You are on page 1of 369

N TARH

TARH LSANS PROGRAMI

PROF. DR. MUALLA UYDU YCEL

STANBUL NVERSTES AIK VE UZAKTAN ETM FAKLTES

STANBUL NVERSTES AIK VE UZAKTAN ETM FAKLTES


TARH LSANS PROGRAMI

N TARH

Prof. Dr. Mualla Uydu Ycel

NSZ
in bugn dnyann hem ekonomik hem kltrel hem de nfus olarak en nemli
devletlerinden biri olma yolunda hzl admlarla ilerlemektedir. Bu ilerlemede derin ve kkl
bir gemie sahip olmas en nemli etkendir. Bu derin ve kkl gemite inliler ok etkili ve
gl olmulardr dersek, onlarla karlkl ilikiler kurmu olan birok kabile, hkmdarlk,
devlet ve millete hakszlk etmi oluruz. Zira inlilerin bu milletlerle kurmu olduklar
mnasebetlerin neticesi bugnk inin oluuma byk katk salamtr. Bu milletlerin
banda Trkler ve Moollar gelmektedir.
Kitabmzda inlilerin tarih sahnesine klar, hanedanlklarn kurulular, dier
milletlerle olan ilikileri zerinde durulacaktr. Ayrca M 200lerde bozkrn gl
atllarnn inin kuzeyinden girerek ilerine kadar ilerleyileri, MSXIII. yzylda yaanan
Mool hkimiyeti, Avrupal seyyahlarn ve ardndan Avrupallarn gelileri, 1911de
yaananlar, 1989 ylnda Tiananmen Meydannda yaanan olaylar ile gnmz in tarihine
girilecektir. Yine kadim bir Trk yurdu ve corafyas olan Uygur Trklerinin yaad Dou
Trkistann tarihi ele alnarak bugn kanayan bir yaramz olan Uygur Trklerinin durumu
anlatlacaktr.

NDEKLER
NSZ .................................................................................................................................. I
NDEKLER ..................................................................................................................... II
KISALTMALAR ............................................................................................................... VII
YAZAR NOTU ................................................................................................................. VIII
1. NN CORAF YAPISI VE ESK A TARH .........................................................1
1.1.

1.2.

1.3.

1.4.

Corafi ve dar Yap ...................................................................................................7


1.1.1.

Kuzey in .......................................................................................................11

1.1.2.

Gney in .......................................................................................................13

Eski a Tarihi ..........................................................................................................15


1.2.1.

lk Ta Devri ...................................................................................................15

1.2.2.

Cilal Ta Devri ............................................................................................... 16

Dou Asyann En nemli Tarih ncesi Kltrleri ..................................................... 16


1.3.1.

lk Tunguz Kltr .......................................................................................... 17

1.3.2.

lk Mool Kltr (Kuzey Kltr) ................................................................. 17

1.3.3.

lk Trk Kltr (Kuzey-Bat Kltr) ............................................................ 17

1.3.4.

lk Tibet Kltr ............................................................................................. 17

1.3.5.

Liao Kltr (Gney Kltr) .........................................................................17

1.3.6.

Tai Kltr (Gney Kltr) ...........................................................................18

anside Tarih ncesi Dnemde Kurulan lk Kk Devletler .................................... 19

2. NDE KURULAN LK HANEDANLAR (SLALELER) ............................................ 27


2.1. inde Kurulan Hanedanlara Genel Bak ......................................................................33
2.2. Shang Slalesi (M 1450-1050) .................................................................................... 34
2.3. Chou Slalesi (M 1050-247) ....................................................................................... 36
2.4. Chin Slalesi (M 249-207) ......................................................................................... 40
3. HAN SLALES (M 206- MS 220)............................................................................... 51
3.1. Han Slalesinin lk Dman Hun Devletinin Kuruluu ve in ile Mcadelesi ............ 57
3.2. Kanton Devleti ile mparatorie L ve Sonras ............................................................... 58
3.3. Wang Mang Dnemi ......................................................................................................63
3.4. Han Devrinin Sonu ........................................................................................................65
II

4.NN PARALANMA DNEMNN (MS 220- 589) LK YZYILI ........................... 75


4.1. Devlet Dnemi .........................................................................................................81
4.1.1.

Wu Devleti (221-280)...................................................................................... 83

4.1.2.

Shu-Han Devleti (221-263) ............................................................................. 83

4.1.3.

Wei Devleti (220-265)..................................................................................... 85

4.2. Bat Chin Slalesi (265-317)......................................................................................... 86


4.2.1. To-pa (Tabga)larn lk Devleti ..........................................................................87
4.2.2. Prenslerin syan ..................................................................................................88
4.2.3. Hunlarn in Topraklarndaki lk Devletleri ......................................................... 88
5. NN PARALANMA DNEMNDE KUZEY N DEVLETLER VE TABGA
HANEDANI DNEM ........................................................................................................99
5.1

Tabgalarn Ortaya kna Kadar Kuzey inde Hkm Sren Devletler (317-385) ...
................................................................................................................................ 105
5.1.1. lk Chao Devleti (304-326) ................................................................................ 105
5.1.2. lk Liang Slalesi ............................................................................................... 105
5.1.3. Sonraki Chao Slalesi ........................................................................................ 106
5.1.4. lk Chin Slalesi ve lk Yen Slalesi ................................................................. 107
5.1.5. Sonraki Yen Slalesi ve Dier Kk Devletler ................................................. 108

