You are on page 1of 613

Eskikitaplarm.

com

/\'1'/\TCI RK
l ' l J RK

Ki ll; l 'I IR, I )II; VI : TAR III Y CI KSI : K K I IRI IM I I


1/\RIII Kl i Rl i Ml l Y/\YI N I,/\RI
X. I )i;.i - Say1: 71o

GEORG OSTROGORSKY

Tiirkc:_;eye <;;eviren

Prof. Dr. FiKRET ISILTAN


7. Bask1 (11pkibasJm)

TURK TARiH KURUMU BASIMEVi -ANKARA


2011

Ostrogorsl\ y, ( icorr
Bit.ans lkvltti tanh1 1 (it'org < lstlllj!.III Sky ; lllll, ~ l'yl' ~~ v l1krrf
1,illl1111.
7.bsk. Anl\am : l"lirk l1111h 1\.ullllllll, 20 II
xxx v,5 X2s . XIut. , soya!lucl ;2 1 em.
(AKUIYK l111k lanh
Kmurnu ~avmbn , X . Dizi-Sa. 7").

lndcks v;~r.
ISBN 978 975- 16-0348 -7

I.

\1.11111k

K11l1111,

Hmms lmparulorlugu _ Tmih I. I~;nltan. Fikret. II. E .a. Ill. Dizi.

l>il Vl'

'li1rih Yuksck Kurumu'nun

~ 1.04. 2 010

tarih ve 6Qg / 10;

1 \ 11 , '11 11 1.11il1 w !>11 / 11 say1h Yiinelim Kurulu kararlan geregi 3.000 adet

J,,,

"" " ' Ill

TiiriL 'l'arih Kunnuu lln Nanuvi


\1,1""' I . ~<ltlc ;iN" I
', Ill< .111 ( lrL' .IIII /1 S .111.11 1 lied!'.' 1 I \ N h. \H \
(, I II II . I I '. 11I I II, I I

Eskikitaplarm.com

lQlNDEKlLER
QevlrCnln onsi::izii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

IX

"Handbuch der Altertumswissenschaft" serisini yaymlayan Walter


Otto'nun bu cildin ilk basklSlna yazdtgt i::insi::iz . . . . . . . . . . . . . .

XI

Ostrogorsky'nin kitabm I 940 yihndaki ilk basklSlna yazdigi onsozden XV


Ostrogorsky'nin kitabm I 952 yllmda yaptlan ikinci basktsma yazdtgt
bnsozden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XV
Ostrogorsky'nin ii~tincii bask1ya yazdtgt 6nsoz . . . . . . . . . . . . . . . . . . XVI
Stk zikredilen eserlerin ktsaltma listesi .......................... XIX
Giri. Bizans tarihi bilgisinin gelimesi ....................... .
I. Erken Bizans devleti gelirnesinin anahatlan (324-610).
Kaynaklar ........................................... .
1 . Hristiyanlahnlan Imperium Romanum ............. .
2 . Kavimler muhacereti ve kristolojik milcadeleler devri .. .
3. lustinianos restorasyonu ve yarattlan escrin ~6kiiii ..... .

2I

II. Bizans devletinin varbgt ve yenilenmesi i~in miicadele.


(610711). Kaynaklar ................................ .
I . iran ve Avar savalan ve Herakleios reformu .......... .
2. Arap istiHisi devri: Herakleios'un son ytllan. Konstans II.
3. lstanbul'un kurtanhI ve yeni diizenin gelimesi. Konstantinos IV. ve Iustinianos II. . ..........
4. Herakleios hanedanmm sukutu ..................... .

I02

III. Tasvir kutct buhran devresi (711-843). Kaynaklar ... .

137

I .

2.

3.

4.
5.
G.

7.

B6

Taht kanIkhklan .................................. .


Tasvirler miicadelesi ve Arap savalan: Leon III. ...... .
Tasvir kmcdtk hareketi ve Bulgarlarla miicadele: Konstantinos V ...... , .................................... .
Tasvir kmc1 harekctin gcrilemesi ve tasvirlerc ibadctin yeniden canlandtnlmasi .............................. .
.Bizans vc .Biiyi.ik Karl ............................. .
Nikeplwros l.'un rdorrnlan vc d~ tchlikdrr: Bizans ve
Krum
'J'asvir k1nc n:aksiyou ............ ........... , ..... .

Eskikitaplarm.com

Ill

11-2

145

\ I

IV . Bi:t.unN impu.ratorlugunun parlnk dcvri (B4:J-I025)


K ay naklar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1!}7

\ c111 d ' 1 i 11 ha~l aug-en . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


llukuki kod ilikasyonlar dcvri: Basikius I. w Leon ......
Bct.ans w Hnlgar !_;an Symeou . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Mcrkct.t iktidar1n J(~odal kuvwtl<~re kar~1 miicaddesi ve
Bi 1.a11 s sarayllllll kiiltiircl parlak dcvri: Romanos Lakapenos
vc Konstant iuos Porphyrogcnnetos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
I ululc;ct dcv ri: Nikcphoros I>Jw],as ve Ioannes Qimiskcs
Bit.ans kmlretinin domguna uhttl!/;1 dcvrc: Hasilcios II.

276

V. Bnf<lf<lthir memurlar asalet s1mfmm hakimiyet devri


( 1025- J081). Kaynaklar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

293

~ -

:1.
I

203
:.!17

!.!4:~

25 I
264

)rt a Bizans clevlet sistcminin ~.i.iziiliiii . . . . . . . . . . . . . . . .

296

I ~ vc d 1~ si yasct hak1mmdan ~t)kti~ . . . . . . . . . . . . . . . . . .

31 6

VI . ANkcri asalet smtfmm hakimiyet devri (1081-1024)


Kaynaklar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

325

Bi41laHS <levlctinin ycniden canlaml: Alcksios I. Komnenos.

329

1 (
:.1

'..!.

\c~ui kud!ctlenme devresi vc ilk gerilemeler: loannes

II.

vc~

:1 1.

Manuel I. . ......... . ..........................


Audronikos Kommenos'un dcvleti ycnidcn canlandtrma
tc'l'r'iilwsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

365

<, :ii kii ~

VII . LCltin hakimiyeti ve Bizans imparatorlugunun restorasyonu (1204-1272). Kaynaklar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


ccci devlctler sistcminin kumlu~u . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Epiros' un k1sa yi.ikscli~ devrcsi vc <;oki.ii.i. 1znik'in zaferi.
:1. Rcstorasyon ()nccsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1 Bi'lyiik devlet olarak Bizans'm ycniden ihyast: Mikhail
VIII. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1

34 7

1.

387

390
401

41 o

1-I 6

VIII . Bizans devletinin f,!Okii~ii ve ytkiii~I (t282-1452).


K aynaklar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

}:i 1

o.... ....

4~-I

Kii~.iik devlct olarak Bizarrs : A11dro11ikos II. . .


.!. 1<.,: saval?lar devresi. Balkanlarda ~ ~~ p lc <H nui yl' l i .

'.

:~ .

]..

Balkan yarrmadasnnn ( )slllalllil;n


'l'iirkkrin va ~sal dco vlclc . .
s ll kIll ....
0

'

'

'

'

1.11

'

].l io

alcncLnc lclln . 1\iza ccH

Eskikitaplarm.com

IIIII
:ill! l

VII

Bizans hanedanlanmn ~ecereleri: 1. 1-h:rakleios ham:dam;


2. Suriyc hancdam; 3 Arnorion hancclam; 1- Makeclonya
hancdam; 5 D ukas hancclam; 6. Komncnos haucdam;
7. Angelos hancdam; 8. Laskaris han edam; g. Palaiologos
hancdan1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

;1 l~ l

Hiikiimdar listeleri: 1. Bizans imparatorlan; 2 . Latin imparatorlar; 3 Epiros vc Tesalya ktsmi devletlerinin hukiimdarlan; 4 Bulgar bi.iki.i mdarlan; 5 Sup hiikiirndarlan; 6. islam huklimdarlan (a. Hulafay-i raidin; h. Erneviler; c. Abbasilcr; d. Anadolu Sel~uklu hiikiimdarlan; e. Istanbul'un
fethinc kadar Osman II hiikiimdarlan). . . . . . . . . . . . . . . . ;1:i,'1
Genel Dizim
Haritalar:

1. Iustinianos I. devlcli (565 yth civan). Uspenskiy, jstoriya


Vizanti:Jskoy Imperii, c. I~ s. 4o'daki harita esas a hnmitir.
2. 7 yiizylldan g. asra kadar Anadolu'daki thema'Iar organiza8yonu. (GEI.ZER, Themenveifassung'a d ayamlarak miiellifin yapt1g;1 taslak).
3 Basilcios II. devleti (1025 y1h civan). Miiellifin krokisi.
4. Komncnoslar devleti. Cambridge Medieval History, c. IV,
harita 42 esas almarak miiellifin krokilerine gore <_;izilmitir.
5. Istanbul' cia Latin hakimiyeti devri. Miiellifin krokilerinc
gore <_;izilrnitir.
6. 14. yiizy1 lda Bizans devletinin dagtht. Miiellifin krokilerine
gore ~izilmi~tir.
7. ilk Bulgar devleti. ZLATARSKi, Geschichte der Bulgaren, ve
RuNCiMAN, Bulgarian Empire'(', dayaml arak muellifin bir
krokisinc gore ~izilmitir.
B. Nemanya han edam devrindc Snp dcv] eti. SY. STANOYEVi<;,
jstoriski Atlas'a d ayamlarak ~izilmi~tir.

Eskikitaplarm.com

QEVlRENtN 0NSOZ0
Ostrogorsky'nin <;evirisini smHlugum lm csni bit.antinist ik a.Lillllllla
lm gune kaclar yapllm1~ olan <_;.ah~malann I.Jir bt.eti ilc ba~lar. Sackn bi1
iizet olmasma ragmen yine de yuzlercc bilim adamunn \T l>11111a r111 cn
oncmli cscrlcrinin acllanm kapsayan lm bolumcle, yanm blm1~ l1ir c;<'\" 11 i
cscr ch~mda hie; bir Turk bilim aclanmun ismine rastlamhnamas1 y; illll /,
ac1 bir tesadi.if sayllamaz.
Bizans Dcvlcti ach ile tanman Dogu- Rorna imparatorlt14111111 1 1.
ylizyilm ortalannclan itiharen ad1m achm fctih yoluyla tcvariis C"Chn b iz
Turkleriz. DolayHaylc, topraklanm vc cserlcrini butiiniiyk dcgc<;iHii g i111i t. ,
tabii olarak bi.itiin miicsscselerindcn ctkilendigimiz Bizans'nt, k111111111
vc kurumlan bir yana, siyasi tarihiyle bile ugra~mak zonmllllll g llllll d11 ymam1~ olmanuz bilimscl ac;1dan c;ok i.izuli.inccek bir kcyfiyctti r. All.tclolll
vc Rumeli'nin Selc;uklu vc Osmanh fctihlerine clair Ti.irk bilginlninin ya ptiklan ara~tlrmalar hcp bu ihmal scbcbiylc doyurucu ohnaktan ll i'.;tk
kalm1~tlr. Tarih aratlrmalannm tcmcli olan klasik eli! bilgisiylc do11 ; llllll l .~
bir aratlncl kadronun ycti~tirilmcsi ic;in yctcrli gayn:tin gostnilltll'llli :j
olmas1 bilimscl aksamalanmizm en belli ba~h scbchidir. Tiirk iinin'l'~;i t c
lerindc ha]ft ortac;ag lfttincc VC gcrckc:;csi ogre ten ki.irsi.ikr yok 1111'.
Eski di.inyamn her k1t'asmda tarihi ohm millctimizin httki111 old11 g 11
i.ilkclcrin bizdcn onceki, egemcnligimiz altmdaki vc daha somak i Ltri hlcri hakkmda bilimscl hcrhangi bir cscrimiz olmad1?;1 gihi, buulann LL l d1
ve ki.ilti.irlcri i.izcrindc yazilmt bati escrlcrinin <jCvirilerimkn hill- ln;dlll lmuz. Daha izlcrimizin silinmcdigi Bulgar, Rorncn, Yugosla\, Yllll ;tll 'c
Arnavutluk tarihleri hakkmda, lm hususta yaztlmt~ !Jat1 escrlcri 11 i p;m:d' 11
gc<jirebilmi.~ bir ka<j aydm dll11da, hemcn hie; bir hilgimiz yokllll' 1111 wnellqmi bilgisizligc vc onu doguran ihmallcrc bir ycrde so11 vnltll"k , yn11
kuaklan sonmlann tcmcllcrinc goti.irecck bilgilcrle donal ma k l':ol'lllH l. t
y1z. Ancak boylccc saglam bilgi binalan kurmak ve "c:;agda~ uyp;01rli k"
yohmda ilcrlcmck mi.imki.indi.ir.
Bel grad iiniversitcsi ordinaryi.is proksorlcri ndcn ( ; corg ( )st n 11-!;0l sky'
ui11 dilimize c;:evinligim "Geschichte des l~yzantin isdti'S ,)'trwtcs" aclli hn c'SI'II
.lwan von Nllilln l; Jra ltlldan kundup ()nee vValtn ()Ito, dah a SOlll';l d ii
llnmann H1n ~ tso1t t;uallndan 1w~ riyatt ymwtilcu "lfrmdlmrh rlf'l ll!ti ~
lllntSWISJC/L.\'c/Ul/1 "
( Eski1;a g
llil g- isi clkitalll ) t;t"I \ T \TS I ic, iuck Y' 1 a l.u1

Eskikitaplarm.com

" IIJ.":flllltni.ldtr.l' 1/awlllllrh" ( Bi~:ans clkitalll) scrisinin I. ktsnlllllll '.!. c:ildi


nlill .d, Ill liT 1<)1.11 ydtnda yaymlannu~, daha sonra 1 !)5'2 ytlmda ikinci,
11~: 1 ydn11h isc g-r11i~ktilmi~ iic;.iin c ii basunlan gen;eklqtirilmi~tir. Hcmen
11111111 do,:{ 11 \T lt<tlt kultiir dillcrine c;evrilmi~ ulan vc son devrin en dcrli
lnpl11 Bi z.111S t ari hi olarak kabul olunan cscrin ya:..~an '24 Ekim 1976 tarihindc
\TI. II 11111 i~t i r (do~umu Pctrograd I 902 ).

<,:1'\'i 1i,

almanca nc~rin 3 vc son basktsmdan yaprlmilir. Metnin


basktya hazirlanmasmcla vc tashihlerin gozdcn ge~tiril1111 .IIItle-, lu I z;unan oJdugu gibi, sevgiJj ogrcncim VC dcgcrJi ffiCSJckcla~Illl
llcu, 1>1 . 1 ~ 111 l>cmirkent'in biiyiik yard1muu gi:irdiim. Yaz1 sistemini
cll'gi:Jiinli,:t illl it;in gerekli h{llc gelcn, haritala.nn ycniden ilcnmesini degerli
I P. ~"~ " 1111 (;iiknun Dint; gayret vc fedakarhkla ~_;ah~arak baarch. Gerek
'"' ,11 k;,tLt~l a rtllla vc gerckse t;:cvirinin a~lma uygun bir ~ekildc yaymlan111.1 ~1 111 g tTI;I'kle~tircn Ti.irk Tarih Kurumu'na tqckkiirlerimi sunarkcn,
''" cscr i11 1-:l'lu;Icrimizde miisbet bilim kcrvanma kattlmak arzusu uyandtr111 ;1:1 1111 tnlll'lllli tdiyorum.
,.,. < ;1'1111 l>i~:i 11' in

Fikrct lIltan

Eskikitaplarm.com

"1/A.NDJJUC/1 IJI\R ALTHRTl!.1!SJ1liSSHNSC'I!AFF"


SER1S1Nl YAYINLA YAN WALTER OTTO'N ll N
m r ClLDlN lLK BASKISIN/\ YAZDIGI ONSOZ
Yakla~tk

yanrn yii:qil (jnce, 1l:l91 ytltnda, o zarnanlar h\A N vo N


Mi. ILLLR'in yaymladtgi "Handbuch der kla.uisclzen ,1/tnlurnswi.lsmsrlu!fi"
Klasik Eskic,~ag Bilgisi Elkitab1] ~cn~evcsindc KRuliiBACIIIm'in "Ue.rchidtll'

der l~yzantinischen Literatur von ]ustinian bis zurn Hnde des os/riimiJdtr.n
Rf!iche.r (527-1453 n. Gin.)" [ -- lustiuianos'dan Dogu- Roma lkvktini11
Sonuna Kadar (527-1453 1. s.) Bizans Yazm Tarihi] yaymlandt. Bu kitapla ashnda lwan von Mi.illcr'in cserini ~_;evreleycn "klasik c;it" "a~dun ~ "
idi. Krumbachcr o zamanlar cscrinin bu Elkitabl ~_;er~_;cvesi ir;itw aliu lll a stm, digcr hiiliin alanlarda yaptlmast kahul cdildigi gibi, tarihi siin klilii!;in Grck Cilolojisindc de en geni~ ~_;apta ortaya c;tkanlmast \1( : lasv ir i
gn<'ktigi dii~iincesiylc tcmellendirmi~tir. Zaten sonralan cski J<:Lkitaht'n. t,
K rmnhacher'in eserine paralcl olarak bir orta<_;ag latincc ya:r.tn larihi de
cklcndi.
Krumbachcr daha ilk baskuun onsoziinde, yazth cscrlcrc dai1 v;"tk1al;1.11 ,
tarihi vc kiiltiircl temcllcrin tasviri yolu ile yorumlayamamt~ nlmakt a n
duydugu i.iziintiiyii ifadc ctmi~ti. Nitckim eserin ikinci baslosma ( 1B!)7 )
0111111 istcgi ilc , Bizans yazmmm tasvirinc temel olmak iiz crc, II. Om.z t: l~
laralindan bir Bizans tarihi taslag1 ilavc olundu. Kitaba A. EHRllAtm la ralmdan ha:.mlanan, teolojiye ait bir boli.im de cklendi v e hiiylcn: dalta o
zaman, ~imdi yaymlanmakta olan bu escri haztrlayan ilk adtm aldnn~ oldu.
K rllln bacher'in zamanstz oliimiinclen sonra Bizans yazu1 tari It i 11 i 11 yen i
basktsl, kiirsiisiindc kcndisinin ycrini alan A. HEiSENBERG'e havalc ohnulu ;
ancak yeni cserin ayrmtth olarak alacagt ~ckil hakkmdaki yctki cl<k ttl tuldu. Hen 1920 ytlmtla yctim kalmt~ Elkitaln' mn yiinetilmcsini ii~oni111t"
ahp, yaymcvi ile anla~ma halindc, seriyi "llmtdbnch der Altertum.m,;.,.
Jf'llschafl" [ Eski<_;ag Bilgisi Elkitaln] ~eklindc gcni~lctmey< karar vndiginuk, i)niimc hcmen, cserin gclccekte , -ne kadar dahiyi'ttw oh1rsa ol
sun
K rum hadwr'in yaratnn~ oJdugu ?tapzpyov Iderlcmc esn, [ ol.trak
1111 kalaca{!;l, yoksa hurada da bir geni~knwyc gitmcnin gcrckli 111i ol a ca!l; t sonlllll \tklt. Knnnlmcher'in program olar<tk ilftn ctti(!;i tarihl sun klilik giirii ~ ;u; 1stn1 h e n de lwr l':<llnan savuunnt~-IIIIHlur. lknin1 ~ t'ttcl t;uih
.tl;tstlta da yanan larih gcirii~iin1, Krutnhac lu:r' in lwnii:r. karar vc nn1nli P; i
son a dtllll aiJllaJIII kolayl a~tml1. Bir cski c;a g- "bil l~i si .-lkitalll c~nc;.c v ( s itw ,

Eskikitaplarm.com

:\ II

~ k i ~a ~ ar;~llr11'1lal1na Cr<'k vt~ Roma ruhuuun ve hunun yamnda cski


- dnj);11 ' 111111 yara1t1klanllm Bi:t.ans devil- I i it;indc ctkilerini nas1l siirdiirdiiklc 1111i ~iislnC'<:C'k nlan hir "JJ)'zantinisches HaiUlfnu:h'' [ Bizans Elkitabt]
ll ot llllak hana tamamiylc hakh gori.indii. Bununla bcrabcr bu Bizans dcvlcti
a.T c1111111 kiiltiirii, ct kilcrinin biitiin si.irekliliginc ragmen elbette sadece
Hki11i11 <kvam olarak clc ahnamaz; o ayn1 zamanda ncv'i ~ahsma ozgii
' '" I-1 1111SI:t.: bir kurulu~, ycni bir ki.iltiir birimi saydmahdn. Bu kurulu, diinya
.11 i l1 i ~i i1 ii~ a~tstmlan baklldigmda, bir c;ok yiizylllar boyunca, cskic;ag
11 l1 \Tri le-n diinya dcvresinin son a errncsinden beri tarihi gclirneye, her
w J...ular w~1111 si1re tarihc;ilercc yeteri kadar degcrlendirilrncrni isc de,
11111di scvindirici hir Ckildc her halde gcnelliklc kabul edilcn olagani.istii
11ly il k cl kidC' hulunnmtur. dcvletin ~erefsizcc bahmdan ve o kadar uzun
111 .~ li lT ayakta tuttugu cvrcnsellik iddiasmm soniip gitmcsinden sonra cla
.11hA1111 yit imH:ycn, aksine bugiin bile, ~okiiiinden yanrn bin y1l sonra
l.thi , a c; 1k ~<'kildc kcndisini duyuran bir ctki. Bir "Bizans Elkitab1"-bu
I cl ic; i II
K I'll mbacher'in tesisi, B_yzantinische Zeitschrift ornck olrnu~tur
11.1111111 dnhal A. Hciscuberg vc A. Ehrhard ile gorii~tiirn ve her ikisi de
c v i11 ~ lc- hum1 henimsedilcr. Yaymevi de Handbuch der Altertumswissen. t/111/l ' nt lm gcni~lcmcsini yiiklenrneyi kabul etti; sadece, yaymlarna gerekc t i ut IIYIIlarak yeni cscrin alri bir hac me ularnarnasl vc eski eserdcn
, lkll g llll i11kftr dmcrnesi laz1md1: Krumbachcr'in biiyi.ik eserinin amsma
;y ~ olarak yeni escr i~indc Bizans yazm tarihine ozel bir yer aynlacaktt.
\ ncak ~intdi ya~th cscrler yamnda iilke, halk, dil, clcvlct, lmnun gelirnesi,
q kil :"\11, idarcsi vc iktisadiyati, kilisc vc sanat yetcrli ol~iide goz online
dutac:akll.
Bu Hlkita{n"ncla arzedilen bilgilerin ba~langtCl i~in devre ac;1c1 bir
il 1, ~: a ma11111 stmn olarak saptarnak, helc bilindigi gibi eski~a~fm sonu
c,i n bir tarih iizerinde h~Ua birlcilerncdigi cihctlc, olanakh goriinrniiyordu;
Ill IIIISIISia iiii C surulcn her tarih az- c;ok keyfi idi. Devre smtrlarun itC
l.b l ikl t;i:t.:nH'k gcrek. Buyuk dcgiiklikler rnilletlerin siyasi ve kiiltiirel
o~ a~a mlanmla tarn tanuna aym zarnanda vuku bulmuyorlar; bunlann
lll'i~i d i ~eri ilc hem en aym zamana diimiiyor. "Das fryzantinische Hand".J rldt " I Bi:t.ans Elkital)l] nm yankllarnakla yilkiimlii oldugu yaarnm
. uk t;qilli olu~u da kcsin zarnan stmrlarnalan ile uyu~rnazhk gosteriyor.
~ ~~ haldt - Krnmhachcr'in eserinde yaprni oldugu gibi- lustinianos devri
a~v i t in <;1k1~ noktast olarak sec;ilemczdi; kilisc ve teoloji boliirnii ic;in boyle
111 ~c t;illl, ln1 alanda Iustinianos devri hie; bir kesin doniirn noktas1 arzctwcli P; i it;in, tamamiyle yanh~a gotiirii c u bir ctki yapard1. Bundan dolayt111 ki, Jt:lkita/n it;indc lsa'n1u do~u~undan somaki diinliinc:ii ve hqinci
.1 1 1 ~: y dlar da, l\"k tck hiiliunlnin n~:c-lliklnin C' uyularak c;<~~ itli iil c;i ik nk
h a~: a11 daha k1 sa, ha ~:; ut dal1.1 ay r1111 il1 nhnakla lwralwr, lictllrak i gc-li~nw
c;u t hi r 1,:1k1 ~ nokL tsJ ol;11 .1k 1-{llz l~ttiinck tulltbc a klardu .

Eskikitaplarm.com

<') 11 ~o~ 1,. r

X III

lUkitabt'mu hacim bakunmdau belli bir suura sahip lmluumas1 111'ckniyle, vcrilen bilginin notlanchnlmasmda ve bibliyogral'yada cksiksizli ~1
~aba gi.istcrilmcsi mtimktin olamazch. Bununla hcrahcr bilimsd yard1nu
an.u; olarak arz cdilccek olan da hcrkcsi, tck- ll'k sorunlar VI' huulann
gclimcsi baklmmdan bilgi sahibi olmak olanagma kavu~lurmahych; hun lann bcrabercc aratlrmayt vc aratlrmalan dcrinlqtirnwyi kolayla~tlr, L
cagmt umanm.
Tt.l)''fj [ - - Kader], l/andbuch der Altertumswissensclwft'm haz1 lliillimleriyle oldugu gibi, Bizans Elkitab1 ilc de zalimce oymnum oynad1.
llk safhada kazamlmt olan i~ arkada~larmdan sadcce pak az1 haya11.1
kald1. Heisenberg vc Gerland, nc yaztk ki, iizcrkrine aldtklan giirevi t mamlayamadan olcliiler. Bununla bcraber burada da, chcdiyetc ~ok crk1u
g<.ic;mti~ olan Hciscnberg'e, plamma karl her zaman gostermi~ olduj:i;u
canh ilgi i~in (.izcllikle iikranlanmt sunmak istiyorum. Omm, Krumlmchcr'in ogrcncisi ve izleyicisi olarak o kadar steak hir i-stcnliklc arzuladJ!.,
Bizans yazm tarihinin yeniden diizcnlenmcsi iine el atmasllla kadl'rin d
vermeyi~i bilim ic;in ag1r hir kay1pt1r. Georg Ostrogorsky Bizans tarihi
ktsmmm yaz1lmasuu iizcrinc aldigmda da ycni bir di.izenlcme yap1ld1.
Karlhkh tcdahtillcri ve haemin ~i~mcsini ()nlemek \izcrc, tqkilftt, idan
ve iktisat i~in oncelcri planlaum1~ ulan bagimSI:t. boliimlcrden vaz~e1,il .. nk ,
bunlann devlctin tarihine cklenip i~lenmesinin daha dogru olaca~1 giiriild11.
Ostrogorsky tarafmdan haz1rlanan k!Slnm alchgt "Gesclticllte drs bJ::.antinischen Staates" [ - Bizans Dcvleti Tarihi] iiuvam, onun taralindan ~+
ahnan malzemenin geni~lik SltTim telmih etmektcdir. Devlet tarihi i1;i1uk
clbctte kilise tarihinin olaylanna cia deginmck gerckiyordu. Buracb II
klSlm'm birind cildini tqkil eden kilise ve teoloji ile hir k<-sinW iinll'll l' mczdi; ancak birinci cild ic;indc kilisc tarihinin eli ah;:1 i)n plfmda olmay acaktir: Tcolojik yazm'm tasviri d1~mda lm cild daha ziyacle ve her ~ty,kn
once kiliseye etkcn olan bi.itiin faktorler vc dinsd chi~iinccler ii?.criw sistcmatik bir ku bakr~t arzcdcccktir.
ve D6LGER, i.izerlcrinc aldtklan iilkc, halk vc dil bo!Umleriui lw niiz tam olarak bitircmedikleri, huna mukabil Ostrogorsky yazisim dalla iki
y1l once tcslim ettigi i~in, yaymcvi ile anlamak surctiyle, omm b<.ili.iniiinii
I. k1smm ikinci cildi olarak, birinci cildin Bizans devlcti tarihinin mahiyt'l
vc gclimcsinin anla~Ilmast i~in olagani.istii i)nernde tcmel te~kil ctmcsi111'
ragmen, daha ()nee yaymlamaya karar vcrdim . .Hirinci cildin k1sa zamanda
bu ikinei cildi izlcyece~i kesinlikk 11nml11r. Bu11dan ha~k<t, Bi;~.a11s sana11
hakkmdaki cild, oncdl'ri tasarLt<hi:i; gihi I. kismu1 dcj:i;il, Il. ksnnn sonUIIII
tqkil eckcektir. Sava~ wtkniyle, Ill ~ y a;~.1k ki, haritalarllla kadar hasii111as1
dah a sonhaharda 1a111aml a nm1~ hulunan "(;t'.\'t:hhh/1' dt'.l' l~ y :antiniJdun
Strullt,,"'lll yay1nlanmas1 hir L u: a y gtcikli. Kitalun, ay n1 Z.llllall(la IIH'VC'III
FF.LS

Eskikitaplarm.com

Ou ~ilz l c-r

oolo~n

h;trita nraiZ('IIlcsinden dalta Etzlasnu ;uzedecek yelerli say1da harita


do donal iluJ.tSI l>aua iii:cllikle i':Onmlu goriindi.i. B11 anlamda da telkinlerime,
ltlly lc- h;ll'll.llar h;tz~rlamanm kcndisine yi.ikledigi biiyi.ik gi.i<;hiklere ragmen
l ~ t c yc rTk 1rydu g11 i<;in Ostrogorsky'ye te~ekkiir ederim .
.) irrrdi art1k sadece memnunluk \"Crici bir gorcvim kalth: Mcslekda~tm
I lltl f!. ''' '(', l:lkitah1,'na ka.rt duydugu ve !'iilcn de ispat cttigi biiyiik ilgi i<;in
" "'" tq tkkiir ctmek. Ba.na her zaman, htitiin'i.in inasmda ortaya <;tkan
t'llf!.dlni 01 ~nrak lnrsusunda, karthk beklcmcdcn degcrli yard1mmt bahetti.
1\oy l ,. de yah11z Ilana degil, bizantinistik biliminc de btiytik bir hizmette
ltrtlrtrrlllll~ old11.
l\1nlll'lrnr, '9!0 ilkbahan.

Eskikitaplarm.com

\.Yalter Otto

OSTROGORSKY'NlN KlTABIN 1940 YILINDAK1


1LK BASKISINA YAZDIGI ONSOZDEN
Bu cild Bizans devletinin gcli~mesini, i~ ve cl1~ siyaset clegi~meleriniu
kaqdJklt etkileriyle zorunlu olarak ald1g1 ~ekliyle, belirtmcyc ~_;ah~mak
tadir. Bu nedenlc devlctin i~_; gcli~imi, Bizans tarihi hakkmcla imdiyt
kadar yazi)mi~ ohm toplu tasvirlerin yaptlgmdan claim bi.iyi.ik ol~_;i.idc giiz
online ahnmi vc yine bu sebeplc siyasi vc dini oldugu gibi ki.ilti.ir tarihinin
i~_; ve eli olaylan kcndi canh, tarihi baktmdan zorunlu baglantilan ic;imk
tasvir edilmeyc c;ah~Ilml~tlr. Malzcmcnin. dcvlet, kilise, kiilti.ir, dogll Vt'
bati siyaseti tarihi i.izcrindc ayn boliimler halinde pan;alanmasmdan ilkt
olarak uzak durulmu~tur; tyi.inkii boyle bir tasvir ekli, ka~manuyac;q!; J
sik1c1 tckrarlara sevkctmesi bir tarafa, nc devletin yi.izyillar boyunca gt~_;irdigi ti.im gdi~mPyi vc nc de onun belli hir zamandaki toph1 duruntllllllll
bir tablosunu verchilirdi.
Bu elkitabmm planma uygun olarak erken Hizans devri sadeo ana
hatlan ilt tasvir olunmu~tur: Yalmzca orta.c;ag Bizans devlcti tari !1 ini 11
anla~Ilmasi i~in gerekli gori.incli.igi.i kadar.
Her holtime konulan kaynaklara bakl ilc her k1smm hama eklentn
bibliyografya bilgisi, mctin ic;indcki kaynak ve bibliyografya notlanncla
tasarru la daha bii yiik bir olanak saglamttll' ..... .

OSTROGORSKY'NlN KlTABIN 1952 YILINDA YAPTLAN


iKl~Ci BASKISINA YAZDIGI ONSOZDEN
]kklenmedik k1sa bir si.irccle bu kitabm ilk baskrst tukcndi w oldt~la; a
uzun bir si.ircdir yeni bir hasktya gitmck ihtiyaCI bclirdi_ Hu nedcnk, yay111 cvinin istegine vc meskkda~larm s1k-s1k tckrarlanan arzularma uyarak
kitabt ycnidtn gozdcn ge.yirmek karanna vanhm.
Once, ya zarnanla sonradan farkma vardigrm, ya da tenkit yolu ilc
i.izcrlerinc dikkatim tyekilcn, birinci basklda g(jzd cn k<u;Irml~ olduklarmun
tclflfi edilrncsi gcrckiyordu_ Kitabm mesick dcrgikrill(k yaplla n lal!ltmalan biiyiik kmmyll' hcklencnin iisliindc miisait idi. Ancak tqekkiit'l' dt i);t~r
l>ir ~kildt l)il <~ok Vt' il11ntd ctlilrncmelcri gcrek('ll ttnkidi miilfth a ~al a r tl.t
\'ardt ki, hnulotr, ir;, l('ll gTlt'll ~iihan duygularuula Vllrgulamak isledigim
gibi, I'SI'I'iu ynidcn i ~ llllll t' s indt ~_;og-11 kt ~ f:tytlall olnllt~lanllr. F; tLtl hn
~ ty< kll IIIH T ;11 k ' .tyul . y,,i a ra ~ flrlll a soiiiii;Ltl'llllll goz iini '1111' .dlnln as l

Eskikitaplarm.com

X VI

vc dC" ~nlcudirilmcsi gerl'kiyordu. Zamarun mibait olmamasma ragmen


hi..:i 111 hilgi alamnuzda kitabm ilk hasktsllllll yapllmasmdan beri vanlan
dnklllC" (,"Ok lrattn saythr bir 6l<ji.idedir. Bcuim dogal <Jaham isc bu vakmya
uy11rotk , kC"sirt olarak dele cdilcn sonuc_;lan mumkiin oldugu kadar tam
nl.11 ak deKcrlcndirmek vc uzerinde durulmaya Iaytk hipotezler veya onemlic c Ltrtr~mah sorunlar kaqlSlnda vaziyct almak idi. Bunun otesinde,
n k i Ltsvink IJa~ka bazt degi~iklikler yaptlmast da gcrckli goriini.iyordu.
c '" yrldau daha bzla bir siire once kaleme ahnm1~ bir kitap, yazanm, anl.r ~ d.t hi lcce~i gibi, bir <JOk noktada art1k tatmin edemez. Baz1 klSlmlarm
d qi,i~ t iril11wsi, haztlanmn geni~letilmesi vcya tamamlanmas1 gcrektigi gibi,
hir I," Ok ~e yin de baka tiirlii formiile edilmesi vcya baka Ckilde vurgulanrm .~ l.h rmdr. Bu scbeple bu yeni bask! sadecc bir revizyon degil, bin;ok
hakumL111 ("S<Tin ycniden i~lenmesi demek oluyor ........ .

<>STROGORSKY'NlN DQDNCO BASKIYA YAZDIGI

ONSOZ
lkinri baskuun 1952 ytlmda yaymlanmasmdan beri bu kitaln gozden
f{c c;ir ip tashih etmcye epiyce flrsat buldum. Bunun on planda eserin franNII.c .tya ( 1/i~toire de l'Etat by;:antin, trad. de Jean Gouillar d, Paris, Payot,
r q r1f ) vc i ug-i Iizceyc ( 1/isto~y rif lite Byzantine State, trasl. by Joau Hussey,
C l xford, Blackwell, 1956 ve Rutgers l'nivcrsity Press, New Brunswick,
N . .I , 1<1;17) <JCvrilrncsi saglad1. Bundau sonra c;ok ge<Jmeclcn s1rp- htrvat
cl iIi udc yen i bir nqri (Is toria Vi:::;ant!_ye, Beograd I 959) yaptlarak bu
ci a slo\Tnce yc ~evrildi (,?,godovina Bi:::;anca, prev . .Joze in Milcna. ZupanCic,
l .y "ltl y. lll a r9G1 ) . Frans1zca ve ingilizce ~cviriler 1952'dcki asll almanca
lt; tskrya nislwtle, bilim dahnm si.iratlc ikrll'mcsinin gerekli kJich,gt olduk<Ja
c;'k Lilll;llnlamalar ve tashihlcr kapsamakta idiler. Strp -lurvat<;a nc~ri
11,i11 y;t ptr ~ rm ~ah ~malar da, bu ti.irden baka tamarnlamalar dt~mda, ese' i" ~~~ rasmda - burasmda tasvirin Ckil dcgitirmcsine yol a~t1.

B11 ycni hash ise sadcce on ytl onccki eski almanca ikinci bask1dan
c k ~ il , d.tlt<t soma yapdan diger dillcrdcki basktlardan da olduk<ja onemli
nlr.;i iclc- farkhdtr. Bir kerc en yeni ara~t1rma sonu<Jlan dcgerlendirilmeli idi.
ll 11 a ul:11rnla, cski basktlarda oldugu gihi, amanm hie; de bibliyografya bakimrrul.ur rksiksizlige ulamak dcgil, oncmli husmlarm bdirtilmesi idi.
\' irw <k ara~tirmalann durmadan ilnlnnesi , hiiyiikc;t ~ sayHia diizcltmeler
vc ta mamlamalar yapdmasuu gerektirdi. Bir za ma nl a r ihmal edilmi~ olan
l tit.; nrtirristik a la111nda vnimlilik b11 g iiu g-nc;c- kt cr r iiylcsi nC" artrnl v ~ yaym
vn lni o kadar daP; n11ktt r ki , Bi:r.a ns L1rihiniu ltiruinlii tasvir etmck istcyen
ltir y;tza r, ltiitiiu dikk a tl' cl qJ,I'I yay rul:n r f{fll.ci C'Ir ge~:i rmi ~ olup olmadtg'lm
,.,. lr u~a gi trui yC"rC" k hn~ lllki.II'CI.tll kurt11lrqt l,r lllu l.t ru ;td rP,- un ke ndi k1:1Hiisirw
c rtcli ~t ik surtlt ;t k ciiiiiiiiiCilld.cclll
lla.~ I,,IC .r, l111 i~ i ya par kcn , nwtllill ~c kil -

Eskikitaplarm.com

XVJI

kumesine dalra dcrilllit!,iuc miidahale elmek ihtiyacun duydum. Bu lii1


miidahalelcrin elbcttc bir sn11n vardtr. Qunku yazann houna gilsin vcya
gitml~sin, hir eserin yaplSI ycni bir basklcla dcgi~tirilcmez. Ama nc olmsa
olsun, yapllan dcgi~ikliklcr yinc de, sadcce bu basklda oncckisine nazaran
artan sayfa say1s1mn tahmin cttireceginclcn daha fazlacbr.

Handbuch der ,1ltertumswissenschaften serisinin na~iri HERMANN BENbana clil bakmundan yapm1~ oldugu, <_;ok scvcrck kalml l'ltii!;im diizcltmP onerilerini i<;tcn te~ekkurlcrimk zikrctmck istcrim. C. II.
BEcK yaymcvine vc ozdlikle Dr. GEORG SPNn'a, lm scfcr de uzun ylllanllr
si.iren lekcsiz ihirligi, huti.in sorunlarda gosterdigi anlayt vc hi<; ti.ikcnmcycll
yarchma hazu oh15u ncdcniyle tc~ckki.ir cdiyorum.
GTSON'un

Indekslerin gii<; ve :t:anum allCI iini uzerimdcn aldtgl ic;in Bclgracl


tJnivcrsitcsi Bizantinistik scmineri asistam Lyu bomir Maksimovil':' c burada
cla tqekkiir cdilmi~ olsuu.
Bel grad , \gustos

1 96')

Eskikitaplarm.com

G e org Ostrogor sky

SIK ZlKREDlLEN ESERLERlN


KISALTMA LlSTESt
Actes de l' A thas .. .. .... . . .. .

A don tz, Basile I ......... .

L. Petit, B. Korablcv, V. R e gel,


E. Kurtz, Actes de l'Atllos, VV, Pril. 10
(1903), 12 (1go6), 13 (1907), I7 (rg11) ,
19 (1912), 20 (1913).
N. Adontz, L'age et l'origine de l'empereur
Basile I, Byz, 8 (1933) 475-550; 9 (rg:H )
223-60.

A don tz, Samuell' Armmim ..

~.

Ado n t z, Samuel I' Armbzien, roi dt.,


Bulgares, 1\-'femoires de l' Academic Royale de
Belgique, Classe des Lettm 38 ( I 938) I -G:~.

Alexand e r, Pair.
Nicephorus ... . .... .. .

P. J- Al e xander, The Patriarch Niceplwm.,


Ecclesiastical Policy and
Image Worship in tile Byzantine J<.mpire, Ch :li>rd 1958.
And rccv, Germani Taras~v .. I. Andrn~v, German i Tarasiy, Patriarklli
Konstantirwpol'skie, Scrgicv Posad 1907.
And rl n -a, Oferki .. ... .. . . M. Andr c cva, O;erki po kul'ture vi;;mttvskogo dvora v XIII v., Prag 192 7.
Bahing c r, Beifrage .. . .... . F. Babingcr, Beitra,t:e zur Frii!tgescltichlr
der Tiirkenherrschafi in Rumelien (14 .-l.'j .
]ahrlmndert), Siidosteuropiiische Arbt!llm :H,
Brunn - Mlinchcn - Wicn 1944Ban1~ s c u, Duch/s lo,:antins .. _ ~. Ban c s c u, Les Duches by:;,antins de Paristrion (Paradounavon ) et de Bulgarie, Uucaresl
194G.
of Constantinople.

Solrmsko.~

F. Bar i ~ i ~. (:uda Dimitriya Solunskog


istoriski iz uori, Bclgrad 195 :~-

Bee k, ft 'irchl' . . . . .. .. .. ... .

km1

H .-G. B ec k, Kirc!te wul tllr.olop,isclu Ult'


ratur im ~y::antiniscllm Reidt (llaiUI/mch dn
.- lltertumswissmscllt!fi X ll. !.!. I: l~y::.tmliniscllt!J
lfmullmdt ll 1 ), l'vliinrhcn II)!)).

Eskikitaplarm.com

,,
II 11 d c vi(',

/1./V

Nal/.,f! lislt~/1

......

I .....................

llc111 , /.,. I'Hotwnu/sc . . . . . . . . .


111.111.11111 , Fl tul~.d!J'::. . ......

V. N. B 11 d <~vi l:, J)ie hw:.anlinischen Ranglisten uadt dcm Kletorologion Philothei und
wu:h rim Jerusalemer Ilandschriften, BN] 5
(1926) 97-167; 6 (rg28) I43-45
Byzantinisclz - .Neugriechisclze Ja!trbiicher, Berlin- Athcn I920-I949
A. Bon, Le Piloponnese b)!zantin Jusqu'en
1204, Paris I 95 I .
G. I. Bratianu, Etudes byzantines d'histoire
economique et sociale, Paris 1938.

G. I. Bratianu, Privileges et franchises munici'pales dans l' Empire b_yzantin, Paris - Bucatcst I936.
111, 11ic1, l'if'f'l Morl ..... .. L.Brehicr, ViectmortdeB)!zance. LeMonde
Bp;antin I (L' i volution de l'humanite 32),
Paris rg4B.
1\1 ,q 1 in, Institutions . . . . . . . .
L. B r chie r, Les instutitions de l' Empire
b)'Zantin. Le )\.Jande B)!zantin II (L'ivolution
de l'humanite 32, bis), Paris 1950.
111 c'-111 r, C'ivilisalion . . . . . . . . L. Br c hicr, La civilisation b)!zantine. Le
A1onde Byzantin III ( L' evolution de l' humanite
32, ter) Paris I950.
IIJ c; hic:l - Aigrain
L. Brehicr ct R. Aigrain, Gri!goire le
Grand, les Etats barbares et la conquete arabe
(Histoire de l' E'glise depuis les ori,gines jusqu' a
nos Jours, pub!. par A. Fliche et V. Martin, t. 5), Paris I938.
11111 y, /.alt~r Rom. J~'mp 1 . . . . . . ]. B. Bury, A History of the Later Roman
Empire from A readius to Irene (395-Boo), 2
cild, London 1889.
2
B11ry , /.alt~rRom.Emp J.B. Bury, A History oft!te Later Roman
Empire from t!te Death of Theodosius I to the
Death ~f Justinian (395-565), 2 cild, London
19231111 ry, /,'rrslt!m Rom. Emp. . . . .
]. B. Bury, A History <!/.the Fastern Roman
Hmj1in~ from the Fall '!l frmr lo the Accession
of Ha.rile 1 \'lo2-.'l67 ), London I~)I2 .
1111 1 y, ,/ dmin. Svsltm . . . . . . . . .J. II. 1111 r y, '!Itt lmfltriltl /ldmini rlrative ,~')'s
tnn IlL flu! .Ninth ( :mtur)', Ttlilh a Nl'/Ji.ll'll '/ext
1\1 "t . tllll, l'rivWges........

o( fill' /, ll'flllultJJ:ioJL of 1'/ulolhrrll', l.ondcHI


1'111 (Y11i l;si\ISI Nw Yoil, H, a.) .

Eskikitaplarm.com

Stk /.ikr t.diltll

E~ttl ~: rin

K t~a llm.t

l.t~lt ~

XX I

.J. B.

Bury, Constitution
BZ
By:::; . .................... .
Chalandon, Alexis I ..... .

Chalandon, les Commenes II.

Chal and on.


Domination normande . . . .

Bury, Jlze Cun.1tillltirm of the Later


Roman Empire, Cambridge 1 gog.
B;zantinische Zeitschrift, Munchcn dlg2 vdd.
Bp:antion, Bruxcllcs 1924 vdd.
F. Chalandon, Essai SilT le regne d'Alexis
I Commbze (w8I-III8 ), Paris 1900.
F. C h a 1and on, Lcs Comnenes Il: Jean
Comnene (n18-1143) et Manuel Comnr)ne
(1143-IIBo), Paris rgi2.
F. C ll a Ian don, Histoire de la domination
uormande en Italie et en Sicile, 2 cild, I>aris
[97

Chapman, Afichel
Paliologue ............ .
Charanis,
Monastic Properties

C. Chapman, iHichel Paleologue, Restaurateur de l' Empire bx~antin , Paris I 936.


P. Char ani s, The 1vfonastic Properties awl
tlze State in the B)!zantine Empire, DOP 1
(1948) 51-1 I9

Charanis, Palaeologi and


Ottoman Turks ....... .

Char ani s, Short


Chronicle ............ .

P. Ch aranis, The Strife among the l,alaeologi and the Ottoman Turks, I:J70-IjO:J,
1:!).~. 16 (1942 /43) 286-315.

P. Charanis, An Important Short Clzronidr


of the Fourteenth Century, By:::;. r :) ( L9:111)
335-62.

G.B ..................... .
Dennis, Jl;fanuel II ........ .
Die hI, ]ustinien

Corpus Scriptorum Historiae B)!zantinae, Hon nac I828 vdd.


G. Dennis, The Reign of Manuel Il in
1/zessalonica ( I382-1387 ), Roma 1 9Go.
(:h. Diehl, ]ustinien et Ia civilisation hyzrmtine au VI siecle, I>aris 190 I.

I) i c !1 I, l~'xarclwt

Ch. D i chI, Ji'tudes sur l' administration fry,:antine dans l' exarclwt de Ravenne (568-75' ),
I>aris 1 BB8.

I >1 I ' h I, H/gimf' des themes

Ch. Di e hl, f ! origine dn lt~g1mc des tlu!mr:s


danJ l' Hmtn'rc bJ::.antuw, /;,'tnde.1 by::,anti 1!1',1'
( 1 qn;,) !.!71i-!J '.l).

Eskikitaplarm.com

~ ~~~

II
J)

i ,. hI,

E ~ nlo o

i11 K os.d1o11 a

l.i ~.IC' ~ i

Ch. Die hI, line rtpuhlique jllllriciennc. Venise ,


l'aris r 91 G.

fiigurcJ ........... .

Ch. D i chI, Figures byzantine.\ F 0 ve Il 8 .,


Paris 1925, 1927.
/\.. P. Djakonov, Vizantirskie dimt i Jakcii
v V- VII vv., Vizantiyskiy Shomik, Moskova
-Leningrad I 945, I 44-2 2 7.
F. Dolger, Regesten der Kaiserwkunden des
ostromisclzen Reiches (Cmpus der .~riechischm
( rrkzmden des Mittelalters und dcr neuerw
::_eit, Reihe A, Abt. I ) Teil I: 565-1025;
II: 1025-r2o4; Ill: 1204-1282; IV: 128z1341 , MtinchC'n- Berlin 1924, 1925, 1932,
1960.
F. Dolgcr, Beitriige :::;ur byzantinisclten Finmv:.verwaltung, besonders des ro. und 11.
Jahrhunderts, I~r.:. Arclziv 9, Leipzig - Berlin
1927.

J t:JUJt!

I) i "hI,

Zokon lol o 11

lljakouov, J'i.: . dimt ...... .

I)" I~(' I,

Nt'J:. .....

I) 1 1l1{ ,. r, Finan.:/Jerwaltung . ...

ll Il l g n , l~y::.an.:
t'lllofJ.

11. d.
Staatenwelt . ...... .

lll\l lo{ t'r, IJ_y;:.. OijJlomalik .. ..

F. Di::ilgcr, B].:an:;. und die europiiische Staatenwelt, Ausgewiihlte Vortrage und Azifsiitze,
Etta! 1953.
F. Do I g c r, By::antinische Diplomatik.

20

Aujsat::.e zum Urkundenwesen der B)'zantiner,


J) I d ~ ,.

r, J>ara.1pora ........ .

I lol ~ " r, .Johannes VII .. .... .


/}()/'

.................... .

llvo111ik, Legenrles ........ .

I hovu i k, l.rJ Slauts ....... .


llvct111ik, PlwlitmShism .. ...
I ) 11 y 'i o V, l'rou(.'llrllli')'ll . .... .

Etta! 19_rl6.
F. D oI g e r, II apri.cr11:opoc. 30 A 1ifs iitze zur
Geschic/zte, ll.idtur und .~jJraclte des byzantinisclzen Reiches, Etta I I g6r.
F. Dolgcr, Johannes VII., Kaiser der R!tomiier 1390-1408, BZ 31 (1931 ) 21-36.
Dumbarton Oaks Papers, Washington I 9+ r
vdd.
F. Dvornik, Les legendes de Constantin et
de Jl!etlwde vues de B_vzance (l~y:::.antinoslavica
supplemmla I ), J>rag 1 ~>33
F. n vo I IIi k, [,es ,1.,'/avr.l', liJrmtce l'l Romr
mt l.Y" Ji~dt, Paris 1 ~J'.l l i.
F. llvorurk, '1/tr l'hol ion Shi.1111. lli.11o~y
owl l .r.wwl, 1 :. t1uh1111~~ 1'1-J II .
I

ll11 ~1 ; v,

11 l'dno llrf. lll'lt' ,

l'ulll('fl((ll. i !'rl

Sol y.r

Eskikitaplarm.com

Iq

I 'I

nOuhll hilf,~ or.,f..olo

XXIII
EEB~

Fe ryan<; i <;, Despoti ....... .


Fe rl u g a, Viz. upraua ...... .
Fl orinski y, Andronik i
K antakuzin ........... .

Fuchs, lliihere Schulen ..... .

Gardner, 1he Lascarids ....


Gay, Italie ............... .

Gay, Climent VI .......... .


Geanakoplos, J\1ichael
Palaeologus ........... .

Gel z e r, Themenuerfassung ...

G c rl and, Lat. K aiserreiclt ...

Gibbon- Bury .......... .

(;Jykat:t.i- Alrwciler,
Neclwrchrs ............ .

'Em:TljpL;; <E-rocLpdcx.; B u~ot 'I'!L VClV ~7touilc';'lv,


Atina. 1924 vdd.
B. F'eryan<;i<;, Despoti u Vizantiyi ;vujnoslouenskim zemlyama, Bclgrad 1g6o .
.J. Fer I u g a, Vizantiska upraua u Dalmaciyi,
Belgrad 195 7.

T. Florinskiy, Andronik Mlad~iy i Tomm


Kantakuzin, JMNP 204 (1878) 87-113,
219-51; 205 (1879 ) 1-48.
F. Fuchs, Die hiiheren Schulen von KonstantinojJel im Mittelalter. Bp :.. Archiu 8, Lcip-.i~
Bcrlin 1926.
A. Gardner, The Lascarids of Nicaea, the
Stm] qf an Empire in Exile, London 1!)1 :z.
J. Gay, L' ltalie meridionale et l' Empire lry;:mttilz depuis l' avi nement de Basile I jusqu' tl La
prise de Bari par les Normands (I16J-WJI),
Paris 1909.
J. Gay, Le jJape Climent VI et les afjrLifl:.1
d'Orient (IJJ-21352), Paris 1904.-

D. J. Geanakoplos, Emperor Aficlwel Pafaeologus and the West, Cambridge Mass.


1 959
H. Gelzer, Die Genesis der byzantiniscltm
Themenverfassung (Abh. d. Kgl. Sachs. Ges d.
JViss. , Phil- hist. Kl. r8, No. 5). Lc-ip-.i ~

r89g.
E. Gc rl and, Geschichte des lateinisc!tm J..'aiseneicb.es von Konstantinopel, I: Gescltidlle
der Kaiser Balduin I. und Heinrich I20.J.l!:tfJ ,
Homburg v. d. Hohc 1905.
E. Gibbon, The Ilistory of the Declirw flllll
tlte Fall of the Roman Empire, Rd. in 7 vol.
with introd., notes, ajJjJendices and indt.v lry
}. B. Bury, London 1923.
l f. G I y k a I z i - A h r w c i I e r, Rrcherc/w.1 mr
l' ru/miui.rtmtion rlr. l' FmfJire lryz;rm.tin rwx I X
-.\'/ sir1dr~s, llu/1. r/r1 rorrr~.1jmndruu:e hdl. B1.
( I

qf,o )

I- I I I .

Eskikitaplarm.com

X XIV
/~'mpereur

........ .

A. G r aha r, L' empereur dans l' art by::.antin.


Recherches sur l' art o.!Jiciel de l' Empire de
l'Orzent (Publications de Ia Faculte des Lettres
de l' Univ. de Strasbourg 75), Paris 1936.

G 1 a bar, lconoclasme ......

A. G r a b a r, l' iconoclasme byzantin. Dossier


archiologique, Paris 195 7.

(: 1 aha

( : 1

r,

a l't~ n au e r, Neka_y
TIJmwm y . . ...........

Jt; o i I' e ,

B. G r a fc n au c r, Neka_v vpraiany rz do be
naselyevanya yujnih Slovanov, .(.._~odovinski 9asopis 4 (1950) 23-126.

ltLScr iptions ..... .

H. Gregoire, Inscriptions historiques byzantines. Ancyre el les Arabes so us JHichell' Ivrogne,


Byz. 4 (1927/28) 437-68.

(: rcgoi H~, Michel Ill ...... .

H. Gregoire, Michel III et Basile le Macedonien dans les i1Lfcriptions d'Anc;'Te, By.;:. 5
(1929/1930) 327-46.

(: d

<:rc:goirc,

.Neuvieme siecle

H. Gregoire, Etudes sur le neuvieme siecle,


Byz. 8 (1933) 515-50.

(: rosse, Rom.
Militiirgesclziclzte ....... .

R. Grosse, Riimische Alilitiilgesc/zichte von


Gallienus biz zum Beginn der by::,antinischen
Tltememmfassung, Berlin 1920.

Grumel,Reg............. .

V. Gru me I, Les Regestes des Actes du Patriarcat de Constantinople, Vol. I: Les Actes des
Patriarches, lacs. I: g81-715; II: 715-1043;
III: I 043-1 :wG, Socii Assumptionistae Chalcedonenses 1932, 1936, 1947

mel, Chronologie ...... .

V. Grumcl, La Chronologie. Traite d'E'tudes


byzantines I (Bibliotheque byzantine), Paris

(:I'll

rgs8.
l(alt~cki,

l!n empereur ..... .

0. Halccki, Un empercur de Byzmtce a Rome.


Vingt ans de travail pour l'union des eglises
el pmlr In diJimse de l'l!."mpire d'Orimt: 13551375, Var~ova 1930.

1 [art mann,
/ lyz. Vr.1waltuug

I . M . 11 a r 1111 a 11 11, I fnl.n.mrhwt.~rn ::ur Ge11:/zirhtr dr1 hvzrmlini.rdzm Vmt,alfwl.t: tn Ita""" ( "'i"-7.~0), l.lip:t.ig lllllq.

Eskikitaplarm.com

XXV

llds c u berg,
Neue O! teller. .... .. .... .

HciscnbCig,
Palaiologenzeit

H (~ y d, Commerce du Levaut .. .

A. Heisenberg, Neue ()uellm ::.ur (,'t


schichte des lateinischen Kaisertums wtd du .1. -irchenunion lfll/. Sit.<;. Ber. d. Bayer. Akad.
d. Wiss., Philos. plzilol. u. hist. Kl. , ' '1-''
5 Abh.; 1923, 2. Ablt. ; 1923, 3 A/Jh., Mii11
chen 1923.

A. Heist~nbc r g, .tlus dr.r Gesclliclztc uutl


Literatur der Palaiologm::.eil, Sit::.. Jlf.r. d.
JJr!J'er. Akad. d. TYiss., Philos. -philo/. 11
hist. !.."!. 1920, 10 Ablz. , Miiudwn 1 q.w .
\V. H c y d, Histoire du commerce r/u Levant tw
.\/qpen age, 2 cild , Leipzig 192:-3 (YIni llaSktsi).

Hou igmann, Ostgrm :e ....

E. Honigmann, Die Ostgrm:;:.e dr.\

/~y;:,m -

1inisclze1t

Hop l, Geschichte ......... . .

Hussey, Church anti


Learning .... . .. . .. ... .

IRAIK ... .. . .. . .... . .... .

J i r c cc k,

G'esc!tidtle ..... . .. .

]\fNP .................. .

J 01 ga, Geschichle

........ . . .

Kap- H e rr, k(Jiser Afmzur.l ..

Reiches von 363 vis 1071 nadt grirchischtm., arabischen, s_yrischen rmd armmi.1t hl'll
O]tellen (Corpus Bruxellmse, Hist. l~vz. Ill ),
Bmxcllcs 1935.
K . Hopf, Geschicltte Griec/zenlall(/.1' rmm Jl,-.
.~inn des Alittelallers bis atif die nmnr. ,~rt f
Ersch - Gruber, Allgem. Enc_vklopadit dr1 Jl 'i.l.l.
wul Kii11sle, c. 85 186, Leipzig t Bh7 'hB.

.J.

M. Hussey, Church and Lrnming in 1/u


B_yzantine Hmpire tJ67-IIfl5, London !J:D
i::11estiya Russkogo Arkheolo,gifesko,go ln.rtilultt
1! Kon.rlanlillopole . 895-1914..
K . .Jirc c ck, Geschichte der Serbm I (t:n '"
kadar) vc II (I537'yc kadar), Goth;~ H) I 1,
I q I B (Gesclziclzte der europiiischm Sltlfllt'/1i.
]umal J\1.inisterstva N arodnogo Pm.we Rrlli I'll ,
St. Petersburg rHo3-I917.
:\'. J orga, Gesclzichte des osmaniscltr.n Nm/u .1
I (I451'c kadar) vc II (rs3B'1 bdar ),
Gotha I goB. 19119 ( Gescluchte der rurop1i'i.rchru
Staalcn ).
H. v. Kap - Hnr, /Jie abendlandischr l'oltlik Kaiser Afrmuels mil btsmzrlm, /Wrk
sicill auf /Jrutsclzlmul, S1 m :;s l111 r~ 111111 .

Eskikitaplarm.com

\~ \'I

I\ a 1t I a 11 . I Jtrr.V/Ll'll i go rod

A. I'. K a j d a 11,
/.\--.\' 11/J.,

I'. II I

IJNrm~~a

i go rod v Vi:;,antii

Moskova 1gGo.

is I tl p II i I 0 p II I() s,
'l: n-1Xpz~xw [~~[9.[(,v

J, t ol IO l s, 'II &vTocprrloc 'I CJ~'JVOV

A. K lt r is tophi l o pu 1os, To'e:!Xpx_~xov f:'i~f:lJ..lov


Asonoc; 't'oiJ L:otpoiJ x!Xt at cruv't'e:x_v(oc~ f:.v Bu~ocv
't'L<>, A tina r 935
Z' G. K o I i as, 'II ocv't'ocpcri.oc 'Ico~wou Z' E:va:'t'lov
'Ic.u:XvvoJ E' IIocAIXWAOyou (1390), 'EI.A1)V~x&
12 (1951) 34-64.

(.;.Ill 111'111 ;till I,

/Jo/lf!l'lfnin.:ifml . . . . . . . . .

E. Kornemann, DoppeljJri.-:.ijJal und Reichsteilllng im Imperium Romanum, Leipzig-Berlin


1930.

"01 Ill' III ;til II,

lll'll,~t.fl'hirhte

(, lclschln ;tyr,

l'enedig ....

K 11 L1 konkiy, lstori)'a . . . . .

K yr iakiclt ~ s,

M ~AZ TIX~

thy .
............. .

l,;unp1os- Amantos,
ll p!Xf ~OC :X P(JV~Xci. ......

I. ;t s k a r i ~. l'iz f'rinceze .....

1,,1111 I ' ll

I, .Nolt's

E. Korncmann, Weltgeschichte des Mittelmeeraumes von Philipp fl. von 111akedonien


bis ;l1uhammed, 2 cild, Mi.inclH'u 1948, 1949
A. Kretschmayr, Geschichte 11on Vcnedig,
2 cilt, Gotha 1905, 1920 (Geschichte der
europii.ischm Staaten ).
]. Kulakovskiy, istoriya Vizantii I: 395518; II: 518-Go1; III: 602-717, Kiev 1913,

SL P. K yriakidcs,
II- V, Sd[mik 1937.

Bu~ocvnvoc~

MeA~'t'IXL

~7t.

Aa:IJ.7tpou BpiX;.(tiX :Xp(Jvm~, f:.xo. ~miJ.EAdq:


K. I.'A tJ.tXV't'O'J (MV1J[LE.~IX T'ijc; EXkl)v~x~c; tO''t'opf. IXc;
I, 1) Atina 1932.
M. Laskaris, Vizanliska prince::e u sredl!)'evekovno)' Srb~yi. Prilog istoriyi vizantiskos!pskih odnosa od kra)'tl Xll do sredino XV
veka, Bel grad 1926.
V. Lanrenl, .Notes de chrotwgrafJ!tie et d'histoire l~y;:antine, Jtc/ws d'Or. g6 (1937 ) 157

- 171
l. t' llll'l

I t,

/'hilt/Jilt.\' . . . . . . . .

P.

l.t ~ IIH'IIt \

1'/tiliNJt'.l' l'l Ia i\laf.'lidoiw ortchretzrwu rl I~J.:antiw (fltbl.


tin /,u!lt.\' fimtfill.l't'.l' t!' :l/h,1w'.\' 1'1 t/, Nrmw
1 11!1 ), l'al'i:-! HJ.J r1.
tll.laf,~ t). f',l/JOtfiW

Eskikitaplarm.com

S I k :f. j i<l

I'd j i1 ll

Lcrnerle, Invasions . . . . . . . .

Lcrncrle. Histvire agrazre

Lcmcrle, L'Emirat d'"{vdin..

Lcv~cnko,

Jlaterialt . . . . . . .

I.~ C I (..r j II

(.._ IN a

(J Ill a

(. j N I C'S j

XX \' II

P. Lcmcrle, Invasions rt migrations d(//l.\'


les Balkans depuis Ia fin dr l' lf.Joqne ronwiw
jusqu'au VIII siecle, Rel'lte hist. 21 1 ( 1!l :H )
265-308.
P. Lemcrlc, l<,'squisse pour une hisloirl' 11,~
mire de B_w:.ance : les sources rt les prohlhnts,
Revue hist. 219 (1958) 32-7-1, '.!51.dlt.; 'l '.W
( 1 958) 43-94
P. L c mcrlc, L'Emiml d'i~J'din, l~J.:rwa 1'1
l' Occident, Recherches sur "La C:e.l'lr d' l 'mn
Paella'', Paris 1957

M. V. Lcv<;cnko, .HaterialL dlra VIWltt'lliUI'


istorii Vostopzqy Rim~kqy imjJerii 1'- 11 1'1' .,
Vizanslz':yk~y Sbomik, lV[oskova- Len in g- r;11 l
1945, 12-95
.M. V. Lcv<; c nko, Oyerki fm i.1lori1 111.1.\/, ovi:;.mzl~)'skikh otrwien~v, Moskova 1 '1."11i.

Lcv<;cnko. Oyerki
Lipi c, 'Viz.
krest'yanstvo

E. E.

Lip~ic,

Vizanl~skoe

kn.1t)'rmsluo

slaZ!,ransk~J'a

Lipic, Oyerki ............ .

Lit a\' r in, Bolgari}'(L i


Vizanl~)'(l ............ .
Loencrtz, Let/res de !J.
Cydones .............. .

Lncncrtz, J/. Paleologne


et D. Cydones .......... .

Loc 11 <' rt :.r.,


/'doponnese

koloni::.aci;a, Vi::anliJ.IkiJ Shot nik, Moskova - Leningrad 194-5, 9li 1 1'.l .


E. E. Lip~ i c, Ocerki istorii vi.:auto.1 1. o,1:o
ohJc-cstva i kul'tun, VIII-perva_ra fJOlorttw 1.\
z>cka, Moskova- Lntingr ad 1 l)li 1.
G. G. LitaYrin, Bolgrzr!va i l'i : rmli l'rJ n
XI-XII rm., Mo.skova 191iu.

R. - J. L o c ncr l z, Les remeils dr lrttrn rlr


Demetrius C)dones (Studi e testi 1:.p ), <!i11.1
del Vatirano I~)tl-7
R. -J. Lo c ncrtz, Alanuel Paleolop,tw ,., /J, _
metrius C)dones. Remarques sur IP-Jl/'.1' roll n pondances, Ec!ws rl'Or. 36 ( 1937) 'l 71-'.l BI ,
474-487; 37 ( 1938) ro7-121.
R. - .J. Loc 11 c r l:t., /'our l'hisloiu> t!r l't'/of!onnhe au .Y!Ve .1iedr, (I:;/1:.!-t Jll.f ), Ftudt.,
hJ':::.rmliii.I'S I ( 1 ~H:l ) 1 ; 1:.! - I (j(i.

Eskikitaplarm.com

1.1111 ~! 111111 ,

1~m/1irr

.I

L o 11 g 11 o 11, / ,'Empire latin de Constantinople rt La principaute de Moree, Paris I949

latin

du 11Wtu!t:
1111./ iqur .............. .

l,cll , /ttl

l\la11 Si .... .............. .


1\l.tllllllll\ i(',
l't'll/l!t~ dt (,' /fill'

F. Lot, La fin du mondc antique et le debut


du .Moyen dge (L'evolution de l'humanite, dir.
par H. Berr, No. 3I), Paris I927

.J.

D. Mansi, Sacrorum Conciliorum nova et


amplissima collectio, Floransa I 769 vdd.

H. Manojlovic.':, Le peuple de constantinople, By.:. 1 I (I 936) 6 I 7-7 I 6 ('== Carigradski narod, Nastavni vfyesnik I 2, I 904,
s. I vdd.).

1\l.tiii!J, Partts

/111/llllain:s ............ .

1\ lcl i .ll a k c s, 'I rrrop(cz ..... .

A. wlaricq, La duree du
populaires a Constantinople,
Royale de Belgique, Cl. des
63-74
A. M cl i a r a k c s, 'lcrrop[cz
N~xcztoc~

regime des partis


Bull. de L' Acad.
Lettres 35 (I 949)

'!ou BczcnAE~ou -:-rf,


xocl. -rr,u j.mn:o-rci.'!ou -r'ijc; 'Hn::::pou

(r2o4-126r), Atina I898.


1\11 l1o ra nskiy,
(.'t~org~v

B. M. Melioranskiy, Georg0 Jl'iPYJ'anin i


Joann lemsalimfyanin, dva maloizvestnzkh borca
.: a pravoslavie 11 VIII v., Petersburg I go 1.

Kijn)'anin

J. McycndorfC Introduction

1\ Icy c 11 do r IT, Palama.r

Gregoire Palamas, Paris


~I

i 1 l1 1 I, }, intllarios

l\l11 k w i I z, ::_iinjie ....... .

M ig1cc, /'.I

['etude de

959

A. M i c h c I, Humbert und Kemllarios,


Paderborn I 925, I 930.

l\l1 c k wit 1. , Geld


II. Jf!irt.lc!wji

1\lignc, P.U.

cild,

G. Mi ck wi tz, Geld und lVirtschaft im


riimischen Reich des 4 ]ahrhunderts, Hclsinglors I932.
G. M i c k wit z, Die Kartelljimktionen der
/?_iinjie und ihre Bedeutung !lei der Entstelumg
rkl' Z unfiwr.rens, l klsinf!;f(m; 1 !):~G .
.J. P. Mig 11 c, Pa/rologirw rtl.rSt/..1' romfJ{eflls,
Snic.1 C:rrco -latina, Paris Ill!'l7 vdcl.
.1. 1'. M.ig-11c, l'atudo.t:iar 1'11.1".1'11..\ mmfdrtlls,
Srun /.otuw , 1'.11is 1BII \'Cicl

Eskikitaplarm.com

Miklosiclt- Mtilln .....

F. Miklosich ct .J. l\!l.iilln, .leta t'l


diploma fa graeca medii aevi sacra 1'1 fnofrma ,
!)

l\1 iII cr, Latins ........... .

rild, "Vicn rB6o-1B9o.

"V. l\li llcr, The Latin.1 in the JJevant.


llislOJ)' of Frankish Greece ( 20.j-Fj66 ) , Lo11
don I90B.

Miller, &sa_)'s

W. Miller, Essa)'S on the Latin (Jril'lll,


Cam bridge 1 92 r.

Mu 1111 in, J;.pibo/e

H. Moun i c r, Etudes de droit l~w:.rmlllt .


l' epibole, ]1/ouv. rev. hist. de droit j ran(" ais tt
etranger I 6 ( I 8g2 ) I 25-64, <197-54 2. G:17-71;
18 ( rB94) 433-86; 19 ( I985 ) 5~)-to:l

l\i01 avcsik,
Bv.:autinotu rcica

c; y. Moravcsik, R_w~antinoturcim T !Jir


Ouellen der Geschic!tle da "/tit!.
viilker, II: Sprachreste der Tiirkviilkn in tft'll
1!1'-:antinischen ( ~uellen. 2. baskr, Bnlitt 1 q ;)l\.
~J,:rmtinischen

l\fi"tlln, F. fl. G. . . . . . . . . . .

C . l\liiller, Fragmenla Historicorwn (:ulr' n, V, Paris I885, I883.

rorum
1\!htLtf<;iev, htori)'a . . . . . . .

P. Mutaf<;icv, istorfva na lnllgars/, i m tllltrul,


2

l\futal"<;iev. V~)lniJki .: nni. . .

cilcl, Sof)ra 1943.

P. 1\tlutaf<;icv, Voyniyki ::.emi i VI!J'Iliri ,,


Vizant~ra pre:;: XIII-XIV v. (Spisanir
Akad. na Xaukite 27), Sofya 102~1-

Neumann, f.YeltstellwLJ'. .. . .

Jut

1/iil,i!, .

C. Neumann, Die lVeltstellung drs l!)'.: antinisclten Reiches vor den f(-reu;:.:iigen, Ll"ipzi ~
1894

N i c de r I e, j\,fanuel

L. Niederle, Ilfanuel de l'Antiqnitt; Sla l'r ,


Paris I 92(!.

:'\ i k o v, Turskoto
::.avladevane ........... .

"l" or den , Paps/tum


und B r::.an.: ... .. ... . .. .

P. N i k o v, Turskoto :;.avladevane na JJulgau l'U


i sadbata na poslednite -5i~manovci, l :vr.llitrt
/Ut lstor.
Dn{jfslvo 7.'B (I028 ) 11-ll '.l .
\V. "i u r d c n, lJas l'ap.1tlum unt! 1~ J'.:r11r :.
l>ie "Jrenmwg der heiden ill iidt!r mul t!rn
l'roblmt ihrer I Viednvereini_i!,llltg bi.1 ::um I nltr.l!,llll.f.:t' drs ln.:ant iiLi.w-!mt Nt idtn,
lkrl i 11
1 qo:{

Eskikitaplarm.com

lhiiO I{ OISky ,

G. Ostrogorsky, Die la~tdliclle Stenergemeinde des ~yzantiniscllen Reiches im w. ]alzrllundert, J'ierteljalzrscllr. fiir So:~ial - und Wirlscltaftsgescllichte. 20 (I 92 7) I- I o8.

Sf t'llf rgmlf i nrlr

I) ~ ( ro ~ o r sk),

G. Ostrogorsky, Studien zur Gescllichte


des ~);:antiniscllen Bilderslreites, Brcslau I 929.

llildrnlrril
( l s t r o g ct sk y,

(!ual'lle drs Images .....

G. Ostrogorsky, Les debuts de la O_uerelle


des Images, Melanges Charles Diehl I (I 930)
23!"1-55

(l s i r o g cn sky,

G. Ostrogorsky, Die Chronologie des TheofJilanes im 7 und ll. ]a!trhundert, BNJ 7

Uno1wlop,ie

(I 930)

I -.)6.

( ls11 ogorski,

rl ntol.:ralor ............ .

G. Ostt ogorski, Avtokralor i Samonrbjac,


Glas SrjJSke Akad. I64 (1935 ) 95-187.

() s it ogo1 sky.

lil/(lalih ............. .

G. Ostrogorsky, Pour l'flistorie de Ia


Jeodalite h;::,antine. Traduction frmH~aisc de
H. Gr e goire (Corfms Bruxellensr His/.
R_r.:., Subsidia l ). Bruxcllcs I 951

( ls t 1 ogm sky,
(~uelques

jJI'oblemes d' histoire de Ia paysanJterie b)zantine ( Co1jms Bruxellense Hist. By::..


Subsidia II ), Bmxd lcs I 956.

l'arsawLr:rie

I' .111 c, c11 k o, ft'rtJt'Janskrl)a


.\'II h.\ IVfllllO.\'l,
..........

B. P a 11 ':; c n k o, Krest'_yanska)'a sobstvemwsl'


11 Vi:::antii, IRATK 9 (Igo4) I-234

dn l'alaiologen ........ .

A. Papadopulos, Versuch einer Genealogie


der Palaiologen, 1259-1453, Doktora tczi,
Mi.incheu I938.

l'l' r nic c, Fmdio...........

A. Pnnire, l'imperatore Eraclio, Saggio di


s/oria biz.rmtinn, Floransa I!J05.

I' a p a clop ul o s, Genealogie

l'i f..': alliol,

Fmfn'rr rhrltim

A . Pi g a 11 i o I, [} J~'mf,ire chretien (.'J25-.1.95)


.l!mh-all', Iotul c ~ par (:. G I o t z :

( //1 1/lli1t

1/i'l'"''' trmwiw

11 ,~)

Eskikitaplarm.com

Paris

1 ~1 '1

V. R. Rosen, /mfJeralor l'asiby 1/of.J.!rmJboyca, /zvle;eni)'a iz letopisi 1akl!l'i AntioA hvskogo, l1 etershu rg 1 BB:{.

Rosen, 1/olgarobo_yca

R o s to v t z c ff, Gesellsc!taft
und JVi1tschajt ........ .

Runciman,
Romar.us Lecapenus

M. RostovtzclT, Gesellsclwfl und ll'il fschaji im romischm Kaisnreich, 2 eild Ll'ip:t.i l-1:
( 9:{0 ) .

St. Runciman, The Empemr Romanus Ll'r.apenus and his Reign, Cambridge IIJ:l~J .

Runciman,
Bulgarian Empire

St. Runciman, A Ilistor_y ~/ thr Fi1.1t


Bulgarian Empire, London 1930.
St. Runciman, A Hisfoty of the C!uJtldf.l',

Runciman, Cmsades

1~111, Cambridge 1951, 19!">2, 1955.

Sathas, M:::cr. [1~f:li.. . . . . . . . .

K. N. Sathas, M:::t10C~(J\Itlttl f:l.r:lt-LrJ:J-~x"l'l (llihl


graeca medii aevi), 7 cild, Venedik ,.,. Par iH
I

Schlu mhcrgcr,
Nict!plwre Phocas

B72-94

G. Schlumbergcr, Cn empereur 01'-:anlin


au X siecle: Niceplwre PlwctH, Pa1 is Jllq11
(ymi hask1s1 192:{).

Sclrlumbergcr,
F.:popee ~yzantine

G. Schlumhcrgcr, L'epopee kv::antiw rl la


fin du X siecle, 3 cild, Paris 1Bqli (ytui ha skJSJ 1925), 19Do, 1905.
Schwarz lose, BilderJtreit ... K. Schwarzlosc, Der Rilderstuit . l.'m
KaTiipf der griechischen Kirche tlTil ihre l.'i,!',l'llllrl
und um iltre Freiheit, Gotha, 1 B9o.
S ,. ec k, l"ntergang ......... . 0. v. Sccck, Geschichte des l'ntn:t:rliL,J.!.I' dn
antiken lVelt, 6 cild, Stuttgart I9:lO-IIJ:l:l
Scv ( enko, Cabasilas, ..... . I. Scv c enko, Nicolas Cabasilas' "Anli-,-::talot" Discourse: A Reinterpretation, /)(J /' 1 1

(1957 ; 8I-J71.
Silbcrschmit,
Das oriental. Problem .....

lVL Silbcrschmidt, Das orimtalisclte l'mb-

fem ::ur Znt der Entstelumg des lurki.w1tm


Reiches nach vmezianiscllm Puellm. /,'in JJeiliii,J.!
::ur Gescllicllte der Jle::.ir.lum,f!,ell l'etlPd~t:.l' ::,11
l~).:mt.:, l 'ngam mul Gmua wul ;:twt Nrid1e 11011
[, 'ifilsdwk (I'{/ Il l.f110), l,t' i p:t. i~ lln IiII I ~1 2 :~.

Eskikitaplarm.com

XXX II

S i ~ it ,

(;mlliclde

F. Si~ic, Geschichte der Kroalm I {I I02'yc


kadar), Zagreb I9I 7-

!') i ~ i c,

l'ov~vest

Pouiyest Hruata u vr~veme narodnih


vladara, Zagreb I 925.

............ .

F.

~iic;,

1~. ~ i i c;,

SJ, - .. ... .... ...........

Poviyest Hrvata za kralyeva i;:. doma


Arpadovifa, Zagreb I 944
Seminatium Kondakovianum (Annates de l'linstitut Kondakov), Prag I927-I 940.

S k a IJ ;tl a 11 o vi~.

I 'i:::.

~osutlarstvo ........ .

S tudt 11111lll'r,
111 idtael Clumiates

S 1 a noycv i ~.
H z ant(va i Srbi ........ .

S '' i 11, Gesthichte .......... .

S 1c i 11, Bas Rmpire ......... .

S 1 c i 11, StudieTL ........... .

S t c in, Rin Kapitel . . . . . . . . .

Stein, Untersuchungen . . . . . .

Stein, Vom Alterlum ... ....

N. S k a b a Ian o vi($, Vi;:antryskoe gosudartvo


i cerkov' v XI v., . Petersburg I 884.
G. Stadt muller, Michael Clzoniates, Metropolit von Athen, Orientalia Christiana 33,2
(I 934) I 28-324.
St. Stanoyevi!;, Vizantrya i Srbi, 2 cild
(Knyige Malice Srpske 7/8 ve I4/I5), Novi
Sad I903, Igo6.

E. Stein, Geschichte des spiitriimischm Reiches


I. Vom romischen ;:um hy;:antinischm Staate
(284-476), Wien I928.
E. Stein, Histoire du Bas Empire II. De la
dispariton de l' Empire d' Occident a la mort
de Justinien (476-565), Paris - Bruxclles Amsterdam I949
E. S t e in, Stu.dien. ;:.ur Geschichte des byzantinisclzen Reiclzes, vornehmlich unter den Kaisern
]ustinus II. und Tiherius ConstaTLtinus, Stuttgart I9I9E. Stein, Ein Kapitel vom persischen und
uom byzantinischen Staat, BNJ I (I 920)
50-89.
E. Stein, Untersuchungen zur spiithyzantinischen Verfassungs- und fVirtschriftsgeschichte,
Mitteilu11.f.!en ,:ur Osmanischen Geschichte 2
( 1923/25) I-(i2.
E. Stein, Vom Altertu.m im Mittelalter. :{,ur
UeJr.ltichlr dn ~yzanthtischen Finazverwaltung,
l 'irtlrljllhr.rr.llr. {iir So:::ial wul Wirt.rchajtJgf" h~t htt '-II ( 1921!) l!jll qo.

Eskikitaplarm.com

Slot kk,

;::unfie ........ . .

\. S tot ' kIt\

.-:_iinjie.

Sf)([/riimi.lchr. uwl br.:rmltlli.lrhr

l 'ntersuclumgen ::.tmz .wg. t7to:pztzl,.,


Leos des J'Vezsm, l1lio, lkilwft q .

[)L~/.lov

Leipzig 19II.

Tafel uml Thomas ...... .

T d fr a I i, T!tessalonique
Treitingcr, Kaiseridee

U spcnski y, Obrazovanie
Uspcnskiy, Oferki ....... .
Uspenskiy,
Voennoe ustroystvo
lJspenskiy, Istoriya

Vasilicv, History ........ .


Vasilicv,
Byzan.ce et les Arabes I ...

Vasilicv, Byzance
et les Arabes II,2

G. L. F. Tafel uml C. 1\1. 'l'holnas, lt kunrlen zur dlteren Handel.1 - wui Strwl.l.f!.t
schichte der Rejmblik Fenedig, Jlu~il f . Ill
Wien 1856/57 (Fontes Rerium AuJir. , lbt.
II, Hd. 12-q).
0. Tafrali, TltessaloiLique au Xll ' _,i/d,.,
Paris 1913.
0. T r citing c r, Die oslromische Kaiser- rmrl
Reichsidee nach ihrer Geslaltrmg im hii(i.11 II I'll
,Zeremoniell,Jcna 1938 (yeni baskJSJ: ll.tr111
stadt 1956).
F. 1. Uspcnskiy, Obra:;.ovanir. ulorogu f,ofgarskogo carstva, Odessa I 879.
F. i. Uspcnskiy, Oyerki jJu i.1/orii l'i:rm
tiyskoy obranzovannosti, Pctcrshmg 1 B!! 1.

F. i. Uspcnskiy, Voewwe u.rlmyJiuo Li.:rm


tiyskO)' imperii, IRAIK G ( 1 goo) 1;j.J.-2n 7
F. i. U spcnski y, !stori.Ja vi::.anti.J.Ikoy im perii I, Il,I, III, Petersburg 19I:~, Lenin grad
1927, Moskova- Lmingrad 193B.
A. A. Vasiliev, Hist01y of tlu: ll r:rmtiw
Empire, :Madison I952.
A. A. Vasilicv, B)'::.ana el lcs .'lrabrs I :
La dynastic d' Amorium (82o-il76 ). Ed i I iou
fran<;aisc prcparec par H. G rq~o i rc t
M. Can a 1 d. (Corpus Bruxcllmsc /lis/ . II r
l ), Bruxdlcs 1935
A. A. Vasiliev, Byzance ct le.~ .lrafns II
La dynastic macedonienne (8(q-f)'j.IJ I. LditJnJJ
fran~aisc prcparcc par H. <hq.~o i 1'1' 1
l'vi. Canard. Dcuxi<:mc pat til' : Ext 1 ;1 it s
cks sources arahes, t1ad. par M. (!;lJI;lJ d
(Corpus JJru.wllense lfist. BJ".:. 11,-), Ill 11 xt:lles

9;)0.

Eskikitaplarm.com

' ' ' d\ '


\' , 1 s

i I y 1', Vi:::nnti ~a
1 .lra/n II . .. ......... .

V ,I ,'-, II }' C' V, l'llfq"CJIVie


Mmmila ............. .

\' . 1 ~

iIi

1 , . ,

fo imndation ...... .

'v ,1s il ycvskiy,


l'rp:n.e.gi ............. .

\'. silyC'vskiy,
AI altrialz . . . . . . . . . . . . .

\' 11 g I, HaJile I ............ .

I I

A. A. Vasilyn., Vizant!ya i .lra/n. Politireskie otno~ewya Vi:;.antii i Arabov .:a vreme


makedonsk~v tfinastii (867-959), Petersburg
I902.
A. A. Vasil vc y, Pule~estvie vizantbskogo imperatora Manuila II Paleologa po zapadnoy
Evrope, ]AJ.Nl' ..\. S. 39 (I9I2) 4I-78,
260-304.
A. A. Vas i I i e v, The Foundation of the
Empire of Trebi.:ond, !-Jpeculum I I ( r 936)
3-37
V. G. Vasilyevskiy,
Tmdz I ( I go8) I - I 75.

Vizant~ya

Pefenegi,

V. G. Vasi I ycvski y, Afaterialz k vnutrenney


istorii vizant~vskogo gosudarstva, J MNP 202
(I879) I60-232 ( Trudl IV, 250-331) ,
368-428; 210 ( r88o) 98-I7o, 355-440.
A. V o g t. Basile I, empereur de Byzance et
la civilisation byzantine a la din fit IX siecle,
Paris I908.
Vizantiyskiy Vremcnnik, St. Petersburg r8941927, Moskova 1947 vdd.

l'i.:anliski i::vori ........... .

Vizantiski izvori za istoriyu naroda Yugoslaviye,


I-II, Bel grad I 955, r 959
\Valle k, Mcntcsche ....... . P. Wittck, Das Fiirstentum Mentesche,
Studien zur Gesclzichte Westkleinasiens im I 3- I 5.
Jahrlzundert, Istanbul I 934
\V r oth, B)'Z Coins ........ . W. Wroth, Catalogue of the Imperial Byzantine Coins in the British lv!useum, 2 cild,
London 1908.
X a11al atos,
D. A. X an ala to s, Beitr age zur Wirtschaftslleitrage
und Sozialgeschichte Makedoniens im .Mittelalter, haufJisachliclz azif Grund der Briefe
des Hrz;bisdwfs '1 lteoplrylaktos 11on Achrida,
Dok1ola lC'zi, Minwhcn

Eskikitaplarm.com

19:n-

S 1k Zikrtdtl

Zach;tri ;tl',

11

} tt.l' . . . . . . . . . .

J: scrln iu

K1salt1ua

l.i s t ni

\.\\.\'

C. E. Za c hariac a l.ing('n1hal, }11.1


Graeco- Romanum, 7 cild, l.cipzil{ 1 Br1h 1mt1.

Zachaiia, Geschichle ........

K. E. Zacharia \". Ling<"nth.tl, (,', _


schichte des grieclzisch - rijmisdzen Rt'dlles a. 1\(";
lin 1892 (ycni basklSI: Aakn irn \Viitllf 'll tbcrg 1955).

Zakythinos, DeJjJolat

D. Zakythinos, /,e desjJotat grec dr ,\lo,t",


I-II, Paris 1932, Atina 1953.

Zakythinos,
Crise moru!laire

D. Zakythinos, Crise mowitaire rf n1.1r


economique a Byzance du X I fl rw .XV siM r.
Atina I948.

J.

ct P. Zcpos, Jus graecoromauum , ll


Atina I93I.

Zepos, Jus
Zlatarski,
istoriya

tid,

V. Zlatarski, istorf)'a na l1Mgar.1kala /li11


java prez srednite vekove I, 1 vc :.!, //, Ill ,
Sofya 1918, 1927, I93h 19-111.

Zlatarski,
/zvestryata

V. Zlatarski, izvestiya za Rrllgaritt 11 Utronikata na Simeona Jlfetajiasla i l.o.~ olrla,


Sbornik za narodni umotvoreniya, rwuAa '
knijnina 24 (I 908) I- I 6 I.

,(RVI ................... .

:(bornik radova Vi:::.antolojkog insf illlla, Bc:l


grad 1952 vdd.

Eskikitaplarm.com

G 1 R! $
BiZANS TAR1Hi B1LGiS1N1N GEL1~MES1
A~agtdaki ana c;izgiler tabiatiylc sadecc gcli~mcnin ba~hca noktalarma. dokumuaktn
vc ancak baz1 escrlcrdcn vc ara~t1nctla.rdan bahscdcbilmcktedir. Biza.ns tarilli ara~tll"lll ll
lannm genel geli~mcsine ait k1sa bilgiler aynca ~u eserlcrde bulunur: V. G. VASILYIWSI\IY 1
Obozrenie trudov po vizantiyskoy istorii, JMNP 250 (1887) 222-65; 252 (1887 ) I 13-,1-7 ; :.J~U
(1887) 97-153; 266 ( 1889) 380-92 ( tamamlanmamL~tir). - L. BREHIER, Le deC!elofl/lfmrrlt
des etudes d'histoire b]zantine du xvn au xx siecle, Revue d' Auvergne' Janvier- Fevri<r I !till
-A. VASILIEV, Histoire de !'Empire byzantin I (1932) 1-51 (VAsiLIEV, History of the lly.:;antill
Empire [1952] 3-42'de tamamla.nmi~tir). E. GERLAND, Das Studium der b_yzmttiniH:h~ll (ie
schichte vom Huma11ismus bis zur Jetztzeit, BN], ilave fasiki.il 12 (1934).- D. AN<.rl.o v,
Istoriya na Vizantia I (1959) 4-17.- D. ZAKYTHINOS, Bu~avnvcxt crrrouC>a(, Me:yciAlJ 'I<:AAlJV~ K/i
'Eyx,xAorra~C>dcx, :EuiJ.rrA-/jflW!LCX, -r.B' (1959) 176-182. Ayn ayn i.ilkc vc dcvrden ' ait
ara~hrma haberleri bi.iyi.ik ve gittikc;e artan say1da mesick dcrgilcrindc bulunmakt:uh r.
Bunlar MoRAVCSIK'in B;zantinoturcica adh cserinde (J2 [1958] 2-6) c;ok tam bir ~ckildr
zikredilmilcrdir. Burada sadece iki onemli bibliyografik ozel yayma iaret edihui~ obun :
Dix annees d'etudes byzantines, Bibliographie internationale 1939-1948, Paris 1949, v F . l>ili.<U'It
-A. M. ScHNEIDER, Byzanz (Wissenshaftliche F'orschungsberichte, Geisteswissemchajlliche Ueihn ,
Cild 5), Bern 1952 (1938-1950 y1llan ic;in). Kilisc tarihi ve teolojik ara~llrmalar i~ iu :
BEcK, Kirche 7-23.
0

Bizans hakkmda bilgisel ilgi kLlsik eskic;ag ara~t1rmalanndan do,:tmu ~


tur. Grek antik devrine giden yol Bizans iizcrinden gec;mckte idi; t;tinktl
Bizans, antik miras1 muhafaza e tmi~ olup, batl insam i-;in Ronesans <li'Vl in<I<Grck kiiltiiriine kar~1 duyulan ozlemi giderebilecek yegane kaynak idi .
Grck-;c elyazmalanmn toplanmasma, klasik litcratiiriin incckHnusi w
yaymlanmasma ba~land1gmda, zorunlu olarak Bizans alamna diiniildii v<
Grek filolojisini bat1da gerc;ek bir bilim sahas1 halinc getirenler d M ;unl< I
Chrysolaras, Ioannes Argyropulos, Bessarion v.b. gibi Bizanshlar olein
Bununla beraber Bizans, oncelcri, sadece antik kiiltiir hazinelerinin saklanq>
korundugu yer olmak dolaylSlylc onemsenmektc idi; rftfizi (~ ismali k)
Bizans'a kar~l duyulan ilgi ise azd1. Fakat grekc;e dil bilgisinin yaydntast,
eski Bizans kiiltur mcrkezlcrine yapllan s1k scyahatlar vc klftsik literalilriltl
Bizans yazarlannm arac1hg1 ilc incdcnmcsi Bizans tctkikleri ic;in Z(')llini
haztrla<h. Bizans kiiltiiriiniin kendisinc ozgii degerinin hcniiz J:uktua
vanlma<hgt ic;in, antik yazarlarla Bizans miiellifkri arasmda hftHI. kl'sin hir
ayn1n c;i:r.f.{ i t; i:r.i l<m<nHsi v< <;oj!;u zaman kHl.si k yazarlar yanu ula Bi:r.an11
uutdlil'lniuin <snlniniu dc yay udanmast lm i~e t;ok yara d1.

Eskikitaplarm.com

l>o~ nulan dog ruya Bizans larihindt~n ho~lanan ,.,. lnnnm ken<linc
lll ..i i.~ II N ck ~ l'riui Lckdir cdcu ilk hilgin Melanchton'un ogrc ncisi HIERONYMUS
Wc111 ( r,l(i- fl o) oldu. Augsllllrg'da Fuggcr'kr ticarcthancsindc sckrctcr
o l.c1 ;d c; .c h ~a n hu zat, Bizans yazarlariyle, klasiklcrinkinden hie; de az
n lcn .c y,c ll l1i1 yogunlukla ugra~arak Anton Fuggcr'in yarduniyle Ioannes
Zo11.11 ,cs' uc kronigini, Nikctas Khoniates'in tarihini vc Nikephoros GregocccN' III Lee il1inin bir klsmuu yaymlad1. llk olarak Wolf Bizans tarihini tarihin
lt. d J,j, ala cu olarak gormi.i~ olup kafasmda bir Corpus byzantinae historiae
I ll11 i t .c~u nak t a idi.

Woll' omq!;i taklitc;ilcr buldu. Humanismus'un yeni inceleme ruhu


Hi y ~ I VI' k i Iise i~lcrinc karl duyulan ilgilcrle tevik ve tahrik olunmakta idi:
Inc kJ, 11 kar~L miicadele sorunu, katolik kilisesinin union gayretleri ve prole l.c 11 c;c'V ITII'nk Roma di.imam Bizans'a kaq1 duyulan scmpati. Muhtelif
Y~' c lc 11k vc ti.irli.i ncdcnlerle batmm 16. yi.izytl sonu ve 17 yiizytl baI hiilll .cllisllc- i Bizans tarih ve hukuk kaynaklannm incelcnmesine giri~tilcr.
1\u c; a h ~ l llalann astl Crefi Almanya'da Wolf'iin ogrcncisi WILHELM HoLZMANN
(Xy l.u uln ), DAviD HoESCHEL ve biiyi.ik hukuk tarihc;isi joHANNES LEUN' 1\ \ ' llfs; Fransa'da bilgin cezvitlcr, hcrkesten once D. PETAvius (Denis
l'c I a u ); llollauda'da B. VULCANIUS ve ozellikle joH. MEURSIUs; ltalya'da
111111111 ' u ka hul etmi~ Bizanshlardan NICOLAUS ALEMANNUS ve LEo ALLATIUs'a
i ll IIi r .
1\i za ns lctkiklcrinin bu ilk devresi, c;ogunlukla yaymlama c;ah~malan
vc kay ua klann latinceyc c;evrilmcsiyle yetinilmi~ ve bu arada mi.ielliflerin
~~ c, 1111 indc de az n ya c;ok tcsadiiflere yer verilmi olmastyle tcbari.iz eder.
ll c ntl t. kommun biiti.ini.i i.izerindc bir gori.i~ teessiis cdememi~ oldugundan,
;c c,1k hi r pL111 mcvcut olmadan d yordarm ile ilerlcnmekte idi.
llu dikkate deger ve fakat nc de olsa mi.itcvaz1 ba~langtc;tan sonra
ll1 t.; cus lctkiklni 1 7 yiizytlm ortasmdan itibaren Fransa'da birinci parlak
ckv 1csi11i idrak etti. Fransa saraymda Louis XIII. ve ozellikle Louis XIV.
cl.- vriuckki hilimscl canhhk Bizans sahasmda da c;ok kuvvctle mi.icssir oldu.
I I va kil' kadar sistemdcn yoksun olan yaymlama c;ah~malan mi.itecanis,
11 '1. 1111 va'ddi bir plana bagland1 ve yava~ yava~ da canh vc meyva verici
},u incdcmc f;taliycti ha~lad1. Louis XIV. ve Colbcrt'in himaycsinde Louv c '1111 ~i) JnTtli mathaas1 Bizans tarihc;ilcrindcn biiyiik bir seriyi yaymlamaya
f.: lll ~ l i. rli.J.'i ydmda ilk olarak Ioanncs Kantakuzcnos'un tarih cseri yayml.c nch vc diB 'i'd e yaymlanan Konstantinos Porphy10gl' nndos'un Rxcerpta
rfl' lrgationilms'ullclll h<t taralinda Pl1. Lahlw hir hildiri yaymh yarak Bizans
ta rih~ilnine ait hir (.'orfm.l'' un pl fl nuu ac; kl a d c ~ l ~-: ihi lli l , III S la rihiniu iinrminc
i ~ a lt' l cdnck hiiliin i.ilkcl c rin llll f~ inlnini i~ h i di P,i u c cl.vcl l'll i. 11111111 iz k yt'll
on ylla rda c;a lt~ rual a r gaynlk H ll ldltll~ldt~ vc hlly ln c ll l t, ; cn ~ tarilci ka yua k-

Eskikitaplarm.com

Bi1.ans larihi hilgisinin

g cli~mcsi

.,

lannm ilk toplu nqri mcydana gcldi ki, somaki Loplu nc~irkr dr~- Vrnrdi K
nqri tamamiylc, Bonn nqri biiyiik ktsmiyle- bunu tekrarlamtlanhr.
Paris corpus'unun ne~rine, cezvit PIIILIPPE LABBE (16o7-fi7) vt Pm1un:
PoussJNE ( 16og-86), dominiken jACQUES GoAR ( 1601 -53) vc FRAN~:ms CoMBEFIS ( 160.)-97), ~ohrctli hukuk<;u CHARLES ANNIBAL F ABROT (I 580 - I (iS! I)
gibi o zamanki Fransa'ntn rn oncmli bilginlcri kattlmtlardl. Bir ~uk Hi z. 11 1.~
yazan Louvre corpus'unda ilk dcfa yaymlandt. Daha onccdrn bilinrn yaz;ulann ycniden yaymlanmasmda da Paris corpus'u nc~irlcri gcrck metin lrsisi
vc gcrckse bilhassa. yorum (komantcr)lar bakmundan oncmli bir tl'rakki yi
ifadc cdcrkr.
Louvre corpus'un11n IH'~ri ir;in yaptlan <;ah~malar yanmda kilisr vc hukuk
tarihi incclcrncleri dc Jnzla gcli~tirildi. Bu anlamda yalmzca Lahlw'uiu ,
sonraki Hanlouin vr Mansi nqirlerinc 1 tcmcl olan konsil zabttlan, Goal ' 111
ohrctli grl'k<;e Euchologion'u, Combefis'in ncrcttigi patristik I ilna tiil ,
Fabrot'nun Basilica nqri hattrlansm.
Louvre corpus'u ba~langt<;ta dalta ~ok Goar ve Fabwt taraf111dan yil
rtitiiliirktn, 1670 ylllanndan itibaren yaym tc~ebbusiiniin mcrkcz nokl aMu.t
Ducangc'm i.istiin simast hakirn olmaya balar. CHARLEs Dur:JH:SNJ: SJJo:tJJ(
ou CANGE ( r6I0-88 ) Bizans tarihi incehmelerinin astl kurucusu v ay m
zamanda Hizans sahasmda ~imdiyc kadar faaliyet gosteren en hiiyi.ik Vt' I'll
zengin bilgi sahibi kimscclir. Ducange, Ioannes Kinnamos'un Laril1111i ,
Ioannes Zunaras'm kronigini ve Paskalya kronigini yaymlamt~ v1 gn l'k
bunlan vc gcrcksc Poussinc tarafmdan yaymlanan Anna KomrH'Ill' vt
Nikcphm os'un cserlcrini ctrafh olarak crhctmitir. Ducangc I Huula 11
ba~ka., tarih, filoloji, jencaloji, topografi vc niimismatik sahalarnu kapsayan ,
hayrct uyandtracak clerccrdc zcngin ve ;ok tarafh bir tetkik faaliy1t i ~iis
termi~tir. Yazllanmn bir ~ogu bilim i\in bugiin bile kendilcrinden f1ra ~ at
edilcmez bir hiiviyct ta~1rlar, t.izellikk llistoire de l'empm de CoTL!tanlitwfJ/r
sous les empereurs fra11fais ( r65 7) ve topografik bir incclemc olan Constant inapolis Christiana ile jenealojinin tt>mrl escri De familiis byzantinis'i i htiv a l'ku
iki klSlmdan miitqekkil Ilisloria B)zantina duplici commentario illustrala adh
eserleri. Ducange'm ba~ansmm zirvesini isc orta<;ag Hitincc v c grckt;I'K i
i~in yazd1g1 lugatlar tqkil ctmckle olup bunlardan bizautinoloji ilmi ha kimmdan Glossarium ad saiptores m~diae et infimae graecilatis ozcllikl e iinl'mli dir 2 . Bir bizantinist ~imdi her nc kadar Ducangc'm Glossarium'u yanuul.1
lfrgat bakimmdan baka yardtmcl cscrlcrden, mcscla hcr~cyd1'11 i llll 'l '
()kumcnik konsilltdn :t.nlwlan yaymlannm ycni lcmcllerc oturtulmast ancak
1:. Scli WAin-..: 'm hi.iylik tseri Acl11 etmcilitiTillll
1

ocrmllon i~ortllll,

HJ IIII vclcl

(bk. a.FLgula I, kaynaklar) .


2
Eserin yeni hir nqrini Culli-!.(<' dr
Fr:uu:c (l'aris l!Wl) gl' n;1kk~ tirdi.

ilr f(l'r<;t'klc~ mi~lir

Eskikitaplarm.com

1:. A. Soi'IIOKI.J:s'in saglam vc d!'J:tnli lfigatill(kll 1 i:tydalanmak dnrumunda


isc dl' I )ucangc''lll hayranlt.~a deg!~r ('Seri, ~ok say1da kaynak zikri ve
l.tt i 11 i ac;tklamalan ile bugun ldla Bizaus ldkiklninin ana direklcrinden
l11ridir.

I lttcang(''m yanmda onun daha gcn~ ~agda~lan, vcsikalar ilminin


(r/ifJ/mnalik) kurucusu JEAN MABILLON ( I 632- I 707) vc Palaeographia graeca
;tdh I'SI'riylc Grck paleografisi tetkiklcrinin ba~lad1g1 BERNARD DE MoNT' Allc 10N ( 1G55-174I ) yer ahrlar. Bunlan Oriens christianus adh eseriyle
dotnilliknt MicHEL LEQUIEN (I66I-I733) ve tarih baklmmdan oldugu
1-', tht topografya vc arkcoloji yontinden de oncmli Imperium Orientale'nin
y;r1a 11 Ragusa'il benediktin ANSELMO BANDURI (r670-1743) izlemckted~tll't .

Bllllllllla bcrabcr Bizans i~in I7. yuzyilda uyanan ve ozcllikle Fransa'da


zc 11 g i11 iiriin vcrcn kuvvctli ilgi, Aydmlanma devri rasyonalizminin ctkisi
i k , Biz a ns tctkiklcrinin ilerlemesini te~vikten c;ok uzak bir tutu rna boyun
cf,di . Aklllla, mcvhum, miibalagah ahlaki dcgerlendirmesinc v e dini tiplll'c ili g inc magrur Aydmlanma devri, insanhk tarihinin buttin ortac;ag
ck vrl':; illc kii~umscyerek, tepcdcn bakmaktayd1. Aydmlanmacllar ozellikle,
tiiiiii;I Ltzaldr, dinine bagh Bizans imparatorlugunun ruhundan tiksiniyor1.11 dt. B1mlara gore Bizans tarihi "degcrsiz bir hitabct ve mucizclcr kollekMiymlll" (Voltaire), "ihtilal, isyan vc al~akhklar orgusu" (Montcsquicu)
olmak Llll veya en musait bir huktimle ~anh ~erefli Roma tarihinin clem
vc 111 i hi r sonundan ba~ka bir ~ey degildi. i~te boylccc, CHARLES LEBEAU'
111111 1/istoire du Bas- E'mpire (Paris 1767-86) vc EDWARD GIBBON'm The
lli.lltHy t!f' the Decline and Fall of the Roman Empire (London I 776- I 788)
.tdh n1a ruf csrrleri Bizans tarihini , Roma devletinin bin yll suren ink1raz
I a ri It i olarak tasvir etmcktcdirler; Gibbon bizzat, eserinde "barbarhgm
V I' d j nin zaferini" tasvir ettigini soylemektedir.
Bu~iin i~in L ebeau ve Gibbon'm gi:irtilcrinin tarihi bak1mdan savullld.,mazltgt hakkmda soze girimek, zaten a<;tk bulunan kap1lan zorlamak
olmd11. ~iikiirlcr olsun ki, Bizans tarihi sahasmda kitap yazan her kiinin
HI' <; I ig i konuyu, Bizans tarihinin onemi Uzerine uzun ve gene! mahiyette
.ll;tklamalar yapmak suretiyle savunmak zorunlugunu hissettigi, ( debi
vc lnkkwltk verecek derecede tckrar edilen ifadelerlc Gibbon'm goriiiinii
rcddl'lmege ~ahtig1 zamanlan geride b1rakm1 bulunuyoruz. Artlk zay1f
11oktalan yiiztinden her iki tarih yazlCISimn cscrlerinin btiyukliigunu gC>zden
k ; t~; trmadan, Lebeau ve Gibbou'm kitaplanm c;ok dalm btiyuk bir soguk1

vc ~ok zm~in 1\Jgalinc (M&y1X ).c~ tKI..v

J'niot/.1,

l AAlJVLK 1j C y>.c:lfll1 '1) ~ , 9 cill, AI ina 1<)4<)-511)

Umt:/.; I.~:xikon of /he Ronum awl llv::mz)'l'lli bask1, CallliHIII I{I' lqi.J .
lllll'a da ( : nk dil ~li ~ IIII 'Mi niu bllllill ck v n
ll'l'ini kapMaya u, I l I11 MII It/\KIIH 1 ll ll h llyu ~

111111

i~111 I

t'l111i~

ol a luu.

Eskikitaplarm.com

TlJ;

Bi:.o:ans tarihi bilgisinin

geli~mesi

kanhhkla miitalaa edcbiliyoruz. Lebeau ve Gibbon gcn;ek hirt'r t.ar ilu;i


idilcr, Gibbon hatta pek biiyiik bir tarihc;i. Onlarm objcktirlik b;dmmnclau
o kadar yetcrsiz olan eserleri tasvir sanatl baktmmdan yiiksek bir scviynk
dirlcr. Bundan dolayidir ki onlar, bir c;ok kusurlanna ragmen, AydmLuuu;,
devrinin hatah telakkilerindcn etkilcnmcmi~ vcya az etkilcnmi~, 19. yiizy dd .1
kalcme alman filolojik ve tarihi bak1mdan daha csash bir c;ok Bizans Luil1
lerinden daha ziyade okunmaya lay1kt1rlar. J. B. Bury tarafmdan gcn;cklqtirilen Gibbon'm eserinin yeni basklSl ise, nairin alimanc ilavrlcri w
notlan sebebiyle bilimsel incelemeler ic;in, objcktif bakimdan da, ;ok
faydahdu.
Bilindigi gibi Gibbon'm cscri -ozelikl c tasvir sanatmm kudret i say sinde-Bizans sahasmda incelemelerc girimek arzusunu hem en hcmc11 hi 1
as1r siireylc kotiiriimletirmek surctiyle, fikirlcr iizcrinde siirdd i hir t kiy
sahip oldu. Ancak Bizans tetkiklcri tamamiylc durmu dcgildi. Jou . Al.l ll-: 1!"1'
FABRICIUS, Bibliotheca graeca'siy!e Bizans literatiirii tarihi ic;in hugiin hi I
kendisinden feragat edilemiyecek bir yardtmCI escr yaratt1 ( I4 cild, ll;11uhn rg
1705-1728, ycni basklSl 12 cild, qgo-18og). Seremoniler kitalnmu L ipz ig
yazmasmm bulunmaSl VC bu escrin jOHANNES JACOB REI SKI<: ( I 7 Ili-7 I)
tarafmdan Crhedilmcsi, hie; kukusuz bizantinoloji bilminin tari IIi ndc .. 11
biiyiik olaylardan birisidir; ancak c;ok dikkate ayand1r ki, bu biiyiik Yllll.l 111 '
vc arapc;a miitehass1Slmn Crhi onlarca yll basdmadan kalnn~lrr. Biz.III S
incclcmcleri ic;in onemli bir tevik de, Bizans tarihc;ilcri Paris sn is iIIIII
sonuncusunu tqkil eden ve K. B. I-lASE tarafindan gerc;eklqtiriltu Lnlll
Diakonos'un bas1lmas1 olmutur (1819). Bundan pek az sonra Nl F. IUIIIH ,
Agathias nqri ile (1829) Bonner Corpus der byzantinischen llistorika Sl"l isi uiu
tcmelini atti. Yaygm pe~in hiikiimkr vc gcnellemi~ ilgisizlik Ni1"111du
gibi bir ki~inin Bizans'm tarihi oncmine bakltnl clbettc bulamllrarnazd1
Bonn c01pus'u, biiyiik ktsmiyle Louvre corpus'unun sadecc bir tekran oln ~< Lkl a
bcraber, daha tam ve daha kullamh olan bu ne~::in oncmi hakkmda la zla
soze gerek yoktur.
Bizantolojinin tarih yazarhg1 alamnda da tam bir durgunluk ohuacll .
Byron'm bir genc;lik arkada~1 alan hell en dostu GEoRGE FINLAY ( 1 7!l!)- 111 7;,)
c;ok gcni tuttugu greklik tarihinin Bizans devresine oldukc;a bii yilk 1i111 111
tamdt; uzun y1llar siircn c;ahmasmm dorugunu 7 cildlik vc 111. ii. ltJ.(i'd.lll
1864 ydma kadar siiren muazzam bir devreyi kapsayan cseri tqkil nl11
A History of Greece from the Conquest by the Romans to the Present 7 imt? ( Loudn11
1877). Fransa'da V. PARISOT'nun Ioanncs Kantakuzenos (I8tJ.5 ) vr B..:Hm. a
DE XrvREY' in Manuel II. ( I 855) iizcrinclc, oncmlc-rini IJug-iin bile tamamiy I c
yilirmeyen monografikri yaymland1. Almanya'da G. L. F. 'I'AII~L ( 1711 1
- Ifl(io ) ve G . M . TuoMAS ( rBr7- r887 )'m tct.kik vc mdin nc~irlcri, .J 1'1
FAJ.J.ME HAYim ( I7!Jo- llHll )' in zarif vc zcki yazdan vc iizl"!likk K AI!I.

Eskikitaplarm.com

I rOI'F (I B~J2 - IIl73)'un c;.ah~malan hat trlanmaltchr. llopl''uu saclcce ktlr klrk
y:u,u uu:elcmdnine dcgil aynca gcni~ ar~iv tctkiklninc dayanan cscri
(,'r.Jchirhte Griechr.nland.1 vom Beginn des Mittelalters bis at{{ unsere Zeit (Ersch
nnd Cnllwr, Allgemeine Enc_yklopaedie der JYissenschaften und Kiinste 85/86,
rllh 7/ r lll11l ) malzcmc knllcksiynnu olarak dcvamh bir dcgere sahip olup,
ta svi r tarz1 g-arip olan bu cscr, okunuunun bir eziyet olmasma vc Hopf'un
wn li i!; i hilg-iniu, bir vakitler samlchgt gibi her zaman pek cmin olmadtgmt
hn l{ ilu pckftla bilmcmizc ragmen, yinc de bilhassa Latin hakimiyeti vc
l'aL.iolngnslar drvri i~,;in bnemli bir yardtmCldtr. G. f'. HERTZBERG'in bu~-:r lu u;m okunmast pek o kadar gerekli olmayan, fakat zamamnda elkitabt
o la rak pt'k takdir cdilcn eserleri Geschichte Griechenlands seit dem Absterhen
drJ rmtikcn Lebens bis zur Gegenwart (4 cild, Gotha I876-7g) ve Geschichte der
I~ J.:rmtiner und des Osmanischen Reiches bis gegen Ende des 16. Jahrhunderts
(lin I in 1883), onemli ol~,;iide Hopf'un sagladtgt malzemcye dayanmakta
idiln. i\. F. GFRORER'in bir zamanlar c;ok okunan, fantczilerle dolu eseri
/ly::_antim:rche Gefchichten (3 cild, Graz 1872-77) bugiin ic;in ktymetini kayl wt mi~tir. Buna mukabil FERDINAND HIRSCH'in escrleri, ozdliklc B;zantmnchr. Studien adh kitaln ciddi, ileri gotiiren vc kendilcrinden hala zcngin
lul~i In islihrac; edilcbilcn tetkik ornekleridir.
r ~ yi.izytlm insanhga getirdigi daha derin tarih anlaytl, Aydmlanma
di'VI i ui 11 tarihc aykm ukalahgt yiiziinden itibardan dii~iiriilmii~ olan Bizans
Lt rihint' de faydalt oldu. Tarihi gelimenin onemi dii~iincesi uyanmt~ olup
arttk hir RANKE, bir MoMMSEN'in ~,;ahmalanndan sonra bir devletin bin
yrll!k inknaz hali efsanesine inanmak imkam kalmamttl. 19. yiizythn son
onyrllarmda Bizans tarihinc kaqt duyulan ilgi , o zamanlar on pHmda
lllrlunan Avrupa i.ilkclerinde yeniden canlandt. ALFRED RAMBAI1D, VASILIY
( ;., VAsrLYEVSKIY, KARL KRUMBACHER, JoHN B. BuRY'den her biri kendi
iilkcsimlc bizantinolojiyi bagtmstz bir bilim dah halinc getirmcyi bildiler.
<,:;, gda~ bizantinolojinin kuruculan olan bu ki~ilcrin faaliycti, arttk bir
za manki hayall er ve pqin hiikiimlcr yerlcrini daha iyi gori.ilere tcrk ettiklni cill<'llc, kuvvctli bir akis buldu vc uzun sure diger tarih sahalan
a rkasmdan topallayarak yiiriiyen Bizans tarihi aratlrmalan, yava yava
arka plfmdan one dogru ilerlcdi.
I\. RAM BAUD (I 842- I gos) nc yaztk ki bizantinistige uzun sure sadtk
b lmadt; incclcmektcn ziyadc popiilarizasyonu ilc ugra~maya mahkum
oldui{1r Rus tarihi sahasma dondiL Ancak omm Konstantinos Porphyrogen111 t.ns dcvri hakkmda I87o'de yaymlanan dcvir ;u;:to cseri Fransa'da Bizans
Lt rihi ilgisiui alevlendinli ve ortu takip nkn Gustave Schlumht'rger vc
(: harks Dit"hl lm il~i11in hir dah ;t siiurHcmcsiui sagladtlar.

.J. SAIIATIIW ( ni'JcriJ!limt rf,., monnrl/1',1 l~y::;rmtints, 2 C'ild, l'a ris Jlll w) 'yi
iz ll' yl'l'l'k (;. S c rr i. IIMIII~ IUII-1( ( 1111 1 H)'J.II) niltn i:.r natik VI' ltllllllll ya nuu Lt

Eskikitaplarm.com

Bizan~

larihi

bilgi~inin

gcli~mcsi

bilhassa sigillografi sahasmda olagan i.istii vcrimli bir ekilde faaliyl't giislndi.
Onun biitiin ve c;ok geni~ bilimsel miras1 ic;:indc bir bizautiuist bu~1i11 111'1
hal de SigillographiP. de l' Empire byzantin (Paris 1884) adh escrini en k1ymcll iNi
sayar. Bununla bcraber onun amtsal Epopee byzantine'i ile diger c;ok Nayulaki
yaZllarmm da onemini kiic;iimsememelidir; bunlar geni~ bir aydm okmlar
kitlesi i~inde Bizans'a kar~1 ilgi uyanmasm1 saglami~lardtr. Bu gayeyi asl111cLI,
CHARLES DIEHL (1859-1944)'in me~hur hayranhk uyanduan F(~11rr.1
hyzantines'inde ortaya koydugu sanat bak1mmdan miikemmel eserll'ri c;ok
daha parlak bir ~ekilde gerc;ekle~tirmilerdir. Bizans tarih ve sanal tari II iui 11
biitiin alanlanna tam bir ekilde hakim, olagani.istii c;:ok tarafh bir hilgiu
olan Charles Diehl, Ravenna eksarhhg1 (1888) ve Bizans Afrikas1 (J!Iqh)
i.izerindeki aratlrmalannm, Iustinianos hakkmdaki eseriniu ( I!)O 1) vc
Etudes byzantines'de (1905) bir araya toplanan bir c;ok makalelcrinin kautlladigi, nadir bulunan bir tasvir sanat1m saglam bir inceleme kahiliyel i ilc
birletirmitir. Bizans tarihi tetkiklerini ancak pek az kii, gcrek iiI kesi 111 !eve gerekse yurdunun Simrlan diInda c_;:ok say1da ogrenciye sal1ip ol11111~
bulunan Ch. Diehl kadar c;:ahmalan ile bu derece ilrrlc:'tmi~ vc digl'l'lniuiu
gayretlerini boylesine tevik ve tahrik etmitir. ltC boylecc Bizaus 1.11 iII i
aratlrmalan Fransa'da rg. yiizytlm somma dogru ve 20. asnn ha~lanJI(Ia
biiyiik bir canhhk kazanm1~ bulunuyordu: Bu hususta bir~oklan yanmda
sadcce Loms BREHIER, :FERDINAND CHALANDON, jULES GAv'iu c.ah~n
lanm hatlrlatmak yeter.
Almanya'da Bizans sahasmda sistematik inceleme KARL KRUMIIACIII-:1(
(1854-1909) ile balad1. 1891 yiimda Krumbacher, Geschichte der lry;::antinischen Literatur'unu yaymlad1 ve bundan alt1 ytl sonra da csniu, i\imk
teolojik literatiiriin ALBERT EHRHARD tarafmdan ilrndigi vc I b:mnu:u
GELZER'in Bizans imparatorlan tarihi dencmesinin zeyl olarak yayu landtgt c;:ok geniletilmi ikinci baskiSl ne~redildi. Bizans ara~tmualaruuu
Ducange'dan beri tammt oldugu bilimsel ve r;a!~ma gi.iciiniin ('II muJ.tc:
Cm amt1 olan Krumbacher'in eseri biitiin bizantinistler i~in incelenuI.-1 iu i11
en onemli rehbcri oldu. 1892 ytlmda kurulan B_yzantnische ,Zeitschrifi ik
Krumbacher, bizantinoloji bilimine, bu tarihten sonra ctra1inda hiilllu
Avrupa Bizans tetkiklerinin toplandtgt ve miikemmel bir bibliyogralya de
Bizans ara~tlrmalarma kaq1 i lgi duyanlan incelemelcrin durum11 h.1 k k1111 I.
si.irrkli olarak habcrdar eden dcvamh bir de ilmi organ sagladt. Buud.Ju
baka Krumbarher, Miinih'dcki "orta vc ycni Grrk filol<~isi scmilll'l i"11i
milletlcr ;u as1 bir bizantinoloji mcrkezi hal inc gctirmeyi dC" ba~ar<h. Bi1l ii 11
hunlarla bi.iyiik filolog, Bizans sahasmdaki tarih incdcmderini de kudrl'l k
te~vik V t~ tahrik etmi~ oluyordu.
1\izans tarihi incdrmell'ri Almanya'da iincclikk 1 ~) yiizy1l soularma
dogru K 1\IH. N1:I1MANN VI' lh:JNRICII GJ:J.ZI.R L;uallml;m ilnktildi. N1 -

Eskikitaplarm.com

II

manu'm fikir <loin Die Wtltslellrmg des lryzanlinischw Reiches vor dm Kreu::;::;iigen
( Ill! H) adh cscri tarih i incckme ve tasvirin iist.adane hir niimuncsi olarak
k a lnu.~ olup hu ve Bizaus tarihi sahasma ait dii!;er uncmli escrlcrin yazan
olau Nnnnann'm ktsa zamanda bizantinolojidcn yiiz c;evirip umumi sanat
t.111hi sahastna gcc;i~i pck tccssiif olunacak bir ~cydir. Gclzcr'in Abriss der
bi::,antinischm Kaisergeschichte (Krumbacher'in biiyiik eserinin 2. basklSl
ic; i ~~<l<-, s. 91 1-1067) adh eseri her ne kadar Krumbacher'in eserinin yiiksek
Mcvi ycsinden hayh uzak ise de, bu zat c;ok say1daki hususi incelemeleri ve
llzdlikl<-, bmada vard1g1 sonuc;lann da nihai addedilememesine ragmen,
Uuwsis der byzantinischen Themenuerfassung (I 8gg) adh kitabl ile Bizans
1.11 ihi ara~ltrmalanm c;ok ileriye gotiirmii~tiir. Krumbacher'in Miinih'deki
h.dd i olup aynca tarih ve sanat tarihi sahasiyle de me~gul olan AuousT
IIIWIENIIERO, Bizans tarihi incelemelerine oncelikle Bizans yazarlannm
tcnkitli yeni baskdan ve aym zamanda yeni kaynaklar ve bunlara komanlnl('[' yaymlamak suretiyle hizmet etmitir.

n,,

Alrnanya ve Avusturya'da Bizans tarihi ara~tlrrnalan, llizans'a kaq1 da


il gi duyan eski ve ortac;ag filolog ve tarihc;ilerinin eserlcri, bilhassa L. M.
II AnTMANN, 0. SEECK, E. ScHWARTZ ve hassaten biiyiik hukuk tarihc;isi
K. E. ZACIIARIA VON LINGENTIIAL (I812-1894)'in faaliyeti ilc c;ok ilerJemi11 1"; von Lingcnthal eseri olan Jus graecoromanum'da (7 cild, Leipzig 1856-84.)
I ' ll iinnnl i Bizans hukuk kaynaklanm bilgi ale mine sunrnu~ ve Geschichte
dr.r griecftisch- romischen Rechtes (3. basklSI, Berlin 1892; ycni basklSI, Aalcnj
Wiirttcmberg 1955) adh eseriylc Bizans hukuk tarihinc ait arattrmalan
~aj:t lam bir temele oturtmu~tur.
Bizantinistigin Rusya'daki ba~langu; safhast eski Rus tarihi tetkikleri
ilc- hirhirinc baghdtr. Rus Bizans ara~tlrmalannm en oncmli onciilerinden
hi1 is i, Rus imparatorluk ilimler akademisinin iiyesi olarak St. Petcrsburg'da
b aliyet. gcistcrcn ve sadece Rus tarihi incelcmeleri baklmmdan biiyiik hizmct
gilrmddc kalmayarak cski Rus tarihinin onemli Bizans kaynaklanm degerll'ndimuk suretiyle Bizans incelemelerini kuvvetle tevik eden Silezyah
EH NST Kl1NICK (1814-18gg)'tir. Onun yamnda isc kendisine, -oldukc;a
l's kimi~ olmasma ragmen hala faydah olan- mchur kronolojik Essai de
dmm.ographie byzantine (2 eild, St. Petersburg 1855 vc 1871) adh eserini
mcdyun bulundugumuz isvic;reli EDUARD VON Ml1RALT (r8o8-r8g5) zik' d II mel idir.
N. P. KoNDAKov (r81-4-1925) nastl Bizans arkcoloji ve sanat tarihi
:tra~ Lmnalanmn kurucusu olmu~sa, V. G. VASil YEVSKIY (1838-r899) de
Ru sya'da Hizans tarihi tC'tkiklcriltin asd kunr cusudnr. Kaynak malz<"mcsinr
1. 1111 hir h:lkimiycl, lenkitc;i k<-s kin hir ~il ri i~ ve miisrnir bir prohlnn vaz'l
ka l11liydi V as ilyc vski y'i n c,:a h ~ rnalanua k.tltn hir ckV;n Sot ~ l a m l~ ltr . Onuu
Bizans - Ru~ ili ~ kilc1 i l<u ihinc d.1ir ir11 tkmrlni , Bi:t.ot ns vc Pn;l'l lt' kk r

Eskikitaplarm.com

IIi :r.n 11 ~

a r i hi h i 1 ~-:" i 11 i 11

lo(

r I i p n r Mi

haklundaki d~rin vukufht makalcsi vt ii~ellikk Bi~ans tin kl 111111 it; IM ilti
hakkmda ycni uluklar ac,:an ara~tlrmalan ilim ic,:iu hu~-:i.in hi k kcnddninc kn
((Tag-at ohmamaz bir dcgcr ta~tmaktadtrlar. 1894. ytlmda Vasilytvski y' iu
Vizantiyskiy Vremennik'i lcsis ctmcsi ile, o zamana kadar ha~ka dn~ilt i11 ,
()zclliklc Jumal A1inisterstoa Narodnogo Proue~feniya'nm misafirstvnli giudtu
faydalanmak zorunda kalmt~ bulunan Rus bizantinisti({i, kt'tHii siluku
iki ytl d a ha ya~h olan Byzantinische <.,eitschrift yarunda o zamauki Bi1;111s
tctkiklcrinc ilerlemek baktmmdan en buyiik katktda bulunmu~ ol.u1 hir
organa sahip olmu~ oldu. Bundan bir yli sonra da F. I. llspc11skiy, o st ra tl.1
Istanbul'da kurulmu olan Rus arkeoloji enstitiisunun mLidLiru sll a l iyll'
/zoestiya Russkogo Arkheologifeskogo lnstituta u Konstantinopole'n in nqmw h;~ ~
ladL
Vasilyevskiy ile birlikte ve ondan sonraki faaliyeti ilc Rusya 'd,1ki
Bizans tarihi ilmine yon veren, herkesten once F. I. lJsPENSKIY ( J!l.t._r1 1l l'.lll l
olmutur. U spenskiy her ne kadar Vasilycvskiy'in problcmkr .. cl a h iy; ull'
niifuz eden inceleyici kabiliyetine ve tcnkit~i ruhuna sahip drgil idi ys!' ck ,
hoi bilimsel iirunleri ile o da Bizans tarihi bilimini buyuk <.ilc;i.idc ilnlcluu ~
tir. Bizans tarihinin onemlicc hcmen hi~ bir problrmi yoktm ki l ls p ~
kiy onunla yakmdan megul olmam1~ olsun. Boylecc bir ~ok tcnwl prohkuH
once el koyan o olmUtUr. lispenskiy sadecc en ~ok cs~r vernt dcgil ay111
zamanda en c;ok yonlii Rus Bizans tarih~isidir. Vasilycvskiy'in aksiuc o
arkasmda biiyuk ve etrafh bir tarih cseri birakmttlr: Bizans lar ihinin c 11
mufassal c;agda tasviri olan Istoriya ui;:.antiyskoy imperii. Dcvnu uui s.111
olmamasi yiiziinden bu cser biiyi.ik zaman arahklan ik yayutlanahiln i~
ve hala tamamlanamami~tlr (c. I , I9I3; c. II, I, I927; c . III , IC)~B I.
I g. yi.izytl sonu ile 20. as1r ba~lannda Rus bizantinistigi ol.t i{a uu stu
ca nhhgnu her eyden once Vasilyevskiy vc Uspenskiy ekoli.indtu ydi ~ 111 i ~
vc aralannda A. A. VASILYEV, B. A. PAN<_;:ENKO, P. A. YAKOV ENKo vc P. V .
BEZOBRAZOV gibi ahsiyctlcrin bulundugu bilginlcr~ medyun bulunuyonlu
Rus bizantinolojisinin ele al<hg pek ~ok probl em arasmda, Vasily( v.,kiy w
Uspcnskiy'in tesis ettiklcri gelenege uygun olarak Bizans'm zirai 1.11 i11 i
en sevilcn konu olmutur. Panc;enko, ic;indc biiyiik sckfkri Zaclt.u i~i. vo 11
Ling('Jlthal, Vasilycvskiy vc Uspenskiy'in fikirlerini munaka~ay a var.'n ln ck
probl r m c yeni yollar ac;maya c;ah~ttgl Bizans'da kijyJu arar.i nwlk iy( 11
hakkwdaki mqhur cscr in i ( I 904.) bu so run a tahsis c tmi~tir. Pa111,TII ko
gibi P. Bcrzobrazov vc hassatcn P. Yakovcnko da her cydcn ii 11cc Biz;1m
d evlctinin ic; tarihiyle mqgul olmu vc aym ~ekilde V asilycvski y' in ha ~la dl f~ l
Biza ns v1sikalanmn incelenmesini ilrrl ctrnikrdir. A. Vasilycv ' l vc r o.
yuzytll arda Bi~ ans - Arap rnunascbetlcri tarihi i.izcrinck tcmcl mal1 iy dilldc k i
tscrini yaznu~t t r (2 ci lt, 1900 Vt' 190 ~). Eskic;ag tarihi hr a n~uulau ~c k11
.J. A. K ULAKOVSKIY, :1 c iltlik VI' 3~15'dcn 7 I 7 ytl 111 a b d a r ki dc vnyi tt;l ll(

Eskikitaplarm.com

Ill

.da11 Bizaus ck v leti tarihiui yazmt~tlr (Kiev I!JI3-I9I5): kuru, litkat ~ok
s a ~lam vc Caydah bit cscr. Rus bizantinistiginin yapttgt hamk, I915 ytlmda
J ;:~a/Ltivsk~y flrernennik yamnda ycni bir Bizans ihtisas dergisinin tesisi ilc
Jlad hulur: Vizantiyskoe Obozrenie (Revue Byzantine); bu mecmuanm 1917
yd111a kadar 3 cildi yaymlanmt~tlr.
ln~iltcre'de c;agda~ Bizans tarih ineelemeleri I9 yi.izy1hn sonlanndan
1.. 1i 11zun hir si.irc joHN B. BuRY (186I-1927) tarafmdan temsil olunmakta

11!1 ' Bury hie,~ iiphesiz biitiin devirlerin en biiyiik Bizans tariht;ilerindcn
l1i1 isidi1: c;ok uzak gi:iri.ilii, olaganiistii bilgi sahibi, derin bir analiz kabiilyl'l i obn, ornek almacak ciddi bir metoda malik bir bilgin. Bir c;ok
lllll'lllli iizel tctkiklcr yamnda o, arkasmda bir tyok ve Bizans tarihinin
hii yiik;c devrelerini kapsayan toplu eserler blrakmitlr. 1889 y1hnda
lllltlll ~C).tj'den Boo ydma kadarki devreyi ityinc alan iki cildlik eseri, A
llillorv of the Later Roman Empire adh kitabt yaymlandt; bunu I 9 I 2 ytlmda,
lltlyilk Karl'm imparatorluk taClm giymesinden Basileios I.'un ciilusuna
b da1 siircn devri tasvir eden miikemmel kitap, A History of the Eastern
!.'oman Hmpire, izledi ve 1923'de Bury, ilk eserinin aym ad altmda yeni bir
ha slosnn sundu: yinc iki cild ic;inde ve fakat c;ok daha biiyiik bir tafsilatla
I llodosios l.'un oli.imiinden lustinianos I.'un vefatma kadarki devri
ko1111 nlim~n bir cser. Bury'nin Philotheos'un Kletorologion'unun kendi
ha ztrLuhg yeni nqrine (The Imperial Administrative System in the Ninth Century
I'P I yaphgt mi.ikemmel komanter ozel olarak zikre deger. Nastl Rus
hi "ntiuistigi Bizans zirai tarihi ara~tnmalanna temel taI olmusa, Bury
k, somalan bilhassa ERNST STEIN vc FRANZ DoLGER'in en miikemmel bir
~~ k ildc ilcrlettikleri Bizans idari mekanizmast tarihine clair sistematik
""'~ tumalann temelini vaz'etmi~tir.
I

llury, ozelliklc crken Bizans tarihine dair c;ahmalan ile temayi.iz eden
'\ oHMAN H. BAY~Es'in ~ahsmda kendine laytk bir halef buldu. Muahhar
lli za ns ckvktinin tarihi, bunun dogu Latin devletleri ile miinasebetleri
lt;tkmnndan WILLIAM MILI.ER'in Latin dogu tarihine clair i:inemli incelemdcl i i k kuvvctle ileri goti.iriilmiitiir.
Bizans tarihi ilc ilgilenme gelenegi Yunanistan'da c;ok erken baglamltlr.
<,:iinkii Yunan bilginlcri ic;in Bizans tarihi, kendi milletlerinin tarihinin bir
par; ast icli. Bizans tarihi daha, ate~li Yunan tarih~isi K. PAPARRHEGOPUI.os' uu biiyiik eseri olan 'lcrToptoc TOU 'EAA1JVLXOU e&vou~ rX7!0 TW\1 &.pxcxmTCXT(t}\1
I.PI1wuv fLZpL -rwv vE<lTEp{!lV (5 cild, Atina I86o-1877; ycni Karolides UCri
11) 2!j . Ana sonu,:lar .~u escrdc toplanmt~llr: llistoire de Ia civilisation hellinique,
Paris 1 B78)'da <;ok p;cui~ hir yer hulmu~l11. Bi:r.anl iuolojiy(' 'lyaunalarunn
I " ' " y'nin
hililll~rl ki~ilii{iuin rlr({rrll'luli r dnw si vr r~rdrriuiu 1a111 l1ir llii ,Ji yu
)(ral tk I1HirMi ;ur 1,~ N II II AYN I I , :1

1/i/Jiio~: rt~fiiiV 11( 1/ur Wnrkr


l:.uuha ulv.r ~

Eskikitaplarm.com

D/

].

n.

Jlurv,

llizans larihi bilgisuun

gc li~mcsi

oI

im:eknmcsi ve r;ok say1da mctin neri suretiyle biiyiik hizmeti 1{~"\''n Sp


LAMPROS da en eski dcvirlerdcn 1453'c kadar uzanan pupillc-r hir Y uu a nistan tarihi yazm1~tlr: 'l(rrop[oc nj~ 'EJ..Acioo; (.LE1"' dx6vc~v 1i1to .-wv 1XpxoctrttiX1"11 V
xpovwv (l.EXPt 't"~; ciA.c~crEtJ>; rf,c; Kwvcr.-ocvnvou7t6A.Ecuc:; (6 cild, At ina 1 88()- 1 !I' B ) .
Buna bcnzcr ~ekilde sonralan A. ANDREADES (I876-I935 ), hiiyiik 'l otr1pl1X
.-ij; EAAlJVtX~; OlJ(l.Ocrlw; oi.xovo!J.tiX; (Atina Igi8) adh cscri ile c;ok sayulakt
()zel incelemclcrinde Yunan mali ve iktisadi tarihini incdcrken, Biz;111 ~
devrcsiyle d e ~,;ok tafsiHlth olarak megul olmu~tur. Yunanhlann Bi t.aus
tarihine kaqt duyduklan ozel ilgi muvacchesinde Yunan dergilcri ck 1blt.1
t;Ok crkcn bir devirde bizantinistige biiyiik Onem VCrmi~lerdir, JIU' SI 1:1
bilhassa i\E:A.-i.ov Tij; 'E.Svoi..oytx~; 'E.-oc~diX; (A tina I 893'dcn beri) vc JC)"I'
den I 9 I 7'ye kadar hem na~iri hem de yegfme yazan yoruJmak hillllt' YI'II
Sp. Lampros olan NiO; 'EAAYJvop.v~(.L<uv 1 . N. BEES tarafmdan tesis t'llill'll
Bu~ocv-d;, bizantinoloji ir;in bir ihtisas dergisi olarak dii~iiniilmii~ ictiysc dr
sadece iki cildi inti~ar etmi~tir (I gog ve I 9 I I ) .
I g. yiizy1l sonlarmda Bizans tarihi aratumalanna diger bir ~.;uk iilkr
Jerde de ba~land1. halya'da tarih ve edebiyat tarihi- filoloji ara~tllllt.ll.tt'
yamnda ozellikle hukuk tarihine ait incelemclcr gozc ~arpacak ikrll'llll'll'l
gosterdi. Balkan iilkelerinde Bizans ara~tlrlT!'tlan bu iilke millctll'l'i t;u ih iuiu
incelenmesi ile birbirine baglandt ve bu baglanti gerek Bizans VI' ~l'l'l'ksr
Balkanlar tarihi ir;in pek faydah oldu. Bulgaristan'da Bizans tarilu;isi I'
MTJTAFQIEV (I 883- I 943) 'in ara~urmalan yamnda Bulgar or tar; a~ tarilu, i lrt i
olan V. ZLATARSKI (I866-1935) vc P. NIKOV (I884-I939)'un 1;alt~m.t1.111
Bizans aratlrmalan ir;in r;ok yararh oldu. Yugoslavya sahasmd .t Bit. lll :i
tarihi tetkikleri sadece bizantinist D. ANASTASlYEVI~~ ( I 877- 1 g;1o )' i 11 vr
F. GRANI9 (r883-I948)'in ':;ahmalan ile degil, aym olr;iide ST. ~TANOYIWII,:
( I874-1937).]. RADONIQ (I873-I956), N. RADOYQI9 ve F. ~119 ( r8fir).. IIJJO)
in orta<;ag Strp ve Hrrvat tarihi ara~t1rmalan ile ilcrledi. Rornauya'd .t
Bizans tetkikleri aym ekilde daha birinci diinya sava~mdan iillc1 vr ht
~eydcn once, gerek Bizans tarihi ve gercksc Romen tarih ve cdcbiyat tarilti ,
Osmanh tarihi vc diinya tarihi sahalannda cmsalsiz iiriin venue k;tlnli yl'tt
hakh olarak en biiyiik bir ha yranhk yaratan N. JORGA ( 18 7 1- r ~).1 o ) ' 11111
olaganiisti.i baliyeti saycsinde ()nemli bir ilcrkme gostcrdi.
Milletlcr arasr i~ birliginc r;ok muhtar; alan Bizans tetkiklcri iki dnuy ;t
hissedilir ~ekildc rahatstz oldu. Ancak bilimsd ilerlrJlll' y a v;~
yava ycniden ba~ladl vc keder vc agtr kaylplardan ari olrnamakla betalwl
vnkubulan tahribatm sonur;lan giderildi. lki diinya saval arasullfak i
siikt!nct devrcsindc bizantinistik hatta hir hamlc bile yapahildi VI' hu ~1111
sava~mdan

1 lkrgiuin IW~ rine, Lampros'un yaym-

l;uhg

cildi JI)I!7'Y<- kadar dalm 7 c:ill.k


:r.n11~inlq1 inn K . I )vomiNIOTI'.~ l<Lmluuhm
11.

devmn olunclu; I! 1 c:ildlik la111 kolr ksi yo111111


indeksi lfJ3<>'da CIIAitiTAKI~ tarar1ndan Y"
ymlamh.

Eskikitaplarm.com

I I

i1;i11 d1 p<"kala bizantinistigin ikinci diinya sava~llldan sonra ycni hir parlak
dcv1 (' idrak ettigi soylencbilir. Bu ycni hamle, inceleme vc metin nc~ri
l.1;di yl tiuin iincmli bir gcli~mesi yamnda, milletler aras1 bizantinoloji
lwn grdrrinin toplanmas1, yeni ihtisas dergilerinin tesisi ve yeni Bizans
ltkiki nwrkezlcrinin mcydana gelmesi vaklasmda goze goriinen ifadesini
l1ulmaktadtr.
llizantinistigin birinci diinya sava~mdan once genellikle iki ihtisas
dl"l g i ~ i y k - Byzantinische ,Zeitschrift ve Vizantryskry Vremennik- yc tinmek du' lllliiiiHia kalmasm a mukabil, 20. yiizydm yirminci ytllanndan itibaren,
undJtt v; d.mnda Bizans tetkiklerinin kaydettigi terakkinin tezahiir ettigi
ltn 1;ok ycui ihtisas mecmualan ortaya c;tktl. Bunla nn bamda, I924'de
t ~u~ n lii('JJ vc HENRI GREGOIRE'm idaresinde bu bilgi dahm en biiyiik
li l1;1i(k tqvik ctmesini bilen Byzantion zikredilmelidir. Bu dergi ve nairinin
lt ;JY JOIIJhk uyandtran cevvaliyeti sayesinde Briiksel Bizans tetkiklerinin
1111nnli hir merkczi haline geldi. Bizans tetkikleri baktmmdan I932'de
IIJ iiksd'ck kurulan Annuaire de l'lnstitut de philologie et d'histoire orientales
rf .111/ 111'.1' da daha biiyiik bir ehemmiyet kazandt. N. BEEs'in idaresinde
I 11 za uti nolojinin ihtisas d ergisi olarak yaymlanan Byzantinisch - Neugrie1 hr " hr ]ahrbiicher biiyiik bir faaliyet gosterdi. Bu mecmuamn nerine d a ha
ICI '.to'dc Ikrlin'dc b alannu, 1926'dan itibaren Atina'da dcvam olunmu,
f.1 b t ikinci diinya s ava~mm sonlanna dogru yaymlama kesilmi~ti (sonrad an
,,,(,o ydmda I 945-I949 ylilanna mahsus olmak liz ere I8. cildi yaymlandt).
\' II II :til lJizantinolojisi ozellikle
I 924'dc tesis edilen 'Em:"t"YJplc; 'E-roc~pdocc;
lt ,,~oc\ITLV<J\1 L:1wuowv ile I 928'den beri aym ekilde ozellikle Bizans arattrmala nna tahsis olunan 'EI.I.'Y)v~xiX'da ifadcsini bulma ktadtr. I 924'den beri
H o ma 'da S. G. MERCATI tarafmdan idarc edilen Stndi Bizantini e Neoellenici
hu yi ik Ltstlalarla yayml anmaktadtr. Prag'da I929'da tesis edilen ByzantiIW.Ilavica sava~ ytllan boyunca faa liyetini durdurmak zorunda kalmakla beralwr sava~111 sona ermesinden sonra tekrar hayata donmekl e kalma mi, hatta
Ii ii i ' ( ' s aptanmi~ ola n faaliyet alamm geniletmitir. Biza ns- !slav ilikilerini
i Hl'dnneklc yctinmeyen Byz:antinoslavica bugiin Bizans tetkiklerinin tum
;da111 i'in oncmli ve genel bir ihtisas dergisi haline gdmitir. Buna mukabil
1<t:.zl i'da kurulup zengin yaymlama faaliyeti ncdeniyle baka bak1mlardan
d ;1 iig iilccck hir ~ohrete kavumU olan ve once Prag'da , I938'den beri d e
lkl g1otd'da Bizans v e arkeoloji aratlrmalanmn onemli bir merkezi haline
gl' ll'll , bkat I94I ytlmda bir hava saldmst sonunda tahrip edilen ve bu
l's uad a tn sachk uye arkadala nndan ikisini kaybcd en Kondakov- Fnstit iisi i ' 11 ii 11 ya ym orgam Seminarium Kondakomanum (Annates de l' lnstitut KondaJ.. 11(1) SIIS II p gi I mi ~ f j I'.
b i1

Son za m:ud .1rd .t lll z: IIJtiui st ik hakunuHian hi.iyi.ik i.incm kazanan !'ski
ktzi , h11 z, IJIJ:JIII.JI J\. ;HIJiwy 'd< daiJ a SOIII'<t Jliikf'q't k Vt'

a r; l ~ lll'llla IIWI

Eskikitaplarm.com

II

bugiin is(' Paris'dc gittikc,:e <utan yogun bir faaliyctle Bizans ar:t.~ltrmalanua
yiinelen J\ssornpsionist Bilginler Enstitiisii'diir. Bu cnstiti.iuiiu orgalll ol:111
vc I8g7'den beri Revue trimestrielle d'histoire, de geograplzie et de liturgie orimta/n
olarak inti~ar eden Echos d'Orient zarnanla gittikc;e artau i.ilc,:iid<' bir Biz.t11s
tctkikleri meslek dergisi haline gelmi~ ve bilim ftleminin Bizans ara~l.tr
malanna kaqt gittikc,;e biiyi.iycn ilgisini gozler online siircn hn gd i~llll",
onun nihayct ycrini Etudes byzantines (I946'da <;tkan 4 cildindcuhn i :
Revue des Etudes byzantines)'e terk ctmesi ve bizantinoloji sahasuun ycui
ve c;ok iyi hizmct goren bir mcslek dcrgisiylc zcnginlqrncsi somcma nla~
mr<;tlr. Bizans ve arkeoloji arattrrnalanmn oncmli bir merkczi dl' 'I h .
WmTTEMORE'un Paris'de kurdugu ve I946'da daha ziyadc ark<ol~ii vc
sanat taril1i yoni.i agtr basan Bulletin of the Byzantine Institule'ii yayndamakla ie bahyan Bizans cnstiti.isiidi.ir. Bizans arkcolojisi, san at ve k nlltll
tarihi incelcmelcrinin en oncmli mcrkczlerinden birisi de ll!lgun i1;iu ,
Dumbarton Oaks Papers ( I94I 'den bcri) ve Dumbarton Oaks Studit?J ( 195o'dn
itibaren) adh mi.ikcmmel tec,:hiz cdilmi ve mi.ihim yaymlan ile dtp br.~1 d;t
kendisini gayet iyi temsil eden Dum barton Oaks'daki aratlrma eusti t tlsiid ii 1
Daha ziyade teoloji ve kilise tarihi yonli.i bir Bizans enstitiisii Srlwy!'l'll 'd.kurulmu ve aym mahiyettc bir bakas1 da Ettal'de tesis edilmi~tir. Viyaua 'd;1
ikinci diinya savamdan sonra Die Osterreichische Byzantinisc hi' <inwll schaft (Avusturya bizanstinistler cemiyeti) kurulmu~ olup bumm Et;diy!'liui
I 95 I 'den beri yaymlanmakta olan ]ahrbiicher der Osterreichiscllm 1~y::.anflui
schen Gesellsclwjt adh dcrgi kamtlamaktadtr. Bclgrad'daki Bizans t'nstil ii si i d
ikinci diinya sava~mdan sonraki kurulu~lardandtr. Bu enstitiiniiu yaywlan
vc onun tarafmdan 1952 ythndan beri siirekli olarak nqredikn ::.J)(It!l/1.
radova Vizantolojkog instituta dergisi ozellikle Bizans- giincy !slav ili~kilni1tin
ara~ttnlmasma hizmet ctmektedirler. Bizans ara~tlrmalannm ('Jl Y~'lli
mrrkczlcri arasmda bilhassa Palcrmo'da BRUNO LAVAGNINI taral11ulau
idarc olunan Sicilya Bizans ve ycni Grck tctkikleri enstitusii; VCJII'dik'd"
bayan SoPHIA ANTONIADis'in yoncttigi Bizans ve Bizans sonrast lctkikln i
cnstitiisi.i ve A tina' da DIONYSIOS ZAKYTHINos'un idarcsindcki Bizans ara~l rmalan merkezi zikrolunmahdtrlar. Bu sonuncu enstitiiniin hiiy uk umi II 1
uyandiran canhhg1 vc c,;ah~ma plimlan hakkmda bk. D. ZAKYTIIINOS, UrJIIIII
of the Centre of Byzantine Research, A tina I g62.
Bi.iyiik sayrda ycni ara~t1rma mcrkczlcrinin vc yeni bilimsd dergilc iu
orta ya c;tkrnast gene; bir bilim dalmm gittikc;c artan iitaliyctini ka1111 Lt ya 11
karakteristik bir iarettir. Biiti.in bunlar bilr bu canltltg-m tam hir tahlostlllll
gozkr iiniiuc scrmektcn uzaktlr; c,:iinkii, Bizans sahasma a it mesick d<'rgi J, 1 1
yalllnda kom~u hi lim sahalanna ail mecmualarm gill ik~T art all olc; udc
Bizaus sahasma dahil makaldn nqrt'tmt'lcri, hi lgi ftlcminiu Biz a 11s ar;1.~11 r

Eskikitaplarm.com

..... ,

tu;tl.tnua kar~t hiiyiiuwkt1 ulan ilgisini lwlirtmek hakmundan hie; de daha


~ ;lltlallliJ kgildir 1.
Bi:~:ans t.dkiklcrinin yaphi{t bu hamleyc, bir zamanlar onu11 ilnkmcsine
" bdar katktda huhmmu~ olau Rusya uzunca bir mtiddet hi<; kattlrnadt.
11111111 i diiuya sava~mdan sonra Rus hizantinolojisiude: kuvvetli bir gcrileme
oldu vt sonra cia, uzelliklc I'. I. Uspcnskiy'in uli.imti ilc (1928) bu sahada
hut1111 LLaliyct hemen hcmen tamamiyle durdu. Bu sebepten, 1916 ytlma
1-.ndar aral!ks1z bir nqir 1aaliycti ilc 22 kahn cilt halindc yaymlanmt~ olan
I ' ullyJk(v Fremennik dr bunu izlcyen onytl ic;indc sadcce U\ cthz cilt olarak
11111~.11 debildikten sonra (1922, 1925 ve 1927'de) uzunca bir sure ic;in
l.t.dytiui tamamiyle tatil etti. Ancak zamanla bizantinolojiye karl Sovyet
H usya 'd., ilgi ycniden uyand1 - bunu 1945'de yaymlanan Vizantryskiy
Slwnu/.. ;u;tk\a belli etmekteydi - ve bu zamandan itibaren Soyyet bizantiuolojisi lnzh bir gcli~me gostermcyc baladt. Bugiin artJk Bizans tetkikleri,
Muskova'da, Leningrad'da ve digrr bir <_;ok ehirde, \Ok say1da nqriyat
d1 t l'zah iir tdm bi.iyiik bir faaliyet gostcrmcktedir. BoyIeee 194-7'de bala1d; "' V1 .:antiJ'skiy Vremennik'in ycni scrisi de hacimli 22 cilde ula.~mi~tlr.
N "~"l hir zamanlar Rus bizantinolojisi Bizans iktisadi ve sosyal sorunlanna
.,.,..! hi1 ilgi g()stcrmi idiysc, bugtinkii Sovyet. Rusya'da Bizans ara~t1rmalan
1L. a 1111 hgt yinl' lm noktalarda yogunla~tlrmakta ve sorunlan matcryalist
1.11 dt tJ;1zariycsine uygun bir ~ekilde aydmlatmaya gayrct rtmektedir.
Bi:~.ans tetkiklerinin yapttg1 bi.iyi.ik ilerlcm.cler, bilimin ulaabildigi
byuak malzcmesi de tincmli surelte genilcmemi olsaydi, prk mi.imktin
olaua:~:dt. Gayrrtli bir yaym faaliycti ile muhtelif ti.irden yeni kaynaklar
uu, lnnderin lIgma c;tkanldlgt gibi yetersiz eski basktlann yerini de gittik~e
" 1.111 hir oh;i.ide yrni tenkitli nqirler aldt. Bununla bcraber bu baktmdan
dalt:1 y;qnlmasl gerckli pek <;ok i~ vardtr; c;i.inkti bugi.in hala Bizans tarih
Y" "; m \'C kronik~_;ilerinin bir cyogu, hatta c;ogunlugu bakmundan Bonn
u11(11t.1'uuun kif.:1.yctsiz cski metinleriylc yctinmck durumunday1z. Mamafi
d.1 h;t 1!) yiizydm sonundan beri Bibliotheca Teubneriana ve daha yakm
'IIIWJI.mla bilbassa Collection byzantine de ['Association Guillaume Bude serileri
vt hazt di!:t<T i)nemli mtinfcrit yaymlarla Bizans tarihc;i vc kronik yazarlan
u;iu, hi\ olmazsa bunlar ic;in, Bonn ciltl<'rinden feragat irnkamm veren
ycui hilimsel metinlcr ortaya konmutur (Bu hususta eserimizin ayn ayn
k1stml.tn ha~mda kaynaklara clair verilcn bilgilcre bakuuz).
Ara~tnmalar temelinin genilrmesine ozellikle btiyiik bir katktyt
Bi:~.ans wsikalanmn yaymlanmast faaliycti saglanu~ttr. Burada on pHi.nda
zikrl'lliluwsi genken nqirler, F. MIKI.osrcn vr J Mtru.ER'in gec;rn ytizyllm
1 A~so1ial ion lntl'rnal iuuall' dr~ EtuclcH h v:r.:u1lincN laralmclan yaymlanan "1:1'1'

clan

11tl'c k:ul:uk1 y<~J: In

hitoliyn(.(rall~t.

lwnll'll lwnwn 2Ho kaclat dcrf.(i, Heri vc


lopla111a l'~crlctdc llii'VCIII :o~lloo ya:r.1 il1liva
c 11111 kJcclil'.

