yacan tavsiyesi z e rin e Trklerin evlenmede deti olduu zere 50.000
dinar st hakk (hakk el-riz) ve 100.000 dinar m ihr verilmek artiy le k arara
varld. B u n d an b a k a T erk en H a tu n , H alfen in , evlenince d e T rk d e tin e
gre, g elin in a n asn a, b y k an asn a, h a la sn a ve b t n ailesi b y k le rin e
km asn , d n d e S em erk an d , H o rasan , G azne h a tu n la r ve ileri g e len le ri

29 bn ul-Cevz, IX, 29, 30, 35-36; bn l-Esr, X, 5-54; m deddn, 80; Siyset-nme zeyli, s.
26.

2 0 8

SELUKl Ul AR TARH

nin h a zr b u lu n m a sn a rt k o u y o r ve bylece H alfe M u k te d iye T rk u s l


lerini kab u l e ttiriy o rd u . H a tu n ile yap lan bu a n la m a M elik h a b ildiril
d ik te n so n ra v ezir F ah r d-d ev le m jd e h a b e rin i B adda g t rd 31.
te alt yl nce sfa h a n d a v erilen k a ra ra gre, im di 3 M ays 1087 g
n , B adadd a d n baly o rd u . S u lta n o rd u siy le B adada g id erk en gelin
de b y k b ir kerv an kafilesi ve alglarla o ray a varyordu. M eh m elek ve h a
tu n la r m c e v h e ra tla murassa m a h fe le r iin d e sey ah at ediyor; G evher yin ve
P o rsu k ile b irlik te o tu z e m r k erv a n n n n d e gidiyordu. G elinin cihaz 130
deveye y k l idi; o n iki san d k iin d e b u lu n a n h zin esi, atlas, d b ve ipekli
elbiseleri de 74 k a tr tay o rd u . G elin in 2 0 0 criyesi de b u k erv an a dahil idi.
Bu b y k d n k ervan B adada g ire rk e n e h ir g r lm em i b ir ekilde
s slen m i; b t n d k k n la r m e alelerin i yakm ; Badad m a h e r gibi d
ne k a tlm t. H alfe akam leyin v ezirin i 3 0 0 a tl ile b irlik te g n d erd i. Sul
ta n n em irle ri ile b irlik te gelin m e aleler a ra sn d a ve m zik sesleri iinde
H alfen in saray n a g t r ld . S eluklu su lta n h k m d a rla rn d eti old u u
z e re g erd ek g ecesin d en itib a re n g n ava kt. D n d e n so n ra H al
fen in M elik -h m beyleri ve ask e rle rin e verdii ziyfet de dev rin h k m
d a rlarn a ve z a m a n n h a m e tin e u y g u n idi. Z iy fette sa rf ed ilen sadece eker
m ik d a rm n 4 0 .0 0 0 men (b atm an ) o lm as o n u n aza m etin i g sterm e e kfidir.
H alfe b t n em irle re ve h a tu n la ra d a h ila tle r ve h ed iyeler d a tt32.
6. M elik-hn Trkistan Seferi ve M ill Trenin Kudreti

M elik-h B adadd a ta la n m a m e r sim i, d n , t rb e le ri ziyret, im r


faaliyetleri ve baz id r ilerle u ra tk ta n so n ra 23 M ays 1087 d e sfa h a n a
h a re k e t e tti. T rk is ta n d a cereyan e d en h d ise le r o n u n seferine seb ep oldu.
G erek ten T e rk e n H a tu n u n yeeni o lan K arahanl h k m d a r H zr H a n n
l m n d e n so n ra y erin e geen olu A h m e d H an gen ve te cr b esiz idi.
D evrin lim leri ve zen g in leri ile H zr H an a ra sn d a balayan m cd ele im di
d ah a e tin b ir safhaya g irm iti. S e m e rk a n d d a o tu ru p H a zreti A lin in to r u n
la rn d a n saylan M u h a m m e d e l-M rte z Ke eh ri civarnda 40 kye sahip
31 bn ul-Cevz, IX, s. 2; bn l-Esr, X, s. 41; m d d-dn, s. 72-73. T rkm enlerin evle
nirken terbiye hakk olarak kzn babasna verilen ata "Balk", anasna verilen elbiseye
Stlk, kardelerine verdiklerine de Arlk den ir ve evlenecekler adna trke gelin
benm, gvey-g senn d en ir ve isim leri sylenm eden nikh akdedilir(Pr M uham m ed
bin Y usuf el-Ankarav, Zubdet l-Fetv, V eliyyeddin Ef, No.: 1451 (XVI. asr), 166a,
222b). T rkm en detine gre evlenm e talebinde dm adn taraf h rm et iin ayakta d u
rurlar; bu sebeple M elik-h da H alfeden kz isterk en b t n em irlere saraya yaya g it
m elerini em retti. {Siyset-nme zeyli, Schefer nr. s. 29).
32 bn ul-Cevz, IX, 36-37; bn l-Esr, X, 55; m d ud-dn, 72, 77, 80; Mirhvvnd, IV, 85;
bn H allikn II, 163; Kafesolu, 64.

SELUKLULARIN AZAMET DEVR

2 0 9

b u lu n u y o r ve t rl b eld elerin im am larn a ylda 10.000 d in a r z ek t verecek


kadar byk b ir ird eld e ed iy o rd u . eh rin kads H zr H a n a o n a ait bir
b ahenin az a m e tin i an latyor; b t n T rk is ta n da, H an dahil o lm ak zere,
o n u n ein e rastlanam ayacan sylyor ve z e n g in le rin m a lla rn n m sa d e re
ed ilm esin e cevaz v e riy o rd u 33. H zr H a n n olu A h m e d H an d a babas gibi
zen g in lerin serv etlerin i m sa d e re y e d ev am e tti. Bu d u ru m d a b y k z en g in
ler H a n n aley h in d e h a re k e te getiler. Bu ze n g in lerd en biri olan afi fakh
Ebu T h ir b in A lik i h ac ve tic re t b ah n e siy le M elik -h a g n d e rd ile r ve
o n u T rk ista n seferin e tev ik e ttile r. Z e n g in le rin kard m e m n n iy e tsizlik dolaysiyle M elik-h b y k b ir o rd u ile T rk is ta n a h a re k e t e tti. Buh r y an cak b ir hayli ta h rib a t ile alan S u ltan , o ra d an S e m e rk a n ta varp
1088 T e m m u z u n d a (481 C em ziyelevvel) A h m e d H a n m u h sa ra e tti. id
detli b ir sa v a ta n so n ra kaleye giren S eluklu o rd u su A h m ed H a n snd
bir evde yakalayp sfa h a n a g n d erd i.
M elik-h S e m e rk a n tn ilh a k n d a n so n ra K gara d o ru ilerledi. zk e n te vard z am an K arahanl h k m d a r S u lta n n h u z ru n a g elerek ita a
tini, h u tb e ve sik k ed e a d n n zik rin i a rzed in ce M elik-h H o ra sa n a d n d .
sfah a n d a n T rk is ta n a h a re k e t e d e rk e n N izm l-m lk yllk harac demek
iin gelen Rum elisini d e K gara k ad ar g t rm ve b u n u n la S eluklu dev
letin in h a m e ti ve sa tv e tin in bylece ta rih e gem esini iste m itir. Seluklu
veziri ayn m a k sa t ile C e y h u n d a n geen o rd u n u n gem icilere deyecei
11.000 d in a rlk c re tin i de A n tak y a v erg ilerin e havle e tm i ve b u n u n da
ta rih e in tik a lin i d n m t r 34. K aynaklarn verdii 481 (1088) ve 482 ta
rih le rin d e n b irin c isin in d o ru o ld u u a n la lm tr35.
M elik-h T rk ista n h a n la rn ita a te alp sfa h an a d n d k te n so n ra Sem e rk a n d h av lisin d e b u lu n a n igil ve Y am a kabileleri isyan e tm ilerd i, ki
gebe T rk h u k u k ve te m lle ri b a k m n d a n b u m h im b ir h d ised ir. Fil
h ak ik a K arah an llar d e v le tin d e K arlu k lard an so n ra b y k b ir k itle tekil
ed en igil ve Y am a kabileleri isyan ed in ce M elik -h n S em e rk a n d vlisi
(naibi) H riz m e k am tr. Bu isy an n seb eb i h a k k n d a N izm l-m lk m a
l m a t v e rirk e n T rk rfleri ve tim a h a y a tn a d air de m h im m eselelere
te m a s eder: S e m e rk a n d ve z k e n te g itti im iz zam an gidi ve d n m z e

33 bn ul-Cevz, IX, 41.


34 Azim, 367; bn Kalnis, bn l-Esr, X, 58-59; N arah, 28; m deddn, 55; Ahbr ddevle, 65-66; Rvend, 128-130; Rededdn; 4 5 ; bn lCevz, IX, 66; M r H aydar Rzi,
Mecmt-tevrih (Schefer, Tarih-i Buharada) s. 236. Mr Haydar Rzi'n in 1028 (1619) y
lnda te lif ettii bu eserinde ilk defa K arahanllar tarihi toplanm ; Scheferden sonra
Sad N efisi tarafndan Beyhaki zeyli'nde (III, s. 1162 - 69) daha salam baslm tr.
35 Bak. A hm ed A te, Tercman l-Bela, stanbul 1949, s. 32.

210

SELUKLU! AK I AKM

kad ar igiller ve M v er n n eh r halk S u ltan iin bize sofrasnda bir lokma


yemek vermedi d e d ik o d u su n u a zlarn d an b rak m ad lar. S u ltan m z C ihan
ailesin in b a b a sd r ve d ev rin h k m d a rla r o n a inkiyd e tm itir. Bu sebeple
o n u n babalk efkati, c m ertli i ve so fra sn n genilii de o n is b e tte o lm a
ld r tavsiy esin i y a p tk ta n so n ra S u lta n T u ru l-b e g in h e r sab ah sofrasn
ak b u lu n d u rd u u n u , u m m a ziyfet v erd i in i, ava g ittii z am an d a yle
yem ek ler h a z rla trd , ki e m irle r ve h a lk n h ay rn kaldn ve T rk ista n
h a n la rn n d a teb aalar iin d aim a m u tfa k ta y em ek h azrlad n ilve e d e r36.
Eski Trk devlet telkkileri ve mme messeselerinin Seluklular zamannda da kud
retini henz muhafaza etmesi ve b u h u s u s ta M elik -h n d ik k ati ekilm esi ok
m h im d ir. Filhakika, y u k ard a, A lp A rs la n n em irlere, ask e rlere ve halka
verdii u m m ziy fetlerd en b a h se tm itik . S u lta n M eh m ed T ap a r d a h a s ta
land zam an, l m n d e n nce, 1118 yl k u rb a n b ayram nda, b y k bir
ziyfet verm i; olu M a h m u d u v eliah d yapt bu ziyfet (toy) de, Ouz
ananesine gre, so frasn ve sarayn y a m a la tm (fa nahabahun-ns) ve bu
su re tle m e r sim i ik m al e tm i tir37. K arah an llar iin de T rk is ta n d a d et
old u u z e re P d i h la r h u z ru n d a a ltn ve g m d a tm a la r ve H zr
H a n a d a ir b ir h ikye b u n u n la ilg ilid ir38. G k -t rk k a an larn n Trk milleti
iin gece uyumadm, gndz oturmadm... milleti diriltip ykselttim; plak halk
giydirdim; yoksul halk zengin ettim; nfusu az milleti oalttm39 ifdeleriyle
m ey d an a kan b ab alk vazifeleri (Velyet-i pederne) T rk dev let tel k k isin in
esasn tek il ediyor. H an veya S u lta n b u vazifeyi ih m al etti i za m a n halkn
ikyeti ve isyan b alar. Dede-Korkut k ita b n n 12inci hikyesi, bu h u k u k
te m le gre, H a n la rn O uz b ey lerin e to y ve len d en ilen u m m ziyfetler v erm esi ve b u ziy fetlerd e H an saray n n yam a ed ilm esi (ETn- yama)
us l idi. Bu h u k u k a riy et etm e y e n ve boy beyleri arasn d ak i k ad m sray
bozan h k m d a rla ra kar isyan m e r iy e t k a z a n rd 40. T rk rf ve d e tlerin i
iyi bilen ve d ev letin b n y e sin d e k i e h e m m iy e tle rin i kavrayan N izm l-m lk
S u ltan n h a fta d a b ir veya iki u m m ziyfet v erm esin i, gelm esi g erek e n lerin
g n n bilm elerin i, k im se n in ih m al ed ilm e m e sin i, h k m d a rla r d n y a n n
sahibi ve in sa n la r d a o n u n ailesi efrad o ld u u n d a n ziyfete asla kendi s ra-

36 Siyaset-nme, s. 115.
7 bn l-Esr, X, 184; m deddn, 117.
38 N izam -i A rz Sem erkand, ahar-makale, nr. M. Kazvin, Leiden 1910, s. 47.
q

W. T hom sen, M oolistandaki T rke kitbeler, TM, III, s. 102.


40 Bak. A bdlkadir nan, O ru n ve l m eselesi", THT Mecmuas, I, 121-131; O sm an
Turan, Trkiye Seluklular hakknda resm vesikalar, s. 30-32; Trk cihn hkimiyeti mefkuresi
tarihi, I, s. 102-110.

SELUKLULARIN AZAMET D

__________________________________________2 1 1

ii ve kadehleriyle gelm em elerini, b il k is saraydan g t rm e le rin i anlatrken


bu T rk m e se sse sin e ayr bir fasl ta h sis eder41.

M elik-h bu a n a n e icabn yapm ad iin, N izm l-M lk e gre, igil


kabileleri isyan e tm ile r ve reisleri Ayn d -d ev le A t-ba (Y edisu havli
sinde) h k m d a r ve K gar H a n n n k ard ei Y aan-tekin, olu Y kup Tek in 'i S e m e rk a n d a a rm tr. Y kup T ek in , k an ak tt n d a n dolay, bir
fetva ile, A yn d -d e v le yi id am e tti. syan h a b e rle rin i alan M elik-h S em er
k a n d a d o ru ilerleyince Y kup T ek in F e rg a n a d a n A t-b a ya kat. S ultan
S em erk a n d ikinci d efa alarak Y kup T e k in i t k ip e tti ve G ebeler lk e
sine (Bild-ul-harkvt) k a d a r ile rle d i. T ala (T araz) h a n gelip ita a tin i arz
etti. K gar h a n o rd u s u n d a n ay rlm b u lu n a n Y kup T e k in i yakalayp
M elik -h a te slim eyledi. Bylece S eluk S u ltan 1087 (480) ve 1089 (482)
yllarnd a, in h u d u d u n a k ad ar b t n T rk is ta n h an larn t b iiy ete alp
sfah a n a d n d . B erab erin d e getird i i baz T rk is ta n h an larn te k ra r m e m
le k etle rin e g n d erd i. Bu s re tle S eluklu im p a ra to rlu u n u A ltay d a larn
dan A kd en iz k y larn a k a d a r g e n ile te n S u lta n sfa h a n d a n B adada h a re k e t
etti. ir M u izz k a sid e le rin d e S u ltan M elik -h n ve b ilh are o n u n olu
S ultan S an carn fetih ve zaferlerin i, C ih an p d i h olarak y k se k a d alet ve
n izm larn d ile g e tirm i tir42.

7. M elik-hn Cihan Hkimiyeti Dvas

Eski T rk k a an lar, T u ru l-b eg , A lp A rslan , M elik-h, Sancar gibi b


yk S eluklu su lta n la r ve O sm a n l u lu h k an lar ken d ilerin i Cihan pdi
hlar h isse ttik le ri ve b u n a in an d k lar iin id re lerin d e b u lu n a n m u a zz am
im p a ra to rlu k la r yine d e kfi g rm y o r ve h e n z feth ed ilm em i lk eleri de
h k im iy etleri a ltn a alm ak istiy o rla rd 43. Z ira o n la r d n y an n selm etin i ve
in sa n la rn a d le te k a v u m a sn T rk -sl m n iz m n d a g ryorlard. in h u d u d la rn d a n A k d en iz k y larn a k ad ar m u azzam bir im p a ra to rlu k v c d a
g e tird ik te n so n ra II. T e rin 1091 (484 R am azan ) ta rih in d e B adada h a re
k et e d en M elik -h a rtk M sr, im al A frik ay ve b t n Bizans lkelerin i

41 Siyaset-nme, s. 110.
42 bn l-Esr, X, 59-60; Ahbr d-devle, 72; m deddn, 70; Anonim Seluk-nme, 17;
M u'izz, Divn (nr. Sad Nefisi, Beyhki zeyli, III), 1281. 1286; W . Barthold, Turkestan, s.
317.
43 Bak. T he ideal o f W orld d o m in atio n , im di bu kk m akale Trk Cihan hkimiyeti
mefkuresi tarihi adl iki cildlik b ir eser haline gelm itir.

212

SELUKLULAR TARH

alarak "dnyay fethetm ek k a ra rn d a idi44. D ev letin k u d retiy le k em le erd i i


ni, ite ve d ta , h ib ir en d ie k alm ad iin 4 0 0 .0 0 0 kiilik o rd u n u n artk
7 0 .0 0 0 e in d irile re k h z in e n in y k n h a fifle tm e k icap etti in i ileri s re n
lere k ar N izm l-m lk b u fik irlerin te h lik e li o ld u u n u , geni im p a ra
to rlu u n an cak b u o rd u ile m u h a fa z a ed ileb ilece in i sylyor ve m ik ta r azaltm ak deil, b ilkis b u n u 7 0 0 .0 0 0 svariye k arm ak s retiy le, E fen
d im iz in Hindistan, in, Habe, Berber ve Rm illerini de h k im iy eti a ltn a ala
bileceini b e lirtiy o rd u 45.
B yk v ezir b a k a b ir yerde d e d ev rin a z a m e tin i ifde ed erk en : D n
y nn efen d isi (M elik-h) Afrsiyb (O uz H an ) n e slin d e n o lu p d in d ar,
lim lere h rm e t, zh id lere iyilik, fakirlere efk at ve h alk a a d ale t gibi d n y a
d a k im se n in h iz o lm ad y k sek v asflara sah ip ve cih n a h k im d ir. Baz
eski halfeler z a m a n n d a d evlet ok g en ilem i idiyse de yine H riclerd en
en d ie m ev cu t idi. A lla h a k rle r o lsu n ki b u u u rlu z a m a n d a byle bir
kayg k a lm a m ve k im se m u h a le fe t d n e m e z o lm u tu fikirleri ile bu
cih an h k im iy eti duy g u ve id ealin i m ey d an a k o y m u tu r46. Bir E rm en i kay
na d a y k sek n san vasflar, g n lleri fe th e tm e si ve by y en k u d re ti
dolaysiyle M e lik - h n m r vefa e tse idi A v ru p a y d a d ev letin in h u d u tla r
iine alacan n a k le d e r47.
M elik-h ite b u azam et d u y g u su ve C ih an hk im iy eti m efk resi ile
B adada geliyor idi. Bu d n c e n in ilk m e rh a le si ve p h esiz en ta b i olan,
slm d n y as iin d im b ir fesad oca ve gizli g n d erilen B tn d ilerin
yuvas h alin i alm b u lu n a n M sr fe th e tm e k , F tm i halifeliine son
v erm ek idi. Bu gaye ile S u ltan M srllara ve B izanslIlara kar m cd ele
ed en balca T rk beylerini, T u tu , A k -su n g u r, B ozan ve u b u k u B adada
d vet ediyor idi. M elik-h 1092 yl b a n d a (484 Z ilhicce), B adadd a d o
um g n n (mld) m isli g r lm e m i b ir en lik le te s d e tti. D icle n eh ri
ze rin d e kayklarda mealeler yakld; g em ilerd e kubbeler yapld. G em iler
t rl m z ik le tle ri ve m u g a n n ile rle d o ld u . B adad halk en lik lere k a tlarak
geceyi D icle k y larn d a ve z e rin d e geirdi. G em ilerdeki ve seyircilerin elle
rin d ek i m e alelerin k lar b irb irin e k ary o rd u . S u ltan n bu m u h te e m
d o u m yl d n m d ev rin irle rin in k asid e le rin e m evzu tek il e tm i ti48.

44 bn Kalnis, 121; m d ud-dn, s. 70.


45 Siyset-nme, s. 144.
46 Siyset-nme, s. 7.
47 A nili Sam uel, trc. B rosset (1876), s. 449.
48 bn ul-Cevz, IX, 57; bn l-Esr, 69; bn Kesir, XII, 137.

SELUKLULARIN AZAMEf DEVR

2 1 3

Suriye ve A n a d o lu 'd a b u lu n a n e m irle r h e n z g elm ed en ve yeni fetih


p l n la n h a z rla n m a d an n ce M clik-h Y em en ve A den taraflarn fe th e tm e k
iin G evher y in in id re sin d e b u lu n a n T re k ve Y o ru n -k u (o k u n u u byledir ve beyaz k u d e m e k tir) bu havliye g n d erild i. T re k l n ce k u m a n
day ele alan Y o ru n -k u , babas G n -te k in olu K u tlu g un, 4 7 9 da, l m zerin e o n u n yerine, H ac em irli in e ty in e d ilm i idi. K u tlu g u n l m h a b e
rini alan N izm l-m lk bin insan ld d e m e k su retiy le o n a kar tak d irin i
b ild irm iti. V azifesi dolaysiyle b u ta ra fn ah v line v k f b u lu n a n Y o run-ku
s r atle Y em en ve A d en h av lisin i feth ed ip , S eluklu m p a ra to rlu u n a k att.
Bu fetih m n se b e tiy le M elik-h H ac y o lla rn d a su te sisle ri ve sarnlar,
rib tla r in e tti. H aclard an aln a g e lm e k te o lan vergileri ilga e tti49.
M elik -h ve N izm l-m lk b u k geird ikleri B adadd a T u ru l-b eg
tarafn d a n in a ed ile n T u ru l-b eg e h rin i y e n id en inaya ve gen iletm ey e
g iritiler. S u ltan ve v ezir iin saraylar, d ev let ad am lar iin ko n ak lar, evler,
han lar, arlar ve d a rb h n e yap m ay a balad lar. Irak d a b y k su la m a te s is
leri ve k an allar alm as te e b b sle rin i b y tt le r. R asat ile rin in ve a s tro
no m i a ra trm a la rn n m e rk e z in i o ray a n a k le ttile r50. Bu h a zrlk lar cihan
h k im iy eti ve B adadn d a T rk -slm m p a ra to rlu u n n m erk ezi halin e
getirilm esi ile ilgili g z k y o rd u . F ak at k B a dad'da geiren M elik-h ve
N izm l-m lk so n h a m e t ve d e b d e b e le rin i y aadklarn ve 1092 N isa n n
d a sfa h a n a d n e rle rk e n k ad erin k en d ileri iin bir eyler hazrlad n ve
h ay a tla rn n so n a erece in i b ilm iy o rlard . D evrin irleri H kan M elik-h
bayrak ve k s n kard z am an in fafru h n d eini ay ze rin e
serer; R m kayseri h ay v an larn a yem ta r d iyerek S u ltan n m evkiini ve
o n u n d o s tlu u n a n asl k o tu k la rn a n la trla r51.

8. Melik-h ve Nizm l-mlk Arasnda Gerginlik

Seluk m p a ra to rlu u ve h a tt slm lem i ile b irlik te gen su lta n ve ih


tiy ar vezir d e k u d re t ve h a m e tle rin in son d e recesin e y k selm ilerd i. te
h e r kem al gibi b u d a b ir zevle b alang tek il ediyordu. Zevl S u ltan ile
vezir a ra sn d a k i h e n g in b o zu lm asiy le balad; rakib ve d m a n la r hakl
haksz, te n k itle ri ve gay retleri ile N izm l-m lk M elik -h n g z n d e n
d rm e y e alyorlard. ki b y k a d a m n m n se b e tle ri ve bu te n k itle r

49 bn l-Esr, X, 70, 74; m deddn, s. 69, 70, 78; Rvend, 131; bn l-Cevz, IX, 31.
50 bn l-Cevz, 60, 70; bn l-Esr, X, 69; Mlrhvvnd, IV, 85.
51 'Avf; Lbb l-elbb, nr. M. Kazvin, S. Nefs, T ahran 1335, s. 35, 375.

214

S E I U K IIII AK IAKH

Seluk tarih i b ak m n d an d a byk b ir e h e m m iy e t tar. N izm l-m lk 'iin


karsn a rak b o larak kan T c l-m lk E b l G an im S u lta n n zevcesi T e r
ken H a tu n u n veziri idi ve ikisi t rl se b e p le rd e n dolay d ev letin vezirini
sarsm aya alyorlard. Tc l-m lk ve d i erleri b ir te n k id in d e lim ve m u
tasavvflara ylda v erilen 3 0 0 .0 0 0 d in a rla ayr b ir o rd u kuru lab ilece i fikrini
ileri s r y o rlard . F ak at N izm l-m lk : Ey le m in Sultan! O rd u n a b u n u n
birka m islin i h arcy o rsu n . Bu ask e rle rin in o k lar b ir m ild en tey e varm az.
H albuki b e n san a yle b ir m n ev i o rd u v c d a g e tird im , ki o n la rn dualar
ok gibi A ra ve T a n rya k ad ar y k se lir ifadeleriyle d in m n s y an n d a
m a d d kuv v et gibi m an ev k u v v etin d e d ev let iin b y k e h e m m iy etin i b e lir
tiy o rd u 52. Seluk devleti, k u ru lu u n d a n beri, S u lta n lar ve beyleri ile m an ev
m illeri b irin ci p l n d a tu ttu u gibi M elik -h da, bu haksz te n k itle r k a r
snda,

N izm

l-m lk

d estek liy o r

ve

ona

esk isin d e n

daha

byk

selh iy etler ta n y o rd u . O rd u n u n 4 0 0 .0 0 0 d e n 7 0 .0 0 0 e in d irilm e si te n k itle


rin e kar d a ih tiy a r v ezir bu fikrin te h lik e le rin e ia re t ediyor; m u azzam
im p a ra to rlu u n an cak b u k uvvetle yaayabileceini, b u n d a n b ak a a s
k e rlik te n gayr b ir m esle i o lm ayan 3 3 0 .0 0 0 k iin in bo kalm as ile b u n la rn
ve b u n la ra k atlacak o la n la rn b ir fesad u n s u ru h a lin e g elebileceklerini izah
ediyor; h alb u k i b u m ik ta r a zaltm ak deil 7 0 0 .0 0 0 e karm ak syesinde
H in d istan , in, H abe, B erber ve R m lk e le rin in d e fethedilebilecei fikri
ni ileri s r y o rd u . S elu k lu larn k u rd u u ik t id resi syesinde bu o rdu,
geim i ve te h iz a t ile to p ra a b a lan m ve im p a ra to rlu k lk e le rin e dal
m Trk sipahileri idi. H k m d a rla ra ve saraya bal m erk ez o rd u su ise
T rk m e n le rd e n k le lerd e n ve t rl k av im lerd en m re k k e p o lu p 4 6 .0 0 0
kiilik m u h afz k u v v eti idi ve O sm an l m p a ra to rlu u ndaki m e rk e z Kap
kulu ve Yenieri a sk e rle rin e te k a b l ed erd i, ki b e rik ilerin says d a h e m e n ayn
m ik ta rd a 4 0 .0 0 0 kiiye k m t53.
M elik-h ile veziri a ra sn d a b u an a m e se le lerd e bir ih til f k arm ak
m m k n deildi; e s se n b u dvalar S eluklu su lta n la r ve d ev letin e a it idi.
Lkin N izm l-m lk n k u d re ti S u ltan ile m uvzi olarak artyor; F tih za
m a n n d a an d arl ailesi gibi Seluk h n e d a n n a rakb ve erik b ir aile m ey
d a n a kyordu. Bu m n se b e tle b u iki k u v v etin atm as iin b ak a sebep
ve h d ise le rin m ey d an a km as d a m m k n idi. F akat b u n la r a ra sn d a S ul
52

Siyaset-nme, s. 145; Ahbar d-devle, s. 67-, Im deddn, s. 59.

53 Siyaset-nme, s. 144; Rvend, 131; bn l-A dm , Buya, 111b; Trih, II, 102-, Nzhet lKulb, s. 446; Zekeriya Kazvin, s. 412; Gaffr, Nigristan, 58a. Bu vesile ile Alp Arslan,
M elikh ve N izm l-m lke isnat edilen baz m ektuplarn uydurm a olduunu da kay
dedelim . (British M useum , Add. 7688, 3a-8a).

SELUKLULARIN AZA M LI D VR

2 15

tan ile v ezirin in arasn g e rg in le tire n iki esas m il belirm iti. Biri Karahanl kz ve s u lta n n zevcesi, T erk en H a tu n 'u n ih tira sla r, dieri N izm lm lk e m e n su p devlet a d a m la rn n ta k n lk la r idi. F ilh ak ik a gzel ve akll
olduu k ad ar so n su z ih tira sla ra sah ip T e rk e n H a tu n yalnz S u ltan z erin d e
deil d evlet ile rin d e d e ok n f z lu b ir k im se idi. D aim a k e n d isin e bal bir
dvna, o n u n m e m u rla rn a , m al ve dar te k il ta sah ip o ld u u gibi e m rin d e
de 12.000 kiilik b ir svari kuvveti de v a rd 54. B undan b ak a T e rk e n H a tu n
b u k u d re ti dolaysiyle, o rd u d a g en i n fu z u ve ok adam b u lu n u y o rd u . O,
M elik-h n b y k olu B erk-yaruku v e lia h d lk tan atp d rt y andaki k e n
di olu M a h m u d u S eluklu ta h tn n vrisi y ap m ak istiyor; h alfed en olan ve
M eh -m elek in olu b u lu n a n to ru n u C feri de h alfen in v eliah d l n a g e tir
m eye alyor ve b u s re tle de h alifelik ve s u lta n lk m ak a m larn elinde
to p lam ak em eliyle u ray o rd u . H a tt kz 4 8 2 de lnce, 4 8 0 (1 0 8 7 )de d o
an to ru n u n u sfa h a n a ald; o n a b u ra d a halfe o larak h ita p ediyor, sfa
h a n d a b ir h ilfet saray y ap m ak istiy o rd u . M er olm ayan bu iki em el k a r
sn d a d a su lta n d a n ziyde N izm l-m lk engel g r y o r ve halfeyi de
zo rlu y o rd u 55. ki e tin ii b ird e n b aaram y aca n kavraynca d a o lu n u n veliahdl iin halfe ile an lam ay a m uvaffak o ld u ve bu seb ep le to ru n u n u
B adada g n d erd i. Bu d u ru m d a T e rk e n H a tu n b t n kuvvetini N izm lm lk d rm e y e ve k en d i veziri T c l-m lk o n u n y erin e geirm eye
y n eltiy o rd u .
N izm l-m lk ile a tm a k iin ok seb ep var idiyse d e a rp m ak k o
lay deildi. G erek ten v ezirin oullar, to ru n la r, d am a tla r ve azdllar im
p a ra to rlu u n b iro k y k sek m ak am larn a, vliliklerine yerlem i; salta n a t
ih tiraslariy le k p rd ay an e h zd eler a tld k a N izm l-m lk n adam lar
yerlerin i a lm t. B un lar b y k se rv e tle re sah ip b u lu n u y o rlard . h tiy a r vezi
re bal k lelerin says d a 2 0 .0 0 0 e bli o lm u tu . B u nlardan b ak a vezirin
o rd u d a ve im p a ra to rlu u n h e r ta ra fn d a d a ok adam vard. Bu kuvvete
dayan an o u llar ve d a m a tla rn n , v ezirin ih tiy arl n d an d a faydalanarak,
zam an z am an h ak szlk lar ve ta k n lk la r d a eksik o lm u y o rd u . H a tt yle
b ir m ark lk h u s u le geldi, ki S u lta n n ad am lar da tecvze u ram ak ta n
k u rtu la m y o rd u . F ilh ak ik a esk id en b eri eh zd elerin id re sin d e b u lu n a n
M erv vlilii im d i N izm l-m lk n olu O s m a n n elin d e b u lu n u y o r ve
su lta n n yakn E m r K avdana o rad a ta h a k k m ve h cu m d a n sak n m y o rd u .

54 bn ul-Cevz, IX, 84; Sibt, XIII, 108a; bn l-Esr, X, 83.


55 bn l-Cevz, IX, 38, 47.

216

SELUKIUI AK TARH

te bu h d ise M elik-h ile N izm l-m lk a ra sn d a ak bir atm ay a se


bep oldu.
N ite k im S u lta n b u m n se b e tle , T c l-m lk ve b ak a d ev le t adam lar
ile vezirin e g n d erd i i m e k tu b u n d a : "sen b e n im d ev letim i ve m e m lek e tim i
istil eyledin; ev ltlarn a ve d a m a tla rn a v erd in . B unlar b en im ad a m larm a
sayg g sterm iy o r; h alk a z u l m yapyorlar; sen de b u n lar te d ip etm iy o rsu n .
ste r m isin ki v ezirlik d iv itin i e lin d e n ve sar n b an d a n alaym ve halk
ta h a k k m n z d e n k u rta ra y m diye ar b ir h ita p ta b u lu n u y o rd u . N izm
l-m lk n cevabnda, h rm e t ifdeleri ve d u a b u lu n m a k la b erab er, vezir
sfat dolaysiyle, d a h a a r b ir m n vard. G erek ten N izm l-m lk de,
S eluklu d e v le tin e ve b izzat su lta n a y ap t h iz m etleri b e lirttik te n so n ra
b izzat M elik -h a: D ev lete o rta k o ld u u m u h e n z b ilm iy o r m u su n ? Bu
vezirlik d iviti ve sark se n in tcn ile o d erece baldr, ki diviti a ld k ta n so n
ra tc d a kalam az, g id e r ifdesiyle a r b ir m u k a b eled e ve te h d itte b u lu n
m a k ta n ek in m iy o rd u . Bu a tm a n n ta rih i h a k k n d a k ay n ak lard a kayt
y oksa d a b u n u n so n zam a n la rd a v u k b u ld u u n u , 1 0 9 2 (4 8 3 )de yazlan Siyset-nmen in ifdeleri tey id ediyor. B u n u n la b e ra b e r iki b y k ad a m n b irb ir
lerin e kar b u k a d a r ar h ita p la rd a b u lu n d u u n u sanm yor, b u ifdelerin
m b ala a veya d e d i-k o d u ile b u dereceye g e tirild i in i veya b irb irin in gya
b n d a bu s zlerin sarfed ild i in i m m k n sayyoruz. F ilhakika M elik-h,
d evlet id resi h ak k n d a, b y k a h siy e tle rd e n isted i i ra p o r ve e se rle r a ra
sn d a yine de o n u n e se rin i b e en m i ve Siyset-nme de bu s re tle v c d a
g e lm itir56. Bu seb ep le N izm l-m lk , k e n d isin e kar yaplan te n k itle re de
bu e serin sah ifeler a ra sn d a cevap v e rm itir. Baz kayt ve iirlerin ia re ti
n e 57 ve b u gerg in li e ra m en M elik-h vezirin i a z letm ed en ve belki de
e d em ed e n 1092 I. T e rin in d e (485 R am azan ) veziri ile b o z u m u olarak
B adada h a re k e t e tti ve N izm l-m lk de a rk a sn d an yola kt. F ak at y o l
d a arzu h al v erm ek b ah n esiy le h u z ru n a kan b ir B tn fedisi ta rafn d an
ld r ld . O n u n ld r lm e sin d e d m a n o ld u u B tnler58 k a d ar T c lm lk ve d i er h a sm la rn n da ro l k ay n ak lard a b e lirtilm itir59. B yk vezir
iin B adadd a g n tziye m ersim i yapld. R ivyete gre N izm l-m lk
N i p rd a o tu ra n H ak im M avsil adl b ir m n e c c im e ok in a n rd . M n ec

:6 s. I, 2, 810.
57

Bak. K. Rippo, Kprl Armaan, 426.

58 Bak. VIII, 5.
Ahbr d-devle, 69; m duddin, 63; bn l-Esr, X, 70, 71, bn l-Cevz, XI, 67; Sbt,
100a, 104a; Rvend, 134; Mrhvvnd, IV, 89; H indah Sanear, s. 279.

SELUKLULARIN AZAMLI 1)1 VR

2 1 7

cim o n a k e n d isin d e n all ay sonra leceini h a b e r v erm iti. N izm l-m lk


m n eccim in 485 R ebilevvelinde (H aziran 1092) l m hab erin i alnca m
r n n n ih y e te erd i in i anlam ; v a siy et-n m esin i yazm , vakflarna ait
sicilleri d z e n le m i ve k lelerin i d e zd e tm i ti60. Bu riv y etin d o ru lu u
ve l m e h azrlan d , B adada g id erk en b ir d a h a dnem iyecei kan aatiy le
de, Siyset-nmesini b ir h a tta ta b ra k m ve b izzat S u ltan a ta k d im in i vasiyet
etm i olm asiyle teyid o lu n m u tu r61.
M elik -h n, v ezirin in b u k ib e tin d e n ok z ld rivyeti v a rd r62.
O n u n l m ile T c l-m lk E b l G a n im i v ezirlie getird i. Y eni vezirin
tyini ile d e b t n y k sek m e m u rla r d e itirild i ve bu s re d e N izm lm lk n a d a m la rn n tasfiy esin e giriildi. Bylece, ekil n e o lu rsa o lsun,
T erken H a tu n g ayesine d o ru ilerlem i; H alfe d e siyasete k a rarak b u ce p
heyi k u v v e tle n d irm itir. F ilh ak ik a T erk en H a tu n B erkyaruku d rm e y e ve
o lu n u d a v eliah d yap m ay a m uvaffak o lm u tu r. F akat siyas ih tira sla r ve
d ed ik o d u lar, im d i de C ferin veliahdl m eselesin i te k ra r c an lan d rm ve
M elik-h ile H alfe a ra sn d a b ir g erg in lik b a la m tr. T erk en H a tu n u n rol
old u u an lalan b u d u ru m d a S u ltan H alfe M u k te d iyi d e rh a l B adad terk e
dvet e tti. H alfe isted i i o n g n m h le t b itm e d e n d o k u z u n c u g n M elikh ze h irle n e re k , v ezirin d en b ir ay so n ra ld . O n u n zeh irle b e rta ra f edildii
h d ise sin i m e sk t geen kayn ak lar y a n n d a baz m sl m a n ve h ristiy an
m ellifler b ir su ik a sd z e rin d e b irle m e k te d ir63. Bu z eh irle tm e h d ise sin d e
H alfe ile y e rle rin d e n atlan N izm l-m lk ta ra fta rlar ve h a tt baz ak
k aytlara gre M elik -h n zevcesi T e rk e n H a tu n d a zan a ltn d ad r. bn lC evz ve E b l-Ferec b u z e h irle tm e n in S u lta n n klesi H u rd e k vastasiyle
yapldn ak lam tr. S u ltan ile H alfe arasn d ak i gerginlie d a ir kaynaklar
ok kifyetsizdir. B u n u n la b e ra b e r s u lta n n halfeye kar h a re k e tin d e B tn
te sirin e d a ir b ir k a y t64 h i b ir e sa sa d ay an am az ve Tc l-m lk n N iz m lm lk B tn fedisi vastasiyle ld rtt riv y etlerin in k a rm a sn d a n
m ey d an a k m o lm ald r. T erk en H a tu n u n eseri olan m th i ta h t kavga
larn n b alam as B yk S u lta n a b ir m te m m e r sim i y ap lm asn a ve d e t
old u u zere a tla rn k u y ru k la rn n k e silm e sin e im k n v erm edi. T a b u tu

60 ahr-makale, s. 62
61 Siyaset-nme, s. 210.
62 bn Kalnis, 121.
63 M athieu, s. 203; A nili Sam uel, s. 455; A bul-Farac, 231-232; bn Funduk, 76; Mcmel uttevrih, 403; A nne C om nnne, Alexiade, II, s. 76.
64 bn l-Cevz, 73-74; bn Kesr, XII, 143.

SELIIKI ULAR TARH

2 1 8

sfa h an a g t r le re k v ak f eyledii m e d re se sin d e d e fn o lu n d u 16. Bylece


k u d re tle rin in zirv esin e kan 4 0 -4 2 y alarn d ak i su lta n ile 7 0 ini ak n vezir
arasn d ak i h en k , etrafn ta h rik ve ih tira sla r ile, b o z u lm u ve h a k ik ate n
divit ile ta b irb irin i tk ip le s u k u t e tm i tir. yle b ir su k u t, ki yalnz ta ve
divit sa h ip le rin i g t rm e m i; Seluk m p a ra to rlu u n u ve slm d n y asn
d a ok sa rsm ve ar b u h ra n la ra s r k le m itir. F ilh ak ik a o lu n u sa lta n a ta
karm ak ve to r u n u n u d a h ilfete g e tirm e k iste y e n T e rk e n H a tu n u n ih tira s
lar balca rol o y n am tr. Z ira T e rk e n F latu n sah ip o ld u u b y k n f z ve
k u d re t sy esin d e koca im p a ra to rlu u ve slm d n y a sn elin e geirm ek
im k n la rn h azrlam ; b u m th i ih tira s T rk -slm n iz m n yk m tr.

9. M elik-hn ahsiyeti

M elik -h devri y alnz S elu k lu larn deil T rk -slm ta rih in in d e en


p arlak ve m e su d d ev irle rin d e n b irin i tek il eder. M elik-h T rk -slm h
k m d arla r a ra sn d a asrlarca a z a m e tin ve a d a letin b ir rn e i o larak yd
edilm i ve o d a b ab as gibi "dil Sultan lkabiyle a n lm tr66. T u ru l-b eg ve
A lp A rslan z a m a n n d a p a y ita h t o lan R ey e h rin i ted ricen te rk edip, m elik
ik en m erk ezi b u lu n a n sfa h a n im p a ra to rlu u n p ay ita h t y a p m tr. K endi
sine ve b ir k sm ev ltla rn a m erk ez o lan sfah an saraylar, cm iler ve m e d re
selerle d o lm u , e h ir b y m , ba ve b ah elerle s sle n m itir. S on g n le
rinde, C ih an h k im iy eti dvsiyle, B adad m p a ra to rlu u n d a m erkezi
yapm ak is te m itir. E ssen Badad, H alifelik ten b ak a o ra d a yaplan T u rulbeg e h ri ile z a te n d ev letin ikinci b ir p a y ita h t h alin e gelm iti.
M elik -h n adaleti, d in ve m e zh ep fark g ze tm e d en b t n te b a a sn a
efkati m s l m a n ve h ristiy a n k ay n ak larn ittifakiyle s b ittir. M elik-h
in sa n la rn en m m ta z idi; hayr ve efk ati m e h r idi. H ristiy an la ra kar
adaleti ve iyilii ile ta n n m t. M k em m el b ir in san ve fen alk ta n zd e
id i67. Bir E rm en i kayna d a o n u C ih a n n h k im i, kalbi h ristiy a n la ra kar
efkatle d o lu g ste rir. G etii m e m le k e tle rin h alk n a efkatiyle b ir baba
gibi idi. B irok e h ir ve v ily etlerin h alk k en d i arzular ile o n u n id re sin e
g ird iler68. sfa h a n d an A n ta k y a ya ve o rad an B adada seferin d e b y k or65 bn H allikn, II, 164; Tarih-i Gzide, 449; Mcmel t-tevrih, 465.
66 M esel T rkiye Seluklular pdih A leddn Keykubd gibi byk b ir h k m d ar
M elik-h ve Sultan Sancar rnek sayyor ve H rizm ha onlar gibi hareketi tavsiye
ediyordu: Trkiye Seluklular hakknda resm vesikalar, s. 100.
67 Brosset, I, 349.
68 M athieu, 8. 196.

SELUKLULARIN A/A M I I 1)1 VM

2 1 9

d u u n u n gitti i hor yerde, d erh al pahallk balad halde, a sk erle r k im se


nin m aln a d o k u n m a m !r. Bu o n u n ad aleti ve o rd u n u n disip lin i b a k m n
dan m h im bir m isldir. B unlar, K anun S u lta n S ley m an n M acaristan
ovalarna k ad ar sefer yapan T rk o rd u la rn n y k sek ahlk ve d isip lin in e
d air n ak led ilen gzel hikyeleri h a trla tm a k ta d r. ok yakn o lm a sn a ra
m en, hakl b ir ikyet zerin e, H u m a r-te k in i ik t n d a n atm as o n u n adaleti
h a k k n d a kaydedilir. D in ve tim a m e sse se le rin okluu y an n d a dev
rin d e h o ca ve taleb eleri iin h e r ta ra fta v a k f o larak k u rd u u m ed reseleri,
zviye ve im re tle ri ve te sis etti i m u a z z a m h a sta n e le ri ile slm d n y asn d a
ilm i, m an ev ve tim a hayat y k se ltm i, salgn h a sta lk la r z u h ru n d a h a l
ka il tevzii ve tedviyi m eccni yap an b ir te k il t k u rm u tu 69.
M elik-h da, b t n Seluk s u lta n la r ve beyleri gibi ran ed eb iy atn ve
iirini sever, lim ve irleri h im y e ed erd i. S u lta n rasad ilerin e b y k eh em m iy e t verm i; sfahan ve B adadd a ra s a th a n e le r in ed e rek devrin
riyziye ve h ey etilerin i toplay p b y k p a ra la r s a rf e tm itir. S u lta n bizzat
F arsada iir y azm tr, ki o n a aid b ir ru b bize k ad a r g e lm itir70. B u n u n la
b e rab e r o y ine de yakn d o stla rn a k o n u m a d ilin d e T rke (feketebe ileyhi
bit-Turkiyye) m e k tu p y azy o rd u 71. Saray ve o rd u dili olan T rk e im p a ra
to rlu u n h e r ta ra fn d a gebe ve y erleik T rk m e n lerle yaylm t ve ranl
d evlet a d a m la rn n b i r o u d a T rkeyi biliyor ve ren m e k z a r re tin d e
kalyordu . B u n u n la b e ra b e r S elu k lu lar slm m e d e n iy e tin in ileri lkele rin d e T k m s rd ve gebe m e n e d e n geldikleri iin T rk e h e n z
yaz ve ed eb iy at dili h a lin e gelm em i; U ygur yaz dili a n anesi K arahanlla rd a T rk e e se rle rin y azlm asn a im k n verdii h ald e Seluk lk e lerin d e
byle b ir d u ru m h sl o lam am t. E ssen S eluk saray larn d a o ld u u gibi
K arahanl saray larn d a d a Fars edebiyat ayn him ye ve alkay g rm t .
B u n u n la b e ra b e r te d ric e n T rk e d in ve tasav v u f m h iy e tte e se rle r ve iir
ler yazlm aya b a la m tr. Selu k lu larn ve K arah an llarn him yesi ile Farsa
yalnz ed eb iy at dili o larak y k selm em i; o za m a n a k ad ar A rapa ilim dilini
in h isa rn d a tu ttu u h ald e a rtk o n u n y a n n d a F arsa ilm i e serle r de yazlm a
ya b alam tr.
Eski T rk le rd e d in b ir m e n e d e n gelen s rg n avlar slm d ev rin d e
d in m ah iy e tin i k ay b etm i, fakat S eluklular, K arahanllar ve M oollar, h a tt

69 bn l-Cevz, IX, 15, 27.


70 ahr-makale, GM, s. 41-43; Avf, Lubb ul-Albb, T ahran 1335, s. 35.
71 Ahbr d-devle, s. 68.

2 20

SEL U KIU IAR ARH

O sm an lla r z a m a n n d a m ill ve a sk eri b ir sp o r ve elence o larak y a a m tr72.


M elik-h da, kadm , h k an ve beyler gibi, s rg n av larn a ok d k n idi.
N itek im im p a ra to rlu u n b irok av b lg e le rin d e k en d isin e m a h su s te sisle r
(Minrt ul-kurn) yapt. Bu alkas ve d ev rin ihtiyac dolays ile d e M elikh E b T h ir H tu n ye ikr-nme adl eseri h a z rla tm tr. M ellifin y azd
Seluklu ta rih i gibi b u eseri de bize k a d a r g elm i deildir. S u ltan h e r av
lad hayvan iin fakirlere b ir d in a r sad ak a v erird i ki, b ir d efasn d a 10.000
d in a r d a tm a s s rg n av larn n e h e m m iy e tin i ve g n a h ile m e k te n ne
derece sak n d n a n ly o ru z73. Eski d e v irlerd e o ld u u gibi K arah a n lla rda,
Byk S eluklu, T rk iy e S eluklu ve n ih y e t O sm a n l saray larn d a d a av eti
ve b ilh a ssa k u eti ok m ak b u l saylrd. N ite k im bu T rk d e v letle rin d e Emr-i bzdr, Emr-i ikr ve Kuu-ba u n v a n n tayan y k se k m e m u rla r
b u lu n m u ; Bz-nme ve ikr-nme ad n tay an e se rler y azlm tr.
S u ltan M elik-h fazilet sa h ip le rin in sna o lu p cih an o n u n adaleti
ile n r; d n y a o n u n m ek n ile su m n a k ar iftih ar ed erd i. Y irm i yllk
saltan at e sn a sn d a d ev rin d izg in leri o n u n elin d e, havas ve avam n ileri
o n u n ih tim a m ve a v u c u n d a b u lu n u rd u . S u lta n n a d ale t k a n a tla r cih an h a l
k n n b a n d a y aylm t. H em irsiy et ve h e m de ik tisap ile sah ip old u u
h a sle tle r sy esin d e b t n in sa n la r o n u n h im y esin d e s d e ve h u z r y a ta
n d a ra h a t u y u r idi. T rk h k an ve R u m kayseri o n a m u h a le fe tte n sak n r
ve H in d rcs k u llu u n a k o a rd 74. ir M u izz o n u n , T rk ista n seferi m
n seb e ti ile, k u d re t ve h a m e tin i yle ta sv ir eder: O rd u n ile C e y h u n u sel
gibi getin, dalar, te p e le r ve ovalar d e m ir d algalar ile d o ld u , m an c n k larn
talar d m a n la rn k alelerin i at. ark -g arp ve ran -T u rn sen in geliine
m d e oldu; hi b ir p d i h sen in zaferlerin e eriem edi. B t n lk eleri se
n in a d a le tin ve b ilg ilerin ssledi; d in ve d n y a d a k u d re t kazand. Ya
m alarn sav alarn n can lar yam a old u . A n tak y ada elipy kald rd n
am a a d a le tin i de d n y ay a yaydn. H ristiy a n la r sa n n ee in in trn a k la rn
p t gibi h k m d a r ve h k a n la r d a se n in a tn n n allarn a yz sr y o rlar.
B aban A llah ta n S e m e rk a n d m feth in i diledi; oul b ab asn n a rz u s u n u g er
ek letird i, ve b u s re tle p e d e rin r h u m u h a k k a k tr ki, c e n n e tte d oldu.