5.2. Kuzey inde Kurulan Tabga Devleti (385-550) ........................................................ 109


5.2.1 Budizmin Devlet Dini Oluu.............................................................................. 112
5.2.2 Tabga Devletinin k ................................................................................. 113
6. NN PARALANMA DNEMNDE KUZEY NDE TABGA HALEF
DEVLETLER VE SU SLALES .................................................................................... 122
6.1. Kuzey inde Tabgalarn Halefleri Olan Devletler (550-580)..................................... 128
6.1.1. Kuzey Chi Slalesi ........................................................................................... 128
6.1.2. Sonraki Chou Slalesi ........................................................................................ 129
6.2. IV.-VI. Yzyllarda Gney in Devletleri .................................................................... 129
6.2.1. Dou Chin Slalesi (317-419) ile Geri Gney Slaleleri .................................... 129
6.2.2. Gney Chi, Liang ve Chen Slaleleri ................................................................ 131
6.3. Sui Slalesi (580-618).................................................................................................. 131
7. TANG SLALES (618-906)........................................................................................ 143
7.1. Tang Slalesinin Kuruluu ve Tekilatlanmas .......................................................... 149
7.2. Gktrklerle Mcadeleler ............................................................................................ 150
III

7.3. Tanglarn En Parlak Devri ......................................................................................... 151


7.4. mparatorie Wu Devri ve Sonrasnda Gktrklerle Mcadeleler ................................. 152
7.5. Araplarn Gelii ve Uygurlarla Mnasebetler .............................................................. 155
7.5. Tang Devrinin Sonu .................................................................................................. 157
8. NN KNC PARALANMA DEVR (906-1280) VE MOOL DEVR (1280-1468)
........................................................................................................................................... 167
8.1. inin kinci Paralanma Devri (906-1280) ................................................................. 173
8.1.1. Be Slale Devri (906-960) ................................................................................ 173
8.1.2. Kuzey Sung Slalesi (960-1126) ........................................................................ 175
8.1.3. Kuzeyde Liao Slalesi (907-1211) .................................................................... 177
8.1.4. Kuzeyde Hsia Devleti (1038-1227) .................................................................... 178
8.1.5. Gney Sung Slalesi (1127-1279) ...................................................................... 179
8.1.6. Kuzeyde Ju-chen (Ccen) Devleti (1115-1234) .................................................. 179
Mool Devri: Yuan Hanedan (1280 - 1368) ............................................................ 180

8.2.

9. MNG SLALES (1368- 1644) VE MANU SLALESNN (1644-1911) LK


DNEM ........................................................................................................................... 195
9.1. Ming Slalesi (1368-1644) .......................................................................................... 201
9.1.1. Avrupallarn Gelileri ....................................................................................... 206
9.1.2.

syanlar ve Manularla Savalar .................................................................... 208

9.2. Manu Slalesi (1644-1911)nin Ykseli Dnemi ...................................................... 210


9.2.1.

in Devletinin Genilemesi (Kang-hsi Devri) ............................................. 211

9.2.2.

Manu Dneminde in-Rus Mnasebetlerinin Balamas .............................. 212

10. MANU SLALES (1644-1911)NN ZLME DNEM ................................... 223


10.1. Trkistan Savalar ve zlmenin Balamas (Chien-lung Devri) ........................... 229
10.2. Avrupa Tesirinin Balamas ve in zerindeki Etkisi ................................................ 230
10.3. I. Afyon Sava ve Sonular ...................................................................................... 233
10.4.

II. Afyon Sava ve Sonular ............................................................................... 234

10.5. inde Yaanan syanlar ........................................................................................ 235


10.6.

XIX. Yzylda inin D likileri ....................................................................... 238

10.7. Japon in Sava ...................................................................................................... 239


11. MANU DNEMNN SONU VE CUMHURYET DNEM ................................... 250
11.1. Manu Dneminin Sonu ............................................................................................ 256
IV

11.1.1. inde Reform stei ve 100 Gnlk Yeni Anayasa Deiiklii Hareketi ......... 256
11.1.2. Boksrler syan, Sekiz Devlet Koalisyonu ve Pekin Anlamalar .................... 257
11.1.3
11.2.

. Manu Dnemi ve Manu (Qing) Hkmetinin Sonu .................................. 259

4 Mays Vatansever Genler Hareketi ................................................................... 262

11.3. Cumhuriyet Dnemi: Mao Zedong ve in Komnist Partisinin (KP) Kuruluu ....... 263
11.3.1. in Komnist Partisinin Kuruluu ................................................................ 264
11.3.2. kinci Sava Dnemi ................................................................................. 265
11.3.3. Kzl Ordunun Uzun Seferi ............................................................................ 266
11.3.4. in-Japon Sava ........................................................................................... 266
11.3.5. in Milliyeti Parti ile in Komnist Partisi Arasndaki Anlamazlklar ....... 267
11.3.6. in Halk Cumhuriyetinin Kuruluu ve lk Dnemler .................................... 268
11.3.7. inin Planl Doum Siyaseti ........................................................................ 269
11.3.8. in Halk Cumhuriyetinin Uluslararas Dzeydeki Temaslar........................ 270
12. DOU TRKSTAN UYGUR TARH ....................................................................... 279
12.1. Yakn a in ve Dou Trkistan likileri: Uygur Trkleri ...................................... 285
12.2. arlk Rusyasnn Trkistan Corafyasnn Dousundaki Faaliyetleri ....................... 286
12.3. XIX. Yzylda Uygurlarn in stilasna Kar karttklar Baz nemli syanlar .... 286
12.4. Yakup Bey ve Kagar Devleti .................................................................................... 288
12.5. Minguo Dnemi ve Dou Trkistan (Sincan)n Eyalet Olma Sreci.......................... 290
12.6. Dou Trkistan slam Cumhuriyetinin Kuruluu ve Ykl ....................................... 292
12.7. Dou Trkistan Cumhuriyeti...................................................................................... 293
12.8.