Eskikitaplarm.com

IIi z a

11 s

l:u i h i b i I g is in i n ..:' d i ~ 111 1 s i

It

ikinc i yansmda yapt1klan <;ok zengin ve l~Lkal ltcnliz Lamamiylc lellkilsi "l.
topht yaym ilc ondan daha az onemli olmayan vc h11 yiiz ytlu ba~larttHI.l
Vi;;.anti;skiy Vremennik'c ilavc olarak verilcn, bash tckuigi haktmnHlau
olduk~a daha iyi Athas vcsikalan neridir. llmin bu alanda nc kadar liiyttk
tcrakkilcr kaydetmeye muvaffak oldugunu isc ancak daha ylni w sik ot
nqirleri, ozclliklc G. RotnLLARD ct P. CoLLOMP, Actes de Lavra I (:lrl'h inn
de l'Athos I ), Paris I937; P. LEMERLE, Actes de kutlumus (Archives de l'AIIw.1 II ),
Paris 1945; F. DoLGER, Aus den Schatzkamrnern des Heiligen Berges, Miinl'lll'll
I 948; A. GUILLOU, Les archives de Saint- Jean - Prodrome sur le mont '" ru ltli~
(Bibliotequc byzantine, Documents 3), Paris I955 adh cscrkr gi>z iinii111
scrmcktcdirlcr (daha fazla bilgi i<;in kaynaklar bahislcrinc hk.). B11 rr q i1ln,
bu sahadaki eski yaymlara nazaran sadece arzettikleri gtizd vcsika Vt' ulltltitr
rPprodtiksiyonlan ilc degil, bunun dlmda metinlerinin daha tcnkitli lesisi,
tafsilath VC vaklfaue komanterler VC daha tam indcksJcrJc tcmayiiz I'IJJH'kl t
ditlcr.
Vcsika tctkikleri Bizans aratlrmalannda gittikc;e daha l1iiyii k h it
yer almaktadir; ~_;iinkti <;agda~ Bizans tarihi tetkikleri Bizans de vil- I i rr 111
i~_; tarihi ile rncgul olmakta ve bu d cvlctin idare mekanizmas1 ilc ikt is,r cl i H
sosyal gelirnesi hakkmda daha vaz1h bir gbrli~ kazanmaya c;ah~makt;Hhr ki,
bu da on pHl.nda vesika malzemesinin sistematik bir ~ekildc i~ knw s i 111
gerektirir 1 Bununla beraber Bizans tetkikleri hrntiz, KutrMIIAciiJ I~ iu
daha 1904.'de Association Internationale des Acad(;rnics'dc orto tya ;tlrrll ':
oldugu plam ger<;eklqtirmektcn ve bilim alcmine bir arlafa.~ oe _ycni .:mlltlllltll
grekre veJikalar corpus'u takdim edebilmektcn <;ok uzakt1r. Ancak dalta ~i1ndi y
kadar yapllml alan yaymlarla da oldukc;a zengin ve <;ok oncml1 uaal /.1' 1111'
istifadeyc arzedilrnitir. Gereli bu neirler ve gerckst~ <;ok sayrda hus u~i
arattrmalar ve hassaten F. DoLGER'in ycni ufuklar a<;an escrlcri sayl'~ iudr
son zamanlarda Bizans diplomatik (vcsikalar ilmi) vc palcografisi c;ok cl i kb te degl'r bir ilerleme gostcrmitir 2 Burada sadece F. DoLGER'iu FacJimiftJ
by:~antinischer Kaiserurkundm ( Mtinchen I 93 1) ve planlanmt olan m Lu, ;.,
v< yeni zamanlar grek<;e vesikalar corpus'unun ba~laug1nm tqkil cln
Regesten der Kaiserurkunden des ostriimischen Reiches von 565-1453 adh I'SI'J ll'l iu1
1

Bizans iktisadi vc sosyal tarihine ait

~-ah;;malar

u~crindc

G. I.

BRATIANU

bir

]. de

MALAFOSSE,

Chr9nVJile du Droit t. J::mlm ,

By;:. 32 ( 1962) io5-19 (k1sa 1. En yC'll i v,-,,tlo.t

ya~m1~11r: Les ~tudes ~yzantir~es d'hisnc~irlcri i~in bk. A. P. KAJDAN, .Noll)'t! llltl/11
lcurwmique et sociale, 11yz. 14 ( 1939) yah po vrmlrenney islorii Vizantu X -X I ' '''' I I
411 7:)11. Aynca kr. P. Ci!ARANIS, On the 3 ( 1958) 302-311.
2 Hizans vesikalar bihrisi ii7.<:1llld<: ;ayoolial structur~ oj the Later Roman Fmj1ire, Byz.
17 ( JC111 /1JI ~I !J -5 7 En yeni hukuk tarihi nntllt habcrlcr it;in kr. (;. Rot'll.l. t\ Hil , /,,,
l<'lkikltri i~ i u bk. B, SINouown'l., Die .l>ifJilmwtique lryz alltine dt/mi., ''Jl"i , ll1.:. 1 1
h_y;:, antir~i.w:he Recht.rgeschichte im .sy,ie,;el der ( 1!1:1H) 6o.')-2!) vc F. Douam , J1ullt'li11 tltfil"
Nmcr.ldte111Uil!:r.ll 1 Sarcrdrtm 4 ( 111:,3) 3 1:~ :r-1:1; matique, Ul i/1 7 ( 1'11'1) ha- )o .

makalc
lt~ire

Eskikitaplarm.com

olo

C II I )

ii:!'. l'llikk ip rd rlmi olalun. 'l'asarlannu~ ohm bq kitaptan 565-1025,


1 ,., 'i r 2 0.1,
1 201.- I 2B2 vc 1282- I :HI ylllanm kapsayan d<>rt cildi yaYIIII;nult (Miinchcn- Berlin 1924, I925, 1932, 1g6o). l<;indc bi.itiin imparalfl r Vl'sikalan ik zamamnuza intikal ctmi~ imparator fermanlan hakkmda
kay~taklanla bulunabilen biitiin bilginin sistematik bir ekilde kay1t ve
lfn k iII i olarak siralandigl bu escr biitiin Bizans tarihc;ileri it; in fevkalade
II IH'Jllli hir yarchmetdtr. 311-4-76 ytllan arasmdaki devre ic;:in 0. SEECK'in
Un:l'.l/rn der Kaiser und Piipste (Stuttgart 191 g) adh eserine, 1stanbul patrik,,., ini11 vcsikalan ic;:in de V. GRUMEL'in bugi.ine kadar 381-715, 715-1043
v 1 o 1:3- I '.w6 devrdcrini kapsayan iic;: fasikiilii yaymlanan ( 1932, 1936,
''11 7) eserine (Les Regestes des Actes du Patriarchal de Constantinople) sahip
llldllnmakl.ayiz. Bizans kilise ve dogma tarihini ara~tlrmak bak1rnmdan
lnw,in i1;in cn ()nemli yardtmn eser, Byzantinisclzes Handbuch c;en;evesinde
11 qr ('(lilmi~ bulunan H. G. BEcK'in Kirche und theologische Literatur im
b1 rml11l7Jcll!'n Reich ( Handbuch der Altertumswissenschafl XII, 2. I : Byzantinisches
1/ow//mr.h II, I ) adh mii.kemmel miiracaat kitab1d1r.
Bizans tarihi tetkiklcri son zamanlarda epigrafik vc ozelliklc niimismatik
vc spl11 ~ t~istik amtlara gittik<;e daha biiyiik bir 6nem vermektedir. Tiirlii
HnJIIIJ Lllul, bilhassa Bizans'm ic;: tarihi problemlcrinin incelenmesi sikkeler
v llli Jhiirkrlc ugra~an bilimlerce <;ogu zaman kcsin bir Ckilde dcsteklenmi~
VI' ikr i gi iti.iri.ilrnii~tiir. Gerek parasal ve iktisadi tarihin ve gerekse imparalorlu k kiJ(lretinin sembolleri (symbolik = sembollcr bilgisi) 'nin tetkiki ic;in
u ll ni s m~ttigc ait malzcmedcn feragat edilemiyeccgi gibi Bizans idare meka 11 iz masma clair yapdacak bir ara~tlrma da, sigillografik malzemenin
d1 ri nli ~ in< niifuz edilmedigi takdirdc bugiin hemen hemcn dii~iiniilemez.
ll11 iiJwmli kaynak gruplannm tamtllmasl ise, bu hususta dikkate deger
ilo I nll'kr kaydedilmi~ olmasma ragmen, ilmi ihtiya<;lara cevap vcrmekten
11ld11k\;t uzaktu. Bu tiir <;ah~malar V. LAURENI'm Documents de sigillographie
hy::..rmtirws: la collection C. Orghidan (Bibliotheque byzantine, Documents I, Paris
Jq _r,..!) adh cscrinde biiyii.kc;e bir miihiir kolleksiyonunun yaymlanmas1 ile
o n Juli bir ilerlemc gostermitir. Bizans sigillografyasma biiyiik vukufu olan
hir kiruscuin bu ornek almacak nqri ve daha eski sigillografik ve niimislll.llik loplu cserlcr yanmda (bk. a~ag1da I, kaynaklar) miinfcrit ne~irlerde
vo Jllllhtclif meslek dergilerinde sikkc ve miihiir buluntularma dair c;tkan
h.dwr vc ara~ttrmalarda zcngin ve gittikc;c artan malzemeyc rastlamlmaktadll. B11 kolayca ihata cdilcmiyccck dagm1k malzemcnin degcrlendirilme~i
.111! g ~'<; l' n aym Laurcnt'm zengin muhtevah toplu raporlan ilc oldukc;a
k o lay l a~ ltnlmaktadtr 1 Buna ragnH"ll Bizans sikkckri i!c Bizans mii.hurloll hakktmla hirl'r t:orfJU.\' uqri pl'k ciddl bir ihtiyac;: olarak kalmakt.a<hr.
1

V . l. l\1 III~ N"I', 1/u//r/ill dn ,\'r!(ii/O!( III/1/oin


/q.cmolillr , llv.c. 1 ( I'J'I/'i") r1'J l " 'I '' ( 1 'I 'll)

'/'II

B!.!~);

Jlul/,till d1 Nrmo ioma l llfll~ by.cmlliror.

(H IJI II I'II'J), Ill /I 'I ( HI') I)

Eskikitaplarm.com

II )'.HI'jl.

lli;o:ans larihi uilgisinin

gdi~m es i

Qagda~

bizantiuistigin tarihin yardtmcl bilimlcrinc w kadar bi.i.yii.k hir


ehcmmiyct atfettigini, son zamanlarda Paris'de bu ilimlcrc tahsis ol~tnau
bir kitap scrisinin canlandmlrn1~ olmas1 gostermektedir. Meslcge hiiyil k
hizmeti gc<;cn franstz Bizans tarih<;isi P. LEMERLE'in idaresindc h11111n.llt
bu seri <;cr<;cvcsinde ~imdiye kadar iki oncmli miiracaat kitab1 yaymlau lanrni~tlr: V. GRUMEL, Chronologie (Bibliotheque byzantine, Trait i d' Rtudr.1
byzantines I , Paris I958) vc A. BATAILLE, Les Papyrus (aym scri 11, Pat is
1 955)
Gorevimiz en y<"ni Bizans tarih ara~t1rmalanm burada aynultLnt
ile karaktcrize etmck dcgildir. Bu ara~t1rmalann sonu<;lanm adlan g t'l,'<"ll ,
bibliyografyaya ait klSlmlanm gittik<;e geni~letcn vc bunun yamnda miiukrit
ara~t1rrna dallan hakkmda huH'tsa mahiyetindc a<;tklaytn bilgikr vnip
muhtclif i.ilkelerdcki ara~t1rma durumlanm bildiren mesick dergileri eleva 11 tit
olarak vcrrncktedirlcr. r892 ydmdaki kurulu~undan bugi.inc kadar, lw1
iki di.inya saval i<;inde ve sonrasmda bir kat; yd si.iren fasdalar <il~tll(Lt
Byzantinische Zeitschr!ft Bizans sahasmdaki bi.iti.in mcsleki litcratiirii (' II
bi.iyi.ik bir ihtimamla sistcmatik bir ekilde devamh olarak kaydl'luukl I'
ve Cincmli cserlere, istcr dcrginin her saytsmm ikinci klsmmda, isln iil,'iiul'il
klsmuun bibliyografik notlar k1smmda tcnkitli tamtmalar vnn11ktnlir.
Buna benzcr sistematik bir bibliyografyay1 son zamanlarda Byzanlino.llavira
dergisi d e veriyor. Biz bu onemli bi bliyografik yard1mc1 eserlerc w B iz<~ us
sahasma ait diger mesick dergilerine i~aret ederken bur ada Bizans tari IIi 11 in
yeni umurni tasvirlerini zikretmekle yctinmek zorundaytz.
Erkcn Bizans dcvri E. STEIN'm Geschichte des spatromischen ReicheJ I ( 1!J'.l7)
vc HiJtoire du Bas Empire II (I949) adh escrlerinde c;ok ta!silath bir SlllTtt('
ilenmi~tir 1 . Bury'nin yukanda ad1 gc($en tasviri yanmda, Bizans id a t i
tarihine bi.iyi.ik vukufu olan E. Stein'm iki hacimli cilt it;indc '.l8,fd~'ll
565 ytlma kadarki devrcyi ihtiva eden bu escri ed:en Bizans dcvri tariltinin
tetkiki it;in en saglam rehber olup ozellikle erken Bizans devri dcvktitlill
geli~mc si baktmmdan temel olacak niteliktcdir.

J. B. BURY tarafmdan rcdaksiyonu yapllan i.inli.i The Carnbrit~J!,e A/rdieval History serisi, birinci vc ikinci ciltlcrinin bir klsnu ile (I 9 r I V(' 1 q 1 :!)
The Eastern Roman Empire alt bahgmt ta~tyan bi.iti.in dordi.incii rildini
( 1 923) Bizans tarihinc tahsis ctmitir. Bi.iti.in kollcktif cscrlcrdc oldn ~ 11
gibi bu kiilliyat da muhtclif dcgerdc katktlar kapsamakta, fi.tkat hiHiiui i
ilc mi.ikcmmd vc crnniyetli bir miiracaat kitabt olmak vas!iru taUnaktadt r.
Eseriu bi.iyi.ik bir iisti.inli.igi.ini.i d e vcrdigi tafsilath bibliyograLya tc ~ kil ('(ln
1

Ilk c ilclin yazann lilllmlin(len sonraki lr am11.e<t yeni lmsks, 1: . S IEI N, /li.r-

loire du lJa.l' Hrnj1ire I ( 1<1!'> (1), J. H.. 1' AI.AN~>IJI\


lara fmdan gerr,:tkh-~ t ir ilm i~ IJ r.
I

Eskikitaplarm.com

'

Ill

(IV . cildi11 .J. M. lhrssto:Y rnlaksiyommda ~('11i1ktilmi~ ycm bir haskisJ


11.1 /. lllillllll<lktadtr ).
C:h. Dn:ru claha I919 ytlmcla Histoire de !'Empire byzantin adh kiic;tik
k II al nnda Bizans tarihiui Biiyiik Konstantinos'dan dcvlctin inktrazma
k.1dar ktsa c;izgilcrle anlatllllttr (ycni basklSl I924; ingilizce tcrciimcsi
r 1 )'..t;,; ~1rbc:;a c;cvirisi 1933; tiirkc;c c;cvirisi 1938 ). Daha sonralan bi.iyiik
I 1:111S1z 1\iz<uts Larihc;isi, G. Glotz'un kurdugu Histoire ginirale c;erc;evesinde
0111 c Bi:r.. tiiS Larihinin Thcodosios I.'dan Aleksios I. Komnenos'un ciilftsuna
I, .111. 11 k i d<"vresi ic;in tafsilath ve olgun bir tasvirini kale me ahrken, onunla
i~l1i rli ({i yapau G. MAR{}AIS fevkalade bir ekilde Muhammed'den I2.
ynzy ii.L kadar Araplann tarihini kaleme almakta idi (Ch. DIEHL- G.
1\IAI!I,:AJH, Le monde oriental de 395
I08I, 1/istoire ginirale, [Je section:
ll1.1toiu t/11 Afo.Jifrl Age, c. Ill, Paris I 936); bunun zeyli olan ciltte Ch.
I >1c-ld sa<l<"cc 1081 'den I204'e kadar olan devreyi ileyebilmi olup Bizans
1.11 ihiuin miilcakip klSlmlan R. GUILLAND tarafmdan ele ahnmi ve R.
<:rHn rssi'.T rsrri dogudaki Latin dcvletlerinin tarihini tasvir etmek suretiylc
1k111al C'lmi~tir (Ch. DIEHL- L. 0ECONOMos- R. GuiLLAND, R. GROUSSET,
I . Fru-of/1? orientale de I08I a I 453, ibid. IX, I' Paris I 945).

A. A. VASILIEV once 19I 7 ydmda rusc;a olarak Bizans devletinin bal:rilgr~:tau

hac;h seferlerinc kadar olan tarihini kaleme ald1ktan sonra I923-25


ydla n arasmda buna hac;h seferlcri devri ile Latin hakimiycti tarihini ve
Pa laiologoslar dcvrini iledigi tic; kiic;iik fasikiil daha ekledi. Bu biiyiik
Bi za ns tarilrc;isi Rus'un csrri bundan sonra c;ok geni~letilmi~ bir ~ekilde
rng ilizcc olarak yaymland1: HiJtory of the Byzantine Empire (2 cilt, Madison
1q A I - 2~)), hunu ycniden ikmal cdilmi bir frans1zca neri izledi: Histoire
tit I' l.'mjJire b.J'-":,antin (2 cilt, Paris I932 ). Bu franstzca neir sonradan ispanyo lcaya (Barcelona I94-8 ) ve yunancaya (Atina I954) c;evrildigi gibi birinci
1 i ld i liirkc;cye de tcrciime olundu (Ankara I 943). Eserin nihayet yeni ve
h;~zl ktsrmlan yeuiden tamamlanmt~ bir basktsl ingiliz dilinde intiar etti:
l!i.I'/O ~J! 1!/ the By,:anline Empire, 324-1453 (Madison I 952 ). Bu hakh olarak
lrnk<"s taraftndan begenilen eser Bizans tarihinin tctkiki ic;in ac;tk ve saglam
hir rdrher olarak durmaktad1r.
Rom<n c;ok - yazan N. ] ORGA, His to ire La vie byzantine ad1 altmda
mnlitssal vc f~tkat oldukc;a sathi bir Ckilde kalcme ahnml bir Bizans tarihi
uqrl'lti (3 cilt, BiikH' 1934). I204' e kadar olan Bizans tarihini Yunan
larilrc,:isi K. AMANTOS, 'lcr-ropt!X -rou Bu~IX.V't"Lvou Kpchouc; ad1 altmda tasvir
l'lli (2 cilt, Atina I939, I917; 2. baskts1 I953, I957). Rus bizantinisti M.
V . J.~o:vc,: l:NKO'mllt kiic;.iik ve olduk~~a clc-ngcdcn yoksun kitap<;:1g1, lrtoriya
l'izantii ( Moskova- Lc'ltingrad 1 ~Ho ), Bizans tarihiniu marksist giirlilc
lasv iri ic,ill ilk di'III'IIII'Yi tqkil lnll'kll'ydi; hutum hulg;uc.a (l.rtm~va rw
J'i,:anti}'a, :-loi);;L II) jH) VI' II olll~ l t. t " ,l (llr :llw:t dl'.l" ori~inr.1 r} l.f,'J.'J, Pari11 I~HD)

Eskikitaplarm.com

Biza11s tarihi

hilr~isinin

geli~mesi

,,,

c;evirileri de vardtr. Bulgar Bizans tarihc;isi D. ANGELOV da hir Biz a us tari lti
yazmaya baladt; bunun ~imdiyc kadar yaymlanabilcn ilk cildi 395'd<"11
867 ytlma kadar olan devrcyi kapsamaktadtr: istoriya na Vizantiya I, Sol"ya
1959 Pck kxsa olmasma ragmen ac;1k ve popiilcr mahiycttc yaztlmt~ hil'
tarih hulasasmx da P. LEMERLE, Histoire de B_yzance (Que sais -je? snisi )
adlt cseriylc arzctmitir (Paris 1948).

L. BREIIIER'nin Le monde B_yzantin (L' evolution de l'humanite, dir. pal' II.


Bcrr, No. 32 , 32bis, 32t('f, Paris 1947, 1949, 1950) adlt bi.iyi.ik esni iizc l
bir takdire layxkttr. Bu bilim dalma c;ok hizmeti gcc;mi olan Framnz Bizan ~
tariht;isi iic; ayn cilt ic;inde Bizans imparatorlugunun siyasi taribini (Vir rl
A<fort de l~ )':cance ) , Bizans dcvl et miiesscsderini (Les Institutions de I' /<:rnfJilt"
byzantin) ve Bizans kiiltiiriinii (La Civilisation byzantine) gayet mulitssa l
olarak tasvir ctmektcclir. Eser biitiiniiylc, biiyiik bir ciddiyct ve saglamltkla,
iic;iinci.i cilcli isc bunun da iistiindc Bizans kiiltiir tarihinin clc alulltndaki
hususiycti ilc tebariiz cdcr. Bu cilt, Bizans ahalisinin muhtelif taiJakaLmn111
ya<LYI~llll giinhik mqgalderi, orf VC adetleri ic;inde gi:istermek SIIITtiyl<"
Bizans hayatmm canh bir tahlosunu arzctmektedir. Bu anlamda Brclti11'nin
kiilli.ir tarihi bu konuda kendisindcn once yapxlmi alan tasvirlnk 11<-gil, daha ziyadc PHAIDON KuKULEs'in biiyiik cscri Bu~et.vnv(.>v [1[1JC xod
7rGA~'tVriL6,; (G cilt, Atina 1948) ilc mukaycse edilebilir; biiyiik ynnan
ar<.ttrncrsx Kukulcs ad1 gcc,;rn cserinde, Bizanslrlann ozcl hayallan tarihi
hakkmda onyrllarca siiren arattrmalanmn sonuc;lanm bilim diinyas111a
SUllffill t U.

Bizans ki.iltiir tarihinc clair climizde bulunan tasvirkrin <;ogunln ~ u,


yukancla bclirtilcn Brchier ve Kukules'in eserlerinin aksinc, Ulllllllliy<"tk,
biitiinlcrin pan;:alanm birbirinc eklcmck vc esas agrrhgr <;ogu zama11 dl"vlctin gclimcsi sorununa vermek suretiyle Bizans kiiltiir gdi~mesi11dt11
ayn ayn kesitlcr arzctmilcrdir. Bu tiirdcn olan c;ok sayxdaki escr i~ind111
burada ozdlikle Unlan sayahm: Ch. DiEHL, Byzance, Grandeur et Decadt'/l/1',
Paris 1919 (ingilizce terc. Byzantium. Greatness and Decline, Rutgers Uuivnsity Press 1957); A. HEISENBERG, Staat und Gesellschaft des by:~.antinischen Htit:br.r,
Die !Cultur der Gegenwart II, Abt. IV, r 2 , Leipzig- Berlin 1923, s. 3G-J.-.p I;
N. H. BAYNES, The Byzantine Empire, London 1926 (yeni basktsi 1~Jn );
St. RuNCIMAN, Byzantine Civilisation, London 1933 (1ransxzca ten:. i'al'i s
1934; italyanca terc. Floransa 1960); J. M. HussEY, The By:;,antine ll"mlt!,
London 195 7; H. -VI/. HAUSSIG, Kulturgeschichte von Byzan:;,, St11ttgart 1!J;1q.
Muhtelif iilkclerdf'n bir <;ok bizantinistin ibirligi sayesinde ~~~ koll<"k t if
1scr meydana gcldi: Byzantium. An Introduction to Hast Roman C'wili.mtion ,
nr. N.H. BAYNES vc H. St. L. B. Moss, Ox lord 1 ~_HR. H. ll i'N I:I'.R de lly;;pntinisclw Gcislcswdt von Jlonstrmlin dem Gros.1en bis ;cum Fall ft"un.rlantinofu:lJ ad It
l"seriudl' ( Bade" II - Bad<"n 1 !J!)Il ) ni,aus kiiltiir hay a 11111 kayuaklanla11 ald1g1

Eskikitaplarm.com

JOt

klstml.trl,t nukkudinui~lir. Ml'liul<-rin isahrtli sc~Sili~i ve miikcrnmd ter l11111' l'dilmi~ olmas1 bu kii~Siik <'Scri okumaya dcgn kdmaktadtr.
Hiz.ms d<"vktinin mukaddcrat1 iizcrindc biiyiik ~apta ctkin olmu~
ll.dy.t ~<" hir cumhuriyctlcri, !ranhlar, Araplar, Ti.irkler vc gi.iney islavlan
~~ ~~~~ ulk.- vc milktkrin yaztlmt tarihlcri de Bizans tarih~ilcrinc bi.iyi.ik
ya nhmlanla hulunmakta<hr. Her Bizans tarihc;isi, bir ~ok Bizans tarihinden
zya cl msda V. ZLATARSKI'nin, c;ok gcni~ tutulmu ve daha ziyade hipotezln iizniu.- hina edilmi~ olmasma ragmen, ba~langtc;tan 13 yiizytl son una
k;ul;u Btz<tllS- Bulgar ili~kileri tarihi ic;in mevcut malzcmeyi biiti.inii ile
hu Maya getirmi olan Istoriya na BU!garskata ditri;ava pre;:. srednite vekove (4
ktl.t p, Sol ya 1918, 1927, 1934, 1940) adh cserini, veya K. jiRE<fEK'in kuru
d11ill'nk kadar stktct ve fakat temkinli tenkit ruhu sayesinde <;ok giivenilir
hir 1111rli~i olan Geschichte de Serben (2 cild, Gotha 19II, 1918; srrp~a terc. ,
!.tiona S1ba, 2. bash, Bcogtad 1952) adh kitalJtm yardtmct olarak kullanaak llr.

Son olarak ozcllik vc oncmle Gv. MoRAVCSIK'in, ilk basklSl Budapq l 'd(' 1~)4.2-43'dc yapt!an, bugi.in i~in ehemmiyetli 15ok genilctilmi~
tk iu, i t<th't Alman llimlcr Akademisi tarafmdan Berlin'de 1958'dc yayml.tllllll~ lmlunan Byzantznoturcica I, II adh eserine i~aret cdilmi~ olsun. Biiyiik
Ma1 ar fdimi bu cserinde Turk kavimleri tarihi i~in mevcut biiti.in Bizans
bynaklanm c-ksiksiz ve tam olarak bir yere toplamt~tu. Bu, pratik olarak
hiit till Hi.r.ans tarih yazarhgt mi.iessesesinin onun escrinde i~lenmi~ oldui:i;u
anla nuna gc-lir, ~iinki.i Moravcsik'in anladtgl manada gcni~ kapsamiylc
ltlt k kavimleri hcmen hcmen her Bizans tarihi kaynagmda zikrolunmakta<hr. Moravcsik ele aldtgt her kaynag1 ayn ayn ve ~ok vaktfanc bir ~ckilde
t11ii11aka.~aya vaz'ettigi ve her kaynak i~in, gerrk clyazmast ni.ishalan,
~ rd:s IJasktlan vc iizcrinde yaptlan bi.iti.in neriyat hakkmda geni~ bil~i
vndigi cihctlc, cscri, onemi baktmmdan Krumbacher'in edebiyat tarihi
11!- iilc;itlcbilccck olan, ktymetine baha bi~ilmPz bir miiracaat kitabtdtr.
( ;. n,Tktcn de Moravcsik'in eseri, arttk altmt~ ya~tm bulmu olan Krumha< IH'r'in ~ahescrine r;ok arzu cdilen bir tamamlama olmu~ olup Bizans
tarilt yazarhguun en onde gelcn el kitabtdlr.

Eskikitaplarm.com

ERKEN BiZANS DEVLETi GEL1~MES1NiN


ANAHATLARI (324- 610 )
Kaynaklar
Bizans tarihi hakkmdaki bilgimiz pek muhtelif tiirde llizans ve Bizans d1~1 kaynaklara
dayamr. llil~iye giitiircn ip w;Ianm, gene! tarihl ak1~1 hazen buyuk, hazen daha az kah iliyetlcrine uygun olarak tafsilitt vc isabet bakimmdan tiirhi olc;ulerde tasvir eden BizarL,
!ari!v;i ve vckayinamc yazarlanmn eserleri te~kil eder. Boylccc te~ekkul eden tahlo, hir
taraftan dogn ve bati, daha sonralan da lslav kaynaklan, diger taraftan da gcri k;1lau
Bizans kaynaklarmm sagla<iigi malzcme ilc oncmli ol~iidc tamamlamr. Ttirlu mim;L~elw t
lcrle kalcmf' almm1~ yazdar, scfaretnamcler, mcktup ve nutuklar, tarih cserlcrinin verd1j/;i
bilgiyi ~_;oi!;u zarnan buyiik c;apta tamamlamakta vc daha padak bir aydmhga kavu~turm ak
tadnlar. Bizans'm gcli~mcsi hususunda kilisenin oynachg1 biiyiik ro l muvacehesindP , lm
tarih<;i teo!ojik literatliri.i ve tizcllikle konsil zabitlarmi da dikkate almak durumundad11'.
Azizlerin hayatlanm tasvir eden t'Sf'rler bazt'n ytiksek derecede kaynak degermi hao7. olup
bunlar Bizans tarihinin bazr dcvrdcri ir;in as1l tanhi eserlerden hie; de daha az ilruruli
dcgi ldir!n 1.
Bununla berab!~r biitiin bu kaynaklar bize devletin iktisadl hayat1 , hukuk VI' iria n
sistemi hakkmda pek eksik bilgi vcrmektcdirlcr. Bu hususta bizc saray, idarc ve onhrn u11
mahiycti ve iktisadi ni:t.am i.izcrine mcvcut rcsmi veya gayr-1 resmi klyJtlar ik llizan ~' m
ozclliklc zengin oldugu kanun cserlcri ve aynea papiriisler vc sonraki dcvir i<;in is!~ hilh a~~ .,
vcsikalar yanhmc1 olurlar. Fakat Bizans vesikalan ancak 11. yiizytlm ikinci yansuHI.ut
itibarcn bol rntktarda rncvcut olup, Makcdonya hancdam zamamna ait satlccc ]>!'k a7.
vesika elc gcc;mi~tir; ondan evvelki dcvirlcr ir;in ise hi<; bir Dizans vcs1kas1 zamanuu1za
mtikal !'lffilm i~tir.
Nihayl't biitUn bunlara ozel bir kaynak grubu olarak arkeolojik malzeme kallla
bilir: Sanat anltlan, kitabelcr, sikkcler, miihiirlcr v.b. Amtsal malzcme Bi7.ans arit~luma
lannca, cskic;ag tarihi ara~llrmalarma 01anla c;ok daha kiir;tik olc;iide dcg!'rlcndonldo l(-1
cihetlc Dizans tarih1 tctkiklcri son zamanla.rda bunla.ra gittikr;e artan bir 1lgi gusll'l'llll' l(
tcdir 2
Eserimizin tek tek boltimleri ba~mda verecegimiz kaynaklara bak1~ k1s1mbn Kadt(
en onemli olanlan, en ktsa bir ~ekilde belirtmeyi amac; cclinmi~tir. Yazii1 kayn<tklarm 1.1111
olarak cle ahnmasm1 Byzalltiuisches Handbuch scnsinin II. k1smmrla GeJchzchle rf, r hJ::allll
11isclum Literatur ach altmda F. Di:iLGER gcrc;ckle~tircccktir.
Sadccc bir
zorunday1z.

giri~

karaktcri

ta~1yan a~ag1daki

1 Bu l it!'mi.Uo hakkmda ~imdi bk.


BF.CK, llm.he.
2 Bi:t.<UIK
k;ty11akhtnn1n karakteriHli)l;t

boliimde pek az bilgi vamekk yetnuwk

bakmundan c;ok I:tydah ohm ~u


MoRAV<:SIK, llyzmzlillolurcica I,

Eskikitaplarm.com

cscdt ~ ko ~.
1{);1

vdd.

I.

Erk ~ n

Hil.IIII R

D ~ vl~ti

p; e li~ITH:~inin

an a h a tlar1

lli zam lar ih yazu:Jh gJ Kai sania piskoposu Eusmnos ile ha~lar. Bir kronik (iki kitapla,
yllma k:ular) yazan olarak Euscbios, ilcridc Bizans'da pck bliyi.lk i)ncm kazanacak
ol;LII krrmov rafi'nin ilk lc'msilc:ilnmden birisi olup yazchg1 buyi'1k kilisc tarihi (on kitapta,
TJ 4'c kaclar) ilc: tamamiylr: yeni bir yo! ac;:ml~tlr 1 . Buyuk Konstantinos'un me~hur Vita's1
cia ou.t a ill ir 2 . 1- yiizy1lm en oncmli tarihc;isi, ho~gorti sahibi bir putperest olan AMMIANUS
M AIIC:I'.J.LINIIS olup lfttincc olarak. yazd1g1 Res gestae (sadccc 353'den 378 y1lma kadarki
Zlll llalll kapsayan 14-31. kitaplan zamarum1za kalabilmi~tir) Tacitus'a zcyl olarak dti~ti
uulruil ~ l il ". /\ncak bunun cl1~mda daha bu dcvirlcrde Grek mticlliflcri tarih yazarhgma
J.,\ kuu lndunrnakta idilcr. Eserlcri zikredilmesi gereken tic;: putperest tarihc;:i ~unlard1r:
."! u rclc~ lr l:r MAPIOs (270-404 yillan ic;:in olup sadecefragmanlan devrimize intikal etmi~tir ) \
T lu lall i ( h.YMPIODOROS (407-425 ic;:in fragmanlan vard1r) 5 ve ZosiMOS (Augustus' dan
1111'a lc achr, aneak Diokletianus'dan itibaren daha tafsilathea) 6 PRISKOS'un tarih escrinden
1 1'1 1fill yrllan ic;in, iizellikle /\ttila ve Hunlarm tarihi bak1mmdan k1yrnetli hulasalara
lllld ik lllllllnllyoruz 7 Kilise tarihi ozellikle SOKRATES (306-439 Ylllan ic;:in) 8 , SozOMENOS
(T"I I -, yrllan ic;:in)" ve Kyrrhoslu THEODORETOS (325-428 y1llan ic;:in) 10 tarafmdan Eusebi~~ ~ 1111wk ahnmak suretiyle devam ettirildi; bunlan daha sonra, eseri (43 1'den 593'e kadar)
lliil< larih hakunmdan da onem ta~Jyan EuAGRIOS 11 izlemekte olup aym ~ey Ephcsoslu
loNA NNF.H'in siiryanice yaz1hp ktsmcn zamamm1za intikal eden vc imparator Mavrikios
li UIIaruna kadar ttzamm kilise tarihi ic;:in de gec;:erlidir 12 Zamanm btiyuk kilise babalan,
1\rwclikJc. /\lexandrcia'dan ATHANASIOS, Nazianz'dan GREGORios, Kaisarcia'dan BASILEIOS,
I'J ' 1

1 N~ r. E. ScuwARTZ ve Th. MoMMNJr. N, 'I cilcl, Leipzig I903-og. Ktic;i.ik c;:apta


11~r. I, ScuwARTz, Leipzig 1914. Aynca
1: ScuwAR'rz'm RE VI ( 1907) 1370 vdd.
tlki a c.;rklamalan ilc kq.
~ N~r. I. A. HEIKEL, Leipzig I902. H.
< ;ll('.<nuu.'a gore (l3yz. IJ (t~J38] 56I vdd. )
lnr 'I yiizyJ! sonuna ail bir sahtekarhk veya
lur lahril'ten ibarettir. Ancak ara~tlrle!larm
\oP; uuluA"u bu iddiay1 reddediyorlar. Aksi
d O ~ i uu:ede olanlarm kuvvetli dclilleri bakllllllldau kr~.: N. H. BAYNES, BZ 39 (I939)
1t.h vdd. J. VoGT, Berichle iiber KreuzesITJcluimmgen cws dem 1 }h. n. Chr., M!langes
(,'r~l!oire l ( lf)1.fJ) 593 vdd. ve Constantin der
(.'mi l& und sein Jahrlrundert (1949) I64 vdd.
1\. J'wANIOL, S11r quelques passages de la Vila
(,'mutrmtini, Melanges Gregoire II ( 1950) 5I3
vdd. vc Umf,ire clrretien, p. XIII. H. DORRIES,
/Jas Stdb.1tzeugnis Kaiser Konslantins, Abh. d.
Alwd. d. Wiss. zu Giittingen, Phil. -kist.
hl., Ill. b/Jlge, Nr. 34 (IC)54). /\. H. M.
.JoNJr.K, Notr..1 mr tire Gerwineness of the Crm.llmzlinian /Jo.:uments in lluschiu.1' J,ife of Constanlint, } oum. hid. lli.>l . :, ( 1C)!it) Jl)h veld .I.
Morw.AII, Z rm l'mhltml t!nr Vita (,'o/11/anl ini,
llulortll t ( l'l 'lrl) 'J :H veld K. / \1.1\NII , ll t ~
t~li~:illsr. llallrmg 11!1/ l'nT h o11 lltm/ i111, Stru lra
l'atr iJliw 1 ( 1'1'17) I' I vdol I ;"'w urc' JJr

gorti~ii

ise ~u makalede savunulmaktad1r:

P. 0RGELS, A propos des erreurs historiques de la


Vita Constanlini, Melanges Gregoire IV (I 953)
577 vdd.
a N~r. C. CLARK, Berlin 1910, I915.
4 MuLLER, F. H. G. IV, 7-56. Aynea
bk. Excerpta de legationibus, n~r. C. de BooR
( I903) ~9 I -go.
5 MiiLLER, F. H. G. IV, 57-68.
s N~r. L. MENDELSSOHN, Leipzig I887.
' MuLLER, F. H. G. IV, 69-100, V,
24-26. Excerpta lie legationibus, ~r. C. de
BooR (I903 ) r2I-255, 575-91.
8 MIGNE, P. G. 67, 28-842.
9 MrGNE, P. G. 67, 843-1630.
ro N~r. L. PARMENTIER, Leipzig I9I I.
11 N~r. J.
BmEZ - L. PARMENTIER,
London I898.
1 2 Almanea terc. ScHONFELDER, Mtinchen I862. Eserin en onemli li<;tincti kismrmn, liHinee terctimcsi ilc birliktc yeni
baskis1: BRooKs, Corjms Script. christ. Or.,
Scrifilores Syri, Series II, t. 1/I, I935, I936
(giin:mnlim). /\. P. D.] AKoNov\~n !nann
J..'fi!nki) i r~o rrrkmrw - iJ/orirr1yie tmdr. (St.
1'1'1 rs l11rr ~: rqoB ) acllr hii yilk mouol{ral'is i ve
ay u. uri I , h./'~.1/na /ow 11ut /<:fc.ll lwgo i J iri y.~kikh
MmmiA o 1lnrYII1111Aft /I' 1'// rr., l'r.1 /11ik
dr~<llrY 11/m ii " "' " 1, 'J" vdd , il kr ~

Eskikitaplarm.com

Kaynaklar
Nyssa'dan GR!WORIOS vc IoANNES CIIRISOSTOMos, yaz1lannda k1yrnctli tarihl mal ..:f 'lll ~
arzctmcktcdirler. Tarihr;:ilcr ir;:in, ilk be~i bu fasdda k1saca de almacak olan ('l'k('ll llizauN
dcvrine ait oktuncnik konsillerin zab1tlan 1 r;:ok onemlidir. <;~ok sapda olan rclonk ilrliu
lrr ir;:inde ozrl bir dikkate degcr olanlar imparator Im.IANas'un 2 , ornm ~oa,:\da~lan ol.ut
THEMISTIOS 3 vc LmANIDs'un ve bilhassa SYNEsios'un 5 5 yiizytla kadar ula ~ an yall la
nd1r.
Iustinianos devrinin bliyi.ik tarih.,;isi Kaisareia (Filistin)'h PRoKoPin~'tur 6 l'r .. lwp io"
8 kilap ir;:inde, Belisarios'un maiyyetinde katiim1~ qldugu Vandal, Got vc han sava~ l:tlllllll
bir tarihini yazm1~t1r (esas k1s1m 551 'de, tamamlay1c1 sckizinci kitap isc r,;,:i'd hil i1 tluu ~
tir) . Bu bi.iyi.ik eserin bir yamnda, Iustinianos vc Theodora alcyhindc yaz1hH1 ~ bir l1i( 'VI )If'
alan i.inlii gizli tarih, i:ibi.ir yanmda isc 554'dc tclif cdilmi~ alan, Iustinianos'un y apl111h ~1
in~aat iizerindeki cser durmaktad1r . Prokopios objcktifligi her zaman koruma1111 ~ oful:tMIII
ragmen - in~aat eserlerinc dair olan kitabmda vc sava~ tarihlerinclc o hir mf'dl1iy 1 i, l-(iz f1
tarihinde ise hicivcidir- eserleri baha bi.,;ilmez bir degcrdedir. Tasvir kudrl'l i hai<Jmlluluu
da bunlar ytik~ek bir di.izeydedirler. Prokopios, lustinianos'a clair kitalHnda ')!jl!-r,B ydlarua1u
tarihini tasvir eden gcnr;: c;:agda~1 AGATHTAS'm ahsmda bir de zeyilci bulruu~tur ' 11111111
MENANDROS PROTEKTOR izlemekte olup pek i:inemli ve fakat sadecc fragrnanlar halirul li
0
mizc gcr;:mi~ olan escri 558'den 582 ylhna kadarki dcvreyi kapsamaktadlr o_ Muandi 11K 11
da, 8 kitap ic;:indc imparator Mavrikios (582-602 )'un tarihini hikayc cdrn Tlii.OI'II\'1 Ml 1 11~
SIMOKATTES baglanmaktadar 10 . Bi:iylece kesintisiz bir tarih zinciri meydana f~liyor ld, hu,
sonraki Bizans tarihi yazarhg1 mtiesesesi ir;:in de tipik bir goriintiidi.ir. Ti.imiyl lli <.an ~ la 1111
yazarhg1 ir;:in karakteristik olan bir cihet de, bu dcvrede i:izellikle Thukydid ~' in kl llik
tahsil gi:irmil~ bir taklit.,;isi olan Prokopios'da oldugu gibi Agathias ve Simok att1s'd ~e r(,
tezahi.ir eden, cski Yunan tarih yazarlarmm i:irnck olarak ahnmasl(lu. 1~11 lli zan~ t.1rilr
yazarhgmm gencllikle yiiksek bir seviyedc olu~u vc ortar;:ag ball tarih yazarh gma \""k 1 i~ tii11
bulunmas1 vak1as1m izah bak1mmdan bu cski Yunan geleneginc baglrl1k lll'r haldr l(llz
i:iniinde tutulacak en son husus olmasa gcrcktir.
As1l anlammda tarihyazarhk yanmda ikinci olarak, tarihi prodiiksiyonun Jli zan ~ i1;iu
hususiyle karaktcristik ti.irii olan kronografi yer ahr. Iustinianos'un son y1llanua k:1olar
ula~an bir diinya kronigini IoANNES MALAI.AS yazmi~tlr 11 . Bir digcr, gori.ini'a~(' g or l.w
1 Tam ne~ri MA."'SI'dc. Efcs ve Kadl Prokopios ve yaz1lan ~imd i II .
ki:iy konsillcri i'>in ycni ve tenkitli bask1s1 RuuiN'in ~u r::scrindc taliiilalh olarak ('lc
E. ScHWARTz'm amtsal yaym1 Acta Corzci- ahnm1~11r: Prokopios von J.aisareia, Stull f{a ll
liorum Oecumenicorum' unda verilmitir: t. I, 1954 - RE XXII, 2. Burada gnddi lnllltn
vol. I-V ( 1922-30) ; t. II, vol. I-IV ( 1933-36) . bibliyografya verilmi~tir. Aynnt hk. Moii i\V
2 Nr.
J. BmEz- F. CuMONT, Paris CSIK, Byzantinoturcica I, 496-'jiNl.
8 N~r. B. G. Nmnmm,
C. fl. i(;i nd1.
1922, 1924.
3 Nr. L. DINDDRF, Leipzig 1832.
Mufassal bir incclemc ilc ru~~,;a tnciluw ~i:
4
M. V. LEv-;:ENKO, Agafiy. 0 can/lltlllflllii l11 1
N~r. R. FoRSTER, Leipzig H]03-27.
5 MIGNE,
P. G. 66, 10531616. n:e:pt tiniana, Moskova- Leningrad l'l!i:l
0 1\:IDI.Ll.R,
~'XmAe:iet~ yaz1smm ~erhli bir fran s1zca tcr
F. /1. G. I v,
'J'J() "'I
ciimesi: Ch. LACOMBRADE, Les Discours sur Exccrpta de lrgalimzilms, n~r. C:. d1 Jlou n,
la Rnyaute de Synisios de Cyri!ru
l'empereur (1903) 170-2~1, 11~-77
10 N~r. C. de Bo<m, J.ripzig Jlllf; .
Arcadioi, Pari~ 1951. Bu bi.iyiik hatibin
csc.~ri vr:: ilgi ~ekici ki~iliii;i hakkmda hk. ayn. Rus'>a tcrc.: Ji'cuj!lakl Simokalltl. J..t,riva ,
mlf., SyrdsiiJs de Cvri!ne, llellene et Chretim, Moskova IIJ!i7
11 Ha~lca ltir es1r vniluwdig i hallf'rd
Paris I'l 'j l.
11 N~r. J. IIAPIW, J.,ipzi ~ l ! lll ~i 1qofi, c. n. i;ind,ki DINilOIU' lll'~ rl kullaurldr.

Eskikitaplarm.com

1. E ke-n lli ..:a n R D r.v lrti

gr.li ~ mr. N inin

anah :\ tlal'l

y il1na kadar vanu:L~I l{l"rrkrn, tamam1 rk ~r<;nwmi~ kronik Antiokhr.iah foANN~:R'in kalelllindrn l,'lknn~llr' Tlwophaues ile eserleri k1snwn rrken llizans devri ic;in de onern ta~yan
1{1'1'1 kalan daha sonraki devre kronistleri ilenkki fasiilarda ek almacaklanhr.

E ken Bizans drvrinin hukuk VC idaresi hakkmdaki bilgimiz her

~eyden

once Codex

I hr<>~fiii/1/IIIIJ i lr lust inianos'un biiyiik hukuk eserine dayanmakta olup bu sonucunun


l:tlrl#.\' [ll.ltitlianus VI~ Novellae klslmlan Bizans larihc;ileri ic;in bilhassa onemlidir 3 Erken

lli zam drvktinin rnemurlar hiyeraqisi hakkmda, 5 ytizyilm ilk yansmda meydana gelmi~
4 ile loANNES LYDos'un 6. yuzy1hn ortalannda telif edilmi~ olan
lll!'llllll'iyctkr kitabt bilgi verirler 5 539'dan 565 ylma kadar magister officiorum makamm1
i,l{ a l,lnli ~ olan P1:nws PATRIKJos'un eserleri ancak fragmanlar halinde zamamm1za intikal
rdc l11hui~ll'l'dir . Onun tarafmdan kaydedilmi~ olup Konstantinos VII. PorphyrogenneloN' nn kc-ncli seremoniler kitabma (1. fas1l, 84-85) derc ettigi, 5 ve 6. ylizy1llarm impamtorlara tac; giydirme nizamt ozellikle onemlidir. MAVRIKJOs'un Strategikon'u veya
I'Hr udo - Mavrikios iinvam ile tanman askeri el kitabtmn telifi de 6. yiizythn sonuna
vr ya 7 as1r lm~ma du~mektedir. Bu eser sadece Bizans sava~ sanatmm tarihi olarak degil,
Ill I haNNa, sava~ tarzhn ve diger adetleri hakkmda pek ktymetli bilgiler verdigi ic;in !ranhlar,
l'tll kin, Avarlar, islavlar, Antlar, Frank ve Langobardlar gibi diger milletlerin tarihi
J,,,kuumdan da onemliclir 7

ol.ut Nolitiu l>ignilalum

N i'unismatik ve sigillografik malzemc bak1mmdan - bunu izleyecck fastllar ic;in de' '" nqirlni verelim: J. SABATIER, Description generate des monnaies byzan lines, 2 cilt, Paris
Jllt 2 (ycni bask~ I930) ; \\'. \VROTH, Catalogue rif the Imperial Byzantine Coins in the British
!111111'11111, 2 cilt, London I 908: I. ToLsToY, Vizantfvskze mongtz ( !11onnaies ~yzantines), fasikiil
1 ;,St. l'ctersburg 1912-I4; N. GoonACRE, Handbook of the Coinage of the B)zanline Empire,
1 ri ll, London 192B-1933; G. ScHLUMBERGER, La sigillographie byzantine, Paris 18B4; B. A.
I'AN t,:I:N KO, Katalo.~ molivdovulov, IRAIK B ( 1903) 199-246, 9 (I904) 341-96, 13 ( 1908) 78-151;
K. KoNSTANTINOl'OULos, Bu~C(V'nC(Xti IWAu~86~ouAAot, A tina 1917, V. LAURENT, Documents
dr .\if!,illograjJ/tie l~yzantine, La collection C. Orghidan, Paris 1952. Mesick dergilerine dag1lm1~
ulan ve say1lan son zamanlarda btiytik bir htzla artan sikke ve mlihlirler lizerindcki mtinlr it yaymlar ic;in s. I6, not t'de V. Laurent tarafmdan verilen raporlan kr~.

1. Hristiyanla~tlnlan

Imperium Romanum

CC"nd hibliyografya: STEIN, Geschichte I. - BuRY, Later Rom. Empire [ 2 - PIGANIOL,


F111/1ir,; chrt!lien.- SimeK, Untergang I-IV.- Lor, Fin du Monde Antique.- F. HmcHELHEIM,
Wirl.~t:lurft.gesdtichte des Altertums, Leiden 1938, I 766-859, 11 I 191-1225. - RosTOVTZEFF,
( .'r..wlllchajt und Wirtschajl. - MroKWITz, Geld und Wirtschaft.- KoRNEMANN, Weltgeschichte II.

Mt il.I.EH, F. Il. G. IV, 535-622;

v,

11 7-:1"
2 N~r.
Th. MoMMSEN- P. M. MEY"R,
I, 1, 2, //, Bcrlin 1905.

a /: 111.1/ilufirmcs. /)igcsfa , n~r. KIWOI-:Il,


11111 ; /1: l.'t~rlcx lu.ltiniuuiiJ, n~r. K110111.11,
Ir1oli ; Novdlatr, u~r. Sc:llol.l.- KIWJ.J. , I<jl'~.

'

N~r .

Sl(l'.:.-, II rliu III'Jh.

6
N~r. R. WuNSCH,
Leipzig 1903.
Eserin tclif tarihi ic;in son olarak bk. STEIN,
Bas Emflire 729 vdd., 838 vdd.
6 Kr1. STEIN, lla.1 Emj1ire 721 vcld.
7 Bn iineml i escri n ycg-ilne 1am basklSI: .J. Sc: m:FI,:ll, lJ psala 1hh.J.. Bunun <;ok
larll~ll.lll yaz d1.~ larihi ic;iu hk . MoRAVC:HIK, ll v.-..mtlino/1/rt 11 a I, ,p 7 ve ld
vc Vi;:
it l'll ti I, 1 ~H.

Eskikitaplarm.com

1. HriRtiyanla~IInlan

Imperium

Rumanum

-H. B1.NGTSON, Griechische Geschichte2, Miinclun 1960, 54:1 vdd.- W. E NssuN, nu lltfmm
qf Diocletian, Cambr. Ancient Hist. Xll ( 1939) 3B3-40B. -J. BuRCKJJARDT, /Jrr. Zrit t:on.lmlm
des Gros.reu 5 , Gesamtawgabe II, Stuttgart I92~)- E. ScllWART7., lf."ai.1er Co11.1lantin rmtl tlrr
christliclze Kirche 2 , Leipzig - Berlin I936.- N.H. BAYNES, Constantine thr (.'relll awlllrt: t.'h111111111
Church, London I929.- A. PIGANIOL, L'Empereur Constantin, Paris 1932.- II. (;Jd:lloll t . f.,,
"conversion" de Constantin, Revue de l'Univ. de Bruxelles 34 ( 1()30 /31) !.!:JI -72.- A\"N, Mil ,
.Nouvelles recherches constantiniennes, B_yzantion 13 ( 1938) 55 I -93'den ayn basom. - 1\. /\1.1111 PI ,
The Conversion ~f Constantine and Pagan Rome, Oxford I948. - J. VoGT, Conslmrtin tlrr ( .'ro.11r rm./
sein Jahrhundert 2 , Miinchen rg6o. - N. H. BAYNES, Constantine's Successors to }mimr, c:,mhr.
Nfed. Hist. I (If) I I ) 24-54.- P. ALLARD, Julien l'Apostat, 3 cih, Pads I9oo /o:~ ) . I:. N111 U11,
L'imperatore Giuliano l'Apostata, Milano If)02. -J. GEFFCKEN, Kaiur ]uliamri, 1..-ipzilt ''Ill
- ]. BmEz, La vie de l'empereur Julien, Paris I 930, almancasi Miinih 1040. Hdlc 11 kiilli1r vr
ilm-ii irfan gelenegi hakkmda R. J. H. JENKINS'in derinlige niiCuz eden giirii~k1111i k' ~:
B)'zantium and B)'zautinism, Lectures in Memory of Louise Taft Semple, The Univcrsi 1y ul I :inc iu
nati I963, s. 8 vdd.

Rama devlet tarz1, Grek kulti.irii vc hristiyan inanc1 Bizans gc li~1111 si mu


ana kaynaklandtr. Bu unsurlardan birisi ~tkanlsa Bizans'm varhgt dii~tlltlllc
mcz. Ancak hellcnist kiiltiir ve hristiyan dininin Roma dcvlct l'kli i lc hir
scntcz haline gelmesi bizim Bizans imparatarlugu alarak adlaudutua ya
ahtlglmiz tarihi teekki.ili.i meydana gctirmitir. Bu scntez Roma dcvlc-tiuiu
agtrhk noktasmm, krizler devri alan 3 yi.izyllm gerektirdigi gihi doRuya
kaymas1 ile miimki.in k1hnd1. Ag-trhk naktasmm bu yer degi~Liri~i lmfJrrium
Romanum' un hristiyanlatullmasl ve yeni ba~~ehrin Bogazir;i huanuda
kurulmas1 ilc ifadesini buluyordu. Bu iki olay, hristiyanhgm zakri vc de vi c I
merkezinin kcsin olarak hellenize cdilmi dogu'ya nakli Bizaus ckvrc.~i uiu
balangtnm sembolize eder.
Bizans tarihi cvvcl cmirdc sadccc Rama tarihinin ycni hit dcvrc-si VI
Bizans devleti cski Imperium Romanum'un sadcce bir dcvanudtr. Bi:~.au s,
bilindigi gibi, bizim Bizansh dcdigimiz ki~ikrin bilmcdikkri, dalta somaki
devrin bir terimidir. Bunlar kendilrrini her zaman Ramah {' Pcl(LOC.~fJL )
olarak adlandurm, imparatarlanm Rama hiikilmdarlan, 'ski Roma
Caesar'larmm halcf ve mirasc;1lan saym1~lardtr. Dcvletleri ya~mhgt sii n c,.
Roma ad1 onlan biiyi.ilemi vc Roma dcvlet gelcncgi onlann siyasi chi~iitll 1
vc iradclcrinc sonuna kadar hakim kalmiItr 1 . Etnik Laktmdau miiln '"'i ~
olmayan imparatorluk Roma devlct diii.inccsi sayesindc bir arada tutultuu ~
ve c;evrcsinc kaq1 tutumu Roma'mn cvrcnsellik diiiincesinc uygun olar;d.;
saptanmi~tlr.

Rama imperium'unnn mirasc;lSl sli~ttiylc Bizans Li.itiiu di.inya 11zc1 iud1


ycgfmc imparatorluk olmak ister: Bir zamanlar Roma orbis'iuc ail olup
imdi hristiyan oikumene'siuin kls1mlan alan hiiliin iilkclt-rin iizcrilf(k c~~
menlik iddiasmda(hr. Bu iddia katt gerc;ek taraliudau Z<tm<mLt ytktltr, a tltlll ;t ,
1

K1 ~- Jl. l>ol.lmR , /lorn in d.:r (:cdanlumltl{lll der lly;:tmlim:r, .<:,ritsr.llrifl jiJr h irc/16/1

l!vzan rmd
din t'lrrnJmisdur Sf(/(rlnmr'l'lt 7' vc 1.1 .)

Eskikitaplarm.com

I. J: rkrn

Jli :.o: aus llrvltti

f.{rli~mr~inin

anahatlan

Itt is t iy; 111 olkumenr' si daltiliiiCk, cski Roma topraklan i.istiimk Roma- Bizans
i 111 p;t r;t tor It~~~ ~~ yan111da tc~ckkii I eden dcvlctler, hukuk vc tasavvur haklmmcbn .tyt ll ha:-;;uuakta dq{ildirln. BC:>ykcc ha~mda Roma imparatoru ve
Itt i ~; t iy.t tt oikumme'siuia nisi sllatiyle Bizans hukiimdanmn bulundugu
c,. tpt ;t~ tk l)it dcvlctlcr hiycrar~isi m cydana gdir 1 .
Nas1l crken Bizans
ck v ri~tck Or!ns Roma.nus'a dogrudan dogruya hakim olmak mueadclcsi
dnlc 1i11 pol ilikasunn mihraklm tqkil etmiSC, orta ve son Bizans devrinde
lllljlol l .ttmlllk politikasuun ctrafmda dondi.igu mihvrr de bu hayali usti.in
lt ,'t kituiyctin korunmas1d1r.
Am. tk Bizans cski Roma ile baglanttsml nc kadar bilinc;li olarak hissecln.~c 1'1:-;in, iilkii.scl oldugu kadar iktidar siyaseti ncdenleriyle Roma miras1
di t~ill lll csinc IH' kadar s1kt srktya sanlm1~ olursa olsun, yine d e zamanm
. tlu.~t ic:indc asli Ramah tcmellerindcn gittikc;e uzaklarnl~tlr. Kiiltiir ve dil
1!;1 ktttlltHLtn Grcklqme bi.iyi.ik adtmlarla ilcrlcr ve aym zamanda Bizans
ltaya tunn kilisclqmesi gittikc;e artan bir olc;i.ide tezahiir cder krn, iktisadi
snsya l w siyasi alandaki gcli~me de zaruri olarak ycni bir iktisadi ve sosyal
niz. unut I.e Ckkiili.i ve claha ortac;agm ilk devirl erincle umumi c;izgilcriylc
yc 11i hir id a rc sisteminc sahip yeni bir devl et tarzmm dogmas1 sonucunu
cl c'l\llrur. Bir zamanlar gec;erli olan dii~iincenin aksine Bizans'm devlet
h; t kllllllH Ian gdi~mesi c;ok kuvvetli bir dinamigc sahip irli. Burada her CY
lt . ~tTkct, siirckli clegi~me ve ymiden in~a halinde idi. Nit<"kim tarihi geli~me
st llin SO!IIlnda artlk Bizanshlann devleti bir zamanki Roma imparatorlugu
tic islllimlcn ve yerine gctirilmesi imkfms1z iddialannm gelcneginden baka
111ii ~ t lTI'k h ic; bir eye sahip degildir.
1-:rkcu Bizans devrinde isc lmnun aksine imparatorluk gcrc;ckten
ltid:t IJir Roma dcvl eticlir vc biitiin hayatt da Roma unsurlan ile doludur.
I :nl'k erkrn Bizans, gcrekse aym zamanda ge e; Roma ad1 verilcbilecck olan
\T Bizaus'm ilk, yahut Roma tarihinin son uc; yiizyihm kapsayan bu d evre
hcrn Rmna hem de Bizans gcli~mesine aittir. Bu, ic;inde eski Roma hayat
lonuLtnnm ya va~ yava oliip gittigi ve ycni Bizans yaayl tarzmm gittik<;c
gi ic;lnH'rck kendisini kabul ettirdigi, bizi Roma imperium'undan ortac;ag
Bi za ns imparatorluguna ulatlran tipik bir intikal devresidir.
Bizans gdinll'sinin <,:Ikl noktasun 3 yiizy1hn bunahmmdan dogan Rorna imparatorlugu tqkil edcr. Kriz devresinin iktisadi sarsmt1s1 devletin batl
ya nst i<,:iu hilhassa klaket - ftmiz olmu~tu. Dogu daha buyiik bir mukavellld g iicii gi is1ndi: Bunu izkynt gcli~mc y i gcn; cklqtircn V<' Rmna ckvletinin
" Biz;t ll.-;ltLtlll dmasun" ac;tkLtya11 hit It usus. Bm111nla bnalwr doj!;n da, gee;
Rom a clc:vri dcvlct sistcmi V<' ouu 11 (,'iirii 111ii ~ i k1 is ad i v c so~;ya I nizammm
c

Kr~. ( ;. ()sc C( IIClllll KK\',

n,. "'' ""

vcl cl
fl 11 " l1111il1o dn

IIIUII:h, Sltiiiii'IIIUtltlltlm, Sll II ( 111'111) I'

t\yrw.t hh

I.

llucon tc,

111111i;: " 1111 M illdalt-1, 1111 1 711. (JCJ ( J<t:JO)


'1'17 veld . I
llt mt; 1111d dt fttrofuli.~t:h~ Slt/11
l~rm~ ll 11 vclcl )

Eskikitaplarm.com

1.

liristiyanla~tnJlan

Impc~rium

Rornanum

'.17

gcnd bir krizi olan aynt buhran ic;indcn gcc;miti. Agu sosyal vc siyasi sarsul tllann refakat ettigi iktisadi c;c>hintiiden devlctin dogu yans1 da uasihiui
almili. Her nc kadar burada niifusun gerikmcsi ~:uk daha az sll\lll oLuak
hissedilmi ve ehir hayat vc iktisadiyatmm dcjcnerc oluu baltdaki kadar
1slah kabuletmezlikten c;ok uzak idiyse de, i gorecek guc;lcrin cbihw si l>ittiin
devlct iktisadi hayatm1 kcmircn bir felaket halinc gelmi olup biitiiu dl'vlc 1
ic;inde ticaret ve sanayiin gerilemesi ilc kmdisini gosteriyordu. (~imkii :~.
yiizyllm bunahm1 antik Chir kiilturiiniin ink1raz1 anlamma gcliyordtl 1
Latifimdium'lann durmadan buyumeleri de genel bir goriintil idi. Butun
devlet ic;inde ozel arazi sahipligi, kiic;iik arazi miilkiyeti ve devkt a1 ;tzisi
aleyhine online gec;ilmez bir biiyiime ic;indedir. Kiic;iik arazi sahipliginin
c;okmesinin sonucu ist>, c;ahma giiciiniin s1kmt1 veren eksikligi yiiziindc-n
daha da hrzlanan, koyliilerin topraga zorla baglanmas1 oluumudur. 1\.iiyliilerin efendilerine baglllrg1 miiessesi, gee; Roma devletinin 3 yiizytlm hnnahmlanndan bcri sistematik bir Ckilde uyguladrgr, genel olarak ahahnin
meslegine zorla baglanmas1 oluumunun sadecc bir boliimiindcn ba~ka hir
CY degildir. Zorlanan iktisat ise zor kullanan devletin tcmclidir.
Roma bakanhk sistcmi (principatus) kriz devrinin iirtmalan i1;indc
mahvolmu ve yerini Diokletianus'un hakimiyet sistcmi {dominatiu) ;tlnu ~ ln
ki, bundan da Bizans otokrasisi gelimitir. Roma Chirlcrinin cskt lwlnliy.nizaml (municipium) en derin bir c;okiintii ic;indedir. Biitiin d(~\ J, l id;trni
imparatorun ve ona bagh olan vc biiyiik <;apta gcli~tirilcrck Bit.aus h01skt
devletinin bclkemigini tekil edecek memurlar hiyeraqisinin dinck topLtn maktadlr. Roma belediye meclisi sistemi yerini Bizans biirokrasisiuc lnketmektedir. 1mparatorluk art1k en yiiksek mPclis dPgil, dPspotc;a hir luulrC'I tir ve bu kudret de di.inyevi kudrct faktorlcrindPn ziyadP tannmn iracksinl"
dayanmaktadrr. Qiinkii biiyiik eza ve ccfalan ile bunahmlar dcvri hir
inanc;hhk vc ahiretc donme devresi ac;ml~tlr.
Aslmda halk hakimiyeti kavram1 tamamiylc olmcmi~tir; scna to, /Jown'
lar halinde organize cdilmi~ halk ve ordu, imparatorluk kudrctinin hilh;ts.'>;l
erken Bizans devrinde gcrc;ek bir smuhhk buldugu siyasi kuvvrt It- n I i1 2
Ancak Roma'mn mazisinde tesis edilmi~ olan bu faktc>rkrin iiJwtni clc
imparatorlann her eye hakim kudreti ic;indc zamanla eriyip gitmi~tir. ll111 1. 1
mukabil kilise, ruhani bir kudret srbt1yl<' hristiyan devlet ic;imk zanl.ltda
gittikc;e daha biiyiik bir agrrhk kazamr. Erken Bizans dcvrinde imparalorun ,
teb'asmm dinini Roma ilkclerine uygun olarak ius jmblicum' un hir p;m,asl
addetmek suretiylc kilisc hayatma hemen hemcn hie; bir kaycla tabi o!Iuadan
hiikmetmcsine mukabil ortac;ag ic;inde kilisc, durumun gncgi olarak 1\i.-.;tn s'
1 Kr~. HosTOVTZEFF, GeJc/lsc!tajt wul
Wirtsdw{t 11, 23U vdd.; A. II. M . .)oNEs,
"/hr. Uru:k C'i~v .from Alexawlcr to ]"1Lirlitm,
Oxf(ml "I"(.O, 11;, vdd. t\ynca hk. I l. ]hr.NU'I'

soN, Grieclzi.lc!zt (;c.ldw:h!i:, 2. ha~k1, Miiwlwu


1960, s. ;,:14 vdd., i>ilhassa -, . ] ~ vdd .
' Kn;. lluRv, (.'rm1titutwn ;, vdcl.

Eskikitaplarm.com

I. Erkrn Uizan:t Dr.vlr.li

gr.li~mr~inin

anahallan

da cia kcndisini bir kudrct faktorii kabul dtirnti~ ve itC burada imparatorun
kudrt~tine kaqt en gii<;lii smulamalar dogmu~lur. Bunu Bizans'da da hi~
nadir olmayan, diinyevi ve dini gii<;ler arasmdaki, baarmm hie; de her zaman imparator tarafmda kalmadtgt c;att~malar da gostermektedir. Ancak
Bi,.ans ir;in karakteristik olan cihet, imperium ile sacerdotium arasmda gerginlik
d ~il, aksinc dcvlct ile kilise arasmda stkt ve samimi bir baghhk bulunmast,
o rlotloks dcvlct ilc kilisenin mtittchit bir devkt- kilise tqekkiilii halinde
1111.ti,.;ac etmcsidir. Vine karakteristik alan, her iki kudretin c:;tkarlarmm
hirhirine uymast ve bunlann, ister imparatorun ic; veya dt~ muhaliflcri,
is ll'l kilisc diirnam bozucu raftzi giic;lerden gelsin, tannmn iradesine uygun
dii11ya ni,.;anum tchdit edecek btitiin tehlikeleri berabercc kartlamalandu.
t\111 ak biiyksinc bir ittifak kiliseyi hi~ kac;tmlmaz bir ekildc kudretli imparajorluk miicssesesinin vesaycti altma sokacakttr. Bundan dolaytdtr ki,
imparatorluk giiciiniin kilise iizerinde hakimiyeti biitiin devrdcr i<,:in
Bizans'da tipik ve denebilir ki normal bir durum olarak kalmt~ttr.
lrnparator sadecc ordunun ba kumandam, en yiiksck hakim ve ycgane
b 111111 koyucusu olmakla kalmaz; o aynt zamanda kilisenin ve dogru
i11anc111 koruyucusudur. 0 tanrmm sec;tigi kiidir ve bu stfatla sadece hakim
VI' l'll"ndi degil, aym zamanda tannnm kendisine t:manet ettigi hristiyan
tkvkliuin yaayan semboliidtir. 0, fani- bqeri atmosferin dt~mda tann
i k dogrudan dogruya ili~kili olup kendine ozgii bir siyasi - dini kiiltiin
kouusudur. Bu kiilt gun- begun imparatorluk saraymda etkin seremoniler1!-, kilisc vc biitiin maiyyet alaymm kat1lmas1 ile icra edilir; lsa- sevrr
hiikiimdan tasvir eden her resimde, onun kutsallatlnlmt ahsm1 ~evreleyen
hn ~eyde, onun herkes oniinde sarf ettigi veya kendisine hitap eden her
lulimcde ifadcsini bulur 1 . Teb'asi onun ktilesidir. Bunlar onun yiiziinc bak111.1k miisaadesinc nail olunca, en yliksek makamdakileri de hari~ tutulmamak iizcrc, hiikiimdan, onun oni.inde yere kapanmak suretiyle, proskynese
il1, stlflmlarlar. Ancak Bizans saray serernonisinin atn ihtiamt gibi bu
dclld ebc ic;:inde tezahiir eden imparatorlugun her eye kadir azametinin
kokii de Roma - hellcnistik geli~mede miindemic;tir 2 . ltC Bizans imp a1
Kr.~. A. Auuwr, Dit- Ausgestaltung
monarchisr.hen ,Zeremomells am romischen
h'ai.rerlw(e, /Ifill. d. Deul.<chen Archo.'olog. lnst.,
Wim. Aht. 1-9 (1!)34) 1-118 vc Insignien und
I rachl der riimischen Kaiser, ayn. esr. 50 ( I 935)
11 71. TREITIN<mR, Kaseridee; Ayr1ca ~u k1sa
lmll\sayt kr~.: llom ostriimischen Staats- und
h;urergt:dauken, Leipziger VireteUahrschr. f
Sildo.rleurojJa .j. ( l~J4.o ) I vdd. GR.ABAH,
llmfJI:rtllr. V. Di)J.CH R, Die Kaiserurkunde der
llyzani'im1r al.r Au.rdm"k ihrer !mliti.1'1:hen Anscluw'"'W" /fist. : 1 !i!J ( 1 <J:I!l) !l 'H veld ( llvz.mu::

tf,s

und die europaische Staatmwelt 9 vdd.). J.


STRAUB, Vom Herrscherideal in der Spatantike,
Stuttgart 1939 W. ENSSLlN, Guttkaiser tmd
Kaiser zon Dottesgnaden, S. B. d. Bayer. A/cad.
d. Wiss. 1943, H. 6, Mi.i.nchen 1943. Kr~.
ayrtca: Da.r Gottesgnadentum des autokratischen
K aisertums der fruhb,vzantiniscl:er.. Zeit, Studi
biz. e neoell. 5 (IIHf)) 154 vdd. Illd.JIIER,
Inrtitutinn.r 5:.1 veld .
2 /\.

1\l.i<I)J,lll,

111'/1.

'1'111'.1'1' 11~111 u, I. 111 '"' ulrr

Eskikitaplarm.com

(,\1', 0

liVPI.

VOT.

1. lltistiy a ul a~ lll"ll a u

Imp e rium H.omauum

" I

ratorluk saraynnn b11 kcndillc mahsus ihti~;um vc Bizans irnparatorlu g unun doguyu ammsatan baz1 hayat formlan, dogudan, Sasani dcvktindcn
vc daha sonra Arap hilafetindcn dogrudan dogruya alnnp bcnims! tHn lerle hirlikte daha da bclirli bir hale gclen bu dogu umurlanylc l>ir
zamandan b cri dolu gclimed cn dogrnutur 1
Hcllcnismus ilc Bizanshhk sadece irsi olarak dcgil aynca dcrin l>ir
mahiyct akrabahg1 ilc de biribirinc baghd1r. Hcllcnismus gibi Bizanlinislllus
da birlqtirici vc uygunla~tmCI ruhi vc fikri bir kudrcttir. Hn ikisi de,
Bizantinismus Hcllcnismus'dan daha yiiksck dercccde, bir ikinci kuak olma ,
bir yaratlCihk d1~1 bag1mhhk havas1 ilc maluldiirlcr. Her ikisi de kcndilni ninkinden daha biiyiik, daha yarat1c1 ki.iltiirlerin mirasiylc ya~arlar ve hn
ikisinde de tarihi baan kcndi yaratiCihklarmda dcgil daha ziyadc meydana
gelmi~ olan sentczdedir. Hellenismus insam gibi Bizansh da kiilti.ir t ipi
olarak bir toplay1c1dlr. Ancak toplayiCihk nc kadar gen;ck fikri can hhktan yoksun, taklid nc kadar aslm anlam ve muhtcvas1m basitlqtinn i.~
vc eklin asli giizelligini <_;ogunlukla bo ve manas1z bir hitabctc tabvil c!tui ~
olsun, yine da antik ki.ilti.ir varhguun sevgi ile korunmasmm, Ronm hukuktl nun ve Grek tenevviiriiniin itina ile muhafazasmm Bizans'm bi.iyiik ta nhi
erefi olclugu da muhakkaktir. Antik devrin iki Z1d kutbu ve aylll zamand .1
iki dorugu olan Greklik ve Romahhk Bizans topragmda bir biitiin halituk
birlqirlcr, gcli~irler ve bunlann en yi.iksek tesir ara<_;lan olan Roma dcvl< l
miiessesesi ve Grek ki.iltiiri.i yeni bir hayat sentezi halindc bir araya gdip,
eski d evlet ile eski ki.iltiiri.in en kuvvetli di.i~manlan olarak gormii~ olduklan hristiyanhk ile bir daha <_;ozi.ilemez bir Ckilde birlqirlcr. 11 rist iy.m
Bizans ne putperest sanatmdan, ne de putperest hikmetindcn ndiTt cdn.
Nas1l Roma hukuku biitiin d evirlcr i<_;inde Bizanshlann hukuk ve hukuk
bilincinin temcli olarak kalmiSa, Grek ki.ilti.irii de bi.iti.in devn lcri it,in
onlann fikir hayatlannm temcli olarak kalmltlr. Grek ilmi vc l! lscksi,
Grek tarih yazarhg1 ve iiri din bakrmmdan en mut~~;;J.stp Bizanslunn bile
tenevviir malzcmesidir. Bizzat Bizans kilisesi antik fclscfenin di.iiince lo r1 Dogunun bu tlogrudan dogruya
etkileri ise aneak ikinci planda onemli
idiler: Bunlar Bizans ki.ilti.iri.i il(in hil( bir
zaman Romahhk, Hellenismus ve hristiyanbgm- sadece etki olara.k degil, aym zamanda
varhgmm esasr ve en cski unsuru olarakbi.itun dcvirleri i<;:in haiz oldugu belirtici,
kcsin nitelige sahip olmadtlar. Bizans geJi~mesinin kendine ozgii oJU~U VC <;:apra~tkltgt, <;:ogunlukla yaprllhgt gibi, bunlan
renksiz "dogula~ma" mcfhumu ilc bdirlmcyc l(ah~mak vc Bi:~:ans'1 basit bir tlogu
dvleti olarak gormeklc a~:rklanama..:. Bu

yaygm gori.i~e kar~1 benim bn kitalun il lc


basktsmda ta.kmdrgrm tavtr ba..:r talllllcllanla
(kq. mesela H. GERS'I'INGER'in !~i i..:.-1 Ia mtma yaztst: Wiener ,(eitschrfft }1lr die J. muir
des Morgenlandes 48, r 941, 31 ~ vdd. ) lw 111111
Bizans tarihindeki dogu unsurlarmm (iiU ' IIIi
ni kii<;:umsedigim intibamr uyandll'ltll~ll. lin,
"dogulu" kavrammm ta~j(hgt ~:ok yilnlll
anlamtn VC bunun yanmda da bdki, IWIIIJil
bu konudaki, ~imdi daha a~:tk ol.uak
bdirtmeye l(alt~ttgm1, so~lcrimin c;uk I< INa
olu~unun sonuc1t idi.

Eskikitaplarm.com

l': r ktn lli <': aiiM Devlcti

gt'li~rn c siuin

anahatlan

111111111 !Jcnimsnni ve bunun tasavvur vc dii~lincclcrini hristiyan dogma


hi lgisi ui 11 tkill1 udirilmcsimlc kullanm1~tir.
Ani ik gdcucklcre s1h s1klya bagh kalmak Bizans imparatorlugunun
m:d hir kudrct kaynag1 idi. Grck kultiiru gelencklerine dayanmak suretiyle
ll iz :111s yiizyillar boyunca diinyanm en onemli kultur vc aydmlanma merkezi
oi.1L1k ayakta durmutur. 0, Roma devletinin geleneklerine dayanarak
111l.tt,. tg diinyasmda bir devlct olarak iistiin durumunu muhafaza etmi~tir.
111 1. ;, 11 ~ ckvlcti emsali bulunmayan, ~ok geni ve yetitirilmi bir memurlar
t i ll.l :t. llla, listiin bir sava teknigine, gelitirilmi bir hukuka ve ':;Ok ileri bir
1k 1i~.u I i vc mali sisteme sahiptir. Emrinde buyuk servetlcr vard1r vc devlet
llillt,t'SIIIin parasal iktisadi temeli gittik':;e gu~lenir. Bu baklmdan Bizans
dt'V It I i, ilkd dogal iktisadiyatlan ile muahhar antik devir ve orta':;ag ulkelt 1in1kn csas baklmmdan farkhd1r. Odeme gucu en iyi devrclerinde hemen
lwnwu sonsuz goruniimu uyand1ran Bizans'm kudret ve itiban her eyden
0111 (' paraca zenginligine dayamr. Bu goruntunun arka yiizii ise, bu devletin
lw1 ~cyi vc hcrkcsi bu mali gereksinmelerine kole yapan hazinecilik zihniye1id i1. Onun mukcmmcl yetitirilmi idare cihaz1 aym zamanda en vicdan
I.IIIIJIIOIZ siimurunun bir aleti idi 1. Burokratik devletin belkemigini tekil
('( lnt usta Bizans memurlar muessesesi en kotu bir ahlaks1zhk numunesidir.
lli ,.a lts memurlarmm atas6zu halini almi irtikap ve ihtiras1 halk i':;in en
lwrktlll(; hir musibet idi. Devletin serveti ve yuksek kulturu, halk kitlelerinin
yoks1tllu gu, hukuk yoksunlugu vc hiirriyetsizligi bahasma saglanmltl.
Krizlcr devrcsi 3 yuzytlm yarattig1 koullar Diokletianus'un buyuk
1donn escrindc mucssir oldular. Daha i:inceki gelimenin bir muhasebesini
y;t pmak vc meydana gelen gelimeleri bir sistrm i':;inde birlqtirmek sure1iylc Diokletianus butiin devlet idaresinin temelden reorganizasyonunu
gn1_:cklqtirdi. Diokletianus'un reformu Buyqk Konstantinos tarafmdan
~~t l i~ti ri 1ip tamamland1 ve boylecc Bizans sisteminin ':;lkl noktas1 olan yeni bir
id.trc Hizami mcydana gcldi 2 Butiin i:inemli noktalan ile DiokletianusKonstantinos nizam1 tiim erken Bizans devri boyunca varhgm1 korudu.
B11 nizamm as1l temelleri olan imparator kudretinin otokrasisi, devletin
rnnk<"zilqtirilmcsi ve biirokratla~tmlmasi ise Bizans yaad1g1 surece devatn cui.
J. KAHAYANNOPULOS'un (Das Finanz- antique 99 vdd. ;

RosTOVTZEFF, Geseilschaft
und Wirtsc!tojt II, 2 1 o vdd. ; STEIN, Geschichte
qr;ll ) yaplli\"1 gibi bunu reddctmcyc ~ah~mak I, 9B veld., 168 vdd.; W. ENsSLIN, T!t11 Rea nlamm:chr. Iknim ~~~ tcnkidli tamtma ya- forms I![ Diocletian, Cambr. Ancient llist. XII
Wl! i It"~ kt1j.: Vierltdjahrsc!trift fi1r Sozial - urul
(1!J3!l) 3113 vdd., KoRNRMANN, Weltge.rchichte
If, 2'f.7 vtld.; PIOANIOL, HrnfJirtJ chrtflim 275
I Virt.w.hr!fi,,grJ.w:hichtiJ '17, 2 ( 1!Jho) 2;)11 vdtl .
llunn izky1'tTk hil,rllr i ~in k1 ~. vdtl ; V ocrr, Co11stantin rlrr ( o'ros.l'tl urul sein
Jllhrlmrulrrt (1!)1tJ) , 2. lmNkt 111fHJ 0 !J!\ vtld.
SI'I',UK, l !nil~rwmll 1/, 1q vtld , llun v, 1.11llrr
llo111. !,'llljJirr. I'. ill vtld . ; J,o 1 , h'11 d11 mmufp
1

lt 'f.l'~ll

riH.r ./riiltbyzantini.rchen Staate.r, Miinchen

Eskikitaplarm.com

1.

llllHtiyanl ;qllnlau lmpCiiuut RomanliJII

'II

Dioklctianus vc Konstantinos'un bi.iti.in tedhirlcrinc, giitllll'zliktnl


gdincmiyecek bir Ckildc, kan~1khklar dcvresinde sarstlmt~ olau imp"r:.t01
otoritesinin kuvvctlendirilmesi ve imparatorluk kudretini yukseltnH k gayt'., i
hakim kalmt~tlr. Sadece scnatonun ve mazideki cumhuriyet devrill(k kmul mu dign faktbrlerin nufuzunu klSltlamaya degil, aym Ckilck Lt k - ll'k
idare makamlanmn yetkilerini tam olarak saptayarak btiylecc bi.iyiik kutl rct birikimlerini, ncrcclc olursa olsun tinlcmcye ~ah~mak gayreti b11udandu.
Sivil vc asked, merkezi ve eyalet idarelcrinin yetkileri buyuk bir ihtitii;Ind.,
biribirine kaq1 stmrlandmld1lar. Tek- tck idare dallan, hiyerar~ik bi r si steme uygun olarak organize edilmi devlctin bamda bulunan VI' biiiiill
dcvlet cihaztm merkezd en idare eden imparatorun ahsmda birlqir.
Buna rnukabil devletin dcvasa buyiikliigii goz oniine almarak imp:.raltll
kontroliiniin etkinligini miimkiin oldugu kadar buyiik ol~iidc gcn;cklqti1 c
bilmek iizcre d cvlet arazisinin vc dcvlet ha.kimiyetinin b61linmcsi l"ihctiul"
gidildi. Diokletianus, daha onceki imparatorlar dcvrinde de bilium lllii~I C'
rek hiiki.imdarhk miicssesesine dayanarak 1, iki avgustus vc iki SI'Z;II 'chn
mutqekkil dort bah bir htikiimdarlar UraSI yarattl. Avgusluslald;tll
birisi devlctin dogu, digeri batt yansma hiikmedecekti; her i kisi n til' ,
avgustus ile kan akrabahgt degil, kiisel kabiliyetlcri goz oni.iue almmak
surctiyle st>c;ilerek yaptlmt~ bir tebenni yoluyla bagh hirer sezar yardu11c 1
olacakt1. Avgustuslann istifalanndan sonra sezarlar bunlann yniui ala('ak
ve yeni bir ~ift sezann sec;ilmesi ile tetrarchia devam.tnl saghyaeakl1. Auc ak
gcrcktigindcn fazla mant1kla uydurulmu olan bu sistemin somH 11 Ili lnw z
tiikcnmez mucadele oldu. Kanh miicadclelcrden muzaffcr olarak \lktp IC'k
ba~ma hakimiycte ulaan Huyiik Konstantinos ycniden ~ok bah bi1 lw rabn
hakimiyct sistemi vucuda getirerek devlet arazisinin yenidcn taksimi 1 ill .. t 111c
gitti. 0 her nc kadar Diokletianus'un sun'i sc~me prensibindrn f'cra gal
cderek devl eti ogullan ve ail esi efrad1 arasmda boliitiirdii isc de, Konslatl
tinos ogullanmn aile hakimiyeti de agir ve kanh kanIkhklara sc!H'Jl old 11
Buna ragmen dcvlctin taksimi sistcminde 1srar cdildi vc- dcvlcl iizninclcbirden fazla kiinin hakimiyeti, uygulanan yontem olmakta dev;uu clti .
Diokletianus'un ger~ckletirdigi eyalet idarcsi degiikligi, 1t a Iya '11111
dcvlct i~indeki cizcl durumuna nihayet verdigi gibi, imparator vc Sl'nato
eyaletlcri arasmda arttk oncmi kalmami olan aynhgt da ortadan kaltlnch
Bundan sonra biitiin cyalctlcrin idaresi sadccc imparatorun cmriuc~ vnddi
ve imparatorlugun digcr k!Slmlan gibi bir zamanki eftndi iilkc I Laly; d.1
cyalctlere aynldt vc vcrgiyc tabi tutuldu. Biiyiik eyalctlerin dah.t kiic;iik
idari birliklcr haline gctirilmcsi de bundan daha az dikkati ~ekici dq~ildir.
Biiyl( likk eyaktlcrin saym onemli olc;iiclc artt1: Diokktia.Hus'dan itilwcn
dcv lc t ic;ill(k 100, 5 yiizytlda hatta 12o'dcn J;tzla cyalcL varch. Diokktiallllli

Eskikitaplarm.com

I.

II

Erk1n (l, z ans llcvl-ti

l: l i~ nll ' 'l lnin

anahatlan

lntt1d:111 l>:1:1ka devkl <lrazisini 12 dioecc.w~'ye ay1rch. 1.. yiizytlm sonlanna


dnf') 11 h11nlar1tt saytst da 11'e yi.i.ksddi 1. Nihaycl d cvh t Konstautinos dcvltlldt jnru:fi!clura'Lua aynl<h. Oyk ki her praefectura bir ka~ dioecese'yi, her
dtom'.lt' ist l>iiyiik<_;.e saytda cyalcli ihtiva ediyordu. Eyaletler dioecese'lcrin ve
dior~~'.l r''l, t isc jirarfectura'Iann klSlmlanm tqkil cdiyorlard1: Mcrkcziyet<;i ve
l1 iyn ar ~ i iiznine kurulrnu bir idarc sistemi. Praifectura'lann geniligi ve
N o~y tst iitu dni pck belli dcgildi; ancak 4 yi.i.zyllm sonlanndan itibaren
lntttlolllil k!'siu hudutlan <;izilmi gori.i.nmektedir.
I), vftsft biiyiikli.i.ktcki ve Aegyptus, Oriens, Pontus, Asiana ve Thracia
dlf!t't:l'.1t' lniwkn mi.i.tqekkil dogu praifectura' sl (praifectura praetorio per Orienl nn) l.il1y a (Cyrenaica ) ile birlikte M1s1r'l, on Asya ve Trakya'y1 ihtiva ediynl d 11 Btlllllll komUSII ise Dacia v e Macedonia dioecese'lerindcn mi.i.teekkil
n l. 111 , ya 11i Yunanistan ve orta Balkanlan kapsayan Illyria praifectura'sl
{ /!1111'/tdum praetorio per lllyricum) idi. 1talya pra~fectura'sma (praifectura
tnntlorto lllwici, Italiae et Ajricae) italya yamnda bir taraftan Latin Afrika'mn
' 11 huy ii k lo snu, bir taraftan da Dalmac;:ya, Pannonia, N01icum vc Raetia
<h l1il idi. Galya praifectura'si (praifectura praetorio Galliarum) ise Roma'ya
1.d1i Btilanya, Galya, iberik yanm adas1 ve Mauretania'nm bunun karJSma
d 11 ~ 1'11 batt klsmmdan terckki.i.p etmekteydi. Boylelikle praifectura'lann her
l111 is t t,: ;~ gda~ bir kac;: devletin arazisine tekabi.i.l eden geni bir arazi i.i.zerine
tt z Oitlllll.~ tJ. Hcrpraifectura'mn bamda bir praifectus praetorio bulunmakta olup
l>. m 11 lnt mcmuriyeti iki praifectus berabcrce yi.i.ri.i.ti.i.rlerdi. 1stanbul'da
o1111 .111 dogu praifectus'u ve i talya praifectus'u devletin en yi.i.ksek memurlan
icIt In; d nece bakunmdan bunlan merkezi Selimik olan Illyria praifectus'u ile
( ::d ya firaefectus'u izlerdi.
I )iokktianus - Konstantinos idare nizammm en onemli ozelligi asked ve
si vil iktidann ilke baklmmdan birbirinden aynlmas1 idi. Art1k eyaletin
si vi I idarcsi mi.inhasmm cyalet valisinin, asked idaresi ise bir veya bir kac;:
,.y;d1 11<- birden kumanday1 elinde tutan dux'lann emrinde idi. Bu ilke eyaI~ I kt idaresinin ti.i.mi.i.nde ihtimamla uyguland1. Diokletianus devrinde hala
si vi I vc asked yctkilcre sahip olmu bulunan yegane hi.i.kumet orgam prae/~t tum fJraelorio bile Konstantinos zamanmda bir zamanki askeri karakterini
lallt<tllliyk kaybcderek tam bir sivil i.i.st makam haline getirildi. Fakat bu
~dd iylc bu mcmuriyet bi.i.ti.i.n erken Bizans dcvri boyunca olagani.i.stii geni
ytl kikre saltipti 2.
1

J)ioece.ris

bagnns1z bir harita (XIX vc XXI) ilavelcri ilc Welt-

Orimtis'den

diiiiW.I'I.I' A".tD'f!li aynld1 vc dioecc.ris A.foexiarum


da HI 111nulan l'rar,{edura j1rnetorio j11:r lll)rir.um
lqlti l 1'd1cck ulan Dac ia ve Macl'donia
dmttn' l1 r i halind " ikiye holiirulil (lk . a~.
I , ~). Kr~. lhRY, l.at.,r Uor11. /.llr( . P ,

:.e ll vdd .; E.
7'.1.7

vdd .

1\.tHtN t-.M o\ NN,

( /J to~CC.\1\'

Nl.' 1

llllllld1Ki)

VI'

( qo ~1 )

gexchichte 254 veld.

" Kq. STEIN, Ge.rchichtc I, 53 vd1l. vc


I 111/er.wclumgm iiber da.r U.Jficium da Priilonmznjllljfectur .wit J>io!..letitln, \.Yi<'n 1!)22;
) . H PAI.ANQII I., fi.'o~.wi .wr l11 fr fj~tlure du
f!rl/ozrr. till /las-J:mflirll, Pa ri~ 1<):1:1

f{ U 1...J

Eskikitaplarm.com

1. liiistiyunla~ttnlan

Impcritun RornanuJH

Tl

Praqfectus fmutorio'lann imparatorluk valileri sll:.ttiylc sahip olttp mnkc:t.i

idare organlan ile hie; tc gizli tutulmayan bir rckabet i<;inde daha da art!Jrmaya <;ah~ttklan biiyiik kudret erken Bizans dcvri nizammm, biitiin sist<nw
bir Lahma damgasm1 vurmu~ olan en belirli vasf1chr. Digcr taraii.au ise
imparatorluk kudrcti, etki <;cvrelcrini s1mrlandumak, bunlann vckillni
ohm dioecese valilcri vicarius'lan bunlara karl kullanmaya <;ahmak VI~ her
~cyden once rnerkezi idarenin baz1 organlannm yetkilnini bunlarm lusa htna gcnilctmrk surrtiyle rniitemadiyen praefectus praetorio'lann kudrctini
klSltlamak gayrcti ic;indcdir. Erken Bizans dcvri yonctim sistcminin
gelimesindc nu-knuz olan dinamik nedcn tck- tck hiikumct organlarllllll
birbirine kaq1 verdiklcri bu i<; miicadclede yatmaktad1r.
Roma ve Istanbul, praefectus praetorio'lann etki c;cvresinden ayn tu ll d 11111~
olup bunlar kendi Chir praefectus'Ianna tabi idilcr. Bu ehir praifeclu.!'lart,
praefectus praetorio'Iardan soma biitiin devlet memurlan i<;inde <"Tl yiiks< k
dercceye sahip idiler. ~ehir praefectus'u senatonun en yiiks( k lnnsi I< isi
sayilmakta olup f'hir hayatmda eski cumhuriyet devri gd( n<"klnind< n
arta kalml her eyin bir tiir sembolii idiler. Askeri kiyafct dcgil, Holll.t
vatanclal dbiscsi olan toga ta~1yan yegane devlet memuru o idi. Istanbul
eparkhos'u (6 ~rr:CJ.pxor; IT,; rr:o'AEw~) sadece erken Bizans dcgil, muahhar
dcvrcde de Bizans ba~~ehrinin hayatmda bata gelcn bir rol oynamaktaydt.
Istanbul'un adalet miicssesesi onun emrinde oldugu gibi siikunct v< aRayiill
korunmas1 vc baChrin iaC maddelerinin saglanmas1 onun giirrvi idi:
~ehrinin biitiin iktisadi hayat1, ticaret ve sanayii onun kontroliiude idi.
Daha Istanbul ve Roma'mn ayn birer idarcyc sahip bulunmalan hik
praefectus praetorio'Iann kudretlcri i<;in hisscdilir bir s1mrlama tqki I <d rk< 11
bu kudrct vc sclahiyet Biiyiik Konstantinos devrinde merkrzi idan nin
gf'ni~letilmesi ile daha da k1Slld1. ~imdi mcrkezi idarenin en niifuzlu nH mttttt
magister officiorum idi 1 . Bu, miitevazi bir ba~lang1<;tan vc de llf'r ~<'y1k11
iince praefectura idaresi hesabma biiyuk bir kudret~ yuksclmiLi; drvl<-1 in
butun officium'Ian, yani pratik anlamda praefectura'lar da dahil olmak iiz< IT
tiirniylc dcvkt idarcsi, omm kontroliinde idi. Qiinkii, tck- tck idarc ma katll lannm biirolan olan qfficium'lar, saylSlz memurlan ilc biirokratik idan
makincsinin as!l <;arklan idilcr, Magister officiorum'un asil officium' unlt isc,
imparatorluk kuriyclcri ve aym zamanda devlet ajanlan olarak cyaktln 1
dolaan vc curiosi fonksiyonunu gorcrek mcmurlann vc tc-banm dii~iinrc V< "
Ltaliyctlcrini aratlrmak surctiyle casusluk vazifcsi yapan agens in rdmJ'I,tr
tqkil ctmcktc idikr: 5 yiizyilm ortalannda sadecc Bizans dcvlcti sa!t .t smda sayllan I 2oo'ii gcc;cn <;ok gcni~ bir zumre . Imparatontll ~a!t si
<"llllliyctinin konmmas1 da magister officiorum'un g<>revlcri ciimksiud( 11 olup o
1

1\.r:j. A. E.}{ Bnt.K,


N .. w York 11)'11.

The .Master qf the Q[fices in the Later Rorrum ant! l ly::mllilllf

/\"111/Jir~.r,

Eskikitaplarm.com

'

I. Erktn lli z; Ln s lhvlrl i <:di ~ mt~ s inin Anahallan

II

hu sdwpk uhnlae /JfllaliiUzc multafi:r. alaylanmn kumandasm1 <Ia ii:r.erinde


llldund11n1ymdu. En yilksek ti..ircn funiri sliittiylc imparatorluk saraymm
hllliin lt~rt'lllnint~ wzarct cttigi i<;in bu yoldan dcvkt bak1mmdan unemli
IJ;~ ~b IJir iimksiyoua dalm sahip olmutu: Yabann cl<;i heyetlerini o kabul
nln v dign ckvktkrlc biitlin d1~ ilikilcri o ayarlard1. Nihayet 4 yiizyil
HOIIIIItd;m lwri, daha t.inccleri praefectus praetorio'larm emrindc bulunan
1 kvlc-ti 11 hiitiin posta i~lerini (cur sus publicus) de o idare etmekteydi.
Ala.~i.rler officiorum'un yarunda Bliyiik Konstantinos devrinden beri
uwrhzi idarcnin en oncmli mcmuru queslor sacri palalii idi. Bu zat hukuk
llliit'ssi'SI'siuin ba~mda bulunur, kanunlann haz1rlanrnas1 onun memuriyet
.d.Jllllla ait oldugu gibi, imparatorluk fermanlanna mukabil imzay1 da a
.11.u 1h. Mali idarcnin amirlcri jiscus ve res privatae boltimlcrinin iki bakam
<~Ill p hun lara Btiyiik Konstantinos dcvrinden beri comes sacrarum largitionum
v1 t111/U:J rerum privatarum d enilmcktc idi. Bunlann onemi ise, devlet eyalet11'1 iniu en mtihim vcrgisi alan annona'nm dagrudan dogruya pra~fectura
Jnadorio'ya akmas1 sebebiyle gittikve s1mrlanmakta idi.
lrnparatorun ahSlffi <;evreleyen her Cyin onemi artttg1 ir:;in, ctki
; .. vrl'si irnparatorun t.izel btit<;:esinin idarcsini, bilhassa imparatorluk gardlOimtHIIl (sacra vestis) baklmm1 kapsayan sacrllm cubiculum memuriyetinin
iunui de arttl. Praepositus sacri cubiculi en ytiksck ve en niifuzlu makam
s; d 11 plnindcn birisi idi. lmparatarluk tac1 zayt.f bir ahsiyetin bamda
l11d11ndttgtmda onun "yatak odast" bakam ekseriya devletin en niifuzlu
ki~i si ollll'du. Dogu adctlcri etkisiyle praepositus sacri cubiculi'kr hemen daima
l, ;, dnulanlan alup anlann emrine verilcn, imparatorun Uhsi hizmctkarlan
tLt c;o .~tmlukla hadtmlardan olurdu 1 .
1>alta Konstantinos zamanmda kurulmu alan Istanbul scnatasu her
~~ pk n ()nee istiari bir hey'et idi. Senata daha nas1l Roma d evrindc impa ,Jtorlllk mutlaklyetinin gittik<;e artmas1 ile bir zamanlar haiz oldugu
Olll'llli hiiyi.ik til c_:iid e yitirmi idiyse, imdi onun Bizans' daki etki <;evresi d e,
; td a~Ilahilcc("gi gibi, daha da daralmltl. Bununla bcraber senato, kurucu ve
b11 1111 koyucu ionksiyonlanm tamamiyle ve d crhal kaybetrnedi ve anun bir
za manki parlakhgm1 tiimiyle yitirmesi aldukc;a uzun bir zamana ihtiyar:;
l.cisl.crd i.
Eski Roma scnatosunun sadece bir golgesi halinde bulunmakla beraber
lsl.;uthul synkletos'u ( medis, scnato) bir kac; yiizytl bayunca Bizans d ~ vlet
IJayatmda olduk<;a t.inemli bir raJ oynad1 2 Filvaki her eye hftkim olan
1

A. S.

7lte

Offic~

of the

( lfllld (,'flmn/Jer/aill i11 tile T.tller Rmtlllll tmd


ll!l.:alllilld l.'mjtirc.l', Now York 1q \l.f . H

vd<l., 3 (1945) 179 vdd.


2 Hizans
Sl'natosu iizcrindc en son
drin ara~lmua olan ~u I'SI'n l>k .: E. Cluus-

(;I 111..1\NII, /t.l' Cl/lllltJIIC.I' t/1111.1' ['/,1/ljJiTI~ fJ p::llllfin,

TOI'IIU.OI'lll.ll,

l.'tmk1

1 '"""' Kpllt'I'<J ' ,

D t JN LAI',

lJit vtld., VI' Jo.mtlilllll


tin tiiWIIfllt, rtl'll. I'll . 'J { lllJ.I ) Jll,

/!J'Z I (llU)

~I diKTIIlb

'II

'l 'l';;o).r 1 ;r,~

t\1 ina

Eskikitaplarm.com

1 '11'1

Jl~

-o;l,

llu ~otV-

1. Ilri ~tiya nla~llttlau

T!Itp<"riunt RomaHIIIli

.,.,

imparatonm iradesi idiyse d e scnato yinc de isti~ari mahiyette ka111111


vaz'mda etkili oluyor ve bazen de kamm iL1rnmn yaptlchg1 y< r ola1 ak giirii niiyordu. Scnato, imparatorun uygun buldugu takdinle kuu111 k11\ \'<I i
bahcttigi tekliflcr (senatus consulta) arz cdiyordu. Baz1 kauunlar nsm!'ll iL'1 11
cdilmcdcn once senatoda okunuyordu. Scnato aynca imparatonm cuu iylten yiiksek mahkemc vazifcsi de goriirdii. Fakat biitiin bunlanlau d.dta
onemlisi, scnatonun imparator dcgimclerindc y( ni imparatoru sc<;m< k vc
tasdik ctmck hakkma sahip oluu idi. Sen a to imparator yanmda m be !.11
az bir oncm taIyorsa, tahtm boald1g1 hallerdc chcmmiycti o kadar Lzl.ILt lr. Bununla bcrabcr scnatonun scsi her imparator dcgimcsindc gcrc;ck l1ir
ag1rhk taImaz. Egcr bir imparator daha onccdcn vcliahdun rcsmtu ilan
etmi veya miiterek hiikiimdanm ta~land1rm1 ise, o zaman scnatotlllll
tasdiki sadece bir formalitcdcn ibarettir. Ancak imparator aday1 dalm oiH c den rcsmen ilan edilmedigi veya imparatorluk hancdammn crkck VI')''
kadm bir miimcssili tarafmdan aday tayini miimkiin olmachg1 hallndc l11r
taht boalmasl vuku bulacak olursa o zaman tahtm ycniden igali h;tld\111daki karar scnato vc ordu idarcsinc ait idi.
Istanbul senatosunun iiyelcri, irsi hukuka uygun olarak Roma HC'Jt;tli 'r
ailelerinin evladr idiler vc Istanbul senatosunun hukuki baklmdau Rom.t
senatosu ilc Citligi ancak Konstantios zamamnda saptanmi oltn;IHIIIa
ragmen daha Biiyiik Konstantinos cski Roma aristokrasisinin tcmsil t Iil'l 111i
biiyiik~ c sayrda Istanbul'a c;ekmege muvaHak olmutU. Ancak IHLtnlt~d
senatosuna bunlardan baka, heqeydcn once il<; iist dercc edeki impa1 a to1 l11 k
mcmurlan, illustres, spectabiles vc clarissimi, girmek imkfmnu bulduLu . Fsas
baklmdan senatorler, ister eski aristokrat ailclerden, ister ycni mcm11riyct
asillerindcn olsun, biiyiik arazi sahipleri idilcr. Bu en yiiksck i~tima 1 t.d '" kamn as1l ag1rhg1 scnatoya mcnsup olmalannda degil , bu zengiuliklninck
ve imparatorluk hizmetindeki mcvkilerindc idi. Say1lan 4 yiizyllm ortalann da 2000 kadar olan scnatOrlerin c:;ogunlugu da c;iftliklerinde yapmayt ll'n dt
ctmekteyclilcr. Aktif scnato iiyesi olarak fiilcn her halde, imparatorlugun c 11
yiiksek mcmurlanmn mensup olduklan illustres'lcrin tckil cttigi saytra cn
kiit;iik guru bun tcmsilcileri faaliyct gostermekteydiler.
Aynca, 6. yiizyllm ortalanndan beri en yiiksck makam sal1iplni ~~ 11i
icad edilcn gloriosi iinvanuu kullanmakta idilcr. j mparatorlarm II II\ .111
l>ahctmckte gittik<;e art<m cumertlikleri, zamanla o vaktc kadar me \'< 11l
ohm ~crcf iinvanlanmn hymetini diiiirmiitii. Clarissimus'l11k liiiV ~t lll
gittikc;e s1k olarak, miitcmadiyen gcnilcyen ~cvrclerc tcvcih olumlu j!;u it;in
1>11 ilttvanut cski sahiplcri sfJectabilus'luga, l>ir zama11ki ,\pet:!abilu.\'Lu l';c
illu.1lres dnccl' si uc <.;tknu~lard1. Biiyl rcc SOillllHia o vak tt kmlarki illuslrt.\' it, I II,
Y~'lli V<' daha yiiksck .~fvriosi dn<T<'Hinin IHtlumwtst g<Tl'kmi~ti. Bu , 111110IId1;tr

Eskikitaplarm.com

I. Erkrn Ul z ans Drvlrti

r:rli~mrsiniu

Anahatlan

Ht:t.IIIS 1kvrimk <;ok daha bi.iyuk i)l~i.ick yeuid .. n g-rlrtilcok olan, iiuvanl.nut kaym1t.inin dlifiriilmesi hususunun tipik bir iirnegidir 1 .
StHato yanmda daha yakm bir isti~<li'C kurulu olarak, eski concilium
fnlllfi/Jis 111 clq'{iik bir ekli alan sacrum consistorium bulunuyordu. Bu kurulun
~ uud1 daimi iiycleri, comites consistorii, rnerkezi idarcuin en yiiksek mcmurlan
;ll'itSIJldan nqet cdiyordu. Bu arada isti~arclerc consistorium'a mensup bulunIII.Lyan scnatiirlcrin de ~agnldtgl oluyordu. Buna mukabil ashnda imparallll'lnk isti~arc kurulunun en i:inemli iiydcri alan praefectus praetorio'lar bu
knnddan aynldtlar. Taht kurulu, adm1, iiyclerinin artlk imparatorun
lrnzllf'lllllla ayakta durmalan (consistere) durumuna borc;:lu idi. Kurulun
imparatorla miinasebetinc daha nev'i ahsma mahsus bir llk tutan CY
~ 1td111: Bu kurulun toplantllanna silentium vcya- scnati:irlcr de oturumlara
katrldtklan takdirdc- silentium et conventus deniliyordu. Qok CY ifade eden
l111 isim daha sonraki devirlerde imparatorluk kurulunun esas ad1 oldu;
a1 ttk muahhar cnAiv-rLov daimi bir organ degildi ve ancak devlete veya
kd isl'ye ait oncmlicc kararlar ic;:in her seferinde imparator tarafmdan
loplanttya c;:agnhyordu 2. xovcrLcr-r<ilpLov altmda, buna mukabil, ortac;:ag
Bizaus'mda sadcce imparatorluk saraymdaki ti:.irenlere yiiksek memurlarm
sadcc<" scrcmoui bakmundan kattlmalan anladrnakta idi 3
lkvlet Dioklet:ianus- Konstantinos reformlart ile yeniden tanzim
vc giicii saglamlatmlrnt gi:iriiniirken, gmi halk tabakalan i:.inceden
old11~11 gibi hala scfalet ve 1st1rap i~inde bulunuyordu. Koyliiliik miies~stsinin biiyuk c;:ogunlugunu tqkil ve ktrsal bi:ilgede gee; Roma devleti11111 istiltsal oluumunda taIYICI kuvveti temsil eden kolon'lar gittik~e artan
()].;u<le irsi hir topraga baglanma zorunluguna diirnektedirler. Dioklrtialllls'tm vergi nizam1 ile bu gelitnC gittik~e scrtlqrni ve htzlantnlllr. Para ile
ii1knnt eski vcrgilcr, para klymetinin diiiii.i nedeniyle i:inemsiz hale gelmilndi. Bundan dolay1 ayni vergiler artan bir i:ineme eritiler. Krizler devrinin
h11 :~.aruri ayni vcrgisini Diokletianus devamh bir miiessese haline getirdi.
Boykce meydana gelcn annona bundan sonra Roma biitc;esinin ba gelir
ka ynag1 vc en tineml i vergisi oldu. Ancak bunun biitiin yuku sadece kus; d hiilgl' halkmca tammakta idi. Diokktianus'un capitatio- iugatio sistemine
~dil111i~

Erkl'll Bizans dcvrindc kullamlan


llnvanlan, ozclliklc spectnbilis hakkmda
laiHil!H i~in hk. R. Gnn.LAND, Etudes .mr
1

~r nf

l'hi,toirll mlmini.1lrative de l' Empire byznnlin.


/.,, titrrx nolnliaircs de ln haute lfiOfJI/e (IV" - VI"
ih/1'.1), :;.uv1 II, 1 (1!Jfi3) 117 vdrl.
ll

liZ H
n
o/11

K ~

E.

CllltlliiUI'IIII.III'III.II, l:tAtV't'tOV,

( 1q~1 1) (/)ol,/if'1

Kq.

.J.

1'-.lxr.IITj/l ) 71 vrlrl
l o~~ t:wml /',/,,,

l.n F!l~ lll .'l' ,

C .'rlll lltmlirwfrl~

II l11

/ ,,,,,. tll'.l

Paris 1910, s. 40, n. 2. A. VoaT'un vcrdigi


izahat (Constantin Porphyrogenele. Le Livre des
ceremonies, Commentnire I [ 1935l 126), bu
miicllif i.m-or:VTott xovO'tr<TI>ptov (VonT'un
Text I, p. !JO, 13'dc yazm~ oldu~u gibi
x<JY<Ttr<Troptr1> rlejtil) tabirinin scnrnnni kitahmm hir ;ok diger yimlr ulrlujtll g ibi c:ap.
1li'rla ria yl'ni1lrn 1{\:1 ijtini lnrk r'l lrnwmi ~
uln a~ tlol:LyiNiy h nr,: klll< IILII yok:mmlu r.

1 ~~~"'""'~'

Eskikitaplarm.com

1. llri~tiyanla~t1nlan

lmp<"rinm Romanum

37

gore ba~ ve arazi vcrgisi, annona'nm klSlmlan olarak birbirinc uyduruln111 ~


gi:iriiniiyor 1 Vergi birimini bir taraftan belirli biiyiikliik vc vcrimlilikt1
bir arazi pan;as1 ( iugum), diger taraftan bu araziyi ilcycn ins an ( cafml)
tqkil eder. Vergi tarhmda her ne kadar iugum vt' caput'lar birbiri11dcn ayn
say1hrsa da 2 , nas1l bir caput' a sahip bulunmayan iugum vergilcnclirikmczsl,
Dioklctianus sistrmine gore bir caput cia ancak kcnclisine tekabiil cdnt l1i1
iugum mevcut olclugu takdircle annona ile yiiklencbilir. Bi:iylcliklc zorunlu
olarak devlet hazinrsi iugum'lar ic;in hirer caput bulmak gayreti ic;ind('(lir.
Devletin biiyiik i:ilc;iide niifus kayb1 ve sefalet ve cmniyetsizlik dolayJsiyk
oradan buraya siiriiklenen koyliilerin bir yerde devamh olarak kalmam;t.~J
yiiziinden bu hie; de kolay olmayan bir gorev idi vc bu scbeple devlet, t'lilll
gec;irebildirdigi caput'lan kendilcrine gosterdigi iugum'lar iizerindc tutmak
ic;in her eyi yapmak zorundayd1. Boylcce Dioklctianus'un capitatio - iuJ;alio
sistemi, klrsal bolgc halkmdan gittikc;e daha geni bir tabakamn sn lwsl
goc;me haklanm kaybctmesine sebcp oldu. Arazi sahibi olmayan ~chirli is1
annona'ya tabi olmay1p, bu yiizden i:inceleri c;ok begcnilcn bir duruma sal1ip
oldu ; fakat daha Biiyiik Konstantinos'dan itibaren ticaret ve ZI'Haal k
ugra~an ~ehir halkl iizerine, aym Ckilde bastmCI, altm ile odcnmcsi mtilll kUn
auri lustra/is collatio vergisi yiiklenmi bulunuyorclu.
Zirai i~ giiciiniln cksikligi Bizans vcrgi nizam1 i<_;:in de c;ok iincml i
olan em~OAYj ( adiectio sterilium) sisteminin zuhuruna scbep oldu. Bll II Sid
daha Ptolemaios'lar devrinclc, baklms1z d cvlet topraklanm, i~lcmrk iizcn
ozel toprak sahiplerinc zorla tevcih edip, bunlara, kendilerinc verilcH l111
1

Diokletianus vcrgi nizammm mahi- du Ba.r Empire, Macon I945; A. II. M .


ycti c;ok tarh~ma konusu olmutur. Kr~. jONES, Capitatio and iugatio, Journ. Rom. Stud.
bilhassa 0. SEECK, Die Schatzordnung Dioc- 47 (I957) 88vdd.; j. KARAYANNOI'!II.OM,
letians, Zeilschr. f. Sozial- und Wirtschaftsgeschichte 4 ( 1896) 275 vdd.; F. LEo, Die
capitatio plebeia und die capitatio humana im
riimisch - b_yzantini.schen Staatsrecht, Berlin 1 goo;
F. THIBAULT, Les impots directs sous le Bas
Empire Romain, Revue genlra[e du droit 23

( 1899) 289 vdd., 481 vdd.; 24 (Igoo) 32


vdd., I I 2 vdd.; A. PIGANIOL, L'impot de
wpitation so us le Bas Empire Romain, Chambery
I9I6; F. LoT, L'impot fancier et Ia capitation
l' epoque
jJer.wnnelle sous le Bas Empire et
franque, Paris I928; H. BoTT, Die Grundzilge
tier diokletiani.rchen Steuemeifassung, Doktora
lczi, Frankfurt 1928; .STJ\IN, Geschichte I,
IO!) vdd.; RosTOVZTZH'F, Gesell.rchaft und
Wirlschl![l Il, 22 I vdd.; W. ENSSLIN, The
u,~form.s of Diocletim!, Cmnbr. Ancierzt !list. XXI
( 1 'l'l!l) :l(ll) vdd .; A. IJ(.. I. f.A CI!~ , La cafiilation

Das Finanzwe.ren des frilhbyzanlinischen Staales,

Mi.inehcn 1958, 28 vdd. Aynca bundan


sonrah nota hk.
2
nu 297 ylh nizamnamcsindrn anl a~Ihyor. Kr~. A. E. R. BoAK, Early 1/izlmlill
Papyri from the Cairo Museum, il't11d4s d.
papyrologie II, I (I933 ) 4 vdd.; A. J'IOANIOI ,
La capitation de DiocUtien, Revue hi.1l. 17h
( I935 ) 1 vdd. Boak'm yaymlay1p Piganiol' un
k1smcn tckrar bastJrcbgi vc fnm sl zt:.L)'IL
tcrci.ime cdilmi~ olan mctinden elde ~ dil ru
bilgiler ise sadecc vcrgilcndirmenin t r ~u i
gine dair olup, hunlar hi<; bir ~ck1ld r,
cnpitalio- iugatio'nun mi.itccanis bir vrq{i lcndirme sistcmi olduguna dair diger kay uak
malzcmcsinc clayanan gorli~c t.cmaR rl lll <
mektrdirlrr. Sn :1 N'10 ayn1 mahiy('tlck hll kmti il r kr~ . (lias /,rnj>irr. 1!J!J, 11. 11).

Eskikitaplarm.com

r.

l~rkrn

lli :t.a nR n cv lrli

C:tli ~ m rR inin

Anahatlan

llllliiZam topraklar i<;i11 vcrgi yiikii tahmil t'(kll MISlr'da dogmu~tu. 3


yi izyhn sot11111dan hcri lm us11l biiti.in dcvlct topraklarmda vc sadcce bcylik
:I Ltt.i i<,in <kgil, iizd sahipleri olan tcrk edilmi topraklara da uygulamr
ol11111 ~ 111

Roma parasnun klymcti 3 yiizyllda tamamiylc dii~mi.i~tii. Bunun


sadccc olagantistii bir fiyat yiikselmesi olmakla kalmam1~, biiyiik
ii l<; iid(' L1 kas ve ayni mi.ibadcle ckonomisine gc<;i~ olmutu 2 Ayni miibaddc iktisadiyatl batlda egcmenligini siirdiirmi.i~ ve bundan sonra yeni
ml a<,:ai{ devlctlcrindc baz1 parasal iktisadi unsurlann uzunca bir zaman
<k va 111 ctmesine ragmen ha.kim ckonomi ckli olmutur. lktisadi bak1mdan
d.d1 a kt1vvctli olan doguda ise, burada ayni miibadele ekonomisine ait
k za hiirkrin uzunca bir miiddct siiriip gitmesine ragmen, parasal ekonomi
losa IJir siircdc ycnidcn iistiinliik kazanmltlr. Para iktisadiyatmm Bizans
bol g-<sindc kuvvctlcnmi oldugu, ozellikle annona gibi diger ayni vergilerin
dt ~ illik~e artan bir ol~iide para odemelerinc ~cvrilmi olmaslyle tezahiir
,diyor :s. Daha Biiyiik Konstantinos yeni ve c;ok saglam bir para sistemi
ya I a tmaya muvamtk oldu. Bu para sisteminin temelini, normal altm
ntnhtcvasi 4,48 gram olan altm solidus tqkil etmekte icli ki, boylece I libre
a 11111 7'2 solidus ediyordu. Bunun yamnda da 2,24 gram ag1rhgmcla ve solidus' Jill yirmidorttc biri klymetinde - giimi.iiin klymeti altma nazaran I : r 2
old11i{nna g<irc- giimii seliqua yer ahyordu. Bu madeni para sistemi c;ok
dikkatc clcgcr bir clevamhhga sahip oldu. Bi.itiin bir binyll boyunea Konsla lll.iuos'un bu solidus'u (grck<;e VOfL~O-fLIX, sonralan {mzpnupov) Bizans sikkesinin
II'IIH"Ii oldugu gibi bir t;ok yiizy1l da dunya ticaretinclc en biiyiik bir rol
oy 11ath. Filvaki baZI krizlcre du<;ar olmad1 degilse de '1, ancak I r. yiizy1l
o1 talanncla, imparatorluk bizzat inhitat yolunu tuttugunda, k1ymcti hissed iIi r dcreccde cli.i~rneye ba~lad1.
Urdu cla Diokletianus vc Konstantinos devrinde tcmelindcn yeni bir
ui zama tabi tutuldu 5 lmparatorlugun daha onceki devrindc ordu esas

~o n11c11

M. RosTOWZEW, Studien zur Ge' Kq. MICKWITZ, Geld und Wirtschaft;


.tchirhle des romischen Kolonates, Archiv f. Pap;- BRATIANu, Etudes byz. 59 vdd.; A. SEGRE,
rurfor.,ch., ilftvc fasikiil 1 (1910) 57 vd., 195, Inflation and its Implication in Early Bizantine
Times, Byz. 15 (1940 /4r ) 249 vdd.
T~'l vd.; MoNNnm, f .j!iboU.
5 Kq.
RosTOVTZEFF, Gesellschqft und WirtTh. MOMMSEN, Das romische
.1'(/wji 11, 177 vdd.; LoT, I in du monde mztique Militarwesen scit Dincletian, Ges. Schr. VI
lo l veld.
( r 88g) 206 vdd.; GRossE, Rom. Milittir" llu Monm it;: in ozcll iklc aydmlaltct geschichte; J. MAsPfmo, Organi.>aliun militaire
mahiyl"lll: olan ~ll escrc hk.: H. GEI:i.~, de l'FKY/tle ~J'Ztmtinc, Pari~ H)t2; VJ. ENssuN,
( :dr/ - wu/ 7wluraluirtsdwjilidte Rrscheimm~s - ,n llermwi.lfcmmt dt:s .ljdilrrlmi.,chm Rdchcs,
.frmruz im .1'/aatlichm A!f/11111 /to/iml rriihrnul h"fio :r:i ( 192!)) :lo G- :.~ 'j; 21. ( rrl:~o ) w :.~- ,p,
tl~r Uulm .:,it, dolt lora lt..:i, lhTMiau 1 'l:P . 1' 7 - ~ oe~; lh mv, /.a/rr U11 m. J..'mf f2, :H vdd.;
1
Ay rwa hk Mlt: I( WI'I':t., (:rid rmd Wirl~th!l/1 S III N, u~\l'h irhtt: 1, lllh vdd, rllf i vdd.
11."/ vdcl .

Eskikitaplarm.com

1.

11

ri ~ ti ya ula~tntlan

I mp ('r ium Romanum

'\'1

baklmmdan bir stmr ordusu mahiyctinde idi. Hcmt'n biiti.in sava~ birlikln i,
miistahkem mevkilcrin garnizonlan halindc, uc;:suz bucakstz Roma suurlan
bayunca taksim alunmu~lard1. Devletin arazisi ic;:inde harckctc haztr hil likler ve kuvvetli ardu ihtiyatlan yoktu; bu nitclikte bir birlik olarak sad('C('
Rama'da pretariyen muhaflz giicii cmre haztrch. Boyle bir sistcmin artau
askeri ihtiyac;:lan kaqllamtyacagi c;:aktan beri belli almu ve hu sistcm :1.
buhranlar yiizy1lmda tamamen ifH1s etmiti. Bu durum kaqlSlncla Dioklt-t ianus once sm1r ardusunu alduk<;:a takviye etti. Ancak her eydcn once salle
askcri degil aym zamanda siyasi baklmdan gerekli alan, dcvlctin ic;: ktsmmda,
hem dt~ardan gclen di.i~mamn saldmsma kaq1 ihtiyat giicii alacak, hem d('
imparatorlugun destcgi olarak ic;:ten gelccek her tiirlii iktidan devlrmc ~a y
rctlerinc kaq1 kayacak, gii<;:lii vc harcket kabiliyetli bir ardu kuvvctinitl
kurulmas1 idi. Bu ikili gorcvi Dioklctianus devrinde kurulup Kanstautiuos
zamamnda kuvvetlc gclitirilmi alan exercitus comitatensis ycrinc gcti rt'C(' kt i.
Comitatenses birlikkri eski pretariycn muhaf1z giiciinden c;:ak daha ha~ka I,j r
oneme vc agtrhga sahip idilcr. Prctariyen muhaflz giicii, bilincn giiV('tlili
sizliklcri vc taht degi~ikliklcrine yatkmhklan ncdeniyle, daha Diokktia1111S
zamamnda atrl durumda btrakllmt~ ve Milvia kopriisii savamdan so111 a tb
Kanstantinas tarafmdan tamamiylc ilga alunrnulardl. Y cni "mai yy l'l
birlikleri" p ek k1sa zamanda Rama ardusunun esas c;:ekirdcgi haline gddiln;
<;iinkii Kanstantinas, Diakletianus'un takviye cttigi sm1r savunmasuu,
comitatenses'lcr I chine ycniden biiyiik olc;:i.ide azaltmakta tereddiit ctmctui ~ t i.
Ancak exercitus comitatensis bu suretle kurulu~una esas alan, muhaf'1:t. gi it' ii
almak karaktcrini kaybetti. En onde gelen alaylan palatini iinvam ile Lilt il
edildikr, astl muhafrz giici.inii ise magister <ifficiorum'un kumaudastnda
scholae palatinae tqkil etmekte idi.
Kanstantinas'dan itibaren ardunun idarcsi magister militum' lanu
elinde idi; oyle ki, oncelcri biitiin yaya kuvvetleri magister peditum'mt, siivari
kuvvetleri ise magister equitum'un emrine vcrilmi~lerdi. Kumandanm bu ~tki Ide bir taksimi, hie; ~iiphcsiz, ardu sm1flanndan yaimz birisinin kumamla111
alan kimsenin imparatar ic;:in tehlikeli alam1yacagr diiiinccsinc dayanm;t kL t
idi. Ancak bu garip taksimden ktsa zamanda vaz gec;:ildi ve her imparato1
saraymda her ikisi de aym dcrecede, aym magister equitum et peditum fJrae.fmla!J.,
iinvamna sahip iki ardu kumandammn bulunmasmm impara torun nuni y('ti
ic;:in yctcrli aldugu kamsma vanld1. Dcvlctin dagu klsmmda bunlann yallluda bolgcsel smtrh kumandalara sahip ii<;: ardu kumandam dah a gii:t. c
<;arpmaktadrr: Afagister militum per Orientem, magister militum per 1/mu:iaJ vc
magister militumper lllyricum. Bunlar kcndi cografi biilgdcrinde ynll'~t.i 1i1!11 i ~
comitatenses'krc kumanda ctti klcri gibi cyalt' tlcnlcki sunr hirliki('J'i kutn;lll cl;mlan olarak dux'lar da hunlann cmrindcdir; hun a ll111kal ,j I hn i ki ma1~islrr
mililum praesenlalis saray muhahz birlikkriuc kumanda t'elcrlcr. Biiyltcc
Bizau s'a ait biilgn lc t.aksim cdilrni ~ yctkilcrk bq ba~kuma11dan llllltllltiyo

Eskikitaplarm.com

I. Erkcn Hizans Dcvl ct i

Gcli~nu:~s inin

Anahallan

d 11. Buul.tnn he psi de dogrudan dogruya, en yiiksck kumaucla mevkiiuin


va hdt tini lcmsil eden imparatorun cmrindc idilcr.
Ancak gii<,:lii, harckct kabiliyctli comitatenses ordusunun yaratllrnasmdan
11 i I 1art'll limilanei'lcr snnr ordusu da, sadccc stmrlann rniidaafas1 gaycsine
llll'.lllll cdm, ozd bir ordu Stmfl olrnak onemini kazandl. Limes bolgcsindeki
1-(.lr llizonlara yerlqtirilmi olan smu askcrleri savunma hizmetlcri mukabiltnd ltususi arazi miilkiyctinc sahiptirler. ~u halde bunlar arazilerinden
Ide clliklcri iirlin ilc yapyan ve stmr savunmastm gcrc;ekletiren bir tiir
yc1 lqi k ktiyliiler milisidirler: Bizans imparatorlugunda biiyiik geleccge
ad:1y hi1 miiesscsc.
Karakt.cristik olan cihct Roma - Bizans ordusunun zamanla artan
h:11 harla~rnastchr. !mparatorluk ordusunun en becerikli ve takdir edilcn
IIIISIIIllllll barbarlar, ozellikle Germenler, devlet teb'asl ic;inde ise Illyria'hlar
tqkil ('lmcktcdir. Yabanc1 iicrctli asker saylSl gittikc;e kabarmakta olup 4
yliz yddan itibaren asil barbarlar gittikc;e biiyiiycn bir olc;:iide subay
IHI IIII it)ne sizmaktadtrlar. Bundan baka Roma- Bizans ordusunda siivari
Sll lllilltll oneminin artmast da karakteristiktir. Bu hususta imparatorlugun,
ask cri kudrcti daha ziyade ath birliklerc dayanan yeni Sasani han devlctinin
~: 1va ~ tarzma uymak zorunlugunu duymas1 her halde nedenlerin sonuncusu
lkjj;ildir.
lkvlct.in ag1rhk noktasmm doguya kaymast bir defa ve oncelikle,
niilus IKtktmmdan daha zcngin olan dcvletin dogu yansmm sahip oldugu
d:d1a biiyi.ik iktisadi gii~_;le 1, diger taraftan ise, aym zamanda imparatorluk
it;in cloguda, barbarlann kuzeyden ilcrledikleri Tuna'nm aagt mecrasmda
vc Sasani devletinin yapttgt tazyikin kendisini gittikc;e daha kuvvetle hissct1inligi Anadolu'da zuhur eden yeni askeri gorevlerle ilgilidir. lran Sasani
d .. vleti yerini aldtgt Part devletinden c;ok daha tehlikeli bir diimandi. Nastl
lliz:IJLS imparatorlan kendilerini Roma sczarlanmn varisi saytyorlarsa,
Sasaui hiikiimdarlan da kendilerini cski Akamamlarm halefleri addediyorlar ve hir zamanlar !ran imparatorluguna ait olmu bulunan biitiin topraklar iizerinde hak iddia ediyorlard1. Daha Bizans oncesi dcvirde, 3 yiizytl
orlalanndan beri ve biitiin erken Bizans devri boyunca lran tehlikesi
imparatorlugun hat iizerinde durmadan sallanmaktaydt. lran ehinahlan
i lc miicaclcle, Bizans devleti ic;in en onemli siyasi vc asked gorcvlerden
lliri oldu 2.
Mii~tcrc k hiikiirndart Maximianus'a devlctin batt yansm1 btrakarak
do ~ u yansun kcndisinc aymp c;ogu zaman ~ikomedcia (1zmit)'da hiikiim
1 (,,~~: Rorna clc:vriude mifusun dagthakkmda l>k. Lor, Fill drt mmul" tmlit;rte
7'J. vdd.; S11~1N, (:e.ldtit:htn I , :1 vdd .
2 A.
CIIIIISII'.NH~.N .
l.'btl/1 .Ifill.\' 1~1
Str i.HIIIldt.l', Kopulml{l'll
1'111 i ltJ:IIt; 8111.111

lt~,,

nid l'ersia, Cambr. Ant:iml llil. XII ( 1939)


II H) vdd.; E.
KnttNI:~IANN, ])ic rumischc
h 11i.1rr.tr.il, l1'ml. ;,, rl. Altnrlumfwi.u. Ill",
J/ (ICJ:I'I) 1:1'1 vdd.: " .Nrmtml wui.NI:uJr.nimt";
ll'/ll;:ru hitltl~

II , '.li/b vdd.

Eskikitaplarm.com

1.

Ilristiyanla~ttnlan

Imperium Romanum

4'

si.irmckle, daha Diokktianus, dcgimig duruma uymu~tu. Fakat ancak


Konstantinos, Bogazic;i kcnanndaki cski Grck kolonisi Byzantion'u biiyiitcrt k dcvlctin bachirliginc yiiksdtmck suretiyle imparatorluga doguda
kuvvctli bir dcvlct mcrkezi vermi oldu. 1naat, Konstantinos'un iktidar
sahastm doguya tqmil eden, Licinius'a kart kazamlan zafcrden sonra,
324 y1lt kasun aymda 1 baladt ve ktsa zaman sonra, II may1s ggo'da y11i
ba~ ~ehir tOrenle a<;1ldl. Ancak pck az ~chir tcsisi diinya tarihiude bu11a
benzer bir on em ta~Imitlr 2 Yer dahiyane bir kcskin gori.ilC SPc_;ilrni~t i.
iki ht'anm smumda, bytlan doguda Bogazic,:i, kuzeydc Halic,;, giineydc
Marmara ckniziniu sulariyle ytkanan, kara cihetinden sadecc bir tarali111lan
ula~tlmasi kahil bu yeni ba~~chir cmsalsiz bir stratejik mcvkie sahip bulurltl
yordu. Bundan ba~ka Avrupa ile Asya arasmdaki trafige ve Ege dcnizinckn
Karadrniz'e gickn dcni7: yoluna h~lkimdi; boylece ~ehir ktsa zamanda o
zamanki diinyamn en 6ncm1i ticaret vc trafik mcrkezi haline gclcli. Bin yrl
siireylc Istanbul, Bizans imparatorlugunun iktisadi, asked, kiiltiirel vc din!
mcrkczi vc: di.igiirn noktasr olmak s1fatiyle pulitik diinya olaylan Vt' iusauhgm kiilltirel gdimesi iizerindc en bi.iyiik bir ctkiye sahip olacaklr.
Roma'mn Cincmi ve aym zamanda niifusu durmadan gcrilf'rkl'n ycni
ba~chir ()nunc gcc,;ilmn: bir ~ekilde biiyiiyordu. Kurulu~unun iiznindnr
daha yiizyil gec;;mcdcn Roma'dan daha fazla niifusa sahip olup h. yiizyrl
i<iindc her halcle yanm milyonluk bir ahaliye malikti 3 Bu, cski Roma'nrn
1 J.
l\1At:RTGE, Numismalique Conslantillzerme 11 (I~)I I ) 481 vdd.; E. UrmLAND,
B_y::anlimz rmd die Grii!Ubmg der Stadt Konstantinof!el, B.N} 10 (11)33 ) 93 vdd.; R. ]ANIN,
Constantinople byzanlin, Paris 1950, 29.
~ Daha GREGOROVIUS
(Geschichle der
Stadt A t/zen im lvfittelalter I, r88g, s. 25) ~oyle
diyor: "Roma'nm kurulu~undan beri dtinyada (Istanbul'dan) daha onemli hi<; bir
~ehir yaratihnamJttr". E. S r: HWA.RTZ, Kaiser Constantin und die christliche Kirche 2 , 1936,
s. 85: "Btiyilk iski"nder'in M1s1r'daki dtinya
~ehrini (yani iskenderiye'yi) yaratmasmdan
sonra hie; bir ehir tesisi, hatap olmu~ Grek
~ehrinin (l stanbul'un) bu gi.in bile kurucusunun hi.iki.imdarlJk iradesine ~ahitlik eden
muazzam mlistahkem ~ehir haline gctirilmesi kadar tarihe yeni yollar a'>mami~ ttr".
A. PmuPPSON (Das bv:::antinische Reich als
geograjlhisclw E,'rscheinurzg, Hl39 s. 26 \ Istanbul'un tc-sisini 1skenderiye ve St. Petershurg 'un kurulu~u ilc mukayese cder. Aynca
bk. J'un.IPI'soN, al'l!. err., 2 q vd. ve 2Itf..
3 .Kr~. ~TJo: IN, Ge.rGhh'hl }, Z<)5 vc 11. b.

A. ANI>Rf.:ADEs'in (La population do Cmll


tantinople, iHetron I (1920) .'i vdd. ; ay rwa
ayn. ml f., La population de l'Emjlirr. I~J'Ztmlm ,
Bull. del' Inst. archeol. bulgare g, 1935, 1 17 vrhl. )
'>ok yi.iksek tahminleri Stein'm a.;tklarnalan na giire tashihe mi.ihta<;tlr. Bi:r.zat Andrradr'>l
sonradan (Economic Life of the lly.~autirM
Empire, llaynes- Moss, B):::autium, ICJ11J, 5:!)
Istanbul'un Cl< parlak devrinck " ;,nn.noo'
den daha az say1da ni.ifusa salrip lmlunnra
dtgmt, bazen belki bu rakanu da a~"" ~
bulundugunu" kabul etmi~tir. Ayrua kr ~.
STEIN, Bas Empire 759 ve 842. Miidlifhmad.1
lstanbul'un Iustinianos devrinde n at.
6oo.ooo ki~ilik ni.ifusu oldugunu kabul cdc r.
Istanbul ahalisinin say1s1 vc C'lllik y. q>~HI
hakkmda bir de bk. llREilllm, Cimli wlrurr
81 vdd. Daha eski tahminler muva('(ll('sirul
Stein'm smJrlandirmalanm tasvip l'tnu~rui ~.,
hi<; bir ~ekild e , onun Istanlml'un larih l
iinemini kiil;:i.imscmek bakrmrrulan Srmc:K ' t
izlcycn izahalint (STil!N, Geschichtr. I, :.1 vd. vr
bilhassa G11omen 4 (192!1) ..po vdd.) dol{11r
huldugunru, mana~rna g~lnwz. llun:1 11111

Eskikitaplarm.com

ll

I. Erkrn

llizan~

l>fvlr.li

Grli~mcsinin

Anahatlan

y'nni a lacak olan Ytni Homa idi 1 . Daha iu~aat planlllda bile yeni ba';' 'llil cskisiue l)('nzetillni~ti; Eski Roma'ya hagh biitlin gdcnekler Istanbul' a
''''ikal dtirildi 2 . Roma'mn sahip oldugu imtiyazlar Istanbul'a da tamnch.
1\ilyii k I\. oust anti nos yeni ba~chrin parlakhgmr vc zenginligini arttlrmak
hll SIISIIIHI.t dinden gdrn hiy hir ~eyi csirgcmedi. ;;chri muhteern binalar
\'I' d'v It-t i 11 her tarahndan getirdigi san at amtlan ile siislcdi. Ozellikle
kd1s(' in~aatma biiyiik gayret sariixlildi. Daha balangrrmdan itibaren Istanlml /111 hristiyanhk havasma girdigi gibi ahalisinin biiyiik bir klsm1 da dil
l,;,hiiiUIHLm Grekti. Devletin hristiyanlatlnlmasr ve ycni baehrin Bogaz''.1 kl'na nncLt kurulmasr ile Konstantinos tarihi zaferinc c;ifte bir iiade
h.dl!)' t 111i~ olrtyordu.
l';u ih ilmincc, Konstantinos'un hristiyan inaner ilc ilikisi sorunu
'"'dar .~rk vc biiyuk bir gayretlc miinakaa cdilcn ve o kadar muhtclifekillerdl' ('('V;t plandmlan ancak pek az problem vardrr 3 Bazrlanna gore Kons1.1111 inos din ilc ilgisiz olup hristiyanhgr sadece siyasi neclenlerle himaye
nlnkn1, digcr bazr bilginler mnm hristiyanhgr kabul ettiginc inanarak
d'vil't i11 din i siyasctincle vuku bulan biiyiik clegiikligi bu vakracla miiahede
k111111 Sl! in'm kabul ettigi Istanbulnufusunu
I I. .I AI:OIIY (La f10fmlation de ConstantinofJle a
I' i {Wtltr hJzmztine: 1m probleme de demographic
~~r hm11r , IIJz. 31 ( 1~)61 ) tli vdd. )'yegore daha
cia a zallmak gerekir. Bu yazara gore 6.
yuzy dda lstanhul'un nufusu 400.ooo'in alltllcla idi. Bununla beraber ozdlikle Jacoby'
uiu ztnl!in muhtevah a<;tklamal<tn bile bu
lomusla yazilanlarm tamamiyle birer tahtnin<J.n ibaret oldugunu gtistermektedir.
1 1'..!< kts<.t
zamanda "ikinci Roma"
t!.- yiminin ycrini alan ''yeni Roma" tabirinm rrwyclana r,:IkJ~I hakkmda bk. F. DiJLGER,
Uom in da Gcdankenwelt der /Jyzmztiner, Zeit,,Jrr. t: kirdumgcschichte s6 ( 1937) bilhassa
M.
1:1 vdd. ( Itvzanz und die europiiische
Strwlenwdt U:{ vdd. ). Konstantinos'un EskiHoma grltnl'kleri kar~tstmlaki anlay1~h tu11111111 v l'ski hawehrin ancak yava~ yava~
tkinl'i pL!na ilili.~i hakli olarak bdirtilmi~
lrr. 0~.rllilde kr~. A. AI.Foun, 1/ze Conver''"" of' (,'mz.rlwllirw and Pagan Rome, Oxford
''1111 ve On the Fmmdatirm r!f C'mulrmliltOfJle,
}ol/1'11 . /I om. Stud. :17 ( 1 !117) 10 veld.; I M. <:.
'I' , ,.N III. I , Noma ami C'rm.l'illllliuofwli.l in /.alr , (,/uiur Jill , a)n . c.r. :v, vdd.
~ Kr ~. H .lfi N I N, (,'ortalll i lloflf
l'ai'I H IIJ ,o, 'I"

hv:::lllzlmr,

Burada bu hususta pek geni~ olan


bibliyografyadan aneak en oncmli bir ka<;l
zikrolunabilir: J. BuRCKHARDT, Die Zeit
Constantins des Crossen 5 , Gesamtausgabe II,
Stuttgart 1929; E. ScHWARZ, Kaiser Constantin und die christliche Kirche 2 , Leipzig- Berlin
1936; N.H. BAYNES, Constantine the Great
and the Christian Church, London 1929 ve
Cambr. Ancient Hist. XII (1939) 67fl-99; A.
PIGANIOL, L'empereur Constantin, Paris 1932
ve Empire Chretien 25 vdd.; H. GR!!:GOIRE,
La "conversion" de Constantin, Revue de l'Univ.
de Bruxelles 34 (1930 /31 ) 231 vdd.; Nouvelles
recherches constantiniennes, Byz. 13 (1938) 551
vdd.'den ayn bask1; La vision de Constantin
"liquidee", Byz. 14 (1939) 341 vdd.; J.
ZEILLER, Quelques remarques sur la "vision" de
Constantin, B;z. 14 (1939) 329 vdd.; K.
LIETZMANN, Dcr Glaube Konstantins des
Crossen, SB d. Preuss. Akad. 2fl/29 (1937)
263 vdd.; A. ALFOLDI, Hoc signo victor eris,
Beitrage zur BckehrurtJ: Komta11tins des Groucn,
l'isdcul i ( 1 !J:I!J) 1 veld. ve 'Tlrc Connmimz r!f
(,'mz~ lmztirw awl l'agrm Romr, ( >xlord 1')1.11;
.J. 'vool', (,'omtrmtirz rlrr (,'ro.t r. mul.l'rin ]nhrlumdol, (\.lllndwn 11).1'1, '-~ ),,L,kt:a '''"" :.1 11
vdd
3

veld

Eskikitaplarm.com

1. Ilristiyanla~tlftlan

Imperium Romanum

11

ctmi~lerdir.

Gcrck bu vc gcreksc aksi tcz bakumndan c,:ok saytda delilln


ortaya at1lm1~ olup, gerc;ckten de bir c;ok ~ey, Konstantinus'un hristiyatH .t
tutumunu, bir c;ok digcr husllS onun eski putperest gelcncklere l>aj:tlt ka Inti~
oldugunu vc yine bir c;ok CY de her iki goriiii birden destcklcr rnahiyetlnlir.
Kesin olarak Konstantinos ic;in siyasi hedefler i:inemli idi. Dioklcti;mus'ttll
hristiyanlan takibata ugratmak siyasetinin apa oturmu~ oldup;u hnk,si,T,
hatta onun en sad1k yardtmctst Galerius tarafmdan da ac;tkc;:a giiriilmii~l ii;
aynea devletin agtrhk noktasm1 doguya nakletmenin vc buna rag11w11
hristiyan diimam bir tutum izlemenin miimkiin olamtyacagmda da ~iiplw
yoktu 1 Ancak aym ~ekilde gerc;ek olan bir cihet de, Konstautinos' ttlt
hayat hikaycsinin dini olaylar (hristiyani, hristiyanhk d1~1 veya Ill istiyanld;
i:inccsi) baklmmdan pekala zengin ve onun dine karl ilgisizliklc itham VI' YI
aym ncdcnlc mcdh-ii scna edilmesinin hakstz oldugudur. Bu arada Kon stantinos'un ic;inde yaadtgt dini heyecan devrinin, aym zamanda bir c;ok
muhtelif hiltc birdcn inanmanm pek tabii saytldtgt bir dini .~J'nkrrii.IT//111
devresi oldugu da unutulmamahdtr. Eger Konstantinos, en gee; 312 ytluuL!tt
bcri kenclisini hristiyan tannsmm himaycsinc tcvdi ve bu tarihtnt itih<lll'll
bristiyanh~ durmadan ve gittikc;e kcsinleCn bir kararhhkla t<~kviyl' l'ltui~
ise, bu, onun kendisini tamamiyle hristiyanhga verdigi, biitiin pul pn1 ~ . 1
geleneklere kesin olarak yiiz c;evirdigi vc sonraki Bizansh haleflcri anLumncl.1
hristiyan oldugu manasma gelmez. Onun pu tperest inane; tulctlcri nc ck
yardtmdan vazgec;medigi, hatta bizzat bu adetlerden baztlartna sadtk
kaldtgt malumclur ve ozellikle giinc~ kiiltiine 1srarla bagh buhmdugu v\ktast
kolayca tevil edilecck bir husus degildir. Dini synkretismus devri i<;iu hie; l>it
~ey hristiyanhgm hususiyetini tqkil eden dini inhisarnhk kadar yalJa 111 1 vc
anlatlmaz bir keyfiyet degildir. Bu dini inhisarnhk "ilk hristiyan imp:Lra tor" 'a da yabano idi. Dini inhisarohk zihniyetinin galip gclmcsi vc kl'sill
gen;:egin tek ve biricik sahibi olarak baka her tiirlii doktrini saptkltk sa y:tn
bristiyanhgm Roma diinyasmda da kendisini kabul ettirmesi ic;in qwycT
zaman gec;mesi icap etti. Aslmda, hristiyan inancmm Roma- Bizans d1 vletinde nihayet tek bama hakimiyete ulamast, Konstantinos tar;tltt 11 b 11
izlenen dini siyaset yoniiniin zaruri bir sonucu idi, aruma, bilindigi gihi hu
noktaya oldukc;a sonralan ulatlmttlr (bk. a~agtda I, 2). Sadccc Kott M

tantinos degil, onun halcflcri de 379 ytlma kadar Pontijex .Afaximus llll\'<ltllttl
muhafaza ctmilerdir 2
1
H. GREGOIRE (Ryz. 13, 1938, s. 58B)
bumt isabetli obrak ~oylc formi.ilc cdcr:
"Qui veut !'Orient doil drc, sinon chr(lien,
du moins procln{tien". I hrist iyanhgm kazamhgt zakrin nastl haznlanchi!;l hakkmda
kr~. a yn. n d C, I .1' f'er.rlcutimts rlmts l' l\'lllf!trc
rom11i11 , 1\Umoire.\' tic l'.1cwl. rlr. llr~~ique, (,'/assc

de Lett res 46, 1 ( I<);J 1).


2 Bu
sorun i<;in <;ok a~tklayul IPI
kalke, Konstantinos'dan <: ratian11s'a ]cu l.u
btitiin imparatorlann devrimlc mcvcul
olmu~ Isis veya Serapis resimli kclullllc ozJ(II
tiirdc bir !\Ieser sikkc grubunu arzl'dl'n ~~~
<'SI'r<' Ilk. ;\. 1\uoii>I, A Ft!slmnl '!/' hi.1 ;,

Eskikitaplarm.com

I. Jo:rk r n Hi z an R Devleti Gdi ~ rne s inin Anahatlan

KousL mlinos drvrind c Roma dcvlctiuin hristiyanlallnlmasmm en


kn vvC'IIi vc t:u ih baktmmdan en t>nemli tczahiirii, dogma ve rsaslar baklIIIIIHI.tn hrisliyan kiliscsinin trmrJini atan okumrnik konsillcrdcn iJkinin
II.111 k 'lc 1oplaumas1 (325) olmutnr. Konsili toplant1ya ~agtran vc mtizakcrelnl iclarc eden imparator burada alman kararlar iizcrinde de en geni
lllc;ildc C'lkili oldu. Kiliseye rcsmcn mcnsup olmamakla beraber- bilindigi
1-', il1i .1n ra k oliirn yatagmda vaftiz edilmi~tir- kiliscnin fiili ba~kam idi: 0 bu
lll i~ II H I.I. da Bizans tahtmdaki haleflcr.inc ormk olmutUr. Miizakerelerin
ko nu sn, ll'k taunct (monotheist) olmak dolaytsiyle baba ile ogul'un aymhgmt
k. clud nlcmiyccegini diiiinerck Khristos'un tannhgmt reddcdcn lskencl niy .. ' I i kqi~ Arius'un doktrini idi. Arius doktirini mahkum edilerek, ogul'un
hnh11 ilc mahiyct bakmundan aym (of!ooumoc;;) oldugu akidcsi tesis edildi
VI ' hi"ly k cc, lstanbuJ'da top)anan ikinci okumcnik konsiJ (38 I )'in tamaml.cnl .dil n i le hristiyan kilisesinin amcntiisii olan inan~ formiilti ortaya
, I k11.
Komtantinos'un temeline ilk tal koydugu dcvlet ile kiliscnin ittifakt
he 1 iki taraht da biiyiik kazan~ saglad1, fakat her iki tarafl da aym zamanda
l. llll.JIII iyle yeni gii~liiklerle kaqt karIya b1rakt1. Roma- Bizans devleti hris1iy ;, 11 dinind r kuvvetli bir ruhi birletirici kudret ve imparatorluk mutlaklye1' f.:i ic; lii manPvi bir destck buldu. Kilise ise devlettcn zengin maddi arac;lar
clcl, clli; gerck misyoncrlik faaliyetind e vc gerekse kilis c alcyhindf ki akiml;lll a miicadckde devlct tarafmdan desteklcndi, fakat bu srbeplc de onun
vcsaytl.i altma girmi oldu. Kilise ile kaderini birlqtirmi~ alan devlet isc
kil ist parlilerinin sonsuz anla~mazhklan ic;ine c;ekilmi oldu. lmmc; miicadeld n i kilismin i\- i~l e ri olmaktan c;1kt1. Politik motiflerlc c;apra~Jkla~tmlan
hu miicadelde r sadcce kilisenin degil aym zamanda devlet gelimesinin de
nncmli lir parc;as1 halini aldilar. Bu arada devl et hedefl eri her zaman kilise11 111 ~ayt'kri ilc uygun dii~miiyordu. Kilise ile dcvlctin ibirligi c;ogu zaman
hu iki kudret arasmda rckabet ve miinaferet doguruyordu. Bi.iltin bu tiir
durumbr -devlctin kilise mi.icadelelerine kalllmast, siyasi ve dini gayrctlerin
birbiri ic;inc girmcsi, kilise ve devlet arasmda ihirligi vc aym zamanda
rcka bel ve mi.inafcrrt- daha Konstantinos zaman\nda bclirdi. lznik konsiliuin karan ik arianismus diinya ytiziindcn kaldmlm1~ degildi; muhalif
pari in in giici.inii dnce iyice lakdir edememi~ goriinen imparator, taktigini
c kp;i~l irer .. k, Arius'un tekrar kilisc cr maatinc kabul cdilmesini zorla sagladi.
i\ 111 a k hn yiizdcn Oltodoks ruhani Smlfla, her t>yden once, 328 ydmdan beri
l ~kn u kr iyc pisknposluk mak amma sahip olan vt siirgiinden siirgtine atdarak
llmm ruulrr t/u (:/ul.\ /um l ."mfr.rtiT.r uf tire 11-"h
( ,irr/rm, /)nrr.rlalillllt'f l'mmuuictlt, Snr. /1,
I .L~I . 7 (H1:17 ) /'rlll/if~X i\/tl\'11 111111 IIIIVU II IIII
I.L~Iyau l . uuc linlni, ln m laum NIIIIIIIU"IIKII u luu

C>mtianu~

ill kcMihmkh11ir. All"illd i'nin (a)n.