72 Rvend, s. 133. 431-434; m deddn, s. 69; bn l-Cevz, IX, s. 70; bn l-Esr, X, s. 74;
Sibt, 100a - 104a.
73 Kgarl M ahm ud hkanlarn halk ile birlikte yaptklar bir eit ava Sr denildiini,
hann adam lar orm anlara ve krlara dalrlar va hayvanlar hann b u lu n d u u yere do
ru srp avladklarn an latr (Divan, I, s. 303; tere. 364). Bu h u su sta Cmi ut-tevrih
(Tahran 1338; I, s. 37-38) ve bizim Resm Vesikalar adl eserim ize (s. 27-32) baknz.
74 Avf, Lubb ul-Albb, s. 35.

>
SELUKLULARIN AZAMl T D VR

221

Z am an vc m ek n klcna m u sa lh a r, kaza ve k ad er m u ra d n a tbi oldu. im


di cihan ve m ille tle r se n in le n y o r; h k m d a rla r ve b e eriy e t iftih a r
ediyorlar. S enin R m ve A rap lk elerin i fe th in b ir h rika, fakat T rk ve
igiller diy arlarn am an bir m u cize o ld u der. slm ve H ristiy an kay
naklar devri ta rih ve ed eb ifdelerle c a n la n d rrla r75.
M elik-h ve N izm l-m lk n k u d re t ve d eh s syesin d e k u ru la n
yksek T rk -slm n izm ve y en id en p arlay an m ed en iy et, o n la rn b ir ay
zarfnda h a y a tta n u zak latrlm alar ile, a r b u h ra n la ra urad; d h il sava
lar, H al ta a rru z lar ve n ih y e t frsa t b u la n gizli B tn ve ar i (gult-
a) te e k k lle rin e bal su i-k asd ve cin y etler m ev cu t n izm d e h e t iinde
b rakt. B tn lerin su i-k a sd n a u ray an N izm l-m lk e h d e tin d e n nce
su lta n a u ktay g n d erd i :
Ey h- Cevanbaht! krk yl senin ikblin iin ufuklarn karanlk ehresini gi
derdim; senin gzel turan nmn ve saadet menurunu imzn (tevk'in) ile birlikte
ara kadar ycelttim. N eh v en d y ak n n d a b ir d a rb e ile 96 yllk m r m n ih yete erin ce eski ve u z u n h iz m e tle rim i o u lla rm a b rak tm ; on lar H u d a ya
ve H u d v e n d e (p ad iah a) sm a rla d m . N izm l-m lk n kalabalk olan
evldlar, h sm la r ve p ek ok azd llarn n ta h a k k m e g irim eleri, T erk en
H a tu n ve T c l-m lk n ih tira sla r ile N izm l-m lk n azli yalnz devlet
ve nizm iin deil b izzat "S u ltan M elik -h a d a u u rlu (m b rek ) o lm ad
n d a ilve e d e r ve M u izz de b ir ru b a ve k tas ile bu m te m e k a tlr76.

75 M uizz, nr. Said N efs (Beyhak zeyli), III, s. 1279-1287.


76 D evlet-h- Sem erkand, Tezkiret u-uar, T ahran 1337, s, 68-68.

V.

BLM

S E L U K L U L A R IN D U R A K L A M A
V E N H T A T D E V R L E R

1. Seluk Devletinin ve D Buhranlara Uramas

in h u d u d la rn d a n A kd en iz k ylarna, K afkas d a la rn d a n H in t d e
nizine k a d a r uzayan ve en ileri m e d e n iy e t lk e le rin d e h k m s ren Byk
S eluklu im p a ra to rlu u n u n , b y k a d a m n l m ile, sa rsn ty a u ra
m as ve S u ltan Sancar d ev rin d e y en id en b ir a z a m et dev rin e k a v u m asn a
ra m en in h ita t ve in k razd an k u rtu la m a m a s, p h esiz, o n u n feodal siyas
b n y esin d ek i zaaflarla alkal id i1. M elik -h n ilk su ltan lk y llarn d a A n a
d o lu da K u talm oullar ta ra fn d a n k u ru la n Trkiye Seluklular, m u a h h a r
kay naklarn yanl anlay ve ifd elerin e ve b u n la rn te siri ile a ra trm a la rn
hatal n etic e le re v arm b u lu n m a la rn a ra m en , S ley m an -h d an itib a ren
yni o n u n b u d ev leti k u rd u u 1 0 7 5 d en beri, m stak il ve h a tt B yk Sel
u k lu lara rakip b ir su lta n lk id i2. M elik-h, S ley m an -h n l m n d e n
(1086) so n ra, b ir m d d e t A n a d o lu ya h k im olm aya alm ve bu lkeyi
de, n a za r o larak k e n d isin e tb i saym ise de b u n d a ksa bir m d d e t istisn a
edilirse, p ek baarl olam am ; h u s siy le o n u n l m ze rin e , I. Kl
A rsla n n, 1 0 9 2 de, z n ik de Trkiye Sultanl ta h tn a km asiyle b u devlet
kendi m sta k il te k m l n t k ip e tm i ve Byk Seluklu im p a ra to rlu u ile
b ir ba o lm a m t. Bu sebeple, B yk S eluklu su ltan lar, tb ileri h k m
d arlara ve d ev letlere, sk-sk, b ir ta k m h k im iy et alm etleri ve u n v a n lar
tefviz e ttik le ri, fe rm a n la r (m e n rla r) g n d erd ik leri h alde T rkiye S eluk
lular iin byle b ir h d ise ile k a rla m a k h e m e n h e m e n m m k n o la
m a m tr.
M elik -h n l m ile balayan s a lta n a t m c d elesin d e am m eliki Tc
d -devle T u tu d e rh a l sa lta n a tn iln e tm i ise de asl siyas b u h ra n m e r
kezde v u k b u lu y o rd u . F ilh ak ik a so n su z b ir siyas ih tirasla tu tu a n T erk en
1 Bak. Blm VII, bahis, 1, 2, 3.
2 Blm VI, bahis 2. ye bak.

226

SELUKLULAR TARH

H a tu n be y andaki k k olu M a h m u d u S u ltan ve to ru n u C feri halfe


n in veliahd y ap m ak iin b t n k u v v etleri se fe rb e r e tm iti. K endi n im e ti ile
y etien p e k ok d ev let adam ve k u m a n d a n ta ra fn a eken T e rk e n H atu n ,
ah sn a bal 12.000 kiilik b ir a sk e rd e n so n ra, h zin eleri b o a lta ra k ve
2 0 .0 0 0 .0 0 0 a ltn d in a r gibi m u a z z a m b ir paray da tarak , o rd u m e n
su p larn k e n d isin e ve d v asn a k a z a n m ve M a h m u d u n sa lta n a tn a ikn
e tm itir. K k ya dolaysiyle o n u n su lta n olam yacana dair, devrin b
yk lim i ve m c te h id i G azali ta ra fn d a n v erilen b ir fetvaya kar T erk en
H a tu n d a b ak a lim le rd e n m u k ab il b ir fetv k arm ve bylece M elik h n l m n d e n alt g n so n ra, 26 kinci T e rin 1092 (22 evval 4 8 5 )de,
k k M a h m u d u n sa lta n a tn iln e tm i ve n m n a h u tb e o k u tm ay a m u
vaffak o lm u tu r. Bu n eticeyi a ld k ta n so n ra d a d e rh al veliahd B erk y aru k u
y akalam ak m ak sad iy le e m ir G r-b u a y sfa h a n a g n d e rm i ve k en d isi de
o rd u ile ark ad an h a re k e t e tm itir. Lkin N izm l-m lk frkas d a bo d u r
m ayarak R eye kard k lar veliah d B erk y aru k u o ra d a su lta n iln e ttile r.
T erk en H a tu n M elik -h n t k e n m e z h z in e sin d e n yine m ily o n lar d a tarak
B erkyaruk z e rin e o rd u g n d erd i. B una ra m e n B u r cerd de v u k b u la n k a r
lam ad a e m ir ve a sk e rle rin b ir k sm 14 y an d a b u lu n a n B erk y aru k u n
ta ra fn a g eerek H a tu n u n a sk erlerin i b o z g u n a u ra ttla r. T erk e n H a tu n bu
d u ru m d a b a k a b ir te d b ire d a h a b av u rd u . G erek ten M elik -h n am cazdesi ve Y k u tn in olu olan G ence m elik i sm ile adam g n d erip , ev len
m e ve s a lta n a ta itira k vdi ile o n u d a d v asn a kazand. B erkyaruku n days
o lm asn a ra m en b u czib tek lifler k a rsn d a y eenini feda ed en sm il
o n u n la savaa g irm iti. Lkin b u sefer de H a tu n a m e n su p e m irle r b u iz
divaca m u h a le fe t ey led ik lerin d en 1093 u b a tn d a m a l b olan sm il sfa
h a n a ek ild i3.
Bu m a l b iy e t de T erk en H a tu n u n c esaretin i k rm ad ve yeni te d b irle r
alm a k ta n geri kalm ad . F ilh ak ik a S u riy ed e sa lta n a tn iln e ttik te n so n ra
E lcezire ve D iy arb ek ir taraflarn d a h k im iy e tin e alan T u tu u da ayn vad
ve ih tira sla rla k k rta ra k sfa h a n a ard. F ak at T u tu h e n z Seluk payi
ta h tn a y e tim e d e n u m m efk rn tasvip etm ed i i bu ih tiraslar ve y aratt
b u h ra n dolaysiyle T erk e n H a tu n b ir su ik a st ile yok ed ild ik te n so n ra sa lta
n a t m cd elesi o n u n la B erkyaruk a ra sn d a kald ve H a tu n u n em irleri ve as
kerleri de iki ta ra fa iltih a k e tti. T u tu Rey z e rin e y r d . Bu e h ir civa
rnda, 1093 y lnda, v u k b u la n sav ata T rk kan derya gibi akt. B erkyaruk

3 bn ul-Cevz, IX, 62, 63; bn ul-Esr, X, 74, 77; m duddn, 82-83; Ahbr ud-devle, 74-75;
A bul-Farac, s. 232.

DURAKI A/AA Vf NHTAT D V U I I M

2 2 7

am casn a kar M elik -h 'n sancan k a rtt. T u tu , kendi a d a m larn a ar


m uam elesi ile ve seri tab iatiy le etrafn k rd n d an ve iyi bir dev let adam
o lm ad n d an , bu uzayan m cd ele e sn a sn d a , b ir ok e m rle r B erkyaruk
tarafn a geti; bu syede B erkyaruk k a rsn d a k i o rd u y u b o zg u n a u ratt
gibi, sava sra sn d a T u tu u n l m d e b t n ra k ip lerin i b e rta ra f e tm e sin e
im k n verdi. H t n , sm il ve T u tu h a y a tla rn kaybedince B erkyaruk ve
m erkeziyeti k u v v etler b y k b u h ra n y a t trd la r4.
B erkyaruk b u en kuvvetli ra k ip le rin i b e rta ra f e tm e k le b e ra b e r am cas
A rslan A rg u n H o ra sa n a h k im o lm u tu . S u lta n o n a kar d i e r am cas Brib a rs d e ste k le d i ise de A rslan A rg u n o n u ld rd . Bu d u ru m d a B erkyaruk
b t n ark lk e le rin e h k im o lan ve s a lta n a tn iln ed en A rslan A rg u n
ze rin e sefer y apm aya m e c b u r kald. Bu sefer n e tic esin d e , 1097 balarn d a,
A rslan A rg u n u b e rta ra f ed en S u ltan B erkyaruk k k k ard ei S ancar,
m erk ezi M erv o lm ak zere, H o rasan m elik i ty in etti. H rizm ey letine Kun
(Kpak) a sln d a n gelen K okar o lu E k in ciyi vli tyin e tti5. K arahanllar
da M elik-h z a m a n n d a o ld u u gibi t b iiy e tle rin i te k ra rla d lar. G aznelilerin
yardm ile m ey d an a kan M elik -h n am cazd esi S ley m an n olu M ehm ed de Sancar ta ra fn d a n b e rta ra f edildi. T u tu u n l m ve A tab eg T ute k in ile C e n h d d e v le n in o n u n k k o u llarn k k rtm a la r z erin e
Suriye S elu k lu lar b a b a la rn n m irs iin m cd ele ed e rk e n M sr Ftm leri Suriye sah illerin i ve A rtu k -b e g in oullar elin d e b u lu n a n K u d s ve
F ilistin i igal ettile r. B erkyaruk G r-b u a y M u su l vliliine tyin e ttik te n
so n ra h k im iy etin i b u ra la ra k ad ar u z a tt6.
B erkyaruk bylece, p aralan an ve d ery a gibi kan ak ta n S eluklu im p a
ra to rlu u n u to p la m a y a b alad b ir sra d a idi, ki H al o rd u la r d a S u riy eye
geliyordu. M sr F tm le rin in S elu k lu lara ve S n n m sl m a n la ra kar
H allarla m n se b e tle ri d o ru o lm ak la b e ra b e r H allarn o n larn dveti ile
y ak n -ark a h a re k e te g ed ik lerin e d air k ay tlara itim ad etm ey e sebep yo k tu r.
B u n u n la b e ra b e r i F tm le rin slm d v asn a ih n e t ettik le ri de m u h a k
kak tr. F ilh ak ik a S n n S elu k lu larn k u v v etlen d iini, Suriye ve F ilistin e
sahip o ld u k la rn g ren M sr A levleri F ren k lere eli g n d erip o n lar S u ri
4 M athieu, s. 205-209; Azim, s. 339-370; bn Kalnis, s. 123-130; bn ul-Cevz, IX. 76,
80, 84, 87; bn l-Esr, X, 76-77, 80-81, 86; bn l-Adm, II, 108-109; Sibt, 108a;
'm duddn, 84-80; Rved, 142-143; Ahbr d-devle, 75-76; Anonim Seluk-nme, 1-20; F.
Sanaullah, Decline o f the Saljuqid Empire, C alcutta 1938, s. 91-97.
5 B unun hakknda bak. M inorsky, Marvaz, s. 101.
6 Azim, s. 371-372; bn Kalnis, 130-133; bn l-Esr, X, 90-93; bn l'A dm , II, 125128; Sibt, 118a; Ahbr d-devle, 84-86-, bn Funduk, 269, 270.

2 2 8

SELUKLULAR TARH

y eye hk im o lm ak zere h a re k e te tev ik e ttile r7. B erkyaruk H allara ve


o n larn A n tak y a m u h sa ra sn a k ar G r-b u a y ve A rtu k lu beylerini sefere
m e m u r e tti. D en izd en g elen ler h ri A n a d o lu d a n geen H allar, hayli zyia t vererek, S u riy eye v ard k lar zam an saylar 3 0 0 .0 0 0 e d m t . zerle
rin e giden S eluklu kuvv etleri k a rsn d a sk an H allar m k l b ir d u ru m
da idi ve b u seb ep le G r-b u a ya b a v u ra ra k A n tak y ay b rak p d n ece k
lerini s y l y o rlard 8. H allar, A n a d o lu d a T rk le re kar ta a rru z a geen ve
sahil b lg elerin i igale b alayan B izans im p a ra to ru A lexis K o m n e n o sdan
y ardm isted iler. A n ta k y a d a k a h ra m a n c a d e n Y a-syan E rm en i m h ted isi F ir z u n h iy n e tin e u rayarak, 1098 H a z ira n nda, eh ri te rk e m e cb r
kald ve o ra d a n u z a k la rk e n yolda ld r ld . Bu syede A n ta k y a ya giren
H allar eh ird ek i T rk ve m sl m a n la r k ltan g eirdiler. Bu e sn a d a H a
llar k u a ta n ve ala m a ru z b rak an G r-b u a ta a rru z a geti. F ra n k larn bu
k a rla m a srasn d a, Seluk b eyine b ir eli g n d e rip o n u sflyne bir te e b
b sle H ristiy an l k ab le veya H ristiy an lk elerin i terk e d v et e ttik le rin e
d air b ir rivyet vardr. B una kar G r-b u a nn: Tanrnz ve Hristiyanlnz
bizi ilgilen d irm ez; k a d n lam h a lk la rd a n aldm z bu lk eleri istem en iz
h a y ret ed ilecek b ir eydir. Efendileriniz Trk o lm ak ve d in le rin i te rk e tm e k
n iy etin d e iseler size e h irle r veririz; d o s t o lu ru z . A ksi ta k d ird e h e p in izi z in
cirlere v u ru r, H o ra s a n a sevk e d e r veya ld r r z tarzn d a k i vakarl cevab
d ik k a te y n d r9. H allar tam am iy le im h a ed ilecek bir d u ru m d a b u lu n u y o r
ve G r-b u a d a k a y tsz-artsz te slim o lm alar s retiy le a n lam a yapla
bileceini b ild iriy o rd u . Lkin Suriye e m irle ri arasn d ak i em n iy etsizlik ve re
kabetler, T rk le rle A rap larn b irb irleriy le geim sizlii ve n ih y e t M sr Ftm le rin in , b u n zik d u ru m d a n faydalanarak, k en d i h e sa p larn a istily a gi
rim eleri, T u tu u n olu D u k ak ile b irlik te Suriye k u v v etlerin in h a b e r v e r
m e d en ek ilm elerin e, F ra n k la rn ta a rru z a g eerek T rk le rin b o z u lm asn a
sebep oldu. Bu b e k le n m e d ik d u ru m k a rsn d a Seluklu G r-b u a M u su la
ekilm eye m e c b r o ld u ve eski k u d re t ve n fu z u n u kaybetti. H allar b u s
yede Suriye sa h ille rin e ve F ilistin e d o ru ilerlem ey e baladlar. A n tak y adan
b ir yl so n ra d a K u d s igal edip eh ri 7 0 .0 0 0 m sl m a n n kan ile su la
dlar. Bylece im h a s m m k n o lan ilk H allar T rk le r aras ih tilflard an ve

7 Azim, 322; bn l-Esr, X. 96. Ve ersel ill-F ren c yed -n eh u m ill h u r c ile-am liy em lihnehum .
8 M athieu, 222; Anonim Hal Kronii, nr. Brehier, s. 150; bn l-Esr, X, 96.
Hal anonim i ve O sm an T uran, World domination, s. 86-87.

DURAKI AMA VE NHTAI 1)1 VRII Rl

2 2 9

i Ftm lerin hyn e tle rin d cn faydalanarak Su riy e ve F ilis tin de yerlem e
ye, krallk ve k o n tlu k la r kurm aya m uvaffak o ld u la r 10.

2. Berkyaruk ve Mehmed Tapar Mcdelesi

B erkyaruk Seluk d ev letin e h k im o ld u u ve H allarla m cd eley e gi


ritii b ir sra d a idi, ki G en ceye m elik ty in e tti i kard ei M e h m ed T a p ar da
k e n d isin e s n an T erk en H a tu n u n e m irle rin in y ard m ve ta h rik le ri ile,
1099da, s a lta n a t iddiasiyle o rtay a k t11. B erkyaruk 1100 y ln d a Sefdr d d a m a l b o lu n c a Badad a h n e si G ev h er yin, A rtu k lu lgazi, G rbua, k erm i ve H o rasan m eliki Sancar (M e h m e d in z kard ei) dhil
olm ak zere m h im e m irle rin p e k ou M eh m ed T ap a r tara fn a geti. S ul
ta n B erkyaruk T a b e rista n , C rcan ve H rizm em irlik lerin i, P o rsu k oullar
Z engi ve l-begi gibi d i er beyler ve 5 0 .0 0 0 kiilik b ir o rd u ile k a rd ei z e ri
ne y r d ve b u sefer o n u H em ed an civ arn d a cidd b ir b o zg u n a u ratt.
M ehm ed T a p a r H o ra sa n a, k ard ei S an carin y a n m a gitti. B erkyaruk bu zafer
z erin e 10 0 .0 0 0 kiiye kan o rd u siy le B adada varp sa lta n a tn orad a
k u rm a y a te e b b s e tti. Bu sefer M e h m e d T ap ar, Sancar ile b irlik te, k u v v e t
lerini to p lay arak ve S u ltan t k ib e g irierek H ilfet m e rk e zin e geldiler. Bu
e sn ad a sh h a ti b o z u la n B erkyaruk B adadd a n ayrlm ak z o ru n d a kald. ki
k arde o rd u la r 29 kinci T e rin 1 1 0 1 de, N ih v en d civarnda te k ra r k a rla
t. A rlaan b u b u h ra n k a rsn d a H alfen in ve lim lerin ta v a ssu tu ile bir
a n la m a yapld. Bu an lam ay a gre s a lta n a t B erkyarukd a kalyor; M eh m ed
T apar, G ence m elik i sfatiyle, A zerbaycan, D iyarbekir ve Elcezre e y letleri
n e h k im oluyor; k a p sn d a n b e t aln m as k ararlatrly o r ve bylece,
y em in le tey id ed ilen b u m u a h e d e ile d ev let ikiye b l n y o rd u . Bu lk elerin
M e h m e d e dedii verg in in , p h e siz m ah all m asraflar hri, ylda
1.330.0 0 0 d in a r a ltn a bli o ld u u d a k ay d ed iliy o r12.
Bu a n la m a z erin e B erkyaruk K ara-tek in ovasna, T ap ar d a E sedb d a ek ilirk en o rd u la r da, bey ve a sk erleri ile b irlikte, k e n d ilerin e m a h su s
ik t la rn a d a ld lar. Bu k a ra ra ra m en R eye g id en M ehm ed T apar, em rle-

10 Azim, 373; bn Kalnis, s. 134-133; ibn l-Esr, X, 94-96, 98; ibn l-'A dm II, 129138; ibn ul-Cevz, IX, 105, 108; Sibt, 121b; M athieu, 216-217, 221-222; A bul-Farac,
225; Hah Anonimi, 50; C. Riant, Inventaire critique des lettres historiques des Croisades
(Archives de lO rien t Latin). Paris 1881, I, s. 134, 148, 167-175; S. R uncim an, History
o f the Crusades, I, s. 236-249.
11 Ibn ul-Cevz, IX, 110.
12 ibn ul-Cevz, IX, 131; ibn l-Esr, X, 115.

2 3 0

SELUKLULAR ARH

rin tahriki ile, be nbet aldrmak suretiyle, te k ra r sa lta n a tn iln e tti. Bu vazi
yet dolaysiyle B erkyaruk te k ra r k a rd e in e kar h a re k e te geti. T a p ar orada,
te k ra r m a l p olarak A zerb ay can a kat; em irle rin i toplayarak, 1103de,
H y k a p sn d a beinci defa b o z g u n a u rad ve A h la ta snd. Bu sefer de
ark A n ad o lu e m irle rin i, E rz u ru m S a ltu k lu la rn , A h la t h k m d a r Skm e n i ve A ni em ri M e n e h ri h iz m e tin e alarak te k ra r savaa h azrlan d .
S u ltan B erkyaruk ok kan akdn, m e m le k e tin h arap , e m ir ve ask erlerin
y o rgun o ld u u n u , h z in e n in b o kaldn, v erg ilerin ta h sil edilem ez b ir hale
geldiini ve n ih y e t slm n d m a n la rn a frsa t verildiini beyn ederek,
gnderdi i b ir eli ile, k ard ein i b a ra ik n e tti. Bylece, 1 1 0 4 de, A zerbay
ca n d a S efd-rd h u d u d olm ak zere, K afkasyad an S uriyeye k a d a r b t n
vilyetler M eh m ed T a p a rda kalm ak, B adadd a h u tb e B erkyaruk n m n a,
A zerbaycan, ark A n ad o lu ve M u su l ey letlerin d e, sadece M eh m ed T a p a rn
ad zik red ilm ek artiyle, b ir an lam ay a varld. S eluklu im p a ra to rlu u iki
devlete ayrlm ak su retiy le T rk iy e ile b irlik te Seluk S u ltan m ey d an a
kt. Lkin b u d u ru m ok k sa s rd . Z ira B erkyaruk h asta lk l o ld u u iin
23 Birinci K n u n 1 1 0 4 de, yirm i alt y a n d a ld . Y erine ta h ta karlan ve
ad n a h u tb e o k u n a n olu k k M elik-h ta h t m u h afaza edem edi; S ultan
M ehm ed T ap ar 1 1 0 5 de M elik -h te slim alarak Seluk ta h tn m sta k il
o larak igal e tti13.
F ilhak ik a M u su ld a k e rm ii k u a tm a k la u ra an S u ltan T a p ar Berky a ru k u n l m h a b e rin i alnca d erh al B adada h a re k e t etti. 1105de yeeni
M elik -h ve o n u n atab e i A yaz m a l b ed ip ld rd k te n so n ra devlete
h k im old u . M u su l ve H alep a ta b e g le rin in b ab as K asm d-devle A k -sung u ru Badad a h n a l n a ty in e tti. P o rsu k u n oullar syesinde, sa lta n a t
d vasna atlan am cas B ri-b arsn olu M e n g -b a rs dier am cas T k iin
oullarn b irlik te sfah an k alesin d e h a p se tti. Bylece S u ltan M eh m ed T ap ar
b t n rak ip le rin d e n ve sa lta n a t d v aclarn d an k u rtu ld u . T k iin olu Britek in S uriy eye kat. F ak at Suriye S eluklular k e n d isin d e n en d ie e ttik
lerin d en 1 1 1 2 de A n tak y a p re n si T a n c re d e g itti; o rad an S ra geti ve am
atabei T u -te k in e m e k tu p y azarak k a b u l n isted i. Lkin A tab eg m u v a
fakat edem ey in ce, b ak a b ir y er k alm ad n d an , i F tm lere iltica etti;
M srda h rm e tle k arlan d ve k e n d isin e m aa b a la n d 14. S eluklu m p a ra
to rlu u bylece, H al ta a rru z la rn n ok id d etli b ir devrinde, feodal a n ane-

13 m duddn, 88-90; Ahbr ud-devle, 77-78; Rvend, 147-148; R eidddn, 58-66; bn lCevz, IX. 109-141; bn l-Esr, X, 98-132; Azim, 374-375; bn Kalnis, 137, 147;
A bul- Farac, 238.
14 bn Kalnis, 183-189.

DURAKLAMA V t N IIIA I D LV R II K

2 3 1

lere gre bir kere daha paralanm ; 20 yl zarfnda T rk kan sel gibi akm ;
siyas birlik b o zu lm u tu r.

S ultan M chm cd M usul ve D iyarbekir b lgelerini A tabeg avlya ik t


ederek o n u H allara kar cih d a m e m u r e tti. Bu d u ru m d a m evkiini kaybe
den k erm i ve oullar, bu sra la rd a h k im iy e tin i ark A n a d o lu d a k u r
m u b u lu n a n I. Kl A rsla n a (M .d a b u m ak aleye bak.) b ag v u rarak o n u
M u su la d v et e ttile r. G erek ten Kl A rsla n b u frsa tta M u su lu alp orad a
hk im iy etin i k u rm a k la m cd ele g en ilem i; iki S eluklu h n e d a n ve devleti
arasn d a m evcud h a k ve s t n l k dvas can lan m , Trkiye ve Byk Seluklu
S u ltan lar ara sn d a k i ailev re k a b e t k z m t ve 1107d e Kl A rsla n n
m albiy eti ve l m y le n eticelen d i. Bu e sn a d a B tnlere k ar sava ile
m eg u l b u lu n a n S u ltan , Kl A rsla n n B adad ald s y len tileri ile e n d i
elen m i ve B tn lere kar h a re k e ti d u ra k la m t. H ab erin d o ru o lm a
dn ve Kl A rsla n n ld n ren in ce B tnlere kar savaa devam
e tti ve zafer k a z a n d k ta n so n ra B adada h a re k e t etti.

3. Sultan Mehmed, Hallar ve Grcler

S u lta n M eh m ed B tn lere k ar k azan d zaferd en so n ra B adada gi


dince b abas ta ra fn d a n in ed ilen S u ltan C m iin i b itird i; N izm iye civarn
da Sflere b ir rib t (zviye) y a p t15. T icret vergilerini ve g m r k le ri ilga
etti. H e m ire sin i 10 0.0 0 0 d in a r m ih r ile H alfe M u sta z h ire n ik h e tti. K a
d n larn erk e k le rle y ap tk lar to p la n tla r y asak e tt i16. Bu srada, S u ltan H a
llara kar tev ik iin, B adada m h im k im se le r geliyordu. B u nlardan biri
de T rab lu s- a m n i em ri kad b n A m m r idi. H al te h lik e sin e ra m en
o n u n b u te e b b s i' te b asn k z d rm ve o n la r d a M sr F tm le rin e
b av u ra ra k k e n d ile rin e vli iste m e le rin e seb ep o lm u tu r. D ik k ate yndr,
ki d ah a ilk seferi m te a k ip H allara k ar T rk iye S eluklular ile an laan
B izans m p a ra to ru I. A lexis de 1110de, eli ve h ed iy eler g n d ere rek S u ltan
o n lar ile savaa tev ik ediyor, y ard m ed eceini ve H allara yol v erm ed i in i
b ild iriy o rd u 17.
S u lta n T a p a r A tab eg avln n sa d k a tin e gvenm edii iin d e M u su lu
E m ir M ev d d a ik t ed iy o r ve H allara kar k u v v etlerin ba k u m a n d a n
ln d a o n a veriy o rd u . Bylece A h la t h S k m en i ve ark A n ad o lu A rtu k lu b ey lerin i d e o n u n la b irlik te cih d a m e m u r ediyordu. E m ir M evdd
15 Btnlere kar seferleri iin bak. VII, 5.
16 bn l-Cevz, IX, 159; bn l-Esr, X, 166; Ahbr d-devle, 81; Azim, 379.
17 bn Kalnis, 173; bn l-Esr, X, 170.

2 3 2

SELUK! IJl AR IARH

im al S u riy ede H allara m h im d a rb e le r v u rd u k ta n ve b ir m d d e t de Urfay k u a ttk ta n so n ra m te re k k u v v etlerle K uds z e rin e h a re k e t etti.


Lkin A h lat h S k m e n 'in 1 1 1 2 de h a s ta la n a ra k d n m e si ve l m d a h a
so n ra da, M ev d d u n 1 1 1 3 de, am d a cm id e n k ark en B tnler ta rafn d a n
ehid ed ilm esi ve n ih y e t Suriye S elu k lu larn n iine d t k le ri rek a b etler
bu m h im seferd en b y k n e tic e le r eld e e tm e s in e im k n v erm edi. H a tt
H ristiy an k ay n ak larn a ra m en bn l-E sr b u l m d e T u -te k in i de zanl
g r r18. S u lta n T apar, b u d u ru m d a A k -su n g u ru H al cih d n a m e m u r ettii
gibi Suriyen in id resin i de 1 1 16d a T u -te k in e v e rd i19.
Seluklu im p a ra to rlu u n u n geirdii siyas b u h ra n H allarn Suriye sa
h ille rin d e tu tu n m a la rn a ve b u iki m il dolaysiyle B izanslIlarn m d afaad an
ta a rru z a g em elerin e frsa t verdii gibi k k G rc devleti baz istil te
e b b sle rin e g iriti. B u n u n la b e ra b e r siyas p a r a la n m a ve sa rsn t n e derece
o lu rsa o lsu n k k G rc m ille tin in byle b ir h a re k e ti yine d e kolay o la
m azd. Lkin kral D av id (1 0 3 9 - 1 1 2 5 )in b y k K pak (K um an) kavm ini
ittifa k n a alm ak la G rc istils m m k n old u . F ilhakika O rta A sya b o zk r
la rn d a n B alkanlara k ad ar g en i sah alar igal eden , O uz ve K arluklar kad ar
kalabalk o lan K paklarn b ir ksm , K afkasyad a G rc ler ile k o m u idiler.
Kral D avid b u K paklarn h k m d a r Karahan(Kharaghan)m olu A tra k n
kz ile evlendi ve kral K paklar m e m le k e tin e dvet e tti. K afkaslardan
in en K paklar aileleri ile b irlik te G rc ista n ve civar blgelerde y e rletirild i.
K ral D avid b u n la rd a n tek il etti i 4 0 .0 0 0 k iilik b ir o rd u ile kuvvetlendi;
G rc saray n d a y e titirile n 5 .0 0 0 K pak o cuu da m erk ez k u v v etin d e
h iz m e te b alad . Bu m n s e b e t dolaysiyle, aman Kpaklar arasn d a
hristiyanlk yaylm aya balad. te S elu k lu larn b u b u h ra n d ev re sin d e idi, ki
G rc-K pak kuv v etleri de istily a g iriti ve K afkasyad a yaayan gebe
T rk m e n le r, 1110 ylnda, k itle le r h a lin d e A n a d o lu ya gm eye m ec b u r
k aldlar20. G rc ler, vaktiyle O u zlar S r-derya b o y larn d an p s k rte n Kpaklarla b irlik te istil la rn g e n ile te re k G ence k a p larn a k a d ar gelince S ul
tan T ap ar 1110 y ln d a G rc ler z e rin e m h im b ir kuvvet g n d e re re k o n la
r p e ria n e tti ve m e m le k e tle ri igal e d ild i21.
S u lta n M eh m ed B adadd a b u lu n u rk e n H illen in A rap E m ri S adaka bin
M ezyede k ar h a re k e te g em ek m e c b riy e tin d e kald. F ilhakika B arkyaruk

18 M athieu, 275-203; Sryan M ihael, III, 198; A b u l-Farac, 244-245; Azim, 330-381; bn
Kalnis, 178-187; bn l-Esr, X, 171, 174; Sibt, 175a-158a; bn l-'A dm , II, 154-164.
19 bn Kalnis, s. 193.
20 Brosset, I, s. 362-363; Ermeni Kronii (ner. B rosset), I, 58-59; M athieu, 304-305.
21 bn Kalnis, s. 168; Ahbr d-devle, s. 81.

DURAKI AMA VF N H IA I 1)1 V R IIK

2 3 3

ile m cd eled e s u lta n n tarafn d a b u lu n a n S adaka bu syede pek k u v v et


lenm i ve g u ru rla n m ! . Bu seb ep le d e H alfeden ve S u lta n d a n kaanlar
him ye ed iy o rd u . F ilistinli A rap em ri Fazl d a b azan H allarla b irleti i iin
T u -tek in ta ra fn d a n k o v u lm u ve o d a S ad ak aya s n m t. S adakan n bu
d av ran n a b ir seb ep d e i o lm as ve ileri k o ru m as idi. B tnlerin k u v
v etlendii b u srad a d a o n u n im d i b u m e z h e b e m e n s b iy e ti rivyetleri de
d olayo rd u . B u n u n la b e ra b e r ed eb iy at h im y esi dolaysiyle b ir ok irlerin
k asid elerin e ve m e d h iy e le rin e de h a k k a z a n m t. F ak at ileri h im yesi ve
gizli te e b b sle ri b elirin ce Y a-syan olu M e h m e d k en d isin i S u lta n a ita ate
d vet e tti. B abasnn A zerb ay can daki ik t n d a m e d re se le r yapm ak, lim ve
m utasav v flar h im y e eylem ek s retiy le ok sevilen ve h re t k azan an bu
gen Seluk beyi M eh m ed S adaka ta ra fn d a n ld r l n c e S u ltan M eh m ed
T ap ar z e rin e b ir o rd u g n d erd i ve 5 0 .0 0 0 k iilik b ir o rd u y a sah ip b u i
A rap e m rin i ld rd . Bu h d ise B adad ilerin i de ayaklanm aya g t rd
ise de cid d b ir a tm a o lm ad an y a ttrld 22.
S u lta n M eh m ed im p a ra to rlu u to p la rk e n sa rsn td a n faydalanarak c
re tle rin i a rtra n H aan Sabbh ve B tn lere k ar d a cidd b ir cih d yapt.
1107de sfah an y ak n n d a, h-diz k a le sin d e y erleen B tnleri im h a ve
kalelerin i ta h rip e ttik te n , d i er i ve d h d ise le rle m eg l o ld u k ta n sonra,
1117d e H aan S ab b h n yaad A la m t k alesin e kar m h im b ir kuvvet
g n d erd i. Baz h iy n e t g ay retlerin e ra m e n b u B tn yuvas te m iz le n m e k
zere ik en su lta n n 1 1 1 8 de l m b u fesat o cann y aa m a sn a im kn
verdi. B u n d an b ak a S u lta n M eh m ed Suriye S eluklularn ve H o ra sa n d a
kard ei S an car d a ayn z a m a n d a o ralard ak i B tnlere k ar bu cih d a m e
m u r e tti23.
S u ltan M eh m ed b u b u h ra n l d ev red e S eluklu im p a ra to rlu u n u i ve
d d m a n la ra k ar k o ru m u ; b irlii k u rm u b ir h k m d a r idi. H as
tal n d a n k u rtu lam y aca n h issed in ce, 1118 M artnda, K urban bayram ,
te rtip eyledii b y k b ir ziyfet ve m e r sim e sn a sn d a 13 y andaki olu
M a h m u d u ta h ta k ararak b t n e m irle rin b ia tin i alm ve gzyalarn
ak tm tr. O u z a n a n e sin e gre te rtip eyledii b u ziyfet (toy) so n u n d a
sofrasn ve saray n d a y a m alatm t. K ars G evher H t n k e n d isin d e n
nce A zerb ay can m elik i b u lu n a n am cazdesi sm ilin kz idi. S u lta n M eh-

22 bn l-Esr, X, 154-165; bn l-Cevz, IX, 156; bn Kalnis, 159-160; A zim , 378; bn'Adm, II, 153-154; 'm deddn, s. 102; Ahbr d-devle, s. 80; Anonim Seluk-nme, s. 24;
ahr-makale, 64-65.
23 Bak. s. 291-296

2 3 4 ____________________________________________________________

SELUKLULAR A

m ed b ab asn n bu lkedeki haklar dolaysiyle A zerb ay can dvn tekilt,


em irleri ve ask erleri ile b irlik te b ir m e n r ile b u H tu n u n id re sin e ver
m iti. K en d isin d en so n ra bu k u d re tli G ev h er H a tu n u n Sancar ile evlenm esi
ih tim ali o u lla rn n sa lta n a tta n ve h a k la rn d a n m a h r m k alm as e n d iesi
k a rsn d a S u lta n M eh m ed T a p a rn l m n d e n nce, zevcesini ld rd
rivyet ediliyor. S u ltan ilim ve im r ileri ile d e u ra m a frsa tn b u lm u ve
cesedi sfa h a n d a in eyledii m e d re se sin d e d e fn o lu n m u tu r24.

4. Sultan Sancar ve Seluk htiamnn Dirilmesi

S u ltan M eh m ed T a p a rn l m z e rin e H o ra sa n da m elik o larak o tu


ra n ve o ta ra fla rd a b y k m u v affak iy etler k az a n a n M elik Sancar d erh al su l
tan l n iln e tti. O, B erkyaruk ve T a p a r m c d elesin d e , ayn a n a d a n ol
d u u iin, kincisi ta ra fn d a k alm idi. O n u n T rk e ad Sancarm M usul
h av lisin d e S incar k asab as ile alkal b u lu n d u u n a d a ir rivyetler b ir yak
trm a d a n ib a re t o ld u u gibi slm ad A h m e d de bazan b ak a b ir kard ei
san lm tr. N ite k im S u ltan Sancar H alfeye g n d erd i i m e k tu b u n d a , b izzat
B abam z S u lta n M elik -h adm A h m e d ve S ancar k o y d u u n u y az ar25. 21
yl (1097 - 1118) M elik ve 39 yl d a (1113 - 1157) S u ltan olarak M ervde 60
sen e S eluklu ta h tn igal e d en Sancar S eluklu p d ih lar ara sn d a en ok
h k m s rm b ir p a d ia h o lu p S eluklu im p a ra to rlu u ve k u d re tin in son
m m essilid ir. S u ltan M e h m e d in l m z e rin e b ir h a fta m te m m ersim i
y a p tk tan ve su lta n l n iln .e ttik te n so n ra G azn eyi feth ed ip B e h ram - h
ta h ta karm , S elu k lu larn tb iiy etin e alm ve b u zaferi m te a k ip yeeni
ve d am ad S u lta n M a h m u d z e rin e y r m t r. B abasnn l m z e rin e
veliahd olan ve su lta n l n iln ed ilen M a h m u d b u srad a h e n z 18 y an d a
b u lu n u y o r ve k k k ard eleri M es d ve T u ru l, atabegleri ve em irlerin in
ta h rik le ri ile, o n la rn s a lta n a t id d ialar ve ayak lan m alar ile k arla m o lu
yordu. S u ltan S ancar Irak z e rin e y r rk e n M a h m u d am casiyle an lam ak
iin ok gay ret s a rf e ttiy se de S u ltan Sancar y e en in in sa lta n a ta sah ip b u lu
n am ad n d a n en d ie ed iy o rd u . N ite k im o n u n veziri ve hcibi (k u m a n d an )
n in y e en in in d e v le tin e ta h a k k m e tti in i bey n ed erek bu teklifi kabul
etm ed i. Bu seb ep le 12 A u sto s 1 1 1 9 d a (2 C em aziyelevvel 513) iki su lta n n
bn Kalnis, 198; bn l-Cevz, IX, 106; bn l-Esr, X, 184; m deddn, s. 111-112;
M athieu, 297; Tarih-i Gzde, s. 455; Nzhet l-Kulb, s. 53.
25
Peder-i m a, Sultan M elik-h enre Allah b rh n eh u nm m A hm ed ve Sancar herde
est ve nm -i berder-i m M uham m ed, ve ezin m brek-ter nm ne-tuvned b d M.
Atabeg, Atabet ul-ketebe, nr. Said Nefs, Beyhk zeyli, III, 1467.

DURAKLAMA VE N llI A l DEVRL Rl

2 3 5

o rd u su Sved e k arlal. S u ltan a m a r d a h a kuvvetli bir o rd u y a sah ip olan


yeenini m k l t ile ve 45 lil say esin d e m a l b ed e b ilm i ve em irlerin i
tu tsa k yap m tr.
Bu k arlam ay a ve zafere ra m en S u lta n Sancar y eenine b ir evld m u
am elesi y ap m ve an lam ay a gre Rey ehri k e n d isin d e k alm ak zere im p a
rato rlu u n b t n G arp lk elerin i o n u n h k im iy eti altn d a b rak m tr. Bu
an la m a ile M a h m u d u n su lta n lk h ak ve sfat m u h afaz a ed ilm ek le b erab er
S ultan Sancar En Byk Sultan (Sultan l-azam ) unvan ve m evkiini alarak
o n u k e n d isin e tbi b ir h k m d a r y ap m ve s u lta n lk m ak am d a iki d ere ce
ye ay rlm tr. Bylece d i e r Seluklu ve G azne su ltan la r, T rk ista n h an lar
dereceleri s t n d e En Byk S u ltan lk m ak am m ey d an a k m tr. B u nunla
b erab er im p a ra to rlu u n h e r b lg esin d e o ld u u gibi G azne ve K arahanl l
k elerin d e de S an card an so n ra M a h m u d u n ad da h u tb e le rd e o k u n d u u n
d an su lta n lk m ak am y ine de d erecesin i m u h a fa za ediyordu. Bu s re tle iki
t rl S eluklu su ltan l h u s le g alm i vc B yk S eluklu veya H orasan
S u ltan l n n m erk ezi sfa h a n d a n M erve in tik al etm itir. Bu a n la m a ile
m erkezi sfah an ve d a h a so n ra H em ed an o lm ak ze re Irak Seluklular dev
leti m ey d an a k y o rd u 26. H k im iy et al m e tle ri ve terifat k aideleri de su l
ta n lk d e recelerin e gre ay arlan m idi. G erek ten, iki su lta n b u lu tu u za
m an, S u lta n M a h m u d S u lta n Sancar y a n n d a s a lta n a t h k im iy et ve m e ra sim
lerini yapm yacak; " a tn a in e r ve b in e rk e n Trk borusu (Bk- Trk)
aldrm yacak; k en d i kzl rengini b rak p S u lta n S ancarn beyaz ve siyah re n k
lerini kullanacak; su lta n la ra m a h su s be nbet yni Nevbethne (M eh ter-h n e)
aldrm ayacak, am cas n n d e y er pecek ve rik b n d a y r y e ce k ti27. Bu
syede Seluk h k im iy eti sem b o lleri ve u s lle ri h a k k n d a d ik k a te yn yeni
k aytlar elde e tm i o lu y o ru z. Seluk o rd u s u 100.000 kiid en fazla b ir m ik
ta rd a to p lan d zam an , H alfeden farkl olm as m aksadiyle, b ayrann siyah
deil, kzl, yeil ve sar re n k le rd e n te re k k p e tti in e d air b ir h a b e r d e bu
vesile ile b u ra d a kayda y n d r28.
S u ltan S ancar b u su re tle B yk S eluklu im p a ra to rlu u n a d h il ve bal
b t n em r, m elik , h an ve s u lta n la rn m e tb u o larak ve o n la rn s t n d e
S ultan u l-a zam sfatiyle, bu m u azzam siyas te e k k l n b an a gem i b u
26 bn l-Esr, X, 193-195; m deddn, s. 125-128; Ahbr d-devle, s. 88-89; bn ul-Cevz,
IX, 205; bn Kalnis, 202; Azim, 387; Mcmel ut-tevrih, 412; Trih-i Gzide, s. 458.
27 m deddn, s. 128-120; Ahbr d-devle, 89; Rved, 170; Rededdn, s. 81-82.
28 A bdl-C elil Kazvin, Kitab un-nakz, s. 608; O rta a Trk devletlerinde ren k ler ve sem
boller iin yine bak. F. K prl, H ukuk sem bollerdeki m otifler, THlT mecmuas, II, s.
33-50; erafeddin Yaltkaya, T arihte R enk, TM, V11-V11I, s, 41-47.

236

SELUKIIII AK IARH

lu n u y o rd u . Bu sfatla S u ltan Sancar siyas ve H alfe d e d in o to rite olarak


devrin h k m d a rla rn a ferm an lar, u n v a n la r ve sa ir h k im iy et sem bolleri
g n deriy o rlard . B izansllara ve H allara kar m h im zaferler kazanan
D n im en d li h k m d a r E m r G zye, 1 1 4 3 de, H alfe ile b irlik te b ir takm
hk im iy et al m e tle ri g n d erirk en o n a M elik u n v a n n tefviz etm iler; d rt
siyah bayrak, k a p sn d a aln m ak z e re davul, altn gerdanlk ve b u tevfz m ersim i e sn a sn d a elilerin a rk a sn a v u rm a s iin b ir altn as b u h k im iy e t
sem b o llerin i tek il e d iy o rd u 29. Siyah re n k A b b slere aid o ld u u iin S eluk
lu h k m d a r ve beyleri sdece halfeye m an ev b allk alm eti o larak o n u
alm lar; T rk m e n le r ise siyah yine m te m ren g i o larak k u llan m la rd .
H a m d u lla h K azvin, b ir m d d e t M elik G zn in n f z u n d a kalan, T rkiye
S eluklu h k m d a r S u lta n M es d u n d a S u lta n S ancara tb i b u lu n d u
u n u , o n a h e r yl bac ve hara g n d erd i in i m a n z u m b ir e se rin d e kayt e d e r30.
B u nunla b e ra b e r b a lan g tan b eri m sta k il o lan T rkiye S eluklu su ltan la r
bazen h alfelerd en sa lta n a t tefvizleri aldklar h ald e B yk S eluklularla
byle b ir m n se b e tle rin e d air b ir kayda ra stla n m a m tr. T rkiye Seluk
lular h a k k n d a ok k ifyetsiz ve h a ta l bilgiye sah ip b u lu n a n b u m ellifin
ifadesini teyid e tm e k m m k n o lm a m a k la b e ra b e r S u ltan M es d u n da
M elik G azi gibi b u zay f d ev resin d e, n a z a r olarak, S u ltan S ancara tb i sa
ylm as vrid o labilir. K ro n ik lerin ifdeleri y a n n d a S u ltan Sancar d a 1133
(527) ta rih li b ir m e k tu b u n d a h k im iy e t sa h a la rn n T arazd a n Y em en e,
B ulgar ve R m d iy a rla rn a k ad ar u zan d n , b t n bu geni lk elerd e sa lta
n a tn n tan n d n ve h u tb e le rin k en d i a d n a o k u n d u u n u ifde e d e r31.

5. Sancarm Saltanat

S ultan Sancar 1097 se n e sin d e M ervde M elik olarak idareye balad


zam an h e n z 12 y a n d a b u lu n u y o rd u . Salam b ir id r k ad ro ile ie girien
Sancar, az z am an zarfnda. H o ra sa n a h k im o lm u; bu ta ra fta kazand
m uvaffak iy etler sy esin d e Seluklu dev leti ark lk e lerin d e b ir sarsn ty a
u ra m a m tr. S u lta n o ld u k ta n so n ra d a im p a ra to rlu u n G arp lk e lerin d e
siyas n iz m ve b irlii frsa t b u ld u u n is b e tte k o ru m u ; S eluklu h a m e tin i
29 Sryan M ihael, s. 233, 237; Sryan Anonimi, JRAS (1933), I, s, 99; A bul-Farac, s. 258.
30 Zafer-nme, Brit. M useum , Or. 2833, 375b.
31 Bayhk zeyli, III, 1465; Rvend, s. 170, 171. bn l-Esr, Sultan Sancarn, yeeni Sultan
M ahm uda tefviz ettii b t n m em leketler arasnda T rkiye Seluk lkesini de sayar ve
bu h u su sa dair M enru da grdn syler (Atabegler tarihi, s. 40), ki bu nazar ola
rak tek halifelik ve tek sultanlk fikir ve h u k u k u n u n devam n gsterir.