Baytak-Boda Olay ............................................................................................. 294

12.9.

Kzl inin Gelii ve Sincan Eyaletinin Kuruluu ............................................... 295

12.9.

Uygur zerk Blgesi ............................................................................................ 296

13. N KLTR ........................................................................................................... 308


13.1. in Kltrnn Oluumu ........................................................................................... 314
13.2.

Shang Slalesi Dneminde Kltr ........................................................................ 315

13.3. Chou Devletinde Kltr Hayat................................................................................. 317


13.3.1. Konfys ve Felsefesi .................................................................................. 317
13.3.2. Lao-Tse ve Felsefesi (Taoizm) ...................................................................... 320
13.3.3. Kanuncular .................................................................................................... 321
13.3.4. Sosyal Hayat ................................................................................................. 321
V

14. N KLTR (DEVAM) ......................................................................................... 332


14.1. Han Devleti Kltr Hayat ......................................................................................... 338
14.2.

Birinci Paralanma Devri Kltr Hayat ve Budizmin inde Gelimesi.............. 339

14.3. Tang ve Sung Devri Kltr Hayat............................................................................ 341


14.4. Mool ve Ming Devrinde Kltr Hayat..................................................................... 346
14.5. Manu Devrinde Kltr Hayat .................................................................................. 349
KAYNAKA ..................................................................................................................... 358

VI

KISALTMALAR
M: Milattan nce
MS: Milattan Sonra

VII

YAZAR NOTU
in gnmzde kresel bir g olarak dnya devletleri arasnda nemli bir konumda

bulunmaktadr. Tarih boyunca biz Trkler ile youn bir siyasi ve kltrel iliki yaayan
inlilerin tarihini bir ayrntl bir ekilde olmasa da retmek bu dersin ana amacdr. Sosyal
Bilimler de bilgilerin aklda kalabilmesi bu bilgilerin srekli tekrar ile mmkn olmaktadr.
Tekrar metodu en iyi metod olarak kabul edilmektedir. Sizlere tavsiyemiz bu metodu
uygulamanzdr.

VIII

1. NN CORAF YAPISI VE ESK A TARH

Bu Blmde Neler reneceiz?


1.1.

Corafi ve dari Yap

1.2.

Eski a Tarihi

1.3.

Dou Asyann En nemli Tarih ncesi Kltrleri

1.4.

anside Tarih ncesi Dnemde Kurulan lk Kk Devletler

Blm Hakknda lgi Oluturan Sorular


1)

inin corafi ve idari yaps nasldr?

2)

inin Eski a tarihi arkeolojik verilere gre ne zamana dayanmaktadr?

3)
nelerdir?

inde tarih ncesi dnemde yaayan ilk kavimler ve oluturduklar kltrler

Blmde Hedeflenen Kazanmlar ve Kazanm Yntemleri


Konu

Kazanm

inin corafi ve idari


yaps

inde tarih sre iinde


nemli rol oynayan corafi
unsurlarn ve blgelerin
kavranmas
inde ilk insan, Ta devri
ve Cilal Ta devri
dnemlerine ait bilgiler
edinilmesi
inde farkl etnik
kavimler tarafndan
oluturulan tarih ncesi
kltrlerin renilmesi
inde hakknda efsanevi
bilgilere sahip olunan ilk
devletler hakknda bilgi
edinilmesi

inin Eski a Tarihi

inin tarih ncesi ilk


kltrleri

anside tarih ncesi


dnemde kurulan ilk
kk devletler

Kazanmn nasl elde


edilecei veya
gelitirilecei

Anahtar Kavramlar

Kuzey in

Gney in

Huang-ho

Yang-tse

Pekin Adam

Hsia

Slalesi

Giri
in tarihine giri iin kavranmas elzem olan corafi ve idari yapnn tarih sre
iinde incelendii bu blmde, ayrca inin Eski a tarihi, tarih ncesi dnemden itibaren
geirilen evreler ve ilk tarih hanedan olan Shang Slalesi dnemine kadar yaayan farkl
etnik kavimlerin oluturduu kltrler ele alnmtr. Son olarak hakknda efsanevi bilgilere
sahip olduumuz anside kurulan Shang ncesi kk devletlerden ksaca bahsedilmitir.