VI" I d ip;i iuamluan ;u.;aklamala l"a
(;nLiia llll ft 1111 IIIIVoLI II '1/'1 ycl a hoL)IIIII a

r~r. , ~. ~~ ~ )
1{1111~

hn ulc 11 11~11c

Eskikitaplarm.com

1. llristiyanla~tnllan

Imperium Romanum

4 .,

hayatmm son una kadar (3 73) ortodoksluk miicadclesinde 1srar n ku bliyii k


Athanasios ile ihtilafa dii~mii~ oldu.
lnan<; sorunu yiiziinden Konstantinos'un ogullan arasmdaki allla ~ lll ;t ;r,
hk sertlqtigi gibi devlctin iki yans1 arasmdaki aynhk w;urumu da dniulqt 1.
Devletin dogu yansmda hiikiim siiren Konstantios aryauizmi b hut ,., t i.
Batida hiikiim siirrnekte olup <;ok erken oldiiriilcn KonstantillOS (oint :l 1")
ile gen<; Konstans ise lznik inancm1 destckledilcr. 343 y1h sonlultannd .t
devletin iki yansmm smtnndaki Serdica'da toplanan konsillJir ban~ sa gl1ya mad1. Agabcyisi oldiigii ic;in ~imdi batmm biitiini.ine hftkim ol.tn ki11,11k
kardqin iistiin kudreti Konstantios'u uzla~maya ve kogulmu olan ortodo ks
piskoposlan makamlanna iadeye zorlad1. Bunun iizcrinc siyasi IJ;tklut dan maglftp olmu~ bulunan aryanilik iki f1rkaya aynlch: kcndikriuc .rrmtrttianist'Ier dcnilcn grup, baba iie ogul arasmda mahiyct aymhgnu olmasa d;t
mahiyet bcnzcrligini (o!J.ooumo<; degil orww1'Jcrw,:;) kabul ederken, aryftniln111
cezri grubu Eunomios etrafmda toplanarak eskisi gibi balm VI' o.~111'1111
mahiyet bakmnndan tamamiyle birbirinden ayn oldugu inancllll ll'lltsil
ediyordu. Bu arada Konstans putperest zorba (tyrann) Magnus Mag-ncllliii N
ile yapt1g1 miicadclcde maktul diiiip (350), Konstantios aym zorhay1 '."k
kanh bir sava~ sonunda maglup edince (351), durum tersinc do111hi.
Dogu imparatorunun zaferi devletin dogu yansmm oncmi11i Y~'Hidnt
Babaslm ornek alarak Konstantios Istanbul'un Roma ik kaJIIIII lar baktmmdan qi tligini tesisc gayret etti ki, bu fiilen, eski ve yan JHII pnl'st
Roma'nm yeni hristiyan baChir tarafmdan geriye itilmcsi anlanuna g' liyordu. Konstantios'un Roma'ya yaptlgi bir ziyaret, eski diinyamn inluraz1n1
sembolize eden bir eyleme sahnc olmu~tur: imparator Roma Sl'nal.osllnllll
toplant1 salonundan Victoria mczbahm1 kaldtrtmi~tl. Konstantios'un zaln i
aym zamanda aryaniligin de zaferi olmak anlanum ta~1yordu. lmparaton1n
iradcsi devlcte oldugu gibi kilist>ye de kay1ts1z ~arts1z hakim olacaktt. Ba~nu 1.1
lskendcriyc piskoposu Athanasius'un bulundugu muhalefeti czcrrk ~iltni11111
ve Rimini .rynod'lannda aryaniligi devlet inanCI olarak ilan cttirdi ( ~~5 !1 ). !111
nun iizerinc semiaryanistler arasmda da bir boliinmc oldu. Bunlann a1 ;mn
daki 1hmhlar muhalefete gc<_;:crck zamanla lznik taraftarlanna yakla ~t tl.11 ;
digerlcri ise Eunomios taraftarlan ile birlqcrek imparatorun ba~bnltg nula
hflkim alan dini parti haline gcldilcr. Aryaniligi:1 Roma- Bizans dl'vkt 1
ic;:indc bu gcc;ici zafcrlerinden daha biiyiik bir dnemi isc, Gollann lu ist j.
yanhga kazamlmaya balamalanmn aryani inancm iistiinliigii zama 11111.1
tcsacli.iJ ctmesi ve lm sehcplc Gcrmcn kahilelcrinin lm yrni iuann ;t ry; ll ti
~rkliyk bl'uimscnmi~ olmalanchr. lnci l'i genncnccye tcrciimc l'dcn I III iLt
313 yt!mda lzmit'in aryani piskposn Eusrbios tarafi.ndan l:tkdi s l'lltinti ~
olup, Bi ;r,;u ts'd <t aryaniligin <;iikml'sindt'll (,:ok <Ltlta sonraLm d .t ntlmtn
k.dJil< lninin .,:ogtndu g tl aryaui bagldtkta tsrar ctmi~lndir.
belirtmi~ti.

Eskikitaplarm.com

I.

Lr ktn lli :r. aus lhvlf"li Gdipu si nin Anahatl;u

1\.ott~lantittos

d(vrindrki dini kayna~manm ycrini lulianos l361-63) 1


id.u.-sill(k pulpC'rcstlik rcaksiyonu ald1. Bu suretle , Bizans kiiltl.ir geli~
uw .~i nin I'll lizlli sorunlanndan birisi alan, cski kultiiriin ycni inan~ il c
lm ar ;ula ya~arnas1 problcmi en ~iddetli bir kriz devresine girmi~ oluyordu.
K. yholup ~itmcktc olan diinyamn sihri, bu diinyamn sanat1, aydmhg1 ve
Ink II II' line kat~I duydugu ihtirash sevgi, Konstantinos hanedanmm bu son
I!' III Nil! isirw ycni dini inanca karI sava a~t1rd1. Hristiyan kilise fukalan11111 latsrz mlicadeleleri onun teebbiisiine baan va'deder gibi idi. Putp sLitt say1 bak1mmdan ozelliklc devletin batl yansmda ve bilhassa
Rorn a'da, lala olduk~a kuvvctli olduklan gibi, geni~ ol~ude barbarla~m~~
dn11111 bilyiik kiSlm da putperest idi. Bu durumda hristiyanhga ihanet
n k11lnin say!Sl da az degildi. Fakat Iulianus'un hristiyan du~manhg1
~. H , ~~~ hir harrkct dogurmaya muvaffak olamad1. Yeni inanca kar~t mii' a dl'l es indc~ imparator, bizzat mensup oldugu neoplatonik filozof ve halpln ~i.imrcsinin putperest yiiksek tabakasmm sozci.isii olmakla kaldJ.
I k vktin dogu yansmda ve ozellikle kendisine merkez: sec;tigi Antakya'da
i111parator sadcce hayai sukutlanna ugrad1. Harekete ge~irdigi reaksiyon
lqi'! Jbibi.ini.in dcrmanstzhgi, onun yeni putperest ruhani smtft organiz e
Pl ll li'YI' c;ah~trkm hristiyan kilise tekilatml kopya etmesinde, ozellikle bclirll ll'k ll'dir. Eski putpcrest kiilt ayinlerini tekrar canlandumak i~in sarfettigl Kayre tlcr ve iUihlara ahscn kurbanlar takdim ctmesi sadec ~ hristiyanla arasmda miistchzi baktlar yaratmakla kalnuyordu. Eskiye eski oldugu
i<;i 11 tapuurcasma di.ikiinliik gosteren, yeni ile yeni oldugu i~in miicadele
l"(kll her rcaksiyon gibi onun teebbi.isii de akim kalmaya mahkumdu.
l r.m'a karl giritigi cesurca bir sefer esnasmda bir m1zrak darbesiyle oliim
d nC"t:c:s indc yaralamp ordugahmda ruhunu teslim eder etmez eseri de kendisiyl .. h<'raber mczara gomiildii. Onun bu ~abuk baanstzhgi sadece, hristiyatt lt l{m zaicrindc tarihi bir zorunluk yatt1gm1 isbat etmekten baka bir
l.<ycla sagl ayamami~tl.

2.

Kavimler Muhacereti ve Kristolojik Miicadeleler Devri

(;cud bibliyogmfya: STEIN , Geschichle 1. -B u RY, Later Rom. Emp. 1 2 - K uLAKOVSKIY,


t.tori-va 1. - ~l(l(CK, Untergang v ve VI. - E. DEMOU GI!OT, De l'unitJ a la division de l'Empire
romam, '195-pu. Essai sur le gouvernement impJrial Paris 1951 .- L. S mtMIDT, Geschichte der
drrrlllltm Sttimme bis zum Au.rgang der Volkerwanderung. D ie Ostgermanerl 2 , M iinchcn 1941. - Ayn.
udl. , C:r..~ehicltte der 1-Vandalen 2 , Miinchcn 1942.- F. LoT, Les invasions germaniques, Paris
''~'' ' - C:hr. CmmTms, f..e.r Vandtllu et ['Afrique, Paris 1955 E. A. TnoMPSON, A History rif
l/lr/11 awl tire lilms, Oxslonl ''1111. Jl. AI.TIImM, Atlilt1 uwl die 1/rmrrrrl, ll;ukn Batlcn lt)51.
t\. IIAr< NA<:I\, l.ehrlmch tlrr /)o~:mmg,u/ridrle l/ 1, Tillunl(<"ll IIJIIIJ. 1.. Dllt.IIESNJ(, 1/i.rt,ire
tmrrmm: ,J,/'I.);Ii.~' Ill" , I':U" iN I<JII . - II !.IlTtMA NN, (.',tltidtl' tf,.,. t~lk-11 hm ht IV 1 , llrlin

Eskikitaplarm.com

11. Kaviml<"r Muha ccreti ve Kristolojik l'vtucadddn lkvri

II

1953. - W. ENssuN, Die Religionspolitik des Kaisers Theodosius d. Cr., SJJ d. 11ti)'Cr. AAtrt/. d.
Wiss., Phil. - hist. Kl., 1953, Heft II.- Das Konzil von Chalkedon, 1lr. A. GJULI.Mt:um V<' I I.
BACHT I, WUrzburg' I 95 I. - N. H. BAYNES, The Dynasty rif Valentinian and Theodo.1ios lhr (:mil,
Cambr. Med. Hist. I (191 1) 218-49- A. GuLDENPFENNIG, Geschichte des oslriimisdum Reidtfl
wtler den Kaisern Arcadius wul Theodosius II., Halle 1885. - W. ENSSLIN, .i\.farciamts, RJ: X IV,
2 (1930) 1514-119. -Ayn., mlf., Leo I., RE XII, I (1924) I947-61.- W. llAnTII, kaim
,Zeno, Basel 1894. - E. W. BROOKS, The Emperor ,Zenon and the !saurians, Engl. llisl. Rn>iru II
(I893).- Ayn. mlf., The Eastern Provinces from Arcadius to Anastasius, Cambr . .fl!letl. !Jist. I
( I9I I) 457-86.- A. RosE, Kaiser Arzastasius I. Die aussere Politik des Kaisers, Halle dliiJ .
- Ayn. mlf., Die byzantinische Kirchgnpolitik unter Kaiser Anastasius I., \Vohlau dlBB . - P.
CHARANIS, The Religious Polic.Y cif Anastasius the First, Madison 1939- W. EN1S :.IN, 'lltfo
derich der Grosse 2 , Mlinchen 1959

Roma ordusunun sel gibi kan doktiigii dini miicadclcler vc s1k s1k
vukubulan ic; sava~lar yiiziinden devletin kudretli durumu d1p dogn sarsdmttl. Daha Konstantios devrinde Mezopotamya bolgesinde lrauld.ll'ln
giic;lii agtrhgt kendisini gostcrmiti. Iulianos seferinin feci bir Ckildc sou;
ermesini miiteakip lovianos (363-64), son putperest Roma hiikiirndamnu
bu pek hristiyan halcfi, 1ranhlar ile, devlete Armenia'daki imtiyazlarlllll.,u
feragati yiikleyen ve Mezopotamya'da hissedilir bir arazi kaybuu hn ;II w
rindc getiren bir ban~ anlamas1 yapmitl.
Bu arada kavimler muhaceretinin balamas1 ile imparatorluk i~.;i 11
ortaya etki alanmm nerede sona erecegi bilinemeyen yeni soruular ~1k11
~imdi devletin dogu yansuun kuzey smm da siiriip giden miicadcklnill
sahnesi haline gelmi~ti. Boylece Bizans devletinin yaad1g1 biitiiu siirn ,.
siikftnet bulmayacak olan tiiketici, iki cephede birden miicadek ba ~lanu~
oluyordu. Bu andan itibaren ve biitiin tarihi boyunca Bizans hemcn lwmcu
hie; arahks1z, doguda meydana gelen biiyiik devletler vc kuzey vc l>atula
durup dinlenmeden diiman olarak ortaya c;tkan mill etlerl e, c;ifte hir mtil'ack le ic;inde yaadt.
Kaderin bu c;:etin, iki cephcde birden savam.ak gorcvini ilk dd:1
omuzlay1p bu miicadelede kurban olan ilk imparator aryani mezlwl>ilw
mensup Valens oldu. Konstantios ve Konstans gibi Valentinianus I. (3l>-t-7!i)
ve Valens (364-78) kardqler de dini baktmdan birbirine zHl yii nln i
temsil etmekteydiler 1 . Bat1y1 idare eden Valcntinianus 1., 1znik i111all l111
miiliiniin taraftan idi; doguya hiikmcden Valens ise aryani idi. Bc.yln c
inane; aynhgmda ycnid cn dogu ile batt arasmdaK.i zuld1yet iJ~tddtulni.,;
oluyordu. Gcrc;ekten de her iki devlet yans1 arasmdaki baghltk gittil;c_.
gcvemektcydi. Ancak imdi biitiin sorunlar, alevlcnmi ohm dt~ siyasd
1
A. NAoL, Valentiniamts, RE, II. R.
VII A. (1!J4<.J) 111;1!1 vdd.; Valens, lryn. esr., s.
!.IO!J7 vdd .; A. Al.l<JIIll, Valenlilliell /''', h: dt:r-

uir.r cle.1 gmnd., l'anwmicnr, Ul'l>ur tl'lzist . comjw-

ree 4 (1946) 7 veld. Aynca kr~. Ayn. mli . :1


conflict oflt!ca.l' in the tate Roman Fmj1ire. /hr.
Clash betwem the Senalt: awl Valtlllirliall /,
Oxford I!J.'jl!.

Eskikitaplarm.com

I. Erkrn Bi:r.ans D cv lcti

Gdi~lllc"Hinin

Anahatlar1

1-{lirevkrine nazaran arka plfmda kalmllardt. Sakson ve h'lerin Britanya'ya


Ma ldtnlan, Rhein vc Ncckar nchirlcri k1ydannda Alamann'lar, Tuna bolgeHindc Sarmat vc Quad'larla yapilan iddctli savalar, batl Got'lan (Visiv,ol hiri)'nm Tuna civannda goriilmeleri ile ortaya <;1kacak olan biiyiik
llldtr<lllltt sadecc ()n habcrcileri idiler. Thracia dioecese'sinde iskan edilmi
ola 11 b;tl.t Got.Ian devlet arazisini tahribe balarntlar, bunlara arkalanndan
~-{den dngu Gotlan (Ostrogothici) ve Hunlar katllrntlar ve boylece biitiin
Trakya barbarlarla dolup tarnltl. han'a karl harp sahnesindcn siiratle
J.:cl<nk Istanbul iizerinden Trakya'ya giren Valcns diimam Edirne yanmda
kar~tl:uh. Burada 9 agustos 378'de, Ostrogotlar tarafmdan destcklenen
Vi:t.if{ollann Roma ordusunu imha cdercesine bozguna ugratttklan ve
cncyam strasmda bizzat imparatorun da maktul diitiigii unutulmaz sava
y .q uld 1.
Fdakctin sonu<;lan olc;iisiiz derecede biiyiiktii. Bu andan itibarcn on
pl:\na gc~cn Germen sorunu ile dcvletin dogu yarlSl tam bir as1r bogumak
zonuHia kalmt, bah yans1 ise bu yiizden mahvolmutur. Gotlann askeri
~o:Ht;k ortadan kaldmlmas1 miimkiin goriinmiiyordu. Devletin i~_;ine diitiigii
lltuit.siz durumdan kurtulmanm yegane c;aresi ban yoluyla anlamaktan
iharctti. Valantinianus l.'un oglu ve halefi Gratianus'un (375-83) 19 ocak
:\79 tarihinde augustus'luga yiikseltip devletin dogu yansm1 idare ile gorevktulirdigi Theodosios l.'un siyaseti bu istikamete yoneldi.
Gotlann Balkanlann gerisine siiriilmelerinden sonra imparatorlar
oularla bir foedus (tabilik anlamasi) yaptl. Ostrogotlar Pannonia'da, Vizigotl ar Trakya dioecese'sinin kuzey kcsiminde yerle~tirildiler. Bunlar tam bir
muhtariyete, vergi muafiyetine ve yiiksek sava<;lhk iieretlerine sahip olacaklar ve devlete, miittefik stfatiyle, askeri baklmdan yard1mda bulunacaklardt 1 . Bir c;oklan da dogrudan dogruya imparatorun hizmetine girdi. Boylect devletin Germcn dalgalarmm altmda kalmas1 tehlikesinin online gec;iliyor, sald1rganlar devletin hizmetine ahmyor ve mevcudu c;ok azalrnl alan
Roma ordusu Germen miittefiklerin katilmas1 ile kuvvetli bir ekilde takviye
cdilmi oluyordu. Ancak bu tiir bir <;oziim, Gcrmenlerin diimanca saldmlanmn barl~l bir Sizmaya <;evrilmesinden ate bir anlam taImamakta idi.
( >rdunun gittikc;e artan bir ol<;iide germenletirilmesi oluumu doruguna
ula~nu~t1; asked birliklerin <;ogunlugu Germen olup kumanda mevkilerinin
tn i)ncmlilcri de klsa zamanda Germenlerin dine gec;ti 2 Thcodosios'un
Gcnnen siyasetinin kotii sonw;lanndan birisi de devlct giderlcrinin biiyiik
iilc;ilde artmasi vc boylccc mali yiiklcrin ag1rlamasi idi. Halkm scfaleti
1 Gend
anlamda foederali hakkmda
bk. MoMMHJ;N, /Ja.r rmnio~che /HilitMrN.1nn
.1wi/ f)iokldicm, U8Jtllmn. Sc:hr(/ln/1 VI ( 11110) \I!F
vdd. ; (}){(IKHI\, Ucim. MilillltJ.I~Ic:hrrhll , lt llo vdd.

Jl

H.

DELBRi'<:K ,

(1!)0\1) \l l!)j (;J{O HNI~,

~tho

vdd .

Eskikitaplarm.com

Ge.1ch. der KriegJkunst


/Uim. 1\frlllaTI~e.!Ciric/rte

:l.

Kavimlcr Muhaccr.-li vc Krislnlojik Miicatlcldl"r Dl"vri

1'1

arlttk<;a arttyor vc devletin butiin arazisinclt, TJwodosios'tul l>ut.un sc-ld In i


nin bcyhuclc ycre onkmcye <;ah~ml~ olduklan, patrocillillm olll~lllllll yayllap
gidiyordu: iktisadi yondcn mahvolup agu bon;lar altuM girrni~ v inap:11. t
torluk mcmurlanmn ba~ma buyruk kotii niyetlerinc savunrnasu: lnhdillltt ~
olan koylii kendisini kudrctli bir biiyiik arazi sahibiuin himaysiru ln1.a
ktyor, sd:Odet VC aCilarla dolu ozgiirliigii bahasma kcndisini llllll:lYI' cdc II
efendisinin koldigini kabul ediyordu. Boylece 4 yi.izyddan ;,. ast a ~cc;1~
csnasmda colon (koylii)'lerin topraga baglanmalan olulllllll hiitiiu t!lvl 1
i<;indc tamamlanml goriinmektcdir 1 .
Valens'in oliimii aryaniligin de kcsin olarak <_;okmcsinr scbcp oldtl.
Dogru inan_; (ortodoksluk)'m zafcrini, iznik kararlannt tasdik vc itnt:1111
cdcrrk hristiyan inan_; formiiliinc kesin vc en son ~cklini vercn I st a111>1 tl
okumcnik konsili (38r ) damgaladt. iznik iman formiiliinun atqli i>ir tat ;II
dan olan Thcoclosios I. ortodoks inann butun kudrcti ilc takviyc cdnck
gerek putperestligi ve gerekse ayn itikatta ulan hristiyan mczlwplc1 ini
actmastz takibata ugratt:1.. Ancak onun hiikumeti dcvresindcdir ki, dndclin
hristiyanlat1nlmas1 oluumu tamamlanmltlf. Ortodoks ltristiy;uahk dl"v letin resmi dini olarak tek bama kaldt, biitiin digcr dinlerin ve iu<llt <,lat 111
yapma haklan cllcrindcn ahndt.
Dcvlctin batt yansmdaki uzun siircn bir ic; sava~tan sonra Tlal"lldo
sios oliimundcn ktsa bir sure once butiin imparatorlugu bir deb dala ;t la :c
kimiyeti altmcla birlqtirmi idi. Fakat olum do<'gindc, bu kada r zml1dd:1
birligi saglanmt olan devlctin yeniden taksimini emretti. Bu taksint i~indc,
mcn~ei dcvletin en batJsmda bulunan imparator, dcvlctin doi{11 yanslltlll
iistiin durumuna reddi mlimkiin olarruyacak bir ifade bah~Ptti. (,:iinkii, llii yiik Konstantinos'un en biiylik ogluna, hiikiim siirmek uzere, Britanya,
Galya ve ispanya'y1 tevcih ctmi~ vc Valcntinianus I.'un, kardqinc doKIIYII
b1raktp kcndisine dcvlctin batt yansuu ay1rm1 olmasma mukal>il Tlwodo sios 395 ythnda biiyiik oglu Arkadios'u devlctin dogu, kiit;iik ogl11 llotlorius'u ise bati yansma hiikiimdar tayin ctti. Bundan pt'k az sonra da iki 1.11 :d
arasmda anlamazhk konusu alan Dacia ve Macedonia dioecese'lt-ri dog11 ya
ilhak eclilcrt'k merkczi Srlanik olmak uzerc praefectura Illyricum hftlinck hit
lctirildi. Illyria topraklannclan bat1ya saclece, bu zamanclan itibarcn ~1"1 11"1
liklc dioecese Illyricum adt ile antlacak olan Pannonia dioecese'si kaldt 2 . lli"y 1 STEIN,

Geschichte I, 301 vdd.; M. aynca ayn. mlf., Les par/ages de l' ll[)ric:mn 1 /11
Studien zur byzantinischen Verwaltung fin du IV siecle, Revuehist. l<tll (~<J-1-7 ) 1h veld
Ag)'/Jien.r ( H)OCJ ) 63 vdd.; P. VINOGRADOFF, vc A propos des Ptlrlages de l' ll~vriwm til 'IIIIi
Social and Economic Conditions of the Roman 395, Actes du VI Congrl!s l11lcm. d'f.."truk1 b)'_/>."mjJirc in the Fourth Century, Carnbr. Med. !list. I (1950 ) B7 vdd . .J.- R. l'At.A:-.1 ~111', / .,;
jnifeclure du pritoirc d' ll(yriwm tm IV'' 11n If,
I ( 1<)1 1) ; 11'l vdd.
~ n-:tN, Ge.sdtidtle I, 353; E. 1h :Mou- By;_. :ll (1!1!)1)!) vdd. V. (iRUMI'.., / .' /lfllillllll
III'.IIT, Dt: ['unite " la divi.,ion de L'RmjJire de La morl rle Valmliuit:n I ,) la mort tit Stilium ,
romaiu, :111 1 1111, l'ac iH PJ~ 1, 14.:1 veld . K1~. UEIJ !l ( 1 !Yi') :, veld.
(;ELZER,

Eskikitaplarm.com

. ..

I.

lo~

l11

11

IIi ;r. an~ ll ,. vI,. t i ( ..1 i ~ 111 c Mini 11 1\ 11 aha II a

r1

ll'likk dogu ilc hall araslllda, z.amanla bat1<laki Roma ve dog11daki Bizaus
kiillill hiilg-l'iTi arasmda aymn hir hat olarak gittikc;e krsinlqcn tarihi
Nlllll <;izilmi~ hulunuyordu.
Tlwodosios'un yapt1g1 taksim aslmda hie; de ycni bir ~ey degildi. Ancak
iiw1nli olan husus, lm taksimden sonra bat1 Roma imparatorlugunun
o11.1d.u1 kalkt~ma kadar dcvlctin iki k1sma aynlrnl olarak kalmt~ olmastdlr.
llt1111111la beraber devlctin birligi diiiinccsi devam cdiyordu: Ortada iki
dcvlf'l dq~il, bir dcvlctin iki imparator idaresinde bulunan iki parc;ast
v .11 d 1. (,1oP;u zaman kanunlar her iki imparator namma c;tkanhyordu ve bir
i1nparalor tarafmdan c;tkanlan kanunlar, yaymlanmak iizere diger imparalol a g-uuderilmi olmak artiyle her iki devlet yansmda da gec;erli oluyorl.tl'th. Bir imparatorun vefatt hali11de onun yerinc bir digerini tayin etmek de
ltOtyat.la kalan diger imparatorun hakkt idi. Buna ragmen fiili: olarak impara1ml11g11n iki yans1 arasmdaki baglantl durmadan gevcmekteydi. Bunun
1 1~h<a scbchi de dogu ve battda ic;inde bulunulan koullarm birbirindcn c;ok
ayn yiinlcrde geli~mesi ve umumiyctle iki hiikumet arasmdaki ilikilerin
doslane olmaktan uzak bulunmast idi. Daha Theodosios'un ogullan dev' i11dt hilc dogunun zay1f Arkadios namma devlet ilerini yiiriiten ve s1k s1k
1 lc- i:t i~cn nftiblcri ile gene; Honorius adma on yddan fazla bir siire battda
lt :l kimiyctini yiiriitcn kudretli Gcrmen Stilicho arasmda daimi bir rekabet
nu vc 11 t olmu~tu 1.
Thcodosios'un Got siyaseti agtr bir buhran gec;irdi. Vizigotlar, Alarich
idarl'si11dc ayaklanarak Istanbul surlan oniine ve Yunanistan'm en giiney
ll'llna kaclar bi.itiin Balkan yanmadastm tahrip ettiler. lki Roma devleti
arasmdaki anlamazhk bir mukabil hareketi kotiiriimle~tirdi ve nihayet ba1'1 ~, dogu Roma hiikumetinin Alarich'i imparatorlugun magister militum per
lllJricum'u tayin ctmesiylc satm almd1. Got Gainas, magister militum praesentalis
layin cdildi vc askcri birlikleri ilc Istanbul'a geldi. Bu arada Bizans ba~ dtrindc Germen aleyhdan iddctli bir reaksiyon belirdi 2 ve 4 asnn
sotwnda bu dii~iince Istanbul'a hakim oldu. Germenlcr ordudan atlld1 ve
Roma savunma kuvvetlerinin temcldcn reorganizasyonuna gidildi 3 . Bununla lwrabcr, ktsa zamanda Gcrmcnleri daha biiyiik kitlelcr halinde orduya
doldlll'mak zorunda kahndt ve 7 yiizytla kadar bunlar devlet ordusunun en
iin!'lnli vc en dcgcrli unsurlan olarak kaldtlar. Ancak bunlar art1k iicretli
sav a~\1 olarak tckcr tcker orduya ahmyor ve Theodosios zamamnda Got
lllltlld'iklcrin kcmli balanna ve kcndi kumandanlan cmrinde birliklcr tekil
1\u d"vrin ~-ok tafsilftth bir tasvi1 i
io, in l>l1 1:. I), MOIHa:oT, l>r. l'uuitl. ,r Ia tliriirm
rlr l'l.'mjmc romairt, l':uis rq;1 1, n vdol. K r~.
nytua ay n. 11111 ., Noll' .wr lafwlitirJIItl rilll'lllaln
rl Slilinm, 1/ v~. :10 ( rq;1o) :1'/ volrl
1

2 Germen aleyhdan hava haknmn<lan


1><11'11 iklc Sylll'~io~'un nutuklan t ipikt ir: M 11:N ~. /'. ( ; <iii, roll<).
u ( ;lliJKSII.,

vdd

Eskikitaplarm.com

U/il/1.

!lfifiltll f:f llhidr/t'

~~ j ~

:.1.

Kavimlf'l' M11ha<' er eti vc

K ri ~tolojik

Mll c ad..l< lc-r lk vr i

,1

ctrni olmalanna nwkabil, ~imdi imparatorluk subaylanntn trnrill(k l>ulu nuyorlardt. Bat1da ise eski Theodosios sistcmi, yani Gcrmcnkrin miistakil
birlikler ldtlinde kendi reislcrinin idarcsindt> bulunmalan Ckli dcvam C'tt i vc
nihayet batl Roma imparatorlugunun Gcrmcn dalgalan ortas1nda bat tp
gitmcsiylc sonw;:land1. Dogudaki G ermcn aleyhdan rcaksiyonun gaycsinc
ulamt, buna mukabil batida stk s1k vuku bulan Gcrmcn diimam hankfll 111
sonut;suz kalml olmast, dcvletin iki yansmda hiikiim siircn artlarm vc
bunlann kaderlerinin dcgi~ikligini brlirtmek baktmmdan karaktcristiktir.
Dogu devlet yanst klsa bir siircde Alarich'ten de kurtuldu. Alarich birliklni
ilc italya'ya sefer ederek, tit; defa kuattlktan sonra 410 ytlmda Rom;t'yt
hiicumla ald1. Bat1daki durum gittikt;c <;tkmaza gircrken, 5 yiizytl balal1!4l l"l
ile doguda uzunca bir siikunct devrcsi bahyordu.
Bu nisbi siikCmet devresine Istanbul tiniversitesinin kurulmast VI' C'orll':t
Theodosianus'un mcydana gelmesi isabet eder. Gii<;siiz bir imparator oLan
Theodosios II. (4o8-5o) onceleri enerjik ablast Pulkhcria'mn daha son raki ylilarda ise, Atina'da putpercst bir hitabet profesi.iriiniin kiZI ola11
zc-vcesi Athenais - Eudokia'nm Vt'sayetinde kald1. Biitiin hayatt boy1111 c ;a
dogdugu ~ehir olan Atina'nm aydmhk iilkiisiine sadtk kalnu~, fabt "Y'"
zamanda gen;ek bir it;tenliklc yeni dinine baglanmt olan, hem diinyc vi
iirler ht:m de kilise ilahileri yazan bu imparatoric;enin ki~iligi, Biza11 s'
da hristiyanhgm antik kiiltiir ile yanyana, bcraberce yapnu~ olruil smm canlt bir i.irnegidir. 425 ytlmda, Istanbul'da Buyiik Konstant i no.~
zamamndan beri mevcut olan yiiksck mcktebin geniletilmcsi \T )'l'llidc11
organize edilmesi suretiyle yeni bir iiniversitenin kurulmu olmast Jan la;dck
imparatorit;enin etkisinc baglanmaltd1r 1. D cvletin en i:inemli kiiltiir lllnkezi alan iiniversitede r o grekt;e, I o latince gramercisi, 5 grekt;e, :1 lfttinc c
hitabet hocas1, I filozof ve 2 hukukt;u dcrs vermekte idiler.
Y i.iksek ogre tim miicsseselcrinin reorganizasyonu ki.iltiirel gdinH' l>iilu rnmdan ne kadar bnemli olmusa, Codex Theodosianus'un yaymlanmast da dl' vlr-tin hukuki gelimesi it;in o kadar devir ac;tct idi. Iustinianos'un C01jms i111 i1'
in den onccki en muhim hukuki kodifikasyon eseri olarak 438 ydmda y;a y11a
lanml olan Codex Theodosianus, Biiyiik Konstantinos zamamndan b('l'i 1s1 Lar
olunan imparatorluk emirnamekrinin resmi bir kolleksiyonudur. Hu Y 11i
kanun kitabt dcvktin hukuki hayatuu daha saglam bir tcmele oturtuyor w
rcsmi bir kanunlar toplamasuun eksikliginin sebep oldugu huk11ki tnnlcliil
w crnuiyetsizlikleri ortadan kald1nyordu. Gerek dogu vc gercksc !Jattda l1n
iki imparator, Thcodosios II. vc Valcutiniauus III., adma yay111L11t.a11
Codex 1/zeodosiarms'da devletin birligi dtiiincesi kuvvetle vurgulalllyonl1a.
I <:od. '/h. XIV 9, 3 vc VI :.II, I. nement sujilrieur
t\ynca bk. Fucus, Jliihere Schulen 1 vtld.; II J vdd.

L.

IIIH:IIIIm ,

Nult'J

Jilt

l'hi.1fmre de

l'.:nsd~-

Eskikitaplarm.com

ll

Con.\lmllinojJ/t: , n v:::.. :1

( l<rJfo )

kt isc df'vlf'lin lurligi g-itlik~c lir smu11 lt;'\lini almakta vc lm dmum


t.d>ii oLu a k kf'ndisini llukuk sallasuula da gostl'fmcktc idi. Codex Theodosiatill.\ 1111 ya YIHI;uuuaswdan sonra dogu imparatorlarmm, <_;:Ikardiklan kanun1.111 .111rak nadircu hat.tya kadar gondermi, buna mukabil bati Roma impa1.II o1 1.11111111 nqrcttigi kanuularm artlk hi<; bir sure tic doguya ula~amaml
ohn.d.m 1 ,:ok dikkate pyandtr. Dogu devletinin batt imparatorluk tahtma
1.1yi11 tli~i Valcntinianus III.'un (425-455) ctilusundan sonra devletin iki
p.llf,.l.'il <II <~slnda uzunca bir siirc lckcsiz bir ban havast hakim olmasma
1"'',1111 11, iki tarahn birbirinc yabanCilamasl gittik~e daha a<_;:tk bir surettc
hf 1111111 kif' ;di !-liyasi baktmdan her iki devlet yans1 kendi bama buyruk
hi1 ho~yat siiri.iyor, kiiltiircl cihetten ise zamanla vc siiratlc biribirindcn
Yiillyml.ll'(lt. Ya~ama ~ekillerinin bu birbirinden kopmasuun gaze ~arptct
v1 ;ok ollf'lllli bir iareti, iki tara[ arasmda dil baktmmdan dogan aynhkt.1r.
1!.11111.1 grl'k<; bilgisi hcmcn hemcn tamamiyle kaybolurken latince, hala
liitii11 1kvkli11 rcsmi dili olmasma vc bu sebeple sun'i olarak bcslenmesinc
'aj);llll'll duguda gittik<;c artan bir ol<;tide grek<_;:enin gerisinde kalmaktadtr.
I )oKIIIlllll greklqmcsi durmadan ilerlcmckte olup bu olu~um imparator
'l'llf'odosios vc imparatori<_;:e Ath cnais- Eudokia zamanmda bilhassa biiytik
.adnnLLr atnn~tlr. Gortildiigti gibi istanbul iiniversitesinde de grekc;e ogre1I'll prolcstirler Hl.tincc ogre tim yapanlara nazaran hatta biraz daha fazla
~ <~yllla lemsil olunmakta idikr 2

I :I'll,''

Komu Armenia'da milli bir kilisc kiilttirtintin meydana gelmesi, Ermc


111 yaztsmm ic;uh ve incilin crmeniceye terciimcsi de bu zamana dtier 3
l'llf'odosios I. zarnanmdan beri iilkenin bir parc;as1 Bizans'm, biiytik klsm1
isf' I r;m'm yiiksck hftkimiycti altmda bulunuyordu. Bizans 1ran'da takibata
11 ~T<1 yan hristiyanlar ic;in miidahaledc bulundugu gibi, komU hristiyan
1':1mmi rnilktinde milli- ciini bilincin gtic;lenmesinl" de dcstek oluyordu. Bu,
il, i hiiyiik dcvktin ycnidcn <_;:ati~masma Sf'bep oldu. Ancak sava her hangi
l111 .~I IIII dcgi~ikligi gctirmedi ve 422 ytlmda, yiiz sene siirmek tizere, aslmda
yinui yd bile devam edcmcyen bir ban anla~mas1 yap1ldL
1

Roma hukukuna dair cl kitaplann-

o;:ah~mak

ic:;.in gencl olarak bk.


Kamfd der J1felt.1jJrachm im
11 1/t'/imildwn Rtdch. Hdsingli>rs J(J35 VI' huna
da11 I llol.m:lt ' iiiiiZIh ( J(J:Ih ) 10Bvdcl.'dc
k1 111lilahazalar1. , yiizyd ulan vc h11k11kll11

bak1mmdan ilgi <;:ekici olan bilgilcr. Erkcn Bizans dcvrinde papyruslarda


her iki dilin kullamh~1 bakumndan kr5.
U. \V1LCKEN, Atti del IV. Congresso intern.
di papirologia ( 1936) 101 vdd.; W. On-o,
Zum h'-utigen Stand der Papyrusforschung, Hist.
Zeitschr. 157 ( 1937) 312 vc n. l; G. BAHDY,
La questim1 des langues dan1 l' iglise ancienne
[, Paris 1 !J1.1l.
3 Kr5. S rEIN,
C:f..IT!oit:hl~ I, 4 2r1 . /\..

cia dil HOI'IIIIII j~-ill kr~. Sn:1N, (."tiC!tllhl~ 1,

'1'1'.1< .

cl.ua ha~ka i.i~elliklc kr~. SEECK, Rcgesten rler


hoisrr wul l'iijlsle}lir die }ahre 3II-476 (191());
S I'FIN, (,'cschichte I, 4:il vdd.; BuRY, Later
llllm . Fmfi. I , !.!32 vdli.
2

II

:!.11

I li I

SOILIIIU

I.IA CIIS,

-;:11111

fJ:f'll'k ~~ ..t~~f 11111


l!llillc'f'Y I lwlcllll ll)'ol

111 vel 'de 1oplau.111 \If


do

olf y i~o

\If'

I'< 'IC'IIS<'

1\luu

I.IA N,

'"""' l k :tdllmf.:m
vclcl

Eskikitaplarm.com

IJie mmrttt d u:
::; 111

lry::""''"'"ht11,

htrrloe

111

llhJ J , Tl

2.

Kavimlc r Muhac c rcli vc Kl'istolojik Milcadrlrlrr l>r vri

1:1

5 yiizythn ktrkmCI ytllannda dogu devlcti, Attila idarcsinckki llurt


devletindC'n gelen agtr bir siyasi buhrana ugradt 1 . Hunlann tahrip l'!!i!'i
akmlan ile, devlete her seferinde daha agtr ve daha kii<;:iiltiicii artlar yiiklc yen ge<_;:ici sulh anlamalan birbirini izleyip gitmekteydi. Dogu ckvl-tinin
mali baktmdan stktp suyunu t;tkarmt olan Attila nihayet battya c\(indii ~i irll k
bi.itiin Balkan yanmadast tahrip ve talan edilmi bulunmaktayfh. Attil.1 ,
Galya'ya saldtrdtgmda, batt Roma ordulanmn ba kumandam /\!'tins
tarafmdan Catalaunum bolgesinde yaptlan meydan savamda ma glt)p
edildi (451). Ertesi ytl italya, Hunlarm korkunc; bir saldmsma ugrach, aur ;1k
Attila 453 ytlmda ani olarak oldi.i ve bundan sonra da onun dcvasa dcvkt i
parc;alandt. Fakat Hun tehlikesinden kurtulmu olmak bile ic;inden c;i.iriintii ~
alan devletin batt yans1 ic;in artlann diizelmesini saghyamadt. 1>11111111
gozle goriiniircesine kotiilc~mekteydi. Aetius (454) ve Valentinianus Ill
(455)'un oldiiri.ilmelerinden sonra italya'ya kantkhklar hakim oldu. I td y;1
dtmdaki en t:inC'rnli i.ilkeler ise, buralarda yava~ yava kendi dcvktlni11i
kuran -Afrika'da Vandallar, Galya ve ispanya'da Vizigotlar gibi Uct
men kavimlerinin elindc bulunmakta idilcr.
Batt Roma imparatorlugunu yutan kantkhklar ic;inden is(', ],;n hn
mi.lletlerin oyun alam haline diimli cski imparatorluk ba~kentini ycuidnt
ve bu sefer ruhani bir diinya merkezi haline getirecek olan hir kudrd
ftklrdt: Roma kilisesi. Hun saldmlan ve Roma'mn Vandallar t~tralmdan
yagmalanmast devresinde-, en unulmaz kantkhklar ve- devletin en korkuru,
sukutu olaylan arasmda papa Bi.iyiik Leo (440-61) Roma kilisesinin di gcr
biitiin kiliseler muvacehesinde iistiinli.igi.i iddiasmt, kendisindm iiru T
gelenlerin yapamadtgt bir olc;iide vurgulamaya muvaffak olmutll 2 . Ayru
zamanda kilise mcrkezlerinin bir iisti.inli.ik mi.icadclcsi olan 5- yiizytltu
dogmatik anlamazhklarmda Roma <_;:ok t:inemli bir rol oynach.
Aryani mi.icadeleleri devrinde oldugundan daha bi.iyiik t:ilGiid(' ;, .
yiizythn dini ihtilaflan Bizans devletinin gelimesinde etkili oldular :,_
Aryanilige kar~I yap1lan mii.cadelelerde ogul'un tannhgmm tamh~t VI' Ollllll
baba ile mahiyet aymhgmm kabul edilmesine mukabil ~imdi Khrislos'tlll
i<;:indeki tannsal ve beeri prensiplerin birbiriyle ilikisi sorunu ortaya 1;1 k11
1 MORAVCSIK,

B;zantirwturcica I, s6
vdd. ve orada verilen tam bibliyografya ile

Crossen, :(eitrchr. d. Savigny- St!ftrmg , }, 1111


Abt. 38 (195~) 37 vdd.
3
Burada anlattlanlar ir;in kiliHc vr
kr~.
2 E. CASPAR, Geschichte tks Papstturm I
dogma tarihine dair cl kitaplan ya111ucla
(1930) 4 22 vdd. ve Caspar'm aksine Leo ozellikle bk. E. SCHWARTZ, Die Kom:ilrm t/(.1
I.'un sahsiyctine vcrilen oneme - kammca 4 und 5 Jahrhunderts, !fist. :(,. IOtj. ( lljl n )
dogru olarak- kat1lmak istemeyen J. HAL- 1 vdd. ve Zur Vorgeschichle de.r e/J{leJiniJCh~ll
um, Das PajJsttmn I ( HJ36) 142 vdd. ile kr~. llon;:;ils, 1-list. Z- 112 (1!)14) 2:{7 veld. Aynca
Bu sorun i~in ~imdi bk. H. M. KI.INKEN- kr~. Die mg. Gegerwnathcmalismell du Ntt.1lorir11 ,
nuw , l'ajJJtlum rmd H~idukirche ln:i Leo dem Sit;:;ungjber. d. llaJtr. Akcul. 1!)22, Ahh. 1

Eskikitaplarm.com

Erkru

1\s :r.a u ~

lh v lrli

(!rli ~ snrHiuin

Aul\hatl:ns

t\nt.Lkya l<"oloji mcktclJinin dokt.irinine got e Khristos'da hirbiri yamnda


hit hit indtn ayn iki tahiat lmlunuyordu: Uluhiyyct, Merycm'in dogurdugu
tsa Khristos'u kendisinc zarf olarak sc<;miti. - Mcrycm'in Tann Do~ ~~ r01 11 (ll efrrox.oc;) dcgi I sadecc Khristos'u Doguran (xpta"-roTox.oc;) olarak
ad lancltnlmast gcrektigi iddias1 bundan <;tkm1~t1r. iskcnderiyc'nin, i<;inde
l.llll'l,'" vc imani tahiatm birletigi Tann -lnsan kabul eden mistik doktrini
~~~ IHI rasyonalist goriiC taban tabana Zlt idi. 4-28 ylimda, Antakya mektebi
f('JIIsikilninden Ncstorios, Istanbul piskoposluk tahtma <;tkarak bu yiiksck
111.1 k.1111dan Antakya kristolojisini propagandaya balad1. Ancak lskenderiye
I'"'' igi KyrjJJos'un ahsmda karIsma biiyiik vc gcrck tcolog ve gereksc
: iy;sf'l t;i olarak kcndisine iistiin bir muhalif <;tktl. Kyrillos'un arkasmda,
~, 1lt; l11 hr kudrct tqkil eden, kendisine sadakatla bagh M1Slr kqilik miiessc:w.i IHilundugu gibi, Roma da lskenderiyelinin tarafm1 tuttu. Nestorios
jIll paratorluk hiikumeti
tarafmdan destek)enmesine ragmen okumenik
l:ks konsilindc (4-31) maglup ve raflzi olarak mahkum oldu. Kyrillos muaz:t. .l 111 hir zafcr kazanmitl. Bakent patrigini ve onun arkasmda duran im1a ra torluk hiikumetini yenmiti. Dogu kilisesinin reisi durumuna yiikseldi ve
M tstr'daki diinyevi iktidanm da mahalli imparatorluk temsilcilerinin iistiinck tutrnayt baardl. Biiyiik Athanasios devrinden beri itiban durmadan
yuksl'lmckte olan lskenderiye patrikligi Kyrillos zamamnda kudretinin
zi rvl'siuc yiikseldi.
Kyrillos (olm. 44-4)'un halefi Dioskoros zamamnda iskendcriye oncelcri
ayn t kudrctli mcvkiini korudu. lmparatorluk hiikumeti maglubiycti kabul
('IIlli~ olup tamamcn iskenderiye'nin rotasma uygun yelken a<;mt~tl. lskcndniye partisinin Istanbul tcmsilcisi olan arkhimandrit Eutyches sarayda pek
hiiyiik bir niifuza sahipti. Ancak gcrektiginden fazla kuvvetlenmi alan
lsk1~ndcriyc'yc kar~t Istanbul ve Roma kilisc makamlan birletiler. Kilise
siyascli baktmmdan Dioskoros ve Eutyches, Kyrillos'un en sadtk havarileri
id iler; ancak dogmatik baktmdan Eu tychcs, Khristos'un iki tabiatmm ins an
ohluktan sonra tck vc tannsal bir tabiat haline gclmi oldugu iddias1 ile
K yri llos doktrinini sivriltmiti. Nasll Nestorios'da tannsal prcnsip oncmini
kay hctmi idiysc, imdi de Eutyches'in iddiasmda bqeri prensip hakstzhga
11 ~ranu~ oluyordu: Nasturilige karl miicadcleden monofizit sap1khk (rafz)
11wydana gclmi~ti. Istanbul'da toplanan patriklik ~ynod'unda ((juvoaoc;
l vr\ YJ(LfJi)(JocJ Eutychcs saptk ilan cdildi ve papa Leo I. , nqrcttigi mchur
lomtts'unda, Khristos'un tek olan viicudunda insan olutmdan sonra da tam
tq('kkiillii iki tahiatm hirbirindcn ayn tutulmas1 gcrcktigi ilkcsini bclirtmck
SI IITtiylc , lslanl>ul patrigi ilc aym dii~iinccdc oldugunu iL1n ct.ti B<iyleliklr
lskcn dc riyc'yc kar~t iistiioliik miicadcksi ndc Roma, Islanhul ilc lJirlqmi
oluyonlu. lskctukriyl' parlisi lw r til' ko~dar l>ir d('Et daha man1l Ell's ~ckavl'ti
111/wd' tlllda (~ ~!) ), I )ioskoros' nn ha~kanltg tuLs nutl;llddi l':lll'la si11dirn('k
HIOIInl i:t.i llik illotii<Lill kal11d cllnds is(' ck, h11nd ;111 SOIII.i dtll'lllll :\ 11i nlo1rak

Eskikitaplarm.com

2. KavimlC'r Muha cc rC'ti vc

Kri~tolojik

Mllcadlcl cr llrvri

degiti. Durumun bu degimesinde, Theodosios Il.'un i.iliimilndcn soma


(450) becerikli bir subay olan Markianos'un, olen imparatonm crwrjik
ablasr Augusta Pulkheria ile evlenmek suretiyle idareyi cline almas1 hi<; ll' az
rol oynamamttlr 1
Yeni imparator Markianos (450-57) 451 yllmda Kadrkoy'dc yeni l1it
konsi! toplad1 VC hristiyan kilisesinin 4 okumenik top!antlSl olan hu koiiSil ,
Khristos'un iki tam tqekkiil etmi, birbirinden aynlmaz, fakat birbirirw de
kantlnlamaz tabiatr dogmasmr formiile etti. Monofizitlik ve nasturiligiu lwt
ikisi de mahkG.m cdildi. Kadtkoy dogmatik formiilii bir baktma bu iki ztt.
doktrin arasmda ortalama bir yt>r ahyordu; <_;:iinkii halas ancak. Khristos
hrm tam bir tann, hrm de tam bir insan oldugu takdirde miimkiin giiru
ni.iyordu.
Istanbul 'un kilise siyaseti baktmmdan kazandtgt zafer, dogma I ik
baktmdan kazandtgt baandan hi<; de daha az degildi. Yeni- Rotll;t'uut
dogu kilisesindc en yiiksek m cvkie sahip bulunmak iddias1 daha 381 ytltttl Lt k i
ikinci bkumenik konsilde form tile edilmiti; <_;:iinkii bu konsil mukarrnaluttll
i.i<;iinciisiine gore hristiyan kilisesinin en yiiksek dcreccsi Roma'daki pa pot
yanmda Istanbul piskoposuna aittir. Roma ilc miittefik olarak 1skttulniyc
i.izerinde kazamlan zaferden sonra Istanbul kilisesinin iddias1 gcrc;l'klqtui ~
oluyordu. Bu anda Istanbul, Romah miittefiklerinin miiterck zakrdtn
duydugu sevinci kursagmda btrakan bir adrm daha att1. Kadtkiiy konsiliuitt
mqhur 28. maddesi her n e kadar papaya birinci cref derecesini saglamakLt
ise de, aym zamanda Yeni ve Eski Roma piskoposlanmn tamamiyk hirhirint
qit oldugunu tesbit ediyordu 2 Bununla, iki kilise merkezi arasuul a ha~la
mak iizere olan rekabct miijdclcnmi~ oluyordu. Ancak Kadrk<)y konsilinitt
aldtgl kararlann dogrudan dogruya ortaya <;tkard1g1 sonu<_;:, Bizans ml'rkl'zi
ile dcvletin dogu eyaletleri arasmdaki u<;urumun derinlqmcsi idi. !';adctc
MISlr degil, Nasturi saprkhguun bir zamanki yuvas1 olan Suriyc de monofizitlige kat1larak Kadrkoy dogmasmr reddetti. Diyofizit Bizans kiliscsi
ile hristiyan dogunun monofizit kiliseleri arasmdaki Z1dd1yct 1>11 and;tn
itibaren erken Bizans devletinin kilise ve devlet siyaseti sorunlannclan l>iri~. i
oldu. Monofizitlik MlSlr ve Suriye'nin siyasi bagtmsrzhk gayret lcri 11 i11 hi r
ifadesi halini aldr ve MlSlr'daki Kobtlarla Suriyrlilerin aynhkc;r g-ay111lerinde Bizans hakimiyetine kar~1 miicadelenin slogam oldu.
5 yiizyrl imparatorlugu i<;in, ve de sadece bauda degil, aym za m<lltd.t
Bizans dogusu i<_;:in de , durmadan tarihi geli~menin on plamna <;tkan ltti SIIN ,
dini miinazaalar yanmda, kavimler muhaccrcti yiiziinden vukna gtl .. n
1
Kmhkiiy konsilinin haztrlanmasi si- Synode von Chalk~don, Fe.1/gahe .flir A. }iilidtrr
rasmda l'ulkhC'ria'nm oynachg1 rol hak- ( 1927) 203 vdd.
2
kmda ilgi t;Pkici miil!'tba..:alar j~,in bk. E.
MANSI, 7. 1'1.")
Sc:nW Atnz, J)ie koi.wrin l'ulduria fll!( da

Eskikitaplarm.com

. ...

l:rkl'n lli za n ~ Dr vle li (ic-li~ mr~i nin An a hallan

k.tr~;,~: drkLmn

SOIIU t;' lamhr. ~iddctli ctnik buhran her nr kadar tkvktin


d:1ha 1.00 ylllannda atlattlm1~ gibi giiriiniiyor idiysc ck,
IJrlyilk llun dcvlt-tinin pan;:alanmasmdan sonra buraya da ycnidcn Gcrmcn
k, d,iklniuiu soknlll~u vuku buldu; G ermcn unsurunun niifuzn Bizans'm
dcv kt vc ordu mi.icssesclcrinde yenidcn bi.iyi.idi.i vc batt Roma imparator'''~'~''''''11 son miicadelesini verdigi y11larda Bizans da kcndisini bir dr{a daha
( ;, riiWll problcmi il c kaq1 kaq1ya buldu. Daha 5 yuzy1hn ortalannda Alan
Hoy 11nd .11t Aspar Istanbul'da devlet idaresinde hakim bir niifuz kazand11.
i\1.tr ki .11ros vc (izcllikle onun halcfi olan Leon I. ta<;:lanm ona bor<;:lu idiler.
l. mt I. ( ~~57-74) her halde tan lstanbul patriginin eliyle giyen ilk
1111 p:r:11ordur 2 ()nun o kadar mutaas1p hristiyan olan sclcflerinin he psi de,
rs k i Rr Hna gdcnegine uygun olarak taCI yiiksek hir askcri veya sivil mr.omurun
l11rdrll g- iymek, kalkan iisti.inde yi.ikseltilmek, ordu, halk vc senato tarafmd. l 11 .d kt ~ lanmakla yctinmi~l erdi 3 457 ydmda vukubulan ycnilik, Istanbul
p.11riklik tahtmm pck az once toplanml alan 4 okumenik konsilde elde
tru i~ oldui!;u kudret gi:iz i:iniine almmca, dikkate dcger bir mahiyet ahyor.
ll11 ta rilrun itibaren btittin Bizans imparatorlan devlet baehrinin patriklni l.ara[indan tac;landmlml olup, tac; giymc merasimi boylcct" dini bir
r;, kd is anlanu almaktad1r. Askeri karakterdc diinyevi imparator tac; giyme
liin 11irw , yava~ yava~ eski Roma tac;landirma tarzn11 tamamen bcrtaraf
n l 11 vt orta<;:ag i<;:indc asil ta~ giymt" m erasimi olarak goriinrn dini tac;lanma
srr Jllmlisi katdmaktad1r.
Aspar'm vcsayetindcn kurtulmak ve onun Ostrogotlardan mi.iteekkil
l.lr;db rlanna kar~1 dengeyi korumak i~in Leon 1., Isauria' nm sav<tt;l halkl" " diindii. Isauriah reislerdcn Tarasikodissa gti($lti bir maiyyetl c devletin
J,; ,w hrine gelcrek grekl$e Zenon adtm ald1 vc imparatorun en btiytik k1z1
/\ri:t <IW' ile cvkndi 4 Aspar'm arka plana atllmas1, o zamana kadar Alan
tl n(~ 11 y<~ nsrnda

1 Kr~. G . V ERNADSK Y, Flavius Ardabur


.1 f>nr, SiidrHt- Forschungen 6 ( 1941 ) 38 vdd.
2 ( hnm
ta<;landmlmasJ
hakkmda
l'lros Palrikios'un De caerim 410 vdd.' de
lurlunan talsil<ith haberim~ bk.- Thcophanes
(1, 10:1) ve Symeon Logothetes (Leon
( ;rarnm. 1 11 )'e dayanarak \V. SICKEL (Das
ln ;:autini.1che Kronungrrecht his zum ro. ]alzrhmuii'Yt, liZ 7, 1B9II, :,17 vel., :,39 vd .) daha
M;u kiano-;'un palrik tarafmdan la<ylan<lml" "~ ooldu({unu kabul <:lmi ~ v1: bu ~ilrii ~ h1mn
lll'rko'St,'l' lwni msenmi ~ li (llu ki la hm ilk
l>askrsnn la , s. '1',. 11. r'd1 lll'll d o h1111 :1
kalrl u ii.~I IJ II.) . Jiaka l W. ENssi.IN (Z m "'"W'
dt:l ' nlm lo ai r>kr111111111: tl1111 h dm /'alum
tlun rmd .:ur ill'dt'llltrllt: tlifn .Hit'\ i111 ll 'rthl
:r>rmontrll, II ~ I J , "H ~ . 1111 vdd ) ( Wu ..-

'""It

burg 1947'de tamamlanm1~lJ r) bu husus


i<;in akla gelen kaynaklarm daha uygun bir
tefsirini yaptl. Ben de aruk, patrigin aktif
olarak i~tirak ettigi ilk imparator ta<;landlrma torcninin, Konstantinos Porphyrogennctos'un seremonilcr kitabmda da eski
ta~land1rma haberlerinin ilki olan, Leon
L 'un ta<;landmlmasr oldugu fikrin e katJhyorum.
3 Kr~. W. ENs~J.IN,
.(ur T orqueskronrmg rmd SclziMerhebung bei der h.'ai.rerwahl,
J,:fi, :11 (1!111! ) 2lill void .
K ronoloji i ~i n hk. E. W. ll JWOKS,
I It,: l.'mjn:ror Z mrm t111tl th~ hauri11111, Hrl,t;l.
/lilt Urttl'll! B ( rl lq:l ) \I I'J VI' II. di. B liiiY,
l.otrr Uo111. l"mf' 1 ",

Eskikitaplarm.com

11B VI' 11 . ~.

2.

Kavimler

Muha c1~rct i

v c Kristolojik Milcadelt.le r Ik vri

57

rcisinin ctkisi ile batt Roma imparatorlugunun biitiln ya.rchm ricalaruu


tsrarla duymazhktan gelen dogu hiikumetinin, tutumunu degitircr<'k
468'de Mrika'daki Vandallar devletine kart biiyiik bir scfcr ac;masiyk
sonuc;land1. Bilyilk Vandal hilktimdan Geiserich'in becerikliligi ve imparatorluk kumandam, Leon l.'un kaymbiraderlerinden birisi olan Basiliskos'm1
kabiliyetsizligi yilziinden imparatorluga I go ooo libre altma mal olan hu
tcebbils, Bizanshlarm askeri baklmdan ilstiinli.iklerine ragmen rezilan
bir surette sonuc;landt 1 .
Bundan sonra Aspann ylldtzJ bir defa daha parladt; oglu Patrikios
imparatorun ikinci k1ztyla evlendirilcrek yabanct mcneli ve inane; bakmuudan aryanilige bag!J olmasma baktlmadan veliahd iHm edilerek caesar'hga
yiikscltildi. Ancak ktsa bir sure sonra Istanbul'da yeniden Germen diimaltl
bir harekC't belirdi. 4 7 I ytlmda, agtr yaralarla camm kurtarmaya muvaffak
olan Patrikios imparatorun klzmdan boalllr ve caesar'hktan atthrken, Aspar
ve oglu Ardabur bir suikasta kurban gittiler. Art1k hiikumete Zenon hftkim
olmu vc Germen dalgasuun yerini Isauria dalgast ahmtl. 474 yth ba~uub
Leon I. oliip de Zenon vc Ariadne'nin ogullan olan torunu Leon II. Olla
halef olunca Zenon kilc;ilk oglunun miltcrek imparatoru oldu vc kii~iik
c;ocugunun aym ydm son bahannda vefattm miiteakip Isauriah rcis tl'k
hiikiimdar stfatiyle Istanbul tahtma c;tktl.
Kultiir baktmmdan Isauriahlar hie; iiphesiz, kendilerine Grck- Roma
kiiltilr hazinelcrinin _;ok daha erken ac;tlml oldugu Gcrmenlerden c;ok dalaa
aag1 bir seviycde bulunuyorlardt, amma, Germenlcrin aksine bunlar <lcvktin teb'ast olduklan ic;in Grek- Roma diitincesine gore barbar saytlmlyo rlarch. Buna ragmen Bizansh ahali tarafmdan yabann addedilmckte olup
Isauriahlann hiikumeti de Aspar zamanmdaki Gcrmenlerinkinden dalm
az nefrct uyandtrmtyordu 2 Daha 475 ocak ay1 ic;inde yap1lan bir darll<'
tao Zcnon'un elinden kopanp ald1. Ancak suikast_;tlar tahta aday olarak 4611
yllmm pek de Crefli olmayan Vandal savagmm kmr..andam Basiliskos'ta11
daha laytgml bulamadtklan i~in Zenon yirmi ay sonra tckrar en yiiks<'k
makama eriti ve bunu c;ok say1da yapllan suikast tqebbtisiine ve i_; sava~
lara ragmen tam on be ytl clindc tu ttu (4-76-g I).
Zcnon'un ikinci dda iktidara gclii batt Roma imparatorlugunun
sona erdigi zamana isabct ctmiti. Istanbul hukumetinin bu emrivflktc
boyun egmcktcn baka c;arcsi yoktu. Bu da dogu Roma imparatontllllll
yilksck hakimiyetini rcsmcn tamyan Odovakar'm uzlaICt tutumu sayl'sinde kolay oldu. Boylece italya'mn yeni hakimi imparatorlugun magislrr
militum per Italiam'hgma tayin olundu. Devleti guya imparatorun venligi
1 Kr~. L. SCHMIDT, Geschichte der Watz2 Kq.
E. W. BROOKS, 'Ihe HmJ~ror
dalen (1 942) 8g vdd. Chr, CouRTOIS, Les Zmon and the lraurians, Engl. llist. Review II
Vandales et !'Afrique, Pari~ '!J55> 20 1 vcld. ( 1 Bg3) 21h vc orada venligi kaynaklar.

Eskikitaplarm.com

I. F. 1 k I' ll II i ;r. a 11 ~ D r v lc l i (; cl i ~ IIH' .~ i 11 in An aha II :ll' 1

,I

yl'l kilnlc- yiint'letckti. Bu giiriiui..i ~ korundu, amma, fiili olarak ltalya


d n It-t i 11 rlindc11 \tknn~ olup, IHmrn biitiin bat 1 gihi, Germcn hakimiytti
.rlluul a IHrlunuyordtl.
Buna mukahil dcvlctin doi{u yanst Grrmcnlcrin rlindcn tamamiylc
ku1 t uLII'aktL Aspar'm ortadan kaldmlmasiyk bu haklmdan sadccc ilk adtm
.1 1dnu~t1 , ~linki.i Balkan yanm adasmda hala kuvvctli Ostrogot sava birlik11 1i lllduHmaktaych: Trakya'da Throderich Strabon, )\,focsia'da Amalrr
h.llll'll .IIIIIHiaH Throdcrirh. Bu Gcrmrn rcislcri hazen imparatorluk hizmc'"" ~i 1 ip devktin rn yi.iksck asked makamlanna gcr;iyor, hazen de impara1111 l11 k II iiklunetinc ba~ kalduarak hirliklcrinr drvlet arazisini yagmalattp
t.rln ipc lliriyorla rdt. Devlct ic;indeki hiitiin ic; savalara ve parti miicaddelc' int k;rlthyor, krsin sonur;lan r;ogunlukla cllrrinde tutuyorlardt. Thcoderirh
S l 1;r hon'dan drvlct onun i:ihimii yoluyla (48 1) kurtuldu, Amalcrli Theode,,,,, , ist Bizans hiikO.meti 488 ydmda battya dogru hareketc kandtrdt:
Tlll'odnidr, imparatorluk hiikO.metinin anlamazhga diitiigii Odovakar'1
or I acL111 kalchrarak onun ycrinc ltalya'nm idaresini iizcrinc alacakt1. Gcrmen
k1.dLrn arasmdaki iddctli miicadele, rakibini clleriylc i:ildiirtip bu suretle
I t.dya' mn cfcndisi olan (493) Thcoderich'in zaferi ile nihayet buldu. Bi:iylece
I 1;II ya 'da Biiyiik Thcodcrich'in devleti kurulmu oluyordu 1 Bizans Odo' .1k:1 1' l. r bizzat ugntmak zorunda kalmamt, iistelik hu yerinde duramayan
C )st ro~otlardan da kurtulmutu. Alarich zamanmdaki krizdcn farkh olmayan
bir ~e k ildc lm son G r rmcn huhram da dogu devleti ir;in Gotlann hahya
,,... kip gitmclcri ilc son lmlmutu. Bi:iylclikle batt butiiniiyle Germenkrin
I'! in c di.i~crkC"n do gu bunlardan kesin olarak kurtulmu oluyordu.
Ancak Germcnlcrdcn kurtulmu olmak, devlct iizcrindc Isauriahlann
h:rsklSI slirclligii muddctc;c , ctnik sorunun gcr~rk olarak c;i:iziilmii olmas1
;1 n lanuna gclrniyordu. Dcrdine r;are ararken, Grrmcn hasklSl altmda
ktvranan dcvlct, zehirc kaqt Isamia panzchrini kullanmi~ti. 1Iar; tesir ctmi
olmakl a bcraber dozu fazlaca kac;.mt~ vc bu scfer df' dcvlC"ti ald1gt ilary
zl' lrirlcnwye halamttl. 1mparatorluk bir ktsmt tar; ta~tyan, digcrlcri tan clc
~'C,i rmek isteyen lsauriah rcislcrin, iizerindc hirbirlcri ilc hcsaplatlklan
s;r hm h;llinc gclmiti: U zun ytllar hoyunca Zenon, hir zamanki ba kumand <r lll lllos ile vatandat olan ve kcndisini mukabil imparator ilfm eden
l.n mlios'a k ar~1 riddi bir sava vcrmck zorunda kald1.
Dini sonm da c;i.iziimsiiz kaldt. Kad1ki:iy konsilinde mahkO.m cdilmi
ola n mo1wlizi1lik dogu b<ilgcl1rindr gittikr;r artan bir niifuza sahip oldu ve bu
sl'!w pk dt' vktin c;ekirdck arazisi ilc dogu eyalctleri arasmdaki aynhk da
a rl ttk t;a a rll 1. lJ wn IJOylu dii~iillllll'<kn Basil iskos kcndisini mmwlizitlcrin
kolLllln;r a ln ll~ vt k i~isd iktid ill' k11d n litH' daym1arak lllll llll la lri lap eden
1 K1 ~.

rlr1

l,'ru11 ~ ,

I .. Sc

II MIIT ,

1\ liltll lll' rr

/111'

0.1/l:fllllt/1/fll

1111 \'dd ., '1'17 veld.; W.

1'1''1

Eskikitaplarm.com

Jo: N~" I.I N,

lhtiJtlnitll

~.

Ka vim lrr M 11 h:u:rrt"'l i vr K 1 i ~I u I" j i k M ilcacl.-lrlrr l>r v d

, t

bir imparatorluk bildirisi ilc Kadtkoy kousili kararlarnu vc 1 omu.1 /.roni, l


lfmetlemi~ti 1 Aneak onun ortodoks Bizanshlarda <;ok biiyi.ik kl:t.g111lt ga
sebep olan bu hareketi sadece mahvolmasmt c;abuklalirnHti. Bun a mu k.thil
Zenon, dogunun monofizitleri ile diyofizit Bizans halk1 arasmdaki dl'u~cyi
taviz yaluyla saglamayt denedi. 482 ythnda Istanbul patrigi Akakios ill'
anlaffia halinde, ilk tic; okumenik konsilin kararlan111 kabul r<Jip I' S,IS
anlamazhk konusu alan saruna "iki tabiat" ve "bir tabiat" dcyimkri1ukn
kac;mmak suretiyle dakunmamaya c;ahan bir birlik fcrmam, man1f t;dtiri
ile Henotikon'u neretti 2 Fakat c;ok ktsa bir stircde dinsel zemindc tavizl'
dayanan bir anlamanm imkanstzhgt ortaya c;tkti; c;tinkti, anladahilc-ngi
tizere, llenotikon ne Kadtkoy konsili taraftarlanm, ne de monofizitlrri tal min edebilmi~ti. Eski iki yerine imdi tic; parti birbirinin kar~ISlnda ltulu
nuyordu: Ac;tktan ac;tga monofizit, ac;tktan ac;ga diyafizit olanlarla impar;ltorluk iman formtiltine uyan her iki tarafm 1hmh kimselcri. Papa da llmtltikon'u kesin alarak reddederek Istanbul patrigini afaraz etti. Bttllllll it~o c
rinc Istanbul patrigi de papamn achm Diprychon'lardan sildi. Biiylclikl
Istanbul ik Rama arasmda otuz ytldan fazla stirccek alan bir Sc!ti.,ma 1.11
hur etmi oldu.
Zenon 491 ytlmda oltip de ycni imparatorun sec;imine ~idildi~i~t~lt
halk olen imparatordan dul kalmt olan Ariadne'ye korolar h~tlindt iiylt
hagmyordu: "Dcvlete Ramah bir imparator ver! Dcvlctc ortodoks h11
imparator vcr !" 3 Herkesin gozi.i hala bir c;oziim bcklcycn ~oa m<lltlll
en onemli konulan, etnik ve dinsel sorunlarda idi. lstanbul'da art.tk ya bancJ astlh ti.iredi zorbalar ve dinsel saptklann idarcsi arzu cdilmcml'ktl' idi.
Sec;ilmc amn, bcc<'rikli bir idareci oldugunu gostcrip ozcllikk mali hu
suslarm dtizene sakulmas1 baklmmdan liyakatini isbat cdecck olan ya~l1
saray memuru Anastasios'a (491-518 ) gi.ildti 4 Yeni imparator Biiyiik
Kanstantinas tarafmdan yarattlmi olan madcni para sistcmiui, 1;\yi i
bi.iytik dalgalanmalar gosteren bak1r follis'i altm sikke ilc saglam bir 01 ;11111
csasma sokmaya c;aharak mi.ikemmelletirdi 5 . Her eydcn once ise An ;Js ( ;l
sios vergi tarh1 sistcmini yeni bir di.izene soktu. ~chirlerde vcrgi larlll't 1111' k
gorcvini, fakirlemi ve kudretten yoksun kalm curial'lcrdl'll alar;1k
paraefectura praetorio'lann emrindc bulunan vindex (c;agulu: vindicr.r )' lr-1 ,.
verdi. Bundan baka, ticaret vc zenaatlc ugraan C"hir halklm tazyik nit 11
Bildirinin mctni: Euagrios, n~r. UI- History I (1911) 4!14; BVRY, l.utrr Uom.
s. 101-104. Basilisko~'un Emp. 1 2,441 vd-1.; STI'.JN, Sturlicn I.Jfi ,.,./1,,.
pck az mnra bunu gcri alan, fakat art1k Empire II, 192 vdd.
kcndisini kurtaramayan bildirisi: nyr1. esr.,
6 Bu konuda sun
olarak: H. I'. Ill 11
s. !07,
KE, The Montlf!Y Reform qf Ann.1ta.,iu.1 I wul
Eua~-rrios 111-q.
its Hcrmomic lmfi/ir.alion.l', Strulir.1 in the 11111111'
' /)e ccwrim. ~.Ill vc 41!)
of Culture 1!)1!.1 1 RJ. vdd.
1
Kr~.
V. \-\'. BtWIIK., Cmnbr. tlletl.
1

DEZ- PARMENTII'.R,

Eskikitaplarm.com

I. Erkrn lli zanR Devlr11

'"'

(; r (i~mr~inin

Ana loal lar1

,..,k, mtri lu.rtmli.r collatio, ilzd dcyimi il e xpuaocpyupov vergisini kal<hrdt.


~~~l1ir l1;dkt arasmda biiyiik scvinfS uyamhran lm tcdbir, ehir ticarct vc
~.l' ll :t a l ltayatmm dikkate dcgcr bir himayeye mazhar olmas1 anlamma
~~d iymd 11. Hun a kaqlltk hrsal bolge halkuun sevinmesine se bep yoktu.
<,:ii 11k11 zpur;apyuprdun kalkmas1, annona'nm bundan sonra ayni olarak de~. il t.un.uniyle para olarak tahsil edilmeye ba~lanmasiylc telafi edilmiti 1.
II h h;dmnmdan araziye mahsus ayni verginin paraya c;cvrilmesi- xpucrorlA~: toc hiu.at toprak iktisadiyatmm gittikc;c artan bir olc;iide para iktiN; u I iya l llta di\nii~tiigiiniin ac;1k bir iaretidir. Fakat aym zamanda devletin
aynl ihtiyac;lan da, iae maddelerinin dii~iik vc hiikumetin tayin ettigi
I iy; llarl a zorunlu satll demek olan coemptio (cruvcuv-Yj)'nun uygulanmas1
111' k.u~tla ndt 11 f;iu halde, ticaret ve zenaat erbabmm yiikii onemli bir
or;111da hafil'lctilirken, Anastasios I. devrinde pek stk vuku bulan kantkhk
"''' h;dk ayaklanmalanmn oldukc;a ac;1k bir ekilde gosterdigi gibi, k1rsal
holg-1 a halisinin s1rtmdaki yiik hissedilir derecede artmlml olmahdtr.
lu1 pa r;Ll.onm iddctli hazinecilik gayreti ise baanh olmutU: Oldiigiinde
11-vkl hazincsinde 320 ooo libre altmdan miitqekkil biiyiik bir servet
l1i1 ikmi~ bulunuyordu 3,
Anastasios I.'un imparatorluga yiikseltilmesi Isauriahlar hakimiyetinin
souu 1kmckti. Ancak mukavemetleri tamamiyle kmlmcaya kadar (498)
i1nparator hunlara karl tam bir sava yiiriitmek zorunda kald1. Bundan
su11ra lsauriahlar biiyiik kitleler halinde yurtlanndan <;tkartlhp Trakya'ya
y,.,.Jqtirildiler. Kudrctleri parc;alannu ve Bizans'm etnik buhram nihayet
hsiu olarak sona crmiti. Buna mukabil dinsel kriz daha da arttl. Anastasios,
clc-vklin hama gec;erken patrigin talebi iizerine ortodoks inanc;ta oldugunu
lwyan etmi olmasma ragmen ateli bir monofizitlik taraftan idi. Once
lll'llotikon zcmininde hareket etti, fakat yava yava kilise siyasetine artan
l111 iilc;iide monofizit yon verdi ve nihayet tamamiyle monofizit rotay1
tu tlu. Monofizit Kobt ve Suriyelilerin sevinci kadar ortodoks Bizanshlarm
1

To. Malalas 394: E1t0[1JcrE

xpuao-r~A

!ouyc,>V Tote; a\JVTEAEcrTtxtc; mim 3~oc


t il (1.-/j tX 7ttx~-rei:crHtx~ -r<i d 31) xtxt 3~tx-rp~cpEcr&tx~
\mil -r(.iv rr-rptxn<>Tc,iv. Aynca bk. Euagrios,
ll 'i!. 1\mt:z PARMENTIER, S. 144 KARAYAN
NO I'III.os'un ilira:darma ragmen (Die Chriot,.f, ia da iuga, BZ 49 , 1956, 72 vdd.) W.
I N~S I.IN'in clogruluguna inamlmas1 gcreken
wxv

't"t>V

llllll(illa~.alanrll kr~ . :
2

BZ

4:2 ( 1942 ) 2ho.

(,'omnf>lio - rruw.>VI)'nin kuvvd), yayll-

""l~l VI' huoum voo f(iY' ' lwnz1r karakl<ri


11iltayl'l <TilVI>vlj'nin orla lliza11s drvrir11k ,
lwnino iHJ>al tdthilllli~ uldnj\11111 f(ilu (S/,1/n
,.;rmrmdr r 1o ), arlok lalu:Liiyl danna I'"' " ilt

odenen arazi vergisinden baka bir mana


ifade etmemesine mi.incer olmu~tur. Aynca
kr. H. GEISS, Geld- und naturalwirtschaftliche

Erscheinungsformen im staatlichen Aufbau Italinens wahrend der Gotenzeit, Breslau I 93 I' s.


1 vdd. ve STEIN, Bas Empire II, 200. - Bu
yukanda soylenenlerle tabiatiyle hi~ bir
suretlc, KARAYANNOI'UJ.os'un (a yn. esr., 75
VIle\.) hatah olarak anla.hg gihi, coemplio'nun
ilk ddiL Anastasios I. zamanmda uygulan1hg1 iddia ,dihmnU"kl('dor.
11

f~ltl

J'rokop , Aurcdoltl
Ill

1)

I'll

Eskikitaplarm.com

( n~r.

IIAIIIlY,

().

2. Kavimler Muhae er cti

vt~

KriMtolojik MUeadt"l..J.-r l) .,y ri

111

hidckt.i d e biiyiik uldu. Anastasius'un hiikiimdarhgl dcvrcsi, haskd1 id;l lt'


mctodlarmm da kuvvctle bcskdigi bir ihtilflllcr vc i\ sava~lar zinciri old11 .
Ahali siirekli bir ofke ve heyecan havas1 i<;indc olup dem'lctin min addcsi
ahIlmaml bir sertligc biiriindii.
Bizans'm rna viler vc yqiller partileri, bilindigi gibi , sadccc spm dc l,i I
aym zamanda siyasi organizasyonlar idiler 1 . Elbctte lnmlar hipodnnll\111
eski partilerinc katdml olup onlarm rengini vc onlarm adnu ta~1yorl a rd1 ;
<;iinkii Istanbul hipodromu, Roma'dakifarum ve Atina'daki agora ~ihi hall;m
siyasi tutumunu asd a~1kladig1, bclirttigi yn idi. TI<tkanlan llltk illlll 1
tarafmdan tayin olunan maviler ve yqillcr halk partileri, Chir milis kuvvclt
olarak hizmct etmck, chir surlaruun inasma katllmak surctiylc iinnnli
kamu gorevleri de goriiyorlard1. Dem'lerin <;ckirdcgini ite ahali11i11 ~l"l,i l
milisi olarak organize edilmi k1stmlan tqkil edcr goriiniiyorlar 2 lit 1
iki particle d e mevcut olan bu <;ckirdek ctrafmda, bunlardan birisitw tar;d l;11
olmak, bu parti ic;in <;ahmak ve digerine karI <;arplmak snrdiyk ~~ l11r
ahalisinin daha geni kitlelcri toplanmitl. Boylecc maviler w yqillc ,
ahalinin siyasi goriilerinin taIYlCJSl ve temsilcisi s1fatiyl t> d cvlt t i11 l>ii li 111
biiyiik<;e Chirlerinde <;ok onemli bir rol oynamakta idiler. Mavilc-nk l,j,
aristokratlar, yqillcrde sosyal baklmdan aag1 tabakanm parti si gi mtq': t
<;ahmak yanh olurdu 3 Parti mcnsuplannm biiyiik c;ogunlugmm, lin iki
sindc de , gcni~ halk kitlderi tqkil etmcktcycli; idareci tabakaya g-c liw t'
bunlar goriinii~e gore mavil erde bilhassa Grek- Roma aristoha sisi ll(kll
eski biiyiik arazi sahiplerinin tC'msilcilerindcn, yqiller partisindc i:-;t t it;mt
ve zcuaat erbab1 ile <;ogunlugu dcvletin dogu eyaletlerinden rrun~t Ji, !'i<tl'dY
vc mali idare hizmetinde yiiksclmi unsurlarm miimessillcrindcn tnd.kilp
ediyorlard1 4 Bu yuzdcndir ki yeillerin monofizitlige ve dign dop,11
1 Sadeee
GmnoN ( n~r. BURY, IV, benzer ifadede bulunmu ~tur. Bu bak11ncl .u\
220) degil, \VrLKEN (Die Partien der Renn- kaynaklarda rastlanan aklif dem iiyc si sa y1
bahrz, vornehmlich im byzantinischen Kaiserthum, lannm azhg1 anlamhdtr. Theophy lakl os Si
Abh. d. Preuss. Akad. 1827, 211 vdd. ), mokattes (n~r. de BooR, 20 7 \'in t;aA; ol a~ vc
RAMBAUD ( De byzantino lzippodromo et citresml kayttlara dayanan ifadrsin.- 1-(<in ho ~
censibus faclionibus (r87o; franszzea hulisas1: y1hnda Istanbul'da 1500 yc~il Vl ' q1111 mavi
Revue der deux Mondes 1871 - Etudes sur vardt. Kodinos (De sigrtis 4-7J' un v<,nli i(i IIlli
l'hist. byz 2 ., rgzg, 3 veld. ) ve hatta lVfoNIER ahhar bilgiye gore Tlu:odosios II. z:L!uanuul.1
(Jipiboli r6 l r8g2 ) 504 vd. ) dem'leri sadece her iki partinin toplam Uyesi 8.ooo icli k1, lou
sirk partileri olarak gormekte idilcr. Bun- da hi<; ~i.iphesiz Istanbul halkuuu anc ak
lann siyasi onemlerini ilk olarak UsPENS- kU<;Uk bir ksmHhr.
3
KJY (Partii cirka i dirm v Konslantinopole, VV
MANOJLOvrc,
l'eujJle de
f.'/l'''''cl,
1, 1894, 1 veld. ) vurgulam~ vc kzsa zarnan- boyle .
4 Bk. DJAKoNov, Vt.z. di11ll. i\yrll'a
da bu g6r(i~ biitiin ineel emclerce benimsnmi~t ir. Sonmun ineclcnmcsi aneak son kr~. M .. r ,J:: V~:ENKO, Verwil i /trrl.<llll II I i.:.on/11
y1llarda i lcrltJw' k ay dl'lmi~t i1 (a~ agya bk.). v V-VII vv., VV 1 (11)4 7) lh.J. vdcl i\nc ak
~ lll lllY
(Admin. Sl'tem 10:,, n. e~) hu Mo nun <'IISII "sas mda saclcT<' I )j;lk< llm v'Hn
iHa llf'tli ola rak ~i iyk <ilyor " Tiu d<uot'HWcn makalcsJillll l)wml i S< lllll ~'la nlll hi ao aya
lllf' 1111> .111 J'IIJIIII.IC'I' oq.~ .LIIj" ,) IIH 1L l11c .tJ 1-(C' IIIIIIi~t II' ,
1111loto ". I !.'li 'I.N HIII\' (11'11 )'t't . ) ck l11111a

Eskikitaplarm.com

I l.okru llo:wu H Dcvloli


1101 111

<:cli ~ll lc' Ni niu

Anahall;ul

k uuzlll'plcriuc taraltar olmalanna mukahil, mavikr Grck ortodoks-

lu~unu ll'lusilnliyorlanh. lki parti ;nasmda mevcut olan mlinalerct, buul.uul snt vc s1k s1k vuku lmlan miicadeldcrinde bdiriyordu: 5 yiizydm
o1Ld.mudau lll'ri <kvktin siyasi hayatl rna viler il e yqillcr arasmda bitip
lukcnnll'ycn miicaddelcrk damgalanmlhr. Mrrkrzi iktidar, dtm'leri hirer
l.ucl1c'l l.!ktllrii olarak hcsaha katmak vc bunlardan birisini, oyle veya
looylc- , ckstckkmek durumunda idi; oyle ki, normal olarak partilerdcn
I 111 i~i hiikimll'ti desteklcrkcn, digeri hiikumet alcyhdan ccrryanlan temsil
cck11li. Bazcn her iki parti, mcrkrzi iktidarm mutlaklyyf'tinc kaq1 kendi
l11i11 iyc tlnini savunmak iizcre imparatorluk hiikumeti alryhinde birle~ir
lo d i , ' iinkii clem organizasyonlannda anti k ehirlerin hi.irriyet gelenegi
y.t~; unaya dcvam ediyordu 1 .

I k 1 isad i siyascti ticaret ve zenaati destf'klcyen, dini siyaseti ise monoIn 1 ac,lk<;a himaye eden Anastasios I. yqillf'rin dostu idi. Bunun ncticesi
111;1vilniu ona karl isyanlan oldu. Arka arkaya kamuya ait binalar ate~e
vn ildi; imparatorun hcykclleri ytkilarak sokaklarda siiriiklendi. Hipodromda hir ,:ok kerc imparatorun kutsal ahsma karl diimanca gosteriler yaptld 1 I h tiyar hiiki.imdara kiifiir edildi, haWi iizel"ine ta atJid1. Kilisr litiirjNindl'ki "i.i<;: dcl'a kutsal", Trisagion, ilahisinin monofizitc;e bir tamamlanIII.ISI yiiziiudl'n 512 y1lmda lstanbul'da, nercdeyse Anastasios'un tahtma mal
"''" ak hir ihtilal patlak verdi. Krizin en yiiksek noktasm1 ise Thracia'mn
klrnr.tndam Vitalianus'un isyam tqkil etti; bu zat 513'dcn itibaren ordu ve
donanma ilc ii<; defa Istanbul surlan online kadar yiiriidii. Tchlikenin en
hiiyiik oldugu anlarda taviz vcrmeyi kararla~t1ran imparator her seferinde,
dunun yumu~ar yumu~amaz, cski siyasetine doniiyor vc devlct boylcce
it;iruk hulundu,i{u hcyccan atmosferinden bir tiirlii kurtulam1yordu. Vitali t11 ts'un isyam elbette sadecc ve halta on planda dini nedenlcrc dayanlll.tmotkl.t idi; ancak onun monofizit imparatorun kar~lSlna ortodokslugun
1uiicLrl'ii olarak dikilmcsi, tqcbbiisiine ozel bir hamle gilcii kazandarmttl.
\uastasios'uu idarcsi, monofizit bir kilise siyasetinin c;1kmaz sokaga gotiirdii j!;iinu islmt ctrni~ti. Uzakta hulunan Suriye ve MlSlr'm devamhhg1 c;ok
~i rplll'li mcmnuniycti, dcvletin as1l c;ekirdck iilkelerinin daimi bir tcdir~ llrlik il,'im dii~iiri.ilmcsiylc satm ahnmltl.

Ill. II

I Yukanda vtrilcn
hihliyografya dl1mola kr~. lliiRY, l.tllrr Rom. Fmf. 1 ~, !14 vdd.,
vo ha~ka ycdcr; II. ( ;1u- wmn:, I.e f"'"f'lr dr
c,,,,,,,,wt>f,, 011 lrJ Vrrh, (;,,.,,, .. umlm tlr
/' 11 m/. ,{,., hmr. rl /lrllr1 fllrr~ 1'11h , ~,toll
volol ; I I )VoJtNIK, {/, (;,,.,, l'm/ 11 "'

ll v~""'"'" fll.:tm/11111

11 q vdd. f:iu tn ycni incdcmclcr bilhassa


ommlirlir: A. MAIH<:V, l.tl d11ree c/11 rlgime de.1
flllrlis Jmfmlaires
(.'tllllltmlilwfde. /1,/l. tfe
1'.-luu/. d~ llrlKi'l" :l'i (IIJ.I'J l h:l voi d. vc
fotulw111 till Cll'flle el fmlio f"/ltllllirrl , 111'11. "''
111 ( "l'oll) 'I' ll! void

J\ltlaln.;, lllllirul 1 l l tfolh )

Eskikitaplarm.com

3 Iustinianos Restorasyonu ve Yaratllan Eserin

<;okii~ii

Ge.wl llibliyografya: B UR Y, Later Rom. Emp. JP .- Kui.AKOVSKlY, lstoliya II. - Sn:lN,


Bas Rmpire II. - A. A. VASILIEV, Justin the First. An Introduction lo the Epodz tif }u.rlinillll 1/r,
Great, Cambridge Mass. 1950.- DIEHL, Justinien.- B. RumN, Das Z,citalttr }usliniwz.1, /,
Berlin 1q6o.- P. COLLINET, Etudes historiques sur le droit de ]ustinien I, Paris H)I2 . - Z. \' ,
{ TnAJ 'covA, ltali;a i Vizantra v VI veke, Moskova I'J59 - L. S< IIMillT, Gescliicl te t!t'T H'tll t
rlaleTZ' , Mi.inchcn 1g.p. - N. H. BAYNES, The Successors of Ju~linian, Cami;r. 1Hetl. 1/i,t. II
( 191 3)
263-301. - STEIN, Studien. - HARTMANN,
Bp:.ant. Verwaltzm.~. - DlEllL, l.'.mrtlwt.
-0. ADAME:<, Beitriige ::;ur c~schichte des by::. Kaisers Maurikws, Gaz JUgo.- ]\[. .J. IIH; (;IN~,
The Persian War of the Hmperor Maurice, \Vashington 1<)39 - P. GuuDERT, l~)'::;llltce rwaul
l'blam. 7. /. Byzance et !'Orient sous les successeurs de ]ustinie11. L'empereur Afaurice, l'aris It);, I;
T.ll. BJzanc~ ell' Occident sous les successeurs de Justinieu. By:::ance et les Francs, Paris I'JCJU. - H .
SPJNTLF.R, De Pho'a imperalore Romarwmm, Jcna 1905.- N. V. I'IG U LFVSKAYA, Vizanlira i lum
ua rubeje VIi VII vekov, l\1oskova- Leningrad 194G.- 1\yn. mlf., Vizrml~l'a Ita Jmtl'akh l! l~~tlzl'll,
Moskova - Leningrad 1951 .

Roma imparatorlugunun bat1 yansuu mahveden buluam, ikLis;uli


bakundan dalla giic;lii ve daha yogun ni.ifuslu dogu yanst atlatahilrui.~ti.
Ancak drvletin bu bsmt da aym buhran ic;indcn gcc;mi, kavimk r go\(irrllrr
biitiin dt>h~ctini yapmt~ vc butun bir yiizytl boyunca devl cl vc onlusuuuu
barbarla~mas1 tehlikcsiyle bogu~mutU. Kavimlcr goc;iiniin battyr dalgalannm altma gomdiigii stralarda Bizans da biitiin organlan ik kiiLLiriiur lqmi olup, ancak pek nadir olarak, olaylara pasifbir scyirci olmak roliindl'n
stynlmaya ccsarct edcbilmi~ti. Fakat 5 yuzytldan 6. asra gec;crh n dogud.r
ctnik kriz kcsin olarak atlatllmJ~ti vc imdi Bizans, nihay<t dalm b.d hir
siyaset izleyecek ve kaybcdilmi olan batl topraklanmn kurtanlmas1 i~i11
tccri.ibt>yc giri~cbilecek bir duruma erimi~ goriiniiyordu. N<lstl her iki dl'vl<t
yansmm birbirinden aynlmt~ idarderine ragmen , clcvletin birligi dLi~iincl' s i
mevcudiycLini muhafaza edebilmi idiys(', Roma imparatorlugumm n rcnselligi dii~iincesi de battdaki Germen istiLlsma ragmen canh kaluu~tr.
Eskiden oldugu gibi imdi de Roma imparatoru buti.in Roma orbis'iui11 vt
hristiyan oikumene'sinin ba~1 addolunuyordu. Bir zamanlar Roma imp; II atorluguna ait olmu~ bulunan topraklar, Germcn krallan tarafindan da idan
olunsalar, imparatorun euli ve ebedi mulkiyl'ti saythyordu. Om< It''
hatta bu G crmcn krallan bile Roma imparatorunun yi.iksek Lgl'lunrlik
haklanm tamml vc sadccc bunlann kcndilerinc tcvcih cttikleri k11d11t
uygulann~ degiller mi idi 1 ? Roma imparatorunun Roma miras11u tTston
etmcsi, ycniden ihyas1, tabii hakk1 idi. HaW\ hatta lmperium'u tL~k bir Rum.t
1

Odavakar

gibi Bi.iyi.ik

Theoderich

de impamlorlugun magister militum'u addcdil iyord11; sikkdcri li:r.erinde claim a imparalonm la~viri ve adi hlllunmakla olup, lhi-

yiik 'l'hto<kr ich

hi~

yaymlama hakkt praefectus practorio' lar:\ da


Lanmm~ olan edida 1sdar elmi~rir. K r~.
MoMMSEN, Ostgoti.1dw Sludic11. GcJ. Sc:hr. II ',
:134 vdd.; Bmw, J.aler Uvm. l."mf' 1 ~. t:1 1 vdcl.

hir :aman lt:gcs dtgil,

Eskikitaplarm.com

1. Erk<n Jlizans J> .. vll'ti l.:cli ~ JJH'Sinin Auahatlarr

vc hr ist. iyan imparatorlugu hftlinde cski smrrlan i<;imle tekrar kurmak iizcrc
Ruma arazisini yahanCI astlh barbarlarla aryani sap1klann hftkimiyctinden
kttrLll'lllak Ollltll kutsal gorcvi idi. lustinianos I. (527-565)'un siyascti itc
lrtt ~-:nrcvin hizmetinc girdi.
Fiill hakmtdan Iustinianos, daha amcas1 lustinos I. (518-27) dcvrindc
dcvld siyasl'l.ine hakimdi. lustinos, Taurrsium koyiinde (her halde NaisNwl
Ni~ civannda) dogmu, imparatorluk ordusuna gircrek subayhga
vc r.w:ubilor'lar muhaf1z kuvvctinin kumandanhgma yiikselmi vc nihayet
Arra;lasios I.'un oltimiindcn sonra da imparatorluga se<;ilmiti 1 Anasl.r Ni us l.'1111 monofizit siyasetindcn vaz ge<;ilmcsinin lustinianos'a maledilmelli g nckl i~i gibi, batldaki biiyiik siyasi g6rcvlcrin gcn;eklqtirilmcsi i<;in gen kli hir on art olan Roma ile kilise birliginin yeniden kurulmas1 da onun
cscr i idi llir Balkan eyaletindcn mcncli koylii <_;ocugu lustinianos'un,
.rslllllll en aydm ve en bilgin kiisi olabilmcsi, Bizans bachrinin medenilqf irmc giictiniin akla gelebilecek en biiyiik dclilidir. lustinianos'un kiisel
lriiyiikliigiiniin tartlrna kabul ctmez isbat1 ise onun siyasi hedeflerinin
I rill iin diinyay1 kapsayan geniligi ve faaliyetinin olaganiistti <;ok tarafltltgt(hr. Karakterinin ashnda pek <;ok vc hi<; de ho olmayan zaaflan onun
111 I ~~~yj kapsayan dtiUnCesinin kudreti karlStnda onemlerini kaybcderler.
ncn;cktcn de btiyiik fetih savalanm o degil, Belisarios ve onun yanmda
N arscs idarc ctmiler, biiyiik hukuk kodifikasyonunu bizzat o de gil
'f'ri honianos yapm1~, en onemli idari tedbirleri de kendisi dcgil praefectus
fmtelorio KappadokialJ loannes alrm~t1r. Fakat devrinin biitiin biiyiik
i~l ninin rulm Iustinianos idi. Cihaniimul imparatorlugunun yenidcn
ihyas1 Bizanshlarm ezeH ozlemi idi. lustinianos'un restorasyon siyaseti bu
ii:deme en muhtqcm ifadesini bahetmi~tir. Bundan dolay1d1r ki, bu restorasyon gayrctlcri, hit; te devamh olmaml ve <;okiiii ile devletin en ag1r
durumlarla kar~llamasma sebep olmu bulunmasma ragmen, sonraki
ku~a klara ideal bir ornek olarak goriinmiittir 2
lklisarios he psi hepsi takribcn 18 ooo kiilik kii<;iik bir sava giicii ile
ydmda Mrika'ya <;1kt1 3 Kral Geiserich devrindeki Vandallann

!}~3

I us I inos I. hakkmda taf.~ilat ic;:in Par is 18g6; L. ScHMIDT, Geschichte der Wanlk. A. A. VASILmv, Justin the F'irst. An daten = (1942) 122 wid.; Chr. CouRTOIS,
lutroducti/111 to the 1<-/Joch ]usti11ian the Great, I..es Vandales et l' AfriqllB, Paris 1955, 353 vdd.
Gotlara kar~I sava~ hakkmda bk. HART( 1.Lnrln idge Mass. I!JSO.
" Iustinianos'un dr~ siyaseli ile ilgili MANN, Gesch. Italiens im Millelalter I (1897)
lqrIJ IJii.~k r i \ "e lmnlann clkisi ic;:in i)zcllikle 241! vc.ld.; HODGKIN, Italy and her Invaders
kr,. JIIT J(Y, l .nlcr Rom. J~'mjJ. 11", 12]. vdd.; IV 2 ( rll~1G ) vc V ( IIJ9.'i ); Z. V. UDAL'covA,
l>umr., }1/.\linu:n 1 7'1 veld .: K 1 J.AKIIVMJ{JV, lta!i)'a i Vizmztiya v VI veke, J\.loskova 1959,
iltoriya 11, <J:I vd d .; SrmN, lltl.l' l\'m(wn II, ll'lh v<ld .
a Kr~. 1.. Sc:IJMIIJ'l', Ge.1chichtc der Wan')11'1 vd d ., 111', vdd. Vandall.u Ia ~.11~1 HIIVII~
1<;11 aywa 1,), 1>11111 , /';lfllr{llt h~.rm/111t 1 tlalnll ( 1'lJ'.l) 1'.l;j vel.
1

Eskikitaplarm.com

3 lustinianos Rcst01as yonu v c Yaratdan Estrin

<;:ilkli~ii

It'\

giifYlii devri ge<;ip gitmiti: 468 y1hndaki biiyiik scf(:rin ( bk. yuk. I, 2)
akamete ugramasma mukabil Belisarios imdi Vandal devlctini k1sa bir
siircde yerc scrdi. Decimum ve Tricamarum yanmda kesin bozguna ugrayan
son Vandal krah Gclimer teslim olmak zonmda kald1 ve 534 ydmda Bdisarios muzaffcr bir kumandan s1fatiyle ( Triumphator) Istanbul'a giriini
torenlcrlc susledi. Filvaki bunu, uzun ydlar boyunca (548'e kadar) Bizans
hakimiyctine inatla kaq1 koyan mahalli Bcrberi kabileleriyle yapdan tiiketici bir gcrilla savaJ izlcdi. Fakat daha 535 y1hnda Belisarios bti defa
Ostrogot devletinc karl scfcre fYikti. Bu sava da onceleri bir zafer yiiriiyiiii
olacak gibi goriindii. Bir Bizans ordusu Dalma<;ya'ya girerken Belisarios
Sicilya'y1 igat edenk 1talya'ya girdi. Napoli ve. Roma birbiri a;rdma sukut
etti. Fakat bundan sonra sert bir miicadele balad1. Belisarios Roma'da
uzun bir kuatmaya katlanmak zorunda kald1g1 gibi ancak pek biiyiik
gayretlcr sarfiylc kuzeydcn kuatmay1 yarrnaya, Ravcnna'y1 zapta ve bir
miiddet once Vandal krah Gclimer'e de yapmt oldugu gibi esir suatiyle
lstanbul'a gotiirdiigii kahraman Got krah Vitiges'in mukavemetini knmaya muvaffak oldu (540). Ancak Ostrogotlar Totila'nm enerjik idarcsindc
yeniden kalkmddar ve biitiin ltalya'da Bizans httkimiyetine karl mezLuhane bir miicadele baladt. Durum her zamankinden daha ciddi idi. Bclisarios bir c;ok bozguna ugrad1; eski baanlannm meyveleri kaybolup gitmekteydi. Ancak dahi bir strateji ustas1 ve c;ok pikin bir diplomat alan
Narses uzun ve inat<;l bir miicadeleden sonra Gotlann mukavemetini k1rd1.
Yirmi y1lhk dcgiik talihli bir miicadeleden sonra ltalya lustinianos'un
ayaklan altma serilmiti (555). Bizans hakimiyetinin yeniden ihyas1 eski
sosyal - ekonomik artlarm yeniden canlandmlmas1 ile el cle yiiriimiitii.
Ostrogotlarm musadcresine ugrami alan biiyiik arazi sahibi aristokrasiyc
eski miilkleri ve eski imtiyazlan geri verildi.
Buyiik fctihler ispanya'daki Vizigotlara kafl yaptlan savala sana
erdirildi. Burada da mahalli iktidar sahiplerinin miinazaalanna miidahalc
eden Bizans lspanya'ya bir ordu <;Ikarmaya ve lberik yarim adasmm giiney
dogu k6esini igale muvaffak oldu (554). Eski Imperium yenidcn dogmu
goriiniiyordu. Ashnda bir zamanki Roma topraklanndan imdiki devlcte
gcri ahnamaml az arazi yoktu, amma, ltalya, kuzey Mrika'nm en biiyiik
kiSim , 1spanya'nm bir par~ as1 , biitiin Akdeniz adalan ile birlikte Germcnlerin elinden kopanlmt ve lstanbul'daki Roma imparatorunun tacma
baglanmlti. Akd cniz yeniden devlctin i~ denizi olmutu.
Bu biiyiik baanlann arka yiizii ise pek ~abuk kendini gostcrdi.
"Bat1da\l.i S<Wa\ar Tuna smmm a<;1k biraktJ.gi gibi dev1etin 1ran'a kar~1
sa vunma giicii de kotiiriimlqmi~ti. Daha Anastasios I. devrinde Martyropolis ( = Meyyafarikin, imdi Silvan), Theodosiopoiis ( = Erzuru m),
Amida ( = Diyarbak1r) vc Nisihis ( "-" Nusa.ybin) ge<;ici olarak lnmhlanu
('liw~ gc<;milerdi. 532 yilmda Iustinianos bl'iyiik lran hiikiimdan Uosrav r.

Eskikitaplarm.com

' '

....
t\uu~irvan (~1 : p - N) d1 " I'IH'di" hir han~ :uda~mast yapnu~ Vt' .Iran d1vletinc
h:11 :11, 11dcuwk IJallaSIIIa haiHI.t l1arckct snlwstlit>;i k aza mnt~tl. Ancak daha
' 1 1" yd11Hia Ilosrav cl>cdi ha11l bozarak Suriyc'yc girdi, Antakya'y1 tahrip
dnl'k Akdcniz klyisma kadar ilcrlcdi. Kuzcydc 1ranhlar A1mcnia vc
I hn ia'y1 tall rip cderck Karadcniz'in dogu kiylSlndaki Lazika b())gcsini
lin iul' g'~'<; irdikr. Haracm mikdanm ylikscllmek yoluyla Iustinianos bq
ydlik l1i1 miit.arckc sagla<.h ki, bu anlama iki dd~t uzattldtktan sonra ancak
,,,,._.'d" sa!4l am bir han anlamas1 halinc gctirildi. Bunun da balms1 ycnidcn
11.11 ;lf' lll yiiksdtilmesi oldu, fakat Bizans imparatoru hie,: olmazsa Lazika'nm
l1 ;1ul d.11 tar:1linclan boalt!lmasmt saghyabilmiti. !ran devletinin buyuk
l1 :1111 k giil'ii ba~lamttl vc Bizans Onasya' da gozle goriiniir bir ekilde
i ki111 i pLi na dii~iiyordu.
ll.dbnLlt'(la vuku bulan olaylar ise daha da agtr sonuc,:lar verdi. Bliyiik
( :nmn kavimlcr goc,:li tam sona crmiti ki, devletin s1mrlannda ycni
Jllilicl)f'l' ~(iri.imliiler. 1slavlarm ilerlemcsi DU arada ozel bir Oll{'ffi taImakta
11li. Dalla I11s1.inos I. zamamnda Ant'lar devlcte kaq1 bir sald1nda bulunuw~lanlL 1. lustinianos'un ilk hiikiimdarhk y1llanndan itibaren isc islav
kahiklni, Bulgar'larla birlik halinde durmadan Balkan bi:ilgesine girmekte
idiln. Afrika vc ltalya'daki bi.iyiik fetih savalan Balkanlar bi:ilgesini savunIIL<tk lakunu1tlan tlevleti giic;siiz birakmtlardL Ashnda Iustinianos Asya'da
oldu~u ~ibi Avrupa'da da snurlannda muazzam bir miistahkcm mevkiler
sis lruti gdi~tirmiti; Balkan yanmadasmda, Tuna kenanndaki mi.istahkem
h:1111n ~nisinde, iilkcnin it;inde de kuvvetli bir miistahkem mcvkiler zinciri
uzamaktaych. Fakat, yetcrli asked birlikten yoksun olunca en kuvvetli
tniisLI hk('tn rnevkilerin bile yapabilcccgi bir CY yoktu. 1slavlar Adriyatik
d!'nizi, Korinthos ki:irfezi ve Ege d cnizi k1y1lanna kadar biitiin Balkan
ya run;tdasJ iizcrinc dalgalar halinde dokiildiilcr. Boylece Bizans sava
kuvvl"!kri uzak battda zaferler kutlarkcn devlctin t;ekirdck arazisi tahrip
diliyonlu. Bununla bera ber sald1rgan barbar kitleleri onceleri iilkenin
y;lglllasJy]e yetiniyor ve alchklan ganimctlcrle tekrar Tuna'nm gerisine
.,... kiliyorlardt. Fakat islav muhacerctinin dalgalan devlet arazisi iizerinde
yaydmaya ba~lami olup bunlann Balkan yanmadasma kuvvctle yerlemeyr ha~ly;H : aklan zamanlar hie,: de uzak degildi.
I h~ siyasi tehlikelcre ag1r it; huzursuzluklar da kat1ld1. Otokratik
tlll'rkzi i ktidar ile halkm siyasi organizasyonlan arasmda iddetli hir mii' acid kopl.11 vc daha 532 ocak aymda Istanbul'da korkun<_; Nika isyam
pallak verdi2. lmtinos I. devrindc Iustinianos, Anastasios l.'un himayc
1 Nll:lll-:ltl. l:,

'A1mwcl

()I

vel.;

S!I:IN,

/,mjllr~ 11, ~~ J; lJHPI'.N~ "'Y, /,iflltl'll I,


1"1 vd .; 111{ 1-.<'I.IC, {,",wltidtlr /, !11; Si~l<,
(;,.\thirhlr r,o~ ~1 ~ 1(,: 1 l,m/1'1".\l ~l O') vd .; (~'' "
lln1

" """ "" .. NrAI~J'li/IIIIJIIIIJ' :.ZII vol, It ' ''" I,

J', veld.

2 lllrRv, T/w Nika Niol, ]oum. qf lldl.


S!11d. 17 ( illcJ7) C)ll veld. vc {,11/er Nom. UmjJ.
II \ 'I 'I veld.; I >11'.111 ., 711.rlinil!lt .j. rl!"J vdd.;
I !,.,., N"tuv, f,Jmiwr I, l'I'J void.; STt(IN, /111.1'
1-'l!lflllr II, H ' I veld.

Eskikitaplarm.com

clmi~

oldugu yqillerc mukabil, kcndi dcvlet vc kilise siyaselini <kslckkyl'n


rnavilcr parti ~ini himaye etmi~ti. Ancak hir.zat l1iikiimdar oldukt.an so111 ,,
dem'lcrin nufuzundan tam olarak kurtulmay1 smach vc dcvlet makam\:11'1111
bu huzursuz halk topluluklanna kaqt ~iddetli davranmaya scvkctli. JJ, ;
iki partinin de maruz kaldtklan ccza tcdbirleri, hdc biiyuk masral'1.11 a
bagh olan politikast halktan oldukc;a biiyiik fcdakarhk talcp eden hiikiim<Lir.l
kaq1, gerek mavileri ve gerekse yqilleri diiman et.ti. lki drm mcriHzl
iktidara kaq1 bcrabcrcc miicaddc ctmck iizerc birleli. Hipo<lromda a 11 llmami "Qok yaasm fukarayt koruyan yqiller ve maviler !" scskri yiik seldi1. Ayaklanma biiyiik boyutlara ulatl. Payitaht alevlcr ic;indl'ydi.
Anastasios I.'un yegenlerinden birisi imparator ilfm cdilcrck hipodro!llda
kendisinc imparatorlara mahsus erguvani clbisc (purpur ) giydirildi. Art1k
Iustinianos yenilgiyi kabul etmi, kac;maya haztrlamyordu. Ouu bund .111
koruyan, imparatoric;c Theodora'nm sogukkanhhgt oldu; tahtnn is,. lkl1
sarios'un kararhhgt ve Narscs'in becerikliligi kurtardt. Nan;cs mavilnlc
miizakereyc girierek asilerin birlqmi cephesini parc;aladt; B< lisarios isc
imparatorluga sadtk bir sava~ birligi ile hipodroma salchrarak ~a~luna
doncn asileri kthc;tan gec;irdi. Binlerce kiinin hayatma mal olan lwrk1111t,~
bir katliam isyan hereketinin sonu oldu. Bizans otokrasisi, ~chirlcriuin
dem'lerde somutlaan ozgiirliik gayretlerine galip gclmi~ti. HalkUI talc hi
iizerine hiikiimdann azletmek zorunda kalmt oldugu imparatonm I'll
i.inemli adamlan eski mcvktlerine ycnidcn oturtuldular. AyasoJya pll'll
pml ycnidenina edildi: Yaktlmt olan eski kutsal binamn ycrinck, l1ristiyan
ina sanatmm gelimcsinde dcvir ac;tcl bir cscr ohm, Iustinianos'11n mlllitqem kubbeli binast yiikseldi. Fakat isyanm kan vc atq ic;indc bogtdmasl
sadece goriiniirde bir gevcme getirmiti. Iustinianos politikasuHn h;tlb
yiikledigi agrr yi.ikler gittik<;e agtrlati ve btiyiik asked tqchbiislcr ve impm.ttorun c;ok canh in a at faaliycti yiiziinden 6lc;:iisiizlqti. Iustinianos fctillkri 11 i11
bahas1 biitiin iilkenin mali baktmdan bitkinligi olmutU.
Efendisinin pahah tecbbiislerini gen;cklqtirccck imkanlan saglam<~k
gibi nankor bir gorcvi iizerinc alanjJraifectus praetorio Kappadokyah Joailllt'S
ahalinin biiyiik ncfrctini iizerinc c;ekrniti. Ancak Iustinianos devriiitk uygulanan miisbct idare faaliycti de onun cscri idi; lustinianos .Novella' Luinln
1;oguulugn ona hitap ctmckte olup, Iustinianos idarcsinde biiyiik ar;t;;i
:-;a It i hi arisiokrasinin gerc ktiginclcn l~.zla giic;lcnmesine kaq1 cnc1j i k t.n !1111
In ahmnas1 da on planda ona mal edilmclidir 2 llununla bcraiH'r i111
lnll>irlnin baanst da pck goriilmcdi; biiyiik ara~:i sal1ipl igi miicsstsrsin i 11
g-ditntsi ohlllmll, gcrck ki.ic;iik arazi miilkiyrti vt gnckse lwylil\ ar<~zi
I

ltl.

MAl 1\1./\S

4-71-

10.

K !':-! E. S 1 FIN, }u.otinim1, ]o!umnt.l"


drr J, tlfi/1(/dol! il:r rmd d11.1' h'ru/, dt:. 1, mrwlats,
u

II .C: 30 ( I!)2!Jhn) :J7(j v<lcl. ve lias Hmf,ji/J II,


.J.:{:i vdd.

Eskikitaplarm.com

hll

I. l:kcn

Bi~ans

D1:v lcti

Ucli~nH:sinin

Anahatlan

a kyhitw, siiriip gitti. Iustiuianos'un idare baklmmdan aldtgt tcdiJirler,


uLut sislnniniu gergin hir h~Ue getirilmesi, mcmuriyetlerin sattlmast i"tdcti''111 mtadan kaldmlmas1 vc her ~cydcn once de vergi gelirlcriniu cmuiycte
.dllllll.lSl gayderiuc di>niiktii. Diokletianus- Konstantinos rcformunun,
tyalctlenkki asked vc sivil salahiyctlerin ciddi bir Ckilde birbirinden
a y I'll mast i Ikcsinden vaz gcc;ildi. Ancak bu iki yetkinin birletirilmesi de,
!ladcn: baz1 bolgclcrde vc yer ycr ba.zen askeri, bazcn de sivil kudrct yctki1c 1 111!11 iistiiu tu tulmas1 Cklinde uyguland1. I ustinianos'un idari reform! an
lltlllllllt ve ac;1k bir istikametten yoksun olup eskimi idarenin temelden
yo 11i bir diizcnc sokulmasm1 saghyamadllar. Bunlar karma Ckiller meydana gctirmi~ olup sadece at;lk Diokletianus- Konstantinos nizammdan,
1111111111 tam aksi, fakat aym ekilde ac;tk, Herakleios idari sistemine bir
p;tt,:i~i iLtdc cderler.
I uslinianos'un idaresi ticarct vc zenaati ilcrlctcn iktisadi politikasmda
da hiiyiik bir canhhk gosterdi. Asya ile Avrupa arasmdaki ticari ilikilcrin
I,Lhi i bir mcrkezi olarak Istanbul bu iki k1t'a arasmdaki mal miibadelesine
lli\kim hulunuyordu. Akdeniz ticareti tamamiyle Grek ve Suriyeli tiiccann
1 Ii nd(' idi. Bizans devlcti ic;in ise ba rolii, batmm fakirlqmi iilkeleri ile
JIH'VCllt ticari ilikiler degil, dogu iilkeleri, Qin ve Hindistan ile yap1lan
I j, ar('t oynuyordu. Bizans'm dogu ticarcti buna ragmen pasifti. Qiinkii
Bizans her n e kadar Suriye tezgahlanndan doguya da ktymetli kumalar
vt: soJIa tak1mlan ihrac; ediyor idiyse de, bu ihracat, Bizanshlann dogunun
liiks qyastna, ozcllikle ipege karl duydugu gereksinmcnin gerisinde kalmakl~tyth. Tcrazinin kcfesinc ag1r basan vakta ise, Qin ile ticaretin lran'm
aranhgma ihtiyac; gostermcsi idi. Bu durum ban zamanlannda bile gereksl:t. masraflara sebep oluyor vc devletten dlanya akan altm selini besliyordll. Digcr taraftan ise, Sasanilerle s1k s1k vuku bulan savalar ipek ithalatmm
d11rmasma scbcp oluyordu. Qin'e giden kara yolu han arazisinden gec;tigi
gil 1i I Lind okyanusundaki deniz ticaretinc de, 1ran korfezinden Taprobane
( Scylan)'yc yelkcn ac;an ve Qin'den buraya ak1p gelen mallart orada
It-slim alan 1ranh tacirler hakim idilcr.
f ustinianos hukumeti Qin ile baglant1y1 sapa bir yoldan, Kmm'daki
ilslni Khcrsones, Bosporos ve Kafkaslardaki Lazika iizerindcn saglamaya
1;alt~t.l. Buradan Bizanshlar Pontos'un kuzcyind e bulunan istep kavimleriyle,
IHndara kuma~, siis eyasJ ve arap verip onlardan kiirk, derive kale almak
.~ lilT I iylc canh bir ticari iliki siirdiiriiyorlard1. Bizans'm K1nm ve Kafkas
IHilgcsindc niifuzunu kuvvetlcndirmeyc gayret etmesi bu sebeptendi. 1pek
1 j, .m II sor u1111 Bizanshlan ilk ckfa olarak, bu s1ralarda hf1kimiyctlerini
lu1:t.t:y Kafkasya'ya kadar uzatnll~ vc ayncn Bizanshlar gihi ipck ticarcti
yiiziindtu 1tanltlarla how~11111~ olan Tiirklerk tcmasa gct.irdi. Ills!iniaIIIIH'IIII h;dl'fi l11sti11os 1I. zaiiLLIIIliiLL Bizansltlarla Tiirkln iltil:tk cdn<"k
1,, 1alwn' i 1 .til dl'vll"l.illt' k;ll'~l sav;L~ Itlar.

Eskikitaplarm.com

3 lustinianos Rcstora sy onu v e Yaratdan Es rr in

(~OkU~H

lu1

Digcr taraftan Iustinianos hukumcti, Hind okyanusu yohmu K till!


deniz uzerindcn emniyete almak gayrcti i<;inde idi; dogu ilc dl'ni:t. yolundan
ticareti kuvvetlendirmeye <;ah~tyor ve Axum'daki Habq dcvlcti ik munastbcte giri~iyordu. Ancak ne Bizans, ne d e Habe~ tacirkri Hind okyanHSIIIHLt
iran hakimiyetinc karl bir ~ey yapamad!lar. Karadeniz ktytlaruulan i ~
Asya'ya giden yol ise a~tlmast gii<; ve tehlikelerle dolu bir yoldu. Htnul;tn
dolaytdtr ki, casuslarmm ipek istihsal usuliinii kqfederek ipck biict ~i ui
gizlice Bizans'a getirmeleri devlet i<;in biiyuk bir ~ans oldu. Bi:t.allS ipC"k
istihsali ktsa zamanda parlak bir seviyeyc ula~t1: Ozcllikle bizzat Istanhul'd ;t,
Antakya, Tyros (- Sur) ve Beyrut'da, sonralan da Yunanistan'da, Tluha i'dc. Bu, Bizans'm en buyuk sanayi ~ubelerinden, ve dcvletin iultisan1ula
oldugu i<;in de , Bizans dcvletinin en btiytik gelir kaynaklanndan l>irisini
tqkil etti t.
Iustinianos devrinin en biiytik ve en stirekli omrc sahip olnu1~ 1sn i
Roma hukukunun kodcks halinc gctirilmesidir 2 Tribonianos'un ha~bn
hgmda bu i~ ~atlacak derecede ktsa bir siirede tamamlandt. 0 nel' , ( :01!1'.\
Theodosianus ve Dioklctianus zamanmda meydana gelcn hususi tnpla111;1
lardan, Codex Gregorianus ve Codex Hermogeniantts'clan faydalanmak sml'li yk ,
imparator Hadrianus'dan beri ge<;erli olan imparatorluk constitutio' Lu1 I HI
araya toplandt. Bu kolleksiyon 529 ytlmda Codex lttstinianus ad1ylc yay 1nland1
ve bq ytl sonra bumm daha tamamlanmt~ ycni bir niishast nqrol111ulu.
533 ytlmda yaymlanan Digest ( - Pandekt )'ler daha da btiyi.ik hir <;alt~ lll.t
mahsulii idilcr. Bunlar klasik Roma hukuk<_;:ulannm, imparatorluk ka111111Ltn
yamnda, ge<;erli olan hukukun ikinci grubunu tqkil eden yaz1lannut hir
kolleksiyonudur. Codex Iustinianus kendisindcn oncckilere <;ok <;ok iisliin
olmakla beraber yinc de daha onceki yiizytllarda yaptlan on c;ah~malara
dayanmaktaydt. Digest'ler ise tamamiyle yeni bir escrdi. llk dcfa olarak
Roma hukuk bilginlerinin <;ok saytda ve birbirine <;ogu zaman muhalif'
hiiki.im vc kanaatleri, muntazam bir sistem i~inde toplanm1~t1. Codi!X VI'
Digest'ler yamnda bir de, hukuk ogreniminc bir giri~ olarak du~iiniilmii ~
olup bu iki ana cserden yaptlmt~ bir antoloji mahiyetinde lnstitutiones hulumu .
lustinianos'un Corpus iuris civilis'i, Codex'in yaymlanmasmdan sonra <;tkanLtn
emirnamelcrin i~indc toplandtgt Novellae koleksiyonu ilc tamamlanmak ta Y' l1 .
1
Kr~. HEYD, Commerce du Levant/, 2
hakkmda ilk ctrafh ara~lirrna olan ~~~ rsndr
vdd.; R. S. LoPEZ, Silk Industry in the Byzanti- c;:ok 1sash, gcni~ kaynak tcml'line oturun1 1
ne Empire, Speculum 20 (I945) I vdd.; N. V. katk1lar bulunmaktad1r: 1-l{:kne /\NToNt
PIGULEVSKAYA, Vizantiyskaya diplomatiya i
A DIS - BIBICOU, Recherches .rur le.r dmum~.1 rl
torgovlya elkom, VV I (1947 ) 184 vt!d.; ayn. Byza11ce, Paris I963.
ml f., Vizantiya na jJUtyakh v Indiyu, Moskova2 Roma hukuk tarihine ait d kilap
Lcningrad I!J5', 184 wld.; HENNIG, Die Jan yanmda ozellikle bk. P. Coi.I.tlr.N'I',
1\it!fll/mmg dcr 8rirlenraujJen::.ucht ins 1/yzantirwr- f.:turles historiques mr le droit de ]wliuit:tl I
rf.ich,
:n (Hn:l ) 2!1;) vdd. Bizans it; ve th~ (I 021 ).
ti< an t tarihi i~i, lli ~;u1s l(ii rurik ruii<s~<srsi

nz

Eskikitaplarm.com

I. Erkrn

Bi;-.an~

Dcvl e li

Gdi~meHinin

Anahallan

J)igt!Sla ve lnstitutiones latiuce, Novella' Iann 9ogunlugu isc grckc;c


k.dn1w alu1mt~lardt. K1sa sure sonra ana k1stmlarm da grckc;e tcrciimclcri,
l11d.'\Ha vc tclsirlcri yaymlandL

f .'odt!.'l:,

Me rkczi hi.iviyctli dcvlct ic;in Roma hukukunun kodifikasyonu yolu ile


hir hukuk tcmcli saglanrru~ oluyordu. Bizans hukuk bilginlcrince
k.dcnu .dman Roma lmkuku, daha iistiinii miimkiin olam1yacak bir dii~iin
1 .11;dd ~~~;1 ve icaz i9inde kamuya ait ve ozel yaaml, devlet ile ferdin ve
.11lc .c 11in l1ayatnn, vatandalann birbirleriyle miinascbctlcrini, bunlarm ticari
vc 111iilld ili~kdcrini diizcnlemektedir. Bununla beraber Corpus iuris civilis cski
I{OJua l111k11kunun mekanik ve bu sebeple de tam sadakatli bir tekran
ckv,ilclir. KH'tsik Roma hukuku literatiiriinde lustinianos'un hukuk bilginlni sadcce ktsaltmalar yapmakla kalmam1~, kodifiye edilmi hukuku zamamn
cJuiyct ni;r,amma vc artlanna uydurmak ve onu hristiyan ahH'tk1 ve hellc11 izc dogumm orfvc adat hukukuyla bagdatUmak iizere baz1 degiiklikJer
de y; qmulardtr. Qogu zaman, ozellikle aile hukukunda hristiyanh~n
,. 1kisi claim insani hukuki goriilere scvketmitir. Diger taraftansa, hristiyan
clini1Jiu inl1isarC1 dogmas1, diger inane; sahiplerinin her tiirlii hukuki yardtmdan yoks11n lmakllmalan sonucunu dogurmutur. ~u halde lustinianos'un
I1Jdo1 k i escrinin biitiin insanlarm ozgiirliigiinii ve qitligini ilan etmesi bu
y11k~wk dii~iinccnin pratik etkenligini miibalaga etmege hak tammaz.
Ius I i nianos hukukunda kt:ilclerin durumunun tahfifi ve azat edilmelerinin
kolayla~tmlmas1 vc hatta azat edilmelerine taraftar gt:iriinmesi 1 de ancak
k1suun hu yi.iksek ilkelerin ve hristiyanca gorii~iin birsonucu olarak miiahedc C"dilmclidir. Bu hususta terazinin kefesine agu basan cihet, 6. yiizytlm
i kl is ad i hayaLmda, t:izclliklc ziraatte, kt:ile i~c;iliginin artlk sadece i kinci
dn tccde bir rol oynamastdir. 1stihsal olu~umunda as1l ta~tytcl unsur c;oktan
lwri colon'lar (topraga bagh yan hiir kt:iylii)dir ve lustinianos hukuku bun1:11 a kar~1 hi<; bir miisamaha tammamaktad1r. Colon'lann topraga baglanma
wn n1lngu actmastz sertlqtirilmekte ve bt:iylece kusal bt:ilgenin ziraatle
mq~ul a halisindcn biiyiik bir c;ogunlugun yan kt:ileligi bir defa daha kanunLt l.<"shit olunmaktadtr.
lustinianos mevzuatmm en belirli karakteristik c;izgilerindm birisi de
in1paratorluk mutlaktyyetinin kuvvetle vurgulanmasldir. Monarik kudretin
hukuki tnndlendirilmcsi sebcbiyle Corpus iuris cillilis sadccc Bizans'da degil,
I>: lit iii kdcrinde d e siyasi diiiincder uzerinde derinden rtkili olmutur.
1\il':ans'd:t Roma hukuku hiitiin devirlcr ic;in lmkuki hayatm tcmclini tekil
de 1; lustinianos'un hukukl sni Bizans ckvlctinin sonraki hukuki gdii111111111 tnnl'lindc yatmakl.achr. Unna mukal>il ball diinyast ancak 12. ytizyilda
Rom:l hukukuna v,n i dolllllii ~li ll'. lmL illioi iiOS'un empus iuris civilis'inin
V~"k11asotk

),1,1.

llr-allltll,

IIM>p NII~ll Alii!

AIho

11

H)1o, ~ ~

I\1AII AVI\,

u,.,,,.llllP.\

\liT

'"

void

Eskikitaplarm.com

llin ""'

nrlti/IIIS

thlll\

It 111multJ

3 Iustinianos R cs torasyonu v c Ya raldan E ~crin CY}kU~il

71

incclcnmcsi ncticesindc Roma hukukunun kabulii bat1 diinyasmm l111kttk i


vc siyasi zihniyetinin ~ekill enmesi bak1mmdan en biiyiik bir iinenu: sahip
olup, bu zamandan itibaren Roma hukuku, ona Iustinianos'un verdi ~i
~ekil i<;indc son <;aglar i<;ine kadar biitiin Avrupa'nm hukuki gelimrsi11iu
ana unsuru olmutur.
Iustinianos Bizans imparatorluk tahtma oturan son Roma imparatmu
oldu. Ancak o, aym zamanda imparatorluk kudrctinin tannmn inayctiJHkn
geldigi bilinciylc dolu hristiyan bir hukumdard1. Evrcnsel iktidar i~in sa va ~
masmm temelinde sadece Romahhk degil, aym zamanda hristiyauhk da
yat1yordu. Roma imperum'u kavram1 onun ic;in hristiyan oikumene'si il1
ayniligc sahip olup hristiyan inancm zaferi onun goziinde Roma kudrctinin
yeniden canlandmlmas1 kadar kutsal bir gorevdi. Theodosios I.'dan lll' ri
hi~ bir hiikiimdar hristiyanhk ugruna ve putperestligin ortadan kalrhnlm;; .
sma onun kadar ~ahmamitl. Daha o zamanlar bile, putperestlcrin s ay t~ llllll
<;ok az olmasma ragmen, bilim ve kiiltiir alanmda putpcrcstlik hfd f\. pc k
niifuzlu icli. Iustinianos putperestlcrin elinclen ogrctim hakklm alarak, put pcr<'st ncopLltonizmin yuvas1 alan Atina akaclemisini 529 yllmda kapatll.
Kogulan bilginler han sarayma go~crek Grek kiiltiiriiniin meywJ , i11i
lran'a tatdllar. Bizans'da arttk eski din olmii~tii vc bununla da iusanll k
tarihinin biiyiik bir boliimii kapanm1~ oluyordu.
Hristiyan kilisesi Iustinianos'un ki~iliginde sadecc gayretli hir hi\uli
degil, aym zamanda efenclisini buldu 1 . Qiinkii hristiyan sli:ttiyl c dl'
lustinianos bir Ramah olarak kalml olup, clinsel ($CVrenin muhtariyC"t i
diiiincesi ona tamamiyle yabanCI idi. Papa ve patrikleri hizmdkftrlan
saytyor ve onlara buna gore muamelede bulunuyorclu. D evleti idare cttiP;i
gibi, ayn:1 ckilde kilise kanunlannm her aynntlSlna ahsen miiclahak
eclerek kilise hayatml da idare ediyordu. inan~ ve dini acletler sorunlannda
bile kesin karar hakklm muhafaza, kilise toplant1lanm iclare ediyor, tcoloji k
makaleler ve kilise ilahileri kalem e abyorclu. Kihse d evlet miinasdlt'tl n i
tarihinde Iustinianos d evri, kilise hayatl iizcrinde imparatorluk ctk is iuin
zirvede bulundugu clevredir. Boylesine kay1ts1z arts1z n e kcndisind trr ijnc c
ne de kendisinden sonra gelen hit; bir Bizans imparatoru kiliscyc liiklllct
memitir.
Dini siyaset baklmmdan en giincel sorun haJa monofizitlig'' kar~r
takmtlacak tavtr icli. Battda izlenen fiituhat siyaseti Roma ilc anla~ r11 a
halincle bulunmay1, yani monofizitlik alcyhinde bir tutum gercktiriyon hr.
Bu isc MlSlr ve Suriyc'nin Bizansh merkczc kaq1 eski nefrctini dcriulqtirull' ktc vc separatist Kobt vc Siiryani giit;lcrc ycni g1da saglamakta idi . Aww a,
1 Kr~. II.
1\u vrsATos, Die kirchlichc B.p (1!)0 5)
Ut.lcl:;t;clnmg de.r Kai1u.r } wt i11ian I. , llrr lin V/'' Jihle
1'1 1'1; J'ArCrorur , / ' f..',:/i.rn hvz.antim: dt: -,'l 7 i1

11

vrhl. ; D m1H ESNI~, J.'f.."J;li.lt


~:1 (, vdc l.

(1!)~5)

Eskikitaplarm.com

1111

l'J

1. J:rkr-n Hizam Devleti Geli~meRinin Anahadan

no~ s il

lalt kiliscsi ile ban~ sadccc dogu ile tezada diimck bahasma miimkiin
idiysl', l11rnun aksinc MlSlr ve Suriye'nin monofizit kiliselerinc yakla~mak
d.r a ncak gcrck bat1 ve gcrcksc Bizans'm ;ekirdek bolgeleriyle bozumak
b qr ltg rru Ia miimkiindii. lustinianos bouna yere dengeyi saghyacak bir
ye~ rr Inn hulmaya ;ahtl. Onun maruf olmu terimiyle iif bab'x - Mopsuestia
( M isis ) piskoposu Thcodorios, Kyrrhos ( = Kurus) piskoposu Theodoretos
v Edtssa ( U rfit) piskoposu lbas'm nasturi egilimli yazxlan- Istanbul'da
luplarrarr !) 6kumcnik konsi1de (553) mahkfzm ettirmesi yeni miinazaalara
~ dwp olnni, fakat monofizitleri tatmin etmerniti; onun monofizitlere
l11rrul.rn sonra yapt1g1 yaklama gayretleri de devlet i11indeki anlamazhklan
11. 111nT ;r rtltrmaya yaramt~tlr.
Bilti.in aksakhklara ragmen lustinianos'un devleti tartima kabul
tlmtz hir Ckilde muazzam bir kuvvet potansiyeli tqkil ediyordu. Sanki
j,j, dl'fa daha nesi var nesi yoksa ortaya dokmek istercesine ihtiyar imperium
hiHiln kuvwl.krini kullanarak siyasi ve kiiltiirel anlamda son bir hamleye
l{ iri~miti. Toprak;a geniligi baklmmdan bir defa daha, biitiin Akdeniz
dilrryastm kapsamak suretiyle, yiiksek bir noktaya eriti. Edebiyat ve sanat
hakurundan eski kiiltiir, hristiyan kisvesi i11inde, ktsa zaman sonra pek uzun
kiillilrd bir 116kiintiiniin izleyeccgi, eSiz bir parlakhga ulatl. Iustinianos'un
d.- vr i, onun arzu cttigi gibi yeni bir devrin balangtct degil, biiyiik ve ortadau kaybolan bir dcvrenin sonu oldu. Iustinianos'a devleti yenilqtirmek,
ihya ttmck nasib olmadt. 0, devlcti sadece-ktsa bir zaman ic;in-di siyaset
I,;, kwundan ihyaya muvaffak oldu; eskimi~ get; Roma devleti onun zamamnda hir it;: genc;Iqmeye mazhar olamad1. Bundan dolayxd1r ki, lustinianos'un
nslorasyon <~scrinin birden bire 11okii~iiniin sonu11lan beklenilenin iki katt
d;dra agu oldu. Biitiin muazzam baanlanndan sonra Iustinianos haleflnint ic,:indcn tiikcnmi, iktisadi ve mali yonden tamamiyle sarstlmi bir
dtvlt-t lnrakt1. Bu halcfler imdi, kurtanlmast miirnki.in olamm kurtaraJ,ilml'k ic;in biiyiik imparatorun yapt1g1 biiyiik ihmalleri teHl.fi etmek zorrrnda idiler.

Dcvlc t en agtr darbeyi 1talya'da, restore edi1mi imperium'un geri


.durmast en biiyiik gayrctkrin sarfma ve en agu kayxplara mal olmu~
IHrluuan bn en on('Jnli arazisinde yedi. Daha 568 ytlmda Langobardlar
l111raya girdilcr; k1sa zamanda iilkenin bi.iyiik bir k1sm1 onlann dine di.i~mii~
IHrlllllliYordu 1. 1spanya'da Vizigotlann mukabil saldmst balad1. Bizans'
Ill lllrradaki Cll oncmli i.issii olup 572'dc Vizigotlar tarafmdan geri ahnml
oLrn Cordoba, 5fJ4. ytlmda kesin olarak imparatorlugun dindcn t:;tktt;
1111111Lur kuk ytl sonra 1ustinianos'un giiney lspanya'daki fctihlcrinin son

Eskikitaplarm.com

3 Iustinianos R estorasyonu v e Y ara Lilan F. 8er in

<::Okii ~ U

7:l

kahnttlan da tekrar Vizigotlara gc~ti 1 Dcvle t kuzcy Afrika'daki mcvk1ini,


Berbcri kabilcl eriyle daimi tiiketici miicadelcler i~ind e de olsa, biiyiik
Arap fetihlerine kadar korudugu gibi 1talya'da da h er Cye ragmen olduk~a
on emli bolgelcr bir ka~ yiizy1l boyunca imparatorluga bagh olarak kalch.
Boylelikle Iustinianos'un r cstorasyon eserinin y1kllmasmdan arta kalanlar,
bunu izleyen devrede battda teessiis eden Bizans iktidannm temelini tekil
ettiler; fakat ulaIlmasma gayret edikn evrcnsel kudret u<_;up gitmiti .
Bizans siyasetinin ag1rhk noktas1 zorunlu olarak tekrar doguya kayd1.
Qiinkii Iustinianos'un haleflcrine kcndisini ilk gcr ekli gorev olarak kabul
ettiren husus, dcvletin bnasya'da sarsilmi olan durumunu takviycdir.
lran devletine karI mctin ve taviz vcrm eyen bir tutum, bunu izleyrn
onydlar ic;inde Bizans di siyasetinin belirgin vasf1 olmutur. D cvlctin
ic_;tcn bitkinliginc ragm en Iustinianos'un yegcni ve halefi olan Iustinos
II. (565-78 ), iran ahinahma zamam gelmi olan harac1 odemeyi reddctmekte tereddiit gostermedi. Boyleliklc imzalanmas1 ic;in Iustinianos'un o
kadar gayret etmi oldugu ban anlamasl bozulrnu oluyordu. Scrt vc 11ZIIIl
bir sava balad1. Harekat her cyd en once, ~ok eski zamanlardan beri iki
biiyiik d evlet arasmda miinazaa konusu olan, strateji ve ticari siyasl't
ba kmundan <;ok onemli bir b<>lge, Armenia, etrafmda d<>niiyordu. Ermclli
arazisinc sahip olma k Bizans i<;in imdi her za mankinden daha biiyiik llir
oncm taIyordu. G crmcnlcrin bir zamanlar d cvlct arazisinc girileri imparatorlugu ag1r bir buhrana duc_;ar Ptmi, fakat bunlann bauya <;ekip gitmcleri
d e baka iddetli bir krizi beraberinde getirmiti; ~iinkii Germcnlcr topraklanndan aynld1ktan soma Bizans, iicrctli sava<;l ihtiyac1m art1k kaqtlayamaz olmutu. Gittikc;e artan olc;iide yerli halkmdan asker toplarna k
zorunda kalm1~ olan d cvlet, gozl erini Armenia'mn sava<;I halkma <_;t'vi rmiti 2 Tam yirmi yll boyunca, imparator Iustinos II., Tibcrios Konstantinos (578-82) ve Mavrikios (582-602) devirlerinde, lran'a karI sav a~
biitiin kuvvctlcrin ortaya dokiilmesi suretiyle vc d egiik sava talihi ik,
lran devletinde <;Ikan kanIkhklann, sava talihiniu Bizans'a donmcsiuc vt ~
imparator Mavrikios'un gosterdigi en crjinin Bizans i~in uygun kcsiu l1i r
sonuc_;: saglamasma kadar devam ctti. Mavrikios'un d estegiyle gene; Hosrav
II. Perviz, biiyiik ljosrav Anuirvan'm bir torunu, lran tahtma sahip old11
ve Bizans dcvlcti ile, !ran Armenia'smm biiyiik bir k1snnm Bizans!ll.11 a
tcrk eden bir ban~ anla~mast yapt1 (sgr) 3
1 Ispanya'daki Bizans ha.kimiyeti tarihinin '<ok az incelcnmi~ alanma ~u cserler
oncmli katk1da bulunrnaktadJrlar: P . Gou nERT, Byzance et l' Espa_
gJUJ wisigotique, Etudes
hyz. 2 ( ICJ14) ;)-7fl vc L'Espagne byzantine,
nyn. l' l"r. 3 ( l~H rl) 127-12; 4 ( 191.6) 7 1-1 3:!
2 .Kr ~. S T F.IN, Sttulwn 5 vdd.
" Dou 11m , Ur~. 104. K r~. 1'. Gnu-

BERT, Byzance et /'O rient sous les succesJr.un rln


Justinien . L'cmpereur Maurice, PariN ''l ' ol .
M. J. HtGGINS, The Per<ian War of tlw / \'mf wtor
Maurice, Washington I!J39 Bil\anM- lo an
ili~kilcri bakmunda n aym yazann ~ ~~ JHaka
lclcri de ilg i c;:ckicidir: lnternatiuual RclatimH
at the Close of the Sixth Century, '/h e Ca l/wl.
//i.1t. Rn 1. 27 (1!J41 ) 27!J<{ I,'j .

Eskikitaplarm.com

'/1

I. Erkcn Bizans Dcvlcti

Gcli~rncsinin

Annhatlan

M.ovr ikios BiJ~ans hiikiimdarlannm CIL oncmlilcrindcndir. Omm hiikilllll'l. dcvrcsi, c;ok ihtiyarlamt gee; Roma dcvletindcn ortac;ag Bizans
irrrpar;tlnrlugunun yeni ve hayat dolu nizamma gcc;i gclimcsinin oncmli
l111 rrwrltalcsini tckil cdcr. Doguya donii vc Iustinianos dcvrinde ilhak
n IiI rrr i~ olan bat1 arazisinden c;ogunun zaruri olarak kaybt, devletin batt"' k i 1;r karlanmn ilkc baktmmdan terkedilmesi anlamma gelmiyordu. Dcv" .u;u org-anizasyon tcdbir1eri sayesinde Mavrikios, battdaki arazinin hie;
nlrtt;tzs;t hir klSlmm uzunca bir sure ic;in devlet hesabma kurtarmltir. 1mll' ' .dor, lustinianos devrinden arta kalanlan bir araya toplamak surctiylc,
di~;iplinli llir asked organizasyonla savunma gi.iciine sahip ktlmaya ugratlgt
IC. v,ru ra vc Kartaca eksarhhklanm kurdu. Kuzcy Afrika arazisini ve Langn h.tr cl ig-allcriyle ctraft c;evrilmi Ravenna bolgcsini asked valilikler halllu k lqkilatlandtrarak, Eksarkhos'lara bolgelerinde sadece asked dcgil, aym
l .. ttllanda tckmil sivil idareyi tevdi ctti 1 . Bu iki cksarhhk Bizans iktidarrutn batHlaki oncii karakollan oldular. Bunlann organizasyonu ise Bizans
ularcsinin askcrilctirilmesi devrini ac;arak sonraki thema'lar sistemine
1\ nwk oldu.
Mavrikios'un battdaki araziden feragate nc kadar az cgilimli oldugunu,
a p-u l1ir hastahga tutuldugu esnada 597 ytlmda yazm1. oldugu vasiyctnamcsi
~~i1.~1nmc ktcdir. Bu vasiyetnameyc gi::irc yac;a biiyiik olan oglu Theodosios,
lsLtnllul'dan dcvlrtin dogu arazisinc , ikinci oglu Tiberios ise Roma'dan
l~;dya'ya ve battclaki adalara hiikmeclccekti 2 Roma, clevlctin ikinci
il;~~k('nti olarak yine ic;inde imparator oturan bir ~chir olacakt1. Cihan~lllll td tek devlct dii~iincesindcn vaz g ec;ilmcdigi gibi c;oklu hiikiimdarllk
\/(' aslmda bir olan Imperium Romanum'un taksimi gelencgi de bi::iylcce canh
blryorclu3.
Ancak Asya' da siikunetin, - sadece gec;ici de olsa - tesis cdilmi~ olmastna, bat1da Iustinianos'un muhteem cserinden kurtanlabilecek olanlarm
k mtanlnu~ bulunmasma mukabil Balkanlardaki durum gittikc;e kritiklqiyonl u. tslav akmlanmn ba~lamasmdan beri hurada hiikiim siirmekte olan
brg-a~ahk, Avarlarm orta Avrupa'ya girmclerinden beri daha da artmt~tl.
l';tttllollia ovasmda kuvvetli bir rnilletler konfedcrasyonu meydana gclmi~
olup, Bizans ~imdi Avarlar ile onlara tabi olan orta Tuna bolgcsi 1slav
bhildninin artan basktlan altmda idi. Ktsa zarnanda Save vc Tuna
I Rav<'IUla rksarhltgl ilk olarak
sB4
ytluula zikn~cldir. Kr~. Dmm., E\-archal 6
vdd , IIAI{'I'MANN, By::;. Vcrwaltwz~: <) vdd.;
;,,,l.,..rm, 'Jiwmrm,erjaJSWl/: h veld. Karlac:a
I k~;uhiJ (l; tna ilk d1lit r,(ll y!l111da t'a~IJmuyor.
Kq . I 111 .111. , / .' ;ljrittll' /~y::;tmlil!r 1/11 vdd .
Thl'llphylaldo~ Sirnokali<H (11 ~ 1 tl<1\oott , :111 1 vd. ) 'Y'" .L
d .. 1.. 1111111

!{.,,.,,,

"gcri kalan bsunlan"mn Mnvrikios'un


digcr iki daha gent,; ogullanna lmaktlacagmt
bildiriyor. BuRY (Later Rom. Emp. li 1, 94, n.
2)'nin t;ok inandtncl tahrnininc gore bunlanlan hiris1 Illyricmn'u , dtll;r i k11zt~y Afrikay' ;t!acaklardr
" K r~ .
KoliN! MANN,
l>o{l/ltl{nitt(.i{ml

Eskikitaplarm.com

3 Iustinianos Rt~storasyonu v c Yarat1lan Es crin <,1 0k l'l~ ll

"I'

ge<;itlerini koruyan Bizans smtr mtistahkem mevkileri ctrafmda ~idckll i


bir mticadele alevlcndi. Uzun ve iddctli bir kuatmadan sonra Av;1 r
kagam Bayan 582 ytlmda Sirmium'a girdi. 1ki ytl sonra Viminacinn1 vc
gct;:ici olarak hatta Singidunum dtitti 1 . Bizans mtidafaa sistemi (\t'lintn i:l
ve Avar- !slav dalgas1 bUttin Balkan yar1m adasma yay!lmltl. Ayn1 stralarcl a
Avarlara tabi olmayan aagl Tuna bolgesi !slav kabildcri d e git.tik~,.{ d.d .. ,
derinligine Bizans cyaletlerine niifuz etmekte idilcr 2 SeHinige ilk lsLwAvar saldmlan da bu zamanda vuku buldu (584 ve 581>) 3 Fakal. 111
oncmli olan ci hct, 6. yilzy~lm sckscninci ylllannda islavlarm Balk<m yar1111
adasma ycrlqmeyc balamalandir. lslav kabilelcri artlk yagmanhkl. 1
yctinmiyor, Bizans arazisine yerleiyor ve topraga sanhyorlarch 1
Bizans devrinin d1.~ siyasct olaylan i<;inde devletin m\i((;tld p
gclimesi bak1mmdan hi<; bir hadise lslavlann Balkanlara niil'mm bclot1
6nemli degildir. Devletin bu devre ic;inde maruz kald1g1 diger biitii1l harh;11
akmlan gc<;iti karaktcr talffil ve Bizans gelimcsi tizcrindc o kadar d1'1 in
ctkiler btrakrru~ olmasma ragmen buyiik Germcn muhaccrcti bik 11il1 ;1y l'l
dogu dcvletini yalay1p gec;mi~ti. islavlar ise btitiin zamanlar ic;in Bodk ., tl
larda kaldilar ve lslavlarm bu bolgcyi yurt edinmelcri ile, sonralan Bi;.a us
topraklan tizerinde bagtms1z islav dcvletlerinin dogmast som1clmll vnn1
olu:~um balaml oldu.
lustinianos dcvrindc battda yapdan fetih savalan vc onun h: dd'l1 i
zamanmda iran il e stir-tip giden miicadele Bizans'1 Balkan yanm ad a ~urd . t
savunma durumunda kalmaya zorlarm~ti. Ancak iran sava~mm :t.ak rl(
Erkc n

1 Kr~. F. B.... RI~IQ, Vizantiski Singidunum, ZRVI 3 (1 955) 10 vdd.

A~agL Tuna bolgesinde 1slavlann


bagtmstzhklan hakkmda. kr~. St. STANOYEvu;:, Vizantiya i Srbi I, 171 vdd. ve burada
verilen kaynak ve litera tUr.; A. DJAKONov,
lzzestiya Joanna EfiHkogo i sirivskikh khronik o
slazryanakh V/-V/l u., Vestnilc Dreurl)1 lstorii
194.6, 1, 20 vdd. Aynca bk. GRAFENAUER,
Nek91 vprll}aYI)' B7 vdd.
a Bu saldmlan marur olmu~ a1.hyle
Miracula S. Demetrii hildirmcktedir. Kr.
Viz. izvori I, 175, q6 vdd.; F. BARII\', (:uda
Dimitriya Solunkog 4!"1 vdd., 56 vdd.
4 islavlann
o :nralarda "bag1mstz
olarak vc korkusuzca" Roma c yalctlcrindc
oturduklanru bild ircn Iuannes EphC'sos (VI,
25; tcrc . ScuiiNI'F.t. llm~, s. ~55 ) ' un ;1RJ. y.lma
ait h:llu:ri ih k~ . Dnna muk ~Lhil claha iinc1:ki
t:limll'hnln\ hit inII- , h uui<Lnn "I<Ulll kntch k nu i hur:u la n kovut ua y; L k:LI Iar" I111
2

topraklarda oturduklarmm bilclirilnH"~i , \ok


tan beri farkma vanlm1~ oldu~u g ibi sad
ScH6NFELDER'in bir tercUme ha1a~ul1r. K q
A. VASILYEV, Slavyan v Grccii, V V 5 (1llqll)
409, n. 3; K. jiRE.CEK, Die Romancn i11 ,[,.,
Stlidten Dalmatiens I (190 1) 25; /\.. I>J AI<ONo v
(lzuestiya loan11a E.fesskago i siriysl.ikll khronil. "
slauyanakk VI- VII ~d:ov, Vc.1lrlik /),,.,.11~1'
lstorii 1946, 1, 32)'a gore. Schunfild<1' 1u
yanh~ terciime ettigi k1smm do~ru ~ u ~111 h 11 :
"Tann onlara mUsaade cttigi Hi m c c" .
Daha once bu kiSilli PAYNJ; S M I'I'IJ (Oxfolll
11l6o) de ~u ~ekilde terciimc etm i~l i : "a~ 1. 11
as God permits them". BROOKS ne~ ri (f.i11{111
seript. chri,t. orie11t., ScrifJlore; S.Yi i Ill , 1<~ :1 1 .., , .
lfttincc tcrclimcsi, H136) maalc~cf diu"'
gs-m('{li. Dk. E. lloNIGMANN, llyz;. 1.1
( 1939) 61 ;, vdd. Kq. a ynca II. ( ; Jd~c: oun
! .'Origi11c cl {c N um des Croales cl riM Scrl11:1,
II)Jz . 17 ( 1 '111 ,' '1 !"1) 10!1 veld .

Eskikitaplarm.com

,..