DURAKLAMA V t NH TA I D IV R II K

2 3 7

iade eylem i ve slm d n y a sn a em n iy et g e tirm itir. M elik-hn l m ile


balayan b u h ra n o k ad ar m id krc ve S u ltan S an carla balayan devir o
derece em n iy et ve saad et verici o lm u tu r, ki o n u n h ak k n d a "A hir z am an d a
e sm er yzl, b yk bal, g r sesli ve iek b o z g u n u bir adam z u h r ed ece
ine, ark T rk le rin i (yani h e n z m s l m a n o lm am T rk kavim lerini)
bo zgu n a u rataca n a, fakat so n ra d a n in d e n gelecek ask e rlere (P u tp e re st
K arahtaylara) y en ilece in e d a ir b ir h a d s d ev rin psik o lo jisin i ve slm d n
yasnn siyas b u h ra n d a n so n ra k e n d isin e k ar besledii d u y gular m ey d an a
k o y m a k ta d r32. B izanslIlarn D iy arb ek ir b lg esin e k ad ar istil ed ip b y k bir
kitleyi e sir ald k larn , b u e sirle rin b ir m e k tu p la su lta n a b av u rd u k la rn ,
S ancarn d a im p a ra to ru id d etli b ir m e k tu p la te h d it eylediini b e lirte n kay
naklar, ta rih o lm a m a k la b erab er, o n u n ah siy eti e trafn d a te e k k l eden
efsneyi g ste rm e k b a k m n d a n kayda y n d r33. S u ltan Sancar, bu hviyeti
dolaysiyle, slm m ellifleri ve T rk iy e S elu k lu larn n b y k h k m d a r
S ultan A led d in K eykubd ta ra fn d a n , M elik -h y annda, ideal b ir p d ih
olarak ta n n y o r id i34.
S u ltan S an car slm d n y a sn n k a d e rin i ty in edecek gayri m slim ark
kavim lerin e ve g eb elerin e kar C en d ve M an-klag U larn d a k u rd u u
sler ve m d a fa a tek ilt, o n la ra k ar k azand zaferler syesin d e T rkslm d n y a sn istil la rd a n k o ru m u , b u seb eple b y k K pak (K um an
kavm i) ark ta m sl m a n lk e le rin d e deil K afkaslarda, C e n b R u sy ad a ve
B alkanlarda yaylm a im k n n b u la b ilm itir. N itek im K paklar K afkaslarda
m sl m a n rk d a la rn a k ar G rc lerle b irlik te akn lar y ap ark en dierleri
de T u n a y g eerek a rab alar s t n d e B alkanlar istil ediyor; s ta n b u lu te h
d it ile B izan s u ra try o r ve b u s re tle T rkiye S elu k lu larn a kar
K o m n e n o slarn g iriti i ta a rru z la rn k rlm a sn a d a dolayl o larak h iz m e t
ediyorlard . m p a ra to r Y u an n es 1 1 2 1 de P eenek ve K u m an larla id d etli
savalard a o n lar p e ria n e ttik te n so n ra b ir k sm n B alkanlarda, b ir k sm n
z m itte isk n e tti ve b ir m ik d a rn d a o rd u s u n a ald. K afkaslar aan Kpaklar d a G rc lerle b irlik te 1122 ve 1 1 2 4 'd e T iflisi, A zerbaycan ve ark
A n ad o lu b lg elerin i istil ed iy o rlard 35. arktaki K paklar ted rice n sl m

32 Ahbr d-devle, 64; bn l-Cevz, X, 178; Tarih-i Gzde, 459.


33 A-vf, Lubb ul-Albb, T ahran 1335; s. 76, 578-583; Aqli, Asar l-Vzer, T ahran 1959,
s. 238-248.
34 Rvend, s. 20, 38; bn Bb, s. 379.
35 Sryn M ihael, 207; N. K honiates, s. 14-17; Brosset, I, 369-370; M athieu, 304-305.
Sr-derya boylarndan Balkanlara kadar iki aylk yol K um anlarla m eskn idi ve XIII. asr

2 3 8

SELUKLULAR TARH

larken G a rp te k ile r G rcistan , C e n b R usya ve B alkanlarda H ristiyanlk


d in in e g iriyordu. Kodex Kumanicus adl T rk e - L tince ese r bu h ristiy an latrm a faaliyetleri n eticesi v c d a geldi. B u n u n la b e ra b e r yine d e K paklarn
ou m sl m a n o lm u ve A ltn o rd u d e v le tin in esasn tekil e tm ik e n bir
ksm Y akn-ark lk e le rin e varp rk d a la rn a k a rtla r. D ierleri B alkan
larda B izansllar ile savatlar. D ah a garbe g id e n le r M acarlar ile k aynatlar.
S u ltan S ancar, z am an zam an, Irak S elu k lu lar ileriyle u ram ; S ultan
M a h m u d u n l m n d e n so n ra (1131) o n u n k ard eleri M es d T u ru l ve
S eluk-h a ra sn d a balay an m cd eleleri y a ttrm ; C end ve M an-klag
gaza s(u c )le rin i ta h k im etm i; slm lk e le rin e d o ru ilerleyen kfirleri
( m n T rk le ri ve K taylar) m a l b etm i; vezirini ld re n B tnlere cih d aarak b u n la rd a n m h im b ir k sm n y ok eylem i idi. H alfeye g n d e rd i
i 1133 ta rih li ok m h im b ir m e k tu b u n d a in, H in t h u d u tla rn a k ad a r b
t n h k m d a rla r ita a te aldn, C en d h av lisin d e saysz kfirleri kltan
geirdiini, b ir p a y ita h t da B agdad olan k a rd e le rin in , h e r g elilerin d e, o ra
d a 700 .0 0 0 d in a r m a sra fa seb ep o ld u k la rn ve a rtk b u n a m sa a d e e tm e d i
ini b e lirttik te n so n ra k u d re t ve h a m e tin i, T rk C ih an h k im iy eti u ru n u
u ekild e ifde eder: Tanr bu dnyay bizim tasarrufumuza ve emnetimize
tevdi eyledi; emir ve hkmdarlarn hepsi bizim nib ve memurlarmzdr. Biz Cihan
pdihln Cihan pdih babamz(Melik-h)dan ve verdii sancak ile Halfenin
dedesinden miras aldk36. H alfe de S an cara su lta n lk a lm e tle rd e b irlik te
n allar altn b ir a t h ed iy e e tti37.
O rta-A sy a h e n z so n s z n s y lem em i o lu p m u h c e re t ve istil te
e b b sleri Seluk h u d u d la rn a arp arak geri d n y o r ve p sk rt l y o rd u .
K taylarn b ir k o lu o lan K ara-htaylar ark tan B alasagun h u d u d la rn a yakla
nca K gar h k m d a r A h m e d H an o n la ra k a r sefere k arak 1122de
K ara-htay lar u z a k la trd k ta n so n ra k e n d ile rin e h u d u d la r z e rin d e y u rtla r
(iktlar) ta h sis e d e re k tb iiy etin e ald ve b u v a sta ile ark ad an g elen lere k a r
b u n la r h u d u d m u h afz h alin e g e tirm e k isted i. F akat K arluk, K angl ve
O u z larn yard m , S em erk an d A lev ilerin in reisi E re f bin M e h m e d in d e s
tei ile G k -sag u n (bu isim G k -t rk le rd e b y k b ir un v an d r) isyan edince,
b u n d a n faydalanan K ara-h tay lar K arah an llar lk esin d e ilerleyerek B alasa
g u n eh rin i igal e ttile r.

o rtalarnda M acaristanda bile K um anca konuuluyordu (Journey o f W. Rubruck, s. 85,

211).
36 A tabek M ntecib d-dn, Atabet l-ketebe, T ahran 1329, s. 17; Bayhk zeyli, III. 14601468; H induah Sancar, s. 258.
3 A bul-Farac, s. 258.

DliRAKI AMA VI N l I A l 1)1 V H II K

239

K arahanl h k m d a r S eluklu m e tb u n u n y ard m n a b av u ru n c a Sul


tan Sancar, 1130 ylnda, C eyhun n e h rin i geti; G k -sagun kat. Bizzat
m e n u rla rn d a kaydettii zere S u ltan Sancar ark slm d iy rn a doru
byk b ir kalabalk h alin d e ilerleyen kfir ask erlerin i (K ara-htaylar) Kg a rd a h e z im e te u ra tt. N m r z (S sta n )a k a d ar varan O uz, K arluk ve
o rlu lar b o zu p 3 0 .0 0 0 kii ld rd ve h e m ire sin in olu M a h m u d u h a n
lk m a k a m n a k arp d n d .
ark ta balayan b y k istil te h lik e le ri k a rsn d a slm pdih ve dn
ya s u lta n Sancar, T rk -slm lem in i k o ru y a n te k kuvveti tek il ediyordu.
Buna m u k ab il g a rp ta H allar ve B izansllar T rk -slm lk e lerin e h a n e r
gibi sap lan m b u lu n u y o r; fakat S u lta n Sancar b u ta ra fta u ram ay a ve H
ristiy an ta a rru z la rn a kar him yeye im k n b u lam y o rd u . B yk Seluklu
h k a n n n 527 (1133) ylnda, M n te c ib d d n A ta b e g in kalem i ile, H alfeye
yazd ok u z u n ve m h im m e k tu p , k en d isin i ve devrini p ek gzel an latr.
Bu v esik ad a Frenkler, uzun zamandan beri, Suriye, Filistin vesair slm lkelerini
igal edip peygamberlerin kblesi Kuds d o m u z ve arap tic re t-h n e si halin e
g etirm iler, m sl m a n la rn m alna, can n a ve k ad n la rn a tecv zlerd e b u
lu n m u la r; A b h az (G rc) ve ek k firleri de m sl m a n b eld elerin i ya m a
la d k la rn ac b ir dil ile an latm ; b u s re tle h e m halfeyi, h e m de yaknark ta h k m s re n b iro k S eluklu ve T rk h k m d a rla rn te n k id eder.
B una m u k a b il k e n d isin in ark ta kazand b y k zaferleri sayyor, tb iiy e
tin d e b u lu n a n h an lara, m elik ve e m irle re yapt yardm lar, M v er n n eh r,
K gar ve T araz (Tala) d a n H rizm , B ulgar, S stan, K bil ve H in d ista n
h u d u d la rn a k a d a r p e k ok vily etlerin k u m a n d a n ve ask erlerin e k e n d i h z i
n e sin d e n erzak, te h iz a t ve silh lar iin h e r yl m ily o n larca m ebla
sa rfe tti in i ve b u syede slm lk elerin i m u h a fa za ve kfirleri k ah re y
lediini, b irb irin i t k ip e d en zafer ve fetih-nmeler ile b irlik te slm (Sel
uklu ) d e v le tin in h e r g n g e n ile m e k te o ld u u n u b ild iriy o r38.
B u n u n la b e ra b e r arkta n istil la r h u d u d la r zo rluyor ve ay o rd u . N ite
k im S e m e rk a n d h a n 1137 ylnda, K ara-h tay lara kar H ocend y ak n la rn d a
m a l b iy ete u ray n ca m e tb u b u lu n a n S u ltan Sancarn im d a d n a b a v u r
du. F ak at B yk S eluklu S u lta n n n H rizm vlisi olan A tsz S an carn
m n g eb elere k ar ta h k im e tti i ve gaziler ile te k iltla n d rd M anklag ve C en d uc veya slerin i k en d i h e sa b n a bo zm u , k e n d isin e uym ayan

38 Sultan Sancarn Halfeye gnderdii bu byk ve m him m ektup nce W. B artholdun


Trkestan adl eserinde (I. m etin ler ksm, s. 35-39) ve bilhare de Said N efsnin Beyhaki zeylinde (III, s. 1460-1468) neredilm itir. M ntecib d-dine ait birok m h im
vesikalar gibi Halfeye gnderilen bu m ektup da onun Atabet l-ketebe ad ile n ere
dilen (Abbas kbal, T ahran 1329) eserinde m evcut deildir.

2 4 0

SELUKLULAR ARH

gazileri ld rm , b u b y k sler, bylece, hem zayflatlm ; h e m de Hrizm vlisin in ig aline gem i b u lu n u y o rd u . P u t-p e re st K ara-h tay larn ve
m n T rk le rin b a sk la rn d a n fay d alan m ak istey e n A tsz n H riz m de
S u lta n n ta ra fta rlarn d a tasfiyeye b alam as, o n u n a rtk istik ll ve isyan
h a zrlk la rn a g iriti in i aa v u rm u tu . Bu in k iaflar z e rin e S u ltan Sancar
1138 yln d a A tsz a k ar H rizm seferin e km aya m e c b u r kald. S u ltan , b ir
k sm g ay ri-m slim T rk le rd e n m re k k e p b u lu n a n A tsz n o rd u s u n u b o z
g u n a u ra tt; A tsz n olu l le r a ra sn d a idi. B u n u n la b e ra b er, S u ltan
Sancar, a f diley en ve u z u n b ir sad ak at y e m in i (sevgend-nme) ile 1141 ylnda
te k ra r H rizm vliliini eld e e tti39.

6. Kara-htay stils ve Sultan Sancar

K arahanl h k m d a r M ah m u d H an , 1137 ylnda, K ara-htaylar ile b ir


lik te K arluk, Y am a, K angl ve O u z g ebeleri de garba d o ru b ask larn
yapyorlard. XI. a srn birin ci y arla rn d a h a re k e te g irien B yk T rk m uh c e re tin in bakiyesi XII. asr o ta la rn d a te k e rr r ediyordu. G erek ten O rtaA sya v ey ah u t U zak- ark ta rih istil la rn d a n b irin i d ah a yapyordu. B irin
cisin d e U zak - ark ta M ool rk n d a n K taylarn b ask s rol oy n am ak la b e ra
b e r m u h c e re t m s l m a n T rk le re ve b ilh a ssa O u zlara a it b u lu n u y o r, fakat
bu sefer p u t-p e re s t K ara-h tay lar K arah an l ve S eluklu h u d u d la rn a bask
yapm akla T rk -sl m d n y as iin cidd b ir te h lik e tek il ed iyordu. T rklslm le m in in h m isi b u lu n a n S u ltan S ancar, H rizm seferi ile, A tsz n
o rd u s u n a m a l p , k e n d isin i de ita a ta ve k u llu a m ec b r e ttik te n so n ra a rtk
p u t-p e re s t K ara-h tay lara k ar y r m e k im k n ve z a r re ti h sl o lm u tu .
F ilhakika S ancar 1141 y ln d a 3 0 0 .0 0 0 k iilik b y k b ir o rd u ile S em erk a n d a vard. Lkin K arahanl h k m d a r S u ltan yan ltt. Z ira M ah m u d
H a n n ilk ikyeti k alab alk K arlu k lar aley h in d e oldu. Bu d u ru m d a K arluklar S u lta n a eli g n d e re re k 5 0 .0 0 0 k oyun, 15.000 deve, 5 .0 0 0 a t d e m ek
s retiy le h iz m e te m d e o ld u k la rn b ild ird iler. L kin S ultan Sancar, K arluklara itim a d edilem iyecei telk in leri ile b u teklifi red etti. B u n u n z erin e
39 'i

Ibn ul-Esr, XI, s. 31-32; M ir H aydar Mirza, Mecmaut-tevrih, nr. Ch. Schefer
(Description de Boukhara, Paris 1892), s. 241; A tszn Sultan Sancardan af dileyen ve
yem inini g steren ahid veya Sevgend-nmesi de Beyhaki zeylinde (III, s. 1473-74) n ere
dilm i ve M. Kymen m ezkr kaynak aratrm asn d a (s. 580-581) b u n u n zerinde
d u rm u tu r. Bu vakalar h akknda tafsilt iin bak. M. Kymen, Byk Seluklu imparator
luu tarihi (Sultan Sancar devri), A nkara 1954. s. 311-321; . Kafesolu, Hrizm-hlar
devleti tarihi, A nkara 1956, s. 46-48.

DURAKLAMA Vt NHTA1 D VR II K

241

K arluklar ve h a tt O u zlar "Kara-htay ve Yama'larn hkmdar" olan G r


h a n a s n arak yardm iste d ile r ve o n u S u lta n a kar savaa k k rttlar.
S u ltan a b ir a h id -n m e ile sad k at yem ini y ap m olan A tsz d a gizlice ayn
tahrik i yapyor ve istikll k azanm a frsatn b e k liy o rd u 40. Gr-han K arluklarn
aff iin S u ltan n e z d in d e te e b b ste b u lu n d u ise de Sancar eli ve m e k tu p ile
o n u slm iy ete d v et ed iy o rd u . G r-h a n n S eluklu elisini h a k a re tle geri
evirm esi arpm ay kan lm az b ir h le g etird i. Bylece iki o rd u 10 Eyll
1141(5 Sefer 5 3 6 )de, S em erk an d civarnda, K atvn m evkiinde, savaa giri
ti. ki o rd u h e m e n ayn kuvvete sah ip b u lu n u y o rd u . G r-h a n n safn d a b u
lu n an K arlu k lar en id d etli savalar te k il ed iyordu. N ih y et S u lta n S an
car, h a y a tn d a ilk d efa o lm ak zere, K ara-h tay lara ve K arluklara m a l b o l
du; o rd u su tam am iy le dald. S u lta n n zevcesi K arahanl T erk e n H a tu n ve
bir ok m h im e m irle r e sir edildi; 3 0 .0 0 0 a sk e r ve p ek ok ilim ve devlet adam d a e h it d t . S u ltan Sancar an cak S stan e m rin in h im m etiy le k u r
tu ld u ve b ir T rk m e n "klavuzu n reh b erli i ile Belh istik a m e tin d e ekildi41.
K atvn b o z g u n u S u lta n S ancarn h a y a tn a o ld u u k ad ar S eluklu devle
ti ve slm d n y as ta rih i iin de ar b ir d a rb e o ld u . S u lta n Sancar b u yenil
gi ile C ey h u n n e h ri te sin d e k alan ve in h u d u d la rn a k ad a r uzayan b t n
lkeleri k ay b etti. T rk ista n , ilk d efa olarak, p u tp e re s t b ir kavm in h k im iy eti
altn a giriy o rd u . B u n u n la b e ra b e r b u h k im iy e t b y k b ir de iik lik y a ra t
m ad. K ara-h tay lar M sl m a n T rk lk e le rin in m evcd n iz m n a ve y ksek
m ed en iy etin e, h a tt K arahanl d ev letin e d o k u n m a d lar; y k sek M sl m an
m e m u rla rn d a h iz m e tle rin e aldlar; ip tid a in u s l n e gre h n e b an a
bir d in a r vergi koy m ak la iktifa ettile r. G r-h a n 'd a n so n ra da bu d ev letin
b a n a kz ve k ars geti. K atvan m ey d an m u h a re b e sin d e ask e r zy iatnn
o k lu u n u b e lirte n k ay n ak lar y a n n d a S u lta n S ancara a it b ir m e n r da
d ik k ate yndr. F ilh ak ik a S u lta n b u m e n ru n d a M v e r n n eh r se fe rin
d e n so n ra m a h l l ik tlarn Divn-i hassa. a ln m asn ve ferm an sz o larak
m a h s l tn k im sey e v e rilm e m e sin i e m re tm e k s retiy le o rd u d a k i sa rsn t
h ak k n d a gzel b ir m isal v erir42. Bu m a l b iy et ayn za m an d a T rk -sl m
d n y a sn n a rtk arkta n gelecek istil la ra kar m u k a v e m e tin in d e k rl

40 Cuveyn, II, s. 5; A bu l-Farac, s. 267.


41 bn l-Esr, X. 235, XI, 31-33; Ahbr d-devle, s. 93-95; Rvend, s. 172-173; Red uddn, S. 84-87; m d ud-din, s. 276-278; bn Kalnis, 275; bn l-Cevz, X, 97;
Mirhvvnd, IV, s. 93-94, M r H aydar Raz, s. 242; Cuzcan, 308; B arthold, "Karahtaylar, A; Orta Asya tarihi hakknda dersler, s. 108-113; M. Kymen, Byk Seluklu im
paratorluu tarihi, A nkara 1954, s. 323-328.
42 M ntecib ud-dn, A tabeg, 'Atebet l-ketebe, s. 31, 69.

24 2 ______________________________________________

SELUKI Ul AR TARH

dn g ste rm itir. N ite k im H riz m - h la r T rk -sl m h k im iy etin i XIII


n c asr b a la rn d a te k ra r T rk is ta n a y ay d larsa d a bu u z u n srm ed i; az
so n ra M oollar A sy an n en id d etli istil sn y aparak S eluk-slm lk ele
rin in o u n u h k im iy e tle rin e aldlar.
S ancarn b o z u lm a s h ab eri zerin e, K ara-h tay larla gizlice m n se b e tte
b u lu n a n A tsz, d e rh a l frsa tta n faydalanarak, S eluk p y ta h t M ervi igal,
S ancarn h z in e le rin i y a m a e tti. S u lta n n ism in i k ald rarak , 1141 H az ira
nnda, k en d i ad n h u tb e le rd e o k u ttu ve tura ekmee b alad. B u n u n la
b e rab e r S u ltan S an cara bal b u lu n a n h a lk b u h u tb e de iik li in e k ar g
r lt kard. D ier H o rasan eh irleri d e S u lta n a sad k at ve A tsz a m u
k avem et g ste rd ile r. H rizm -h A tsz S an carn h im ye etti i ve y etitird i i
lim leri ve d in a d am larn b u m u k a v e m e tin b a n d a g rd iin b u n la rd a n
ok adam ld rd . F ak at o rd u s u n u k ay b ed en S u ltan Sancar s ra tle to
p arland cih e tle A tsz H riz m e ek ilm ek z o ru n d a kald. A tsz tak ib e k o
yulan S u ltan , 1143 (5 3 8 )de, te k ra r H rizm z e rin e y r d . A tsz ita a te ve
tab iiy ete d v et m ak sad iy le o n a T rk siyas h u k u k u n a gre o k g n d e rd i43.
H riz m in p a y ita h t G r-g e n (C u rc n iy e )d e k u a tla n A tsz d in a d a m larn n
efaatiyle h u z u rd a y er p t ve te k ra r affa nail oldu.
S u ltan S an car s r atle d ev letin e h k im o lu n c a K ara-htayllarla su lh yap
t. K ars T erk en H a tu n iin 500.000, E m r K um a iin 100.000 ve d ier
em irler iin de a r fidye cretleri d ey erek o n lar esirlik te n k u rta rd . slm iyeti yeni kabul ed ip b ir siyas te e k k l h lin d e m ey d an a kan G o rlu la r (Afganllar) h k m d a r d a ita a tte n ay rlarak F r z -k h da sa lta n a tn iln ey
ledii, "Seluklu detine gre etr tam aa" balad ve O u zlarla b irlik te H er a ta h c m etti i iin S u ltan Sancar o n u d a m a l p ve e sir etti. F akat Sul
ta n Sancar G or h k m d a rn d a affederek m e m le k e tin e gnderdi, ki b ilh are
G azn eyi istil ve ta h rip etti i iin A led d in C ih n -s z (dnyay yakan)
lkabm a lm tr44.

43 Rvend, 174; Avf, Lubb ul-Albb, s. 37-38; O sm an T uran, Eski T rklerde o k u n h u


kuk bir sem bol olarak kullanlm as, Belleten, XXXV (1945), s. 305-318.
44 Cveyn, 7-11; Ahbr d-devle, 95; m d ud-dn. s. 280-281; bn l-Esr, XI, s. 36, 57,
62; Cuzcn, s. 395; B arthold, s. 327-329; F. K prl, H rizm -hlar, A, V, s. 267;
M ehm ed K ymen, s. 331-332; . Kafesolu, s. 56-60.

2 4 3

DURAKLAMA VE N ITA I 1)1 V R II M

7. Yeni Bir Ouz stils

S u ltan S an car K ara-htaylara m a l b o larak eski k u d re t ve h a m e tin i


kaybetm ek le b e ra b e r h alkn ve b yk a h siy e tle rin k en d isin e ball syesin d e d u ru m u n u s r atle d z e ltm i; eski t b ile rin i te k ra r h k im iy eti a ltn a
alm ve T rk ista n hri, h e r ta ra fta k u d re tin i k a zan m t. Bylece on yl kaar Seluklu m p a ra to rlu u eski h ay a tiy e tin i g ste rir o lm u tu . L kin arktan
gelen gebe tazyiki ve istillar devam ediyor, O u zlarn ce n u p kolu ve son
bakiyeleri de T rk is ta n te rk e d e re k y eni b ir g balyor ve d ik k a te yn
bir hd ise m ey d an a geliyordu. F ilh ak ik a K arlu k lar nasl K arahanl d ev letin in
esasn tek il edip ayn za m a n d a K arluk geb eleri b u d ev letin yk ln d a rol
oyn u y o rsa S elu k lularn te m e li o lan O u z la r d a ayn ro l o y n a m a k ta ve
Byk S eluklu m p a ra to rlu u n u n k n d e m il o lm a k tad rlar. N ite k im
G k -t rk le rin esasn tek il ed en O u zlar feodal b n y e n in icab b u devleti
de ok u ra trm la rd 45.
K ara-h tay larn istil sn a ve T rk is ta n d a h k im iy etlerin i k u rm a la rn a
dolays ile y ard m e d en ve b ilh are d m a n o lan gebe K arluklar O u zlara
m a h su s Yabgu u n v a n n tay an re isle ri46 id re sin d e eski kablev d m a n la r
b u lu n a n O u zlar y u rtla rn d a n ta rd e ttile r. M ttefik leri b u lu n a n K ara-htaylar d a k e n d ile rin i d e ste k le d ik le rin d e n O u zlarn son bakiyeleri d e T rk is
ta n dan garbe d o ru u z a k lay o rlard 47 Bu tazyik k a rsn d a ilerleyen O u z
lar, K atvn m u h a re b e s in d e n iki yl so n ra, 1143 sen esin d e, K ara-htaylarn
vlisi ve A tsz n y eeni A lp-T ekin id re sin d e b u lu n a n B u h ry igal ve k a
lesini ta h rip e ttile r48. F ak at K ara-htay ve K arluk b ask sn a urayan O u zlar
d ah a ziyde Belh h av lisin d e ylm aya baly o rdu. B u nunla b e ra b e r H u tta ln, Saganiyn ve Belh h av lisin d e (A fganistan) yayan O u zla rn b ir ksm
eski z a m a n la rd a b u ra la ra g elm iler ve B yk O uz-S eluklu m u h c e re ti d
n d a k alm lard . Bu O u zlarn b u blgeye gleri G k -t rk d ev le tin in yk
l ile ilgili g z k y o r. F ilh ak ik a baz H o rasan tarih ilerin ce bu O u zlarn
H alfe M ehdi (7 7 5 -7 8 5 ) z a m a n n d a u zak T rk h u d u d u n d a n M v e r n n e h re
in tik a l e d e n b ir k av im o ld u k lar ve b u ra d a m sl m a n o lu p M u k a n n a isya
n n a k atld k lar rivyet e d ilm e k te d ir49. N ite k im S eluklularn z u h ru n d a n

45 G k-trkler O uzlardan olduu halde M daki O uzlar m akalesinde bu m h im m esele


yanl ve aksi m nd a anlalm tr. Bu h u su s ayr bir tedkikim izde ele alnm tr.
46 Cuveyn, II, s. 14.
47 bn ul-Esr XI, s. 66, 67.
48 N arh, Tarih-i Buhr, nr. cf. Schefer, s. 23; Nizm-i Aruz, ahr makale, s. 22.
49 bn ul-Esr, XI, 67.

2 4 4

SELUKLULAR TARH

d ah a nce O u zlar, b elirtti im iz zere, H ala(O u z K ala)lar ile b irlik te bu


havlide S m n lere ve G azn elilere tbi o larak y ayorlard. Bu blge esk id en
de A k -h u n veya E ftalit(slm k ay n ak larn d a Haytal, C em i: Haytila)le rin
gelip y erleti i b ir m e m le k e t idi. in m ellifi T an g -u U ygurlarla savaan
K arluklarn 7 6 6 d a n so n ra O rh o n h a v lisin d e n ay rlarak u n e h ri blg esin e
geldiklerin i, T ala (Taraz; b u g n k E vliy-ata) ve T o k m ak e h irle rin e sahip
o ld u k la rn yazar50 ki O u zlarn b u blgeye o d ev ird e K arluklarn basksiyle
g tkleri an lalyor. G erdiz de, k ark b ir ifde ile, Y am alarn D oguzO uz (U ygur) h k a n n d a n kap K arlu k lar (veya H alalar) a ra sn a g eld ik le
rini ve H ala (H a llu k )la rn T o h a ris ta n d a H a y ta llar ile d o st o ld u k larn kay
d e tm e k s retiy le b u h d ise le rin ak islerin i v e rir51.
Bu O u zlar b u ra d a k av m a n an e le rin i m u h a fa z a ediyorlard. Y irm i d rt
O uz b o y u n u n -ok ve B oz-ok ad ile o n ik ie r boy o larak iki kola ayrl
d k larn a d air ilk ta rih bilgi de b u n la r h a k k n d a v e rilm itir52. B undan nceki
m ellifler ise, iki k o lu n fark n d a o lm ad an , b azen O u z larn o n iki kabileye
ayrldklarn k a y d e tm ile rd i53. B irok b ey lerin in isim leri verilen bu O u z
lardan -oklar T u t bey, B oz-oklar K o rk u t bey id resin d e idi. Bu O u zlarn
dier O u z veya T rk m e n le re n azaran d a h a m u h ta r veya im tiyazl b ir idreye sah ip o ld u k lar gzk y o r. G erek ten Seluk devleti G rgn, D ih ista n ve
M an-klag y u rtla rn d a o tu ra n gebe T rk m e n le ri m erk ez d en g n d erilen ve
boy beyleri s t n d e salh iy etleri olan a h n e le r v astasiyle idre ediyor; ik t
sah ip leri d u ru m u n d a k i boy beyleri o tla k ve su la k yerleri tevzi eyliyor ve
vergileri de o n la r alyordu; gebe ask erleri de boy beyleri b e ra b e rin d e sefe
re g id iyorlard 54.
H albuki bu b lg e n in O uzlar d o ru d a n d o ru y a S u ltan S ancara bal
o lu p R aiyyet-i hss-i Sultan idiler; tab ii yine de k en d i beyleri tara fn d an idre

" E. C havennes, Documents sur les Tou-kiue, s. 85-86; F. K prl, "A bdal, Trk Halkiyat
Ansiklopedisi, stanbul 1 9 3 5 ,1, s. 47-54.
51 N er. B arthold, Rus Akademisi, seri VII, cilt I, 4 s. 84. G erdizye ait bu m h im eser
bugn tam olarak neredilm itir. (Zeyn l-Ahbr, nr. A. Habb, T ahran 1347). Bu Ouz
ve H alalar XIII. asr balarnda da G orlular ile birlikte faaliyetlerde bulunuyorlard (bn
l-Esr, XII, 85-87. 153). Bu h u su s iin keza bak. Bl. I, bahis 6 ve VIII, 3. Kaynaklar b
havlideki Kalalarn esm er olduunu ve b u n a C enup iklim inin sebebiyet verdiini de
yazarlar (Curcan, 36b).
52 bn l-Esr, XI, s. 32.
53 M ervez, s. 18; Avf, Cavmi l-Hikyat, ner. Barthold, Trkestan, I (m etinler), s. 99;
Oniki Hayvanl Trk Takvimi, s. 72-75,
54 M ntecb d-dn A tabeg, Atebet l-ketebe, s. 80-82, 84-86.

DIJRAKI AMA VE NHTAT DEVRl I Rl

2 4 5

ed iliy o rlard 55. B unlar S u lta n n n a tb a h n a len (j/dn)lik ylda 2 4 .0 0 0 koyun


vergi d y o rla rd f,h. K ara-htay isi ilsiyle gelen bu O u zlar b u n la rn m ik
tarn o altn ca o n la r da B elhe d o ru ilerlem eye ve yaylm aya baladlar.
Belh vlisi K um a b u n lar d isip lin e alm ak m ak sadiyle ze rle rin e a h n e tyin
edildi. F akat O u zlar d o ru d a n d o ru y a S u lta n a tb i o ld u k la rn ileri s re
rek o n u n id re sin i k ab u l etm ed iler. K um a b ir o rd u ile ze rle rin e y r y n ce
O uz beyleri S u lta n n h zin esin e, h e r h n e (beyt) b a n a 2 0 0 d irh e m (hne
ile oym ak k asted ilm eli) v ererek o tla k la rn d a eskisi gibi yasam alarn te k lif
ettiler. K um a k ab u l etm eyince, 1153 (5 4 8 )de, v u k b u la n sav ata O uzlar
galip geldi; ok k im se ld rd le r ve e sir aldlar. Bu h a b e r z e rin e S u ltan
Sancar b y k b ir o rd u ile O u zlara k a r h a re k e te geti. 4 0 .0 0 0 h n e (oy
m ak) m ik d a rn d a o lan ve h e rh a ld e ark a d a n gelenleri d ah il b u lu n m a y a n bu
O uzlar S u lta n a n iyazda b u lu n u p a f d ile d ik te n so n ra 100.000 d in a r para
veya h n e b a n a yedi men g m , b ak a b ir rivyete gre de 2 0 0 .0 0 0 d in a r
para, 2 0 0 .0 0 0 k oyun, 5 0 .0 0 0 at ve deve, 100 kle v erm ek s retiy le ita a t arz
ettile r. S u lta n n a n la m a te m y l n e ve m e rh a m e tin e ra m en e m irlerin
srar z e rin e sava balad. O u zlar d a r b ir vdiye skan S u lta n n o rd u s u
n u b o z g u n a u ra ttla r. o k e m ir ve a sk e r ld r p S ancar e sir aldlar. B u
n u n la b e ra b e r k en d i soydalar b u koca S u lta n a sadece t zim g ste rip ta h ta
kardlar ve n n d e y er p t le r. E sir su lta n b erab erlerin d e g t re re k ve
o n u n n m n a h a re k e t ed e re k ok fen alk lar y ap tlar. ar-beg z am a n n d an
beri h z in e le rle d o lu o lan M erv b a ta o lm ak zere birok H o rasan e h irle ri
ni igal ve y a m a e ttile r. H alk n ve m a h a ll k u v v etlerin m u k av em etiy le k a r
lan ca d a ok in sa n ld rd le r57.
S u ltan S ancar K atvn h e z im e tin d e n so n ra ikinci ve d a h a ar b ir b o z
g u n a u ra m ve h e r eyini k ay b etm iti. K aynaklar bu h d ise n in m e s uliy etini Seluk b ey lerin e ve h u s siy le K u m an O u zlara kar k t m u a m e
lesi ve id re sin e atfed erler. B u n u n la b e ra b e r K ara-htay, K arluk ve K paklarn tazyiki b u m u h c e re ti z a ru r k ld n a ve g ebe-yerleik h a lk arasn d ak i
tez ad la ra m e s s ir o ld u u n a gre v rid o lan b u h a ta la r y an n d a b u esas m il
ler m cd eley i m u k a d d e r k lm a k ta idi. N ite k im evvelce S eluklu d ev letin in
k u d re ti dolaysiyle b y k K pak kavm i tazyikini K afkaslara ve B alkanlara
n a k le tm i ve im d i b ak a kav im lerle b irleerek S eluklu m d afaa te k il tn

55 Rvend, Rahat us-Sudr, 178, Rededdn, 93.


76 Gaffar, 64a; H aan Yezd, 20a.
57 Barthold, Turkestan, s. 329-331; M ehm ed Kymen, "Byk Seluklu im p arato rlu u n d a
Ouz isyan, DTCF Dergisi, V, 2 (1947), s. 159-173.

246

SELUKI 1)1 AR ARH

ykm b u lu n u y o rla rd . Bu son bask ile d e eski O uz yu rtlar K paklarn


eline gem i; C en d , B arnlg-kent, S u n ak 58, T ala ve b t n S r-derya boy
lar a rtk K pak ve K angllr ta ra fn d a n isk n e d ilm itir. X IIinci a srn s o n
larn a d o ru saysz K paklar h a n la r id re sin d e H riz m h larla b irlik te
T ala is tik a m e tin d e M elu n K tay(K ta, K d jlarla savayorlar bu m n
seb e tle de te d ric e n slm iy ete ve slm lk e le rin e g iriy o rlard 59.
slm P d ih ve d n y a su lta n Sancar ih tiy a r y an d a yl O u zlarn
elinde, e sir S u ltan olarak, k a ld k ta n so n ra 1156 I. T e rin in d e kam aa m u
vaffak oldu. Bu m jd e h ab eri z e rin e h a y a tta kalan, frsat b u la n bir ksm
eski e m irle r ve d ev let ad am lar M erv 'e k o a ra k te k ra r o n u n e tra fn d a to p la n
dlar. Lkin h a z in e le r yam a edilm i, o rd u ve h a lk p erian o lm u ve n ih y et
kader h k m n icr e d e re k ih tiy ar su lta n n m r de so n a e rm i b u lu n u
yordu. Bylece S u ltan Sancar b ir d a h a d ev letin i to p la m a im k n n b u la m a
dan, k u rtu lu u n d a n alt ay sonra, 1157 N isa n aynn 18in d e (5 R ebulevvel
552) 72 y an d a iken, k en d isi eb ed iy ete ve B yk S eluklu m p a ra to rlu u da
ta rih e in tik al e tti. Bu b y k in sa n n l m ile T rk -sl m d n y as, in m ve
k lt r m u h itle ri d e t sah ip siz kald. H e r ta ra fta ve b izzat H rizm de bile
m ille t g n m te m tu ttu . H ay atn d a k en d isi iin hiret-evi (Dr ul-hiret)
veya Devlet hne ad ile in etti i m u h te e m t rb e sin d e d e fn o lu n d u . l m n d e n a ltm yl sonra, 1 2 1 9 da, M ervi ziyret ed en Y kut, Seluk
sa tv e tin in bu b y k b id esin i tasv ir ed erk en : A zam etli yeil k u b b e sin in b ir
g n l k m e safed en g r n d n , p e n c e re lerin in U lu cm ie d o ru baktn,
t rbeye, t rb e d rn a ve K u ran o k u y u c u la rn a vakflar yap ld n ' s y ler60.
S u ltan Sancar ilm e, edeb iy ata, sa n a ta ve im r ile rin e ok h iz m e t etm i
byk b ir h k m d a r idi. D evrin b y k ilim ve ed ebiyat ad a m larn n ad o n a
baldr ve h e p si S u lta n n m u h itin e m e n s u p tu r veya o n u n y etitirm e sid ir.
B unlara m aa, ih sa n ve v a k f s retiy le sarfetti i p a rala r ta rih e b ir hay ran lk
rnei o larak in tik a l e tm itir. D in d a r o ld u u k ad ar d in ve m ez h ep le re kar
m sam a h a s ve tarafszl ile de m e h r idi. B u n u n la b e rab e r b tl in a
nlarla da istih z a ed erd i. M eh d in in S am arra cm iin d en kacana in an a n
iler o ra d a d a im o larak M e h d in in b in m e si iin k o u m tak m lar ve eyeri
altn b ir at h a z r b u lu n d u ru y o rla rd . C m id en kan S ultan b u n u n seb eb in i
so ru n c a at cm id en kacak in sa n la rn en h ayrls iin tu ttu k la r cevabn
alm ve b u ra d a n b e n d e n d a h a h ayrls k m az sz ile z a rif b ir istih z a
o

Kgarl, I, 392, Cuveyn, Ciht-gu, I, s. 67.


59 al-Tavassul, s, 158; 174; 180; 189; Cuveyn, II, 34-35. 39-41; Barthold, 340-343.
60 Mucem ul-Buldr, IV, 144; m ded-dn, 274; Cihn-gu, II, s. 14.

URAKl AMA V t N IIIA I 1)1 V R II Rl

2 4 7

yaparak bu ata b inm itir. T rk a n anelerini m u h afaza eder; h k im iye t al


m eti olan ok ve yay iaretlerini yni tu r 'sim kordu. N m n a yazlan M e fa h ir
u l-E tr k adl eserin vcda ge lm e si bu m nse be tle al k a ld r61.

8. Irak Seluklular, nkraz Devri

H in d ista n , in ve B ulgar h u d u tla rn a k a d a r c ih an n hk im i ve slm n


h m isi vazife ve u ru n u d u y an S u ltan Sancar n ce H o ra sa n a ekilip b t n
T rk is ta n kay b etti; d a h a so n ra d a im p a ra to rlu u n u n k t n g rerek
h ay ata gzlerini y u m d u . O n u n l m ile S eluklu im p a ra to rlu u n u n ark
lkeleri ta m b ir siyas an ari iine d d . S an carn em irleri ve O uz beyleri
ta ra fn d a n k u ru lm a k is te n e n siyas te e k k lle r m uvaffak o lam am ; H rizm h la rn H o ra sa n a ve ra n a h k im o lm a la rn a k ad ar b u h ra n devam e t
m itir. S u ltan S an carn baz m d a h a le le rin e ra m en , o n u n arktaki m e se
lelerle m eg liy eti dolaysiyle, Irak S elu k lu lar b alan g tan in k raz larn a
(1118 -1 1 9 4 ) k a d a r sa lta n a t m c d e le lerin e k u rb a n g itm ile rd ir. Irak Sel
uklu su lta n la rn n h e m e n h ep si k k y alard a ta h ta km lard. A tabeglerin ve e m irle rin ih tira sla r ile s a lta n a t m cd eleleri k r k le n m i ve bu
d u ru m d a H alfelerin siyas ik tid a rla rn k u v v e tle n d irm ek gayesiyle m ey d an a
km alar b u h ra n d a h a d a id d e tle n d irm itir. D evletin iine d t bu
sa rsn t dolaysiyle d h ild e B tn lerin fesd ve cesreti a rtm ; gebelerin
h a rek e ti ve siyas h d ise le r z e rin d e te sirle ri e h e m m iy et kazanm ; h arite
de H allar Suriye ve F ilistin de tu tu n m a a ve G rc ler de T rk -slm lk e
lerini sk -sk istily a m uvaffak o lm u la rd . Bu d u ru m dolaysiyledir, ki S ul
ta n Sancar H alfeye ar ik y etlerd e b u lu n m a k ta ve h am iy et g ste rilm esin i
iste m e k te idi.
Irak S elu k lu lar, S u ltan M a h m d (1 1 1 7 -1131) ile ve o n u n S u ltan
S an carn m e tb lu u n u k ab l ile b alar. A rapa, edebiyat ve ta rih k lt r
ile y e titirile n S u ltan M ah m d ta h ta kt zam an babas S u ltan M eh m ed
T a p a rd a n k uvvetli b ir d ev lete ve ze n g in b ir h zineye tev r s ed iy o rd u 62.
S u ltan M a h m d h k m d a r o ld u u v ak it h e n z o n veya o n d rt y ala rn d a
b u lu n u y o rd u . S elu k lu larn b u h ra n n d a n faydalanarak Tiflis ve b ak a yerleri
igal ed en G rc-K pak k u v v etlerin e kar, G ence m eliki b u lu n a n kard ei
T u ru la iltih a k e tm e k zere, A rtu k lu h k m d a r l-gzi k u m a n d a sn d a
ark A n ad o lu beylerini sefere m e m u r e tti. 1121 'd e T iflisi k u a ta n l-gz
61 Z ekeriya Kazvin, s. 386; Ykut, III, 173; 'm deddn, 166; bn l-Cevz, X, 178.
6" Ahbr d-devle, 97; bn Hallikn, II, 114.

2 4 8

SELUKLULAR TARH

ni bir b ask n a ve b o zg u n a urayarak ricat e tti. S u ltan M ah m d bu n etice


z erin e 1123 y ln d a b izzat sefere kt ve G rc kiralna: "Sen o rm a n la r
kiralsn; sak n ovaya in m e ! ih ta rn d a b u lu n d u ve o n u ita a te d vet etti.
G rc ler ile K paklar a ra sn d a kan b ir ih til f sy esin d e on lar ric a te z o r
lad. F akat i m e se le le rin ba g ste rm e si S u lta n n d n m e sin e ve G rc lerin
te k ra r irvana, D e rb e n d e ve ark A n a d o lu d a P a sin lere k ad a r ak n la rn a
sebep o ld u 63.
S u ltan M ah m d n ce k ard eleri M es d ve T u ru l ile, 1 126da, so n ra da
Badad H alfesi M u sta rid ile u ra m a k la zayflad. Irak S elu k lu larn n fiil
h k im iy eti sarsld ve darald . B u n u n la b e ra b e r S u lta n S ancarn R eyd en
beri kendi h k im iy e tin e b rak t b t n lk e le rd e n a za r ve h u k u k b a k m
d an b t n h k m d a rla r, e m rle r yine de o n a bal idi. B t n Irak, Suriye,
ark A n ad o lu ve A zerb ay can d a h u tb e le r o n u n ad n a o k u n u y o rd u . Suriye
S eluklular y erin e am a ta b e g le rin d en T c l-m lk Bri H al sav alarn d a
sah ip siz ve bo kalan to p ra k la rn satlm as, ile n m e si ve alnacak p ara n n
cih d a ta h sisi iin h u k u k b ir m sa a d e v esikas alm ak iin, 1 128de, H alfeye
ve S ultan M a h m d a g itm i ve b u er-h u k u k cevaz a lm tr64. slm h u
k u k u n u n H alfeye tan d b u hakka, S elu k lu larn z u h u ru n d a d in ve d n y a
ile rin d e h u s le gelen o to rite ayrl dolaysiyle, su lta n la r d a itira k etm i
ve d o ru d a n d o ru y a k en d i id re le rin d e b u lu n m a y a n tb i m e m le k e tle rd e bu
hakk k u llan m lard . S u lta n M a h m d u n fiil h k im iy eti b u lu n m y a n lk e
lerd e b u sa l h iy e tin in d ev am n a d e l le t e d en b u vesik a T rk -slm y k sek
siyas h u k u k u b a k m n d a n ok m h im d ir. S u lta n M a h m d un o rd u s u n d a 20
deve ile ta n a n ve tab ip , m sta h d e m , il, tb b i let ve adrlar ih tiv a e d en
bir seyyar h a s ta -h a n e (bmristn)n in m ev c d iy eti ask er b ir m illetin m e d e n
ih tiy alarn d an d o an b ir te sis o larak kayda y n d r65. A vcla d a ok m e
rakl olan S u ltan M a h m d un, m ay m u n , kpek, av hayvanlar ok idi ve
g v ercin lerin ay ak larn a altn h alk alar ta k a rd 66.
M a h m d u n l m (1131) ile b alayan s a lta n a t m cd e le lerin d e S ultan
Sancar M es d a k ar T u ru lu tu tu p su lta n l a geirdi ise de devam l m e
gul o lam a d n d a n a tab eg ve e m irle rin ih tira sla r k k Seluk eh z d ele rin i
oy u ncak h a lin e g etirm i; gh b ir taraf, gh d i er ta ra f kazanm ; b u h ra n ve
6j Brosset, I, s. 360-369; M athieu, s, 303-305; 313; Sryn Anonimi, s. 89; A b u l-Farac, s.
250; bn l-Azrak, 169b - 170a; bn Kalnis, s. 205; bn ul-Esr, X, s. 219; bn ulAdm, II, s. 199; m deddn, s. 140; Azim, s. 388, 402.
64 bn Kalnis, s. 219.
65 m deddn, s. 137.
66 Rvend, s. 205.

DURAKI AMA VE N <11AI 1)1 Vllll I M

2 4 9

m cd eleler id d e tle n m itir. Bu d u ru m d a n faydalanan A b b as H alfelerinin


c ism an h k im iy etlerin i k u rm a a alm alar m cd eleleri k u v v etlen d irm i
ve k arm a-k ark b ir hle g e tirm iti. F ilh ak ik a H alfe M u sta rid k en d i siy
seti ve m en faati icab M es d u ta n ta n a l b ir ekilde S u ltan iln e tti ve
1135de T u ru lu n l m ile M esd m sta k il b ir su lta n oldu. F akat H alfe
im di de o n a k ar yeenini k k rtn c a m c d e le H alfe ile S u ltan a ra sn d a
balad. 25 M ays 1 1 3 5 d e H alfe ve S u lta n n o rd u la r kar karya gelince
H alfen in o rd u s u n u tek il e d en T rk ask erleri, m ill d u y gular dolaysiyle ve
b ir kaynan b e lirtti in e gre cinsin cinse, Trkn Trke temayl m n se
betiyle, S u lta n n ta ra fn a geti67. H alfen in o rd u s u n d a b u lu n a n ve Trk at
larnn kinemelerini duyan Kfe Rfzleri derhal katndan H alfe e sir o ld u 68.
S ultan M es d B eg-abay B adada g n d e re re k H alfenin b t n em l k in e el
koydu. H alfeyi y a n n d a n ayrm ayan S u lta n o n u n k k rtt yeeni D v u d a
kar M erga'ya y r d ; o ra d a H alfe M u s ta r id in bir B tn ta ra fn d a n l
d r lm e s in d e n m e s l sayd, i A rap em ri D u b ay s id am e tti ise de
k en d isi de b u t h m e tte n k u rtu la m a d . Y eni H alfe R id de bu seb ep le Dv u d n m n a h u tb e o k u tu p o n u n la b irlik te S u ltan M es d ile m cd ele e tm e k
zere sfa h a n a y r d . O d a sfah an seferin d e b ir B tn ta ra fn d a n ld
r l n ce M es d halifelii M u k tafiye verdi. S u ltan M es d b ir m d d e t de
k ardei S eluk-h, S leym an ve A zerbaycan atab e i l-deniz ile u rat.
S u ltan M e s' d b u m cd elelere ra m en u z u n m d d e t (113 5 -1 1 5 2 ) ta h
tn m u h a fa z a ed eb ild i. M erkezi H e m e d a n a n a k le d ere k o rad a Eski K kd e n
b ak a in etti i Y eni K k (Kk l-Cedd)d e y erleti ve eh ri im r e tti69.
M es d un , devleti to p a rla m a g ay retlerin e ra m en siyas ik tid a r fiilen,
1127de, m d e d d in Z en g ta ra fn d a n k u ru la n M usul atabegleri ile, 1 1 4 6 da,
l-deniz ile b alay an A zerbaycan a ta b e g le rin e in tik al ediyordu. Bu sebeple
H allara ve G rc le re k ar savalar d a ata b e g le r y ap m ak ta idi. M es d ile
Z eng a ra sn d a h u s le gelen g erginlik d e 1141de b ar yoluyla dzeldi.
M es d d a n s o n ra olu M elik-h ile k ard ei M eh m ed arasn d a v u k b u la n
sa lta n a t m c d e le sin i M eh m ed (1153 - 1159) kazand. Bu sefer d e H alfe
M uktaf o n u n su lta n l n tan m ad gibi z e rin e b ir o rd u d a gnderdi.
F akat 1 2 .000 ad r (hargh) T rk m e n ask erleri syesinde H alfe nce
1154d e b o z g u n a urad ; so n rad an b u T rk m e n le re bask n y aparak k ad n ve
67 m deddn, s. 177.
68 A bdul-Celil Kazvin, Kitab n-Nakz, s. 415. Sultan Sancar M es d a m ek tu p yazarak
H alfeyi serb est brakm asn bildiriyordu (Rvend, s. 227; m deddn, s. 178; Tecrib
us'-selef s. 294).
69 Ahbr ud-devle, 127, 145, 174; Rvend, 255, 250.