1.1. Corafi ve dar Yap


Bugn corafi olarak dnyann nc en geni topraklarna sahip olan inin toprak
genilii tarih boyunca ok deimitir. Bu devlet bazen btn Trkistan ve Moolistan
ihtiva etmi bazen de Sar Irmak blgesinde kk bir devlet olarak kalmtr. Bugn ise in
douda Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti, kuzeyde Moolistan, kuzeybatda Tacikistan,
Krgzistan ve Kazakistan Cumhuriyetleri, kuzeydouda Rusya Federasyonu, gneyde
Vietnam, Laos ve Myanmar, batda Pakistan ve Afganistan, gneybatda Hindistan, Nepal,
Sikkim ve Btan topraklar ile komudur. lkenin dousu Byk Okyanusun kenar
denizlerinden olan Sar Deniz, Dou in Denizi ve Gney in Denizi ile snrldr ve dou ve
gneydoudaki denizler boyunca Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti, Japonya, Filipinler,
Brunei, Malezya ve Endonezya yer almaktadr. Kara snr 22.800 kilometre, genilii doubat dorultusunda 5000, kuzey-gney dorultusunda ise 5500 kilometreyi bulmaktadr.
9.571.300 kilometrekarelik yzlm ile yeryznn alan bakmndan Rusya ve Kanadadan
sonra nc, 1.339.724.852 (2011 saymna gre) nfusu ile de en kalabalk lkesidir.
Genellikle asl in denilen blge, kuzeyde in Seddi ile evrilen, batda Kansu
Eyaletini snrlar ierisine alp Trkistan darda brakan 18 eyalet blgesidir. Aslnda 18
eyalet veya in olarak adlandrlan terim, Manu Slalesi dneminde inin ekirdek
blgesini igal edilen yeni blgelerden ayrdetmek iin Batllar tarafndan kullanlan tabirdir.
Bugn bu blgede ayn dili konuan (birbirlerinden ok farkl leheler bulunduu hlde), ayn
yazy yazan ayn kltre sahip olan ve son 7 yzyl ounlukla ayn siyasi idare tarafndan
ynetilen bir halk yaamaktadr. Ancak unu da belirtelim ki eskiden bu blgede inlilerden
baka; bugn hl bakiyeleri mevcut olan baka kavimler de yaamlardr. Bu yzdendir ki
M 2000li yllarda bugnk anlamda inliolmam, sadece, zamanla birbirleriyle
kararak bir birlik meydana getiren birok kabileler ve boylar yer almlardr. Bu yeni birlik
birbirleriyle uyuarak bir kltrel birlik ortaya koymular ve inli adn almlardr.
inliler bylece oalmlar ve nihayet asl inin bulunduu btn blgeye, yani 18
eyalete yaylmlardr. Gnmzde in Halk Cumhuriyeti tarafndan ynetilen in, 22 eyalet
(Anhui, Fuijan, Gansu, Guangdong, Guizhou, Hainan, Hebei, Heilongjiang, Henan, Hubei,
Hunan, Jiangsu, Jiangxi, Jilin, Liaoning, Qinghai, Shaanxi ensi-, Shandong, Shanxi ansi, Sichuan, Yunnan, Zhejinang), 5 zerk blge (Sincan Uygur zerk Blgesi, Moolistan,
Tibet, Guangxi ve Mslmanlarn Hui- yaad Ningxia), 4 dorudan ynetilen belediye
(Pekin, angay, Tientsin ve Chongqing) ile 2 zel idari blge (Hong Kong ve Makao)dan
oluur. in Halk Cumhuriyeti, hibir zaman kontrol altna alamad Tayvan' 23. eyaleti
olarak grmtr. Tayvan adas ve Pescadoresden oluan Tayvan Eyaletini in Cumhuriyeti
ynetmektedir.

Harita 1: Gnmzde inin dari Blgeleri (tr.wikipedia.org)


Tarih srete ini corafi olarak ikiye ayrabiliriz: Kuzey ve Gney in. Bu
snflandrmaya paralel olarak inin corafi yaps ile bu yapnn belirledii yaam biimi ve
etnik kavimlere gre yaplm dier bir snflandrmas ise ve D indir. Ming hanedan
dnemi (1368-1644) dhil olmak zere in, tarih in imparatorluunun ekirdeini
oluturan, Han inlilerinin yerletii alak tarm blgesidir. D in ise seyrek nfuslu, Trk,
Mool ve Tibet gibi farkl etnik kavimlerin yaadklar, yksek ve hayvancln youn olarak
yapld corafi blgedir. D inin neredeyse hepsi gnmzde zerk blgeler hline
gelmitir. Manu dneminde birletirilen bu iki blge, Kuzey ve Gney in snflandrmas
altnda da incelenebilir. Ancak kuzeyde bulunan Manurya blgesi, son iki yzylda gelen
Han gmenleri ve ormanlk alanlarn tarm alanlarna dntrlmesi ile daha ziyade in
blgesine dhil olmutur. Tarih sre iinde gneydeki inlilerin kuzeydeki kavimlerle
mcadelelerinden sklkla bahsedilecei iin aada Kuzey ve Gney in snflandrmas
tercih edilmitir.

Harita 2: inin farkl dnemlerdeki snrlar gsteren D ve in Blgeleri (in, letiim


Atlasl Byk Uygarlklar Ans.)

Harita 3: Ls tabakalaryla gsterilen Kuzey in ve Gney in (in, letiim Atlasl Byk


Uygarlklar Ans.)