T. Eckrn

Bizan~

Dev lrti

Gdi~me ~i nin

Anahatlan

hiltJIC' si '1'11na hill~rsindeki [slavlara kaq1 mukabil bir saldmya gc~mek


iu1k [111t111 yaraUt. Gcr~~'kten de devktin kuzey SJmrmi baka dii~man akml.cclcldall kor11yahilrnek v c Balkan yanmadasi iizcrindc imparatorlugun
1J;Iki 111iyl'lini nnniyctc almak ancak Tuna otesinde bulunan 1slavlann ana
y1 nl L11111.1 y:qnlacak hiiyiikr;c ve baarth bir teebbiislc miimkiin goriiniiyordcc lliiykcc 5()2 ytlmda, Balkan yanmadasmm kaderini kesin olarak tayin
.. clcc ck cniicadclc ba~lad1 1 . Sava~, i:incelcri Bizanshlar ir;in miisait bir ceryan
.cl11 gii ciindii. Bizanshlar Tuna'y1 miitcaddit d efa gc~_;erek 1slav v e Avarl.cr ilz, r indc zafcrler kazand1lar. Ancak boyle miinferit baanlar muazzam
1 ~1. v ~ itlc si iiznindc pek az ctkili oluyordu. Miicadele uzad1; mrrkczdcn
c,c1k 11 1.. ck hir biil~ede savamak gii~tii ve ordunun miicadele azmi de diiiinclilriil'ii hir ~l'kildc dii:;;mekteydi.
l11sl iu ianos rcstorasyonunun suya dii~mesindcn bcri devlct, otoritesinden
c;ok ~y kayl)('tmiti. Iustinianos stili mutlaktyyete karI tabii bir reaksiyon
cll.lral\ s:ulcr.e scnatonun siyasi i:inemi degil, halkm i:izgiirliik ozlemi de
'"' llll~lc. (i. a:nrdan 7. yuzy1la ge($ilen kritik ytllarda dem'lerin faaliyeti de
y11iclc-n doruguna varllUtl. Durmadan keskinle<'B sosyal ve dini zddiyetlc 1 ic,; muradddndc vc mavilerle yqillcr arasmda devletin her buyukr;e
~ l11 icuk :11k stk vuku bulan c;atimalarda ~im~ekl crini c;aktmyorlarch. Orduda
clisiplinin hiiyiik i.il~iide gevedigi goriiliiyor ve tasarruf tedbirlcri almak
/.OIIIIHI'Iki IJiik(mH't, ii crctlerin odenmesindc krsenin agznll Slkt tuttugu
. illl'lk, stk s1k vr- ac;1kc;a memnuniyetsizlik gosterileri vuku buluyordu.
I kvlct.i kavrann olan derin huzursuzluk, yorulmu ve neticeden iimidini
kc srni~ olan orduya da yaytlmltl. 6o2 y1hnda ordu, yeniden Tuna otcsindeki
nuv:~:ilnimk kt~lamak cmrini ahnca isyan ar;1k~a patlad1. Yan barbar bir
01Ssubay olatl Phokas kalkanlar iistiindc kald1nlarak isyanc1 askerlerin bamcl;c lsl:lllhcd iizcrinc yiiriidii. Bu anda Istanbul'da da isyan r;1kt1. Birbirine
1' k l p i ki parli imparatorluk hiikumetine karl miicadeleye giri~ti 2
'l'lll'ophylaktos Simokattes'in bu
VC'nliP;i haberlcrin degcrlendirilme" i"d" ortaya <;ckan kronolojik gtic;liiklcrden
~ok ~1\r. cclilmi~tir. Bu sonm ilc son zamanbrcla cbha cl"rinckn ilgilcncn G. LADUDA
1

husu~ta

({ 'lmmolo~:ir. tit!. I .J.:IIeffe.l tie ll)znnce contr& les


Ar.tr.c r.l (r.s Sfa,.rs ri In fin du VJ .riecle, JJSI 11

lfo7 vdcl . 1 'yagi in sava~ancak5g6'da


ohcp ( ;llA FI'. NAt!EH (Nekay ropr(llfln)l
toJ veld. J s:,va~l, zaurcccru a haklc olarak,
~. ~I J 'cl,u (uo~'y kadar cl vacn cllrrrcll'kl!'clir.
h.c ~ ay nca J. II Bcr 1n, I lrr. (.'frrmwlo~-: v /
( 11,~ 1 o)

ha~ larm ~

I fttof!lrllm/111 Smwur/111, l:ur,( . IIi/


I ( 1111111)
~
\lOIII

Y . .11\ N ~ I N~

(L'empereur Maurice s'aPP!!Yait-il


sur les Verles 011 sur les Bleus ?, Annates de
l'lnst. Kondakou 10 (1938) 107 vdd.) tarafmGREGOIRE

dan rsrarla savunulmu~tur; onun incc goru~


lti mtilahazalan ic;in ~u makalesinc de bk.
Sainte Erlf!hlmie el l'Empereur !11aurice, !IUlanf{es [,,fnrt ( H)46) 295 vdd. Buna rnukabil
F. Dol l ol I( (liZ 37, 1!1~17 s. 'i41t vel. vc 38,
111'111, ~. r1:r r1 veld .) bu f.:ilrU.~i.i kesin olarak
rcclclcclcr. I lJAKoNoV ( l'i.::. /Jwrr :2:.11 vdn.)'a

gun 1sc Mavriki<1s lllavilni tc1c:ilc l'lnll'ld ..


lll'lalorc yq cll<lt' kar~1 cia uyccmhc h1r tul'1rll 111111 ucuhnl.w.a rdi yurclcc .

t.'t:rorrrt

II 1 veld

tl/ 1111 11 11',

(1936) 499 vdd.)'e gore Mavrikios clevrinde


gozde olan parti ye~illerdi. Bu goru~ H.

( /,.,
(1/,11\ rl /r1
/'f1111111 r/ 1/lorll/1111, /l r

II

Eskikitaplarm.com

3 lustiuiaJHJM

Mavrikios
edildi.

dii~i.iri.ildii

R1~storasyonu

vc Yaratdan Esct in

<,:okll~tl

77

ve Phokas senatonun da tasvibi ilc impara lor i Iflu

On yllhk beyhude bir mi.icadeleden sonra Tuna seferinin akam.-tc


ugramas1, sadece, arttk bir daha geri almamayacak Ckildc lslavlara tcslim
cdilen Balkan yanmadasmm kaderini tayin etmeklc kalmadt; dcvkti11
uzun zaman oncmscmedigi i<; buhran da patlak verdi. Phokas'm (Go2-b 10)
Istanbul'da hi.iki.im siirdiigi.i yillar i<;inde ihtiyarlamr~, kanstz kahm~ g-t,
Roma dcvleti son 6liim kahm mi.icadelcsini verdi. Phokas'm tcdlti~ rcjimi,
arkasmda ge<; Roma dcvlet ve ccmiyet nizanumn inktrazt oluumullllll
gcr<;ckle~tirildigi, dt~ <;en;cvcyi tqkil ediyordu.
Devlete hakim olan humma n6beti, dizginleri elinden ka<_;unu~ hi 1
korku hakimiycti ve agtr i<; mi.icadelclerde tezahi.ir etti. Mavrikios ik,
babalannm g6zlcri i:)ni.inde bogazlanan ogullannm oldiiri.ilmcsini kit"'
halinde bir katliam dalgast izlcdi. Tedhi~ i:)zellikle en itibarh aiklnin
temsilcilerine y6neldi vc oncclikle bu ailclerin direnmelerinc sclJI p old u.
Devlctin ter6ri.inc aristokrasi, hepsi de yeni idamlarla sonu<;lanau, bir sua
suikast tqebbiisi.i ile ccvap verdi.
Phokas sadece bir ycrdc, Roma'da begenildi. Daha 6. yiizytl soulanlld<t
Istanbul ile Roma arasmda, Istanbul patriklerinin hemen hcmcn bir asudan beri kullandtklan "okumenik patrik" i.invanma kaqt papa Grq~orius
I. 'un atqli protestolan sonucunda, ~iddetli bir miicadele ba~lamt~li 1
Mavrikios papahgm protestolanm <;ekingen bir soguklukla cevaplanu~ll.
Buna mukabil Phokas goni.illi.i olarak devletin kilise siyasctini d1gitirdi.
Onun bclirli Ckildc Roma dostu politikast, 6o7 ytlmda papa Bo11ilat ius
III.'a g6nderdigi ve i<;inde Aziz Petrus'un kilisesini bi.itiin kilisderin ba~1
olarak tamdtgmt bclirttigi emirname ile zirvesine ulatr 2 Phokas'111
Roma'da kazandtgt 6zel muhabbetin bir abidesi, Roma forum'unda dikilmi~
olan bir siitun olup, bunun kitabeleri Bizans ryran!l'tm g6klere <;Ikarmaktadtr.
Bizans'da ise Phokas, ozellikle, izledigi ortodoks kilise siyasl'lllllll
monofizitlerin ve yalmdilerin kanh takibata ugrattlmasma scbcp oldtiP;tl
Onasya'da, gittik<;e artan bir nefrete muhatap oluyordu. 1<; miicadcklniu
6l<;i.isi.i gittikc;e biiyiiyor ve iddetleniyordu. Oncelcri Phokas ilc i~ birligi
yapmt~ olan yCiller partisi sonralan ona 6ylcsine di.i~manca kaqt koymaya
balamttl ki, bunlann temsilcilerinin devlet makamlanna getirilml'si
1 Kr~. H. GELZER,
Der Streit iiber 285 vdd.; V. LAURENT, Le titre de jHIIriard"'
den Titel dtls iikummischen l'atriarclum, ]ahrb. oecumenique el La signature jmlriarcaltl, NF/1 h
/. (JrOiesl. Tlwol. 1:~ (1897 ) !W I vdd.; E. (194!1) !'> vdd.
UA~I'AH, UeJch. des l'a(l.l'lturm 11 (1~:1:1) 3b7,
2 DiiLUER, Reg. 1r>5
4!'>:l vdti.;.J. IIAJ.I.Im, /)tu l'tl(nltum 1 ('I:Jf )

Eskikitaplarm.com

'til

I. 1-:rkcn Bi za ns Dcvl ct i (;c-Ii~mc~inin Anahatlan

l.utamiyk yasaklannu~tl 1 . Bunun ilzcrinc bu tcdhi njiminc mavilcr


lti zuwl :u z elmi~lcrdi. Demos'lar aras1 miicaddc bu suretle en iddetli nokl.tstll;a ula~lt. Biillin devlet iizerine i<; sava~ alcvleri yay1ld1 2
Btt amla online ge~Silmesi onccki ytllann biltiin ag1r milcadelelerinin
g.ty~i olan fdf1kct de dtlan kopup geldi. Balkanlarda oldugu gibi Asya'da
d.1 l.m !Jir asked <_;i.ikii vuku buldu. Oldiiri.ilcn Mavrikios'un intikamclSl
oLu a I< orlaya aldan han hiikiimdan Ij:osrav II., Bizans'a kaq1 biiyiik bir
nuza p;iriti. l<;tcn sars1lnu~ imparatorlugun savunma gil<; ve iradesi
ydtbll ytla gcv~iyordu. Mticadeleler once, hepsi de Bizans'm aleyhine
Hottlt\J.tnmalanna ragmen, olduk~Sa ~iddetli idiler. Fakat sm1r bolgcsindeki
llttdwvnn<'t kmhp milstahkem Dara mcvkli 605 yllmda diltiikten sonra
l1.111 mdnlan Onasya topraklarmda siiratle ilerlcdiler, Anadolu'ya da
v,i 1 k Kaysni'yi ald1lar. Bir han askeri birligi hattil Kadtkoy'e kadar
il 11-dt. Balkanlarda ise islav- Avar dalgas1 yaylld1. Phokas'm 604 y1lmda
t\ va r kagamna vcrdigi haracm mikdanm yiikseltmesi de pek ie yaramaclt 1 K tsa bir siire iyindc biitiin Balkan yanmadas1 muazzam islav kitkini iic ortiilmiitii. Dcvlet inktrazm Ciginde bulunuyordu.
1 'J'hcophancs
I 297, 4 : tx&Atucre:
T<' r; 7tp()(cr(vou~ ~'lpdn Tto'A~nue:crll-ot~. Kayllak hildirilcrinin ~e~itli izaha miisait olllllllan sehebiylc ye5iller partisinin Phokas'1au ksin olarak ne zaman aynldigi, bu111111 Y. ,JANSSEN'in (ayn. esr. 515 vdd.) ayml d' l1ir ~ckildc ispata ~ah~tigi gibi daha
""'I y1lmda m1 (kr~. aynca daha once J.
K 111 ~KOVSKIY, K kritike izvest~y Feqfana o
f>~ll~dtum 1:ode jJrauleniya Foki, VV 21, 1914, 9
VII.), yoksa ara~tmC!lann ~ogunun kabul
<11 ip;i gibi ancak l'hokas saltanatmm sonuna
dol{m mu vuku buldugu hakkmda kesin
karar vcnnck kolay degildir. Kr~. BURY
l.t~ler Rom. EmjJ. Il 1, 204; PARETI, Verdi e

t~:::: uri ai tempi di Foca, Studi Italiani di Filol.


dtlu. '!l (1912) 305 vdd. N .. H. BAYNES,
1/ur Successors qf Justinian, Cambr. Med. Hist.
II (l<)l:i) 286; D6LGER, Reg. 159 Son
olarak I>JAKONOV (Viz. Dirnz 223 vdd.) da

undassal a~Jklaxnalarla, ye~illcrin ancak 609


yduula krsin olarak Phokas'a yliz ~evirdik
J,., mi ishata ~all~maktad!r (M. LEVIfENKO,
l-'met1 i jmuinz v Vizantii v V- VII vv. VV I,
1!J.1.7, 177 vdd., sadccc Djakonov'un d d illnini, lwm de kdiuusi kclimcsinc tl'krarlaru;lkliu hr). Aslm<h Phokas ill~ y~i llnm
III'OIHIII III hallf{i y d hu:t:ll)duf(ll Hlll"llllll dq{iJ ,
l'holwH' tn ukuloum, n k1 rttl< d<v rn lc l>llytlk

bir ~iddetle Phokas aleyhinde miicadeleye


atilmak ve Herakleios'un tarafm1 tutmu~
olmakla yeillerin sebep olmu~ bulunmalan
keyfiyeti onemlidir. Aslmda Djakonov'un
(Viz. Dirnz 225) kabul ettiginden ~ok daha
manah olan, Phokas'm belirli ortodoks ve
Roma taraftan kilise siyaseti onun her halde
yc~illcre doniik olu~unu ifade etmez.
2 0 s1ralarda Bizans clcvletine hakim
olan anari hakkmda kaynaklarda ~ok
etkileyici haberler vard1r. Demetrios efsanesinde (AASS, Oct. 8, IV, 132; MIGNE, P. G.
I 16, 1261 vd.) buJunan bir tasvir ozelJikle
dikkate de~er. Burada ~oyle deniliyor:
"Hepiniz, rahmetli imparator Mavrikios'un
halefi zamanmda ~cytamn, sevgi duygulanm bogup biitiin doguda, Kilikya, Asya,
Filistin ve civar yerlerde, hatta imparator
ehrine kadar nefret ekmek suretiyle nas1l
toz bulutlan savurdugunu ~ok iyi bilirsiniz:
Dem'ler vatanda:jlannm kamm sokaklarda
alntmakla yetinmeyerek, birbirlcrinin evlerinc girdiler ve i~eride bulunanlan hi<; acimadan oldiirdiiler; ka~amiyacak kadar zayf olan kadmlan, <;ocuk, ihtiyar vc gcn~lcri
y11kan katlardan a~a~ya atltlar, vatanda~
larnmt , tarmhk ve ;lkrahalannm JU<lhm
yav,r 11aladda1' v1: ev krini ul<'~r w:nliln".
" l>oo.ca 11 1 Urx. I'',\1.

Eskikitaplarm.com

:1 Iusliuiano s R cslorasy onu vc Yaralllan Es c rin

(,1i> k ll~ ll

71

Bizans devleti d1~ suurlannda bulunan gi.ic;ler tarafmdan kurtanldt


Kartaca eksarkhos'u Herakleios, Phokas'm tcdhi~ rejminc kar~1 ayaklandt V<'
Mrsrr'm da kendisine katdmasmdan sonra kcndisi ile aym ad1 ta~ryan
oglunu bir donanma ba~mda Istanbul'a karl gondcrdi. Hlraklcios,
filosunun ugradrgr ada vc limanlarda ahali ve ozcllikle yqillcr partisi tarafindan biiyiik scvinc; gostcrileriyle kar1land1. 3 ekim 6ro tarihinde donan masl Istanbul oniinde goriindi.i. Burada da kurtanCI olarak sclamlaan
Herakleios, Phokas'm korku rejimine si.iratle son vererek 5 ekimdc patrigi n
elindcn imparatorluk tac1m giydi 1. Di.iiiri.ilcn ryrann'm idammclan sunra onun hipodrom'da bulunan hcykeli de, hahrasmm Hl.netlcnmesi (dam natio memoriae) i~_;in yrkllarak halkm oni.inde yakrld1. Hcykcllc birliktc mavi
lerin bayrag1 da yakllmltl 2
Phokas'm devrindeki anaqi y1llan gee; Roma devleti tarihinin sommu
tekil ederler. Gee; Roma veya erken Bizans dcvri burada biter. Krizclr-11
Bizans onemli klsmiyle yeni bir tcekki.il halinde, c;i.iri.ik gee; Roma ckvktin den kurtulmu, yeni gi.ic;lerle kuvvetlenmi olarak do gar. Asd ani anu i lcBizans tarihi, ortac;ag Bizans imparatorlugu tarihi balar.

1
Tarih iyin lJk. OsTRUGORSKY,
Chro11ologie :v >, 11. 1.
~ C'/mm. l'tndudn 701, 17. Phokas'm

hangi parli ilc daha s1k1 hagh oldugu sort m il


nun rnilnaka~asmcla hu ~~ok :udaml1 halw r
ydcri ll(:c~ chkkatc almmaml~llr.

Eskikitaplarm.com

II

BlZANS DEVLETlNlN VARLHii VE YENlLENMESI


lQ1N l\!IUCADELE (610 - 711)
Kaynaklar
Iustinianos zamanmdaki edcbi yiiksclmeden sonra 7, yiizyi!dan itibaren edebi hir
tiikcnmc clcvresi ba~Iar ki, bu yiizden ~ogunlukla Bizans'm karanhk devresi sayllmJ~IJr.
Ger~ekten de Bizans tarihinin hi~ bir devrcsi kaynak bakimmdan 7 ve 8. yiizy1llar k.ular
fakir dcgildir. Bu, 6zcllikle Hcrakleios'dan sonraki devir i~in boyleclir.
Hcraklcios'un bi.iyiik ba~anlaruu, patrik Sergios (610-39) zamamnda Aya~ol'ya'11111
<liakon, skeuophylaks vc khartopll)laks'l alan GEORGIOS PrsiDES terenntim etmi~tir. Somal<i
Bizanshlann Euripides ilc mukayese ettikleri, c;ok ogiilen bir sair alan Georgio~ 1'i~id ,H,
trimetron iumbikon vczninde bir ~ok tarihi ~iir yazm1~t1r. <;::ok edebiyat ve hitabetc ka~an
karaktcrlcrinc ragmen onun, 6Q2 y1lmda Hcraklcios'un iranhlara kar~l seferi, fi2h yd111da
Avarlann istanbul'a saldmlan haldondaki ~iirleri ile Herakleios'un fran dcvlcti Uzerindki
zaferini tasvir eden Heraklias iinvanh i:ivgiisii (paneg_yrikos ) 1 biiytik~e tinemi haizdirler. IMtanbul'un 626 y1lmda Avar- islav ku~atmasmdan, aynen Pisides gibi, Heraklcios zamannr
da ya5ayan vc onun gibi Ayasofya'mn skeuophylaks ve presbyter'i alan THEODOJWS SYNKF.I
Los'un bir hitabesi de tafsiLlth olarak bahsedcr 2 Heraklcios'un ~agda~l VC patrik s.. rgi.
os'un giiven duydugu ki~ilerdcn birisi de, tan1nm1~ ad1yle, Paskalya kronigi'nin yazandrr.
Bu cser Adem'dcn 629 y1lma kadar gelen, fakat bize ancak 627 y1hna kadar alan kiSllll
ula~abilmi~ alan, tarihi ac;Iklamalarla geni~letilmi~ kronolojik bir fihristtir. Sadccc Mavrikios'un sonundan itibaren eserin son bsm1 biiytik~e bir 6nemi haizdir.
Hcraklcios dcvri i~in en tinemli kaynaklar ve haleflerinin zamam ic;in isc yeg"<11ll'
grekc;e tarihi menbalar TrmOPHANEs'in ve patrik NrKEPHORos'un iki vckayinanH~~idir.
Ke~i~ Theophanes'in 810 ve Br4 y1llan arasmda kalemc ahnm1~ alan kronigi, G\'org'io~
Synkellos'un tamamlanmamJ~ olarak kalan dtinya kroniginin bir devanum tc~kil cckr. Bn,
Georgios Synkellos'un kald1g1 yerde, yani Diokletianus'la ba~lamakta ve Leon V.'un
ciilusundan bsa bir zaman sonra sana ermekte, yani 284'den 8r3'e kadar olan lkvnyi
kapsamaktad1r 3 Theophanes'in derin bilginlik, tarihi anlay1~ vc objektifliklm ynk~1111
olmasma ragmen, onun daha eski kaynaklara dayanan cseri, tizelliklc 7 vc B. yiJzyillar
ic;in fevkalade biiyi.ik bir onemc sahiptir. Theophancs kroniginin ozel karakteri olan, H:t.rrur
de ihtimamla c;ah~1lrm~ kronolojik sistem iki karanhk yiizy1lm Bizans kronolojisi it;in <"Ma~
1

1talyanca tercumcsi ve tafsilath komanlcri ile ycni tcnkitli baskiSl: A. PERTusr,


Gior,1~io di Pisidia l'oemi. I. Pmzegirici ejJici,
Etta! I!J6o.
2 N~r. J.. S n I!NIIA"ll, Aualuta avarica,
Krakau 1qoo. Kq. aynca Vi.~ . iz;v01i 1, 15!1

N~r. C. de BooR, Q cild, I.cipz il{


r883-85. Son bsm1 (717-813) alm:uwaya
~cvrilmi~tir: L. BREYER, JJilderslreil wul
AraberJturm, llyzantinische Geschichtsschrri/u:r I"/,
Graz 1957
3

vdd.
I

Eskikitaplarm.com

,,

1<11111 i lt' ~k il cdc r. Olaylarm hiktty cHi yillara giire tanzim cdilmi~ olup, rnilnfi:rit y11lar,
cltl11 ya11m y: Lra ldl~l , vc: lsa'nm dogumuna giire vcril<-n tarihler yanmda sadece Hi;r.ans
llilk!ilncl ... l;ucmcl sallanal ydlaruu degil, lran ve sonra da Arap hilkilmclarlannm, papalarllc w ci <"H'I pal rigin iktidarda buluncluklan ydlan da kapsayan kronolojik tablolarla
lc.L)I.ular. St'nc-lc~rin hesaplanmas1 yanmda (diinyamn yarat1h~mdan itibaren lsa'nm
dlli\'II IIHHia kaclar 5492 y1lm gcc;:tigini kabul eden lskcnclcr takviminc gore) Theophanes,
1111Wtiml y tllanru bablarmmn c;oguncla belirgin olarak vermemi~ olmasma mukabil, yii
Nnyclc lllll i~~tliklion dcvrelerinc gore de yiiri.itrncktedir. Burada bclirtilmesi gcreken husus,
i>ICJ'J hilbt ydt (M.s. bog(ro)'ndan 6265 hilkat y1h (M. s. 772(73)'na kadar-62o7'dcn
lo~tll'" kaclar (714. / 15-725/26)'ki lma devrenin istisnas1 ilc- Theophanes'in verdigi y1l
H.Ly cl.utlllll, rnal:wmenin hatah tanzimi sebebiyle, hemen zikredilen veya kesinlikle tahmin
lllcllcahilcn imliklion sayiSlndan her seferinde bir ytl geride kaldigicl!r. Theophanes'in indik''"11 lw.~a l11 ise huna mukabil daima dogrudur, oylc ki biz bu devreye ait kronolojik haberJ, 111 cl q'(f'l'le ndirilrnPsinde , verilen y1l say1sma her scferinde bir y1l ilave etmeliyiz 1 Theopli:ull's'ill kronigi Bizans'da bi.iyiik itibar giirmii~ olup, sonraki biitlin Bizans annalistigi
oua clayanmaktathr. Bat1ya bu kronik g. yilzy1hn yctmi~inei y!llannda Anastasius Biblicollll't'arius larafmdan yapilmi~ olan latince c;:evirisiyle malum olmu~tur ki, bu terctime,
'l'lw11ph:mes'in zamamm1za kadar gelebilcn btitiln yazmalarmdan daha eski bi~ ntishadan
y ap cluu~ olmak iLihariylc c;:agda~ incelemelcr i.,:in ayn bir deger taJmaktadir.
lsl:mhul'un rulmni makam1m 8o6'dan tasvir aleyhdan hareketin yeniden patlak
vc-rcliP;i III ;1 ytlma k<ldar doldurmu~ alan patrik NJKEPHOROs bir c;ok teolojik eseri arasmda,
licl'/cltu 7li9'a kadar uzanan vc ktsmen Theophanes'in istifadc ettigi -bizce bilinmeyenkayna ldarclan faydalanan lnsa bir tarih (icrt"Op(cx a)""ofLo<;) yazmi~tir ~. Nikephoros'un
liill!\.ycsi l'hc~ophancs'inkinden daha az tafsilftth olmakla beraber, tarihi deger bak1mmdan
ouci:LII a~agt kalmamakta ve biitiinii ilc daha biiyi.ik bir objektiflikle temaytiz ctmektedir.
llc111a mukabil Nikcphoros tarafmdan tanzim edilen ve Adem'den 829 y1lma, yani muel-

Kq. OsTROGORSKY, Chronologu,I vdd.;


llur.ula Thcophanes kronolojisi sorunu haklwida c~ki bibliyografya da ele almnu~t1r.
i\ yttnL bl'nim ~u makalcmc bk.: Tlzeophanes,
UF II A., X (1934.) 2127 vdd. V. GRUMEL
( /;;dill.\' d'Orir.ut 33, 19~~4, s. 396 vdd.)'in diiny.L ( hilkat) ve indiklion yiilan arasmdaki
u vg cmstt~ lugtt, Theophanes'in yilba~mi 1
y lill ch:~il 25 mart olarak almasmdan
rlni\' ntu~ kabul edeJTk a c;Iklama te~ e bblisii
Jo' Di)l.('mR (/1. ,(. 35, 1935, s. 154 vd.)'in de
~~~ ~lcn ni~ oldugu gibi, ba~arlS!z kalm1~!tr.
1\. r~. aync:a F. DiiLGER, Da.1 Ilaiserjahr der
IIJIZIIIllillcr, S. IJ. dcr Bqycr. Akad. d. Wissensclz.
ICJJ'). JJ.-rt I, S. 21 1 38. D. ANASTASIYEVIQ
(f.'ankiv god 11 Vi::antii, Annates del' Institut KOizrf,lkm 11, I!Jtj.ll, s. 147 vdtl., bilhassa 170 vdd.)
llr ""u'l'rn lc-orisini n:ddclmc:klc ve benim
van lc l\'1111 nc~tice yc- varrnakta, fakat, TheophiL IIcs kroni ~in clro ilk cldiL h0() / 10 ycilnci;L
uulilc.tiwl vc yrl luH;L plan ara~nula ~kan
ayllll'l ll l\'11 1 '/11 / 1;1'cc kac lar <l t'VOLIIL C'IIIII'YIJI,
dalm 1\.omlaus II. '111 ill1 ycllannda ciO..:c- lclcA i
1

ne inanmaktad1r. Mart hesaplamas1m son


olarak V. MoIN (MartoYsko datirm!ye. lslor.
glasnik r/2, 1951, s. 19 vdd .) mildafaa ctti.
Ancak bcnim, ic;inde Bizans'da mart tarihlemesinin, Grumcl ve ~1o~in'in zannettiklcri
gibi yaygm olmadigl ve bunun Thcophanes
vckayinamesindeki kronolojik ozcllikleri ac;Iklamaya yetmedigi, c;:tinkil bu tarihlemelcrin daha ziyade eyli.ille ba~ladg1 belirtilen
tenkit yaz1ma (B.,(. 46, 1953, s. 170 vdd.)
bk.
2 N~r. C. de BooR, Leipzig 188o. Sadece 713 ylma kadar olup da de Boor tarafmdan kullamlrnayan yazma nilsha (Lond.
Add. 19390 s. IX), L. OROSZ tarafmdan
tamti!Jm~tir: TlUJ London Manuscript of Nikephoros "Brcviarium", Budapest 1948. Orosz
bunun ba~langu; kisimm (s. 15,2'yc kac!ar
de lloor'dan) m~rrlmi~, miilcakip ve az
HLrkii 1-(ijriinc:u k1snu ise, de Boor ne~ri ilc
llluilalll ], 'lllli~tir. Nik(~phoros'un <~d<hi
cHc't i v lli1ilii(i lmldoncla laiNil:'\1 i~in Ilk .
!\I ,101AN lli.:U, I 'alr .Niktp/wru.L

Eskikitaplarm.com

Kaynaklar
lifin i:ildi.iil;ii scneyc kadar gclcn kronolojik fihrist (xpovoypoupczbv aUVTo1wv) <;ok s1111rll b ir
k1yHteli haizdir.
Urckc;e kaynaklarm azhgm1 dogulu yazarlann verdigi hilgi bir cilwttcn lcbl i cdiyor
Bunlar arasmda birinci planda, 7 yiizy!lm altm1~mn ydlarmda (muhlcmckn (i6J yllnula)
bir "Herakleios tarihi" yazm1~ olan Ermeni piskoposu SEBEos'un cscri gclir 1. lleraklcioH vr
onun bi.iyiik rakibi Hosrav II.'in tarihi, escrin ag1rhk m erkezini te~kil t"lnwklc lll'r;dw r,
daha onceki devreyi k1saca. anlatmakla ba~lay1p, tasvirini Mufwiye'nin hilflf\"tc W<;i~i rll"
kadar (661 ) uzatan ve Armenia'daki kilise mcselelerinin tcferruatma dalan cscrin yrgflru~
konusunu da Hcrakleios tqkil etmernektcdir.
Ozellikle Herakl eios'un ba$1angu;: devri i<;in, bizc nc ya zk ki biiyiik noksa nl:ub vc
ancak muahhar bir habe$<;C resauziyonu ile intikal c tmi$ ola n , M1S1r'm Nikiu piskopu~u
lOANNf.;s'm 7 yi.izyil sonund a ya zrn1 ~ oldugu diinya kronig i buyi.ik bir tincmc sahipl ir '
Digcr bir c;ok c;agda$ vc daha sonraki anonim si.iryani kronigi 3 ilc NisiiJis mc:lropolili
EuAs'm bir c;ok eski bilgi yi degcrlendiren kronigi 4 ve SORYANi MIKIIAIJ.'in <;ok ow111 li
escri de bu arada b elirtilmclidir 6
Balkanlara yap1lan islav akmlannm tarihi ir,:in, !slav ve Avarlann 6. yiizy1lm scm11 v<
7 yiizy1lm ba~mda vc ikinci yansmda Selanik iizerinc yapt1klan saldmlan hiiyiik hi r <"all
hhk vc c;ok say1da ger<;ck tcfcrruatt ile tasvir eden "Aziz D emctrios'un mucizdc-11 " ( t\1<
racula S. Demetrii) en bi.iyiik bir iincmi haizdir 6 Giincy islavlarnun ycni y111 I lanrulak i
hayatlan hakkmda c;ok k1str ulan bilgimizi oldukc;a i:incmli bir olr,:Udc lamamlayan hu
hagiografi k eser iki ks1mdan miilc$ekkildir: Birinci kiSlm 62 0 y1h civannda Sd!\ui~ h11'
piskoposu IoANNES, ikinci kL~ml ise onun havarileri ndcn birisi 7 yiizytlm sc-kNtuiuci ~w
lerinde kaleme alrm~llr (sonradan eklencn ii<;i.incu b srm oncmsizdir) 7
Devrin kil ise tarihinc mu teallik olaylan baklmlmlan VI. ok1IIDCnik konsil ve Ullilli
sextum ~ zab1tlan yanmda ozellikle :MAXIMUS Cma'ESSOR ( Ho~t OLOGETE~)' un ~-~rl.-ri 1\rll"lll
lidir 0

7 yi.izytl hukuki kay nak bakunmdan da c;ok fakirdir. lluna mukabil, c;ok biiyiik iiunni
a lan koyhiler kanununu (vrJv.oc; ye:wpytx6 c;) bu dcvrcye vazctmck i<;in uir \:uk sdu I'
4 A_yn. esr., c. VII (I!)IO J .
1 Frans1zcaya terci.imcsi: F. MACLER,
6
HiJtohe d'Hcraclius par l'evi que Sebcos, traduile
l'rans1zca terciimcsiyle n c~ri: J. 1\.
de l'armenien et annolie, Paris 1904. Rusc;aya CHABOT, La clzronique de Michel le Spim, "I
tcrcilmesi: K. Px rKANov, lJtoriya imp. lrakla, cild, Paris rP.:;g-1go4.
perevod s armiyanskogo , St. P etersburg 1862.
0 AASS., Oct. 8, c. IV, 104 veld.,
IIJ
Eseri n c;ok tartl~Ilmi~ alan tel if tarzt, kaynakveld. ( = MIG NF., P. G. I I(i, I 201. vdd , 1'1 ' ,
lan ve tclif tarihi hakkmda en son olarak
vdd. ) A. TouGAHD, De l'lzi.rloirc fm!fan """'
kr.~. S. S. MALKHASYANC, Ltorik Sebeos, VV 2
les actes grecs de Bollanc&tes, PariH tii 'J-1.
( 1949) 94 vdd.
7
Kq. RAR I~Ic;:, (;:uda DimitriJ>/1 Sofcm
2 Frans1zca tcrci.imcsiyle ne~ri: H. Zokog. P. LEMERLE , La comfJOsition et Ia c:hrmwfrr
., !'.Nil ERG, Cronique de Jean, Eveque de Nikiou,
gie des deux jJremiers livrcs des t.1irm rtla .\'.
Notices et Extraits des Mss. de la Bibl. Natio
Demetrii, BZ 46 (1 953) 349-::16 1. A . l1 1111MnV,
7lrlle XXI V ( I883). lngilizccyc tcrclimcsi:
Slauyanskite naJiaderz~ya .l rl!~fU Solu11 11 "~."wlt:ull
R . 11. CHARLES, The Chrouicle of]ohn, !JishofJ
rw Sv. Dimitra" i tyak/mala l.hm11ologiJ'11,
of Nikiu, tran.rl. from ?,olcnberg's Ethiopic Text,
Godi.p<ik na Filos. istor. Fak . Jl, Sc.lya 1'1'1'..1,
.l.ondon 19 t G.
!672 14
3
Lilli nee tcrciirncsiylc nqri: Cor/illS
8 MANSI
I 1, 1!)6 veld. Vt: ')!.!<) vd d .
Scrifl. Chdl. Orit.ttt., Sc:rij1lmes Syri, scri Ill,
g MIONH, J'. (,', !JO VC !)!.
t:. IV, 1-:l (IqO:III!j).

Eskikitaplarm.com

vnnllr 1. Anc:ak hu hususta kcsinlikle Rnylcnchilecek ycg{mc ~cy, lm kanunun 7 vcya 8.


IIN II'd,, mcyclana ~<lmi~ oldugudur; fakat ara~llrmalar gcnclliklc bunun 8. yiizyllm ilk
yariNIIIIlan daha sonraya vaz cJilemiycccginde birle~mi~tir; bu hukuki abide daha ziyadc
7 11~n n son yansmll uygnn gorliniiyor. Onun bu zamana ait olmas1 ihtimali de, i.mvan1
lttNI iuiamtY II.'a i~aret t"dcr goriindiigii nisbette bi.iyiimcktedir 2 Burada dcniz hukukuna
1 En iyi ne~ri: W. AsnBURNER, The lanm kesin olarak bildigimiz bir ma diger
/urrurr'., /.mu, ]ourn. of Hell. Studies 30 (1910) hukuki cseri de izafe etmi~ti. Bir c;:ok hususta
11 1 1oll; Tl (1!)12 ) G8-gs, ayrmtJh komanter oldugu gibi bu meselede de Zacharia'nin
v iuf(ili..:cr tc~rci.imesiyle beraber. Eserin sahip oldugu itibar, onun teorisinc uzunca
uwtui yrnidcn basllm1~Ur: ZEPOS, Jus II, bir stirc iistiinliik saglad1. Onun dii~i.incesi,
f. ;, ., .
Nomos Georgikos'a PAN9ENKO (Kresryanskl!Jia
1 Onvanm da ifade ettigi gibi,
Nomos sobstvennost 24 vdd.) ve AsnBURNER (ayn esr.
c:~or~:i~ot' Tnstinianos'un bir hukuk kitabm- 32 s. 87 vdd.) gibi I):Ok vukuflu olan kimse' lt111 Htc;ilmi~ hahlar kaps1yor. Burada, koy- lerin delillere dayanan itirazlanna ragmen,
1111<-r kannnu'nun acaba Iustinianos I.'un ha.kim di.i~i.ince olarak kald1. Tart1~ma, G.
ka111111 cs.. rlerindl'n bir toplama oldugunun VERNADSKY'nin (Sur l'origine d [a loi agraire,
11111 anlatdmak istcndigoi (gen;:ekte ise bu Byz. 2, 1925, s. 127 vdd.) koyli.ilcr kanununu
l:unarniylc ycni hukuki kaideler getirmekte yeniden lustinianos II. 'a ire a etmek fikrini
v lust inianos hnkuku ile tesbit cdilebilecek savunmas1 ile tekrar canland1. Onun aJ;Iklllllvazat, hclc bunlar I):Ogunlukla oldukJ;a lamalan STEIN ( Vom Altertum 162 ve BZ 3 1,
dA'i~ik hir mahiyete sahip olduklan ir,;in,
1931, s. 355), VASILIEV (Histoire /, 1932, s.
anc:ak pc:k oncmsiz goriinmektedir: K~ W. 325, kr~. History, 1952, s. 245), BREHIER
i\YIIIItll!NIIR, t!Yn. esr. 32 s. go vdd., ve F. (Institutions I 76) ve 0STROGORSKY (BZ 30,
I ){Jl.Oim, Ist der Nor1ws Georgikos ein Gesetz 1929/30, s. 396 ve Byz;. 6, 1931, s. 240)
h'aurr ]ustirtians II.?, Festschrift L. Wenger II tarafmdan tasvib edildi. Kr~. aynca H.
, "'-~" ~- ::15 vdd. - Paraspora 252 vdd.), yoksa GRi:GOIRE, Byz . 12 (1937) 642. Fakat bun1111111111 lustinianos II.'un bizce bilinmeyen lann dii~iincesi F. D6LGER (Historische Zeithukuk kitaplanndan birinden yap1lmi~ se~,; schrift 141, 1930, s. 112 vd. vc Paraspora
uult-r mi oldugu sorunu ortaya pk1yor. 241 vdd.) ile E. LIPSIC (Viz. kres{vanstuo wo
I :IIJAolus'dan bcri yap1lan en cski ara5t1r- vdd.) tarafmdan reddolundu. Burada bemrdm bu sonucu ihtimali kabul etmekte lirtilmesi gereken cihet, Nomos Georgikos'un
idilcr. Ancak bu gorii~, MoRTREUIL'iin ~imdiye kadar bilincn yazma niishalan ara(lli.ttoire du droit byzantin I, r843, s. 395) ve smda Iustinianos I.'un hukuk kitaplanna
Nomos C:corgikos'nn iinvamm Iustinianos I.' at;:Ik bir tclmihte bulunan yegane niishanm,
1111 hukuki cserlerine bir telmih olarak tamamiyle noksan bir i.invan arzcden ve
kabul eden C. W. E. HE1MBAca'm (Geschich- mahiyetleri tesbit edilemeyen bir I):Ok yaZI
ln du ~ricclrisch - romischen Rechtcs, Ersch und arasmda Digesta ve lnstitutiones'leri de zik( .'ruh,,r, EnzyklojJ. d. Wiss. 86, r868, s. 278 vd.) reden Paris niishasi (Parisinus gr. 1367 s.
it iraz1 vc hususiylc de, koyliiler kanununu XII) oldugudur. Buna mukabil diger yazma
l.rcm HL vc Konstantinos V.'un Ekloga'la- niishalannm iinvam baz1 6nemsiz variyantnyl yakn hir akrabahk ili~kisi il):ine sokma- larla ~oyledir: KEcpfif.txLIX 116f-1-ou yEwpyLxou
ya, clolayLsiyle lm iki imparatora izafc l!.Gt'r' txAO'("~II ix -rou 'loucr't"lVLGtVOU ~~~A LOU
' ltll('}'C' c,:alt.~an ZAGIIARIA.'nin (Geschichte (Yazmalar hakkmda kr~. Asi!BURNER, ayn
e.sr. 30 s. 85 vdd. vc j. de MELOFOSSE, Les
11 ; 1n vdd .) ml\lfthazalan uzerinc terk edildi.
'/.adl:lrill' nin, bilnuligi gibi, tasvir kmn /ois a,:rQ1T8.\' a l' eJ)()Ij!le byzantine, }(ecuei{ de
Hupamtndara kar~1 ozcl bir za'f vanh l'Acad. tie L't!gislation H), 1~)1.'), s. 11 vdd .).
(t\HI IIII IIINI'.It, ayn. C.\T, 311 S, 7 :~ 'dc <klli]<\j~j H11nuh~ dikkiLl ldilccck hmns lu~tiniimos
l{lhi 1111 hiikOmdarlar 0111111 f:tvorilc-ri idilcr) I. 'a hir ttlmihi kcHill olarak mtaclan kaldmmk olan t .. kil (~L[If-(.,,J ~k lulir. <,:unktl ,
vr lumhu a, hu ff,llll art 1.k uul:u n ni I nlmacl rl1

Eskikitaplarm.com

K .q n ,, k l.11

ait kaidc vc nizamlar kodeksi ulan v61.toc; 'PoiH!olV vcxunx6c; da ?.ikr ohmmalahr 1 lin
kompilatif cscrin daha kcsince bir tarihlenmesi mtimktin degildir vc bunun Goo i lc l!oo ydlan
arasmdaki devre i<;inde tc~ekkiil etmi oldugunu kabul etm~klc yctinilmdidir "
eger Iustinianos I. ifade edilmek istenseydi, bunun yerinde hi<; ~tiphesiz ~t~A(mv
bulunmasi gerckirdi. Ashburner'in, ad1 ge<;cn Parisinus gr. 1367 yanmela kullandigl
alt1 yazmada ise sadece 12. yiizyila ait
olan Marcianus gr. 167 ntishas1 bu r,;ogul
~ekli haiz olup, digerleri ve bunlar arasmdaki 3 en eski ve muhtemelen biribirinden bagmsiz 11. ytizy1l niishasi biribirine
uygun olarak (3t(3i..(ou (veya ~ i(3i.ou) ~eklini
vermektcdirler. Benim bu eserimin elaha
birinci baskrsmda belirtmi~ oldugum bu mii~ahedem. kanaatimce, bu miinaka~ah sonmun r,;oziimlenmesi hususunda btiyiik<;e
bir ag1rhga sahiptir. F. D6LGER (Paraspara 249 vd., n. 31) her ne kaelar bunu
isbat dclili olarak kabul ctmek istemiyorsa
da, kuvvettcn dii~iirmeye de muvaffak olamamr~trr. (:iinkii bu ancak, i.invanmda
belirli bir ~ekilele Iustinianos I. 'un kanunlanna dayanelgn ve bu kanunlan 1:0
'loucr'ttvw:vou (3t(3i..(ov olarak zikreden bir
Bizans hukuk escri gosterilebileligi takdirelc <;iiriitiilcbilirdi. Gcr<;ckte boyle durumlarcla Iustinianus l.'un hukuk eserlerinin naSi! zikreelilcligini, Nomos Georgikos'a zarnan
bak1mmclan yakm ulan vc ger<;ckten Iustinianus'un hukuki cscrlcrinden yap1lm~
bir scr,;me olelugu iddiasmda bulunan ve
iinvanmela a<;1k ve vaz1h olark kcnelisini
EJ<Atl"('/) 'tUlV VO[LC.UV ... arr6 'l:W\1 tvcrn'tOU'tWV,

-rou

'r(()V lltye:cr'tWV,
l<(oJiltxnc;, "':W\1 ve:aql(ol\1 1:ou
v.eycxAou 'Ioucr'ttvt<Xvou lltMcx~e:wv eklinelc takdim eden Ekloga gostermektcelir. Nomos
Georgikos'un rcsmi bir kanun kitab1 uldugunu
ifadc eden Zacharia'nin (Geschichte 250 veld.)
gorti~tine kaq Dolgcr (Paraspora ) bu cscrin

daha ziyaelc bir ozel konpilasyon oldugunu


gostcnncyc t;ah~maktadr. Fakat elimizdc
bulunan koylii kanunu istcr rcsmi ister ozcl
rncn~e li olsun, ir,;inden sec;ildigi vc koylii
lmyat ma llliiteall ik hiikiimlcrini kapsadg
"111.11iuimw.r kitaln" ll('f hal de rl'smi bi r
<'M'Hii Ill" yuka rul aki ac;J~lamala nla n cia
;mi;L~II;Lc ';L~ I ~( 1 l11 l111nun I m;l inianus I I. 'nn
J.i r ka111111 kitalu ulduj~u11a lwr ~c y ~lmdcl

etmcktedir. Bu aracla cserin yazan sonllllll l


dan daha onemli olan husus hunun yaztldtgt tarihtir vc Dolgcr de (Para.!fmra 11h11)
ar,;Iklamalarmm sonunda bunun en yakm
ihtimal olarak 7 yiizythn sonu vcya ll. asrm
ilk r,;eyreginde viicuela gelmi~ olabilccq{
elii~iincesine yer vermcktedir. llk. ayn. mil ,
Harmenopulos und der Nomos Geort:iko.r, Tl.jl.ll<;
K. 'Ap(.ltvOltOUAOU ( 1951 ) 151. Kr~. ayrrm
LEMERLE, Histoire agraire 219, 1, s. ;,:~ vdll
Nomos Geurgikos'un "hi<; bir yenili k p;r111

medigini", "saelece eski hukuku flk ra rlach gm" isbat etmeye <;ah~an .J. K AHAYAN
NOPULOS, Entstehung und Bedeuturg des .N""""
Georgikos, B,(, 51 (1958) 357 vdd., tam amiyl<
yanh~ yoldadrr.
Nomos Georgikos'un oncm vc ya y~~m h Ar
na bize kadar gelen yazma ni'rsh;Li a rrnrn
<;oklugu delalet eeler. Onun iitu mi l1 1 za11~
devletinin s1mrlanm ela a~rnr~t r, r;ok crkr11
bir tarihte islavcaya terciime cd il m i~ oh rp
giiney ve elogu lslavlaruun lu1ku ki ~I i ~
mesinde rniicssir olmu~tur. I:ski msc;a l>ir
r,;evirisi daha A. PAVLov tarafmdan yapthru~tlr:

Knigi zakonTIJie, SboTII ik vtom1:o old.


Imp. Ross. Akad. Nauk 38 (r885). E ski mb ~a

terctimesi de bir sure once Dj. Sp. R A ilO.Jil,:II,l


tarafmdan yaymlandt: Srpski mkopis Zmd
yoradnikug zakona, ,('R VI 3 ( 1955) 15 vdd.
Nomos Geor,gikos Strp hukuki gcli~ m.. ~i w lr
onemli bir rol oynayan vc ";ar lu.!lin irm'm
kanunu" ad1111 taIytp yazmalarda mwun iyr(
le Stephan Du~an'm kanunu vc Matllra ioH
Blastares'in .ryntagnza'si yanmtla giiri'Iln 11
ncmli hukuki kompilasyonun bir pa n; a~llll
tc~ki! etmcktcdir. Kr~. A. SoLOVYJ'.V, z,A,
nodav.rtvo Stefana Dujana, Skopl je 1'J'J II , 1'1
veld.
1 N~r. W. AsiiUUR N ER , 111c Rlwdiml Sr,
Law, Oxford 1909.
~ Kq. W . Asiiii UI{N.Im; '!YII ,,,, ,.,, "
CX JI vdd. Z I\I ~IIARIA, hu ka1111 1111 da '""
vir kmn imparatorlam izafi l'lnwkl< du
(Ge.w:lliclltc :~ Jli ). 0 hall a hi\' ~ i ipl wsiz I.con
Vl.'a ;1il. hul11n;m 'l!lctiwl.rrmi., ' d hunl;u;L
i ri';L cd or ( K r~. ZI\<: 111\H 11\, Z rmt 11'1 ilitlill~t'lt/J:

Eskikitaplarm.com

Ill,

IT. llizan~ D cv lt-tinin Varh~1 vc Yenilcnm csi l<;in MU ca dcl c

I.

han ve Avar Sava~lan ve Herakleios Reforrnu

( :crw l Bib! iyorafya: BuRY, Later Rom. Emp. [[1 (Boo yrlma kadarki digcr kisrmlar
"in dc f(<'\'! Tli ).- Kl LAKOVSKIY, lrtoria III (71 7 y1lrna kadarki diger klslmlar ic;:in de gcc;:er1c). J'r.rmu :11, Hraclio. - STEIN, Sturlien.- STEIN, Ein Kapitel.- DIEHL, Regime des themes. C : ~ ' "' R,
'Jiwmcnverfa.mmg. - G. OwsEPJAN, Die Entstehungsgeschichte des JMonotheletismus,
l.tipt.rK lllcJ7. - V. GRUMEL, Recherches sur l'histoire du monothClisme, Echos d'Orienl 27 ( 1928)
frf, \1. 1 7-77 , 21! ( I929 ) 272-82,29 (I930) 16-2!1. -N. V. PwuLEVSKAYA, Vizantiya i lranna
111/rJ~ I' / i Vll vekov, Moskova- Leningrad 1946.

I kraklcios (610-41), Bizans tarihinin en bi.iyiik hi.ikiimdarlanndan


lr11 i, i kl idan ele ald1gmda devlet bir harabe halindeydi. Ulke iktisadi ve mali
lrakl!ndan mahvolmu~tu. Eskimi~ idare mekanizmas1 durmugtu. Ucretle
.l:d;or toplamaya dayanan ordu organizasyonu art1k ilememckteydi; ~i.inkii
JW ;t hlllllnmadlgl gibi, ordunun topland1gr kaynaklar da kurumu~tu.
I kvkt i n c;ckirdek arazisi di.i~manlar tarafmdan igal olunmu~tu: Balkan
ya nmadasmda Avarlar ve !slavlar istedikleri gibi hareket ediyorlard1;
Anadolu'nun kalbine ise iranhlar girmi~lerdi. Devleti ink1razdan sadece
bir ic;:tn1 y<'nilcnmc, canlanma kurtarabilirdi.
Bizans kcndi ic;indc sosyal, siyasi ve ki.iltiirrl anlamda derinliginc bir
yclti lt 11mc gi.ici.i bulabildigi ic;in kurtulu oluabildi. Fakat onceleri devlet,
kuvV<'ttcn di.imii~, fakirlemi haliyle, di.imanlannm ilerlemesi kaqlSlnda
II kol n baglt kald1. Herakleios hatta bir miiddet i<;in, bir zamanlar Phokas'm
l('(lhi~ rejimine karl yap1lm1 oldugu gibi, mukabil taarruzu organize
d nttk i.izcrc payitaht1 Kartaca'ya nakletmeyi bile diiiindii. Bu di.ii.incenin
Istan bul ahalisindc uyand1rd1gt derin iimitsizlik ve patrik Sergios'un itirazt
intparatoru bu planmdan vaz ge15irdi 1. Fakat boyle bir planm tasarlanml
olmas1 bile dogudaki fevkalade gii~,; dnrumu ve aym zamanda batidaki
;r raziyc atfcdilcn bi.iyi.ik onemi isbat eder.
Nastl daha 6. yiizytlm sonuna dogru Balkan yanmadasmda mi.inferit
lslav ycrl qmeleri vuku buldu ise, imdi de 7 asnn ilk ytllanndan itibaren
v imparator Mavrikios'un Tuna sdcrinin akamete ugramasmdan beri
lslavlann bi.iyiik <;apta araziye sahip 151krna oluumu ba~lamitL Hadsiz
lwsapstz Avar kitle!Pri biitiin Balkan yanmadasma, battda Adriyatik
loyllanna, gi.incyde vc doguda Ege sahillerine kadar akmakta idi. Avarlar
;1grr yagma vc tahribattan sonra bi.iyi.ik klSlmlanyla tekrar Tuna gerisine
.~ki Iiym lardt, fakat 1slavlar Balkan yanmadasma kuvvctle ycrlqiyor ve
.rraziyi i~g-allcri altma ahyorlardt. Balkanlardaki Bizans hakimiyeti y1ktlm1~dn /,r.o,

JJZ 2,

1 II!J:h

s. bob veld. ve Wi.I'Sen -

ltltt/{1 1111d Rr.r:ht .fi'l1' dill' 1/err, am. e.1r. :1. rBq.1-

" 1.:17 vdd.'daki

ka111 111

c~ctlorl

a~,ldaulalan ). II1UII11 hu

ir;111

topluca hk.

C:OR~Kv,
d~r

Ohcr die vcrmeintliche RrJormliiligkeit


l.laurit:r, liZ 30 ( I!)I!()/30) 3~H vdd.
t [IJikl'phoros I:.!, 10 .

C)Hrrlo

Eskikitaplarm.com

1. lran ve Avar Sava~lan vc H crakleio~ Rcformu

tl. Sadccc Tuna cyalctkri dcgil, btitiin Makcdonya da mua:r.?.atn 1slav


kitlelcri tarafmdan zaptolunmu~ vc Trakya, ta Istanbul surlanna kadar,
tahrip edilmiti. Ozelliklc arka arkaya say1s1z Avar vc islav gruplan taral111
dan kuat1hp taarruza ugrayan Thcssalonike (Sdanik) iizcrinc yaptlan
saldmlar <;ok iddctliydi 1 ~chir bunlara mukavcmct cdiyordu, fakat
btittin civan islavlann eline dtimtitii ve Tcsalya iizerindcn islav- Avar
dalgas1 orta Yunanistan ve Pcloponcs iizerinc d<)ktilmektc idi. iyi dcni:r.c i
olan islavlar Pelopones'tcn Yunan adalanna s1cyraml vc hatta Girit'c bil e~
<;Ikartma yapmilardt. Dalma<_;:ya iizerine yap1lan taarruzlar da dalm a:r.
iddctli degildi. 614 y1h civannda Dalma<_;:ya'daki Roma- Bizans idarcsinin
mcrkezi olan Salona tahrip vc bununla Balkan yanm adasmm batl klsmllula
da Roma- Bizans cgcmcnlik kiiltiirtiniin inklraz1 tcmhir cdilmi bulurn1yor
du. Salona ve Dalma<;ya'daki digcr bir <;ok ehir gibi, lm zaman i~iruk
Balkan yanmadas1 ic;iudcki Chirlerin en oncmlilcri de, Singidunum (Bel grad), Viminacium (Kostolac), Kaissus (Ni) ve Sardica (Sofya), lr:u.tp
oldular. Bizans dcvlctinin Balkan yanmadasmda art a kalan tislcri, I stan I l1 d
yamnda, bir taraftan vc en miihim olarak Sd;"mik, digcr taraftan Ad1 i).llik
sahilindc kuzcyde Jadcr (Zadar, Zara) vc Tragurium (Trogir); gilneydc
Butua (Budva), Scodra (Skadar. ikodra) vc Lissus (Lyq) gibi bir ka~
Chirden ibarctti 2
Btittin Balkan sahasmda, helc islav aknn devam edip gittigi cihctlf,
muazzam bir etnik dcgiiklik vuku huldu. Biittin yanmada, en gi.ineyd<~
bulunan ucuna kadar islavlarla dolup tamltl. Bu filv~tki, Grek arazisiniu
tamamiylc vc kesin olarak islavlami oldugu anlamma gelmez 3 HaU:\
1 6.
yi.izyilm sekseninci y11lannda
vuku bulan saldmlarm Mirakula S. Demetrii
/'de tasvir cdilmderindcn sonra (bk. yukanda I, 3), Mirakula /!'de takriben 6r6 ve
6 r 8 yillannda ya p1lan saldmlardan bahscdilmektedir. Kr~. BARI~I9, 9uda Dimitriya
Solunskog 8r vdd.
~ Kr~. C. JrRECEK, Die Romanen in den
Stridten Dalmatiens I (1901) 21 vdd. ve Geschichte I, 93 vdd.; l;)r~19, Poviyest 232; NIEDERLE, Manuel 65 vd., 103 vdd.
3 J. Ph.
FALLMERAYER'in (Geschichte
der Halhinsel .Morea wiihrend des lvfittelalters,
Stuttgart 1830) idclia ettigi gibi. Fallmcraycr'in zckice, fakat i:il"ilsi.iz dercccde mi.ibalagah mi.ilahazalannm ortaya athg1 bu sorun
i.izcrinde dcgi~ik k1ymettc vc i:izellikle son
zamanlarda Yunan nqriyah ilc daha da
~i~ki n bir llununa wlon ~eni~ hir bibliyo1-(falya vanhr. 1\uulardan ~ ll !'M<'rh~n zik-

en

redelim: D. A. Z.\KYTHINOS,
~H [~!JI
i:v 'B)..).:i8L, Atina 1945; A. N. DroMmli~M,
Bu~etvnvctl flEAhetL II: A! crJ.et;3ntetl bn8po1Let!
d>; d;v 'EJ.J.:i8C"_}(etl i; l":ohrtx'f) mu Ilu ~cxv'l'lou,
Atina 1946; St. KYRJAKJDES, Bu~IXV'l'Lvetl
flEAE~<Xt VI: ot ~xh~m EV Ile:J.ortuw'i)o<1>, ~ c
lanik 1947. Mcsele tafsilath ve "ok ilmi ola
rak daha A. A. VAsn.mv (Slm:}'ane v Grrci1,
VV 5, 1898, s. 404-438, 626-670) taraf111da n
cle almmi~hr. Kr~. aynca M. VAs~r.H, })ill
Slmen in Grieclumland, Abh. d. Preuss. A/..111/.
d. Wiss. 1941, Phil.- hist. Kl. 12. D. GP.Oil
GAKAs'm tenkitlcri (Beitriige zur Deutung al.1
slavisch erkliirter Ort.mamen, BZ 4 I, 1941, s. :~ , 1
vdd.), hatta kendisinin a"tklama tqehhiiMlcrinin kabul edilcbilir vcya i.izcrinde dU ~U
ntilcbilir gi:iri.indUklcri hallerde hik, Vasmrr'
in cs!'rinin deg<rini hi" hir ~~kildc dil~ ll
rcmcz. llu kouuda <"sash ve dikkatli hir
ohjt-kl il'likl. tl'lnayli:t. nlnt ~~~ cstn~ ck hk .

Eskikitaplarm.com

II. IIi l. an s )) r vIc tin in V a r l1 ~p v c Y r n i len m c ~ i I ~ in M tl r ad(') c

1111

Pdopo1ws hilt- iki asudan fazla bir sUre islavlann hftkimiyetinde kalmitlr 1 ;
l.k.ll yava~ yava~ Bizans idarcsi Yunanistan'da ve digcr sahil bolgclcrinde
yc nid!'ll y1rlqmcyc muvaffak aldu ve bu suretle de bu sahalar Grek karak1 1ln i11i korudular veya bunu ycnidcn kazand!lar. ilerleyrn islavlarm
],;, ~k lsl altmda eski ahali her taraftan sahil bt:ilgelcrinc ve bunlara yakm
.ul.d.u a r;:ckildi vc bu olu~um, giiney ve dagu k1y1 bolgcsinde Grck, bat!
~; 1 hi I h~munda Ramah unsunm kuvvetlcnmesine ve lslavlar iizerindc
t.; lln;111la iistiiulli.k saglamasma sebcp aldu. Buna ragmen hattil. bu ad1 ger;:en
hlil!!,dcn bile lslavlar sizmilardL Balkan yanmadasmm asll bli.yiik klSlru,
br.1 k1sm1 biitiiniiyle, tamamiyle lslav memlckcti halini alm1~ alup muhtelif
I.Li v bl>iklcrinin clinde idi. Boylece Bizans Balkanlan bir s1ra "Sklavinia"
l.u.t a ynlnu~ oldu. Bizans egcmenliginin fiilen art1k mcvcut almadigi vc
I~L , vl.1r111 dint' dii~mii~ holgelcr Bizans kaynaklannda art1k bu adla ge~
nwkltdirler.
Aym zaman i\-indc Onasya'ya da han istilas1 yayildL Her ne kadar
Kaysni'yi b1rakmaya zarlanabildiyse de (61 1), Armenia bolgesindc
vc Smiyc'df' mukabil bir Bizans taarruzuna girimek tqcbbiisii tamamiyle
tkim kald1. Antakya yamnda imparatorluk ordusu 613'te biiyiik bir yrnilgiyc u ~ rad1 vc bunu lranhlann her yerde siiratle ilcrlemesi izlcdi. Giineye
dnV; ru ilerleym lranhlar Damaskas'u (Dimak, ~am) igal cttiler; kuzcyde
1\.ilikya yolunu aarak onemli bir merkez alan Tarsas (Tarsus) kalesini
;ddtlar. Bizansltlar aym zarnanda Armcnia'clan da siiriiliip r;:tkanlddar.
Mural baktmmdan ozellikle kuvvetli bir darbeye hristiyanlar 614 y1lmda
11111kadclcs Kudiis ~ehrinin iic; haftahk bir muhasaraclan soma lranhlann
cline gcc;mcsiylr maruz kaldtlar. Zaptedilcn Chre giinlerce katliamlar ve
ya ng111lar hakim oldu; Biiyiik Kanstantinos tarafmdan ina rttirilen Kutsal
M czar kiliscsi alevlcr ic;inde kald1. Bunun Bizans'taki tcsiri, hcle kutsal
cmanellcrin en degerlisi alan isa'mn gerilmi aldugu hac; da galiplerin cline
di i~i ip Ktesiphon'a gotiiriildiigii cihetle, c;ok fena ve maneviyat kmn oldu.
h 1:1 yth ilc Anadalu'ya ycni akmlar balacl1. Bir iran birligi tckrar Bagazir;:i
k1ydanna kadar ilerledi. Diimanlar Bizans devletinin baChri iizcrine bu
sdn i ki taraftan yiiriimiilerdi: dogudan lranhlar, kuzcyden Avar ve isla vI;". Bizzat imparatar, 61 7 haziramnda Avar kagam ilc Herakleia (Marmara
1: , t~ l isi) 'da yapt1g1 bir miilakat csnasmda az daha hainanc bir suikasta
dtl ~ mall

I.e l'llopmme.1e. ( Bu cscr hakk111da kr~. tlanr le Pilopormese et en Bithvnie, BJz. 211
Uru f/Toviuce by;:autir1e. l.e l'clo- (11152 ) ::J37 vdd.; LP.Mt' HLF: , luv1'.rio11.r 30:l
/11111/l~.lc, 1/y:t:.. 11 1, l l)jl, R. :14' void .). 1;iu cscr- vdd. t\ynca bundan sonraki nota bk.
io'r d ~,:ok a~ kla y1c1 nitliktedirlor: F.
K r~. J>. CIIARANJs , 1ht: Chrmziclt nf
I lou .o a 11, /.ir1 / all .tllllll.ICher l:i,.rirdlml!: im A/m~rmr 'tl\111 tmrl lite ( ~ror.1/irm of th~ Slai'Onic
/lml~rla11d rnm '/hnwlrmi~~ im I ll. 7aluluuu{,/, Sr.tllmt~ro/.1 i11 ( ;~nrc~. /){)J' -, ( 1. 1o) 11.1 \'llol.
.\.II. rl. flll l'rl. il~ rul. d. H'111., l '/111. hnl . Ill. 1\yi H',L I.I< a~all1 da Ill , h .
1'1', 11, II I; r\ . I\1Mu, ~, .Notr~ "" /,. .\'[,,,,
li nN,

1'.

l.l '.M I'.HLI~,

Eskikitaplarm.com

1.

tran vc i\v :n

Sava~lan

vc IJrrakldo s Rc rormu

"''

kurban gidccekti 1 . 619 ilkbahannda MlSir'm i~gali ha~lach: Pl'k ktsa hir
mtiddct i~indc bu en zengin eyalct de dcvlct ic;in kayhc clilmi~ vc lnmuul.
Bizans ba~~ehrinin hububat ihtiyacuun tatmini biiyiik bir sonm h;llinck
ortaya t;Ikmi~ bulunuyordu.
Bu surrtlc hcml'n hrmrn biiti.in Onasya iran hakimiyeti altmcla hulttllmaktaych. Eski Akamam5 dcvlcti, bir zamanlar I ustinianos dcvrindc hnperium Romanum'un ycnidcn \iicut bulmu~ olmas1 gibi, tekrar tccssiis ctlui ~
gori.iniiyorclu . Fakat ycni iran clcvleti ic;in bunun reaksiyonu c;ok daha
c;:abuk gcldi vc sukut da ~ok daha hiiyiik i:ilc;:uclc olclu . 1slav- Avar istilf1snun
Balkan yanmaclas1 vr iran saldmsmm dcvlctin eyaletleri iizcrine cli.ikiildiigii
o korkulu y1llar ic;inck Bizans'da kcndinc geli~ ve ic;tc n saglamla~ma o!tt~umu
ba~lar. Kaynaklann verdigi c;ok k1s1r bilgi, o siracla Bizans imparatorlugunttll
ic; gclimesindc vukua gelcn dcrin degiiklikleri ancak ana c;izgileriyltgorebilml'mizi saglamaktachr. Biitiin i5arctlcr, i~tc bu kritik ylllar i<;iuck
Bizans orclu ve idare cluzcninin tcmclckn ckgiiklige ugrad1gmi ve lllfma'LII
nizamuun tqckkiilc ba~ladigmi gostermcktcdir. Diimamn harck;11ulfLI 11
mas(m kalmi olan Anadolu arazisi ashri bolgclcrc, thema'lara, taksim cclilir
ve bu surctle ortac;:ag Bizans devletinin eyalct idaresine yiizytllar lwyllltC"a
damgasuu vuracak olan bir sistcmin tcmcli atthr 2 Thema'lar diizcui
Dioklctianus- Konstantinos nizamma son vcrip, cksarhhklarm org:mizc
cclilmcsiylc ba~layan gcli~mcn in dcvarm olmu~tur. Ravenna vc Karla<" a
1

Tarihkmc

HAYNF.S,

The Date

hususunda

rif the

bk.

Avar Surprise .

N. H.
BZ 2I

(19 12) JIO vdd.


z Thema'lar nizam1 hakkmda bk. Gm.ZF.R, ThemLnveifassung; DIEHL, Regime des

lius and the J\1ilital")' Theme System, 1\ngl. llol .


Rev. 67 ( I952 ) 380 vd.; W. ENSSLIN , /Ja
Kai;cr Hcrakleios rmd die Themmveifar.wz.e,
BZ 46 (1953 ) 362- 86; G. OsTROUOI!SK Y,
Sur la date de la composition du Livre de.r 1 hi!mes el sur l' epoque de la constitutio11 de fmmi
ers themes d'Asie Mineure, B)'Z. 23 ( 1!1;1:1)
3 I-66; ayn. mlf. Berichte zum XI. ltztern.
Byzantinisten- Kotzgress, Korreferatc, s. 1-ll ,

Voennoe ustroysliJo; E. \V.


Arabic List.; of the Byzantine Themes,
]oum. qf Hell. Studws 2 I ( 190 I ) 67-77;
K uLAKOVSKIY, l;toriya III, 387-43 I. Bilhassa
oncmli: STEIN, Studien 117, I 40 vc Ein Kapitel Munchen 1958; H.- ,V. HAussiG, Anfimw
50-8g. Aynca kr~. HONIGMANN, Ostgrenze 43 der Themmorrlnung ( ALTIIEIM- Sncu, 1'1111111
vdd, 64 vdd.- Son ylllarda thema'lar nizamJ- ge.rclzichtederSpiitanlike, Frankfurt a.M. Jt);17,
nm zuhuru hakkmda btiyi.ikc;c say1da ara~ l.h-I I4) ; J. KARAYANNOPOULOS, Die h11tr
tJrma yap1ldJ; i.izelliklc ilk thema'larm zuhuru hung d!r byzantinischen Themenordmmg, I\W11
larihi i.izcrindc canh tart~malar oldu: A. chen 1959 (Bu yaz1 hakkmda benirn m iiL"1
P E RTUSI, Constantino l'orfirogenito De thematibus hazalanma bk. : l'ierte(ialzrschr . .f So;:ial- 11 .
Ciua del Vaticano I952 ( Thema'lar kitabmm WirlJchqftsgesch . 47, I!)OO, s. 261 Ydtl . )..
yc:ni ~crhi, i:.ize lliklc 103 vdd .) ; ayn . mlf., "Thema" kclimcsinin mcn~ci ic;in hk .: St .
Nuova ljJO/esi sull'origine dei "themi" bi;;antini, K YRIAKIDES, Ef.R:E 23 ( I 9!i:J ) :192-'11 vc
AeLum 28 (I~l!i1) 120-1 50; ayn. mlf., La 'Ei.i.-1)\nl!ot 13 (1954 ) 3:19; F. })(ir.ca-:H, ,Zro
lmmation des ihb nr.!IJ)zanlins, llcrirhtc .<;urn XI. Ablcitwzg de.1 byzantini..-chen Verwaltung.termimll
lut~rr1. ll }'Z.tmlini.~lw Acmgrr.u I , M i.inch.,n \}erL()( 1 Jli.1toria 1 ( I!J5!i) 1 BC)-IJB.
ICJ 111; N. II. llfi YNI.~, "/lu: FmfJrcmr 1/eracthemes ;

UsPE.NSKIY,

BROOKS,

Eskikitaplarm.com

H.

1111

lli :r.a11~

D c:vldi nin Var la~a vc Yc:nilcumc.-si lr;:in Mti ca d elc

cks; u J.hklan gihi Anadolu t/wma'Ian da tamamiylc asked mahiycttc idare


hi al1klnidir. '1 hrma'Iann ba~mda, bi>lgclerinde en yiiksck askeri vc sivil kud1cllni uygulayan strategos'Iar buhmur. Thema'Iar orgauizasyonu dbette uzun
HlliTII hir olu~umu gcrektirmi~ ve ancak yava~ yava son ~eklini almJ~tlr.
I JucC'ki cyalc t taksimat1 thema'lann kuruluU ile dogrudan dogruya kaldartlnn~ dcgildi; cski cyalctler uzunca bir siire thema'lar ic;inde varhklanm
lw nuhdar vc thema strategos'Iannm yanmda ilk plfmda sivil idarenin Cfi
Hdatiyle thema'lar prokonsiJ.l'i.i ycr ald1 1 Ancak daha balangi<;tan itibaren
_\fllllt'gos, helc bir tltema bir c;ok eyaleti birden kapsad1g1 cihetle, mevki
h;d\luauulan iistiindii.
'flll"rna (Uqw.) kelimesi kolordu manasma gelmekte olup, sonradan
hat yc ui askcri bolgelere ad olarak kullamlrmtlr ki, bu husus yeni diizenin
cloj!; u~una aydmlat1c1 bir llk serpmektedir. Bu miiessese, asked birliklerin
/hmza'lann- Anadolu'daki bolgelere iskan edilmesi suretiyle meydana
gd mi~li r vc itC bunun ic;indir ki, birliklerin ycrletirildigi bOlgeler de thema
olarak zikrcdilmektedir. Nitekim bunlar sadece idari birlikler degil aym
za manda asked birliklerin iskan bolgeleridirler. 1rsi ordu hizmetini yiiklennwk kan;ahgmda askerlere, sonraki kaynaklarda asker arazisi (a-.p't'I.CJ)m:ri ><-.~ p.oc't'ot ) ad1 verilmi olan, evlatlannm tevariis edebilecekleri arazi
p;tr~~a lan tevcih olunmutu 2 Bu suretle thema'lar diizeni, limes bolgesinde
l'skidcu bcri mevcut olan topraga yerleik askerler, limitanei, nizarmna
h aP; Iamm~ oluyordu. S1mrlan savunma sistcmi diiman istilasmm basklSl
a ltmda c;okmiitii; imdi limes bolgesinin birlikleri Anadolu'nun ic;ine ~ekil
ani~ ve Bizans egemenligi altmda kalrm olan bolgelere iskan edilrniti 3
1 KJ1. STEIN, Ein Kapitel 70 vdd.
K 'flzema'lar
organizasyonunun, asked hidilderin iskam ve askeri mtilklerin
:r.u huru ilc ili~kisine ilk dcfa USPENSKIY
( Vo~mwe u.rtroystvo) i~aret ctti. Uspenskiy'in
111.1kalcsini okumadan STEIN (Studien 134
vdd _) aym gorii~e ula~h ve onun 6nemli
n; l<lamalarmdan sonra da bi.iti.in ara~tuma
laaliyti hu sonucu benimsedi. Qok haksaz
nlarak hu !(6rti~ yeniden LEMERLE (Histoire
".llrair~ ~H), 11, s. 70 vdd., ~ 1!), ~. s. 43 vdd.)
vr KAtiAYANNOI'OULOS (ayn. esr. 15 vdd.,
'/'.l vdd. ) lnmfmdan ~i.ipheyc di.i~i.iri.ildi.i. Bu
huKIINia Ilk. G. OsTROOORSKY, L'exarchat de
Nt~t'l'llllr ct l' origine des themes ~Jzantins, VII
l.'or.o tli cullura sull'arle ravmnalc c bizautina,
''''"' IN<. 1, to:, vdd. Ayrwa bk. A. I'.
I"AJDAN, VV I(i (!):,!)) !)2 vdd. Hurada da

hakla
11

i1ira1.lar yr al yor.
).;r~.

/\.

tlrhtrrr h1.:.anliiH

/.a (rmnalio11 dtt\


vr lwur11 J,ir 11111 ki

]'l.lllliMt,

:st

notta verilen makalem. - Thema'lar nizammm daha eski Roma - Bizans mtiesseselcri- Limitanei mliessescsi ve ek~arhhklar
ile arzcttigi bu gayet a<;Ik akrabahk muvace
hesinde ben, STElN (Ein Kapitel 50 vdd.)'a
uyarak Herakleios'un thema'lar mi.iessesesinin, han mi.icsscselerine benzerligi ne kadar
bi.iyiik olursa olsun, han devletinden ahnma~
oldugunu kabule hi.y bir sebep gormiiyorum.
Aym ~cy, thema'lar organizasyonunun turant
tirneklerc irca edebilecegi hakkmda yeni
ortaya atalan tcoriler ir;:in de ger,;erlidir;
E. DARK6, Influences touranienn-,s sur l' t!vnlutiorl de l' art militaire des Crees, des Romains et
des B_yzantins, Byz. 10 (1935) 443 vdd., ~
(I !)3 7) 11 !l vdd.; La militarizzazione dell'
/mfJem hi;:;anliuo, Studi biz. e m:oell. ~~ ( 93!1) fl[l
vdd .; J.r rt1!. t!~. f1811flles rwmade.r cacmliers t!an.r
Ia lmn!fimnalirm rln l' l."mfirr. ronwir~ ar1x premir.rs
11M~ d11 !ltol'tll A~~. lly.c. 111 ( HJ1.11) U;1 vdd.

Eskikitaplarm.com

1.

lran v c: Av11r Sava~lan v c Hcrakl c i o s Rcformu

,,,

Limes bolgesi askerleri yanmda, Bizans ordusunun scc;mc birlikleri d e Ana-

dolu'ya yerle~tirildi. Btiylelikle daha Herakleios devrindc Opsikion, J\mll"lli akon ve Anatolikon thema'lan teessiis etti; Anadolunun giiney kLyLstll<IOiki
Karabisian deniz thema'st da muhtemel olarak yine bu devirdc kurnlmll ~
tur 1 .
Goze c;arp2n <ihet, bu ilk merhalede thema'lar orgamzasyolllllllltl
Anadolu arazisine miinhasu kalm1~ olmastdtr. Balkan yanmadasmda
thema'lar diizeninin uygulanmast bu zaman ic;in miimkiin g<>riinmiiyor :
Halkanlar bolgcsindc Bizans'm maruz kald1gl felaketin bi.iyiikliigliuu <u,:t~
olarak gtizler online suren bir husus. Ancak oldukc;a sonralan ve yava ~
yava Bizans idaresi ve bununla thema'lar nizamt Balkanlarm baz1 bcilgekrin .
de, hassaten ktyt arazisindc tutunmaya muvaffak olmu~tur (bk. a01gul.1
II, 3 ve III, 6).
Thema'lar organizasyonu kuvvctli ve ycrli bir ordunun viicuda gluwsi
i~tin tcmcl tc~kil cdt>rf'k dcvleti, hie; bir zaman gtivcn vermeycn vc her :t.OIIIIOIII
da yrtrrli saytda saglanamayan yabann asdh iicretli askerlerin c;uk p.d!.dty.
mal olan gorevlcndirilmcsi mecburiyetinden kurtardt. Smtr ordusu askctlc i
ve ozellilde sava<;t Anadolu ve Kafkas kabilelerinden dcrlnl('ll Bi ... an ~
scc;me Lirlikleri yanmda, hie; liphesiz Bizans kt:iyliiltrinden bir kiSIIIl ,~;t
askeri arazi ile tec;hiz cdilip orduda hizmet ilc gt:irevlendirilmilir. Bnnlar;~
Bizans hiikumctinin sonradan Anadolu'ya techir ederrk oradaki 1/uma' l.ll
ic;inde stratiotes olarak iskan t'ttigi biiyiik islav kitlderi de (Ilk. a~agula
II, 2 ve II, 3) eklenmitir. Boylelikle, iicrctli asker kullanmak sisH'tHiuil\
kac;mtlmaz neticesi olan zaman zaman azalma ve c;ogalmalarla df'vkt i
~ogu kere biiyiik gi.i~liiklerl e kaqt kartya btrakan Bizans ordu mcvcudu,
ycni, daha sthhatli ordu ve idare sistemi ~er~evesinde taze kuvwtlc-riu
kattlmastyle hattn saythr olc;tide biiyudii. Yeni thema'lar ordusu, ia!' VI'
donattm ihtiya<;lanm stratiott:s miilklerinden saglayan topraga baglt askn
ktiyliilerden terekkiip ediyordu. Sonraki kaynaklarm gosterdigi gibi stratioii'J,
t;agn vukuunda, donatilmi olarak ve bir at ile birlikte orduya kaltlmakb
miikellcfti 2 ; bununla beraber ona bf'lirli ve fakat sadecf' pek kii<;iik J,ir
meblag da aynca ucret olarak t:ideniyordu 3 . Bu suretle yeni sistem dl'vlr-L
1 Thema Opsikion (latinec obsequium) mcniakon lhema's as1l Armenia hl\)g,sind<
ad1 hio; bir yanh~ anlay~a yer buakmayacak bulunmadg gibi, Anatolikon thema'~1 dn
~ekilde buraya muhaf1z ktalarmm iskan Anadolu'nun bah ksmmdadJr. Aym ~l1ilolo
edildigini gBstermektcdir. Sonradan Opsi- sonraki Thrakesion !hema's1 a(h d;l '1'1 ah
kion'dan ayrmak suretiylc tqkil cdilen ya'dan Anadolu'ya naklcdilcn hirlikl.in
Bukcllarion vc Optimaton thr.rna'larmm ycrle~tirildigi yer c vcrilmi~tir.
adlan da buna bcnzcr bir mcn~ci bclirt Vita rleJ Philaretos Eler.mo11. Up::. 'I
mcktcdirlcr. Ayn ~ckildc Armtniakon vc ( 1934) 126 vdd.
Analolikon thrma'larmm adlan <h~ coil;rafi
11m Hurdf1dhih, n~r. clr <:m.p'.,
hir hdirlmr dtf'.l ihhr; lmnlar b11 ;u\daki s. !11. vc Hj. 1\ynca llr~. De cacrim. l)~H v1ld .
birlildniu i~kfm hl\)g,lt~rilir. Nit .. kim 1\r- VI' hb7 vdil.

Eskikitaplarm.com

II. ll 7.a u~ D rv lctinin Va r lq~1 v c Yrnilrnm<" si

'1'1

l~ i n Miicad<"lc

IJ, dnkr i 11 i 11 olaga 11 iist ii bir iilt;ii.dc gni lcmcsi11 i saglach 1, Burr dan ba~ka
nriilkkrinin yaraiilmast hii.r kii\iik arazi sahipliligi mii.tsscsesmm
krrvvdkrrrlll si an Ianum tatyordu (bk. a~agtda II, 3).

.r/mliol!~.r

Ey; dd iclarcsinck oldugu gibi, bu zamanda, mcrkezi idandc de Bizans


dcvlcl i i1;in dcvamh bir oncm ta~tyan vc crkcn Dizans dcvri devlet sisteminc
Ho u vnrn dcrin clcgi~iklikler vuku bulmaktadtr. Erkcn Bizans ckvri dcvlet
si ~tcrrrirrin l>dirli bir ozdligini tqkil cdm praefectura praetorio'lann kuclrcti
Horr.r nn. J>raefectura, bir dcvlet orgam olarak arttk, thema'lar duzeni onun
tl.r y' ""'guu din den alchgt, bu nizamm henii?. uygulanmadtgl bolgderde isc,
l11rr <li.ll(la dii~man akmlan yiiziindcn muntazam Lir idare fiilen mevcut
rdrrto~1hj!;t i1;in, sadccc zahid bir varhga mahkCtm cdilmi~tir. Bizans hakimi}'1" 1i l111 sonuncu ycrkrde yava yava yenidcn kurulmaya balanchgmda isc,
lllrr ;d;mla <Ia lhema nizam1 uygulandtgt i<;in, nihayet praefectura sisteminin
hrr sadnT giirii.ni.iteki varhgt da ortadan kalkmitlr (bk. a~agtcla II, 3 vc
II I , li). l'raefectura'mn geni~ mali idaresi isc dagIlarak yerini bir s1ra Lagim~~~ dl'vlC'l maliye dairelerine b1rakmt~t1r. Bununla Bizans mcrkczi idaresinin
1-( l'ii~mcsinde gcriye dogru denilebilecek bir oluum balamitlr; ~iinku
fmu:/ertum jiraelorio' Iann olagantistii biiyiimclcri (bk. yukanda s. 32 ), onceki
yiil:ytllarda mali idarenin eski merkezi makamlanm- Comitiva sacrarum larl~ilionum vc Comitiva rerum privatorum - onemden dii~iirmii idi 2 . Gittik~c
a r Lr u mali ihtiya-;lanm kaqdamak uzcrc praefectura, res privatae ve ozellikle
/mp,itionrs gdirl<-rini kopanp kendisinc alnutL Fakirlqcn Comitiva sacrarum
'"'.t:itionum'tm miitcmadiycn imparatorluk ()zcl hazincsi sakellion'clan bcskn nwsi gerekmi vc bunun sonucu da 7 yi.izytlm bamda sakellarios'un
(.'mnts sacrarum largitionum'un yerini vc gciriiniie gore zay1flaml olan comitiva
mum fnivatarum'un gorcv alamm da kendi i.izerine almas1 olmutu. Fakat
1II' k a ~ sonra gcrcktiginclcn fazla ~irni olan praefectura maliye idaresi d e
p:us alandt 3 . Praifectura praetorio'lann maliye dairrlcri (Kan<;ilaryalan) olan
n't'pocnc.n LJwv, yEvLx:~ "pcim:~ot ve i8Lx~ -rp(X7tE ~ot bagmtslz organlar halini
.d.u;~ k hnnbnn hir zamanki ba~kanlan -rou O"'t'pot-rL<u't'LY.OiJ, -rou yEvLxou vc

fStudien 143)'a giire orta


d<vrind r ordunun buli.in gidcrlcri,
"h. yll:r.yr lcla hie,: de kayda dcgcr dcrccede
d.1ha l>iiyiik olrnayan, 1;1kat daha koti.i
.. nl11lar i~in sar k dilen" meblag m lakrihcn
1

Sn.1N

fli,.all~

Y'"'"'

kabn lr.

1-:<"ii.) IIII' Yj
.'iTW N
(Siutfi.n I.J4
vdd.) lwli rln i~l r. i\y n1 ya~.a rr11 ~~~ I 'MI' J k riy 1<- d .. lo ~-: I '''"hidtlr / , :1-1" vd ., ::;tulu d.
u 1!11

Savigny- Stift., Rom. Abt. 41 (1920) 239 veld.;


Rhein. Mus. 74 (1925) 389 vdd.
3 STmN,Studien147: "t~t c biiylece cski
mali gi.ircv sahalarr, hususiylc Largitiones,
g'ltlasr~.llktan mahvolurkcn, Jrar;fe ctura praelorio' lar krHa bir si\ rc sonra humm lam aks i
l1ir lraHI. drkl.Lir ii ltip 1-{ilti : 1-{c r~ k anlarm ile
f1rJ d<l f~uuJ. 11 L1zla biiyiriiH'k l<'ll ~-Lti.Ldr".

Eskikitaplarm.com

'Iran v ' Avar Sava~lan vc: ll l'ra kl doM H.d'ormu

II

1~Lxou

logotltetes'lcri stbtiylc ycui mali makamlanu La~ma gcc;tikr 1 Mali y('


i~l eri ile gorevlendirikn logothetes'ler yanmda, sonralan, csas bakunm<lan l1i 1
zamanki magister officiorum'un gorevlerini uzerinc alan vc yava~ yav;1 ~
imparatorlugun en yiiksek memuru durumuna ula~an 'Aoyo~E:"t''Y)c; "mu ~p6w.u
yer almaya ba~lam1~t1r 2
Eyalet idarcsinde thema'lar gibi merkezi idarede de logothet'liklcr Bizaw1
devletine ytizytllar boyunca kendi damgalanm vurmu~lardtr. Ordu ve i(lat'l'
di.izeninin yt>niden tq kilatlandmlmasmm onemi Lunu izleycn olaylarl a
belirmcktcdir. iran- Bizans mticadelesinde 7 yiizythn yirrninci ytllanml;t
tam bir degi~ik.Jik vuku bulur. Bundan onceki devrede ugramlan bozgun lann ycrini akla ha yale s1gmaz baanlar ahr. Yere serilmi olan dl'v lc- L
belini dogrultur vc o zamana kadar iistiin alan dii~mana karl nmazzam l1i 1
zafcr kazamr.
Bu baanlan kazanmak hususunda kudretli kiliscnin yardum hie; de .11.
etkili olmadt. Hristiyan olmayanlara kaqt yaptlacak olan sava~ ic;in kilis.
hazinclcrini fakirlemi olan devlctin emrine verdi. Sava~, daha iltu' k1
zamanlarda hi9 bilinmcyen dini bir heyecan havasmda balad1. Bu, so111;1ki
hac;h scfcrlcrini hatulatan ilk tipik orta<;:ag sava~1 idi. imparatot ~a h sc n
ordunun bama gc<;:erek, ba~~chird en uzak kald1g1 siire ic;in heni.iz hiili1 g.
ermcmi~ oglu iizerindc vcsayct ve niyabeti patrik Sergios ile patrikios Bonos'a
b1rakt1. 1mparator bu suretlc aynca, diger bir <;:ok ilerinde de oldugu gihi ,
Avarlara kaq1 yaptlan bir sefcri ahsen sevk ve idarc e tmi~ olan imparalm
Mavrikios'u ornck cdinmi oluyordu. Bu har ekct tarzl tam anlamiyk IIi \:
ahllmarm~ bir mahiyet ta~unakta olup, o da bir vakitler Mavrikios'a
karI da vaki oldugu gibi mti~avirleri yanmda <;:ok itiraza ve mukavnnt'll'
ugrad1 3 ; <;iinkii Theodosios I. zamanmdan beri arttk hie; bir imparalor
~ahsen scfere <;:Ikmamttl.
Hcraklcios once bi.iyiik meblaglar odemek mukabilinde Avar kag; ull
ile bir ban~ anlamasJ yapu (6rg). Bundan sonra Avrupa arazisindcn A 11 a-

(Ein Kapitel 74 vd.) i.oyoolarak tesbit ettigi


bir /ogothet, daha 626 )'lhnda Chronikmz
Paschale'de ( 721, 8) goriiniiyor. 7. yiizy1lm
sonu ic;in i.oyo0T1J~ -rou yvtxou da tesbit
edilcbilmcktedir: Thcophanes 365, 24; 369,
27 vc Nikcphoros 37, 19. Kr~. BURY, Admin.
System 86.- Bir clogu praefet:Lus praewrio'sunun
(~n son olarak 629 yi!mda :zikrcc.lilc.ligini gtiriiyoruz: ZEPOS. ]us I, 37 Kr~. SrmN, Ein
Kaj>i!tl 7'1. V(ld. Nikephoros (3B, 15) tarafmdan (,.,r, yr ll i~in .-:ikndil1n -roO rrp1XtT<up!oJ

.&ET1J~

STEIN'm

..-ou

a..-p~-rtcu-nxou

hcxpxo~

hie; ~tiphesiz dogu jJraPfeclu.r f1rattm iu'


su degil, Istanbul'daki praetorizzm'nn k11111a11
damd1r.
2

Bizce bilinen ilk

i.oyo-Oe't1J ~ 'tou

llp/1""'

ssg /6o yilmda Bulgadara kaql yaplbl\


va~ta

Ka

maktul du~ mti~ti.ir: Thcoph:uuK 1:11 .


Krs. STEIN, Stutlien 144.; D6LGim, A'mliArllul
54
3 Kq. Theophyl. Sim. !HB V(~ 'l'lwllphancs 268 (Mavrikios ic;in) vc Georg. l'i.lidn ,
Exped. l'er.r. I, 101. vdd. (I h-rakkioK i~in).

Eskikitaplarm.com

'II

II . lli :r.aus l>cvl cl iuin Varllt1 vc

Yc~tilt-nmc-si

l <;ill MU ca d dc

dul11 ' y;t as kl'ri hitliklcr ge~irilmcsi mi.i.mki.i.n oldu 1 . Imparator paskalyamn
iki11c i g-i iuii, 5 nisan G22'dc dini bir torcnden sonra payit.aht.mt tcrkctti 2
I h J akl,ios Auadolu'da "thema lar arazisi"nc yoncldi 3 Burada ordusunu
lupLyar;~k ]Ji.iti.i.n yaz si.i.rcsincc yeni birliklcri ilc talim yaptJ. Heraklcios
H . tv ; t ~ hilgisi ik gay ct yakmdan mqgul olmu~ vc ycni bir taktik hazirlaml1
' ' . Bi z: u1s onlusm1da ath kuvvetlerin oncmi gittikc;c bi.i.yi.i.mektc idi; fakat
J], I .ddc ios, gi)r(.ini.i~C gore, hafif tc<;hizatlt SUVari ok<;ulara ozdlikJe OllCffi
\' l'riyo1 d11 r. As d sdcr sonbaharda b a~ lad1. 1mparator mahiranc bir mart< ' VI a i k k<"ndisinc Armenia yolunu ac;tl . Bn , lranl!lan, Anadolu dag gcc;it], lrtJd< lutmu olduklan mcvzilcri tcrke zorlad1; bunlar imparatorluk
6
1JJ d IISIInll "zim ire vurulmu~ it" gibi
takip cttiler. Armenia arazisinde
1 Theophanes 302 (621 y1h i~in) :
l"t"f)V '(XE -roc cr-rpoc-rEUilOI.Toc njc; g,Jp<tm1)c; bd
-r ~" 't\ rT[ctv. Avrupah askeri birliklerinin bu
~cki hk i\nadoluya yerletirilmelcriyle her
hald ~ (daha once Kut.AKOVSKIY [lstorrya III,
~, lll'in farlu na varm1~ oldugu gibi) sonraki
-rc .. v Hpco<7Ja[<.>v thema'smm - ki o s1rada bir
llltrlln, yani Anatolikon thema'smm bir l::;ohi
11111 idi- tcsisi ilgili olmu~ olmahd1r.
~ han sava~lan it;in PERNICE , Eraclio
111 veld., BcRY, Later Rom. Emp. Ill, 222
vdcl. vc Kui.AKOVSKIY, lstorrya III, 57 vdd.
yan1111 ia aynca ~u ()zcl al'atlrmalan kq.:
( ;I',IU.AN il, JJ,Z 3 (1898) 330 vdd. VC biJhassa
N II. BAYNES, Engl. Hist. Review 19 (1904)
hiJI vdd . vc 27 (1912) 287 vdd., aynca
1\ . .) Or1c11ER (lfarnack-Festgabe, 1921, s.
1 'J :~:~)' .. kar~1 B,Z 26 ( 1926) 55 vd. Son
ol;uak: .) . /\. MANANDYAN, MarruttpersidsAihh fwi.Jwlov imjJeratora lraklrya, VV 3 (1950)
1'1:1 vdd.
" 'l 'hlophanes 303, 10 (622 y1h i<;in) :
lvniillEV 8t: btt TOC ~ TW\1 .&e:{-ltXT<.>\1 zwpoc~
li'jlll<I>IL tvt>t; , 0'{-l'IEAe:ye: -rd: o-r:poc-r6rcd)oc xoct
rt[mn c-r( ll t ocu-ro L~ VE0:\1 cnpoc-rdocv. "Thema'!ar
ara..:iMi" d c:y imi asker! birliklerin (thema'i,u111 ) /\ nadolu'nun b clirli kcsimlcrindc ycr1.-~ ul..lcl i olu~urnunuu daha o zamanlarda
ha~lad 1 ~1 m giisl.c rmeklcdir. Theophanes'in
lu~ ~i'1pl u:~ i..: ~ ai:[d ~~ bir kaynaktan naklctmi~
.,Jcf n,.:tu l1u ~:ok um:mli habcr thema'lar orgallizaymn ll\1111 ba~l< mt ~ devresi i<,:in karak11 1 IHI Ikt ir. llu11dau pl'k a:r. sonro. d~ tek- lck
lhruu1'1.\n 11 adlan zuhur drnc:ktcdir: li11 li yllcucb \'a({da~ l'aMk alya lmmifl;i rtd" (('Jmm.
l'a11hol" 'JI '> ~ o ) l>i r ( )p~iltion komc.'j (l,yOtplrJ\l

yerine '0\tx[ou eklinde okumah; kq. Ch.


BZ 9, 677) ve Theophanes kroniginde de (Theoph. 325, 3) 627 ocak aymda
bir Armeniaklar turmarkhos'u ortaya ~1k1yor.
Buna gore thema'lar nizammm tesisi, E.
STRIN'in, themalar organizasyonunun Bi
zans- iran sava~mda "mucizeyi and1ran
rleg;i ~iklik" i~in yegane izah edici keyfiyet
olduguna dair kcndi dogru gori.i~i.ini.in
(St11dien 13 :~ ) aksine kabul ettigi gibi (ki
W. ENSSLii'l de Der Ka iser Herakkios zmd du
Themenuerfassung adh rnakalcsindc [BZ 46,
1953] aym ckilcle davranm1~tlr) ancak
Hcrakleios'un iran i.izerinde kazand1g1 zaferdcn sonra ba~lam1~ dcgildir. A. PERTUSI
ve N.H. BAYNEs'in yukanda s. 89 n. 2'de
zikrcdilen makalclerinde vardudan, lhma'lar nizammm ancak 7 yi.izy1hn ikinci yansmda ba!ila~ oldugu gori.i~ti daha da az
kabule ayandJr. Bu hususta aym notta ad1
gc<;en makalelerime bk.
DIEHL,

n~r.

Georg. Pisidcs, Heraklias II, 108 vdd.,


PERTUSI, S, 256.

Kr~. E. DARK6,
Die militarischen
Reforrmm des Knisers lferakleios, Bull. de
l'Inst. archeol. bulgrzre 9 ( r 935) 1 1 o veld.;
ayn. mlf.. I'!flucnces touraniennes sur l' evolution
de l'arl militaire des Grccs, cks Romains et ds
By.zantins, By,z. 10 (1935) 443 vdd., 12
(1937) I 19 vdd. ; ayn. mJ J., U rol clspeupfes
5

nomade.r cavaliers dans Ia transformation de


l' hlnpire TOillaill au:>: fJremiers sieclcs du MOJen
A~:r, l~J'Z. Ill ( 1 !J4.B) ll'j vdd.
(>"org. l'isidcs, R xfJt.tl. l'en. II, :157,
11~1' .
I'II<I 'IINI, H. 1'1

Eskikitaplarm.com

r.

1ran vc Avar

Sava~lan vc He1 ak l ei n ~ H. eform u

vuku bulan iki ordunun kaqlla~mas1 isc Bizanshlaun, btiyiik lran k1 1111.andam ~ahrbaraz iizcrinde kazand1klan parlak bir zafcrle sonuc;lawh. Ilk
hedefe ula~tlml, Anadolu diimandan temizlenmiti.
Bundan sonra Avar kagamnm tehditkar tavn imparatoru lstallhul'a
donmeye zorladt. 0 zamanlar her halde Avarlara verilen haracm mikd :111
yiikseltilmi~ ve imparatorun yakn1 akrabasmdan baz1lan kagamn y:l lllll .;
rehin olarak gonderilmitir 1 . Bu suretle Heraklcios daha G23 mar1uul.1
1ran'a kaq1 yenidcn savaa balamak imkamm buldu. Bir iillc<" ki yd
ic;inde ugrad1g1 bozguna ragmen tlosrav II. bir ban~1 hatmna bile g-t'li nlll'
mekte olup, imparatora son derece tahkir edici bir ifade ve hristiyan i11 :11H r
ile alay eden kiistahca bazr ibareler kapsayan bir mektup gondl'nni .~l~ ~.
Hcrakleios yenidcn Kappadokya iizerindcn Armenia'ya yiiriidii . I >vi 11
hiicumla ahmp tahrip edildi vc aym aktbet diger bir c;ok ehrin de l 1a~rna
geldi. Bundan sonra imparator giineye dogru at1ld1 ve ilk Sasani hiikiinuLII'I
Ardair'in mcrkczi vc iran'm onemli kutsal chri olan Ganzak (<;I'I H'I' )'r
hedef edindi. IJosrav ehirden kac;mak zorunda kald1; GPnce Bizanslll:11111
cline diitii ve buranm en kutsal varhg1 olan Zerdiit'tin atcgedesi, Kudus' llu
yagmalanmasma mukabcle-i bilmisl olarak tahrip olundu. Kt aybrrut
ge~_;irmek iizcre imparator c;ok mikdarda esirle birlikte Araxcs (Ants 111 lrri)
gerisine c;ekildi. Burada hristiyan Kafkas kabilelcri ile temasa g('(;.1'ITk
kuvvetlerini Laz, Abasg (Abaza) ve iberiahlar (Giirctilcr)'la takviye <"tli.
Buna ragmen durum agrrd1 ve bunu izleyen y1l ic;inde taarruza g('(;<'ll
iranhlarla Armenia bolgesindc tiiketici miicadeleler yapud1. iran'a girml~ye
muvaffak olunamad1 ve 625 y1hnda Heraklcios diiman diyanna, Kilikya
iizerinden dolanarak girmeyi denedi. Fakat bunda da kesin ba~an saglauamadt ve imparator kazandtgt bir kac; baanya ragmen, kl1ll bastlrma::a
iizerine Sebasteia (Sivas) iizerinden Karadeniz bolgesinc ;ekildi 3
imdi hatta iranhlar taarruza gec;tiler ve 626 yxhnda Istanbul, Hcrakleios'un her zaman ~_;ekindigi ve Avar kaganma verdigi kiic;iik diitiri.ic;i1
tavizlerle onlemeyc ugrat1g1, iranblar ve Avarlar tarafmdan iki cephcli hir
saldmya ugramak tehlikesinc gen;:cktcn maruz kald1. Biiyiik bir ordu111111
bamda odugu halde ahrbaraz, Anadolu'yu kat'ederek Khalkcdon ~Kad1
koy) 'u igal edip Bogazic;i sahillerindc karargah kurdu. Bundan p!'k :1:1.
sonra (27 temmuz) Avar kagam hadsiz hesaps1z bir Avar, islav, Bulgar VI'
3 Kur.AKOVSKIY (!Jtoriya III, 72 ve 71)
Aynea
4
hakh olarak, bu yeniden geri .;ckilrruJun,
2
Scbeos tarafmdan kayd, MACLER, 624 ve 625 ylllmiicadclclcrinin Bizan~ impa
7~) 'da tcrciime edihni~ti r. Mcktubun adres'i raloru i.;in, Thcophanes'in vcrdigi (~12 vd.)
~uylcdir: "Chosrov, chcri des dicux, maitre bilgilerin talunin ctl in,bileceginden dalm u.:r.
et roi de toule Ia terre, fils du grand Armazd, ba~anh oldu~unu dii~iindt.irdUi\'i.inli l)l'l irla noln~ ~ervilcur, imbecile ct inhlmc, mi~Lir.
llcradius".
1 Kr~.

Eraclio
istoriya Ill, 65,

PERNICE,

Kur.AKOVSKIY,

121.

n.

Eskikitaplarm.com

II. 1\i;-.arrs J>evletinin Varllf{l v e Y('nrlrun.-s i l~111 Miicadcl<-

''''

<;,pid kitksi bamda bulundugu halde Istanbul onUnde g<iriiniip ~ehri


k,,, :ulan vc denizden ku~attl. Patrik Sergios, vaazlar, gecc ibadctlcri vc
huytik kilise torenlcri ilc ahalinin dini ~evk vc hcyecamm ayakta tutmakl:t ydL. lkcerikli muhahz kuvvcti ise diimanlarm biitiin sald1nlanm gcri
pilskiirtmektcydi. Nihayct sonucu Bizanshlann denizdeki iisti.inli.igi.i
l.ryiu ctti: ro agustosdaki bi.iyi.ik ve kesin sonu<; almak i.izere yapllan saldm
sasl!lda !slav kay1klan Bizans donanmasiyle yapt1klan miicadelede
111:1 hvoldular. Bundan sonra mi.itaarnzlar karada da biiyiik kay1plar vcrdirilc ('k piiskurti.ildi.ilcr vc biiyi.ik bir kargaahk i~ind e geri ~ekilmeye ba~ladl
Li r 1 Avar kagammn maglubiyeti ise han taarruz pl<l~lannm da suya
dii .~nlC'si anlarnnu taIyordu. ~ahrbaraz Kadtkoy'ii bo~altarak askerleriyle
hirlikk Suriyc'y"' dogru geri ~ekildi; ikinci iran kumandam ~ahin'i ise
imparatorun kardci Thedoros ag1r bir bozguna ugrattt. Bununla kritik
cliiuiimnoktas1 aIlml oluyordu. Artlk bi.iyi.ik Bizans taarruzu balayabilirdi.

Bizans baehirinin i:ili.im tehlikesi ile <;alkaland1gl bu zaman i<;inde


lll'l'akleios ordusu ile uzak Lazika'da bulunmaktaydL Evveke Kafkas kabildni ile o1dugu gibi bu sefer de Hazar devleti ile iliki kurdu. 1te zamanla
Bizans dogu siyasctinin ana dircklerindcn birisini tckil edecek olan Bizans
-1lazar i~ birligi bu tarihten balar. imparatorluk birlikleriyle ittifak halindc
ll:lzarlar, Kafkas ve Armenia bolgelerindc 1ranhlara kaq1 miicadele
I tiler. G27 son bahannda imparatorun giineye, diiman i.ilkesi i<;inc kart
lriiylik scferi balach. Bununla beraber o burada sad ece kcndi kuvvetlerine
dayanmakla yctinmek zorunda idi; c;iinkii Hazarlar seferin me~akkatlerine
dayanamayarak kendi i.ilkelerine donmii~lerdi. Buna ragmen Herakleios
da ha arahk ayt ba~mda Ninivc i:iniinde bulunuyordu. Burada Bizans
Iran rniicadclesinin kesin sonuncunun almd1gt biiyiik bir sava~ yapdd1.
Iran ordusu imha edilircesine bozguna ugrat1ld1: Bizans harbi kazanrnltL
Bizanshlann muzafferane yi.iri.iyiiii devam ctti; d aha 628 ocak ay1 ba~mda
hunlar bi.iyiik ~ahm ka<;arcasma terk ettigi en sevgili ikamct ycri Dastagerd'e
JJ; irdikr. 628 ilkbahannda ise han dcvletinde, mlicadelenin devarmm gcrek:;iz kdan olaylar vuku buldu: J:Iosrav tahtmdan dlii.iri.ilerek oldiiri.ildii.
1, . 111 tahtma, .Bizans imparatoru ilc derhal bir ban~ anlamas1 yapan,
llosrav'm oglu Kovrad- ~in'lye <;IktL Evvelce Bizans dcvletine ait olmu
I 1iit.i.in arazinin geriyc vcrilmt>si biiyi.ik Bizans zaferinin ve 1ran biiyiik
d ("v lctinin sukutunun bir ncticesi oldu. Armenia, Roma Mezopotamyasl,
S11riyc, Filistin ve Mtslr Bizans imparatoruna iad c olunacakt1. Bundan
!,j,. k:u; ay soma !-iirfrye oli.im yatagmda, Bizans imparatorunu ogluna vasi
lay iu di yonht vc hir r:ama11lar Hosrav II. imparatont nastl kolesi addrtmi~
l:lclc- JJH"VCUI htitiin kayuakbnlau Con.rltmlino/Jlc /ltiT le.l' Azl(lre.1 el les Sltll'rJ m
f::ti, 11 ~::. :q ( HJ:iJ.) :17 ' vdd .
t;lyclalan;Lrak IM!anbul'uu ku ~; Lirlm :tH 1111 ' ''"
vir nlon hir yaz1: I IIAIUAII ., / .1 I~: dr
1

Eskikitaplarm.com

I.

Iran v e !\val' Sava~ lan vc II :ra kleio~ Refol'llltl

idiyse ~imdi de ~irftye kcudi oglu ve halefini Bi:zans liikiinalanmu kiiltHi


olarak zikrcdiyordu 1.
Altl yllhk bir aynhktan sonra Hcraklcios ba~~eluin c dondii. O gl 11
Konstantinos, patrik Sergios, riihban s1mf1, senato vc halk onu Anadol11
sahilinde Hicreia'da, isa dii~manlanmn ~erefli galibi stfatiyk , dlni11<k
zeytin dallan ve yanan mumlarla, zafer nidalan ve kilise ~arkllariyle kar~l
ladtlar. Bizans eyaletlcri iranhlar tarafmdan bopltthrkcn Hcraklcios
630 y1hnda Kudiis'e gitti. Burada halkm co~kun tezahiirat1 arasmda, lt.tllhlardan gcri almm1~ olan kutsal hacs1 yeniden eski yerine rckzctti 2 B11
biiyiik merasim hristiyanhk devrinin ilk biiyuk inan':; mucadelcsinin nu1
zaflerane sonunu ilan ve temsil etmcktc idi.
Kudretleri i:iniinde Bizans'm bir zamanlar titrcmi~ oldugu )J('r iki
dii.~man yere serilmiti. Qiinkii, Ninive yanmdaki sava~ nasil iran'm kudrctini temellerinc kadar sarsm1~ idiysc, Istanbul yanmdaki sava~ da Avar
kudrctini sarsm1~t1. Avarlann maglftbiycti Bizans dcvlcti s1mrlamu a~a11
bir yank1 buldu. Bir ':;Ok kavimlcr vc bilhasa o vakte kadar Avar kagaullllll
tabiiyyetinde bulunan <_;;ok saytda islav kabilcsi i<;in bu olay bir ayakLutula
ve Avar boyundurugundan kurtulma iprcti oldu. Avarlara kaq1 yaptla11
miicadele esnasmda, bu devir icsindc batt islavlan, Samos idaresinde iI k
biiyiik islav devletini kurdular 3 . Bir kacs yil sonra Karadeniz ve Hazar
dcnizi kuzeyindcki Bulgar kavimlcr toplulugu da rcislcri Kuvrat idarcsil\(k
Avar hakimiyetindcn kurtuldular. Kuvrat Avarlara karl yapt1g1 miicadck
csnasmda Bizans tarafmdan dcstcklcndi: imparator Hcrakleios ilc bir ittil:tk
anla~mas1 yapan bu zat kendisine patrikios unvam verilcrck Istanbul'd a
vafliz cdildi 4 Meydana gclen dcgiikliklerin refakat ettigi kavimkr gii~~ii
<;crcscvesi i~inc, hakkmda Konstantinos Porphyrogennetos'un bize talsilflt 11
bir haber b1rakm1~ oldugu 5 , S1rplann ve H1rvatlann muhacereti de fl<d li ldir. Bu go<; de Bizans ile anlama halinde ve sallanmakta olan Avar dt'vl1 t i
1 Nikephoros (20 vd.)'a gore o Herakolan amcas1 Orkhan'm 6r g y1hnda Tslan
lcios'a ~oyle yazm1~ imi~: "Dediginiz gibi bul'u ziyaret ederek hristiyanhg1 kabul v
na~tl Tannmz yah Symeon'un ihtimamma patrikios iinvamm elde etmi~ olduguuu
tcvdi cdilmi~ ise ben de kolen oglumu senin bildirmektedir. Anla~Ild1gma gore Kuvral
ellcrine emanet cdiyorum".
o zaman amcasmm maiyyetinde bulm11111 1~
2 Kq. A. FROLOW, La Vraie Croix et ve rehine olarak Istanbul'da birakllm 1~111
les expeditio11s d'Heraclius e11 Peue, REB 11 Nikiu piskoposu Ioannes (~r. ZoTENII EIW,
s. 460) Kuvrat'm imparatorluk saraymda
(1953) 88 vdd.
3 Samos devletinin
meydana geli~i biiyiidiigiinii ve daha ;:ocuklugunda lm ssorunu i;:in en son olarak kr~. B. GRAJ'ENAU- tiyanhgi kabul cttigini yaznu~l1r. K q.
ER, Noveya literatura o Smuu ill rrymi j~roblcmi 0STROGORSKY,
]]!e /Jyzmztine il'lrljJire i11
.(godovi11ski fasopis 4 ( 1 !J50) 1 51 vdd.
the World f!f the Seventh Ceulury, /){)}' 1 1
4
Nikephoros \1.-j, !! Bu kay aak (s.12, ( 19J!J) 15 vdd.
!20) daha once Kuv 1al'u kuzcy Kafkasya'da
& /)e wlm. i111j1.,
1mb 'JC) 'II , s. 1 :.1'.1-( 'I
llulg-ar millcllcr loplulug ullllll kurucusu (u~r. McmAVt:SIK -.I NI\INH).
I

Eskikitaplarm.com

til

II. 1\izans IJ.:vlctinin Varl1g1 vc Y<nilcnrncsi l<;in Mu c.tdl'i c

ilt tnii< .ttklt i<;indc vuku bulmu~tur. Strplar w lhrvatlar, Karpatlar ()tcHindcki yut dlamn tcrk edip, Hcrakleios'un nzasiylc Balkan yanmadas1nda
gut iindiiln. ll11-vatlar Avarlara kaqt yapttklan baanlt miicadelc nctice.~i lldl yanmada.mn kuzry bati ktsmmda tutundular. Bunun giiney dogu
snt uttt<laki hi)lgcyi ise Strplar igal ettiler 1 . Bu suretle B<1lkan yanmada.s nda l>ulunan 1slav unsuru ycniden kuvvetlrnmi oldu. 1mparator Kons1.11 IIi nos VII., S1rp vc Huvatlann Balkanlara vard1ktan sonra Bizans impa1 llu rivayctin inan1ln hgma kar~ bir
bir <;ok itiraz vuku buldu: Kr~.
I . I lOMMI.Im, Sitz.- Ber. d. Wiener Akad. 20
( Ill ,I' 1 :~;i 7 vdd.; F. RA<;:KI, Kn.yijevnik 1 ( I 864)
1h vdd. ve Rarl Yugosl. Akad. 52 ( 188o) qr
vdd. vc ozelliklc V. jAGI<':, Archiv fiir slav.
l'hilol. 17 (11395) 47 vdd. Bundan sonra
llrval ve Suplann, Porphyrogennetos'un
rivaycti aksine, daha 6oo yllarmda geri
kalan digcr 1slav kabilderi ilc birlikte
llalkanlam ~irmi~ olduklan gorii~u, baz1
it irazlara ragmen (bu hususta ozelliklc kq.:
J., t :RoT, fzves6ya Konstantina Bagryanorodno~" o Serbakh i Khorvatakh [188o]; V. KLAI6,
l'm'l'r..rl llruala I [ 1899] 30 vdd. ve Rad Yugosl.
.Had. :-1o i 1897] I I vdd.; N. NoDILO,
llz.1lori;a sred1ryel;a v()'eka III [ 1905] 433 vdd.)
krndisine 1slav tarih ve filoloji sahasmm en
hllyilk oloritdcrinin (bu arada mcsela
.ln;cEK, L. NmoEnLE, St. STANOJEVI(( ve
I' . )1~11,:'in ) kati!rhg hakim nazariye oldu.
llununla beraber zamanla bir rcaksiyon
lltlinli VI' ha.kh olarak, Konstantinos VII.'un
l'i'saJuvl tdcrruatla siislenmi~ olmasma mubhil e.as bakurunclan pekilla inamlabilir
olau rivayctinin rcddcdilmesi i<;in ycterli
"' lwpkr bulunmad1gJ hususuna i~arct olunclu. llu hususta ~ahsen Porphyrogcnnetos'un
lll:llllhrlJgml sa.vunan D. ANASTASIYEVI~:'i n
a;liday1 n ~u makalesine bk.: St. STANOYEVI., N amdna Enciklopedrya IV (1 929) 81 vdd.
(a ynca ayru yazann Narodna l!.nciklopediya
Ill, lio7 vdd.'dcki makalcsinc bk. ). Bu sorun
hakkmda bir <;ok oncmli makalcyi bilgi
1\ ln ni I.. IIAIJPTMANN'a. medyundur (ozellikl< Ollllll ~ u makalcsinc bk.: Seoba Hrvata i
Srha., 1"11RO.Il.J,tor. r;:asoj1is 3, 1937, s. 30 vdd. ) .
ll1r ~ok noktalarda Hauptm<>nn'l izlemckle
lwral)('r, omm Sn-p vc Huvatlann Kafkas
nn~l'li olduklarma vc Jhrvat asalct suulmm
uun~iw <hir n<LZari ycsini hakh olarak
~.I IIIIILIIiar

rcddcden B. GRAIENAUER'm ~u makalesindeki a<;Jklamalan da onemlidir: Prilo.g kritici


izvegtaya Konstantina Porfirogenita o doselyenyu
Hrvata, Hist. Zbomik 5 (1952) 1-56. Aynca
kq. F. DvoRNIK, The Making of Central and
Eastern Europe, London 1949, 268 vdd. ve
ayn. mlf., Th~ Slavs, Their Early History and
Civilization, Boston 1956, 62 vdd. Bunaan
ba~ka, ara~lJrmas1m daha geni~ bir li:aynak
temclinc oturtmakla beraber, H1rvat adm1
Kuvrat ile ili~kili gostcrmeyc <;ah~mas1na ve
ozcllikle de S1rp adm1 imparator Konstantinos ornegine uyarak "servus" 'a in.a etmek
istemesinc kalllmamayacak olan H. GRE
GOIRE'm bir <;ok fikirler ilham eden ~u makalcsine bk.: L'origine et le nom des Croates et des
Serbqs, Byz. 17 (1944 /45) 88 vdd. Buna mukabil GRAFENAUER, ayn. _yer ve A. MARICQ.,
B;'<.. 22 (1 952) 345 vdd.'ye bk. H1rvat ad1
hakkmda buna benzer kombinezonlara daha
once BuRY (Later Rom. Emp. Ifl, 275 vd. ve
HowoRTH (]ourn. of the Anthropol. Inst. of
Great Britain and Ireland II, 1882, s. 244
vdd.)'da da rastlanmaktad1r. Bu ihtilafh
sorun hakkmda takriben 1925 ydma kadarki
butiin bibliyografyay1 ~11<;1 (Poui.yest 236-65)
tam olarak verrncktedir; ancak o da kritik
ao;:Iklamalarmda "Konstantinos Porphyrogennctos alcyhdan" tutumu savunuyor.
lstorrya naroda Yugoslav~ye I (1953) IOI-o3'deki
bibliyografyaya da bk. ~imdi ise B. FERYANCIC, Viz. izuori II ozellikle onemlidir. Burada
Kostantinos Porphyrogennetos'un giiney 1slavlan hak1onda verdigi biitiin haberlcr
sup - h1rvat<;a terciimesiyle verilmekte, bunJar mufassal olarak ~erholunmakta ve daha
eski butun literatiir elc ahnmaktad1r. Aynca
bk. F. DvoH'NI K, Costantine PorjihyroKenitus De
administrarulo imj1erio, Commentary, London
I!JG2, !J1 vdd

Eskikitaplarm.com

1.

I ran vr Ava r Sa v a~ Ian vc II c r akll' io~ R .. fu1 mu

.,.,

ratoruuun yiiksck ltakiuiyct ltaklanm tammi ulcluklanlll yorulruadan t('k rarlamaktathr ki, Hizans'm Avarlar vc 1ranh Jar iizcri ndc kazand1P;1 zalndcn sonra m cydana gel en durum muvacehcsindc lm p<".k olanak d 1~1 dq~i ld i1.
Ancak lm yiiksck egemenlik hukukunun tamnmas1 husmunuu iilll'lllini
miihalaga ctmemek ve bunda hi<; bir suretlc Bizans hftkimiyctiniu gcn;~' k
ihyasnn mii~ahcde etmemek lazimdtr. Bununla bcraber Hizans ic;in Ill' d<"
olsa Balkan sahasmda olduk<;a bir yiik hafiflcmcsi sonucu da dogmu~tu.
Korkun<; Avar taarmzlan arttk kcsin olarak son bulmutur.
Hcraklcios'un asked ba~anlan ne kadar parlak olursa olsuuLir, hu
hiikiimdann dcvrinin htiyiikh.igii vc 6nemi yinc de th~ siyasct ba~anlan
ilc izah olunamaz. Dogudaki arazi kazan<;lan bir ka<; ytl sonra Arapb1 a
kar~l kaybcdilmitir. Siirekli olarak kalan ise yeni ordu vc itlan: nizauu old11.
Miiteakip yiizydlardaki Bizans kudrcti bunlara dayannu~ VI' hu diizuiu
bozulmasiylc Bizans devlct miiessesesinin <;6kiiii balamltir. IInakl1 ios' 1111
temclini att1g1 thema'lar orta<;ag Bizans devletinin bel kcmigidir.
Fakat Herakleios dcvri sadece siyasi dcgil, aym zamanda kidtiin I
anlamda da dogu imparatorlugu i<;in bir doniim ckvri oldu . .Bu 1kvir
Roma dcvrini kapamakta ve onunla gcr<;ck anlamiylc Bizam devri ha~bnt otl-.
tadlr. Butiin amme hayatmm kuvvctlc kiliselqmcsi vc kcsin olarak <:1ck lqme imparatorluga yeni bir goriiniim verdi. Erken Bizans devleti p~ d.11 ak
bir inatla latinceyi rcsmi dil olarak muhafaza ctmcktcycli. A111 ,,k yava~
yava ve tcrecldiitle dcvletin gittik<;e Greklqmesinc goz yumuyor VI' k1 sin !111
dcgimeyc bir tiirlii karar veremiyordu. Hiikumet vc halkm iki ayn dil1
sahip oluU crkcn Bizans dcvlctinin hir altimct-i farikastchr: Biili.i!l dl'vlcl
idaresindc vc orduda rcsmen, dogu halkmm kesin t;ogunlugunun aulamad1 g1
latince hakimdi. ~imdi bu duruma nihayct verildi. Grck<;e bumlau ~o111 a
Bizans dcvletinin rcsmi dili oldu. Halkm ve kilis(nin dili clcvktitl 1h dill
olmutU. Sun'i olarak gemleri kas1lrn1 olan Grcklqmc ohiumu art1k <;ok
daha siiratle geliti. Daha bunu hcmcn izlcyen nesiilcr i<;indc Iatiucc bil ~isi,
hatta aydm Bizans <;cvrelerinde bile, <;ok nadir bir hal akh 1
Bizans clevletinin Grcklqmcsi hiikiimdar iinvanlannda da ii1111111i l1i1
vc hisscdilir bir basitlqmeyc scbcp oldu. Hcrakh ios kanua~1k
lfttincc imparatorluk iinvanlanm Imllanmaktan feragat edcrck halkm lw uirnscmi olclugu grc-k<;c ~acri.Ae:u<; iinvamm ald1. Roma imparatorl11k iiu vaulan olau imperator, caesar ve auguslus'un yerlerini, o zamana kadar Biz a 11~
im paratorlanna ancak gayn rcsmi olarak vcrilmi~ ohm Im <"ski grl'k~:c k1 -d
i.iHva tu ahh. Bu surctlc basileus ii.nvam Bizans hiikiimdarlaruuu ns111 i il11
v;u u oldu Vl' bu zamandan itilmren Bizans'da asil illlparator luk i.iiiV:IIII
dcgi~ikligc

zq: l.'"~r

Kt ~.

II.

'!I. vdd.

ZII.I.IAClJ~ ,

,Zw11 '' '""// der Welt.ljiTilche im u.llr/irtd.ldwn Ueich, I kiH111glurK


r, :l

Ayr11a Irk. y111;1nda

Eskikitaplarm.com

1110

II. llizan~ llc vlrlinin Varl1p;1 vc YenilrnmcHi

l~in Mllcadr.lc

,,br:1k g"~"~nli oldu 1. Ayn1 iinvam Hcraklcios, oglu ve mii~tcrck hiiki.imdan


ol.111 llnaklc-ios Nc(lS Konstantinos'a vc sonralan da ikinci oglu Hcrakleu~<l!'l .. t vndi. 0 zarnaudan itibaren ve imparatorlugun inktrazma kadar,
((/1',\(f/" uuvam imparatorluk karakterini kesin olarak kaybederken, biitiin
lli za us i111parator ve miiterek imparatorlan bunu, yani basileus iinvamm
1.1~11lllar.

M u~ttTck hiikiimdarhk miicssesesi Bizans'da hn

~cydcn

once tahta

, 1k 111a su asuu diizcnlcmcyc yaramakta idi. Bizans da Roma gil>i bu hususu

L111ziut nlt-n bir kanundan yoksun bulundugu ic;in tahtt tcvariis etmesi
vcliahd, daha hiikiimdann ya~ad1g1 s1ralarda tac;landmltyor ve
hund:u1 sonra as1l hiiki.imdann ~eriki s1fatiyle- rcsmi olmayarak adrre:po;
v y;t fUxprK ~rxcn'Ae:ur; tesmiyc cdilcrek - tac; ve imparator linvamm ta~1yor,
c,:o)t1111lukla sikkelerde astl imparatorun yamnda tersim edildigi gibi c;ok kere
lnunm yamnda kanunlarda da ismen zikrolunuyordu. Esas imparatorun
wbttndan sonra o, imparatorluk haklannm biitiiniinc sahip olarak hiikiima 11hga bahyordu. Bununla imparatorluk ailesi ic;inde tevariis ve aym
z;unanda hancdan kurulrnasl irnkan dahiline giriyordu. Bununla heraber
IIHIIlar~ik vdiahdlik nizammm kcsin olarak teessiisii ic;in uzun bir devrenin
'\' ~IILI'~i icap ctti. Bizzat Heraklc ios, ilk oglu yanmda ikinci oglunu da
thi ~i illtikn

1 lla.,ileus iinvam ilk defa olarak


lltlitulatio'su 'Jip.Xx:Aow~; xll'.l 'Hp:Xx:AELOI; vE:o~
1\<>Vo-r""vnvo~;, mcn-ol ev XpLcr-rw ~rxcrLt.sr~
~c kliwlc ol:m 629 y1lma ait novella'da go, 1\unwktc~dir (ZEPOS, Jus I, 36). Hiiktimeti,.,, dk dcvresinde Herakleios selefleri gibi
1ki l{oma iinvanlanm kullarum~ olup o
/ .. uuanki unvam ~oyle idi: Otholcp<i-ropo:c;
lu>l mxp rc; !>t.a~w L 'Hpaxl.sw<; xll'.l 'Il petXAELO~
vt11r; 1\c,,vcr-r::l.\lnvoc; rmnol b XpLcrn7l Oti~youcr1'" (;tyn . nr. 33 , kr~. aynca: 612 ph i.,:in
~ 117). i)u haldc Basileus iinvam ll'.lhoxprx-rup,
~<irmp VI' rx<Jyoucr-ro~; (yani imj>erator, caesar
vc- 1/fiJ!II.rlru ) iinvanlannm ycrine kaim olmu$
"' Nanii lc:smiyesi de dii~mii~liir. Kr~. L.
IIIII II II H' 1.' origirte de.r titres imtliriaux a Byzmzce,
II
1-, ( 1qo6 ) I 6 I vdd. vc OsTROGORSKY,
. ltloArator qq vdd. Bilim saham1zda yanh~
ol.u ak , llct.1klcio,~ zamanmda vuku bulan
lllll'llll dc(:i ~irninin lran dcvlctinin kesin boz1-(ll lla "l~artdmasl ile bcraber miitalfta cdil"""~i vc- I'Ra~mda n h11na haglanmas1 kanaati
J,.dw11cli r. llwilw1' unvarunm aluunaSI, f(ttya

Bizanshlann kendi hiiklimdarlan yanmda


basileus iinvamm ta~1masm1 hakh gordi.ikleri
yegane hi.iki.imdarm maglup cdilmi~ olmasna irca edilmeli imi~. Gerc;ekte isc basileus
iinvamnm, Bizans hi.ikiimdan tarafmdan resmen kabuliindcn once yabanCl hiikiimdarlara verilmi~ olmas1 biiyiik bir anlam ta~I
maz. Basileu r'un manas o s1ralarda rex'den
ba~ka bir ~ey degildi ve bundan dolay1 erken
Bizans devrinde, kendi hiikiimdarlan resmen
imperator linvamru La~11larken, hi~ bir surctle
sadecc iran hi.iki.imdanna de~il, aynca Attila'ya ve Ermeni, Habe~ ve bazan- diger
unvanlan yerine - Germen knallanna da vc
hatta Abaza ve Zekh krallarma verilirdi
(Bunun vesikalarml R. HELM, Archiv fur
Urkundenforschung 12 (1932) 383 vdd., n .
2'de gayet gi.izel toplarnt51.Ir). Ancak basileus
unvanmm Bizans hiiki.imdan tarafmdan
resmen kabulii rex ilc ~cxatl.e:<'>~ arasmda temdden bir anlam <.kgi~irni yapt1; ~iinkii
~imdi ~ll'.OLA ~''' imf>eratur manfts1na gdmek-

tcydi .

Eskikitaplarm.com

1.

lr a 11 v r Ava r Sa v a~ I a r1

v " I I r r a k I r i o s H r fo r 111 11

rr 11

mii~lcr<'k

hiiki.irndarhga yiikscltip vcliahd tayin ctmck surct.iyil' hu sis trna


bir vuzuhsuzluk sokmutu 1 .
Dogu eyal ctlerinin yenidcn kazamlmas1 d cvlcti tckrar monol'iz iII iI;
sonmu onund c b1rakt1. Bu mesclcnin cidcliyctini patrik Sng-ios hilla: assa
ac;tk olarak anlaml vc her zaman kilisc ic;indcki banlll iC('SSiisiinr 11(~ 1' 01 ~
ml~tir. Onun gayrctleri, dcvlctin ark cyalctlcri ic;inck whm ctmi oL111,
Khristos ic;indc yalmz bir enerJi bulundugu hakkmclaki doktrindc hir d r .~ lr l,
buldu 2 Khristos'un iki tabiatt'na mukabil yalmz bir etkinlik tal'Zl (E:v&pye: toc)'
mn varhgm1 kabul etmek, Kadtkoy inanc1 ile monofizitlik arasmde~ki 11\111'1 1ma bir kopri.i kurabilecek gibi gori.ini.iyordu. Monoenerji doktriuiui lw&rrna s
yen Sergios, dogu kiliselerinin temsilcilcri ilc muzakcrclcrc giri~ ti. Siy:1s i
olaylar, patrigin gayretlerini hakh gosterir gibi idiler; c;unki.i I st:anl~tal i lrdogunun monofizit ahalisi arasmdaki inane; mucadelcsinin Ia :111 is Ii l!\s1111
oldukc;a kolaylatlrffil bulundugunu kabul ctmcmek mi.imkiin drg i ld i B11
suretlc bizzat Herakleios da monoenergetismus ccreyanma katdd1. <> d .al a:a
dogu scferleri esnasmda, ozellikle Armenia'da, mahalli ruhanl sunl ilr h11
kilise birligi konusuncla mi.izakerclcrdc bulunmutu. Monofizit. l'yakt II'& III
tekrar kazamlmasmdan sonra bu muzakereler daha buyuk iilr;:iidc VI' d:ala .r
buyuk bir cnerji ile yiiri.itiildi.i; r;unkii monofizitlerle bir anlam:ty:t \ :1rn a:1 k
imdi her zamandan daha ziyade zaruri gorunuyordu. Balangtc,~ <;ok .~r y
vadeder gibi idi. Armenia ve Suriye'de ve 631 'd e patriklige yiiksl'hilrn i ~
olan Kyros'un en buyuk bir gayretle bu anlamda r;ahtlgt MlSlr'da h11 hial q rne hemen hemcn elde edilmi gorunuyordu. Sergios vc Kyros t.ar:a1"111d:111
takip cdilen kilise siyasetine muvafakatlm papa Honorius da hdd irtll i~l i.
i~~ine

Ancak hayal sukutu kendisini gostermekte gecikmcdi. Birlqnw i .~i


Suriye' de ve ozellikle MlSlr'da ancak zor kullanmak suretiylc tcmin edi lmi~l i.
Muhalefet bi.iyudukr;e buyi.idii ve bu hem monofizitlcr, hem de ortodoksl:ar
tarafmdan b enimsendi. Ortodoks muhalefetin sozcusu, hitabet kudrl'l i i lr
bhret kazanmi ve 634'de Kudi.is patrikligi makamma gec;mi ol:m k qi~
Sophronios idi. Miithi bir 1srarla yeni doktrini, monofizitligin milt <~JTdd 1
bir ekli ve Kad1koy ortodoks dogmasmm bir tahrifi olarak damg;al:am:rkl ;t
vc itham ctmekte idi. Goruniie gore bu muhalefetin tcsiri ill' vr rawa ji
sorunu hususunda c;ekingen davranan, bun a mukabil Khristos ir;:i ndr hi 1
irade (ai).:1Jp.a.) oldugunu iddia eden papa Honorius'un a~Jklamal:ra&a r:a
1

Bizans'da

mti~t erek

hiiktimdarlrk

hakkrnda kq. B o RY, Constitution 12 vdd. ve


lwnim KoHNEMANN, DojJjJeljirinzipat 166 veld.'

dck i a<;1klarnalarrrn. Mli~terek htiklimdarla rm iinvanlarr hakkmda kr~ . DoLGER,

nz

:!'I

1:!11

( l !J33)

1lvlokrolor 10 7
2

( .

vdd.

0S'l'lWUORSKY,

VC

v<ld .

J\~NI~ l' IAN,

J>w

1\'111.1'/thllllfiIJ.:f.-

.rchichte des Morwtheleli.wms, lAipzigl> ARGOIRE, f) E.:glise h)'zantille de 'i!l7


( 1905) 15 7 vdd.; Dur:HESNE, I .'I <JIIi.w

rll o ;
1\
1111

ll{l

I I

.1iecle ( 1 ~)2 5) :~1!1 vdd.; V . GawM r:r., u,.


cherclws .rur !' histoire ,J,I .l'vfmwlheli.1 m1:, /~."drnl
d'Oricnt 27 ( 1!)211) o- rh , 2;)7-77, 211 (II)'J!l)
2 72-B:!, '1.!1 ( rq:.!o) d i-!.lll; IIJ:r:K , Jo'irdu \1!1 '1
vdd.

Eskikitaplarm.com

1011

II. BiT.an DC"vlr.tinin VarhAI ve Yenilenme&i l11in MUcadele

ltllr ml't tdcrck Sl'fgios, doktrinini uir az tahfif ctti: Encrji mcsc1esini ikinci
pL'Iua alii, fakat Khristos it;inde bir irade kabul cdilmcsi gercktigini tcdrisc
h<~~l<~dL Bu ycni monotheletist formiil, imparatorun 638'de Ekthesis ad1 altmda
YlY IIllamp Ayasofya Narthex'inde ilan ettirdigi, Sergios tarafmdan planlanan
kt 111anru esasuu te~kil etti. Fakat devlet ve kilisc ba~lanmn monotheletisrwn'u kahul ctrni~ olmalanna ve patrik Sergios'un oliimiinden (g arahk 638)
Mo ura Istanbul patrikligine gayrctke~ monothelist Pyrrhos'un getirilmesine
1 <~j:I;IIIC'tl, l~'kt!tesis'in havanda su di::igmekten baka bir ~ey olmadigi pek t;abuk
lwl li oldu. Bu inan~ gerck ortodokslar ve gcrekse monofizitler tarafmdan
rnl olundugu gibi, Roma'da Honorius'un halcfleri de onu ~iddetle reddetldr. Afonotheletismus, aynen bundan onceki yiizy1llarda yap1lan anla~ma
~ayntkri gibi, hit; bir uyu~ma saglayamad1. Diger anla~ma gayretleri gibi
l111 da a.ncak yeni anlarnazhklar dogurdu ve bu suretle kan1khg1 biisbiitiin
"rttmh. Buna ilfwe olarak 638 yllmda Suriye ve Filistin art1k Araplarm
h:l.kimiyctinde bulunuyorlardl ve MlSlr'I da ayru ka~mllmaz aktbet tehdit
1 I rnckteydi. ~u halde monotheletismus siyasi gayesine ulaamamltl. Dogu
~yalc tlerindcki dini kayna~maya gelince bu, evvelce han istilasma oldugu
Kihi ~imdi de Arap fethine en biiyiik yardmu yapml bulunuyordu.

2.

Arap lstilas1 Devri :

Herakleios'un Son Y 11lan. Konstans II


Genrl Bibliyografya: G. C. CAETANI, Annali dell' Islam I-VIII, Milano 1905-18.- Cl.
I hiART, llistoire des Arabes I, Paris 1912.- C. BECKER, The Expansion of the Saracens, Cambr.
M1d. lli.1t. II (1913) 329-364, 365-390.- Ayn. mlf., Vom Wertkn und Wesen der islamischen
Wtlt I, I.eip;dg 1924-- A. J. BUTLER, The Arab Conquest of Egypt and the Last Thirty rears
of tlw Roman Dominion, Oxford 1902.- E. W. BROOKS, The Successors qf Heraclius to 717,
(,'mnbr. Med. !Jist. II ( 1913) 391-417. - Ayn. mlf., The Arabs in Asia Mirwr (64r-750), from
Art1bic Source.!, Joum, of Hell. Studies 8 (18g8) 182 vdd.- WELLHAUSEN, Die Kiimpfe der
Awlm mit den Ronziiern in tkr Zeit ckr Unzajickn, Nachr. d. Kgl. Ges. d. Wiss. Gottingen Igor,
M. 414-147- H. MANANDEAN, Les invasions arabes en Arminie, Byz. 18 (1948) 163-195- T.
I"MA'I'Nim, De imperio Constantini Ill. (64r-668), Leipzig 1907.

Bizans dcvlctinin lran'a karl kazand1g1 zaferlcrin ba~lad1g1 yli Araphicrct scnesidir. Hcrakleios'un lran'1 yere scrdigi zaman ic;inde Muhamllll'(l, Araphgm dini vc siyasi birlqmesinin temellerini atmaktayd1. Fikd
bak mdan sm1rh vc gelimemi~ ve fakat dogal bir enerjiye malik alan Muhanum~d'in escri, online gcc;ilmez bir taarmz kudretinc sahipti. Daha
J'C'ygamher'in vcfah iizcrinden bir kac; yll gr~mcdcn biiyiik Arap muhacereti
ha~ladr. Bu muhaccre t tabi1 unsurlara ozgii hir k11dretle Araplan wrimsiz
yurLlanw Llll dt~an ii.rlatt1. Hnkfi, kavimll'I in ycui inanca scvk cdilnl<'sindcn
r.i y;uk Yf~lli diyarlanu itaat all111a aluuua~1 VI' kMirln ibo:crill(k h;tkimiyft
LII'IIl

Eskikitaplarm.com

2.

A rap 1stil!l.sJ Dcvri : llcraklcios'un Son Ydla rr. Kou~ran~ II

Jo:J

kurulmas1 idi 1. Fiituhat lmsuun ilk kurbanlarnn iki smtrda~ hiiyiik dcvld
tqkil cttiler: han daha ilk hiicumda inklraz lmldu; Uiz ans isc do!-'!;11
eyalctlerini Peygambcr'in oliimii iizerinden on yil gc~mcden kayiJ<"tti .
Yiizylllarca siircn Bizans- han sava~lan her iki drvkti d e zay1flatnu~ vc IJII
surctlc Araplann yolunu a<;mt~tl. Maglup olan iran'da en biiyiik t>l<;iidt
kan~tkhk hakim bulunuyor, tahtta bir zorba tahakkiimii digerini izliyonl11.
Sasani dcvletinin hd kemigi kinlm1~t1. Fakat muzaffer Bizans'm kuvvctlni
de uzun ve y1prat1n miicadelder neticesinde tiikcnmi~ti. Buna ilavctcu,
Istanbul ilc dogu cyaletleri arasmda bir tiirhi ortadan kaldlnlamayan diu I
anla~mazhk bir kin duvan tcsis etmi~, Siiryani ve Kobt sckcnenin dcvkt.ttn
aynlma tcmayiil ve gayretlcri artml ve bunlann savunma iradclcri kc-siu
olarak yok <dilmiti. Bu hdlgcdeki ordu organizasyonuncla mcvcut IJII~:uk
luklar vc mahalli biiyiik toprak sahiplcrinin iistiin kudrcti yiizilnclm sarsd ml~ olan iclarc, bzelliklc MlSlr'da, fatihlerin i~ini kolayla~tlrmak husu su rHl a
dlcrindcn gdcni yapmilardl 2
Daha 634 )'llmda Araplar halifc Omcr'in, bu bi.iyiik fatihin idar<"silld l',
imparatorluk arazisinc girerck bi.iyi.ik bir zafcr alayt halindc, ~ok krsa bi1
mi.iddct cvvcl iran dcvlctinin elinden kurtanlrnl olan cyalctlcri llir ha~ta11
di.~crinc kat'cttilcr. Araplar hattralardan silinmesi miimki.in olma y;111
YerrrrCtk yanu1claki savata 20 agustos 636'da Bizans kuvvctleri iiznind("
mmlzzam bir zafer kazandtlar. Bununla artik Bizans mukavcnwti kmlrm~
V<' Suriyc'deki mucaddcnin ncticcsi belli olmu oluyordu. Smiyc'ni11
ha~c hri Antakya vc bolgc Chirlcrinin <;ogunlugu muzaffcr dii~maua mii
caddc etmedcn teslim oldular. Mukavemet Filistin'dc daha kuvvl'tli olcl11.
Kudi.is, patrik Sophronios idarcsinde di.imana uzun bir sure dircndi; labt
kuatmanm scrtligi nihayct kutsal chri de, halife Omer'c kaptlarnu a-smaya
zorlad1 (638). Bu arada han imparatorlugu Araplarca itaat altma almrm~
olup sonradan Bizans Mczopotamya'sl da igal cdilmiti (639/40). Arap Lu
buradan harekctle Armenia'ya girclilcr vc en mi.istahkcm Ermcni kalesi oLlll
Dvin'i hi.icumla zatettilcr (ekim 640) 3 . Aym zamanda Mtstr'm da l.ithi
baladt.
iran'a kaqt seferleri bizzat idare etmi olan Herakleios, dikkatc- ~ayarr
d1r ki, Araplara karI mi.icadeleye biiti.in mevcudiycti ilr i~tirak <"tnwrl i.
Balangl<;ta, asked harck&t1 Antakya'dan idare ctmek istcdt; fa kat Ynmri k
sava~mdan sonra her cyi kaybolmu addcdcrck tamamiylc gni c,,k i ld i.
Gozlcri oni.indc bi.iti.in hayatmm cseri <_;oki.ip gitmiLi. lran'a kaq1 ya pi11111 ~i
kahramanca mi.icadelc hi<; faydastzmt gibi gt>ri.ini.iyordu: Hnakkios lr ;ru
M. Gm.z1m, Studien zur lry::.anli11i.chm Vmtllltung Jig)'{IICIIJ ( 11)01)) I.J!.! vdd.
2 Kr~.
3 Kr~. MANi\Nili-:A N, (_, ., imm.wnr nr11ht1
J. M ASI 'I.Hn, /.'lJr,s;nnisnlitm militnirr. tit" l' f.."gJ'I''" h)cantine (r~p~) 1~0 vdd.; eu Awzt!rue, ltl't:.. Ill ( l<J'\.H) h:l vdd
1

~Vesc11

Kr~.

C. BECKER, Vom !Verden


der islnmiJchen Welt I (I 1)24).

wul

Eskikitaplarm.com

'"I

II. llizanH lkvl !' tinin Varll~1 vc Yeitil cmnesi lr;in Mucadd e

ir upara torluftumt maftlup ('tmek surctiylc sadccc Araplann iini kolaylatlr"" ~ onla ra iiuciiliik rtmi~ oluyordu. Tarife s1gmaz agu bir miicadrleden
~o rrr ,, Sfrsarrikrckn gcri alm1~ oldugu bolgcler iizerinc, tabii bir feH1ket gibi,
Ar.r p dal~as1 <;iikm~tu. Hristiyanhk ir;in kurtarml oldugunu zannettigi
'"''~at iilkrck yitH' kafirlcr hukum si.irmekteydi. Bu zalim ak1bet ihtiyarlamaY ha~layan hukumdan ma'ncn vc maddctcn r;okcrtti. Suriye'den dondiik'' 11 soma uzunca bir sure Anadolu yakasmda, Hiereia saraymda kald1.
I .t..ulnl'a ger;ml'ktcn odii pathyordu; r;unku denizi gormcyc tahammiilu
yok lu. Aucak Istanbul'da bir hiikflmet darbesi teebbiisii ortaya r;1kanhnca
hrrdisi ui toplad1 vc korkusuna, uzeri toprak ve dallarla kapanmi gemilrrden
kum lu bir k6pru iizerinde Bogaz'1 gec;erek bachrinc gidebilecek kadar
lt:rkir11 ol.tbildi.
lin akkios'un aile hayatl da ac1kh bir ekilde geliti. Tar; giydigi gun
l'; hia - Eudokia ile cvlcnmi~ ve hundan bir k1z1 ve bir oglu, Hcraklcios
Nl'lls Konstantinos, dogmu~tu. Fabia- Eudokia sar'ah olup oglunun doguIIIIIIIILur bir k<u;: ay sonra vefat ctti (612). Bundan bir yll sonra imparator,
ygl' ni Martina ilc cvlendi. Bu izdivar;; r;ok fcna kaqtlandl. Kilisc ve halk
h111111 gayn mcru addetmckteydi vc gcrr;ektcn de yakm kan akrabahg1
rrurvacehcsindc boyle bir birlqme gcrek kilisenin ve gerckse dcvlctin kanunL11111a aykm bulunuyordu. Martina'dan lstanbul'da nefret olunuyordu,
1,, b t tcbasmm lm kinine mukabil imparator, sevincini, kederini onunla
payla~an vc en gur; scferlerde yanmdan aynlmayan ikinci kansma buyuk bir
a~ ld a bagh idi. Fakat bu sevgi imparator ic;in agtr, tahammiilii mu~kil bir
imtihan oldu. Martina'mn ona dogurdugu dokuz r;ocuktan dordunun en
kii~:ii.k !Jir ya~ta olmeleri, ilk iki oglunun ise sakat olarak diinyaya gelmeleri
llllllllllll'fkar tarafmdan gazab-1 ilahinin ar;1k bir tecellisi addolundu. Haris
bdrrr111, Fabia- Eudokia'run dogurmu oldugu oglanm hakkmt yiyerek
"'' JbiHllijti kcndi r;ocuklanna saglamak istemesi, halkm ona karl duydugu
J,ini lliiti.in biitiin artt1rm1~t1. Bn meseleden zuhur eden aile anlamazhgi
i rnparatora, zatcn acllanu~ olan hayatmm son gunlerini biisbiitiin zehir
,rmi~, 0111m c)lumiindcn sonra isc devl eti agu kantkhklar ir;ine atnu~t1.
I I ~rrbat G4I'dc Hcrakleios biiyiik lzhraplar ir;inde oldu.

II k oglu Konstantinos'un imparatorluk hakkm1 elinden almaks1zm


Mat I iua'mn r;ocuklanna hukiimdarhga itirak saglamak gayretiyle He-

r ;rldcios, <kvkti iki l'n yah ogluna btraknutl. Buyuk ya farkma ragmen1kr akkios' un ilk oglu Konstantinos o mada 28, Martina'mn oglu Heraklllll;ts isr ancak 15 yamda idilcr- bu iki yan karde, Hcraklcios'un vasiycti
mn ihinn, aym lrakka sahip hiikumdarlar olarak drvkti bcrabrrcr idarc
a dr, r klndi. lirr, Roma- Uizaus imparatorlar tarihinin bildigi mii~tcrck
lriikiimd;rrlr ~ lll I'll ar;rk iinukkrinckn biri~iui tqkil l'dn 1 . Hiual Martina'ya

Eskikitaplarm.com

2.

Ar;tp lstili\.~1 lhvri: llcraklrio~'11n Son YdLLrl. Kon ~ lan H II

IO'i

da devlct i~lcrindc bir nilfuz saghyabilmf'k i<;in Hcrakkios vasiy<'lll<lllll'Sill<'


onun her iki imparator tarafmdan da "anne ve imparatori\-c" adckdilllll'si
hususunu ilave rtmi~ti 1
Ancak Martina miiteveffa zevcinin vasiyctnamesini ilan cdi!lc<", h11
nizama kar~1, i\-inde imparatoric;:enin ~ahsma miitevcccih eski kin yaiHnda
kamu hukuku bak1mmdan onf'mli gorii~lt'rin de ifadc buldugu kuvwtli l>ir
muhalefet dogdu. Millet Herakleios'un hn iki ve o vaktc kadar nrii ~
terek hiihimdan olan oglunu hiikiimdarlan olarak istcklr kabul l'll i;
buna mukabil umumi efkar Martina'mn bakimiyete itirakini arzn <'lmiyor
ve bu muhalcfcte sebcp olarak onun bir kadm sifatiylc Roma imparalorlugunu temsil ve yabann el<;ileri kabul edemiycccgini ileri si.iriiyonlu 2 .
Martina <;rkilmryc mccbur oldu, fakat oyunu kaybl'ttigini dl' k.11>11l
ctmcdi. Hiikiimdar hancdamnm iki kolu arasmdaki anlamazl1k goz ltgoriih.ir ekildc biiyiidii: Biri Konstantinos, digeri Martina Vl' 11!-r a k
lonas'l tutan iki parti birbirine du~manca vaziyct almJll. Konst..rntino~;
III.'un taraftarlan hi<; iiphesiz daha kuvvt>tli idiler, fakat hiikiiruclar .1(',11
bir hastahkla ma'luldii - her hal de verem olmah 3 - vr daha ay111 yrl i1; i nc k ,
hiikumf'tr gc\-i~inin ii~uncii aymda 25 mayts tarihindc oldii.
~imdi hflkimiyct yalmz ba~ma gene; Heraklonas'a kalmt~tt ~. hilc 11 isl',
miitcvcffa Konstantinos'un en niifuzlu taraftarlan siirgi.inc gitnwk zoi'IIIHia
kaltrkrn, hiikumctin dizginlcrini Martina dine ald1. Martina ik birliklc
patrik Pyrrhos da yrnickn niifuz kazand1 vc bu da, Konstantinos lll.'1111
vaz gc<;mek istrmi oldugu monothrlist kilise siyasrtinin ycnidrn canlamn; sr
anlamuu ifad(' rtti 5 . Arttk mutaaSSip monothclist Kyros da isk<"Hdniy~
piskoposluk makamtm trkrar de alabilirdi. Bir ~ok st>lcfi gibi o cia, sadnT
M1s1r cyaletinin kilise i~l e rini degil, aym zamanda siyasi idarcsini de diw
alrh. Araplara. kaq1 mucadclcyc devam1 umitsiz addcttigi gdriilcn ytrri
hukumrtin emriyk Kyros, muzaffrr fatihlerlc miizakcrcyc giriti VI' 1mlarb ,
butiin IVflSlr'tfiilrn Araplara tcslim eden bir sulh muahrdcsi imzaladr. l 'wrr
miizakerclere ihtiya~ gostnmi olan bu anla~ma ancak M artina Vl' lin ;1 klonas'm 641 kasmu bamda vuku bulan ~ukutlanndan sonra aktcdilc bildi ~
H<tlangt<;tan itibarcn Martina ve Hnaklonas'm ha~lan iil.l'l i1uk
karanhk bulutlar toplanm1~t1. Devletin yiiksek tabakalan, senato aristokc ;1
1

2 7, 13 : 11La.Sl)'Ktt~ ot'J
C.>CJ":E Kcuvcr't'otVT~vov xal 'II p!XxAEtov
't'OU!; u!ou~; ctU't'OU (3acrtAE~<; !craT L flOU~ dvcxt,
xcxt Matp't'tv<Xv Tr,~ ochou yuvattxa. Ttf!iXaDoct
7tatp' otlh<JV t:l<; [L'Ij't'tpct Kotl ~<Xcr[AtG!TIXV.

Nikcphoros

E~E't't3Et,

Nihphoros 2B, 5
" Kr~. Nikiu piskoposu loannrs, ZoTENlll IH; Inc.

r.h ',

N1kcphoro~

'l' l.

II : IXIj't''lKplt't'<>P 't' tj ~

~ctaLAdctt; ~.Vct"(')PE'JE't'<Xt n pO<x), Elfl~. Av I nh


rator kdirnesi tck ba~ma hilkumcla r .mla
rniylc ilk dcfa bu y!'rclc kar~u11oza ; okoual<
tarhr. Kr~. OsTIWGORSKY , A11tokmlon "'l.
5

Mansi

KtLAKOVSKIY,

liJdmum -

HI, 7":1 ve
lmna of;'ovn
lstori}11 Ill, 71 Ayna lo'~.

A1catAIN

llounm,

Eskikitaplarm.com

1.1:1 vd .

Ur~'

:.o~o.

II . Bi zanH D cvlC'tinin Varh ~ J vc Ytnilrnmrsi l r;i n M!icadr.lc

111h

Kisi , askl'ri knmauda mcvkti vc ortodoks ruhani snnfl bunlann hiikiimranhg1


.d,yhindc oldug gibi, halk da gcrek imparatoric;c vc gcreksc monothclist
p.1trik Pyrrhos'a kaq1 duydugu kinde 1srar cdiyordu. Konstantinos III.'un
/..llll:t nsl..: iiliimii Martin<t vc Pyrrhos tarafmdan zchirlenmesine atfo11111111.1~ l:t oh1p, taht da bunun kii<;i.ik oglu ic;in tal ep ediliyordu. Konst.llilinos III.'un taraftarlanndan Ermeni Valcntinos Arsakidos (Arakuni)
i\ nadol11 birlikkrini Martina vc H eraklonas al eyhine tahrik ederek bunlarm
h;~nda oldugn haldc Kad1koy'e geldi. Yaptlan bask1ya boyun egen Heraklnuas'nl, Konstantinos III.'un oglunu mi.iterek hiikiimdar olarak ta~lan
clll'lll:t SLI\a ragmen 64I eyhilii sonunda hiikumet darbesi yaptld1 1. Senato
bran iizrrinc Martina ve Heraklonas azlolundular ve bu husus Martina'mn
d IIi, llnaklonas'm burnu kcsilerek tahtim olundu . Burada ark adeti olan,
lurnu k('Sm('k suretiyl c sakat b1rakmak mi.iessesesi Bizans topragmda
<~llllllltlz<" ilk dcfa olarak ~1kmaktad1r; bu, sakat b1raktlanm vazife goremiyc( l'gi uin alamcti idi. Ana ogul Rodos'a siiri.ildi.ilcr; o zamana kadar Ayasofya ' 111u oikonomos'u olan Pavlos patriklik tahtma <;tkarken, patrik Pyrrhos
da 1ski hi.iki.imdarlar gibi siirgune gitmek zorunda kald1.
Senato, hukumdarhg1 o s1ralarda I I yamda bulunan Konstantinos
lll .' un oghma devrctti. Babas1 gibi o da vaftizi esnasmda H crakleios namm1
;d ull~, fakat ta~ giyme tOreninde Konstantinos tesmiye edilerek kendisine
l1.dk t.arafmdan Konstans (K<~vaTot<;;) dcnilmiti. Bu ~ekil nas1l Heraklonas,
ll crakkios'un tasgir ~e kli ise, aym ekilde Konstantinos'un tasgiridir.
~o nralan ona, olgun yalannda ryok uzun ve s1k sakah ile goze battlgmdan
" Pogonatos" ( -- Sakalh) lakab1 alem olmutur 2
Martina ve Heraklonas'm azlindc a<;1k bir ifadc bulmu~ olan senatonun
kudrcti, gens: imparator Konstans II.'m onceleri senatorlerin vesayeti
altma girmesiylc de tezahiir ve tebariiz etti. Konstans hiikumeti ele ald1g1
li lrada scnato toplantlSlnda vermi oldugu bir nutukta, Martina ve Heraklonas'ut, senatonun Allah'm inayeti ile aldtgi kararla uzakla~tmld1klanm,
t;ii 11 kii senatorlerin "maruf ve mehur olan fevkalade dindarhklan sebebiyle
1

Kl'l).

0STROGORSKY,

Chro11ologie 31.

Ay ru:a hk. KAESTNER, De Imperio Constantini Ill (1'1117 ) 27 vd. Du zat, halcfi ekim

ay md a patriklik tahtma sakan Pyrrhos'un,


Nikq li . ::JI vd.'de bildirildigi gibi daha
llo-raklonas'm hftkimiyeti csnasmda degil,
,J. ,ha zi y.uk Thcophanes ::141 vd. ve N ikin
1 11~ko p osu loanw ~~'i n bclirltiklcri gibi, Marliua VI' llowklona~' lrl sukullan ile hirlikl e
.t :. k dihui~ olduil;tmll doKI'll olarak ~(il rmii~1111 Karslllf'l' sadi'C:c, hundan d ogm olarak
.lk;udar ak SIIIIIHII, ya ni I l.. !.dd o nas'1 11 Hll kll lllllllll

'I'IH'oplnliii'H J.] 1 ' r

(ltlll<llll!l'l lllll'rHi

"6 ay" ) uygun olarak kasun sonuna degil,


bilakis Symeon Logothetes'e (Leo Gramm.
156, 15: hiikumet siiresi "4 ay") uyarak
eyliil sonuna vazedilmesi gerektigini dii~iin
memi~tir. Bu vak1aya, BROOKS'un (BZ 4,
1895, s. 440, n. 2) teba ri.iz ettirdigi, 649
ekimind e toplanan Lateran svnod'unun,
MANSJ'yc gore ( 10, fl64) Konstans JI.'m
C). hiiki\met y tlma dii~mc si clc nymaktad1r.
2
Kr11. lhwo K~, Who was Constanlimts
/'oponatu.r ?, II,Z 17 (I )o!l) 'l'i r1-h2 vr. WlHJTII
(/mf ll ),c l.'oiu. I, N. X X X. vdd. ) 'daki
Mildrr I'I'H IIIll rri.

Eskikitaplarm.com

2. Arap ht,] i\N~ lltvri: lleraklt-ios'un Son Y dlar 1. KonHianN I I

107

Romaldann devktinde kanunsuzluklara tahammiil cdcmcdiklnini" IC'IJ;II"li /.


ettirrniti. 0, senatorkrden, gdccckte de "tch'amn umttmi rditltlllltl idan cileri ve mii~avirlcri" olarak kalmalanm rica etmi~ii 1. Bu kcliml"ln Ia
biatiyk bizzat scnat6rler tarafmdan hiikiimdara soylctilmi~k r di ; 1;, kot 1
bunlar bu yiizdfn, Bizans senatosunun o zamanlar haiz ohlugu dJt'II I
miyet vc yiiksek mt"vkti bclirtmf"k hususunda daha az onemli dcg ildirln
Iustinianos'un. mutlaluyyet idarcsi yiiziinden arka pl:ina atllnu~ ol.ttt
Istanbul senatosu, k1sa bir miiddet sonra tekrar daha biiyii.k hir i1Il1'III
kazanml ve 7 yiizylldan itibarcn de kendinc ozgii parlak hir <h-vir ya~a
illltlr 2 . Senato Herakleios siilftksi dcvrind e hiikiimdarhk isti~an hl" yl"l i VI"
aym zamanda en yiiksrk mahkemc (divan-1 ali) s1fatiyk miiltim vazilt-1.-t
gormiitiir (bk. yukanda s. 35 ). Senatonun rolii taht degi~tirrndniudl" ''"''
tiyk daha kuvvPtlP brlirmekte olup, Konstans'm evvd <mink hndi .-.ir11
senatonun himaye ve idaresinc cmanct ctmek mcchuriyctimk k.dm.~"';'
hayrct etmrmelidir. Bununla beraber o, hi<; iiphesiz hu Pkilde knul isiw
uzun miiclckt vesaye t edilmcsine mtisaad e etmcdi: Heraklt ios :-~irl."k~i"'"
ckscr azas1 ~ibi o d a fitri hiikiimdar.hk haslctlcrinc sahipti \'(' daha ul ~" "' .t
yalarmda gcrcktigindl."n fazla saytlabilccek bir kcndi ba~m a hu y ruklul,
gosterdi.
D evletin d1 siyaset bakunmdan durumu Konstans II.'m hii kci nubrhgmm ilk yans1 i<;:inde Araplann ilerkmesinin dcvam1 ilr damgal. mur ~lrr.
iskendC'riy(' patrigi Kyros'un, Martina'nm emriyle Araplarla akdl'lmi~
oldugu, evvelce bahsettigimiz, memlrketin Bizanshlar tarafuuJan ta hliyl'si
it;in bclirli bir miihlct kabul eden ahidnamc ~artlanmn uygulanmas1 ik ilgili
olarak, Bizansh birliklcr I 2 eyliil 6.:p'dc Rodos'a mtitcvcccitu n 1skcrHkriy!''
yi gemilcrle terk cttiklerinden, muzaffcr Arap kumandam Amr 29 (yhildc
Biiyiik lskendcr'in Chrinr girdi. Amr, Arap kudrctini buradan kuzcy AI ik .1
sahili boyunca yayarak Pcntapolis'i itaat altma ald1g1 gibi Syrtis hnarmdak i
Tripolis f'hrini de 643 yllmda aldi. Halifr ()mt'r'in oltintiill(.kn Slllll '
(kas1m 644) ise Amr ycni halifc Osman tarafmdan azlohmdu. Bu, Bi;.. m ,
hlara bir mukabil taarruz icra ctmek ccsaretini vrrdi. Kuvv1tli hir dun .u1
manm ba~mda oldugu halde Bizans kumandam Manud MtsJr'a yill ldi ;
Arap garnizonunu baskma 1Jgrat1p iskcnderiyc'yi zapta nmv;ll.litk uldu
Fakat bu baan uzun siirdi olmad1. Siiratle tckrar Mmr'a ~iindnih 11 i\1111
Manud'in ordusunu N"ikiu yanmda lJOzguna ugrattlktan som<t <I' yaz.uul.
yenidcn lskcnderiyc'yc girdi. iskcndcriye'nin Koht s1kcuesi J, ;~~l.m ru l.
monofizit patri gi lknyamin oldugu haldc kcudi istcklcriyl<- A101pbra iL1.1l
Nutuk 'l'lwophancs taruJmdan y(~
:1-12, IO::!O; Aynca kr~. Syuwon

hvzrmtin n11.-: VII et VI/I" .litlcli!J., l!w::onti11n '

riltui~tir :

( 1!):11.) 20 1

J.m~

Leo ( .ra llllll. I r,7, h-1 '


( :h
I hr.111. (I.e .11'11111

mal;ub kr~.

,.,.

{,

vtld .1'in Vl'ldi g i lint"IIIII wild.,

/11:11/Ifr.

Eskikitaplarm.com

H. lli z1111~ Devlrtinin Varhgt vr Yrnilennu~~i lr;in MUc a d r l c

toll

.ut.cdn vc lm itaatiui huttin formalitderiylc, Arap hoyundurugunu Bizans


hoynrullll"llgrma tcnih cttigini bir daha belirtmek suretiyle, bir rnuahede ile
lrshil l'dnk<n Manuel Istanbul'a ka<;mak zorunda kald1. Bu ikinci fetihden
so11ra lskendcriyc art1k kesin olarak miisliiman hakimiyetine girdi. Bizans
drvlt-ti i~in cyaletlcrinin en zengini ve !ktisadi baklrndan en onemlisi
elwell olarak kaybcdilrni oluyordu 1.
Suriyc'nin o zamanki valisi Muaviye, Amr'dan da daha biiyiik bir
lwnw11danch. Suriyc ve Mezopotamya Araplarca kesin olarak elde edildikten
soma h11nlann gi>zkri Armenia ve Anadolu'ya dikildi. Daha 642/43 yllmda
t\ra plar Armenia arazisine yeni bir akm yaptrlar 2 Bundan sonra Muaviye
'17 yt!mda Kappadokya'ya girerek Kayseri'yi igal etti. Buradan Frygia'ya
yor wldi. Her nc kadar onun mi.istahkcm Amorion ehrini alrnak teebbi.isii
ha~:mh olamadiysa da Muaviye bu zengin eyaleti batan baa <_;:igneyerek
I >ima~k'a degcrli ganimetler ve biiyiik say1da esirle dondii.
t\raplann Akdeniz k1yllarma kadar ilerlemi~ olmalan onlan dcniz
kuvvdi kurrnak zorunda h1rakt1. Qol sekenesi i9in bu tamamiyle yeni bir
sonm tqkil ediyordu. Bi.iyiik fatih Orner bile donanmamn arz ettigi oncmi
Iii~: de miidrik olmamitl. Bizans'a kaq1 rniicadelPnin kuvvetli bir donanma mevcut olmadan yiiriitiilemeyecegini anlayan ilk Arap dcvlet adarru
Mllaviy(~'dir. Muaviye, Omer'in oliimiindf'n hemen sonra donanma inaSI Ila ha~lad1 vc 64g'da ilk deniz seferi yap1ldi. Bizzat Muaviy e'nin idarl'siudc oldugu halde Arap filosu K1bns'a yonclcrck buramn merkezi olan
Konstantia'y1 hiicumla ald1. Bizans hiikumetinin biiyiik meblaglar mukahilinde ii~ ytlhk bir miitareke elde ctmesinin d e faydas1 olmad1. Mu!\viyt' miitarckc zamanmdan donanmasm1 daha da kuvvctl endirmek husullllllda faydalanarak miihktin hitammda dcniz harckatrm daha taze bir
kliVVI'tlr tekrar ele aldi. 654 ylhnda Rodos'u tahrip etti. Miladdan once
!.!!.!~ yrlmda bir yer sarsmtlSl neticcsindc y1k1lm1 olmasma ragmen diinyalllll ycdi harikasmdan biri say1lmakta olan mehur Helios heykeli Edessa
( llda)'h Lir yahudiyc sattldt. Yahudi tacir heykelin madcni kitlesini
qoo ckv<' yi.iki.i olarak ahp gotiirdii. Bundan p ck az sonra, bir taraftan
<:iril hir yagma akmma tahammiil zorunda kahrken, Kos ( =1stankoy)
adas1 da Araplann hakimiyetine girdi. Muaviyc'nin hedcfinin daha o
za manlarda bile Istanbul oldugunda iiphe yoktur: K1bns, Rodos, Kos
ist ikamt'li bunu gayct a91k olarak gostermcktedir. Bu hedefi belli ilerleIIH'YI' kar~1 Bizans eli kolu bagh kalamazdt. Konstans II. 655 yllmda, Bizans
do11anmasmm idarcsini ahscn clinde tutarak Likya sahillerindc Araplara
ka11 hir sava~ verdi. Bu ilk biiyiik Bizans- Arap d cniz saval Bizanshlann

A .. J. ll!rn .tm, '1/w


1 '14 veld.

l.'~pfl ( l'lll'l )

A1rd1

f:mll{llfll

11/

D Kr~.

11.

M ANAN ilJI.AN,

rmd1~.- Ml Atnrtfmrr, 1/y.r:.

Eskikitaplarm.com

l.t~.l itlllrJJioll.f

r/1 ( 1'1111) 177 vdd.

'.1..

Arap lstilitsl ll vri : llrakl "ios'ttll Son Ydlan. Konstans II

111!1

tam bir bozguuu i lc sona crdi. Hizzat imparator huyiik tl'hl ikcyc du~lu v
ancak grn9 bir Bizans kahramammu kdakftrhgt saycsill([l- kurtuldu 1.
Uenizdeki Bizans hcgcmonyast sarstlmt~tl. l''akat hili'i.fct i9indc ~tk.m i;
kan~1khklar bunun dogrudan dogruya sonu9lar vermcsi11i cugcllnli. i\1 ;q>
devletinde daha Osman'm son ytllarmda hiikiim si.irmekte oLm kan~tkltkbr
onun olduriilmcsindcn sonra daha da artmltl (17 haziran 6:;6). Slll'iyl''tk
halife ilan edilen Muaviye ile Mcdinc'dc hilafetc yiikscltilen Pcy!!,alllhn 'in
damadt Ali arasmda, ancak bu sonuncunun 66r'dc oldiiri.llmc~i ilt- so11
bulan agtr bir i9 sava~ ba~lamt~tL Bu ~artlar altmda Muaviyc Bizausltl .11
la anla~mak zorunda idi. Onlarla bir muahcde akd (659) vc hatt;"l. imp.tt.tlot
luga vcrgi vermeyi kabul etti 2 Bir diiiince degi~ikligi i\rmmia'da da v;~ ki
oldu: En ni.ifuzlu Ermeni ailelni Bizans ilc tekrar ili~kilrr kunluL11.
Dogudaki tehlikcden kurtulmu olmak imparator Konstans' a ( kvll'l i11
Avrupa eyaletleri ile ugra~mak imkamn1 bahetti. 658 y1lmda lslavLu
tarafmdan igal edilmi olan Balkanlara bir sefer yapt1. "Bir <;ok ~~sir ;dtp
itaat altma soktugu Sklavinia'ya" 3 sefer t>tti.
Konstans'm bu taarruzunun kapsam1 hakkmda tek- tek kayuakl.tllll
ihtiva ettigi ktsa habcrlcr bir fikir vermiyor. Fakat kesin olarak h11 vnilcnkn
c;Ikanlabilccek sonw;, Konstans II.'m bir klSlm islavlara - m11hlt ml'ltn
Makcdonya'da - Bizans'm yiiksek hakimiyet haklanm zorla kabul l'llitmi~
oldugudur. Bu scfcr, Mavrikios dcvrinden bcri Bizans'm 1slavlara b r~1
giri~mek imkanma sahip oldugu ilk mukabil saldmdtr. Konstaus ll.'ut
sderini goriiniie gore biiyukc;e islav kitldninin Anadolu'ya tehciri it.kmi ~1

Theophancs (346, g vd. )'c gore


giysilerini imparatorla degierck onun ka<;ma~m saglay1p onun yerine Araplarla
miicadele csnasmda maktul dii~cn imparatorun bu kurtanciSI, macerah kahrarnanhklanm Thcophancs'in daha once (s. 34:l,
1o
vd.) las vir etmi~ oldugu Bukinator
(buccinator- trompct<;:i, kq. K ur.AKOVSKIY,
J,tor~va Ill, 207 n. r)'un iki oglundan biri
idi. Thcophancs burada hikayesine, halka
ail bir tarihi dcstandan unsudar katm1~
giiriiniiyor.
2
Dor.GER, Reg. 230.
3 Thcophancs 34 7, 6: btEO''t''<:<'t'E:uae:v a
r1cxcrtAe:u~ X<X't'Oc LXA<XUtv(o:~ xo:! ilXfL<XAc.nwae:
IToAAou~ xo:! u7tE't'o:;e:v. 'l'hcophancs'in vcrdigi
lilr ihin do~rulugu ndan ~iiphP .:tnwyc v.:
SIANnn vrc,: (Vi.:::a11liva i Srbi ll, 40 vd., :.!15
vd.)' u yarak claiM iinel'ki hir larilw veya
1\.AI'-S"I'NI.H [f)., imfu:rio Cml.llalltiui Ill, 7:1 )'i u
dil~iinu si u kalll edtT<"k daha sunraki hir

tarihc kayd1rmaya scbcp yoktur. ll u sfn in


ancak hilafctte kan~1khklann zuhunuuLu
sonra. yapilabilcc.cgi vc bundan da STANOYl'.
VH/in, J>AN<fENKo'nun llithynia kuqun m ll hiirlii vesikas1 hakkmdaki izahlanna daya
narak (bk. a~:::.g1 da s. 122 11. 1 ) tcklif ell iA'i
649 plmm kabul cdilemiyecef\'i mc ~y d;,u:<
vkmaktad!r. Digcr taraftan, K<II'SIIIC'J' '<
uyarak, scfcrin ancak Muaviyc iJ,. aula)lll<
yaplld1ktan sonra. (659 sonhaban ) u
edildigini kabul ctmck d e gerdmH"z; l,'ilukll
Araplar aras kan.~1khklann orlaya .,.duuaNI
fiilcn vc dcr;lal dogu sm1r1ndaki yiikll
hafifletmisti. llununla lwrahn hu x<l r
Elias Nisihcnus laralmdan (Scrij,torcl ,,,,,
VII, 64) hicri :i9 ydma (:.19 may s 11<1'1 111
may1s (j(io) vazedilml'ktnlir; fakat l;,l.as da.
Tlwoph;ml's gihi Sl'fr i, yanh~ olarak l'.t.
hinl'l y1 hnda giis hnligi Araplarla yap1l:m
han ~ aula~nmsn ulan iiHCI')'I' ahu:.k1.1du

Eskikitaplarm.com

1111

II. lli..:an K Dc:vl<-tiuiu Varlt ({ l vr. Ycndt

nnl(~~i

lc;in MUcaddc

tir. B11 1kvinkn itiharen Anadolu'da IslavlaJdan ve imparatorluk hizmetin<kki lslav askcrkrinden habcrlere malik bulunmaktay1z. 665 ydmda
r1 ooo ki~ilik hir 1slav askeri birligi Araplara iltica ctmi~ vc bunlar tarafmd.tu :-iuriyc'dc iskan olunmutur 1 .
llal kanlardaki baanh scferinden sonra Konstans II. dikkatini durumu
1,11k bn~1k olan bat1daki digcr imparatorluk arazisine <;evirdi. Bu kanIkhgttl u iincmsiz scbebi her halde monotheletismus'un dogurdugu kilise kavgas1
uhn . tllll~ttr. Ozcllikle, MISlr'm Araplarca fethinden beri en ag1r bir Ckilde
ll'lilikcye maruz goriinen Latin Mrikasmda dini anlamazhklann sonw;lan
1;1 1k 111q'um bir mahiyet almiti. Nas1l Suriyc ve M1s1r monofizitlerinin Bizans
.tlt-y ltd an harekcti dogu eyaletlcrinin Araplar tarafmdan fethini kolaylatlr1111~ idiyse, imdi de dogru inanc;h batl ahalisinin k1zgmhg1 Latin Mrikasmx
ay 111 :\ kJiwtr ugramakla tchdit ediyordu. Kuzcy Afrika, o zamanlar ortodoks
ntanc:m, monotheletismus'a karI yapt1g1 miicadelede yurdunu, odagm1 te~kil
, tllll'klcydi. Burada, ortocloks muhalefetin o zamanki lideri olan, zamammn
I'll I iiyiik din bilgini Maximos Confessor y1llardan bcri faaliyet gosiermekteydi. I [cr haldc onun teviki ileclir ki, 646 yth bamda bir c;ok kuzey Afrika
~ l'ltrill(k , Bizans hiikumcti tarafindan tqvik edilen monothelist dogmay1
itt ilitkla bir i'tizal (dini sap1khk) olarak mahkum eden .rynod'lar toplanm1~
uhnalrdtr.
Bizans mcrkez idarcsine karl olan bu muhalefet tehlikeli bir siyasi
1ll' t tee dogurdu. Kuzey Afrika eksarkhos'u Grcgorios imparatora isyan
< knk sadccc kuzcy Afrikah devlet tebas1 tarafmclan degil, komU Berberi
k;t I ,j l1 lerince de clesteklendi. Bununla beraber bu isyan yiiziinden clogabi1,. l'k tchlikclcrclcn Bizans clevleti Araplar tarafmdan kurtanld1. MlSlr'da
iyin yerlqip kuvvetlcndiktcn sonra Araplar 647'de kuzey Mrika cksarhlt ~lll a l)ir baskm yapt1lar. Bunlarla yap1lan miicadelccle mukabil imparator
( ~ rl'gorios maktul diitii. Araplar Gregorios'un baChri olan Sufetula'y1
ya~ malay1p yiikliice bir harac ald1ktan sonra geri doncliiler.
Bu suretlc Kartaca eksarhhg1 imclilik Bizans devlctinin clinde kaldx.
Fa kat. lmracla vuku bulmu olan olaylar, Roma'da geni akisler uyandxrd1g1
1 rh ctlt-, ciddi bir uyarma niteligi taImakta idiler. 1mparator Konstans
diu i IJakundan bir banmanm gerekliligini goziinclen kac;Irmadl. Ta'viz
yuluyla sorunu c;6ziimlemck gayreti i~Sinde imparator 648 yilmda, Ekthesis'i
i\yasofya Nartltex'inden uzaklailrmayi emretmekle bcraber, as1l anlamazbk
koiiiiSIIlla ve aym zamancla Herakleios'uri emirnamesine, sadece enerji'ler
cll' ~ il imde surunu iizerinde de her tiirli.i tartimayt yasaklamak ve ceza ile
trlulit l'tmk suretiyk, claha da 1srarb bir ekildc, tcmas ctmemcyc 'Sahan
mqlntr 7 ypos'111m yaymladt Bu suretle enerji vc irade problcmlcrinde Bundan
I 111 btu;11k yiizytlda u daha fazla bir zaman iiuct Zl'no'nun /Ienotikon'unun

Eskikitaplarm.com

'1. .

Arap

lstilft sr

{) ,.v ri : llcraklc o s' un S on Y lll an.

l"on sLIII 'I

II

111

Hqri11rk labial sonmu ilc vanlrru~ olan aym noktaya vanluu~ olu yordtt 1 kq .
yukanda I, 2). Typos da, bir zamanlar llenotikon'da oldu~u !!;ilri, lrir lru lqtirmc trmcli olarak IJaan saglayamad1; <;iinkii m orlodoks iu.uum,
IH' de monothelist imanm samimi taraftarlanm tatm1n eckbilmi~ti. l'ck losa
hir zaman i<;indc dini fikir milcaddcsini, gcn;ck sonnm si.iki'rt.la g<- c,: i ~t ir
mrk ve despotlia komlffia yasag1 koymak suretiyle yatl~tirmak tcn ulrn ttrtn
uygulanma olanag1 bulunmachg1 ortaya <;:Ikmi bulunuyonlu.
lmparatorluk eksarkfws'unun tasdikini almadan 5 tcnunuz li.E)'da p;tp:t
hk tahtma <;:lkrnl ohm papa Martinus, aym y1lm ckim aymda Rotll.!'cl a
Latr~ran saraymda Halaskar kilisesindc biiyiik bir konsil toplad1. Kon silc
kattlan ros piskoposun buyiik krsm1 Roma metropolitligine lilbi ol111aHt
beraber Lateran ~nod'u tam anlamiylc Grek niifuzu altmda t.opLutm r ~ V('
biltiin ikrnlcrinde Bizans i:.ikumcnik konsillerini onwk a lara k hnnl.tt .t
uyrnutur 1 Lateran ~ynod'u hem Ekthesis'i, hem de Typos\t mahkum ltn i~/.
fakat bu inan(j ('ffiirnamekrinin sw;unu, siyasi millahazalarla, impa .tlotlttl1
hiikumetine degil, Pyrrhos gibi aforoz ettigi, patrik S!'rgios Vt' patrik l';r, los'; ,
yiiklemi~tir. Papanm bu husutaki bir beyannamesi hristiyan kili ss itrrn
bi.iti.in piskoposlanna ve nthani suufa teblig edildigi gibi, koliSil zablll.rrlrllll
grck<;:e terciimcsi de tarafstz bir yaz1 ile imparatora gouclni lmi~t i 1'.
Fakat daha Martinus'un meydan okurcasma papahga yiik sC" Itillll i~
olmas1 bile imparator Konstans 11.'1 siiratli ve despot<;a bir mi.idalt;rl(yr
scvk etmcye yetmiti. Ravenna eksarkhos'u Olympios Roma'ya g iclnl' k
imparatorca tarnnmayan papay1 tutuklayacak ve biitiln halya pisknpllslanna Typos'u zorla imza ettirccekti. Daha Lateran s;nod'u sona nutnkH
Rorna'ya vast! olan Olympios ise, kcndisine verilen gorcvi ifa r(hhilnuk
i<;:in havam.n burada ne kadar gayn milsait oldugunu pek <;:almk Ctrk It i.
1mparatorluk emrini yerine getircccginc, Roma'mn Istanbn l' a k ar~ l dtt ydugu hiddetten, italya'y1 imparatorluktan aytnp kendi hiikmiill!' ;rlt n; rk
hususunda faydalanmaya karar verdi. ~u halde llizans hiikumetiuiu kil is
siyaseti kuzey Afrika'da oldngu gibi italya'da da en yiikst'k mahaiH otoritnin lstanbul'daki mcrkezi idarcye kar~I isyamna sebcp oluyordu. ( >nlusu tl(
Sicilya 'ya gidcn zorba ile mlicadelc hususunda Bizans hiikunwti, hC' t lt a ld ..
:Muaviyc'nin ilk dcniz scferi yilziindcn doguda tamamiyle mqgu l bttlttntn .
si yle izah cdildJilecck olan bir tutumla, hi<;: bir tedbire b a~ vunnann~ giitill r
mcktcdir. isyan Olympios'un 652 yiimcla i:.ilmesi yiiziind en tabii bir ~C' kild ..
son lmldtt.
Ancak bundan l1ir yd sonr<tdlr ki , papa Marti nus i lc h r sa pLt ~ 111 .' k
miimkiln ol(ht. Yeni Ravenna eksarkhos'u 15 hazirau G53'te ordt ts ttlllll t
h a~md a o ldt tgu h<ddt' Roma 'da giiriinerl'k, agu hasta olan papay levkit (d ip,

Eskikitaplarm.com

11 ~

II. lli:t.ans lk vl etiuin VariJgt vc Ycnil.enmc si ic,;in Mticadel c

g-c ,. vakli, ill'yecan i~_;inde uulunan chirden ka~_;mp gottirdii. Martinus


l~tanuul'a gl'tirikrck arahk ay1 sonunda senato online 1_;1kanldi. Muhakcmc
t.1m Niyasi bir karaktcr taIrnaktaydl. 1ddia makam1 papay1 luyanctle
H1 11,:landmyordu. Qiinkti Martinus- belki de tamamiylc scbepsiz olmayarak1.mha <>lympios'u dcsteklcmi olmakla itham olunuyordu. Buna mukabil
dini so nm tamamiylc arka plana atllrrutl ve papanm, Typos'u konuya
:~o kmak tccrubcsi hakimlcr tarafmdan hiImla reddolundu. Once oltim
zast ~c klind c tccclli eden mahkumiyet karanndan sonra, zaten ag1r hasta
hulunaH ihtiyar adam imparatorun ahsi cmriyle halkm ontindc dogiildti ve
Nll lll.t u:.r.ak Khcrsones'e siiriilcrck oradan a~_;hk ve scfalet i-sinde 656 nisan
ay uHla son ncfcsini verdi 1 . Martinus hakkmdaki htiktim verildikten sonra
M.txinws Confessor 1talya'dan Istanbul'a getirilip papa gibi Istanbul
Nnalosu tarafmdan istintak olundu. Nasil papa Martinus zorba Olympios
ill' tl'lnastan sut;landmld1ysa, Maximos da asi kuzey Mrika eksarkhos'u
( :rcj.{orios'n dcstcklemi olmak ve ozellikle imparatorluk Typos'unu tammaIIIOJkla itham olundu. Dini goru~leriyle ilgilenilmiyerek papa Martinus'un
hcsalmnn pek -sabuk goriilmesine mukabil hiikumet, ortodoks Greklerin fikir
Ia kunmdan bakam olan Maximos'un dtitincesini dcgitirmek i~_;in elinden
g-kn her cyi yapt1. Ancak Maximos'un ydlar boyu oradan oraya siiriilmeNi iH' ve en ag1r muamelelere maruz birakilmasma ragmen bu vadidc yapilan
biitiin gayrctler sonu~_;suz kald1. Maximos Confessor'un siirtildiigti son ycr
J.a~oika'd a ~cmarion kalesi (bugtinkti Muri yanmda) idi 2 ;
Maximos
hurada 80 yamda bir pir-i fani oldugu hald e 13 agustos 662'de oldii.

Dogmatik anlamazhk, kilisenin imparatorluk kudreti tarafmdan


kol lqtirilmesinc karl kilise siyaseti bak1rrundan muhalefetin isyamm
kiiriiklcdi. Maximos, imparatorun bir diinya adam1 olmak suatiyle
ina11<; rncselclcrindc hiikiim vermeye hakkl olmadigim, bu yetkinin sadece
kiliscyc ait bulundugunu iddia cdiyordu 3 Aslmda fikir ycni olmay1p buna
' 1 km Bizans d cvrindeki kilise babalannda da rastlamaktay1z. Fakat kilisenin
lagnnsiZhk miicadclesini hi~ kimse Maximos kadar iddet ve 1srarla ytiriitllll'llli~ti. Bir Pseudo- Dionysios mistigini kilisede meru hale getirmi alan,
Bi:.r.ans'm bu ilk orta<;ag kilise babas1 Maximos, antik tasavvur diinyasma
k iI isc siyascti bakimmdan da ycni ve orta<;aga mahsus gortiler sokmutu.
lnq)aralor Konstans ve kei Maximos'un ah1slannda iki diinya birbiri
ik ~:aq n~tyordu. Maximos imparatorun elindeki biiytik kudrcte mahkum
oldu; t:tkat ugrunda mticadele ettigi fikider mtitcakip yiizyillann inan~
:;ava~l annda ycniden canlandllar.
1

Kr~.

1'. Pm:TI\RS,

Al!al. Boll.

51

(~<1:1:1) ~~;, \olrl.


Kr~. /\.. llllii.I.IAN'I'OV, 0 llltHt~ krm
i foRrdt:ntV<I S/1, A-takrima i.lfmtMtlmlo:a,

~irtv

Christ. Vostok 6 (I~ll7) 1-62.


u K1 ~. rnc,sda Acta Maximi, c. 1
Mu iNJ( , /'. U. qo ; 117 II . C.

Eskikitaplarm.com

\1.

i\rap lstil fLSI l>cv ri : llcrakleios'un Son Ydlan . Ko u ~taus II

11 ' 1

Bogazi<;i sahilinde siirdiigii yirmi yllhk saltanattan soma imparator


Konstans II. Istanbul'u terk cdip payitahti bat1ya naklctmck gibi garip bir
karara vard1. Amma bununla imparatorlugun dogu yansm1 kayhcdilmi ~
sayd1g1 samlmasm: Miicadde doguda si.irlip gittigi miiddetc;c o mcvk rini
tsrarla muhafaza etmi~ ve ancak glincel tehlike ortadan kalkt1ktan sour;
cski Bizans ba~~ehrini tcrk etmi~tir. Onun batiya harekcti, Bizans dcvlctirnn
o zamanlarda hi\.la batt arazisinin eld~ tutulmasma ne kadar bi.iytik untm
atfettigine bir dclildir. Konstans II.'m karanm bir zamanki impar;Hor
l'vlavrikios vc Herakleios'un plinian ilc birlikte mlitalaa ednsck ( l1k . yukanda I, 3 ve II, 1), burada siyasi arzu ve iradenin, Bizanshlara, uriitc;tkip ylizyllm yapt1g1 gibi - bat1dan feragat ederek dogu kuvvctlcrinin l1ir
araya gctirilmcsi ic;in sadece dogu ile yetinmek fikrinin, nc kadar lll'.ak oldll gunu vuzuhla gostcren bir stirekliligi goztimiize c,~arpmaktadtr.
Fakat bu karanm icra hususunda son ad1m1 imparatora atttran, htr
hald e kaynaklanmizin onun bat1ya hareketi ic;in asd ve yegaiH' scbcp ob r.rk
zikrettigi motif'kr olmu olmaltdir. hledigi kilisc siyaseli Vl' Mar1i11n ~ \'t'
Maximos ile zalimane bir tarzda hesaplamasi yi.iztindcn imparat01 111111 a ; ~
sip inanc;II Bizans ahalisinin sempatisini kaybetmiti. Bu yctmiyom1 11~ ~ ihi
Konstans, 66o yiimda karde~i Theodosios'u, guya ihanet suc:;uudan . gn'-'cktr
ise her halde, onun o zamanki dii~i.inceye uygun olarak - Heraklios oi'?;11l
lannm vc sonra da bizzat Konstans'm ogullannm tarihinin gilsln d igi
gibi- mii~tcrek hi.iki.imdarhk arzusu izhar etmi~, fakat kcndisiuin IHI ~ckil
de salahiyetlerinin payla~dmasm1 isteme mi~ olmasmdan dolay1, one t' zorL t
rahip yapm1~ ve sonra da oldtirtmiitti. Theodosios ile dogrudan dog ny ;
mi.icadelenin sebcbi her halde, en biiyiik oglu Konstantinos ( lV .)' u tbh a
654 ytlmda mli~terek hliki.imdar olarak tac:;landlrml~ alan Konslans' u,
659 yrhnda daha gene,: iki oglunu, Herakleios ve Tiberios'u imparatorl11k
mertcbcsine yiikseltmi vc bu suretle kardc~ini bir defa daha atlattp ikint i
plana dii~iirmii olmasidir. Munazaamn kanh sonucu Bizans ahalisi iizcri11d l'
etkili olarak derin bir klzgmhk dogurdu. 1mparator, kcndisini "Kallll "
tesmiyc eden ahalinin kin ve ne:freti tarafmdan takip cdilir hisscdi yonl '
Ba~chrinin ahalisi ile arasmdaki bu nev'i ~ahsma ozgti ihtilflf Kon sta ns't,
Istanbul'u terk etmck kararmda takviye etmi olmahd1r; bu httSit s ayr 1.c,,
imparatorun battya hareketinin, cski ba~ehir ile ilgi kcsme karaklni giistrr
mesinde ctkili olmutm.
Goriiniie gore Konstans I I. 'm plam Avrupadaki dcvlct a razisi ni 11
oncmli noktalanm ziyarct c tmek idi. Once Selanik'tc tcvakkul' ctt i; se ll II '
uzunca bir mi.idd ct Atina'd a kald1 vc ancak 663'dc Tarcntum' a vas t! o lcl11
Buradan Laugohanl'lara kaqt sav a~1 l'l c aldt. Once bir \:ok lm~an kaza11d1
Bi r <;ok ~c hir mu kavcnw t t't ml'den kcndisine kapdaruu ac:;tr V!~ pck az so111 ;1
1

(.'/mmlla

1Hi11om,

Str. SJri / 1/,

~5 K r~.

aynca Kcdnnos /, 7h2 .

Eskikitaplarm.com

111

II

ll.:t.anK

J>.,vJetinin Var l a~a vc \'l'nilcnnH:~i

l(,:in Mil ca <lel c

d . Be IH'V<'II tunl ' llll ku ~a ttlmas1 fmlath. Fakat imparatorun asked vc mali
IHulrcti, lt.dyah tthasm m insa!sttx a stkt~tulltp somiiriilmcsinc ragmen , uzun
l111 ~av ap yrt nHdi ve Konstans bir sure sonra ku~atmayt kalchnp Napoli'ye
c,rk ilnwk zo lmula kald1. Bu suretle ltalya'yt Langobardlardan temizlemek
to 1ii iH'si, ha~laugtc;taki ba~anlara ragm,n, suya di.i.~mi.i~ oluyordu 1 .
l1nparator Napoli'den Roma'ya gitti. Papa Martinus'u oltinceye kadar
1 ~ kc 111 ryr t.tbi tutmu~ olan imparatoru papa Vitalianus, Roma rtihbanmm
h.a~u td .a IHd11ndu ~u haldc ~ehir surlanmn on kilometre uzagmda kaqthyarak
IHI.t li lrl'ltk, hir zamanki azarnetinin o s1rada sadece hattrasmt muhafaza
cdl'lt l'sk i h;a ~~clair ic;int> kadar rcfakat ctti. Konstans, batt Roma imparatorlu ~tl lltlll sllklltllrHian sonra Roma'yt ziyaret eden ilk imparator idi. Gerc;ek11'11 ric" Ollltll Roma'daki ikameti bir ziyarcttcn fazla bir ~ey degildi. Bu ziya11'1 sadc1c 011 iki gun stirdii Vt' ancak torenlere, din[ ayinJere tahsis olundu.
17 tnnmuz hb~~ tarihinde Konstans Ebed $ehir'i terk ederek ktsa bir mi.iddet
su111 a Na poli'dcn, Araplarm taarruzuna kar~t mi.idafaa edilmesi gereken
Su ilya 'ya gcc; ti. Burada, Syracusa'da, yeni payitahtmt kurdu. Hatta ailesini
ka nsu11 ve oi!;ullanm - da Sicilya'ya getirtmrk istedi; bun a ise, imparator"' k nwrk .. zi 11i11 !Jattya nakledilmesi pHmmm, anla~tlabilecegi gibi, mtisait
hir hava yaralarmyacagt Istanbul'da itiraz ve mukavemet olundu 2
Y('11i ba~~darin mevk1i iyi sec;ilmi~ti; <;tinkii bir zamanlar zorba Olympios' lln da k.. ndisinc merkcz olarak se<;:mi~ bulundugu Sicilya'da imparator,
I .. t11gc1hardlar t.aralindan trhdit edilcn halya topraklan ile Arap taarruzLII l11111 lu ckfi kuzcy Afrika arasmda bir kilit m evki tutrnu oluyordu. Kons' '"'' 11 .'111 Syracusa'daki faaliyeti hakkmda pek az bilgi vardtr. Sabit olan
IH1sus s,a 1av v imparatorluk ordusunun masraflannm btiti.in batt bolgesi
111 c1la ~a 11iistii bir ytik tqkil cttigi ve imparatorun inat<;:l despotlubrunun
h111.ul.1 da k1sa !Jir zamanda h erkesi kcndisinden nefret ettirmi~ oldugudur.
1\11 . illljl.tr;atonm Syracusa'daki ikametinin mi.incer oldugu felaketi izah
de 1 I 111 1111 '11 ya ktn c;cvresinde bir suikast haztrlanmt ve 15 eyli.il 668'dc
Ko11sl.rlls h.lllyoda ikcn bir hacibi. tarafmdan i:ildi.i.rtilmti~ti.ir. Suikasta
1111iut.lu hi1 .,-ok Bizans vc Ermcni ailesinin temsilcileri katllml olup, ordu111111 Komlans ll.'m oliimiinden sonra imparator ilfm ettigi Mez ezios da bir
I .lllll'lli idi. Bununla bcrabcr bu isyan 6Gg yth ba~mda Ravenna eksarkhos'u11'"' k uvw t lni tarafmdan basttnldt 3 . Mczezios ve bir c;ok suikastc;1 ileri
Kr~ . IIARTMANN,

Geschichte ltalierH im
II 1 ( l<JOO) 24H vd d.; BROOKS,
lllfd. liot. 11 (IIJII , :-1!14 V{ld.;

i\/11/~laltcr

(.imdn.

' " " AKII\'~KJY,

ltoriM Ill, 2~1 veld.


l'lll'ophlllli'K '1 1-B, 1; :l.'i I, 1.1
n l'lll'oplmnc ~ (s. V1:.! ) ' in Koml .mt i~

ll"~

I V.'1111,

h.d"L"IIIII

olvr\niiiii<'Siuckll

""'"' hu Muv;L~ huiiP:iuin ha ~an du h1 '1.al ~~

cilya'ya g-iltigi mealinde, c;agda~ ara~trrma


lann c;ogunlukla benimscd igi rivayctinin
halah oldugunu daha E. W. BROOKS gostcrrni~l i: The Sicilian Rxj1edilion of Constantine
I V, w-:_ 17 ( Jqoll ) 4!i!i:1!) K11. aynca
(.'amln. Mrd. 11111. II (aqa:-1) :l'lr> vc Kllr.A'"IV~KIV, f,fiiTIJ'/1 Iff, Jr1 VI' :1:1f!. II11111111Ja
f,..,,aJwr II. I Ill 110 1111 , I hcop llllll<'.~'m ri\'IL

Eskikitaplarm.com

3 lstanhul'un Kurlardq1 v c Y!'ui l>U:t. <ni n (;,.Ji~Jn<si

11

gcl('11i idam olundu. lmparatoruu ccsrdi isc lslalllml'a Riiltiriilnck li. Lvariyun kiliscsinde topraga vcrildi.

3 istanbul'un Kurtanh!il ve Yeni Diizenin Geli!imesi.


Konstantinos IV. ve lustinianos II
Genel Bibliyografya: A. CANARD, Les expeditions des Arabes corztre Corz.l'talllinoJ>fr , ]omwzl
Asiatique IOU (1926) 61-121 (bk. ayr1ca yukanda II, 2'dc Arap istili'tst tarilti i~:in v< tilrn i~
ohm litcratUr). - ZLATARSKI, lstor~ya I, 1.- MuTAFyiEv, Istoriya I.- Rt !NUIMAN, llu/gmim1
Empire.- Ch. Dunn., L'emfereur au na: coupe, Choses et ge11s de JJyzauce ( Jf)2b ) 171.-111 r. C '
TROGORSKY' Das byzantinische Kaiserreich in seiner inueren Struktur, 1 fistoria Jldmuli vI (I w,ll)
445-473

Konstans II.'m oliimi.inden sonra Istanbul tahtma Ollllll RI'IIC; o~lll


Konstantinos IV. ;1kt1 (668-685). Bununla Bizans larihiuin din y; 1.11 dti
bak1mmdan en bi.iyi.ik oncm tatyan bir hi.ikumcti ba~lanu~ oldu: Bi,.. m ~
- Arap mi.icaddesinde kesin sonucu eldc eden idarc .
Daha Konstans II. bat1da bulundugu s1rada Muaviy<', hil :'ll l'llc k1
kan~Ikhklann si.ikunet bulmasmdan sonra Bizans dcvklitw kar~t 111111 ,, deleyi ycniden de alm1~t1. 663 yllmda Araplar ycnidcn Anadol11'da gel! 1111
mi.i~ler ve bu zamandan itibaren akmlan ytl be- yll dcvam {'<kgc l111i ~t 1
Olkc tahrip edilmi vc ahalisi esir edilip g<>ti.iriilmi.iti.i. Bu arilda A1 apl.11
Kad1koy'e kadar ikrledikleri gibi ~ogunlukla k1~lan da imparatolluk
arazisindc gcc;iriyorlardi. Fakat kcsin neticdi, istanbul'u vc bun1111b Bi t.;IIIS
dcvle tinin bckas1m ilgilendiren mi.icadcle dcuizclc cercyan c lli. Bir zamauh r
vali iken tasarlami oldugu fetih plamm halife Muaviye. on yddan d.d,.~
fazla bir sure once btrakmak zorunda kalmi oldugu noktada ycnickn d<
ald1. Araplar tarafmdan igal cdilmi ulan K1lms - Roclos - Kos ad;d.ll'l
hatt1 Khios ( - SakiZ) adasmm da zaptiylc tamamlanmca Muaviyc'nin
kumandanlarmdan birisi 670 ytlmda Bizans baChrinin pek yakuundaki
Kyzikos (imcliki Kap1dag) yanm adas1111 ek grc;irdi. Buuunla Istauh11l 'a
kaq1 yapllacak hare kat i;in f"ffiniyctli bir iis saglanmi oluyordu. hi k.t
Bizans dcvlet merkezinc kaq1 indirilmesi cli.ii.ini.il, n bi.iy i.ik <larht dt 11 onn
li72 yi!mda hilaf(~t donanmasmm bir Cilosu, digcr bir dmiz birligi Kilikya
sahillcrine taarruz ederken, Smyrna ( - lzmir)' y1 igal dti.
Ana harckat 674 ilk bahannda baladc Muazzam bir domlllma lslan
hul sur! an i:ini.indc gori.indi.i. :Nii.icadelc bi.ili..in yaz boyuuca ckvam 1'1 I i; so li
haharda Antp donanmas1 Kyzikos'a cyekihli. Ertesi ilkbaharda lm don<llll llol ,
Bi;,:ms ha~~ehrini yrnidcu hi.iti.in yaz boyunca kuatmacla lulmak iat.c c
Y<' lllli krrrlanuaya
IaliRI',

fly.:.

lhooks, un

c;ah~makladtr :

II. GRE -

yakr n oldu {(urur dli~Uniiy onun.

1:1 (111:{!1) qo. Aucak hl'n

a\zklamal at uun

f.!<'J\Tg<~

dah:L

Kq. Ktll

vd.

Eskikitaplarm.com

AKOVSKCY,

lttnriya /If, !.IT.I

rrkr.rr ~i iriindii vr llu oyun miiteakip ydlarda da tekcrriir cdip gitti. Fakat
.'\r.r pl;rrrn, o zamanlann en miistahkem kalcsini almak i<;in yapt1klan biitiin
1:ir i ~i nrk r ;r kim kaldt. Bunlar Istanbul surlan oniindc cercyan eden deniz
N;rv; r~LII'Inda agrr kayrplara ugradtktan sonra miicacleleyi btraktp, 678
y rlrnda Bi,-,ans sulannt terkctmck zorunda kaldllar 1 . Her halde bu stralarrLrdrr ki, o zamandan itibarcn Bizanshlara fevkalade hizmetler goren mqhur
t; '' k a f!.~i ilk deHt kullamirnt olacakttr. Suriye'den Bizans'a hicret eden
I;,, k rnimar Kallinikos'un icad1 olan Grek atqi, terkibi v c imali ancak
lliz ; rn.~lrLLI'( .1 mal fun ohm patlaytcl bir mad de idi; bu mad de sifonlar yardtmt
i If' 11'/. .o k mrsalderc, dii~man gemilerinc piiskiirtiiliiyor ve kuvvetli bir
y. rng111a ~dwbiyet vcriyordu 2 Qekilme esnasmda Arap donanmas1 Pamphylr .r s; rlr iIi nde tutuldugu bir ftrtma sonucunda aynca kaytplar verdi. Aym
:~.; rrn:rnda t\nadolu'daki Arap ordusu da agtr bir bozguna ugradt. ihrr y;rr Mrlilviye, Bizans ile 30 ytlhk bir ban anlamasJ yapmak zorunda
kal dr. Mrrfl\: iye bu muahede ile imparatora her yll3ooo altm, so kole ve so
;rl gondl'nncy i taahhiit etmekte idi 3
Biiyiik Arap taarruzunun akamete ugramast Bizans devletinin stmrlan
dr.~rrula da muazzam bir tesir yaptL Avar kagam ve Balkan yanmadasmdaki
bl:rv kallilc reislcri Istanbul'a el<;i heyetleri yollayarak Bizans imparatoruna
Lr.-.i matlanru arz , ondan ban~ v e dostluk rica ve Bizans imparatorunun
y11ksrk hftkirniyct.ini kabul ettiler. Theophanes bu konuda verdigi haberi
,. oy lr- lritiiiiU'klcdir: "lte bu suretle gerek doguda v e gerekse bat1da berrak
hir han~ kurulrnu oldu 4 ".
( ;, T($!'kten de 678 y1hndaki Bizans zaferinin onemi ne kadar biiyiik
gib lnrlsr, yinc de miibalagah addolunamaz. Burada Arap ilerleyi~ine
rl k d .. l; , "Dur !" dcnilmi~ti. 0 vakte kadar he men he men hi<; mukavemet
~:or ull'dr 11 hir <;tg gibi ilcrleyen Arap istilast ilk mukabil darbeye maruz
Ldrnr~\.1. Avrupa'nm Arap ilerlemelerine kaqt yapt1g1 biiyiik saV\mma
" iire Istanbul ku~atmasr be~ yrl
(b74-7B) . Theophancs 354 ve
Nrlplroros T.!, lslanbul it;in yapalan miica1

lluua

" " "'" i~ l iir

Kallinikos'un icad bir anlamda sonraki


barut ke~Finin bir onci.isii olmu~ oluyor.
3

DoLGER, Reg. 239.

lcurn yrrli yal siirdi.igi.ini.i iddia cderler.


' Theophancs 356, 2 (kr~. aynca
ll.olhulll 'l'lwophancs 3.')5 vd .'de bazzat, Nikephoros 33, 6) vc bunun hakkmda
''"'~ ak.cli ui h7B yrlma va:.o:edcr. Her haldc ~lIt;:, Pov~Y'JI 270 vd. ~i~ic; ~ txpxoL ...~J\1 7tp o ~;
lur rl1i knmik ya:t.an, cvvekc BURY- GIBBON 't~ll Maw :),.:,,. ibaresinde.. hie; iiphcsi:~:
! I 'l. r'tl ldrnilr r:clildigi grb, ku~atma
hakh olarak, Rizans bahsmdaki lslav kabile
"" csirri K y:t.ikos'un :t.aplmdan itibarcn he- rcislcrini 1e~bis etmi~ vc ~xuptoae: xOtt 7tpo~
' 'l'l.u lll~ ol.u aklanhr.
Ot~Yrobt; 8e:mt.,mx~v tlp~VTJV ifadcsini, lslavla" ( .nk all~i lrakkmda son olarak bk.
nn, imparalonm i~~alleri aiLrnda hrlluklan
lr Nr :nrr rs, l.r feu .t:r~t:etJi.r el le.r annes ci am:t.iyi kl'udilrrinr lnrakm:L~I mukabilirulr:
/ 11 c/, 1 Jl ,:;.alllill.l, l~ r.::. 7 ( lilT.! ) 2h;,. vrlcl. YaOJIIUI yliksrk hfkki111iyl'lini Ianum~ ohhrklan
' " ' !{l llo ' r: .. k all-~iuiu
llmrl m:ulrlrsiui ~k luarlr 1<-l ~rr <'lllll~lll'.
I{Uiu n;ilc lqkilduwl111rln, llylrki hrr /illrl'llr

d,

Eskikitaplarm.com

'I lstanhul'un Kurtanh~1

vc Ynti IHiz c nin

( ; C"Ii ~l ll< 'si

117

sava~t

ic;inde Konstantinos IV.'un zateri, Leon lll.'un daha so111 aki za k1 i v


Karl Martdl'in o zamanki diinyamn oteki ucunda, Poi tins yamnda Ar01 plar iizcrinde 732'de kazanmi oldugu zafer gibi, diinya tarihi <;apuuLl lir
doniim noktast tekil eder. Avrupa'yt miisliiman dalgasmm kaplam<tstJuLin
kurtarml olan bu iic; zaferdcn Konstantinos IV.'a ait olaw sad1 ,... ill,,
dcgil aym zamanda en biiyiigiidiir de. Araplann o zamanda l~t.atthnl';t
yapuklan taarruz, hie; iiphesiz hristiyan diinyasmm Araplar tat;tluHLln
ugrad1g1 hiicumlann en kuvvetlisi idi. Istanbul isc A rap isli l:"tsma b ~
koyan son baraj, son sed idi. Bu seddin mukavcmet etmi olrnas1 sad ('( c
Bizans devleti ic;in degil, biitiin Avrupa kiiltiirii ic_;in d e bir kurtulu~ ohnn~111 1.
Ancak Turk as1lh Bulgarlann Balkan yanmadasma giri~leri d('vlc-1i yc ni
ve biiyiik giic_;liikler karIsmda btrakti. Herakleios'un dostc;a miinasl'lwll 1
siirdiirdiigii Bulgar veya Onogur - Bulgar Biiyiik d evleti 7 yiizy!l wl ;tl ;trll da battya dogru ilerlemekte olan Hazarlarm basklst altmda da g llmt.~ lt 1
Bulgarlarm bir k1smt Hazarlara itaat ederken, bir c;:ok Bulgar bl,iksi de o
vakte kadar oturduklan yerleri tcrketti. Biiyiikc;e bir yurt, Asp a 1nit ( ~k i
Bulgar hiikiimdar listesinin ispcrih'i ) kumandasmda hatiya do[{ru I!O tJTk c (c
gec;ip 67o-8o y1llan arasmda Tuna munsabmda goriindii. Konstanlinos IV
bu sava<;I kavmin kuz ey sm1rlannda gi:irtinmesinin Bizans clevlcli hakllnllt
dan arz ettigi tehlikeyi pek iyi kavrad1. Araplarla ban anhtmast y<t pll kI
sonra derhal Bulgarlar tizerine yaptlacak bir seferin haz1rhklanna ha~Lult vc
claha 68o'de d e sava patlak verdi 2 . Bir taraftan Anadolu'dan gclip 'l' r;~ k ya
tizerinden sevk olunan Bizans siivari birlikleri Tuna'y1 gc<serkl' n, di itn
taraftan da btiyiikc;e bir Bizans filosu imparatorun ahsi idarcsi a llmd;t
Karadeniz'i ge~erek Tuna munsabmm kuzeyinde karaya c;:tka rlrna ya p11.
Fakat batakhk olan arazi Bizanshlar i<sin asked harckil.t1 giic;lqtirmcktl' idi.
Aym arazi yap1s1 ise Bulgarlara, tistiin olan diimanlann her tiirlii <"idd i
salduismdan ka<;mak, korunmak imkamm bahediyordu. Bizans ordttstt hi r
ba~an elde edemeden kuvvetini yitirdi ve nihayet, imparator da hastalantp
orduyu tcrk etmek zorunda kalmca, geri donmeye balach. Tuna gl',ilirkl'n
ordu Bulgarlann taarruzuna ugrad1 ve ag1r kay1plar verdi; Bulgarlar ~ni
c;ckilen diimam izleyerek Tuna'y1 gec;tiler ve Varna bolgcsin(' ~irdil1 1 :
Bu suretle Konstantinos IV.'un seferi, onlemeye c;:ahtlgl J(:lftkcti hizz;t l
davet etmi ve diimana atacag1 kesin achm1 kolaylatll"mi oluyonlu.
Bulgarlarm akm yaptiklan arazi o zamanlar geni ol;iide lslavla~n\1 ~11;
BurasJ Severler ve di ger ycdi lslav kabilesi tarafmdan iskan edilmi~ti. Bttlll.lt
1 .J. MoRAV<:SIK, .(ur Geschichte
der
Onogmen, U11gari.1che ]ahrb . 10 (1!J3o) s:~
vdd. vc ayn . mil:, llyzantinoturcica I, 112 veld .'
dcki ~~n i, h ihl iyografya ilc k1~.
~ Tl uophau <~ II i Ikat yd J(JI 71
h7!J /

So (67B / 79 degil; O snwmmsKY, (.'hrmwlo1:ir 1


veld .'de d ele edikn sonm;lara II Y).(II n o la1 01k ),
3

Tlwophancs :~:J!h 7 vdd . Nik,. plun,.

'! "., ' 'i vdd.

Eskikitaplarm.com

ll11l garl a ra V('rgi vrrmeyi kabul ettikr 1 vc gorunu~e g(ire onlarla birliktc
Bi t. a 11sl !1;1 ra kar.~l savaa kattlchlar 2 Eski Mocsia cyalctinde, Tuna ilc
II. II~ 111 da gl a n arasmdaki bi>lgedc , bir Bulgar -!slav dcvleti tqekkiil etti. Bu
Plll l'cllc B11lgarlarm, lslavlar tarafmdan igal cdilrni Balkan yanmadasmm
lwzcy do,J;tt ktwnlarma giri~i burada devlet tqekkiilii oluurnunu r;abukla~tll d1 vc ilk giim~y lslav dcvlctinin kurulmasiyle sonur;land1. Bulgarlar ve
bl:t vla r hn nc kadar (.inccleri birbirinden ayn iki millet grubu tqkil ve
ll'l.llllt a ltir siirc daha Bizans kaynaklannca a<;Ik bir ekilde birbirinden
tdrik qJilmi~lerse de, yava yava Bulgarlar !slav kitlesi ic;inde eriyeceklc td i1.
Bizans imparatoru ortaya <;tkrnt olan durumu resmi bir ban andtammaya mecbur oldu ve hatta "Roma adma vurulan en biiyilk l1ir zillct" olarak gene; Bulgar dcvletine her ytl bir meblag odemeyi
k.Ll "tl ('tli 3 Bununla Bizans arazisinde ilk defa olarak bag1ms1z bir devlet
tJrlaya ~dmu vc bu Ckliyle Bizans tarafmdan tanmml oluyordu. Bulgar
l'iit 1111al.Lllln Bizans imparatorluguna mal oldugu gerr;ek ziyan her ne kadar
Ll:da mi.ibalflga edilmcmeli ise de, bu vakia en geni olc:;iide oncm tatmakloHin. Aslmda, fcthcdilen arazi !slav muhaceretinden beri Bizans hakimiyct. sahasmdan fiilen c;:tkmt bulunmaktaydi.
Dogudaki gclimC Bizans hiikf:rmetini kilise siyasetinde degiiklik
y.c pmak zonmda btraktt. Artlk Araplarm cline dii~mii alan dogu eyaletlntnin gcri gelcccgi, goriintie gore, hesaba katdamlyacagmdan, monotlrrlt'tismus'da direnmek faydas1z goriiniiyordu. Monothelist politika dogunun
In ist.iyan halkt ilc dini bir bantkhk kurulmas1 bak1mmdan ie yaramadtgl
p,ihi, hatlda ve bizzat Bizans'da me{Crm kantkhklar dogurmutU. Roma ilc
la~masiyk

Th~ophancs 359, 7 vdd.'de yedi is- islav devleti ile bir ittifak anla~mas1 yaptikliLY kahilc~ini \mo miwrov ov'I"E~ tesmiye et- lanndan babsetmektedir. Kr. aynca D.
""'klt olup, Thcophanes 359, 20 de buna ANGELOV- M. ANDREEV, Istoriya na Bulgarglln alunrsa (ki buna nazaran Bizans skata duljava i pravo, Sofya 1955, 59
2
Bulgar devletinin kurulmasiyle so'" 'JI'Lraloru Bulgarlara h'Yj'l"LCX. . mht'I"CX.
rrrxptx c ~v'c mecbur kalmi~t1 ) burada mh t'l"ov' nu<;lanan sava~lar, Theophanes'in 356 vdd.'
de bildirdigi gibi sadeee 67g/8o y1llannda
"" /o1\'I'A RSKI (15toriya I, r, rgr8, s. 142
vdd . )'uiu isbat etmek istedigi gibi anla- vuku bulmami~hr; bu savalarm, evvelce
"'" rl<'~ il, .J. Duji'Ev (Protobulgares et Slaves, KuLAKOVSKIY (Istoriya III, 1149) tarafmdan
;l mwlr..> de l'Inst. Kondakov 10 ,1938, s. '45 belirtildigi gibi ve Mansi r r, 617'den
vd d .)'i n doj!ru olarak belirtmi~ oldugu gibi istihrac;; edilebilecegi i.izere, 681 yaz aylannlo.u at;
vergi anlamma gcldigi ~i.iphesiz da da si.iri.ip gittigi anla~tlmaktad1r. Mansi'
dit I luj \'c v hakh olarak hara<; verme yi.i- deki bu pasaja, ashnda bununla bir takrm
ltilmlill!l(I;Umin Theophancs'c gore Sever' tutulaeak yeri bulunmayan hipotezi bagla1<-or ~il ruil olmadtgma da i~arrt dmcktedir. maya <;ahpn.J. TRIFONOV (lzrc.rtiya 11a lrtorif.
lluruoula Jwrah~:r Bul gar ilimkr nkedt~misi Drujeslr>o I 1 /111 ,1 931 /3 2, s. 199 vdcl. ) ell\
lamlmdan yaymlanan 1"11 y!'ni bir Hulgaris- i~art'l clmi~lir.
lau t.uihi - f,tonva 1111 llliltariya, Sofya tqr11J.,
R 'l'llt'opltam~ :v,B. ''I Nikq>horos 35,
" l 1 l'rolollldL\arl:um IHiavhLrla, lmlla :.1 ,1, l>ot.tll tt, Ut,g . 21:1.
1

Eskikitaplarm.com

anla~ma

halinde Konstantinos IV., morwtlu:letismu.r ilc biitiin ha g Lirl koparmak iizerc Istanbul'rla bir konsili toplanttya <;agmh. llristiy;tn kilisc sinin 6. okumenik konsili olan, altllmaml biiyiik say1cla 1R p;<'nl'i topl.lltt.\yt
kapsay1p 7 kas1m 68o'dcn 16 eyliil 681'e kadar devam cd<'n 1>11 konsil, kt ~.t
bir zaman onccsine kadar begmilmcycn iki enerji ve iki irar!f dok tri 11 i 11 i
resmi dogma'hga getirdi. ;\Jonotheletismus mahk-lm1 ve lm istikamctin il 11
gclen reislcri, bu arada patrik Sergios, Pyrrhos, Kyros vc papa llonori~
afaroz cdildiler. Konsil muzakcrelerine imparator ilgi ilc katdd1. II k o11lti 1
en onemli toplantl ile son i<;:timaa i~tirak ederek bunlara riyasct vc d i 1t1
tartl~malan idare ctti. Son ve Uirenli toplant1da konsil ITLII karrna 1111111
altma imzasmt koyduktan sonra kilise toplantlsma katilanlar larallltd.tn
gcrc;ek, dogru imamn koruyucusu vc hatta tcf.~ircisi olarak sdftn1l.t11d1
"imparator c;ok yaasm! Khristos'un tabiatmm mahiyctini sen <~\tkloldttl.
Yarab, sen clunyayt aydmlatam koru! Konstantinos'a, ycni Markiauos' ,t
ebcdi minnet! Konstantinos'a, yeni lustinianos'a ebcdi minnct! lhiltllt
sap1klan sen dag1ttm.!" 1 .
Okumenik konsilin toplamnasmdan pek az sonra imparatml11k ; tik.~ i
i\inde, Konstans II. ile kardei Thcorlosios arasmdaki kanh miic;11kl 11 i11
tekerrurunu hat1rlatan agn bir anla~mazb k zuhur etti. Konstans I i ~~ i lti
Konstantinos IV. cla kay1ts1z prts1z tek bama hukiimranhga kavtt :;> tu k
istedigindm, daha babas1 hayatta iken ta\ giydirilmi~ olan iki k;ml ~ i
Hcraklrios ve Tibcrios'un butiin imparatorluk haklanm ellerindl'n ;tl111 .1k
karanna varmitl. Bu harekctinde ise, gerek scnatoda ve gcrcksl' ~ im<liyl'
kadar gec;erli olan hukumdarhk nizamma sad1k kalan 2 Vf' 1>11 11izat11a
kendisine ozgii hristiyfmi- mistik anlamda bir a\1klama tarz1 hulan ordtuLI
biiyuk muhaldetlc kar~tla~tl. imparatorun hareketine kaq1 protcstolanur
Anatolikon thema's1 hirliklerinin U kdimrlerk ifade ettiklcri rivayct olunm :
"Biz teslise (iic;leme) inamyoruz, hundan dolay1 da iic; (hiikiimdan) tac; lt
gormek isteriz" 3 Fakat Konstantinos IV. bu mukavcmet yiiziiudc11
plfmlanm izlemekten vazgc<;:medi. Once kardeIcrmin hakk1 olan hi.ikiiru
darhk unvanlanm onlardan \<"kip aldt ~ ve 68 1 y1l1 sommda da lwr i k i
bahts1z prensin burunlanm kcstirdi 5 . Hiikiimdan maksaduu il'l ;11ia11
ahkoymaya ugraan Anadolu thema'suun miimessilleri idam ollllldiiLtr.
1

.Mansi XI, 656.


Konstantinos IV. daha 670 yilmda
bir cmirname ile, her iki karde~inin aym
haklarla kcndisinin yanma verilm i~ olduklanm vc sikkelerin her ti~ imparatorun
tasvirlcrini ihtiva ctmcsi gcrcktigini tasdik
clmck zorunda kalrru~IJ. K r~. DiiJ.<:EH, Reg.

llcrakleios ve Tibcrios'u rcsmi lanltl11 w


formUIUnd c Konstanlinos IV.'un lllll ~ lcrrk
imparatoru dcgil, onun Tannmn korllclll l-:11
kardc~lcri olarak zikr c tmi~lcrdir. K r~ . ~1.111
si XI, 2oB E, 217 l\, 221 CD , :.i l'J :\ 11,
316 DE v.h.

:l ' jll .

Rr>tfJCTIIT Comlaulirw IV , /.'11.1~ 1 .

" The ophanc 'N :i.'i'-'


V I. oltlllllllllk

BJWOKS ,

:1o ( 1tt ~J) 11 vdcl .

1 1 .

kon~ili11

Kq .

:r.alutlal'l

Eskikitaplarm.com

1ltc

/Jmt!ur.
lftxl.

ol

flu

Urf!ir w

K1liiSI01111inos IV.'un l>u darbcsi ilniki gcli~Ill('(k <;ok iincmli sonu<;lar


dogunlu. Nl'sillncT silrcn kanh kardq anla~mazhklanndan sonra arttk tek
h01~111a lc:ckimiyet kuvvctk tesis cdilmi~ g<'iriiniiyor; bu aym zamanda,
cnon<ll ~ i k vel iahdl ik nizamuun vel iahdlik hakkuu en ya~h hiikiimdar
~~~~l una L1hsis eden ilkcnin kcsin bir adem athgt anlamma gdmektedir 1,
V1 lia lcdli gi sai{lamak hususunda vastta olarak mii~terek imparatorluk
IIIIII 'SSI'SI'S j i)IIC('(lell oldugu gibi ~imdi de biiyiik 011Cffi ta~1maya devam
C't nll'klnlir, Ia kat bundan sonra hiikiimdarhk kudrf'tini kullanma baktmmd.ln mii.~lcrek hiikumdarlar, astl imparator reid ve hukilmet etmrye muk11'1111 oldui{u andan itibarcn art1k hi~ bir itirake sahip degildirler. Biitiin
kuciJI'I asll imparatonm, avtokrator'un ellerinde bulunmaktadtr.
lliikitnH'ti Bizans dcvlctinin i~ ve dt~ siyasi geli~mesindr oldugu gibi,
~~ ~" k kilise vr grrl'ksr devlet tarihinde derin izler btrakmt~ olan Konstanlllcns IV . liB;> C'yliilundc, onycdi ytlhk bir saltanattan sonra oldiigii zaman
ltt nll ;. takribrn 33 ya~mda bulunmakta idi. Zamanstz olen imparatoru
t.clctla oglu lustinianos II. (685-95; 705-11 ) takip etti. Hukiimdar oldugu
;.. lman o da babas1 gibt 16 yama basm1~- basmaffiitL Ancak o, gen;ek
clt-vll'l adamma hils ma'kul sogukkanhhga ve dengeye sahip degildi. Ateli
VI' l1 vr i tabiatiyk w ruhi istidatlan baktmmdan daha ziyadc biiyiik bahasllu andmyordu. Herakleios hanedam temsilcilerinin hcpsinin sahip
olclu~u lciikiim siirmc iradesi onda, Konstans ll.'da oldugu gibi, hie;: bir
cn~:C' I tar nmayan, att!gan bir despotluk olarak tezahiir etmi~ti. Bundan
h ;c~ka, ona hir c;ok ~eykr tahmil ve fakat aym zamanda biiyiik aldatlcl
v;c id 11'1' i h tiva eden bir ad tatmaktaydl. Iustinianos I. i:irnegi gi:izlerinin
ornirull', haiz oldui{u imparatorluk vekar ve kudretinin ytiksekligi dii~iince
~iy lc- m tdrunal oldugu halde gene;, daha olgunlamamt ve muvazeneye kavu~
rll .l llll.~ olau lriiki.imdar pek c;ok kere ruhunu yak1p kavuran, susrnak bilmeYI ' II ~ 1'1'< I VI' iktidar lursuun kcndisini yoldan ~tkarmasma goz yumdu. Zapt
l'll ilnuz isl ihdach vc stmmz fevriligi i~indc kendisini, c;agda~lan ve halefleri
ya rurula kiitii ~t>hrctc ula~tuan ve modern tarih yaztnhgmt iktidar devresinin
.nrl.crrr v<' iinemini gi>zdcn ka~trmaya sevkeden i~lere kapttrd1. Biiti.in bunlara
r ~ nwrr hrstinianos II. H erakleios ailesinin gen;ek bir temsilrisi sliatiyle
1 ll'vll'l in intplan ic;in berrak bir gi:iriiC sahip olan c;:ok istidath bir hiikiimdar
11li.
1 I . lliii.I W I!, HZ 33 (1933) 137
vd d .'y ral-{mcn ben (KoRNEMANN, Dopf~rlf ;, :i(w l 1!ili' da t<lmih elmi~ oldugum
,1(rl 1i ) Konslantinos IV.'un kardqlerinin azlr yJ ,. sadcr Vl'liahdligi oglu fustinianns
( II .) it; in Na~ lamayr dii~iirur.<kl kalmayrp,
.r yr 11 za 111a11da vr asrl kl'nd i lr:t.~llta h1ikiirn r a11lr j!;u u Jt Ni" l(ay rl'l I'll ij!;i ni Nanryun1111 .
llr11111 111111 11, o~lr11111 11! ~11 l1al hl l:1'd 1rr 11111'1 ',