2 5 0

SELUKIJL AK I AKM

ocuklar ile b irlik te ve 4 0 0 .0 0 0 m ik d a rn d a h ayvanlarn e sir ald. Bu d u ru m


k arsn d a S u ltan M ehm ed 1158 b an d a B adad k u a tt. U zun s re n m uhsa ra d a iki ta ra fa m e n su p g em iler D icle z e rin d e savayor; iki ta ra f ara
sn d a kayplar devam ediyordu. B adadd a k tlk ba g sterin ce S u lta n o rd u
su n u M u su ld a n "kelek" ile n ak led ilen un , ek er, bal, v esaire ile besliyordu.
Badad te slim o lm ak zere iken, H alfen in tah rik iy le, S u ltan n kard ei M elik-h, am cazd esi A rslan ve A zerbaycan atab e i l-d en izin H e m e d a n is ti
k a m e tin d e y r d k le ri h ab eri geldi. S u lta n M eh m ed Badad m u h sa ra sn
b rak arak H em ed an ve Rey eh irlerin i k u rta rd . Bu ekiliten faydalanan
B adadllar h ilfet m e rk e z in d e b u lu n a n Seluk sarayn yam a ve ta h rip
ettiler. S u ltan M eh m ed H em ed an k a p sn d a k e n d isin e , em ir ve a sk erle rin e
m a h su s o lm ak zere, b ir m ah alle yapt; saray lar ve k k ler in etti; n ih y et
k en d isi de 1159 se n e sin d e ld 70.

9. Son Sultanlar ve Halfeler

M e h m e d 'in l m n d e n so n ra sa lta n a t b ir m d d e t kard ei M elik-h ile


am cas S ley m an -h a ra sn d a ta k sim edildi. F akat M elik-h 1000 d in a ra
satn aln an b ir criyesi ta ra fn d a n sfa h a n d a zehirletildi; Sleym an da
1 161de H em ed an k k n d e ld r ld . A zerb ay can da an n e si A tab eg l
d eniz ile evli b u lu n a n m elik A rslan -h H e m e d a n a arlarak ta h ta karl
d. Bu seb ep le l-d en izin n f z ve k u d re ti a rtt. Rey em ri n an -b e g in kz
d a l-d en iz 'in olu ile evlendi. Bu sh riy et b a larn a ra m en n an -b eg ile,
p ay itah t irz o lm ak zere, F ars ey letin d e k u ru la n S algurlu d ev letin in
(114 7 -1 1 8 6 ) A ta-begi o lan Z engi (1 1 4 7 -1 1 6 1 ) l-d en ize ve A rsla n - h a
kar, M elik -h n ocuu M a h m d u ta h ta kardlar; k a p sn d a be nbet
aldrdlar; B adadd a n m n a h u tb e o k u ttu la r. M erga em ri A k su n g u r da
l-d en izin k a rsn d a idi. Bu s re tle b ir ok e m ir ve atab eg ler Seluk s u lta n
l ve n a m z e d le ri h e sa b n a ikiye b l n e re k

1 1 61de, S ep d r d

(Kzl-

z e n )d e savaa girdiler. Bu m u h a re b e d e l-deniz ve S u ltan n k u vvetleri b a


n d a olu P eh liv an id d etli b ir b o z g u n a urad; fakat l-d en izin, d ier olu
K zl-A rslan k u m a n d a s n d a g n d erd i i o rd u n an -b eg i, 1161 A u sto s u n d a, d a h a k t b ir m a l b iy ete u ra tt. n an-beg Rey eh rin i de te rk
ed e rek T ab erek k a le sin e snd. Lkin G rc lerin bu frsa tta h c m a, b a
lam alar sebebiyle n an -b eg ile b arm ay a m e c b r kaldlar. Bylece ilk b

70 bn ul-Cevz, s. X. 157, 170; bn l-Esr, XI, s. 73, 80, 94; m deddn, s. 236-240, 247255; Ahbr ud-devle, s. 120-152; Rvend, s. 265-268.

DURAKLAMA VE NHTAT D V R II R

251

y k Seluklu su ltan larn n m erkeziyeti devlet k u rm a faaliyetlerinin kad m


T rk feodal hkim iyet tresine m al biye ti de vam ediyordu.

F ilhakika T rk le r b irb irleriy le u rark en , 1161 A u sto su n d a , A n iyi


k u a tan A h lat h II. S km en ile E rz u ru m h k m d a r S altu k G rc le rin
ta a rru z u n a u ray arak m th i b ir h e z im e te u ra d la r ve pek ok e sir verdiler.
G rc ler e rte si yl, 1163 A u sto su n d a da, D u v in (D u b ay l)i igal ed ip ca
m ileri ve evleri yaktlar. K adnlara, G rc k ad n la rn n bile isy an n a sebep
olacak b ir dereced e, z u l m yaptlar; 3 0 .0 0 0 d en fazla in san ld rd le r. Bu
ar ve h aysiyet krc h d ise k a rsn d a a rtk T rk h k m d a r ve beyleri gay
re te geldi; S u lta n A rsla n - h (1 1 6 1 -1 1 7 7 ), A tab eg l-deniz, S km en ve Erzen (Bitlis ve M eyyfrikn arasn d a) beyi D ev leth an laa ra k G encede b u
lu tu la r. G rc le re k ar 1 1 6 3 de g iritik le ri sav ata zaferler k azan arak ge
en yllarn in tik a m n aldlar; 10.000 G rc ld rd le r. K iraln k ararg h ve
hzin eleri ele geti ve k en d isi d a lara ve o rm a n la ra kat. Bir ok kaleler
feth ve A ni de m u h s a ra edildi. T rk le r b u zaferd en so n ra y k lerle h a zin ele r
g t rd le r. T rk e h irle rin d e b ay ram yapld; k u rb a n la r k esild i71.
S u ltan A rsla n - h l-deniz sy esin d e k u v v etlendi. H o ra sa n d a h k m
s ren ve h l Mbarek Sultan Sancar n m n a h u tb e okuyan e m irle r A rslan h m e tb ta n y a ra k H a riz m - h a k a r o n u n ve A tabeg l-d en izin d e s
teini k a z an m ak iste d ile r. F ars ve M u su l atab eg leri de S u ltan a tb iiy etlerin i
bildiriyor; n m n a h u tb e o k u tu y o rla rd . F ak at d ev letin fiil idresi S u ltan n
deil A zerbaycan atab e i l-d en izin elin d e idi. S u ltan ile l-deniz arasn d ak i
h e n k b irin c in in an as ve k incinin zevcesi H t n syesinde k o ru n u y o rd u .
S ultan, l-d en izin elin e geen ik tid a ra sah ip o lm ak isterk en anas o n a
A tabeg sy esin d e b t n ra k ip le rin e s t n geldiini an laty o r ve o lu n u iti
dale sevk ed iy o rd u . ok akll ve h ay rsev er o lan b u H t n vastasiyle S u ltan
ve l-deniz n isb b ir h u z r devri atlar; ilim ve ed ebiyatn y k se lm e sin e
altlar.
G rc le r A ni e h rin i ed d d lerd en alp A ras boylarna d o ru istilya
balaynca S u lta n A rslan -h , A tab eg l-deniz, A h la t h Skm en ve E rz u
ru m S a ltu k lu la rn d a n m re k k e p T rk kuvv etleri, 1175de, N ah iv an d a to p
landlar. n le rin d e de Ouz Begdili Trkmenleri vard. G rc ista n a g iren Sel
u k lu la r A k e h ir(A h a lk e le k )i yaktlar; Lori ve D u m an is ovalarn istil ve
G rc leri e sir e ttik te n so n ra G ag kalesini k u a ttlar. G rc kral o rm a n la ra

71 bn l-Azrak, 191b195b; bn l-Esr, XI, s. 104-107; Ahbr d-devle, s. 158-163;


Brosset, I, s. 390-395; Sryn Mihael, s. 317; A bul-Farac, s. 286-287; Kei G rgoire
(Mathieu zeyli), s. 362-365.

2 5 2

SELUKLULAR TARH

kat; Ani ehri d e k u rta rld . Bylece G rc le rd e n te k ra r in tik am aln d k tan


so n ra T rk h k m d a rla r p a y ita h tla rn a d n d le r ve zafer en likleri yaptlar.
Bu zaferi m te a k ip l-deniz, 1175de, ld ve N ah iv an d a in ettird i i
m e h r A tabekiyye m e d re se sin d e k i t rb e s in d e d e fn o lu n d u . A z so n ra da
S u ltan H e m e d a n a g id erk en ld ve o d a H e m e d a n a babas T u ru lu n t r
b esin d e d e fn o lu n d u 72.
A tab eg l-d e n iz in y erin e geen olu A tab eg P ehlivan A rsla n - h 'n k
k olu ve y eeni T u ru lu (1 1 7 6 -1 1 9 4 ) su lta n iln e tti. Bu so n Seluk h
k m d ar ile A b b as H alfesi a ra sn d a S u lta n lk ve H alifelik m cd elesi d ah a
cidd b ir m h iy e t ald. F ilhakika N sir li-D in illah (1180-1225) c ism an h
kim iyeti eld e e d eb ilm ek iin m h im te e b b sle re giriti. B yk b ir kitle
tekil e d en O u z Iva (Yva) boyu T rk m e n le rin i h iz m e tin e alarak o rd u su n u
kuvv etlen d ird i. Baz lim lerin m u h a le fe tin e ra m en , m e n ei B tn olan,
Futuvvet tekiltn k u ra ra k o v a sta ile h k m d a rla r k e n d isin e balam ak,
ah s h k im iy eti ile b irlik te halifelii k o ru m a k isted i. Seluk d ev le tin in k u
ru lu u n d a z a te n d n y a ilerin d e o to rite sin i kaybeden ve dev let ileri su l
tana, d in ileri halfeye a it o lm ak z e re k u ru la n nizm b o z m ak ve h e r iki
su ltay a d a sah ip o lm ak g ay retin d e idi. S u lta n T urul, A tab eg P eh liv an n
telk in i ile, H alfeye d n y a ilerin i su lta n a b rak m asn , k e n d isin in d in ileri
ve im am lk ile u ra m a sn ih ta r e tti73. A tab eg P eh liv an n l m n d e n so n ra
S ultan T u ru l ile a ta b e g in olu Kzl A rslan (1 1 8 6-1191) a ra sn d a m cd ele
balayn ca b u n d a n faydalanan H alfe N sir Kzl A rsla n S u lta n iln e tti.
Bylece H alfe sa lta n a tn Seluk so y u n a aidiyeti h u k u k ve a n an esin i b o z
m ak isted i. Siyas ih tira s ile b u S eluklu d m a n l B adadd a Seluk sa
rayn y k trm a k la d a d ah a belirli b ir ek ild e k en d in i g sterd i ve m ev
cu d iy etlerin i b o rlu o ld u k lar S elu k lu larn h iz m e tle ri u n u tu ld u . Bylece
Halfe 1188 N isa n n d a H em ed an z e rin e y r rk e n S u ltan iln etti i A tabegi de y an n a ard ise de Kzl A rslan gelm edi. H em ed an y ak n n d a vuk b u lan m u h a re b e d e H alfen in o rd u su m a l b oldu.
S u ltan T u ru l H alfeye kar zafer k a zan rk en A tabeg Kzl A rslan te
yandan k en d i m e m le k e tle rin i igale balad. Bu d u ru m d a S u ltan h iz m e tin e
ald 10.000 K pak s v arisi ile A zerb ay can a y r d . F akat n e ticed e A ta
beg 1190 y ln d a H e m e d a n igal ve S u ltan A ras k e n a rn d a b ir kaleye h a p
se tti ve S eluklu ta h tn ald. B u n u n la b e ra b e r Kzl A rslan 1191de H em e-

7" bn l-Azrak, 205a-207a, Rvend, s, 298-301; Ahbr d-devle, s. 167-169; m deddn, s.


301; B rosset, I, 387-395; M inorsky, Caucasion history, s. 95-99.
73 Rvend, s. 334.

2 5 3

DURAKLAMA VE NHTAT D IV K II Rl

d a n da, E sk i-k k de b ir su ik asd la b e rta ra f ed ild i in d en S u ltan T u ru l te k ra r


ta h ta karld. Bu srad a H rizm -h T k i d e ra n kendi h kim iyeti a ltn a
alm aa alyordu. A bbas halfesi bu yeni kuvveti ihm al e tm iy o r ve so n ra
dan ataca H rizm -h im p a ra to rlu u y la im d i anlam ay faydal g r
yordu. Bylece m cd ele h e n z S elu k lu lar ile b u eski t b ile rin d e kald.
Filhakika S u ltan II. T u ru l ile S u ltan T k i ara sn d a , 1 M art 1194 ylnda
Rey k apsn d a, v u k b u la n m u h a re b e d e b irin ci S u ltan b o z g u n a urayp ld
r l n ce H o rasan , K irm an ve Suriye S eluklular d a ta rih e k a rt. B u n u n la
b erab er o n la rn m ir sn a k o n an yeni d ev le tle r S eluklularn ya birok
atabegleri veya tb ileri o lu p eski n iz a m h k m s ryor; on lar d a Suriye ve
M srd a Eyyb ve T rk m em l k leri d ev letleri t k ip ed iy o rd u . M ikil O u l
lar sa h n e d e n ek ilirk en , K u talm O u llar ile Trkiye Seluklular yeni va
ta n larn k u rta rm ve XII. asrn ikinci y arla rn d a u z u n b ir sa lta n a t s re n II.
Kl A rslan (1 1 5 6 -1 1 9 2 ) d ev rin d e de XIII. a srd a parlayan b ir m e d en iy e tin
filizleri b alam t.

10. Kirman Seluklular

K irm an S elu k lu lar devleti (1043 - 1187) ar b e g in olu ve A lp A rsla n n kard ei K ara-A rslan K avurt b e g in b e ra b e rin d e g t rd O uzlarla
K irm an ve U m m a n b lg elerin in fethi ile k u ru lm u tu r. D eylem ler elinde
b u lu n a n ve o n la rn zaaflarn d an faydalanan b u h av linin ab n k ra ve Kufs
k ab ilelerin in ta h rib a tn a n ih y e t v e re n K av u rt-b egin u z u n s re n h k m
darl z a m a n n d a (1 0 4 3 -1 0 7 3 ) syi k u ru lm u ; b y k im r faaliyetlerine
giriilm i, b a ta m e rk e z B ardasr o lm ak zere e h irle r yeni b in a larla s sle n
m i; yollar, k erv an saray lar ve su tesisleri in e d ilm itir. K avurt bey p ara n n
ayarna ok d ik k a t eyled i in d en o n u n sikkeleri d ier p aralara s t n tu tu lu r
id i. F iy atlarn m u ra k a b e sin e ve a d alete ok e h e m m iy et veriyordu. Y apt
b in alar z e rin e turasn n ak e ttirir; fe rm a n la rn a ok ve yay n ia n n koyard;
tad etr d e o k ve yay b iim in d e idi. K avurt bey b ir ok m eziy etlere sahip
o ld u u n d a n iyi b ir h re t y apm ve sevilm iti. Bu hviyetiyle k en d isin i
su ltan l a n a m z e d g r y o r ve b u seb ep le de, y u k ard a nakledildii zere,
T u ru l-b e g in ve A lp A rsla n n l m n d e n so n ra b ir ka defa Seluk ta h tn a
km ak te e b b s n e giriiy o rd u . H a tt o rd u iinde ya dolaysiyle M elik h deil o n u S u ltan y ap m ak iste y e n le r d e b u h u s u s ta h a re k e te geiyor
lard. Lkin b ir y an d an A lp A rslan ve M elik-h gibi b y k rak b ler, te
y an d an im p a ra to rlu k kuv v etleri ile k arlam as o n u n m uvaffak o lm asn a
a rtk im k n v e rm e m i ve S u ltan lk ta h tn a k am am tr.

2 5 4

SELUKLULAR TARH

K avurt M elik -h n c l su n d a , 1073 de, y en ilip ld r l n c e yerine sra


ile o u lla n K irm an -h , S u ltan -h , T u ra n - h ve ran -h K irm an m eliki
o ldular. M elik-h h a y a tta iken z am an z a m a n K irm an ile rin e m d ah a le
etm i, K irm a n - h so n ra d a S u lta n - h (1 0 7 4 -1 0 8 5 ) ta h tta n atm ve T ura n - h K irm an m eliki y ap m tr. B u n u n z a m a n n d a (108 5 -1 0 9 7 ) tic re t ve
im r h a re k e tle ri ok ilerledi. T u ra n - h dil ve te b a a sn seven b ir h k m
d ar idi. Bir m aran g o z, o c u u n u n T rk e b en zed i in i syledii ve sebebini
b ab asn a so rd u u zam an: mesliyet size aittir ve size sorulmaldr. Zira ben ie
geldikten sonra evlerimizde oturan Trk (asker) lerin neler yaptn bilmiyoruz" ce
vabn verdi. Bu d u ru m u anlayan T u ra n - h , ok m te e ssir o ld u u n d an ,
eh rin d n d a yeni b ir m ah alle in e tti. O ra d a saray, cm i, m ed rese,
h an e k h (zviye), h a sta h n e , h a m a m ve evler yapp, 1094de, ask erleri ile
b irlik te oraya n a k le tti ve ask erlerin b ir d a h a e h ir iinde o tu rm a la rn a m
saade etm ed i. S elu k lu lar ve M oollar d ev rin d e T rk le r ile v u k b u la n bu
t rl k a rm a la ra ve ik y etlere d air k ay tlar b ak a kay n ak lard a d a m e v c u t
tu r.
T u ra n - h d a n so n ra gelen ra n - h ikiye, sefah ate d k n idi. K t
l, z u lm ile ve ilim ad am larn ld rm e k le h alk n n e fretin i k azan m t.
T ah ta rak b o lu r en d iesiy le de ak rab alarn sk tk ip ediyordu. K en disinin
B tn te m y l n d e o ld u u rivyeti de v ardr. Bu hviyeti ve u m m n efret
dolaysiyle lim ler ld r lm e sin e fetva verdiler. H alkn sa ld rn d a n ka
m aa m uvaffak o lan ra n h B u m da d a te cv zlerd en k u rtu la m a d . N ih y et
m erk e zd e n g n d e rile n b ir K pak ta ra fn d a n S m rn k alesin d e ld r ld .
U lem n n fetvas ve h alk n tazyiki ile b ir h k m d a rn d r lm e sin e dair
bu n d ir h d ise ra n - h n cid d en k t b ir in sa n o ld u u n u m ey d an a koyar.
ra n - h n ld r lm e sin d e n so n ra e m rle r ve k ad lar o n u n t k ib in d e n
kaan A rsla n - h b u lu p , 1101 II. T e rin aynda, ta h ta kardlar. A rslan h n k rk yl s re n (1101-1 1 4 2 ) h k m d a rl zam an K irm an n en refahl
ve m e s d d e v irle rin d e n biri o lm u tu r. S u lta n S an carn y ksek h k im iy etin i
tan y an m elik A rslan -h z a m a n n d a K irm an lk esi ok m a m r olm u;
H tu n u n m n a smetiye m ed resesi, n b t'la r ve ir h ay r m e sse se le ri yapl
m t. O n u n y erin e geen olu M eh m ed z a m a n n d a (1142-1156) K irm an n
m erk ezi B ard asrde cm i, m ed rese, h a sta h n e , h an ek h ve T u ra n - h cm iin d e b ir k t p h a n e ve k e n d isin e b ir t rb e in e tm e k s retiy le b ir ok
im r ileri b aarld . D ier e h irle rd e de m h im b in ala r ve h a n la r yapld.
T ahsil ok yayld. K endisi n c m ileri ile u rard. lm i ok sever, lim leri
ve eyhleri h im y e ederdi. ok t z im d e b u lu n d u u eyh B u rh n e d d in e
"baba diye h ita p ed erd i. M ed reselerd e o k u y an taleb elere m k fa tlar a y rr

2 5 5

DURAKLAMA VI N III A l D VUII K

d. Bu m n s e b e tle d e Ktuln, Cmi'ul-kebr, Cm ius-sagri ezb erley en (iyice


ren en ) talebeye sra ile 500, 1000 d in a r v erirdi. B u nunla b erab er, lim le
rin fetvalar ile de, bir tak m in san lar id am e ttirm i tir.
T u ru l- h b ab asn n l m y le o n u n y erin e geince (1 1 5 6-1169) k a r
dei M a h m u d - h h ap se a tt ve elenceye dald. Bu hl h alk a d a in tik al e tti.
B aharda scak o lan B ard asr'd en C r fta g id er ve so n b a h a rd a o ra d a n m e r
keze d n erd i. O n d a n so n ra oullar T u ra n - h , B eh ram -h ve A rslan - h
zayf k im se le r o ld u u n d a n id re A ta b e g le rin elin e geti. A ta b eg R eyhan
kuvvetli b ir ah siy et o larak m ey d an a kar. P ek ok m ed rese, h a n e k h ve
y ollarda yolcu lar iin ribt(k erv an saray )lar in a e tti ve o n la ra vakflar yapt.
B undan so n ra u z u n m d d e t (1 1 6 9 -1 1 8 7 ) K irm an m elikleri a ra sn d a m c
dele ile geti. Bu a n a rin in h k m s rd ve M elik M e h m ed in ta h tta b u
lu n d u u b ir srad a idi, ki S u ltan S an car e sir e d en O u zlard an D in ar bey
K irm an istil e tti. K irm an S eluklular ta rih te ancak m ah all b ir e h e m m iy et
a rzetm i, b u n u n la b e ra b e r k lt r ve im r faaliyetleri ile tem y z ey lem itir,
ki o n lar h a k k n d a u m m slm ta rih le rin d e n ziyde E fdaleddin K irm an,
M u h am m e d b in b ra h im ta ra fn d a n yazlan K irm an ta rih le rin d e ve irznmede gzel m a l m a t v e rilm itir74.
11. Suriye Seluklular

M elik -h n k a rd e i T u tu u am a m e lik tyiniyle k u ru la n Suriye Sel


u k lu lar (1 0 7 8 -1 1 1 7 ) d ev le tin in m r k sa ve baz H al savalar d n d a
ta rih e h e m m iy e ti p e k az o lm u tu r. E ssen T u tu d a k e n d isin d e n n ce A tszn id re sin d e Y avgulu T rk m e n le rin in fe th e tti i yerlere h k im o lm u tu r.
A tsz ld rd k te n ve am a ld k ta n so n ra H aleb i ele geirm eye alan
T u tu b u ra d a ve A n tak y a z e rin d e n ce A rap em ri M slim b in K urey ile,
so n ra d a T rk iy e S u ltan S le y m a n h n M slim i b e rta ra f etm esiy le on u n la arp m ay a g irim i ve S ley m an ' ld rd k te n so n ra (1086) oraya
gelen M elik -h H alep, A n tak y a

U rfay sra ile A k -su n g u r, Y a-syan ve

B ozana ik t ed in ce de T u tu am ile k a lm tr. M sr F tm le rin e kar


h k im iy etin i g en iletm ey e alan T u tu M elik -hn l m z e rin e su l
tan l n iln etm i; k o m u su A k -su n g u r, Y a-syan, Bozan ve G r-b o ay
m a l p e d e re k im al Suriye, ark A n ad o lu ve E lcezire blgelerini d ev letin e
ilhak e ttik te n so n ra Seluk ta h tn elde e tm e k iin, T erk en H a tu n ile ibirlii

74 M uham m ed bin brahim , Tevrih-i l-i Seluk, nr. Th. H outsm a, Brill 1886; Efdaleddin
K irm an, Vekayi-i Kirman, T ahran 1311; ayn mellif, kd ul-'ul, T ahran 1311. EbuTA bbs irz, irz-nme, T ahran 1310.

2 5 6

SELUKIUIAR ARH

yaparak, B erkyaruk ze rin e y r m ; fak at Rey civarnda v u k b u lan sa


vata, idresizlii ve se rt m u a m e le si ile beylerini k rd iin b o zg u n a ura
m ve h a y a tn d a 1095de k a y b e tm itir75.
T u tu u n l m n d e n so n ra b ir olu R dvn H aleb e ve d i er olu
D u k ak kale k u m a n d a n S avtekin ve h a lk n d vetiyle am a sah ip o lm u tu r76.
ki k ard e arasn d ak i m c d e le lerd e n fay d alan an M sr ileri K uds ve
F ilistin i igal ile b u ra d a T u tu u n tb ii o larak A rtu k beyden so n ra kalan
o u llarn o ra d a n a ttla r. R dvn k a rd e i D u k a k 1 0 9 7 de m a l b ed ince o n a
m e tb lu u n u ta n tt. Bu m cd ele sra sn d a M srllarn y ard m m alm ak
m aksadiyle b ir ay k ad ar h u tb e M sr H alfesi n m n a o k u n m u tu r. Bu i
m cdele sra sn d a idi, ki H allar d a S u riy eye g elm i ve 1098de A n tak y ay
igal etm iti. Bu seb ep le R dvn a rtk T rk beyleri ile b irlik te H allarla
savayordu; b azen galip ve b azen de m a l b o lu y o rd u . D ukak, 1104 Hazira n nda, l n ce A tab eg T u -tek in o n u n b ir y an daki olu T u tu u, so n ra
d a kard ei E rta am m eliki yapt. R d v n n 1 1 1 3de l m y le de yerine
olu A lp A rslan geirildi. D u ru m p e k k a rk o ld u u ve A tab e g i C e n h d devle H sey in B tn ler ta ra fn d a n ld r ld iin T u -tek in am dan
H aleb e d v et edildi ve ik tid a r ele ald.
H al istils ve i ek im elere b ir d e B tn lerin kard fesat eklendi.
Suriyede y erleen B tn ler S eluklu d ev let a d a m larn ve lim leri ld r
m eye b alad lar. Bu srada, (1111) y lnda, 500 deve yk tic a r e m tia ile
H aleb e gelen Hocendli bir Trk zengini btn servetini Btnlere kar mcdele
iin vermiti. S u lta n M eh m ed T a p a r d a A lp A rsla n a: B aban B tnler m e se
lesin d e b a n a m u h a le fe t ederdi. Sen b e n im ev ldm sn; o n lar ld rm e n i
iste rim ifadesiyle o n u B tnlere k ar c ih d a m e m u r etti. O d a b ir ksm
reislerin i yakalayarak ld rd . Lkin u m m iy e tle d ier Suriye S eluklular
gibi zayf b ir ah siy et o lan A lp A rslan , 1 1 1 4 de ld r l n c e T u -tek in , yeri
n e R dvn n d i er olu S u lta n - h (1 1 1 4 -1117) geirdi. O d a zayf ol
d u u n d a n ik tid a r tam a m iy le T u -te k in elin d e o lu p Suriye S eluklular fiilen
inkraz b u lm u tu r 77. O n u n la b irlik te am A tab eg leri veya olu Tc l-m lk
B riye n is b e tle B riler ailesi veya dev leti m ey d an a km ise de b u n la r da
m h im b ir k u v v et h a lin e g elem em itir. Suriye S eluklular h a k k n d a kay
n a k lar o k a d a r m e b z ld r, ki b u k k h l sa d a b u n lar g sterm ey e im k n
ve l z m y o k tu r.

75 Bak. V, 1.
76 Bak. A, R dvan m addesi.
77 Bak. A, "T u-tekin.

2 5 7

DURAKLAMA VE N M IA I DEVM ER

12. Yeni Trk Muhceretl

O rta-A sy a son s z n sylem em i; K ara-h taylarn u za k -a rk tan h a re


ketleri yeni g lerin d o m asn a seb ep o lm u tu . Z ra ih tiy ar S u lta n S an carn
K ara-htaylara ve O u zlara m a l b iy etleri ve 1157 yln d a l m ile o n u n
T rk -slm d n y asn ark istil la rn a kar k u rd u u sed yklm ve B yk
Seluklu m p a ra to rlu u ta rih e k a rm t. F ilh ak ik a XI. a srn b a la rn d a vuk b u lan Byk T rk m u h c e re tin d e n so n ra XII. a sr o rta la rn d a biro k T rk
kavim lerini s r k le y e n p u t-p e re s t K ara-h tay lar n ih y et T rk is ta n d a h k i
m iyetlerin i k u rd u la r. S u ltan S an carn vlileri olan H rizm -h la r Karahtay lara kar te k k u v v et o larak h u d u d la r m d a fa a ed iyordu. K ara-htay
istils ile y e rle rin d e n oynayan T rk kav im leri de b ilh assa O uz boylar a ra
sn d a g arb a d o ru gen Iva veya Y valar, d a h a 1158 y ln d a C ibl ve H em ed an h av lisin e g elm iti. Bu u lu s P e r e m in reisli in d e yayor ve 3 0 .0 0 0
svari kary o r ve b u gebe belii m h im b ir kuvvet tek il ed iy o rd u . Bu
sebeple o, y a k n -a rk ta v u k b u la n h d ise le rd e ok aran y o rd u . Seluklu
su ltan la r ve Badad h alfeleri a ra sn d a balayan h k im iy et m c d e lelerin d e
de bazan bir, b azan d i e r taraf tu tu y o rla rd . Yvalar, 1172 ve 1197 y lla rn
da, A zerbeycan atab eg leri ile de sav am lard . P erem olu S leym an-h
z am an n d a Iva beylii ok d a h a k u v v etlen m i; A bbs halfesi N sir li-D n illah d a o n u n Ivalar ile n f z ve k u d re tin i y k seltm iti. H e m ed a n yak
n n d a B ahar k alesin i k e n d isin e p a y ita h t yap an S leym an-h a rtk b ir h
k m d a r m ev k iin d e idi. M oollar B adad ta h rip ve k atliam a u ra trk e n Ivalar H lag k a rsn d a C ih d c e p h e sin d e savam , eh id v e rm ile rd i78.
A zerb ay can d an ark A n a d o lu ya ak an Y valar b ak a b ir g ru b u tekil
ediyor; H riz m - h o rd u s u n a 10.000 svari ile katlyor ve V an m u h sa rasn d a d a b u lu n u y o rla rd . B u n u n la b e ra b e r A zerbaycand a ylan Yvalar,
78 bn l-Esr, XI, s. 90, 148; bn l-Cevz, X, s. 156-157; Rvend, Rahat us-Sudr, s. 346,
377, 382; bn sfendiyr, Tarih-i Taberistan, II, s. 143. M uham m ed Kazvin, Cihan-g
hiyelerinde, bilhassa Irak Yvalar hakknda olduka geni bir bibliyograf verm itir
(cild III, s. 453-462). imdi Yvalarn tarihi bahis m evzuu olm am akla beraber onlar ve
devrin B tnler ile alkal b ir vakaya ilim ek istiyoruz. Filhakika Perem O ullarndan
Eb brahim lakab ile anlan bir zat vard. Bu devrin T rkm enleri arasnda hayli ilim,
din adam , tarik at m ensu b u ve eyh yetim iti. Eb brahim de kendisini dine verm i ve
zhid olm utu. Bir btin yllarca ona d ost o lm u ve kendisi ile birlikte ibdette k u su r
etm em iti. Fakat gizli vazifesini y aptktan ve m en su p olduu fesd tek iltn a hizm et
ettik ten sonra, bir frsatla, bu zhid insan, 1203 ylnda ehid etm i; fed katil de d er
hal orada ld r lm t r (bn us-S, 'Uyn us-Siyer, Badd, 1934, s. 130). D evrim izin
gizli tekilatlarna benzeyen B tnlerin fesd ve ktalleri m alm olm akla berab er bizzat
yeni gelen bir gebe kuvveti karsnda ne derece altklarna d air bu vaka da kayda
yndr.

2 5 8

SELUKLULAR TARH

H rizm -h M e n g -b irtin in G rc seferi ve V an m u h sa ra s ile u rark en


dierleri d e H y d a vergi to p lam ay a g iritile r. Y valar, 1226 ylnda, E rzu
r u m dan T e b riz e giden b y k b ir tic re t k e rv a n n a b askn yapp g t r l
m ek te olan tic a r e m te a ile b irlik te 2 0 .0 0 0 b a k o y u n u d a aldlar. F akat su l
ta n n d a m u k a b e le si ok id d etli old u . Bu d u ru m bu Y valarn h e n z bir
y u rd a sah ip b u lu n a m a m ve m u n ta z a m b ir beylik k u ra m a m o ld u u n u
gsterir. A zerb ay can daki te e b b sle ri ak im k alm ak la b e ra b e r H e m e d a n daki u ru g -d a la rn a b e n z e r b ir m ev k id e idiler. M ool te h d id i ve ark ad a n gelen
d i er T rk b o y larn n b ask s ile Ivalar A zerb ay can dan A n a d o lu ya d o ru
akyorlar idi. G erek ten Y valarn b ir k sm S eluklu o rd u s u n d a vazifeye
aln m ve p ek ou d a T rk iy e h u d u d la r d h ilin d e y u rt ve kylere sahip
o lm u tu r. B ugn T rk iy e de Yva, Yuval, Y uvack adn tayan o tu z d a n faz
la kyn Yva (Iva) O uz boyu ta ra fn d a n k u ru ld u u n u g r y o ru z 79.
T rk m e n le rle Y valarn (Ivaiyye) b y k b ir g ru b u d a ark -A n ad o lu n u n
Irak ve Suriye h u d u d la rn a g elm ilerd i. M u su l ve H alep atabei m d e d d in
Z engi (1 1 2 7 -1 1 4 6 ), Y aruk-beyin reisli in d e b u lu n a n b u Yva O uzlarn
H alep v ily etin d e to p lam ; o n lar A n ta k y a ve d i e r sahil F ra n k larn a kar
C ihd y ap m ak z e re h u d u d d a y e rle tirm i ve H allardan alacaklar yerlerin
k e n d ilerin e te m lik in i de k a ra rla trm t. B yk gazi m d ed d in ehd bu
gzel te d b ir sy esin d e h e m h u d u d la r m u h a fa z a etm i; h e m de T rk m en leri
ok iyi to p ra k la ra sah ip k lm tr80. B u n d an b a k a Y aruk-beye m e n su p olan
bu T rk m e n le rin b ir k sm d a H alep su rla r d n d a (Zhir) (Y aruklular) adl
byk ve m e h r b ir m ah alle k u rm u ve im r e tm ilerd i. B urada Yaruk
n isb esin i tay an T rk bey ve z e n g in le rin e a it cm i, m ed rese, m escid ve
h am am gibi p ek o k h ay r m e sse se si in a ve v a k f o lu n m u tu r. S eluklu
dev rin d e gebe T rk le rin k e sif b u lu n d u u y ak n -ark ve T rkiye e h ir

bn ul-Esr, XII. s. 179; M. Nesev, Siretu Celleddin Meng-birti, eski bir Farsa terc m e
si; nr. M. Minov, T ahran 1344, s. 211; 227; F. Sm er, "Yva Ouz boyuna d air, TM.
IX, s. 156-157; Kylerimiz, stanbul 1933, s. 795-796.
80

Ibn l-Esr, Tarih Atabekiyye el-Musul, RH. Cr. s. 142; ehd m deddin Z engnin en
isbetli tedbirlerinden biri de E m ir Y aruk idresinde bulu n an bir ksm Ivaiyye Trkmenlerini H alep vilyetine getirip h u d u tlara yerletirm esi oldu. Z ira onlar gece-gndz
cihd yaparak dm an dim olarak ypratm lardr. Bu syede hem Franklara kar
h u dutlar m uhafaza etm iler; hem de H allardan aldklar verimli to p raklarn m lk i
yetine sahip olm u ve istihsali arttrm lard. Bu d u ru m 1203 ylna kadar srd. Bu
n unla beraber Y aruklular ve beyleri bu saha dnda H alep ve havlisinde nfuz ve
m evkilerini m uhafaza ediyorlar idi. N itekim Seluklu Sultan I. zzeddin Keykvus,
1218 ylnda H alep seferini yaparken Tel-Baer kazasna sahip B edreddin el-Yark adl
bir Y aruklu beyinin bulunm as da b u n u gsterir (bn l-Esr, XII, s. 134).

DURAKLAMA VI NHI A l 1)1 VRII li

259

lerin d e o ld u u gibi H a le p 'd e d e haftalk T rk m e n pazarlar "Sk ul-Trkmen"


veya Sk ul-Terkime" k u ru lu y o r; gebe ve e h irlilere ait m a llar b u ra la rd a
satlyor; bu p azar y e rle rin d e cm i ve d k k n la rn in s ile a rlar m eydana
k y o rd u 81.
Byk T rk m u h c e re tin in b ask s ile Y en g i-kent devleti k erk en O u zlar d a d a lm lard . Son devir y a b g u la rn n m e n su p o ld u u Y azrlar H a
zar sh illerin e, M anklag, B alkan b lg elerin e ve H o ra sa n a gp y u rt k u
rarlark en Baranlu (B arn) ad n alan h n e d a n beyleri de, m h im b ir n fu s
ve oym aklar ile, M erv h av lisin e g m lerd i. N ite k im bu blge ta rih co
rafyada Yazr vilyeti olm u ; b ey lerin in o tu rd u u h isa r d a B aran aile adn
alm t. Y abgu B aran ailesi, S elu k lu lara ok b y k fen alklar y ap tk lar h a l
de Seluk S u ltan lar k en d i im p a ra to rlu k to p ra k la rn a s n an bu B aranllara
kar hib ir h u s m e t g ste rm e d ile r. B una m u k ab il, H riz m -h lar ile bu
Y azrlar ara sn d a k i m n se b e tle r, so n z a m a n la rd a b o zu k idi. T erk en H a tu n ,
M ool istils sra la rn d a K ala-i Yazr n ce h ile ile alm ak isted i ise de
d u ru m u kavrayan Y azrlar b u n a im k n v erm ed iler. L kin H riz m - h a ra
m e n T erk en H a tu n k a lay igal e tti82. Bylece S u ltan S ancarn l m ve
K ara-htay larn h k im iy eti n ih y e t H riz m - h la r z a m an n d a XII. a sr so n la
rnda, Y akn- arka ve T rk iy e ye d o ru yeni m u h c e re tle r v u k b u ld u . Bu

81 bn eddd, el-Alk ul-hatra, British M usum Add. 23334, s. 22a-23b, 36b. Bu eserin
H alebe ait ksm nn D om inique Saurdel tarafndan m h im p aralan ayn unvan altnda
am da (1953) neredilm itir. Bu devirde byk H alep ehrinde Seluklulara, A rtuklulara, A tabeglere, dier T rk bey, k u m andan ve h t n larn a ait b u lu n an ve bizzat T rke
adlar ile de sbit olan hayr m esseseleri arasnda 94 cmi ve m escid (bunlardan 7 adedi Yarukiyye m ahallesinde), 27 m edrese (ikisi h t n larn ), bir ribt, b ir m ihm anhne (m isafr-hne), b ir han, b ir D r ul-hads ve B im ristn (A tabeg N ureddin
M ahm udun, bir m edrese de Erbil A tabei M uzaffereddin G k-briye ait) b u lu n u
yordu. Sk ut-Trkmnda da d rt m escid vard. O sm anlIlardan nce sdece H alep eh
rinde m evcud bu m eden, din, tim a ve hayr eser ve m esseseler T rklerin slm
dnyasnda yaptklar siyas, asker ve d in hizm etleri yannda m edeniyet ve k lt r sa
halarn da da ne kadar byk ta rih b ir rol oynadklarna dir kk b ir m isl tekil eder.
O sm anllara ait hizm etlerin b una ilvesi de hatrlanm aldr. XIII. asr balarnda
M stevf (Maliye nazr)ye ait vergi defterlerine gre yalnz H alep eh rin d en (Kazalar ve
ehrin ba-baheleri hri) toplanan ticar hazne gelirleri ylda 6.945.500 dirhem e bli
oluyordu (A lk, s. 41b, 47a; D. Saurdel, s. 150-153) Bu m iktar, b u gnk kym eti ile,
takriben 450.000.000 - 500.000.000 T rk lirasna tekabl ediyor. 1.200.000 dirh em tu
tan zektn bu yekna dhil b u lu n d u u n u belirtelim . ehirde yaan H ristiyan ve M usevilere ait harcn 30.000 dirh em tu ttu u n a dair kayd m sl m an lar dn d a kalan
Zim m ilerin ok az bir nfusu olduunu gsterir.
Cuveyn, Cihan-gu, I, s. 118-120; II, s. 71-72, 219; Nesev, nr. M. Minov, s. 58. Yazrlarn H orasandan nceki hayatlar hakknda yukarda Bl. I, bahis 6. bak.

2 6 0

'I I (, IIKI Ul AR ARH

devirde h a re k e te geen O uz boylar a ra sn d a M ool istil sn d a n n ce Yva,


A far, Begdili, K nk ve D g erlerin A n a d o lu ya g t k le rin i kaynaklarda g
ryor; vakfiyelerde a d la rn a gre d i e r O u z k ab ilelerin i te sb it e d iy o ru z83.
M ool istils ve k talleri k a rsn d a ok k e s if gebe ve yerleik h a lk
larn Y akn-arka ve h u su siy le A n a d o lu ya d alg alar h alin d e d k ld n
ok canl ta sv irle r ile ren iy o ru z. M anklag, B alkan ve d i e r H azar sah ille
rin e gen ve b u ra d a eski O uz y u rtla rn d a o tu ra n Y azrlarn yeni b ir m u h cereti kayded ilm ed i i ve h e rh a ld e b u ra la rd a eski u ru d a lar ile k ay n aarak
b u g n k T rk m e n is ta n v c d a g etird i i g z k m e k te d ir. F ak at M erv hav
lisin d e o tu ra n B aranlu Y azrlar, H riz m - h la rn so n z am a n la rn d a ve b il
h a ssa M ool istils k a rsn d a A zerb ay can a, ark -A n ad o lu ya, Irak ve S u ri
y eye de g m ek te id iler. F ilh ak ik a k en d i beyleri id resin d e ta k rib e n iki asr
o tu ra n Y azrlar b u n c y u rtla rn d a K ara-k o y u n lu u m m ad ile, b ir k a
vim ve d ev let h k im i o lu rla r iken yeni o y m ak lara ay rlm lar veya k e n
dilerin e b ak a o y m ak lar k a tlm tr. Eski Y azr k abile ism i bylece, k u lla
nlm am ; sdece h n e d a n a ait B aranlu veya B arn ve B arn ad y aam tr.
G erekten M ool istillar k a rsn d a gen Y azrlarn, XIV. asrda, K ara-ko
y u n lu o larak gz k m ey e b alad k lar zam an a, yani M ool istil sn d a n M ool
lhanl m p a ra to rlu u n u n in k ra z n a d e in ta rih h ayatlar ve yaadklar
b lg eler h a k k n d a cid d b ir bilgiye sah ip deiliz. K ara-koyunlular ile b irlik te
B ayndr b o y u n d a n gelen A k -k o y u n lu lar d a ayn seb ep ler ile m u h c e re t e t
m i ve ayn b lg elerd e k o m u ve rakip o larak y aadklar a n lalm tr. Z ira
h e r iki O u z b o y u n u n M ool d ev rin d ek i m ev c d iy etlerin e d air kaynak k a
ytlar ok m u a h h a r ve m p h e m o lu p b u n la rn te yidi m m k n olam am ;
O uz H an d a is tin s a h h a ta s ile A rg u n H an o lu n c a gleri d e baz ta rih ileri
y a n ltm tr84.
B u n u n la b e ra b e r K ara-k o y u n lu larm ta rih in i H o ra sa n a, Y engi-kent yabgu larn a ve k ad m O u z-ilin e balayabildiim iz h alde B ayndr boyu ve A kk o y u n lu la rn b u d ev ir ta rih le ri m e h ld r. K ara-k o y u n lu lar h a k k n d a b izzat
bu h n e d a n a m e n s u p M a h m u d N i p r gibi m u a h h a r b ir m ellifin yazd
ta rih bile b iro k m h im m ev zu lara ilim em i veya bilgi sahibi o la m a m tr.
F ilhakika o, K ara-k o y u n lu lar O uz H a n a b a lad k tan ve Ouz-nme'yi k sa
ca b ir giri h a lin d e n a k le ttik te n so n ra o n la rn ta rih in e balar: ingiz H an
o-j

bn l-Esr, XI, s. 160; b n ul-Azrak, s. 207a; N esev, nr. M. Minov, s. 217 (nir
Knk yanl olarak Konak o k u m u tu r). O. T uran, Dou Anadolu Trk Devletleri Tarihi,
st. 1973, s. 137. lk byk gler esnasnda A nadoluya gelip kyler kuran bir ksm
O uz boylarnn adlarn da eski Seluklu vakfiyelerinde buluyoruz.
84 Bu rivayetler iin M krim in Halil Y nann Ak-koyunlulara ve F. S m erin Karakoyunlular hakknda A.de kan aratrm alarna baknz.

IHIHAKI AMA VE N li A l DEVRII K

2 6 1

ve M oollar, 5 99 (1 2 0 2 -1 2 0 5 ) ylnda z u l r e d ip T rk le ri ve gebeleri


kltan geirdii zam an O u z I lan n e slin d e n gelen ve K ara M eh m ed B ey'in
atas olan T re Beg kendi il ve u lu s u n u n b a n d a b u lu n u y o rd u . M ool istil,
ta h rip ve k talleri k a rsn d a S u ltan C elled d in H rizm -h k a h ram an ca cihd y aparken T re Beg de 3 0 .0 0 0 h n e (adr) d a n fazla kavm i ile, asl v a ta
n n te rk e d ip A m u (C eyhun) n e h rin i g etiler. E rz u ru m ve D iy arb ek ir havlisin e g tler. Bu yeni y u rtla rn d a T atarlara, G rc lere ve sa ir k firlere kar
gaza ile m eg u l o ld u lar. ingiz H an ve A baga, A rg u n ve B ahadr H an lara
boyun e m ed iler. B ayram H o cad an s o n ra b u u lu s u n b a n a geen K ara
M e h m e d in (1 3 8 0 -1 3 9 0 ) K ara-k o y u n lu d ev le tin i y k se ltti in i b e lirtir85.
D evletin ta rih i h a k k n d a e se r yazan m e llif n e Y azrlardan, n e o n la rn arkA n ad o lu ya g elm ed en nceki y u rtla r ve h a y a tla rn d an b a h se d e r ve h a tt
ada k ay n ak lard a m ev c d o ld u u h ald e ne de h n e d a n n tad B aranlu
ism in i yazar. Z ra eitli o y m ak lara ay rlan lar ve istil d a p ar alan m dier
oym ak lar B aranlu b ey lerin e k atlm , K ara-k o y u nlu kavm i ve devleti bylece
m ey d an a k m ve Y azr ad k u lla n lm a z o lm u tu r. N ite k im biz Yengik e n tde son y ab g u larn ve H o ra sa n a gen O u zlarn Y azr begleri idresin de o ld u u n u bildiim iz gibi ark -A n ad o lu d a d a bu b eglerin ayn Baranlu
veya Baran h n e d a n n a m e n su p b u lu n d u u n u a rtk te sb it e tm i oluyoruz.
A n ad o lu ya Y azr b o y u n d a n da hayli T rk le r geldiini biliyorsak d a o u n u n
B aranlu o lm ad n sa n rz 86.

85 A bdullah M ahm ud N ipr, Tevrih-i Trkmniyye, India Office K tphanesinde 3022


num arada kaytl b ulu n an bu yazm a 1815 ylnda K alktada m ni M irza beg tarafn
dan istinsah edilm i olup m erh u m M krim in Halil Beyin kalem inden kan yeni k o p
yalar T rkiyeye ve bize intikal etm itir. Eserini K ara-koyunlularn inkraz devrinde ya
zan, H in d istan a gen ve onlarn soyundan gelen m ellif giri ksm nda Ouz-nmenin
de bir hlsasn verm i, fakat K ara-koyunlularn hangi O uz boyuna m en su p olduuna
dair bir ey sylem em i, h a tt ada kaynaklara gre K ara-koyunlularn b an d a b u lu
nan Baranlu veya Barn adn dahi kaydetm em itir. M ahm ud N ip rn in b u n u bilm e
si gerekirdi. B ununla beraber bu gebe kavm in m ill trelere, hkim iyetin T rk ve
T rkm enlere ait bulu nduu u ru n a bal bulunduu, byk m ersim leri, toylarda
m siki ve elenceleri, ziyfetleri eski T rkler gibi at eti yem eleri ve d in inanlar h ak
knda faydal bilgiler verilm itir.
86 ark A nadoluda Byk T rk m uhcereti neticesi pekok Ouz boylar gelm i, b ir ta
km T rkm en devleti ve beylii k urulm u, ehirlerde byk m edeniyet eserleri ve h a tt
yeni ehirler ina o lu n m u tu r. Lkin gebeler de devaml olarak bu havlide yaa
m lar; son gelen Ak ve K ara-koyunlular zam annda gebe saysnn artm as ile ovalar
ve yaylalar, dalar ve tepeler, neh irler ve d ereler ekseriyetle Trke adlar alm lard.
B ununla beraber, o rta ve garb A nadolun u n aksine arkta slm ve H ristiyan halk kesif
olduu iin yerleik hayata geen T rkler ya m evcud kylere yerlem iler veya T rke
ve boy adlarn tayan b ir takm yeni ky ve kasaba kurm ulard. M esel M ud a iki Ba
ran ky hnedana, blgede be K ara-koyunlu (Trkiyede yeknu on alt) veya b u to p

262

SELUK! Ul AN I AKM

K ara-h tay larn T rk is ta n a hk im iy eti ve S u ltan S an carn tarih sa h


n e sin d e n ekilii, n ih y e t ark ta T rk -sl m n iz m n n b o zu lm as ile tabi
yalnz O u zlar deil d i er T rk k avim leri ve b u n la r ara sn d a K arluklar, Kap
aklar ve K angllar da, XII. a srn ikinci y arlarn d a, Irak, Suriye ve b ilh assa
T rk iy eye gelip yaylm lard. F ilh ak ik a S e m e rk a n d d a K arahanl h k m
dar G k -sag u n (H asan -T ek in in olu ar h a n ), t b i b u lu n d u u K ara-htaylarn d a iste i ile, 1158 ylnda, yni S u lta n S an carn l m n d e n b ir yl
so n ra K arlu k lara (Karguliyye) kar h a re k e te geti. F ilh ak ik a S em erkand-B uh r ara sn d a y u rt tu ta n K arlu k lar k u d re tle ri ve K ara-h tay lara kar d
m an lk lar y z n d e n e m n iy e t ed em iy o rlard . ar h a n K arluklar silah ta
m a k ta n m e n ediyor; o n lar iftilie zorluyor; b u s re tle k e n d ilerin i to p ra a
balayp yam a ve tecv zlerin i n le m e k istiy o rd u . Lkin Y abgu oullar ve
Lan beg id re sin d e b u lu n a n K arluklar, istik l lle rin e ve gebe h ay a tn a
bal b u lu n d u k la r iin, b u teklifi asla k a b le y an am ad lar. Bu d u ru m , Kara-

lulua dhil Baharlu ve ir oym aklara ait kyler m eydana kt. Buna kar T rkiyede
kurulan on alt Yazr kynden hepsi ark A nadolu dnda olup bu d u ru m bahis m ev
zuu O uz boyunun H o rasan dan ziyde baka blge ve zam anlarda gtn gsterir.
te yandan T rkiyede b u lunan yirm i Bayndr kynden ancak , A k-koyunlu ve
Aca-koyunlu kylerinin hepsi bu devletin hududlar hricinde b ulunm aktadr. Bu da
Ak ve K ara-koyunlu devletlerinin knden sonra bu uluslarn daln gsterir. Bu
h u su sta Kylerimiz adl eserdeki ky adlarna bak. Ouz boylarna ait isim ler dnda
ilk f tu h at devrinden itibaren Trke nehir, ay, da, tepe, yayla, ova, ky, kasaba, ehir
ve saysz dier yer adlarnn m eydana ktn biliyoruz. Aka-kale, A k-ehir, Alncak,
Ko-hisar, K ara-hisar, erm k, Birecik ehir ve kasabalar, Batm an, Karam an, M urad
sular ilk akla gelenlerdir. O sm anl tarihileri K ara-koyunlularn Baranlu hnedanm a
m ensup olduklarn biliyor ve b u ad kullanyor; fakat bu O uz kavm inin m enei hak
knda ak bir bilgiye sahip bulunm uyorlard. II. Sultan M uradn K ara-koyunlularm ,
Tebriz tah tn d a oturan , byk hkm dar C ihn-ha gnderdii tarihi krullaha
gre bu pdih kendisine bir Ouz-nme gsterm iti. Burada Sultan M urad Ouz
H ann olu Gk Alp (aslnda G nhan) neslinden ve kendi babas Kara Y usuf da dier
olu D eniz Alp soyundan geldii ve bu sebeple O sm anllarn hkim iyette daha st n
bulun duunu sylem i (Behet ut-tevrihin eski Trke tercm esi, nr. N. Atsz, Dokuz
Boy Trkler ve Osmanl sultanlar tarihi, stanbul 1930, s. 27. T ebrizde m u h tee m Gkm escid cm iini de yaptran C ihn-h hakknda M krim in H. Ynann A. de kan
m him m akalesine bak). H albuki Ouz-nme rivyetlerine gre Yazrlar Ayhan n eslin
den, yani B oz-oklardan olup 24 O uz boyu arasnda hkim iyette beinci srada ve daha
yksek bir m evkide idiler. Sem erkandl D evlet-h, XIV. asrn ikinci yarlarnda, bir ve
sile ile: K ara-koyunlu Kara M ehm edin aslnda T rk istan n uzanda, G az-kurd dalan
havlisinden olup kadim bir zam anda Azerbaycan ve Bitlise gelm i ve gebe hayat
yaam lardr (Tezkiret u-uar, nr. E. Browne-M. A bbasi, T ahran 1337, s. 438-440)
ifdelerine gre K ara-koyunlularn asl yurtlarn, Sir-derya havzasnn arknda gste
rir. Lkin m ellif, Baranllarn Y engi-kentten M erve ve bilahara ark-A nadoluya g
tklerine nazaran, b u hdiselerden h ab erd r bulunm am akta; sdece Y azrlardan bir
oyman da G az-kurd havlisinden gt ihtim alini vrid klm aktadr.