10

1.1.1. Kuzey in
Kuzey in, Trklerin anavatanlarnn corafyasnn devamlln gsteren, Trklerin
eski yurtlarndan biri olmas asndan Trk tarihi iin byk nem arz etmektedir. Kuzey ve
Gney in arasndaki corafi snr Trkistandaki byk Kun-lun Dalarnn doudaki
devam olan Qinling (Chin-ling-shan) Dalar ve Huai Nehri ile belirlenir. Qinling Dalar,
ayn zamanda bir iklim snrdr. Dan kuzeyindeki arazi, karakteri itibariyle bize Anadolu
yaylasn hatrlatr. Kk dalarn zerleri ve byk dalarn etekleri kaln bir ls
tabakasyla rtldr. Ls, ince bir toprak, yani amurdur. Bu toprak ilkbaharda rzgrlarla
birlikte Moolistandan gelir. zellikle frtnalar bu tozdan olduka fazla getirirler. Ls ok
verimli olduundan tarlalar iinde bir nevi sunni gbre vazifesi grr ve bu durum, tarmn bu
blgede erken ortaya kn aklar. Ancak lsn kurumasyla boluklarn olumas ve bu
boluklara yamur sularnn dolmas sebebiyle topran kmesi, Kuzey inin ls blgesinde
yol inaatn g klmaktadr.
Kuzey inde kara iklimi hkm srmektedir. Klar genelde gneli ve olduka
souk, yazlar rzgrl ve scaktr. Temmuz-Austosta scaklk 40-42 dereceye kadar
ykselerek kuvvetli ve srekli yamur yaar. lkenin ilerine doru yamurlar azalr ve bu
blgelerde sk sk kuraklk yaanr.
Kuzeyin balca nehri Huang-ho (Altn Nehir veya Sar Irmak)dur. Ona ls
blgesinden geerken beraberinde pek ok erimi ls getirdii iin Sar Irmak ad verilmitir.
Bu lsn ylmas sebebiyle nehrin yata ykselip defalarca yer deitirmitir. Son byk
yatak deitirme 1852de olmutur.
Kuzey inde, lke iin nemli olan bir dier srada ise Manuryann kuzeyinden
gneye uzanan Chang-pai-shan Dann devam olan Bat Dalardr. Bu dalar, Qinlinge
temas edinceye kadar gneye uzanr. Bu iki sradan arasnda, batdan douya doru akan
Huang-ho skp kalr. Bu geit, inin en nemli ulam yollarndan biridir. Bunun zerinde
milattan nce ve sonra inin bakenti olan Lo-yang (bazen Ho-nan-fu da denmitir) ehri
bulunur.
Bat Dalar, Kuzey ini iki ksma ayrr: Shandong (dalarn dousundaki blge) ve
ansi (dalarn batsndaki blge). Shangdong douya doru uzanan yarmadann bulunduu
eyaletin addr. Eskiden Hunlarn yaadklar ansi eyaletinin merkezi ise Tai-yandr; Fen
Nehri buradan gneyden batya akmaya balar. Fen Nehrinin kylar, bir zamanlar, inin en
eski yksek kltrlerinin merkezine ev sahiplii yapmtr. Eyaletin en kuzeyinde, topran
bozkr ve le dnt yerde, zaman zaman Trk Tabgalarnn hkmet merkezi olmu
olan Ta-tung (Da tun) ehri bulunmaktadr.
Pekinin etrafndaki blge (kuzey bakenti Pekin, Moollar dneminden son
zamanlara kadar hemen hemen daima hkmet merkezi olmutur) ile Tienchin (Tientsin),
nceden Hopei (Hebei) eyaletine ait iken dorudan ynetilen belediye hline getirilmilerdir.

11

inin en kuzey batsnda Kansu eyaleti bulunmaktadr. Kansu, inden Trkistana


kadar uzanan ince, dar bir yerdedir; kuzeyde Gobi l, gneyde ise Gney Tibet Dalar ile
snrlanmtr. lle dalarn arasndaki dar blgede bulunduundan hem ziraat hem de
ulama uygundur. Bu yol, in ile Bat Asya arasndaki byk kervan yolunun balangc
olduundan blge in iin daima stratejik ve iktisadi neme sahip olmutur. Ayrca siyasi
olarak da bu yol, Tibetliler ile Gobide yaayan kavimleri (Trkler yahut Moollar)
birbirlerinden ayrdndan bunlarn ine kar ittifak etmelerine engel olmutur. Dou
Kansu Eyaletine balanan ensi Eyaletinin dou snr, kuzeyden gneye doru akan San
Irmaktr. Eyaletin kuzeyindeki bozkrlar inlilerin, Trklerin ve Moollarn sahip olmak iin
savatklar, Hunlarn eski yurtlarndan olan Ordos Blgesi dir. Gneyde ise Sar Irman
bir kolu olan Wei Nehri vardr ve Wei, inin en eski kltr merkezlerinden biri olup ayn
ad tayan verimli bir ovadan gemektedir. Ayn zamanda kervan yolu da Wei Nehri boyunca
douya gitmektedir. Yine Weinin aa kolu zerinde, Orta alarda pek ok defa uzun sre
ile ine bakentlik yapm olan Chang-an (Hsi-an-fu) ehri bulunmaktadr. Chang-an da
Lo-yang gibi transit ticaretin balca merkezi olmutur.
inin ikinci, dnyann ise altnc en nemli ve en byk nehirleri arasnda yer alan
Sar Irman uzunluu 5.464 km olup inin batsndan Bohai Denizine akmaktadr. Sar
Irmak in medeniyetinin beii olarak da adlandrlmaktadr. Zira havzas en eski in
medeniyetlerinin ortaya kmasn salamtr. Ancak aa blgelerinde lslerin getirdii
amurun tabann doldurmas sonucu sk sk seller yaanmtr. Mesela l870 ylnda nehrin
tamas sonucu 1 milyondan fazla kii hayatn kaybetmitir. Bu yzden de nehre inin
kaderi ad verilmitir.
Sar Irman kuzey-gney istikametinden bat-dou istikametine akmaya balad
yerde inin en nemli kalelerinden biri olan Tung-kuan (Tongguan) kalesi yer almaktadr.
Bu kale tarih boyunca byk bir rol oynam ve ona sahip olan bakenti zapt etmitir. Sar
Irmakta gemiler Tung-kuana kadar aadan yukar seyrsefer edilebilir, daha yukarlarda
ise yalnz nehir aa gidilebilir, yukar gidilemez Ancak aada da nehir yalnz alt dz
gemilerin gitmesine elverilidir, nk nehir beraberinde getirdii balk yznden birok s
yerler ve kum setler oluturmutur. Wei Nehri de alt dz gemilerin gemesi iin elverilidir.
Bu da bize bakent Chang-ann, tpk daha douda bulunan bakent Lo-yang gibi, iaesini
gemilerle temin edebildiini gstermektedir. Bu, in tarihinin olumasnda ok etkili
olmutur. Pekinin etrafndaki bu blge, nemini arttrr arttrmaz ana nehrin kuzey ksmna
imparator kanal denilen bir kanalla balanmtr.
Kuzey inde Tientsin ve Tsing-tao (Ching-tao; Shantung yarmadasnn gney
kysnda)dan baka gvenli hemen hemen hibir liman yoktur. Bunlar, inin Orta a
tarihinde de nemli bir rol oynamamlardr; nk Dou in Denizinin ve bilhassa Sar
Denizin korkun frtnalarna gvenilmemitir. Eskiden inde btn suyollar nakliyat
nehirlerde yaplmtr.