yam hi.iki.im!' t darbesinden tic; ych a~an bir


sure gec;mcden, mi.i~tcrek hi.ikiimdar ilan
ctmcmi~ olmast da takviyc cdcr; c;i.inki.i
Iustinianos Il.'un 17 ~ubat 687 tarihli vc
papaya hitaben yazrlmr~ mektubu laynt
~ekild1 p:Lpa .Johanni'N Vll. ' in hahasmm
nll'zar ki tabcsi g ilri ) h"l inianos'1111 II. hiikt undarlrk vc 'J. konsiilli1k smuast yrh il1
lalll rlr 111111 ~1 ir.

Eskikitaplarm.com

Konstanl.inos IV.'un kcsin zaleri sayesinde (kvktin doi!;udaki dunllllll


mtikcmmcldi. Buna mukabil hilafet, Muaviye'nin iili.imiindm lw r i ic;
kan~tkhklar yi.iztinden mcfluc gortintiyordu. Iustinianos I l. 'un Biza11s' ta
hakimiyeti ele aldtg1 aym ytlda hilafet tahtma t;tkan Abdiilmclik, durumunu
saglamla~ttrmak i~in Bizans'la yeni bir ban~ anlamast akdctmc yc u g ra ~ l
yordu. Bu muahcdt> Bizans dcvletinc oldukt;a btiyiik faydalar saglam ak taydt: Sadcce Araplann Konstantinos IV.'a odcmcyi ta ahhiit cttiklc-r i
meblag yiikscltilmekle kalmtyor, bir taraftan Ktbns adas1 vc digcr taraltan
Armenia ve Iberia ( = Giircistan ) iizerinde bu iilkelerin gelirini iki t<~ral
arasmda taksim eden bir anla~maya vanhyordu 1 . Bu zamandan itibarTII
Ktbns adast bir kat; yiizyii boyunca her iki biiyiik dcvktin mii~tcrck ha kl
miyeti altmda ! bir Kondominium olarak) kaldt 2
Dogudaki siikfmet Iustinianos Il.'a Balkanlara d6nmek irukolrlllll
verdi. Daha 687 /88 ytlmda imparator, Theophanes'in ifadcsine giirc "111 11 garlan VI' Sklavinia'yt itaatc almak iizere" Anadolu'dan Trakya'ya sii v: 11 i
kuvvctleri gc<;irdi 3 . Bu kuvvetlerin ba~mda 688 /8g ythnda biiyuk \ T ciiH T
liklc lslavlara kar~t bir sderc giri~ti. Bulgarlarla yaptlan l>ir c;arpt~ln a d :lll
sonra imparator Sclanik'c dogru ilerleyerek ''i;:ok saytda lslavlarr " 1 ita:l1
altma aldt. Bu scferin cereyan tarzt o zamanlar Balkanlarda mc\cnt ola n
durum iizerine aydmlaun bir 1~1k huzmesi serpmektedir: lstan hul 'd:~ 11
Selanik'c ula~abilmek ic;in imparator gii~lii ve ozcllikle bu maksatla iil ke nin
ba~ka bolgclerindcn getirilmi~ kuvvetlerl e lslavlar tarafmdan i~gal ('(liln1i ~
hir araziden ~_;arjn~arak gc~mek zorunda kalmiti. Onun bu bolg<"yi yara rak
SeH'inik' e vanI buyiik bir sava~ ba~arlSl addolunmutur. 1m para tor ka za ndigt zaferi, ~ehre tOrenle girmek ve Selanik'in patronu Aziz Dcrml rios
kilisesine bag1~larda bulunmak surctiyle kutlamltlr 5 Iustinianos II.
~ok

1 DoLGER.

2 Kr~.

R.

( 1944/45) 119 veld. Aynca

Reg. 257.

.J. H. jENKINS, C,ypmr

between
Byzantium and Islam, A. D. 688-96,5, Studies
presented to D. M. Robinson ( 1953) 1oo6 vdd.
3

Theophanes 364, 8.
4
Theophancs ::164, 13.
5
lustinil.'.nos II.\m 688 /89 tarihli (2.
indiktion) vc "mti~terck di.i~mana" kar~1
mticadelede kcndisine Aziz Demetrios'un
ettigi yardma te~ekktir mahiyctinde Sehlnik'deki Demctrios kilisesinc , vcrgiden muiif
bir tuzla bagt~ladJgmi bileliren cmirnamesine bk. Bu munasebctlc imparatorun Selanik'i ziyareti zikmlunmaktadir. Yeni ne~ri:
A. VASILIEV, An Eriiclt!( the EmfJCror Justinian
II, SefJiember 6811, Sflecltfum 18 ( 1943) 1 veld.
vc> H. GldcGOIIH-:, Uu 1\dil dt: l'Emj1ereur
] uJi inim /1 , rlat,l dr. .~rjJII'In hrr f>81J, IIJ.:. 17

kr~.

:\. \ ' AS II.I J '

/}entree friomphale de l'empereur ]u.rtiuim II ,,


Thes.ralonzque en 688, Orieut. r.hrist. /11'1'. 1 1

(1947) 352 veld. Her iki bilginin , 1-{<'1'\'''ki<


cmirnamenin ro. sat1nnda sad<'<'<' Dcnlf'II i
os kiliscsinin kendisine bafl'~lanm l~ ol.u1 11 '
Ia ilzcrineleki mi.ilkiyet hakkmm, " h ~il-i h.)
ZJrdaki 2. indiktion'un cyliili.indon iti barl'll "
hesap edilecegini, bag1~lanan mtvzuun im
dmm ytl ba.'jmelan itibarcn hesaplana< a~ 11 11
bildirmesinc ragmen, neden <m il'llall ll'llll l
688 eyli.ili.inele 1sdar edilmi~ oldui( urm itltl1.1
ettiklerini bilmiyorum. Runa paral.-1 olara~
mcsehl, baz1 mulklcrin /\ndronikos Du kaK'a
teslimini tanzim eden vr bu aratla ~-:dirm,
sahibinr , diri olan indiktirm'un h a~ nula n
itibarcn (yani 1072 ey li'diind<' n il ilmnn l
01il ola ... ai{ uu bi ldirl'n , Mikhail VII. I lu ka~'111

Eskikitaplarm.com

11 aa l ;lluJ;t ahuan lslavlan Anadnlu'ya naklrdrnk bunlan Opsikion tltema'!ll ll d.L slmtill/1'.1" Dlarak ynlqlirdi 1 ll<)ykcc Konslans II. zamamnda balay. m , I ,Ja vl anu Anadolu'ya isHuu siyasetinc, ~ok daha biiyiik ol~iik rde
ckva m nl i lmi~ oluyordu. Rivayett> gore bu tarihtf' Opsikion'a iskfm edilen
hlav kahikkri 30 ooo kiilik bir ordu ~tkaracak kuvvettr idiJ,r 2 Yeni
~B e, In iu lm ckilde ak1p geli~i sadcce Bizans ordusunun onemli c;apta c;ogalmast a ulanuna gclml'klc kalmamakta, aym zamanda hi~ iiphesiz, dii~man
.1kml ariyk tahrip <"dilmi~ olan bolgenin iktisadi baktmdan kalkmmasma da
b tktd a huhmmakta idi.
lslavlann Anadolu'ya yerlqtirilmesi bu devrin tehcir ve iskan siyaseti11111 c11 dncmli olay1 olmakla brrabcr, bu yonde ahnan ycganc tedbir de dei: dchr. Amanos bolgcsindr oturup bir zamanlar Araplara karl miicadelede
1\i,..ans'a iy i hizmetler yapml ve fakat yava yava~ Araplann hizmetine
107:1 ~ uhatmda yapt1g1 j;ittakion (- bag~ )
llr k 1~.: MIC1KJ.OSICII- MiiLLER VI, 4 vdd.
~ ~~ hald.: !Ji:r.im t~sbiti ilc yctineccgimiz
'ihl'l, lustini a nos n.'un cmirnamesinin- 2.
111diAiion' a uyf.(nn olarak- 688/Bq y!lma dti~
llif(il olup, Theophanes'e R:iire, 61Bo H. y.
hurada lillll /ll!J'a tekabiil cdeccgine nazaran
(!IN l llll UOR~K Y, Cltronologie'nin sonur;lanna
1(/lrr) I us I inianos II .'un sefcri de bu yla
l ~ll hal d mekledir. St. KYRIAKJDES ('laTopLK'IJ
HLx_roypocrp loc 1:'ijc; ll<.KhjCJlot~ -rau &ylou j.T, JLY,piM : 'l'pe:i.'c; lhotle~e:tc;, Sclanik 1953, 5 vdd.)
l'lllirua nwyi, VASU.IEV (oyn. yer)'in de ele
nlri Jj(J, lust inianos Il.'un Demetrios kilisr"" " ' hlrcn le giri~inin tasviri hakkmda veri'''" bir k onli.~rans dolav1siyle yeniden yaymlarm~ll r . Bu tasvir bakkmda aynca kr.
I K AN I'OROWIGZ, T1ze King's Advent, The
:lr/ /lullt:tin 26 (1944) 216 n. 63 vc J.D.
lhn rnNiu ll m, The Long Sieger![ Thessaloni-

"" 11.(. I ll 11 955) 116 vdd.


1
'l'llf'ophan<"S 364, 15. PAN~ENKO'
111 111 l'mrryalnik Sla!Jl'tm 11 V~finii, IRAIK 8
( "l"'l) 1;1 vcld.'dc yaymlamt~ oldugu ve iin
y1l:r.iuulc ( lr- jand J AIIO l'IIATON, arka
lara hmlan ise, G. Scm.UMBERGER'nin, B2:
l'l (Jn:{) 277 'd~ki tashihine gore TON

1\N/\1'1\IIOL\!IN TUN LKAABOON TH~


111!-1 I"NUN J:II1\I'XIk~; bulunan kurun bul111 l~lavlann butchcir vc iskanr ilc bulc~ liril
lllc l icl i r. K u r~ un bullt1 buna go1c h!J1 /!I.'J
(V I ll . imli!.tiau) ilc larihknmdi vc iislti ndrkl i111pa ralo r nsr lli I ml inianns ll.'uu l:~wiri
n lllla lu!Jr. 1\11 lmll11 llil hyuia'd a yrl'l~liril 1

islav sava~<;llanmn idad bak1mdan emrinc


verildikleri vc bir .i1to UltrX't'(I)V tinvamm
ta~1yan imparatorluk memuruna aitti. Bunun Iustinianos Il.'a irca edilmesini, aym
zamanda Panc;enko'nun bunu 6so ilc
tarihlemesinin yanh~ esaslara dayand1!P-m
da goslermi~ olan K u LAKOVSKlY (Istoriya III
3601 teklif etmitir. Ancak Kulakovskiy kur~un bulla'y haks1z olarak 710 / 11 (daha dogrusu 709 / 10) ilc tarihlcmek istiyor. lmparatorun bu tasvirdeki gf'n~ simas1 bu tarihe
pek uymamakradJr. Aynca Iustinianos II.
ikinci hukiimdarhg1 esnasmda murad olarak
oglu ve mii~terek hiikiimdan Tiberios ile
birlikte rcsmcdilmekteydi: Kq. WROTH,
By;:.. Coins II, 354 vdd. vc levha XLI. P.
CHARANIS ( T1ze Slauic Element in B_yzantine Asia
MiTUJT, Byz. 18. HJ48, s. 70) Pan~enko'nun
tarihlcmesi olan 6so yllma riicu cdiyor; onun
bu hareketi, Theophancs'in, 6BB'de Bithynia'da iskfm edilmi~ alan lslavlan Iustinianos
II.'un 692 ytbnda imha ettigi ~eklindeki
baberini, pek gariptir ki, gen;ek addetmesinr dayanmaktadr (a~agya bk.). Buna
mukabil A. MARICQ'in (N otes sur les Slaves
dans _/e Peloponnese et en Biti!Ynie, Byz. 22,
1952, s. 348 vdd.) itirazlarrna bk. Marrcq
benim tarihlemc teklifim olan 0!)4/95 y1hm
kabul elmcktcdir. Bu tarihlcmcyc A. VAsiI.mv ( a~ll. r.rr. 366 1 vc H. (;REGOIRE (ayn .
e.\'T. 1'..!:1) cl k:tllly(lrl:u. Hir iinceki nol a hk.
Ay n nL k1~.
D

V1.;::. i~r10ri I, 'lf."l

'l' l un pl 1;uw~ :11~ 1.

Eskikitaplarm.com

ginucy(~ balamt. hristiyan hir qklya millet olan Mardait'kr (kvkt ar;v.i~illl'
davct edilmi ve dcniz drad1 olarak hir tara{tan Pamphylia'daki Attakia
( Antalya)'ya, bir taraftan rla Peloponncs'c w Kcphallenia adast ilr Epi1os
liman Chri 1\Jikopolis'e yerletirilmi~lerdi 1 . Bun dan ba~ka lust inianos II.
K1bns ahalisinden bir ktsnllm da, Istanbul kuatmast csnasmda ~ok s1k11111
~ekmi olup tecriibrli drniz adamlanna ozellikle r;ok ihtiyac; duyan K yziko11
bolgesine yerlctirdi.

Ktbnshlann tehciri hiH'lfetin menfaatine oldukc;a dokundu VI' lu~tiui. 1


nos ii.stiinliigi.ine gii.vf'nerck halifenin bu husustaki mii.racaatun hak :ll'lll1
reddettigi ic;in 6g1 '92 y1hnda iki taraf arasmda sava~ c;1kt1 Htl ar;ula y1 ni
lslav birlikleri di.i~man tarafina gc~tilt>r ve bu da Bizanshlann Amn1i.1'd,,
Sebastopolis (bugi.inkii Sulu Saray) civannda agu bir bozguna ugra m.d.tll
m 2 w Armenia'mn Bizans'ta kalm1~ olan k1smmm yf'nidcn hilakti 11 1'11111111'
girmesini intac; rtti. Araplar da kendi taraflarma ge~mi~ alan I,Ltvl.m,
Bizans't ornek alarak, Suriye'ye yerletirdiler ve onlan Bizans'a kar~t 1Ldra
sonraki miicadde safh<tlannda sava~c;t olarak kulland1lar. Tahiatiyk Tlll'n
phancs'in, lustinianos II.'un intikam almak iizete Bithynia'da lmhu1.111
btiti.in lslavlan oldiirtrnii oldugu 3 hakkmdaki rivayetine inanmam.lk
laz1m gddigi gibi, Mardaitlerin tehcirinin Bizans dogu smtrmm aulam~rt lm
Ckildc bo btraktlmast df'mek oldugu, K1bnshlann tchcirinin isP taruarniylcsuya di.iti.igi.i ve muhacirlerden biiyiik bir k1smmm yollarda tPII'f oldu g-u
hakkmdaki iddiay1 da ciddiye almak dogru dcgildir 4 Ktbnslrlar hn 111
kadar sonralan yurtlanna donmii~ ~oriiniiyorlarsa da 5 biz 1 o. ylizyll!la
hala Opsikion thema'smda islavlara, Kibyraiotonthema's1 ile Yunanistan'd,, d.~
Mardait'lere rastlamaktay1z 6 . Bu Mardait'lerin kumandanlan ( KIX't'E7t1XIIt
-:C.>v Mrxporxl:'t'wv) Kibyraioton strategos'u yamnda tinemli bir mevkt(' sahip
oldugu gibi, bunlar Yunanistan'da 5087 veya .4087 ki~ilik bir glicc- sahip
bulunuyorlardt. ~u halde Iustinianos Il.'un tehcir VI' iskan politikast p1k.tl.1
hayatiyetini isbat etmi ve buna tabi tutulanlar i~.in olduk~a mii~kil v1 a1 1
artlar dogurmu olmasma ragmen bu tcdbirler Bizans dt>vlctinin hayati l111
ihtiyacma cevap vermitir. Heraklrios devrindr thema'lara stratiotc.\'k1111 i!l
kam ilf' devletin gelll;lemcsi, canlanmast balamitL Herakleios'un ha ll'll1 11
onun eserini dt>vam ettirdiler vc bu gen($lqtirmc oluumuna, kans1~ k:tlrnr~
devlet arazisine dtpndan muhacirlcr getirmck ve bunlan asker wya kiiyllr
olarak buralara ynll"tirmek suretiylc yf'ni VI' kuvvetli bir luz vndiln .
1

Kr.

Sava~

HoNIGMANN,

Ostgre11.;:e

Thcophancs 364, 5 ve 3hc1 ,

41.

yl'rinin tcshili bak1mmdan


son olarak bk. A. MARICQ., .Noles sur le.t
Sla11cs rlam [., l't!lofmrmi!.re ct "" Jlithvllie, /ryz.
'..!'~ (lll~}!l ) '1:1u vdd.
3 Tl..-nphaJU '9 shit, I.

Kr~.

De adm. imj1., cap. 17,

'I
~1 n~r

Molti\VCSIK- .JI; ~KINS.


:.!2;

11 IHla\lar
hakkmda: /)" rturim. foli:l,
bbb, 1 ; 1 ; (,r.,,, 111, MaHlait'Jo.r i;in, 111'11.

e.rr.

"'1

vr. t;t.'i.~im.

Eskikitaplarm.com

I hmw'lar nizan1llllll g-cni~knwsi nkcn ottac,:agda Bizans g"l'li~mesiuin


11 <~IH'IIIIi sorunlannclau birisidir. Bizans larih cscrlcrinin bu soruna hi<; bir
.~lul'tlc yaknulan tl'mas ctm~'m~'lcrine ra~mcn lmnlarda yinc de 7 yuzytlm
1ki1H i yansuulan itibarcn gittikc;c daha stk olarak thema'lar zikrcdilmckte
ol11p l>u da, thmn'lar organizasyonunun Rizans devlet hayatmda giderck
d.d1,, sa~lam hir ~ekildc ycrlqmi~ oldugunu isbat etmektedir 1 . Iustinianos
ll.'un ~nhat tiB7 tarihli bir vcsikast, Italya ve Afrika'mn iki eksarkhos'u yanmd.l ( )psikion, Anatolikon, Armeniakon, deniz thema'st Karabision ve Trakya
lftt'llllt' lanmn strategos'Jarun zikrediyor 2 Anadolu thema'Jan Herakleios
ckvrinl' in a c:dikbilirken, Trakya tltema'si Bulgarlara kar~I savunma amaciyk Konst.antinos lV. zamamnda tesis olunmu~tur 3 lustinianos II. devrinde
isl' sun1 :dan orta Yunanistan'da Hellas therna's1 vii.cuda gelmitir 4 Gorii.nli.~c g-ii1c lustinianos II., ycnidcn !slav stratiotes'ler iskan ettirmck suretiyle
S1 1ynu111 hiilgcsindc de askeri- idari bir organizasyonun bazt unsurlanm
y <~~.llllll~lu ''. Ancak Balkan yanmadasmln en biiyuk k1sn11 Bizans dcvletinin ctki alam dt~mda, Bulgarlann ve muhtdif lsiav kabilelerinin elinde
kalnn~ttr. Eski lllyria praefectura'smm tesir sahast fiilen Selanik'e ve civanna
inhisar ctnwktl' idi. Resmen ilga edilmcmrkle heraber Illyria praefectura'si
ya v;~~ yava~ si\nmii~ ve lllyricum praefectus'u SeHinik ~ehri praefectus'u haline
gd mi~t ir 11 .
Auadolu'da daha gii~lii bir gelime gosterip zamanla Balkan yanm.ubs mu hazt yi)rdcrine de el atan thema'lar diizeni, i~inde Bizans devletinin
ycnickn canlanmas1 oluumunun vuku buldugu ~er~eveyi tqkil eder.
< )Jd 11 kc;a uzun hir siirc boyunca Bizans hukumeti, imparatorlugun askeri
1

vdd

Kr~.

Regime des themes 276


Themenveifassung 19 vdd.

DIEHL,

!.1 LZI:R,

Mansi XI, 7?.7


' !Jr thcmatihus, cap.
1, 25, nsr.
I' 1 11 '~1. K 1~. KYRIAIODES, But:. l\IEAh"Lt
'1 1 vdd.: I.I:Mtmi.E , Philippes 120 vd.

' Ilk llrllas strak.!fos'u 695 ytlmda


. kud ihyor: TJ.cophancs 368, 20; Nikeplouru~ flf, r. Kq. G. OsTROGORSKI, Postanak
lmw

f/,lmla

i l'el11ponez, ;: RVI

(1952)

Kr~. LEMF Rl.E, Invasions 269 vdd.


Burada lllyria praefectura'smm, Lcmerlc'in
kabul etmek istedigi gibi, daha 7 ytizyll
ortalarmda, yani A!iracula S. Demetrii kitabmrn I. ve ll. fas1lanmn yaz1h~1 arasmda
ortadan kalklp kalkmad1gt sorunu tizerinde
durmayaltm, Ancak, Thcodoros Studites' m
t;ok zikredilen ve 796 ythnda Selfmik'drki
bir validen (eparkhos ) bahseden bir mektubunun (MIGNE, P. G. 99, slit. 917) mezkur
part;asmm Sclanik valisi'ni kasdettigini
du~ilnmek her halde pck dizip olurdu.
Bununla, Illytia praefectura'smm g. ytizy1l
ic;:lerinc, yani Sclanik thema'smm zuhuruna
kadar, varhgtm si.irdtirdtigUnc dair (GELZER, Themenveifa.mmg 3:1 vdd. BuRY, Eastern
Rom. 1\mfl. 22:~ wlcl. ve hunlara uyarak
lull i"m tl iK<"I' ara~11rrnalar bunu kabul rtmi ~
krdir ) p<"k ~ i iplll'li hir husmun k;tbul!iut

vdd !len hurada Hcllas thema'smm,


llru, l ri kabul cdildigi gibi, bugtinki.i Yuna"''lan'm hilltin arazisini dcgil, sadecc orta
Yu uaii!Siau 'l kapsanu~ oldugunu gostcrdiAnon ~; uuyonnu.
Ilk . /Jr thmwtilmJ, rap. :l ( u~r.
1'11<11 1~1 ; vlniiiiiiL hakkmda M. RAYKO\'IC,:,
I li>/111/ Srrimmlfl i It' IIIII Strimmt,
;;:,u VI ;1
( 1,-111 ) 1 vdd.
v.-rl'l<

h.f

lmlma~.c II,

Eskikitaplarm.com

',
kuvvdlnini c;ogaltmak ve iilkeyi iktisadi baknndan kuvv<~tlcndirnuk il:t.r'J'r,
gii:.-:c c,:arpan bir tsrarla, lslavlan milmkiln ulan en biiyi.ik saytda d<vl<t
arazisine c;ekmck ve bunlan yeni tekil olunan thcma'larda stratiote.r vc kllylil
olarak iskan ctmek gayreti ic;:indcdir. Bizans dcvlctinin 7 yilzylda11 l,ra
gerc;:eklqtirdigi ic;ten yenilenme, her t"yden once kuvvetli bir koyiH lilllllirull
zuhuuna ve yeni slratiotes'Ier ordusunun tqkiline, yani kiil;iik arazi s.d1ipli ~i
mi.iessesesinin gilc;lenmesine dayanmaktad1r; c;i.inki.i topra~a ynln,it'll
stratiotes'Ier de ki.ic;i.ik arazi sahibidirler. Orduda hizmct gcinvi u ygu Lt 111 a
smda stratiotes'i genellikle, gorev yilkilmliililgilni.i ta~1yan asker mi.ilkuuu dl'
i.izerine alan en yah oglu izlemekte idi 1 . Stratiotes'in gcri kalau <vll\t 11111
ise, baklnlSlZ kahn! arazinin c;:oklugu kendilerinf" tabii bi u jl; a~l ~; .oh."1
ac;an bag1mstz koyli.i ni.ifusunun artmas1m saghyorlard1 v< kliyl ii tic- ayu1
ekilde stratiotes smlima sokulabilirdi. Hi.ir koyli.ill"r vc stratiolrs'lcr hu sn1rl
tekil ederler ve bu sunf art1k Bizans imparatorlugunun ta~lYICI gill'( I lwl i 1w
gdmektedir.
Erken Bizans devrinde manzaraya hakim olan bilyi.ik ara:.-:i sal1 i p
ligi mi.iessesesi 6. dan 7 yi.izylla get{ide vuku bulan bulua11 llt- vrr,~>illrl
kuvvetle gerilemi ve daha sonra da iddctli di.iman alonlanna u lt ra
mltl. Eski btiytik Giftliklerin bir taraftan Avar vc 1slavlann, digc r t<ll .dt .n
sa iranhlann ve daha sonra da Araplann bu sakhnlarm1 c;:oP;unluklurr 1lr
atlatabilmi olmalan pek dtiiiniilemez. Gorebildigimiz kadan il .. bun
lann <;ogu mahvolmu~? ve yerlerini kiic;:iik arazi sahipligi mtiesseses1 al1111 ~
t1r: Terk edilmifi topraklan mi.ilkiyetlerine ge~iren hu koylo.h~t ve yc111
themalar ordusunun stratiotes'leri.
Boylccc Bizans klrsal bolgesindc de, imparatorlugun sosyal yaplHIIII
yeni bir temele oturtan ve geli~meyi yeni yonlere dogrultan bir tk P; i~iklik
vuku bulmu~ oluyor. Buna mukabil Bizans'ta ehir hayatl gtit;lti bir devan1
hhk gosterir 2. Baudakinden ayn olarak :;;ehir hayat1 Bizans diinya!lui!Lo
kesintiye ugramaml~tlr. Her ne kadar bir c;:ok ~ehir, ozellikle Balkaulanl a,
1

Basilika V, s. r go

(n~r.

HE:IMBACII).

Aniik jmli.\ ile miinaR~bcti


ic;indc
Hizans fehir'inin tarihi hakknda yap1lan
ara!;?1Irnla1ar henliz ba~langc; safhas1ndadn.
BRATIANunun Oncrnli eseri (Privileges) hir
kt~nara lnraktlacak olursa ancak son y1llarda
Uu sorun haklunda c;okc;a ara~tlrma yaylnlandt. Oncd iklc bk. E. KIRSTEN, Die b,yza.zlinische Stadt, Atti del .3 C'ongresso intL:rnazi
onale di. .!il.udi .Hlll'alto medioevo, Spoleto 1950,
1 vdd.; G. OsTROUORSKYl B_yzantine Cities
in the F:arly Middle Ages, DOP 13 (1959)
1 ." vdd. Bu hususta Sovyet Rusya bizantinisl i~ irtirt paya bU.yUktUr. Ozt!llikle k1~.: E1keu
ortru;aA;da Uizans ~ehirlerinin btiytik ~apta
c,;h ktugiinl~
ina.na.n J\ P. Kl\jnAN, Vizan I )Hki, gmndn rJ VII-XI t1ekakh, Sovelxkayn arkhu luf.!h~a !.JI (a~J:)4 ) J()4 vdd., vehcr ikisilc
k n.nu.tiine gl}rc hakl1 olarak Bizans ~chir
l r.ri nin varlJklann k ~ sintisiz sti.rdtirdUklcrini
lca.lud rdn 1: H . l.JI> ~ H--:, F( rmjJro.uJ o p,nrodtf v
l 'r c a11lii 11 111-1 X 1111., VII b ( "l53 ) 1 1 3 veld.
\.If"
o, , ,Aa U; vdd., vc M .. J. Svuzvu MOV Rul'
~or m/01
llmfmPUW
II i.\to1ii
v~,::tJ t~tii,
VV
( ltl',h ) u () vdd. 1\yrun B b.u. u""lu. whia vt~
2

kay hakknda toplu bilgi veren ~u cscrc hi<. :


N. V. PrmJI.F.VSKAVA - E. E. LIP~T<: . M I
.SvuzvuMov- A- P. KAJDAN, Ool"od i tiln"''lya v Vizantii v IV- XII vv., Raf'f'uri du .\'II
Congres Intern. "~s .E.'t. By"', Bclgrnd " - Odo
rid~ 1 g6 1 Kajdan'ut, nuutisut.al ik uaul:~:aJII
nin, 7- ytizytldan itibarcn Bizans ->tth ir "iul11
kuvv~tle
gcriledigini
saptn<.h~1
g-C.rtt~UI W
kaq1 bcn;m (.:ryzr. esr., 4B vdd .) vr I V
Soxoi.OVA
(Kluch vi,c"Tlliv.1AiAit Ttw, _ l A11A
istor;nik d{ya istorii Vizantii VIII XI "'' 1'1 '
15, 1!)59,\". 50 vdd .) ~n1n nt;Jk)nrrudstl'llll k1 1
Ayrtca Ph. GRIERSON (Cummeltl/ ; , ti~M IJllt A
AgeJ : A G'Titiqz.~ oJ" l!.'vidence. "1 ran.~nc:i io" 1 tf/
thtJ Ro_yal liistorical Society, .")lh S(l'icH, V ol ''
,959,.t.'. 123 vdd .) 'un llnrrr.li gC.rU.,lrtiur hi4
~imdi
aynca kr-~. G. L. K u uUATO \', Utul
tlovi;:alltiyskf.y gorod (Antiokhio v I J! rtrAl,
Leningrad rg()::.z, Erl<:(:n orta.c;u.g Bi :t.n u l'1' uadn
~chir Jllue ssc~Hc~ sinin I varnl h u kluru l n 1!11 I t
Ilk. Sp. V~-rvoNt~ . A, Alii, llot11d of ll 1'.t.l Wli "t~
(.."old Cuinl ( fifi1J ...7 4I ) ju1m th , "J"Jwma.1 U'"hitt,nw 111 Cull11Llifm ,,,/ tlur Numi.unati.1, J.'uidtm flltt f or
tlu I !r /la, 1/i.~tor,v qj l !v:::.llnlium . ~ U VI B, 1
(I ')0 ~) !.I!) I
veld.

Eskikitaplarm.com

cll1~rn :c rr

akwlarJ yii:.t.iirHl('ll !wrap olnm ve bu scbcple Balkan yanrnadastnm


h!lkimiyctindcn <;lkan hiiyiik k1srnmda chir hayat1 uzunca bir siire
''''' ortad;llt k.dknu~ idiysc de, Bizans hftkimiyeti altmda kalmi bulunan
1\u;ulolu'da C hirler varhklarun korumu vc bunlann say1s1 kayda degecck
dcncTdc gcrikmemitir. Erkcn ortac,;ag ic,;indc Bizans chir hayatl hakkmda
l" k cbik bilgirniz olmasma ragmen, bir c,;ok Bizans Chrinin ticarct vc zeno~:tl nwrkl'zkri olarak bncmlcrini muhafaza cttiklerindc iiphe yoktur ve
IHlllll , Bizalls'da para iktisadiyatmlll, hakimiyetini korurnu olmasl vaktasl da
i;.;~ll l'l.nwktedir. ~ehir hayatt, Bizans gelirnesinin devamhh~nm esas
,,.,~11111dur. Gdeneksel devlet cklinin ve maddi ve ma'nevi anlamda antik
killliirl.in devarmnt saglayan budur.
Bi zallS k<>yiindc viicuda gelen ycni artlar en ac,;tk Ckilde, crken ortac,;agcLt Bizans k<>yliisiiniin giinliik yaantlSlmn bir tablosunu <;izen mqhur
koyhdn kanunu'nda (v6[Loc; ys{l)py,x.6c;) akis bulmutur 1 Nomos Georgikos
sa nki iizdliklc, tcnhalarnl, sahipsiz kalml arazinin kolonizasyonu esnaslllda
nwydana gclcn yeni iskan ycrlerini gi:iz ()ni.inde tutmutur. Tekrar- tekrar
onnanhk arazinin agac,;lanmn s<>kiilmesinden ve babms1z arazinin ekilebilir
f1i1 hale gctirilmcsinden bahsedildigi i15in koy iskan yerlerinin ormanhk
liil~ckrck bulundugu intiba1 uyamyor 2 Hukuki durumlanm bu kanunun
chizcJikdigi h\yll.iler bag1ms1z arazi sahipleridir. Bunlar her hangi bir bi.iyiik
:t razi sahibinc degil, sndece devlete kar~1 vergi odeyici olarak yiikiimliidiirler.
lst!clikkri ycrc gi:i<;mek haklan SlllltSlzdtr. Hi<; i.iphcsiz bu, o zamanlarda
Inc,: f,;cglluh ki:iylii bulunmad1g1 anl.amma gelmcmckle beraber, bagtmslz
kiyliilnin geni bir tabaka tqkil ettigini ve o stralarda kbylii (yswpyoL)
nll'l'lturnll ilr her Cyden i:ince bag1mslz arazi sahiplerinin anla1ld1gm1
K"slc' r mcktcdir. Kanun bunla.n dikkatc deger bir Ckilde mal ve miilklcrinin
l'ln ulilni ('"JPto") olarak zikr ediyor. Bakaca bunlar sadece arazi vc hayv;ll dara degil, bazcn hatta, Bizans zirai hayatmda hala hi<; de i:inemsiz bir
1 ol oynarnayan k<>lelere de sahiptirler. Tek- tek alnslann sahip olduklan
llli"ilkiyctiu korunmas1 hususunu koyliiler kanunu ozcilikle goz oniinde
I111111 nd unnaktadtL
lhttllnda bcraber koy ahalisi, birlikleri c,;ok muhteliftarzda tezahiir eden
1.i1 tTinaaL (xow6n);) 3 tekil ederler. Tarlalar, bag ve meyvelikler ve
1\~;,.,,,,~

1 Nornos
Georgikos'un viicuda gel- mcydana geli~i Bizans'a 1slavlarm muhacechp;i tal'lh hakkmda bk. yukanda bu boli.im- reti i:le baglanmak istenen, 1slav koklii bir
ccmaat nizam1 ile ilgisi yoktur. ZACHARIA
1111 " l\.ay11aklar" K1smc.
u Buna Ltl'~IG (Viz. krest'yan.rtvo 105 tarafmdan ortaya at1hp V ASlLYEVSKIY ve
vclcl. v- O~crki 57 vd<l .) hakh olarak i~arct ozdlikle UsPENSKIY tarafmdan tekemmtil
et ti rilen lm tcori (son zamanlarda bu nacliyor.
11 Bu kl\y ccuu.ta tinin, bir zanmnl:u
zari yl'y!' tckmr di \niilrnc-ktedi r, kr~. i\zellikle
llt,.mH' c\a varhi:( \<.,bulcdihnmi"~l<nk ara- E. Ln ~11 :, Vit. Sbomik, 1!14-!io s. o6 vdtl. ve
:ri VI' jl<'l'lyocJd< IL L l"/j t;lkHillli ik JwJi n11 Vf' Vr~m. ~, '1'['/ 1 H. Lt-1 vdd.) ya nh~ m!l!carilc-

Eskikitaplarm.com

hah\1'11'1" kilylli VI' ail ~ inin tam vt phsi miilkudiir VI' haz,n h ;L I Li Ollll.lllhkl;u bill- ahsm ilzl'llni.Jlkiyetindcdir, amma 6zd miilk aslmda, k1 iy, I'IIJa,dilllll
t~alnlp l'tlij:i;i araziniu taksiminden dogmu oldugu i;in ~~.rckti~iudc,
tamamlayi cl mahiycttc ycni paylatlnnalar yapdabilir. Ki>y arazisinin har:l
klsimlan ise hie; taksim cdilmcdcn cemaatin mulkiyctindc kahr. ( )tlaklanliln
miitcrl'kcn f~1ydalamhr ve koyiin hayvan siirusii, iicrctini ccmaatiu ildnli~.i
~ouanlann nczaretindc bulunur.
Devlct otoritesi kay ccmaatini idari - mali bir birlik olarak t~iiruwktnln
Ce maat tcmsilcileri vergilerin dogru ve tam olarak hazincyc inliblindl'n
sorumlu olup. odemcden aciz komulann vergilerini tazminlc yuki.l ududlll
kr. Terk edilmi verimsiz toprag1 verimli toprak sahiplerinc zorla 1!1-vir w bu
Jere dayanmaktad1r; r,:iinkii bu goruun
temsilcileri kabul edip 1srarla savundukJan lslav cemaatini Rus Mir nizammt
ornek alarak taazzuv ettirmekteydiler, halbuki bu Mir nizamt, bu gi.in artlk kimsenin
~Uphe ctmedigi gibi, daha sonraki devrelere
mahsus bir tezahi.irdi.ir. Boyle bir cemaat
nizammm 1slavlarda Balkan yanmadasma
ycrle~tikleri strada mevcut olmu~ bulunmast,
en azmdan, belli dcgildir ve kimse tarafmdan
~imdiye kadar ispat edilmemi~tir. Diger bir
deyi~le alamet-i farikasr mi.i~tcrek arazi olan
bir cemaat nizamt Bizans'da hie,: mevcut
olmanu~l!r ve egcr kaynaklara uyulmak
istcnirse, boyle bir nizamdan eski 1slavlarda
da bir biigiye sahip bulunmadtgtmrzr soylememiz gerekir; fakat yukanda tclmih edilen
anlamda bir cemaat , diger memleket ve
millctlcrdc oldugu gibi, Bizans'da vc 1slav
muhaceretinden once var ohnutur. Zacha.T"ia'nin ve bi.iyi.ik Rus seleflerinin otoritesinc
kanmadan kaynak tahlih yolu ile, Bizans
koyhisi.iniln arazi miilkiyetinin, onun kiiscl, kayttstz ~artsrz vc tevariis edilir mtilkiycti oldugunu isbat etmi~ olmak ~ercfi PANQENKD (Krest'yanskaya 50b5lvemtoJI )'nundur. Fakat
Panr;:enko maalesef bu dogru tcsbiti ile
yctinmemitir. 0, sclefleri gibi, bir ccmaattc
daima mil~tcrck araziyi vc pcriyodik arazi
laksimini dii~tindii gil vc uuna clair de
kaynaklarda, hakh olarak, hi-; hir iz bulmacli it i\:iu, lll:r.ans'da bir k(iy C<'lllaal in in hi~
huluHm;uhi{uu Hldia c.kr<"k. biiyle hir ccma<Lii pddlli'1 hilt-11 v Nlk s1k kay1kdn1
kayuaklada ll'zacla dii~mu~ll\t. bl:"!vlam l 7

yi.izytlda Bizans'm gene,: I.,~! iriluusiud .uk


cnemli katktlan bulundu~unda h it; ~llplw
yoktur, fakat onlann bu roiiiT i, ya uh ~ '"'
miilahazalar zincirinin vcrdigi nl'l iel'yl' '"'"
kendilerine i:izgii bir lslav (TITI<l<ll uit.illllllll
Bizans'a getirmi~ olmak dcgil, 1hli y:u bnu ~
imparatorlugu taze kuvvcllcrlt doldm 111111
olmakllr. Bizans thema'lamulaki
~~ r rl'k
topraga baglr stratiotes'lerin v ~~-nksr hi
koyhllerin c,:ok oncmli bir ktNrnl hie,; ku~ku~11z ,
devlet arazisine girmi~ 1sla.v killt'NIIH' 1111"11~11(1
idi. Bizans'm geli~mesinde lslavlann Olll'tllll
rolii ozellikle Sovretler Birligi hizanliuiNI
lcrince vurgulanmr~hr. Bilhasm kr~. l.u~ .
Viz. Krest'yanstuo. LEMERLI: de (llz:.l. tiJ:rtlilt<
219, S. 63 vdd.) Bizans'da lslavlann '1
yii.zytlda goriinmeleri ile meydana t~dcn
"etnik alt- ii.st olu" (boulcversetnenl ,t.mugraphiquc)'un oncmini bdirlir. lluna 11111~
bil Bizans'a ic!!:..a.l edilen 1slavlara ozgu li
koy cemaati nizamt nazariyesi ise, iiunko 1
bu iddiayt benimsemi~ olan Sovyd hizlllltinistigi tarafmdan giderck t<:rkl'dilnuklnlu
Kq. LEVQENKO, Material' 2!1 vdd., '17 vr
bilhassa M.J. SvuzYuMov, Bor'ba ;:.tt fmll
razuitiyafeodal'mkh ostnojeniy v Vi.z:.anlii, Vm m
tryskie o~erki, J\l[oskova tg6t, .p vel. l\11ua
mukabil bk. Z. V. UuAL'covA - A. J'. I\ 11 ;
DAN, Nekotorye tiCTI!fCnnye jJroblerm .ro1 ial'11o
ekonomifeskay istom Vizantii, Vo{mJ.I'I ;,Ioiii
1958, No. 1 o, 83 vdd. vc buna kar~t, kaHIIIII L
hakl1 itirazlar ilcri stil'en: M . .J. :-iY\I:r.V\ Mov,
.f'vekoto~ye f'roblemt i.torii Vi::;tmlti, tryn. '"'
1<1."1!1, No. ~, 1111 vdd.

Eskikitaplarm.com

il:lvt loprai!;m Vl'l'~i yuklini.i de hunlara tahmil nkn ge<_; .Roma dcvrinin
': m[l,,,).-,1 sistnn in i 11 ( l1k. yukanda J, I) dcgiik biqekildc uygulanarak ~imdi,
s.dtipsiz kalln1~ arazinin vcrgisi, bu araziden faydalanmak hakkt da kendilnint vcrilnH"k prtiyle, komulara ytiklcnmcktedir. Vcrgi iradmm, sonralan
rx l 'ArjAl yyiJw adtyle gc>riinccck olan bu miitesclsil yiikiimltiliigii nizam1
Ln~tmLza ilk defa koyliiler kanunu ile <,:tkmaktadtr 1 . ~imdi csas can alacak
nokta, daha ziyaclc vergi naklinin tabii bir sonucu olan arazi nakli degil,
\'t'I'J.{inin naklidir. Qiinkii miilk sahibi vergi odcyicisidir.- Bu da ~imdi tam
1,;1 gTt;nlilige kavu~an ~_;ok i:incmli bir Bizans ilkesidir.

7 yiizy1hn sonlanna dogru ana vergilerin takdiri sistemi de onemli bir


goriiniiyor. Diokletianus tarafmdan viicuda getirilen
rafiilatio- iugatio sisteminin ortaya c_,:Ikardxg ve Iustinianos Il.'un ilk saltanat
ydbnnda hat;, mevcut olan 2 arazi ve ba~ vergilerinin birbirleriyle bagla 1111st or tad an kaldmld1. Ba~ vergisi bundan sonra arazi vergisinden ayn
11L1rak tahsil edilmi~ ve istisnas1z biiti.in vergi miikelleflerine tahmil olunmutur. ~~~ halde pins vergisinin tahsili arttk sa bit bir yerleiklilige bagh degildir.
Bununla, nken Bizans devri idaresinin, o zamanki vergi di.izenine uygun
ol<trak, i~ ~i.ieii bakmundan fakir bir devrede vergi gelirini 5aglamak i~_;in
sistl'matik bir ~ekilde izlcmi~ oldugu, vergi miikellefinin topragma bagh
lllllllmast siyasetini gerektiren i::inemli bir amil ortadan kalkmJ~ oluyordu
riJk. yu kanda I, I). Bu suretle vergi sisteminin degimesi de koyliilerin
tstnlii!;i ycrc gbc,:ebilmesi miiessesesinin gelimesine sebep olmutU 8 .
dq~i ~iklige ugramt~

lin lahakaya mensup dinine diiki.in Bizanshlann arazi bagt~lariyle

dtntnadan heslenmekte olan kilise ve manasttrlarm arazi mulkiyeti de


1. h~ vergisi ile miikdlefiyeti yalmz toprakslz ahali ir;in kabul etmekle vergi reformunu yanh~ tefsir etmi~, 2. vergi reformunun istenilen yere got;e- ve yerle~ebilme
miiessesesini tervit; degil intat; etmi~ oldugunu kabul ederek r;ok ileri gitmi~ g.
Zacharia, Paparrhegopulos ve Uspensk.iy'in
cski tezlerini canlandtrarak 7. astrdan 1 I.
yiizy1la kadar koleligin tamamen ortadan
kalkhgm1 kabul etmi~ ve bu zaman ir;in s1k
s1k ger;en Jtrxpmxcn'larm kOle oldugunun farkma varmam1~tlr. im~OA'fj ile &::t.A'fjAtyyuov
I 111, I r)~L
' ( )sn~wHmsKY,
lJtu Skuer.rystem im arasmda ilke baktmmdan mevcut alan ayl>l"lllfllli.l'(/um Aftertum rmd 1\Jillelalter, Byz. 6 rth~t son zamanlarda j. KARAYANNOPULOS
( I'J:II) \! \!'J vdd. llurada l:u~;,).~
rD.:t.'fj>.Eyyuw (Die kollektive Staatsverantwortung i11 rler frulr~'" """ da olo almnu~tlr. Arnca kr~. N. i\. l(vzanlini.l'chen ,(til, Viertr(jolmrhr. f Sozial-u.
( :oNHTAN'I'INJ.Nf:ll , /Uforme .\'lll:wle ou rlj(nme
Wirl.\dla/i.l!:e.lch. tJ :i 19!"1( ), H. !.!111) vdd.) red/1111111 :', llulletin d11 I' Acwllmio: Rmmwint & r. tum dduuyo ~al1~makt:uhr. Aucak kr~. l.t.Mtm
1.1:, lilllmrt tl&tlltlt' IIII I, .t . ~J'] \'lid.
1/111 11 I IOJ'lJ ) '1<1 villi. t\ mak hu yiL:r.m,

' Nomos Georgikos'un bu husustaki


huku111lonnin I tq ) Alleleng_yon nizam1 ile
.1k bahAma l.11~tc ( Viz. Krest)anstvo 104)
do 1~ar t odiyor; KAJDAN (Gorod i clerevn.ya
1 hq vdd.
v h voprosu ob osobenrw.rtyakh
fr,,/,tl'uo r wh.rll'tTmo.rliv Vizantii VIII-X vv.,
I I 1 o, 1 qr16, s. 63 vdd .) ist> hunu reddettuok lodir.
" l'1i!l
7olramli.r V cap. 2 ve Vita
I ."onumi.1 cap. :~.
Kr~. HARTMANN, Byz.
l'l'rmallllllf{ ~)O, 171, ve STEIN, Vom Altertum

Eskikitaplarm.com

3 lstanbul'uu Ku rlanh~1 vc Yeni DUz c nin Gdi~nu~si

1 ~')

devamh bir artl hfilindedir. Bu oluum ve kqilik rntiessescsinin devaml1


btiytimesi, kilisenin giderek artan kudretinin bir ifadesidir. Manastlr miii"Hsesesinin Bizans'da varrnl oldugu olagantistti genilerne hakkmda, oldukc.;a
muahhar olmasma ve pek aikar abartmalanna ragmen yeteri kadar ka
rakteristik gortinen, Antakya patrigi loannes'in r I. ytizyihn som111i1 ail
ehadeti bir fikir verebilir. Dogu ruhfini smlfmm bu ytiksek temsilt isi v1
man astir mtilklerinin dokunulmazh~mn bu iddetli savunucusu, Biz a 1111
devleti halkmm, tasvir kmCihk hareketinin patlak vermesindcu iiw.1,
birbirine Cit iki btiytik klsma aynld1gm1 iddia eder: Kqiler ve laykl;11 1
Kei ve manast1r saylSlmn artlma ise manastlr mtilklerinin art1~1 II Y)-: 1111
bulunrnaktayd12.
lustinianos II. c;ok dindar bir htiktimdardt. Madeni para yaz1l;ll'ln1b
kendisini servus Christi (isa'nm kulu) olarak adlandmyordu ve Bizans hiikii1n
darlan arasmda da ilk defa olarak sikkelerin arka ytizlerinc lsa la11viri
nakettirmiti 3 . Son iki, 553 yllmdaki bqinci ve 68o /8 r yllmdak i a !11111 1,
okumenik konsillerin dogmatik kararlanm tamamlamak tizerc c;ok sayula
kanunlar (kanon) c;1karan ve bu sebeple Quinisextum, toplanma yni oL111
imparatorluk saraymm kubbeli Trullo salonuna nisbetle ise aym zamarHb
Trullanum tesmiye edilen ve 6gi /2 ytllannda toplanan bir knnsil Ill' n111111
zamamna isabet cder. Bu konsilin I 02 kanon'u kilise nizammm ve kilisc ildl'tlerinin ttirlti sorunlanm dtizenlerler ve ozellikle halk ve ruhani smd ic,:i ndl'
hristiyan ahlakmm kuvvetle yerlqrnesine btiytik onem tamrlar. Bunlar bir
c;ok adet ve gelenegi ktsmen putperest meneleri, kismen de ahlaki sdwpkrle tChir ve mahkum ederlerken, zamanm balk yaaytI tizerine ilgi <;t'kici bir
llk serpme'ktedirler. 1te bu suretle mesela eski putperest bayramlannm, bu
arada Brumalia bayrammm tes'id olundugunu, bu mtinasebetle kadmlann
ve erkeklerin tamnmayacak klyafet ve maskelerle sokaklarda dolatiklamll ,
bag bozumunda Dionysios Crefine arkllar soylendigini veya aym h iJ;II
eklinde ilk goriildtigtinde evler ontinde odun y1g!larak gcnc;lerin alevln
tizerinden atlad1klanm ogreniyoruz. Bunlar ve bunlar gibi putpntst li k
d evrinden kalma bir c;ok diger adetler ve bu arada Istanbul ytikst k nlt' k k binin (Oniversite) ogrencil erine tiyatro t(rnsillui vnmtk de yasakl;wth 4
Fakat tarihi bak1mdan en btiytik onem ta~1yan husus, Quinisextum'uu, ic,:lc-rinde mesela rahiplerin evlenmesi veya Roma'nm sabbat orucunun l'I'SIIH 11
bid'at addcdilmesi gibi dogu ve bat1 kiliselerinin birbirinc aykm gi.irii~lninin
1 MIGNE,

lcvha XXXVIII vdd. GRABAR, Emj1ereur 1f14


132,1117 vdd.
Materyah, Tru- ve Iconoclasnu: 36 vdd.
4 Bu tUrdcn yasaklarm ctkisini abarldr IV, 319 vdd. ~imdi aynca M. LEV\-1'-NKO'nun 5-7 yUzyrllarda Bi~ans dcvlctindc rnarnahdlr. MescH~ Brumalia bayranu Hon kilisc ara:.dsi Uzcrindcki ara~tlrmasma bk.: ralan ve hatta irnparatorluk samymcla da
Carlwur!J16 imu~f6stva V- Vll uv. 11 VnJ'Iofno- kutlanm~hr. Kr~. rncscla l'hilolhcoH (11~1'.
Him.,koy imf,~rii, VV II (1<)1<1) 11 vdd.
llullv) 175.
1 WIWTil,
/ly.c. Coiru ll, 333 vtld. vc
2 Kr~.

P.G.

VASILYEVSKIY,

Eskikitaplarm.com

II. llizn11N Devldinin Vurlq~1 vc Ycnilcnmc~i

qo

1<;in

Mticudclc

lwlndigi bir c;ok kararlar vcrmi~ olmas1d1r. Bu surctlc daha alt1nc1 okumenik
lwnsildt dogma bakumndan vanlan anla~ma iizcrindcn on y1l ge<;mcdcn
l{orna ilt- Bizans arasmda yeniden aynhklar ortaya <;Ikmaktadlr. Bunlar
IHI dda iuanc; sorunlan iizcrindc dcgil ve fakat iki diinya merkezinin ayn
y ; ~ayt~ istikamctlcrinc y<)ncldigini ac;1kc;a gozler oniinc scrcn sorunlardan
dogau "-tdhklarchr.
Papamn Quinisextum mukarreratlm reddetmi olmas1 allacak bir CY
luslinianos II. anlamazhga biiyiik babasmm orneginc uyarak
11 111 ;ttlt son vcrcbilecegini sand1. lmparatorluk mahkemesi huzuruna <;Ikarlll:&k iizcrc papayt tutuklay1p Istanbul'a getirmeklc gorcvli bir memurunu
l{orna'ya yolladt. Fakat durum papa Martinus zamamndan beri degimiti;
in1paratorun 1talya'da cski niifuzu kalmaml, buna mukabil papanm
1111 vkti saglamlamltl. Roma vc i:izellikle Ravenna milis tqkilatl imparatorluk mcmurunun istegine i:iylesine 1srarh bir mukavemet ve mukabele gi:isterdi ki, meruur camm kurtarmak ic;in papanm aJicenaphgma s1gmmak zorund . kald1. Bu, papahgm kuk y1l once Bizans imparatorundan gormii oldugu
ktnn davramm bir revanI idi. Bu sefer imparatorlugun maruz kald1g1
lwk a rclin i11tikarm ise almamad1, c;iinkii bundan pek az sonra Iustinianos
II. lahtmdan diiiiriildii.
1k ~ ildir.

Stratiotes'lcnn ve bagmsJz koyliilerin kiic;:iik arazi miilkiyetini devletin


dircgi yapml bulunan Herakleios hanedam siyaseti Bizans aristokrasi~i nn dlwtte ho~una gitmPycct>kti. Iustinianos II. devrinde devlet siyaseti
l{ idnck daha sert bir aristokrasi diimam istikamet ald1 ve imparatorun
IL;~in v mukabele istegi nyand1ran, zor kullanmaktan ;ekinmeyen tabiati
l111 wldiycti cn son haddinc gotiirdii. lyi haber alan ve durumu bilen dogu
ka ynaklanmn Chadctim~ gore Iustinianos Il.'un tuturnu, aristokrasiyi
L ru;uniylc imha ctmckle tehdit ediyordu. Fakat bu arada aldtgl tcdbirlerin
h; zdan da imparatora gcni halk tabakasmm sevgisini kazand1racak mali y,.lt< dcgildi. Devletin ihtiyac;lanna ne kadar tekabiil ederse etsin onun
l hr ir vc ycnidf'n iskan siyaseti, buna tabi tutulanlar i;in, bunlan yurtlannILin zorla t;:Ikanp tanunad1klan, bilmediklcri ve ahamadiklan bolgelere
a lll g t cihctle, bi.iyiik gii<;liiklcr ve sertliklerle bagh idi. Diger taraftar imparalflr, adun taIdigi biiyiik sdcfini ornek alarak mi.isrif bir ihtiras ic;inde kend isi 11 i l>iiyilk inaata verdigindcn, Iustinianos II. devri teba i;in ag.r mali
kii lli-tlcrlc yiiklii olmutu 1 . Merharnet tammayan aCimasiz hazinecilik
l{:ty tdi ahalinin hislerini maliyenin idaresiyle gorevli rncmurlara, ozellikle
l nH'I

in~a ettirmi~ti. Kr~.

haJll a yan , bi1 iHi LavNi akoN, di Jln i Iu ~ lutian o~

B_yzantina I
Le Grand
l'alai.1 do Comtar~tinoflle (1910) 77 vdd. vc 93
vdd.; .J. B. llmlY , Jh n Great Palace, lJZ ::.11

Tuldiuiou'u adm1 al:111 ilti mullt q nu Halon

( I!P

hu <Lrada imparatorluk saraymt


w c ultls salonunu, Khristrikli nion' u Daphne sarayt vc hipodrom ilc
I> O y ul m ii~

( rii!J l) 45 vdd.;

~)

1.1 1~

Eskikitaplarm.com

V<ld .

D.

.J.

BELYAEV,

EBimSOLT,

4 lll'rakl c:ios I-Iauedantutn S ukut u

ol<tganiistii hu~unct vc merhametsizliklc nam kazannn goruucn cratK[A


Stephanos vc Aoyo3E:-r'Yjc; yEvLxou Thcodotos'a karl hiiyi.ik bir kink
doldurmutu. 695 yth sonunda lustinianos II. hi.ikumetinc kaqt isya11 pallak
verdi ve maviler partisi, Hellas thema's1 strategos'luguna tayin cdilmi ~ olan
Leontios'u imparatorluk tahtma <;tkard1 1 lustinianos'un iki ba yardtrtll tst, sakellarios Stephan as ve logothetes Theodotos kit lenin kininc kurhan I'd il i 1 IHu
bizzat lustinianos II.'un burnu kesildi. Tahtmdan di.ii.iriilen impar;tlor, hit
zamanlar papa Martinus'un siirgiin olarak oldiigti Khersoncs'e gtimlnildi .

Mpwc;

4 Herakleios Hanedanmm Sukutu


695 hi.ikumet darbesi Bizans'm dengesini bozdu. Yirmi ytldan Ltt.l.t
siirecek bir kartlkhklar devresi baladl. Bu i<; kargaahk devri dcvkli Y~"~'i
tehlikeler online att1 ve ona yeni ve hissedilir kaytplara mal oldu. Ilk iinnuli
kaytp kuzcy Mrika sahillerinin elden <;tkmas1 oldu. Araplan11 Ka rt;11 '
eksarhhgma kar~1 taarruzlan uzunca bir siiredir durmutu; fakat btu at) Ill
sukutu, Konstans II. bat1daki devlet arazisini daha etkili bir surettc SOIV lllltll a
plamnda baarlSlzhga ugrad1ktan sonra, ancak bir zaman mr:sdcsi idi. 11117
ythnda Araplar Latin Afrika'ya girerek siiratli bir zafer yiiriiyi.i~ii sountula
Kartaca'y1 zaptettiler. imparator Leontios (6g5-g8)'un siiratk Al'ri ka'y a
sevkettigi Bizans filosu her ne kadar bir defa daha duruma hakim oLLhildi yst~
de, ertesi ilkbaharda denizde ve karada takviye edilmi bulunan Ar:q>
sava birlikleri goriiniince, Bizanshlar dti~mamn iistiinlii.l!;ilne hoyun cgcnk
iilkeyi bunlara b1rakmak zorunda kald1lar. Bu maglubiyetin somwu,
Bizans filosunun Leontios'a karI da isyan ederek, Kibyraioton dl'ni:t.
thema'smm drungarios (amiral)'u alan Apsimar'1 imparatorluga yiiksdtnHsi
oldu. Her halde yeiller partisine mensup ehir milis kuvvetinin yan.hnn ilc
bu zat kolayhkla baehre hakim olarak Tiberios II. (6g8-7o5) i.iuvaniyk
imparatorluk tahtma ~1kt1. Selefi nasil maviler tarafmdan imparator i11\.u
edilmise, o da bu sefer yeiller tarafmdan hiiktimdar ilan olundu ~ .
1 Georg. Mon. II, 731, 17 (n~r. de
leios devrinde durmu~ oldugu mcrkcziwl ki
BooR) : a't'ocalocaoc~ Aeo\1-rlor; o mx-rplxlo<; ci\loc- dii~iincenin hatah oldugunu gustcrir. K1~ n
yope,je-rocl vux-roc; uno -roo O'iJILou -rwv (1E:'JETMI bir zaman one eye kadar hakim alan lm kn
~oc<n:l-eu~. Bu onemli pasaja once, Iustinianos naat tamamiyle terk edilmclidir, hd., M11
IL'un as1lzadelerc kar~1 miicadelesi hak- RICQ. (Partzs populaires 63 vdd.) demo.\ 'la1111
kmda. dogu kaynaklannt b1r araya toplayan siyasl i:inlemlerinin g. yilzyii ba~ma k;t, la1
M. LE V9ENKO i~aret ctti: Venery prasi'!Y v devamm1 i~bat eden dikkati c;ok <;cki,
Vizantii v V-Vll vv., VV 1 (1 947) 182. Gc- kaynak bilgileri vcrdikten sonra.
2 Kq. A. MARICQ.,
orgios Monakhos'un zikredilen pasaj1, IusPartis pofmlatt ~.
tiuianos II.'un, bizzat Hcraklcios gibi, yc- 66 vdd. Brtikscl anonim kronil{i (n~r. F.
~i llerc istinad cttigini ve mavilC'rin dii~mam
CuMONT) Chronique.r byzantines Ju 111111111.\Crit
ohlugunu gustcrmektcJir. llu aync<t Lcvc;cn- 11376 (Anecdota /Jruxellen.rza I) s. :io: 'A~!wx
ko 'nun hakh olarak lwlirll igi gi hi , halk par- po~ oXV1jYOp! tJih; U7t0 't'C;)\1 rtpot<T(Vtol\1, <TTK<plld.;
tilr.riuin Hiya~i ll mliyrtlrriuin .!aha J kra14- urr;o -rou ocuroi:l l<otAAtvh<Ou 7tot1'ptfip )(Otl,

Eskikitaplarm.com

1'1'1

U. lli:r.an K l>rvltinin Val'lq'1 vr:

Yrnilrnm r.~i

lli~~lirllkn

l<;in MUcatlrle

LI'Outios, ii<; ytl iiuce tahlmdan attlan Iustinianos IL'a yaptlmt~


Ri l>i, lnmw kcsilclikten sonra uir manasttra lapsedildi.
'l'i I wrios 11. hiikumeti, kaybedilcn Kartaca eksarhhgtm tekrar cldc
l'luwk wya hie,; olmazsa Araplann Afrika'da daha ziyade ilcrlemesini
ll nkmrk i~in hi<; bir tqcbbiistc bulunmad1. Mi.itcakip ilerlcyi~lcrinde sadece
yn l i Bnhni kabilclcriyk miicaddc zorunda kalan Araplar, daha 8. yiizyllm
ilk ydlanuda Atlas okyanusu kty1lanna vard1lar. Bunlar daha kuvvetlice
I,;, diiTtlllH'yc ancak, imparatorlugun Afrika sahilindeki batt karakolu
Sq 1ll'lll (Cd>cliittank yolunda bugiinkii Ceuta) yanmda maruz kaldllar. Bu
b I 71 1'de di.iti.iktcn sonra Araplar biitiin kuzey Afrika k1ydanna hakim
ul11ut~ l>ulunuyorlard1 ve hemcn 1spanya'nm fethine bahyatak burada
Vizigol hi\.kimiyctini bir ka~ ytl ic;:inde ytkttlar. Araplar bu suretle, Istanbul'
1111 kuvvdli surlan onlara batt yolunu kapadtktan sonra, degiik yoldan,
Aliika ii<.erindcn vc bu scfer batidan Avrupa'ya girmi~ bulunuyorlard1.
Hu arada Hcrakkios hanedam Iustinianos Il.'un ahsmda bir kere
d .th.t hflkimiyetc ula~acakt1. Iustmianos'un siikfrnet bilmez ruhunu, ne
z[ll illlatH' icra cdilen burnunun kesilmcsi ve ne de uzak Khersones'e siiriilmesi
J.:<" lnkyebilmiti. Iustinianos bama gelcne raz1 olmamitl. Gcri doniip
intikam almay1 dii~i.iniiyordu. Onu en ziyade 6g8'deki hiikiimdar degimesi
<"<'sarcllcnd irmi~ goriiniiyor: Takmd1g1 tavu gittik<_;e daha ~iiphe uyandlnCl
l1i1 n..dtiyet a.hyordu; oyle ki Khersones mahalli idaresi onu Istanbul
ldiki'llll('tinc tcslimc karar vcrmiti. Zamamnda uyanlan Iustinianos Hazarl.tr d<vkti arazisinc ka<_;tl; Hazar kagam tarafmdan iyi kar1land1 ve hatta
bg;u1111 hristiyanhg1 kabul ederek Iustinianos l.'un zevcesinin ad1 olan
Tlwodora ismini alan k1z karde~i ile evlendi. Istanbul'da ise Iustinianos
ll.'un hareketlcri gittik~e daha biiyiik endielcr doguruyordu. Hazar
s;11aytna irnparator Tibedos'un gi:indcrdigi bir el<;i hcyeti gelerek Iustiniano~'u u tcslimini takp ctti. Bizans ile mevcut iyi mtinasebetleri golgelememek
l'lldi~~siy k kagan, Bizans hiikfrmetinin arzusuna uymaya karar verdi.
lusl i11ianos tekrar kcndisini yeniden tchdit eden tchlikeye kaq1 uyanlarak,
l>i1 t,:ok maceralardan sonra Karadeniz'in bat1 klyllanna ulamak iizere
k.t~;uayL baard1. Burada Bulgar ham Tervcl ilc tcmas kurarak onun yardt1111111 sagla<l1. 705 sonbahannda Iustinianos II. Tcrvel'in rcfakatinde
v l>iiyilkc,:c hir Bulgar- lslav ordusu bamda Istanbul oniinde gor'iindii.
I ,, k.tl hll ordu Bizans baChirinin surlanna kafl aciz bir durumda idi. D<;
gil u t;unamjyJe neticcsiz gc<;ti ve Iustinianos'un taht iddialan alay ve
1<.yit'll' <Tvaplandmldl. Bunun i.izerine Iustinianos bir ka<_; gi:iziinii budaktan
~iJ.:< 'IIII'Z arkada~L ile geceleyin su kemerinin bir borusundan Istanbul'a
gi nli. ~a~kllla di.itHn Chirdc panik <;lkll. Tihnios meydam ccsur rakibine
l11rakarak ka~tl. Istanbd'da sadecc dii~maulara degil, dostlara da malik
olchl,l~u ;111la~dan fnslinianos, Hlakll<'tlla<' sarayun i~~ale nmvallitk olarak, on
ydltk 111acna dohr bir siirgii11 ha yatrncL111 Sttlll .1 ikint i dda ccdaduu11 tahltlla
oldtt ~ tt

Eskikitaplarm.com

llr ra klrio ~

Jlanrd:uunll\ Sukulu

,,,

<;tkt1. i\llt yil miiddctk (705- 71 1) Boga-.i<,:i kcnarmdaki diinya llll'l'kl':t.ind l' ,
-.alimanc uzuv kesrnc ve lnmunla scmbolik olarak diskalil"iyl' nlilnw yi hu;
sayan "Kesik bunmlu" ( - Rhinotmetos ) imparator htikiim siirdii. < )uun
l1iikmelme iradcsi, 7 yiizytl i<;inde o kadar stk uygulannu~ olan hn hiiklllll darhktan diskalifiyc etmek ~eklinin ycterli ctkiyc sahip bulumnachgu11 isiJ,It
ctmi~ti. Nitckim bundan sonra hu ameliyc taht miiddtikrirw VI' tahll.lll
indirilcn imparatorlara bir daha tatbik cdilmedi. Tahta, baanya ula ~;111
harckctten sonra Hazar ulkcsinden Istanbul'a getirilen vc kocasma hu ;II ;ul.
dogmu~ bir de ogul getiren zcvcesi Theodora itirak ctmcktc idi. Bu ogul.1
Tiberios adt vcrilcrek babasmm mti~terck htiki.imdarhgma yi.iksl'll ildi .
Iustinianos Il.'un dost ve yardtmolanmn nail oldHklan llliiki\L11 )Sil1i,
di.i~manlanna ulaan intikamt da olagani.isti.i biiyi.ik oldu. lmpa1 alrnluf,lln
Konstantinos IV. zamamnda Bulgaristan'a odcmck iizerc yi.iklc1uni ~ nldu(~u
hara<; 1 yine kabul edildigi gibi, ozcl bir tevecciih eseri olarak Bul gM l1 1111
Tervcl'e caesar tinvam vcrildi; bu lin van eski om mini kayll!'tmi~ olmakl.1 [,, .
rabcr (bk. yukanda II, 1) imparator tinvanmdan sonra Bizans'u1 cu
ytiksek ercf iinvam olmakta devam cdiyordu. Hamiline imparatmluk
erefindcn bir ktsmmt bahedcn bu iinvana bir yabanct hiiktinular ilk do 1.,
nail oluyordu. Tervel zengin hcdiyelcrle mcml<"kctinl"' dthmwzdl'll o11c 1',
imparatorun yanmda tahta oturmak mtisaadesine nail olup car.wr unv;~ 111
sahibi stfatiyle Bizans halkmm saygt gosterilerini kabul etti 2. Bun a mllka hil ka<;arken yakalanan Tibcrios- Apsimar ve yedi y1l once tahttan dii~iiri i
Ierek burnu kesilmi olan Leontios halkm tahkirlerine hcckf eclildiktl'n
sonra idam olundular. Bir ~ok ytiksck rtitbeli subay Istanbul surlan iisttiudl'
astlch. Patrik Kallinikos'un, Lcontios'u ta~landtrmt~ olmasma ceza oLtra k
gozlcri oyuldu. Fakat bunlar imparatorun biittin dii~manlanm ortad;111
kaldtracak sistcmatik tedhi harekctinin ancak ilk kurbanlarr idiler. Kendi
zamamnda ve halefleri dcvrindc ta~tdtgt kana susarnl tyramzos ()pocvvo~)
Ohrctine Iustinianos II. bu ikinci hiiktimdarhg1 e<:nasmda tamamiyk l;'lytk
olmutur. Tcskin edilemez bir intikam sarholugu i<;indc o, en dnemli dcvlcl
gorcvlerini unutmu, dcvlctin dtimanlarma kaqt sava~mayt ilunal v hiil iin
gtictinti i<; dti~manlan ile yapttgt ttiketici mticadelcdc israf ctmi~l i r.
Bundan Araplar yararlandtlar. 709 y1hnda Kappadokia stmr hiil~c si u i n
rn onemli kalelerinden birisi, Tyana'yr muhasara e ttiler. KarJlanu;t c;tbu
Hizans ordusu yctcrsizdi; en kabiliyctli kiilcr ted hi harckctiuc kurba 11
gittikleri i<;in kotii idare cdiliyordu. Bu ordu ycnildi vc bundan sonra, uzu11
kualma ilr tiikcnmi, yardun umutlarr ktnlnu~ olan Tyaua dii~lllalla t.csl1111
1

Kr~.

Dtvc;a;v,

l'rouyval!~va

-, vdd.
Theophancs
('!?h )' in, h1sl iuianos ll.'uu bun om lumc~n
ak;Lhindc h;u1~1 hozarak llul ~aliNian'a ak111
~ Nikc~phoro~

1-~

~:-!

yapmt~

oldngn hakkmclaki halwri, Torvd'in


hirliklerinin, 70:1 ydmda olclu!1u 1(1b1,
71 1'clc dr lnsliuianos'a yan hm <'IIII i~ old11~
lan sa bil oldu ~una !(Orr, inantuaya olo P,uu1..

~ava~

Eskikitaplarm.com

'11

TT. Jlizan ~ Dr.vlrtiuiu Varl1 ~ 1 v r Yrnilenmrsi l<;in MUcadele

olcl11. Araplar 710 vc 711 yllaruula Kilikia'ya yaphklan akmlarda hi~ bir
lllllkavtnHte rastlaman11~ gi.iriinnwktc olup bir c;ok kalcyi zapta muva[fak
old11lal'. Kii<;iik hir Arap birligi hattfL Khrysopolis (Dski.idar)'e kadar
ilo llt'llll'Yl' ciird etli.
B11 ar ada Bizans'daki kitlevi imhalarla yetinmcycn imparator, ilk
irparatml11i!;11 strasltlda halkmm kendisine karl durum takmmasmm
i 111 i kamuu al rnak ii;r.crc Ravcnna'ya bir cezaland1rma seferi yap1lmasm1
t'llll'l'll i. ~~l'ltir korkun<; bir yagmaya katlanmak zorunda kald1. Niifuzlu
Ravtnna ahalisi zincirc vurularak Istanbul'a getirildi ve idam olundu;
piskoposlaru1111 g(jzlcri oyuldu. Quinisextum mukarrcratr yiiziinden Roma ile
~.~k . rt anla.~mazlrk isc bant;I bir ekilde c;oziimlendi: 7ro yrh sonunda papa
Cow;tantimts I. imparatorun davcti iizerine Istanbul'a giderek burada ~ok
iy kar~tlanch.
7oc) ythndaki Ravenna cczaland1rma seferinin sonunda, daha 710 y1h
nihayttiudc vcya 71 r bamda bir isyan vuku bulmu~ olmasma ragmen
lllsltni.Lnos T1. yine de bir zamanki siirgiin yeri olan Khersones'c karI bun a
hl'n:n bir sd<-~r haz1rlattr. Buradaki hesaplama Ravcnna'dakinden de
d;~ Ita zalimane ohnakla beraber Iustinianos'un da kellcsine mal oldu.
lsya n iinn~ Khnsoneslilcr tarafmdan balat!ldr ve ordu ile donanmaya
si1 ayd ctli; her iki kuvvetin kumandanlan da ugnyacaklan en kiic;:iik
ha ~all:uzltgut, hie;: kimscye giivenmcyen imparator tarafmdan cezalandudno~~uHI.III kmkuyorlard1. lsyan, bu s1rada hakimiyctlcrini Krnm'a kadar
u:r. a11111~ hulunan Hazarlar tarafmdan da desteklendi 1 . Ermeni Bardanes
illlparatm ilan cdildi ve 71 I ba~mda bu zat bir donanma ile Istanbul oniinde
p,mlllltiiHT dnin kapdan ac;:rld1. Artlk lustinianos'u miidafaa edecek kimse
k.dm . UIIL~ It. Du~iiriilcn imparator oliimii kendi subaylanndan birisinin
..Jirukn tatll. Kdlcsi tqhir cdilmck iizere Ravenna ve Roma'ya gonderildi.
1\ 111;iik ogl11 v< vcliahd1 Tiberios da oldiiriildi.i 2 ~anh fihretli Herakleios
ltarwdam i~tc b<>ylc bir kan tufam ic;:inde mahvolup gitti.
llu , kdinwnin tam anlam1 ilc ilk Bizans saltanat hancdam idi; oyle bir
lt;ull'dan ki, miimessillcri hq ncsil boyunca vc bir asu sure ile imparatorlugu
itLm I'Lmi~lndi. Bu ahIImi olc;:i.iler dlll1da kalan hanedamn tarihine baka ak olursak, g(jzlcrimiz oni.indcn, kendine ozgii mariz bir sinirlilikle
v.\k biiyiik devlet adamhg1 vasrnanm kiiliklcrinde birlctirmi bir insan
nw~lwri ak1p ~ider: Devlcti yenilqtircn, -ordusunun bamda kutsal savaa
c;r krp ~iic,:lii Iran imparatorlu~una kaqr cf:mncvf zaferlcr kazanan, fakat
son ~~ v~ 1k vc bitkin, Araplann ilcrkyiini hie; l1ir CY yapmadan sadece
I 1.;: r ~. 1\. V Asrr.mv, '/he Golln in the
(;,;,,,, ('nli) ~. ll:i vtld .
' IIIHiini .\IION 11 .' 1111 il1i111 j

snkurn hakkuub kq. Ch. DIFIII.


el gem tltJ llv::.mrctl ( 1 o r:~li) H. 1 qo vdtl.

H.ollaii;LII VI"

Eskikitaplarm.com

Ch11StJS

4 llerakleios H::medanuun Sukutu

seyir ve hayata agtr bir ruhi bulamkhk i<_;:inde veda eden biiyiik Hcrakkios;
vcrcmli bir zavalhmn oglu olup kanh aile anla~mazhklanmn hattrast altuula
czikn ve c;ocuk yamda imparatorluk tahtma <_;Ikttktan sonra inat<_;r d.irl'lkarhgt tezahur eden, buyiik ve fakat gcr<_;:ege aykm bi.r fikrc kurban gidt'll
Konstans II.; Araplan kahramanca yenen, biiyiik ceddi yanmda (kvll'l iu
kurtanc1s1 iinvamm her kesten daha fazla hak eden, fakat ancak 33 ya~lii(LI
oliip giden buyuk kumandan ve devlet adamt Konstantinos 1Y .; <;uk
kabiliyetli bir hukiimdar oldugu ve herkesten fazla yeni dcvlct organiz;tsyonunun gcli~mesine katktda bulundugu halde stmr tammayan dcspotlu~u,
kendine hakim olamamasJ, insanhk dtl, marazi denilebilccck hir zalirn
Jikle feci' aklbetini bizzat haztrlaytp hancdanmm sukutuna St'lwp ol.lll
Iustinianos II.
Herakleios hanedamnm yarat1c1 devri lustinianos II.'un ilk salta11all
ile birlikte son bulmutU. Fakat Herakleios'un idareyi dine all~llldan ltr stinianos II.'un ilk dii~iiiinc kadar uzanan devre ic;ine, Bizans clc-vll'l i11 i 11
biitiin hayatt boyunca atlatmak zorunda kalml oldugu en agtr var Jrl, utri
cadelesi ve ge\irdigi en buyiik i<;: degime isabet eder. lranhlar vc Av; ul.t r
iizerinde kazand1g1 zaferlere ragmen Bizans biiyiik ve zengin hiilgdnintlc-11
bir <_;:ogunu Araplara terk etmek zorunda kalmi~tir. Asll c;ekirdek ara zisi 11i
ise imparatorluk sert bir miicadele sonunda muhafaza etmi, hiiy lclik lc
miisliimanlara Avrupa yolunu kapamt, kendisi i~in de btiyiik devkt olar ak
varhk saglamt~tlr. Dcvletin ha.kimiyet sahas1 kiic,:iilmii~ ise de, Biza11s yl'n i
stmrlan ic;inde biinye baktmmdan daha saglam ve daha insicamh olarak
ayakta kalmJtlr. Qok ihtiyarlamt get; Roma devlet biinycsinc, <_;ok derint
ileyen i<;: reformlar ve dt~tan ytpranmami~ gent; kuvvetleri kendinc c;.ektmk
suretiyle yeni bir hayat nefhas1 ufJenmi~tir. Devlet gergin, insicamlt bir
askcri idare diizenine ve topraga bagh stratiotes'Ierin giiciine dayanan yen i
bir ordu organizasyonuna sahip kdmrmttr. Yeni topraklan ckilehilir It ;\1,
getiren ve vergi odeyicisi s1fatiyle devlet biitc,:esinin en saglam dayana~nn
tekil eden kuvvetli ve seyyal bir koylii stmfi meydana gelmitir. Bund;111
sonra Bizans devletinin kudreti 7 yiizytlm yaratt1g1 tem ellere dayanacahn.
Herakleios hanedam devrindeki yenilemesi sayesinde Bizans, Arap vt Bul
garlara kar~1 savunma miicadelcsini yiiriitcbilecek ve sonunda Anaduli\Li
ve Balkan yanmadasmda kesin ve baanh mukabil bir taarruza gl't;tl ,j lr-
cektir.
Ancak bu devir kahramanca miicadelcler bak1mmdan ne kadar ZI'Jrgiu
ise, kiih.iirel yaratlCJhk bakimmdan da o dcrece fakirdir. Qiinkii csl<i aris
tokrat tabakamn i:iliip gitmcsiyle onlann tcmsil ettiklcri cski ki.iiUir d ..
kaybolup gidcr. Iustinianos I.'un zamamndaki edehiyat vc sanatm Zl'llf!; ill ligi ve parlakhgt ycrini 7 yiizy1ldan itibaren kiiltiirel bir kurakltk (kvresin
\mak1r. Bu v ftlna, Bizans'da hd c ftdctlcrin gcn;ek do[';uya iizg il hir bhal ;r~
ln:tst sinnwyl' ha~ la(hgt i~:in, !JU devreye h a~ in vc karanhk hi r giirlin il~

Eskikitaplarm.com

1 ~1H

JJ. Jlizan~ Devclinin VarhA' ve YenilenmeHi I ~in Mucadele

vnn ll'klnlir. Giizcl sanatlar kifayctsizdir. Diinyevi cdebiyat vc hilimlcr


S USIIIII~l\11'. Ili\.kim olan, ycni inan<; miicaddderiylc tahrik cdikn tcolojidir.
1\ilis" g-i dnck daha Liiyiik Lir ag1rhk kazanmaktachr. Bizans ya<Um mistik
-t fl hid ;u H hir havaya biiriiniir. Bizzat bu imparatorlar, "kutsal iilkenin
kmlannst" Ilcraklcios, "dogru inancm mq'alcsi" Konstantinos IV. vc
" l ~;l' nm kulu" Iuslinianos II., birer mistiktirler.
Cihaniimitl Roma devlcti artlk mazir:.in mahd1L Batlda Gcrmcn
k1 alltklan tqckkiil ('derkcn Bizans, istedigi kadar Roma devlet diiiince
vc g-rlnwkkrinc sanhrsa sanlsm, yinede bir orta<_;:ag Grek devleti haline
f<l'l ir. Do ~u sahasmda erkcn Bizans ge~i dcvresinin sun'i olarak beslemeye
' .tlt~ltg-t romanismus iizcrinde kesin zafer kazanan Grck kiiltiirii ve Grek dili
hn dnlcll' kcndiuc ozgii bir damga vurmakta ve geliimini yeni bir istikallll' Lc <;rvirnwktedir_

Eskikitaplarm.com

III

TASVlR KIRICI BUHRAN DEVRESl


(711 - 843)
Kaynaklar
Bu k1smn ilk dcvresi iqin yukanda ad1 gc~en patrik NIKEPHOROS (769'a kadar) ""
TIJEOPHANES (813'e kadar)'in kronikleri temcli te~kil cderlcr. Her iki kronik yaz::m t:L~v irk r
mucac\elcsini, anla~tlabilcceg i gibi, rcsimlcre taraftar parti gi:irli~i.i ilc tasvir ctmrkth r ler 1 Aym egilimi, tasvir kmcthgm ikinci devresine ait olan daha zengince tarih yazarh ~ d a
gostcriyor. GEoRGIOS MoNAKHos'un Mikhail III. (842-67) zamanmda yazdtp F11.2 ytlm .,
kadar ul~an diinya kronigi, tipik bir ke~i~ kronigidir 2 ; bunun sadece 813'dcn F11.2 y dma
karla r olan ktsmt ba~mstz kaynak degerini haiz olup daha i:inceki devreye ail olan km n1
.yogunlugu ile Theophenes'ten kopya edilmi~tir . SYMEON LoGOTHETEs'in di.inya krou i ~ i nin
en onemli ksm1 d a, Theophanes'in ele aldg devreden sonraki zaman ile ba.~ lar. 10. yli"
y1lm orta\anna ait ola n bu eser, bir ~ok ta'dilli ~ekillcrle zaman1m1za intikal dmi~tir :
T!IEODOSIOS MELITENOS 3 , Georgios MoNAKnos'un zeyilcisi , LEON GRAMMATJKos'un kroni klcri ve digcr bir ~ok yay mlanmam1~ elyazmalan' ve eski islavca bir terciimc ilc . Bundan
1 K. N. UsPENSKIY'in oliimiinden sonra
yaymlanan eseri (Orkerki po istorii ikonoborfeJkogo duijeniya v vizantiyskoy imperii v VIIII X uu. Feofan i khronografiya, VV 3, 1950, s.
393-438 ve 4,ego 1951, s. 21 I -62) Thcophanes
ve Nikcphoros'un bu dcvre i~in kullanmi~
olduklan kaynagm tasvir kmc1 .yevre men~cli oldug unu ve tasvir kmc1lara dost bir
egilime sahip bulundugunu, fakat bunun
h er iki tasvir taraftan yazar tarafmdan
verileri aksine .ycvrilerek kullamlm1~ bulundugunu isbat etmcye ~ah~1r. Ancak daha
dikkatli bir kaynak tahlili- bu kitabm
1956 y1lmda yap1lan frans1zca ve ingilizce
ne~irlerinde de bclirtmi~ oldugum gibi- bu
du~iincenin saglam olmadgm1 gosterir. Qi.inkii mesela, eger Konstantinos V. zamarundaki y iyecek maddeleri fiyatlarmm d~i.i~i.i
her iki miicllif.ye de, ha ris tasvir kmcmm
(yani imparator Konstantinos V .'un) altmlan topla ytp pi yas:u la n kald1rmasl ile
a.ytklantyo r vc hiikii mdar hu sebeptcn onla taraftndan "ycn i M ida8" tl-smiye olunu yor~a (Tlwoplan~ 11 :1. !J; N ikqJhoroR
76, 5), Jll'k a~t ldu ki, J. u aJ:.yn ] tl' ll ZI' Ifl ll"

onlann mli~terek kaynaklarmda bulunmak taydl. Bcnim a~Iklamalanm gormcdcn aym


nedenlere dayanarak ALEXANDER (Patriarch
Nicephorus 158 vdd.) da aym mcnfi sonuea
varm1~ttr.