DURAK! AMA VE N IIIA I 1)1 VKII K

2 63

htaylarn da srar ile G k -sa g u n un , 1163 ylnda, K arluklar M vernn e h rd en k arm ay a karar v erm e sin e seb ep o ld u . K arahanl h k m d a r k ara
rn tatb ik e- g iriirk en K arlklar da y u rtla rn d a n ayrldlar. B u h rya yakla
nca e h rin reisi ihtiyalarn k arlam ak ve e h re z ara r v e rm e lerin i n le
m ek zere m zk erey e giriti. F akat G k -sag u n o rd u su ile ni b ir bask n
yaparak K arluklar p e ria n e tti, b izzat Y abgu h a n ld r ld . H rizm -h lA rslan K arlu k larn tarafn tu ta ra k S e m e rk a n d seferini h azrlad . Lkin
K arluk b a b u u A yar Be m a l p ve e s ir old u ; l-arslan d a h a sta la n p l
d 87. Bu d u ru m d a gebe K arluklar d a O u z larn C en u p k o lu gibi garba
d o ru gyor; A zerbaycan A n a d o lu ya ve Y ak n -arka ak y o rlard 88.
K ara-h tay lar ilk istil la rn d a B alasagun e h rin e sekiz g n l k b ir m e sa
feye y ak latk lar zam an 3 0 0 .0 0 0 h n e (adr) halk m ik d a rn d a idiler. Bu
devird e T rk -sl m c ih d n n tem silcisi K arahanl T oan H an 120.000 k ii
lik o rd u su ile istilclar U zak -ark a d o ru p s k rtt . S eluklular ve yarm
asr d a S u ltan S ancar z a m a n n d a p u tp e re s tle r h a re k e t edem iyecek b ir d u r u
m a d r lm t . K ara-h tay lar n ih y e t T rk is ta n alm ve K arahanllar
k en d ile rin e tb i b ir d u ru m a d r n c e k a rla rn d a slm d n y a sn n son
m ch id i o larak H rizm -h lar b u lm u la rd . O n larn n n d e gen O uz
ve K arlu k lar d a p u tp e re s tle re k ar savayorlard. Bu istil ve m u h re b e le r,
XII. asrn ikinci y a rsn d a yalnz g eb elerin deil ehirlilerin d e m u h ceretin e seb ep o lu y o rd u . N ite k im b u d ev red e m u h re b e le re en fazla sa h n e olan
T rk is ta n n m ed en iy ete ok ileri ve zen g in blgesi olan F ergana havlisi
eh irleri ve kyleri ile h arap o lu rk e n t ccar, lim , edip ve sa n a tk rla r da
A n a d o lu ya ve Y akm -ark lk e le rin e gyor; T rk iy ed e balayan ktisad
ve k lt re l k alk n m ay a d e ste k ve kuv v et g etiriy o rlard. T rkiye S elu k lu lar
n a ait v ek ay i-n m eler ve vakfiyeler bu m m ta z ah siy etlerin ad larn ve eski
vatan lar o lan e h ir ve b lg elerin i y azarlar89.

87 bn l-Esr, XI, s. 116-117; Cuveyn, Cihn-gu, II. s. 12-17; Ahbr ud-devle, s. 93-148.
88 T rkiyede m evcd Karluk, Karlk ve Karl kyleri 22 m ikdarnda olup bazlar k ar ile
alkal olsa bile m him bir ksm nn Karluk T rklerine ait bulunduu phesizdir. Buhr ve Belh havlisinde baz Karluk (Karlugan) kylerinin bulunm as bu kavm in ta ri
hine uygun ve tabiid ir (Zeki Velidi Togan, Trkiye K tphanelerinde yazm alar, slm
Tedkikleri Enstits dergisi, III, s. 26).
89 Cuveyn, II, s. 37-38; Z ekeriya Kazvin, sr l-bild, Beyrud 1960, s. 236. slm n riyziye ve astronom i sahalarnda F erganal Trk lim leri ilim ler tarihinde ok m eh r idi;
A laddin K eykubd (1220-1237) R ededdn Fergan lakabn tayan eyh m erin va
tann terkedip Sincarda m derrislik yaptn ve Eyyub h km darnn k endisine kar
sayg gsterm ediini, bu sebeple Badada gittiini renm i; bu byk limi Konyaya

264

SELUKI UL AR TARH

Y ksek A syan n C e n u p b lg elerin d en O u zlar, K arluklar ve d i er g


ebe T rk u lu sla r g erlerk en im al ta ra fla rn d an da b yk Kpak (K u
m an) ve o n la rn a rk n d a u ru g d alar K angllar d a XI. asrd a baladklar
glerini XII. a srd a d a g arb a d o ru ilerletiy o rlar: til n e h rin i geip Karad en izin im al hav lisin i. T u n a h av zasn a kad ar, igal ediyor; B alkanlara da
yaylyorlard. arktaki K pak ve K angllar m n lik te n slm d in in e g irer
lerken g a rp ta k ile r de m isy o n e r p a p azlarn gay retleri ile H ristiy a n o lu y o r
lard. H ristiy an kaynak lar b u K paklara y ine T rk e olan K um an adn
veriyor; iki ad n ayn kavm i g sterd i in i biliyorlard. P apazlar H ristiyanl
yaym ak ve p ra tik ihtiyalar k arlam ak m ak sad ile K um an larn dilini re
tici Codex Cumanicus adl eseri y azm lard r. A vrupal seyyahlar T u n a dan Sird ery a ya k a d a r iki aylk so n su z b o z k rla rn b u kavim tara fn d an m e sk n
o ld u u n u sylyor. ark tak ilere K angl d en ild i in i sylem ekle b e ra b e r ayn
g ru p ta n o ld u k la rn b iliyorlard. Bu seb ep le slm kaynaklar bu azm boz
krlara Kpak Bozkrlar" adn v erirk en A v ru p allar Cumania (K um an-ili)
diyorlard. K paklar d a O u zlar ve K arlu k lar gibi k e n d ilerin i y u rtla rn d a
b rakm ay an K ara-h tay lara kar b u lu n u y o r ve H rizm -h la r d a on lar m t
tefik sayyorlard. B ilhassa T k iin (1 1 7 2 -1 2 0 0 ) b ir kable beyinin kz olan
T erk en H t n ile ev len m esi ve slm iy etin de s ra tle yaylm as K pak ve
K angllarn ro llerin i ok a rttrm t. B u n u n la b e ra b e r K paklarn ou m s
tak il gebe beglik leri tek il etti i ve S u ltan M u h a m m ed H rizm -h (12001220) ile an as T e rk e n H t n ara sn d a k i siyas m cd eled e h a tu n tarafn d a
b u lu n d u k la r iin S u ltan , h u d u tla rn d a yaayan Kapaklara k ar bir sefer
y apm aa m e c b r k a lm tr. Bu bask m sl m a n la r dhil K paklarn bir
k sm n n d a h a til n e h rin i geip b y k kitleye k a tlm a la rn a seb ep o ld u 90.

getirm ek ve lkesini aydnlatm ak iin hem en halfeye m him bir eli gnderm itir. Fa
k at Ferganah R ededdn yeni in o lunm u b u lu n an yksek M ustansiriye m ed rese
sinde hem en derslere balam t. Eli Sultan A laddinin bu byk arzu su n u arzedince
Halfe M ustansr (1226-1242): "S ultana syleyiniz, ki o im di m derrisim iz oldu. Eer
b undan sonra isterlerse onu kendilerine gndereceiz dedi. Bu sretle h em byk lim e nezket ve saygsn gsterm i; h em de m anev ve m sb et ilim ler o k utan bu byk
ilim ocan bir m d d et bu m m taz ahsiyetten m ah r m brakm am ak istem itir. Fakat
aksakall R ededdn Fergan 631 (1233) ylnda hayata gzlerini kapam , Seluklu
Sultan da, bylece em eline nil olam am tr.
90 Cuveyn, Cihn-gu, II, s. 89-90.

DURAKLAMA Vt N l I AT D VRl 11(1

2 6 5

13. Kpaklann Balkanlar ve Kafkaslar Amas

P een ek ler ve O u zlar gibi ark ad an gen K paklar (K um anlar) d a Bal


kanlar ve K afkaslar ayorlard. B alk an lard a B izanslIlarla sava h a lin d e
b u lu n a n Peenekler, soydalar K u m an lard an y ard m bek lerk en , 1089 y ln
da, S ilistre d e id d etli b ir m u h a re b e y e tu tu tu la r ve B izans o rd u s u n u m th i
b ir b o z g u n a u ra ttla r. F ak at T rk k av im lerin i b irb irin e d rm e k te m h ir
b ir siyset g d e n B izansllar im di de K u m a n la r ile P eenekleri b irb irin d e n
ayrm ak im k n n b u ld u . F ilhakika B izans b u syede 1091 ve n ih y e t 1122
ylnda P eenekleri m a l p e tti ve dorad; p e k o u n u d a esir etti; b ir k s
m n o rd u y a ald; b ir k sm n d a B alkanlarda ve A n a d o lu d a yerletird i; bir
m ikdar kap k u rtu ld u . 1122 y ln d a k azan lan bu zafer s ta n b u ld a Peenek B ayram ad ile k u tla n y o rd u . K u m an lar B alkanlarda a rtk en m h im
T rk kavm i o larak k alm tr. N ite k im III. H al seferin in b an d a b u lu n a n
A lm an im p a ra to ru Fr. B arberos, 1189 y lnda, E d irn e ye gelince B izansn
hile ve o y u n la rn d a n e n d ie ed iy o rd u . Bu srad a U lah (V laque) ve Bulgar
h k m d a r B arb ero sa 4 0 .0 0 0 K u m an ask eri ile R u m lara kar y ard m a h azr
o ld u u n u b ild iriy o rd u . B u n u n la b e ra b e r B izan sn h y a n e tlerin e k ar A v ru
p a H ristiy an d n y a sn d a n e fre t o k a d a r d e rin le ti ki, 1204 ylnda IV. Hal
o rd u su h ed efin i d e itirip s ta n b u lu z a p te tti; b u ra d a b ir Ltin im p a
ra to rlu u k u ru lu n c a z n ik te de b ir B izans dev leti m eydana kt. B unun k u
ru c u su T h . L askaris p ay ita h t k u rta rm a k iin L tin im p a ra to ru H e n riye k a r
savaa g iriirk en K u m an larn ve B ulgarlar ile U lah larn ittifak n kazand
ve bu s re tle b y k b ir K um an o rd u su , 1207 sen esin d e, sta n b u l n le rin e
k ad ar ilerledi. I. G yaseddin K eyhusrev ile L askaris arasn d a, A la e h irde
1211 y ln d a v u k b u la n m u h a re b e d e S elu k lu lar k arsn d a R um , A lm an ve
A lan lard an b ak a K pak (K um an) ask erleri de b u lu n u y o rd u . G erek ten Bi
zans paralad K um an lar im d i to p lu y o r; L askarisin halefi V atatzes
(122 2 -1 2 5 4 ) o n la rd a n 10.000 h a n e (adr) h alkn, aileleri, ocuklar ve
m allar ile b irlik te, B alkan lard an A n a d o lu ya geirdi. O sm an l beyliinin
k u ru ld u u b lg elerd e y e rle tirirk e n b u K u m an lar ve evlatlar syesin d e T rk
(Seluklu) ilerleyiini d u rd u ra c a n syl y o rd u. M ool istils k a rsn d a
K u m an lar B alkanlara gp d a h a b y k b ir k esfet kazandlar. N itek im
K u m an lar sy esin d e, XIII. a srd a ikinci B ulgar devleti te e k k l etti; Bal
k an lar b y k b ir n is b e tte T rk k an n alrk en A nadolu o ta ra fta n d a b ir m ik
ta r n f s k azan y o rd u . B u n u n la b e ra b e r ilk B ulgarlar gibi K u m an lar d a te d
ricen h ristiy an lay o r; G agavuzlar ve O sm an l d ev rin d e slm laan u n su rla r
m ste sn a , a rk ve O rta A vrupa ve B alkanlara tak rib en 1.000 yl zarfn d a

2 6 6

SELUKLU!AR ARH

yaylan pek ok T rk kavm i gibi K u m an lar d a din, dil ve k lt rle rin i kaybe
dip yerli k av im lere k a rm la rd r91.
K paklarn K afkaslardan c e n b a in m e le ri, y u k a rd a ksaca b e lirtti im iz
zere, G rc kral D avid (1 0 8 9 -1 1 2 5 ) ile b alar. F ilhakika S eluklu im p a
ra to rlu u paralan d , H al ve B izans o rd u la r, A n a d o lu d a n itib aren , T rkslm lk e le rin e h a n e r gibi sapland, d h ild e B tn sui-k asd lar ve nihyet T rk d ev let veya beylikleri a ra sn d a a tm a la r o ld u u b ir dev ird e k k
G rc kavm i d a lard an ovalara iniyor; ta a rru z la ra g irieb iliy o rd u . N itek im
K ral D avid, 1116 ylnda, h a re k e te geince gebe O u zlar y u rtla rn te rk
ed ip o ru h n e h ri h av zasn a ve P a sin le re d o ru ekiliyorlard. T rk -slm
dnyas zayflam b u lu n m a k la b e ra b e r k k G rc ista n n byle b ir yayl
k u d re ti g ste rm e si ilk b a k ta h ay ret u y an d rr. F ak at Kral D avidin bu m u
vaffakiy etlerin d e b alca m il K paklar o ld u u m ey d an a k o n u rsa d u ru m
kolaylkla anlalr. G erek ten D avid K pak b ey lerin in en m m ta z , Karahanm olu A trafe(E trek)in kz ile ev len m ek s re ti ile bu byk, k a h ra m an ,
h c m la rd a m h ir K pak k av m in e dayanyor; gzellii ile ta n n a n kralie
Kuman-duht yani F arsa Kuman kz u n v an ile an lyordu. Kral kayn p ederi
ve b ird e rle rin i d v et e tm i ve m h im b ir K pak h alk n aileleri ile g e tirtip
m e m le k e tin d e gzel b lg elerd e y e rle tird i. O n la rd a n 4 0 .0 0 0 k iilik sekin
b ir o rd u k u rd u ; ask e rle rin i at, silah ve d i e r m alzem e ile cih azlan d rd . H a t
ta

5.000

K pak o cu u n u da, S eluklu rn e in e gre, saraya alarak

11 N. K honiates, Historia, trc. C ousin, t.v. Paris 1673, s. 14-13; N. K honiates, G. Acropoktes
und Pachymeres uber Seljuken (1180-1280). A lm anca tercm e B. Lekmann; T rke terc
m e M. Eren, Seluklu Aratrmalar Dergisi III ve V; G. Ville-Hardovin, La Conqute de
Constantinople, Paris 1872, s. 375-377; Tagenon, Recueil de Canisius, trc. M ichaud, Bib
liothque des Croisades, Paris 1829, IV, s. 171, (Latince asl: Monumenta Cermenia Historia,
XVII, s. 512-514); bn Bb, El Evmir ul-aliyye, s. 107; P. W ittek, Mentee beylii, trc.
O rhan Saik Gkyay, A nkara 1944, s. 13. B izansllar frsat bulduka B alkanlarda am an
ve A nadolu'da m slm an T rklere kar o derece korkun vahetler yapm lardr ki,
bazan kendi tarihileri bile isyan ruhlarn belirtm ilerdir. Peeneklerin doranm a
sndan nce Seluklular, I. Hal seferi dolays ile shillerden O rta-A nadoluya eki
lirken U lubat gl civarnda Bizans o rd u su tarafndan baskna urad. m parator A.
K om nenos (1081-1118)un kz A nna K om nena R um lar T rklere kar o kadar zlim
davrandlar ki, saysz insan kltan geirm ekle kalm adlar; beikteki ocuklar da kay
nar su kazanlarna attla r. (Alexiade, III, s. 143) ifdeleri ile bu vahetin dehetini be
lirtm ekten kendini alam am tr. N itekim A nadolu T rkleri m tem e gm lrken bu
vahetin kahram an olan kum andan Filakales de A laehire gelip zulm n tadn kar
yordu. BizanslIlarn ark ve Garp hristiyanlarna kar da zulm leri ok o lm utu; am a
bu derece korkunlarna rastlanm am tr. G ariptir ki, geen asrda Yunan (Mora) isya
n, bu asrda G arb A nadolun u n igali ve nihyet Kbrs hdiselerinde bu zulm zevki
tekrarlanm ve bir salh grlm em itir.

DURAKLAMA VE N IIIA I Ot VRII 1(1

2 67

hristiy an terbiyesi ile kem li m u h aliz k ta sn y e titird i. Kral D avid, bylece,


K pak-G rc o rd u s u n u n b an d a A zerbaycan'a, E rrn (K a rab a )'a, irvana
ve ark A n a d o lu ya ak n lar yapyor; bu syede P erslere (T rklere) ld
rc d a rb e le r indiriyor; k o m u (m sl m a n ) h k m d a rla ra k o rk u ve d eh e t
say o rd u . N ite k im bu k u d re tli kral, 1120 ylnda, A b h a z ista n (G rc is
tan) d a klayan T rk m e n le re ta a rru z a geip b u kalabalk gebeleri im ha,
e sir ve kam aya m e c b r e tm itir. Kral, ta k rib e n 4 0 0 yl, m sl m a n A rap ve
T rk ftih le rin in elin d e kalan, ilm i, d in ve h ay r m e sse se le ri ile m ed e n iy et
m erkezi h lin e gelen T iflis eh rin i, 1121 veya 1122 d e zap te d ip G rc ista n n
p ay ita h t yap m t.
Kral D avid k azan d ve b aard m h im ilerd en so n ra a rtk K araba
ve A zerb ay can d a fe tih le re balad; S eluklu eh zd esi T u ru lu n id re m e r
kezi G ence ve N ah iv an h isa rla rn a k ad ar vard. S altu k lu ilinde P asin lere ve
o ru h v d isin d e s p ire dein ilerledi. gal o lu n a n b e ld elerd e ve m sl m an lar a ra sn d a k k G rc m illeti k a rsn d a u ra n lan bu ar ve haysi
y e t krc d u ru m m te m y aratt. lim ler ve d in ad am lar slm efkrn ve
h k m d a rla r cih d a zo rlu y o rd u . S eluklu S u lta n M ah m u d H allar k a r
sn d a gaza ve zaferleri ile m e h r o lan M ard in A rtu k lu h k m d a r l-gaziyi
G rc ista n seferin e m e m u r e tti. M elik T u ru l, S km enli ve S altu k lu h k m
d arlar da o n u n e m rin e tyin o lu n d u , l-gazi h a re k e t ed erk en kral D avid de
o rd u s u n u h azrlad . Y aplan geit re sm in d e yalnz Kpak ask erleri 5 0.000
kiiye bli o lu y o rd u . H allar k a rsn d a k azand zaferler dolaysyla G r
c ista n ezece in d en e m in b u lu n a n l-gazi S eluklu M elik T u ru lu n y e ti
m esin i b e k le m e d e n T iflise yaklat. ki da a ra sn d a o rd u g h k u rd u . H a tt
n ia n ve b ay rak larn d an tan d K pak n c lerin i gr n ce b u n la rn k e n d i
sine katlacak larn sa n a ra k h a k ir g rd d m a n a e h e m m iy et v erm ed en
b u ra d a kaygszca kald. F ak at kral D avid b u d u ru m d a b u lu n a n l-gazin in
o rd u s u n a ni b ir b ask n yapp m th i b ir b o z g u n a u ratt. T rk ask erleri
esirler ve g a n im e tle r b ra k a ra k s ra tle uzaklayor; K pak ve G rc k u v v et
leri tak ib e k o y u larak m sl m a n la r ld r y o rlard . l m d en ve esir o lm ak
ta n k u rtu la n a sk e rle r h id d e tte n elb iselerin i y rty or ve b alarn a to p ra k saa
rak T rk u s l n e g re m te m y apyorlard. T u ru l ve dier m elik ler alaya
rak h alk a b u h azin m a l b iy eti anlatyor; in tik am m alacaklarn b ild iri
yorlard. 1122 A u s to s u n d a v u k b u lan b o z g u n d an baka h a y a tn d a m a l
biyet g rm ey en l-gazi M a rd in e d n d ; lkin ztrap ve u tan iinde h ay atn
d a kayb etti. K ral D avid de y enilm ez b ir k u m a n d an perian e tti in d e n d o la

2 6 8

SE LU K lU l AR TARH

y o rd u su ile b ayram yapyor; bu zaferin n e esi ile yeni istillara giriiyor


d u 92.
F ilh ak ik a kral o rd u s u ile h a re k e te geip H azar s h ille rin e k a d ar iler
ledi. ehri ve rvan b eld elerin i igal e tti; rv n -h n Glistan" sarayna
girdi. S u lta n M a h m u d ve k ard ei T u ru l, d m a n bu tara fla rd a istil lara
devam ed erk en , 1124 (517) y ln d a irvana vard lar. Kral D avid b u e sn a d a
aburan b lg esin e varp K afkas g eitlerin i alm ak istiy o rd u . L kin T im u rkap u (D erb en d ) k u m a n d a n k e n d isin e bal K paklar ile d m a n a kar
id d etli b ir m cd eley e g iriti.
S eluklu S u lta n M ah m u d d a irv an a geldii iin K ral D avid geceleyin
b o z g u n a u ra m ve a b u ra n d a n e k ilm itir. S eluklu h z in e sin e yllk
4 0 .0 0 0 d in a r a ltn vergi deyen rvan ve ab u ran k u rta rln c a N izam lm lk n olu o lan v ezir O sm an S u ltan M a h m u d u dn m ey e zo rla rk en halk
d a bu h avlide slm iy etin te h lik e d e o ld u u n u b elirtiy o r ve su lta n n k a lm a
sn istiy o rlard . N ih y e t S u ltan M a h m u d d a b ir m d d e t k ald k ta n so n ra
k ral tk ip e tm e k siz in d n d 93. b n l-E sr a b u ra n d a K paklar ile G rc
ler arasn d a id d e tli b ir ih tila f ve h u s m e t d o d u u n u ve k iraln d a b u se
b eple h e z im e te u rad n an latr; fakat G rc kaynann b elirtti i gibi,
k a rsn d a k ile rin de K pak ask erleri o ld u u n d a n b ah setm ez . A m a bu d u
ru m D av id in o rd u su n d a k i K paklarn k e n d i so ydalar o ld u u n u ve o n la ra
kar sald rld m g r n ce yalnz sav a m a k ta n vazgem ediklerini deil biz
z a t K rala k ar d a isyan h lin d e b u lu n d u k la rn ifade eder. Bu seb e p le d ir ki,
Kral D avid gece k a ra n l n d a b o z g u n a u ray arak 1124 ylnda d n d ; K p
ak ask e rle rin e K artlide k lk m a h a lle le r in e tti. M teak ib en K r ve o
ru h h av z a sn d a k layan T rk m e n le re sald rd ; A halkelek (A k -eh ir)i igal
etti; O ltu yu yakt ve n ih y e t 1125de ld 94.
K ara-h tay lar T rk is ta n igal ve h k im iy e tle ri a ltn a alnca T rk m u h cereti sk lat. A zerbaycan, E rr n (K a ra b a )d a gebe T rk m e n le r oald.
92

M. Brosset, Histoire de la Gorgie, Saint P etersburg 1849, I, s. 362-384; Yine B rosset


tarafndan tercm e edilen Chronique Armnien, ayn kitabn birinci cildine zeyil, s. 58.
E rm eni kronii de Kpak askerlerin 40.000 ve Kiraln saray m uhafz olarak yetitirdii
ocuklarn ise 500 olduunu kaydeder. Urfal M athieu Kpaklar (K aphak) kiralnn
15.000 asker gnderdiini yazar (Chronique, s. 304), ki bunlarn G rcistana yerleen
K paklardan ayr olduu gzkyor.
93 Brosset, I, s. 365-368; Azim, s. 388; bn Kalnis, s. 204-205; bn ul-Azrak, s. 169a.
I69b; bn ul-Esr, X, s. 200-201; A bul-Farac, Muhtasar d-dvel, s. 350-351; Urfal
M athieu, s. 303-35, 310; Sryan anonimi, s. 89; Sryan M ihael, III, s. 206; bn u l-Adm,
II, s. 199-200; m deddn, s. 140-41.
94
ibn l-Esr X, s. 219, Brosset, I, s. 369-370. Bylece G rc ve Islm kaynaklar birbirini
te yid eder.

DURAKLAMA VE NHTAT DEVRLER

269

G rc ista n a kar ak n la r yapyor; hazan galip, bazan m a l p ark A na


d o lu ya gyor; k o m u T rk devlet veya beylikleri de G rc-K pak istil
larna kar b irleip in tik a m alyorlard. K ralie T h a m a ra z a m a n n d a (11841211) Ovalar, yayla ve dalar, denizdeki kumlar gibi Trkmenler ile doldu. T rkm e n ler G rc ista n a devam l akn ve istil la r yapyor; e sir ve g a n im e tle r al
yorlard. Bu sra d a K pak h an, k ard ei Sevin k u m a n d a sn d a m h im bir
kuvvet g n d e rin c e ta a rru z la r id d e tle n m iti. Bir y an d an gebe kesfeti, te
yandan b u ta a rru z la rla R s te m in id resin d e, 1185 ylnda, b y k T rk m e n
kitleleri h a re k e te geti ve ark -A n ad o lu ya g tler. T rk m e n le r ayn
R ste m in k u m a n d a sn d a 1137 ylnda, k k E rm eni krall (K ilikya-ukur-ova) h u d u d la rn a tla r ve b iro k b lg eleri igal ettiler; birok savalar
yaptlar; n ih y e t E rm e n ile r R s te m i eh d e ttile r. Bu b y k T rk m e n h a
reketi ark-A nadolu, im al Suriye ve Irak ta ra flarn a d a yayld; b ir ksm
d a Seluklu-B izans h u d u tla rn a d a varp y u rtla r k u rd u la r. G ebelerin feodal
beylerin h k im iy e tin d e b u lu n d u u S eluklu d ev letin e ok zayf b ir ba ile
tbi o ld u k la rn ve seyyar beylikler tek il e ttik le rin i B izansllar gibi E rm e
n iler de anlayam yor; b u gebe h a re k e tle rin i II. Kl A rsla n n y ap trd n
sany o rlard 95. A tabeyler, S km enli ve S altu k lu k o m u dev let ve beylikleri,
ara-sra, G rc is ta n 'a sefer yapp bu m illeti te n k il ed ip in tik a m a lm la rsa da,
Kral D avid ve K ralie T h a m a ra za m a n la rn d a, G rc-K pak ta a rru z larn n
gc dev am e tti. Bu d u ru m dolaysyla A v ru p allar T rk -slm d n y asn a r
kadan v u ran b u ta a rru z la ra La Croisade Georgiens (G rc lerin hal seferi)
adn verm i; fak at k k G rc m ille tin in g sterd i i bu k u d re tin sebepleri
ve b ilh a ssa K pak ask e rle rin in balca ro lleri z e rin d e d u rm am la rd r.

14. Trk Dnyas ve Kpaklar

O u zlar S ir-derya b o y larn d a slm iyeti k ab u l ettik leri ve b ilah a re yabgular da b u d in e g ird ik leri zam an B yk T rk m u h c e re tin in bask s ile m n T rk kav im leri gibi T u n a h av zasn a k ad ar u zanm ; n ih y e t B alkanlara
95 Brosset, I, s. 415-418; Urfal V ahran ve Sem pad (Documents Armeniens, I, s. 510, 511,
528; A bul-Farac, Chronography, s. 321. Seluklular Zamannda Trkiye, s. 215, 216. Grc
kaynaklan Kafkasyada E rm eni kaynaklar da ark-A nadoluda bu byk T rk m en h a
reketinin banda ayn T rkm en beyi R stem in adn verirler. T rkm enler slm m em
leketlerine dokunm ak istem edikleri iin istil ve yam alarn H ristiyan h u d u tlarn d a
yapyor, ya toprak kazanp oralarda yerleiyor ve d m andan aldklar ganim et ve esirler
ile m add im knlarn arttryorlard. Bu sretle hem devletinin h u d u tlarn m uhafaza
ediyor ve geniletiyor; h em de T rk devletlerinin ordular yannda savalara yardm ed i
yorlard.

2 7 0

SE L U K IIII AH IARH

ve O rta-A v ru p a ya k ad ar yaylm lar; h a tta M a c a rista n d a u zu n m d d e t Ku


m anca k o n u u p n ih y et rk yaknl b u lu n a n bu m illete k arm lard r.
K paklarn arl im ald e o lu p garp k ab ileleri (K um anlar) a ra sn d a H ris
tiyanlk yayld. ark k abileleri de s r atle m s l m a n o lu y o rd u . Bu sebeple,
bu b y k k av m in arl d aim a im ald e b u lu n m a k la b erab er, m h im b ir
ksm d a T rk -sl m d n y a sn a gelm iti.
F ilh ak ik a XI. a sr so n la rn d a K irm an S elu k lu larn d a b ir K pak k u
m an d an rol oynuyor; A rtu k lu devleti 1120 (515) y ln d a M eyyfriknde
b ir Kangl e m rin i vli b u lu n d u ru y o rd u . M u su l h av lisin d e eh riz r kalesini
m erk ez y apan A rsla n ta olu K pak em ri de b u dal blgede m sta k il bir
beylik k u rm u ve T rk m e n le r a ra sn d a d a ok n f z k az a n m tr. M usul
atabei m d e d d in Z en g (1 1 2 7 -1 1 4 6 ) o n u n h k im iy etin e n ih y e t verm ek
isteyince yaknlar k e n d isin e K pak e m rin in k u v v e tin d en b ah isle skt
ta k d ird e m e m le k e tin i Seluklu S u ltan M e s d a te slim edebilecei fikrini
iler s rd le r. B u n u n la b e ra b e r A tab eg k a ra rn d a n d n m em i; birka a rp
m a so n u n d a e m n dileyerek, 1140 y ln d a te slim o lm u; E m ir K pak ve
evladlar XIII. a srn b a la rn a k ad ar A tab eg ler h n e d a n m a h iz m e t e tm i
lerdir. Son S eluklu h k m d a r S u lta n T u ru lu n (1177-1194) o rd u su n d a
10.000

K pak svarisi b u lu n u y o rd u 96. T rk iy e S eluklularnda, o rd u n u n

esasn to p ra a bal sip a h ile r (ik t sah ip leri) tek il e tm e k le b eraber, cretli
m sl m a n ve h ristiy a n ask erleri y a n n d a K pak ve Yva k ta la rn n d a d a i
m a m evc d o ld u u n u b n Bb, sk sk y azm tr. K pak kle ve criyeleri
im alden slm lk e le rin e sevkediliyor; b u b y k ticret yolu z e rin d e Sivas
ve H alep e h irle ri b alca p azar tek il ediy o rd u . T rk iy e n in balca e h ir
lerin d e m ev c d Gulm-hne"(k le m e k te p )le ri Seluklu saray ve o rd u su ,
devlet b y k leri ve z en g in lerin k o n ak lar iin sarn Kpak ocuklar b u ra
lard a tah sil ve terb iy e g rerek sekin kle ve criyeler y etitiriy o rlard . Bu
Kpak akn ile Eyyub o rd u la r b u k lelerd en m ey d an a gelm i ve n ih y e t
M sr ve S u riy ed e b y k b ir M em l k im p a ra to rlu u m ey d an a km tr.
M em l k lar yalnz o rd u y u tek il etm iy o r; a sk er ve id ari m ak a m la r ellerin d e
b u lu n u y o r; p e k ok ilm i, edeb, d n a h siy e tle r ve tarih iler de o n la r a ra
sn d a y etiiy o rd u . M sr ve Suriyed e o ld u u gibi d ier slm lk elerin d e de

% bn ul-Esr, Tarih Atabekiyye el-Musul, RH. Cr. II, s. 102; ayn mellif, Tarih, XI, s. 29;
R ededdn, Tevrih-i l-i Seluk, A nkara 1960. s. 187; bn ul-Azrak, Tarih Meyyfrkn
(bn ul-Kalnis hiyesi), s. 208; Efdaleddin K rm n, Vakayi-i Kirman, Tahran 1326, s. 21.

DURAKI AMA VI N IIIA I 1)1 V K I1 1(1

2 7 1

T rke ve K p aka lgat kitaplarnn y a zlm as T rk d ilin in ne derece yay


gn o ld u u n u g ste rm e k te d ir'7.

M ool istils d i er k av im lcrd en ok fazla T rk le rin felk etin e ve k u r tu


lanlarn g lerin e seb ep o lu rk e n K paklar d a ayn k ib e te u rad . F ilhakika
H rizm -h M u h a m m e d i tk ip e d en b ir T a ta r o rd u su A zerbaycan ve G r
c ista n s ra tle y a m alark en irv an a y r d le r. K paklara h ed iy eler ile b ir
likte eli g n d e rip B iz ve siz ayn cinsteniz d iy erek o n lar y an la rn d a b u lu n a n
A lanlar ve L ezgilerden ayrdlar. F ak at b u te m in a ta in a n a n ve d a n k b u lu
n a n K paklar M oollarn ani b ir sa ld rsn a m ru z kaldlar; d alara ve o r
m a n lara k aarak ou k ltan k u rtu ld u . B u rad an s ratle Kafkas g eitlerini
(D e rb e n d i) ap asl Kpak-ili (K um ania) lk e sin e girdiler. K paklarn bir
ksm K ief R usyas arazisin e, B alkanlara ve O rta -A v ru p a ya g t ler. K rm a
snan K paklar, T a ta rla r ta a rru z a geince, m e h r tic re t eh ri S udak
(Sugdak) d a g em ilere b in ip Hazar denizi (K aradeniz) yolu ile, 1222 ylnda,
Sinop lim a n n a k tlar ve di er tifeler de o n lar t k ip ettiler. K alabalk bir
Kpak n fu s d a K afkas geitlerin i ap irvana indiler. B unlar H rizm
s u lta n n n h iz m e tin d e b u lu n m u m s l m a n K paklar o ld u k la rm bildirip
sad k at g ste re c e k lerin i ve G rc lere k ar h iz m e t edeceklerini sylediler.
Lkin rvan-h s n m a h ak k n ta n m a d iin K paklar K araba ve Azerbaycan a vard lar. G ence vlisine A tab eg zb eg in em rin e g irm ek iste d ik
lerini b ild ird iler. N ite k im G rc lere kar sav alara b a lad la r98. M oollarn
geliind e G rc ista n cid d b ir istily a u ra m ve 1225 ylnda G ence eh rin i
k u a m la rs a d a m a l p o larak d n d le r.
M ool istilas k a rsn d a k a h ra m a n lk d e sta n y a ra tan H rizm -h Celleddin M e n g -b irti A zerb ay can a gelip b u ra d a slm n kalesi olan yeni bir
d evlet k u rd u . r d e d e n m a h ru m ve elenceye d k n A tabeg zbeg, rvan -h gibi liy k atsiz ve k t b ir d ev let adam idi, ve 1225de l n c e o n a
a it lke S u lta n C e l le d d in in h k im iy e tin e geti. H riz m - h n ilk ii T rk slm d n y a sn a h l ta a rru z la rd a b u lu n a n G rc ista n ten k il ve arkasn
takviye e tm e k old u . Bu k a ra r ayn zam an d a, M ool ta h rib a t ve k talleri k a r
snda, T rk is ta n d a n k o p an sel gibi in san d alg alarn a g y o lu n u em n iy ete

97 O rtaalar T rkiyesine ve dier slm lkelerine akan Kpak kle ve criyeleri (gulam
ve kenizegn-i Kpak), Kpak askerleri (Leker-i Kpak) ve bunlar yetitiren "Gulam -hneler hakknda burada ksaca da olsa daha fazla bilgi veremiyeceiz.
98 bn l-Esr, XII, s. 149-150, 156-157; bn Bibi, s. 303-304; bn Vsl, Mferric ul-hrb,
s. 88a; Seluklular Zamannda Trkiye, s. 357-359. Sultan A laddin Keykubd zam annda
H sm eddin oban kum andasnda, 1227 ylnda, Seluklu donanm as, Krm (Sudak)
seferini yapm , Sinop ve K astam onu havlisi Kpak kleleri ile dolm utu.

2 7 2

StLUKl ULAR TARH

alm ak iin d e zaru ri idi. F ilhakika M oollar h e n z a rk ta d r lm e m i


e h irle r ile u rark en G rc ista n a kar sefere g iriti. Bu haberi ren en
G rc le r de b a ta K paklar o lm ak z e re A b h azlar, E rm en iler, A lanlar, Ka
rad en iz R u m lar ve C an it halk (anla r)d a n m re k k e p bir o rd u topladlar.
S u ltan G rc ista n fe tih le rin e devam la, 1226 y lnda T iflise yaklat. G rc
o rd u s u n u n sa k a n a d n d a 2 0 .0 0 0 k iilik sekin Kpak askerlerini grnce
bayrak ve nianlar ile tand". K akar beyi C a rak K paklara "b ir ek m ek ve
biraz d a tu z g n d erd i. H rizm -h b u n u n la b a b a sn n gazabland bu Kpaklara efaat e tti in i ve z e rle rin d e "tuz hakk (hakk- n em ek ) o ld u u n u
h atrlaty o rd u . N ite k im bu K paklar b u te m a s ve h atra y a sayg g sterip
cep h ed e n ek ilm ilerd i. S u ltan b ir a srd a n b eri G rc ista n n p a y ita h t olan
T iflisi f e th e tti99.
H riz m - h M ool istil la rn d a n ve S eluklu S u ltan A lad d in K eykub d n h u d u d b o y u n ca Gag (H k) ve b ak a k aleleri, 1231 ylnda, fe th in d en
so n ra G rc o rd u su a rtk dalm aya b alad. Bu m n se b e tle II. G yaseddin
K eyhusrevin K seda m u h a re b e sin d e (1243 sen esi) M oollara kar savaa
g irerk en , G rc k u m a n d a n la r ara sn d a , K pak old u u an lalan "G rc
p re n si ve G ag sen y r A y-b u an n s u lta n n k a rsn d a b u lu n d u u n u b e lirt
m eliyiz. B u n u n la b e ra b e r bu d ev red e S eluklu o rd u su n d a H ristiy a n cretlik talar iin d e G rc ve K pak a sk erleri ve h a tta G rc aznavur (beylerinin)
b u lu n d u u n u d a b iliy o ru z 100. G erek ten a rk ta o ld u u gibi K afkasyad a ve
G rc o rd u s u n d a m n veya H ristiy a n la m K paklardan d a m sl m a n lar gibi, T rk iy e ye gelm ilerd i. O u zlard an b aka K arluk ve K paklar
da, bylece T rk iy e n in n fu s u n d a ve k a n k a rm a sn d a ikinci d erec ed e rol
oynam ; K paklarn K afkasyad a kalan d i er T rk le re k aran la r d a ok ol
m u tu r 101.

" M. N esev, Sretu Celleddin, Farsa m etin, s. 142. 145, 147, 150; bn l-Esr, XII, s. 163,
165-108. 173-175; Cuveyn, II, s. 170-174.
1110 Brosset, Zeyl (Genceli K iragostan tercm e) s. 447; bn Bb, s. 420, 421, 485, 524;
Seluklular Zamannda Trkiye, s. 334, 486.
1111 A srlarca H azar ve K aradeniz im alinde hkim iyet sren H azarlar K afkaslarn cenbunda da bulunuyordu, bu im paratorluun yklndan sonra da bir ksm H azar baki
yeleri daha D erb en d 'd en aa inm itir. Alp A rslann Kafkasya seferinde (1064) bu
lkede birok T rk kavim leri vard, ki b unlar arasnda Kumk veya G um klar (Gumikiyye) hen z kfir olup D astan h u d u d u n d a ve H azar D enizi yaknnda o turuyordu.
Eb H m id E ndls XII. asrda bunlarn d a m sl m an olduunu g rm t r. K um uk
veya Gazi K um uklarn banda b ir Kpak hnedan h k m sryor; K um uklara ait
amhal unvann tayordu. A nadoluya D ou, imal ve G arptan gelen ve T rkiye'ye
dalan Kpak, Kangl ve K um anlara ait bulunan bir takm ky adlar bugne kadar

DURAKl AMA VE NITAT DEVRL M

2 7 3

M ool istils k a rsn d a K paklar b yk n fu s k ayplarna urad.


B unlarn garp kolu K um allar da, B alkalard a ve O rta -A v ru p a d a savalar ve
yerli halk lar a ra sn d a h ristiy an lam ak s re ti ile e rim ilerd i. C e n u p lk e
lerine varan K paklardan rk d a la rn a k a ra n la r m ste sn a , M sr ve S u ri
yeye giden u ru g d a la r asrlarca m e v c d iy etlerin i m u h afaz a e tm ile r ise de
n ih y et o n la r d a A rap lam lard . B ulgarlar ve d i e r im al T rk leri d e M ool
istilasn n b y k ta h rip ve k ta lle rin e u ra m la rd . B u n u n la b e ra b e r A vrupal seyyahlara gre, T u n a h av z a sn d a n O rta-A sy aya k a d a r uzayan azm
b o zkrlar y ine b u b y k kavim (ark tak i K angllar dhil) tarafn d a n m e sk n
b u lu n u y o rd u . Bu b y k m esfeler k ab ileler ara sn d a , boy begleri id re sin d e
ta k sim e d ilm iti. Bu seb ep le ark A v ru p a da, H azar ve K arad en izin im a
linde k u ru la n M ool h anl, yani A ltn -o rd u devleti K paklar, B ulgarlar
(K azanllar) ve d i er T rk u n s u rla ra d ay an y o rd u . N itek im bu lk e d e b u lu
n a n T a ta rla rn h a n ailesi ve T a ta rla rn says 6 0 0 0 d e n fazla deildi. Bu se
bep led ir ki, A ltn -o rd u h anl, T rk is ta n ve ran M o o llarn d an nce ve
s ratle T rk le m i ve slm lam t.
Bu d u ru m d a g arp k o lu n u tek il e d e n K u m an lar b ir yana, K paklar Altn -o rd u n u n tem eli o lm u tu r. B u n u n la b e ra b e r B alkanlarda kalan ve y er
leen T rk le rin b ir ksm , H ristiy an o lan G agavuzlar, m ev c d iy etin i m u h a
faza e tti i gibi, O sm a n lla r z a m a n n d a m sl m a n old u u m u h a k k a k tr. Kpaklarn h a n la rn a a it baz kay tlar m e v c u t o lm ak la b era b er bu b y k kavim
siyas b irlik te n m a h ru m b u lu n u y o r ve b o y lar bey lerin h k im iy eti a ltn d a b el
li y u rtla rn d a o tu ru y o rd u . slm iy etin y ay lm asn a ra m en XIII. a sr o rta
larn d a b o zk rlar a ra la rn d a ta k sim e tm i gebe K paklardan ou h e n z
m n id iler. N ite k im b u d ev rin A vrupal seyyahlar K paklarn siyas ve
tim a te k ila t ve rf(t re )le ri, k lt rle ri, hayatlar, din ve dilleri h ak k n d a
ok gzel ta sv ir ve b ilg iler v e rm ile rd ir102. B u n u n la b e rab er M ool k talin e
ra m en K pak-ili yine de b y k b ir kavim tek il ediyordu. L kin b ir yan d an
siyas, d n b irlik te n ve jeo p o litik h u d u tla rd a n m a h ru m b u lu n m a la r, te
y andan B alk an lard a ve O rta -A v ru p a d a d in d e itirip yerli k av im lere k a r
arak erim eleri K pak veya K u m an larn s a h n e d e n ekilm elerin e seb ep oldu.
F akat K u m an larn yok o lm a la rn a m u k a b il g ittik e m sl m a n la a n K pak-

yaam tr: Kpak, Kfak, Kvak, Kankll, Kanl, Kanl-bad, Kanl-afar, K um an, Ko
m an, ve K unlar ky isim leri bu boylarn canl hatralardr (bak. Kylerimiz).
102 XIII. asra m ensup A vrupa seyyahlar arasnda en geni m alm at veren The Joumey o f W.
Rubruck'ur seyahat-nmesi (London 1960) ile b u n u n tercm esini yapp m h im n o tlar
koyan W . R ockhilli bata zikretm ek lzm dr.

2 7 4

SELUKLULAR TARH

lar im al T rk l ve A ltn -O rd u n u n balca dayana o lm u ; b t n kayp


lar yary g em em itir.
F ilh ak ik a M ool istil sn d a T rk ista n , b y k ta h rib a ta , in sa n k a tlia m
n a ve glere ra m en , H rizm ve Sod b lg e le rin d e de ta m a m e n T rk le
m i,103 A k -h u n ve G k -t rk d ev irlerin d e siyas h k im iy etle b irlik te T rk
yayl H o ra sa n ve A fg a n ista n d a d a k e sifle m itir. B am yan, K em ir ve Pencb havlisi d e asrlarca T rk m u h c irle rin e sa h n e o lm u tu r. F ilhakika Akh u n la r ve G k -t rk le r z a m a n n d a H o ra sa n ve A fg a n ista n d a o tu ra n ve siyas
h k im iy etle b irlik te gen Eftalitler (Abdal, Haytal veya cem i: Haytile) H in
d is ta n a k a d a r yaylyor; b u ra la rd a tekin u n v an tay an beylikler G k -t rk
kaanlar d ev rin d e B am yan ve P encb b lg e le rin d e de m evcd idi. B uralarda
H t n ile olu Y el-tek in e a it m b e d le r in a e d ilm i tir104. H o rasan ve A fga
n is ta n d a E ftalit T rk le ri ise, VIII. a srd a gelen O u zlar ve h u s siy le H ala(K ala)lar ile b irlik te yayorlar idi. G azneli S u ltan M a h m u d u n H in d
yarm a d a sn a se fe rle rin d e ok sayda O uz ve H ala ask erleri b u lu n u y o rd u .
G azneli S u lta n b ra h im in 1079 (472) y ln d a L ahor havlisini feth i ile ilgili
b ir rivyet kayda yndr. B una g re S u ltan d en ize k ad ar ilerlem i, ve bu
ta rih in b a la tt seyrin s o n u n d a P a k ista n devleti ile b ir m ille t m ey d an a
km ; T rk iy e gibi P a k ista n d a T rk is ta n n hayrl b ir evld o lm u tu r.

103 W. Barthold, Orta Asya Trk Tarihi Hakknda Dersler, s. 126; Zeki Velidi Togan,
Harezmce tercmeli Mukadimet l-edeb, stanbul 1951, s. 34-35.
104 E. C havannes, Documents sur les Tou-kiue, s. 160, 196, 198, 200. slm kaynaklar Efta
litler, O uzlar ve H alalar hakknda ok tafsilat verir.

VI.