12

1.1.2. Gney in
Gney inin iki byk can damar vardr: Kuzeyde Yang-tse Nehri ile gneydeki
Hsi-ho (nci) Nehri. Her iki nehir ve kollar zerinde gemiler yukarlara kadar kolayca
seyrsefer edebilir. Tibetten gelen birok da silsilesi doudan Yang-tse ile Hsi-ho
arasndaki blgeye uzanr. Gneyin corafi yapsnn karmakl halkn kulland lehenin
de farkllamasna sebep olmutur. Bu yzden de bir vadide oturan halkla baka bir vadide
oturan halk aralarnda glkle anlaabilmektedirler.
Yang-tse, Uzun Irmak anlamna gelmekte ve in ile Asyann en uzun rma
zelliini tamaktadr. 6.300 kilometre ile dnyada uzunlukta nc srada yer almaktadr.
Derinlik olarak da 152-182 m ile dnyann en derin rma zelliine sahiptir. Irmak Tibet
snrndaki buzullarla kapl dalardan doarak ini batanbaa geip Dou in Denizine
dklr ve kollar ile en verimli blgeleri kaplar. Yzyllar boyunca inin en nemli bir
ticaret ve ulam yolu olmutur. Irman aznda inin en byk ehri olan angay liman
vardr. Gney inin verimliliini salamakla birlikte Yang-tse Nehri yazn yaan iddetli
yamurlar yznden taar; mal ve can kaybna sebep olur.
Yang-tse Nehrinin kuzeyinde, Qinling Dalarnn gneyinde en uzak batda Sihchuan (Sichuan) Eyaleti vardr. Bu eyaleti evreleyen dalarn yksek olmas, eyaletin
kendisini dier in eyaletlerinden ayrmasna ve bamsz bir devlet olarak yaamasn
salamtr. Gda ve maden bakmndan da zengindir. Eyaletin dou komusu olan sava
bakenti Chung-ching (Chongqing) gnmzde dorudan ynetilen bir belediye idaresine
sahiptir. Douda bu eyalete Hupi (Hubei) eyaleti balanmaktadr. Eyaletin gney snrn, gller blgesinden geen Yang-tse tekil etmektedir. Bu gller, Yang-tsenn ilkbaharda
Tibetten getirdii sularn biriktii bir nevi su ambardr. Bu yzden bu memleket ok
verimlidir; ayn zamanda kk kanallar ve nehirler eklinde birok ulatrma yollar vcuda
getirmektedir. Han Nehrinin Yang-tseye dkld yerde Han-kou, Han-yang ve Wuchang adlarnda ehir bulunuyordu; gnmzde bu ehirler birleerek Wu-han ehrini
oluturmulardr. Bu ehirler ulam asndan gayet elverili bir yerde bulunduklarndan
byk retim merkezleri olmular ve bu sayede in tarihi boyunca, birok defalar bu
blgelere hkmeden devletlere bakentlik yapmlardr. Bugn Hubei Eyaletinde yer alan
Wu-han, inin en byk sanayi ehri olma zelliini tamaktadr.
Anhui ve sahilde yer alan Kiangsu (Jiangsu) eyaletleri Yang-tsenn sularyla beslenen
gller ve kk nehirlere sahiptirler. Bu blge pirin ziraatnn balca iki merkezinden
biridir. Gney inde pirin mill gdadr, Kuzey inde ise daha ziyade buday ve dar ekilir.
Pirin ise ancak yksek halk tabakasnn yedii bir yiyecek olarak grlmektedir.
Yang-tsenin aznda kk bir ehir olarak yer alan angay, Avrupallarn zellikle
de ngilizlerin 19. yzyldaki youn yerleimleri zerine inin en byk ve en modern ehri
olmutur. Eskiden, deniz ar ticaret bir rol oynamadan nce daha ierilerde bulunan Su-chou
(Tai-hu-Gl kenarnda bulunur), Yang-chou ve Nanking (gney bakenti) ehirleri daha ok
nemli idiler. Bu ehirler Kuzey ile Gney in arasndaki i ticaretin balca byk ticaret
limanlar olmulardr. Byk pirin nakliyat, ipekliler ve gneyin btn mahsulleri bu
13