N~r .

C. de BooR, 2 cilt, Leipzig


sonradan ilave veya .ykartmalar
yaplm~ niishas1, zeyli ile birliktc: E. M uRALT, Petersburg 1859.
2

1904;

8 N~r.

Th. TAFEL,

Mi.inchcn

lll,q .

' Kr~. S. P. ~ESTAKov, VV 4 ( IfiJ7)


167 vdd. ve 5 (18g8) 19 vdd.
5 N~r. V. I. SREZNESKIY,
Pctershu rl(
1905. - Bu eserin .yok kan~tk olan ll ~ nkkllp
tarz1 ve muhtelif resanziyonlarmm hi rhin
ile ili~kisi sorunu hakkmcla ozdliklt- k t
V. G . VASILYEVSKIY, Khronika I.ogofr.trr 11
slauvanskom i gre;eskom , VV 2 ( 8!J5) 711-1 ~1 1 ;
G . OsTROGORSKtY, Slavyanskiy pe revud klm111i~i
Simeona Logqfeta , SK 5 ( 1 !J:{2) 1 7 vd.l . ;
A. KAJOAN, Khronika Sirru:ona I.o~:oJr.la, 1-'1
15 ( I!J 5!l) 125 vdd . Aynca MoH AV<:HIK
(/1yzantinoturcica I, 5 17 vdcl. ) 'iu ver<l igi hih lt
yogral yaya hk .

Eskikitaplarm.com

II[. Tasvir KJrlCI lluhran De vresi.

1111

h11~ ka Kun~lanlino~ VII. (945-59) zamanmda yazmt~ olan JOSEPH GP.Nimos'un ilk ii'<
kita l11 if<-, yim' Konstantinos VII.'un ('ffiri ile viicuda g'etirilmi~ olup Thcophanes'in zeyli
(I I[ IUToc Hti:<;rp.X111)11, "Thcoj,hanes continr1at11s") achy Ia ~iihrct ka?.anml~ kompiliitif cscrin 1
Ilk ~~~ kitalu da la.wirlcr miicadclcsinin ikinci devrcsinc taallttk cdcrlcr. Nikephoros l.'un
llulg'ar Hrftri ik , ~G temmm: IIII'dc vukubulan kadcr sava~1 hakkmda DuYyEv'in kc~fct1iAi ~-a~da~ sava~tan hcmcn sonra kalcmc almrm~ bir rapora dayanan tafsilath anonim
\ i,, 'l'".'r malik bulunuyoruz 2 Leon V. (813-2o)'un hi.\kumct dcvresi de aym ~ekilde
otll<ouint hir yazula tafsili\.11 ilc tasvir cdilmcktcdir 3 GREGOIRE'm ikna edici a~Iklamalarma
v,llt ' 1!1 1 yth sefcri hakkmdaki Diegesis ilc Leon V.'un tarihi aym yazarm kalemindcn
~thnu~ v~, lmna gore climize gc~mcmi~, bir tarih eserinin fragmanlan sayi1mahdtrlarG.
llurada ay nca G. yiizy1l sonundan g. as1r ba~ma kadar Pelopenes llzerindeki !slav hakimiyr l i1w clair habcrlcriyle oncmli Moncmvasia kronigi de zikredilmclidir 8

1\izanR- Arap ili~kilcri iizerinde Bizans kaynaklanmn verdikleri bilgiler, aralarmda


llu wada TAIIARi (839-923)'nin zikredilmesi gcreken Arap tarih yazarlarmm habcrleri ile
111111111i iil~iiclc tamamlanmaktadir. Biiyiik bir bilgin olan Tabari, dilnyanm yaratili~mdan
koudi za manma kadar ula~an ve Ilizans- Arap sava~lanna ozellikle aynntllarma kadar
hmaN eden umumi bir tarih kaleme alm1~tlr. Tabari daha cski kaynaklan ~ogunlukla

:<~nesios vc: Theophanes continuakaynaklan sorunu i!fin en son olarak


~ ~~ ~n: bk. F. BARI~IC, Le< sources de Genesios
1t d11 cn1!fi11Uateur de Theophane pour l'hi.rtoire
rlr1 r;xnr. de Michelli, By;::. 31 (1961) 257 veld.
Mt\dlif humda verdigi diger a~1klamalar
nmHmda, her iki yazann Mikhael II. (820
'.lq) <llvri i~in Sergios Homologetes'in Pho, iu~'u n Bibliolhek'inde zikrolunan ~agda~
yn~I HII Hian faydalanm1~ olduklanm giisterrmktdir. Aynca kr~. ayn. mlf., Dve vcr;::iye u
1-:rorima o 11staniku Tomi, :{RVJ 6 (1g6o) 145
void.: ha~kaca bk. a~agtda IV. ktsmm
k tynaklan bahsi.
~ Ilunun ~imdiye kadar tit;: neFi yapiiIII r~l lr: DIIY<_;mv, Spisanie na bUlg. Akad. na
1111rt/...it" ;14 (1()36) 147 vdd.; BEEVLIEV, Godi~IIIA 1111 Sqfiyskiya Universitet 33, 2 ( 19-36) ;
(;rd.oomE, JJy;:. I I (1936) 417 vdd. BulJ.(III i~ lan'm ~ yiizyt!daki tarihi i~in Bizans
bynaklannm haberleri yanmda eski Bulgar
kitalwlcri rl e goz oni.imlc tutulmahdu:
lh .ijl~V I.II..V , l'rimahrllgarski nadjJiri, GodiJnik na
So/. lft~it. 31, 1 (1934.) vc Dobavki i opravki,
111'11. r1r. :1~. !j (r!J:J5) ; aynca kr~. II. GR:EGOIu 1 . I r.s .lmtrr:cs !jJigrajlltique.r d., l'hi.rtaire bulgare,
111.:::. q ( <J:H) 74!1 vdd.
II SaijJ/nr irrcrrtru de I.r.mu: .1rmwin, C. /J. ,
I"""' (:rmmrwti~n.r arkaml:t.
1 (

lu~'un

v.

' H. GREGOIRE, Un nouveaufragment du


"Scriptor incertus de Leone Armenia", Byz. 1 1
(1936) 417 vdd. ve Du nouveau mr la chronographic byzantine: le Scriptar incertus de Leone Arrnenio est le demier continuateur de Malalas, Bull.
de l'Acad. de Belgique 22 (19:16) 420 vdd.
5 L. TOMI<_;: (Fragmenti yednog istoriskog
spisa IX veka, .:(RVI 1 ,1952,s. 78 vdd.)'in
gosterdigi gibi, kaybolmu~ olan eser g.
ytizy1lm ikinci yansmda (Bulgaristan'm hristiyanl~tmlmasmdan sonra) yaZilnu~ olup,
her halde H. Gregoire'm kabul ettigi gibi
Malalas kroniginin bir devam1 degil, devrinin bir tarihi idi.
8
N. BEES, To m:p! '!-ij<; XT~cre:<ol<; 1J<;
Mov~fL~occrloc<; :;:po11~x611 Bu~ocv'![<; I (1909) 37
vdd. P. CHARANIS (The Chronicle of Monemvasia and the Question of tire Slavonic Settlement in Greece, DOP 5. 195o,s. 141 vdd.) bu
milellifin daha onceki eserleri ile sorun
haklunda mevcut bibliyografyayt tam ol::oxak
vermekteclir. Charanis hakh sebeplerle Monemvasia kroniginin verdigi haberlcrin giivenilirligini bclirtmekte ve aynca yukanda
ad1 g'e~en ve Nikephoros l.'un sefcri vc Leon
V.'un tarihi olarak tc~his cdilcbilcn Dic,t:csi.r
( bir olayrn lam olarak lasviri)'in hiii.Unti olan larih ~sni nin luma <Ia hmcl te~l<il
rl I iAi l.llullillilll i lr-ri ~lnm..kh'dir.

Eskikitaplarm.com

..,..

Kaynaldar

kdimcsi kelim("sinc vcrmcktcdir 1 Bizlcr ic;:in Arap co~rafyar.ll:mnm, hus11siyl fuN IIUIIn.X.lmln, KIJDAMA ve iBN AI.- FAKiu'in tasvirlr:ri de Lliyiik dtf!er ta~nlar; ~ !iulti\ IH111lar
Bizans dcvletinin durumu, bilhassa ordu organizasyonu vc: tlwmu'lar ni7.mnt hakkuuhL wl1
oncmli l>ilgilcr arz ctmektcdirlcr 2 Ycni tetkiklerin, ozdliklc Gnfwouw'm ymi uhtlda1
ac;:an c;:ok saytda ara~tlrmasmm gostcrdigi gibi, Digenis Akritas'm Bizans halk dl'~lmu ,
Bizans- Arap mi.icadeleleri hakkmda zcngin malzeme ihtiva ctmcktrtlir 3 .
Bu devrcye ail hagiografik (kilise azizlerine ail) cscrlcr, arllan gcc;:tn llizanK luonil", i
Jeri ve tarih yazarJan kadar, VC hatta daha bi.iyi.ik olc;:i.ide, tasvir taraftan iMI ika11wl i lf'IIINd
etmektcdirler; c;:i.inki.i bunlar tasvirler kiilti.i kurbanlanna ( - marryr ) itlmf tthllni ~ olnp hn
scbepten tabiatiyle bunlan ogi.ici.i (- pallegyricus) bir karakter ta~nnaklachrla r. I hum m,: lllt'll
bu yazilarm bir c;:ogu, ast) tarih litcratUri.in\in muhtasar habcrlcriui lamarnl:uuak l1.1h 1
mmdan oldukc;:a yi.iksck kaynak degerine sahiptir. Tasvir kmct dcvinku kahna l"'k !lityllk
saytda Aziz biyografileri ir;indcn burada sadece tarihi baktmdan cn Otw11dil1 i11i ~~~~
edelim. BoB y1hnda, eski verilere dayanarak Ayasofya diako11o. '11 SlrplliLIIPN lal.duul.111
kaleme alman Stephanos Ncos (olm. 767)'un Vita's1 (hayatl) adh r ~t1, 10: liN I ani i1111N V
zamanmda tasvir taraftarlanna kaq1 yap1lan takibat hakkmda zamamm1za inlik;tl rclt11 11
eski ve en tafsilath haberlcri arzetmcktedir ~. Bu edrbi tiiri.in htillin csnl 1i1w h.I N ul1ul
eksiklikler, gcrc;ektcn ya~ anm1~ tarih1 tafsilat zenginligince kar~Jlanmaklatlu lltllty111.1' 1.11t1
Medikon manasttn hegumetzos'u Nikctas (i:ilm. 824)'m, Bli.imiindcn hrmtn Noura "~n w 101
Theosteriktos tarafmdan kaleme ahnan vita'st da birinci sm1f kaynakl1r 5 II~ :.r~' clr 1tltl
edilen Philaretos Eleemon (olm. 792 )'un vita's1 tasvirl ~ r mi.icadclcsi tarihi hakunuuluu )"'k
o kadar olrnasa da, Bizans devll:tinin il$ tarihi ic;in baha bic;ilmrz bir rlr ~cr 1.~" . 1\uu
dan ba~ka bir s;agdas tarafmdan yaztlmlll clan Gothia piskoposu Johanm~~' in rit11'N1 7
ile 42 Amarion mar~r'inin Acta' st olduk\a biiyi.ik bir oncmi hai7.c.l irler.
1Jk tasvir kmct devrenin taso,;ir sorunu hakkmda en oncmli yaztlar, patrik ( :,.llflalu iH
(715-30J'un ayn zarnanda bi.iyUk bir tarihi ehcmrniyctc rl.r ~ahip ohm mtkluplan u VI'
c;ok ozellikle de Darnaskos'lu ( = Dima~k ) Yohannes'in ii<; hitabcsidir 10 Noull ~rJ!Ill yrfprlllt .
1 N~r. M.J. de GoEjE, 3 cild
( 187g).
Amorion hanedam devrcsi ic;in Arap tarihc;ilerinin en onernli hab.,rlcrini huhisalar
hal inde V ASILIEV vcrmektcdir: Byz:.mrce et
les Arabes I, App. 267-394 (Makcdonya
hanedam devri ic;in: VASILIEV, B_}z:.a11ce et les
Arahes II, 2).
a M. J. de GoEjE, Bib!. geogT. Arab. VI
{18gg) 77 vdd. ve 197 vdd. E. W. BROOKs,
Arabic Lists rif the Byza11tin~ Theme <, Joum.
of Hell. Stud. 21 (1901 ) 67 vdd . Aynca kr;;.
GELZER, Themel!uerfassung 17 vdd., 81 vdd.
Ba~kaca q82 yilmda yaztlrn1~ farsca anouim
bir cografya cserinin niimune almacak bir
miikcmmdlikte ingilizcc tcrci.imesini vc
tr.fsirini yapm1~ olan V. MtNORSKY'nin ~u
r~r.rinc cl<' bk.: llmliitl "/- Alam, J.ondon
I!J 37
1 Kr~. I r. G11f.:Ciollu :, o 6.Lytv~ c; 'Axp1-rlll ~. 'I I ~1li:;:IXV't'LVIJ l mnroLltx <Jrljv [rrrop(IX
l<'1! IJT~\1 7t'[lj<JL, NtW \'orl< "1-1 2 Manzum
r~rr iu milkrmml l1i ,- yrni nqri ih in!(i li:r.n

tcrciimc vc tcfsiri: J. MAvRooott i>A'IH,


Digenis Akrite.<, Oxford 1956. Rus ~a tr rcllmr.si: A . J. SYRKIN, Dige11is Akrit, Mo~ku va
1q6o. Aym yazarm ba!ika ara~ 11rmalan : VV
IB ( 1g6t ) 124-149. 19 ( 1<~11 \ !J711<), 1111
(1961) tlt<J-155 ve Dig<mi<- sorunu hakkuHia
tafsilath ara~!:!rma haberkri: V V 17 ( 1ljlln )
203226.
MIGNJ'., P. G. 100, 106g-l tllli.
5

..t ,1 SS. , Ajril

N~r. A. VASILIEV,

I ,

App.

11 2-' JII .

INA/h , ( ' ' ""'


49-8 Franstzca tcrci.imc-siyl.. ytni uqt i :
M . H . FouRMY ct M . I.J.lWY, Jly::;. <1 ' 111 1
I

12-67 .
I I . \ ., )1m11 !h 190 vel.

N~r. V. VASil.YIWSKIY vr 1'. NIKIIIN ,


M<:inoire.! tie l'Acad. Imp. d11 St. l'l.ltl.llwur~: ,
VIII. seri, V/1, 2 (t!)o:;l . K11. ayrwa /\.
VASILmv, ayu . l'H. T/1 , :-1 ( 111!JII).
0 MU:NII, P. r:. !)11, I 'jli vdtl.
1
"

Mu JNr , 1'. r: . ,,1 , I'J :12 1.1:m.

Eskikitaplarm.com

.fA I

TIL Tasvir Klr lCI Buhran

n~vr~ si

Gcorgim Kyprios'un uyarJCI ogrr.tilcrini vc bu kilisc azizi ile


hir piskopos amsmcla ger,;cn vc ilk lasvir k1nc1 konsilin loplanmasma
lrlcMldulll c1kn 1hvnd1~, anla~IIdj'j;ma gore bi.iyi.ik sayufa organize cdilen tarlJ~malardan
hi1i"i ohm hir mi'maka~ay arz dmcktcdir I. Kudiis patrigi Yobanncs'in, lznik konsilinin
loplaJullaMmdan lusa bir zaman Bncc kalcmc almm~ yaz1lan 2 ile Yohannes Damaskenos
vr I :cmgios Kyprios yanmda Kmli.is patrigi Yohannes'ten de faydalanm1~ alan ve literaIll" "Arl1 1 ~1".1'11.1' Ctm.1'/.anti11um Cabalinum" ad ile ycrle~mi~ bulunan anonim bir miicllifin
makalcsi, Yohanncs Damaskcnos ilc Noutheisa'mn hitabelcrini temcl olarak alm~lar
rhl' " lk iui lasvir knc1 dcvrenin teoloji bakmmdan en tinemli eserleri Studios manastiTI
l111~ ralulu TmmuoKos'un yaz1 vc mcktuplan ile yukanda ad1 ge~mi~ olan patrik NikepholoM'uu ~ok sayulaki yazs1d1r . Dogu patriklcrinin, tasvir dii~man siyasetinden vaz
1{1 ~in uk amaciylc imparator Theophilos (829-42)'a gondcrdiklcri yaz1lar da zikre dcgcr 8
Yohaunl's J>.amaskcnos ilc Thcodoros Studites'in eserleri yanmda tasvirler sorunu bak11 II llllall I'll btiyiik l'hcmmiycti VII. lznik okumenik konsilinin zabltlan haizdirler 7 . Tasvir
d!\~11101111 yaz1lardan hie; birisi as II ~ekliyle zamamm1za intikal edememi~tir; r;iinkti 787'de
loplauan VII. tikumcnik konsil tasvir aleyhdan biittin literatiiriin imhasnu cmrettigi gibi,
lllllhhml'll'n 1!43 konsili de buna bcnzer bir karar alm1~11r. Ancak tasvir taraftan eserlerde
l""''"'ik k;Lsdiylc kaydcdilmi~ biiyiikr,;e say1da fr~gmanlar varhgm1 korumu~tur. Nitekim
h1\yiiTI' lznik konsili zabulanndan 754 ylmda toplanan ilk tasvir kmc1 konsilin mukarll'llLII v1 patrik Nikcphoros'un eserlerinden de 815'de toplanan ikinci tasvir aleyhdan
kon~ili n kararlan ile, Konstantinos V.'un gerek fikir tarihi ve gerekse siyasltarih baklmmdan hiiyiik bir chcmmiycti baiz bulunan iki risalesi istihrar,; edilebilmektedir 8 .
~:agda~ papalann hayat hikayelerinden Vita Gregorii /ll 9 ozellikle de~erli ve Roma ile
lli1.a11s arasmdaki ili~kiln bak1mmdan <;:ok a<;:1klaycdr. Grekr,;e terciimclcriyle zamammza
iu tikal 1'111\i~ olan papa Grcgorius II.'un imparalor Leon III.'a yazd1g1 mektuplarm s1hbati
lar11~JtHI konusudur. Ancak bu iki onemli vesika arhk hie; bir suretle cefrclkalem sahte
yap1tlar olarak afaroz edilemczler 10 Bunlarm yanmda bir de, Gregorius Il.'un patrik
Jup l .......v

&yltolV

dJWV!olV,

la~vir dh~IILUII

1 Yaymlayan ve etrafhca tefsir eden: Epi.rt. ad Th.eophilum (Migne, P. G. 95, 345


1\ltllllllANSKIY, Georgiy Kipryanin s. I vdd. vdd.)'da verilmektedir.
7 Mansi
Aynca kr~. E. KuRTZ,
I I (I902) 538 vdd.
I2, 959 vdd. ve 13, I vdd.
8 OsTROGORSKY,
Bilderstreit 46 vdd.
a lhnmn !lTIJAEUnxo.;; A6yo.; (P. G. 96,
1j.JII-(i:l) adh bir cseri vc yaymlarumum~ ve 7 vdd. 'de bir araya getirilmi~ ve tefsir
Vr aub~d tft i{ llla gore daha OnemJi bir yaZJSl
cdilmi~tir. 815 ythndaki tasvir hnc1 rynod'un
Villt h r, kr~. Mm.IORANSKIY, Georgiv Kipryanin mukarreiatJ hakkmda daha sihhatli vc tam
alan ~u ne~rc bk. P. ALEXANDER, The
'1'1 vdd.
" M1nNE, P. G. 95, 309-44; son olarak Iconoclastic Council of St. Sophia (815) and its
kr~ . .J. M.lloECK, Orient. christ. per. 17 (I95I)
Definition, DOP 7 (1953 ) 58 vdd.
9
Jh VI' II. :l.
DucHESNE, Liber Pontificalis I 4I 5
vdd.
' MIGNI:, P. G. gg.
10
B MH:NI\, P. G. Ioo, 169 vdd.; PITRA,
JE !.!18o ve 2102. Mansi Ill, 959 vdd.
V'i,.tfrt:iran Solr.mum.re I (1852 ) 302 vdd. ve Tenkitli bask1 say1lmayacak olan yeni ne~ri:
II' , :.1~ 1:1 vdd.; Niktcphoros'un Codex Coisli- E. CASPAR, Papst Gregor II. und der Dilder1111111 11~1, 1'. 1- 1;11! IJIHv ve Codex Gr. (Bibl.
streit, :(tllchr. f. Kirchengesch. 52 ( I933) 72
Na t. Jl!r1o, f. n<~ ::J:l )' de zamamm1za inti- vdd. Daha eski ara~t1rmalann (DucHESNE,
kal t 1ni ~ 11olojik ana cseri yaymlanmamJ~- Liber Pontifical is 413 n. 15; ScuwARZLOSE,
111. 1111111111 lllllhii'VOISI hakkm<la ALEXANDER Bilderstreit 1 13 vdd. v.b.) aksinc ben - tcr(/'air. .Nll.t:filwl'l/.1' 242-li2) tafsili\l vcriyor. <"lim<" yanh~hklan ve sonraki mtistcnsihlerin
n N~ Du<:u~:SNIO: ,
Roma ~ l'Orumle ;. iUtvl'kr rapt1klarnu kahul d/ll<~k ~urr.tiylf~
( 11p :.r) 1n;l veld. Daha somaki bir ~kli: h11ulium ~ahil ' olm:uhklar1111 ~av 111ld11m:

nz

Eskikitaplarm.com

.Kaynakla1

Lp

Gc~rnmnos'a yaznu~

oldugu vc s1hhatindcn hie; ~iiphc edilnwmi~ olan mcklup lmlunm;lklad!r 1 Ball di.inyasmm tasvirkr sorunundaki tutunm hakkmda bir taral'l<lll J.ibri C't~rolilll ,
bir taraftan da papa Hadrianus I.'un Bi.iytik Karl'a 3 vc lli:r.ans huktimdarlarma 4 l{lln
dcnligi yazJlar onemlidir.
Devrin en onemli kanun eseri, Leon III. tarafmdan 726'da yaymlanan Uklo~fl'rhr 1
Daha cski ara~tJrmalar tarafmdan Leon III.'a izal'e cdilcn kanunlar hakkmda blc yuk;mrla
II, Kaynaklar k1sml.

OsTROGORSKY, Querelle des Images 244 vdd.


Buna bagh olarak E. CASPAR (ayn. esr.
29 vdd.) birinci mektupta metne daha
bliytik ilaveler yap!ldgm kabul ctti. Bu iki
mcktubu ~imdi sahih addedenler: V. GRUMEL, Echos d'Orient 39 ( 1936) 234 vdd.;
H. MENGES, Die Bilderlehre des Johannes von
Damaskus ( 1938) 167; BREHIER - AIGRAIN
452; BREHIER, Vie et mort 79; S. DER NERSESSIAN, Une apologie des Images du Vll siecle,
Byz. 17 (1944/45) 64, n. 25. Aynca kr~. F.
D6LGER, BZ 33 (1933 ) 451 vd. Buna rnukabil H. GREGOIRE (~vz. 8, 1933, s. 761 vdd. 1
bu hususta, Gregorius'un ikinci mektubunu
sahih, birincisini ise bu ikincisindcn sonradan yapilmi~ bir sahtekarhk addeden HARTMANN (Byz. Verwaltung 131 vdd.; kq. aynca
Gesch. ltaliem im Mittelalter II, 2 s. I 18, n. 22)
'm ikrine dontilmesini talep etti. Bu arada
J. HALLER (Das Papstturn I, 1936, 502) hala
her iki mektubu "kaba sahtekariik" saymak
gerektigine inanmaktadir. Bunlarm ~ahte
liklerini isbata, ycni iinemli kaq1 ve~ikalar
gostermeden ve E. Caspar'm ar;1klamalan
hakkmda hie; bir bilgiye sahip olrnadan
A. FAGGIOTTO (Sulla discussa autenticita delle
due lettere di Gregorio II a uone Ill lsaurico,
Studi fJiz. e neoell. 5 (1939 ) 437 vdd. ) da gay
ret etmektedir. J. GOUILLARD, Ul lettres de
Gregoire II
Leon Ill devant la critique du
XIV siecle, ZRVI 8, 1, 196 r, s. 103 vdd.)
mektup teatisi i"in mevcut elyazmasi malzeme hakkmda ilgi r;ckici bir tedkikini,
hazirladg tcnkidli bir metne on ar~tuma
olarak sunmaktad1r.
1 JE 2181. MIGNE, P. G. 98, 147 vdd.
z M.G. Cone. lJ . uppl.
M. G. Jq,. V, 1 s. ;, vdd.
Mansi 12, Ill!i!i vd. Bununla, Jznik
knmilinck okunau v du~iiiuc~ larihi hakl-

mmdan aslmdan "ok oncmli aynhkl.u


arzeden grekc;e terciimcsi mukaytsc tlolmc
lidir. Bcnim ~~~ makalemdcki ac,:ldanMI.ml
bk., Rom und BJzanz im Kampfe 11111 ,Jj~ /Iii
derverehrung, SK 6 ( 1933) 73 vdd.
Eklnga'y, gortinti~c gtirc hir \1 iyu1m
yazmasmdan J. LEiiNCLAVIUS (}11.1 .a:rarw
-romanurn II, 1596, s. 79 vdd. i ; hir <,"uk
ntishaya gore ZADIIARIA von L!N I:I N111111
(Collectio librorum iuris graeco - T11ma11i """"
torum, r852); bir Atina ntishasma ,.,;Mr
A. MoNFERRATUS (Ecloga Leoni.> cl (.'urutmt
tini, 1889) yaymlarru~lardir. Zad!ilfl:l"nou
metni yeniden ZEPOS (Jus ll, 1 void. );
frans1zca terciime vc tefsiri ilc C./\.. So JLBllR (L'EclogU des lsauriens, 1921J); luol l(an a
terci.ime ve tcfsiri ile N. P. BLAGOIW (1\'!driKtt,
1932 ) tarafmdan yaymland1. E. 1 I. Flu;MilFIELD (A Manuel of Roman Law, the l~doflll ,
1926) Monferratus'un metninin ingilit.c:r.
terciimcsi ile tefsiriui yapmi~IIr.
Ekloga'mn yaymlanma tarihi ~nk l;uti~Ilml~tir. Ancak her ey onun 7\lli yd1
martmda nc~rolunduguna dcHIIct ediyor.
Kr. V. G. VASILYEVSKIY, Zakmwtltttel.otvo
ikonoborcev, Trudl IV ( 1930) 157 volol.; ll.
GINIS, BZ 24 (19 24) 346 vdd.; OS!Ito
GORSKY, Chronologie 6 vd_; SI'UI.IIIr.ll, tryll.
esr. 83. BLAGOllV (ayn. esr. 19 vclrl. )' in ,
BIENER (739 y1h), G. E. HEIMIIACII vr
ZADIIARIA (740 y1h)"nin daha Va~ily rvH ko y
tarafmdan aksi isbat edilmi~ fikirlcrini he
nimsemek suretiyle 741 y1h i.izcrinll .Jm
mak istcmesi kifayetsizdir. Aym tao-iloJ, 1m nun i~in hatah kronolojik sislc~mind'u l1.1
rekN eden vc VASII.YHVSKIY ilc Sl'l 'llll 'lt'in
argiimanlaruu dikkatl' almayan V. (;IUIMI~l
(1\'chlls d'Orient 311, Ht:l5 ~. :~2 ~1 vdrl. ; cJ,.
sav unnmklacbr. (Ilk. yukamla II, kaynak
lur).

Eskikitaplarm.com

....

III . 'l'a Mvir K1n c1 lluh1 au l>cvnNi

1.

Taht

Kar1~1khklan

Tasvirln miicaclclcsi dcvrinde Bizans i.i<:crinc <;i.ikcn btiytik buhran,


gl'lc-ngini tLdta Philippikos- Bardancs idaresi Sirasmda bC'lli ctmi~tir; bu
ktsa w a~: talihli hakimiyct dcvrinin tarihi oncmi de bunun boyle olmasmd :ttuhr. C)iinkti Philippikos sadecc kristolojik <;atimalan yeniden canlandtrnntkla kalmarm~, aynca bir de kendinc cizgii, her ne kadar hentiz tasvirlcr
kiilllinii mahiycti bakimmdan ilgilcndirrncmi de olsa, yine de tasvirin
~tnholik karaktcrini bir tartima amac1 olarak kullanan ve bu anlamda
Kl'i cccP; in biiytik tasvirler mticadelesinin habcrcisi olarak gi::iriinen, resimler
yo ltt ik kavgay1 ki::irtiklemitir.
Er mmi olarak Bardancs - Philippikos btitiin gi::iriiniitine gore mono1 izil. c-gilimli idi. 0 , her ne kadar bu raf1zi inancm kabultinii talep edecek
kadar ikri gitmcdi isc de, otuz yll once VI. okumenik konsilin mahkum
('lrni~ oldugu monoteletligin kesin bir savunucusu olarak ortaya atild1.
~ahsi kndrctinc dayanarak bir imparatorluk fermam ile VI. i::ikumenik
konsi I in mukarrcratmi red ve monotclctligi kilisc i\-in yeganc mtisaade edilen
cloktrin olarak iLln etti. Bu yeni tutum scmbolik ifadesini, imparatorluk saray lllda VI. okumenik konsili tasvir eden bir rcsmin ortadan kaldmlmasmda
Vt kousili ll hat1ras1 i<;in saray oniinde :Milion kap!Sl tizerine kazilmi bir
kilal)('niu yrrinclcn sokiilerek yerinc imparatorun vc patrik Sergios'un bir
I'('S Jllinin konulmasmda buldu 1 . Aym ~ckilde sonralan tasvir diimam
i 11 q t .ll atorlar dini muhtevah resimleri yerlcrinden uzakla~tirml, fakat buna
ttlltkahil imparator resimlerini en biiytik i::ilt;iide yaym1lard1r. Eger Philippi kns tu ttugu monoteletlik ile baanya ulaamaml, onun kilise siyaseti
k11vw tli hir muhalefct dogurmu ve onun sukutunu hizlandlrmi ise, o yine
d hizzat yiiksck Bizans ruhani s1mfl i<;indc, aralannda sonraki patrik
<;.rrnanos'un da bulundugu, bir tak1m tarafd.arlar veya hie; olmazsa onunla
;ty m yiindc ytiriiycnlcr bulmutur. Bundan ba~ka yeniden baz1 monofizit
lulllllt vc goriiler de bdirmi~ olup biittin bunlar, monofizit- monoteletist
ralz111 Bizans'da hcntiz hie; de tamamiyle bastmlamaml oldugunu isbat
l"(llll'kt.dir.
111tparatorun agik<;a, heniiz pek az bir sure once toplanmi i.ikumenik
hir konsilin maltkftm ettigi bir itizal yolunu bcnimscmi olrnas1 Roma'da,
.ll tb ~ dabiJcccgi gibi, aym CkiJdc gok kcndinc ozgi.i bir ifade tarzl kuilanan
.,, .~ id (ktli bir red ilc karllandi. Philippikos, tahta <;Ikt1gnu bildirirken papa
t '.cmstantinus I.'a, monotcletist bir ruhla kalcmc almmi bir iman formtilti
w b11nunla birlikte kncli resmini gondcrmiti. Roma'da bu rflf1zi imparalnru u rcsmi kabul cdilmcdigi gibi, sikkd('r iizerinc d e hakkcdilmcdi vc
.ult da ne kilise dualannda okundu, ue de v<"saikin tarihlcmncsinde zik-

Eskikitaplarm.com

1.

Tahl

.....

Kan~akhkl;na

nlhldi 1 Papa VI. i)kumrnik konsil tasvirinin lstanhul'daki irnparatorluk


saraymdan uzaklaUrdmt olmasnu isc, Petrus kilisesinc biiliin alll ilkumcnik konsiliu tasvirlcrini koydurtmakla ccvaplandtrdl 2 Hoyk(:<', hi ~
yiik tasvirler miicadelcsinin baIamasmdan ktsa bir miiddct ouce - ri\ ll:r. i
imparator ilc ortodoks inancm temsilcisi stfatiyle papa arasmda, n~smin
bir miicadclc siHlht olarak kullamldigt ve iki tarafm diiiinii~iiniin, ha:r.l
tasvirlcrin kabulii veya reddi Cklinde tczahiir cttigi, kencline (i:t.g ii J,j.
tarttma vuku buldu 3
Agu dt politika sarsmttlan, ortaya c;tkan kanrkhgt daha da arii.JrdJ.
Bizans'da yeni tac ve taht degiiminin dogurdugu karars1zhktan Arapbr
devlct arazisine yeniden akmlar yapmak hususunda faydalandtlar. Fa bl
ozcllikle Bulgar ham Tcrvel, cski miittefiki luslinianos ll.'un in I ikauu lSI
stfatiyle onun katili alan ycni Bizans imparatoruna karI sava a~:lll;di.
firsatun kac;trmadt. Istanbul surlan oniine kadar ilcrliycrck Bizans l!a ~
~ehrinin civanm yaktp ytkti; kibar Bizanshlann yaz aylanm ~c~imwk
itiyadmda olduklan Chir varolanmn zcngin villa ve c;iftlikkri Jlul ~-:.a
siiriileri tarafmdan yagmalamp tahrip cdildi. Tervel'in hie; bir diHnnll' 1k
kartlamadan biitiin Trakya'y1 bir batan digerine gec;ip Istanbul smbn
oniinc kadar ilerleyebilmi olmast, Bizans sava birliklerinin dcvletin Av rupa'daki lusmmda ne kadar gii<;siiz kalmt olcluklanm gostcrnwktc~di r.
Durumu kurtarmak ic;:in Opsikion thema'smdan birliklerin Bogaz'm br~I
kiytsma gcc;irilmesi icap etti. Fakat Opsikionlular Philippikos'a kaq1 ayak land1lar ve imparator 3 haziran 713'de tahtmdan indirilerck gozlni ki.'lr
cdildi.
lsyan harekctini askerlcrin yapml olmalarma ragmen imparatorluga sivil bir mcmur olan protoasekretis Artemios gctirildi. Tahta s-tkt~l
csnasmda bu zata, 5 yiizytldan 6. asra gc<;erken, yine ciilusundan i.iun
bir sivil memur olup imparator sJfatiyle bilhassa mali idare alamndak i
kabiliyeti ile kendini gostermi bir imparatorun taIml~ oldugu Anastasio~
adt verildi. Y cni imparatorun ilk tedbiri, sekfinin monoteletist iraddnini
geri alarak tbrenle VI. okumenik konsili tammak oldu. Philippilws' u1
yerinden att1rdtg1, bu konsile ait tasvir yeniden ihya edilerek bun~t muka bil
Philippikos vc patrik Sergios'un tasvirleri ortadan kald)nldt 4 Mull'akap
gayrctlcr, Istanbul'a kaq1 taarruza haztrlamr gori.incn Araplanu akllllanm onlemeye c;evrildi. Anastasios II. bi.iyi.ik bir encrji ilc ihmal nJ.1 ~imdi P. E. SCHRAMM (Die Anerken309 n. 2 (BuRY,
mmg Karls des Crossen als Kaiser. Ein Kapitel kar~1).

aus der Geschichte der mittelalterlichen " Staat.l.rymbolik", llist. Z 172, 1951, s. 452 vdc.l .) 'm
isabcJii a<;Jklarnalanm kr~.
Du c ll l'.~NJo:, J,zber i'ontijlcalts 3!JJ. Bu
Jlllll hakkuada J\ U I.AKOVSKIY, IJturiya 1/J,

nz 5 l!laG, s. 5711 vtl."n;l

3
Kr~. imdi aynca
clasmc 47 veld.

GRAIIAIC 1

lcmw

Agathou Diak., Mansi XTr, 1'1:1 I;

.0 A

Eskikitaplarm.com

lll. Tasvir

KtrlCI

Jluhran Dcvre s i

lcu ill'l"i lamamhyarak ba~chrin savunmasmt vc iacsini saglamaya c;ah.~ IJ, kumanda mevkilrrine en liyakatli kumandanlan grtirdi ve nihayet,
Araplanlan hncc davranarak, Arap donanmasm1 haznhklan esnasmda
haskUia u~ratmaya karar verdi. Bizans kuvvctlerinin birlemc yeri olarak
Rmlos adas1 saptanmitt; fakat Opsikionlular buraya heni.iz gelmilt-rdi ki,
yc uicku isyan bayrag1m a~ttlar ve Anadolu'ya gec;erek cyalctlcrinin bir
vng i memuru olan Thcodosios admda birisini imparator iHln ettiler. Theoclosios hu bf'klcmedigi tehlikeli Creften kurtulmak ir;in her ne kadar ka~tl
i~c de yakalandt vc imparatorluk tacmt kabule zorland1. Boylcce Araplarla
miicacldc yerinc Opsikionlulann, kavimlcr go~ii devrindcn bcri imdiki
( )psikion thema'sma dahil eyaletlerdc oturan greklemi Ostrogotlann (Gotogck
rod)oypoci:x.ot) 1 yardlml ile 715 ytlt sonlanna dogru adaylanm
lstanhul tahtma yerlctirmelcrine ve Anastasios'un kci libflSlm giyerek
Scl!\nik'c c;ckilmcsine kadar tam altt ay devam eden yeni bir i<; sava bala1111 oldu.

Hu kl'ndi arzusuna ragmen tahta

~tkanlml

imparator, Theodosios

Ill. , sl'lel'indcn de daha az tahtta kald1. Mi.iteakip olaylarm mt'rkez nokta-

o dcgil, Anatolikon thema'smm strategos'u olan Leon bulunmaktadu.


2 , fakat Iustinianos ll.'un ilk hi.iki.imdarhk devresinde bu imparatorun tehcir siyaseti
11 yg-ulamalan strasmda e beveyni ile birlikte Trakya'ya yerle~tirilmiti.
Bu oJiun i~in mukadderatm bir lutfii idi; c;iinkii "Burnu kesik imparator"
1111 yllhk siirgi.in hayatmdan sonra 705 ytlmda Trakya'dan ge<;;crek, babalan um tahtuu tckrar ele ge<;irmek ilzere lstanbul'a giderken bu gene; straliolfs onun hizmetine girmiti. Leon bu hareketine miikafaten spatharios
tayin ohmdu ve once Iustinianos II., sonralan da onun ktsa arahklarla
hirbirini izlcyc>n halefleri devrinde yilkselmeye ba~lad1. Kafkasya bolgesinde
uzu 11 ve tehlikeli bir sefcr ona asked ve siyasi kabiliyetlerini isbat etmek
lr rsa tun bahctti. Kumanda m evkilcrini en liyakatli kumandanlarla doldururaya <;ah<\11 Anastasios II. onu Anatolikon thema'sunn strategos'luguna
tayin cdcrek m btiyiik ve en oncmli Bizans eyaletlerindcn birisinin bama
gct irmi oldu. Leon bu mcvk1ini, Anastasios Il.'un sukutunu miiteakip
HIIHia

l si m yapmamt bir ailedcn gelcn bu zat kuzey Suriye'li idi

1 Thcopham~s 385, 129 ve 386, 6. Butimce onun Suriye mcn~eli oldugu kabul
nun hakkmda Km.AKOVSKIY, Istoriya III, edilmelidir; krs. mesela KuLAKOVSKIY, Istoriya III, 319 ve n. 2. Kulakovskiy burada,
4'4 villi.
1
Kuzey Suriyc'ye dahil Germanikeia Leon'un v.aftiz esnasmda "Isauria'hlar i'>in
(Mara~)'h idi. Theophanes kronigindeki tipik olan" Konon admt alm1s oldugu
(ft. '1!/1, h ) T1j OcA7Jl>dct 111: lY. T'ij~ 'JmlUpictt; rivayetine dayanmaktad1r. Fakat papa Kollcl inu,lcrinin sonraclan illl.vc oldugunn K. non (Gilfi-fl7) da hi~ siiphesiz Jsauria'h olmaS 111.NK (liZ 5, rllqh, s. 2q6 veld.) de isbnl Y'P l.zbBr fJtmlificnlir'in bclirll igi gibi "natiml4
clcni~l ir. llir ~'ok incck yicinin omm J~auri;1 RUt:ll.f, nriwu/11.1' full If. '} raccJio, cdocalu.1 afJud
mcn~cmc lacallar ohna~nm nL!(mcn, kana11Sicilim11" idi.

Eskikitaplarm.com

'l.

'l" allv irl, r Mueaddesi v c A1ap Sava~lan:

L 1~ on

Ill

14,

zayrr 'rhcodosios IT I.'a kar~t ayaklaumak surctiylc, imparatorluk tahtm a


sahip olmak i~in bir s1~rama tahtast olarak kullan(h. K1z1 ilc cvlendirnwyi
vc ~crel'li kuropalates iinvamm vadetmek suretiylt> Armeniakon tluma'st
strategos'u Artabasdos ik ittifak etti. Zaytf imparatorla cncrjik zorba at asmdaki miicadelcnin aktbeti, hclc Leon daha biiyiik bir asked giicc malik
oldugu cihetle, hi<; ~iiphc gotiirmezdi. Ashnda bu Anatolikon vc Arrncuiakou
thema'Ian ile, Thcodosios III. tarafim tutan Opsikion thema's1 arasmda J,j,
miicadelc idi. Leon, Opsikion arazisini gc<;erck, 1zmit ( - Nikomcckia)'tr
imparatorun oglunu biitiin maiyyetiyle birliktc csir ctti vc Dskiidar ( K lu ysopolis) 'a kadar ilcrledi. Bunun iizerinc miizakereye giri~ildi vc Tbcodosios
III. kendi ahs1 vc oglu adma gerckli giivcnceyi cldc cttiktcn soma, hayat111111
geri kalan klSlmlanm Efc s ( =- Ephesos)'de kqi~ olarak gc<;irnwk ilznr
taClm ba~mdan <;Ikardt.
25 mart 717'de Leon Istanbul'a girdi ve Ayasofya'da imparatlll'luk
tanm giydi. Bununla art1k taht kavgalan dcvresi sona crmi bulunuyonli .
Yirmi ytl i<;indc ycdi def;1 zorla hiikumct degiikligi gormii olan d('vl<'t I.r on
III. (7 17-41 ) ile, sadecc saglam vc dayamkh bir hi.ikumct kurmakla blrua YlP bir de yeni bir hamdan tcsis eden bir hiiki.imdara kavu~mu ~ hulu
nuyordu.

2.

Tasvirler Miicadelesi ve Arap


Leon III

Sava~lart:

Genel bibliyografya: K. SCHENK, Kaiser Leo III., Halle 18Bo.-A. VAsu.mv, liz~
Struggle with the Sarace11s I (717-867), Cambr. Med. Hi.rt. IV (1923) 119-138.- ScHWAJ{7.J.OHI'.,
Bilderstreit. - L. BREIIIER, La Querelle des Images, Paris 1904. - MARTIN, A History of the
Iconoclastic Controversy, London 1930.- M.J. SYUZYUMOV, Problem! ikonoboryeskogo duijeniya v
Vizantii, Ufenye zapiski Sverdlovskogo gos. ped. inst. 4, Sverdlovsk 1948.- LIP~Ic, Oferki qo
vdd. - ANDRE EV, German i Tarasiy. - OsTROGORSKY, Querelle des Images.- GRAIIAR , /cmwcla.,-me. -BECK, Kirche 292 vdd., 473 vdd.- DIEHL, Exarchat.- HARTMANN, Byz. VerumlluiiK
HARTMANN, Geschichte ltaliens im /1.1ittelater II, 2, Gotha 1903.

Yeni imparatorun ilk vc en gcrekli gorevi, gittik<;c yakla~makta oi'IJ'


devktin varhguu yeniden sorun halinc getirecek gibi goriinen Arap tddil,. sinc kar~1 savunmak idi. Anastasios II. zamamndaki Bizans mukabil 1.1.11
mzu i~. kan~1khklar yiiziindcn akamcte ug;rad1g1 i<_;:in iki tarar arasrndaki
miicadcle yinc Bizans ba~chirinin surlan altmda ccreyan etti. Leon Ill ,
Anastasios ll.'un aktlhca bir on goriilc balam1~ oldugu savunma i~lniui
ycnickn cle almak suretiyle ba~~chri hemen maruz kalacaj:t-1 kuatru aya
kaq1 sliratlc hazulamaya giri~ti. 7I7 agustosunda halifcnin kardqi Mcsl1
Ill!', ordu VI' donanma kuvvetiyle I stan hul oni.inde goriindii. Konstant iII O S
IV. g-iinlcrindc oldug11 g-illi, Bizans clevlctinin ya~ay1p ya~arnayaca ~ llll
kcsin SOJIIII a haK Iayacak rnczhlrhanc bir sava Yl'nickn ha~ladr. l'akat. krrk

Eskikitaplarm.com

HI. Tasvir

t , ..

KHICI

Huhrau Devn,si

ytl 'nnki g-ihi Bi~:ans bu sdcr dr lm kcsin saval kazand1. Bizanshlar ycnidcn
:.,.k atqi saycsinde Arap donanmasnu yakmaya muvaffak olurken, Arapbnn lsta nl)lll'u hiicumla almak tqebbiisii de yinc chir surlannm kurlreti
ot tiind(' ak 1m kale h. Bundan baka 7 I 7/ I 8 kil bilhassa sert grr;ti, i:iylc ki,
i\ 1.1 plar l!iiyiik kitldcr halindc oldiiler; nihayet Arap ordugahmda, daha
d., l!iiyiik kayrplara schcp olan dayamlmaz bir kithk vuku buldu. Bu yetmiy ormn~ Ribi Arap ordusu Bulgarlar tarafmdan da saldtnya ugrayarak ag1r
bytplar vndi. 15 agustos 718'de, baladrgmdan tam bir yrl sonra, kuatma
k.ddtnlch vc Arap gemileri Bizans sulanm terkettiler 1 1te bu suretle
iki11ci ddi.L olarak Arap taarrmm Avrupa'nm Ciginde, Bizans surlan i:iniinde
p;m;alannn oluyordu.
l

Fakat kara savalan pek ~abuk yeniden vc biiyiik bir iddctle baladr.
?:.!(,'dan itibaren Araplar her ytl Anadolu'ya akm cttiler; Kayseri zaptolnndu, lznik ( '--Nikaia ) kuatdch ve ancak Leon III.'un 740 ydmda Amo' iou'rlan uzak olmayan Akroinon mevkiinde kazandrgr biiyiik galibiyet bu
kutii dllfuma bir son verdi. Bizaushlarla, hilafete karl duyduklan diimanIJk dolayrsiyle kcndikrilli miittefik addeden vc Kafkas ve Armenia arazisine
ya ptrklan akmlarla Araplan biiyiik olr;iide ugratJran Hazar'larla mevcut
gr lcneksrl dostane ili~kiler Bizans devleti i~in bir dayanak olmakta idi 2
ll a~:ar d ev lc ti il e ittifak, Leon III.'un 733 y1hnda oglu vc veliahdi Konsl.ttllitlos' u Hazar kagamnm bir kizr ile evlendirmesi surctiyle teyid ve
tak viyc cdildi.
lstanlml'un kurtanlmasr ve Anadolu'nun Araplardan ternizlenmesi
iII' Bizans. A rap mucadclcsinin cinemli bir devresi kapamm~ oluyordu.
At<q>lann bundan sonraki taarruzlan her ne kadar devleti yine oldukr;a
~~ k111l1ya dii5lirmii isc de artrk onun varhgmr tehdit ctmcmi~ tir. Istanbul
a rltk Araplar tarafmdan ku~atdrlrgtm bir daha gbrmcdi ve Anadolu da,
thmw'lar organizasyonu sayesinde srhhatli ve kuvvetli bir temlle dayandrgr
ic;itt, bazr darbdere ragmen devletin saglam bir parr;asr olarak kaldr.
Ycni idar(' sistemini gelit:iP-crek Leon III. gereginden fazla biiyiik
oLin Anato likon tltema'snun taksimi yoniine gitti. llu tcdbir lwr halde on
pl.tnda, son zamanlarda itiyad hftlinc gdmi olan tahtr zorla clc gec;irme
t~bbuslerinin <iniine g('(;nwk amacmdayd1. Boyle biiyiik bir bi:ilgenin
J1il' J/mffgus cJindc birlc!llCSinin tahtda bulunan kimsr it;in IH' gibi aktbCt
lc do~ tnacagtnJ hi~ kimsc Leon'dan daha iyi bilemczdi. Boylcce Anatoli
],ott hiil gcsinin batt ktsm bagzmsrz bir thema halind c aynld1. Bu yen i bi:il1

R.

nml T AN ])

(L'exjledition de itfa.llll-

/~'tudes
J'aris I!J:i~},
IHitiirt
(Jlll' lllli kayuak v billli yog-ralyay kH ll alllnak
r:cmlrrt
/1)-!illlltwcr,

11111

unlylr

Cowllllllinojde

ku~al manm

(717 7 1lJ ) ,
roq Vlld .)

lal:~ill\lh

bir lasvi nni

vcrmektedir.
2 B. yii;o:y ilrla Bizans i lr Ha..:ar clr vlcti
arasmdaki dosl~:a miinasl'l wll er hakkmda
k1~. V ASI III' V, '/ bt (,o//t s ill the (.'7ill! 611 1 l'l:lh 1
B'J.

Eskikitaplarm.com

genin, aslrnda An atolikon thema'smm bir turma'sun tqkil ('(kn V<' bi r zanan
lar buraya ycrlctirilmi olan Avrupa askeri birliklerinc ni8hdh: Th1ak <'si oll
thema's1 ad1m almas1, thema'Iar nizammm doguu iizcrinc kuvvctli lli1 l~ ~~~
scrpmcktcdir 1. Aym dcreccdc, hatta belki dalm cia biiyiik bir thema ol a 11
Opsikion isc taksim edilmcden kald1. Leon III. burada kurnanda nH'vkii11i
damad1 Artabasdos'a tevdi etmenin yeterli olacagun dii~linmii~li.L lbL Slmn n e den~ccde biiyiik oldugunu, mukadderatm ycni hir uyarnwsuHI.111
sonra bu koskoca bolgcyi ikiyc boliip dogu kism1m, buraya ycrlqliril111 i~
Bukellar'lara nisbetlc Bukellarion adm1 alan bagm1Slz bir tlu:ma h;diJI <'
getirecek olan oglu ve halcfi hisscdecckti 2 Buna mukabil cgn dah;1 <'1111'1'
Anastasios II. devrinde dcgilse Leon III. zamanmda, her hai -ti k:'1 1<1.1
7ro'dan sonra ve 732'den once, aslmda dcvlet eyalctlcrinin hiitii11 d< u i1.
kuvvctlerini kapsayan Karabisianon thema's1, o zamana kadar l\.;11 a l11:;i
an'lar strategos' unun emrine verilmi drungario.l ' Iuklar olan iki pan;asl, ha ~~ u11
Slz birlikler durumuna sokulmak suretiylc bir taksimc tabi tutuldu: J\11 .Hiol11
sahili ile buna civar olan ad alar bun dan soma Kibyraioton tlumrz's 11 11,
Egc adalan isc sonralan thema seviyesin e <;:1kanhp ayn bir taksi nll' Ld ,j
tutulacak olan Aigaion Pclagos drungarios'lugunu tekil cttilc1 :s. I kuu 11
aym snalarda Girit d e thema statiisiine yiikscltilmi olmahd1r 1 . 7 yil zy d
i<;inde gereginden fazla biiyiik thema'lann taksimi hi<;: i.iphesiz id arc tdu 1 i ~(i
bak1mmdan da 6nemli idi; bu sayede idare mekanizmasmm <'sn dd i~;i
saglandtgl gibi sistemin de bu ekilde miikcmmcllqtirilmcsi temi11 c dilsu i ~
oluyordu. Bu suretle 8. yiizy1l imparatorlan, H craklcios'un biiyiik sn in i,
miitevaz1 bir Ol<;iide dahi o)sa ikmal ettile r; thema'Jar sistcminiu dab a I' SiisiJ
bir ekilde gdimesi ve tamamlanmast ise bunu izlcyen yiizylla nasip old11
1 Kr~.
yukanda II, I - Bir Thrakesion strategos'una. ilk defa. 741 y!lmda
rasthyoruz: Thcophanes 414, 33 Kr~.
D IEHL, Regime des themes 282 vc GELZER,
Themenvetjawmg 77 vdd.
2
Bir Bukellarion tftema's1 strategos'una
ilk defa 767'de rastlamr: Thcophanes 440,
28. K r~. GELZER, Themenuerfassung 79
3
Daha 710 y1lmda bir patricius et
slratigos caravisionorum zikrediliyor: Liber
fmntificalis sgo; fakat 732 yilmda arlik bir
KibyraioLon strategos'u gori.inmektedir: Theophancs 4 10, 7 Kr~. DIEHL, Regime des
tMme.r 21!0 vdd.; Gm.ZER, Themenverfassung
'H; R. U u ll.,T.AN !l , It tudes de titulature et de
fJTti.I'OfmgmfJh ie ~yzantineJ. Le.1 chifr de Ia mariTle
byzantine , liZ, 11 ( I!);JI ) 212 .
' 1\ir ( :irit slml~Kos 'u .Stq>har ws N r~
o.~'u n Jltla'Nu id a zik rolun uyor: M IO N 1: , I'. ( :.

100, si.itun I 1G4. Eserin bu pa~ajllla dl<


defa i~arct etmi~ olmak ha~ansm ~iislno n
G. SPYRIDAKES (To -O e:iJ.e< J\ p7jTI) ; rrp/, T ?j ~
KC<'t'o:K..-i;cre:w<; nj<; vijcrou u rrr) 't'(o)\1 ' Apnc ('l(JV,
EBB~ 21, 1951, s. 59 vdd .) GiriL'in l.r 1111
III. zamanmda thema'li i{a yiikselti l rn i~ o ldu
gunu kabul ediyor. Aynca , he r haJd ,. lo.dd1
olarak, Girit'in daha once bir a rkh on ll uk '"' "
rinc vetilmi~ oldugunu ve bir arkhoul l11 k ' ' ~
kil ettigini tahmin eden H. G LY KATZI t\rr1
WEIL ER (L'adminiilratioJz milila ircde Ia ( ,,tfl
byza11tine,Byz .s, JDGr ,s. 217 vdd . ) ik lu ~.
5 Leon UL devrindc, br t
imparalo
run d evlet alammn bUti.inilnii kavmy111r
rc!i.mn faaliycllcri t:iimksindcn olamk t hfl
ma'lar ni..:armnm da <~SrL~Im l an dq{i~1i1 ild iKini ka bul rlnll'k i~:i n - ki IJu u..:un milddol
hi zaus iuisr ifi;in hir commwti.r uf1iiiiii 0SIIIIll lr'J kil tlr ll i~Cir ka yua lda nla hir, l> ir daya11al.

Eskikitaplarm.com

Ill. 'l'aMvir

KIll( ' I

ll11htan lk v resi

BiJ":ans kanun kodifikasyonu tarihi i~in , Leon lll.'un 72G ytlmda


kn uli w o~lu adma yaymlatt1g1 kanunnam e dcvir a<_;H'l bir mahiyct ta.~~~ - 1 lmparalor Leon ve Konstantinos E'kloga's1 hususi vc ceza hukukunnn ~('<;crli olan en i..incmlilcrinin bir se<_;mc kolleksiyonudur ; bu kanun11.1.1111 ' iizel!ikle aile vc mircts hukukuna ehemmiyet vcrmi olup buna mukabi I qya lmkuku olduk<_;a geri planda kalm1tlr. Ekloga'mn neri her eyden
onn, hilyiikltigii vc ihtiva ettigi malzcme baklmmdan pratik ihtiya<_;lara
"Yd111'11lan vc <;ok mufassal olmas1 bir tarafa, kolay anlallamayan lustinia nos T. kanunnamelcrinin yerini almas1 istcnilen bir hukuk kitab1m haki 11 dninin cline vcrmek gibi pratik bir gaye taIyordu. Ekloga, lustinianos
( :orfms Iuris'inde de oldugu gibi, hala Bizans hukuk hayatmm tcmelini
tq l<il ctmcktc olan Roma hukukundan ne~'ct etmekte idi. Fakat bu
c.~ ki lrnkuku huHlsa etmekle yetinmcmektc, onu "daha biiyiik bir insan
scv~isi ilc" ta'dil ctmck istcmcktedir. G en;ekten Ekloga Iustinianos hukukunclan, bir taraftan kilise hukukunun, diger taraftan dogu orf ve adat
1111k11kunun etkilcrine irca edilmcsi gcrckrn onemli farklar arzetmektedir.
Biiykce mescla zcvcenin ve c;ocuklann haklan onemli nisbette artar ve
<vlilik. miicssescsi daha biiyiik bir himayeye mazhar olurkcn patria potestas
( haba hukuku) s1mrlandmlmaktadtr. Ozcllikle dikkate ayan olan
hnsus ceza hukukundaki degiikliklerdir. Bunlar aslmda hi<; de hristiyani
irrsau scvgisi ruhunun diktc ettigi degi~ikliklcr dcgildirler. Ekloga, Iustinia rros hnkukunun tammad1g1 , biiti.in bir bedeni cezalar sistemi arz ediyor:
bu n111 ve dil kesilmesi; el kesilmesi; gozlcri kor etmc; sa<_;lann kesilmesi
wya yakllmasJ vc sairc gibi. Bununla b eraber bu ncfret uyandrnCl bedeni
cczalar haz1 hallerde Iustinianos hukukunun idam cezas1, baz1 hallerdc
isc aym hukukun para cezas1 yerine kaim olmaktadn', Ekloga'mn Roma
hrr lu1kuna z1d olarak arz ettigi, doguya ozgii uzuv kesmek, zalimce ikence
,., rrwk zcvki ise art1k Bizans ic:;in p ek de yeni bir CY degildir: 7 yiizy1l
LLrihi bu hususta zengin malzcme saglamaktad1r. lustinianos hukukundan
ay r1hhgt nisbcttc Ekloga yedinci yiizy1l zarfmda Bizans'da tcekkiil etmi
olan i.irf vc adat hukukun--.;n kalemc almml Cklinden ibarettir 2 Bu,

nnklaSJ yoktur. Benim bu husustaki at;:Jk- naklar" kJsmma bk.; orad a Eklo,ga ic;in
larualarmu kq.: Ober die vermeintliche Reform- m cvcut bibliyografya da zikredilmi~tir.
2 R. S.
LoPI'Z (Byzantine Law in the
ldlt}!keit tier Isaurier, BZ 30 (1929 (30) 394
vdd . J: ~ki lcoriyi DIEHL (Le monde oriental de Seventh Century and its Rec.eption by the Germans
'I'J.') ri will, 1~)36,
255 vdd.) kurtarmaya and the Arabs, By::. . 16, 1942(43, s. 445 vdd. )
. a if ~llc a kta, litkat bu arada Leon III.'a bu orf ve adi\t hukukunun daha Hcrakleios
ar di yl'linin teslnt cdilcmiycccgini itiraf el- dcvrindc tccssils etmeye ba~lachg1 vc - hit;:
l qi;i V<\p.o ~ rn po:-rt<lTtx<k vc vl,lt''<; y.:c.,pytxo <; 'a ~Liphesi~ sadccc lahmin mahiyetindc - bu
claya umak ladtr (lin kanunlar hakkcnda k r~ . I k rakkios kanun hijklimlcriuin Amp vc
( ;,.,IIU'II hukuk1111:t h'sir 1'1.1 iil iui kalmlltnyukamla II, kayuaklar).
I 'l'arihltJIII hakk111da yukanda "k ayllll'llill cuij1uki'111 oldu(.:u iuancmduhr.

Eskikitaplarm.com

:.! .

'l'aNvirlt'r M 1\cadcif-Ni vc A rap Sava~larl : Lcou

Ill

'1'1

Bizans hukuk hayatmm vc hukuk ~uurunun Iustinianos'dan lwri lll<li'IIZ


kaldtgt dc!l;iikliklcri gi:>stcrmektedir; o degi~ikliklcr ki, kJsmPn hrisliy;ni
gikii~iin daha dcrin bir ~e kilde niifuzuna, klsmcn isc dogu etkisi adt'llniu
kabalamasma atfedilmelidirlcr.
Hukuk ve yargt miiessesesi i<;:in yeni ve kolay eldc edilcn w l1c'l J, C" :c
tarafmdan anla~1lmas1 kolay olan bu kanunnamcnin yaymlanln; st l1ic,
~iiphesiz bir ilcrlemcdir. Ekloga'mn giri klsmmda imparatonm <tc;kLadf:.
mahkemelerin fUVCt!e i gormelerini onlemek vc queslor'dan J,a~l.llu.d,
iizere biitiin h<ikimlerc dcvlct tarafmdan maa baglamak lriiSIISIIIHI.d"
karan dikkatc ayandtr 1 . Tasvir klnc1 Leon ve Konstautinos'1111 c.~ni
olmak stfatiylc Ekloga sonralan fena bhret yapmlttr; fakat btllla r<1 ~ 11w11
Bizans'm sonraki kanun koyuculugu iizcrindc kuvvetle miil'ssir ol11111~ vc
Bizans smtrlan dtma taarak islav i.ilkelerinin hukuki gelimesint tlc- hiiyfll,
blt,;iidc tesir C'tmitir (aag1da IV, 2'ye bk.).
Tasvirlerc kaqt mi.icadcle Bizans tarihinde ycni ve kl'nd i111 i )z~",i i
bir fastl alfmaktadu. Leon III.'un tasvirler kiiltiine karI va:.r.iyct alu ; ;,
bu devreyc damgasml basan ve devlcti yiizytldan fazla bir sure agu ic; II Iii
cadeleler sahnesi haline gctiren biiyiik buhrana patlak verdirdi. Kriz gcln 1
gini t;oktan belli ctmiti. Bir tasvirlcr miicadelcsi halini almas1, Bi1.<111s
tclakkisine gore rcsmin haiz oldugu hususi sembolik onlemlc stlo s!lu y.1
baghdtr. Grek kilise c:_;cvresindc aziz tasvirlerinc tapmmak son as1rlar ic;ituk,
ozellikle Iustinianos sonras1 devrcde, gittikc;c daha ziyadc yayJlmt~ vc
Bizans dindarhgmm en bnemli t<"zahiir Ckillerinden biri halinc gclmi~ti 2
Digcr taraftansa, fikirlerince saf ruhani bir din olmak s1fatiylc hristiyan
hgm tasvirkr kiiltiinii reddctmesi gcrektigini diiiincn tasvir dii~lll<llll
miilahazalar da hi<; eksik degildi 3 Bu tiir ruh haleti ozellikle dini kayua~
malann ocag1 olup monofizit bakiyclcrinin varhklanm siirdiiregelt\ikk i
vc her tiirlii kilisc kiiltiine diiman olan Pavlikyan mezhebi sfiJikkri11i11
gittik~c artmakta bulundugu devlctin dogu arazisinde yank1lanmak1ayd1.
Fakat Arap diinyasiyle vuku bulan temas ic;in-i_;:in yanmakta olan tasvir
diimanhgun alcvlcndirdi.

ZEPOS, Jrtr II 16.


Controversy, DOP 7, 1953, s. I vdd.) Jllakal<E. KnzrNGER'in ozellikle onemli ~u lcrini kr~. Aynca bk. S. DER N1 ll~r ~-~I AN,
makalesini kr~. : The Cult of Images in the Age Une apologie des zmages du septihne .l'itlc/tl, /11
bl'ji1re Iconoclasm, DOP 8 (1954) 83-150. I7 (1944 /45) sS vdd.; G. FLOROYSKY, Onw n.
" Zeng'in bibliyografyas1 ilc H. von Eusebius and the Icmwclastic Controver.~y, C'luntlt
C AMPI :NIIAtJSEN'm (Die JJilde rfra,r;e alJ theIlisto~y !!) ( HJ50) 77 V(ld.; N. 11. BAYNI\N,
ologischcs l'rohlun der allen Kirche, Zeilschr . .f. Tire Icon~ br;j ore lcmmcltum, '1 he 1 hmafll
'llwol. 11. A'irdw 4<J, Il) !)ll, R. ~~ cl vdd . ) ve G. 1/u:ological Review 41 ( f().'i 1) J:l vdd. ( II J
I.ADNJ '. H'in ('/hr. (,'onufJl o/ tlw Image in thr. :w nti!Jt1 Slurlie.\' awl Other /1.',\'SI(JI.I', l .ow Ion I 'I!I"J'
( :u,,k /<'aliJtll.l' 11111/ 1/w ll)-:anlin" lcl!lwdnllit; ll ~tiJ vdcl.).
2

Eskikitaplarm.com

III.

Ta~vir

lfiCI

Buhrnn Dcvrcsi

],,oil 111.' 1111 las vir dilmam zihniycti onun muanzlan tarafmdan
hi1 Yahudi, hir Arap etkisinc irca cdilip durmutur. Leon III.'un Yalmdi1.- ri takihata ugratmt ve onlan vaftiz olmaya zorlami bulunmast vaht sl 1, onun rcsimlcri yasaklayan Musa dinindcn miitcessir olmast imkamm
01 tadan kal<hrmadtgt gibi, Araplarla miicadelcsi de imparatorun Arap
kiiltiiriin iln tkisindc kalma istidadmt inkara imkan vercmcz. Bizans tarihind nislll't<n nadir ohm Yahudi takibatmdan birini tekil eden Leon III.
<hvrindeki Yahudi aleydan harekct, daha ziyade bu dcvir i<;inde Yahudi
tsi ri nin kuvvetlenmi olmasmm bir iaretidir. Bizans teoloji literatilriinde
7 ytizyddan itibarcn, hristiyanhga kart Yahudi hiicumlanna vaziyet
;dan ~:ok sayHla polcmik yaz1 kalcme almmt~tlr. Fakat zamanmda yaayanlann rrocpocxr,v&pp(J)v tesmiye ettikleri Lcon'un Arap dostu zihniyetine
i~; IJTt etmck <_;ok daha oncmlidir. Onlarca y1ldan beri Anadolu'da mekik
dokuyan Araplar Bizans'a yalmz kth~lanm dcgil, kiiltiirlcrini ve bununla
llliislumaulann u kencjjue mahsus insan yiiziiniin tasvirine kart duyduklan
iirk.kligi dilc getirmilerdi. Boylece tasvirler aleyhindeki ftrtma, devletin
doKII l>iilgdcrindc, saf ruhaniyctc ulamak isteyen hristiyan imam ile resim
tlii~mam mezhcplcr saliklcrinin ogretileri ve eski kristol~ik i'tizal doktrinlniuin izdivacmdan oldugu kadar, hristiyanhk dtI, yahudilik ve ozelliklc
isLirn dinkrinin ctkisiyle dogmu oldu. Dogunun askeri taarruzu onlendikln sonra, tasvirler miicadelesi eklindc dogu kiiltiir etkilcrinin stzmasma
kar~t miicadcle balad1. Bunun yolunu a~an isc, Arap fiituhat dalgastm
I.~Lllll>lll kaptlan oniinde geri piiskiirtmii olan aym imparator oldu.
Tasvirlcre a~tn hurmet gostermek adetine karl miicadelcyi, Bizans'da
l"l'simlcre kart sava a<;tlmasmdan ytllarca once tasvirlere kart bir taktm
I I'd hirlcrc ba vurmu olan Emevi devleti ilan etmiti 2 . Hem en aym
su :dania bir tasvir kmct partinin tcckkiil ettigi Bizans Anadolusu'nda
lasvir dii~mam ccreyan kuvvetlendi. Bu partinin bamda Anadolu riihban
su1tlimn yiiksck tcmsilcileri, Klaudiopolis metropoliti Thomas ve ozcllikle,
Hizans'da tasvirlcrc kart miicadelenin as1l yaratlctst olup ortodoks BizanshLtr laraflndan "Heresiarkhos" tesmiye cdilcn Nakoleia piskoposu Konstantinos
hlllllllmakta idilcr. :;;imdi de, bizzat dogu mcneli olup bir <;ok ythm devlt-tin dogu cyalctlerinde ge<;irmi ve Anatolikon thema's1 strategos'u s1fatiyle
Araplarla da stkt miinasebetlerc girimi bulunan Leon III. tasvir aleyhd.m lart'kctin cmrine giriyordu. Boylcce, o vakte degin agtr- agtr yiirii1 Th~ophan~s 401, 22.
Bu hususta
I \I u;in hk. J. STARR, The Jews in the
llvt.cmtintJ J,'mJiire 641-1204, Athcn 1939
a 1\izans kaynaklan, halif' Ye~>:id IL'
in 7~1:1 /:.1 1. yllauda tilkcsimlcki hrisliyan nziz
''"'"" ''"' inin imhasuu cutrc-lli~ini hildiriyorlar. I ;,rc,cklc Hor un Hackcc hriHiiy.mi ci ut

1.,[~

lcrin dcgil; canh yarallklann ibadet gayesine hizmet eden btittin tasvirlerin tahribi
ilc ilgili idi vc buna bcnzcr tcdbirlcre daha
iincC', Ye1.id JI.'in sclcfi halifc Orner II.
(7 17-72ol de ha~vurrm1~tu. lin sonrn
hllliinll h;!klusula ~inuli hk. <:HAllAH , /rmrodtUIIM 111'1 veld.

Eskikitaplarm.com

2.

T as virle r MH ca dclcsi vc A rap Sav:qla r t: Leon

r rl

t,t

mii olan tasvir diimanhg1 ac;1k bir tasvirlcrc karl mi.ic adelc fu tm as111 a
doni.itii.
726 ydmda Leon III. ilk defa olarak tasvirlere ka rl ac;1k<;a yer ald1 1 ;
buna ise k1sa bir zaman once baehirde bir siire kalml olan .i\nadolulu
tasvir diimam piskoposlann tcsiri sebep olmutU 2 Fakat imparator ic; in
bardagt tatran damlayt, zamammn gen;ck c;ocugu olarak, rcsimkn ihadl'l
ten dolay1 tannsal bir gazap iareti sayd1g1 iddetli bir zclzclc vcrmi ~ g il1i
goriiniiyor. lmparator once tebasm1 tasvirler kiilti.ini.in yaklIks1zh ~ t11a i kua
etmek gaycsiyle vaazlarda bulundu 3 . Bu vaazlarda Lcon'un, ona la lll'l
nm yi.ikledigi hi.iki.imdarhk makam1 hakkmdaki gbriiii tezahiir cltuc klc
idi: Sonradan papaya da yazml oldugu gibi Leon kendisini sad ccc itup;t
rator degil, aym zamanda da barahip addediyordu 4 Ancak impa1 ;tlol
pek az sonra ii filiyata dokerek subaylanndan birisine, imparal111l11 k
saraymm bronz kaplSl iizerinde bulunan !sa tasvirini soktiil tl ii. Egct
Leon boylece baehir halkmm ruh haletini smamak istemi id iysc, .cIt
nan sonu<_;: hi<;: de ccsaretlendirici olmamltl: Bu harcketc fena haldl' ic;c1
lcycn halk imparatorun memurunu derhallinc; etti. Fakat bu sokak a y; tk lanmasmdan daha onemli olan, imparatorun tasvir aleyhdan hank .. l i ha lw
rinin Yunanistan'da uyandtrdlgl bir isyan idi. Hellas tlzema's1, ba~ 11 1a 11111
kabil bir imparator gec;irerek donanmasiylc Istanbul i.izerinc yiir iidi i. ll11
suretl e daha balangtc;tan itibaren, tasvir mi.icadelelerinin muhtdil d t"virlerindc tekrar tekrar tczahi.ir cdecek olan, Avrupa'daki devlct pan;as111111
tasvir dostu tutumu belirmi oluyordu. lmparator her ne kadar !111 isya m
bast1rmaya muvaffak oldu ise de, biitiin bir eyalctin ayaklanm1~ olm ast
ciddi bir uyarma anlamt tatmaktaydl.
Tasvir hnCl doktrine taassupla inandlgl haldc Leon oncdcri \O k
ihtiyath davrand1; ancak hi.iki.imdarhgmm onuncu yllmda tasvirlcr aleyhinde ac;lkt;a vaziyet almaya karar verdigi gibi, bu hususta kesin ad 1111
atdmcaya kadar bir kat; ydm daha gec;mesi gcakti 5 Bu ydlar niili1 zlu
Thcophanes 404, 3: Tou-rw -roo lt1:E:t
6 3ucrcre~'IJ<; (31XcrtAe:0<; Ae:wv -rij .; Y.IX't'tX
1:WV &_y[c.,v l(IXl O'E1t't't7JV e:!x6vtuv KIX~!Xtpe:cre:<,<;
).oyov 7\'0te:i:cr-&!Xt.
1

"ij p~a-ro

2 Kr~. OsTROGORSKY,

Queretle des Ima-

geJ 235 vdd.


3

Vita Steplzar1i, M!GNE, P. G. 100, 1084


B. Nikcphoros 57, 26.
4 Mansi X II, 9 75 ( -- CAS PAR , z~rlrrhr.
( KircMngesch. 52, 85, Z. 3B2): [~IXO"tAe:u.; Krt.t

OsTROGORSKY,

vdd. E.

l~pe:)<; d [Lt.

~ l.t~on

istihrac; edilcligi gibi, daha 726'da "cl11"


tasvir aleyhdan emirnamcsini yaynda rr u ~
olmayrp, aclr gcc;cn yrlda sadcce nMindr
aleyhindc konu~maya ba~laclt g mt (~P~I1TII
)..oyov TCotdcr&!Xt), buna mukabi l laNv ir
aleyhdan fcrmamn - ycgiinc fcrm an, "ikin
ci" clcgil - ancak 730 y tlmda c; tkanld ci( rrrr
ac;rk kaynak kayrtlan vc kabuhi ~o: nk,n
mtiliihazalarla gi.isterdigimi
san cyonu n

Ill. 'un oncclcri yukanda wriya n h~ olarak

kn Tluopltat uM zikd nd cn

t'Mti.~C.Ich.

Querelle

CASI'A R'm

de.r

Ima~o:e.

itirazr (ZcitJchr.

52, rn3, 54 vel.) Olltlll

~:1 11

h 11
y;mh~

ola rak Vita (;rr.fo:orii /l'nin iki t nt in rauwdn

Eskikitaplarm.com

Iff.

'l'a~vir K~rc

lluh ran Devr esi

vc sn:.m gc~cu kilisc makamlan ilc mi.izakerderc tahsis olundu: Daha emIl ryl'llc han~kct eclcbilmck ic,:in Leon, papanm ve Istanbul patriginin muvalakatlnini dde etmcye c;ahti. Fakat onun bu gayrcti yah Istanbul
11ill 1 igi Germanos yanmda kesin bir red ile karllat1g1 gibi, papa Gregorius
II. ile giri~tigi muhabcre de tamamiyle menfi sonuc;land1 1 . Bununla
lwrallcr Gregorius II. imparatorun tasvirlcr aleyhinde kullandtgl yaklIks1z
tal,il'l1ri ah~tlmamJ sert bir ifade ile kmamasma ragmen, Bizans'la tamamiylc diimanolmaytda iinlemeye c;ahmaktayd1; hatta, o mada italya'da
Hll yiizi.inc c,:tkml alan imparatorluk aleyhindeki cereyanlann yatJ~tmlmast
i~.;iu p;ayrct bile sarf ediyordu. Papa din.! sorunlan siyasi meselelerden
a yut l'trnek suretiyle, papahgm Langobard tehlikesi kaqlSlnda, himayesine
o zamanlar hala muhtac;: bulundugu Bizans imparatoruna sadakatini mullalit?.a ctmcktcydi 2
Patrik Germanos ve papa Gregorius II." yanmda imparator ic;in en
iiul'mli mufmz Dimak'h loannes'in ahsmda tiiredi. ~am saraymda
bilyiik bir memuriycte sahip olup sonralan kci~ olarak Kudils'teki Sabbas
manastlrma c,:ckilen bir Grek alan Ioannes ya~ad1~ ytizydm en biiyiik
din bilgini idi. Dimakb'nm en iinliisii olmasa da en orijinal ve sanat bakmundan da en olgun eseri, onun tasvirlerin mudafaas1 sadedindc kaleme
.tlnn oldugu Of Nutuk'tur 3 . Tasvirlere am hurmet gostermenin putptnstlik idolatrie'sinin bir yeni doguU oldugu mahiyetindeki suc;lamayt
l'l'dclederkcn Ioannes, neoplatonik anlamda tasviri bir sembol ve arac;
sayan, lsa tasvirini ise tanrmm insanlamasl dogmasma istinad ettirerek
tt:-~im problemini hristiyanhgm halas doktrini ile baglayan nev'i ahsma
111iinhas1r bir ikonosophie ortaya atmaktad1r 4 Tasvir taraftan doktrinin btiliin sonraki geli~mesi ic;in Dimakh'nm bu sistemi istikamet verici olmutur.
hahM~lti!i;iui kabul etmesinden dogmutur
(J.iber fJOntificalis s. 404 ve 409). Ashnda,
iutpamtorun "iussones'"lerinden bahsedilen
yn hir fermandan degil, sadece Leon III.'un
papaya yazdtgt mc~hur (ilk) mektuptan
hllhislir. Bilindigi gibi imparatorluk mektuplnrJlla Roma'da stk s1k bu tesmiye alem
olrnu~tur. Ara~tJTJCJlarm ~ogunlugu benim
rzahum kabul ctmi~tir: Kr~. F. D6LGER, B.(
11 ( 1q31) 458 vdd.; J. HALLER, Das Papsttum I, :i21l ve 502; H. MENGllS, Die Bilderldlle ties l!eiligen ]ohannes von Damaskus (I 938)
1:1; I.. IIRP.IIIII.R, Jl:chos rl'Orient 37 (1938) 21
v1l. v1 Vie et mort 79; BRimiER- AwRAIN
HI! vdd.; ALEXARili~R, Patr. Nicefihoms <1;
IIJ.I:K, /(ircf.e IU }I} .
I ( ;,,~~:unu~
l.l.'un L1on JJ r. 'a ya:r.-

d1g1 mektuplarlll sihhati sorunu i~in bk.


yukanda "Kaynaklar", k1smJ, Ancak bu
sorun bize intikal etmi~ metinler mtivachesinde ne sonuca baglamrsa baglansm, muhaberenin vuku bulmu ve menfi sonw;:Ianml olmas1 her ti.irlti ~i.ipheden v<\restedir.
E.
CASPAR'm
k1ymetli eserinde
(Geschichte d~J PapJttu.ms II ) milli bir devrimci
olarak tasvir olunan Gregorius II.'un ahsiyeti koti.i anlamda yorumlanmaktadJr.
3 Kr~. H. MENGEs, Die Bilderlehre des
heiligen Johannes von Damaskus, Munster
IggB.
1 Kr1. SunWAHZI.OSJ<:, Rildenlreit
187
vdd. vc lll"nim makalcm: Sor.dinenie vofJrosa o
.r11. il.mwkh .r khri.llologife.lkf?l' tlogmntikt?~ SK 1
( 111117) :1;1 vdd.

Eskikitaplarm.com

'\. 'l'<tsvir Ktn c dak llart"kcli ve Hul&(aalarl a Mii<acl..t,; 1\.ousfanlinu~ V

1 1:1

Miizakcrelcrin her taralht akim kalmas1 tizcrint', Lcou Ill. i<_,:i11 pl f\ 11


lanm uygulamak bakmundan sadccc zor kullanmak yolu a~:tk kai11JI~IJ.
0 da, biittin aziz tasvirlerinin imhasm1 emrrdcn hir fcrman yaylllLIIJJak
suretiyle bu yolu tuttu. Fakat bunda kanuna uygun harckct ctnwk goriiniiiinii de muhafaza etmek istedi. r 7 ocak 73o'da imparatorluk sarayuula
en yi.i.ksck kadcmed eki dini ve di.inyevi erkam, maruf tabiri ilc .rilt:nlto/1'11,
toplayarak, kabul etmelcri i~in yaymlanacak cmirnamcyi onlara ~iistndi .
Patrik Gcrmanos bunu imzalamayt rcddcdincc azlolundu vc :.1:.1 O('akL
patriklik tahtma, imparatorun emirl crinc hic)tiraz f'tmcden itaatc l1aztr ni ;IIJ ,
Germanos'un bir zamanki synkellos'u Anastasios ~tkanldt. Tasvir akycl.u1
cmirnamenin ilam ik tasvir diirnam doktrin kanun kudretini all111 ~ ul11
yordu. Bununla ikonoklast (- tasvir kmo) harcket ba~lam1~ old11: '1';, ~vi 1
lerin imhas1 vc bunlara ibadet edenlerin takibi.
Uzakta bulunan italya'da imparator tasvir k1ncthg1 zor kldLtiJo~J.di
uygulatamad1. :F akat Istanbul ile Roma arasmdaki miinasclwtl,r i1;'
Bizans'ta kopan bu tasvir kJriCJ f1rtma onemli ve ~iimul1i.i. sonu~lar doP;11nl11 .
Tasvir alcyhdan doktrini rcsmi devlet vc kilisc dogmas1 halinc yiilisdll"11
bu emirnamcnin isdanndan sonra aruk ~oktan beri zorlukla iiuii1 g"~"; i
lebilen aynhk zorunlu hale gddi. Gregorius Il.'un halcfi Grcgori11s Ill
Bizans'taki tasvir di.imam ccreyam, toplad1g1 bir konsilde tel'in V(' maltk i1111
etmek zorunda kald1 ve papayt kazanmak i.i.rnidinde yamlm1~ oldJJg111111
goren Leon III. da Gregorius III.'un legat'lanm hapse atttrch. Bu d i 11 I
ihtilaft siyasi ikilik izlcdi. Tasvir aleyhdan hareketin ilk neticelcri, Hizau ~
ilc Rom a arasmdaki uc;urumun derinlqmcsi ve Bizans'm 1talya'daki 11 ii
fuzunun hissedilir derecede sars1lmas1 oldu.

3 Tasvir Ktrtcthk Hareketi ve Bulgarlarla Miicadele:


Konstantinos V
Gene! bibliyografya: A. LoMBARD, Constantin V, cmpereur des Romain.r, Paris IIJII '.I.
Georgiy Kipryanin.- 0STROGORSKY, Bilderstreit (aynca yukanda Ta~vit II-
mucadelesi vc ltalyadaki durum hakkmda veri len genel bibliyografyaya bk. ) .-ZI.A"I i\ JIHk 1,
Istoriya l,I. - MuTAF9IEV, Istoriya I. - RuNCIMAN, Bulgarian Empire.

MELIORANSKIY,

Leon III.'un Araplann haddini bildirmi~ olmak dolaytsiylc bz:an


chg1 an ve bhret n e kadar btiyiik olursa olsun, bu tasvir ktnnmn : t~ll 1
davramlan halk arasmdaki itibaruu temcld en sarsm1~t1. L con'un vc l.tllll
dan sonra hi.ikiimdarhk oglu Konstantinos V.'a intika! etti ( 7'1 '-75). ( :~ "'
hukurndann imparatoluk taltt1 iizcrindeki hakkt her ti.i rlii ~uphcniu ii:t.ITindc
idi; c;i.inkii o yirm i y1ldan liLzla l>ir si.ircdc:n bcri, iki yalllda ikeu ( 7'..1.o yd 1
paskalyasmda) lmhas i!Hil dindcn onuu mi.i~tctTk hiikilmdan vt veli:dul
sJbtiy!t~ aluu~ ulduP;11 intparalor tantll ta~mmktayd1. Fakal anc;tk l>ir yil

Eskikitaplarm.com

'II

Ill. 'l'aMv ir K1nc 1 Buhran Dc vreMi

ldlkiilll siirmii~tli ki, ortaya bir mukabil imparator c;tkarak tacun uzunca
hit si in: i<;in diudcn kopanp aldL Bu mukabil imparator, bir zamanlar
Arnwniakon lhl'ma'snnn slrate.t:tos'u stfatiyle Lcon'a Bizans tahtuu elde
l"l nwk ltttsusutHla yarchm eden vc buna tcckki.ir makammda onun k1z1yla
~'v ic ndirilcn, kuropalates iinvaniyle CTeflendirilerek Opsikion thema's1 ko1/lr',\ ' I i ~i Ill' yi.iksdtilmi bulunan Artabasdos'tan bakas1 degildi. Asked
l1oll-\c krin bu en biiyi.ik vc en onemlisinin biitiin sava kuvvetlerinin kutna ndam olarak Artabasdos imdi gene;: kaym biradcrinc kaq1 bir zorball j:{a !-l"iri~ehilirdi. Tasvirlere ibadet tarafllSl olarak ortaya attlmas1 baariSl
ic; in k('sin ncticeyi saglayan husus oldu. Bu scbeple onunla mqru imparator
;tr:tstndaki miicadele, biitiin bu devird c olclugu gibi, tasvirler miicadelesinin
dill ll gasuu talr. Konstantinos, 742 haziramnda Araplara karJ <;1kt1g1
l1i1 s<'k rdc, ordusu ile birlikte Opsikion arazisinden gc ~erkrn baskma
ngraytp magli'tp edildi. Bunun iizerinc Artabasdos kendisini imparator
il:\u dtirerek, Konstantinos'un Istanbul'da naip olarak b1raktlg1 Theoph:uws Monutcs ile mi.izakcrcyc giriti. Bu zat mukabil imparatora iltihak
c-t t.i; ba~ ~chrin bir c;:ok yiiksck memuru da aym ~eyi yapt1. Bu, resimlere
dlt~lllan siyasetin imparatorun en yakm i arkadalan arasmda bile
l.t ntamiylc tasvip edilmedigini gostcrir. Artabasdos ordusu ile Istanbul'a
gi rnck, yeniden cephe dcgitircn patrik Anastasios'un dinden imparatorlttk l.:t< 1111 giydi. Artabasdos en biiyiik oglu Nikephoros'u miiterck imparatorlnga yi.ikscltip kiic;:iik oglu N1kctas'1 ordu bakumandanhgma tayin
nlnrk Armcniakon tltema'sma gonderdi. Istanbu1'daki aziz resimleri tekr;~ r ycrlcrini aldllar; Tasvir kmc1 dcvre art1k gec;:rni gori.inmekte idi.
Btt arada Konstantinos V. Amarion'a kac;:mt ve babasmm Anadolu'
d.tki kumandanhk bOlgesinin merkczi olan burada CVk vc heycanla kar:-J danuu~tt. K1sa bir sure once Anatolikon thema'smclan aynlmt~ olan Thrakcsio n tltema's1 da gene;: tasvir k1ncmm tarafmt tuttu. Buna mukabil tasvir
do.~ttt !\rtabasdos en biiyi.ik destegini, ad1 ge<;cn Theophanes Monutes'in
ogl ttllllll strategos'Iugunu yapt1g1 Avrupa'daki Thrakia tltema'smda buldu
Vl l1u zat devlet baChrinin savunmastm iizerine ald1. Anadolu ic;:inde
Artabasdos taraf1m ona ahsen bagh olan eski kumanda bolgelcri Opsikion
v1 Armeuiakon thema'Ian tutmakta idiler. Bununla beraber, goriintie
1-:"' 'rc, onun tasvir taraftan tutumu bu bolgclerde de oldukc;:a soguk karlJ,tttuakta idi; bu, Konstantinos'un tistiin kumandanhk vas1flan yamnda
ntil< addcnin ncticcsini tayin baktmmdan krsin bir mahiyet talffiltlr.
I >aha Artahasdos'un Opsikion birlikleri Thrakesion thema'smda heniiz
gc ll'iitnnii~ln vc: Nikctas cia Armeniakon sava birliklcri ile Babasmm yardtmtn: nla~amamt~ ikcn Konstantinos, mukabil imparatoru 743 may1smna
S.11cks ya111nda. ng u bir bo:zg-tt11a ugratt1. Bunda11 soura siirat.le Ni.kctas
iizn i1w yi i1 iiyn('k a(!;ustns i~~indc Modrina ya mnda yak;d aytp ordusunu
I it.ll.l 1.wl:uiL Buuun la ktsiu tH'Iiccyi ('Ilk c L1111~ oluyonln; aynt yt lin ryliilii

Eskikitaplarm.com

ic;indc Istanbul surlan i:inilndc goriindii. Ktsa hir ku~atmadan sour;~ ~


ckimde baelue girerek burada zalimanc- intikam akh. Artahasdus il c
Konstantinos'un ycgC"nlcri alan her iki oglunun, akncn tahkir vc tcq il
cdildikten sonra hipodromda gozlcri kor cdildi, yarchmcdan ktsmc-n id;uu
olundu, k1smen de ellrri vc ayaklan kesilmck surrtiylt' sakat lm;~kdch.
Hain patrik Anastasios bir Cek iizcrindr hipodromda halka tqhir cdilnu sine ragmen makamm1 muhafaza r tti ki bu, hic; ~iiphcsiz en yliksl'k kil1sc
makammm kaslth olarak itibanmn hic;e indirilmesi anlamma gdmc ktc
idi. itC 16 ay bamda tac; tatytp Roma'da da imparator olarak taulllllll 'i
alan Artabasdos'un imparatorluk devresi boylece son bulmu~t11 1
Konstantinos V. babasmdan daha biiyiik bir kumandan vc oucl au
c;ok daha mutaassp bir tasvirler diimam idi. Fizik ve psiik kal1i I iyt
haktmmdan Leon III. gibi saglam ve hain bir asker degildi. Sinirli, 01j:t11
hastahklardan muztarip, saghga aykm ihtiraslariylr c;apraIk ve lul anuz
bir yaratllltaydl. Onun dini baktmdan muanzlarma rcva gordiii!; ii Llkl
batta vc yapt1g1 ikcncdndcki smns1z zalimligi, ilkel bir kabahktan clc j::il,
rnariz ruhi gcrginliginden dogmutur. Onu askcrkrinin ilah1 haline g-1'1 i11u
Araplar ve Bulgarlar kartsmda kazand1g1 parlak zaferler, fmi bir atdg;~ll
hgm degil, aksinc btiyiik kiisel cesareti ile mezcolan uzakgtir i i~lii hi1
stratcji ustasmm tisti.in zekas1 idi.
Dogudaki durum Bizans ic;in mtisait bir ekil almttL Araplarm ku vvtti gerck Leon III. drvrindeki savalar vc gerckse ag1r bir ic;: kriz yiiziiudc11
sars1lmt~tl ve Ohretli Emevi han edam son una yaklamakta idi vc 7;1o
y1lmda uzun bir ic; savatan soma Abbasi hancdam tarafmdan istihl;d
cdildi. Devlct mcrkezinin Dimak'tan, uzaktaki Bagdat'a nakli bu harwclau
degiimini takip etti. Bizans'm bu taraftan maruz kald1gt baskt hafiflc-di.
Arttk imparatorluk taarruza gec;:ebilirdi. Daha 746 ydmda Konstantino)l
V. kuzey Suriye'yc gircrek siilalesinin yurt ehri alan Grrmanikria (- M ara~ )' yt zaptetti. lmparator Bizans'm baanh kolonizasyon politikasru01
uygun olarak biiyiik say1da esiri, g. yiizy1lda ha.Hl. sliryani- mono! izit
kolonilerinin varhklanm korudugu uzak Trakya'ya yerlqtirdi 2 Hi t.<IIIS
denizde dr oldukc_;a zikre deger bir zafer kazand1: Bizans donanmast b;~.~
kumandam alan Kibyraiot'lar strategos'u Ktbns yanmda iskcndcriyc'cltn
gondcrilen bir Arap donanmasm1 imha etti (747) . imparatorun 7;1:.z'clcArmenia ve Mezopotamya bolgelerine yapt1g1 sefcr daha da baanll old11
lki t)nemli snur kalcsi alan Thcodosiopolis ( Erzurum ) ve Melitem' ( Ma latya) Bizanshlann elinc gcc;:ti. Esir ahnanlar yenidcn Trakya'ya, Bulg; 11
1 Papa
Zadmrias'm Arlahasdos ve
oj;(lu Niktphoro:-;'u imparator nlarak zikre-

clm iki .rncktcdJuiHc (M. (;, 1\f' Ill No. 57 vc


~-1 11) k1 ~- ArlahaHtl oH'u n talll1 ('II- g-cr;imwl<

ir;in yapt1g1 harckclin kronolc~jiHi hakkuula


bk. OsTnononSKY, Chronolo.t:ie dl.
2

4~~. 1 li : c:,v ,,[ 7\'Ad<,,l<;


H fl'Xlolv "bwi)vnt; 1dxpL "t,,;, wv .. .

Theophancs

d~ T~v

Eskikitaplarm.com

Ill.

Ta~vir

K1111'1 lluhr.tll

lli'VI'I'~i

1111dlld1111 a y\'rlqt.irildiln; in1paratm IHI sunn miisl<thk1m tl'sislcrlc mul,,d ,,za .dl111o1 aldtrdt 1 Bu111mla lwralwr 1m b~t.~anlar imparatorluga
~d i!Tkli ;uazi kazatu t saf{lamadllar; tyiinhi zaptr:dilmi~ olan kaldcr pck
kt.''" bi1 111uddl't son ra tckrar Araplann cline gccyti. l'akat Konstantinos
V '1111 dog11 sunnnclaki ba~anlan burada bir Cylcr olacagun g<istcrmckteydi.
A I' ll k Bizans'm mevcudiycti icyin miicadclc zonmda oldugu devir gc<(mi~ti.
ll i:r.; 111s - Arap rniicadclesi artlk bir snur c;attmast karaktcri aldt ve bu
.11 ad;1 g l'~:ici olarak inisiyatif hatt~t Bizans imparatorunun clindc kaldt.
I )ogllda Bizans arttk laarruza ugrayan degil, taarruz eden idi.
B11 smctk J\rap tchlikcsi kuvvctini kaybcderken Bulgar sorunu tchdit
d io i bir ~ckildl' l>n pUma gecyti. Konstantinos V.'un Trakya'mn korunmas1
i1;i11 aldtgt tcdbirlcr, Bizans hiikumctinin Bulgar smmnda ~imdiyc kadar
si iriip gidcn ban haJinin dcvam cdcccgi dii~unccsini t rrk cttigini gi:isternw ktcdirlcr. Bulgarlara gdincc bunlar, hudutlannda miistahkcm mevkiler
i n ~a sun , dcvlct arazisinc yapttklan bir akmla cevaplandtrdtlar ( 756).
lli iylcc(' Bizans ilc Bulgarlar arasmd:,1 hiiyiik sava~lar devresi atyilmi~ oldu.
I >aha Konstantinos V. Bulgatlarda d evletin ba~ dii~mamm tqhis etmi~ti.
( l11t11t iktidar d cvrcsinin en biiyiik asked giriimlcri ou dii~mana karI
y qllldt: lmparator Bulgar dcvlctine karl dokuz sefer yaptt. G erginlik en
~ i ddl'tli sa!'hasma, 762'dc saldtrgan Bizans diimam istikamctin bir tcm' i lci si olan Telrtz uzun icy miicadelelcrden sonra Bulgaristan'da hakimiyeti
J,. d11tca ula~tl. Bulgar devlctinde islav halk tabakast ilc, hakim duruml: lltlltll mu hafazas1 kayg1smda bulunan cski Bulgar asalr t stmft ve i:izclliklc
~ i 111d i Tc le tz ilc idarcyi dine almi bulunan banmak hilmez Bolyar'lar
p.111 isi a rasmdaki anla~mazl1k haLl siiriip gitmektc idi 2 Tcktz'in Bulgar
Lill!tll<l <;tkmasmdan sonra muazzam bir islav kitlesi Bulgar suur bi:ilgcsindcn Bizans arazisinc hicrct etti. Bizans imparatoru bunlara, seleflerinin
IHi y11k !slav kitlclcri iskan ctmi olduklan Bithynia'da ikamet yerleri gi:istndi (blc yukanda II, 2 ve 3). Bu suretJe Anadolu thana'lanndaki islav
lliiSIIrtl ycnidcn ve iddetk kabardt 3
Bul gar hanmm Trakya'ya akuum Konstantinos V. biiyiik i:ilcyiide
lll r sdcrlc ccvaplandJrdJ. Kcndisi bizzat ordu ilc Trakya iizcrindcn diiman
1

"""

'l'loeophannes 4.29. N ikepboros 66 .


Kq. ZLATAHSKr, l 1loriya I, r, 208

" N ikl'phoros (tJ!) , r )'a gt\1c islav


' ""'"ll ic ll-1 in in say tsl zoll ooo idi. Bu rivayl'l 11<" 1'. CII ARAN ts ( '[he Slavic J:lemcnt in
ll l':,mlinr 11/(r 11lirwr, l~yz. 1ll, IfJ41l, s. 77
vd )' in ya pl1g1 gihi basitc;" bir rnt'1bal:1ga
u ld ., ldor .. l< bir lu na nla lna kdnoah , til'
d II . A. I' ANI,:t NI\0 1 / 'tt~nya ln ik .dfl/'1''"' I!

Vifinii, IRAIK 8, 35)'nun yaptJgt gibi


daha da kabarttlmahdtr; ~iinkii bu sayt,
Pan~cnko'nun fikrinc ragmen, sadcce sava~abilccck ki~ilcrc rlcgil muhaceret edenlerin kadrn ve ~ocuklarla birlikte tiimiine
ait olmaltrhr. M iibalagh sayrlar umumiyctl c yuvarlak rakamlarrlrr, halbuki Nikiphoros'un vndigi sayt tam. olu~u ile
dil<ka l i ~c l<nll'k ll' olup , b 11 da lllllhl<'llll'il'lt
" '~ m l
b naldan !:<' ld i((i uc rll-1!'111 t oo k r.

Eskikitaplarm.com

:J. 'I'asv ir Klll<dd, lla n k , l i vr llul g: ularla Mil ca cl c lt

K onsLtnlin oH V

r;1'/

arazisinc gidnkcn, biiyiik\:1' hir Hizans siivari kuvvl'tini Tuna llllrllsalllna


~1karan bir l'iloyu da har<'kctf' gc~irdi. Tuu a 'dan giin<' yc dogm yiirwlcn
siivari kuvvcti, Trakya'dan kuzcye taarruz eden irnparatonrll onlusu ik
Karadcniz sahilinde Ankhialos yamnda birlqti. Burada 30 haziran 7b:1'dl' ,
sabahm ilk ltklanndan akam karanhk basmcaya kadar siiri.ip Bul ga rlann
tam bir hezimcti ile nihayet bulan kanh bir sava~ vnku huldu 1 1\.oustantinos V., hiikiimdarhk devrcsinin bu en bi.iyiik zaferini Istaulml'a 1111 ' rasimle girerck ve hipoclromda biiyi.ik Cnliklerle kutlad1. Tdctz'c gl'lint T
bir isyana kurban gitti ve Bulgaristan bundan sonra ydlarca miill'nr.Hii
isyanlar vc hi.ikumet degi~melerinin bir sahnesi haline gcldi. idarcyi h II.C "
Bizans yanllSl, hazen Bizans diimam istikamet ele ge~iriyor, fakat son b Ll l
daima Bizans imparatorunun elinde buhmuyordu; ~i.inki.i imparator 11111
garistan'm i<; ilcrindc hakem alma hakklm kullanmakta vc dun'"''"'
Bizans i<;in uygunsuz bir safhaya iutikalindc silahla mi.idahale l'lnwk1 1
idi. Ancak 770 y1hnda kudrctli bir ahsiyet olan Telerig iktidan, liuc al11u '
Bulgaristan kendisini toplayarak yeniden eski miicadcle giiciini.i kaz; ll rdL Bunun i.izerine Konstantinos V. 773 ilkbahannda, 763 Sl'feriJrill ik i
cepheli taarruz tabiycsini tckrarlayan ve Bulgarlan ban miizakcrelni11 c
girimcyc zorlayan bi.iyiik bir scfcr yapt1. Telcrig'in aym ytlm ckilll :r yuuL r
Tesalya i<_;lcrine yapmaya te~ebbi.is ettigi bir akm da imparatorluk hirlikln i
tarafmdan si.iratle ve kolayhkla akamete ugrattldl. Bununla bcraber Biz;111 s
imparatoru bu kadar i.isti.inli.ige sahip olmasma ragmen yine de Bul g-arl:rl'l
dcvamh bir sulhe zorlayamad1. Konstantinos V. omri.ini.in sonuna kadar
bunlarla savamaya mccbur kalm1~ ve Bulgaristan'a yapttgt bir sd(r csu asmda da 14 cyli.il 775'dc vefat etmi~tir.
Bu savalar Bulgaristan't hisscdilir derecede zaytflattllar. Askeri kud rcti sarsilmt, devkt organizasyonu kottiriimlq miti. Kahraman Trl1ri ~
bile i.ilkc8indcki kan~Ikhklar muvacehesinde Konstantinos V.'un halrfinin
sarayma s1gmmaya mecbur kald1. Bizans devlctinin Balkan yanm ;uLr sr
i.izerindcki yiiksek hakimiyeti saglamlanll gortinmekteydi. Fakal Hul garistan'm Bizans'm can di.i~mam olarak gclimi olmas1 gelccek i~i11 lri c;
de huzur verici saytlamazdt. Bu, Bizans ch siyaseti i~,;in imparatorl11 (::r

A. LOMBARD (Constantin V, empereur buldugunu ve go haziranm hir pn~ nohc


cles Romains, 4 7) Ankhialos yanmdaki s ava~1 gi.inti oldugu eklindcki kaydma uy d t~ft,ll
762'ye, ZLATARSKI (lstmi_ya I, r, 21 4 ) vc cihctle saglamhk ka..:anyor. Lmnhanl ' rn
R u N CI MAN (Bulg. Emj1ire 3B) 763 ydma
dayanmakta oldugu, Thcophancs 1aral"uul.u1
vazcdiyorlar. Bu sonuncu tarih hir; ~iiphc- vcrilcn u254 hilkat yth tarihi, bu tkvn~ i ~i11
si<!: dogru olamdtr. Bu husus Runciman'm Theophanes kron iginclc mulad olan, lw!I IC'II
ortaya att1 !:tr mtilf1hazalanlan ziyadl' (Zia- hcmen normal denilehihcek, ytl vt~ im/iAiirm
tarski d ayan;lf;:r nr hildirrui yor), Thc~ophanes arasmdaki farklolr ga bir i~:ultir.
(,1:!:!. ;1)' u t, Nava~lll 1. iwlil.:titm'd; L vu ku

Eskikitaplarm.com

lfl. Tasvir K I ri C I Buill a n l> ev r l s i

iki cr l'll<'dc hirden sava~ gilli agtr hir mukellcfiyet yuklcmi~ olan ycni bir
!.1 ktiir olmu~tur.
Kouslalll inns V.'un Arap ve Bulgarlara kaq1 kazand1g1 biiyiik baartLi nll ddc cdilmcsindc, imparatorun d1~ siyasetini tek tarafh olarak devletin

do/411 al:uuna hasrctmi olmasmm etkisi hi~Y de az dcgildi. Konstantinos V.


do/4u<Lt zafcrlerini kutlarken ltalya'daki Bizans hakimiyeti tam anlam1
dr hir c;okunliivc maruz kalmttl. Roma ile tasvir aleyhdan imparatorluk
:11 :IS IIHiaki yabancdama durmadan artmaktayd1. Fakat papahk, Langohal1 1 hasktsma kart Bizans imparatorlugunun yardtmtm elde edebilecegini
d i1 ~ ii ncliigu ve bu manada Bizans'm yerini tutabilccek baka bir kuvvet
nwvcu t olmadigt muddett;e dint anlamazltg1 bir kenarda btrakmt ve iml'ara torluga sadakatini muhafaza etmitir. Bu arada 75 1 yllmda, kuzey ve
or ta ltalya'daki Bizans hakimiyetine son veren ve papahgm Bizans impara
l111lugundan yardtm gormek iimidini kokiinden silip supuren olay vuku
huldu: Ravenna Langobardlann cline diitii ve Ravenna eksarkhos'Iugu
or tadan kalkt1. Fakat aym zamanda Roma ufuklannda, himayesi Lan~
go hanllara kaqt daha etkili olmak iimidi veren ve Roma kilisesi ic;in bir
r;o k haktmdan mu'tezil Bizans'a nazaran csok daha musait g()riinen yeni
IJir kuvvct zuhur etti: Gene;; Franklar devleti. Papa Stephanus II. bizzat
Alpkri gcc;crck 6 ocak 754'dc Ponthion'da kral Pippin ile bulutU. Bu
onr'lllli buluma Roma'mn Frank devleti ile miiterek hareketine ve Roma
kil ist devle tinin kurulmasma balangt<; oldu. Papahk Bizans imparatoruna
s1rl1 111 c;cvir crek Frank krah ile, daha yanm as1r ge~Ymcden batt impara~
tml11j};111lu doguracak olan bir baglantl anlamast yaptt.
Bizans'm battda agtr bir darbe yemi olmasma mukabil dogu ve giinl'y<k dururnu saglamlatl. Roma ile mevcut olan gerginlik tasvir klnct
1\izans hukumctine kesin vc ~Yok yonlii sonuc;lar doguracak bir tcdbire ba
vnr111ak lirsatml verdi. lmparator, o zamana kadar Roma kilisesine bagh
olan p;rcklq mi giiney eyaletleri Kalabria ve Sicilya'yt ve hattil Illyricum'u
l<11llla'dan ayJrarak Istanbul patrikligin c bagladt 1 . Roma'mn miiteaddit
ptoll'slosu etkisiz kaldt. lki kilisc arasmdaki suur, tarihi geli~menin bizzat
, iz111i~ oldugu, Grek dogu ile Latin batt arasmdaki hududa tekabiil etmekl.<ydi. Istanbul kiliscsinin hakimiyet alannu Illyricum'un Balkan eyalet~
ln11 1<' vc grekl qmi~ guney ltalya'ya tq mil etmek suretiyle tasvir klnct
i111 para tor, Bizans kilisesinin tasvir kmct buhram atlatt1ktan sonra sa hip
1

V. (;Rn MEL (L'annexion de l'Illyricum !talya'da !ii:ikm,esini mliteakip Konstantinos


nrtrulal, dtr la Sicile el de la Calabre au patrzarcat V. tarafmdan almd1gm1 gi:iste rmi~tir. Eski
,/,t n m.lltmlinojJle, Reclwrches de science religieu.re ta rihi M. V. ANASTOS ( The Transfer rif
111 , I!Jr1o, s. H)l vdd .) b u ll.'dbirin, ~i mdiye Il(yriw m, Calabria ami Sicily to the ] uri.,diction
ka d a r kabt tl <di ldi Ki g ihi H. yUzy1lm JO. rift!tc l 'atriardwtr- qf' Contlantinofde in 73~-. '13
ytlla nnda I.nm I l l. laral md an dii;il, a n cak Sillol!/1 bizanlillfl Ill mwre di s. n. Merwti , H.om
IHnul.lll it,; onyd ~o nra , lli zauH ikl id a nm n ' !l!o 7o !.J vdd .) H:lVIl lll llal<l:uhr.

Eskikitaplarm.com

'\.'l';tKV il' Kl!'l('lhk

ll ark li v Bul gaJi aJLo M i'oca <ld< : Kon s l ;r nlinoN V

r 1q

olacagt bi.iyilk harnlc giicii vc Bizans kilisc kiih.ilrUnlin lslav Balkan iilhkrinck kudrctli Ftkinligi ir;in gerckli olan tcmeli yaralmt ~ oluyonh1.
Bi>ylelikk Bizans'm tasvir k1nn harckcti iki diinya mcrkezi arasmdak i
ur;urumu dcrinlqtirmi ve nihayet Roma'nm Grck dogudan, Bizaus'111
isc Lf1tin batidan kogulmasma scbcp olmutur. Bunun anlanu isc, Biza11::
imparatorlugunun ve Roma kiliscsinin cihaniimulliik iddialannm d;1y;111
d1g, zcminin kaymaya balamJ oldugudur.
Biitiin bu olaylann Bizans'da bi.iytik tasvir krnn dalgamn ka h<HIII ol ~d
ilc zaman bakumndan bir araya di.i.mcsi iiphcsiz bir tcsadiiLh n L1 zLr I 111
mana ifadc edcr. Konstantinos V. dcvriudc tasvir kmnhk en IJ;Id d< v1 ,._
sine ulatnitl. G('r~ektcn, oncdcri, Artahasdos isyammn dcvlctin Av111(l;1
topraklarmda ve ozellikle bizzat ha Chir I stanbul'da dogurdugu aki sl1 1,
ihtiyatla harekct edilmcsi hususunda uyanct mahiycttt"' idiler. Konstantinos
V. da, babas1 gibi, beklemcsini oiliyordu; ancak 75o'lerdc progr;llltltll
gerc;eklctirmek harekctinc giri~ti. Nas1l bir zamanlar Leon III. t.tsvu lc1
yasagnn bir devlet urasma tasdik cttirmi idiysc, bu scfcr de I 1i 1 k i I isc
kousili tasvir krnnlrgr tasdik edccekti. Kousile miitecanis bir tl'nkkilp
saglamak ic;in imparator piskoposluk sandalyalanru kendi t<11 al t.rl.r1 1
ilc doldurmaya gayret ettigi gioi, ha~Ianna tasvir kmc1 tara!t.arlan111 L l
yin ettigi piskoposluklar da ihdas ctmiti. Bu organizasyon ted!Jirln
parald olarak iddetli hir propaganda ve yaym faaliycti giisll'ril uw kt c
idi. ~1uhtclifyerlcrde tasvir kmc1 partinin ileri gdenlcrinin halka 1111tukLr
si:lyl cdi.~i ve bazan da tasvir taraftarlan il c tasvir alcyhdarlanmn ~i ddct I i
miinakaalara giritiklcri toplantllar tertiplendi 1 . Fakat bu tartl~malara
katllan cessur muhaliflcr miinaka~amn sonunda tutuklanmakta ve l>oylelikle konsilin toplant1 zamam i~:in tehlikesiz hale getirilrnckte idiln.
Yaym faaliyetinde bizzat imparator da i:inemli hisseye sahipti . Koustantiuos yalmzca ikisinden, ancak g6riiniie gore en i:inemli olan ikisimk u
par~alann bize intikal etti~F 2 oniir; diui rnakal e kaleme aldt. Topl a nmas1
bcklenen konsilin muka rreratma bir yon vcrmek iizerc kakmt~ alu1a11
Konstantinos V.'un yazllan tasvir alcyhdan dogmanm dcrinl qtirilu 11 si
hususunda miihim oir rol oynaddar. T asvir ile konusu arasmda ('S<IS b<l klmmdan bir ayrrma yapan vc tasviri ncoplatonik anlamda bir scmbol olarak
kabul cd~n tasvir taraftarlannm aksine Konstantinos V., duyguiisti.i ( 111 ;1
jik ) dogu tasavvurlarmdan harl'kctle, tasvirden tasvir olunan ilc t<u n lrir
uygunlu k, hawl mahiyet birli gi istcmektedir 3 . Fakat o her ~cy(kll i.1111 ,.,
kristolojik mi.ilfthazalar zcminindc durarak vc lmmmla tasvirler kliltii il1
1

Kr~.

( "l~r. 1\'lr

K1hnsl1

LIOR I\NSKJY,

Gcor~ios'u n

Gcorgiy

llfullte,ia'sl

ll zf'~l'flllin

s. X

/h [,Jn.I/Tcit

II vd I.' tie

gl'lirilmi~tir.

JJilderslrcit ll, lla,~>tiXl d K<XA<><;, O(!'J'JlJ<nov otir~v IH< .


djV ~ix 6v1X ) dvocL TOll d Kr>vl ~ otdvou.
" Osn.wuoRSKY,

1111'1\l

Vlld. )
( hTHOI II nt:iK v,

hir a1aya
:.! :

Eskikitaplarm.com

.....

Ill.

'l'a ~vi r

1\.11'1< 1

llllh1.111

l>c vnsi

iizcllildc idolatri'nin ycniden dogu~n addetnwk SlltTtiylc rniicadcle eden


dah a cski tasvir akyhdarlaruun lm lmsusla gostcrdiklcri dclillcriu de iistiinc
c, ll.;arak lsa tasvirini rcddctmcktedir. Daha i:incc patrik Gcnnanos vc bilil.,ssa Ditna~kh Ioatme::~ gibi, lsa tasvirini, Khristos'un insan olmas1 ilc
11. dt c~dnck ltalask:lr'm bc~cri viicudu ic;indc tasvirini onun insanlamasmm
1 l'a litcsi w
tamhgmm bir tcyidi addcdcn tasvir taraftarlanna mukabil
Konst;llltinos, onun tannsal tabiatmJ istihad cdcrck gen;ek bir Khristos
l.t.w irinin imkfuum inldr ve rcddetmcktcdir. Bu suretle tasvir problemi her iki
I''' rl i t.a rahndan da kristolojik dogma bilgisi ile baglanmaktadtr. Yeni ~ekli
de tasvirln miicadelcsi cski kristolojik miinazaalann bir devamnu tekil eder.
I .11 radikal ifadc Ckillcri ik tasvir kmnhk monofizitlik ilc kcsime noktaLlllna malik oldugu gibi, en radikal tasvir diimam kanad1 temsil eden
Konstantiuos V.'un yaztlan da inkar cdilcmez ac;1k monofizit unsur ve
q\ili llllt'l' arzetmektedir 1 . Egcr rnonofizitligin sadece Bizans'm Suriye
,.,. i\ mH'nia snnrbnnda hakim olmak ve hattfl isll'un dogmasma kuvvetle
ntilt' ssir olmakla. kalmaytp - Phlippikos devrindcki monoleletist reaksiyon
dolaytsiylc de gori.i.ldiigii gibi (bk. yukanda 1II, I ) - bizzat devlet ic;indc
c\1- ya ~ amaya tlevam ettigi diiiinulccek olursa, bu husus hayrct uyandlrrua yacakttr.

I yice hazirlanmJ olan konsil

IO

~ubat 754'de Bogazi~_;:i'nin Anadolu

-,, dtilinde Hicreia'daki imparatorluk saraymda topland1. Son toplant1 isc


II agm tosta Istanbul'da Blakhcrnae kilisesinde yapildJ. 1mparatorluk hii-

klu uctinin ald1g1 tedbirler hedcfine ulalllitl: Konsile he psi de tasvir kmnltgt tasvip eden 338 piskopos i~tirak ctmiti. Bakanhkta bir zamanki
i111parator Tiberios- Apsimar'm bir oglu, Efes piskoposu Theodosios buh111111aktayd~; c;unkii palrik Anastasios 753 y1h so nunda olmii~tii. Papa ve
do~ 11 patrikleri tcmsilcilerini gondermcmilerdi. Ortodokslarm alayla
" U rtJrr : sy nod" olarak adlandnchklan toplanti, bu durumu goz t.iniine hi<_;:
.dru.Hlan, <ikumenik konsil say1lmak iddiasmdaych. Synod, mukarrcratm
h,,,.u-lanmasmda imparatorun program mahiyetindeki yaz1lanndan hareket
cclnl'k, onun gibi, kristolojik sorunu tarttrnalarm m erkez noktas1 haline
~: ct inli, I akal Konstantinos'un yaz1larmdaki btitiin dikkatsizcc yaptlml
forruiilkri ve ozclliklc rnonofizit<;c ifadekri mcskiH gec;ti. Konsil toplantisi
1\ hrrstos'uu tasvir cdilcmcz oldugu tezini cle almakla berabrr, eski okuIIIC'IIik konsillerin mukarrerratl ile tezat haline diimcmeye c;ah~tJ vc hatta
hiiytik bir kurnazllkla, tasvir yanhlannm kurtulunmaz bir ekilde mono1 i1.it wya nastmi ilizallerinc sapmi olduklanm, c;unkii bunlann, ya Khrislos'un sadccl' bqni tabialnu tasvir etmek smctiyle onun birhirinden
;y nl111a..: lahiallartlll nastmflcr gibi birbirinclcn aynld1klanm, vcya ilald
1 Kr:~.

vcl cl .;

( )~TROOOI(SKY, 1/ilda.\lrt!il 2-j.


A Jli.1tor_v '!/the ll'onodl/.\/11'

MAin-I N,

C'o11lrmcr.q,
t\i!I ICAIN

I .ondon Jct:lo,

.1li 7.

Eskikitaplarm.com

-j.2 ;

B1u.IJW.R -

:1 'l'a ~ vir Kuchk IJan k rl i ve Bulgaria ria Mlicadl'lt: Kon sLtnl

in n~

1h1

l<tbiatl da bcraberce resmedcrck Khristos'un birbirine kantlnlmaz tahi:lllanm monofizitler gibi birbirinc kantlrdtklanm iddia etti 1 lcras1 rsuasmda Kutsal Kitap'tan ve kilise babalarma ait Iiteratiirdcn c;ok sayula
parc;alann yardimcl olarak kullamldigi mlinakaalarm dorugunu hiitilll
aziz tasvirlcrinin ve her tiirlii tasvire ibadetin <;ok kcsin rcddi tqkil .. ui
Kendisini kilisenin efcndisi olarak hissedcn imparator son ic;timada Lnplananlara, eski bir kqi alan Sylaion piskoposu Konstantinos'u ycni pall ik
olarak takdim e tti. Bu zatl kendi iradesiy!C' bu makama tayin {"lmi~ idi;
ic;timada bulunan piskoposlara sliriiniin ycni ba c;obam olarak k.d11d
cttirip alkt~lattl. Bundan sonra 29 agustosda Istanbul forum'unda, tasvirlen
ibadetin kcsin olarak rcddini, biiti.in dini muhtevah tasvirlcrin imhasa111,
ortodoks partini~ bakanlan olan patrik Germanos, Dima~kh loalltlf s
vc digerlcrinin afarozunu, havari dcrecesinc t;lkrni imparatorun <'II luaylik
ol<;i.ide medhini ihtiva eden .rynod mukarrerat1 ilan olundu.
~imdi art1k konsilin bu kararlanm uygulamak imparatora k:dmt~ll.
Her ycrde aziz tasvirleri imha olunarak yerlerine profan ( di.iuy1v i)
resimler talik edildi. G erek kiliseleri ve gerckse diger binalan oruamntlal
siisler, hayvan ve nebat motifleri ve her ~eydcn once imparator tasvid i
ile onun itibarm1 yiiceltcn sava, av, araba yan~I vc tiyatro sahnl'leritH'
ait resimlcr siisliyeceklerdi. Diinycvl sanat Bizans'da bi.itiin dcvirknk
kilise sanatl yanmda mevcut olmu~ ve umumiyetlc kabul cdildigimkn
daha bi.iyiik rol oynamL~tlr 2 ~imdi ise aruk yalmz imparatorun ve Ollllll
temsil ettigi imparatorlugun yi.iccltilmesine hizmet eden bu sanat Uhesi
himaye gorccekti. Tasvir kmcllarm diimanhgi hi~ bir suretlc sanat degil
sadece dinsel sanata ve bunun kiiltiine karl idi. lte bu dini sanat\ v bat
ki.iltii ortadan kaldumak imparatorun gorevi olmutU. Kendisinin nazarmda
okumcnik ulan kilise toplantlSlnm kararlanna dayanarak imparator hu
vazifeyi atq vc kth':;la ifaya giriti.

Fakat onun mutaass1p tahrip ve imha irad~:>i karIsmda inam 111o1


aym taassupla sad1k bir muhalefet mf vcut bulunmakta idi. iki tarat ara
smda 760 ylllarmda en iddetli safhasma ulaan cansiparane bir mii1
dele baladt. Tasvir yanhs1 muhald"et, yamna halkm her tabakasuulau
bir r;ok taraftann gittikr;c koUtugu, Auxentios dag1 manastm ba rat.ihi
Stcphanos'un etrafinda toplandL lmparatorun , bu muhalcfct reisini muk .1
vemf'tten vaz gc<;irm('k ic;in giritigi biitiin tqebbiisler akim kald1 VI'
Stephanos 767 kas1m aymda Istanbul sokaklannda ahsma kaqt talu ik
edikn halk taralindan eu vah~ice bir Ckildc lin~ cdilcrek oldiiriildi.i.. Jo'a ka1
mulakll. t yi ne de bir tiirli.i sindirilcmcdi. Konstantinos V.'un ha1Th l
1

de Kieu el l'icu11o.r:mfJ/tie imperiale /Jyza11lir~, Sla

Ma nsi X III , '1:,7 E-:;zlio AH.

2 ( ;lti\IIJ\It,

EmJiercur.

111ll"., l.r.< jre.l"f{l/tl "''' r.nalien

Aym~;L kr~.
11

ayn

7 ( 11135)

11 13

Stlilll~ St~jJ/ue

Eskikitaplarm.com

Vlld.

nr.

TaHvir

KII'ICI

Huhran

Dcvn:~i

Llt':t. tlla kar~t ttl Cllllllllliyetsizligin ne kadar gcni bir ~,;cvrryc yaytlmt oldg111111, iutparatorun 19 yiiksrk mcmur vc subay1, bu arada kPndi prolo.lfralor'mu, Dromos logothetes'ini, Exhtbit muhaftzlanmn domestikos'unu,
( >p:;ikion thtma'st komes'ini, Tra.kya ve Sicilya strategos'lanm idam ettirmi
olmast vaklas1 gc)stcrmcktcdir 1 . Fakat tasvir diimam politikaya kaq1 en
sn l lltttkavcmcti Bizans kr.ilik miiessesesi gosterdi ve onunla ht>saplama da
o IIJsbcttP sert oldu. Tasvir taraftarlanna kar~n yaptlan takibat gittik<;e ve
za manIa ke~i~lik miiesscsesine karl bir sava karakteri ald1; bu kqi diimam
isl ikatnl"t gcrek Anadolu'da ve gerekse baehir ahalisinin bir k1smmca
dl'stcklt nmi, tasvip gormii~ gibi goriinmektedir. Arttk kqiler sadece tasvir
l.tral.ltst olduklanndan degil, kqi olduklanndan dolay1 da takip ediliyor
w kqi~anc yaaytlanndan vazge<_;meye zorlamyorlard1. Manasttrlar
ka pal Ilch vcya ktla, ham am veya diger kamu miiessescleri haline getirildi;
\:o k hilyiik olan arazi mtilkleri imparator tarafmdan musadere olundu. Bu
sttrc>tk tasvir kmcthk harehti geli~mesinin en yiiksck dorugunda, muazzam
Bizans kqilik miiessesesi ve manast1rlann sahip oJduJ~'l.l miilkiyet ile mii
caddcyc atliml bulunuyordu 2
Konstantinos V. idaresinin bu miicaddeyi nc kadar scrt yiiriittiigii,
mtparatorun en harantli yardun n lanndan Thrakcsiou thema's1 kumandam
Mikhail Lakhanadrakon'u n harcke t Ckliyle goriilm ektcdir: Bu zat kendi
bnuand;L bolgesi i~ind c bulunan kqi~leri, ya kqi libas1m terk edip evle nnwk ve ya gozleri kor ediler~k siiriilmck Iklanndan birisini se c;meye zorLIIII l~tl 3 . Bununla ilgili olarak ozdlikle giiney ltalya'ya doniik ve burada
tlto Lll astlr vc mt>ktep ler kurmak suretiyle Grek kiiltiirii ile dolup taan yeni
nlt'rkezler viicuda ge tircn kuvvetli bir ke~iler muh acereti vuku buldu.
Bizans'da tasvir kmc1 ftrtmamn dalgalan gittik<;e kabarmakta idi. lmparalor radikal tutumu ic;inde 754 konsili mukarreratnu da <_;ok atp hatta
h11nlara tezat t t>~ki l rdecck duruma diierek, sadecc aziz tasvirleri ve aziz
hakiyyckrine kaq1 miicackk ile yetinm eyip , azizlcr kiiltiinii ve Merycm
ihaddini de yasakladt. Eg;cr Konstantinos V.'un radikal sistemi onun ohimi.i
Theophanes 438, 8.
" }lakat lm, kc~i~lige kaq 1 miicadele11111 nHim akyhclan hareketin a na gayesini
lc ~~kil dligi ve ANDR EEV (Cermau i Tarasry)'in
ilk olarak iddia ed ip de 0 zamandan beri
" k stk l<'harbnd1g 1 giLi " 1konomachie"nin
as luula hir "monadwmac!tie" oldugu anlanuna
~l nw1.. Kr~i~ lig 1 kar~ l mlicacklc, tasvir
:Lio ylui.Lrl harl"ketin anc:tk !l. yi.'izy lm Go.
ydlan araH 111da iliuksini bulan [,ir yan
l l"'l.ahHrH idi. I lccci~.c f\c;cn, hcvsi tasvir
l11rh clanna tlll~lllall vt r;oi(uulni(u ilo kq i~
1

men~eli

kaynaklann, egcr en kiit;iik bir


bahanc mevcut olsaych iizerinde 1srar ederek belirteceklerine ~iiphe caiz olmadJgma
gore, Leon III. vc hatta Konstantinos V.'un
idarelerinin ilk yans1 it;inde ke~i~ dii~mam
tedbirlerinden hit; bir bilgimiz yoktur. Bu
nazari yenin tcnkidi ic;in aynca bk. M.J.
SYU ZYU 1toV, l'roblem! ika~wbor(e.rkogo dvijenrya
v Vi::1mlii, Ufcny r. .rajri.,J.:i Svcrrllov.rkogn go.L jml.
irnl IJ ( ''1'111) 7B void.
" ' l"lwoph :LI\1 ',' 1'1 !'1 , :1

Eskikitaplarm.com

4 'l'nHv i I' K 1ncJ Harckc I in Gcri le m csi

ile iflas etmemi~ olsaych, Bizans devletinin hayatmda tam bir d('gi~iklik
olmast onlencmezdi.
Kendisini izleycn kuaklann haflzasmda Konstantinos V.'uu htt
zorla yuriittiigii idare en zalim ve korkunc;: bir dcvre olarak yapch. Alev- ale v yanan bir kin dalgasl Konstantinos Kopronymos'un hatllaStltt
takip etti. Cesedi, ortodokslugun yeniden tesisinden sonra Havariynn
kilisesinden uzakla~t1nld1. Bun a mukabil sava~ baanlan vc kaln atn;m
hg1 i:ihreti onun hayat siiresini att vc Bizans g. yiizytl balangtcmda Bul
garlara maglup olunca iimitsizlige diien halk Konstantinos V.'m1 n11zart
bamda toplanarak i:ili.i hiiki.imdardan, devleti diitiigi.i hacalctt<"ll ktrr
tarmastm yalvard1.

4 Tasvir

Ku1C1 Harcketin Gerilemesi ve Tasvirlere


ibadetin Y enid en Canlandtrdmast

Leon IV. (775-8o)'un hsa saltanat siiresi Konstantinos V. zamarllll


daki tasvir kinCihk hareketinin en hararetli safhasmdan, Irene zamanuHLt
tasvirlere ibadet adetinin yenidcn canlandtnlmasma bir gec;:i devri t qk d
cder. Konstantinos V.'un Hazar prensesi ile izdivacmdan dogmu~ ol.tn
Leon IV. miicadeleci bir kimse degildi. Meryem kiiltiine kaqt giri.~il111
takibat durdugu gibi, Konstantinos V. 'un, saltanatuun ikinci yansrnda
benirnsemi oldugu kqi diimanhgmdan da vaz gcc;ildi. Ycni imparalor
en onemli piskoposluk makamlanm kqi~lere tcvcih etmekte bcis gonncmekte idi 1 Buna mukabil o da gclcnege uyarak tasvir du~mam tutumumla
1srar etmi ve hattil. tasvirlere ibadet eden bir c;:ok saray memurunu alenru
klrba!jlattlrmi ve hapse attlriDItlr (780). Bu, Konstantinos V.'un m<~t(ld
lariyle k1yaslanacak olursa gen;:ekten hafif bir cezaland1rma Ckli ollrp,
aynca Leon IV. devrinde tasvir taraftarlanna karl yapild1g1 hildiril 11
y<:>gane takibat olmutur 2 Tasvir ktncrhgmm Leon IV. d<:>vrimkki h11
dizginlenmesi Konstantinos V. zamamndaki atnhgm tabii bir rcaksiyo1111
idi. Buna tasvir yanhs1 Atina mcneli ve bizzat tasvirlere ibadete l'~ilirnli
olan enerjik zevcesi imparatoric;c iren<:>'nin ctkisi de katdmakta idi.
imparatorun kardqltrinden ~ikcphoros ve Khristophoros'tm d.dr;t
769 ythnda caesar makammt clde etmi bulunmalanna, digcr iki kanlqi
Nikctas vc Anthimos'un aym ekilde Konstantinos V. dcvrindc nobili.1.1itrw.t
iinvanuu ihraz <'tmclcrinc ve Leon IV.'un saltanat1 suasmda da <n ~~ 111,:
kardq Eudokimos'uu bu i.invam almt olmasma ragmen Leon IV .' 1111
mii~t,Tck .irnparatorlugnna vc vcliahdliginc caesar'larclan hirisi dcgil ric ,
impamton1u ki.i\iik oglu Konslantinos gctirilmi~ti. (,~ok dikk.ttl' dq~n
1 'l'lwophancH l1'h 1:;.

' 'J'Iwoph .tll "

Eskikitaplarm.com

if -,. ,, 1tt

hir ~t'kilck bu tayin, imparatordan oglumm ta<;landmlmasu11 tsrarla takp


cdcu ordtnum ar<.usu iizerinc yapdmttl. 24 nisan 776'da Leon IV., scnatorlni, hawhirde vc cyalctlcrdc bulunan ordunun tcmsilcilcrini vc chir
lon c:alanmn 1 mi.imcssillerini yaZlh bir ycmin ilc yeni tac; giycne yeganc
I alit varisi stf~ttiylc sadakatlanm muhafaza ctmek hususunda miikellcf
kllchklan sonra, giSriinii~tc sadece tebasmm arzusuna uyarak, ogluna imparatorluk taCim giydirdi. Bu zaman ic;in aynca karaktcristik olan halkm
arw suna dayanmak c;abast da her halde Leon III. vc Konstantinos V.'un
lllltSL<'Ilidane idarelerinin bir reaksiyonu olarak kabul cdilmclidir. Bizans'da
hir imparator vcya mii~tcrck imparator ili'uunda tebamn i~tirak payt,
Illtttad olarak, sadece yeni ta<; giyene sonradan halk ve ordu tarafmdan
ak klamation ( = alkt~) yapllmasmda tezahiir ederken, daha ~imdi Leon
IV., vcliahdinin tayinini halkm arzu ve iradesinin ycrine getirilmesi olarak
).;'iis tnmck istiyordu. Bu arada ah~tlmt~ kurucu faktorler olan senato, halk
vc ordu yanmda Istanbul tiiccar ve csnafmm temsilcilerinin seslerinin
dllyulmast da aynca dikkate deger. Ordu, ogluna ta<; giydirilmesini talep
cdnkcn hi<; iiphesiz imparatorunun bir i~aretine uymu~tu. Buna ragmen
Konstantinos IV. zamamndan beri Bizans askeri c;evrelerinin hiikiimdarhk
uizamt hakkmdaki tclakkilerinin oldukc;a kuvvetli bir degi~me gec;irmi~
oldugu da inkar olunamaz. Qiinkii bu ordu da, daha yiiz yth bulmayan
hir siire once, imparatorun kardelerinin verasetten mahrum edilmelerine
ka r~I ~iddetlc protestoda bulunan aym ordu idi (bk. yukanda II, 3). Tahta
w rasct hakkmm en ya~h hiiki.imdar ogluna tahsisi yolu ile, tek bama haki miyct prensibi ilerleme kaydetmi~ti. Bununla beraber bu sistem Bizanshla r ic;in c;ok tabii goriili.ir bir h~Ue ha.la gelmemi~ bulunuyordu. Yoksa ne
ordunun bir govde gosterisi ile taht varisinin tarafmt tuttugunu gostermesit u, ne de yazth yemin metinlerinin almmasma ihtiya<; kahrd1. Bakaca,
(.'ltr.l'ar Nikcphoros lehine bir mukabil harekct de yap1ldt; ancak bunun
zan l<tlllnda farkma vanldt ve suc;lulann Khersones'e siiriilmesiyle cezalandt nllh. Bu vakada da Leon IV., Magnaura saraymda bir silention (=yiiksek
~i)ra) toplay1p mcclise durumu ac;1klamak ve suikast<;iler hakkmdaki karan
IHt mcclisc verdirtmek suretiyle, tebasmm iradesine dayanmak istemitir 2
Leon IV.'un zamanstz oliimii (8 eyliil 780) oglu Konstantinos VI.'u
on ya~mda taht sahibi ktldl. Niyabeti, tahtt resmi olarak da kiic;iik yataki
oglu ile b6li.i~en imparatori<;e !rene iizerine ald1. Caesar Nikephoros lehine
ytuidc'n bir ayaklanma oldu ise d e enerjik imparatoric;c, goriinii~e gore
Ltsvir clii~mam unsurlann tahrik ettigi ve bir c;ok ni.ifuzlu memurun kattlmt
IHtllludugu bu suikast teebbiisiinii si.iratle basUrarak rniitevcffa kocasmm
1 Tlwophancs
44), 211: Ol n ""~ '"
11 ' llll'.T<<>V K"'t -rlj c; 011yxh'rrou xa.t '<f>V l!aN

-ra.yp.a.<>V xa.t Tf;JV

ltOA~-rwv

rdv.,-,,,..,

a.a-r1Jp~a.x7>v.

'l'lwophanc~ l!i" '.1.7

Eskikitaplarm.com

K<Xt

ipy-

kardqlniui rahip olmaya zorladl. Dcvlct i~lcrirw lrnH~ taralimlan ,., kounlmast ile tasvirlcre ibadetin ihyas1 tahakkuk ctmi~ oluyordu. Buuunla lwralwr
bu i~ yava~ yava~ ve biiyi.ik bir clikkatle haz1rland1. Gcr~:ekt1~, kilise siyas1 1i nin siiratli bir degi~mcsi mi.imki.in de degilcli; zira tasvir aleylulan sisttnr
yanm yiizytl hakim kalmt~ en oncmli devlet vc kilisc makamlan ya iuaru;
lan, ya da zamamn gereklerine uymalan yiizi.indcn tasvir akybd.11l1 gt
hareketine kat1lm1 bulunan memurlar tarafmdan i~gal cdilmi~ oldui:11
gibi, buyi.ik ~ohrctli. muzaffer imparator Konstantinos V.'uu ha111 asu1a
sadtk kalm1~ alan ordunun biiyi.ik k1sm1 da tasvir kmc1hk tarafda11 hulunn yordu.
Ancak, Leon IV. zamanmda patriklige yiikseltilmi~ bulunan Pavlos' nn
istifasx saglandtktan sonra (31 agustos 784), 784 yd1 sonund.a hi.ikfruwtiu
planlan at;tklandJ. !rene "biitiln a!zali"yi Magnaura saraymda toplaru.1k
suretiylc ycni patrigin tayinine bir halk set;imi ~ekli verdi 1 Sn;irni hu
zamana kadar imparatorit;enin sekretcri mi.inevver ve iyi hir lcoloji
tahsili gormii at;tk siyasi gorii~lii bir kimse alan Tarasios kazanch. 'J'ar;1sios
25 Arahk 784'dc patrik olarak t<lkdis edildikten sonra, 754 yllmdaki L1sv i1
ktnct ..rynod'un kararlanm red ve tasvirlere ibadeti yenidcn ihya tluwk
uzere ycni bir okumenik konsil it;in haztrhklara ba~land1. Bizans hiiktluwt i,
bu dcgiiklikten memnun kah.p konsile mi.imessiller gondercn Rollla vt
dogu patrikliklcri ilc miizakerclere giri~ti.
3 r temmuz 786'da 2 konsil lstanbul'da Havariyun kilisesind1 topJan cit. Fakat miizakcreler ba~lar balamaz, konsilin haZirlanmasmcla lrTJH'
ve Tarasios'un gostcrdiklcrind en ~ok daha fazla dikkat sarfcdilrucsi
gerekt1gini gostcren bir olay mcydana gcldi. Konstantinos V.'un wnni~
oldugu emirleri hattrlayan, ba~ehrin muhaftz alaylanna mcnsup asknln
klht;lanm ~aklrdatarak kiliseye dahp, toplanan piskoposlardan bir ktsn1111111
memnuniyct avazcleri arasmda konsili dag1tlverdiler. Fakat imparatoric;c
nin cesareti bu baanstzhkla klnlmamttl. Bir taraftan resimler ya.nhst ba1.1
Trakya birliklcrini gctirtip baChrin muhafazasm1 bunlara tcvdi cderkcu,
diger taraftan da tasvir alcyhdan birlikleri, sozde Araplara kaq1 l>ir sl'ln
yapmak iizerc, Anadolu yakasma get;irtti. 787 may1Slnda, bu scfer lzn ik' 1,.
toplanacak alan konsil i~in ycni davctiyeler dagttildJ. Bu surctle y('(li111 1
okumcnik konsil- dogu kilisesinin tamdtgt sonuncu konsil - toplantlla 11111 ,
Bi.iyiik Konstantinos zamanmda ilk okumenik konsilin ic;:tima ctrni~ oldn~u
aym Chirclc yapm1~ oldu.
1 Thcophancs 4sB,
10 : OU\I<Xyouocx
miv"t''X r),v "A.x<'iv. Ista nbul halkmm, ~ekli
hakm1dan da olsa lla~ c;olmn ( patrik)'m
~ ~ iutin c katduws1 tasvir knc1hk ccrcy::uulllll pallak vnmcsindcn lwmeu iiuc: .. ki dcvir
ic,: iu cl .. Val iddir. 'l'hl'ophall< ~ K :lll,(t !-((i re ~

Gcrmanos 7] s'de patriklik lah\lua ~II ~C'kilol


tayin olurunu~tu: <jlij<p<p . . mx.n oc; 'toG c'rx
you~ x'A~pou, x.xt 't' ~c; !epiic; cruyx'A~'t'''" ,1
't'Ou c;n'Aoxp!cr't'ou 'A owu T~t; Oeo<puA<XK'\'OU 't'<XIJ 't' 'IJ ~
xal [3o:m'Allloc; rri.'Aetol c;.
2 Tarih it;ill kl~. GIHlMI'I., u~g . :l;, r,.

Eskikitaplarm.com

ITT. TaRvir Ktri Cl Huhran Devr(';si

Pat.rik Tarasios'un hakanhgmda takribcn 350 piskopos vc <;ok biiyiik


lmL:uru ilc burada 24 eyliilden 13 ekimc kadar birbiri arka
Nlll:t siir:1tlc ycdi toplanti yap1ldt ki, bu da konsilin gayct esash bir surettc
l1 ;1:r.1rlamm olmasunn delilidir. Tasvir kmc1 faaliyetlerdc bulunrnu olan,
Ia kat gec;mi~ ii<; saltanat dcvresinde baka tiirlii harcketlcrinc pek irnkan
cl ;, k:dmam1~ hulunan piskoposlar sorunu, konsili kilise siyaseti baktmmdan
ownl i bir karara varmak zorunlugu ile ba baa birakmiti. ic;lcrinden
hiri.~inin dcdigi gibi bunlar "bu i'tizal i~_;inde dogmu, btiyiimii~ vc terbiye
gii nnii~ler"di 1 . Akllhca bir 1hmhhkla konsil, konsil toplantlSl ontinde
sa ptkltklanna tovbe ettiktcn sonra, bir zamanki tasvir alcyhdarlanm yeniden
111aat< kahnl ctti. Bu mii.shamah tutum kci~lik miiessesesi miimcssillerinin
lw~una gitmedi ve arada iddetli tartlmalar oldu. itC miitcakip biitiin
t ,, ri Ill dcvrc boyunca siiriip gidcn Bizans kilisesi i<_;:indeki ikilik ilk defa
'"rmla ortaya c;Ikmaktadtr. Bu ikilik, kesin bir ciddiyetle din kurallarma
baglt kaltp her tiirlii ta'vizi prensip olarak reddeden radikal kqilik istik:un<l i- ki bunlara zelot'lar derler- ile, devletin icaplanna ve siyasi koullara uyan, ortodoks kaldigt muddet~e devletle i birligi eden vc baz1 hususlarda ta'vizlerden ~ekinmeyen ve kendilerine politikacx denilen istikamet
araswdaki aynhkt1r. !znik konsilinde baan kazanan bu 1hmh istikamet
< d mu~tu.
Buna mukabil inang meseleleri iizerinde konsilin ortodoks <;;ogunlugu
1.1111 hir anlama iginde idi. Tasvirler kiiltti. lehinde Kutsal Kitap'tan ve
vc diger patristik cserlerden bir ma delil getirildikten ve bir taraftan tasvir
lonct 754 ~ynod'unun kararlan ve diger taraftan anlatldtgma gore patrik
'l'arasios'un kaleminden <;tkan 2 ve gayet tafsilath olarak bu kararlan
<,:ii riiten bir reddiye okunduktan sonra konsil resim diimanhgmt sap1khk
( i'l.izal) olarak mahkCtm ederck, tasvir aleyhdan btitiin yaztlann imhas1111
karar laltrdt ve tasvirlere ibadeti yeniden ihya etti. Dimakh Ioannes'in
dii~iincesine uygun olarak konsil tasvir problemini halas doktrini ile birl<" ~l llllli~ ve ibadetin tasvire degil, tasvirde resrnedilen aziz ahsiyete mutevcci ll oldugu vc sadece tannya mahsus olan tapmrna ile bunun hi<; bir
ii Kis i bulunmadtgt prensibini ozellikle belirtmiti. 23 ekimde Istanbul'da
Maguaura saraymda yaprlan kapanma toreni, imparatori<;e ve gene; impa ra tor tarafindan imzalanan konsil mukarreratm1 tasdik etti.
Bummla beraber tasvir aleyhdan unsurlar kesin olarak bertaraf edilmi
d q!; ildi. Bunlann ya~amaya devam ettikleri, imparatoric;e !rene ilc o,glu
ara~wda patlak vcrcn ihtilaf suasmda yeteri derecede ac;1k olarak belirrnPk~
l<dir. - Bu tatstz miicadeleye duyubn tarihi ilgiyi arttran bir lmsus. Konsl.anliHos VI. arttk idareyi cline alabilecek bir yaa ularnl oldugu hald e
H; tyula kqi~iu

ManKi XI[, 1o:-11.


" lllu111 'l'arasi<m'u u lmlllle alllu~ ol-

111as1

hald~md; L

'/ aranv

l.j l!

vdd.

Eskikitaplarm.com

lk.

ANPIU: I.:V,

Ucrmart i

Ta~vir

K1nc1 llarckctin

Gt~ rilcmt~si

,...,

haris imparatori~e iktidan dindcn ~tlkarmayl arzu ctmcm<kt(' idi. (inu,~


imparator, i.izerinde bask1 yapan otoriter vcsaycte isyan cdiyor vc lm SlliTIIo
annesi ilc miiaviri hadrm Stavrakios'a karl, gidcrck scrtlqcn bir anla~lnaz
ltk havasma giriyordu. Bu sebeple de, irt'ne'nin tasvirlerc dost siyascti il1
uzlaamayan muhalefetin onun etrafmda toplanml olmasr tabiidir. ~iddt IIi
bir tasvir bnCI olan Mikhail Lakhanodrakon, Konstantinos Vl.'1111 11
yakm adamlanndan birisi olmutu. Bununla berabn enerjik imparat.or i1;
790 yllmda haz1rlanan bir suikasti patlak vermedcn bastlrmaya mllv;IIL' k
olunca, imdiye kadar sadece fiilen mevcut olan iistiin dununm111 a rl di
resmen de meru hale getirebilccek kadar kuvwtli oldugunu sand1. ( hd11
dan, hiikiimdarhg1 kendisine nakil ve onu birinci suada, Konst.<lllli 111 os
VI.'u ise kendisinin mliterek hiikiimdan olarak ikinci smula zik1 ~'d 11
bir ycmin tal ep ctti. Artrk Avrupa eyaletleri birlikkrinden ibarl't ola11 ha .~
Chir garnizonu hi~ itirazda bulunmadan istcnilen yemini etti; b1111a nurli;l
bil !rene'nin tqcbhi.isii, tasvir taraftan imparatori<;eye pck miil.tlnayil
bulunmayan Arrneni<lkon t!zema's1 birliklnindc kuvvetli bir mukavn111 lr
karllatl. Diger Anadolu thema'lanm da saran ve ordumm hiuucL111111
hukuku namma harckcte ge15erek sadece hiikiim siirme lurshst i111p;u ;Jiuri~Scnin arzusunu reddctmekle kalmay1p Konstantinos Vl. ' u tl'k J,a ~ tll,l
hiikiimdar ilan ctmesiy le sonm;Ianan bir mukabil hareket vuku l ndd 11
(ekim 790).
henc oyunu kaybetmiti; imparatorluk saray ru terk etmck :~:onm
da kaldt. Bununla beraber imparatori\enin taraftarlan, Konstantiuos
VI.'dan onun geri donmesi mi.isaadcsini koparmcaya kadar dump dinkn meden ugra~tllar. 792 ocak aymdan itibaren yine cski formiil uygulanmaya ba~landr: Konstantinos ve irene. Gen<; imparatorun gostcrdigi zaal
taraftarlarlm hayal sukutuna ugratmltl; ba~kaca Konstantinos VI.'u11 7c r.:
temmuzunda vuku bulan Bulgar savamdaki ~erc fsizce tuturnu da l>un.1
eklendi (2 sahife aagtya bk. ) . Muhalefetin Konstantinos V.'un h;,yall.c
bulunan og11llanmn en ya~hs1 s1fatiyl c biiyiik sevgi ve hiirmct d11ydul-\11
caesar Nikephoros lchinc yeniden bir hareket belirdi. Fakat bu sd(r Kulli-1
tantiuos VI. siiratle miidahale ederek amcasmm go:derini oy<llll du~u
gibi babasmm diger dort kardeinin de dillerini koparttt. Bir zam.11d.11
Konstantinos lehinde, 1renc aleyhine giri~ilcn harekatl idare etmi~ huh111an
Armeniakon thema's1 strategos'u Aleksios'un da gozlcri <;IkanldL l'abl
bunun iizcrine Arml"niakon bolgesinde muazzam bir isyan koptu vc KcHI Stantiuos VI., cski taraftarlanna karl tarn aulamiylc sava~a girinwk Z01'11111b
kald1 (793 ilkbahan). lsyan hiiyiik bir vah~l"tk trnkil cdildi, fakat l1111 ada
gcn15 imparatonm bir zamanlar sahip oldugu sempati liislcri ell' ynlni11 i
an vc rniithi~ bir dii~rna11l1ga terk ctmi oldular.
lrnparalor, lH111dan pck az sonra, 7~f) O('ak ayt11da, h11 tarihlrn ynli
yd out I' <UIIII'Xinill ar:t.IISII ilc t~vlt'llllll k zonmda k ; duu~ old11g11 giiul Papl1 -

Eskikitaplarm.com

Ill. 'I' a~ vi I' K rr 1n

tftll

llu h ran I l!- v r c ~ i

Lrf',c111ia'h M<ll ia'yt kogup llH'trcsi, Bi,;ans sarayhs1 Tlrcoclot(' ilc <vic nlll('k,
etllll augu.1ta stl.lti yk ta~lall(hrmak vr di.i?;i.in mnasimini rle , mnumi rfkan
l<tl 1rik cckrcrsi nc, alt~ dmann~ ckrrcrde biiyiik bir ihti~amla ina cttinnC'k
s1 11TI iy It-, ortodoks partisin i de tamamiyl e akyhine ~evirdi. K o ustan tinos
V l.'1111 biitli11 kilise kuralla nna aykln olan bu hareketi ortodoks ~evrderde
I II hli yiik hir ktzgmhk dogurmu~tu. Bu zani imparatora kar~I, Sakkudion
111;1naslll'llllll mqlwr ba~ rahibi Platon ve onun daha da i.inli.i ycgcni Theode 11 us t.arafmdan sevk vc idarc cdilen radikal kt:iler partisi, zelotlar, pc k
ltiiyiik l>ir ~iddctlc harckcte gcc;tiler. 1mparator cessur zelot r cislcrini si.irgiine
gc ut~krdi; (;tkat mcsdc bununla hie; de bitmi~ olmuycrdu. Bu, me~hur
oln111~ adiylc zin a miicadelesi (rw!:xot; - zina'dan) Bizanshlan daha uzun
hi1 mi.id<lct mqgnl edccck v e ag1r sonuc;br doguracaktt. Once zelotlar parI isi ilc patrik Tarasios arasmdaki ihtilafin iddetlenmcsine sebep oldu;
c;iillkii zelotlar patrigin zani imparatora karl takmdtgt dalkavukc;a tutumu
lwgr nmcmcktc olup, duyduklan ktzgmhkla, onunla kilise i~inde ibirligi
y<~ plllaktan istiukaf cdccck kadar ileri gittiler. Bizans kqilik mi.iessesesinin,
o1todokslugun zaferiudcn bcri si.iri.ip giden bir ho~nutsuzluk i<;inde bulunlll<tSI ve hatta c;ogu zaman dcvlet vc kilise idaresi il c iddetli bir Ziddiyet
ic,-i nde yaamasmm tf'~kil ettigi dikkat c;ekici vakla, ortodokslugun zaferinin
ona, hcklcdigi nisbctte, c;ektiklcrini vc kaybcttiklerini telafi cttiremedigini
vc hattft lrcrw' nin yalmz bama hiiki.imdarhgmm bile bu mi.iesscsc 1<;m
sackrc p;cc;ici vc yetcrsiz l>ir memnuniyet saglryabildigini Hfi dcreccde
.t~:tk olarak gostcrmcktcdir.
Di.i~i.inccsizli.~i vc al<;ak<;a zalimligi yi.iziinden Konstantinos VI. gcrek
h:1kim ol a n ortodoks parti vc gcrekse tasvir kinct muhalcfet yamnda biiti.in
clt-st.ck vc itibanm kaybctmi bulunuyordu ve arttk, intikamm1 almak
ic;i11 hi~ bir cl kalkmadan bertaraf edilcbilirdi. 15 agustos 797'de imparator,
yi 1mi yrdi ytl iincc ic;indf' dogmu oldugu aym purpurin odada, annesinin
c'llll iylc kor cclildi. irene arttk hcdefine varmllt: Bizans imparatorlugu111111 t.ck hiikiimdan oldu.