BLM

T R K Y E S E L U K L U L A R I

1. Trklerin Anadoluda Yerlemesi

O u zlarn , ar-beg ile 1 0 1 8 de, balay an ve S eluklu im p a ra to rlu


u n u n k u ru lu u n a , 1040 yln a k a d a r d ev am ed en ilk ak nlar devri b ir k e if
h a re k e tin d e n ileri ta rih b ir m n tam az. F ak at Byk S eluklu D ev le tin in
k u ru lu u n d a n M alazgirt zaferin e k a d a r s re n o tu z (104 0 -1 0 7 1 ) yllk dev
re d e k esifleen T rk gaza ve savalar A n a d o lu d a Bizansn mukavemetini
krma ve bu lkede yurt kurma b a k m n d a n b y k b ir e h e m m iy et arzed er. G er
ek ten k u ru lu u n d a n beri S eluklu im p a ra to rlu u nu u ra tra n en m h im
m esele le rd en biri k en d i beyleri id re sin d e m sta k il h a re k e t eden, y u rt b u l
m ak ve s r le rin i b e sle m e k z o ru n d a k alan T rk m e n boylar idi. T urul-beg,
A lp A rslan ve M elik -h gibi ilk b y k s u lta n la r T rk m e n m u h a cirle rin i
A n a d o lu ya sevk e d e rk e n h e m slm lk elerin i o n la rn ak n la rn d a n ve dev
leti sy isizlik ten ku rtary o r; h e m u ru g d a la rn a y u rt b u lu y o r ve h e m de
B izansa k ar d a im b ir kuv v et k azan y o rlard . A n a d o lu n u n feth i ve T rk
lem esi b u siy aset ve z a r re tle rin b ir n eticesi o larak gerek lem itir. Bylece
A n ad o lu o tu z sen e T rk n f su b a sk sn a u ra m ve gazalarna sah n e o l
m u tu r. B azan S eluklu o rd u la rn n h im y esin d e, bazan m sta k il g ru p lar
h a lin d e sefer yap an ve h e r yl biraz d a h a ilerleyen T rk m e n le r A z er
baycan d a n ark O rta ve G arb A n a d o lu ya k ad ar yaylyorlard. B u n u n la b e
rab er T rk m e n le r M alazgirt zaferin e kad ar, h e n z bu lkede e m n iy etle o tu
ra m am la rd . Z ira yaplan b u n c a fetih ve ilerlem elere ra m en A n a d o lu da
p ek ok m s ta h k e m e h ir ve kale ark a d a kalyor; m ah all B izans g arn izo n lar
veya im p a ra to rlu k o rd u la r da sk sk T rk m e n le ri tk ip ed iy o rd u . Bu se b e p
le T rk m e n le r fetih ve istillarn y a p tk ta n so n ra sknca A zerbaycan ve
ra n a d n y o r; b azan d a Irak ve Suriye ta ra fla rn a ekiliyorlard.
M alazg irt zaferi ile B izansn m u k a v e m e ti k rlp a rtk T rk le r k a rsn
d a b ir o rd u kalm ay n ca A n a d o lu d a s r atle b ir yaylm a ve y erlem e devri
balar. G erek ten ta rih in d e birok kavim ve m ed en iy etlere sah n e olan A na
dolunun etnik simas, 1 0 7 1 d e n so n ra, yle s r atli bir deiiklie u rad , ki

2 7 8

SELUKLULAR TARH

bu byk m u h c e re t ve iskn h arek eti a ra trlm a d ve anlalam ad iin


T rk le m e h d isesi b ir m u a m m h a lin d e k alm ve ok defa yerli halklarn
to p ta n ihtida veya imhasna a tfo lu n m u tu r. h tid ve karlkl n fu s zyiat
bahis m e v z u u o lm ak la b e ra b e r b y k m u h c e re ti ve etn ik d e im eleri iti
bara alm ay an b u ta h m in g r le re a rtk b ir e h em m iy e t v e rile m e z 1. Kay
n a k lar H o ra sa n d a S eluklu devleti k u ru ld u u z am an T rk is ta n d an slm
lk e le rin e v u k b u la n m u h c e re ti n asl sel gibi ta sv ir e tm ile rse M alazgirt
zaferini m te a k ip A n a d o lu ya ak an in sa n d alg alarn d a ayn ekilde a k s e tti
rirler. Bir a n o n im B izans kronii: kara ve deniz sanki btn dnya kfir bar
barlar (T rkler) tarafndan igal edildi ve sszlatrld. Onlar arkn (A nado
lu n u n ) btn kylerini, evleri ve kiliseleriyle birlikte, yama ve istil ettiler if
desiyle d u ru m u , aka ve biraz h issi olarak, ta sv ir e d e r2. Baka b ir k ro n ik
T rk le rin A n a d o lu ya, e sk isin d e n farkl olarak, artk bir yamac deil igal et
tikleri blgelerin hakik sahibi sfatiyle girdiklerini beyan ed erk en d a h a isbetli
b ir g r te m sil e d e r3. T rk fetih leri n n d e k aan R u m lard an veya r a m
laan yerli h a lk la rd a n b ak a A n a d o lu d a n B alkanlara n fu s n a k led ild i in e
d air b ir h a b e r de ok d ik k a te yndr. F ilh ak ik a S ryan tarih isi M ih aele
gre: T rk le re y en ilen R u m lar b ir d a h a o n la ra k ar d u ra m ad lar. m p a ra to r
M ihaeli k o rk u ald. Korkak ve kadnlam mavirlerinin szlerine bakarak sara
yndan ayrlp Trklere kar kmad. Hristiyanlara acyarak adamlar gnderdi ve
Pontda kalm halkn bakiyelerini, eyalarn atlara ve arabalara ykletip denizin
tesine (B alkanlara) nakletti. Bylece ahlisiz kalan bu blgelerde Trklerin yerle
mesine yardm etti ve bu sebeple de o, herkesin tenkidine urad4. B aka kay n ak
larda ra stla n m a y a n b u kayt A n a d o lu n u n T rk le m esi b a k m n d an p e k m
him dir.
A zerbaycan A n a d o lu ya ak an bu n fu s h a re k e tin e b ir k p r vazifesini
g rm ek te ve b u h u s u s k ay n ak lard a akis b u lm a k ta d r. Bir G rc kayna:
"T rk ler T ifliste n B erd eaya (E rrn, yni K araban m erkezi) k ad ar bu g
zel y erlerd e ad rlarn k u rm u la rd . A t, k atr, deve ve k o yunlar sayszd.
B uralard a o k gzel b ir h ay at s r y o r; avlanyor, eleniyor, dinleniyorlar ve hi
bir m a h ru m iy e t g rm y o rlard . eh irler ile tic re t yapyor, bu esn a d a bizim
m em le k e tim iz e de giriy o r ve b iro k e sir ve g a n im e t elde ediyor; b a h a rd a
1 Bak. O sm an T uran, Islam isation dans la T urquie d u M oyen-ge, Studia islamica, X
(1959) s. 137-152.
2 Nr. Sathas, Bibliotheca Graeca, VII (1894), s. 169; A. Vasilief, Histoire de lEmpire byzantin,
Paris 1 9 3 2 ,1, s. 468.
1 J. Skylitzes, Historia (Bonn), s. 708.
4 Chronique, III, s. 160, 172.

TRKYE SELUKLULARI

279

S o m h et ve A rarat (A r) dalarn a kyorlard. Sanki Trkler dnyann her


tarafndan bu memlekette randevu vermilerdi. Sultan dhil kimse onlar buradan
koamaz, karamaz ve kendilerine zarar veremezdi." tasviriyle A zerbaycan ve
K afkasyada O u zlarn ylm as ve glerini ok gzel b e lirtm i tir5. Ayn
G rc m ellifi A n a d o lu 'y a v u k b u la n T rk m e n ak n la rn d a n b irin i de ok
canl bir ekilde te sb it eder: Trklerin kudreti dolaysiyle Rumlar arktaki btn
ehir ve kalelerini brakp gidiyor; bu blgeleri Trklere terk ediyor ve onlarn bura
larda yerlemelerine imkn veriyorlar. Hududlarda komumuz olan Trkler her taraf
istil ediyorlar. K u d retli E m ir A h m e d k u m a n d a s n d a K ars a ld k ta n so n ra
T rkler, a n b ir sald rla, kral G io rg iyi kam aya m e c b r e ttile r ve p ek ok
esir ve g a n im e t aldlar. D n te Rum lkelerine Trk kitleleri sevkeden asi (Ayaz?) ve Bujgob (M engcik?) adl iki byk emre rastlayarak ganimetleri gs
terdiler: N e d e n R u m m e m le k e tle rin e g id iy o rsu n u z? te G rcistan in san d a n
hli ve serv etle d o lu ded iler. B u n u n z e rin e yollarn d e itirip , ekirgeler
gibi, m e m le k e te yayldlar. Bylece, 1080 yl H a zira n nda, A cara, avat,
K artl ve d en ize k a d a r b t n b lg eler T rk le rle d o ld u ... R u m la rn devleti
k n t h lin d e idi. Z ira T rk le r d e n iz in b e risin d e kalan b t n lkeleri
(A nadolu) igal e tm i ti6. Bu m e tin le r A n a d o lu n u n T rk lem e si h ak k n d a
en m h im v esik alar a ra sn d a b y k b ir d e e r tarlar.
O rto d o k s B izansllar ark tan ve O rta A n a d o lu dan G arb A n a d o lu ya ve
B alkanlara d o ru ek ilirk en E rm e n ile r de T rk le rin n n d e n T o ro slarn
dalk blgeleri ve K ilikya istik a m e tin d e g m ek te ve evvelce B izansn bu
taraflara s rd n fu sla rn k e sifle tirm e k te idiler. ada b ir E rm en i m
ellifi: 1080 yl M artna doru Okyanus denizi berisinde (A n ad o lu da) bulunan
btn Hristiyan memleketleri Trklerin istilsna uram ve hibir vilyet bundan
kurtulamamt... Bir ok vilyetler boald; artk ark milleti mevcut deildir if
desiyle T rk is til ve glerini b e lirttik te n so n ra E rm eni h alk n m u h cere tin e te m a sla d a T a rs u s a, M araa ve D e l k a (H alep y aknnda) k a d ar ci
var b lg elerd e k arg aalk lar h k m s r y o rd u . Z ira bu havlide halk kitleler
halinde birbiri zerine atlyor; binlerce insan birbirinin yolunu tkyor; ekirgeler gibi
yeryzn kaplyor ve her taraf insan dalgalar ile doluyordu c m leleri ile E rm en ile rin a rk ta n g arb a ve c e n b a in tik alin i m ey d an a koyar ve b irin ci Hal
S eferin d en so n ra K ilikyad a k u ru la n E rm en i p ren sli i ve k rallnn m e n e
ini de g s te rir7. A n a d o lu n u n ilk fetih d ev resin d e T rk le m esi h a k k n d a
b u ra d a v ereb ild i im iz b u k ad ar bilgi u m m b ir fikir edin m ey e kfidir. Bir
5 Brosset, I, s. 346-349.
6 Brosset, Histoire de la Gorgie, traduit du gorgien. Petersburg, 1 8 4 9 ,1, s. 359.
7 Urfal M athieu, Chronique, Paris 1858, s. 181-132.

2 8 0

SELUK! ULAR TARH

ka asr s re n m u h c e re t ve T rk le m e n in ikinci b yk safh asn M oollar


n n d e n kaan t rl T rk k a v im le rin in A n a d o lu ya gelileri ve XIIIX IVn c a srla rd a O rta A n a d o lu d a n sa h ille re yaylm as tek il eder. T rk lerin bo azlara k a d a r ilerley ilerin d en yedi yl sonra, 1080 ylnda, h e n z
A n ad o lu d a y e rlem em i ve d ev let k u ra m a m o ld u k la rn a ve bu seb ep le de
bu lk e d e n a tlm alar m m k n o ld u u n a d a ir ileri s r le n 8 ve baz lim lerce
de b e n im s e n e n 9 b ir fik rin isab etsizli in i m e y d a n a k o y arken bu h a ta n n T rk
tarih in e , Seluk dev leti ve m u h c e re tin in m h iy e tin e v u k u fsu z lu k ta n d o
d u u n a d a ia re t etm eliyiz.

2. Trkiye Seluklular Devletinin Kuruluu (1075)

T rk iy e S elu k lu lar devleti b u k e s if n fu s u n A n a d o lu ya in tik a lin d e n


so n ra ve o syede k u ru lm u tu r. Bu d e v le tin k u ru c u su o lan K u talm n olu
S leym an -h (S eluku n olu o lan A rsla n -y a b g u n u n to ru n u ) M alazgirt
zaferini m te a k ip A n ad o lu fe th in e g n d e rile n e h zd eler ve T rk beyleri
a ra sn d a m ev c d deildi. Bu srad a A n a d o lu ya g elen A rtu k beg K zl-Irm ak
ve Y eil-Irm ak h a v zalarn d a m h im fe tih le r yaparak (Dnimend-nmede
A rtuh adiyle d e s t n b ir h v iy et k azan r), 1072 ylnda, Isak K o m n en o s k u
m a n d a sn d a b ir B izans o rd u s u n u m a l p ve k u m a n d a n la rn esir e ttik te n
so n ra Sakarya b o y larn a k a d a r ilerledi. N o rm a n d reisi R u ssel B izans ta h tn a
Y u n an n is D u k a s k arm ak ve A n a d o lu d a ayr b ir dev let k u rm a k te e b b
s n e giriince im p a ra to r M ihael, d a h a teh lik eli b ir d u ru m k arsn d a, A rtu k
beg ile an lam ay a ve o n u n y a rd m n a b av u rm ay a m ec b r oldu. m p a ra to ra
kar isynlar b a stra n A rtu k beg b u syede fetih lerin i zm it K rfezine k ad a r
ile rle tti10. A lp A rsla n m l m z e rin e sa lta n a t m cd elesi balaynca A rtu k
beg m erk eze arld ve 1073 N isa n n d a M elik -h n K av u rta kar zafe
rin e h iz m e t e tt i 11. A rtu k u n A n a d o lu d a 1076 ylna k ad ar fetih ler yap t n a

J. Laurent, Byzance et les Turcs Seldjoucides, Nancy, 1813, s. 97.


9 Vasilief, Histoire de lEmpire byzantin, I, 470.
10 Bryennios. fr trc. C ousin (Hist. Const.), Paris, 1672, II. s. 724, 727-738; I, Bu h u su sta
bak. O sm an T uran, Seluklular Zamannda Trkiye, stanbul 1071. s. 50-52. Z onaras. fr.
trc. .M. de St. A m our, Paris 1560, I08b; A nne C om nne, Alexiade, fr. trc. B. Leib, Paris
1937, , 5. 12-15; Attaliates, s. 189, 109; F. C halandon, Alexis Comnne, Paris 1900, s. 2931; M. H. Ynan, s. 82-86; Cl. C ahen, "P rem ire p n tratio n T urque en A sie M ineur,
Byzantion, XVIII, s. 33.
11 Anonim Seluk-nme, s. 15. Kaynan bu m him kaydn tarih vakalar te yid eder.

TRKYE SELUKLULARI

281

d air bir h k m sd ece yanl bir ta h m in e d a y a n m tr12. A rtu k un ayrln


m te a k ip 100.000 kiin in b an d a b u lu n a n Tutak d a zm it K rfezine kadar
ilerledi.
T rk iy e d ev le tin in k u ru c u su S le y m a n n m ey d an a km as ile A lp A rsla n n l m ve b u seb ep le de A rtu k u n A n a d o lu d a n ayrlm as a ra sn d a sk
bir m n s e b e t v ardr. F ilh ak ik a A lp A rs la n a k ar giritii sa lta n a t m c
d elesin d e K u talm , 1064 ylnda, m a l b ve m a k t l d n c e oullar Bizans
h u d u d u n a s rg n e d ild i13. U rfa h av lisin d e k u v vetsiz ve s n k b ir hayat
geiren bu e h z d e le r S u ltan lk m cd elesi e s n a sn d a ve A rtu k u n d n
zerin e frsat b u ld u lar; A n ad o lu T rk m e n le rin i e tra fla rn d a to p la m a a b a
ladlar. S elu k u n so y u n d an b ir b aa m u h ta b u lu n a n bu T rk m e n le rin bir
ksm d a z a te n T u ru l-b e g e ve A lp A rs la n a k ar ayaklanm ve bu sebeple
A n ad o lu ya kam k en d i m e n su p la r o lan Yabgulular idi. K u talm o u lla
rn n ta rih sa h n e sin e k larn a d air en m e v s k rivyet, p h e siz, 467
(1 0 7 4 )de, S u riy ede, M e lik - h 'a tb iiy eti k ab u l eden Yabgulu Trkmenleri
reisi A tsz a k ar klin in k e n d ile rin e m ra c a a t ve bu vesile ile d e i M
sr halfesi ile m n se b e te g iriilm esid ir. G erek ten bu m c d ele d e Kuta lm o u lla rn d a n biri e sir ed ilip M elik -h a g n d e rild ik ten so n ra k a r
d e lerd e n d i eri H aleb i ve A n tak y ay k u a tt; fak at fazla v ak it k ay b e tm e d en
A n ad o lu ya g itti14. Bylece A n a d o lu ya geen S leym an K onya ve havlisini
m ah all R u m h k im le rin d e n a ld k ta n so n ra y o lu n a d evam la 4 6 7 (1 0 7 5 )de
z n ik i fe th e d ip k e n d isin e p a y ita h t y a p t15. Bu h avlide b u lu n a n T u ta k n
veya o n a m e n s u p O u zlarn d a k e n d isin e iltih a k eylediini san yoruz. Bu
srada B izans im p a ra to rlu u yle p e ria n b ir d u ru m d a ve A n ad o lu ile m n
seb etle rin i o d erece k esm i v aziy etted ir, ki H ristiy an lk ta rih in d e m h im
bir m evkii b u lu n a n z k in in fethi R um k a y n ak larn d a h ib ir akis b rak m am
ve ancak 1 0 7 8 d e B o ta n ia te sin ta h ta k arln a yardm m n se b e tiy le bu
e h rin S le y m a n n e lin d e b u lu n d u u k ay d ed ilm itir. Bu so n h d ise feth in
d ah a evvel v u k b u ld u u n u ve slm k ay n ak larn d a teyid eylediini g s
te rm e k te d ir16. Bylece b u g n e k a d a r b u fe th in yl ve Trkiye Seluklu dev

12 Bak. M. H. Ynan, s. 89.


13 Bak. UL, I.
14 Sibt, M irat uz-zamn, 26a-26b, 32a-32b; bn l-Adm, Ziibde, II, s. 42.
15 Anonim Seluk-nme, s. 36-37; Azm, s. 361; bn eddd, 34b; Sryn M ihael, III, s.
172. Bu kaynaklar znikin fethi h akknda u m m m alm at verirken yalnz A zim bu
m him hdiseyi 467 (1075) yl vakalar arasnda "ve fetehe Sleym an bin K utalm
N ikye kayd ile tesb it etm itir.
16 Bryennios, s. 760-761; Z onaras, 109a.

2 8 2

SELUKLULAR TARH

letinin kuruluu ta rih in in 1075 yl o ld u u n u , b u g n e dein bu hd ise ve k u


ru lu iin v erilen 1077, 1078, 1080 ve 1081 ta rih le rin in b ire r ta h m in d e n
ib ret o ld u u n u m ey d an a koy m u o lu y o ru z 17. S elukun k k to ru n u S
leym an bu yeni devleti k u rm a k la h e m A n a d o lu ya g m T rk m e n le ri b ir
letirdi; h e m de gebe O u zlarn d a h a b y k k itlele r h a lin d e bu lkeye
g elm elerin e im k n v e rd i18. Bu k u ru lu ile y u k a rd a b e lirtile n 1080 ylna ait
b y k m u h c e re t a ra sn d a b ir m n s e b e t d n m e k tab iidir.
m p a ra to r M ihael, 1074 u b atn d a, P ap a VII. G reg o irea b av u rarak
T 'rklere k ar y ard m iste m i, b u n a m u k a b il de O rto d o k s k ilisesin in K atolik
k ilisesin e iltih a k n v a a d e tm iti. Bu m ra c a a t m em n n iy e tle kab u l eden
P apa baz A v ru p a k ra lla rn a ve b t n H ristiy a n la ra h ita p e d e rek T rk le rin
sta n b u l su rla rn a k ad ar b t n ark im p a ra to rlu u lk elerin i istil eyledik
lerini bey an la o n lar b ir Hal seferine arm ; fakat P a p alk -m p arato rlu k
m cd elesi b u d v etin ancak yirm i yl so n ra n e tic e v e rm e sin e im k n h a z r
la m tr19. K atolik A v ru p an n y a rd m n d a n m id i k esen m p a rato r, M elikh ile b ir su lh m u a h e d e si y ap ab ilm ek iin, 1079 H aziran n d a, H alfenin
ta v a ssu tu n u rica e tm i ve 1075de h a z in e le r d e e rin d e hediyeleri, b ir eli ile,
A zerbaycan a g elm i b u lu n a n S u ltan a g n d e rm i tir20.
S ley m an -h B izansta b alayan ta h t k av g alarna k a rm ak ve 1 0 7 8 de
B o ta n iate si im p a ra to r yap m ak s retiy le h k im iy etin i g e n ile tti, devletini
k uvv etlen d ird i. Bu syede T rk o rd u s u s k d a r{Chrysopolis) 'a k ad ar ilerle
yerek o ra d a k ararg h k u rd u . M elik-h K u talm o ullarn ten k il m aksadiyle A n a d o lu ya P o rsu k bey k u m a n d a sn d a b ir o rd u g n d erd i i z am an Bizans
ile S leym an a ra sn d a d o s tlu k devam ed iy o rd u . V u k b u la n m u h re b e d e
P o rsu k K u talm olu ve S ley m an n k ard ei o lan M a n s ru b o z g u n a u
ra tt ve ld rd 21. Baz S elu k -n m eler b u seferin K utalm o u llarn a deil
B izansa kar yapld n k ay d etm ek le k ad m T rk feodalizm ine ve m eseleye
n f z e d e m e m ile rd ir22. N ite k im Z o n a ra sa gre h alfenin tav assu tiy le iki
h n e d a n ara sn d a k i sava d u rd u ru lm u tu r. Bu h d ise M elik -h n, 1075de,

1' Bak. J. Laurent, Byzance et les origines du Sultanat de Roum, M langs Ch. Diehl, I, s. 180181; M krim in Halil Yinan, Anadolunun fethi, s. 109.
18 Bugne kadar karanlklar iinde kalan znikin fethi ve Trkiye Seluklular devletinin
kuruluu "1. Sleym an-h, (M , XI, 201-219) ve Seluklular Zamannda Trkiye (s. 5354) adl tedkiklerim izle aydnlanm tr.
1* Migne, Patrologie Latine, CXLVIII, s. 239; S. R uncim an, History o f Crusades, I, s. 998.
20 Sibt, XIII, 17a; Sadreddin el-H useyn, s. 63-64.
21 AbuT-Farac, s. 227; C ennb, El-'Aylem z-zhir, Ayasofya, No. 3033, s. 470a.
m deddn, 70; Sadreddn, 71-72.

TRKYE SELUKl IJI ARI

2 8 3

M ihael ile bir an lam ay a v arlrn , S leym an ile B o tan iates ara sn d ak i ittifa
ka kar P o rsu k tn g n d e rilm i o ld u u n u telk in eder. F akat P o rsu k un d
n n d e n so n ra im p a ra to rla S lc y m a n - h n aras ald; bu sefer ta h t id d i
asn d a b u lu n a n N. M e lisse n o su d este k le y e n Seluk su ltan b u syede Frikya
ve G arb A n a d o lu d a h e n z ele gem eyen yerleri fe th etti. Bu seb ep le im p a ra
to r 1080 se n e sin d e znik z e rin e bir o rd u g n d erd i. Seferden d n e n Sleym an - h bu o rd u y u b o zd u ve T rk le r b o azlarn A n ad o lu sah illerin i igal
edip o ra d a g m r k d airesi k u ra ra k g em ileri k o n tro le baladlar. T rk le rin
d o n an m a s olm ad iin d en iz s ta n b u lu ve B izans m p a ra to rlu u n u k o ru
du. 1081 se n e sin d e A lexis K o m n en o s im p a ra to r o lu n ca ilk i o larak Sley
m an ile b ir a n la m a yapp B alkanlardaki T rk le rin istil la rn a kar h a re k e t
etti. Z ira sta n b u l iin m n T rk le r d a h a b y k b ir te h lik e oldu; bu m u a
h ed e syesin d e Seluk su lta n da h k im iy etin i ark ta g e n ile tm e im k n larn
b u ld u . Z ra b u ta ra fla rd a m h im v a k alar cereyan etm i; tim a ve siyas
n izm b o z u lm u tu 23.
A n a d o lu d a Bizans h k im iy eti k n ce F ra t b o y larn d a ve Kilikya ta ra f
la rn d a bir ta k m E rm eni p re n slik le ri te e k k le b a lam t. B u nlarn b a n d a
F ilaretos g en i b ir blgeyi id resin e alm ve M alatyaya h k im olan E rm eni
G abriel d e o n u n ta b iiy e tin e gem iti. Bylece S eluk T rk iy e sin in ark ve
C en u b la m n se b e tle rin i teh lik ey e so k an b ir engel hsl o lm u tu . Bu se b e p
le B izanslIlarla su lh yap an S leym an, 1082 (4 7 5 )de, K ilikyaya indi ve
1083de A dana, T a rsu s, M asisa ve A n azarb a e h irle ri ile b irlik te b t n bu
blgeyi f e th e tti24. T ehlikeyi g ren F ilareto s M elik -h a gid erek slm iyeti
k ab u l e tti ve o n d a n h k im iy eti iin de b ir ferm an ald. U rfaya d n d
zam an o n u n d in d e itirm e sin d e n ve z u lm n d e n ikyeti b u lu n a n A n takya
h ristiy an la r ve h a tt b ir rivyete gre b izzat F ila re to sun olu d a dhil o la
ra k S ley m a n - h d v et edip eh ri o n a te slim e ttile r25. S ley m an -h 17
Birinci K n u n 1084 (15 u b at 4 7 7 )de A n tak y a fethi ile m eg l iken A rap
em ri ere f d -d ev le M slim ile ih tilfa d t . M elik-h bu srad a M u su la
gelm i; M slim i ita a te alm ; fakat T k i'in isyniyle H o ra sa n a d n m ek
m ec b riy e tin d e k alm b u lu n d u u n d a n , S ley m an -h n bu ilerlem esi k a r
sn d a ses k a rm a m ve h a tt re sm e n o n u n k e n d isin e kar ita a tk r dav
ra n m asn m e m n n iy e tle k a rla m tr. V u k b u la n savata M slim m a l b
2j Bryennios, s. 770-774; 794-796; Z onaras, s. 109a; A nne C om nne, I, s. 18, 21, 69, 71,
131, 137, 138; A ttaliates, s. 226, 207, 270; C halandon, s. 66-72.
24 Sibt, 62b, 71a; Azim, s. 364; Sryn M ihael, s. 179; A bul-Farac, s. 229.
25 Azim, s. 365; bn Kalnis, s. 117; bn l-Adm, Zhde, II, Ner. SamiD ahan, am
1954, s. 88-89; bn l-Esr, X, s. 47.

SELUKLULAR TARH

2 8 4

ve m ak t l old u . Bu g en ilem e siyaseti T rk iy e su lta m S leym an-h ile Melik -h n k ard ei am m eliki T u tu u n a ra sm d a g erg in letird i. F ilhakika
H aleb in m u h sa ra s sra sn d a A rtu k ile b irlik te gelen T u tu u n o rd u s u n a
m a l p olan S ley m an -h , 6 H aziran 1086 se n e sin d e, hay atn kay b etti.
Bylece S leym an az zam an zarfn d a k uvvetli b ir devlet k u rm u ve Bo
azlardan Suriyeye kadar, u z u n lu u b ir ay, genilii o n g n s re n b ir lkeyi
h k im iy eti a ltn a alm id i26. B izansn d in ta z y ik in d e n ve te m sil siyase
tin d e n n e fre t e d e n E rm en iler, S ry n iler ve P avlakler (Pauliciens) gibi d in
z m re le r arad k lar d in h rriy e tin i S ley m an ve h ale fle rin in id re sin d e b u l
d u la r27. A n ad o lu gibi h e n z feth e d ile n b ir m e m le k e tte B izans ile h u s m e t
ve B yk S elu k lu larla re k a b e t h lin d e k u ru la n T rkiye d ev leti salam e sa s
lara dayand iin o n u n l m n d e n so n ra ve halefleri z a m a n n d a h u s le
gelen sa rsn tla ra ra m en y aay ab ilm itir. S le y m a n -h n bu d evleti ile ilk
defa biri ra n d a ve dieri A n a d o lu d a iki Seluk sultan l m ey d an a gel
m itir. A b b as H alfesi K aim b i-E m rillah m e n r, h ila t ve sancak g n d e r
m ek s retiy le S ley m an n sa lta n a tn ta sd ik ve iln etti, ki o n u n b u s re tle
S leym an -h o ld u u 28 rivyet ediliyor. Z a te n b y k su lta n n itirak i o lm ak
szn byle b ir h d ise m k ld . F ak at b u n a ra m en S le y m an n su l
tan l n iln e tti i de p h e siz d ir. Z ira F tm h alfesini ta n m a k m ecbriy etin i d u y an S ley m an b u siy a se tte n ay rm ak iin A bbas h a lfesin in on u n su lta n l n k ab l e tm e si ve M elik -h n b ir m d d e t b u n a su sm a s tabii
idi29. Bu s re tle slm d n y a sn n Uc b lg esin d e k u ru la n b u Gazi devlet i
siy ase tin d e n ve te sirin d e n k u rtu lm u ; su ltan l k abul ed ilen S ley m an n
F tm h alfesin i ve ilii b ir silah o larak k u lla n m a s l z m u k alm am ve
S nnlik m u h a fa z a o lu n m u tu r. N ite k im S ley m an -h T a rs u s u fe th ed in ce
am T ra b lu su n u n i h k im i b n A m m ra b a v u rarak b u ray a kad ve h a tip
istem esi, b ra h im Y nal gibi, o n u n d a B yk S elu klulara kar m cd ele ve
siyasetiyle ilg ilid ir30. A rtk baz k ay n ak larn , vaziyeti kavrayam yarak, M elik h n S ley m an , A n a d o lu yu k e n d isin e ik t eylem ek sretiyle, b u lkeye
g n d e rd i in e d a ir riv y etlerin i m ev s k sa n a n la rn isbetsizlii m ey d an a

26 A nne C om nne, I, s. 18; G uillaum e de Tyr, nr. M. Paulin, Paris, 1 8 7 9 ,1, s. 13, 19.
27 A ttaliates, s. 306; C. Finlay, History o f Greece, London 1851, s. 51; J. Laurent, Byzance et
les Turcs, s. 51, 67, 76, 78-83.
28 Sryn M ihael, 172; Z onaras, 109a; A nne C om nne, II, s. 64; H ayton RHCr, Documents
armniens, II, s. 143.
29 Sleym an-hn saltanatn iln ve H alfenin tasdik ettiine dair bak. Seluklular Zama
nnda Trkiye, s. 64.
30 Sibt, 62a.

2 8 5

TRKYE SELUKl IJI ARI

k a r1. Lkin eski T rk siyasi h u k u k u n u veya t re sin i ve A rslan Y abgudan


beri iki S eluklu ailesi arasm la d ev am e tm i h k im iy et ve sa lta n a t m c d e
leleri v ey ah u t seb ep lerin i anlayam ayan m u a h h a r m ellifler ve m o d e rn ta rih
iler M elik-h k a rsn d a S le y m a n - h n da S u lta n olabileceini d n e
m em ilerd ir. T rk iy e d ev letin in k u ru lu u n a d a ir kay n ak larn kifyetsizlii
de eski ve yeni tarih ileri, M elik -h n S le y m a n , kendi tb ii olarak, A n a
d o lu ya g n d erd i i z a n n n a d rm t r. B una m u k ab il R u m m ellifleri ve
m o d e rn A v ru p a ta rih ile ri de b u n a b e n z e r b ir g arab eti g sterm ile rd ir. Fil
hakika b u d ev ird e B izans im p a ra to rla rn ta h ta karp in d irm e k le oyuncak
gibi k u lla n a n ve A lexis K o m n en ile yaplan m u a h ed ey e gre fiilen old u u
gibi h u k u k e n de B oazlara k a d a r A n a d o lu n u n h k im i ve su lta n ta n n a n
S leym an-h, ada R u m ve m o d e rn A vrupal tarih ilere gre h l Bi
za n sn b ir tb ii saylm ; B izansllara m a h s u s garip b ir im p a ra to rlu k u r ve
g u r ru gerek leri k ab le y a n a m a k ta n o n lar u z a k la m tr32.

3. S le y m a n - h dan Son ra T rkiye

S ley m an n l m e sn a sn d a k k y a ta b u lu n a n oullar yakalanp


M elik-h a g n d erilin ce Seluklu ta h t b ir m d d e t bo kalm ve siyas b ir
lik de sa rslm tr. O rta A n a d o lu d a D n im e n d h retiy le ta n n a n Ali Taylu n u n olu ve S ley m an n days G m -te k in A h m ed G z ta ra fn d a n
k u ru la n ve b ir t rl k u ru c u s u ve k u ru lu u anlalam ayan D n im en d lile r
d evleti de S ley m an a tb i g z k m e k te d ir33. S leym an, Kilikya ve A n takya
seferin d e F ila re to sa k ar h a re k e te geerk en G m -te k in d e S u ltan ile
m uvazi olarak, 4 7 7 (1 0 8 4 )de, o n u n tb ii M alatya h k im i G ab riele h c m
etm i; yine S le y m a n n tb ii san lan e m ir B uldac da, ayn h a re k e te i ti
rakle; 1085 de, F ila re to sa aid im al C eyhan blgesini ve ankr, K asta
m o n u ftih i K ara-tek in de ayn ylda S in o p u alm tr. D n im en d lile rin a r
k n d a E rzin can , K em ah ve D ivrii b lg esin d e M engcik G z ta ra fn d a n
k u ru la n b ir beylik de o n la rla b irlik te K aradeniz R um lar ile m c d e le lere
k atly o rd u . A n a d o lu sav alarn n b irin d e e sir d p sta n b u l saray n d a ye
31 Bu hususta, tafsilat Seluklular Zamannda Trkiye (s. 62-63) adl eserim izde verilm itir.
32 Sleym an-hn Byk Seluklular ve Bizansllar karsndaki siyas mevkii hakknda
m evcd yanl veya tersin e anlaylar iin sdece bir ka m isl verelim : M krim in Halil
Ynan, Anadolunun fethi, s. 85-87; . Kafesolu, M elik-h, A, VIII, s. 668; Laurent,
Sultanat de Roum, s. 174, 181.
33 M. H. Ynan, "D nim endliler m akalesinde bu devletin k u ru cu su n u ve k u ru lu u n u
anlayam am ve h a tt G m -tekin A hm ed gaziyi iki isim ve oul-baba sanm tr, bak,
A, III, s. 468.

2 8 6

SELUKLULAR TARH

titirile n e m r aka d a 1081de, zm ir tara fla rn a kap bu b lgenin T rk


lerini toplad ; sahil R u m larn d a h iz m e tin e alarak b ir d o n a n m a v c d a ge
tird i ve b ir d ev let k u rd u . Bu c e s r ve zeki T rk beyi, bu syede, adalar igle balad. A n ad o lu T rk le ri ve B alkanlardaki P een ek lerle ittifa k yaparak
B izans d rm e e ve y erin d e b ir T rk im p a ra to rlu u k u rm a a te e b b s
e tti. O n u n devleti birin ci H al seferi s o n L rn a k ad ar yaad. A n a d o lu d a bu
devird e te e k k l e d en b ey lik lerd en biri de E rz u ru m d a e m r S altu k ta ra fn
dan k u ru ld u . Bu d ev let B yk S elu k lu lara tb i idi. V an gl havzas ve
D iyarbekir havlisi B yk S elu k lu lara m e n s u p T rk beyleri id re sin d e olup
bu ta rih le rd e A rtu k lu ve S km enli (A h lat-h lar) d ev letleri h e n z teek k l
etm e m iti. F rat b o y u n d a ve T o ro sla rd a b u lu n a n E rm en i re isle rin d e n baka
T rab zo n havlisi de R u m la rn elin d ed ir. T h o d o re G abras bu havliyi
1075de T rk le rin e lin d e n is tird a t e tm i ve b ir R u m dukal k u rm u tu r;
bazan T rk le rle de ittifa k e d en halefleri b u syede de B izans im p a ra to rla rn a
kar istik l lle rin i k o ru m u la rd r34.
S ley m an -h ark seferin e k ark en y erin e vekil brak t E b lk asm
znik d ev letin i k o ru m u ve h a tt S le y m a n - h d an so n ra B oazlara k ad ar
d a ile rle m itir. M elik-h T rk iy e S elu k lu larn ita a te alm ak iin Bozan
k u m a n d a sn d a znik z e rin e b ir o rd u g n d erin ce E b lk asm ve m p a ra to r
A lexis, a ra la rn d a b ir ittifak yap m a a m e c b r k alm lard. E b lk asm znik
m u h sa ra sn a so n verilm esi iin veya ta le p z e rin e M elik -h a g id erken
y erine k ard ei E b l G zyi b ra k m idi. F ak at k e n d isi yolda ld r lm ;
b ir m d d e t so n ra, 10 9 2 de de M elik -h lm t r. M elik -h n l m B
yk S elu k lu lard a sa lta n a t m c d e le lerin e seb ep o lm u ve b u syede de
o n larn zn ik m u h sa ra siy le b irlik te A n a d o lu ya m d h ale leri de so n b u l
m u tu r. Filhakika, ayn sen e se rb e st b rak lan S ley m an n oullar Kl
A rslan ve K ulan A rslan (D vud) z n ik e geldiler. Kl A rslan b ab a sn n ta h
tn a kt. D ev letin e h ay atiy et ve kuv v et verdi; BizanslIlar M arm ara sa h ille
rin d e n u z a k la trd . m p a ra to ru n teklifi zerin e, bu zam a n d a ok ku v v etle
n e n ve an ak k ale havlisini de igal ile S elu klulara rakib b ir h ale gelen
akaya kar, b ir ittifak yapp o n u b e rta ra f e tti. Bu ittifak syesin d e de se r
b e st kalarak, b ab as gibi, ark fetih le rin e g iriti. M alatyay, 1096da, k u a t
t; G ab rielin z u lm n d e n ikyet ed en H ristiy an larn ve b ilh a ssa Sryanlerin yardm iyle eh ri te slim alaca srad a H allarn gelii s r atle d n m e sin e
sebep old u . zn ik T rk le ri K ei P ierre ile b irlik te gelen chil ve disip lin siz

34 A nne C om nene, III, s. 154, 157, 158-, Z onaras, s. 111b, 114a; C halandon, s. 264-265;
Lebeau, XV, s. 443; Finlay, s. 152. Sleym an-hm lm nden sonra kan ilk b uhran
dolays ile Seluklular Zamannda Trkiye adn alan kitabm zda tafsilat vardr (s. 83-95).

TRKYE SELUKLULARI

2 8 7

kitleleri, 1096 E yl l n d e, imlin e tm iti. Lkin ark ad an gelen ve valye,


kont ve d k lerin elin d e b u lu n a n byk ve m u n ta z a m Hal o rd u su z n ik i
m u h sa ra e tti. Kl A rslan zike y etiti i halde m u h saray yaram ad.
ehir d a h a fazla d ay an an y arak B izansllara te slim o lu rk e n geri ekilen S ul
tan da, D n im e n d li G m -te k in ile b irlik te, E sk ieh ir civarnda, H allarn
n n e kt. ki ta r a f a ra sn d a id d etli b ir sava oldu; ok k an ak t ve n e tic e
de kfir H al o rd u s u k arsn d a, T rk le r d a h a fazla zyiata u ra m a m a k iin
ekildi. K onya E re lisin d e b ir d a h a k a rla rn a kt ise d t yine de o n larn
K ayseriye d o ru ilerleyen b ir k o lu n u n g eiin e m n i olam ad gibi d i er
kolu da u k u ro v a eh irlerin i T rk le rin e lin d e n ald. B u n u n la b e ra b e r Kl
A rslan, D n im e n d ve d i er T rk beyleri H allara k ar A n a d o lu d a o kadar
etin savalar y a p tla r ki b ir m ily o n u a a n b u istil o rd u su A n tak y aya ancak
3 00 .0 0 0 k ii ile varabildi.
A n ad o lu T rk le ri iin b y k b ir s a rsn t yap an H al se fe rin d e n so n ra
Kl A rslan p a y ita h tn K onyaya n a k le tti35. znik ve h a v ilisi, yirm i b j sene
S eluklu h k im iy eti a ltn d a k a ld k ta n so n ra, te k ra r B izanslIlarn elin e geti.
B u nunla b e ra b e r T rk le r b u sarsn ty az z a m a n d a a tlatp to p arlan d la r.
G m -te k in S u riy ed e n ilerleyen H allar 1100 ylnda, M alatya y aknnda,
b o zg u n a u ra tp , b a ta B o h em o n d o lm a k zere, b ir ksm re isle rin i e sir ala
rak N ik s a rd a h a p se a tt. O n lar k u rta rm a k iin 1 1 01de A n a d o lu ya giren iki
b y k H al o rd u s u n d a n biri A m asya civarnda, teki de E re lide tam am iyle im h a edildi. Bu zafer syesinde, Kl A rsla n la b irlik te, A n ad o lu T rk
lerin in m n ev iy at ykseldi. Kl A rslan im p a ra to r A lexis ile b ir a n la m a
yaparak te k ra r ark fe tih le rin e giriti. n ce D n im en d lile ri m a l b ve G
m -te k in ta ra fn d a n fe th e d ilm i b u lu n a n M alatyay, 1103de ilh ak e tti.
D aha ileri g id erek ark A n ad o lu b ey lerin in B yk S eluklularla alkalarn
k eserek o n lar d a k en d i h k im iy eti a ltn a ald. Bylece B yk S eluklularla
balayan ailev re k a b e t M u su lu n zab t ile b ir m u h reb ey e m n c e r oldu.
Kl A rsla n b a b a sn n l m n d e n ve H al se ferin d en so n ra h u s le gelen
sa rsn tla r b e rta ra f ed ip A n a d o lu d a siyas birlii k u rm u ve k u d re tli b ir
devlet v c d a g e tirm i ik en S u lta n M e h m e d in avl k u m a n d a sn d a g n

35 Trkiye Seluklularnn ilk payitahtn Konya zannedenler sdece bir tah m in e dayan
yor; balca dm an olduu iin Bizansa yakn zniki sem eleri sebebini d nem iyor
ve bu devrin tarih vakalarm da bilm iyorlard. N itekim O sm anllar da B ursa ve E dir
n e yi m erkez yaparlarken karlarnda Bizans ve A vrupa olduunu hesap ediyorlard.

SELUKLULAR IARH

2 8 8

derdii b y k b ir o rd u ile giritii e tin b ir savata, 1107de, h ay atn kay


b etm ek le T rk iy e S eluklular e sk isin d e n d a h a id d e tli bir b u h ra n a u rad 36.

4. Buhran Devri ve Trklerin Orta Anadoluya ekilmesi

Kl A rsla n n l m n d e M u su l vlisi b u lu n a n b y k olu ahin-h


(slm k a y n ak larn d a b azan yanl o larak M elik-h) yakalanp sfa h a n a
g n d erilin ce K onya Seluk ta h t te k ra r sa h ip siz kald. H al seferleri ve su l
ta n n l m dolaysiyle B izanslIlar a rtk m d a fa a d a n ta a rru z a geerek b t n
sahilleri is tird a t eylediler. T rk le r h e r ta ra fta n i A n a d o lu ya d o ru gm ee
baladlar. Bu ek ilite b y k zy iata u ru y o rlard . U lu b a t gl civarnda
to p la n p A n a d o lu y aylasna d n m e k te o lan k alab alk b ir T rk m e n halk Bi
zanslIlarn id d e tli ta a rru z u n a u rad. K adn, o cuk ay rm akszn b ir k atlim
yaptlar; ada b ir B izans m ellifin e (im p a ra to ru n kz A nna) gre B izanslI
lar Trklere o kadar zlim davrandlar, ki beikteki ocuklar da kaynar kazanlara
attlar". l m d e n k u rtu la n la r siyah m te m elb iseleri ile A n a d o lu yu dolap
feryd e ttile r ve T rk le ri in tik a m a ardlar. K ayseri em ri H aan beyin ve
1110dan so n ra K onyaya gelip b a b a sn n ta h tn elde ed en a h in - h n
m u k ab il h c u m la r b ir ta k m m uvaffakiyetli n e tic e le r verdi. T rk le r znik ve
B ursa tara fla rn a k a d a r ak n lard a b u lu n d u la r. Lkin u m m rica t d u rd u ru lam ad. m p a ra to r A lexis T rk le ri G arb A n a d o lu dan, im alden ve C en u p
sahil b lg e le rin d e n att; A k e h ire k ad ar ile rle d i37.
Kl A rsla n n d i er olu M es d (1 1 1 6 -1 1 5 5 ) kayn p ed e ri D nim endli E m r G zn in yardm ile ah in -h z e rin e y r d z am an Sel
u k lu lar ile B izansllar a ra sn d a savalar d evam ediyor ve B izansllar Bolva
d in hav lisin d e y erleiy o rd u . Bu s a lta n a t m cd elesi ve D n im e n d lilerin
araya g irm esi dolaysiyle ah in -h ile A lexis a ra sn d a b ir a n lam a oldu. Bu
n u n la b e ra b e r b izzat a h in - h n k u m a n d a n la rn n d a k e n d isin e iltihakiyle
M es d k a rd e in e m u zaffer o larak K onya ta h tn elde e tti. F akat a rtk S ultan
M es d u n d ev leti K onya vilyeti h u d u tla rn a in h isa r etm i ve S eluklularn
bu sarsn ty a u ra m a s dolaysiyle, G m -te k in in l m n d e n (1105) so n
ra A n a d o lu d a y k se k h k im iy e t D n im e n d lile r eline getiinden, S eluklu
Sultan, E m r G zn in (1 1 0 5 -1 1 3 4 ) h im y esin e g irm i b u lu n u y o rd u . Yeni

36 Tafsilt iin bak. "Kl A rslan I. A, VII, s. 681-688; Seluklular Zamannda Trkiye, s.
95-111.
37 A nna C om nene, III, s. 142-146, 154. 159, 164-166, 168-171; Z onaras, s. 114a; C halondon, s. 254-255.

TRKYE SELUKLULARI

_____

2 8 9

Bizans im p a ra to ru Y uannis (1 1 1 8 -1 1 4 3 ) ta a rru z a devam e d ere k D enizli


(Laodikea) ve U lu b o rlu (Sozopolis) eh irle rin i igal e tti. m p a ra to ru n B alkan
larda m eg u l o lm a sn d a n faydalanan E m ir G z A rtu k lu la rla m tte fik olarak
T rab zo n d u k as T. G a b ra s ve M engcik o lu n u , 1120de, m a l b iy ete u
ratt. Kl A rsla n n b aka b ir olu o lan A rap A n k a ra ve K astam o n u ta
raflarn d a y erleti ve o da, sa lta n a t eld e e tm e k m aksadiyle, 1 1 2 6 da, S ultan
M esd z e rin e y r d . Bu d u ru m d a im p a ra to rla ittifak yapan M es d k a r
deini m a l b ve K ilikyaya firra m e c b r e d e rk en B izansllar d a K asta
m o n u yu igal e ttile r. F ak at im p a ra to ru n 1 1 3 2 de K ilikya seferi, b ir m d d e t
so n ra d a sak n o n u n la ta h t k av g asn a g irim esi E m r G zye K aradeniz
sahillerin e k m a a ve K a sta m o n u yu k u rta rm a y a frsa t verdi; S u lta n M esd
d a G arb i A n a d o lu d a ilerlem e e b alad . E m r G z K ilikyaya girip o rad a
yaylm aya alan H allar d a b o z g u n a u ra tt. Bylece biro k zaferler kaza
nan E m r G z Sakary a-F rat n e h irle ri a ra sn d a g eni bir lk e n in sahibi, k u v
vetli bir h k m d a r old u . Bu k u d re ti ve h iz m e ti dolaysiyle Badad halfesi ve
S u ltan Sancar o n a Melik unvaniyle b irlik te, k a p sn d a nbet alnm ak, zere
davul ve sancak gibi h k im iy e t a l m e t ve u n v an lar, a ltn g erd an lk ve as
g n d erd iler.
S ultan , M esd , M elik G z 1 1 3 4 d e ld k te n so n ra y erin e geen olu
M elik M eh m ed ile de m tte fik kald. m p a ra to r yeni b ir Kilikya seferi ile
E rm enileri te n k il e d e r ve H allarla ih til fa d e rk e n S eluklular ve D nim e n d lile r de B izansllar aley h in d e g e n ilem e im k n lar b u ld u la r. B izans im
p ara to ru Y u an n is T rk le ri tam am iy le e zm ek ve A n a d o lu d an a tm a k m a k
sadiyle, 1140 se n e sin d e , b y k b ir o rd u ile b izzat D n im e n d lile rin m erk ezi
N iksar z e rin e y r d . Z aferin d en e m in olarak, o rad an ileri gidip T rab zo n
d u kaln d a o rta d a n kald rm ak , T h e o d o re G a b ras yakalam ak k a ra rn d a
idi. N ik sa r m u h sa ra s u z u n s rd ve id d etli m u h a re b e le r cereyan etti.
Bizans o rd u s u n d a b itk in lik ve sa rsn t balad. sak n olu Y u n an n is Bizans
o rd u su n u te rk ed e re k T rk le re snd; m sl m a n o ld u k ta n so n ra d a S u ltan
M es d u n kzyla ev len erek K onyad a y erleti. O n u n ayrlm as, B izans o rd u
su n d a sa rsn tla ra seb ep olaca end iesiy le, m p a ra to r o rd u s u n u alarak
K aradeniz yoluyla, 1 1 4 1 de, s ta n b u la d n d . Bylece b y k b ir id d ia ile
A nadolu h a re k e tin e b a la n a n b u seferin iflsla n itecelen m esi T rk le rin h e m
yeni v a ta n la rn d a y aam alarn a ve h e m d e ilerlem elerin e im k n h azrlad.
Filhakika, S u lta n M esd , A n taly a y ak n larn a kadar ak n lard a b u lu n d u .
M elik M e h m e d in, 1 1 4 3 de, l m ile D n im e n d lile r a ra sn d a m cd ele
b alaynca S eluklu su lta n a rtk te e b b s ele ald. Sivasa h k im b u lu n a n
Y a-basan m th i b ir m a l b iy ete u ra tt, da lara kartt. Y ukar C eyhan

2 9 0

SELUKLULAR TARH

blgesini feth ve M alatyay m u h s a ra e tti. Bu s ratli g en ilem e ile S ultan


M es d A n ad o lu h k im iy etin i D n im e n d lile rd e n te k ra r S elu k lu lara intikal
e ttird i. O, A rtu k lu la r ve M u su l A tab e i eri ara sn d ak i ih tilfla rd an d a fay
d alan a ra k a rk ta g en ilem e, siy se tin e d ev am ed erk en T rk m e n le r de
M enderes, G ediz v d ilerin i t k ib e n a a lara d o ru ilerliyorlard. Lkin im
di m p a ra to r M an u el K o m n en o s (1 1 4 3 -1 1 8 0 ), T rk leri b t n A n a d o lu dan
karm ak iin, d a h a b y k b ir id d ia ve o rd u ile h a re k e te geti; G arbi A n a
d o lu yu T rk m e n le rd e n k u rta rd k ta n so n ra, 1147 sen esin d e, b izzat K onya
z erin e y r d . A k e h ir civ arn d a S eluk k talarn b o z arak bu eh ri yakt.
Bizans istil h a b e rin i alan S u lta n M es d ark tan s ratle d n d . K uv
v etlerin i A k saray d a to p lay arak B izans o rd u su y la K onya n n d e k arlat.
R u m lar K onya h av lisin d e ok ta h rib a ta ve zyiata sebep o ld u lar; h a tt
K onya civ arn d ak i m ezarlar bile am ve ta h rip e tm e k te n sak n m am lard .
F akat S u lta n M es d k u m a n d a sn d a b u lu n a n Seluk o rd u su p u s u la r k u ra rak
ve b ask n la r y ap arak B izans o rd u s u n u g ittik e b itk in b ir h le getiriy o rd u .
m p a ra to r M a n u e lin K onya seferi m p a ra to r Y u an n isin N ik sa r seferine
benziyo r ve b u d a ayn k ib e te u ru y o rd u . Z a m an n aley h in d e ilediini
gren m p a ra to r ric a te k a ra r verd i ve o rd u s u yolda T rk m e n le r ta ra fn d a n
d a h rp a la n d . B u n u n la b e ra b e r b y k H al o rd u la rn n gelii b u ek ilite
b y k b ir rol o ynad gibi iki h k m d a r m te re k teh lik e k a rsn d a a n la
m a l z m u n u d a ta k d ir e ttile r38.
F ilh ak ik a m d e d d in Z eng, 1 1 4 4 de, U rfa k o n tlu u n u o rta d a n k ald
rnca b u h d ise A v ru p a d a b y k b ir heyecan u y an d rd ve bu sefer, ilk defa
olarak, im p a ra to r ve k rallarn b a n d a b u lu n d u u b y k b ir H al seferi
h azrlan d . A lm an m p a ra to ru K onrad III. ve F ra n sa Kral St. L ouis VIII. k u
m a n d a sn d a b u lu n a n b u b y k o rd u la rd a n k o rk an Bizans m p a ra to ru n u n
b u n la rn im h ed ilm e si iin Seluk su lta n iy le gizlice m n se b e tle rd e b u lu n
d u u d a rivyet edilir. G erek ten Bizans rehberleri Alm an ordusunu sapa yollar
dan Trklerin basknna urayacak bir ekilde sevk ettiler. N itek im b u o rd u E ski
eh ir y ak n larn d a, 25 I. T e rin 1 1 4 7 de, S elu k lular tara fn d an p e ria n ve
im h a edildi, o rd u n u n az b ir k sm d n eb ild i. B unlar d a R u m larn yam a,
k ati ve te c v z lerin e u rad. A lm a n la rn K onyay igal e ttik le rin i san an St.
L ouis b u felk eti ren in ce S eluklu lk e sin d e n gem en in im kn szl n
anlayarak Efes, D enizli ve A n taly a istik a m e tin i tkiple y o lu n u d e itird i.
B u n u n la b e ra b e r yine T rk le rin h c m ve b ask n laryla bu o rd u d a ok zyi38

I. Kl A rslann ehd etin d en sonra A nadoluda h k m sren ikinci b u h ran iin Sel
uklular Zamannda Trkiyeye bak. (s. 148-167).