ehirden gemitir. Su-chou, inin en gzel ehirlerinden biridir ve Dounun Venediki


saylmaktadr; nk iinden birok kanallar gemektedir. Marco Polo bu ehri eserinde kesin
olarak tasvir etmitir. Nanking eitli zamanlar boyunca ine bakentlik yapmtr.
Yang-tsenin gneyinde yer alan eyaletler ise tamamen dalktr ve g alabilen
geitleri vardr. Balca ulam yollarndan uzak bulunduklarndan inin geri kalm
eyaletleridirler; ayn zamanda yerlilerin en uzun zaman kaldklar ve ksmen bugne kadar
tutunabildikleri bir blgedir. Yine en uzak batda, Dou Himalayadan gneye doru kvrlan
ve dalarn engeller tekil ettikleri da zincirinin ortasnda yer alan Ynnan Eyaleti
bulunmaktadr. Bu eyaletin bakenti 2000 metre ykseklikteki bir yaylann zerinde ve bir
gln kenarnda bulunan Kun-ming (eski ismiyle Yn-nan-fu) ehridir. Eyalet bilhassa
wolfram (tungsten), kalay, altn, bakr ve gm cevherleri bakmndan zengindir. Hunan
Eyaletinin iinden geen Huang Nehri ok nemli bir ulam yoludur. Yine douda, byk
bir gl ve birok nehirleriyle Kiangsi (Jiangxi) Eyaleti bulunmaktadr. Bu yzden bu blge
zaman zaman gney sahili ile kuzey arasndaki ticaret iin bir geit tekil etmitir.
1500 ylndan itibaren Avrupa ile temaslar baladnda Batl tccarlarn yerletikleri
2-3 byk ehir dnda, sahil blgelerinin halk fakir kalmtr. Hangchou koyunda bakenti
Hang-chou (Hangzhu) olan Chekiang (Zhejiang) Eyaleti bulunmaktadr. Gnmzde bakent
Pekin nasl byk bir ovann kuzey kesinde bulunuyorsa, Hang-chou da gney kesinde
bulunmaktadr; buras sadece byk bir ticaret merkezi deil, ayn zamanda byk pirin
istihsal eden blgenin de merkezidir. Bunun gneyinde bakenti ve liman Fu-chou (Fuzhou)
ve Orta alarda mehur limanlar Chan-chou (Arap kaynaklarnda Zayton denir) ve
Amoy olan Fukien (Fujian) Eyaleti bulunmaktadr. Chekiang ve Fukienin, tarih bakmndan,
kaderi ounlukla ayn olmutur. Bakente kar uzun zaman bamszln mdafaa edebilen
kk devletlerin mevcudiyetleri pek nadir deildir. Bilhassa Fukien ok dalktr ve karadan
ok g zapt edilebilir.
Gney inin bir dier nemli nehri olan Hsi-ho (nci Nehir)nun nehir blgesinde iki
eyalet bulunmaktadr. Biri kaynak blgesinde Kuang-hsi (Guangxi Zhuang), dieri de nehrin
az blgesindeki Kuang-tung (Guangdong)dur. Nehrin hemen aznda Kwang-chou
(Kanton) bulunmaktadr; bu ehir ayn zamanda Orta alarn balangcndan beri inin en
nemli ticaret ehirlerinden biri olmu ve Kuang-tung Eyaletine de bakentlik yapmtr.
Nehrin denize dkld yerde, koyun iki tarafnda, kar karya bir zamanlar iki Avrupa
smrgesi olan gnmzde ise zel idari blge olan Hongkong ve Makao bulunmaktadr; her
iki ehir de, Avrupallarn iskn etmeleriyle meydana gelmiler, ancak tarih adan bir rol
oynamamlardr. Kanton, Hsi-honun aznda bulunduundan, nehir blgesinde gerekleen
btn retimin sevk edildii byk ticaret liman olmasn salamtr. Kanton ayrca
yabanclarn Hindistanda yahut Bat Asyada ilk ulatklar ve mallarn boalttklar,
karlnda da in mallarn ve bilhassa ipeklileri ykledikleri bir in liman olma zelliini
kazanmtr. Avrupallar sayesinde nem kazanan bir dier liman ise Fukien Eyaletinin
snrna yakn Swatow limandr.

14

inin en gney eyaleti olan Kuang-hsi, dorudan doruya nehirle snrlanan kara
paras hari, az gelimitir. Burada zellikle kymetli odunlar (Teak-tahtas ve bakalar)
retilmektedir. Eyaletin uzak ksmlarnda bugn bile hl pek ok inli olmayan insanlar
yaamaktadrlar.
Sahilin tam karsnda inliler, yerliler ve ok erken zamanlarda g etmi
Mslmanlar ile meskn, odun retim blgesi olan byk Hainan Adas bulunmaktadr. En
son yllar mstesna, tarih bakmdan hibir rol oynamamtr. Daha douda bulunan ve
Tayvan olarak bilinen Formoza Adas, Japonlar tarafndan gasp edilinceye kadar, uzun
zaman, inlilere aitti. Daha kuzeyde ise Liu-chiu Adalar (modern Japonca telaffuzu:
Okinawa) vardr. Btn bu adalar, ancak yenialarda yabanc dmanlarla giriilen
atmalar sonucunda nem kazanmlar, in tarihinde nemli bir rol oynamamlardr.

1.2.

Eski a Tarihi

inin tarih ncesi dnemini 1) Ta Devri; 2) Cilal Ta Devri eklinde ikiye


ayrabiliriz.
Dou Asyada ilk insan buluntular, Pekinin gneyindeki maaralarda bulunan
Sinanthropos Pekinensis, yani Pekin Adamna aittir. Pekin Adamnn bir insan olduu
fakat tip itibariyle bugnk insandan ok farkl olduu dnlmektedir. Bu tipin Cavada
bulunan Pithekan-thropos ile yakn akraba olan insan rknn ayr bir kolunu tekil ettii kabul
edilmektedir. Bu insandan sonraki insan rklarnn nasl meydana geldii bugn bile henz
aydnlanamamtr. Ancak antropologlar Pekin Adamnn zellikle Mool rklarnda grlen
baz hususiyetleri tadn iddia etmektedirler. Pekin Adamnn gayet basit aletler kullanan,
ate yakabilen avc olduu tahmin edilmektedir. Pekin Adam soyunun orada ne kadar zaman
yaad henz belli deildir, ilk izleri M 1 milyon ylna kadar gitmektedir; en parlak devri
de M 500.000 yldr.