IITIH~, her hangi bir ki.i<;iik yata vcya hi.iki.imdarhk etmek iktidatllla sa lrip bulunmayan bir imparator namma naibe olarak degil de, dog1111Lrll dogntya kcndi adma imparatorluga tc k hiikiimdar olarak hakim
olan ilk kadm idi. lmparatorluk makammm Roma gelcneklerine gore
ord11 hakumandaniigt il c aynlmaz bir surcttc bagh bulundugu boyle bir
t.;J m;utda, bir kadunn boyl e bir vazifcyi iizerinf' alma hakkl olup olmay; u ag1 hir tiH'sckdir vc dikkati c;eken nokta lrcnc'nin kanunnanwlerdc
lunclisi ni basili.1-sa obra k dcgil, basileus olarak kaydctmi hulunmastdtr 1.

' Zl",l ' CJS,


~ l

r t'rJ .; X2.l

't"IJIJ

}us

I , ~ ~1 : 'lt]v (,vi,(J.t>:n

'J[r,ij ... ~~

't"fJU

1:''''

it y{r,rtJ 7lVI'J/~IXTIJ~

l][ p /j\1'1) ITL"l rl, , ~~OUTlAEl'JC;


K1.:1.

JIJ JUY , (,'unJiilnlum

Eskikitaplarm.com

(Ilk. yiuc oracla tCJ) .


J

1 vel.

Ta~vir

1111 1

llarrkrt

111

(:r r ilrJIII" ~I

I "I

1rcn~'nin idare mdollan daha az ba~anh oldu. Sarayda, i111p;u a toric;cnin iki mii~aviri olan hac!Im Stavrakios vc- Anios'un icrasmda birhirleri ile yan ettikleri agrr bir cntrika havasr hftkim bulunuyordu. Ah .d inin
gittikc;e azalan sempatisini muhafaza cdebilmek ic;in imparatoric;<', ck vlt-t
biitc;esinin ihtiyac;lanm hie; diitinmcden, en g<'ni~ olc;iidc vergi hagJ.~blll a
lannda bulunmaktayd1. Bu mali tavizler ozellikk, tcvccciihlcri ln nc'niu
sevilir bir kii olmasmm tcmd tal olan manasurlarla, ruhi hitletirw \ r
tutumuna mevkli pek saglam olmayan bir hii.kumrtin mukaddl'falr hakt mmdan biiyiik oh;i..ide bagh oldugu ba~~ehir ahalisinc verilmckt('ycli.
Istanbul ahalisinin odemcklc yi.ikiimh.i bulundugu ve gcrc;ektcn cok yiiksck
oldugu anla~dan Chir vergisi kaldmldL Istanb-ul, Abydos vc Hicws litn;ln lannda ahnan vc Bizans devlet gdirinin onemli bir kaynaguu tqkil edt
ithalat ve ihracat vergileri de biiyi..ik olc;iide dii~i.iri..ildi..i. Bawhir <thali~i
bu kararlan biiyiik bir sevinc;le tclakki ettigi gibi, Studios manaslln h;t ~
rahibi Theodoros da imparatoric;enin cftd-ii keremini en tiz pcnkknlrterenniim etmektedir 1 . Fakat Bizans kudrctinin ana temelini tqkil 'dl 11
Bizans devleti maliyesi bu sehavct neticesinck bi.iylik bir sarsmtt ~~~irdt

Devletin d1~ siyaset baklmmdan durumu son iki onyll ic;indc oldnk ;.1
bozulmutU. Bu aslmda bir pan;a da, o snalarcla Abbasi dcvlctiuin 11
parlak devrini yaamasmdan dolay1 idi. Daha 781 y1lmda Araplar imp:11 ;ttorluk arazisine derinligc girmi~ler ve Thrakesion thtma'sl ic;indt biiyllk
ve c:;ok kariil bir sava~ kazanmi~lardJ. Bunun uzerine Bizans hi.iktlllld i
Araplarla bir ban~ anla~mas1 yapm1~ ve hilafet devletlerine harac; vrrrn .. yi
kabul eylcmiti 2 Fakat bu kiit;i.ik dii~iiriicii miikellcfiycte katlanmak <hIt i
siikuneti uzun bir sure devam cttircmedi. Pek ktsa bir mtiddet sonra Alladolu'ya yeniden Arap akmlan yap1lmaya baland1 3 789 tarihimk ha ~
layan ve imparator Konstantinos VI. tarafmdan idare eclilen Bulgar suJt nndaki savalar da az ba~anh olmulardL 792 yazmda Bizansltlar Slllll'
kalelerinden Markellai yamnda, imparatorun sava~ meydamndan k;u;111:1st,
nii.fuzlu ve itibarh Bizans kurnandanlannm esir dii~mesi sebebiyle dah.t da
slklCJ bir mahiyet kazanmt olan bir bozguna ugrami~lardi. Bizans hiikfllllt 11
yeniden hara~_; odemcyi taahhiit zorunda kalml~ vc fakat ban~ !Jilr<liLl tl:i
c;ok devam ctrnemi~ti; c;unkii. Bulgarlar odenc-n harar; mikdannm arlltnl masmJ talcp etmi~lf'rdi '~. Bizans hrr iki oncmli diimamna hirckn mahkfl111
1

Thcophanes 475, 1~. Theodora.' .S'tu- icldiasma. 1agmen Thcophancs (II rlk.rt y ala
dit., Ej1. I, 6: MIGNE, P. (,. gg, 929 vdd. Kr~. 62B8 795 lgG)'d('n gaycl vil.-:lh olarak Ko11H
Br"RY, Ea.rtem Rom. l\mj1. :1 ve 212.
tantinos Vf.'un Bulgarlara harar,; oddi ~p
2
DiiJ.GI-:~t, Reg. 310.
anla,llmaktadtr. Dn{:ru olarak HuHv, J:allrlll
" 7<Jil yilmda han~ anla~m:\sl vc impa- Rom. llmf' 3:19 Ili.it un gi lri.in il~r Ailn t .... ,...
ratnr luji;un !tam<; vcrnw rniikclldiy..tinc ail

vt,rrnr miikdldiyti 7'Y~ hnzgu llullllall

anla..~ma

bann

Y"nileudi: Doua.R,

R uNCIMAN

(1/ulf(mim

R1.~. :~;,2.

1-:mflitt

hai lamt~l 1r.

1-))' in

Eskikitaplarm.com

111

Ill .

1 ]11

dul'lllll~l

dii~rllii~

11111kki 1-(iiz
rdr.

Vl'

'l'a~vir

hara~la r

brua~lll'lCl

KJI'ICI

Buli ran

yiiklnuni~l

i.

nu

Dcvrc ~i

ise Konstantinos

v.

dcv~

kudret!.en sonra t;nk daha gi5z e battcl bir durum

5 Bizans ve Biiyiik Karl


( :nd hihliyggrafya: K. HELDMANN, Das Kaisertum Karls des Crossen. 7heorzen und
Wirklit:hktit, Weimar I928. - P. E. ScHRAMM, Kaiser, Rom und Renovatio I, Leipzig- Berlin
lq'.'l) . l:. OsTROGORSKY, Die byzantinische Staatenhierarchie, SK8 ( I936) 41 vdd.- W. OimHCIJHJI' , /)as :(.wtnkaiserproblem im fruhen M ittelalter. D ie Bedeutung des byzantinischen Reiches
/ilr dit: Fnlwicklzmg der Staatsidr in Europa, Hildesheim I947 - P. E. SCHRAMM, Die Anerl.. nrl/111): }, arls des Crossen als Kaiser. Ein Kapitel aus der Geschichte der mittelalterlichen "Staats'1 mbnlil.:", llist.
I 72 (I 95 I) 449 vdd. - F. D6LGER, Byzanz und die europaische Staatenwelt,
I I tal 1'1 !'J , i)zellikle 282 vdd.- W. OnNSORGE, Abendland und Byzanz. Gesammelte Azifsiitze
.: m ( ;l'srhichtr. der byzantini.1 ch- abendliindischen Beziehungen und des Kaiser/urns, Darmstadt

z.

,,,~ ,11,

l):t<lliklc

vdd., 64 vdd., 79 vdd.

Balt.daki gelimcnin Bizans'a mal olclu~I fikri kay1plar, Anadolu ve


Balkanlardaki asked baarlSlzhklara nazaran tarihl bak1mdan c;:ok daha
.1 tda1nlt Vt' iincmli idi. Frank devletinin bamda orta<;agm en buyiik hi.ikiirndarlanndan birisi bulunurken, mukadderatmm kadmlarm ve had1m
dg;dann diudc bulumru ihtiyar imparatorlugun trajcdisi idi. Biiyiik Karl,
1\;~vyc a'yt ilh ak ederck, Sakslan hristiyanlatinp devle tinc katarak, doguda
I .l.rv idkekrin c ta~1p Avar d evletini onadan kald1rarak ve Langobardlan
ll ;1.tl i alttna alarak devlctini o zamanlardaki hristiyan diinyasmm en kudtl'llisi IHiline gctirmiti. Langobardlan yere sermek suretiyle o, Bizans'm
l1ir liirhi haa <;Ikarnadxgt ve bu sebeple Roma'daki biitiin itibar ve m'ifuzunu
b yillttij:i;i IJir gi'ircvi baan il e ifa ctmi idi. Bundan sonra Roma kilisesi
lt.111klar dcvlcti ile baglanm daha da sthlatlrml ve Bizans'dan da o
d< I(Tf<k kesin bi r t'ktlde yiiz ;CVirmi~ti. lznik'teki okumenik konsilde
I .l.111l lld ilc Roma arasmda kilisc banll1ll1 tesis edilmi olmas1, Bizans'm
11 k1 ;lr ortodoks bulunmas1 ve her zarnankinden ziyade tasvirlere ibadet
L11 ;tl t;ll' t kesilmesi d(" bu vaklada degi~iklik viicuda gctirememiti. 1znik
kn11 sili iki biiyiik diinya merkezinin gen;ektm banmasml saghyamamitt.
l{11ma tasvir km n devrede almmi kararlann tiimi.i.niin red olunmas1m,
s.!Ck<:c dini kararlann dcgil, kilise siyaseti baklmmdan izlenen yi5niin red
vc ink:l.r tdilmcsini bekliyordu; eski status quo' nun tam olarak tcsisini. her
~cy tkn ii11CC giincy ltalya vc Illyricum'da Roma kilise hukukunun iadesini
'" kliyonlu. Istanbul isc bunu duymak bile istcmiyordu. Mesdeye 1znik
kwr.~ilirHk tcmas rlahi cdilmemi~ti. Papa Hadrianus I.'un Bizans htikumd.lrLIIrtJ;I ~iiudcnligi rncktuhun bu hwmsa taallf1k cdrn kisimlan, konsilclc
k11 ;~;It ll\lnall gnk~~ - Lnciiuwsin<k atlautv<'l'llli~Li. Aym ~<"kildc papamn,
'1' ;11 ;1sios'un ki liNc k:umubrma uy may:111 bir i~knrk patrikligc scc;ilnH'sini
pml<:;tusu, "iilunll<'llik p:11 rik" unvatHIIl k.d11d C'LIIH'IIH'Si hakku1 daki ksml-

Eskikitaplarm.com

; 1

Jlizan~

v e Bilyiik Karl

I 'jl

lar d a atlanm1~b; ht'lc papahk yaz1smda bulunan ve Roma'mn d i ~n p iH


koposluklara iisti.inli.igiinc ve hattft Aziz Pctrus'un diger havari krt' 11a:t.:11 .111
iistiinliigiine miiteallik bir c_;ok klSlmlar belirli bir itina ile mcskfrt g'l '', iI
miti 1 . Bizans imparatorlugu batlda nasll bertaraf edilmi idiysc, p;~p:l11k
da doguda fiilen b ertaraf edilmi bulunuyordu. Zamanm en giinccl i11.1111,
meselesinde arttk birbirleriyle birlqmi goriinmekle beraber, ls1 :11lh1d
ile beraber yiiriimek Ranta kilisesine art1k hie; bir m enfaat sagh ya ru.1zd1
Buna mukabil Langobardlan diz e getiren biiyiik ahsiyet ile ibirli ~ i 1'11111 f, ,
tasvirler sorununda Franklar krah ile anlamanm zor ve bir c;ok tavizlnl'
mal olacagrnm b elli olmasma ragmen, yine de <;ok Cyler vadnliri ul1

Libri Carolini'de kesin formiiliinii bulan iddctli bir pokmik li<~v :ls r
ic;indc Biiyiik Karl, ge rek Konstantin os V. synod'unun tasvir dii~lll<~lll
tutumunu ve gerekse Konstanlinos VI. ve irene'nin konsillcrinin l. 1svi 1
taraftan kararlanm r cddctti. Frank dcvlctinin Bizans mi!vacdl i'S ind1
dini bagtmslZligim b elirtmek gayesinde olan Libri Carolini'nin 111'1111 i ,,, .,
eydcn once siyasi idi v c bu sebepledir ki onun mesele hakkmda 111 1:1ya
att1g1 tarttma noktalanmn probkmin csasma taalluk etmcmcsi V I' K :1rl ' ll1
oniine konulan lznik mukarrcratuun H'ttince t erciimcsindc kaba dil 1! :1 1.1
Ian ve yanh~ anlamalar yiiziinden iznik kararlannm gen;ck ;ud :1111111111
b ozuk olarak aksetlirilmi bulunmasl, pf'k biiyiik bir oncmi haiz d, g- ildll
Bundan ha~ka Karl'm dii~iincesi, 1znik konsilinin gcrc;ek zihniye tir ll' d l'
uymamakta ve daha ziyade, kendisi gibi tasvirlerin ne imha ve bb.t " '' dl'
ibadet mevzuu olmas1m isteyen Biiyiik Gregorius'un fikirlcrine ll'va l11k
ediyordu. Papa Hadrian u s I. 'un kcndisinc ilettigi biitiin uyanlara ra ~ 1111 11
Frank krah diiiincesinde 1srar etti ve nihayet boynunu biikmek dunuut1111 L1
kalan papa oldu. lznik konsilinin 787'de Hadrianus I.'un her iki ll',t.', ll /' 1
ile i~tirak hftlinde her dindar hristiyan i<;in vazifc tamdtgt tasvirlcrc hill IIII I
ve ibadet, 794'de Frankfurt synod'unda aym papamn iki baka fl'gal'llllll
huzurlannda mahk-L1m edildi 2 Tasvirler sorunu battda, Bizans'tn kl'ndi
sin e atfettigi ehemmiyetle hi<; ol c;ulemiyecek derecede az onemli ollll :t~: ll l o l
v e tasvirler meselcsinin Bizanshlara ozgii bir ~ckilde haHls doktri11i ill' h i1
letirilmesinin bat1 ic;in tamamiyle yabann v e anla~tlmaz bir C'Y ohu as11 1.1
mukabil papahgm Franklara v erdigi bu taviz gen;ekten muazzanuli VI '
1 Hadrianus'un m ek tubunun orijinal
ken 21 , 1929/30, s. 83 vdd .)'in h a uldoul
rnctni (Mansi XII, 10,55 -75) il e hnik synod'unun kararlanm bir nev i laviz li a1 1
konsilindc okunan grek<;c tcrci.imcsi arasm- la~rna ~eklind e gijrmeyc t;ab~nuts r 1wl< 1111 1
daki farklar hakkmda kr~. G. OsTHOGORSKY , vaffak olmu.;; say1lamaz. Bumm ciL~111da j .,
Rom zmd Byzan:: im Kamfife 11m dze /Jilder- lm i:inemli makale ozd bir dikkate cl ql;o'l
verelmmf{ , SK G ( 19:1:1) 73 vdd.
Kr~. aynca a yn. 1nlf., !t-arl tier (.ro.ur und
~ W. von d('n STEINEN ~ (1\n lslelumgs- die Lihri Caroliu i, N cucs Ardzio d1:r n r.. dl w /r <t/1
Kc.l'chichte der / ,ibri Carolini, Quellm und Fo r- jilr iilterc tlt!U/sdw Geschir:h/Jkuwlc 1'1 ( l'l:l'l)
sdllawm IIIH ilalil'!li.ldwn Archivt'll 111111 /J ihliothe- '.},07 vdd,

Eskikitaplarm.com

Ill.

'l'a~vir

Katet lluhr n u l>rvr<!d

Frankl;u 1kdctiyk it.tilitlon papahk siyasctinin trmd ta~1 hfdini alml


oldng111111 ac;tk<;a gijstcrmcktcdir. Papa Stephanus II. zamanmda balayan
vc ha~anlan ac;tkc;a giiriilcn lm politikaya Hadrianus 1., her ti.irlii mazercti
h11 kcnara lmakmak surctiylc sadtk kalmt vc Frank krah ilc ittifak siyasetinc
di\rt die sardnn~ttr. Aym siyasctc azimle dcvam c,dcrek sonralan onun
h.d I i papa Leo Ill. ciirctkaranc, 8. yiizytl Roma'smm hcdcfini iyi sec;mi
siyasd ini dogn1 vc kcsin neticeye gotiircn, fakat mahiyeti itibariyle bir az
I<'Voliisyoncr olan bir karara varmt ve 25 arahk 8oo'dc Roma'da Aziz
l'l'tJIIS kilisesindc Karl'm lmma imparatorluk tac1m giydirmitir 1
Biiyiik Karl'm imparatorlugunun kuruluu siyasct diinyasJ ic;in, c;ok
alan vuku bulan din diinyast ic;indcki kilisc aynhgt kadar, her eyi
ha~la11 baa dcgitiren bir onem taIffiltlr. 0 zamanki diinya ic;in, nastl
s.u kcc tek hristiyan kiliscsi mevcut olabilirse, sadece bir imparatorlugun
var olabilcccgi de bir miitearife idi. Biiyiik Karl'm imparator olarak tac;l;uuhnlma~l hiitiin diiiincelcri alt list etmi ve Bizans menfaatlcrine biiyi.ik
iilt,:tidc bir darbe vurmutu. Qiinkii o zamana kadar hi<; tartltlmaz mahiyctlr ycganc imparatorluk, Bizans, eski Roma imparatorlugunu tevariis
nkn Yl'ni- Roma idi. imparatorluk haklan muvacehesinde Bizans, Biiyiik
Kar l'w irnparator iliin edilmesini sadece bir zorbahk = usurpatio addedehilirdi. Fakat Roma da aym Ckilde tek bir imparatorluk fikrinden hareket
l'diyordn vc maksadt Bizans'm yanmda ikinci bir imparatorluk kurmak
de ,Ltildi; hilakis kendi kurdugu imparatorlugu cski Bizans imparatorlugunun
yni uc ikame etmek istiyordu: Istanbul imparatorluk tahtmm, men1
lliikiimdar Konstantinos VI.'un azlinden sonra bo kalmt saytlmasmm
1111imkiin oldugu samhyordu. Butiin hristiyan oikumene ( =cemaat)'sini
kavrayan vc tck bir imparatorluk halinde zirvelenen bir devletler hiye' ar~isi gerck Roma ve gerckse Bizans ic;in diiiiniilebilccek ycgane diinya
ni~a1111 idi. Gerc;ekte ise 8oo ythndan itibaren biri doguda, digeri battda
oll11ak iizere iki imparatorluk mevcut olmutur. Yiizytllarca siiren bir
~ cli~n11~ ilc haztrlanan, tasvirler iicadelesi dcvrindc clle tutulacak deretTdr t.l'~ahiir eden, dogu ile batt arasmdaki aynhk vaktast bu suretle siyasi
d1111 Yada da tckcmmiil etmi oluyordu. Oikumene birbirindcn dil, kiiti.ir,
siyasct vc din bak1mmdan ayn iki pan;:aya boliinmiitii.
HOI II

1 'l'a~landmna Bizans
tac,: giymc to'"ni nnwginc uygun olarak yaptlmi~ttr: Kq.
I
t:u:IIMANN, Die Kai.rerkrtimmg im Abendlaw/ I ( l<),y~) s. 23 veld. - E. SACKUR (Ein
1m11i1dtrr 111ryeslalljlfo;:es.r und die Kaiserkrii1111/IK Karls de.1 ( ,'ro.Heu, /Jist. Z l.l7, I go I, s.
til, vdd .) 'tlll giisll'nli{\i vc o zamandan beri
d .. daima iizllikJ.- lwlirtildigi gihi, (kr~.

mcscla J. HALLER, Das Papsttum II, r, Iggg,


s. 11.l veld. ) Bi.iyiik Karl'm imparator
ilanmda rnahalli Roma olaylan bi.iyi.ik rol
oynami~lir. Fakat hu olaylan Karl'm imparator ilfm cdilmcsinc schcp gostcrmek vc
25 arahk Boo olaymt sadccc bu bir anhk
dunnnla izaha kallu~rnak sonmu ~~ok haNitlqtirnwk dnruk olurdu.

Eskikitaplarm.com

h.

N kqduilll ~

l.'uu Rdonulan11 vc

ll 1~

Trhlih d rr

17 I

Petrus kiliscsiud<"ki Lac; t()reni krahn d1gil, papanm i~1 idi ys1 1k 1 1\. ;ul ,
oncmli sonuc;lar daguracak alan bu adtm bir kcrc attlml oldugu ic;iu, ott ;
ya c;tkacak sorunlarla ugramak zarunda idi. Bi..:ans'm kcndisini tauunasuu
saglamas1 gerckiyardu; c;iinkii bu olmadan imparatorlugu tcmeld<'n yoksnu .
havada kalacakt1. Bir kadmm clinde bulundugu ic;in Istanbul tahltruu
bo~ say1lacag1 vcya Libri Carolini'nin dilinin dondiigii kadar i~al1 ct II II"Y'"
ugratlgl gibi Bizans'm sap1khga diimii~ oldugu iddialariylc hir ~ ~~y lck
edilemiyecegi aikard1. 8a2 ytlmda Biiyiik Karl'm vc papamn dc.,:iltri I H
tanbul'a geldilcr. Bunlar guya "dogu ve bat1 tckrar birlesinler" di yc
Bizans imparatori<;csine imparatorlarmm cvlenme teklifini arz dmi ~ lc1
imi 2 Bunlann Istanbul' a gelilcrinden ktsa bir siirc sanra l1ir saray
ihtilali vuku bularak ircnc'yi tahttan diiiirdii (3I ekim 8o2) ve probk111iu
hallini de erteledi. ihtilal devletin yiiksek kademedeki memur w subay
lanndan t;lkmttl; a vakte kadar logothetes geniku alan Nikcphoros' u taltl 1
c;tkarttl. irene once Istanbul adalanndan birine, sanra da Midilli'y<" S11111ldu
ve k1sa bir siirc sonra da orada oldii.

6. Nikephoros l.'un Reformlar1 ve


Bizans ve Krum

D1~

Tehlikeler:

Gene! bibliyografya: BuRY, Eastem Rom. Emp.- ZLATARSKI, !ttoriya I, 1. - M uTA.JI


QIEV, istoriya I. - RuNCIMAN, Bulgaristan Empire. - BRATIANU, /!.' tudes byz. !11:-J-:.l lli.

Nikephoras I. (802- I I) ile devlctin bama yine muktcdir bir hii ktimd a r
ge;mi bulunuyordu. Onun ciilusunun hiiziin ve akmhk dogurmu ~ oldu ~ u
hakkmdaki Theophanes iddias1 sadece radikal kqiler partisi c;t:vrl"siuin
diitincesini aksettirmcktedir. Theophanes'in bu imparator hakk111da dik
getirdigi atqli kin havasmm Bizans artodoks c;cvrelerindc genellikl l" p;y
laIldtgma inanmamak 1aZimdu 3 . Nikephoros kilisenin adam1 degi ld i;
ruhani stmh:an imparatorluk emrine tabi olmasm1 talep e tmi ~ li , a11111 1.1
ortodoks idi vc prensip baktmmdan tasvirlcr kiiltiine baghych . O~lu vc
veJiahdi Stavrakias'u lrene'nin akrabalanndan Atinah Thcopha uo iII"
evlendirmck surctiy1 e, kendisindcn onceki idarenin tasvirlerc dost tuiiiiiiU IIII
1 Bu ksmm ba~ mda ver ilen bibliyo- land und Byzanz, s. 64 vdd .) Bu za111l 1\.:u l'm
grafya ile kq. Aynca kr~. L. HALPHEN, tasvirlc r sorununa k ar~I tutumu haldwul.
Charlemagne et {'Empire carolingien, Paris 1947 1 zekice ve fakat !;Ok m i.ibalagah izah.,uu.I
120 vdd.
ka tilmiyorum. Benim llZ 4h (Iq 1:i) 1 1 1
2
Thcophannes 475, 27. (,":ok 1ar- vdd. , ozcllikle s. 155'd .. ki kayutu uu L1 k1 ,
3 Theoste ri kto ~ aclh kL~i~
tJ~Ilau b u haber ic;in en sun olarak kr'i.
emu t~'m ~

W. OnNSO!Hm. Ortlwdoxw impemlor. Vo m


rcligio.I"Ctl !11otiu fiir das Kai.1ertmn Kt1rls des
Groxsen, Jahrb. tl. r:cscll.l'l1ur/l .f. 11icdcrsach.r.
J."irchmgcschidttt: .JH (1qr1o) :.q. vrld. ( Abmd-

~cr~o<;; K~L <fHAO!t"T<uxo<;; x~l 'l' "''i"' I '


olarak ovmcktcdir: Vita Nitclae, A.ISS, N1
~Lil I s XXIX.

Eskikitaplarm.com

IT!. 'l'nMvir Ktr1 c 1 Buhr.m lk v n Mi

lllllhalitzaya kararh oldugunu bclirtmiti. Fakat, i:i:.-:dliklc Tarasios'un


olii1nii1Hkn sonra (25 ~uhat 8oG) patriklik tahtma ~Him tarih yazan Nikcphoros'll tayin etmi~ bulunmasiylc, hiikumct ve kilisc idarcsinin radikal
k t~ i ~ ln partisiylc miinasebetleri yeniden gerginlqmi~ oldu. Tarasios gibi
Nikt phoros da gerck diinycvi bilimlcre ve gerekse tcolojiye vukuf sahibi
ol11p, sadece tarih yazan olarak temayiiz etmekle kalmamt~, daha sonraki
tkvirdc tasvirlcr kiiltiinii savunan bir t;ok yazm1n miiellifi olarak da isim
y apuu~ttr. Fakat o da, aynen Tarasios gibi, patriklik tahtma yiikseltilmeden
1111('<' yiiksek bir devlet memuru idi ve kilise siyaseti baktmmdan aym thmh
1sl ikarrwti tcmsil cdiyordu. Goriinii~c gore, rcislcri Studios manastm ba~
' a hi hi Thedoros'un bu makama set;ilmesini u mmu olmalan dolay1siyle
{.d otlar'ca, patriklik makammm kilise it;inden gelmeyen bir kimse tarafmdan
i ~~al <"dilmcsi biisbiitiin fena kartlandt. Sanki bu yetmiyormu~ gibi imparator Nikcphoros, imparatorlann kilise kanunlanna bagh olmadtklan
pn11si bini pekitirmek gayesiyle Konstantinos VI.'un zina sorununu yenidcn hortlatt1: Ruhani ve diinyevi temsilcilerden tqkil edilen bir .rynod'a
Konstantinos Vl.'un Theodote ile evlenmesinin mqrulugunu ilan ve bu
11ikaln k1ym1~ olan Josephos admdaki papast tekrar ccmaate ve kiliseye
kahlll cttirdi (ocak 8og). Bu olay Studios manastm keileri ile aranm
I ;u namiyl e at;:tlmaslm inta<; etti. Kqiler resmi kilise idaresinden yeniden
aynld1lar vc devlet tarafmdan takibata ugratild1lar.
I Icr eyden once ise imparatorun vazifesi memeleketin iktisadi duru111 11 1111 ycniden bir nizama sokmak vc bir onceki iktidarm hafif davranmas1
yiLt.ii11dcn bozulmu olan mali muvazeneyi yeniden tesis etm ekti. Devlet
111;di ycsinin bir zamanki idarecisi s1fatiyle Nikephoros boyle bir vazife
it;i n miikemmel bir haztrhga sahip bulunuyordu ve bir c;ok onemli ve iyi
dii~ii niilmii tedbir ve kararlar ald1. Bu kararlan , onun ~idde tli dii~mam
ol.111 'J'heophanes bir c;ok hakaretamiz kelimeler ve ikayetlerle imparator
Nikcp horos'un "on kotii i~i" olarak tasvir etmektedir 1 . Nikephoros I.
i ~tll"t' , imparatorit;c lrene zamamnda kabul edilmi~ olan vergi indirimlerini
or I ad an kaldtrdl. Bun dan sonra, vergileri onceki durumuna oranla daha
ziyadc yiikselterek ve vergi tomarlanna kay1t it;in iki keratia (anlalldtgma
g lirr her nomisma bawa ki , % 8 I /3 tutar) talep ederek biitiin tebayt yeni
ha~la n vcrgilendirdi. Manastlr ve kiliseleri n ve Bizans'da say1s1 pek t;ok
ol.111 haytr miicssesclerinin (dariilaceze v. b.) paroik'l erine ocak vergisi
ko11 uldu. Manasma gore aile bama cibayet olunan ve burada ilk d efa
ol.u ak hir Bizans kaynagmda adt gec;en ocak vergisi (xomvLx6'1) orta Bizans
dtVJ i11 de , a razi vcrgisi yamnda en onemli vergiyi tq kil etmektedir. Bu
vn~i ilk olarak Nikephoros tarafmdan konu lmu~ degildir; kaynakta daha
ziyadt , ii11ccdtn bili ncn bir vcrgi cinsi ~ck lind c kaydedilmcktcdir. Ancak

Eskikitaplarm.com

li. N ikqlloro:c I 'un J{cforndan vc

lmllull imdiye kadar llu vngitkn

1>1 ~

'l'chli/ulo-1

lHl!<H Lutulmu~

ulan bir kiiyliil('l' kall' gorisine de Lqmil cdildigi anla~llmaktachr. Fakat pck muhte nll'l olarak
bu mtu1Jiyct ancak imparatori<;e !rene dcvrindrn bni mevcut olmu~ oi111a
hd1r; <;ii11kli Bizans'da kilisc ve manastlr miilklcri prcnsip bakumndan vc
her zarnan vcrgiyc tabi idiler. imparator Nikcphoros her h5Jde bu anlaruda
bir yenilik getirrnemi, sadece eski nizam1 ycnidcn ge<;crli blml olacaklrr .
Diger kaynaklann gosterdikleri gibi g. yiizyilm yirminci ylllarurda ol"ak
vergisi 2 miliaresia tutrnakta olup, diiz arazide biitiin vergi miikdlcll<-1 i
tarafmdan odenmektc idi 1 . Dcvlet hazinesini zarardan korumak 11,'111
imparator vergi miikcllcflerini, hazineye girceek vergi miktanmn I i1111ii
iizerinde mlitereken sorumlu tutuyordu: Bir koy cemaatinc lop In I ,j 1
vergi borcu tahmil ediliyordu; bunu odemcklc koyiin bi.itiiu saki11lc1 i
miikelleftiler; birisi borcunu odemcdigi takdirdc onun odernekle yiikii11di1
oldugu mikdar kornusundan tahsil olunuyordu. Bu nizarn da ycni dcgdtl1 ;
vergi diizeninc ait terim burada ilk dcfa ge<;mcsine ragmen bu, dalra /WI/WI
georgikos'un bildigi r:i.A".YJAi::yyuov sistemindcn baka bir CY degildir 2 .
Nikephoros, azalttlml olan rniilklerin vergi yukiimliiliigii hn li;IJI)', i
bir indirime tabi tutulmadan, bazt belirli kilise miilklerini imparatorl11 k
miilkleri ( == hass) idarcsinin ermine verdi. Bu tcdbirlerin de hn l1alclc
imparatoric;e ircne'nin kiliscye vaki olrnu~ bagllanmn geri alunnasr ilc
ilgili oldugu kabul edilebilir. Veraset ve bulunan define vergilcrinin tahsili
de daha ciddi olarak cle ahnacak ve fakir iken birdenbire zengin oL111
ahrslar da define buluculan gibi vergilendirileceklerdi. Abydos giirmiik
smm dJmda, ozellikle Dodekanes bolgcsinde satm alman kolPlere ki~i
1 Theoph.
cont. 54, 5 Kaprzikon'u
sadece hi.lr olmayanlarm odedikleri hakkmda D6LGER (Firzanzverwaltung 62 vdd.) ve
N. A. CoNSTANTINEscu'nun (Bulletin de !'Acad. Roumaine, Section hist. II, 1924, vc
Deutsche Literatur;::eitung 1928, 4, 31, si.ltun
I 6I
vdd. ) giiri.l~leri, gerek bu zikredilen
Thoph. cont. kayd1 ve gerekse Skylitzes
-Kedrenos (II, 413 ) ve ibn Khordadbeh (de
GoEjE, 84) tarafmdan tczkip olunmaktad1r.
Kq. G. 0STROGORSKY, Das Steuersystem im
by;:antinischen Altertum und Mittelalter, By;:. 6
(1931) 234 vd. ve Steuergemeinde 49 vdd.;
Sn;TN, Vom Altertum r6o. DbLGER ise B.?_ 34
( 1934) 37 r vdd.'dc gori.l~iind e 1srar etmektedil.
~ Theophancs 41!6, 26: cX/.);YJf..~yyucJ<;

dugunu kabul etmek suretiyle, mefhun11m


teknik manasm1 reddediyor. Onu LLMC.HI.It
(Histoire agraire 219, s. 26r vdd ,) takip c 1
mektedir. Ancak bu mefhumun pekaltt l1ir
teknik manast bulunmu~ oldugunu A~llllllu
NER 14 (
D6LGER, Finanzrerwalttm.~ 1 111,
24: Ertomm rif..f..-rfA~yyurx dmrx~-roO ILevoL )

oA"ITI

mektedir. Aratlrrnasml tin pl;lnda i~lr hu


Ashburncr makalcsindeki Allelengyrm'a 1.d111 iH
eden K. A. OSIPOVA (Allilengiy v Vi.::rwlu 11
X veke, VV r7, rg6o s. 28 vdd. ) cla anla1111 ~
olmakla berabcr, haks1z olarak , A. K111111\N

(FillfiiiZVerwallung 130

(K voprosu ob osobennostyaclt ftodal'uoy .wb."i11err


nostt v Vizantii VIII-X vv., VV 10, 111 ,1,,
s. 63 vdd. ve E~re raz ob agranrych otno~tmiyaAh
v Vizantii IV-IX vv., VV r6, I!J.'i9, s . IO"J
vdd. )'1 izliycrek orta<;agm ilk dtvnI.,rilldo
:zarn miic'sseaesinin kesintiy<: ugracl1gnu vt

vc liZ gh, I!J~jh, s. r ,B, 11. 1) saclcce Ba~i


kios ll.'uu alldt:ngyon' unun hi istisua ol-

1 1. yii~.y.1lda yl'nicku dc vrcye soku ldull;tlllll


kahul l'lmtkd ir.

r<'x

~l)lll>alJX .

DnL<: rR

Eskikitaplarm.com

TIL

Ta~vi1

K ll'lc l 1\ulnau l>rvrrKi

ha~tna 2 twrnisrna gi.imriik vergtst takdir ohmdu 1. I mparator ayrtca,


l1hast i~in r;tiz ile para ahp vermeyi yasaklaytp hu suretlc faiz almak hakkm1
s; ldl'n' ckvkte ltasr ctmek surctiyk, Istanbul'un zcngin gcmi inaat~tlannt
dvklfcn 12 libre altm bor~lanmaya ve bunlar ic;in 1 nornisma bama 4
hl'llllia, yani % 16,66 ol~i.isi.indc faiz odemeyc zorlad1 2 Faiz ashnda
orlal,'ai{ ahlftk duygusuna mugayir olmakla beraber, Nikcphoros'un vc
.~ouralan mesclft Basileios I.'un <;:Ikardtklan faizi yasaklayan cmirnameler
1\iz;uts'da pek nadirdi. Qok gelimi Bizans para iktisadiyatmm ihtiyac;lan
.dd.)k kaidelcrinin tqkil ettigi maniay1 y1kmt olup, faizle bore; alma mi.iss sl'si Bizans'da bi.iti.in dcvirlerde pck yaygmd1. Qok akh bamda bir
dvkt adamt alan imparator Nikephoros'un faiz yasagt da aslmda ahlaki
111iili\hazalardan nqet etmi degildi: !mparator ozcl tqebbi.isi.i ortadan
bldmp !:tiz ticaretini devletin tekeline vermck vc ikrazlara ahtlmamt
ytiksl'kliktc bir Iaiz haddi saptamakla devlet hazinesini zenginlqtirip
gii~,"ktHlirmek ic;in yeni bir kaynak bulmu oluyordu 3
1 llu, ad1
gcr;en bolgcde muhteme1, 11 trhiyc edilmcmi~, ch~ tilkelcrden ithal
olunmu~ kolclerle ilgili oldugu ir;in, satm
alma l'iyatma ortalama %10 bir zam idi.
luHtinianos devrinde (Cod. Just. VI 43, 3 531
ylioua ail ) basit ergin koleler 20, usta i~r;iler
'I" rlaha yiiksek meslek sahibi kolelcr -nolr r lr- r VC hftkimJcr - 50-60 rwmisma'ya kadar
a l1hyodard1. 7 ytizylim ilk yansmda Aziz
I roanncs'in V1ta'sma gore ( n~r. H. GELZER,
' H) Kudtis'te tcrbiye gormti~, bir mesick
ahihi kiilclcr 30 nomisma'ya satin almnoaklaydl. 911 Yilmda yapdan Bizans- Rus
; uola~masl, Rusya'dan ithal edilecek koleler
;,, iu \lo, Ruslar ir;in daha az mtisait 944
nula~mas1 isc crkek veya kadm gcnr; esirler
H,i u ki~i ba~ma 10 nomisma tesbit etmi~ti
( l 'ofrwe sobr. russk. letop. f2, 36 ve 50; almanr a lrrciimcsi: R. TRAUTMANN, Die Nestor' """'ik \1!.1 vc 52). Bizans'da kolclerin durumu
haldwula gcncl olarak kr~. A. HADjiNIt:ni.AO t.: - MARAVA, Recherches ~ur la vie des
l'ltltl/'(.1 dmt lt< NTorule fly;::antin, Athcn 1950.
llo1 cscnlr l\izans'daki kolelerin tarihini
lol'l" ohtrak ara~llrma denemcsi yaptlmt~
lo r, a uca k huna A. P. KAjDAN'm tcnkidine
Irk . : Vr.lnik dreVIIfl' istiorii 1952,4, s. 121 vdd.
1\y11c a ~ ~~ iincmli makaklt~re bk.: A. P.
K AjllAN, Nabt i mist1 i v Vizantii IX-XI vo.,
I 'rmlr ::;nfJi.,ki 'lul'.,kouo f:OI'. j1cd. in. I. 1 !l.'P, h:i
vrlcl . l\1. .J. S\'1 'Z\'I iMc 1\', () /lllii'IJIIOm fmlojl'llit

rabov v Vizantii, Uenye zapiski Sverdlovskogo


gos. ped. ins!. 1955; R. BROWNING, Rabstvo v
Vizantiyskoy imperii (6oo-r2oo gg. ), VV 14
(1958) 38 vdd.
2
Bu tedbirin BuRY (Eastern Rom.
Emp. 216 vd)'yi izleyen CAssJMATIS (Byz. 7,
1932, s. 149 vdd.) tarafmdan yaptlan
yorumuna katilamtyorum. Bu hususta genellikle MoNNIER (fpibole 19, s. 87 vdd.),
STEIN (Studien 156 vd. ) , DoLGER (Reg. 378)
ve BRATIANU (Etudes byz. 208 vdd.)'yu
izliyorum. Benim CAssrMATIS ve BuRv'ye
kaqt itirazlanm it;in ~u makaleme bk.:
Loh11e und Preise in Byzanz, BZ 32 (1932)
308 n. 4, ve s. 308 vdd. Bizans'da faiz ve
ikraz - istikraz ticareti hakkmda tafsilil.t
ir;in bk.: CASSJMATis, Les interets dans la
legislation de Justinien et dans le droit byzantin
( 1 93!).
3 Iustinianos
hukukuna gore (Cod.
]ust. IV 32, 26) ytiksck kadcmedeki ~ah1slara
sadece %4 (trientes usurae ), tacirlcre %8
(besses wurae ), htiti.in digcr ~ahtslara ise %6
(semisses usurae ) faiz miisaadesi tanmm1~t1;
devlet de sadece %6 alabilirdi (Cod. Just. X
8, 3). Bununla berabcr zamanla resmi
miisaadcli faiz haddi de yiiksddi. Bu yiikscli~
Tustinianos hukukundan prcnsip olarak vaz gec,:mcdcn - Leon VJ. (Nov. 83 )
rlcvrinclr gr,.; e ak~'e vflhidine uyularak 1
111111111 11111 i~iu 1 /..1,tllio11 , yani 0/. 1tJ. yrr ine 'X1

Eskikitaplarm.com

l1

N ilu phuru s l. 1 llll Rdormlan v

D1 ~

'J'dalik kr

1'//

i 111 p:u a lor Nikcphoros, csas tcrndini 7. yiiz yddan bcri topra ga I1a gll
slraliotes'kriu tqkil cttigi savunma sistemini cmniyctc almak i~in <,~ok i.irH rnli
emirnamckr yaymland1. 10. yuzyda ait haberlcrin bize i.igrcuiginc g-iin,
stratiotes'lcrin iktisadi ya~am temelini tqkil eden asker mulku en azmdan
'1 libre allm degcrini haiz olmah idi; <;iinku orduya kattlmaya <;agudau
stratiotes tam tc<;hizatla ve bir atla birlikte gclmekle yukumlii idi. Giirii.nii ~~
gi.ire, bu klymctte bir miilke sahip yetcri say1da asker- koylu m cvcut ol madigl i<;in Nikephoros daha az varhkh koylii.lcri de asked hizmetlc mir kellcf klld1; boylelcrinin te<;hizat1m koy ccmaati mensuplan her yll 111,;1
1wmisma odcmck suretiyle kar~dtyacaklard1 1 . Buna gore asgari ve zor11nh1
klymcte sahip bir arazi mulkuniin mutlaka, tek bir ~ahsm miilku olruasr
gerekmiyor, aralanndan birisi ordu hizmcti goren, digerleri isc mii.~te rchn
onun tc<;hizatt i<;in gerekli mali yuku ta~1yan bir ka<; koylii arasmda t.a ksim edilebiliyordu. Aynca, bir stratiotes'in fakirlqmesi ve te<;hizatmm lwd elini kendi gelirlerinden odiyemcmcsi halinde de mali yukiin koy Cl lll a al i
arasmda taksim cdilebilmesi imkam, d evleti sava~ gucunde kay1plara
ugramaktan koruyan bir husustu. Bu sistem, ordu mevcudunu enwiyf'l ..
almak baklm1ndan J.'Akf)"M.yyuov nizamnun vergi tahsilini cmniyr~ tc a lrn: tsma bcnzer bir i.incm talmaktaydi.
Kara ordusunun askerleri gibi, ro. yuzy1ldan intikal eden halwrltJ..gorc dcnizci askerler de, kcndilerine iktisadi temd vazifesi goren mazi
mii.lkiyetinc sahiptiler. Bahriyeliler e boyle arazi tahsisi miicssesesinin viicuda
getirilmesi, her haJde Nikephoros'un, Theophancs'in kcndisini g. ki.itii.
hareketi olarak su<;landirdigi ~u tedbir olacakt1r: Theophancs'c gon:
imparator, kly1da, ozdlikle Anadolu'da ya~ayan ve hi<; ren<;berlik yapmamt olan denizcilcri, sahipsiz b1raktlmi araziyi, kcndisinin tayin ettigi
fiyat iizcrinden satm almaya zorlam1~ imi 2 Burada bahis konusu olan,
hi <; ~iiphesiz ilk denizci arazi mii.lkiyctinin tesisidir 3 : Bizans bahriy('s i
I /6; II. yiizytlda isc (Peira XIX, I 'c gore) n:o:po:1>o::A~XaatO< <; o!xouv-ro:<;, ILt~:Ata-r~X nJ <; [L txp o: ~
I
librc altmdan trientes usurae olarak 4, 'Aat~X<;, v~Xux):Yjpou<; [L1)8n:o-re: '("Y)TCOVX<J <; Cf,o
semisses usurae olarak 6 ve besses usurae olarak IXV'riX<; &xov-rat:<; wve:i:a1>1XI ~X 'rWV XOC1>1Xp1tiX'(tV
isc 8 nomisma talcp olundu ki, bu, strasiylc 'rWV IXU'rW X-r-ij[LIX'rWV, we; &v bt-rt[L1)1>w a t n:o:p'
% 5,5, % 8,33 ve %II,7I edcr. yiinki.i I a.U-r0).
3 Uzun si.ire
librc altm 72 altm nomisma degcrini talanla~t!mamt
alan h11
yordu. I altm nomisma I2 giimi.i~ miliaresia ibarenin tefsirini kanaatimce dogru olaral<
vcya keralia, I miliaresia ise 24 baktr follis UsPENSKIY (istoriya II, 239 vd. ) yapnu~11 .
degerindeydi.
Kcndisinin asked miilklcrin daha No Ill a
1 Thophanes
486, 24 : n:poaE-r~X~e: ortaya t;tkttgt teorisindcn hareketle, son
a-rp~X-re:ueail~Xt n:-r<uxou<; x~Xl e:i;CJn:At~e:a9~Xt mxpoc zamanlarda LEMERLE (Histoire agrairc !.I I !h
'rWV O!.LOX<up<,V, 1t1XPEZCJV'r1X<; xed O<V OC ox-rwwx[- s. 73 n. 2) , daha gcr,:crli olabilccck bir yo nun
i)e;)(()( ~IL[aou <; VO (H Ci!LO<'rC.JV
i>e:I.L<lCi(<:l. K q. tcklif cdcmcdigi lmld(', Uspemki y' in lm
ULYKATZI- AnRWEILER, Rt~clwrches 19 vd.
tefsirinin do~rulugun:l itira:r. clti . Aym
~ Theophams
.JII7, d i: -ro>', ~ -roc~ lcoriyc uymak sev d: L~iyle o (a.yn. yer), a~kr~r

,r,,

Eskikitaplarm.com

'

u, 'n <,~ok <Ht<'tttli bi r lrdhir. Uu plauda bu , ac,:d,~~a anla~ddtgt g.ibi, KilJyldllli ' lar /hmw ' sUllll d c nizc i askcrlcriyl c ilgili olmal1chr.
N i k<pltoros huwlan ba~k<t, bUy iik tehlike i le kaqt kaq1ya bulunan
li,,J gcl. in konmmas1 gaycsiylc tchcir vc isHm siyasetiyle ilgili tedbirler
.dd r. B11 anLmHia o, A nadolu thema'lannda oturanlara mUlklcrini satttrdt
v : l111lllan Skl avini a'ya , yani Balkan yanmadasmm islavla~ml arazisine
ynlql i nli; lmnlara hi<; iiphcsiz buralarda ycni arazi verilerek, stratiotes
srl.li, ylc ordu hizrncti ilc yiikiimlii kdmd1lar. Thcophanes'in bilhassa t;ok
1ikay, l ctLigi bu tedbi r , bu tarihten iki as1r oncesine dayanan iskan politikasl
11wtodlanna uymaktad1r. Urnumiyctle imparator Nikephoros'un faaliY tiud< kiiktcn hi<; bir degi~iklik yoktur. 0 her eyden once, seleflerinin
l1a ta vc ilnnallerini telil.fi etmek gayesiyle, mevcut durumu rsash bir ekilde
is l;l !1 vc tcdavi etmitir ve eger imparator bu baklmdan baz1 yenilikler
y a pntt.~sa, hiitiin bunlar tamamiyle geleneksel Bizans devlet siyaseti c;er<,cwsindc kalml:;;larclir. Biiyiik bir isabetle o gozlcrini bn pli:mda Bizans
<l<: vlct.inin iki temel dircgine tevcih etmiti: Devl etin maliyesi ve ordusu.
1\J ikcpltoros hi<; iiphesiz devletin mali kudretini, hazen elbette ger<;ekten
zo rhaca tcdbirler le, hatln say1hr derecede yiikseltmitir. O nun bu alanda
gos t.crdi i!;i c;ok yCinlii faaliy et, Bizans maliye idaresin in metodlan hakkmda
h izc hilgi vermekte ve en karanhk ortac,:ag ic;inde Bizans para iktisadiyatmm
kaydcUi gi bl.iyiik gclimenin bir tablosunu c,:izmektedir. 1mparator hi<;
~ i 1plw.~i z dcvletin ordusunu da onemli olt;iide giic;lendirmiti: Bir zamanki
111 :di yc IJakannnn en orijinal ve en kesin sonw;lu tedbirleri ordunun kuvvc l k ndirilmesi it;in ahnnutt.
Nikl'phoros'un t chcir ve isldln siyaseti c;erc;evesinde alnu oldugu
ltdhuln, hir baklma da bunlar Balkan yanmadasmm islavlaInl bolP.~"~ '"'" vc Iter halde bn pUmda Trakya ve dogu :Makedonya'mn Bulgaristan
:il ll ll'l:i nna taallfrk cttikleri cih etle, bzel bir ehemmiyete sahip idiler 1 .
(,_ vc 7 yiizylllann biiyiik 1slav muhacercti Bizans devletini Balkan yanm;~ d ;~ 11 1111 hii tiini.i i<;indeki mevbini biiyiik c>lc,: iicle terke zorla ml ve o zall ldlld au bcri de !slav dalgas1 gittikc;e kabarmakta bulunmutu. Konstan1i nos Po r plt yro ~ c n n e tos'un ifadesine gCire, P elopon es'in 8. yuzyd ortalannda

- --- -- ---------- ---------------------------------------

oui ilklcrinin varhgmm, "fakir" olmayan, larla dolup ta~an Yunanistan'a da iskan
ya 111 rr'l"<lxol'knkn sa yolm ayan vc mcnsup eclilmi~ olduklanm tahmin etmi.5lcrdi. Bu
old ugll kiiy yolda~larmea tc<;hiz cdilmcyip fikri dalm biiyi.i k tafsilat ve claha btiyi.ik
hc1uli h~hi~aluu kcnclisi tcmin eden asker kesinlikle P. CHARANIS (Nicephorus I, The
l< l'oy lt 'dcr llakkmda bahsedikn tedbirin alm- Savior of Greece from the Slavs, Byz.antina'" "" io;i u i\11 ~a rl ol.rnas1 fikr.ine itiraz et- 111etab)'zrmtina 1, 194G, s. 76 vdd.) temsil
on<"kl<di r.
etnwktl'dir. Bununla bcralw r K YRIAK IDES
1 I Jaha t loJ I (Ott\'thidtk 1, 9B vd . ) ve
( Hu ~. MeAh i)( L VI, 7 vdd .)' in isalwlli itirazV11~ 11.11 v (Slrmva11e v Grecii, Viz. Vrc m. !j ,
la nna bk . i\y m :a k"!i Viz.. lzoori 1, W15> 11. li7.
111,11 , H. t'J.'..!) i\u aclcol u .1/raliolts'lcoi'"l 1slav-

Eskikitaplarm.com

' I

!slav ve barbar !Jil' ulkc ltalill(k IJU!UIIdugu di.i~iiuiils iill 1 a. yu ~y dttl


sonlan ve 9 asnn i>a~llld a n itibare!l ise yava~ J ~tkat <.kvatnh bir ak si
gclime balar. lmparatoric;c irene zamamnda Bizaus Yunanistan'daki
1slavlara karl btiyi.ik bir scfcrc giriir: 783 ytlmda lo,go/hete.l Stavra kios
btiyuk bir ordu kuvvetiylc Selanik bolgcsine harcktt edcr, daha so111"
Yunanistan vc Pclopones' c gircrck oradaki !slav kahileleritti Bi~iltts'111
yi.iksek hakimiyctini tammaya zorlar ve onlan haraca baglar. Ih~; tl d1
seferinden doniiiinde Stavrakios hipodromda za{h alay1 t.nt ipic- Il l ( k
miisaadesine nail olur: Bizans'da Yunanistan'daki !slav kabiklni iiZI'I'ittdc
kazamlan zafcre boylcsine biiyiik bir onem atfcdilmcktl ydi ~ . F.t k.tt
daha 8. yiizy1hn son ydlan ic;inde Yunanistan'daki islavlar, Vtll'gt ; it
kabilesinin arkhontes'inin idarcsinde ve Konstantinos V.'un Atiua' da 111.dt
bus tutulan ogullan lebindc 3 imparatoric;e iren e'ye karl giri~ilt 11 !Jtr
harekete kat1ldtklan gibi, g. asnn bamda Pelopones'cleki !siavLtr ltii yiik
c;apta bir ayaklanma yaptllar. Bunlar civan yagmaladtklan sclltLr Bn'i
ytlmda Pati as iizcrin e ~iddetli bir saldmda bulundular 4 ~ c hrin """ ';' .
saras1 son derecede sert olmakla beraber yine de islavlann yl'ltilgi~;i jJ,.
son buldu; Patras hallu bunu, bir zamanla r Schl.nigin ku1lldu ~ u ll ;t ;tl
Aziz D em etrios'un yarchmma atfedilmi~ idiyse, havari Andn a~ ~, 11111
cizevi bir miidahalcsinc borc;lu olduguna inanm1~t1r. Bundan i i Lim iut
parator sadece biitiin sava ganimetlerini degil. biiti.in itaat altt11;1 ;dtlt:tlt
islavlan da ailel eri ile birlikte Aziz Andreas kiliscsin c hcdiyc etti ki , hu11Ltt
bu suretle sadccc bagimsizhklanm degil, sosyal hiirriyctlcrini de k.tybrtuti :l
oldular. Bununla bcraber Pdopones'deki islavlar Bizaus hukfmwtiuiu
ba ~ma daha sonralan da bir r;ok i~lcr a<;mt~lardtr vc Franklann I:{. yi i~
ytlda iddetle savam ak zorunda kaldiklan Taygctos'daki Mdiu~i VI'
J ezcrit kabilcleri b<'nliklerini Turk devrinc kadar muhafaza etmi~lndir r.
De thematibus, r ap. 6, 33, n~r. P ER - D. J. GEORG ACAS ( The LHediaeVtll Nmul'r
iS rc i crcx 11 J(ropcx xoct yqov.-: Melingi and Ezerilae of Slm ic GroujH itl ll11
(~& pBcxpor;. Vita S. rt 'illibaldi (MGH SS XV Peloponnesur, BZ 43, 1950, s. :1m vdd .) hu
93)'de bulunan bir habcr de r;ok anlamlt- kabilelerin islav olduklanndan ~iiplw "'""'
drr; buna gore Eichstii.tt piskoposu Aziz meklc bcraber , h er iki ad, hall a .J<-:~cc it
\Villibald (takribcn 723-28) FilisLin'e gider- adt ir;in de -- kcsinlikle hat at. olarak f "..(,
krn Moncmvasia'da durak yapm1 ~ ve bu men~e kabul ctmcktcdir. I L ( ;tu:nouc
~ehrin " iu Slawi11a terrae
islav arazisincle" (Byz. 21, 1951, s. 24.7 vdd., 21lo vt: I ',Jty
bulundug"unu tcsbit d m i.~ Li .
molugie slave du nom des Melingi el de.1 l~{t:lllt' l,
Nouvelle Clio 4, 1<))2, s. 2~)3 vdd. l '111 rsallrtlr
" Thcopham"s 456 vd.
Lcnkidi ile kr~ . ~i rndi aynca bk. II . :\ err<
" T hcophancs 4 73 .
'1 /Je
arlm . imj1. , cap. 11) , s. 22~) vd., WEI LE R - (;I.YKJ\Ti'.J, ( 'uc irucription m iCIIIltllll'
n~r. Muur.vcstK -.I NKINS.
rur les 111t!lingues rl11 TaVt!c)te, /lull. rlr r.11rr. !Mil .
Bu lslav kahil. lni adlannrn c,:ok B(j ( IIJ(ll ) 1 vdd,; hu rada ~11'lrng i blav
uninak;t~a r:d i lmi ~ ulan dimolc~jisinc lmrada kabilcsinin 1.1-. ylizy dda hfd:t ull'vt:ul oldui{tr
claha yaknulan ~i ntll'llti~< ~:cn k yuktur. IN(lal ultrnuyor.
1

TUS1 : E:n;}).x [~ c~.s-r,

Eskikitaplarm.com

clio

Ill. 'l'a svir Krn c r lluhran l>r v r rsi

B1111a ra{?; IIH'II lslavlann Patras'da ugradddan hozgun, yin e de gliney


Ylluanistau'u! yenidcn grcklqmesi olu~umu bakmundan onemli bir merhair l<kil cllll<"kllydi. Bu olay Bizanshlar ic;in bile, iki asudan f:tzla siircn
l111 lslav i.istiinliigiindcn sonra Bizans kudrct vc hakimiyctinin Pcloponcs'de
y<ui1kn l1:sis cdildigi tarih addolunmu~tur 1 .
Bizaus hakimiyetinin Balkan yanmadasmm bazr klSlmlannda yava~ yava~ saglamhtmast, en ac_;Ik ifadcsini ycni thema'lar kurulmasr suretiylc
t/tmw'lar nizamunn gcni~letilme sinde bulur. Hangi bi:ilgclerin gerc;ekten
Bi zans dcvlctinin miilkiyctinde bulundugu, yani sadeec itibari olarak
Bizans cgemenligini tammi olmadrgr ve fiilen de Bizans hiikumetinin
idarc ve emri altmda bulundugu bilinmt'k istenirse yapdacak CY Bizans
//uma'lar nizammm nerclere kadar uzad1gmr tesbit etmektir. Gerc;ek durulllllll ycganc saglam Olc;iisii budur. Qiinkii sadeee thema'lann bulundugu
ynkrde az vcya c;ok muntazam bir Bizans idaresi vardrr. imdi, 7 yiizyllm sonundan bcri Bizans'm Balkan yanmadasmda sahip oldugu thema'
la r Thrakia vc Hellas'dan ibaretti ve uzunca bir sure bu durum devam
l'tl i. Bununla berabcr kesin olarak daha 8. yiizydm son yrllanndan itibaren
Thrakia thema'sr yamnda, asd Makedonya bolgcsini degil de batr Trakya
1

Moncmvasia

kronigine

gore Pelo-

pon('S 2 I B yii, Mavrikios'un 6. saltanat

y rlmdan (5B7), Nikcphoros'un 4 htiktimdarlr k ydmda (8os) Bizans hakimiycti nihayct


yr nirkn kuruluncaya kadar islavlarm egenll'nligindc kalmi~h: N. BEES, To 7tEpt -r'ij<;
x-rlrrcwc;; T'ij~ Mt>VEfL~ alet ~ zpovtx6v, Bu~IXVTL<;
1 ( 1!JO!J ). 73 vdd. 932 yJlma ait Arethas Sclwliort' u (S. KuGEAS, Neos Hellenomn. 9, 1912.
~. 1-7:1 V<ld.) ve patrik Nikolaos III. (10841I 1 1) 'un imparator Alexios I. Komncnos'a
l{i iudenligi synod- yaztsl (LE QumN, Oriens
(.'hrirtiartus II, 179) da aym bilgiyi vcriyorlar. Bu kaynaklarm inamhrhg1 hakkmda bk.
1'. C IIARANrs, JJSI. ro ( rg48) 92 vdd., 254
vdd . ve BZ 46 ( 195~3) 91 vdd. Charanis
hurada hakh olarak, pcloponcs'in, kaynakl.mla bdirtildigi gibi 6. ytizyhn sonlannda
INiavlar larafmdan i~gal cdildigini dcgil de,
a ncak 746 y!lmdaki vcba salgmmdan sonra
l ~ l avl ann buraya btiyiikr;:c say1da muhacir
ola rak kabul cdildiklerini yaymaya r;:ah~an
lu wii nkii Yunan tarih yaz1c1hgma itiraz
1'1 nwkl<dir. Moncmvasia kroniginin kaynak
olarak a rzc ll igi hakkmda, bu konudaki
m rl rn p as;qlanm yrnidrn vcrcn ve ilgili
I rl nalii r hakkmdak i mtilfthazalarnu bi ldi1rn 1'. Cn AHANI~'iu ~~~ yaz1~111a bk flu:

Chronicle of Monemvasia and the Question of the


Slavonic SettlertUmls in Greece, DOP 5 (1950)
141 vdd. - Edebi kaynaklann, ve hususiylc
Monemvasia kroniginin verdikleri bilgiler
arkeolojik ve i:izellikle niimismatik malzeme
tarafmdan tamamiyle teyid edilmektedir. Bu
hususta A. BoN'un ar;:1klay rcr mtilahazalanm
vc i:inemli hulasasm1 ~~~ yaz!lannda bulmak
miimkiindtir: Le probleme slave dans le P elola lumiere de l'archt!ologie, By;;. 20
ponnese
(1950) I3 vdd. ve Le Peloponnese byzantin
jusqu'en r2o4, Paris 1951. - K. M. SE'ITON
(The Bulgars in the Balkans and the Occupation
rif Corinth in the Seventh Century, Speculum 25,
1950, s. 502 vdd.) Monemvasia kroniginin
Avar- I slav akmlan hakkmda verdigi haberlcrin gerr;:ckte Korinthos'un 641/42 yr
hnda Onogur Bulgarian tarafmdan i~gal
edilmesinc ait oldugu ve Bizans hakimiyetinin burada Konstans II.'m 658 yrhnda
yaptrg1 seferlc ycniden kurulmu~ bulundugu
gorii~tinii savunmaktad1r. P. CHARANIS (Speculum 27, 1952, s. 343 vdd .) bu hipotezi
hakh olarak rcddcdiyor. Kr~. aynca F.
DiiLGER, liZ 45 ( 1952 ) 2I8. SinToN (Speculum :J.7, I!JS:J., s. 3!il vdd.) nazariycsini
Mav unmaya r;a h ~mak1ad1r.

Eskikitaplarm.com

h. Nikcphoros l.'uu Rlonnlan

V"

n. ~

'l'rhlil<rlr

araztstnl kapsayan baguns1z bir M.akedonia lhema ~ llli'V< utt.u 1. TakriiH'n


ay111 zamanlarda muhtcmelen Pdoponncs thema's1 kurulmu~ olacaktu 1 .
En gc<; 9 yi.izyllm ilk scnekrindc Ionia adalanm kapsayan Kphalkni;t.
thema's1 ortaya <;1kar 3 9 asnn balannda isc muhtemel olarak Bizan s
kudretinin Ege vc Adriyatik klyilanndaki en oncmli i.islcri olau Sl'l.lnik
( = Thcssalonike) ve Dr a<; ( = Dyrrhakhion), civarlanndaki arazi ltlltbirlikte, ozel thema'lar olarak te~kilatlandmlmtlardtr 4 Bundan p k
az sonra da thema'lar idaresi Epir (- Epeiros) bolgesine Nicopolis lhmw '
smm tcsisi ilc sokulmu ve Strymon thema'smm tckilatland1nlnwsi Hlltt
tiyle Thessalonike thema'si, Trakya thema'lan olan Thrakia ve Maktdon i.
ile birbirlerinc baglanmJtlr. Nihayct 9 yi.izyilm ikinci yansmda, ])alnt;,'Y"
Chirlerini vc rni.icavir adalan kapsayan Dalmatia thema's1 kllrtdntlt.~ltll
(bk. aagtda IV, 2). Balkan yanmadasmda thema'lar idaresinin yaytltn;1s1,
Bizans kudrct ve hakimiyctinin, islav muhacercti ilc kogulmu old11 ;:"
I ]vfakcdonia
ozcl bir thema o!arak
ilk dcfa 802 yilmda zikredilir: Theophancs
4-75, 22. LEMERLE (PhilijJpes 122 vd.)'in
gosterdigi gibi thema'nm kurulu~u 789 vc
802 y1llan arasma dii~mektedir. - Istanbul'
un da. civan ilc birlikte g. yuzy1lda ozcl bir
thema tqkil cttigi hakkmda Arap cografyaCilanmn vcrdigi habcrler (kr~. GELZER,
Themenveifassung 86 vdd.; BuRY, Ea-1tern Rom.
Emp. 224-) bir hataya miistenit goriiniiyorlar, kr~. H. GREGOIRE, Le theme byzantin de
Tafla- Tablan, Nouvelle Clio 4- ( I952) 388
vdd.
2 Bir
Pclopones strategeos'u ilk defa
81 2 y1bnda zikrcdilmi~tir: Scrip tor incertus de
Leone 336. Bununla beraber Pclopones
thema's1, onceleri kabul edildigi gibi, ancak
islavlann Patras oniindeki bozgunlanndan
sonra ortaya t;tkmami~, aksine, De adm. imp.
cap. 4-9, 13 (n~r. MoRAVCS1K -jENKir<rs)'den
anla~Ildigi gibi, islavlarm Patras'a saldms1
s1rasmda mevcut bulunmu~tur; onun kurulu~unun logothetes Stavrakios'un Yunanistan
scfcrinden hemcn sonra vuku bulmu~ olmas1
ihtimal diI degildir: Kr. OsTROGORSKY,
Postanak teme Ilelada i Pelojionez, ZRVI I
(1 952 ) 64 vdd.
" Bir Kephallenia slralegos'u ilk olarak 809 y!lmda zikredilmcktedir: Einh.
Annal., MG/l SS I I!J!i vd.- DvoRNIK
(l.~~cnde.r 12), B. l'ANC,ENKo (h'atalog A1olivdrnmlrm, IUA/h :l, 11)111, ~. 117)'n un yaym-

lay1p 7.-8. yiizy!llarla tarihledigi hir Alohh


dobullum ( = vesika kur~un miihiilii)'a a
tifta bulunmak suretiyle Kephalknia thm111'
smm kurulu~unu 8. yuzy1l i;:lerin.- kaydn
maktad1r. Bununla berabcr Paw,;cnko' nun
okuyu~u olan cr't"p[cx't"]1)yt7> Kc:[cpCY]AI1JV ( lex ~ )]
<;ok kcsinlik dr~Idir; onun iznh ~cldi do
(ayn. ;er r I8) pek ikna edici dq.(ildir.
4 Bir Selanik thema's1
strate,wJ.r'u ilk
dcfa olarak 836 yil1 ic;in Grcgorios lkkapo
lites'in Vita'smda (n~r. DvoRN1K 36 w li2
vd.); bir Dyrrhakhion thema's1 stratrgo.1'u
84-5 ilc 856 y1llan arasmda viicuda f.ll' l<n
UsPENSKIY Taktikon'unda gc<;mektcdir. l )voll
NIK (Legendes g)'in, Thcssalonike thema'snnu
Nikcphoros I. zamanmda mcydana g'<ldi~:i
hakkmdaki ta!:anini makuldiir. Ancak 1)voJc
N1K (Ligendes 12) Dyrrhakhion lhcma'Hllllll
kurulu~unu Thcophilos dcvrine vazcdiyo
Her iki tesisin aym zamana dii~li iK inll
kabul ctmck daha isabetli olaeakllr. I
FERLUGA (Sur la creation du tlzim1e de /)Jrrrr
chium, XII Congres Intern. des fi.'tudes f,y:..,
Resumes des communications, Bdgrad - <kin 11l
196I, s. 32) Theodoros Studites'in, l >y11 ha
khion thema'smm daha Thcodoros'un hayall ;L
oldugu bir dcvirde, ~u halde 82i>'dan ln ,.
mcvcut olclugunu ishat edcccge lwm:ivru
bir mektubuna (M1GNE, 1'. (;, C)D, /i{1i1/, II,
No. I ; 17) i~ard l'tti. Ierluga da hu t/zcma' nu
tqkilallandmlmasuu Nikephoros I . ckvrinc
vaz,,l mckln I i r.

Eskikitaplarm.com

Ill.

lb I k;u II ar s;tlwswda

'l'asvir K1111"1 lluhran Dcvnsi

yava~ yava~

ycniden t('sisini 11 bir ilad1sidir. Bu, bize


oldugu topraklan ycniden i~galinin gelimcsini ve
.1y111 zamanda suurlanm ve bu oluumu izlcycn ycnidcn hdlenletirilmeMilll ~iistcnn<'ktcdir. Zamanla ve yava yava Bizans hcmcn bi.itiin kly1
J,j,Jgdlrini kmncn gcni, k1smcn de daha dar Critler halinde tlzema'lan
i11 1;1'lSI'V1 lcmcyi baarmttlr. Donanma kuvvctinin miidahale cdebildigi,
~ ('hir say1s1 vc liman baklmmdan zengin sahil bolgelerindc imparatorluk,
h:lkimiyct.ini ve idarc sistemini yeniden kurmutur. Fakat Bizans'm eski
tPpraklanm yenidcn i~gali oluumunun baariSL da bununla s1mrh kalIIIL~ttr: Balkan yanmadasmm ic;: bi:ilgcleri bundan soma da onun yetiehilccc~inden uzakta kalmaya devam etmitir.
Biz;lll.~'ul

kayhl'lmi~

Anadolu .rtratiotes'lerinin Sklavinia bolgesine isk1m Bizans'm Balkanla nlaki durumunun kuvvetlendirilmesi olu~umu zincirinin bir halkasmt

tqk.il cdiyordu. Bu, aym zamanda yakm Bnlgaristan'la giriilecek miicadele


i If 1k birbirine bagh idi. Asker bir ail eden gelmemckle beraber Nikephoros
I. biiyiik bir enerji ile saval yiiriitmii ve bir ~ok kere ahsen ordunun
h;t~ma ge~mitir. irene'nin, hilafet hiikO.metine karI yiiklenmi oldugu
l1 . 1ra~~

iidemelerini Nikephoros tahta c;1kar ~1kmaz durdurmutu. Ancak


dcvlctin dogudaki kuvveti 803 y1hnda biitiin Anadolu thema' lannm bakumandanhgma tayin edilmi olan Bardanes Turkos'un isyaniyle patlak
wren hir ic; sava yiiziinden sarsilmitl. Araplar yeniden devlet arazisine
akllllar yapmaya balad1lar ve 8o6'da Harun ar- Raid muazzam bir
o1 d 11 i le gi:iri.inerek sm1r bi:ilgesinin bir ~ok kalesini aldt, Tyana'y1 igal
nlnck hiiyiikc;e bir sava birligini Ankyra (=Ankara) bi:ilgesine yollad1.
llnparator ban ricasmda bulunmak, harac; i:idemeyi ve bunun ustiinde
1k daha kiic;:iik diiiiriicii bir art olarak, halifeye kendisi ve oglu i~in her
yd ha~ vcrgisi olarak 3'er altm yollamay1 iistlenmek zorunda kald1 1
Blllllillla bcraber Harun'un i:iliimii (Bog) ve bundan sonra hilafet devletinde
1.11 Iilii eden kanIkhklar bu yon de bir rahatlamaya sebep oldu. Bizans ell
pnl itik.asuun ag1rhk merkezi gittikc;e daha belirli bir Ckilde Balkan lara
by! h.
Avar devletinin Biiyiik Karl tarafmdan imhas1, Pannonia Bulgarla11111 da Avar boyundurugundan kurtarmitl. Bulgar devleti bu yiizden
daha biiyi.ik bir kudret ve araziye sahip oldu; Tisza suyu kenannda BulK" rlar Frank devleti ile hemhudut oldular. Pliska'daki Bulgar tahtma,
llliHlan dogma miicadele ve futuhat heveslisi bir sava<_;l olan Pannonia
ll1dgar kallilc rcislerinden Krum gec;ti ve klsa zamanda Bizanshlann uma' 1s1 li:llinc gclcli. Bulgar devletine kaq1 set mahiyetinde Bizans, en i:inernli
11oktalarn1I lkvclt.os ( - Burgaz), Edirne, Filibe ve Serdika ( Sofya)'mn
tqkil 11tigi kuvvl'tli bir miistahkem bat kilrrnutu. Scrdika 8o9 ilkbahann-

Eskikitaplarm.com

b . Nik <'pho ro~

l.'111t

Rcforllllar

V<'

Dr ~

'J'.-Idil"lr

da Knun ta rafmdan ~igncndi, kalesi taltrip nlildi gi ~ illi ganriw1111 d:r


klh<;tan gec;irildi. Bizans imparatoru d cr ltal miidahaledl' lnrlu1rdu, l'lis
ka'ya dogru ilerledi ve sonra tahkimatun yrniden onartmak iizer<" Snd i.
ka'ya gitti. Nikephoros'un biiyiik mukabil darbesi iki yd soma, ir;ind!'
Anadolu stratiotes'lerinin islav Balkan bi:ilgesine tchcir vc iskfun da hultlll.lll
etraf11 haznhklardan soma vuku buldu. 811 ilkbahannda Nikqrl111111H
I. biiyiik bir ordu ile s1mn aarak, Krum'un ban teklifinc aldmlt:HLrn
Pliska iizerine yiiriidii; Bulgar baehrini tab rip ederek han'm s.t 1'Y 1111
yakt1rd1. Muzaffer imparator kendisinden biiyiik bir mahviyetlt- 1ir " rd 1
len banl tekrar reddetti: Bulgar devletini ortadan kald!rmakta 1:1111 b
rarb idi. Adamlariyle daghk bolgeye kac;m1 olan Bulgar hanUil l.1kip
etti. Ancak felaket onu burada yakalad1. Dag gec;itlerinde Bizans 111 du.~11
Krum tarafmdan kuat!larak son ferdine kadar klh<;tan gec;irildi (:.dr lr nr
muz 8r r). Bizzat imparator maktul diirniitii; muzaffer han onrn1 li.rl.l
tasmdan, verdigi ziyafetlerde b~yar 'Janmn erefine ka}dlrchgi ]ri I ~ill ,I J1
kadehi yapt1rd1.
Bu beklenmez fclaketin sonuc;lan pek biiyiik oldu. Bizans itilr:ll'llllll
yedigi darbc belki de ugramlan askeri <;i:ikiintiiden de ag1rd1. Kavinal<'
gi:ic;ii devrinden, 378 y1lmda imparator Valens'in Vizigotlara kar~l y<q lll.trl
Edirne savamda maktul diimesinden beri hi~ bir Bizans hiikiitnd:lll
barbarlar tarafmdan katledilmemiti. Dstiinliigiinii savam ilk sal'lta st lllll
yeteri kadar ac;1k olarak belirttigi Bizans yerlerc serilmi yatarkcn , k rs:~
sure once ban ic;in yalvarrnl bulunan Krum anh, i:ihretli bir za[(T b ll ramam olmutu. Kendisine emniyeti i:il<;iisiiz derecede artnll. vc J'iitulr :~l.
arzulanna hayal edilmesi bile gii<; bir ufuk ac;Ilmltl. imparatorluk i(,'ill
karanhk ve endie dolu ylllar balamaktayd1.
imparator Nikephoros'un hayatma mal olan savata, oglu vc wli
ahdi Stavrakios ag1r bir yara alml olmakla beraber, bir kac; adamiyl l'
Edirne'ye kac;abilrni vc burada meruiyet ilkesine ciddiyetlc uyular;r k
imparator iH'm edilmiti. Bu, Stavrakios'un ald1g1 yaradan kurl.tdal>ill'r l'gi
pek diiiiniilemiyecegindcn ancak bir formalitenin yerine getirilnH'si1ul' 11
ibaret olup gec;ici bir mahiyet taImaktaydL Tac; ve taht soruuu , illii1rw
mahkum hiikiimdann, kendisinden soma idareyi dine alacak olan ki 1ns1
yi tac;land1rmak iizere gotiiriildiigii Istanbul'da <;bziimlenecekti. (,icwu (',rr
bulunmayan imparatorun en yakm akrabas1, cnitcsi kuropalatPs Miki~.111
Rangabe tahtm tabii aday1 idi; onm1 imparatorhrga yiikseltilnwsi ltr 111
imparatorun sava arkadalan, h em d e patrik Nikcphoros tarall.ud an Lri< p
cdilmektcydi. Bu c;C>ziim ekline ise, imparatoric;.c irene (irncginc uy:t1:1k
iktidan {>jzzat iizerine aJa!Jilcccgini diiiincn, OJiim itaJindcki illljlill'aiDIIIII
kanst i\ tiuah Tlrcophano it iraz cui. i\gu kan~1kilklar l,;lktnasHul:t 11 kurb-

Eskikitaplarm.com

Ill. Tnsvir

K1rt~1

lluh r;w

ll rvrr ~ i

rak Slavtakios ncyc karcll' vercccginde trrrddiil i~indc hulunurkcn 1


~dll'C gidnl'k hiiyiiy('ll hir hcyccan hakim oluyordu. Bu yaklaan dt tchlik c kt muvacdusindc bir fetrct dcvrcsi her zamandan ziyadc tahammiil
nlilmz ~iiriiuii yor ve normal artlann ycnidcn Mtkim olmast her eyden
d.d1a ~l' nkli addolunuyordu. Kanuni yoldan cldc cdilmcsi miimkiin olmayan ;i.iziirnii hir hiikumct darbcsi gctirdi : 2 ekirnde Mikhail Rangahc
hipmlromda ordu vc scnato tarafmdan imparator ilan edildi vc bir ka'Y
litlil l. sonra da Ayasofya'da patrik Nikephoros tarafmdan ta':;landmld1.
Uu olup - hitli kartsmda Stavrakios tahttan feragat ederek kei libastm
Kiy(li, I;tkat daha ii':; ay tiliimle penc;elqti.
Mikhail Rangabc I. (811-13) 2 zaytf bir hiikiimdardt. Kolayhkla
cl. d1 :1 kuvvet li phsiyctlerin etkisine kaptldtgt gibi, imparator Nikephoros'u
ll'l nyiz l'lmi olan, halkm houna gitmeyecrk tcdbirleri almak cesaretine
de 111.1lik clegildi. Tasauuf siyaseti bir kenara buaktldt; imparator her fusalla orduya, saraya vc her eyden once ruhani stmfa para dagtttyordu.
Mikhail I. atcli hir tasvirlcrc ibadet tarafdan ve kilisenin sad1k bir hizllll'lkan idi. Omm dcvrinde ortodoksluk,- tasvir ktncthk futmasmm yenicll'n tMIIak vnmrsi arifesinde - en giizel giinlerini yaadt. Studios manasrlllan siiriildiikkri ycrlerden geri getirildiler ve zina davast, Bog konsilinin
kararl an gcri ahmp papas Josephos'un yeniden afaroz edilmesiyle kcndi
.1r:.r.u lanlla uy~un bir Ckilde <;6ziimledikten sonra kilise idaresi ile banttlar .
.)aliSUia iiz~ii crnsalsiz cnerjisi ve hi~ tiikenmeyen ccvvaliyeti ile zaytf imP" raton hiiyiikmi alan Studios manastm barahibi Theodoros'un niifuz
1 'l'lwupluuws 4!J2, 25: 6 3z l:1'cxup()(xto<; m1~ bir pasaja dayanarak, o s1ralarda dem'rl\lttl Hl ~ r'rpr . v l ex n ov Stcxxd[!.EV0\1 Til YCXfl.1'ij lcrin siyasi bir harekcte giri~melerinin pek
11, v [1rxnt>.tlcxv i:a mr)llcx~E rtEp mot~crcxcr&cxt 1) ala miimkiin oldugunu gostermi~tir.
2 Mikhail
llr1rrrxpcx't(cxv iyti;pcxt Xptcrncxvoi<; bt'l 1'0t<;
Rangabe, lakap t~1yan
rtp11A'll(1r,[int xcxxmc:. Bu pasaj tinccleri genellik- ilk Bizans hukiimdand1r. Soy adlanmn
lr S IILVIakio~'un Alina ornegi bir demokrasi ortaya ~1kmas1 Bizans'da, en cskileri - Medu ~ tlnmii~ oldui'{u ~eklindc yorumland1 (Kr~. lissenoi'lar gibi- daha 8. yiizyli ortalarmda
llll' ~c l:illtrHY, },a.rleriiRom.emfJ. I8;BRATIANU,
goriinmeyc ba~layan btiytik arazi ve iktidar
/'r iri/t'~:e.r ;,n vdd.). Gen;cktc ise sadcce, oliim sahibi ailclerin ~ogalmasmm belirtisidir.
hfll uulck i imparatorun. kansmm ihtirasl- ilk olarak 8. yUzy1lm sonunda ge~en Ran11111 hOI iin kiHO!Ukler yamnda bir de i~ sava- gabe adm1 (kr~. Thcophanes 454, 19:
yani t!nn'le1 in Lir ayaklanmasma sebep 0e:orpu:Xcxx1'o<;'b mu 'Patyycx~, opouyy&pto<; 1''ij<;
ulahilrTci{i ndm ~t'k indigini iladc clmcktedir. ~CoJ8e:xcxv-lj crou: Muhtemelen Mikhail I.'in
Ilk olaral< l{r:rc;c(l;i gii rmli ~ ohm F. IXiLGER'in babas1 ) islavcadan nc~et ettirmek ve rokahn IIIIHIIHa i~ard i Uzerinc HRATIANU (Empire vr1 kclimcsinin grek~clc~mi~ ~ekli saymak
1" /)/m,mrtie" ri llyzauce, ll<:,, 37, IIJ37, s. 88 teklif olunmu~tur. Aslmda bu analoji yolu
11. 1
f..twli!J hvzrmliue.f, HJ38, s. 97 n. 4 ) da ilc bdki mUmkUmllir; hu takclirdc kclimc
l111 yrl{i\ 111' dognr olan ~ck li kabul t'lmi~tir. "BUylik (KuvV<"tli) clli" manasma gdc1\y n< 1\ xon ..:amanlauh\ MMncv (l'arti.< hilinli, kr~. II. GRf:c:mRJ\ , llvz. 11 ( 1934) 793
f'"flllitm~r 70 vdd.) J'Hr'udo - Kodino~ 'nn Orivel.
A~ "'~'Irl i111lr ~ inrdiyc kadar litrk111a va nl11lll

Eskikitaplarm.com

G. Nikephuros l.'lall Rrforrnlarn1 v r

ve itiban stmrstz bir mahiyct ald1.


ba~rahibin oyu agtr bastyordu.

Sava~

vc

ban~

D 1~

T<hlikC"Irr

yapdmasmda hile hiiyiik

Batt imparatorluguna kaqt Bizans hiikumetinin tutumu l.emdindna


degiti. Nikephoros I. Biiyiik Karl'm imparatorluk iinvam iizcrindc iddi a
ettigi haklan duymak bile istememi, hatti't patrik Nikephoros'a, papa ya
mutad olarak gondcrilen synodika ( ' -synod mukarrerat1)' mn yollanmas1n1
yasaklayacak kadar ilcri gitmiti 1 . ~u hal de sadece kcndi rakibine dl' j:(iI,
onu dcstcklemi olan papahga kart da banmaz bir tutuma biiriinmii~lil .
Bu arada ise Biiyiik Karl'm kudret ve itiban durmadan biiyiimii~ vc lli zans'm sahip bulundugu bolgeyc de s11;ramt~ bulunuyordu. Biiyiik Karl'n
daha Irene zamanmda Istiria'yt ve bir <;ok Dalma<;ya ehrini itaatr allna
smdan sonra, gcn~ kral Pippin, Vcncdik'i de hakimiyet altma almttl (!l1o ).
Karl boylcce imdi, etkisini bu arada zaytflami olan Bizans iizninda
gostermcmesine imkfm olmayan bir baskt aracma sahip bulunuyonl11. 1 ~~-:. al
cdilmi olan bolgcnin gcri vcrilmesi mukabilinde Mikhail I.'in hiikfanwt i
Biiyiik Karl'm imparatorluk iinvamm kabul edeccgini bildirdi. 812 ydnula
Karl, Aachen Chrindc Bizans el~ileri tarafmdan ha:-.ileus olarak selfunlanch .
Boylece arttk saclecP fiilcn degil hukuken de iki imparatorluk mevcut ol11111 ~
oluyordu 2 Bununla bcraber Frank hiikiimdan Roma imparatoru dcgil,
sadcce imparator olarak kabul edilmiti; Biiyiik Karl da bizzat kcndi sini
her zaman 1~m vc bilinc;li olarak Romahlann imparatoru Cklindc zikr
ettirmcktcn fcragat etti 3 . Bu sonuncu iinvam, yani Romahlann impa 1 Theophanes'e gore r494, 22) patrik
Nikcphoros ancak 812 ylmda, imparator
Mikhail I. ilc anla~ma halinde, synodika'sm1
papa Leo III. 'a gondcrmi~ti: 7tprJ Tohou Y"'P

Y.UlAjcro 67to NuclJ<popiou 't'Q\)'t'o 7tOtljcr1Xt.


2
BuRY (Eastern Rom. Emp. 325) 8r2

toreninin, Biiyiik Karl'm Bizans imparatorunun mii~terek hiikiimdarhgma yiikscltilmcsi anlamma geldigi ve dcvlctin birligi
fikrini zcdclcmedcn 4 vc 5 yiizy!llarda
biri doguda digeri bat1da iki imparatorun
mii~tereken dcvlcti idare ettiklcri durumu
ihya ettigi fikrinde idi. Bury'nin haiz oldugu
biiyiik itibar bu gorii~iin kabuliinii sagladr.
Ancak ~artlar gee; Roma devri ~artlanndan
her bak1mdan ayn idi ve Bury'nin fikri, 4
ve 5 yi.izyllarda mevcut olmu~ bulunan
mii~terck hiikiimdarhkta k1demce biiyiik
hiikiimdann gercktigi zaman digcrini tasdik etmcsi ~arlmm bulunu~u, buna mukabil
ne biiylik Karl'm h:dcllninin Bizans imparalorundan, nc de Bi:r.ans imparalorlarm-

m bunlardan bir tasdik vcya teyid almadk lan vakJasiyla bile tutulamaz hale gclml'k
tcdir. Dindar Ludwig'in 8r4 yhnda l.l'on
V.'dan Biiyiik Karl adma, 8r 5 yrlmda i~a
kendi namma ald1g1
lasdik, Diuclar
Ludwig'in ciilusu ile ilgili olmayp sadcn
812 y!lmda b:.>.ti imparatorlugunun );'\1/..u
yap1lan tasdikini vesika hal inc gctinnck tc 11
ibaretti. 8r5'cle Dindar Ludwip;'in acllua
yeni ve aym anlamda bir vesika ta111.iua
edilmi~ olmasmr bizzat BuRY, sadccc' lur
"fmnctiliousness qf the diplomatic formr " a de lc-1
mektedir. Buna mukabil, Karl'm 81:1 yrluula
Ludwig'i Bizans usulii i.izere tac;Iandrrarak
kendisinc bir mii~terek hiikiimdar yara11111 ~
olmas1 pek onemlidir, c;i.inkti. bu vftkla hi!.
Bury'nin fikrinin yanh~hgm gormeyl' yc
tcr. Aynca DoLGER'in isabctli itirazlari yla
kr~.: Byzanz und die europiiische Staalmwclt :1o;
ve n. 42.
3
5 fasla ail olarak Vl'rilcn hihl iyo grafyay a bk.

Eskikitaplarm.com

Ill

tllf I

l'a~v ir

K ti'IC't llul1ran llcvr esi

1.1llll'tl IIIIVaillnl Bizanshlar kcndikrindc nndtafaza ctmi~lcr ve hu suretle


l1.t11 tlllj.l<lr<t loru ik lslanhul'da oturan gen;ek Romahlarm imparatoru
aras mdaki t;ulu vurgulamt~larchr. Aslmda Renna fikri il e baghhk orta<;ag
i111 pa raturluk rn iicssesesinin biinycsindc mcvcu ttur; nastl Bizans, claim a
w lliitiin dcvirlcrind c, g. yiizytldan once imparator iinvanlanmn ancak
11:\dircn kullamlnu~ olmasma ragmen 1, kendisini bir Roma imparatorlugu
say nll~ isc , batt imparatorlugu da, ancak Otton'lar devrinde Roma fikriylc
h;~ g i <II JtJyJ buna uygun bir iinvanla kesin olarak tcsbit etmi~ olmasma
rag1n1n, papahk vasttasiyle Roma'ya baglanmt idi 2 . Boylcce ikinci
hir i111paratorlugun viicuda gelmesi ve tamnmas1 suretiyle Rorna rnirast
lll'.ni ndc Bizans devletinin yalmz ba~ma iddia ettigi hak zayiflami, bir
sun111 halini alrni bulunuyordu. Karolenjiyen devletinin pan,:alamp ink11 az1 ve Bir.ans imparatorlugunun yeniden gii<;lenmesi, Bizans'm daha
so maki imparatorlanna, bati irnparatorlugunun 8 I 2 y1hnda tamndtgl
vfl ktasun bilmernezlikten gelmek ve boyle bir ~eyi olmam1~ gibi kabul
l'l.ml' k i mkamm vermiti r.
Nikephoros I.'un Biiyiik Karl'1 tammaktan imtina, buna karIhk
Mikhail I.'in onu tamdigmi ifade etmesi, sadece her iki imparatorun
ki~isl'l vas1f vc karakterleriyle degil, her Cyden once 8 I I feLiketinden sonra
dc ~ i~mi~ olan siyasi durumla izah edilmelidir. Balkanlardan gelen tehlike
B1zans devl etinin batt ile bir anlamazhgt goze alabilmesi imkamm yok
f'!tni~ti. 812 ilk baharmda Krum, Karadeniz kiy1smdaki Develtos Chrini
1, ;1 pi, ka lesini tahrip etmi vc ahalisini, Bizans't ornek alarak, kendi iilkesine
SIIJukkmiti. Yalmzca Bizans tarafmm mukavemcti az olmakla kalmami~,
Slllll' ~l' hirlerindcn bir <;ogunun ahalisi de kat;maya balamiti. Krum,
E. STmN (Forschungtm und Fortsch' illr 1'l:lo, s. 182 vd.) 'm, r:le<mAEu~ 'P~>fle<lwu
lluvamum Bizans'da ancak Mikhail I.
dvri wl kullamlmaya balandtgt ve bunun
IIJ\ytlk Karl'm sadece basileus iinvammn
l.tllllllllasmm bir sonucu oldugu tezinin,
IIHtlll tscrinden sonra, bu iinvanm daha
<'H itidn de kullamldtgt hakkmda verilen
1'>111 klc-r muvacehesindc baz1 bak1mlardan
l.tHhihi 1-wrekiyor (l)zel!iklc N. LICHACEV,
s, rail.\' dt l'crnf,ereur Leon !Ill' Isaurien, Byz. I I,
1' nto , s. 1-IJ() vdd. 'dcki imparator miihiir1 iyk k1~. Buna ilavc not olarak bk.: H.
( "'~-<IOIUJo:,
tryn. yer 482. Aynca bk. V.
I AIIHNI , .Note de titulature /~yzantine, Echos
ri'01irnl :1H, r!J:IJ, s. :-35:> vdd.; ayn. mlf.,
lln 'I'<>!LC<l<>V, l'Jti,toire d'm1 litrt: el le
illlloi~-:nape dtt Ia wmli.llllflli!JIIf., Crmdca lllllni.,rnaltut II 1111/tdo~ita I " H){" s, H)H vdd .); hi IIlii
1

ragmen basileus unvanmm 'P~'fle<tcuv ilavcsiyle 8I2'den once nadiren, 812'den sonra ise
biiyiik c;ogunlukla bu illive ilc birlikte goriildiigii ve ~e<crt:Ae:u<; 'Pt>l!J.e<Lwv iinvammn
c;1plak basileus tinvamm zamanla ve ta.mamiyle kullarulmaz duruma soktugu bir
gen;ektir. Bu hie; ~iiphesiz sadece bir tesadtif
degildir ve bu hususta, Bizanshlann "r:le<m).e:,:><; 'PcuflC<LWV ~ekliyle bu unvam filvaki
8I2'den once de hazen kullannu~ olduklanm, fakat bu ~ekli daha btiytik bir 1srar ve
gostcri mahiyetinde bilinc;li olarak ancak
812'dcn sonra vurgulay~ devletin inlurazma
kadar muhafaza ettiklerini" belirten DoLmm'e (B.(. 37, 1937, s. 579) kesinliklc hak
vennek gerckir. Kr~. aynca Dikam~, R,Z gil
( n:-lh ) IT.l vel. ve ozdlikk 40 ( 1940) 518 vd.
~ 1' E. S<:rmAMM,
Kal.l't!r, Rom mul
Urnm,llllo I (I IJ'l'l ) 111 vdd. vc 11:1 vd.

Eskikitaplarm.com

'"

prtlanttl idtimalom mahiyctine hiiriiycrck Bi~:;ans impat ,t.t.orlt ll~ tltul.


sulh ta lel>indc bulundu v c devlct bu prtlarm kahuhind< tfn ddi.it gostnin n
iincrnli lim an .~chri 1\1escmbria ( -c Nsebar)'y1 i~ga) clli (H1 :.! b sun ;t yl
ha51); burada biiyiik miktarda altm ve giimii yamnda G rekatqi stnld.uJ
da cline gec;:ti.
lmdi, ba~lannda palrik Nikcphoros bulundugu haldc imp;~l : llntlttl,
miiavirlcrinin bir klsm1, imparatorun da goriiiin c uygun olar:1k , lt:ll l,
artlanmn kabuliinii teklif edcrken, si:izciilcri Studios manaslm lta ~t .dtiht
Theodoros olan diger bir k1s1m mii ~<wir daha c nerjik bir sava ~ politi k.t~. ,
taraflm tuttu. Barahibin g<>riiii galip geldi ve 813 haziran1111L t 1" '>" "1'
bir Bizans ordusu, Krum' un ilerlcmckte olan kuvvelleri ik Edittw'cl 11
uzak olmayan Versinikia yamnda karJla~tl. Her iki ordu uzu111 a hit suH
kararstzhk ic;inde birbiri karIsmda durduktan sonra 22 haziranda 'l'l11 ;tki;t
ve Makedonia strategos'u diimana taarruz etti. Anatolikon thcma's1 l\lllll:tll
dam Ermeni Leon tarafmdan kumanda edilen Anadolu birliklni is ltu
taarruza kaulmadiklan gibi, aksine birdenbire gcri c;ekilmcyc ""~ l :ulrl.tt
Bundan iki yil once kader Bizans'l!l aleyhine il emiti; bu sekr yni /.:I ll IIIII
Krum savam ki:itii idare edilmesine ve her eyden once Bizansld.n111 J,nul
ic;lerinde birlik olmamalanna medyundu. Ortodoks imparaLor Miklt .t il
I. Rangabe'nin ugrad1g1 agu bozgun yiiziinden mevk1i sarsilnn~ ve :t.nuiu
yeni bir diizcn degiikligi ve tasvir ktnciliil;Jnm yeniden canlanma:;l i, iu
hazirlanmi bulunuyordu. 11 temmuz 811 tarihindc imparator Mikh.til
Rangabe diiiiriilerek Ermeni Leon tahta ~1kanld1.

7 Tasvir

K.rJCI

Reaksiyon

VA~ !!..IEv, Byza11ce e/. I.e.~ tlm /.n I


Bilderstreit. - OsTROGORSKY, Bilderstreit. - MARTIN, A History of t/" ,,,,.
clastic Controversy, London 1930.- LIPIC, Oferki 203 vdd. -A. DoBROKI.ONSKIY , l'rrfodolm rJ
Fedor, iJpovednik i igumen stud~yskiy , 2 cild, Odessa 1913/14. -ALEXANDER, Pair . .Nit'!"'"""
GRABAR, lconoclasme.
Gene!

bibliyografya: BuRY, Eastern Rum. Emp .. -

ScnwARZLOSE,

Ermeni Leon V. (813-20), askeri bir ruh ve resim di.i~nMJll ziltn y tl


temayiiz eden Anadolu unsurunun belirgin bir temsilcisi idi. Lnn Ill
gibi o d a doguluydu, aynen onun gibi tahta ciilusundan once An :llold,,"'
thema'smm strategos'u olmutu. Biiyiik asker ve tasvir k1nnlar ola 11 l.n111
III. V t' Konstantinos V.'u kendisine ornek olarak gi:irmckteydi. ( ;;,y,si
dcvlctin askcri giiciinii yeniclen saglamak vc tasvir kmn harehti yn tid n
canlanchnnakll. Kendisi vc taraftarlan , dalta iinnki dl'vrcdl'ki lmkuJIII 1111
ugr;uhgl askcri haarlSlzhklarm, bunlann tasvir <lostu t.utuluLnJntu ltu
twti nsi oldn g urul a n ZI'HI' kad a r ~uphe dmi yw-Ltnh

Eskikitaplarm.com

tllll

ITT.

Ta ~vir

Ktttct Iluhran Dtvrr-Mi

( )n pl:inda askcri gi>revkr durmaklay(h. (,~iinkii Versinikia yamndaki zal!'l'indcn sonra Kntm biiyiik ve siiratlc gdicn bir taarruza. girictl'k Edinll''yi k11alnn~ vc Leon V.'un tahta C,:lklHJdan hemcn bir kac,:
f.:il n soma da ordus11nun biiyiik bir k1smiyle Bizans ba Chrinin kapllan
,,,ulndl' giiriinmiitii. Ancak, Arap sald1nlannm bile oniinde akamete
n~ran11~ oldugn Istanbul surlan kaqlSlnda Kn1m da aciz kald1. Bunun
iizt'l itl(', han ~artlanm saptamak iizcre imparatorla ahscn goriimek
Ill :IStllcla blllttndu. Bizans imparatorunun soziine giivcncrck silahSlZ 0l.tr.tk gcldigi bu randevu csnasmda Bizanshlar ona alc,:akc,:a bir suikast
lt ~t bbiisiinde lmlnnclular; Krum ancak atikligi ve y1lclmm h1ziyle kac;aJ,ilnll'si saycsindc kurtuldu. Bu haince clavrama ic;erlcyen Bulgar hiikiimdan Bizans baChrinin biitiin civanm tahrip cttiktcn sonra kuatma
yuzi imkn ac,: kalan Eclirnc'ye gircli vc gerek chrin vc gereksc civannm
;~halisini Tuna i.itcsinclcki bolgcyc tchcir etti. imparator her ne kadar MeSI'Jilbria civannda bir zafcr kazanmaya muvaffak oldu ise de (813 sonhahan), crtcsi ilkbahar ic;indc Krum yeniden Istanbul iizerine yiiriimeye
ba~Luh. Kendisini tehdit eden tehlikeden Bizans'1 kader kurtard1: Bir
:t.a111anlar Attila'mn da bama geldigi gibi Krum da birden bire kan bo~a n mast ncticcsinde oliip gitti ( 13 nisan 8 14).
Ktsa siircli ara hiikiimdarhklardan sonra 1 Bulgarlar Omurtag'm
~;1 hslllda yenidcn kudrctli bir hiikiimdara kavutular. Ancak Omurtag
dikkatini her Cydcn once Bulgar hakimiyetinin kuzey bat1smda gcnilemesi Ill' w iilkenin ic; giic;lenmesine c;cvirdi. Bizans ile, Bulgaristan'a tabiatiyle
olduk;a biiyiik c;1karlar saglayan, otuz yllhk bir ban yapt1. Arazi bakiIltliHLm umumiyetle Tervel zamanmdaki durum yeniden ihya edildi:
Stnt r, Trakya'y1 iki taraf arasmda taksim ederek Dcveltos'dan mqhur
huyiik miidafaa hatti boyunca, yani Edirne ile Filibe arasmda Makroliv;tda'y:l kadar ve oradan da kuzeye, Balkan daglanna uzanacakt1 2
Son dtvrcnin dramatik olaylanndan sonra ~imdi Bizans- Bulgar smmnda
nw11 vc ihlfd edilmeyen bir huzur devresi ba~lad1g1 gibi, imparatorlugun
ll..nm ar- Ra~id'in oliimiindenberi ic; miicadelelerle y1pranmakta olan
hilfllc-t ckvlctinden de korkacag1 kalmamlti.
l.con V. ban halinden, tasvir k1nc1 planlanm gerc;ekletirmek husnsll ncla 1itydalandL Krum'un oliimiinden sonra durum hemen diizelmi~l i ki, ycni tasvir kmc1 hareketin fikir bak1mmdan ruhu olan bilgin
I ualllH'S Grammatikos'a, toplanacak tasvir aleyhdan konsil i<_;in teolojik
ish:tl malzenwsi toplamas1 cmrini verdi. imparatorun tasvir kmCI gayesi
t 11 lodoks ki liscnin birbiriyle c,:ekimektc olan kanatlanm birlqtinli. Patrik
' I let ikisi de saclecc ktsa sUre hiikiim
MtiiTII

Ill

l>ulwrn

HrV I.II'.V,

VI'

Umlip1ik

Dicrvg'dcn
llll

sonra:

s.

Kr:1.

Sofiv.rki;a l!nil. :JII, 1J

veld.
~

'/'J

Kr:l

HUN!:IMAN,

vel.

Eskikitaplarm.com

7 T asvi r l<lrlCI Hak s iyo n

Nikcphoros, yrnicku akvkncn tasvir kmc1 miicac.kh:d< hir zamauki dii ~ 111 . 1
m, Studios manastm barahibi Thcodoros ilr aym safta yn aldt lin i ki
din adam1 yazchklan <;ok say1da makalc ile vc biiyiik bir Cvklc nsintl1
kiiltiinii savunarak, imparatorun inane;: sorunlarma miidahalcsi n b 1.,;1
kcsin bir tavtr takmd1lar. Tasvirler miicadclesinin lm ikinci dn:t siiHk ,
kilise siyasetinin tekil ettigi arka plan 8. yiizytldakinden t;ok <Ldt a h lllll
bir ekilde meydana <,;Iktt: irnparatorluk kudretinin kilise lt ayat1111 ~ 11!
iradesine rarnetrnck gayrcti iJe ki!isenin, ozellikJe bumm radikal k;IJI <IIillllll
bu gayretc karl gosterdigi inat<;I mukavemet. Kudrct arac)ariiiiii iis !ii11
liigii once imparatorlugun gayrctlerini zafcre gotiirdii. Thcodfll'f JS Jl, 1. 1
raftarlarmm bir <_;ogu siirgiinc gonderilmeye ve ag1r rnuamcldcrc k a ll.lllll l.l ~
zorunda kalchlar. Nikephoros azledildi. Patriklik tahtma paskal ya l'. tz. ll
giinii r nisan 8rs'de, saray muhitinden Thcodotos Mclissc!los <,1k11 ; s
<_;imini m cnsup oldugu ailenin asil mcneine ve Konstantinos V. 'uu tit. IIIII tl
zevcesi il e akraba oluuna bor<_;lu idi.
Paskalyadan hernen sonra, yeni patrigin bakanhgmda Ayas"l ya 'd .1,
iznik konsilini rnahkum cderck 754 y1lmda toplanmi olan lasvi r k1r 11 1
konsilin rnukarreratma baghhgmi bildircn bir synod topland1. I\ ilis< I fiJI
lantJSI tasvirleri put saymad1gmi belirtmekle beraber 1, bunlann yi111 d
irnhasm1 ernrcdiyordu. Bu, Leon V.'un topladigJ synod'un tutUIIIII hakt mmdan tipiktir: i~in esas1 baktmmdan synod eski tasvir klnCihgm ptTIJsiplerine tarn olarak bagh kahyor, kararlannm baz1larmda isc miila yim bir
ifade kullamyordu. 754 konsilinin zabitlan bu synod'un yeganc fikri tual zemesi olarak kalmi, bu kilise toplantJSI eski doktrinkri sadccc tckrarlami~, sulandnm1~ ve esas sorunlan bulamk cdebi ifadelcrlc gct;i~linn i~
tir 2 Bizatihi ycni tasvir kmc1 hareket gibi 8 I 5 .rynod'u da taklit~:i l>ir
yetersizligin damgas1m ta~Imaktadtr. Etrafnn alevlcndirecck biiyiik gil t
sahip bir harcket alan Leon III. ve Konstantinos V.'un tasvir kmnlrkl .ut
muvac ehesinde g. yiizythn tasvir kincihgi, takli-tc;:i bir reaksiyon g ir i~i

1 OsTROGORSKY, Bilderstreit s. 5 I, fragment I 7: e:'illwAC< ll -roct'rroc~ dne:'Lv rpe:tml:!J.e:vm.


2 754 konsilinin
mukarreratJ resim
dil~mam giiril~ii uzun uzadtya milna~aka
ederek kristolojik bir temcle dayandtrmaya
gayrct cder ve diger taraftan da gerck birinci
ve gereksc iizdlikle ikinci tasvir kmc1 dcvrede res imler kill til taraftarlan sorundaki
agnbgt rcsimlcr probleminin kristolojik
dogma bilgisi ilc hag lanltsma va..:edcrlerken, ll 15 .ryrwd'u hiil (m mesdcyi, resimle n~
ibad rl nknltn . hun! a n 11 auiLTtEp typ&rpwn,

Til

e:bw\lt -ro oc7te:piypa.rpov, 'i1 -rijv a dtpKIX iK


.fl e:6nrro~ XC<'t'OC't't!J.'IO'I't'e:~, xocxc!' 't'l; xrxx/,v
lhop.flou!J.E:'Iot ilc itham etmck surl'liyl .. hi
-r'i1~

cilmlc ilc kcsip atmaktad1r (Osnwo iii!Sio.


Bildertreit s. 50, fragment I4 ) An cak ; 1.1
konsil zabttlarmi tam olarak hi len kini N I
bu cilmlcnin, o zabttlardaki nsim d o~l
lannm ya monofizit vcya nasi uri i11 ..:al
dil~mil~ olduklan mealindcki miicadt lr..-i vr
kurnazca orlaya al1lnu~ trzi d e a lrh P; IIIl
anlayabilirdi.

Eskikitaplarm.com

,,,,

Ill. 'l'asvir K1r1(1 ll11h1 ;111 Jl, vrcsi

111i1ul' 11 iharct kalnu~tll" 1. lmparatonlll, cmrindc lmlunan biitun iktidar


v.~t l.d;ll'l ik iradcsiui hakim kllrnasuu hilmi9 vc boyun cgmcycnleri zali"''"w L1kibata ugratmt~ olrnas1 vakmst bu rcaksiyon tqehbi.isuntin ic,:tcn
i'.. t'l1111 git. leycmez. Leon V. hie; bir zaman 8. ytizytlm tasvir kmc1 imparallltlanllllt sahip bulunmu olduklan taraftar kitlesine yakla~abilecek say1da
1.11 ;II lara sahip olmam1~ ve bunun ic;in d e durmadan tacuu kaybetmek
lwrk11s11 ilc titremi~tir. Bir ihtilal korkusu son saltanat ytllannda mani
hali11i almt~tl. Ancak ald1g1 bi.ittin tedbirlere ragmen Ermeni Leon V.
uurkadder alobettcn kurtulamad1: 820 noel gtini.i, bir zamanki siLlh arka' la~t Alllorion'lu Mikhail'in adamlan tarafmdan, dini ayin esnasmda
t\ yasol'ya kilisesinin mihrabl oni.inde oldiirtildti.
t\morion hanedammn kurucusu Mikhail II. (820-29) cehaleti kibar
Bi za11 siJ.Iara alay konusu olan kaba- saba bir sava<_;J idi. Fakat ne enerjid,n, Ill' aloldan, ne d e olc;tiden yoksundu. Onun saltanat devresinde dini
llliic:adclcyc bir tiir stikfmct hakim oldu. Tasvir taraftarlanmn takibinden
vazgc<;i ldigi gibi, ba~lannda cski patrik Nikephoros ve barahip Thcodoros
Stud i tcs bulundugu hal de stirgtinler geri c;agnld1. Ancak ortodokslann
llliitca ddit milracaatlanna ragmen tasvirlere ibadet ede bilme adetinin
i ltyas1 cihctine gidilmcdi. Mikhail II. kendisini bu i~lerde n uzak tutan
l1ir tav1r takmd1. Ne okumenik 1znik konsilini, n e de tasvir kmCI .rynod'lan
I.IIIHil vt' uihayet tasvider sorunu tizerinde btitiin tartlmalan yasakladi.
'l ';rs\ 11 bnnhgm bir zamanki ocagt Phrygia meneli olan imparator hit;
~i i i'lwsiz duygu baklmmdan tasvirlere ibadetin aleyinde idi. Bunu onun
I lind ar Ludwig'e gondcrdigi ve it;inde tas\irler kiilttintin baz1 yaklIkslZ
1n. rlriirln indcn ika yet cttigi mektup
at;Ik olarak gostermektcdir 2
ll11t111 a ym ekilde, oglu ve vell:ahdt Th cophilos'u bilgin tasvir kmn
lo.IIIIH'S Grammatikos'a terbiye ettirmesi v e Theodotos :N1elissenos'un
olii111i i1Hkn sonra patriklik makamma ortodoks Nikephoros'u tekrar c;af:lllll.tylp, 815 synod'u mukarreratmm haZlrlanmasmda Ioannes Gramln.tl ilws ya mnda en biiyi.ik paya sahip bulunan Sylaion piskoposu A ntonios'u
1:1 il'llli~ olmasl vaklasJ da belli etmektedir. ~u halde onun <;ckingenligi
:;lll'tlllil ilgisizliginden degil, tasvir aleyhdan hareke tin artlk yorulmu,
d 111 a kLllJil old ugunu idrak etrni olmasmdand1. 1v1ikbail I I. 'in aley hmd e
lr.rtrkcte gc~:tigi ycgtme tasvir taraftan, k en disinC' tasvirler ktiltii lehinde
v az d1111~ l>ir papahk uyan yazlSl takdim eden Sicilya'h Methodios olmu~tur.
Biiyiik Basileios'un ifadeleridir ve g. yiizy1l
tasvir kmctlanmn Biiyi.ik Basileios'un miina'1:1' ' v1)' nt aykm du~iinecsine ragmen ka~alarmdan, ALEXANDER'lll anladtgi manalwu lnt hitkiimd(' 1srar etmek zorunlugunu cia (s .. 45) neticcler c,:1ka1 thklan hakkmda

' I'. ). ALEXANDER (The Iconoclastic


(,'ounl'if oj St. SofJhia and its Definition, DOP 7,

ltt N:ulttll'ktyim; c,:ii1tkii ont111l11 5 .1ynod'unun


yc m <lgn ti~i olar;1k gi)stc'n li ~i fikirkr, lm
lt~ltNI'
'"l'lallll~tlllll dtl ~lllllt~ tarz1 clr,:ti I,

hi e,: bir ,J<,]il yoktur.

ManNi XIV, 417 vdd.

Eskikitaplarm.com

Metlwdios, tasvir taraft;ul oldllgtl i~i11 dcgil, Bi~<msh ta:;\ir taraltarl;u111111


Rom a ik i>aglantv;1 imparatoru endi~cy1' di.i.~i.i.rdi.igi.inckn, ikcnccy, !;1 hi
tutulup hapsedilmitir.

Mikhail II. saltanatmm en 6nemli ic; olay1, Anadolulu bir !slav VI'
imparatorun eski silah arkadal Thomas'm <;tkarmi~ oldugu ntuotzz;llll
ic; savatlr 1. Araplar tarafmdan etkili surctte desteklcnen Thomas, d.1 1!.1
Ermeni Leon V. devrinde dogudaki s1mr bolgderinde etrahna hiiyii k w
c;ok renkli bir taraftar kitlesi toplami~tl. Arap, hanh, Ermeni, Gilt <'it ',.
digcr Kafkas kabileleri onun bayrag1 altma girmi~ti. islavlann da hia yi1k
kitleler halinde oturdugu, etnik baklmdan kanl.k Anadolu, hald\1'1111
daha da genileyebilmesi ic;in mi.i.sait bir zemin tqkil etmektcydi. T .. ~dd,ii~ .
dini nedenlerle Istanbul'dan nefret eden unsurlar ic;in de bi.iyi.ik l>i1 c;rki
cilige sahipti; c;iinki.i Thomas tasvir tar aft an ccphenin hizmctilll g i1111 i:;
ve hatti1 kendisinin haks1z yere tahtmdan indirilen imparator Kons1.111
tinos VI. oldugunu ilan etmiti. Fakat isyan hareketinin sosyal- revoliisyolll'l
bir karakter kazanmi olmasl vakiasma ozel bir agirhk tammak da gca~ '"'
Thomas fakirlcrin hamisi olarak ortaya atllmi ve onlan yiiklcriudl"ll k111
tarmay1 vadetmiti. Bu sayede, iktisad i sefalet, c;ok yiiksek vngi l>.tsk 1~a
ve devlet memurlarmm zulmi.inden bizar olan balk kitlclcrini harl'hi c
ge<;irmiti. Bir Bizans kronikc;isinin yazd1g1 gibi "kole efendisin\', ;1skc 1
subayma kaq1 rjldiiri.ici.i ellerini kald1rrrut1 ... " 2 Boylcliklc l'l11ik ,
dini ve sosyal tezatlara dayanan isyan harcketi kisa zamanda Anadolu'nllll
bi.iyi.ik kism1m sardt: Anadolu'nun alt1 thema'smdan sadecc Opsikiou vt
1

V ASILIEV'in eserinde (Byzance et les bunun Genesios s. 32'de verilcn hilgiyc uy 22 vdd.) Thomas'rn Ermeni ol- gunlugu yi.izi.inden VASILIE V, kendisimku
dugu iddiasma tesadUf ed1liyor. Ancak bu once B U RY (The Identity of Thomas the Slmllla s1l rusc;a metinde daha ziyade Thomas'm nian, BZ I, I 8g2, s. 55 vdd.; kr~. ayn l': l
1slav mcn~eli oldugu karanna varan (kr,;. Eastern Rom. Emp. 85 ve tilr. yer. ) 'nin yap1111 ~
Vizant rya i Ara~y I, 24.; a yn ca bk. Hi;lory 274 oldugu gibi Thomas' Anadolulu bir Lla v
vdd., ozcllikle not 131) bizzat Vasiliev'in saym1~ olup bu fikre , hakh olarak, a r a~l nagorU~ii degil, eserin franstzcaya tcrciimcsini nlarm c,:ogunlugu kattlmi~tlr. Chelliklc Thobaz1 d egi~ikliklerle yapan zatm gorii~i.idiir. mas'm 1slav men~e i hakkmda deliilt"r vt-rt ' ll
Ancak franSlZCa metin na~irlerinin , Gene- M. RAJKOvrc;:'in ~u makalesine bk.: () fwrnAiu
sios'un (s. 8 ve s. 32) birisi Thomas'm Er- Tome, vodye ustanka 821-8!?3 g., ~ /(1 ' 1 J
m eni, digeri iskit m en;;eli olduguna clair ( 1953 ) 33 vdd. Aynca F. llARI~H/ in ii11("11rli
birbirini nakzeden iki rivayetinden, boyle- kaynak tenkitli aratirmasiyle kr~.: /I I rl
sine bir kesinlikle ve kay1tsiZ ~arts1z, ba~ka verzzye u izvorima o UJtaniku 1omi, :?.UI-'I 1o
hie;; bir kaynakc;;a teyid cdilmeyen crmcnice ( 1959) 14-5 vdd. h ya nm daha laf.~il:11 h ""
okunu~ ~eklini nedcn kabul ettiklcri, buna tasvirini E . LIP~IG vcriyor: VoJslanir I 11119'
mukabil Thcophanes cont. (s. 5o)'un Tho- Slavyaniua i vizantiyskoe krest ) anrtvo na J!WIII
m as'm 1slav men~ e i hakkmdaki va z1h kay- VIll-IX vv., VeJtnik drevney istarii un~J , Nu.
dnu bir kcnara lnmkabilccckleriui :~:annci 1, 352 V<ld. ve Ofcrki 2 1:.! vdd.
2 Tlll:ophau~:s cont. :1:1, 1 ; .
mderi pt:k anla~1lll' bir hu~llls lk~ildir. l~le
1
Tht"oph~uus coni. '11n bu ;v;1k k<iylh ile
Arabes I,

Eskikitaplarm.com

Ill.

I' f'J

T a~vir

K1 ru 1 1\uh ra u l> <:vnsi

t\tnu uia kou thema'lan imparatora sadakatlerini muhalaza cttilcr. Thomas


t\ nl:t kya pat.rigi taralinclan imparator olarak tac;landmldt ki, bu, halifenin
1 Lzast olmadan miimkiin olamazd1. Kibyraiotlar thema'smm destcgi Thotn as' nt donanmay1 da cline ge<;:irmcsinc, devlctin Avrupa arazisine ge<;:erek
1:ts vi r taraiLtn olan bat1 bolgcsi halkm1 da bayrag1 altmda toplamasma
imkfln verdi. Daha 821 yth arahk aymda Istanbul'un bir ylidan fazla
~i lrn1 ve fakat nihayet isyamn giiciinii de k1ran muhasaras1 balad1. lyi
lt ~ kilfltlanmaml kitlc harekcti iizerinde Istanbul imparatorunun iistiin
sava~ idaresi zafcri kazand1. Mikhail II. kurtuluunu Bulgar hanmm
ya nhnnna da az bor<;:lu degildi. Bir zamanlar Tervel'in Leon III. lehine
At aplara kaq1 miidahalcsi gibi bu scfer de, Bizans'm en korkun<;: diimamnm oglu Omm tag, imparator Mikhail II. !chine Thomas'm isyan hankrtine miidahalc, cdcrek onun birliklerini dag1tt1. 823 ilkbahannda
l'homas kuatmayi kald1rmak zorunda kald1; isyan <;:okmiitii. Fakat kii<;:iik
hir maiyyetlc A r kadiopolis ( = Liileburgaz)'e kapanmi bulunan Thomas
<lllcak ekim aymda imparatorun elinc diitii ve korkunc; ikencclerden
so nra idam cdildi.
Mikhail II. duruma hakim olmutu, fakat hemcn hemen ii<; yli etral't kas1p kavurmu olan ic; sava yiiziinden Bizans oldukc;a zay1f diimiitii.
lhmdan baka, dini c;atlmalarla par<;:alanml olan Bizans devletinin sosyal
kay na~ma mikroplarma bulatlgi da anlaIimltl. Thomas isyamm biitiin
intktmlariylc dcstcklcmi olan halifc, her ne kadar devletindeki i<; kartIkltklar sehebiyle Bizans'a karI kuvvetli bir taarruza giriemiyccek idiyse de,
Bizans dcvleti Arap diinyasmm diger klSlmlannca biiyiik t ehlikelere maruz
hulunuyordu. 816 yllmda M1s1r'1 ellerinc gec;irerek burada ge<;ici bir hakimiyet kurmu olan !spanyah Arap muhacirler, bu tarihten hemen bir
on ytl kadar sonra Girit adas1m igal cttiler 1 . Boyleliklc Bizans dogu
Akdcniz'de bulunan en onemli stratejik iislerinden birisini kaybetmi
oldu. Kaybedilen aday1 geri almak ic;in gcrek Mikhail II.'in vc gcrekse
lt ;d dkrinin yapt1klan biiiiin tcebbiisler bouna idi: Hemcn hemen bir
IH~<; uk as1r miiddetle Araplar, biitiin civan yagma akmlariyle tedirgin
1 lmderine iis tqkil eden bu onemli adamn sahibi olarak kald1lar. Aym
ma larda Hizans batJda da biiyiik bir talihsizligc ugrad1. Mahalli Bizans
li.i ullandanlanmn aralannda c;1kan anlamazhklara miidahale ctmck suITii yk A liikah Araplar 827 y1lmda Sicilya adasmda goriindiiler. Arap1

VAsrLmv, /3yzance et les Arabes I,


l'J vd<l. <.;i rit'in kthinin lam larihini tesbit
ll n k:'l111 yokl.11r. lhti~as litcraliiriiudc vcrikn
Iaril oh- r !!;!'-! il <~ B21l arasmda de gi ~iyor. J.
1'1\I'/\IHll'IJI.OH'lln ii;r,d ala~ t1rmaso (' lll\ p"t)H)
o'nw "'''')~ l:cxpcx ll."t)Vr,o) ~ (1/:~,f-,q/ir) , Texle rmrl
lor.ociiiiiiJ:rtl ;:. 111 l!l'Z.- 1/tllf:.r. l'hilol. 1'!. Atlwn

1948, 58 vdd.) da kanunca kcsin bir sonuca


gotiircmemcktcdir. Girit'te Arap hakimiyeti
tarihi i9in en ycni ara~t1rma olan N. ToMADAKF.S'in makalesi ( lfpo~);(j iLoc-rcx , ;,; ev Kp ~ T"t)
<ipcxfim<pcx-r!cx~ (8:.!6'-')rii), BW!l: ~-j n, Jqho , s.
1 vdd .) ( : iri l'in Araplar tarafmdan kt hi
lari h i

Slll llllllll:t

Eskikitaplarm.com

l<'lll:tH

l"llllf"lllflklcdir.

llj

lann Sicilya'ya akmlan 7 yi.il:yilm ortasmdan hcri ah~1la gclmi~ bir h;ll
idi; aucak imdi adamn dogrudan dogruya icthi harckcti bahyordu. Bn
surctle Bizans dcvletinin Akdrniz'dc vc ozellikle aym zamanda Adriyatik
bC>lgcsindcki kudreti en biiyi.ik olc;i.ide sarsilmi~tl. Nitekim Koustautinos
Porphyrogennetos, Mikhail II.'in zamamm, Bizans ni.ifuzunun Adriyat ik
sahilinde ve Balkan yanmadasmm batlSlndaki islav i.ilkelerindc en hi.iyllk
olc;i.idc gerilcdigi dcvir addetmcktedir 1 . Bizanslllann denizlerdc biiy ii k
varhk gosteren Emevi hilafetinin inklrazmdan sonra donanmayt illln :' l
ctmi~ olmalan intikam1m c;ok aCl ahyordu.
Ki.ic;i.ik men~cden gelen Mikhail II.'in okuyup yazmayt bile arwak
bccerebilmcsine mukabil, onun oglu ve halefi Theophilos (829-42) s:ukc c
kifayctli bir tahsil ve terbiyeyc dcgil, aym zamanda sanat ve ilme br ~
da gayet belirgin bir sevgiye sahip bulunuyordu. Bizans ic;in hi<; de ;dr~rl
maml olmayan bir ha.l: Cahil asker Iustinos l.'un yegeni olan lusl.iu ia nos
da zamammn en bilgili ki~ilerinden birisi olmutu. Bizans ba~~l'lllinin
insanlan yeti~tiren kudrcti ve Bizans saray hayatmm yi.iksek fikrl scviycs i
bu gibi misallerde rni.iahede olunur. Ancak Theophilos sadcce Bizans
payitahtmm ki.iltiiriine degil, aym zamanda Bagdat'daki hilafet sarayrnrrr
Ftrafma sa<_;tigi ki.ilti.ir Imlanna da gozlerini vc kalbini a<_;Ik tutnHrtu.
Arap sanatma karl duydugu hayranhk gibi kendisini atqli bir tasvir kurc r
yapan taassubunu da anlaIldigma gore hocas1 Ioannes Grammatikos' t;111
almttl. Saltanat devri, tasvir kinc1hk hareketinin son hamle devri ve Hizarrs
di.inyasmm Arap ki.iltiiriini.in en iddetli etkisinc maruz kaldtgi devrc oldu.
Theophilos onemli bir hi.ikiimdar degil fakat en yi.iksck d erccrclri lgi c;ekici bir ahsiyet idi. Bir romantikti vc olmck i.izere alan tasvir kmCJhga kcndisini biiyi.ik bir ~evk ilc veri~inde oldugu gibi, Arap di.inyasllllll
cn yiiks ck dcvresi art1k arkada kalmt alan sanat v e ki.iltiiriine kar~I du ydugu hayranhkta da bu romantizm mcvcuttur. inane; taassubu ic;illllri~lemckten kendisini alamadtgl nefret edilccek zuli.im harcketlcrin e ragmc u,
insan olarak c;ekici bir yam vardt; onun ahst ctrafmda efsanelerin viu ut
bulmu olmasma hayret ctmemelidir 2 . ideal bir hi.iki.imdar olrnak a rzusundaydt; ruhu, bir az da sahneye yakltr pozlarla izhar cttigi kuvvctli
bir adalet duygusu ile dol up taIyordu. Adal<>ti ile me~hur halifc II :uuu
ar- Raid'i taklit ederek tcbdili k1yafetle Chirde dolaIr, tebasmm en 1:1ki r,
en gi.i<;si.izleri ile konu~ur, bunlann ~ikayctlerini dinliyerck suc;lulan, nili JC"
ve makamma hi<; bakmadan ibret olacak ~ekild c cezalandmnh.
8. yi.izytlm sonuna dogru ve g. as1r ba~mda thema'lar organi ~:asyo
nunun Balkan yanm adasma da yaydmasmdan sonra (bk. yukan da II I , II)
1 /)" at!m.

imJI. <'ap f2 , 24.

M ciiiAVt:SIK - .Jr :NKI N:!).

(n~r.

Kr~.

l'cmfu:reur

Ch. IJmm.,

'J/u!oflti/.,, Sli

Eskikitaplarm.com

/.a l~t:mt!e t/11


(II I'll) :1'1 vdd,

..,..

111.

'l'asvi1

11111 llllltl .lll ))vr

~i

!111 11i:t.;unn1 dogu ve uzak kuzey(' de tqmilin(' , giiri\ni.i~c gi)n Th ophilos


dl'vri11dc ba~landt. Pontos'da Bizans'm durunlllllll saglamla~tmnak gay
s1yk y<'ni Paphlagonia. vc Khaldia tltcma'lan kwuldu: Papld agonia, ~inuliyc
kada1 Bukdlarion thema'sma ait olmu bulunan araziniu kuzcy dogu kii
~s ini, Klaldia isc Armcniakon thema'smm kuzcy dogu k1smm kapsyorclu.
llulld .LH ba~ka bir taraftan Armcniakon, bir taraftan d a Anatolikon thema'Lin arazisindcn tefrik edilmek surctiyle Arap suunndaki claghk bulgcdc
il t,: yeni askcri- idad birlik vticuda gctirildi: Kleisura (xAELcrr.uptx.L = dag
gn; itlni) adnu alan ktis;tiks;e asked sm1r bolgclcri Kharsianon, Kappadokl'ia vc Sclcukcia. Bunlar da sonradan thema statUsiinc yukscltilmilcrdir 1
Thcophilos zamamnda maruf ad1yla Klimata, yani Kmm'daki Bizans ~chirlerinin bir thema halinde birlqtirilmclcri vc bu ~c hirlerin en
i)lll'mlisi Khersoncs'c bir Bizans strategos'unun tayin edilmcsi daha da
IH:mmiye:tlidir. Avrupa'nm btiytik kuzey- dogu ovas1 sukunetini kaybetllli~ olup, Bizans gibi, onunla dost ges:inen Hazar devleti de savunrna tcdbirleri almak zorunda kalmitl. Khersones bolgesinde thema'lar nizamuun
t~ygulanmasi ile aym s1ralarda Hazar hakanuun talebi tizcrinc Bizans
y;t)ll mtihcndisleri Don nehri agzmda Sarkel kalesini ina cttiler. Bu, uzak
i s t~plerdc Bizans tckniginin bir amt1 idi 2
1

Sadcce 8o3'de degil (Theoph. cont.


(Theodor Stud. Epistolat If, 64: MIGNE, P. G. gg, 1284) Anadolu'tla Kibyraiot'larm bahriye thema's1
d1 ~ 1nda - be~ tlwma'ya (Opsikion, Bukellarion, Armcniakon, Anatolikon ve Thrake~i on) lcsadi.if cdilir; buna mukabil 838 yil1
" "' Amorion'un 42 marryr'i aktlannda
( n ~r. VASII.YRVEKIY et NIKITIN, Zapisln Imp.
A Aml. Nauk, VIII. seri, VII 2, s. 65) yedi
v<' llo1. y1h ic;in, anla~JldJgma gore Kibyl.uol'larm lhema'sm1 da beraber sayan imJaratorir;c Theodora'nm Vita'smda ( n~r.
I< n..:L, A1zalecta by::antiuo - mssica, s. 9) sekiz
lhr.ma'dan soz cdilmektedir (NIKITIN, ayn.
~,r
~. 241 vdd.'de hir; li.izum olmadtg1
hald, mt'linkrden birinde bir istinsah
hal a~ oldugunu kabul ediyor). Pontos
lmlg ..~ indt Hi:r.am siy::tSctinin daha canh
lir ha lc 1-(clmc~i ancak Thcophilos zamanmdn l m~L ul1 i(t cihctlc (a~ ag tda Khcrsoncs
bll ll(n iudcki thmw'nm kurulu ~ u hakkmdaki
Jlltllflha:r.al:ua hk.) l'aphlagonia ve Khaldia
1/trrllrl'laruun kundu~u 111'.1' hahk, l\1.1HY
(i. l!j) , 819 y1hnda da

(Eastem rom. Emp. 221 vdd.)'nin de daha


once kabul ctmi~ oldugu gibi, Mikhail II.
degil, Thcophilos devrinde vuku bulmu~
olmahdir. Bury'den aynlarak ben, Arap
s1mnndaki kleisiLrei'!arm zuhurunu da, d cvrinde Anadolu'daki Bizans- Arap mlicadclesinin uzunca bir stikunet dcvresindcn
sonra yeniden ba~lachg1 Theophilos zamamna vaz etmck istiyorum. Kleimrei'lar hakkmda gencl olarak bk. J. I'ERLUGA, N ije
voy11o - admillistrativlle J'cdinice tematskog uredymya, ZRVI 2 (1953 ) 76 dd.
2
De adm. imp. cap. 42, 24 (n~r.
MoRAVCSIK -jENKINs). Theoph. cont. 122
vdd. - Bu zamanlarda Ha:r.ar devlctini ve
Knm'daki Bizans arat.isini hangi kavmin
tehdit et!igi mtinak~a cdilmekte olan bir
konu te~kil cdiyor. K1~ . VAsu.n::v, The
Goths in the Crimea ( 193fl) 108 vdd . Burada
Vasilicv Bizans vc Ilazar dcvlctlerinin ad1
gcr;cn tcdbirl .. rini Ru s N ormaulanmn kltdidinc in.:a <' llll('kll'dr (ay111 ynd daha <ski
ara~trrnalal ' lll ~il ni~ll d :r.ikndiluwk tcdi r) .

Eskikitaplarm.com

..,,
Butiin saltanat1 boyum:a, Arap sanat vc hilti.iriinc hayran olan illlparator Thcophilos Araplara karI savamak zorunda kalch. Ckrck i1;
miicadclder ve gcrckse ozelliklc 1ranh Babck'in Hurrcm.iyc f~rkaSUilll
sosyal bir protesto ruhu taIyan isyan hareketi her nc kaclar halifc Mc 'mun'u (8 I 3-33) c;ok megul etmi~sc de halifc, hiikumctinin son ylllanmla
830 yllmdan itibarcn, uzun bir siireclen beri Bizans'a karl dunnu~ olan
miicaclcleyi ycniden elc alacak dcrccede duruma hakim olabilmiti. Bizans
biitiin kuvvctlerini Anadolu'da toplayabilecck durumda dcgildi; ay111
zamanda Sicilya'da da savamak zorundaydt, c;iinkii burada Arap klli,
biitiin savunma tedbirlerine ragmen ilerlemekte olup, daha 831 yth 111 L1
Palermo diimiitii. Dogu smmnda sava once degiik sava talii ilc yii111
tiildii: Bazen Bizansldar diiman arazisine giriyorlar ve ThcopJJilos Is
tanbul'da muhteem torenler tertipliyor, bazen vc hatta c;ogunlukla Arap lar Bizans arazisinc dahyorlard1. 0 zaman imparatorun mancviyat1 siiralk
bozuluyor vc o, halifeye zengin hcdiyder takdim ederek ban tcklil"fl'l i
sunan elc;i heyetlerini yola c;tkanyordu. Durum, Me'mun'un kardei hal ifiMu'tastm, hilafet devlctinde taht degimclerinde ahIlagelcn kan~Jkllk
lann iistesindcn gelip 837 yihnda, imdiye kadar oldugu gibi sadccl' snlll'
bolgesi miistahkem mcvkilerine degil de Anadolu'nun en onemli mcrkc 1.
lerine yonelen bi.iyi.ik bir sefere giriince daha da ciddileti. Mu'tasuu'111
muazzam ordusunun bir k1sm1 kuzey batl istikametinde ilerliyerck '..1 '..1
temmuzda Dazimon (Dazmana) yamndaki kanh bir savata bizzat im paratonm kumanda ettigi Bizans ordusunu yendi ve Ankara'y1 igal ell i.
Bu arada Mu'tasim, ordusunun bi.iyiik lnsmiyle 12 agustosda Amoriou'u
hiicumla zaptetti 1 . Bu olay Bizans'ta ~ok moral ytklct bir etki yapt1;
c;iinkii Amorion, Anatolikon thema'smm en onemli kalesi ve aynca hfl.ki111
Bizans hanedammn yurd ~ehri idi. 1mparator hatta batt Avrupa'dan ,
Fransa vc Venedik'ten Araplara kaq1 yard1m arad1 2
Tasvir kmcthk Theophilos devrinde son hamle giiciinii ya~ach. H:17
y1hnda tasvir kmCilann baJ Ioannes Grammatikos patriklik tahtlna
c;1kt1 ve bunu tasvir taraftarlanmn yeni bir takibi izledi 3 . Konstanti11os
1 VASIUEV, Byzance et les Arabes I, 144
tung des "Kaiserbriefes aus St. Dellis", Ah~rl
vdd. GREGOIRE, Michel Ill, 328 vdd. lluRY land und Byza11z, Darmstadt r 958, H. r :11
Mutasim's March through Cappadocia in A. D. vdd.
3
838, Journ. rif Hell. Stud. 29 (1909) 120 vdd.
V. GRUMEL (Recherches rt!ceni6J 1111
2 Dnhi St. Denis imparator mektubu
l'inconoclasme, Echos d'Orient 33, 1930, H, qq)
her haldc imparator Lothar'a gondcrilcn Theophilos dcvrindc ycni tasvir dii~tuaua
dc;i heycti ile ilgili olmaltlhr. Kr~. F. DoL- bir syrwd'un davet cdildigi hakkmdaki hu
mm, Der Pariser PafJ_Jrus vort St. Denis als habere i~arct ediyor. Ancak bu mualtlml'
altestes Kreuzzugsdokumetl, Byzantirti.rche Dip- habcr Grumd'in bizzat kabul clli~ i ~ihi
lomatik , Etta! 195fi, s. 201 veld.; W. OnN- (Reg. 1 I 3) r;:ok ~i1phelidir; c;tinkti c;altda~
Hotwl'., l>as Kai,,erbiimbti.l' vrm 812-84-1 gewn die kaynaklar bi\yle bir .1ywul'dan Ide; h:dlt'l'dal'
Sara::.crtw. l.latt.tll, illhalt wu/ fwliti.l'cft6 1/edcu- dei:(illenhr.

Eskikitaplarm.com

Ill. 'l'aMvir K rrrcr Buhr an I>cvnMi

V. zaruan111da oldugu gihi tasvir kutcrlrk yine kr~5ilik mi.icsscscsinc kaqt


rrrtu itddnk zirvesim uLttl. Filistinli iki karde~, Thcodoros vc ThcophaIH'S !Ju liiUCadrJcnin ozd ti.irde birer kurbam oJduJar; bunJarm aJmJanna
krzg-rn dcmirle tasvir di.imam mtsralar daglanmi~ti. Kardqlcre bundan
Miirii GrajJtoi lakab1 vcrildi. Bunlardan Theophanes bizzat pir olup aziz
r.rsvirkrine yazdtgt mcdhiyelerle tin kazanm1~tl; ortodokslugun yeniden
tt-sis cdilmcsinden sonra lznik mctropoliti olarak faaliyette bulundu.

l mparator vc patrigin bi.itiin c;arclere ba vurarak tasvir kmc1 harekt'Li caulandmnaya c;ahmalanna ragmen, bunun arttk kendine gelemiycc.l'gi gillikc;c daha ac;tk bir ~ekilde belirmekteydi. Etki sabas1 umumiyetle
dl'vlctiu ba~~ehri ilc smnhydt ve hakimiyetini saglayan sadece imparatorla
hir kac; sad1k adammm iradelerinden ibaretti 1 . Nitekim Theophilos
:.~o ocak 84.2'de oli.ince tasvir kmcthk da iflas etti ve bununla da bu harekctin dogurmu oldugu buyi.ik buhran sona ermi~ oldu.

' Kr~. lluRY, Fa.1tem Rom. Emf!. r .p. lh111a mukabil bk. ALto:XANillm, l'atr. Nicevdd.

(h""" I 'l

Eskikitaplarm.com

IV
B1ZANS 1MPARATORLUGUNUN PARLAK DEVRl
( 843- 1025)
Kaynaklar
Daha once ad1 ge~mi~ olan (III, Kaynaklar'da) SYMEON LoGOTIIETES kronigi bu11111
gore Romanos Lakapcnos'un oli.imi.ine (948) kadar ula~makta idi ve bu impa1 .1
tor !chine bir egilime sahiptir; bu pek s1k istinsah edilip metninde degi~iklikler yapd .u1
kronigin bir s;ok tashihli ni.ishalarmda ana esere, 11. yi.izyllm ikinci yansma, hatt:l da h. L
sonraki dcvrcyc kadar uzanan, fakat csas bak1mmdan oncmi pck az olan mahhar zcy dl
eklcnmi~tir. JosEPH GENEsros'un dordi.inci.i vc sonuncu kitab1 Mikhail III. ve Basilri oM
l.'un zamanlanm konu cdinmi~tir. Makcdonya hiiki.imdar hanedam resmi tarih ya zu d1
gmm bir amt1 olarak bu tarihi bak1mdan onemsiz olmayan eser, Makedonya hancdan
kurucusunun mcdhinde ve bunun tarafmdan katledilen Mikhail III.'in kotulntmcsi ud
s;ok tarafgirdir. Dordi.inci.i ve Mikhail III.'in zamanma tahsis edilen kitabt G<'ncsios'u u
eserine yakm akraba olup gori.inii~e gore onunla mii~terck kaynaklara sahip olan 'l'lii'.IJ
PHANES'in .:CeJl'i is;in de aym ~cy soylenebilir. Bu kompilatif eserin be~inci kitah1 , IJi:r. za l
imparator Konstantinos VII. tarafmdan kaleme almm1~ olan ve pck az bariz bir mcdhi yc
karakteri ta~tyan, bu hi.iki.imdarm bi.iyi.ik babast Basileios I.'un s;ok tafsilil.th biyografis idi r.
Altmct kitap birbirinden s;ok farkh iki kiSlmdan terekki.ip eder: Birinci ktslm (Leon VL vr
Aleksandros'un tarihi, Konstantinos VII.'un ktis:tik ya~ta bulundugu devre, Romanos I.
Lakapenos ve 948 ytlma kadar Konstantinos VII.'un yalmz ba~ma saltanatl) Synlt'OII
Logothetes'in kroniginden kopya edilmi~ oldugu is:in ayn ve kendine ozgti bir d<'gni yok
tur; buna mukabil, s;ok iyi bilgi alan bir s;agda~ yazarm, belki de tarih eseri Skylit:r.1's tarafmdan Prooimion'unda zikredilen THEODOROS DAPHNOPATEs'in telifi olan sonuncu ks m1
(Konstantinos VII.'un yalmz ba~ma hakimiyet devresinin e~ag k1smt ve Romanos I f. 'nu
tam tarihi) pck btiyi.ik bir degeri haizdir 1 Selanik'in 904 y1lmda Araplar tarafmdan i~U:L
lini goz ~ahidi stfatiylc papas IoANNES KAMENIATES tasvir etmektedir 2 Nikephoros l'ho kns
ve Ioannes <;;imiskes'in yapt1klan sava~lann bir tasvirini, 10. ytizyllm sonlarmda, csas mda
959'dan 976 y1lma kadarki zamam tasvir etmi~ olan LEON DIAKONOS vcrmektedir. ( >n.L
Agathias'm tarihi ornek olmu~ ve tasviri bu sebeple olduks;a sun'i bir karaktere biiriium ll ~
tUr. Basileios II. devrini, MIKHAIL PsELLOS mqhur tarihinin ilk kitabmda - bir nr vi flil'l ~
mahiyetinde- konu edinmi~tir ( K~~ a~ag1da V, Kaynaklar) . Ytiksek bir Bizans llll'lllll f"l l
olan loANNES SKYLITZES, 1 1. ytizyt! sonunda, Theophanes'i devam ettirerek B I 1'dl'n 111 ~ 1 ;
y1lma kaclar uzanan bir kronik kakmc a!mJ~tlr. Romanos Lakapenos'un sukutuna ka d.1 1
gori.ini.i~e

1 A. P. KAJDAN'm s;ok tafsilath as;kfiost Theoj1hanem, DOl' B ( I! J54) I I vdd.


2 13. C.'de Tluophanes conl.'dan No ll
lama!an il e kr~.: l z i.1lorii viz:anliyskoy
1.:/rronogrl{/ii X v., VV I!) ( 19(11 ) 7b vdd. ve 2I ra. llu i.inemli yazmm takdim. VI' )'01'1111111
( I <Jh :.o~) q;1 vdd. Es.. rin kl ftsik hava s1 ltakkwda ik usc,:a. tnciinu,si: R . A. N Asl.t-:DO VA, D111
H . .J. II. .) F.NKINs'i u il gi \-ck id fikirlri i<,in 11i;:a11liyskir. !.:lmmiki X 1da, M oskova IIJ ',I.
bk. : I hr C/11' 1 utzl 1/w kwmmd oj lit~ Scrif1torr..1 lt(. l vdd .

Eskikitaplarm.com

,,.,,

IV. BizanR lmparatorlu ~ unun Parlnk Dr.vri

olan dvn i<;in o iizdlikk Theophancs continuatus'tan fayualannl!.~lr; lasvmn bundan


Anmaki lusnu <;ogtmluguyla, zamammrza intikal cdcmemi~ kaynaklara clayanmakta olup
h!ly!ik J,i, i\ncmi haizdir. Nikephoros l'hokas'm sonuna kadar olan devre ic;in Skylitzcs,
1,,1111 Diakonos'un da faydaland1g1, Phokas si.iB.lesinin bir ti.ir kronigi olan bir eserden ve
ltnlnlH yanmda kilisc mcn5rli bir kaynaktan istifade etmi~tir 1. Bizim cscrirnizin bu klsrnmdn hahis kom.1~u cdecegimiz devre i<;in Basileivs II. devri ile ilgili k1smr i:izellikle ehemmiyotl id n. Bn iincmli cserin orijinal metni bu gilne kadar ne~rcdilmcmi~tir: Eski cdJsyonlar
f'(dll Bonn curfJU.r'u cia, Skylitzes'in esas k1smmr kopya etmi~ alan GEORGIOS KEDRENos'un
uqriyk yl'tinmi~tir 2 Skylitzcs ad1 altmda Bonn corpus'u sadece, baz1 Skylitzes yazmalarmda uwv<.:ul olup Kedrenos'un almad!g1, 1057-79 y1llarma ait zeyli vcrmektedir ki, yeni
111 "~tmnalann gi:isterdigi gibi bu, Skylitzes'in kaleminclen t;lkmami~trr ve bilinrneyen bir
n1!kllifin yaptlg bir kompilasyonclur 3 Aym ~ekilde yilksck bir memur olan IoANNES ZoNA HAS 12. yUzy!l ortalarmda, bir manastlra c;ckilclikten sonra, 11 18 y1hyla sona eren mula~s al bir dunya kronigi yazmi~tH. Daha eski kaynaklara nazaran Zonaras bu devre i<;in
yni pek az bilgi arzetmeklc beraber, kaynaklanm kullanmakta gi:isterdigi bag1msizhk
~:Ill. ()nun~ almchgmda cscri dikkate clegcr mahiyetini korurnaktachr.
llizans tarih cscrlerinin noksan haberleri i<;in Arap kaynaklan onemli tamlamalar
arzclmcktc<iirl.,r. Makedonya hanedam dcvrindeki Bizans tarihi i'{in ANTAKYALI YAHYA
(l',lm. wtili )'nm kronigi 6zcllikle tincmlidir 4 10. ylizyrl ortalarmdaki Bizans dcvleti tarihi
~in !Mince fcvkalacle bir kaynak, LruTPRANDUs von CREMONA'mn Antapodosis'idir; onun,
knulisini imparator Bliylik Otto'nun emriylc Nikephoros Phokas'm sarayma gi:iti.iren
1\ilii{i ile ilgili raporu isc , balm bic;ilrnez killttir tarihi degerini haiz bir hicviycdir. Eski
U11r Kroni,~i, Rus - Bizans milnasebetleri bak1mmdan bir t;ok onemli habcrler ihtiva
odr; lm cser, d igcr bilgiler arasrnda, orijinal rnetinleri zarnamm1za intikal etmemi~
olan Bizans- Rus ticaret anla~malannm lslavca terci.imelerini vcrrnekteclir 6
11.1.:i ylnda tasvirler ki.ilttini.in ihyasmdan sonra Grek- ortodoks kilisr.sinde her y1l
ilk oni<; pazar gi.inlinde okunan Synodikon, en eski kismmda, zamammrza intikal etmemi~
nlau li.J1 yl11 rvnod'unun zabrtlanm bir anlamda telafi eden, resimler sonmunu kapayan
1 M. SvuzvuMov'un tafsilath izahlan
Bizans tarihiyle ilgili pasajlan ve diger
l.rou Diakonos ve Skylitzes'in kaynaklan klSlmlarmm bir c;ok fragmenti RosEN (Bul"'" 1111111111 iincmli olc;ude o;:ozmi.i~tilr: Ob garoboya) tarafmclan ne~ir ve rusc;aya ternlocnikaklt Lvua Dyakona z Ski/icy, Viz. Oboz- eilme edilmi~tir. loanncs Qimiskes'in olilrrru~ .1 (I<Jl6 ) 106 veld. Bu problem ic;in milne kadar olan k!Sim as1l metni ve franiwlldi bir ac;tkhg1 A. P. KA]DAN getirmek- Sizca terci.ime>iylc j. KRATSCHKOVSKIY ve
ltln: /z istorii vizantiyskn_y khronografii X v., A. VASILIEV ne;rinde (Patrologia orienta/is
VV 20 (1961) 106 vdd .
XVIII, 19:24, s. 705 vdd.) verilmi~tir. 940
2 Bir Skylitzes clyazmasmdan, Samuel
-giio y11lan il(in baz1 hulasalan rusc;aya
v <II'Vkti ilr ilgili onemli ilavcleri B. PROKIC VASILIEV tararmdan tcrci.ime edilmi~tir: Vivn mi~Iir: Die Zusii.tze in der lls. des J. Sky- zant~a i Arabz II, Pril. s. 61 vdd.; franstzca
terciirnesi: VASILIEV, By;::ance et les Arabes
ftl::6.\' cod. Vindob. hi.l't. gr. LXXIV, Mi.inchen
II, 2, s. 91 veld. Bizans tarihi hakkmda di!i;er
1""'' Slcylitzes'in yazma ni.ishalan i<;in: DF.
)l,.,,t, liZ 13 (1!J04) 356 vdd. vc 14 ( 1905) arapc;a b.ynaklar ic;in de Vasiliev'in bu
1'"1 vdd., 757 vdd. Kedrenos'un dyazma- eserine i:izellikle i~arct edelim (Frans1zc:l
1." ' hakkllu.la hk.: K. SCIIWEINIHIRG,
30 ycni nqri bu kaynaklan claha <;uk sayrda
vcriyorl.
( "1'-~'l /:l o ) hB vdd.
Polnoe Sobranie Ru.nkikh /.eioJrisey I
" MOitAVc:sJK (/Jy::.rmlirwlurcica I 2 , 310)
ltllllll hakh olarak "Ioanrws Skylit7.os ( 11)2fi /\IB ) vc II ( HJilll ) . Almanca 1<-rciinwsi:
R. '1'11 "-Ill M/\ NN , [)i" .Nr.1lorchnmik, l.oipzi g
l'nlllinnal\1~ ~ kliack k ay dolmi~lir.
c 1!11 kronii{in ll; ~il oio~ II. drvrindtki I 'I'll

nz

Eskikitaplarm.com

K. ;a y n akh r

IIII I

hiikiirnl<'r ihtiva clnl<'kt<'dir. Daha sonraki dcvirkrde SJwtlikvn yiiz yillar hoylllt C<L, dif(rr
dinl rnUna:r.aalar hakkmdaki hLikiirnlerlc ikmal olunmu~ olup, b<iylcce CJ. yii:r.ydd:m 1-1
asra kadarki Bizans ruhanl ya~am1 ic,:in onemli bir kaynak olarak kalmaklachr 1 l'nnliAir~11
mezhebinin doktrini tarihi bakunmdan on planda StciLYAI.I PETRos'un yaz1~1 :r.ikrol1111
mahd1r 2 Bogornil'li[!;in balang1<; safhas1 is;in ana kaynaklar patrik THEOPIIYLAK'I'O~ (q: J: !
56)'un Bulgar c,:an Petro'ya yazdlgl bir mcktup 3 ve ozcllikle Bulgar kc~i~i KoHM/\ ~ 111
yaz!slchr 4 Bulgar kilise sorunu ve Roma ile Istanbul arasmdaki kilisc mUnazaa~u io,i11
86g (7o ve 879 -~vnod'larmm zab1tlan 5 yanmda bilhassa patrik Pno"Ims'un G v 0111111
zamanmda ya~am1~ papalarm 7 mektuplanndan faydalamlmahdu. Samul'! dovltti11in
0

1 Nr. F. I. UsPENSKIY, Sinodik v nedelyu


pravoslaviya, Odessa 1893. Aynca bk. USPENSKIY, Orerki I vdd. l\1ICHEL, Kerullarios II, I
vdd. ve Oriens Christianus, N. S. I2 (1925)
15 1 vdd. GRUMEJ., Reg. 425. $ii'J'ldi aynca
V . A. MoIN'in, grek ~e si yanmda S)'nodikon'
un isla vca (bulgarca, rus<;:a ve s1rps;a)
redaksiyonlanm da derinligine inceleyen ve
Slrpc,:a mctni greks;csinc paralel olarak
yaymlayan hacimli makalcsi ile kr~ .: Serbskaya redaksiya Sinodika v nedelyu pravoslaviya,
VV 16 ( I959) 317-94; 17 ( 1g6o) 278-353 ve
1B (1901 ) 359 vd.
2
Son zamanlarda H. GREGOIRE'lll
makaleleriyle (Les sources de l'histoire des
Pauliciens, Bulletin de l' Akad. de Belgique
22, 1~)36, s. 95 vdd. ve Precisions geographiques et chronologiques sur les Pauliciens, avn.
esr. 33, 1947, s. 289 vdd.) harekete gelen
bilim alemi Pavlikianlar tarihinin kaynaklariylc yakmdan me~gul olmaya balam1~hr.
Grcgoirc'm, bUtUn diger kaynaklarm Petros
Sikel iotes'e irca cdilmeleri vc bunlarm
bizatihi bir degeri olmadiklan iddias1,
yapilan aratlrmalar neticesindc olduks;a
zay!flaml~lir. Bu anlamda F. Sc:HEIDWEILER
(Paulikianerprobleme,
43 1950, s. 10 vdd.,
g66 vdd.) Georgios Monakhos kroniginde
verilcn haberin Pavlikian mczhebi is;in
onemini savunmaktad1r. Bu haberin birbirindm farkh ii<;: ~eklinden birisi (K1sa
habcr 3) , Scheidweiler'e gore, esas eklidir
(]. FRIEDRICH, S. B. d . Bayer. Akad. d. Wiss.
1896, 70 vdd.'ck de bovk) vc belki d e ayru
~ekildr Pelros Sikdiotcs'tcn nqct c lmektcdir.
lin ~onuc:a M. Loos da vannaktachr (Deux
omtri/mlion.\' 11 l'hi.1'loire dc.r l'mdicicnl', TIS l.
q , 111 ,h, s. 111 vdd .) . 1\ynca .J. Sc:IIAHF
(.(11r 1-:chtlwiilfra.l!t: rfi'Y Mrmidtiialn1t:hr.r d!'.l'
1'/rotiox, II :C ljtj, 1'1 11, H. 1117 volcl. i da,

nz

Photios'un Pavlikianlar alcyhintlo-k i ~ i1.1p


larmdan, Gregoire'm kabul <'If ig-i l(il" ~-'
dece dtirdUncii ve sonuncu ckgil, ikiuo 1 \'''
iic,:iincli kitaplarm da kcsin olamk g.- n;ol1
oldugu ve hatta ilk kitapta hilc " loilylllo
patrigin elinin, hi<; olmazsa izkr htiluulo"
fark edilebilecegi kanaatini ltmsil odiyo1
Kr~. aynca E. E . LII'H;:, l'avlikiall.1kor dll tjru i~
v Vizantii v Vlll i perVO
)' polovine IX 1'1'., FF 1
( 1952 ) 49 vdc\. ve Oferki 133 vdd
3 GRUMF.L, Reg. 789. Met in : N . 1'1 r
ROVSKIY, Pis'rno patriarkha Ko11strmt . lr.oflluAtll
Caryu Bolgarii Petru, lzvest. otd. ru.uk. 1'11 .- . 1
slov. Imp. Akad. Nauk, PetcrsiJur!-t I 'I 1 1.
XVIII, III 365 vdd. tngilizcesi: S11" lli. N
KOFF, A Study of Manichaeisrn in Jlulgrrriu ,
1927, 63-65; bulgarca: Z LATARSKI, /1lori1'11 /,
2 s. 840-45
4
N~r. PoPRUJENKo, Kozma . l're.wito,
bolgarskiy pi.ratel' X v., Sofya 1936. Mlikl'l ll
mel yorumlu frans1zca tercUmcsi: 11. (:h.
PuECH et A. VAILLANT, Le traite co11lrc ,,.,.
Bogomiles de Cosmas le Pretrc , Paris "11 1
6 Mansi XIV, 1 vdd. vc XVJ/, :17 J
vdcl. K1sa bir zaman onccsinc kadar lsL111
bul ile Roma arasmda Photio~\m iki11o,
patrikligi devn:si ic,:in ana kaynak Ha yd.ut ,
869/70 .rynod'u zab1tlarma eklem11 h. lv,oln
derlemesi (Mansi XVI, 409-;,7), yl'lli '"'" )
tlrmalarm gosterdigi gibi, papa Jlo n11oH 11 ~
(891-96) dcvrinde yaptlml, Phot ioH a lr y
hindc taraf tutularak vUcuda gdirilo11i ~ lo11
kompilasyond a n ibarettir. Kr.~. Dvol tN III.
Photian Sc!tisrn 216 vdcl., 271 vdd . 1\ yn co lol1.
a~ag1da s . 222 , n . 3
G MIONE , 1'. G. 102, 58.r1 vdd .
7 .M .G. JJ.
1:,.. VI, II, I . N ~
Ptou-:I.H (.Nikolmll' I.) ; h'fi. VI, If, : N.~1 . K
J'ron:J.H (llndriall II . ) ; / {1. V If, r N ~ .
CAHI'Ait ( 7nhnwus VIII. ).