291

TRKYE SELUKLULARI

ata urayarak A ntalya'ya vard. G em ilere b in e n zen g in leri S u riyeye gittiler.


Kalanlar d a T rk le rin ve R u m larn ta a rru z lar k a rsn d a p eria n oldu.
R um lar H allar soydular; p aralarn ald lar. T rk le r H allar bu p erian
halde g r n ce m e rh a m e t ettiler; o n la ra p a ra ve ek m ek d a ttlar; h a sta larn
tedvi e ttile r. R u m la rd a n sa tn aldklar H al p a ra larn d k n le rin e v erd i
ler. T rk le rin b u iyiliklerini g ren b in d e n fazla F ran k m sl m a n oldu.
R um larn h iy n e tin i ve T rk le rin efk atin i a n la ta n bir H al m ellifi: Ey
hyanetten daha zlim olan merhamet ferydiyle T rk le rin iyilik ve m e rh a m e tle
H ristiy an larn d in le rin i sa tn ald k larn , b u n u n la b e ra b e r d in d e itirm e
h u su su n d a h i b ir b ask y ap m ad k larn d a ilve e d e r39. Bylece b alan g ta
BizanslIlar d in d a diye k u rta rm a k m ak sad iy le gelen H allar bu seferler
so n u n d a T rk le re ta k d irk r ve R u m la ra d m a n o larak d n m b u lu n u y o r
lard.

5. Trkiye Seluklularnn Ykseli Devri

S u ltan M es d u n K onya n n d e B izans o rd u s u n u m a l b ve slm


d n y a sn a k o rk u salan H al o rd u la rn im h e tm e si S u lta n n ve S eluklu
d ev le tin in k u d re tin i ok y k se ltti. A rtk A n ad o lu T rk le rin in b u h ra n devri
gem i; siyas b irlik ve m e d e n ilerlem e devri alm tr. Bu b y k zaferleri
dolaysiyle B adad halfesi S eluklu S u ltan n a, hil'at ve sancak gibi h k im iy et
al m etle ri g n d ererek , k e n d isin i te b rik ve teb cl e tm itir. S u ltan M esd,
1149 ve 1150 se fe rle rin d e Suriye H allarn d a m a l p ed ip M ara, G ksn,
A yntap, R ab n ve D e l k gibi eski H alep ey letin in pek ok belde, k a sab a ve
e h irle rin i fe th e tti; F ran k lar b u ra la rd a n s rd . Bu srad a D n i-m en d li Ya-basan d a K aradeniz sa h ille rin e k a d a r ilerliy erek B afra(Pabra, Bavra)yi ald.
Sivas ve M alatya D n im e n d lile rin i tb iiy eti a ltn d a b u lu n d u ra n S u ltan
M es d o n la rla b irlik te K ilikyay yni E rm en i K ralln istily a balad. Bu
blgede fe tih le rin e d ev am ed e rk e n o rd u s u n d a ve hay v an larn d a kan veb
(T rke tabah) h a sta l sebebiyle 1 0 5 4 de ekilm eye m e c b r kald ve
1155de de ld . M es d k rk yla yakn b ir sa lta n a t ve m cd ele d ev rin d e
ok sabrl ve ih tiy atl b ir siy asetle S eluklu d ev letini yok o lm a k ta n k u rta rd
ve te k ra r A n a d o lu ya h k im b ir d u ru m a y k se ltti. Z eks ve en erjisi syesin d e B izans m p a ra to rlu u n u ve H allar m a l b ed erek T rk le r iin A n a
d o lu yu em n iy e tli b ir v atan h a lin e g etird i. lk defa, o n u n zam an n d a, G arp
k ay n ak larn d a A n a d o lu n u n Turkia adiyle kaydedilm esi de ok m n ld r.

39 Bak. O sm an T uran, Lislam isation dans la T urquie du Moyen -ge, Studia Islamica, X.
(1959), s. 139-140.

2 9 2

SELUKLULAR TARH

Bir H ristiy an k ro n i in in ifde etti i zere, ad aleti ve iyi idresi dolaysiyle,


B izansn a r verg ilerle ve z u l m ile ezdii R u m la r bile o n u n id re sin e ge
tiler. S eluklu T rk iy esin d e ilk im r ileri ve m e d e n faaliyetler de o n u n la
b alar40.
M es d u n yerine, v eliah d ty in e tti i olu, E lb ista n m eliki, II. Kl
A rslan (1155 - 1192) s u lta n old u . M es d ile b alayan siyas, asker, m ed en
h am lele r b u k u d re tli su lta n ile ok ileri b ir safhaya e riir ve T rk iy e Seluk
lular ta rih in d e yeni b ir devir b alar. F ak at Kl A rslan ilk y llarda tehlikeli
ittifa k larla k arlar. lk nce k k k a rd e i ah in -h A n k a ra ve ankr
tara flarn a g id erek Y a-basan ile b irleip k en d isiy le m cd eley e giriirler.
m p a ra to r M an u el ile M u su l A tab e i N u re d d in Z en g de Kl A rsla n a kar
1159d a ittifa k yaparlar. K ilikya E rm en i p re n si T h o ro s II. da frsa tta n fayda
lan arak S eluklu to p ra k la rn a tecv z ed er. B t n siyas ta h rik ve faaliyet
lerin m erk ezi s ta n b u la giden Kl A rslan im p a ra to rla yapt ittifa k syesinde Y a-basan ve k ard ei a h in - h 1 0 6 3 de b e rta ra f etti. Y a-basann
l m n d e n so n ra D n im e n d lile ri de te d ric e n o rta d a n kaldrd. A tabeg
N u re d d in igal etti i y e rle rd e n ekildi. M en g cik o u llarn d a t b iiy etin e
ald. Bylece u z u n b ir m cd ele s o n u n d a S akaryad an F rat b o y larn a k ad ar
A n ad o lu Kl A rslan id re sin d e b irle ti. S u lta n n bu k ad a r k u v v etle n
m e sin d e n e n d ie le n e n ve T rk m e n le rin G arb A n a d o lu yu istil eylediini
gren im p a ra to r M an u el T rk leri tam am iy le e zm ek ve B izans te k ra r A n a
d o lu ya h k im k lm ak karariyle, b y k b ir o rd u h azrlayarak, 1176da, bizzat
K onya z e rin e y r d . Bu h a re k e t z e rin e Kl A rslan B izans o rd u s u n u E
rid ir gl im a lin d e d a r ve sarp b ir g e itte (Myriokefalon - K undanl) yakala
yarak, b u yln E y l l n d e m th i b ir m a l b iy ete u ra tm a k la B izansn M a
laz g irtte n b eri A n a d o lu yu k u rta rm a m itle ri ve b u lkeyi h l k en d i m e m
lek etleri sayan d n c e le ri de a rtk ta rih e k art. Bu sebeple bu zafer T rk i
ye ve Bizans ta rih in d e , M alazg irtte n so n ra, ikinci b y k b ir d n m n o k tas
tek il ed e r ve a rtk yklncaya k a d a r B izansllar te d rici ve devam l b ir ekilde
ricat ed erler. II. Kl A rsla n 1177 ve 1 1 8 2 de de G arb A n a d o lu d a K tahya
ve E sk ie h ir h av lilerin i k a t o larak fe th e d e r ve T rk le tirir41.
Z aferlerle d o lu u z u n b ir m cd ele h a y a tn d a y o rulan ve ihtiyarlayan K
l A rslan , eski T rk h k im iy e t te l k k ile rin e gre, d evletini o n b ir olu a ra
sn d a ta k sim edip h e r b irin i, M elik sfatiyle, b ir eyletin id re sin e g n
40 M esd h akknda C halan d o n un II. cildindeki kaytlar dnda h u s s bir tetk ik henz
yoktur. Bugn Seluklular Zamannda Trkiye (s, 158-196) adl eserim iz bu boluu d o l
d u rm u tu r.
41 T afsilat iin yukarda zikredilen eserim ize (s. 107-236) baknz.

TRKYE SELUKl Ul ARI

2 9 3

derirk en kendisi d e m etini su lta n o larak K onyada o tu ru y o rd u . M u h ta r ida


relere sah ip bu m elik lerd en bir ksm a rtk zayflayan B izans a ley h in d e fetih
lere g iritiler. Lkin b u n la r a ra sn d a erk en sa lta n a t m cd elesi balad.
S elhaddin E yybnin K u d s fethi z e rin e A lm an m p a ra to ru F. Barberos k u m a n d a sn d a teek k l ed en Hal o rd u s u 1190 se n e sin d e T rkiye to p
raklarn a girdii zam an Kl A rslan, S u lta n o lm a k la berab er, fiil b ir ik tid a ra
sahip deildi. A lm an m p a ra to ru ile S elu k lu S u ltan a ra sn d a d o s tlu k m ev
cut o ld u u n d a n K u d se g itm e k istey en A lm an o rd u s u n u n T rk to p ra k la
rn d an se rb e st g eiten b a k a b ir gayesi y o k tu . B u n u n la b e ra b e r nce T rkm enler, so n ra d a S u lta n n b ir k sm o u llar A lm an la rn k a rsn a ktlar.
Lkin siyas b l n m e dolaysiyle S elu k lu lar iin by k A lm an o rd u su n u
d u rd u rm a k m m k n deildi. Bu seb ep le A lm a n la r K onyaya g ird iler ve Sel
uklu S ultan iy le b ir a n la m a y a p tk ta n so n ra K ilikyaya varm ak zere T rk
arzisin d en ayrldlar. Kl A rsla n n l m n d e n (1192) so n ra oullar ara
sn d a sa lta n a t m cd elesi y ine de d ev am e tti. N ih y et T o k a t m eliki II. Sleym an-h , 1 1 9 6 da, m cd eley e k a ra ra k b u n la rd a n b ir k sm n ita ate
m ecb u r e tti;' b ir k sm n da b e rta ra f ed e re k K eyhsrev elin d e b u lu n a n sal
ta n at alp K onyad a y e rle ti42. S ratle B izans m p a ra to ru n u vergiye balad.
D ahil m c d e le lerd e n faydalanan E rm en i Kral II. L eonu te n k il e tti. M engcikleri ve baz A rtu k lu la r tb iiy etin e a ld k ta n so n ra E rz u ru m a geerek
1201de eski h n e d a n olan S altu k lu lar o rta d a n k a ld rm ak s retiy le G rcis
ta n la k o m u o ld u . slm m e m le k e tle rin e istil la rd a b u lu n a n ve b ir defa
sn d a d a E rz u ru m u m u h s a ra e d e n G rc leri e zm ek m ak sadiyle G rcistan
zerin e y r d . L kin S arkam y a k n la rn d a k e n d isin d e n ok e m in b u lu
nan S ley m an -h o rd u g h n d a b u lu n u r iken G rc-K pak o rd u s u n u n an
bir b a sk n n a u rad ve h a y a tn d a m a l b iy et g rm em i S u ltan m h im e sir
ler v erm ek s re tiy le ric at e tti. K ard eler a ra sn d a m e m le k etlerin i ve payi
ta h t A n k a ra y k ard ei M u h y id d in M es d d a n k u rta rp , in tik a m alm ak ze
re, G rc ista n a g id erk en , 1 2 0 4 de, yolda l m ile bu k u d re tli su lta n n ge
n ilem e h a re k e ti de d u rd u . B u n u n la b e ra b e r az z am an iinde Seluk birliini
k u rd u k ta n s o n ra d ev letin h u d u d la rm b a b a sn d a n d a h a ilerilere g t rd .
K onyad a ta h tn ve sa lta n a tn te rk edip g u rb etin i geirdii s ta n
b u ld an d n e n I. K eyhsrev, 1 2 0 5 de, sa lta n a t k a rd e in in olu III. Kl A rsla n dan te k ra r eld e e d in ce a sk er h a re k e tle rin i k tisad ve ticar gayelere gre
ayarlad. G er e k te n II. Kl A rslan z a m a n n d a em n iy et ve syiin tesisi, bu
devirde a rta n m ille tle ra ra s tic re t y o llarn n T rk iye ze rin d e to p la n m a sn a
y ard m e tm iti. 1 2 0 4 d e L tin lerin s ta n b u lu igali dolaysiyle K aradeniz ve
42II. Sleym an-h hakknda M .deki tedkkim izde tafsilt vardr.

2 9 4

SELUKLUlAR TARH

A kdeniz lim a n la rn a kan b y k kervan yollar em n iy eti kay b etm i ve t


kan m t. K eyhusrev K aradeniz sa h ille rin e y e rle m e k te olan K o m n e n o slar
zn ik te yeni b ir d ev let k u ra n L askaris ile d o s t olarak, tenkil e tti ve 1206da,
K aradeniz y o lu n u at. 1 2 0 7 de d e A n ta ly a y fe th e d e re k T rkiye iin bir
ihra ve id h l lim an v c d a g etird i. M illetleraras tic reti tev ik ve him ye
m aksadiyle d e V en ed ik lilerle ilk d efa olarak, b ir tic re t m u h e d e si yapt.
A n taly aya k m ak la d a Seluklular ilk d efa den izcilie baladlar; b u ra d a b ir
d o n a n m a k u rd u la r. I. K eyhusrev D enizli ve A la e h ir taraflarn d a fe th e d e
rek znik m p a ra to ru ile m cd eley e g iriti. F ak at 1211d e zaferi m te ak ip ,
b ir d m a n fed isin in klc ile e h it o ld u 43. Y erine geen olu I. K eykvus
(1 2 1 1 -1 2 2 0 )d e b a b a sn n siy asetin e d ev am ile 1 2 1 4de S in o b u fe th e tti. Bir
ok e h irle rd e n t c c a r ve serm y ed ar g t re re k eh ri bir ticret, ith a la t ve
ih ra cat lim an h a lin e g etird i. Byk s u rla rn inasiyle e h rin e m n iy etin i sa
la m latrd . B urada d a yeni b ir d o n a n m a k u ru ld u . E sir ald T rab zo n m p a
ra to ru A lex isi, vergi ve tb iiy eti k ab u l e d en b ir m u ah ed ey i im zalad k tan
sonra, se rb e st b ra k t. K ardei K eykbad ile s a lta n a t m c d ele sin d e b u lu
n u rk e n baz S eluklu k alelerin i igal e d en E rm en i k ira ln a k ar k a rad a n ve
A ntalya sa h ille rin d e n o rd u la r sevk e d e re k 1 2 1 6 d a E rm en ileri de m a l b e t
ti. K eyhusrev ar b ir h araca b a lam ak ve b ab as z a m a n n d a o ld u u gibi, p a
y ita h tla r S is(K o zan )d e S u lta n n a d n a h u tb e o k u tm a k ve p a ra b a strm a k s
reriyle k irala yeni b ir tb iiy et m u a h e d e si im zalatt; h u d u d la rd a baz d e iik
likler yapt. K eykvus E yybler a ra sn d a k i ih tilflard an d a faydalanp
1218de im al Suriye ta ra fla rn d a fe tih le rd e b u lu n d u . A rtu k lu h k m d a r
M ah m u d ile Erbil h k m d a r M u zaffered d in G k -b riye d e m e tb lu u n u
ta n tt44.
I. K eykvusu n l m z e rin e ta h ta kan I. A laddin K eykbad (1220 1237) S eluklu su lta n la r a ra sn d a ok m m ta z b ir m evkie sah ip o lu p dev
rin d e T rk iy e ok m m u r ve m re ffe h o lm u ve ileri b ir m ed en iy e t seviye
sine e rim itir. Z a m a n n d a M oollar dnyay a lt- s t etm eye balad k lar iin
bu ileri g r l S u lta n nce Konya, K ayseri ve Sivas o lm ak ze re birok
eh irleri m u h te e m su rlarla, k alelerle teh iz ed e rek m dafaaya h azrland.
C en u p sa h ilin d e k k K alonoros k alesin i fe th e ttik te n sonra, kalesiyle,
b irlik te, y e n id e n in a ed e re k n m n a n isb e tle Aliyye eh rin i k u rd u ve k e n
d isin e klk m erk ez yapt. O ra d a b ir de te rs n e v c u d a getirdi. B eyehir g
l z e rin d e K u b d-bd, yazlar o tu rd u u K ayseri y ak n n d a d a K eykubdiye
m m re le rin i in e tti. C m i, m e d re se , k erv an saray ve h a sta h a n e gibi pek
43 A. I. K eyhusrev m akalem ize baknz.
44 A. I. Keykvus m akalem ize ve ad geen kitabm za baknz.

TRKVt SELUKLUl ARI

295

ok b y k bin ve m esseseler yaparak u n u tu lm a z eserler brakt. D e n iz


ar g iriti i S u d a k (K rn sah ilin d e ) seferi Se lu k lu devletinin karalarda
ve denizlerdeki kudretine gzel bir m isa l tekil eder. K ilik y a E rm e n i kralln taraftan g n d e rd ii o rd u larla sk trd ve kltt. Feth ettii el
blgesine yerletirdii T rk m e n le r bilhare K a ra m a n l B e y li in in

teek

kl ne sebep oldu.

M ogollar k a rsn d a C elled d in H riz m - h n ark h u d u d la rn d a g


r n m e si ve b u havli h k m d a rla rn ita a te alm as siyas faaliyetlerin m e r
kezini ark a kaydrd. Eyyb ve A rtu k lu ittifa k n a kar h a re k e t e d e re k o n la
r m al p , H sn M a n s r (A dyam an), K h ta ve em ik ezek k alelerin i fe th e t
ti. 1128de E rzin can d a ilh ak ed e re k M en g cik ler d e v letin e so n verdi. Bu
srad a S eluklu tb iiy etin i b rak p C elled d in H riz m - h a ita a t ed en T ra b
zon K o m n e n o slar, b u n u n la d a k alm ayarak, S inop ve S am sun lim a n la rn a
baskn y ap tlar. Seluk o rd u su ve d o n a n m a s S a m su n dan ilerleyerek n
yeye k a d a r sah illeri fe th e ttik te n so n ra T ra b z o n a vard. E rz in ca n d an M aka
yolu ile g elen b ak a b ir T rk o rd u su d a k a ra d a n h a re k e te geip R u m larn
p ay itah tn k u a ttla r. iddetli h c m la rn cereyan ettii b ir srad a tu fa n gibi
y a m u r ve sellerin b alam as S eluklu k u v v e tlerin in e k ilm esin e ve h a tt
o rm a n la r iin d e b ir eh zd e ile b irlik te b ir m ik ta r d a e sir v erm ele rin e sebep
oldu. B u n u n la b e ra b e r T rab zo n im p a ra to ru b u esirleri te slim e ttik te n b aka
yllk vergi ve a sk e r y ard m d a g n d e rm e a rtla rn ih tiv a e d en tb iiy et m u
ah ed esin i k a b le m e c b r kald.
S u ltan A lad d in K eykubd M ogollara k ar, din ve rk b a larn h a trla ta
rak ve slm n k ad eri b a k m n d a n iki su lta n n ta rih m e su liy etlerin i beyan
ederek , C elled d in H riz m - h a d o s tlu k ve ittifak te k lifle rin d e b u lu n d u .
Lkin iyi b ir a sk e r ve k t b ir siyaset ad am o lan H rizm su lta n n n lsz
h a re k e tle ri iki h k m d a r a ra sn d a arp m ay m u k a d d e r kld ve 1230da
Y ass- im en de H riz m - h n o rd u s u p e ria n edildi. S u ltan A laddin,
H riz m - h n m tte fik i olan am cazd esi E rz u ru m m eliki C ih n - h da
b e rta ra f e d e re k m e m le k e tin i te k ra r S eluklu lk esin e k att. G rc ista n a
gnderd i i b ir o rd u ile kralieyi t b iiy e tin e so k arak am cas S ley m a n - h n
in tik am n ald. V an gl h avzasn d a E yyublerin e lin d en k u rta rd . B yk
kire frn lar y ak d rp e h ir ve kaleleri ta h k im e ttirm e k s retiy le M ogollara
k ar m d a fa a te d b irle ri alrk en te y an d an d a M ool im p a ra to ru O ktay
K aana d a eli g n d e rd i ve su lh yapt; d ev rin h ibir h k m d a rn a n a sip ol
m ayan b ir itib a rla k a rla n a ra k M ool te h lik e sin i uzak latrd . T rkiye, bylece K eykubd d ev rin d e siyas, k tisad ve m e d e n b ak m lard an en y k sek

296

SELUKLULAR TARH

seviyeye e riti. Bu seb ep le de S u ltan halk a ra sn d a Ulu Keykubd" adiyle


an ld 45.

6. nhitatn Balamas ve M ool stils

K ey kubdn h e n z gen y a ta 1 2 3 7 de, l m ve y erin e ik tid a rsz ve


an o rm a l v asflara sah ip olu II. K e y h u sre v 'in geii bu k u d re tli devletin
sa rslm a sn a b ir b alan g old u . Bu h k m d a r ta h ta karp av u cu n a alan
S dedd in K pek46 ism in d e b ir k im se n in , b y k haylleri iin rakib sayd
m h im d ev let a d am larn b ire r b ire r b e rta ra f e tm e si bu in h ita tta m ad d bir
rol oynar. B u n u n la b e ra b e r d ev letin k a z a n m o ld u u k u d re t yine de devam
etm i; D iy arb ek ir ve T a rsu s fetih leri yaplm , T rab zo n R um , K ilikya E rm eni
krallar, E yyblerin b ir ksm y ine d e S eluklu d ev le tin in tb ileri olarak
k alm lard r. Lkin M ool istils n n d e A n a d o lu ya d o lan T rk m e n le r bir
b u h ra n m ili o lm u ve m sl m a n e y h in d e n ziyde eski b ir T rk am an
(kam) hviy etiy le o rta y a kan Baba sh ak K eyhusrev id re sin e k ar h a re k e t
em rin i v erm i ve k tisad z a r re tle r iin d e b u lu n a n T rk m e n le ri kendi k e
ram e tin e , h a tt p ey g am b erli in e in a n d ra ra k ay ak lan d rm tr. Bu seb e p
ledir, ki Baba sh a k a Baba Resl (F ran sz k ay n ak larn d a Paperissole) d e
niliyord u . G ittik e b y y en Baba h a re k e ti, 1 2 4 0 da, zo rlu k la b a strld k ta n
so n ra b u d e v le tin zaaf a n lalm b u lu n u y o rd u . N itek im M oollar, 1241de,
E rz u ru m u igal ve ta h rip ile b ir y o k lam a y a p tk ta n sonra, 1243de, Baycu
N oyan k u m a n d a s n d a h a re k e t e d en 3 0 .0 0 0 kiilik M ool o rd u su 8 0 .0 0 0 kii
civarnd a b u lu n a n Seluklu o rd u s u n u K se-dada, ciddi bir m u k av e m etle
k arlam ad an , m a l b e tti. Eski k uvvetli d ev let ad am lar ve k u m a n d a n
la rn d a n m a h r m b u lu n a n b u o rd u , b a ta k o rk ak h k m d a rn A n taly a ya
kad ar k am asiyle dald. K ayserin in g sterd i i ciddi m u k a v e m e t de n etice
v erm edi. M o ollar b u e h ri ta h rip , yam a, m h im m ik d ard a d a ahlisin i k a t
le ttile r ve o ra d a n d n d le r. A m asya kad s ile yola kan vezir M hezz ib d d in Ali A n a d o lu n u n p ek ok kale ve a sk erle dolu o ld u u n u m a h re tle
te lk in ed e re k M ool k u m a n d a n n yllk b ir vergi teklifiyle su lh a rz e ttile r.
K seda m a l b iy eti siyas in h ita tn balangcdr. II. K eyhusrevin l m n d e n s o n ra (1246) k k olu y a n n d a d evlet ad am larn n to p la n p
m evki ve ih tira s m c d e le lerin e g irim eleri M oollarn m d ah a lelerin e,

45 Bu h u su sta tafsilt iin bak. O. T uran, "I. Keykubd", A.


46 M .deki II. K eyhusrev m akalem ize baknz.

TRKYE SELUKLULARI

2 97

asker ig allerin e ve ar v ergilerle devleti e z m e le rin e frsat v erd i47. S altan at


m cdeleleri M u 'in e d d in S ley m an n zaferiyle 1261'd e so n a erer. Moollar iyi id re ed en ve o n lara d ay an an bu d ev let adam , bir s k n ve istik
rar devri te sis eder. H a tt bu devir, baz k ay naklarda, M u ineddin Pervane
devri" adiyle an larak 1277 ylna k ad ar s re r. B u n u n la b e ra b e r A nad o lu
T rkleri p u tp e re s t M ool ta h a k k m n d a im a ar b u lm u ve k u rtu lm a
yollarn a ra m tr. F ilhakika M o g o llan ilk d efa m a l b iy ete u ra ta n T rk
M em lkleri su lta n B aybars A n a d o lu ya d v et o lu n m u ; o d a 1277d e K ayse
ri'ye kad ar gelip S eluklu u s lle rin e g re ve m e rsim le T rkiye ta h tn a otu rm u tu r48. Lkin A n a d o lu da kalam ayaca d n c e si ve M ool k o rk u su
S eluklularn B aybars ile salam b ir ibirlii y a p m a larn a im k n verm edi.
B aybarsm s ratle d n n m te a k ip A n a d o lu ya giren lhan A baga,
bu hd ise ile ilgili olarak, b u m e m le k e tte ok in sa n ld rd ve M u in ed d in
Pervneyi d e id am e tti. Bu d ev let a d a m n d a n sonra, S eluklu h n e d an
1308e k a d a r m e v c t o ld u ise de M o ollar S eluklu dev letin i fiilen yktlar;
A n ad o lu yu u m m vlileri ile id re e ttile r ve a sk e r igal a ltn a aldlar. Bayb a rsn gelii ve o n u t k ip ed en b u h ra n d a n faydalanan K aram an oullar da
K onyay igal ve y a m a e ttik te n so n ra o ra d a n a tld lar. M oollarn Seluk
ordusunu ve o n u n la b irlik te ik t id re sin i yk m alar yni mr siste m in b o
zulm as ve a sk e r snfn isiz k alm as d a m e m le k e tte yeni b ir h u z u rsu z lu k
ve syisizlik m ili old u . M ool m liy ecilerin in h alk vergilerle ezm eleri ve
a ra-sra d a M ool v lilerin in isyanlar A n a d o lu d a tim a sa rsn tlara, ticar
faaliyetlerin ve k erv an larn d u ra k la m a sn a , b u seb eple de b ir k tisad ve m e
d en s k ta m il old u . H albuki K se-dad an P erv n en in l m n e kadar
(1 2 4 3-12 7 7 ) siyas b u h ra n la ra ve M oollarn m d ah ale le rin e ra m en , Sel
uklu d ev leti o rd u siy le, id resiy le m e v c t o ld u u gibi k tisad ve m e d e n
y k selite de m h im b ir sa rsn t o lm a m idi. Bu h u su s k ay n ak lard an an la
labilecei gibi b u d ev ird e yaplm b y k in a a t ve b id eler de b u n a d elle t
eder. G erek ten b u d ev ird e m ille tle ra ra s tic re t yollar faaliyetlerine devam
etm i; zira ve sn a istih sald e, ith a l t ve ih ra c a tta esasl b ir de iik lik o l
m am tr. A n a d o lu T rk le rin in K eykubd d ev rin i bir sa ad e t devri o larak
h atrlam a la r ve b t n felk etlerin m e n e in i Baycu yl adiyle K seda
m a l b iy e tin e b a lam alar d o ru o lm ak la b e ra b e r u m m vasflar ile Sel
uklu devri 1 2 7 7 ye k a d a r s rm , bu ta rih te balayan fiil M ool igal ve

47 M .de. II. Keykvus, "IV. Kl A rslan m akalem ize bak.


48 Bak. F. K prl, Baybars, A.

2 9 8

SELUKLULAR TARH

idresi siyas o ld u u k a d a r k tisad ve tim a b u h ra n la ra ve m e d e n s k ta


da sebep o lm u tu r. Bu d ev rin su lta n la r olan 111. K eyhusrev, II. M esd ve
III. K eykubd ik tid a rsz ve M o o llarn leti d u ru m u n d a idiler. Bu devirde
sa lta n a t id d ia sn d a b u lu n a n

II. K eykvusu n

b ir olu Siyvu

(Seluk-

nm e'lerde te z y if o larak Cimri) K aram an llara ve d ieri Kl A rslan d a K asta


m o n u T rk m e n le rin e d ay an arak ta h t eld e e tm ey e v ey a h u t b iz za t T rk m en
beyleri e h z d e le r sy esin d e n f z ve k u d re tle rin i h a lk a ra sn d a a rtrm ay a
alm lar; fak at S eluk lu -lh an l k u v v e tle rin e m a l b o lm u la rd 49. M ool
u m m v lileri a ra sn d a T im r-ta n o y an (1316 -1327) zam an, iyi id resi ve
adaletiyle, n isb b ir h u z r ve s k n u te m sil e tm e k te ve b u seb ep le de o halk
a ra sn d a M ehdi sfatn k azan m b u lu n m a k ta d r. O n u n d a isyan ed e re k
1327de M sra ilticas b u devre n ih y e t v e rm itir. M ool h k im iy eti a ltn d a
S eluklu dev leti y klr ve O rta A n a d o lu lh n le r id resin d e ezilirk en ular
ve d alar tam am iy le T rk m e n le rin elin e gem i b u lu n u y o rd u 50. Bylece
Seluklu d ev leti ve d a h a sonra, 1 3 3 6 da, lh a n h kim iyeti, O rta A n a d o lu da
k erk en u la rd a yeni b ir h ay atiy et do u y o r, b ir ta k m T rk m e n beylikleri
k u ru lu y o rd u . H u k k a n Seluklu su lta n la rn a ve M ool h a n la rn a tb i b u
lu n a n bu beylikler o n lar re sm e n m e tb tan y o r, h ilat, m e n r ve sancak
gibi h k im iy e t sem b o lleri ve gzilik u n v a n la r alyorlard. F ak at b y kleri
a sln d a tam am iy le m sta k il o lan b u b ey lik ler ok defa m e tb la riy le m c d e
le h alin d e b u lu n u r ve d a h a ziyde lh a n lla ra d m a n o lan M sr M em lk
su lta n la rn d a n h k im iy e t ferm an ve y ard m alm aya te e b b s ed erlerdi.
B unlarn en eski ve kuvvetlisi L ren d e h av lisin d e ve E rm en ilere kar
Kilikya ta ra fla rn d a fe tih le r yap an K aram an o u llar beylii idi. 1 2 8 3 de te
ek k le balay an G erm iy an oullar beylii de ta rih ro l itibariyle pek m
h im o lu p G arb A n a d o lu d a k u ru la n A ydn ve S aru h an b ey lik lerin in d e atas
idi. A ydn o u lla n v c d a g etird ik le ri d o n a n m a ile adalar igal etm iler;
B alkanlara ve Y u n a n ista n a istil la r yapp T rk denizcilii ta rih in d e m s
te sn a b ir m ev k k azan m lar; talyan C u m h u riy e tle ri ile de ticar m u a h e d e le r
akdey lem ilerd ir. G ebe T rk ve S eluklu siyas a n an ele rin e gre k u ru la n
bu beylikler de, b t n O rtaa T rk d e v le tle rin d e old u u gibi, m e m le k e t
h n e d a n z a sn n m te re k m al sayld n d an k a rd e ler a ra sn d a ta k sim e
u ray arak p aralan y o rd u . Bu beylikler A n a d o lu n u n feth in i ve T rk le
m esin i ta m a m la rk e n te lif ve te rc m e s retiy le T rk yaz ve ed eb iy at dili ile
b irlik te T rk k lt r n e de ok h iz m e t e tm ile rd ir. K astam o n u hav lisin d e
k u ru la n a n d a r oullar beyliinin de b u h u s u s ta m h im b ir m evkii vardr.
49 O sm an T uran, Trkiye Seluklular hakknda resm vesikalar, A nkara 1958, s. 9-12.
50 A l-O m ar, Meslik l-ebsr, ner. F. Taeschner, Leipzig, 1929, s. 30, 48.

TRKYE SELUKLULARI

2 9 9

dar oullar beyliinin de bu h u s u s ta m h im b ir m evkii vardr. Bu devir


A n ad o lu su al-'Omar ve bn Hatta ta rafn d an ok gzel tasv ir edilm i; beylik
lerin siyas asker, ktisad ve tim a d u ru m la r m ey d an a k o n m u tu r. B unla
rn m erk e z le rin d e v c d a g etird ik le rin cm i, m e d re se, im ret, h a sta h n e ve
sair eserler, o n la rn m e d e n faaliy etlerin in m a d d delili olarak, b u g n e kadar
k alm tr.

7. Anadolunun Trklemesi ve M ool stils

T arih in en k u d re tli ve id d etli istil la rn d a n b irin i tek il e d en M ool is


tils, O rta A sya T rk l ve m e d e n iy e ti iin ar n e tic eler ve A n a d o lu d a da
b ilh assa 1 2 7 7 'd e n so n ra b y k s a rsn tla r v c d a g etirm e sin e m u k ab il bu
lk en in n ih a T rk le m e sin d e m h im b ir m il o lm u tu r. G erek ten M alaz
g irt zaferini m te a k ip A n a d o lu ya n asl sel h a lin d e in san akn o lm u ise
M ool istils n n d e de ayn ekilde T rk m e n k itleleri bu lkeye kayor ve
M ool k ta lin d e n k u rtu lm a y a alyorlard. ada b ir m e llif gebelerin
kalab alk tan A ras k p r s n g eem em i o ld u u n u ,

Trkmenlerin Errn

(K araba)da karnca ve ekirgeler gibi kitleler tekil e tti in i k a y d e d er51. G eni


ovalar ve o tlak lar ile M ugan, T rk m e n le rin y u rd u idi. B ugn T a ta rla r b u ra
sn klak y ap t n d a n T rk m e n le r o ra d a n h ic re t e tm i tir52. Bu T rk m e n lerd en 6 0 .0 0 0 h n e lik b ir g ru p K arahan id re sin d e V alacert (E lekird),
S rm eli ve A ras h av lisin d en A h la ta d o ru ekildi. O rh an id re sin d e bak a
b ir T rk m e n g ru b u d a G rc ista n a g ird ik te n so n ra A n a d o lu ya d o ru ilerle
di. A zad-M sa id re sin d e b u lu n a n 6 0 .0 0 0 h n e lik b ir T rk m e n halk d a bir
m d d e t k lar spir, B ayburt ve P a sin le rde, yazlar d a im al K aradeniz
(jParhar) d a la rn d a geiriyor; G rc ista n a, sk-sk, akn ve ta a rru z lard a b u lu
nuyor; e sir ve g a n im e tle r ile d n y o r; b azan d a ok kayplara u ru y o rla rd 53.
Bu T rk m e n le r d a h a so n ralar B ayburt, E rzin can dan S in o p a ve A y n ta b a
k ad ar h e r taraf istil e ttile r. T rab zo n dalar yine o u n u n yazlk yu rtlar
(yaylas) idi. Bir m d d e t so n ra M eh m ed b e g in id re sin d e b u lu n a n b u T rk
m en le rin , ih tiy a h a lin d e yerli halk yam a etm e le ri dolaysiyle, M u in ed d in
P ervne o n lar M o ollara ikyet e tm i, b u n la r d a D enizli ta ra fla rn a g

51 N esev, Celleddin Mengberti, ner. O. H oudas, s. 159, 223, 225, 226, 229.
52 Zekeriya Kazvin, Asar l-bild, ner. W stenfeld, Leipzig 1848, s. 378.
53 Brosset, I, s. 532-3, 826-8.

3 0 0

SELUKI ULAR TARH

m le rd i54. Bu h avlide by k Uc beyi M eh m ed beg, kardei lyas beg, Dm d Ali beg ve ak rab as Sevin beg id re sin d e b u lu n a n T rk m e n H l g ye
eli g n d erip vergi d em ek , n e z d le rin d e ahna b u lu n d u rm a sn a rz olm ak
ve b u n a m u k ab il k e n d ile rin e ferm an ve san cak v erilm ek s retiy le t b iiy e tle
rin i a rz ettik le ri ve 6 5 9 d a b u h u s u s ta b ir a n la m a yapld h ald e ertesi yl,
1 1 6 2 (6 6 0 )de, M ool ve Seluk o rd u s u b u T rk m e n le ri T alam an ovasnda
v u k b u la n m u h re b e d e b o z g u n a u ra tp M e h m e d beg e sir edilm i; Ali beg
T rk m e n le rin reisli in e g e tirilm itir55. B aba h a re k e tin d e 1243de M alatya
civarnda b u lu n a n G erm iyanl T rk m e n le rin in C im ri isy an n d a a rtk G arb
A n ad o lu h u d u d la rn a v arm o lm as d a T rk m e n g lerinin a rk ta n G arba
do ru ilerleyii b a k m n d a n kayda y n d r56.
M ool is til sn d a n kap A n ad o lu 'y a s n an b u T rk m e n le r b u ra d a da
S eluklu-lhanl d ev letin in tazyikiyle u la rd a ylyor ve b u ra la rd ak i gebe
k esfetin i a rttra ra k B izans to p ra k la rn fe th e balyorlard. N ite k im h e n z
znik R u m d e v le tin in sta n b u l'a n a k lin d e n (1261) nce D enizli b lg esin d e
2 0 0.000, K astam o n u h av lisin d e 10 0 .0 0 0 ve K tah y a-K arah isar a ra sn d a da
3 0 .0 0 0 adr, yni ta k rib e n m ily o n gebe T rk m e n b u lu n d u u n a dair
h a b e rle r57 y alnz G arb A n ad o lu u la rn d a n e k ad ar b ir n f su n yldn
g sterir. Bir B izans m ellifi: Moollar tarafndan pskrtlen Trkmenler vil
yetleri istil ediyor ve Rumlar sktryorlard. Onlar Moollar nnde nasl kadn
gibi kayorlarsa Kumlara kar da kendilerini yle erkeke gsteriyorlard. Bu sebeple
Mool istils onlarn felketine deil saadetine sebep oluyor; kitleler halinde
Paphlagonia ( an k r ve K astam o n u havlisi) dan ve Pamphylia (A ntalya vilyeti)dan akp geliyor ve Bizans arazisini yama ediyorlard58 ifdesiyle bu gleri
gzelce ta sv ir eder. Baka b ir k ro n ik d e B izans'n n asl b ir k n t h alin d e
b u lu n d u u n u ve b u a k m larn n e ek ild e ilerled i in i belirtir: Menderes havza
s yalnz halklar deil hcrelerine yerlemi rahipleri tarafndan da terk edilerek
sszlatrld... Trkler zaferlerinin yemilerini toplayarak mdafaasz yerleri istil
ediyordu. O zaman btn kyllerin, acnacak bir durumda, zmir'e kat grl

54 R ededdn, Mktebt, ner. M uham m ed Saf, Lahor 1948, s.273-278.


55 Aksaray, s. 66, 71; Baybars M ansr, 53b, 55b; Eflk, Mankb al-rifn, ner. T. Yazc,
A nkara 1959. I, s. 485-486; Cl. Cahen, N otes p o u r l'his-toire des T urcom ans, JA
(1951) s. 337.
56 bn Bb, s. 501, 506. 698, 699.
57 bn Said, Corafya, Bibi. N ationale, Ar. 2234, 98a, 98b. 106a.
58
N. G regoras, I, s. 137; P. W ittek, Mentee Beylii, tr. trc. O. . Gkyay, A nkara 1944, s.
16.

TRKYE SELUKLULARI

3 0 1

yordu. Bu izdiham iinde anasn, babasn, karsn-kocasn ve ocuklarm kaybedip


alamayan kimse yoktu... stild znik ve Bursa kaplarna kadar ilerledi"59.
X IIPnc asrn so n la rn a d o ru G arb A n a d o lu 'n u n T rk le m e sin e ait
bu tasv irler y an n d a T rk le rin O rto d o k s rh ip leriy le de a n la ara k R u m b el
d elerin e m u h c irle r y e rle tird ik le rin e d a ir h a b e rle r B izans'n, m a d d old u u
kadar, m an ev b ak m d an d a ne d ereced e b ir s k t iinde o ld u u n u g ste r
m e k te d ir60.
Bu b y k T rk m e n ak n lar sy esin d e XIII ve XIV n c a srla rd a Garb
Anadolu Seluklu Orta Anadolusuna nazaran daha kuvvetli ve kesif bir ekilde Trk
lemitir, ki b u h u s u s O sm an l ta h rir d efterleriy le tafsiltl olarak teyid ed il
m i ve H ristiy a n h alk n ok az kald m ey d an a k m tr61. T rk m e n le r
b u ralard a, B izanslIlarn B alkanlardan n a k le ttik le ri, P eenek ve K u m a n lara da
rastlam la rd . K ilikya E rm en i krall S eluklular, K aram anllar ve h u s siy
le M em l k ler ta ra fn d a n eritild ik e T rk m e n le r de bu blgeyi isk n a devam
ediyorlard. D ah a X IIinci a srd a gebe T rk m e n le rin ve b izzat E rm e n ilerin
id re sin d e ik en bu hav lid e y u rt e d in d ik leri, sk -sk bu blgeye girip k tk
lar h a k k n d a p ek ok k ay t v ardr. X V inci a srd a u k u ro v a y ziyret eden
B. de la B ro q u iere h e r tarafn R am a z a n o u lla rn a tb i T rk m e n le r ta ra fn
dan isk n ed ild i in i g rm t r62.
ark Karadeniz b lg esin e y aylalardan, g eitle rd e n ve H a rt v d isin d en
in en T rk m e n le r m e v c u t o lm ak la b e ra b e r b u havli d a h a ziyde S a m su n dan
itib are n sahili t k ip ed en Ouz epni boyu tarafndan Trkletirilmi; C anik
blg esin e ad n v eren yerli H ristiy a n an kavm i ted ricen k a y b o lm u tu r.
T rk m e n le r 1 3 0 2 de G ire su n a k ad ar ilerlem i ve bir ta k m k k beylikler
k u rm u la rd 63. A n a d o lu da T rk n f su o k a d a r k esfet peyd eylem itir, ki
O sm an lIlarn R u m e liye geileri o ta ra fa d o ru devam l b ir n f s ak n n a
sebep o lm u ve h e rh a ld e B alkanlarda k alan h e n z am an T rk le r de
m sl m a n o larak k a rm ve k ay n am lard r. A n ad o lu n u n T rk lem e si
h a k k n d a d a h a fazla ta fsil ta g irm e d e n bylece S eluklu T rk iy e 'sin in e tn ik
vaziyetine d a ir u m m b ir ta b lo izm i o luyoruz.

59 Pachym eres, tere. C ousin, Histoire du Constantinople, VI, s. 262, 725.


60 Bak. P. W ittek, Mentee Beylii, s. 15, 18, 25, 26.
61 U m m bir fikir iin bak. m er Ltf Barkan, "Tarih dem ografi aratrm alar, TM, X,
s. 11.
62 Voyage dQutremere, ner. Ch. Schefer, Paris 1892, s. 83-86, 94.
63 Resm vesikalar, s. 164-167.

VII.

BLM

S E L U K L U L A R D E V R N D E
T R K -S L M M E D E N Y E T

1. Devletin Siyas Bnyesi ve Karakteri

Seluklu dev leti T rk ve slm m e n e in d e n gelen u n s u r ve m e sse selerin im tizaciyle k u ru lm u b ir im p a ra to rlu k idi. O n u n gze arp an ilk hussiyeti, G k -t rk le rd e ve K arah an llard a b t n b elirtileri ile m ey d an a
kan, eski T rk feodal b n y e sin e sah ip o lu u idi. S eluku n oullar, d a h a b a
b alarn n l m n m te a k ip , en zay f ve b u h ra n l za m a n la rn d a bile, k e n d i
lerine m e n s u p g eb elerin b a n d a z m re le re ay rlm lard. S eluklu im p a
rato rlu u k u ru lu rk e n b u feodal u n s u rla r d a d ev letin b n y esin e d h il oluyor;
d evlet h n e d a n z sn n m te re k m al ve a ris to k ra t d ier T rk m e n beyleri
de, feodal h iy erariy e gre, b ir ta k m idri, a sk er ve siyas h a k la ra sahip
saylyordu. D a n d a n a k a n zaferini m te a k ip d ev let k u ru lu rk e n T u ru l-b eg
eski T rk h k a n y erin e S u ltan olm akla, n an yabgu ve ar-beg d e dhil,
b t n feodal b eyler k e n d isin e t b i b u lu n m a k la b e rab er son ikisi d e k e n d ile
rine ayrlan lk e le rd e m sta k il o larak dev leti fiilen e ta k sim etm ilerd i.
T u ru l-b eg d a h a b a lan g tan b eri m ekeziyeti d ev let v c d a g e tirm e k iin
ok g ay retler s a rf e tm iti; b ra h im Y nal, K u talm ve E l-basan gibi Sel
u k u n to ru n la r olan eh zd elere b ir h k im iy e t sahas b ra k m a m t. B u
n u n la b erab er, k able h a lin d e iken ya icab, h u k k a n reisleri b u lu n a n a m
calar n an yabgu ile, d ev letin k u ru lu u n d a ve a sk er zaferlerde b irinci d e
recede ro l o lan a r-b eg i h k m ra n lk h a k la rn d an m a h r m e tm e k kolay
ve do ru deildi.
S eluklu d ev leti b u sebeple d a h a k u ru lu u n d a e ayrlm ; ar-beg
ve nan yabgu k en d i lk e le rin d e T u ru l-b e g d e n so n ra ken d i ad larn h u t
b elerde o k u tu y o r; n a m la rn a sikke b astry o r; k ap larn d a n b e t (nevbet) al
dryor; b a la rn d a etr (h k m d a rlk alm eti o lu p asln d a T rk e adr) ta
yor; k e n d ile rin e m a h s s h k m e t id resi ve o rd u la ra sah ip b u lu n u y o r ve
b u s re d e fiil ve h u k k b t n h k im iy e t h ak larn ellerin d e tu tu y o rla rd .
T u ru l-b e g d e n b eri m erk eziy eti b ir d ev let m ak in esi k u rm a k g ayretleri feo
dal b eylerin m u k a v e m e tle ri ve isyanlar ile k arlam idi. Bu seb ep le feodal

3 0 6

SELUKLULAR TARH

a n a n e n in dayana olan T rk m e n beyleri a risto k ra sisin in n fu zu tedricen


krlm ; y erlerin e k lelik ten y etien T rk e m irle ri k u m a n d a n lk ve vliliklere yk seltilm i; T u ru l-b eg ile a r-b eg e aid m iras A lp A rsla n a in tik al
ed erek n an y ab g u n u n h k im iy e tin e n ih y e t verilm i; im p a ra to rlu u n b ir
lii k u ru lm u ve o n la ra aid h k im iy e t h ak lar d a d a h a kim seye b ah ed ilm e m i tir1. Lkin B yk S eluklu su lta n la rn n cid d m c d elelerin e ra m en
devleti h n e d a n z sn n m te re k m al k ab l e d en T rk siyas h u k u k u n u n
k u d re tin i ykm ak, s a lta n a t u s l n d e itirm e k m m k n o lm a d n d an h er
su lta n n l m b ir ta h t kavgasna, m cd ele veya p aralan m ay a frsa t v eri
yordu. O sm a n lla r m s te s n o lm ak zere, az ok b t n T rk d e v letlerin d e
ve k k A n ad o lu b ey lerin d e b ile d e v le tin h n e d a n z sn n m te re k m al
olm as h u k k u n u n devam , b u a n a n e n in n e k a d ar k u d re tli o ld u u n u g s
te rm itir. S u lta n la rn h a y a tla rn d a ta h t v rislerin i tyin m ak sad iy le veliahd
g sterm e le ri bile d u ru m u d e itire m iy o r ve o n u n irdesi h u k k b ir m e sn e t
olam yo rd u .
H k an (kaan) ve im p a ra to r karl k u lla n la n Sultan2 un v an bu m
ny S elu k lu lar ile b irlik te k a z a n m ise d e b u en y k sek o to rite ile dahi
S eluklu su lta n la r h ib ir z am an Ssn, B izans ve h a tt G azne h k m
d arlar gibi m u tla k su ltay te m sil e tm e m ile r; m elikler, beyler ve em irle r
ze rin d e an cak b ir d erece farkiyle en y k se k m a k a m a sah ip b u lu n m u la r ve
eski T rk ka an lar d u ru m u n d a k alm lard . M erkeziyeti gay retlerle T rk
m en beyleri y erin e geen k le e m irle r d e yine b u feodal esasla ra gre m evki
alm lard . H n e d a n a m e n s u p e h z d e le r m sta k il devlet k u rm a k ta veya
sa ltan a t ele g eirm ek te n e k a d a r h a k sahibi idiyse, o n a m e n su p T rk m e n
bey ve ask eri de b u u u rd a m cd eley e g irim e k te k e n d ilerin i o ekilde
vazifeli sayyorlard. S elu k u n oullar ve to ru n la r h k im iy et d v asn a g iri
tike b u n la ra tb i bey ve b oylar d a s o n u n a k a d a r k e n d ile rin e sad ak at g s
te rm i ve m cd ele y ap m lard . Seluk ve G azne su ltan lar; T rk ista n hkan lar ile d i e r t b ile rin d ereceleri y kseldii ve bu seb ep le de S an carn
h e p sin in s t n d e m e tb b ir m evkide b u lu n a ra k En Byk Sultan (Sultan ulA zm ) u n v a n n ve m a k a m n k azan d z a m a n d a da bu en y k sek o to rite
yine m u tla k h k m d a r h v iy etin i k a z a n m a m tr. S ert k aid elere gre k u
ru lm u O rtaa A v ru p a feo d alitesi cem iy et n izm iin n e k ad ar u y u tu ru c u
o lm u ise Seluk feodalizm i de o d erece siyas b u h ra n la ra seb eb iy et v er
m itir. B u n u n la b e ra b e r b erik isi k u d re tli ah siy etlerin d ev letin b an a ge-

' Bak. II, 2.