Eskikitaplarm.com

IV. 1\i :.o:nn~ lmJmr a lnr lujtunun l';ulak lk v r i


rtaal<' almmasrrulan sorua Okhrida ha~piskoposluguuun durumunu cli.izcnlcycn, 1020
y rlrua ait /Ja.nlrinJ II. V8Jikalarz, 1272 tarihli bir Mikhail VliL Khrysobullon'unda zamamnm.r\ intik<ll ctmi~lir 1 Moravia'ya gondcrilcn lsli\.v misyonunun larihini, tarihi kaynak
dt~rrl.-ri her tlirhi ~orun dr~mda bulunan lshi.v havarilcri KoNSTANTINOS- KYRILL ve
Mr n romos'un Vita'lan aydmlatrnaktadrr 2 Grckr;e hagiografik yaztlar arasmda bu
clrvrr i~ in hiiyijkt;c kaynak ktymetini haiz olanlar, imparatorir;e THEODORA 3 , Leon Vl.'un
dk ~.cvrcsi imparatorit;c TIIEOPHANO 4 'nun Vita'larr, patrik lGNATIOS 6 'un David Niketa~
t11mfuuhm tdil cdilnti olan Vita's1 ve onceliklc de hu devrin en verimli tarihi kaynakhnndan hirisi olan patrik EuTtlYMios'un Vita'stdrr 6 Patrik NIKOLAOS MYSTIKos'un
rwktuplan 7 gihi RoMANOs LAKIIJ'ENos'un Bulgar ryan Symeon'a yazdtgr iki mektup 8
hirinci dnecedc tarihi vesikalardn; bunlar 913 ile 925 ylir arasmdaki kritik devrede Biwn - llulgar mlinascbetleri iizerine aydmlatlci bir 1~1k serpmektedirler. Leon VI. devr imlr-ki Bizans- Bulgar ili~kileri it;in bu imparatorun elr;isi Leon Khoirosphaktes ile Symeon
anL.rndaki muhabcrc ozellikle ilgi r;ekici mahiyettedir 9
KoNsTANTfNos VII.'un escrleri biittin devirler ir;in Bizans kaynaklanmn en onemlilrindcmlitlcr: Thema'Iar lizcrindeki yaz1s1 (De thematibus), biiyiik hir klsmr daha eski kayuaklardan, ozellikle Hierokles'ten faydalanarak vlicuda getirilmi~, Bizans eyaletlerinin
larihi VI' cografi tasviri 10 ; Bizans devletinin temasa ger;tigi ulkeler ve milletler hakkmda
tmsalsit: iincmdeki yazlSl (De administrando imperio) 11 ve tarihi ve arkcolojik bilgi baktmm1
8
'I'I'nkitli ne~ri: V. N. BENEsEvrc,
N~r.
SAKKELION, ~e:ht"lov r (1884)
C'atalogu.r cod. manuscr. gr. in mon. St. Catharinae 6sB vdd. ve 2 ( 1885) 40 vdd.; DoLGER,
Reg. 6o6 ve 607.
111 Moille Sina I (19 11) s. 452 vdd. Aynca
9
kr~. B. ( ;RANIC, Kirchenrechtliche Glonen z;u
Franstzca r;:evirisi ile n~r- G. KOI.IAS,
dm von Kaiser Basileus II. dem autokephalerl Lion Clzoerosphactes, Athencs 1939, 76 vdd.
10 Mufassal tarihi yorumlu ycni nqri:
1'1 :::bi.,.tum vmz Aclzrida verlielzenen Privilegien,
A. PERTUSI, Constantino Porfirogenito De tlze/lp,:. 12 ( 1937) 215 vdd.
I Ier iki Vita'mn frans1zca bir r;eviri- matibus (Studi e Testi r6o), Vatikan 1952. Ya""" rk vnen DvoRNIK, Legendes ile kr~. Qok ymlayanm, eserin II. ktsmrnrn ancak 10. yuzayr daki metin ne~irleri ir;in ayn. esr. 342 ytlm ikinci yansr sonlannda meydana gclmi~
vel .'y hk.
oldugu dii~iincesi savunulamaz. Gerck Ki" N~r. REGEL, Analecta Byzantinoros- tap I (XIII, 12), gerekse Kitap II (6, 42)'de
llr'rl,
l'I'Lcrshurg I8g1, 1-19 ve bunun Romanos Lakapenos hakkmda soylenenler,
her iki kitabm da bu hukiimdar zamanmda
yonrm u s. IU-XIX.
N~r. E. KuRTZ, lt1im. de l'Acad. Imp. kalcme alrnm1~ oldugu hususunda hir;: bir
tf,. St. Ntersbourg VIII, Se'rie Ill, 2 (r8g8 ).
ku~kuya yer btrakmtyor. Benim bu husustaki
ar;Jklamalanm ile kr~.: Sur la date de la
MIGNE, P. G. 105, 488 vdd.
Mufassal tarihi yorumu ile n~r. C. composition du Livres des Themes et sur l' epoque
111
1\omt, Berlin r8BB. De Boor ne~rine de la constitution des premiers themes d'Asie
elay;111an vc lngilizcc r;evirisini de ihtiva Min.eure, Byz. 23 (1954) 31 vdd.
11 lngilizce r;cvirisi ilc birlikte ornek
relcn ynu nc ~r i: P. KARLIN- HAYTER,
V11a S. Eutlzymii, Byz. 2 5 27 (11)55 /57 ) miikemmcllikte bask1Sl: Gy . .MORAVCSIKr 172. (;rni~ giri~li vc csash yorumlu rusr;a R. J. H. jENKINS, Constantine Porphyroget,v rnsr: 1\. P. KA JDAN, Dve vizantryskie nitus. De Administrando Imperio, Budapest
Ummiki X vr.ka, Moskova 1959, 7-139. 1949- Simdi zcngin yorumuna da bk.:
7
MH:NI:, P. G. r 11, 40 vdd. Tafsi- Constantine Porplzyrogenitus. De Administrando
lrulr yonunlu hulgm ca r;evirisi: V. ZLA- /mjJeria, vol. II Commenta~v, London 1962,
Tt.I!NK I, Sflomik
rw nar. umotv. i knijn. 1 o n~l'. R . .J. H. JENKINS. Escrin muhtclifkrsim<.tlq1.) :n:.~-.pll, 11 (1B91.) ~>-;, 4 , 12 ( 1B9 ;, ) hm F. DvoRNti<;., R . .J. H . .J t'.NKINl\, B. I.J.1'11 - '-111.
Ayruca kr.j . .J. Dun,, ~:v, ShomiA wr~. <:y. MouAvc:~rK, D. Orror. ENMKY vc St.
I( I 'NI :1 MAN I arafrlll Jan i~lt'lllll i~l j 1'.
'VilwJJ ( 11)10) :.11:.1 veld.

Eskikitaplarm.com

Kaynaklar

~Ill

dan gcn;ck bir hazim olan mufassal scrcmoui ler kilab1 (/Je Clltrimmuis mila~ bJt tm/ilf(lr 1 1
Bu cserler malz~mderini muhtelif dcvrelcrdcn toplams olduklan i((in huudan iinnki
bablar ic;in de kendilcrinden faydalamlmahdr. Sercmonilcr kitabma l'IIILO'I'IJJ~os'uu
Kletorologion'u da almm~t1r ki, bu escr goo y1h civannda Bizans mcmuriyctlcr cihaz1 hak
kmda bilgi vcrmektedir ~- Bizans memurlannm hiycrar~isi bak1mmdan memmiyct liMl<' lcrini Mikhail III. vc Theodora (845-56) devrindcn kalan UsPENSKIY "I aktikon'u 3 i 1..
9:H vc 924 Y'llan amsmda mcydana getirilmi~ olan mufassal BcNESEVIG Taklikrm'u'
vermektedirler. Sava~ idaresi sanat1 ile LEoN VI.'un Taktikon'lan mcsgul olurlar fi_ Bmdar
PsEuDo- MAVRIKIOs'un Strategikon'undan harcket etmckte vc ba~kaca daha sonraki kauuu
koyuculugunu vc Leon VI.'un ilk saltanat devrcsindc elde cdilen sava~ tecrlilwkri111 d1
gerlcndirmektedirlcr. Bi.iyuk bir ihtimallc 10. yuzylim ortalarmda meydana 1-(hni ~ oi.LII
S1lloge Tacticorum da buna benzcr bir cscrdir 6 Makcdonya hancdam dcvrindc lslanhul'uu
1
Kitap I, btili.im 1-83 frans1zca c,:evirisi ve mufassal yorumu ilc yeni ne~ri: A.
VoaT, Constantin VII Porphvrogenete. Le Lime
rleJ CeremmzieJ, Paris 193'j, 1939-40. Ph.
KuKili.ES 1C.toplhvnx..X x.ct.l pf-l'tJVW'I'lX.~ d~

't"1j'l

"EY-&E(HV 'l''ij<;

't'C<V'\'WOU

'I'OU

r:~a:m),Ei:rcr

'\'<X~(l)c;

I\<uvcr-

-ro

xA-~'t'o

llopcpupo-yew~'t'oJ xor.t

EEB~ I 9 ( 1949)
75 vdd. ) g'f'rek .J. RmsKE'nin C. B. ic,:indcki VI' gl"rcksc bilhassa A. VooT nc~rinc bir
~ok unemli metin tashiltkri arzetmcktcdir. - ~imdiyc kadar Tiirenler Kitabz'nm mctni bizc sadcc" Leipzig ya;;masz (Lipsiensis
bibl. urb. Rep. I I7 ) ile mahimdu. C. MANGO
vc I. S~;vtENKO L1 New A-lamLrcript rif the
De Cerimoniis, DOP 14, 1g6o, s. 247 vdd. ),
Cod. Chalcenris S. Trinitalis I125 ) r33'iin de
klSlm kts1m Ll"ipzig .. 1 yazmasmdan farkh
boli.imlcrle birliktl" cscrin bi.iyuk bir ksmzm
ihtiva cttigini, ~a~Jrtzci bir habcr olarak,
vermektedirler.
2
Mi.ikemmcl yorumlu ayn nqri:
BuRY, Admin. System'dc. Onvan kzsmmda
Kletorologion, 8g9 eyltilii ilc tarihlenmistir.
Bunun 910 yh civan it;in bir t;ok ilavcler
ihtiva ettigi gori.i~uni.in ( kr~. P. MAAS, n::
34, 1934, s. 257 vdd.) bir temelc dayanmachg bl"lli olmu~tur. Kr~. GRUMEL, Chronologie
13 vdd., 19 vdd. Philothcos'un Kletorologion'u
it;in kr~. R. Gun.LAND, Etudes sr1r l'hutoire
administrative de BJzance: Obse1vation SliT le
Cletorologe de Plzilothee, REB 20 ( 1g62 ) 156
vdd.
" F. l.TsPF:NSKIY, Vi;;ant. label' o rangaklz, IRAIK 3 ( 1111)8) g8 vdd. Kalcme
ailwhg1 larih i(in bcnim 5U makalem ile
kr~ .: 1 aktiko11 f ~ fellJkog i Taktikon 1/enejerifa,

priA6ywv '\'O'J <fltAOi>Eou,

,ZRVI 2 (1953 ) 40 vdd. Ben burada 1\ , ,,.y


!Admin. SJslem 12 vdd. )'nin kabul f'lli!{1 1.1
rihlcmcyi 1842-56) daha da dakiklq111d11n
ve KYRIAKIDES ( B'J~. 1\-!EAE-rotl 23", vdd .) 1.1
rafmdan savunulan kronolojiyi f!'ddllirn
Ih:NESEVIC, Ranglisten 97 vdd llur.1
da Philothcos'un vc Uspcnskiy '/ al.til.ou'u
nun mcmuriyct kadcmc listdri y1ui,r.-u
basJlrnl~Ur, oylc ki, g. vc 10. yiizylll:ulll
kadcrne listderi bu bask1da en rahal hu
~ckilde birbirlcriyle mukaycse dikhilnwk
tedir. Kronoloji it;in bcnim hir iincck i
notta ad1 vcrilcn makalcme hk. - ( lkh
rida'da toplanan XII. Millctll"r aras1 11 zantinistlcr kongresindcki tcbligincle N. ( )r KONOMIDES, Escurial el yazmasmda k1~l
edilen, 10 yi.izyzlm 70. ylllanna ait hir
Taktikon'dan bahsctmi~tir ki, bu e~criu
Bizans idarc tarihi baknmndan en ;r.cul-(in
mal~cmcyi saglamas1 bcklcnmcktr.dir.
6 Ycni bask1s1 (const. I- cons!. XIV,
1-38) : R. V-\RI, Leonis imp. Tactica, \! rild ,
Budapc~tc 1917 _ve 1922. Bu yazmm I'VV1ln
kabul cdildigi gibi- Leon III. !lei\'il, !.1'""
IV. zamanma ait oldugu daha KUJ.AKo V~ IO\'
( VV 5, 18gg, s. 398 vdd. ) vc M 1 rAJIII
(B,Z 12, 1903, s. 585 vdd. J'dan bcri ltsiudu
6 Nsr.
A. DAIN, S1lloge lt~flumum
qUile olim "inedita Leonis Taclica" thll'batm ,
Paris 1938. Dain, R. V,\RI'nin UI,Z 'l?, "l\1'/,
s. 241. vdd.), bu escrin Leon VI.'uu ~~ 11 nl
masa da yine onun zamanmda yaz1lnu ~ v1
onun mi.i~tcrck huki.imdan Aleksandm~ 1.1
rafmdan kalcme ahnm1~ oldugu hakkmtLdll
gori.i~Linu hakl! olarak temclsiz saymakla v1
reddetmektedir.

Eskikitaplarm.com

'.till!

JV. lli:r. aiiM I mp ara torln~nn11n Parlak D ~vri

iktiaad i hayat1 vr. hus11siylc Bi;o:a11s loncalar miiesscscsi hakkmda, Bizans dcvletinin ticaret
vr Hanay:i lam.i111 dmck i.izcrc <;1kard1g1 kararnamelcrin bir kolleksiyonu olan Eparkhos'
lnr kitab1 hilgi verir 1. Kolleksiyonun csas k1smmm Leon VI. devrinc ait oldugu her halde
kabul olunahilir; ancak Nikcphoros II. Phokas vc haWl loanncs Qimiskes devrine kadar
""'uadan yap1lrm~ ilavcleri de muhtevi oldugu ~i.iphesizdir 2 Bizans devlctinin 10. yiizyd i~rrukki ver~i sistemi ve ziral ko~ullan hakkmdaki bilgimiz vergi istifas! hakkmda mevcul arwnim hir escrlc oldukc;a takviye edilmektedir 3 Nomos Georgikos gibi bu c;ok i:inemli
r~rr dl', gii<; elmck hlirriyetine sahip ki:iyliilerin oturdugu ki:iy iskan yerlerini gi:iz i:iniinde
tutmakla<hr. Nihayet Konstantinos VII. zamanmda meydana getirilmi~ bir Bizans ziraat
rl kitaln olan Gedponika da oldukc;a i:inemi haizdir 4 Bu babimiz it;in kanun eserlerinden,
1 h/mrkhoslar
kitab1 bir Cenevre el
yazmasma giire J. NICOLE tarafmdan yaymlann u~tlr: A crvTo~ Tou l:o<po\i TO 'En:a:px~xuv
fi~[iA(ov , Genf I893 Bu, ZEPOS, Jus II,
:171!)2'dc tckrar basilrnl~tlr. Yorumlu franHI~.ca ~cv irisi: NICOLE, Le Livre du Prifet ou
l'Mit tit: l'empereur Leon leSage sur les corporatiOilJ dr. Collslantinople, Gcnf I894- lngilizce
~~virisi: E. II. FRESHFIELD, Roman Law in
thn Later Roma11 Empire, Cambridge I938.
Mul:tssal yorumlu rusc;a c;evirisi: M.J.
SvuzvuMoV, Kniga eparkha, Sverdlovsk I949
J'APAIJOI'IJLOS- KERAMEUS'un (hpocra:AUfHTtX~ [i~fi)..wl)~x""IJ IV, I899, s. 37 vd.) bir
noluna dayanan, Istanbul yazmalarmdan
hiri~inin Lr.on VI.'un Eparkhoslar kitabt'm
ihtiva t'ttigi inane! dogru <;Ikmaml~tlr: D.
I :1N1M' in lm hususta verdigi bilgi ile kt.:
'1'1, lrctXpx ~xov ~~~Alov xod o[ v6r1.o~ >JouAta:vou
roli 'AnxcxA<>lv(Tou, EEBl: I3 (I937) 183 vdd.
l.f"uA1wslar kitabt'nm rust;a c;eviri, giri~ ve
Y" lllll lll ilc yeni ne~ri: M. J. SYuZYUMOV,
V.:mztzy.1kaya kniga Eparkha, Moskova I962.
11 Mcscla
ic;inde Tetarteron'un zikri
l{r.~rn ve STOCKLE (..('u'lfte)'nin Eparkhoslar
~ llafll'nlll tdifini Nikephoros Phokas devrinr irca etmesine ba~hca sebep olan hliklimln hiiylc-dir. Aynca kr~. KuBITSCHEK, Num.
, rriJI'!Jr. 44 (I9II) I85
vdd. KHRISTO
I'IIII.OI'lii.OS
('En:cxpz~xov ~l~AtOV 22)
bu
paM
ajlar U:r.erindc pt:k durmuyor. Buna
ntukahil MICKWITZ (..('iinfte 205 ve BNJ I2,
11:1h, ~- :1hB vud. ) bunlan hakh olarak metne
ya pll11u~ i laveler audctmektcdir. R. S. Lo"'''- (f.a t:ri.w tlu besa11t au X siecle et [a date du
l.llr# du l'nffit, A1elallf:es Gr~goire ll, I950, s.
.Jo 1 vrl rl .) ]\~ltlrklwJlar kitabt'mla, Skylitzes'in,
"''"Ya ~tkr~uu Nikcphoros Phokag'a irca
If ip;i
vlfHOfLO: TETIXPT""IJPIv ymnn<la ll)o
HrXPTIIV \lf>(I.~OfLIX'y.t rb la,Jawhll;ma Vr.

bu sikke tipinin Ioannes Qimiskes devrinde


mevcut oldugunun ispat edilebilecegine
iaret ederek hatta, Ioannes Qimiskes devrinde bu esere ilaveler yap1lrru~ oldugunu
bile kabul ediyor. Tetarteron sorunu hakkmda
baka bibliyografik bilgi it;in a~ag1da s. 27I,
n. 3'e bk.
3 ilk neri W. AsHBURNER, Journal of
Hellenic Studies 35 (I9I5) 76 vdd. Yeni ve
diizeltilmi baskisl, tafsilatb incelemesiyle:
D6LGER, Finan;;verwaltung. Almanca o;:eviri
ve incelemesi: OsTROGORSKY, Steuergemeinde. - D6LGER (Fina11;;verwaltung 8) yazmm
telifini 9 I3- I I 39 tarihleri arasma vazediyor.
Buna mukabil ben (Steuergemeinde 3 vdd. ve
Recueil Kondakov, I926, s. 109 vdd.) eserin
muhtemelen Konstantinos VII. dcvrinde,
fakat her halde 1002 tarihinden once
meydana geldigini ispata c;ah~maktay1m. Bu
gorii~e ara~tincilarm c;ogunlugu katilmi~tlr.
Kr~. mesela STEIN, Vom Altertum 158 veld.;
ANDREADEs, BZ 28 (1928) 292 veld.;
CoNSTANTINESCU, La communaute de village
by;;antin et ses rapports avec le petit Trait/
fiscal by;;antin, Bulletin de la Section hist. de !'Acad. Roumaine I3 (I927) 160 veld. ve Deutsche
Literatur;;eitung I 928 slitun I6 I 9 vdd.;
LEMERLE, Histoire agraire, 2Ig, s. 257 vdd.
KAJbAN, Derevnya i gorod 85.
4 N~r.
H. BECKH, Leipzig (Bibl.
Teubneriana) I895 Yorumlu bir ruso;:a
c;evirisi E. E. LrP~I<;:, Geoponiki vi;;antiyskaya
set' skokhoz)'ayslvennaya enciklopediya X veka,
Moskova- Leningrad I96o. Lip~ic; burada
bu escrin, malzcmcsini c;ogunlugu ile daha
eski kaynaklardan toplamakla bcrabcr, 10.
yiizy1l ic;in de, gcndlikk kabul edildigindcn
daha hiiyiik bir iinr~m la~uhgmi hdirtmektrdu.

Eskikitaplarm.com

Makcdonya hancdammn ilk iki lnikiimdanmn kodifikasyonlau llasicios I. 'un /'roUummc


ve Epanagoge'si, Leon VI. 'un Ba.rilika ve Novella' Jar kollcksiyonu - yanmda, Bi7.an.~ d.. vic
tinin 10. yiizyildaki it,: gcli~mesine 1~1k tutan kiit,:i.ik arazi mi.ilkiyetini korumak ic;in c;1 ka n
Ian Nouella'lar zikr olunmahd1r 1

I.

Y eni Devrin

Ba~langtct

Gcncl bibliyografya: BuRY, Ea.rtern Rom. Emp.- GREGORIE, Inscriptions; Afichel l/1 .
Neuvieme Siecle; L'epople byzantine.- UsPENSKIY, Ot;erki.- Fucns, Hohere Schulm. I>vou
NIK, Legendes ; Les Slaves. - A. VASILIEV, The Russian Attack on Constantinople, Cambrit~~~ t\fa.1 .r.
1946. - DvoRNIK, Photian Schism. - VASILIEV, Byzance et les Arabes I.

Nasil iran ve Arap istilasma kar~I yaptlan miicadcle Bizans impa1 atorlugunun devlet olarak varhgt bak1mmdan kcsin sonu<; devresi olum~~a.
tasvir klnc1 bunahm da onun manevi varhgm1 korumak bakllllllHI ;III
biiyiik kesin sonu<; dcvresi oldu. Dogunun asked istilftsim, yinc om111 tasv ir
kmCihk f1rtmas1 ~eklinde imparatorluk iizerine dokiilen fikri bir istil:t tl.d
gas1 izlcmiti. Bunun atlattlmasi, Bizans devletinin kiiltiirel gcli~llll'si i, i11 ,
askcri istiHl.nm oniine ge<;ilmcsinin imparatorlugun devlct olarak ~di~nw ~i
bakimmdan ta~Idtgt oneme benzcr bir chemmiyct arzetmektc idi. H.~ ~.i rn
diimam harckctin <;okiiii, Grck dini ve kiiltiircl ozclliginin tasvir k1111 1
hkta teahhus eden asyahlamaya karI zafcri anlamma gcliyordu. Art 1~
Bizans, Grck- hristiyan bir devlet olarak, kiiltiirel anlamda da dog11 i lc
batl arasmdaki kcndine ozgii mcvkiini muhafaza etti.
Bizans i<;in ycni bir dcvir a<;Ildt: K1sa siirede gii<;lii bir siyasi yiiksd i~i n
de izledigi biiyiik bir kiiltiircl at1hm devri. Bu yeni devreyi MakPdonya
hanedam dcgil, Amorion hanedamna mensup son hiikiimdar Mikhail II l.'in
t;ok hareketli saltanat dcvresi a<;maktadu. Bardas, Photios ve Konstantinus
yeni devrcnin ba~langtcmt miijdelcyen ii<; biiyiik ~ahsiyettirlcr.
Evrensel devlet fikrinin en kuvvctli bir gerilcmeyc ugradtgJ, Bizans'n1
batldaki cgemcnliginin <;oktiigii devreyi i<;ine alan tasvir kmc1 huua Inn
dcvrinde, siyasi gorii~ <;crt;evcsinin hissedilir derccede darla~t1g1 giit iiliit .
Tasvir kmn imparatorlann izlcdigi kilisc siyaseti vc bunlann dl'vklin
ZACHARIA von LINGENTHAL'in Jus TEMA 19.53 yilmda ba~Jadi. 1963'1, k.l!l nt
graeco- romanum (/II)'una gore ZEPOS tara- ne~rcdilcn kisimlar: Kitap I-XXXIV vr
fmdan tckrar basilmi~tlr: Jus I, 198 vdd. I-XXX'un Scholion'lan. Leon VI.'un Noc ,~l
Prokheiron, ayn. csr. II, I 14-228; Epanagoge, la'lannm frans1zca .,:cvirisi ilc birlikt c yui
ayn. esr. II, 236-368; Leon VI.'un Novella' bir nc~ri: P. NoAII.LE ct A. DArN, /,,.,
Jan, ayn. esr. I, 54-191; Basilika: n~r. G. E. Novelles de Leon VIle Sage. 7exle ct trarl.u:lion,
vc C. G. E. HEIMBACH, Basilicorum libri LX, Paris 1944. Ba~ka hir fransi7.Ca c;cv iri: II
Leipzig 1833-70, ve FERRINI vc lVfERCATI, MoNNIER, Les Novelles de Leon le Sagr, llu1
Editionis BaJilicomm Ileimbachianae supplemen- deaux 1923 vc A. SPIJI.BJm, T.eJ Nor ,r llr~ rln
tum altr.mm, Leipzig 11lq7. Basilika il c~ htmun I.lon le Saw , Cnuautsi 1~1:11
Sclwlion ' larrutn ycni hir ll<"~riut II. J. Scc!l'r.1

Eskikitaplarm.com

IV. Bi:r.anR

lmparntorlu~unun

Parlak Devri

batt yansma kar~1 rwk az ilgi duymalan Bizans ilc hatmm birbirinden
l>aknmudan koprnalanm cyabukhttlrrnl ve boylccc, kilise dcvletinin
kttrul111as1 yoluyla Biiytik Karl'm tar;landinlmasma mtincer olan oluurnu
lli/,/;,1[ davct ctmitir. Ancak Bizans dcvletinin cvrenscllik fikrinin apa
otunnas111a rnukabil imdi dogu da, kcndisini Roma kiliscsinin cihantimulliik iddiasmdan cyckip kurtaracaktl; daha tasvir kmCI imparator KonsLinl tnos V., Balkan yanmadasmm en btiytik k1sm1m ve gtiney italya'y1
I st;lll hul patrikliginc baglamak suretiyle bu hususta ilk ad1m1 atmitl.
l";1kat anca.k tasvir bnCihk buhranmm atlat1lmasmdan sonrad1r ki, Istanbul patrikligi papahgm kaq1sma onunla qit bir rakip olarak dikilebilmi
VI
Roma ile mticadelcyi kabul etmitir. Bati imparatorlugunun Bizans
1 kvlctinin cvrcnselligi aleyhine ytikselmesi gibi, irndi de Istanbul patrik1ij:i;; Roma kiliscsinin cihaniirnulltik fikri aleyhine ytikselmektedir. Bu oluu1111111 Bizans'I ycnik dtitiren ilk safhas1 buhran dcvrine dtier; ikinci ve
llizaus khine dengeyi yeni bir temel tizcrinde ycniden kuran safhas1 isc
Pltol ios'un btiytik mticadelesi ile balamaktad1r.
ya.pyt~

Tarihi gdimenin, Bizans'm dogrudan dogruya ctkinlik alamm smirl.uHltrrni oldugu dogu rnckamnda gerek Bizans devletine vc gereksc Bizans
kiliscsinc yeni ve btiytik gorevler dogurmu olmasl vaklasl daha da onemlid ir. Giincy ve dogu 1slavlanmn hristiyanlatmlmasi Bizans devletinin
il nimc yeni bir dtinya scrmi vc onun ufkunu hir; tahmin edilerniyecek bir
iil t,"iide gcniletmitir. Bizans dtinyas1 tasvir kmCI bunahm devrinde ne
kadar dar idiysc, Photios, Konstantinos ve Methodios'tan itibaren o kadar
g n 1i~lemitir.

Kiilttircl bakimdan yayilrnayi siyasi ve asked taarruz devri izler.


l'asvir kme1hk devresinin sonlanna dogru gerck hilafct devlctine ve gerekSI" B11lgaristan'a karl kayg1 verici bir savunma durumuna dtiIDU bulunan
itnparatorluk, - clbcttc uzun ve <;etin miicadelelerden sonra- sm1rlanm
doguda biiyiik olr;tide ileriye stirecek ve btitiin Balkan yanmadaSllll tck1 ;~. r cgemenligi altma alacakt1r. Bunahm devresinin <;6kti~tine ahit oldugu
Akd l"lliz hakimiyetini de Bizans yeniden kuracakt1r.
ll. yiizy1lm sonunda tasvirler ktilttintin ger;ici olarak canlandmlmas1
gi hi, htlllllll kesin olarak yeniden kabulti ve yerlemesi de, Theophilos'un
olullliiudcn sonra, yine bir kadmm hakimiyeti dcvresinde vuku buldu.
<,:iinkii Thcophilos bldi.igtinde oglu ve halcfi Mikhail III. (842-67) hentiz
il1, ya~ mda hulundugu ir;in 1 niyabeti onun namma imparatorun dul
1

'I"IH"oph. cont. 14H,B'dc boyle. Mi-

lda.nl lll.'in doj:(umtmu takribi olarak ll36


y d11aa V<t:/:1"11<-n E. SmtN (Amzuaire de l'lnrt. de
/'hi/. rl d'lli l. Orimlalt:J 2, l~J:H, s. !1~19 vdd.
11. :.t )'a lllukahil krilik midfdazalan ill-/\. 1'.

(lz istorii vizanti_yskoy khronografii X


VV ::n, 1962, s. 96 vcl. ) '1 kq. Kajdan,
Gencsios'daki Thcoph. cont.'un vcrdigi bilKAJDAN

v.,

i ilc uy~11n bir k<"nar no!una i~arc! <"diyor.


"I'IH"ophilos'un "l'lwodora ilc i:r.divac111dan,

Eskikitaplarm.com

1. Ynti Dcvrin

lla~Ltnl{l c l

zevccsi Theodora iii\t'I i ue alnu~tt. Rcsmi olarak ki.i~:iik imparatonm 1!;1 y;1l1.1
olan en ya~h ablast Thekla da naiplcr kuruluna dahil huhiumakt;lydi ;
<;i.inki.i onun rcsmi de sikkelcr i.izerinde Mikhail vc Thcodora'mu tasvidn i
yamnda yer aldtgt gibi Thekla'mn ad1 saltanat protokoli.indc de .-.ikml1 111
maktadtr 1 ; ancak anla1ld1gma gore o kendisini devlct ilcriudcn Ll.uJalll iyle uzak tutmutur. Theodora'mn yanmda yer alan vc patrigiu IIz;1~iylc
tasvirler ki.ilti.ini.i ycniden canland1ran naipler kurulunun en iilll'lldi ilyc
leri, imparatorir;enin iki karde~i Bardas ve Petronas, muhll'mc lcu l'lw
odora'mn daylSl veya amcas1 olan magistros Sergios Nikctiatcs vc ~ hcp.~IIl
den de onemli olarak Thcodora'nm gozdesi logotlzetes tu dromn Tluokli H IIt.~
idiler 2 Bi.iyi.ik k1smmm dogu meneli olmasma ragmen - impa1 aln ic,c
nin ailesi Paphlagonia'h olup Ermeni mcneli idi- yeni hi.ikun~tl i11 I.I WII
ler ki.ilti.ini.in ihyasm1 ilk ve en onemli gorev saymas1 dikkalc ~ayaud11
loanncs Grammatikos'un azlindcn ve patriklik tahtmm Mcllullhos',l
tcvdi cdilmesindcn sonra toplanan bir .rynod 843 yth martmda LlSVIIIcJ
ki.ilti.ini.in yenidcn kabuli.ini.i tOrcnle iUm eiti 3 .
Bu olaym amsma Grek- ortodoks kilise her y1l Tessarakoste'nin ilk p;1 .-.; 11
gi.ini.inde "dogru inan<; bayrarru"m, tasvir di.imanhgma kar~1 kazaud .111 :r.. .
fer ile birlikte daha eski i'tizalleri de yenmi olmay1, kutlamaktadu. (;n c;l"k
ten de tasvir kmohk hareketinin r;oki.ii.i Bizans'ta bi.iyi.ik inane; nuicadch
leleri dcvresini kapatmaktadrr. Ancak devlet ve kilise ilikisi bakuurudo~r1
tasvir kmc1hk cereyammn iflas1, kilisenin tam olarak devlet iktidanna hoy 1111
cgdirilmesi te~ebbi.isi.ini.in suya di.iti.igi.i anlam1111 ta~tmakta idi. Asl111da
Bizans kiliscsi ne o zaman, n e de daha sonraki devirlcrde, balannda '1'111'
odoros Studites bulunan zelot'lann talep ettikleri bagJmsizhgt hi<; bir ~ckildc
clde edemedi. Bizans kilisc - dcvlet ilikilerinin yaprsmda, devlct vc kili senin birlikte hareketleri dogal bir durum olarak kald1 vc bu birliktc harckcl
d e geneJlikle kilisenin oldukr;a geni~ O)<_;i.idc devlct iktidarmm V<'sayl'l j 11clc
kalmas1 eklinde kendisini gostcrdi.
Mikhail'den ba~ka, r;ocuk ya~mda (anla~Ild1gma gore 8go'dan hemen sonra) olen
(kr~. OsTROGORSKY ve STEIN, Byz. 7, 1932,
s. 226 vdd.) bir ba~ka erkek c;:ocuk, Konstantinos, ve be~ k1z, Maria, Thekla, Anna,
Anastasia ve Pulkheria dilnyaya gelmi~ti
(kr~ . BuRY, Eastern Rom. Emp. 465 vdd .).
Bir crkek varisin uzunca zaman m evcut
olmamas1 sebebiyle Thcophilos'un kzlan,
genellikle prcnseslcrc verilmeycn bir m cvkiden yararlanmi~lanhr: 0 ~amana ait bir
~ikkc tizcrindc Thophilos ve Thcodora'nm
yaumd a Thleka, Anna vc AnaslaMia'nm
lasvirl1ri d1 gtiriilml'ktedcr (WnclTII, 1/_yz.
Coir/J II, 41ll).

1
WRoTH (Bp:. Coins II, 1<1)'un v11
digi sikkeler ile Amorion'un 1-!.! 1/IIIIIJ'r ' c
zab1tlanna (n~r . V AsiLYEVSKIY- Nuo'I'I N ~'
52: [:l:xcrLAe:uovro~ -r}j~ 'PU>!Lcdwv cipx"l) ~ ~I<
xrxrJA xed 0Eollwpcx~ xcxt 0xA1)~ ) Ilk K 11
VASILIEV, Byzance et les Arabes I, 1111 .
~ Heyetin terekkiibii
hakkuula Irk
V ASILIEV, Byzarzce et les Arabes I, 1 11 v.t
Ycrine baz1 kaynaklarca daha 11:111 ydnulr
olmii~ bulunan Manucl'in zikrecltldiP; i S11
gios Nikctiates hakkmcla kq. Uiti~:Cic iiiH . ,
Neuvieme siecle 5 15 vdcl.
3 Tarih hakkmda ~on olarak: ( :11 11
MLr. , R~g. 4ili, 1-25-

Eskikitaplarm.com

IV. ll i:t. all~ lwparalorlu ~ ttllllll J'arlak ll e vri

I kvkt politikasmm idarcsi hi.itiini.i ilc klsa zamanda, ba rakibi Bard ;s' ll <~rckl'tsi:-: hale gctirip imparatoric;cnin ycganc mi.iaviri haline geleu

Thl'oktistos'un cline gec;ti. Yi.iksck ki.ilti.irli.i bir kimse olan Thcokt i ~1 1 os Bizans'ta ilim vc irfam himayc cdcrck imparatorlugun ki.ilti.irel atiInll dl'vrini haz1rlamaya gayret ctti; yi.iriitti.igi.i akllhca mali siyaset devlt l~ hi'1yiik altm ihtiyatlan saglad1. Tasvir di.i~mam hareket kendi ic;inden
r; l lkru i i ~ oldugu ve daha kuvvetli bir muhalefct art1k m evcut bulunmadtgl
it;i11 1 kilisc siyaseti bak1mmdan vuku bulan degi~iklik, irene devrine
11azaran, si.irti.i~melerc yol ac;madan yi.iri.iti.ildi.i. Buna ragmen Theodora ve
'l'hl'oktistos, patrik Methodios tarafmdan da desteklenmek suretiyle, k1sa
siirr 1ince hi.iki.im si.irmckte bulunan sistemin tasfiyesinde dikkat ve ihtiyat
i k harckct cttilcr vc tasvir kmc1hgm bir zamanki yanda~lanna kaq1 bi.iyi.ik
hir dunlthk gi:isterdiler 2 Bu siyaset ise zelot'lar partisince onaylanmad1gi
i1;in , tasvir kmcllara kaq1 gec;ici olarak birle~mi~ olan Bizans kiliscsi ic;inde
1ski kopukluk ortaya c;tktl. Studios manastlrl ke~i~lcri patrik Methodios
i l1, hir zamanlar patrik Tarasios ve Nikephoros'a karI tckil etmi olduklan
'~" Jllr1ck gosterdikleri aym taassupla mi.icadele cttiler. Mi.inazaa c;ok sertlr- ~ ti VI' Studios'lularm afaroz edilmekrinc scb cp oldu. Ancak Methodios
da ha I 1 haziran 84 7'de oldi.i. Patriklik tahtma, sabtk imparator Mikhail
Rangabe'nin oglu olup babasmm di.i~i.irtilmesinden sonra hadnn edilerek
kqi~ giysisini tizerine gec;irmi~ alan Ignatios <;Jkti. Onun patriklige yi.ikselti ln r\'si Studios'lulara bir ti.ir ta'viz anlamma gelmekteydi; c;iinki.i, kilise
ulan sinc kaq1 muhalefete kat!lmami~ olrnakla birlikte Ignatios mutaass1p
I 111 kc~i~ olmak s1fatiyle zelot istikametin iilki.ilerine yakm bir kimse idi.
ll 1111111tla bcraber, aradaki anla~mazhklan yati~tirmak isteyen yeni patrik,
l' houos'un di.i~mam s1fatiyle c;:ok daha btiyi.ik bir mi.inazaa i<;ine si.iri.iklendi.

lopolftl'ii'J

Tasvirlcr ki.ilti.ini.in tekrar canlandmlmasmdan sonra derhal Arap1.11 a kaqt rni.icadele ele almdt. Logothetes Theoktistos kuvvetli bir donanma~
d o ( ; j, it'c ydken ac;ti ve pek k1sa bir zaman ic;in dahi olsa burada Bizans
r'J.!;I' lllndigi yeniden kurulmu oldu (843 /44) 3 Bu gcc;ici baan, Bizanslll ar Bngazit;i'nr- doki.ilen Mavropotamos kenannda daha 844 y1h ic;indc
Bununla bcrabcr 843'den sonra da ettirmeleri sorunu it<in ~imdi J. CoUILLARD'
lasvil' k1r1r1 o~ r c tiJcrin baZI r;aJkanti!anna m ilgi r;ekici ar;tklamalarma bk.: Deux
r.o~ ll;uuhyor. Kr~. F. DvoRNIK, The Patriarch figures mal ~ commes du second Iconoclasme, B_yz.
1'/wtirt.l' cmd Iconoclasm, DOP 7 ( 19:'>3) 68 vdd. 31 ( 196 1) 371 vdd., ozellikle S. 387 vdd,
2
Kr~. DvoRNIK, Legendes 39 vdd.
A ul'ak Dvomik, Pholios zamamnda da bir
3 Bunun
hakkmda B. PAPADOPULOS
louv ir lunctltk t<"h!lidinin varhguu kabul
'l I K 1 ~ '1) n1 1mb Touc; kcxpcxx'Y)vo\,.;, Alina 194!1
t 'l lltl'k surl'liylc hu r;alkanttlann Onrmini
ulrar111 11 ~ l{ii riini'Iym. Ayn. mlf.'in l~yz. 10 71 v<l. II. Ur YI,ATZI- Arm w mLrm, J. 'admillijtralioll 111 ilita rr~ dr. Ia Crt)lt l!Yz mrlille, /~y. . 31
( 1 1 : 1 ~,) !i vdd . 'd ,.Jd miil!lhazula rma d a bk.
1

'l',t, vtr kull 't

clAnI iln iu va r hldanm !ll'var tt

( l !lh ' ) ~~~ " vd.

Eskikitaplarm.com

1.

y,

111

l>cvrin

lla~larq.(lll

II]

agtr bir bozguua ugradtldan cihctlc 1 , hcmcn hcm('n hie; etkili olmadt.
Araplann Bizans arazisi ic;indc dcrinliginc bu kadar ilcrlcmcyc C('sart I
cdcbilmcleri, halife cl-Mu'tas1m'm baanh seferlcrinin bir sonucu !di
(bk. yukanda III, 7). Bununla birlikte ic; miicadelelcr el-Mu'tasim'lll hak fini Bizans ile ban yapmaya zorlad1 vc Bizans- Arap suunucla, l..1111o.~
nehri kenannda, kaq1hkh esir miibadelesi yaplldt (845/46). Turk un:HIIIIIIUII
ortaya ~1kmas1 vc ayn ayn devlctlerin kurulmasl sonucunu doguran J, od.ll
giic;lcrin kuvvetlenmcsi nedeniyle hilafct devletinin kudrcti kotiirii11tl q
miti. Ancak Bizans devleti, 8. yiizyllm tasvir diimam imparatorL11111t '
tevik cdilmek ve Nikephoros I. tarafmdan da desteklcnmck sun liylt
Anadolu'nun dogu kiSimlannda, sadece ortodoks Mikhail Rang;dw 'yi
degiJ, onun tasvir diimam halcflerini de kendilerine kaqt harckete gn, ut cyc
mecbur edecek derecede yayllmt bulunan Pavlikian'larla c;ok ~idd('ll i I 1i r
miicadeleye girirnek zorunda kaldt 2 Anla1ld1gtna gore Pavlikirm' l.,l
daha o zaman biiyiik kitleler ha.linde Malatya emirinin arazisiu<' l1it 1C'l
etmilcr ve bu andan itibaren de Arap saflannda Bizans'a karl sava~ut;d\1;1
bulunmulardt. Theodora'mn hakimiyet devresinde bunlara kart giri~ilt 11
takibat ozcllikle c;ok sert oldu. Bunlara kaq1 yaptlan harckat l1i11kn
pavlikian'm hayatma mal vc bunlann kitleler halinde Trakya'ya ttr hir vc
iskamna sebep oldu. Digcr taraftan Theodora'nm hiikumcti gli11<'Y 't' n
nanistan'daki asi islav kabilelerine karl ycni bir sefcr tertip ctmck ZOI'IIIHia
kaldt. Ancak Thrakia, Makedonia "ve diger bat1 tlzema'lan"mu sava~
birliklerinin yard1m1 ile Pclopones strategos'u Theoktistos Bryennios ltZtlll
bir miicadcleden sonra Pclopones'teki islav kabilclerini Bizans'm yiiks<'k
hakimiyet haklanm tammaya vc devlete vergi odemeye zorlayabildi a.
1

Bizans sava~ idaresinde, Araplarla yap1lan miicadclclerdc gittikc,:t


daha gii~lii bir ciir'et ve savamaya istek ruhu belirmege balamitir. H5:1
ytlmda ani olarak bi.iyi.ikc;e bir Bizans filosu, cvvclcc oldugu gibi hali\ Girit'e hakim olanlara destek vazifcsi goren MISlr sahillerinde goriiudii.
Nil nehri agzma yakm Dimyat kalesi Bizanshlar tarafindan hiicumla za pl
edilerek yakild1 4 . Arap fetihlerinin balamasmdan beri Bizans ilk dda
diiman sulanna bu dcrece sokulmaya ccsarct gostermiti. Bununla l111 likte bu etki uyand1ran gosteri sadece M!Slr Araplanmn cnerjik bir Slllt II c
donanma inasma balamalan ve b6ylcce sonralan 10. yuzytlcla Falun i
1 Sava~

yermm tcsbiti ic;:in bk. VA- Romanos I. Lakapenos devriml c yrJdcklt


Byzance et les Arabes I, rg6 vd. n. 2. Bizans hakimiyetine kar~1 ayaklawhlar ve
2
VASILIEV, Bizance et les Arabes I, boylece sava~ tckrar patlarm~ oldu (ayn. ~"
227 vdd. E. E. LIP~!<;:, Pavlikianskoe dvijenie v so, 25-70). Kr~. Viz. izvori ll, h!J wid .
4 GR~.GoHu4, Neu vieme .rii!eclc 515 vdcl
Vizantii v VIII i j1ervoy jwlovine IX vv., VV 5
(1952) 19 vdd. ve Oferki 132 vdc1.
Kr~. aynca G. LEVIDELLA Vu>A, A l'amrtc
1

J)e adm. imjJ. 50, 9-25, n.~r. MoRAV- reference to the Dami11tta Raid o/ ll'iJ A . Jl . ,
CHIK -.J :NKINH. 1\ucak Mdiug vt Jezcl'it'lcr
/Jy;:.. 17 (1!)14 /15) 21:..! vdd.

StLIEV,

Eskikitaplarm.com

,,,1

IV. Biznu~

i mpar;ll.urlup;unun Parlak

ll~vl'i

hil.'tkti zamallttHia buyi.ik gelinH' giisterccPk alan tkniz giklini.in tcmelini


y;ra 1m alan so11ucunH vcrmi~tir.
Bir.an~ dcvletinin biiyi.ik siyasi vc ki.ilti.ircl parlama dcvri isc ancak,
11.' '11 1.; imparator Mikhail III.'c hi.iki.imdarhk haklanm kullanmak imkamm
\'t'l't'll ve <kvlet iLcrinin idaresini onun day1s1 Bardas'm ellerine tcvdi eden
llr1h yiimdaki hi.ikfrmct darbesinden sonra ba~lad1. Bardas ve Mikhail,
Th .. odora vc Thcoktistos tarafmdan idare olunan rejimdcn zarar gorcnler
sdittiyle tahii mi.ittefik idiler. Qi.inki.i bi.itiin iktidan eline ger;irmi~ bulunan
'l'hmktistos tarafmdan bir kenara itilmi olmak Bardas'a ne kadar aCI
~~; liyor idiysc, ergin ya~a ula~ml~ imparatora da anncsinin vesayeti o kadar
agu gtlmckteydi; Theodora sadece onun hi.ikiimranhgma mani olmakla
ka lrmyor, iizd hayatma da mi.idahale ediyordu: Onu metresi lngerina'dan
ayuuu~ ve Eudokia Dekapolita ile evlcnmeyc zorlamt~tl (855). Bardas
g- nc,: imparatorla anla~arak imparatorir;cnin haberi almadan saraya dondii.
Th .. oktistos imparatorluk saraymda Mikhail III.'in gozleri oni.inde oldiiriildu. Bundan sonra Mikhail senato tarafmdan hi.iki.imran alan hi.iki.imdar
dan olundu 1. Ktzlan bir manastlra kapatlltrken Theodora da hakimiyeti
l11rakmaya mecbur edildi. iki yll sonra kardei Bardas'a karl baanstz
hir darbe tqchbi.isUnde bulunan Theodora k1zlarmm kaderini paylamak
zorunda kald1.
Gnu; imparator Mikhail III.'in potresi bize bu gUn, daha eski tarih
yazarhgmm, Mikhail III.'in ahsmda sadece bir "ayya" mi.iahede eden
laralgir Makcdonya hanedam devri tarih yaztCihgmm izinden giderek
tlltll gordUgi.inden oldukc;a baka bir llk altmda goriinmektcdir 2 Hayat1
, II It'll<' yi.iksck bir ahH1khhga ornek nitelikte olmamakla beraber kabiliyet' ' 11 v hdc ccsarcttcn yoksun degildi. Bununla birlikte, ifrattan tefrite
du .~nt' k Mikhail III.'in phsmda "biiyiik bir hi.iki.imdar" miiphade etmeye
d .. mahal yoktur. 0 ht>r ne kadar devletin mi.idafaas1 ir;in gerr;ekten samimi
ol.trak gayrct ctmi~ vc ardusunu bir r;ok kere bizzat savaa sevketmi~ ise de
lntllll Hizans hi.iki.imdarlannm c;:ogunlugu da yapnu~t1r. imparator ahsi,
~i i~.; lti. ve vazllt bir iradcye sahip degildi. Ki.ir;i.ik ve bi.iyiik i~lerde, iyilik ve
1 Pseudo- Symcon l\1agister 658: KOtl
im/, 't'l)<; auyXA'Ij'I'OU mX<l'l)<; cXVOtyop~E't'!XI K!Xl
<Xi't'<JKpocrop Ei. Kr~. aynca Sym. Log., Georg.
1\lon. nml. B23.
Mikhail Ill.'in ~crcfinin iadesi her~slrn iinn~ 11. GR(.:GOIRE'a aittir; onun
zar if vc uslaca ara~lrrmalan (lnscrijJtions
1'1 7 vd d. ; Mit:hel Ill ;p7 veld.; Neuvibne
ll~l'ff "1 I r1 vdd. j / .' ejmjl rC f~yzantine 29 vd!l.)
hakh olamk dikkal i (,'<"kmi~l ir. Bu ara~llr
ualann Ilana miihal:l jl:a ll g'iiriinn land~
l.11111a n~al{ula idnuluk bulllnllyorum . Ay-

nca R.J. H. jENKINs'in ~u giizcl katktsl ilc


kr~.: Constantine VII's portrait qf Michael III,
Bull. de l'Acad. de Belgique 34 (1948) 71 vdd.;
A. VAsiLIEV, The Emperor .Michael III in
Apocriphal Literature, Byzantina- Metabyzantina 1 (1946) 237 vdd.; F. DvoRNIK, Byz.
IO (1935) 5 vdd.; R.J. H. ]ENKINS- C.
MANGo, The Date and Significance of the Xth
llomily rif Plwtius, DOP g f ro (1 956) 128 vdd.;
C. MANno, 1he 1/omilies of Plwtw.r Patriarch
of' (,'on"lrmlillojJ/1:, ( :amhrifig Mass. 1 q:;!l,
dl1 vdd

Eskikitaplarm.com

1.

Y(:ni D(: vriu

Ba~lan!o('ICI

'"'

koti.iliikte ba~kalanmH idarc vc iradcsinc uyan, saray ctki vc ckdikodula nnm dcgi~cn havasm1 izlcycn, gi.ivcnsizlik verccck kadar renk de g i~tirt"u,
hislcrinc maglup bir kimscydi. Bi.iyi.ik icraatla o kadar dolu olan saltanat1
esnasmda insiyatif onun elinde degildi. Btiytik olan o degil, zamalll idi
- Bardas ve Photios'un zamam.
Theodora zamanmda Theoktistos gibi ~imdi de Bardas Bizans d(" v
letinin gcrc;:ck idare edicisi idi. Gi:irtinti~te onun herkcsi a~an mcvk1i, Ollllll
en ytiksek makamlara sahip olmasmda ve nihayct hatta caesar iinvanuu
kullanmasmda tezahtir ediyordu. Sclcfi olan eski rakibini ccvvaliy!"l It;
k1mmdan vc dcvlet adamhg1 kabiliyetleri ilc gec;:mckte idi. Onun zamalllllda Bizans devletinin yakla~makta olan btiyi.ik siyasi ytikseliinin i~an tl( i
a\1k olarak belirmcktedir. Daha niyabet devresinde yoluna girmi hlllllnan
ki.ilttirel ytikseli imdi tam bir geli~meye mahzar olmakta vc Bizan!l kid .
ttiri.intin btiytik hareketliligi ve yay1lma kudreti kendisini gostcrm!'klnlir.
Caesar Bardas'm Magnaura saraymda kurdugu ytiksek mcktcp Bi z; III H
ilim ve irfamnm onemli bir merkezi olmu~tur 1 . Burada o zamanki diin ycvi
ilimlcrin her dah ele ahmyordu. Aydm devlet yoneticisi bu yi.iksck oknl a (' II
kudretli bilginlcri tayin ctmiti. Bunlarm bakanhgma da, tasvir km nlann i:inciisi.i loannes Grammatikos'un yegeni olmas1 vc Theophilo!!'un
saltanat1 csnasmda tasvir di.i~mam olarak isim yapmas1 vak1asma alduma-

Bir ~ok dikkate deger ara~tlrmaya


ragmen Bizans'da ytiksek okul mtiessesesinin
mahiyeti yeteri derecede a~1klanmaml~hr.
Fucus (Hochschulen)'a gore geli~im daimi bir
al~alma ve ytikselme arasmda oynamaktadr: Theodosios II.'un tiniversitesi Phokas
zamanmda yok olur ve bundan sonra
Herakleios devrinde yeni bir ytiksek okul
kurulur; bu okul sonralan her ne kadar,
muahhar kaynaklarm bilindigi iizere kasden
yanh~ olarak bildirdikleri gibi, Leo III.
tarafmdan yakt1nlmam1~ ise de, kapatllml~tlr. Bundan sonra yiiksek tahsil mtiessesesi 9 ytizy1l ortalarma kadar devam eden
bir stiktlta gomtiltir. L. BREHIER (Notes sur
l'histoire de l' enseignement superieur a Constantinople, Byz. 3, 1926, s. 73 vdd., 4, 1927, s. 13
vdd. ve L'enseignement classique et l'enseignement religieux
Byzance, &vue d'histoire et de
philosophic religieuses 21, 1941 1 s. 34 vdd. )'yc
gore ise Istanbul'da yiiksek ogrctim Dtiyiik
Konslantinos'd::m 15. ytizylla kadar hie; bir
fas da ya u~rama nu ~ ulup, l!Unycvl bilimler
1

ogretimine ve devlet memuru yetitirilmesine hizmet eden devlete ait ogretim miiessesesi ile patriklik kilisesinde daima mcvcut
olan bir ilahiyat ytiksek okulundan mUle
~ekkil idi. Aynca bk. BREHIER, Civilisation
456 vdd. Geli~meyi bir az basite irca C(kr
gortinmesine ve kendisini ispat edceek ~alli t
Ier zineirinin bir ~ok halkasmdan yuk~t m
bulunmasma ragmen bu gorii~ yinc de grr
~ege yakm gortintiyor. Kr. aynca II
GREGOIRE, Byz. 4 (1927/28) 771 vdd. F.
DvoRNIK, Photius et la reorganisation d~
l'Academie patriarcale, Melanges Peettr.r II
(1950) ro8 vdd. G. BucKLER, By.tlmtin~
Education (BAYNES - Moss, Byzantium ~ 1f
vdd.). Aynea kr~. BROWNING, The Patriarca[
School at Constantinople in the Twel.ft Centwy,
By;;. 32 (1962) 167 vdd. Yazar bu makah~
sinde 12. ytizy1l ic;indc patrikliktcki okul,
bunun ogretim iiyelcri vc bunlann ymoalan
hakkmda, zcngin ve ~ogunl ug u ile yaymlanmaml el yazmast escrlcrdcn ~ 1kanh ~1
bilgiler arzctml'ktcdir.
1'.

Eskikitaplarm.com

~~

IV. ll11.a n ~ lmparalurluj!;unun J' :u lak Dr vl'l

III II

dau ausiklopcdik bilgin matcmatikc;i Lcon'u gelirmi~ti 1. Asnnm en biiyi.ik


fl l imi vt hocas1 ulau Photios da bu mektepte faaliyct gostcriyordu.
Devlet idarcsindcki degi~iklik kilisc idaresinde de degi~ikligi beraberinde
y rni naip ile daha onceki hiikumetc ve zelot'lar partisine bagh
bulunan Ignatios'un i~birligi yapmalan miimkiin degildi. lgnatios istifaya
:r.orlandt vc 25 arahk 858'de alim Photios patriklik tahtma <;tkt1. Bizans
kil iscsi ic;in hcyecanh ve fakat goriip ya~ad1g1 en biiyiik devre ba~lam1~
oldu. Photios, Istanbul patrikligi makamma yiikselmi~ olanlann fikir bakumndan en oncmlisi, siyaset baktmmdan en goze c;arptctsl ve diplomat
olarak en ustas1 icli. Kilisc siyaseti baktmmdan o da Tarasios, Nikephoros
ve Mcthodios'un izledikleri istikameti takip ediyordu. Onun ic;in bunlar
1-\' ibi o da, ba~larmda Studios manastm ba~ rahibi Nikolaos bulunan ve
kcn disinin kilise kanunlarma aykm tayinine itiraz edip Ignatios'a sadakatlcrini muhafaza eden zelot'lann dii~manhgma hedef oldu.
J.{l"tir mi~ti.

Ancak yeni patrigin Roma ile giri~ecegi miicadele bu ic; kavgadan


c;ok daha onemli idi. Tasvir kinc1 devrede vuku bulan olaylardan ve ozellikle batl imparatorlugunun te~ekkiiliinden sonra, iki kilisc merkezi arasmdaki ilikiler yeni bir geli~me devresine girmi bulunuyordu. Ancak zamamn
wrdigi iarrtlere kart sagtr kalarak her zaman oldugu gibi her ftrsatta
Roma'ya miiracaat eden zelot'lann inatc;t ve katt dogmacthgt bu vaktaya
kulaklanm ve gozlcrini kapatabilirdi. Bu durum sadece, patrigine papaya
mutad .~ynodika'yt gondermesini yasaklamt olan (bk. yukanda III, 6) imparator Nikcphoros'ca degil, dindar imparatoric;e Theodora'ca ve Roma
diimam olmaktan baka her ~ey olabilecek olan patrik Methodios'ca da
;u;1k bir keyfiyct idi (bk. yukanda III , 7). lrene'nin davraml:mndan ayn
olarak Theodora ve Methodios, konsillerini toplanttya davet etmeden
Iince, tasvirlcr kiiltiiniin ihyast hakkmda Roma'nm mutabakatm1 elde
!'trncyi gerekli saymami~lardt. Batmm Bizans imparatorlugunun yi.iksek
h:lkimiyctinden kendisini c;ozmesinden sonra Bizans'm kendisini Roma
ki I isesinin yi.iksek hakimiyetinden kurtarmas1 kcyfiyetinde tarihi bir zorunluk miindemic; bulunuyordu. Bu husustaki kesin ad1m1 atan Photios'tur.
lgnatios yanhlan ile miinazaaya dalmt~ olan Photios Roma ile miicaddeyi - hi<; olmazsa i:inceleri - n e arzulaml, ne de bcklcmi~ti. Papahgm
tasdikinin, eline Bizans'taki dii~manlarma kar~t bir siHih saghyacagi iimidi
ilt .rynodika'mu Roma'ya gondermi~ti. Aneak onun patriklik tahtma yi.ikll!' ltilrncsindcn bir ka-:; ay once papahk tahtma Nicolaus I. c;tknu~ bulunuyordu: Hayatmm gayesi Roma'nm ci han~iimulliigiiniin saglamlatinlmast
1

E. E.

llu

;o:at hakkmda son olarak bk.:

LII' ~H,:,

Vizat~liy.<kiy ll(tii!JI

Lev Matematik, VV 11 (14'1) 106 ~-dd. vc Oftrki :nB

vdd. Aynca C. MANGo'nun


kr~.:

dii~i.incderi

/lie l-ef:6Tid of l-eo the W1r6, ;;:H VI


(1qho) 'II wid.

Eskikitaplarm.com

ile
(j

1.

Y.. ni Dcvrin

lla ~la nl.{l 1

:J II

olan ciirctki\r bit politikant. Papa en yi.iksck hakim stfatiyk Bizans kili!w~i
i~inde c;tkan kavgaya mi.idahalc edcrek Ignatios taraflm tuttu ve patrikli~
gc~iinin kilisc kanunlanna uygun olmayan ~ekline iarct cderck Photios' u
tammaktan istinkaf ctti. Photios'un patrikligc sc~ilmcsi gen;cktrn kanuna
aykm idi, fakat kcndisi gibi di.inycvi men~edcn, selcfinin zorla isti fa II i11l
mcsini miiteakip patriklik tahtma yiikseltilmi~ ve o zamanlar Rom a I a
rafmdan tasdik ve teyid edilmi~ bulunan Tarasios'un sc~imill(lc-11 z
kadar farkh dcgildi. Ancak Nicolaus 1., hristiyanhgm ba~I olmak sll.a l iyl
battda oldugu gibi doguda da kilise i~lerinde en son karann kcnda~n
ait oldugu mi.itcarifesinin yerlqmcsine oncm vermekteydi. Bu I ik1 iniiIsran sebcbiylc, legat'lannm Istanbul'da Photios'un iisti.in eli ploma I II k
sanat1 oniinde teslim olarak Photios'un se<;imini ve Ignatios'un azlini In ~
dik eden bir konsilin kararlanm kabul etmelerine ragmen, inad111d au V.ll.
ge~mcdi. Istanbul'un temsilcilerini reddederek Lateran kiliscsiudc lopl a
d1g1 bir spwd'a Istanbul konsili kararlanmn ztddi bir karar aldmp l'h otios'u azledilmi ilan ettirdi (863).
Ancak papa diimammn kudretini ki.ic;iimsemi~ti. Photios mii ;uklyi
kabul etti. Nastl evrensellik iddialanm gec;erli ktlmak Roma'n111 f{I'IIT Vi
idiyse , kcndi bamabuyruklugunu korumak da Istanbul patrikliginin va:ri
fesi idi. Theodoros Studites'in hayal etmi oldugu bq bah hir kilis id:a
resi ideali 2 c;oktan beri mazide kalmiti. Sap1k inan~h imparatorlann zn1
baca i dareleri altmda Iztlrap c;eken 01 todoks Bizans'm kendisini Ron1a ' 11111
destegine muhta c; sandtgt de vir ge~miti; kilisenin diger tic; haI, doi/;11
patrikliklerinin b~mda bulunanlar, yabanc1 hakimiyt>ti altmda tam hi
hareketsizlige mahkum idiler. Sadece Bizans kiliscsinin bir ha~1 van II:
Istanbul patrigi. Yiizylllar boyunca siiren bir gelime ile Istanbul patrik ligi kudretini vc itibanm temellendirmi, i'tizal doktrinlcri ilc giriti gi 11.
mticadelderi zaferle son a crdirmi idi. ~imdi arkasmda ortodoks, kuvwlla
ve hcdefini sc~mi bir devlet idaresi vard1. iktidar sahas1 biili..iu Biz;11 1s
devleti arazisini kapstyordu ve pek yakmda bu s1mrlan btiyiik iil;iulcaacakti. Bizans devl eti gibi Bizans kilisesi de en parlak devri11c dog111
yol almaktaydt: Bu, islav diinyasmda etki alanmm muazzam tilc;iid yoa
ytldtgt zamandtr. Photios'un biiytikliigii, bu yeni gorcvlcr ve y(n i ol a naklar dcvrinin yaklatlguu herkestcn daha a~Ik olarak gormii~ v c llllllllll
gerc;cklqmcsi ic;;in hcrkcstcn fazla c;aba harcam1~ olmasmdadu.
Mikhail III. Araplara kaqt mucadcleyi dirayct vc chliyetli kumau
danlannca desteklencrek eucrji ile yiirtitti.i. Filvaki Bizans Sicilya'da hi1 hi11
1
.f. 1-IAI.JJ: Il (i)as Papsttum IJ, r, IIJ39
s. h5 vdd.) is<: papa Nicolaus l.'un ~ahsi
1i11r mmi Slll lrlaudll'luak l{aynti ir;iwkdir.

P.

n.

Theod. Studit., ~~~' If, 121, M il{n,


qg, 1416 vdd.

Eskikitaplarm.com

IV. Ili~an~ lmparalorlu ~ unun Parlak D1vri

a rkasul<t kaytplara ugruyor vc biiliin c;abalanna ragmen nc adanm fcthinc,


111 ,)1- Araplann giiney ltalya'da ilcrlemclerine mani olabiliyordu; oyle ki,
M ikhail lll.'in saltanatmm sonlanna dogru Sicilya'da onemli ehirlerdcn
sadece Syrakusa vc Taormina imparatorlugun elinde kalmtti. Anadolu'da
ise Bizans taarruza gec;ti. Daha 856 ydmda caesar Bardas'm kardei ve
Tltmkesion thema's1 strategos'u olan Petronas, Samsat civanna sefcr ederek
Am ida ( = Diyarbaktr)'ya kadar ilerledi. Buradan Tephrikc ( = Divrigi)
iizerine yiiriiycrck aldtgt c;ok saytda esirle bolgesine dondii 1 D<;: ytl sonra
Bardas'la gen<_;: imparatorun idaresinde yaptlan ve Bizans ordusunu yenidcn Samsat b6lgesinc gotiiren sefer de baanh gec;mi goriiniiyor 2 Aym
Sl ralarda Bizans donanmast bir defa daha Dimyat oniindc goriindii. Anaclolu'da miistahkem mevkiler inasma daha biiyiik bir itina gosterildi:
1rnparator halife el-Mu'tas1m tarafmdan tahrip edilmi alan Ankara'y1
ymidcn ina ve Nikaia ( =1znik)'yt yeniden tahkim ettirdi 3
Kazamlan bu yeni baanlar ve karada ve dcnizde giriilen ciirc~ka
a nc saldmlar Bizanshlarm sava ruh ve azmini her nc kadar yiikseltiyor
idiyseler de, bunlar devlcte elle tutulur bir kazan<_;: saglamamilardi; Araplann mukabil taarruzlan eksik kalmtyor ve sava da c;ogu zaman mutad
t'sir miibadeleleri ile ve gec;ici ban anlamalanyla fasilaya ugruyordu.
B63 yrhnda ise Bizanshlar, Malatya emiri Omer'in bir saldmsmt savunarak
biiyiik ve kesin bir zafer kazandtlar. Orner Armeniakon tkema's1 arazisini
~-::ec;r rck Karadeniz sahilindeki onemli liman Chri Amisos ( = Samsun) 'u
i~gal etmiti. Ancak Paphlagonia tkema's1 smmnda usta bir asker alan
l'dronas giic;lii bir ordu ile kartsma c;tktl. Burada 3 eyliilde cereyan eden
~i ddetli bir sava Arap ordusunun imha edilircesine maglup edilmesi ve
hizzat Omcr'in Chit diimesiyle sonuc;landt 4 Bu biiyiik zafer Arap- Bi:r.aus miicadelesinde bir doniim noktas1 olmak onemini taJr. Bizans, Araplann ilk taarruzlarmdan itibaren Leon lll.'un Istanbul oniinde kazan1hP;1 zafcrc kadar sadcce camm kurtarmaya c;ahffil, daha sonra bir as1rdan
bzla miiddct giic; bir savunma i<_;:inde bulunmutu; imdi ise 863 zaferi
il e hu yaprak c;evrilmi ve Anadolu'da, once yava yava, IO. yiizythn
ikim:i yansmdan itibaren ise biitiin kuvvetiyle ilerleycn Bizans taarruz
di'VJ"<"Si ac;tlmt oluyordu.
I

Tallari III, 1434 ( = VASILIEV, By- Miclul III 327 vdd.


et les Ambes I, App. 318 vd.). Kr.
' Sava~tn tafsilat1 ve yermm tesbiti
<:1{f.:oo11m, L'l:pojJee byzantine 36 vd.
i~ti 11. bk. V ASlLlEV, Byzance et les Arabes I,
~ Tabari III, 1447 ( VASILIEV, nyn.
251 vdd . .BuRY, Journal qf Hellenic Studies 29
11.1r. I, AJill. 319). Kr~. GRf~OOIRP., Inscriptions
(I~JO!J) 124 vdd. GRfcGOIRE, Michel Ill 331
v<lll. vc Neuvi~me si~cle 534 vdd.
1:i7 vllcl. vc I! ipopee by.wntine 37 vd.
(lltJI.uoum, lrucri{Jtiurlx 441 V1hl. vr
1

c rmr.ll

Eskikitaplarm.com

1.

Ycni Dcvrin

H n~l augl cl

'J I

'I

!slav di.inyasmda imparatorlugun mudahalcsini lwklcycn biiyiik gorevlerin <_;{izumlenmcsi i<;in, dcvlctin do6rudaki guctinun saglamla~r11asa
hi\ d e kti<;tikscnmiyccek bir oncm ta~1maktayd1. Bu gorcvlcr Rusya, Moravya vc guncy !slav Ulkclrrinden, <_;:ozum bekliycrrk, Bizans'a dogru f'l~lw
makta idilcr. Daha 86o ytbnda Ruslar ilk defa Istanbul onundc giiriinani i~
lerdi 1 Bunlar karaya <;tkartma yaparak ~ c hri ku~attp btitlin l'iva11111
tahrip cttikr. Tam bu csnada Araplara kar~1 sefere <;tkmt~ olan imparalo1
mtimkun olan en buyiik suratle geriye donerck savunma i~ini bizzatl'liw al
mak ve patrikle birliktc panigc kaptlmt~ olan ahaliyi ccsaretlcndirrlll k ii:t.n (/
kuat1lmi olan ~ehr e girdi. Korkun<; saldtn uzun sure halkm h afizas11td.,11
silinmcdi ve Bizanshlar kurtulu~lanm sadece Tann Annesi'nin miidall;tk
sine atfettiler 2 Bu zamandan itibaren Bizans, olu~makta alan R 11s dn lc 11
ile ili~ki kurarak, kendisincc a zamana kadar hemcn hemen tam.ut~iylc
me<_;hul kalrni bulunan bu millet i<_;:indc misyonerlige baladt. Biiyiik pa111k
imparatorlugu bu taraftan t chdit eden tehlikeyi on}emek i<_;:ill C.' II ct kli1
c;:arenin bu gene;: milletin hristiyanla~tlnlmasl ve Bizans nufuz aLUll ic,illl'
almmast oldugunu idrak etmiti. Bir ka<; ytl sonra, hakh bir gururl a, giri .~
tigi misyonerlik faaliyet inin ilk bapnlanna iaret edecekti 3
Rus saldmst, d evlcti Hazarlarla alan ilikisini yeni bir clc;i lw y!'l i
vas1tasiylc tazelemeyc sevketti. Bu elc;iligin misyonerlik gorevkriylc de
vazifdendirilmesi ve bama, dahiyane filalajik kabiliyeti vc c;ok yiinlli J,jJ
1 Tarih kesin olarak Anccdota Bruxellensia I, Chroniques byzantines du Manuscrit
IIJ76 (n~r. F. CuMoNT, 1894, s. 33 )'ya gore
saptanmi~tir. Bunun i,_in bk. C . DE BooR,
Der Angriff der Rhos auf Byzanz, B Z 4 ( 1895)
445 vdd. Bununla beraber daha FR. KRUSE
(Chronicon Nortmannorum, 1851, s. 261 vd.)
dogru yh Venedilc: kaynaklanna gore tesbit etmi~tir. Rus saldmsmm birakt1g1 intiba1
dogrudan dogruya Photios'un iki Homilia'st
verrnektedir: MUL[.ER, F. H . G., V. 162 vdd.
1yi bir yorurnu ile birlikte ingilizceye
,_evirisi: C. MANGo, The Homilies of Photius
Patriarch of Constantinople ( 1958) 74 vdd.
Diger grek,_c kaynaklan iyi bir ~ekildc bir
araya getiren: G. LAEIIR, Die Arifange des
russischen R eiches ( 1930) 91 vdd. Aynca kq.
VASILIIW, B yzance et les Arabes I , ~ .p veld . vc
ozcllikle A. v ASlJ,IEV'in taf.~ilath vc but lin
kaynak ve ilgili litcratiiri.i en gcni~ bir ~d;;ildc
konu cdincn incclcmrsi: The RuJJial! Attack
011 Gimstantitw{J!e, Cambridg-e Mass. HJ46.
~ Svnwon Logo thelts (vc lm konuda
Sym. l.o!(., (;,.," K Mon. cout.'u ir.lcyr n

Eski Rus kronigi'nin)'in efsanelcrle ~n~l tl


haberinegore, p a tlayan birftrtma Ru ~ 1-(tJ uilerini par,.alaml~ tl, oyle ki, bunlanlan ~a
dece bir ka,_I rnahvolmaktan kurtulahilmi .~
ti. Aneak Photios ve Theoph. cont. f{ u~
donanmasmm mahvolu~ undan hab ~:n la1 d
gildirler vc J. Diacon. (MCH SS VII, 111l'a
gore Ruslar "cum triompho" y urt lar111.1
donrnU~lerdi.
3 Photii
Epistolae, :tv1IGNE, 1'. (,'. 111:.1,
736 vd. 86o yhnda Istanbul'a saldcrau I< 1111
!arm Kicv'den mi, yoksa daha I)Dk '1'11111
torokan bolgcsinden mi olr.luklan hakku1da
c;:ok tartl~m a h sorun i,_in kr~. V. 1\lo ~I N ,
Varyagorussk~y vopros, Slavia 10 ( 1n 1) 1'"'
36, 501 - 3 7 ve Nar-alo Rnri, Nomu1111 11 1'111
lofnoy Evrope, BSl 3 ( 1931 ) :lB-s!l, :.~11 ! 1 '1" 1
Bu yazllarda t;ok aynntll1 bibliyo ~rafya \ ' t '
rilmi~, esash ve laf.~ ilalh bir !lii rli ~ orta yn
konmu~lur . Aynca bk. A. VAsCI.II..V , n,.
Rus.ria11 A llack on Constantinoj;lt: , (!am h1ic Jg,
Mass. 1~)4U. Vasilicv !111 hususta Kicv hoi
Kes ini kabul nkr.

Eskikitaplarm.com

TV. Bi:r.an~ lmparntorluj;{unun Parlak Drvri


l{tHt

HaycHind c lla;r.ar dcvlctinde yahudi vc miisltirnan etkilcrine kaq1 hris-

t iyan din ve kiHttiriiniin <;tkarlanm herkesten daha iyi tcmsil cdebilccek

l111 ~ahsiyet olan, Sclmik piskoposu gen~ Konstantinos'un gcc;mesi Bizans'ta


h:1kun olan ycni ruhu gostermek bak1mmdan dikkate ayandir.
Konstantinos ve kardci Methodios'u, Istanbul'a bir elc:;i h eyeti gondnerck tilkesinc rnisyoner yollanmasmt rica eden Moravya htikiimdan
Ratislav'm <;agns1, c:;ok daha onemli bir gorevle kart karlya getirdi. RatisLv'u hu hususta Bizans'a baVUI'ffiU olmaSl vaktasl her halde Frank
ruld\nikrinin ctkisinden duyulan korku ve Bizans'a dayanarak bir Frank
- Bulgar ~enberi tehlikesine karl denge saglamak iimidi ile izah olunabilir.
Bu suretlc Bizans ic;in de niifuzunu yeni, c;ok uzak bir diyara kadar yaymak
v1 iki iilke arasmda bulunan Bulgaristan tizerinc bask1 yapabilmek imkam
doi{mu~ oluyordu. Bu onemli vazifeyi Selanikli kardelere tevdi etmi ve
lslav iilkesinde yeni dini 1slav dilinde yaydtrffil olmas1 Bizans devlet ve
kilisc idarcsinin uzak goriiliiltigiinii ispat eden bir vak1ad1r. 1slavlan llris1iyan inancma kazannn olmak baansmt Konstantinos ve Methodios,
patrik Photios ve caesar Bardas paylamaktad1rlar. Devlet arazisi ic;inde
oturan lslavlann hristiyanlatlnlmasi iine ise Bizans uzun zamandan beri
devam ctmekteydi 1. Fakat devlet stmrlan diJndaki geni lslav diinyast
it;inde yogun bir misyonerlik faaliyeti devresi ancak imdi ba~hyordu.
Konstantinos once bir islav yaz1s1 (glagolitik alfabe) yarattl ve bundan
su llt'a Kutsal Kitab'm islavcaya (Makedonya 1slav lchc;esine)terciimesine
g-i ri~ti. Selfmikli kardeler Moravya'da ibadetleri de lslav dilinde yaptilar.
Jl1)ylcce misyonerlik faaliyetinin baans1 saglanml oluyordu. Sonralan
Mct hodios Konstantinos- 14 ubat 86g tarihinde Roma'da bir Grek manastmnda Kei
K yri llos adt ile vaktinden once oldiikten soma- Bizans'm destegi bu
11:r.ak vc sapa diyarda gerekli etkiye sahip olmad1gt, Roma ise onceleri
I qvik cttikten sonra kendisine yiiz c;evirdigi i<;in, Frank ruhanileri ile yapII P; t mticadclede maglup olmu ve miiritleri Moravya'dan kovulmu ise de,
o111111 ve biiytik kardeinin Bizans kiilttiriine sahip islav iilkelerinde meyda na getirdikleri eser o nisbette derin kokler salacak ve o nisbette zengin
ilril nler verecekti. Giiney ve dogu lslavlan i<;in bu eser oliimsiiz bir onem
ta~Jr. Yaz!lanm, kendilerine ozgti edebiyat ve kiilttirlerinin balangJCilll
bu kavimler ite bu Selanikli kardqlere, "1slavlann havarileri"ne
bon,Judurlar 2

1 Kr~.

DvoRNIK,

Lc.r Slaves 6o veld.

~ lslav havarilcri hakkmdaki olaganil~lll

gni~ lilt~ratiir

taraOfnt .n.rlmwtir(!.r/..ov kinllo - 7/u!/tJdimrkoy bi/Jlio.~rajii, Sofy;1

lnulau bi1 araya

G. A.

!J.YINSKIY

g..t.irilrni~tir:

1934 Bu bibliyografyanm bir dcvamt olarak


bk.: M. l)OPR!IJI,:NKO - S. RoMANSKI, Kirilorrwtrllliel!.lka bibliografiya za 1931-40 ~;., Sofya

., ,, ~ .

Eskikitaplarm.com

1.

Yrni Drvrin

lla~lllnl-(11'1

Moravya'nm lnistiyanla~ttnlmasmdall so111 a Bulgaristan da, luistiyan!Jgt kabul cdcrck dcvlct vc kiiltiir varhgma dalm saglam bit tc-nwl
saglamak zarurctindcn kcndisini arttk daha uzun miiddet miistagni saya mazdl. Fakat nas1l Moravya Bizans'a miiracaat ctmi idiysc, Bulgar hilktimdan Boris de Franklara bir cl<_;i hcycti gondcrdi. Bizans siiratlc mud a
hale etti; ~unkii kom~u i.ilkcsinin :Frank dcvl<'ti vc boylccc Rom a i k fi k d
baglanti hiUinc girmesinc miisaade edcmezdi. Dcvlctin durumunu d i"lzcl tip
itibanm yiikseltmi olan Araplar iizcrindc kisa bir miiddet ()nee ka:;:andnll ~
zafer Bizans hiiklunctinin kararhhgmda vc harckctin ctkinliginde i innnl i
rol oynadL Bizans ordusunun Bulgar s1mnnda goriinmesi ve buna il:lvckn
imparatorluk donanmasmm Bulgaristan klyrlannda ~ok ctkili bir giistc-risi
Boris'i Bizans'm taleplerini kabule sevketti. 864 ydmda Bulgar hi.ikli111d.n 1
Bizans tarafmdan hristiyanla~trnldt ve bu arada kendisinc vafti:t. hah:d1 ,::1
eden Bizans imparatorunun adr olan Mikhail ismini aldi 1 . Grek rul~;llli
kri derhal Bulgar millctinin hristiyanla~tmlmast ve Bulgar kilis1.sinin
tqkilatlandmlmas1 iine giri~tiler.
Hristiyanlama Bulgaristan i<_;in sadece kiiltiirel gelime hakntiiiHian
biiyiik bir ilerleme anlamma gelmekle kalnuyor, aynca gene,: dcvlt I in
islavlamasr ve bununla ctnik baktmdan kaynamasi oluumun11 sona
erdiriyordu. Ulkenin hristiyanlamasi vc islavlamasi aleyhinc ayakb 11:111
eski Bulgar asalet suufmm muhalefetini Boris- :Mikhail bast1rarak /JO)Iflr'
lanndan 52'sinin boynunu vurdurdu. Ancak Bulgar devletinin ki.iltiird
ytikselmesi ve i<_;indeki unsurlann hirbirleriyle kaynamast bakmundan hri stiyanlatirmanm sagladJgi avantaj ne kadar bi.iyiik olursa olsun, hristiyan hgr yeni kabul ctmi alan hi.ikiimdar k1sa zamanda hayal sukutuna ugnuh.
Bizans devletinin maksad1 Bulgar kilisesini bir Grek piskoposunun idarcsin d<' Istanbul patrikligine baglamak idi. Boris- Mikhail ise gen~ kilisrsi it;in
bir Bulgar patrigi idaresinde tam bir bagtmslzhk clde etmek gayrcti i(;i11dcidi. 1stcklerine uyulmaymca Bizans'a strt <_;evirerek Roma'ya dondii. Papa
Nicolaus l.'u, Bulgaristan'1 Bizans kilisesinden koparmak vc Rorna kilis1
sinin hakimiyeti altma sokmak imkam kadar hi<; bir CY sevindircnwzdi.
Bulgaristan'a legat'lanm gonclerdi ve bunlar biiyiik bir CVk vc gayrctk i~t
giritiler; oyle ki, Bulgaristan tamamiyle Roma selinc kaptlm1 giiriiniiyordu.
~i.iphesiz bu durum uzun siiremezdi; bur ada da derin bir hay aI su k11111
k('Udisini gostcrdi. Fakat bu an i~in Roma oyunu kazanml gbriinrnckkydi.
Bizans akmllk i~inde, bu komu 1slav devletinin nasi I clinden kayq> gittigi 11 i
Boris- Mikhail'in vafli:t.inin biiti.in VAILI.AN'l' vc M. LAS <:AIUS (/,a dall. dn lu
~lire ancak lHir; ydmda clc~il cmwerxio11 rles /Julgares, Rtmuc drs i:turft,.r ,\'/m1r1
(ZJ.ATI\I{SKI, .l1turiytt I, :l s. :J.7 wid., ve RIIN13 , ICJ:n, s. :. vdd. ) l!,i)s lcrm klt,dirJ,r. i\y1u a
t:IMAN, /Julgllrimt 1\'lltflirt: IOtJ.'dc hiiyk) daha
kr ). n. 1\NMTASlYlf.Vl~:, Arhiv ::.a arbmi!I,\AII
llli-J. yduula V11k11 lnd11111~ oldnfi;111111 1\. slarin11 '.! (IIJ'l1.) 1'l7 vdd.
1

l{o riini\~ P

Eskikitaplarm.com

,,,

JV. lh7.anN lmparalorlnl!;unnn Jlarl11k l> rvri

v1 Ronm niif11t: alamnm nasi! kendi cancvinc kadar yayldiguu gormcktc


irli.

Rorna ile Istanbul arasllldaki ihtilaf en yiiksek noktasma ulamiti.


l~nma ' nm dii~mam sifatiyle Photios sadece Bizans kilisesinin bagmsizhgmm
,(1-~il, Bit:ans clevletinin en hayati <;1karlarmm savunucusu, sembolti haline
~d eli. Caesar Bardas vc imparator Mikhail III. kay1ts1z ~arts1z biiyiik pat' iMi dcsteklcdilcr. lmparator papaya, Bizanshhgm bagimsizhk ve iistiinliigiinii I'II!Salsiz bir gururla ifade eden bir mektup gonderdi. Bu mektubunda
iilt.imatom mahiyetindc, papahgm Photios aleyhinde vcrmi oldugu kararm
~l'ri ahnmasim talep vc Roma'mn biitiin hristiyan kilisesi iizerindeki iisli.inllik iddiasm1 da en sert bir ifade ile reddediyordu 1 Patrik ise bir ad1m
daha ilcri gitti: Litiirji ve kilise disiplini baklmmdan hatalar yapmakla
suc;:l amak ve her ~eyden once ise Kutsal Ruh'un Baba'dan Ogul'a intikali
lmkkmdaki batl doktrinine (ex patre Jilioque) hii.cum etmek suretiyle kendisini
hall kiliscsine hakem imi gibi ortaya att1. Papamn, samk olarak mahkemesi
uuiinc t;:Jkmasmi emredebilecegini sand1g1 Photios, Roma'y1 dogru inanr;
nanuna, i'tizale sapmakla sur;luyordu. 867 ydmda imparatorun bakanhgm,~;t [stanbul'da toplanan bir synod papa Nicolaus l.'u afaroz ve Kutsal Ruh
hakkmdaki Roma doktrinini sap1khk olarak mahkum ederek Roma'nm
Bi:t.ans kilisc ilerine miidahalesini kanun dll ilan etti. Patrigin, Rom a
kilisesinin ortodoksluktan aynlan ogreti ve adetlerini, ozellikle yeniden
/i/i()que'yi tafsilath olarak miinakaaya vazed erek en kesin bir ekilde mahkfim
nkn hir bcyannamesi dogu patriklrrine gonderildi 2 .
Miir.adrlede gerimliligin son haddine ulat1g1 bu anda ise Istanbul'da,
uyum m biitiin kozlanm birbirine kantlran bir saray ihtiHl.li vukubuldu.
~).drs! baktmmdan mq'um bir tesadiifle imparator Mikhail III. "Maketlunyt'h" Basileios il e dost olmutu. Basileios, Makedonia thema'st ffi{ ndi
ih ~ ve en fakirane artlarda yetimiti. ~ansm1 denemek i~in Istanbul'a
'~chni' vc miithi bedeni kuvveti saycsinde imparatorluk saraymda seyis
olmuLU. Bu suretle onun, kendi iistiin kabiliyetleri ile imparatorun kaprislcriuc aym olr;iide bor~lu oldugu, efsaneyi anduan yiikselii balad1. Bu
;tkrlh ve kurnaz koylii ~ocugu Mikhail III.'in en samimi dostu haline
gdnek onun bir zamanki metresi Eudokia Ingerina ilc evlendi. Demir
Rihi bir irade ile , engel tammadan en yiiksek iktidara dogru yol almaya
ha~ladt. Bu arada caesar Bard as ile ~atitl; ancak Mikhail III. sevgili dostu1

l~fJi.tt.

Nicolai 86 et gB ad Mi&haelem
/,)J. VI, II, I 454 vdd. 48Bvdd.,
n~r. l'c:cu:r.s)'uen istihra<t edilebilir. D6LGER,
Ut"J:. 4"4
GIWMI~I., Reg. 41J1.
Yaui kuzcy bat1 Trakyah (bk.
yukarula N. 11111 vel. ) . 0 ummniyctlc Makc-

1111/J. (/Iff,"/{

donyah ve kurdugu b11nedan da Makedonya


banedam olarak giisterilmesinc ragmen
asci Makcdonia ile ilgisi yoktu; Trakya'da
Edirnc yakmlarmda dogmu~tu. l I mumiyctlr kabul c~dildigi ve i\UONT:r. (/Jtuile I )'un
kcNin olarnk ic.Mia c~Uii{i ~ihi, Ermcni mnc~c1, olmaNI kcNin clcgilclir.

Eskikitaplarm.com

2.

I lukukl

Ko<lifika~yonlar

Devri

nun oylesinc niil"uzu altma girmiti ki, dayiSim ona hie; dii~iirlllll'dcn lt-da
ctti. Hilc vc yalan yeminlerlc Basileios ve Mikhail III. bi.iyi.ik devkt adamim tuzaga diiiirdi.iler: Girit'c karI yap1lan bir sefer esnasmda Ba1 do~~
bir merhalcde yegcninin yanmda taht i.izcrinde otururken Basill'ios 111111
kendi eli ile oldiirdi.i (2I nisan 86s). Miikafatl, Istanbul'a clondiikttn Sill! I'
imparator Mikhail III.'in kendisine 26 may1s 866'da takdim clligi IIIII ',:
terek imparatorluk taCI oldu. Basileios art1k cfendisinden, onun kc11disi w
verebilecegi her Cyi almitl. Kanh trajedinin son sahnesi, Mikhail lll. 'i11,
kaprisleri ve durmadan fikir degitirmesi sonucu, muw~rck lriikiirndal
hakkmdaki tavnm degitirmeye balamasiyle siiratlendi. 867 ytlr !' \ cy
li.ili.inii 2fe baglayan gece, bir ic_;ki aleminden sonra Basilcios sarho~ illiJI<II ol
toru yatak odasmda bogazlattl.

2.

Hukuki Kodifikasyonlar Devri:


Basileios I. ve Leon VI.

Gene! Bibliyografya: VooT, Basile 1"; Lajeunesse de Leon VI le Sage, Revue l/i.1l. 1;.1
( 1934) 389 vdd. - Gy. MoRAVCSIK, Sagen und Legenden iiber Kaiser Basileios !., DOl' 1~ ( 1qh 1)
59-126.- N. A. PoPOV, lmperator Lev VIi ego praulenie v cerkovnom otnojenii, Mo~kuva IIIIJ ~.
M. MITARD, Lc pouuoir imf;lrial au temps de L eon VI, Melanges Diehl I (1930) 21 ~-2:1- (: .
KOLIAS, Leon Choerosphactes, Athen 1939- v. GRUMEL, La chronologie des eVerlement.r drt ,;~,r
de Leon VI, Echos d'Or. 35 (1936) 5-42.- H. MoNNIER, Les Nouelles de Leon leSage, Bonkau x
1923.- C. A. SPULBER, Les Nouelles de Lion leSage, Ccrnautsi 1934. P. NoAII.LE ct A. I}AJN ,
Les Novelles de Leon VIle Sage, Paris 1944.- BuRY, Admin. System.- DoLGER, Fimmz.verwal
tung.- GLYKATZKI- AnRENWEILER, Recherches.- ST6CKLE, Ziinfte.- DvoRNlK, Photian Sr.hi.rm.
VASILIEV, Viz.antrya i Arabz II; The Struggle with the Saracens II (867-1057), Cambr. 1\Ir.d. /11.11.
IV (1923) 139-150.- GAY, Italic.

Makedonya hanedam denilen siilalenin kurucusu Basileios L (Bb7


-886)'u Istanbul tahtma goti.ircn yollar karanhk idi. Onu bu yolda zcwtsi,
oldiiriilen Mikhail III.'in bir zamanki metresi Eudokia lngcrina (iilrn.
882) izlemi~ti. Basilcios, tahtm ailesi ic_;inde devam1m garantiyc almak i1; i11
bi.iyiik oglu Konstantinos'u daha 6 ocak 86g'da kendisine mi.itcrck hiikiiru
dar olarak ta<;land1rd1. Bundan tam bir yll sonra ikinci oglu Leon ve lakrilwn
87g'da - Konstantinos'un zamans1z i:ili.imiinii miitcakip- i.ic_;iincil oglu Ale I;
sandros ta<;landmld1lar. Ruhani meslcge giren, imparatorun en kiit;iik
oglu Stephanos ise agabcyisi Leon VI.'un saltanat1 devresindc patriklik
makamma gec_;eccktir. imparatorun ilk ve en scvgili oglu olan Konstantin os
onun genc_;liginde evlenmi~ oldugu "Makcdonya'h" Maria'dan dogmu ~fn.

Eskikitaplarm.com

'""

IV. Bi1.an~ lmparatorlujj;unun l'arlak Devri

I ,con , t\kksandros ve Stcphanos, Eudokia lngetiua'nm r;ocuklan olup 1,


l11ndanu son ikisi Basileios'un tahta c;1kl~tndan sonra dogmulard1 2

lin Bizans hiikiimdan gibi Basileios I. da kilisc ilcri ile yogun bir
ll<' kil dc mqgul oldu. Fakat oncclcri Bardas vc Mikhail III. tarafmdan izlcllcn kilisc siyasctinc aykm bir yol tuttu. Tahta c;tkar c;1kmaz, tarihi miicacklcsiuiu en kcsin a mnda Photios'u arkadan vurarak bir manasura hapsctl inli. Bundan sonra lgnatios'u patriklik tahtma geri getirerek (23 kas1m
llh7) Roma ile ycnidcn baglanti kurdu. Papa Hadrianus ll.'un legat'lannm
lcccr-.unmtla 86g/8;o'dc Istanbul'da, Roma kilisesinin 8. okumenik konsil
s .c.yd1~1 vc Photios'u afaroz eden bir konsil topland1. :Fakat Basileios I.
1 Leon VI.'un Basileios I.'un me~ru
"ll, lu mu, yoksa Mikhail III.'in gayn me~rO.
nll,lu 11111 oldugu sorunu, Bizans tarihinin c;ok
rncmi i bazc mcsclelerinden daha sck ve daha
" ra rla tartc~clmc~llr. $imdi arhk, Leon
VI. 'un lla~ilcios I. 'un oglu oldugu kesin
11lacak kabul cdilcbilir: Kr. N. AooNTZ,
llalllif /tr, 501 vdd. A. VoGT da Leon'un
Kayccn lC'~r idugu hakkmda once sahip oldugu
ci!I ~ Hnct~yi (Basile /tr, 6o vdd. ve Cambr.
/\1rd . lliJ/o~v IV, 51 ve 54) geri almi~hr
(I lrai.1ol/ fimehre de Basile fer par son fils Leon
1/ l~ SaKt:, 19:12, s. ro veld. ). Ancak VoGT
'uu yui kronolojisi kabule ~ayan degildir;
a k " "~~' t\nONTZ'a uyarak Konstantinos'un
(l,,.,j(, ioM'un ilk evliliginin mahsuhi. oldugu,
1.111lokia lngerina'nm ancak 865 y1h civa'"" In llaMilcios ile evlendigi; aynca V.
f :uc MI 1 (.Notes de chronologie byzantine, Echos
.!' I h. 1 1 , 11136, s. 331 vdd.)'infikrine uygun
lu1ak , I.nm'un 19 eylii.l 866 tarihinde
d"P;rn11~ "ld11ii;u kabul edilmelidir. Ba~kaca
I.e '" V J. 'un dogumunun 864'e degil, 1 ey1111 lllifi'ya vazcdildigi, VoGT'un Revue hist.
r'/1 (1~1:11 ) , 3B9 n. r'Je verdigi bilgi ile kr~.
i\11-ksamlros ve Stephanos'un ya~
' " 1
hakkmda kaynaklann verdigi bilgilcr
I 1i1 hi ini nakzl'tmckte olup AoONTZ (Basile
/" , ;,o:l vdd. ) B7o y1lmda dogan AkksaudlfJK' un Basileios l.'nn en kil'Yilk oglu oldu~unu ispala ~~a li~maktadir. Bununla beI.dwr ha na, Vila Rutl!ymii ( n~r. P. KARLIN11..1{ , /~y;:;. 'J.5{2 7, I!l:i:l /:i7, s. 10, 20) ve
l> ia.at Komlalll iuos l'orphyrogcnnctos'un
l111 hususla wrdildcr i a~ck hill-(inin, llasikios
I 1111 ail tarihi hakk11cda ha~k;t lm~IIMianla
d . h . ladan r.ri lndllliiii.IYilll I.Of.:lllhrlt.l'lrl

kronigi'n in mutalanna tercih edilmesi gerekir gori.ini.i.yor. Konstantinos VII.'un babasmm karde~lerinin ya~ Sirasmi bilmemesi ve
bunu - ADONTZ'un tahmin ettigi i.i.zere - Akrostikhon BEKAAl:'dan t;Ikarmi~ olmas1 bi.i.ytik olc;i.i.de ihtimal dc~1 bir ~eydir. Photios'a
izafe edilen bu Akrostikhon (Basileios, Eudokia, Konstantinos, Leon, Aleksandros ve
Stephanos adlarmmilk harflerinden terekki.ip
eder) daha ziyade Stephanos'un, Basileios
l.'un en ki.ic;Uk oglu oldugunu isbat etmektedir. 0 en kiic;ii.k ogul olarak da ruhani
mesick ic;in aynlmi~tir. Aym ~ekilde Romanos I. da di:irdiincii. ve en kilc;i.ik oglu Thcophylaktos'u kiliseye adami~tir. Gerek Stephanos ve gerekse Theophylaktos takriben
r6 ya~lannda patriklik tahtma c;Ikmi~lardir;
c;i.inkii. yukandaki bilgiye gore takriben 871
tarihinde dogmu~ olmas1 kabul cdilebilecek
olan Stephanos patriklige 886 yilmm arahk
aymda gec;mi~tir (bk. aag1da s. 225, n r).G. KoLIAS (B~oypoctp~>t& l:ntp&'Jou A' Obwu!J.E:Vmou IIocTp~&pxou (886-893), IIpocrq;op&
e:(<; l:T. Kup~ocx~lllJV (1953) s. 361) Leon
Khoirosphaktes'in, Stcphanos'un "rre:VTIXrrA'ijv m:noclloc xp6vwv" ya~adgm1 bildiren
iambik manzumesine i~aret ediyor. Ancak
bu ~airane deyimin, Kolias'm yaptlgi gibi,
ti.imii ile gen;ek olarak kabul edilebilecegi
c;ok ~i.ipheli bir husustur. Kolias bu manzumeye dayanarak 17 veya 18 may1s 893
tarihinde olen Stephanos'u "17 veya 18
may1s B6B'"dc, yani i:ihimi.inden tam 25 y1l
Iince dognm~ kabul ediyor ki, bu suretlc
Lron VI. vc t\lck~andros'un doKIIIIl tarihlrini d. huna "Y'!'"' obrak klti~t irnH"k
~01'1111fl11 J(;I(IIIJ ~ (Ir.

Eskikitaplarm.com

2.

llukuki Kodifikasyonlar l>rvri

-~

..,

ilc papahk lt'gat'lan arasmda ilkc bakmumlan c;ok oncmli bir nokla i.izni nd~
uzla~ma yoktu; Rom a kiliscsinin yarg1 haklan i.izcrindc iki tara[ birbirind~n
tamamiyle ayn gi.irti~lcre sahip bulunuyordu. Roma legat'Ian ic;in Pl10t ios
meselesi papamn bu hususta vermi~ bulundugu kararla esas haklllliiHLul
c;oktan c;oziimlenmi ikcn imparator, kcndisinin idare cttigi .I)'TlOtl'lln b11
sorunu yeniden tartl~arak kendi baUla karara varmasma 6nem Vt'l'llH'kt
idi. Bundan baka .~Jmod'un bir de Roma'nm hie; bcklemcdigi bir ilaw Sllll
sahnesi oldu. Konsil toplanttlanmn sona ermesinden ii<; gun soma lst .111
bul'da Bulgar clc;ileri goriindiiler; kilise kurulu yeniden toplamh w gii11
deme Bulgar kilisesinin Roma'ya mi yoksa Istanbul'a m1 hai!;h ollll .l~l
gerektigi sorunu almd1. Aslmda Bulgar hiikiimdan Boris'in Ro111a 'ya
baglanmaktan umduklan yerinc gelmemiti. Boris, asil gaycsi olan Bnl~:a
ristan'da bagtmstz bir kilise kurulmasma, papahk ile ittifak etmek SIIITtiyl
bir adtm bile yaklaamamiti: Kurulmas1 tasarlanan Bulgar bawiskopos
lugu ic;in gostcrdigi iki aday da Roma tarafmdan rcddedilmi~ti . B11111111
ic;in tekrar Istanbul'a doni.iyordu. Roma legat'lanmn iddetli ilirazl;1111t;l
ragmen tic; dogu patrikliginin temsilcilerinin hakem karan ilc Bizans khin~
halledilcn meselenin ve Bulgar elc;i heyetinin arka pLlmnda itC b11 gcn;l'k
yatmaktayd1. Bizans son y1llarda cereyan eden olaylardan ders ald1 ~1 i1;1n
bu sefer Bulgarlara karl daha olumlu davrand1: lmparator patri k I gna
tios'a Bulgaristan ic;in bir bapiskopos ve bir ka<_;: piskopos takdis I' It irdi .
Bulgar kilisesi Istanbul patrikliginin yi.iksek hakimiyet haklanm ka hul
etmekle berabcr bir nevi muhtariyet elde etmi oluyordu 1
Boyleliklc Bu1gar hiiki.imdan Roma - Bizans rekabetindcn 11sta1 a
faydalanarak hedefine ulaml, Bizans ise Bulgaristan'1 yeniden kazatlllll ~
oluyordu. Bulgar devleti, Roma tarahndan vuku bulan mi.iteaddit miira caatlara ragmen Bizans kilisesinin kucagmda ve Bizans kiiltiiri.iniin l't k i
alam ic;inde kald1 2 Bu suretle ise Basileios'un bu kadar ktymet wrip
ugrunda Photios'u feda ettigi Roma ile dostluk siyasetinin temeli ortadau
kalkmi oldu. Gerc;ekte, Basileios Bizans devletinin !slav di.inyasuul.tk i
gorevleri hakkmda, diiiirmi.i oldugu Photios ve oldiirmii oldu~u 11.- rda ~
tan ayn diii.inmi.iyordu. lmparator Bulgaristan etrafinda yap1lau miit :uk lcyi tamamiylc onlann diiiincesine uygun olarak yiiriitmii vc ha~anlt Slllla
1 Bulgar
ba~piskoposlugunun Bizans
kiliscsi ic;;indcki hususi mevktini Bulgar
kilisc ba~kanmm haiz olduii;u yiiksek derccc
ispal elm!'ktnlir: Kr~. Philothcos'un lllelm ologion'u (BURY, Admin. Sys lmz s. 146) vc
Jh:N I:si!VIi': Taktikon'u (Ranglistm 114 vdd. ).
lluraya nazaran llul gar hawiskoposu biiliin
111hani vc diuly!'vi crkfm arasmda 1!J. tl<-re,.,.y sahip olup, hl'lll!'ll patriil;iu .l')'tll..//o.\'un-

dan sonra gclmektcdir; lmna mukahil diAr


Bizans mctropolitleri vc bawiskopo~Lorr ! 111.
ve 59, piskoposlar ise 6o. dereccy i Ira i1.
idiler.
2 Roma lef al'larnHn konsilin karar1111
kabul ettiklcri hakkmda ZLATARSKI (lotonJ'rl
!,2, s. 133 vdd.)'nin nazariyt~si lt'lll<'l~izd"
llnim ~u ts nkki ll'nkidinri kq.: Juxu/111'.
/.11or. ~:a.wfli. 1 (111'1:1) ~~~~ veld.

Eskikitaplarm.com

IV. Biznns Jmpnralorlujtunun l'arlak Devri


ula~tlrnll~tl.

( ), Rusya'daki misyoncrlik faaliyctini de dcvam ettirmi vc


diUHla Balkan yanmadasuun bati kismtm da hristiyanhga kazan1111~ vc lnt sun~tlt~ Bizans niifuzu altma alnntlr.
'l'asvit kmClhk bunahm1 devrcsinde Balkan yanmadasmm bati kismi
~ ittik~~ ~ daha biiyiik ol<;iide Bizans devletinin niifuzundan s1ynlm~ti. g.
yilzyl!ut ilk yans1 i<;inde Dalma<;ya ~ehirleri ve sahil bolgesindeki lslav
kaiJildni, yanmadanm i<; kismmdakiler gibi, Bizans ile baglantilanm
knnni~ gi.\riini.iyorlar 1 . 0 s1ralarda hi.iki.imdar Vlastimir'in hiiki.imranllgntda bagunsiz bir S1rp devleti de teekki.il etti. Bu arada Adriyatik klyiLll'l ~i.iney 1talya'da bulunan Araplar tarafmdan yeni bir tehdide maruz
kaldt; huna kaq1 sadece Bizans'm donanma giicii yardtmct olabilirdi.
A rap Cilosu Budva ( ~ Butua) ve Kotor (Dekatera, Catarum) iizerine
l1ir saldmda bulunduktan sonra 867 yilmda Dubrovnik (=Ragusa) oni.inde
giiriiniip Chri muhasaraya tabi tutunca, kuatilanlar Istanbul'dan yardtm
istcdilcr. Kuvvetli bir Bizans filosunun gelmesi Araplan onbe ay si.irmi.i
ohm kHatmayi kaldumaya ve gi.iney !talya'ya <;ekilmeye zorlad1. Bu sutdle Bizans imparatorlugunun itibar ve niifuzu yeniden kuvvetlenmi ve
dogu Adriyatik kiy1lannda Bizans hakimiyeti yeniden kurulmu oluyordu.
Bizans'a tabi Dalma<;ya ehir ve adalanm kapsayan Dalma<;ya thema's1 da
o stralarda kurulmutur 2 Ashnda Dalma<;ya ehir ve adalan fiili bak1mdan
lstanlml'dan ziyade 1slav hinterlanda bagh bulunmaktayd1; vergilerini
lslav kabilelerine veriyorlard1 ve imparatorluk strategos'una verilen onemN i:~. mcblaglar sadece sembolik bir karakter taImaktaydi 3 Diger taraftan
l111 hlav kabileleri de Bizans'm yi.iksek hakimiyet haklanm tammakta olup
itnparatorluga askeri bakimdan yard1mla yiikiimlii idiler. Bizans tesir ve
nill"ttZII Balkan yanmadasmda olduk<;a kuvvetlenmi~ti ve bunun neticesi
dt ltristiyanhgm siiratle yayilmas1 oldu. Snbistan ve kiyt bolgesinin S1rp
kahiklcri 1m mada Bizans eliyle hristiyanhg1 kabul ettikleri gibi 4 ge<;ici
olarak hatta Huvatistan'da bile Bizans ni.ifuzu Frank devletinin ve Roma
kiliscsinin ni.ifuz ve itibanm golgeye diii.irmiiti.i. Methodios (olm. 885)'un
Mot avya'dan kogulan ogrencileri vaazlan ve a<;Iklamalan ile hristiyan
inannm vc Bizans kiiltiiriinii 1slav kavimleri i<;inde islav diliyle yaymak
!l z nt~ diiniip gcldiklerindc, Balkan yanmadasmda ve hususiyle Bulgaristan
vc Makcdonya'da Bizans misyonerlik faaliyeti yeni ve kuvvetli bir atthm
f!: iili daha kazanm1~ oldu. Boylece dogal tarihi durum teessi.is etmi~ oldu:
lltdgaristan, Makcdonya ve S1rbistan Bizans'a tabi olurken Moravya
Rorua Jtiiftlz alamna girmiti.
1111111111

n~ atftn. imp., cap. 29, 58 Vd.


kabuli.inii 867-874 ytllan arsma vazeden
Kq. J. l'mu.uuA, Viza11liska uprava u G. SP. RADOJibc'in ilgi '<ckici makalcsi ilc
kr~.:

/Jaluw~ivi,

lklgra<i 1951l.
" /J11 adm. imfJ., cap. go;

' llu

huHuHI a

Su-plarm

vel.
hristiyanlj:p
127

La dale de Ia co1wersion des Serbe.r, /lyz . 22

(!15~) 2;) :-1

vdd.

Eskikitaplarm.com

'.l.

llukuk i 1-... od i fika ~y onlar Dcv ri

JJ I

l111paratorluk l"ilosu l>alma~ya k1yilanna kaq1 yap1lan A rap s;tld 111


lanm def vc Dubrovnik kuptmasmi rcf'cttiktcn sonra l3izans ~iiucy l!;d ya'
ya taarruz cui. Sicilya Araplarnun italya'da ilcrlerncsinc kar~1 llasilrioH I ,
imparator Ludwig II. ve Roma ilc rnii~tcrck bir taarruz planlan11~ vc llu d.,
ashnda onun ba~latttgJ Rom a dostu siyasetinin ncdcnini tc~ki I clrui~l
Ancak Sicilya'da hie; bir ~ey elde edilcmedigi gibi Arapl<ll iislc l i k II ;f'
y1hnda Malta adasmt da i~gal ettilcr ki, bu onlann Akdeni:r.'dl'ki krrv v' 1
lerinin daha da saglamla~mas1 anlamma geliyordu. Ludwig 11. hl"r 111
kadar 871 y1hnda Bari'yi zaptetti ise de dine hie; bir CY g<'~llll"llli~ ol.tll
Bizans ic;in bu sadecc yeni bir hayal sukutu oldu. iki hiikiimdar ;u ;~slrHI.d"
ili~kiler belirli bir ekildc sogudu ve k1sa bir miiddet once ilk ogl11llllll I .r 11l
wig'in klz1 ile evlenmesine raz1 olmu~ bulunan Basileios, mi.ittcfikni l111l
bol muaheze ettigi gibi, onun Roma imparatoru iinvamm ta~llll:tSI ho~kklu,t
da itirazda bulundu 1.
1zleyen y1llar pavlikian'Iarm gittikc;c giic;lcnerck her tarah akuLu1ylr
tedirgin ettiklcri doguda miicadelcye hasrolundu. Sc!wlen'lcrin rlomt.ltd. o.\' 11
s1fatiyle bakumandan gorevini yap an imparatorun kaymbiradcri K lrr is I 1'
phoros 872 yilmda pavlikian'lar iizerinde kesin bir zafer kazaud1 VI' llllll lann yuvaland1g1 Tcphrike ile diger bir c;ok kalcyi tahrip 1dn ck a~1
lerin ordusunu kanh bir savata darma dagm etti: Pavlikian'larm I" is i
Khrisokheiros bu savata maktul dii~ti.i. Bu zafer Bizanshlann doguda d.d1a
da ilerlemclcrini mi.imki.in klld1. Daha 873 yrlmda Basilcios Ftrat l)lllgrsi Ill '
dogru ilerliyerck Zapctra ( = Zibatra, Dogan~ehir ) ve Sarnosata (. Sa Illsat) 'y1 cline gc~irdi. Fakat imparator asll hcdefine ula~amalh; r;Jink 11
onemli Melitene ( = Malatya) kalesini almak tqebbiisiinde hulunurhn
agu bir maglubiyetc ugrad1. Ancak Basileios'un bu seferdc oldugu gihi,
Fuat bolgesinde vc To10s smmna yapt1g1 diger se-ferlerde de yan lJa~;111
larla yctinrnek zorunda kalmasma ragmen, Bizans dcvletinin dogu smun~tLt
pUtnh olarak ilerlemcye ba~lad1gi devre ac;Ilml~ bulunuyordu 2 A1 'I'
devletinin zayiflamasi Armcnia'nm da atlhmda bulunmas1m miimki111 kddr.
Aot I. gerek halifc ve gerekse Bizans imparatoru tarafmdan kral oLu a l1
tamnd1 (88s-887) ve bu suretle ycrli Bagratuni kral hanedam idarnin1k
Ermenilerin yiiksdi~ devri balad1 3
ltalya'da Bizans'm durumu aym ~ckildc kuvvctlcndi. Ludwi g- II. '
isyan e tmi~ olan Beneventum hiikiimdan Bizans'm himayesinc ~-?;irdi '. " 7:11
vc Ludwig ll.'in iiliimiinclen (875) sonra Bari de Bizans strategos'uua bp1
lanm ac;tl (876 sonu ). llizans Araplann Dalma<;ya, orta YunanisL111 \"1
1

Ej,ist.

Ludovici imp. ad Basilium,


521 vdd.'dcn istihrac; olunahilir. Diil.mm, Reg. -til].
~ lloNJIJMANN, Ostt.:reru:e h1.

Jl,f(;lf SS Ill,

3 Kr~. J.
LAl lJtt'.NT, l .'Armlui11 ~llllt"
llyzance et l' ldam deqais la corzquft,. llrtli11
}tLrqu'en 8116, Pal"is 1!)1!/. R. (;uou lll~tr,
JliJtoire d11 l' Arminie, Paris 1!J4 7

Eskikitaplarm.com

II 'J '.I

IV. 1\ii\an~ Jmpara lorluj::unun l'a1lak ll!'VI'i

l'dopolli'S sabif b(i]~csiuc yapttf'p ycni saJdm]an cia piiskiirtrncyc muvaf[;tk


gihi hatta ycdi ytlhk bir sure ic;in Ktbns't bile zaptctti 1 . Hu, Araplan Akckniz hakimiyetleri baktmmdan ashnda hie; bir CY degitirmedi vc
Bizans en can alacak noktasmda, Sicilya'da, ~ok agtr bir darbeye ugradt:
I )i'l~mana uzun sure mukavemet ctmi~ olan Syrakusa 878 ythnda Araplann
d inc dii~tii. Bun a ragmen Bizans'm hie; olmazsa giiney ltalya arazisindc
ye n idl'n kuvvctle ycrlcmi olmas1 biiyiik bir kazanc; saydabilirdi; Basileios
I.' 1111 saltanatnun son yJllannda burada biiyuk kumandan Nikephoros
l'hokas'm idarcsindc guc;lu ve baanh bir Bizans taarruzu ba~lad1. Aagt
I talya Bizans ldtkimiyeti altma girdi 2 Birbirleriyle kavga eden kiic;iik
ltalyan devletleri arasmda yegane saglam faktOr Bizans idi. Araplann
ltalya ktyt bolgesine durmadan yaptlklan akmlarla tehlikeye diitiigiinii
J.!;i inn Roma bile Bizans imparatorundan yardtm istemek zorunda kaldt.
Papahgm o zamanlarda Bizans'a kart kilise sorunlan baktmmdan musait
v< miilayim bir tutum takmmt olmasnu bu siyasi ortam izah edcr.
1mparator Basileios, iktidara geldikten sonra kilise siyaseti bak1mmdan
ya pllgt degi~ikligin hie; bir Cye yaramami oldugunu anlamak zorunda
ka hm~t1. Photios'u uzaklatirmak suretiyle Bizans'ta mevcut olan kilise
anhtmazhgmt ortadan kaldtrmak giriimi baans1zhga ugramiti; c;iinkii
dii~iiriikn patrigin yandalan yenilgiyi kabul etmemilerdi ve boylcce
ki lisc partilcrinin birbiri ile miicadelesi siiriip gitmekteydi. Roma ile Bulg-a rlar sorununda, Photios olsun veya olmasm, yine de anlamazhga dii~i llmii~ti.i ve imparator imdi kendisini, aagi ltalya'da bat1 devletleri ile
birliktc harcketin hayal sukutu uyandtran sonuc;lanndan sonra, kilise
siya.~c hakimmdan yapt1g1 degiikligin miikah1.tmdan da olmu g6rmekll'ydi. Daha 875 yilmda Photios'u lstanbul'a gcri getirterek ogullannm
I' J}; it im ve i::igrenimini ona tevdi etti. 23 ekim 877'de ihtiyar Ignatios olunce
<k, IJu tarihtcn ii~ giin sonra, Photios ikinci defa olarak patriklik tahtma
1;dd.r ve bu scfCr Roma tarafmdan da tamndt, Bu tanmma keyfiycti icsin
papa Johannes VIII.'in ileri surdiigii artlarm pratik hi~ bir degeri yoktu.
H71J kas1m aymda Photios, papahk legat'lanmn da huzuru ile 383 piskoposun
ka tddigi hir synod topladt; bu onun i~in olaganustii tatminkar bir tefiye-i
sad r oldu: 869 / 70 tarihli afarozu torenle geri ahndt 3

old11 ~ 11

1 Bizanshlarm K1bns', Konstantinos


l'orphvrogennetos'un De thematibus XV, 20
(n~r. Pwnusr)'dc a~Jk<;:a bildirdigi gibi,
llasilcio~ T. zarnanmda degil, Leon VI. dcv in de i)gal ve 906 yhndan !)I 5'c kadar

164 vdd, J'in bd irttigi kaynak malzemesinin


gosterdigi gibi, m(irnkUn dcgildir. ~imdi
aynca kr~. R. J. H. jENKINS, Cvprus between
By;,untium and Islam, Studies presented to D.
M. Robinson (1 953) wo8, n. 15. Leon VI.
..Jininck lultuklanna clair R.H. DoLLEY devrindc Himerios'un dcniz harekat1 i"in
(A .f"rKollcll byzurttine CCIIII[Uest q{ KyfJros, B11ll. a~agula s. 21.!) vcl.ye hk.
2 Kr~. (;Av, ltalzc 1:1':1 vd d .
dd l'Ar.ud. dt: 1/dgiquc :H, l!J1.ll, s I!H) vclcl. )'in
~ 117) .IV/Wd'um m l{oma il Istanbul
i len sOn lii~li l<'orinin mUdaraa ..c, d.oha
lll'ltnu la yrni hir hc r1.11 ~ 11111Ya wdcn olma VA~IIII\1 (l'i:a11/il'tl i Awf11 II, r 1o vdd . v

Eskikitaplarm.com

t\agt tahakadan gdmc l>ir t uredi olmasma ragmcu Basilc-ios I. ~n I,


Grek kiiltiiriini.iu vc gcrckse Roma hukukunun atqli bir takdirkfl.n id1.
Thcoktistos vc Bardas dcvrindc ba~layan kiilturd yuksdi~ onun llftkilniyl'tl
dcvrindc de devam ctti. Kanun koyucu stfatiyle biliw;:li olarak Hu111.1
hukukunun yenilcnmesi gayreti i<;indc idi. Gcni olc;iide bir kauunl.1
toplamastm, yeni kanunlann hiikiimleriyle ikmal edilmi bir hlstiui.u111:
hukuk eserlcri revizyonunu planhyordu. 1mparatorun dikkate dcgn I 1i 1
ekildc "eski kanunlann aytklanmast" (&voouXOotpmc; 't'WV TIIXAotLt:v viJ!I.tlV)
adm1 verdigi bu biiyiik cser anla~tldtgma gore tamamlanamad1 v yay1 11
lanmadt; fakat Leon VI. 'un, iizerinde bin a cttigi tern eli tqkil ctt1 \d' l..,n '1n1
Basilika'sma esas oldu. Basileios'un esas eserine giri olarak nqrct 1iP. i ld
kii~iikc;e kanun kitab1 zamammtza kadar intikal etmitir. Once i1np:11 .1111
Basileios, Konstantinos vc Leon adma yaymlanan ve buna giirc de II; j!,
879 ytllan arasmda yaymlanml olmas1 gerckcn Prokheiron v~ 7tpiq ~ ~p ,.
VO[Loc;) viicuda getirildi. D nvanmm da belirttigi gibi ProkheirotL p1 :1 t 1k t
kullamlmak iizere meydana gctirilmi] bir cl kitabtdJr. Saym~: dl'uilcc I,
kadar <_;Ok kanunJar i<_;inclen bu eser kamu hukuku VC ozel huknk1111 I II II
nemli ve en ziyade kullamlan hiikiimlerini c;tkararak bunlan sistc'lll.ltik
bir diizen ic;inde ve 40 fas1l halinde bir araya getirmcktedir. llnkcHi n
faydanlanabilecegi bir kanun kitabr olmak stfatiylc Prokheiron'un knuli:;illl'
sec;tigi hedef bunun, lustinianos'un her Cydcn once Institutiunes'lniiHll II
faydalanmasnu, Iustinianos Kodeks'inin diger kiSlmlanm isc dal1a a~: gii1.
oniine almasnu gcrektiriyordu; oyle ki, Prokheiron ana escrc sadcce nadirc11
ba~ vurmakta, daha ziyade daha sonraki Grekc;e terciime vc tdsirlcri ku llanmaktadtr. Ashnda Prokheiron da, aym ~ekilde hakimlerin giinli.ik kul
lamlan i~in pratik bir hukuk eseri olarak diiiiniilmii olan Leon J ll. 'un
Ekloga'snun aym bir gaycye hizmet f'tm ckteydi. Bununla berabcr Basileios 1., Roma hukukunun yeniden ihyasim hedef edinmck surctiyk, tasvi1
ktnc1 hiikiimdann, kcndi ifadesine gore "iyi kanunlann bir kenara it.i lnus i"
demek olan 1 eserine kar~1 biiyiik bir kesinlikle cephe almaktayd1. Gc r~d
t c ise Prokheiron, Leon lll.'un faydah ve popiikr hale gelmi~ olan kan1111
kitabma ~ok eykr borc;ludur. Bu eser, hakkmda kullandtgl bi.itiin tnyilkf\1
ifadelerinc ragmen, ozellikle miras vc kamu hukukuna ait hiiki.illllni k.lp

chgm1 vc Photios'un " ikinci bir schisma"smm Bu oncmli sonu<; sonraki ara~tmnalarla 1.1111
hi<; mevcut olmam1~ bulundugunu ilk olarak ispat olundu. Bu ara~llnna lar l Inti '" l.1
dcfa F. DvoRNIK (Lc seco11d .~chisrne de PhotiuJ, ayn ayn :tikrctmcyc gcn:k yoktur; ~tlukll
lry;;. ll, '933 s. 425 Vtlrl. ) vc GHtiMEL (Y art1k bi.itiin bu hususlan a.ril~d,n l>vcmNII\ 'r u
-eut-il un second Jchi.1mc de Photius?, Revue des biiyuk cserin~ i~aret elmek ye1 crlid ir: /'/"'
SdencesfJhilos. et tlrt!ol. 311, 1933, s. 4311 vdd. vc timt Schi.rm, i)ildliklo s. 1102 vdd. t\yru. kr t
La liquidation dt: la qurrclle 1'/wticmw, Echos GRUMI:L, Reg. 44;}-'ji!~J
1
d'Orimt :13, I~J:H " :J.'j7 vdd.) !{i)slenui~lcrdi.
Pru!..heiron (ZI.I'os, }us 11, IJU).

Eskikitaplarm.com

IV. lli :t.I LJ I ~ lmparalorln ~ unun J'arlak l> rv1 i

11ay a11 ikinc i ktstuuula, Hkloga'dan hoi bol faydalatulllllr. Prokheiron Bizans'ta
hiiyi ik iI~::iick yay1ld vc gt~c;crliligiui dcvletin sulmtuna kadar korudu.
llttllllll dt~111da, aym b'kloga gibi, o da crkcn dcvrcde 1slavcaya c;cvrildi ve
)J;t' l 1k giiney ve gcrcksc dogu 1slavlan yamnda c;ok itibar gordi.i.
Tasarlanm1~ bi.iyiik kanunlar mccmuasma giri~ olarak diiiini.ilen
VI' imparator Hasikios, Leon ve Aleksandros adma bir araya getirilen
"'f11magoge 879 ytlmdan sonraki zamanda meydana geimitir 1 . Epanagoge
l> ilyii k l>ir hmnylc Prokheiron'u t ekrarlamakta ve fakat malzemeyi sadece
yc- ni hir di.i:t.en ic;ind e degil, aym zamanda oncmli degiikliklerle arzetmeklldit . l'rok!teiron'un evlenme hukukunda lustinianos hukukuna bagh kahp
a ncak lnmdan sonraki bahislerde Ekloga'dan istiarelerde bulunmaya balalllasma mukabil l!.panagoge, daha bu evlenme hukuku bahsinde bile
lasv ir kmCllann lm tczyif cdilen hukuk eserine dayanmak surctiylc Prokltr.ircm'dau daha buyuk olc;ude Ekloga'dan faydalanmaktad1r. Ancak bununla lw ra l>er E'jwnagoge, imparatorun, patrigin ve digcr di.inycvi ve ruhani
c t kfl nm hukuk gorevlcriyle ilgili tamamiyle yeni ve c;ok dikkate deger
ktsmtlar cia ihtiva ediyor. Devlet- kilise organizmas1 burada, imparator
w patri ~iu stkl ve muslihane bir i~birligi ic;inde beeriyetin iyiligini saglamak
il:t.l n~ oikumene'nin iki ba~kam olarak tebariiz cttiklcri, bir c;ok klSlmlardan
v1 uwvlardan tcrekki.ip etmi bir birlik olarak tasvir olunur. Her iki kud1 1'1 111 lunksiyonlan tam bir muvazat i<;:inde tasvir edilmektedir: Dunyevi
h a~ka n I.I'!Janm viicut ve s1hhatini, ruhani ba~kan ise ruhi seHl.metini saglar.
1\11 iki . k11<hct doktrininin yazan hie; iiphesiz o s1ralarda tekrar patriklik
lll;t k.lltlllll dolduran Photios'tan ba~kas1 degildi. Epanagoge'nin, en yuksek
dlln y1vi vc~ din! kudretl er arasmdaki fikri ilikiyi or todoks kilise c;evrelerinin
d d .~ll n nsi tu ~ 11ygun bir ~ ekilde talep etmesi ancak patrik Photios'un etkisine
.oll cc lilnll'lidir.
I lrg-ul a mamn nazariyeden c;ok aynldlgtlll Photios pek giizel bilmeklyd 1 vc flu nun boyle oldugunu pek k1sa zamanda bir defa daha gorecekti:
ZACIIAHIA (Geschichte 22) Epanagonsm i hir yaymlanmasmm vuku
louluo ad 1~ 1 fikrindc idi. Bu gori.i~ bir .-.;ok
ant~ ll i'ICI laralmdan payla~llmaktadr: Me~ II\ kq. Vom, /Ja.rile Jr, 135; P. CoLLINET,
(.'mnbr . ./\Jed. 1/i.rt IV (1 924) 712; C. KRJI~N IK , () jmwni naravi Epanagoge, S/ov. pravnik
''1'1'> ~~~ ara~ lln clar isc dikkatc deger
ddtlln k /,'jwnnftOJ:e'nin resmi karakterini
MII V IIIIIIrlar : v. SnKm 'RKIV, () kharaktere i
rulftllii N lllllllf:Of:i, VV I (1894) Ill vdd. G.
ViHNA JSK I V,
Vi.:::antiyskin ll(mrya " v/a.l'li
""Y" i f1CIIriarklta , Ur.cueil Kondakou ( 11)~6)
1 1'J; /J i1 !..irrhlith - fmliti .t:lll l.rl~r tlrr l .fllm ll1

.&:~ ' niro

goge, BNJ6 (1928) 121 ve The Tactics of Leo


the Wise and the Epanagoge, Byz. 6 (1931)
333 vdd.; M. BENI!.MANSKIY, '0 1t(lOXCLpo<;
v6fLo<; (1go6) 151 vdd. Ancak her halde
Epanagoge, Prokheiron'un eri~tigi oncm ve
yaygmhga ula~ amami~hr. Ek/oga ve Prokheiron'un aksine bu eser hi.-.; bir zaman
ti.im olarak islavcaya da c;evrilmemi~tir. Ancak Epanagoge'nin getirdigi imparator ve
patrik ogrctisi !slav di.inyasma Matthaeos
Dlastarcs' in 1335 yllmda vi.icuda gctirdigi
.~ynta~:ma 'smm Stt- phan Du~an tarafmd an
yaptmbn islavca c;cvirisi ilc mahlm olmu~1111'.

Eskikitaplarm.com

1!.

llukulci

Kodifika~yoular

Dvr i

llk 11i.i.kumct degi~imi 011u yeuiden diiiirdi.i.. Konstantinos'un zam;u!SIJ'.


oli.i.mtindcn (olm. 879) sonra vcliahdlik hakb, babasmm kcnclisinc kar~1
duyup izhar cttigi antipati vc gtivcnsizligc ragmen, Lcon'a gc<;mi~Li. Ba~i
leios I. ilk oglunun erken oltimtinti bir ttirlti hazmcdememi~ ve haya1111111
son y1llanm ag1r bir maneviyat kmkhg1 i<;inde gc<;irmiti. 29 agustus Blll'da
avlamrken kazaya ugrayarak i::ildti. Tahta <;lktlktan sonra Leon VI. hilyllk
patrigi bertaraf cderek patriklik makanum gen<_; kardqi Stepha11os'a lc vcih ctti 1 . Photios imdi tarih sahnesinden kesin olarak ~ckilnll"klt'llir vc
Armenia'da stirgtindc bulunurkcn oltip gitmitir.
Leon VI. (886-912) taht1 eklcn kardqi Aleksandros ile payla ~ 111.tk
tayd1; ancak Aleksandros devlet ileri ilc hi<; ilgilenmedcn zcvk vc s Et ic;i lllk
yaamakta idi 2 Saltanatmm ilk ve en baanh devresindc imparalo11111
1 GREGOIRE, Neuvieme siecle 549 (aynca kq. Byz. 8, 1933, s. 503 n. 2) vc A.
VooT (Note sur La chronologie des patriarches de
Constantinople au IX et au x siecle, Echos
d'Orient 32, 1933, s. 276)'un Stcphanos'un
patrikligc yiikscltilmesini 887 y1hnm arahk
ayma vazctmelcrinc mukabil V. GRUMEL
(La chronologie des evi nements du regne de Leon
VI, Echos d'Or. 35, Igg6, s. IO vdd.) ycni
deliller giistcrmck suretiylc, daha eski ara~
hrmalarm genellikle kabul ettikleri kronolojiyi, yani Stephanos'un 886 y1hnm aralrk
aymda, ~u haldc Leon VI.'un tahta c;1kmasmdan bir - iki ay sonra, patriklik tahtma
;1km1~ olmasm1 savunuyor. Kq. aynca
GRUMEL, Reg. II, s. 1go (Ba~lang1c;: I 8 arahk
886). ~imdi aynca kr~. G. KouAs, B~o
ypo:qme1X LTerp<ivou A' Otxou[J.e:nxo\i Ifo:Tp ~<XpzoJ
(886-8..93), lipo~cpop1X e:t<; !;,, Kup ~codlh1v
(I953) 358 vdd. Patriklik makammm henuz
I6 ya~mda bile bulunmayan kardc~ine
tevcihi (bk. yukanda s. 218, n. 2) kcndisine
kilise idaresi i.izerinde kapts1z ~arts1z etki
saglamakta olup, Leon VI. 'un, c;ok kudretli
ve inatc;r Photios'un uzakla ~t mlmas1 ile
guttugu gaye de her halcle bu olmahchr. Bu
bana hi<; ~uphcsiz, DvoRNIK (Photian Schism
241 vdd. )'in, Lcon'un, babasmm politikasma muhalif olarak Bizans kilise partilerinin
birbirleriyle mi.icaddclerinde ters istikameti
tutmak vc raclikal kilise l~arckctini dcstck).,rnck amaciylc bu hareketi yapt1gm1 savunan dii~lincesinden <;ok claim gec;crli bir
izah olarak gi)riini.iyor. <,:unkU Lf'on Vf.

ke~i~ler partisi ile ancak, h<'m<'n luuun hu


tarihten yirmi y1l sonra, di.irdiiudl d.-lu
evlenmesi sebebiyle dti~Wgti s1kmt Llr n
ticesinde ittifak ettigi gibi, kcwli ik h.d lll.'fl
arasmdaki ki~isel uyu~mazb~m, siy.1HI hi1
rota degi~tirmcsine sebcp oldugouna da11 hi;
bir emare mevcut degildir. lknce lllf'Hf'll\
hukuki kodifikasyon c;ah~rnalamun l}z,llikle giistcrdigi gibi (bk. a~ag1da s. 1111h),
bunun aksi vaki olmu~ giirtini.iyor. Dvmmm
(ayn. yer.)'in dogru olarak belirttii\i iizn,
Photios'un ikinci defa dti~mcsinin, Roma'ya
kar~1 tak1mlan tav1r sorunu ile hir; bir ilgi~i
yoktur.
2 1ki kardc~in birbiri ile ili~kisi oldul<
c;a gcrgin, zaman zaman ise hemen hf'nuu
dti~manca idi. Buna ragmen Leon V l.'un
karde~indcn mti~terek imparatorluk Sli:JIIlll
ge;ici olarak geri alm1~ oldugu di i~iinn ~ i
(LAMBRos, BZ 4, I895, s. 92 vc H.u N<:IMA N,
Romanus Lecapenus 45 boyle dll~iinii yorl:u ")
hatahdrr. Benim bu hususta SK 5 (111'1 11 )
253 n. w'daki ac;1klamalamn i 1. lu ~
SPULBER (Les JVouelles de Leon le Sa.J!r, 1'I'll
s. 47)'in, Aleksandros'un mU~tenk hl'll<lltn
darhgmm Konst::mtinos (VII.)'un ta~ l{ iy
mesindcn sonra ortadan kalktigl l'ikri d
aym ~ckilde yanh~t1r. Bunun aksini, ],,.," 1,
Aleksanclros vc Konstantinos'u impa r.11111
olarak zikrcden 91 I y1lllla ail Bizans - I{ II H
anla~mas1 ispat etrnckt~.dir: Tu \!I'I'MANN
Die Nestorchronik s. 1D (llurada da anla~tna
rnn tarihi yanh~ ~f'klltk !)Ill y1h ularak
V<Oriliyor ).

Eskikitaplarm.com

IV.

lli ~a u N

i mpuralorlugunuu l'arlak Devri

,.,, llncml i danl~mam, kendisi nc bi:r.:r.at ~ahst ic;in icat edilmi~ biiyiik bir
ilnvan, hasileopator unvai11, bah~cdilmi~ olan, onceki metrcsi ve sonraki
z.-vc csi Zcw'nin babast Ermeni Stylianos Zautzes (olm. 8g6) idi.
<> kadar na.nkorce davranmt~ oldugu Photios'un ogrencisi olmak
slf. diyk Hakim Leon mukemmel bir tahsil ve terbiyeye ve c;ok yonlii bilgiye
sa hip hulunuyordu 1 Verimli bir yazar ve heyecanh bir hatipti. Anla~ d .t hilcccgi gibi, ilim ve irfan bakimmdan c;ok ustun bulundugu babasma
nazaran ~ahsmda, her ~eyden once edebi bak1mdan ve kuvvetli bir teolojik
lih:\.sa bii.riinmii olarak tezahur eden bir antikite havas1 belirgin idi. Leon
kuvvctli kilisc vc teoloji ilgileri alan dindar bir hukumdard1. Ondan zamallltlll:r.a liWrjik manzumeler ( =ilahiler) ve kilise bayramlannda bizzat
VC'I" Ilii'Yj a.det edindigi, kJasik andmJarla oriilmii geni~ dogmatik izahlarla
doh1 vaaz ve hitabetlcr intikal etmitir. lmparator babas1 ic;in biiyiik hacimli l1ir mersiyc ile bir s1ra c;ok yapmaCikh diinyevi manzume de kaleme
a luu~ttr. Bu cdebi gayretleri goriiniie gore ona daha hayatta bulundugu
hi :r.amanda ~eref dolu Sophos lakabmm verilmesinde ami! olmutur 2
l>a ha sonralan Hakim Leon'un ahsma efsaneler hakim olarak bu gerc;ekttn nnksiz hiikiimdardan bir peygamber, kahin ve miineccim yaratmilarchr. Onun ~ahsmda, imparatorlugun mukadderat1 hakkmda Bizans'ta
oldui!;u kadar Latin ve lslav diinyasmda, Bizans devrinde oldugu kadar
Bizans sourast dcvrede de pek holamlan ve c;ok okunan, aslmda ondan
oldttk(,'.l uzun bir miiddet sonra meydana getirilmi bir kehanetler mectttii ;Jslllllt ya:r.an miiahede olunmutur 3
Awak llakim Leon hie; iiphesiz Iustinianos'tan beri en verimli kanun
v:\1'. 11 idi. Onun saltanat1 zamanma isabet eden kanun eseri c;ok onemli ve
pck hacindidir. Bununla beraber, bilginligi ve yazar olarak c;ahkanhgmm
l111 ltyhhlis ic;in faydah oldugu hi<; iiphe gotiirmemekle birlikte, Leon'un
h11 I'SCTill lllt'ydana geJmesindeki kiiSel paym1 mubaJaga etmemek gerekir.
( :c ni~ t,:apta iin haztrhklar babasmm devrinde yaptlm1~ oldugu gibi, kanun
vflz dt{.\'t lmkmundan en biiyiik faaliyetin gosterildigi devrenin, Stylianos
/,attlzcs'iu kcndisine yardtmda bulundugu, saltanatmm ilk on yrhna isabet
ctuwsi dt dikkati c;ekicidir. Bu ilk devreye nisbetle Leon'un daha sonraki,
daha ol~un oldugu devresi daha az verimli goriiniiyor.
Baba i lc ogul arasmda m evcut olan derin nefrete ve yaratililannm
hiiyiik aynhgma ragmen Basileios I. ve Leon VI.'un hedefleri bir c;ok
nok t alanla !Jirbirinc uymakta idi. Basileios I. devrinde ele ahnm1~ olan
1 Kr~. /\. Yom, La jeurresse de Leon
Sage, 1934, 42.
VI It Saf.:e, Uevue his/. 174 ( r9:H) 40:1 vdd .
a Ru hususu ~u talsilath makalc ilc
~ Kn1. II. Gr{(.,oolln: , l!vz. 5 (19~9)
kr~.: ( :. M '\Nno, The l.exend '!I Leo the Wije,
'I' I' I vd. V. I.Atlluwr. 1\t:luu d'Or. :\4. ( 1J:J ;1) ..:_ !WI li (rqho) 5!J veld.
lip. C./\. SJIIr.nr u, J.,, Nmellas do /,itm lr

Eskikitaplarm.com

lustinianos llllkukillliJil yl'nid('ll i~lrnmcsi i~i Ll'on Vl.'un Basillka' s1 ilt


tamamlanch. Hakim Leon'un 6o kitaha taksim edilmi ~ li cilt kapsay;111
(bu sebcplc bunlara 'Ei;lJXOV't"cif~Ll'A.oc; ve 'E ~ci[~~~A.rx; cla den i lm i~t 11 ) i 111 p; rator kanunlan ('t"ci BocmA.Lx&.) orta~ag Bizans devktinin en l1iiyiik b111111
kolleksiyonunu tqkil ederler. Bunlar protospatharios Symbatios'u11 l, ;,~k.ln
hgmda bir hukuk komisyonu tarafmdan haz1rlannu~ ve daha Ll'oll VI. ' 1111
ilk saltanat y1llarmda yaymlanmi~lardir ki, bu da Basilcios'un il rwAilllllll.li' '1
ic;in yapilan on ~ah~malann ~ok ilerlcmi~ ve Leon VI.'un ('S('ntlllr- k ~\' I
lendirilmi olduklan hakkmda ba~ka bir isbat dclilidir. JJa.riliA a ~\' ' II I,
kilise vc gerekse medeni vc kamu hukukuna ait bir kollcksiyoJJ tq kil nit 1
Bu kanunlar h er eyden once Codeks Iustinianus vc JJzgesta'dan d.d1.1 .11
ol~iide lnstztutiones'den , fakat aynca lustinianos'un ve muah ha1 c. L.. \" I ///
Novellae kolleksiyonunda Iustinianos'unkilere ilave ohlllll1tl~ hul1111.111
Iusti.nos II. ve Tiberios'un Novella'lanndan faydalanmt~latdn ; nii1. 1Y1 t
bunlar Prokheiron'dan da baz1 eyler almilardJr. Basilcios !.'1111 h11k11i,
bilginleri gibi Leon VI. 'un hukuk~ulan da Lltince kaynaklara 111 in .11 .1,11
ctmemi~ ve 6. vc 7 yiizy1llara ait grek~c nusha ve yorumlan111 kldl.lilllll ,
lard1r. lustinianos'un Corpus iuris'inc mukabil Basilika btlllll kJIJ.,II.III
Bizanshlar i<;in bir bakima grek<;e kaleme ahnm1~ olmak gil,i lJii yi k l111
iistiinliige, bir bak1ma da ondan daha kullamh bir ~ekilck t<tlll.illl l'lllin1 i:J
bulunmak faikiyyetine sahip bulunuyordu. Qiinkii Corpus iuris'in kt ndi:an ..
Basilika'nm Prooimion'unda en biiyiik kusur olarak gosterildigi g iiJJ ;1y 111
mescleyi muhtelif yerlerde cle almasma mukabil Basilika biitlin Jll,lizl'llii' Yi
sistematik bir diizenle bir escr i~inde toplamaktad1r. Bu sebcpk Hasililvt'nlll
Iustinianos'un hukuk eserini hemen tamamiyle istimalden kald11 ;11 <~k
orta~ag Bizans'I i~in hukuk bilgisinin tern eli olmas1 ~a~tlacak IIi r Ill lSI IS
degildir. Basilika metnine hsa bir zamanda bir ~ok kcnar ~erhleri yapdrlll ~
tir ki, bunlann en oncmlileri, Konstantinos VII. zamamna irca cdih-11 \ ,.
"eski kenar Crhleri" adm1 taIyanlarchr. "Daha sonraki kenar ~nhlni "
ise I I., I2. ve 13. yiizyillara aittirler. 12. yiizy1l i<;inde Basilika'ya '1 ijmhl'llo~
("~ nou xs ~'t"ocL'dan) unvaniyle maruf olup, zamamnm>:a intikal ('llllt'llli~
kitaplar hakkmda verdigi bilgi bizim ic;in (Jzcllikl c 6nem Ut~1yan hir d t
fihrist yapilmitlf 1 .
Ancak Basilika'mn Bizans hukukunun gelimesi hahmllldan iiiJt 'JJJi 111
kadar biiyiik olursa olsun, tarihi kaynak olarak degcri de o kadar snniiJtiJJ
Bu biiyiik hukuki kompilasyon zamanmm tarild gcr<;klerini hi1; v y.1
1 M. KpL-roi) -rou lla-r~ij
Tmo'lx~::L-ro<;,
lih. I-XII, n~r. C. F1m1UN! ve J. M1 RCATI,
Struli e Testi 1!5 ( rcp4 ) ; lib. Xlll-XX!ll,
n~ r. 1'. IJiit.mR, t!Yil. e.rr. 5 1 ( 19:-!!J), lib.

XXIV - XXXV Ill,


1.. ,' ir'.llll., cryu. e.1r .

Sl. llmmMAN N vt
1117 ( 1!14] ) . J\ynca kq.

n~r.

F. Diir.ram ve E. S1'.11ll ., llrilrtiL'I' wul


Jlerichtigrmgen ;;um 1 ijmkeilo.l ,
:I!) ( "1'1'1)
14(i vdd. E. SEIIlJ., /he IJaJifikt/1.1'(/llll il'll 1111
Titmkdtox, II,?; H ( 1!J!"l 1) ( l>iil~tr 1-il
schr!Jl ) :l:H vdd .

Eskikitaplarm.com

u;z

lV. 11i:r.an s I mparatorlu~unun llarJak l> vr i

.lll('ak pck az aksettiruwkte, daha t~iyadc vc i..in plfmda gc'Ymi yi.izydlann


C'ski v1: gl'll<'llikk aruk devrini yitirmi hukuki kaiddcrini tckrarlay1p
diil'lllaktadtr I.
Zamanm koullan Leon'un }Jovdla'larmcla ifaclcsini bulmaktacl1r.
<:cn;tkte Leon VI., Iustinianos'un Novella'Ianm ornek almak suretiyle
.Novr.lla'lar kolleksiyonu acl1yle Ohret kazanan, 1 I 3 cmirnameclen mi.itc~c kkil hir toplama eser nerctrniti. Aslmcla ise bu toplama escrin i.invam
" K anl!ltlann tashihi ve saflatinlmast" (IXl -rwv VOfJ.WV bt1Xvop3cunxat &vocXIX IIIfpm:u;) icli ki, bu cla L eon VI.'un kanun koyuculuk eserinin, babasmm
('SC'riylc nc kaclar s1k1 s1k1ya bagh olclugunu gozler online sermckteclir. Leon
V J. 'un Novdla'lan belirli bir sisteme uyulmaclan birbirine eklenmi gori.inen
tlluhtdif sorunlara mi.itcallik olup uygun mucip sebeplerle kanunlann
l{t'<_;l'r)iJiktcn <;IkanJmaSlnl VC clegitiriJmesini amir VC bunun yamncla orf
VI ' :1dctler hukukuna clair uygulamalara kanun kuvveti baheclen hi.iki.imler
){l'tirmekteclir. Saclece kilise ilerine clair olan htiki.imler (Novella 2-17 ve
7;1) patrik Stcphanos'a, biiti.in geri kalanlan - adres'clen yoksun olan pek az
par<;amn istisnas1 ile- Stylianos Zautzes'e hitabcn kaleme ahnmtlarcltr 2
lnstinianos ilc onun praefectus praetorio'su Kappaclokia'h Ioannes clurumuncla
oldu~u gibi, huracla cla emirnamenin gonclerildigi ahts emirnameyi yazan
.1sd plus olmu olmahdtr. Bu husus Leon'un kanun koyuculugunun neden
Zautzcs'in zamamncla bu kaclar geni, ouun oli.imi.inden sonraki clevrecle
is1 nnkn o kaclar klSlr oldugunu izah cder.
Lt'OII VI. 'un sen a to ve Chir kurial'lerinin eski haklanm ellerinclen
~ ~ 1 i alan Novella' Ian ozel bir dikkate cleger 3 Elbette ki kurial nizam1
t;nktau IH'ri bozulmu ve infisi\h etmi, aym ekilde senatonun idari ve kanun
ya p111ak yetkileri sadece kaP;It i.izerincle kalnu~t1. Buna ragmen, hele her tit;
.Nolldfa'da cla, art1k bunclan sonra bi.iti.in devlet iclaresinin imparatorun
1

Bu

husus ckscriya yeteri kadar


tutulmamakta ve Basilika gerek1i dikkat vc t;ckingenlik gosterilmeden g.
yil;r.y dm kaynag1 olarak degerlendirilmektcdi r. lltJ.I'ilika'mn g. degil 6. yi.izy1lm siyasi
vc NO~ yal ~artlanni aksettirdigini hakh ola1 a k hclirlen A. P. KAJDAN'm ~u yaziSI ile
l11 ~ : Va.1iliki kak istorifeskiy istopzik, VV 14
( t q ')B) r16 vdd. Bu gorii~ M.J. SvuzYUMOV
( V11.1 iliki kak istopzik dlya vtmtrenney istorii
Vi:;mztii, tplll . c.rr. 67 vdd .) ve E. E. LIPIC

Novella mecmuasm1n Leon VI.'un ikinci

IJ:""' linilndc

izdivacmdan once ne~rolundugu haklnuda


t;ogu zaman belirtilen gorii~i.in kabul edilmckte devam1 gerekir. Bu arada elbette
Leon VI.'un - GRUMEL (La chronologie des
ivtfnements du regne de Lion VI, Echos d'Or. 35,
1936, s. 5 vdd.)'in gostcrmi~ oldugu gibiikinci defa ancak 8gB y1hnda evlendigini
goz oniindc tutmak gerekir. 17 may1s 8gg'de
olen Stephanos'un, Leon'un Nooella'lannm
tamd1g1 yegane patrik olmas1, Novella'Iarm
(Ne.rkol'ko zameyan ~y o Vasilikakh kak istonifke, daha erken bir ta rihte yaymlad!klan fikrini
uyrz . e.1r. 70 vdd )' in ilcri si.irdi.ikleri itiraz- kuvvetlendirmektedir, kq. C. KRJINIK , EZ
Lirla ku vvctini pek k ay b c tmcmi ~ tir.
37 ( 1937) 486 vdd.
3
., C. A. S I'ULIII.It (Les N ovelles de Leon
N oo. 4.6, 4 7 vc 711: Z1wos, ]uJ I
/e Sa~:e, 11 ):-14> ~. III vd.)'t' ragnHn, N ovella !10 H. 1 !(i vd . vc 147. N oAII. I.I.- DAI N, L 1 N o1k1111 1 c-v knme yi a c;ck\ kii1U Nayd1 ~ 1 cihr lk , r~llt:.! de Leon VI le Silf:tJ ( HIH) H. 111 ~ , d l.,., \17"

Eskikitaplarm.com

:z. llukuk l K olifik l\llyonla r )) ('vri

dinde lmlundu