" M , "S ultan m addesine bak.

2 .

SELUKLUI AR DEVRND IlJKK SI AM M ID I NYI II

3 0 7

m ein e im k n veriyordu. N itek im Seluk d e v le tin in k u d re ti T u ru l-b eg , Alp


A rslan, M elik-h, N iz m l-m lk ve Sancar gibi b yk a h siy e tle rle m m
kn o lm u , o n la rn l m leri ile im p a ra to rlu u n sarslm as ve yklm as d a
bu feodal b n y e ile k o lay lam tr. Bu m n s e b e tle S eluklu feo d alizm inin
sadece siyas o lu p tim a b ir m h iy e t a rz e tm e d i in i de h atrlatm aly z. Sul
tan S ancarn m s te s n a a h siy e tin e ve k u d re tin e ra m e n M elik -h n l
m n d e n so n ra h u s le gelen siyas b u h ra n o n u n z a m a n n d a d a te sirin i g s
term itir. Bylece B yk Seluklu im p a ra to rlu u k u ru lu u n d a n M elik -h n
l m n e k ad ar (1 0 4 0 -1 0 9 2 ) Y kseli ve A z a m e t devrini, S ancarn l m n e
kadar (10 9 2 -1 1 5 7 ) D u ra k la m a ve II. T u ru lu n l m n e k a d ar d a (11571194) nkraz devrini yaayarak ta rih e in tik a l e tm itir. B u n u n la b e ra b e r bu
inkraz sadece B yk S eluklu h n e d a n m a a it o lu p o n u n y erine geen atabegler ve s u lta n la r o n u n ad am lar, em irleri, ask erleri, m e sse se ve a n aneleriyle v c u t b u lu y o r ve fiiliy atta S eluklu devri d evam ediyor; T rk iy e Sel
uklular ise am c a z d e le rin in y k ln d an so n ra y kseli d ev rin e girm i
bu lu n u y o rd u .
S eluklu d e v le tin in k u ru lu u n d a n so n ra eriatn ve slm b irli in in m
nevi reisi (Emr l-M minn) o larak k a b l etti i halfe y an n d a b ir d e su lta n
m eydana k m ve y k sek h k im iy e t b u iki m a k a m a ra sn d a ta k sim o lu n
m u tu r. F ilh ak ik a d in ileri halfeye, d n y a ileri d e su lta n a in tik al e tm itir.
Bylece d in ve m n ev i b a k m d a n su lta n n asl halfeye bal idiyse siyas
b ak m d an ayn ek ild e halfe de s u lta n a bal b u lu n u y o rd u . Bu seb ep le su l
ta n a t b i em r, m e lik ve h k m d a rla ra siyas h k im iy et ferm an lar, tem lik
m en rle ri halfe ile S u lta n n m te re k tefviz ve ta sd ik leri ile b irlik te c ere
yan ed iy o rd u . eriatn , d in ve d n y a ilerin d e, m sl m a n la rn ba tand
halfenin y an n d a, su lta n n m ey d an a km asiyle, slm siyas h u k k u n d a b ir
deiiklik h u s le geliyor ve iki o to rite k u ru lm u o luyordu. Bu, yalnz siyas
hk im iy etin v erilm esi veya ta n n m a s n d a deil, am a ta b e g i Tc l-m l k
Brin in sah ip siz k alan arzin in sa tlm a s iin e r b ir m saa d e elde ed eb il
m ek iin h e m halfe ve h e m de su lta n M a h m u d d an b ir vesika alm as (bak.
s. 248) h d ise sin d e g r ld zere, u m m h u k u k sa h asn d a d a k en d in i
g ste rm itir. Bylece halifelik k m e k te o lan m evkiini S eluklular syesinde
k u rta rd k ta n b a k a m n e v i o to rite sin i de b t n slm d n y asn a h k im kl
yor; su lta n d a h il fe t m ak am iy le siyas k u d re tin e yeni b ir d e ste k elde e d i
yordu. S eluklu su lta n la rn a v erilen Kasm emr l-Mm inn (H alfenin
orta) u n v an d a b u i tira k te n d o u y o rd u . Seluklu h n ed an , m u a h h a r
O sm an l h n e d a n gibi, m en ei, slm iy ete h iz m e tleri ve bu sfatlar dolaysiyle, T rk -sl m d n y a sn d a k u d sy e t kazanm ; asrlarca sa lta n a tn Sel

3 0 8

SELUKLULAR TARH

uklu so y u n a aidiyeti h ib ir te re d d t ve m n a k a a m ev zu u o lm am ve B
yk S elu k u larn in k ra z n d a n so n ra d a T rk iy e S eluklu h n e d a m bu k u d s
m evkiin i m u h a fa z a e tm itir. A b b a s halfeleri, siyas b u h ra n d a n faydalana
rak, m a d d o to rite le rin i k u rm a y a a ltk la r zam an la rd a, zay f S eluklu su l
tan la r bile y ine s u lta n lk h u k k u n u k o ru m a k ta (bak. V, 8) ok titiz dav
ra n m la r ve halfeyi d in ile r d n a k m am ay a zo rla m lard . B uveyhliler
z a m a n n d a ise h alfen in h e m m a d d ve h e m d e m an e v k u d re ti k alm am ve
d aralm t.

2. Asker ve dar Messeseler

S elu k lu larn T rk -slm u n su rla r b irle tirm e k s retiy le k u rd u k la r ye


ni m e sse se le r a ra sn d a asker ikt siste m i en m h im m in i tek il eder. G er
ek ten Seluk devleti, d a h a k u ru lu d e v resin d e, gebe feo d alizm in e gre,
h k im iy e t sa h a la rn a ay rlrk en b u ta k sim in ikt stlah iy le ifde edilm esi
T rk ve slm u n su rla rn n b u m e ss e s e n in d o u u n d a nasl im tiza eyledi
ini aka m ey d an a k o y m ak tad r. G erek ten slm d n y a sn a a it b u lu n a n
ik t u s l S elu k lu lar d ev rin d e T rk a sk e r ve id r feo alizm in e gre
tam am iy le yeni b ir m ah iy et alm t. S elu k lu lar ask e rlerin i im p a ra to rlu u n
h e r ta ra fn a d a ta ra k to p ra k v erg ilerin e (ml-i hakk) bal b ir o rd u v c d a
g e tirirk e n d ev letin te m e lin i te k il e d e n b ir k sm T rk m e n le rin geim lerini
te m in ed iy o r ve m e m le k e tin im rn a ve id re sin e de yeni b ir im k n b u lu y o r
lard. G erek ten , b u yeni m e sse se y e gre. k tlar b a b ad a n ev ldna intikal
e tm e k te ve istih s lin a rtm a s n isb e tin d e g elirlerin in de artaca iin ik t
sah ip lerin i m e m le k e tin im rn a tev ik ey lem ek te idi. kt sah ip leri vilyet
lerde d ev letin m e m u ru d u ru m u n d a o ld u k la rn d a n m erk e z h k m e tin m u
rak ab e ve te ftile ri dolaysiyle h a lk ta n k a n u n u n tyin etti i v erg ilerd en b a
ka b ir ta le p te b u lu n a m a z la rd . Bylece k ay n ak larn te sisin i S elu k lu lara ve
h u s siy le b y k vezir N izm l-m lk e a tfe ttik le ri b u a sk er ik t la r syesinde S eluklu dev leti m aa d e m e d e n b y k b ir o rd u y u b eslem e k te; m h im
b ir T rk m e n n f s u n u to p ra a ve d ev lete balayarak isk n e tm e k te ve is tih
salin a rtm a sn a , h a lk ile h k m e t a ra sn d a yeni ask er ve id r b ir kadroya
d a sah ip b u lu n m a k ta idi. K aynaklar b u ik tlarn dev let ve m e m le k e t iin
h iz m e t ve faydalarn b e lirtirk e n b u n la rn eski devir ik t la rn d a n farkl o ld u
u n u ve b u seb ep le b ir y en ilik g e tird ik le rin i de k ay dederler. F ilh ak ik a kay
n ak la ra gre, S eluklular, k u ru ld u u blge dolaysiyle, G azne d ev leti te k il
tn d a n b iro k ik tib a sla rd a b u lu n m a k la b e ra b e r G azn elilerd e ve Buveyhlile rde a sk e rle re ik t deil m aa verilird i. B uveyhliler devleti T rk askerle-

SELUKl Ul AR DEVRNDE TRK SI AM MI III NVI 11

3 0 9

rinc Enaa verm ekte1 glk ektii iin bazan o n u n k arl n d a k u m a n d a n


lar vilyetlerin verg ilerin i kendi h e sa p la rn a to p lam ay a m e m u r e d e r ve bu
s retle yllk olarak ik t ederdi. Bu d ev re a it bu ik t la r bu hviyetiyle a sk e r
lerin to p ra a bal b u lu n d u k la r S eluklu ik t n d a n ok farkl o lu p h a k ik a tte
bir iltizam (m ukata'a) u s l n d e n ib a re tti. Bu seb ep le halk ile ilgisi ve m e n
faat birlii o lm ay an ve m m k n m e rte b e fazla m al top lay an k u m a n d a n veya
ask e rle r v ily etlerin h a ra p o lm a sn a ve h a lk n ez ilm esin e m il o lu y o rlard , ki
kaynaklar S eluklu a sk er ik t n n h iz m e t ve fay d alarndan b a h se d e rle rk en
eski devrin b u h v iy eti tay an ik t la rn n z a ra rlarm d a b elirtirler.
T rk m e n b ey lerin e, m e n su p la r (ask erleri) ile b irlik te o tu ru p , devlete
h izm e t edecek leri b u ik t la r v e rilirk e n b u v sta ile d ev le tin feodal b n y esi
de yalnz y k se k seviyede b ir h k im iy e t e sa sn a deil b t n m em le k e tle re
yaylm o lu y o rd u . G erek ten S eluklu s u lta n la rn n m erkeziyeti b ir devlet
k u rm a g ay retleri sadece y k sek m a k a m la ra y n elm i ve T rk m e n b ey lerin in
n f z u n u k rm a ve O u z a risto k ra sisi y erin e T rk kle siste m in i y erle
tirm e te e b b sle rin e ra m en b u feodal b n y e d e kkl b ir d eiiklik o lm a
m tr. Z ira k e n d ile rin e geni v ily etler v erilen ve o u n u n m e n e i kle olan
em irle r ik tlar d h ilin d e m aiy e tle rin d e k i ok d efa 1.000 svari a sk e rin s
t n d e b ir k u v v etle k k b ir h k m d a r gibiydiler. Byk ik t (tim a r)a m
saade etm e y e n T rk iy e S e lu k lu larn d an ve O sm a n lla rd ak in d en farkl ola
rak da b u ik t sah ip leri m aiy etlerin d ek i a sk e rle rin yalnz m iri deil ayn
za m an d a h k im ve efen d ileri b u lu n u y o rla rd . B azan d a id a ri ve adl geni
selh iyetlerle m u h ta r b ir d u ru m d a idiler. H a tt ilk devirde bu lk e lerd e
bazan ik t sah ip leri de n a m la rn a p a ra b a strm a k , h u tb e o k u tm a k ve kap la
rn d a n b e t ald rm ak s retiy le feodal b n y en in b t n h u s siy e tle ri tecelli
ediyordu . H alb u k i T rk iy e de b y k ve feodal m a h iy e tte ik tla ra m sa a d e
ed ilm iti. Z ira vilyet ask e rle ri b a n d a b u lu n a n s-ba(ser-leker) 1ar o vilye
tin ve a sk e rle rin in sah ib i ve efen d isi deil sdece m irleri idiler. E skiden
ikt tefvizleri h alfen in h u k k u n d a n idi ve B uveyhler A bbasleri siyas ik ti
d ard an m a h r m b ir glge h a lin e g etird ik leri zam a n lard a bile b u h ak larn
k ullanyo rlard . F ak at S elu k lu lar z a m a n n d a ik t ileri tam am iy le su lta n n
h u k k u n a a it ve d n y ev sayldndan h alfelerin tevfz ve tasd ik le ri bahis
m evzuu deildi. H a tt h alfeler bile s u lta n la rn verdikleri ik t la r ile geini
yorlard. Y alnz siyas h k im iy e t b ah is m ev zu u o lu n ca m elik lik ve e m irlik
m e n rla r halfe ve s u lta n la rn m te re k tevfzine bal idi. Bu feodal h v i
y etleri dolaysiyle b y k ik t la rd a kaz ileri d ev letin ba k a d sn n e m r ve
m u ra k a b e sin d e o lm ak la b e ra b e r eriat d dvalar, p a y ita h tta su lta n gibi
ik t sah ip le rin e bal Dvn-i mezlim (Dr al-adl) m e sse se sin d e g r l

3 1 0

SELUKLULAR TARH

yordu. k t la ra ve ask erlere m te a llik ilere bak an bu id ri h k im lere Hrizm - h la r ve M oollar d ev rin d e T rk e, sra ile, Yolak ve Yarguc ad verili
yordu. X IIinci a sr b a la rn d a n b eri K arah an llard a, S elu k lu lard a ve d ah a
so nraki d ev letlerd e m ey d an a k an Ordu kadl (Kad al-askir) bu T rk
m e sse se sin in slm b ir ekil a lm a sn d a n b a k a b irey g z k m y o r3.
B yk S elu k lu lard a, en k u d re tli z a m a n la rd a 4 0 0 .0 0 0 (T rkiye S eluk
lu larn d a 100.000) kiiye bli o lan T rk o rd u s u (m erkez kuvveti 46.000,
T rk iy ede 12.000) b u feodal e sa sla ra g re im p a ra to rlu k lk e le rin e dalm
b u lu n u y o rd u . S eluklular, eski d e v irle rd e n farkl olarak, m e m le k e tin m en fa
a tlerin i h e n k le tire n b ir ik t id resi sy esin d e k u d re tli b ir ask er ve id ri
te k il ta sah ip o lm u la rd . L kin d e v le tin u m m feodal b n y e sin e uygun
olan bu b y k ik t la rn sah ip leri zay f z a m a n la rd a ta h t kavgalarna, ehzd elerin m c d e le lerin e k a rm a k la veya k en d i h k im iy etle rin i k u rm a y a u
ra m a k la siyas b u h ra n ve p a r a la n m ala ra seb eb iy et veriyorlard. M elik h ta n so n ra balay an b y k m c d e le lerd e b u h u su s briz b ir ekilde k e n
dini gsterir.

3. Atabeglik ve Hatunlarn Siyas Rol

S elu k lu larla b irlik te slm d n y a sn a gelen ve o n lard a n G aznelilere,


G rc lere ve d a h a so n rak i d ev letlere in tik a l e d en m e sse se le rd e n biri de
Atabeglik m e sse se si idi. D evlet h n e d a n m e n s u p la rn n m te re k m al ol
d u u n d a n e h z d e le r d a h a k k y alard a ey letlere M elik o larak g n d e
riliyor; k e n d ile rin i y e titirm e k ve ile rin i id re e tm e k ze re o n la ra b ire r A tabeg ty in ed iliy o rd u . eh zd eler b y d k te n so n ra d a o n larn veziri, k u
m an d an veya m s te a r o larak k alan b u A ta b e g ler4 e h z d ele rin dev let adam o larak y e tim e le rin d e n e k ad ar faydal o lm u larsa o n lar su lta n l a
veya h k im iy e tle rin i g en iletm ey e k k rtm a k ve o syede kendi m evkilerini
y k se ltm e k m ak sad iy le seb eb iy et v erd ik leri s a rsn tla r dolaysiyle de o d e re
ce zararl o lm u la rd . A ta-b eg ler e h z d e le re k zlarn v erm ek veya o n larn
d u l analariy le e v len m ek s retiy le de k u d re tle rin i arttry o r; fiil h k im iy eti
ellerin e alyor ve im p a ra to rlu u n sarslm asiy le de m sta k il d ev le tle r k u ru
yorlard. A tab eg lik m e sse se sin in b u te k m l icab T u -tek in ta rafn d an
am A tab eg leri veya B rililer (1104 -1 1 5 4 ), m d ed d in Z e n g n in k u rd u u
M usul ve H alep A ta-b eg leri (1 1 2 7 -1 2 3 3 ), A zerbaycan A ta-begleri veya l-

1 Bak. O sm an T uran, "kt, M , VI, s. 940-950.


4 Bak. F. K prl, "A ta, A.

SELUKLULAR DEVRND I (RK SI AM MI III NVI 11

3 1 1

d en izliler (1 1 4 6 -1 2 2 5 ), l-ars Ala bcgleri veya S alg u rlu lar (11 9 4 -1 2 8 6 ) vesair
ta rih te m h im m evkii o lan d ev le tle r te e k k l e tm itir. T rk iy e S eluklular
devleti feodal b ir bnyeye sa h ip o lm ad iin A ta-beglik b u ra d a d a h a farkl
bir tek m l tk ip e tm i'' ve M em l k lerd e de, m e n e in d e k i ask er vazifesi
m n seb etiy le, o rd u k u m an d an (Atabek al-askir) o lm u ; o ra d a ve O s
m anlIlard a b u m e sse se de atab eg y erin e sad ece lala" ad, m n s ile devam
etm itir.
Seluk im p a ra to rlu u n d a h t n la rn ro l ve h u su siy le M elik -h n zev
cesi T erk en H a tu n u n siyas ih tira sla r d a d e v le tin p arala n m as m illeri
arasn d a b u lu n m a k ta d r. Eski T rk h u k k u n d a k ad n ok y k sek b ir m evkie
ve baz siyas h a k la ra sah ip ti. G k -t rk k itb eleri: "Trk Tanrs Trk milleti
yok olmasn diye b ab am l-teri K aan ile a n a m l-bilge H a tu n u g n d e rd i
ifdesiyle k a d n n y k sek m ev k iin i m ey d an a k o y ar6. slm iy etin k ab l n e ,
K arahanl ve S eluklu h k m d a rla rn n im an l m sl m a n o lm a la rn a ra
m en kad n h u k k u n d a h ib ir d e iik lik o lm am ; k a d n larn siyas rolleri,
tim a ve h u k u k m ev k ileri asrlarca d ev am e tm itir. N itek im gebe h ayat
ve d n c e le rin i en gzel b ir s re tte a k s e ttire n Dede Korkut kitab, XVinci
asrd a da, erk ek -k ad n yaay ve m n s e b e tle rin d e m h im b ir fark
g sterm ez. T rk le rd e k ad n n h u k k ve itim ai d u ru m u n a d a ir ta rih kay
n ak lard a ve etn o g ra fk e serlerd e bol m alzem e v ardr. N izm l-m lk e gre
A cem h k m d a rla r z a m a n n d a k a d n la rn d ev let ilerin d e b ir te siri o l
m azd. T rk is ta n H an lar b t n d ev let ile rin d e h t n la rla m v e re e d e r ye
o n larn fik irlerin i d i e rle rin e s t n tu ta rla rd . T rk m e n (Seluk) pd ih lar
d a bu yolda g itm ile rd ir. Bu seb ep le v ezirler h a tu n la r m e m n n e tm e li
d irle r7. Seluk h a tu n la r a ra sn d a T u ru l b e g in zevcesi A ltu n -can , A lp A rsla n n h e m ire si ve E l-b a sa n n k ars G evher, M elik -h n zevcesi m e h r
T erken, M eh m ed T a p a rn zevcesi G ev h er ve Yeryz melikesi" u n v ann
tayan S u lta n S an carn h tu n u T e rk e n 8 b u n la rn m e h rla r o lu p k e n d i
lerin e a it b y k ik tlara, dvn te k il tn a ve ask erlere sahip idiler. F akat y u
k ard a b a h se tti im iz z e re 9 b u n la r a ra sn d a M elik -h n zevcesi K arahanl
T erk en H t n d e v le tin urad b u h ra n d a birin ci d ereced e m il o lm u tu .
K arah an llara a it o lan T erk en u n v a n n n a sln d a bir isim olm ayp m elik e

5 Bak. O sm an T uran, Seluk vakfiyeleri, Belleten, XLV (1948), s. 36.


6 W. T hom sen, M oolistan T rke kitbeler, TM, III, s. 100.
7 N izm l-m lk, Vasy, 71b. T rklerde kadn h u k u k u ve kadnlarn siyas ve tima
rolleri hakknda tafsilt iin bak. Trk Cihan hkimiyeti mefkuresi tarihi, I, s. 126-133.
8 bn Funduk, s. 250, 269.
9 Bak, V, 1.

3 1 2

SELUKLULAR TARH

(p ren ses) m n sn d a ve bu telffu zd a o ld u u a rtk isb a t ed ilm i ve ilim lem in ce de k ab l o lu n m u tu r 10. H riz m - h A lad d in M e h m ed in an as T e r
ken H t n ise, m e n su p o ld u u K pak-K angl k ab ilelerin e d ay anarak, o lu n a
kar siyas b ir rak ip v aziy etin d e idi. ran l ve A rap larn zih n iy e tin e aykr
d e n b u d u ru m k a rsn d a N izm l-m lk e se rin d e k a d n la rn d ev let ve
h k m d a rla rn ile rin e m d a h a le le rin in te h lik e le rin e ih tiy atl b ir dil ve bol
hikyelerle ia re t e d e r11. Feodal b n y e y a n n d a h t n la rn d a d ev letin p ara
la n m a sn d a m h im b ir ro l o lm u tu r.

4. Seluklu Devrinde Din ve Mezhepler

S eluklular, A frika d n d a, b t n slm d n y a sn a ve fe th e d ile n A n a d o


lu'ya h k im o larak siyas birlii k u rd u la r. T esis ed ilen m ed resele r, k t p
han eler, zviyeler ve b u n lara, m e n s u p la rn a yaplan vakflar sy esin d e bir
ilim ve k lt r o rd u s u d a v c d a g e tire re k a sk er ve siyas k u d re tle rin i y k
selttiler; slm n ve k en d i d e v le tle rin in i ve d d m a n la rn b e rta ra f e t
tiler. B u n u n la b e ra b e r m frit i'lerle S n n le r a ra sn d a o ld u u gibi S n n
m e z h e p le r a ra sn d a d a baz g erg in lik ler d evam e tm itir. T u ru l-b eg 'in za
m a n n d a veziri 'A m d l-m lk , s u lta n n m e z h e p le r arasn d ak i felsef esaslara
yabanc b u lu n m a s n d a n faydalanarak, E 'arler'e kar, d ah a ziyde siyas
rak ip lerin i b e rta ra f e tm e k gayesiyle, g iriti i m cd ele o n u n azli ve N izm
l-m lk ' n y erin e gelii ile n ih y e t b u ld u 12. F ak at b ir m d d e t so n ra d a ger
ginlik E 'arler ve H an b eller a ra sn d a d ev am e tm itir.
F ilh ak ik a im am K uayr'nin olu E b N asr, 1 0 7 7 (4 6 9 )'d e H ac'dan d
n e rk e n B adad'a urayp N izm iye'de v aazlar veriyor; E 'arlerin s t n l
n , H a n b e lle rin d a r d n c e le rin i ve te c sim e v ard klarn izah ediyor;
Y ahudilerin , m a d d m e n fa a t m u k a b ilin d e de olsa, slm olm alarn m e m n n iy etle k arly o rd u . Bu te n k itle re d ay an am ay an m u ta a ssb H an b eller bu
Y ahudi m h te d ile ri rvetin m slm am diye alay m evzu yapyor ve E'arlere sald rp ad a m ld r y o rlard . V aziyeti re n e n N izm l-m lk N izm iye m d e rrisi E b sh ak iraz'ye m e k tu p yazarak su lta n n ve k e n d isin in bir
m ezh e b i h im y e ve m e z h e b le r aras b ir tefrik siyaseti g tm ed ik le rin i, N izm iye'nin sadece ilm in k o ru n m a s ve y k selm esi gayesiyle aldn, A h m ed
bin H a n b e l'in de im a m la r a ra sn d a b u lu n d u u n u h a trla tt ve b u m n

10 Bak. O sm an T uran, "T erken unvan hak k n d a, Trk Hukuk Tarihi dergisi, A nkara 1944,
I, s. 67-73.
!l Siyset-nme, s. 156-164.
12 Bak. M. erefeddin, Seluklular devrinde M ezhib", TM, I, 101-106.

SELUKLULAR DEVRNDE 1RK SI M MI III NYI l

3 1 3

seb e tle de H alfenin veziri Eahr d-devle, 1078'de, azledildi. Bu d u ru m kar


sn d a b t n vizler d v n d a to p la n a ra k v aazlarn d a usl ve m ez h ep le re
g iriilm em esi k a ra rla trld ve 108()'de bu h u s u s b ir d isip lin e a ln d 13. M ezheb ih tilflarn n b u lu n d u u baka y erlerd e ve m e se l E ster b d 'd a d a kadn
izni o lm ad k a k im se n in vaazna m sa a d e ed ilm iy o r ve bylece dev let m ez
hep m cd elelerin i n l y o rd u 14.
1082 (475) y ln d a M a rip d en gelen, m e z h ep itibariyle d e afi ve
E ar olan, E b lk asm el-Bekr, N izm l-m lk ta ra fn d a n k e n d isin e m aa
balanarak B adada g n d erild i. O, v aazlarn d a A h m e d bin H a n b e li m ed h ,
fakat H an b elleri zem ed iy o rd u . Bu d a H an b elleri k k rtm ve kad A b d u l
lah D am g an n in evi b ir ilm m n a k a a e s n a sn d a b aslm ve k itap lar ya
m a ed ilm itir. Bu gerginliin devam dolaysiyle H alfe, E b sh ak irz ile
Eb Bekir ayi M elik -h a g n d erd i. Bu b y k ah siy etler h e r getikleri
beldede t z im le k arlan y o r ve te b e rr k e n rik b la rn a el s r y o rlard . Sul
tan M elik-h ve veziri N izm l-m lk h u z ru n d a o n larla m am l-H arem eyn E b u l-M al C veyn a ra sn d a cereyan e d en m z k e re ve m n zaralard an so n ra b t n fikir ve iste k le ri k ab u l edildi. N izm iy ede E arlik
h a k k n d a v aazlarn a m sa a d e edildi ve b ir h d ise n in n le n m e si iin d e m e d
resen in k a p la rn a Trk muhafzlar k o n d u 15. Bylece devlet, tim a n iz m ile
b irlik te fikir ve d in h rriy e tin i te m in e alyordu.
S elu k lu lar S n n m e z h e p le r a ra sn d a o ld u u gibi m te d il ilere kar
d a bir tefrik siyaseti tk ip etm iy o r; seyyidleri, erifleri h im y esin d e b u lu n
d u ru y o r; alevlere h a n e k h ve h a tt m e d re se le r in ediyorlard. Bylece
H alfelere k fre tm e y e n m u te d il iler, A lev b ir m ellifin ifdesiyle, C ih
n a h k im G azi T rk le r sy esin d e ta m b ir h rriy e t ve him yeye m az h a r
idiler. Bu d evirde, Suriye, H alep, Kfe, K um , K an, M azandaran, T ab eristan, G rg n , D e h ista n ve h a tt S n n h il fe t m erkezi Badad ile rin kesfet tekil e ttik le ri y erler idi. S eluklu su lta n la r ve beyleri b y k i im a m
larn n t rb e le rin i ziy ret ve in ediyorlar; yn ve m e r sim le rin d e b u lu
n u y o rlard . Bu m te d il iler ile d i er m e z h e p le r ara sn d a da, ara-sra, ger
ginlik ve m c d e le ler ba g steriyor; fak at b u k adar tim a ve siyas nizm
iin b ir m esele te k il e tm iy o rd u . 1165 (5 6 0 )de i A bd l-C ell K azvin ta ra

13 bn l-Cevz, VIII, s. 305, 307, 312, 326; bn l-Esr, X, s, 36, 37.


14 Atabet l-ketebe, s. 52.
13 bn ul-Cevz, IX, s. 3-4; bn l-Esr, X. s. 42-43; m adeddn, s. 52; George M akdis, bn
Aql, D am as 1963, s. 351-374.

3 1 4

SELUKLULAR TARH

fndan yazlan Kitab un-Nakz adl e se r bu h u s u s ta ok m h im yeni m alzem e


v e rm e k te d ir16.
M frit i ve B tn faaliyetleri b u m te d il ile r a ra sn d a te s ir icr ed i
yor ve chil h alk ifal ediliyordu. M sr F tm le rin in g n d erd i i d veya
p ro p ag an d aclar ifsd ve k k rtm a g a y re tle rin d en geri k alm yorlard. M elikh A rtu k beyi, 1 0 7 8de, B ah rey n e g n d e re re k o ra d a k k lem i b u lu n a n ve
Ssn ra n d a M azd ek in fik irlerin e gre k o m n is t b ir id re k u ra n Karmatler te n k il e tm i ti17. Fakat b u m u h it y ine de B tn faaliy etlerin e elverili
idi. M srd an gelen b ir k im se B asra ta ra fla rn d a K arm at zem in i ze rin d e
Mehdlik iddiasiyle m ey d an a k m ve 1 0 .0 0 0 kiilik b ir k u vvet tek il ederek
1090 (483) se n e sin d e B asra e h rin i y am a e tm i ve y an g n a v erm iti.
slm n ilk v a k f k t p h a n e s i b u y a n g n d a yok o lm u; M elik -h n y a p tr
m o ld u u su te sisle ri ve k an allar d a ta h rip ed ilm iti. Badad a h n e si Gev
h e r A yin sileri tem izled i; yalanc M e h d yi M elik -h a g n d erd i ve Bad a d d a h a lk n h a k a re tle ri a ra sn d a a s ld 18.
B adadda, 1081 (4 7 3 )de, b aslan gizli b ir cem iyet B tn faaliyetleri b a
k m n d a n d a h a d ik k a te yndr. bn el-R es l ve A b d lk ad ir el-H im adl
iki k iid e n b irin cisi Futuvvat h a k k n d a b ir e se r y azarak o n u n fide ve fazilet
lerin i izah ediyor; kincisi de Feteyn ktibi" unvniyle cem iyeti id re ediyor;
za to p lu y o r ve o n la ra m e n r v eriy o rd u . B un lar to p la n tla r te rtip ed erek
h e r beldeye ve M e d in e de M sr h d im in e m e k tu p la r g n d erip b u yeni
ta rk a te d v e tle r y apyordu. B unlarn B tn o lu p i halfesi n m n a d v ette
b u lu n d u k la r ve m e tr k b ir m escid i to p la n t yeri yaptklar dvna (h k m e
te) ih b a r edilin ce oraya z b ta kuvv etleri b ir b ask n d a b u lu n d u . R eisleri
yakaland; d i erleri kat. Ele geen v esik alar akidelerini, B tn o ld u k larn
ve siyas e m ellerin i m ey d an a k o y u y o rd u . Bu d u ru m sb it o lu n c a a le y h lerin
de b ir fetva d a k a rld 19.
A b b as H alfesi N a sr li-D in illh (1 1 8 0 - 1225) tarafn d an k u ru la n Futu v v et te k il t S n n e sa sla ra d ayanm akla, B tnlere, M sr i H ilfetin in
ykc te k il tn a ve siyas rak ip lerin e k ar te sis ed ilm ekle b e ra b e r yine de o
m e n e d e n gelen u n s u rla r ih tiv a ed iy o rd u . Bu sebeple dev rin baz lim leri
bu te sisin aley h in d e fetva k arm lard . F akat halfe de m u k a b il b ir fetva ile
k u rd u u ve d ev rin h k m d a rla rn iine ald b u tek il t m d afaa e tm i ve

16 T ahran 1331, s. 47, 54, 81, 220, 473, 493.


17 Bu sefer hakknda bak. Ali Sevim, Belleten, XCIV (1960).
18 bn ul-Cevz, IX, 53, 85; bn l-Esr, X, 63; bn Kesr, XII, 137.
19 bn l-Cevz, VIII, 326-327; bn Kesr, XII, 137 ve 121.

SELUKLULAR DEVRNDl I (RK SI AM MI 1)1 NYI ll

3 1 5

o n u n la siyas m evkiini k u v v etlen d irm ey e a lm tr20. B u n u n la b era b er Futuvvet tek ilt asl Seluklu T rk iy e sin d e yerlem i; T rk tim a, ktisad
ve b u h ran l z am an lard a da siyas h ay a tn d a b y k bir m evki igal e tm i ve
bilhare O sm an l e s n a f te e k k lle rin in d e esas o lm u tu r21.

5. Seluklular ve Btnler

S elu k lu larn siyas k u d re tle rin e , lm ve k lt re l g ay retlerin e ra m en


yine de b u i faaliy etlerin ek sik o lm am as m frit i (Gult- a) ve B tnlerin cem iy et b n y e sin e ne derece ilem ey e alt n ve nasl siyas frsa tla
r b ek led ik lerin i g ste rm e k te d ir. F ak at S elu k lu lar ta rih in d e m frit i ad
a ltn d a v u k b u la n ykc h a re k e tle r a ra sn d a en m h im m i, p h e siz H aan
S abbh ta ra fn d a n k u ru la n B tn (sm il) te k il t idi. H aan Sabbh
S snler z a m a n n d a ra n a lt- s t e d e n k o m n is t M azdak m e n su p la rn n
slm d ev rin d e H u rre m , K arm at ve sair ad lar a ltn d a z u h r ed en frkalarn
b ir devam o lu p slm iyeti, S elu k lu lar d ev rin d e k u ru la n tim a ve siyas
nizm yk m ak gayesini g d y o rd u . M elik -h n cihan h k im iy eti te e b b
s sra sn d a m ey d an a kan H aan S abbh m u te d il i hviyetiyle g z k
m ek te ve sdece mmet (H alifelik) m eselesi ile m eg l o ld u u n u id d ia e t
m ekte; fak at K u ra n n b tn m n s (Btnlik t b iri b u ra d a n gelir) z erin d e
d u ra rak o n u ve slm iyeti ta h rib e a lm a k ta idi. N izm l-m lk e serin d e
M elik-h a tav siy elerd e b u lu n u rk e n T u ru l-b e g ve A lp A rsla n n slm iyete
yapt h iz m e tle ri a n la ttk ta n so n ra 22 H aan Sabbh ve B tnler h ak knda:
Seluk d e v le tin e ve h u s siy le C ih n n efen d isin e (M elik-ha) y ap t m
h iz m e tle r m a l m d u r. H er d ev ird e ve lk e d e h k m d a rla ra kar siler k
m tr. Lkin h i b ir Rfz m ezh eb i B tn ler k ad ar m e m olam az. Z ira
o n larn gayesi slm iy eti ve b u dev leti fesada v erm ek tir; ku lak larn ve gzle
rini b ir sesin k m a sn a ve b ir h d ise n in z u h ru n a dik m ilerd ir. lk frsa tta
ve felk ette k u l b e le rin d e n frlayacak o lan b u k p ek ler Rfz m e zh e p lerin i
yayacaklar ve h e r eyi y kacaklardr. Bu sa h te k rla r m sl m a n lk id d iasn d a
20 bn l-Verd, II, 128-129; bn l-Fuvat, s. 257; G oldziher, I ZDMG, LXXIII (1910) s.
127.
21 H enz tarih tekm l lyikiyle tetk ik edilm eyen bu m him tekilt hakknda im dilik
Bak. F. K prl, lk Mutasavvflar, stanbul 1918, s. 237-242- A bdlbaki G lpnarl, s
lm ve T rk illerinde futuvvet tek ilt, ktisat Fakltesi mecmuas, 1-4, XI; C. Salinger,
W as th e F utuw a an oriental Chivalry, Proceedings o f the A m erican philosophical
society, XCIV (1850), s. 480-403.
22 Bak. Ill, 14. B tnler ve M ezdeklerin slm dnyasnda yayl ve tesirleri; K om nist
hayat ve fikirleri hakknda da bak. Trk Cihr hkimiyeti mefkuresi tarihi, I, s. 170-172.

3 1 6

SELUKLULAR TARH

g r n rle r; lkin h ib ir d m a n M u h a m m e d in d ini ve su lta n n devleti iin


o n lar k ad ar teh lik eli ve k o rk u n de ild ir. Ben ld k te n so n ra by k ve
m m ta z in san lar k u y u lara a ttk la r, davul sesleriyle ku lak lar n la ttk lar ve
srlarn aa v u rd u k la r zam an b u s zlerim h a trla n a c a k ve b u felk et g
n n d e su lta n b t n b u s y led ik lerim d e h ak l o ld u u m u g re c e k tir, ifad ele
ri ile kuvvetli im a n n ve isab etli g r le rin i m ey d an a k o y m u ve syledikle
ri aynen v u k b u la ra k b ir defa d a h a b y k b ir in san o ld u u n u isb a t e tm i
tir23.
F ilh ak ik a b u b y k d evlet ad am b iz z a t B tn lerin k u rb a n olarak g it
tik te n so n ra S eluklu devleti ve slm d n y as d a o n larn fedileriyle d e h e t
verici cin y etlere a h it o lm u , b iro k b y k lim , em r, k u m a n d a n , h k m
dar ve halfe B tn ler ta ra fn d a n h a n e rle n m itir. B unlarn b a n d a b u lu n a n
H aan S abbh M sr i H alfesi M u n ta sr z iy retten ve biro k m a ceralar
g eird ik ten so n ra k u rd u u gizli te k il t 1087 y ln d a faaliyete geirm i;
1090 yln d a d a K azvin h av lisin d e ele geirdii A lam t k a le sin d e y e rle m i
tir. B tn lerin ilk cinyetleri Svede b ir m e z z in i elde etm ey e alm ak ve
o n u ld rm e k le b a la r24. Bu h diseyi k aran B tn fedileri e h rin a h n esi
ta rafn d a n y a k a la n d k ta n so n ra M elik -h n H aan S ab b h a yazd ih ta r
m e k tu b u ve cevab bize k ad ar g elm itir. G erek ten Seluklu su lta n b u m e k
tu b u n d a B tn re isin e (eyh ul-cebele) yeni b ir d in k u rd u u n u , baz dal
chil halk ifal etti in i, slm h alfelerin e ve A b b aslere dil u z a tt n syle
yerek k e n d isin i ta k b ih eylem ekte; b u d a l le tte n vazgeip slm iy ete d n m e
sini, aksi ta k d ird e k alen in yerle b ir edilece in i ve k e n d ilerin in de te m iz le n e
ceini b u y u rm a k ta d r. H aan S abbh, cev ab n d a h rm e tk r b ir dil ile b ala
m akla ve m sl m a n b u lu n d u u n u id d ia eylem ekle b erab er, A bbas h alfele
rin in h ak szlk larn ve fenalklarn saym ak, F tm lerin gerek halfe o ld u k
larn ileri s rm e k s retiy le c re d n i g ste rd ik te n so n ra su lta n A b b asle r ve
N izm l-m lk aley h in d e k k rtm a k ta ve aksi ta k d ird e b ak a b irisin in zuh r edip b u d in vazifeyi baaraca n syleyerek su lta n d a te h d id e y e lte n
m e k te d ir25.
M elik -h n elisi H aan S ab b h a gidince, rivyete gre, H aan Sab
bh, u y u tu ru c u m a d d e le r (h ah a) ile d im a larn b o zd u u fedilerine,

23

Siyset-nme, s. 164-105, yine s. 139-145; Barthold, Turkestan, s. 25.

4 bn l-Esr, X, 308; bn l-Cevz, IX, 120; Sibt (bn Kalnis), s. 128-128; A bd l-Cell
Kazvin, s. 334-335; 511-512.
25

ahr nme-i tarih, ner. N. Falsaf, Ittila'at mecmuas, T ahran 1329, III, s. 12-13; M.
erefeddin, lahiyat Fakltesi mecmuas, IV (1926), s. 23-31.

SELUKLULAR DEVRNDE TRK SI AM MI 01 NVI l

3 1 7

bakla veya k aled en k en d ilerin i a tm a k su retiy le, in tih a r e m rin i veriyor;


eliye d e s u lta n a b u n la rd a n e m rin d e 2 0 .0 0 0 k iin in b u lu n d u u n u b ild ir
m esini sylyor ve g erek ten de bu m a n z a ra n n hikyesi M e lik -h h a y re te
d r y o rd u 26. Seluklu su lta m H aan S ab b h ve B tnlerin bu c retin i
grnce, 1092d e e m r A rsla n ta k u m a n d a s n d a bir kuvveti o n la ra kar
gnderdi. M ays ay n d a A la m tu k u a ta n S eluklu beyi E ylld e b o zg u n a
urad. A yn z a m a n d a K h istan B tn lerin e k ar H o rasa n ask eri ile g n d e
rilen K zl-sar d a ciddi b ir tem izli e g iriti ise de N izm l-m lk ve M elik h 'n l m le ri iste n ile n n e tic e n in a ln m a sn a im k n v e rm e d i27.
M elik -h n l m n d e n so n ra p a tla k v eren siyas b u h ra n ve H allarla
balayan savalar, B tn lerin k u v v e tle n m e sin e ve fesad larm g e n ile tm e
lerine yarad. H e r ta ra fa g n d erd ik leri d ve fedilerle te k il tla rn yay
m aya ve m h im d ev let ad am larn , k u m a n d a n la r ve lim leri ld rm ey e gi
ritiler; ajan larn d ev let m ek an izm as iine, h a tt saraylara ve evlere k ad ar
szdrp h e r taraf p h e ve k o rk u y a saldlar. N izm l-m lk n g r leri
kyor, m m ta z in sa n la r im h a ed iliy o rd u . A ley h lerin d e k o n u m a k ta n k o r
kan d in ve d ev let ad am lar b u sefer u m m efk rn p h e leri a ltn d a ezili
yorlard. M elik -h n sfahan d a n d a sarp b ir yerde in e tm i o ld u u hdiz kalesini, 1 0 9 9 'd a ele geirdiler. H o ra sa n ve H u z ista n d a d a baz kalelere
y erleerek tic re t ve h ac k erv an larn ak tan b asm aya ve soym aya baladlar.
Baz ranl d ev let a d am larn d a gizli m tte fik yaptlar. B yk E m r avl,
K irm an h k m d a r ve n ih y e t S u lta n B erkyaruk o n lara kar h a re k e te gee
rek p ek ok B tn ld rd le r. C em iy et iin d e p h e ve k o rk u o dereceye
varm t ki, cin y etlerin i d a h a fazla S u lta n M eh m ed T a p a rn lk e lerin d e
iledikleri iin S u lta n B erkyaruku n d m a n la r o n u bile B tn te m y l n d e
g sterm ey e alyorlard. B ugn k o m n iz m in k u rd u u yeralt faaliyetleri ile
ilgili te e k k lle rin y aratt b u h ra n a b e n z e r b ir psikoloji cem iyeti sarm t.
H allarn g eliin d e n fay d alan arak S u riy eye y erlem e im k n b u ld u la r ve
katillerin i icraya d ev am e ttile r. N ih v e n d d e m ev d an a kan ve chil k y l le
ri ifal ed en b ir yalanc p ey g am b er de im h a ed ild ik ten so n ra S u ltan T apar
B tnlere kar b ir cih d a giriti.
S eluklu su lta n T a p a r 1 1 0 7 de h-diz k alesin i ta h rip ve B tnleri k a t
le tti. Ele geen v esik alar vezir Sad l-m lk n o n la rla m n se b e tin i m ey
d an a k o y u n c a id am edildi. Bu kaled ek i B tn lerin reisi A b d lm elik A tt n

26 bn ul-Cevz, IX, s. 121.


7 Cuveyn, Cihn-g, GM, II, s. 109-200; Tarih-i Czde, s. 518-510; A bd l-Cell Kazvin,
s. 512-513; bn l-Esr, X, s. 100-110; Tarih-i Sstan, s. 386; Mirhvvand, IV, s. 63-64.

3 1 8

SELUKLULAR TARH

kaledeki saray u a k la rn a m u allim lik e tm e k , saray kzlarn a kadn eyas Ve


elbise g t rm e k ve m u h afzlar eld e e tm e k fed ilerin m e d re se le rd e m e h u r
lim lerin d e rsle rin e g irm ek ve ta rk a tle re d h il o lu p yllarca ib d e tte b u lu n
m ak s retiy le ie balam as, nifak ve k tl hazrl yapm alar B tnlerin
m eto d la rn g ste rm e k b a k m n d a n m h im d ir28. B tnlere k ar kazanlan
b u zafer slm d n y a sn d a b y k b ir sevin y a ra tt. S u lta n M e h m e d 'in tu
rasn tay an u z u n b ir fe tih -n m e h e r ta ra fa g n d e rile rek m in b e rle rd e o k u
tu ld u ve h alk a iln ed ild i29. Bu, u z u n m d d e t b ir cinyet yuvas h lin e gelen
k alen in ve B tn lerin nasl b ir e h e m m iy e t tad n g ste rm e k te d ir. Bu
sebeple A tt n ba B adada g n d erild i. Bu z a m a n d a H o rasa n m eliki b u
lu n a n Sancar d a H o ra sa n B tn lerin i im h ay a g iriti30.
B u n u n la b e ra b e r H aan Sabbh ve A la m t B tnleri y erlerin d e d u ru
yordu. Bu m u v affak iy etlerd en so n ra, S u lta n M eh m ed B tn lerin k k n k a
zm ak m aksad iy le veziri, N izm l-m lk n olu, A h m ed ile E m ir avly
b u n la r z e rin e sevk e tti. avl, 1109da, kaleyi k u a ta ra k p ek ok B tn l
d rd . Lkin k b asn ca ekildi. n tik a m alm aya g irien fediler b u srad a
su lta n ile b irlik te B adada gelen vezirin i b ak lad lar31.
Bu seferin m uvaffakkiyetsizlie u ram as B tnlerin c fetle rin i ve cin y etlerin i a rttrm a a sebep oldu. Bu m n se b e tle S u ltan A tab eg r-gr,
Karaca, G n -d o d u , l-k av u t ve B ozan gibi m e h r k u m a n d a n la r id resin d e
m h im b ir o rd u y u A la m t ve d i er kalelere k ar g n d erd i. 1117de b a
layan m u h s a ra n n s o n u n a k a d a r d ev am e tm e si ve o rd u n u n o ra d a klam as
iin k k ler ve b arak alar in edildi, erzak ve te h iz at yld; k a len in dar
ile irtib a t k esildi. B tn lerin a rtk alk tan yok veya te slim olm alar m u
k ad d er iken s u lta n n sfa h a n da, 1 1 1 8 de, l m seferin m uvaffakiyetine
m ni oldu . r-g re h a b e r v erm ed en d i e r k u v v etlerin ekilm esi o n u n a s

Rvend, 155-161; R eideddn, s. 60-74; m deddn, s. 91-93; Ahbr d-devle, s. 70; bn


l-Esr, X, s. 151, 153; Tarih-i Gzde, s. 454; Anonim Seluk-nme, s. 23-24; Mirhvvnd,
IV, s. 92; Azim, 378. F ahreddin R aznin Btnler aleyhinde susm as d m an lan ta ra
fndan gizlice bu m ezhebe m en su p olduu itham larna uram asna frsat verm i ve b u
nun zerine bu byk lim Reyde krsiye karak aleyhlerinde iddetli vaazlara bala
m t. F. R azye talebe olarak ie balayan bir Btn onu bir gn m u talea odasnda,
yalnz bularak, haneri gsne dayad ve o n a b ir daha B tnler aleyhinde k o n u m a
m asna dair yem in yaptrd (Dozy, Tarih-i slmiyet, trc. A. Cevdet, stanbul 1908, s.
399-401). Yine bak. Kiragos, TM, II, s. 147;