1.2.1. lk Ta Devri
Bugn orak bir bozkr zelliine brnen Ordos Blgesi eskiden insanlarn
yaamalarna elverili kk nehirler ve gllerle dolu idi. Burada pek ok hayvan, zellikle de
filler, su aygrlar, zamanla kaybolmu geyik ve sr cinsleri ile tapirler yaamakta idiler.
Yaklak M 50.000 yllarnda bu gllerin kenarlarnda bir insan rktan, birok ta ve pek az
kemikli aletler zamanmza kadar ulamtr. Bu aletler, tip itibariyle, Kabata devrine ait olan
Avrupadaki Mousterien tipi, biraz da Aurignacien veya Magdelenien tipi ile mukayese
edilmilerdir. Ancak bu aletler, Avrupada bulunanlarla tamamen ayn zelliklere sahip
olmayp kendilerine has bir karaktere sahiptirler. Gnmze kadar bu dneme ait tam bir
kemik bakiyesi bulunmad iin bu kltr tayan insanlarn nasl grndkleri tespit
edilememitir. Rzgrn ls sprmesi ta aletlerin hepsinin topran yzne karak
bulunmalarn salamtr. Bu Ta Devri Kltr galiba uzun sre devam etmi ve yalnz
Kuzey inde deil Moolistan ve Manuryaya da yaylmtr. Ta devrinin her yerde ayn
zamanda son bulduu da kabul edilmektedir.
15

Arkeolojik verilere gre, Manuryada ve Dou Moolistanda henz ta aletlerin


bulunduu srada Bat Moolistan ve Kuzey inde maden biliniyor ve kullanlyordu. Ancak
yine de gnmze kadar Bat ve Gney inde Kabata Devrine ait aletlerin bulunmam
olmas da nemlidir. Herhlde bu blgelerde ta kltr yerine tahta veya daha dorusu
bugn bile Hindiinin iptidai kabilelerinde bulunan bambu kltrnn mevcut olduunu
kabul etmek gerekir. Orada btn aletler bambudan yaplmtr ve bunlar bugne kadar
muhafaza etmek tabii mmkn olmamtr.
Aa-yukar M 25.000de Kuzey inde Pekinin gneyindeki maaralarda yeni bir
insan rkna ait kemikler bulunmutur ve bunlarn bugn Kuzey Japonyada oturan ve Mool
olmayan Ainulara ait olabilecekleri dnlmektedir. Bu insanlarn aletleri teknik bakmdan
daha gelimi olsa da Kabata Devrinde yaamlardr. Bu halk sonradan tekrar kaybolmu
ve bakiyeleri Kuzey Korede alm mezarlarda bulunmutur. Trkistanda Mool olmayan
birok kabilenin ierisinde bu lk-Ainularn eridii kabul edilmektedir.

1.2.2. Cilal Ta Devri


M 4000den itibaren arkeolojik bulgulara gre Dou Asyann deiik blgelerinde
bulunan neolitik aletler arasnda hibir birlik yoktur. Kendilerine has bir hayat tarz ortaya
koyan eitli kltrler vardr. Bunlarn arasnda inin kuzey batsnda hem hayvan besleyen
hem de ziraatle megul olan bir kltr dikkati ekmektedir. Bu kltr drt keli ve bir taraf
keskin bir balta kullanmasyla dier kltrlerden ayrlmaktadr. Bu kltr yaayan halkn
dousunda gneye kadar uzanan corafyada silindir baltalar kullanan baka bir kltre sahip
insanlar vard. Bu srada zellikle gney ve sahil blgesinde, Kore ve Japonya sahillerine
kadar uzanan kltrde omuz baltalar bulunmakta idi. Bu kltrn her biri, ilk nceleri
birbirlerinden bamsz olmular, ancak daha sonra drt ke balta yava yava Bat inden
gneye geerken omuz baltas kltr Hindistann dousuna kadar yaylmtr. Bu omuz
baltas kltrn tayanlara, dil aratrclar, Austroasiat adn vermilerdir. Bunlar
Avustralya halknn esasn tekil etmilerdir. Bunlarn ayrca Hindistann Munda,
Hindiinin Monkhmer kabileleri ile Endonezya ve bilhassa Malezyada bakiyeleri kalmtr.
Bu kabilelerin hepsi daha sonra Gney inden g etmilerdir. Silindir balta kltrn
tayanlar Malezyadaki Papua kabileleridir; bunlar galiba dierlerinden ok daha nce Gney
inden ayrlmlardr. Her iki grup da eski Japon kltrne ok etki etmitir. Kuzeybat
inin drt keli balta kltr de ok yaylm, gneye gitmi ve orada Ostronezya kabileleri
(bunlardan Malayenler meydana gelmitir), balta kltrn olduka fazla kullanarak bu
kltr Japonyaya gtrmlerdir. Bylece M 4000 yllarnda btn Dou Asyada ve
Kabata Devrinde henz mevcut olduu zannedilmeyen Japonyadaki eitli kltrlerde
byk bir karma olmutur.

1.3.

Dou Asyann En nemli Tarih ncesi Kltrleri

Son yllarda yaplan etnolojik ve arkeolojik aratrmalar sonucunda tahminen M


2500li yllardan itibaren Dou-Asyada yaayan boy ve milletlere ait bilgilere ulalmtr.

16

Bu bilgilere gre bu corafyada o dnemde kendi kendilerine gelien birok ayr yerli
kltrler tespit edilmitir. Bu kltrler unlardr:

1.3.1. lk Tunguz Kltr


Merkezi bugnk Hopei, Shandong ve Gney Manurya eyaletlerinde grlen bu
kuzeydou kltr, bugnk Tunguzlarn atalar ile eski Sibirya kabileleri tarafndan
meydana getirilmitir. Bu kltr ortaya koyan insanlarn zellikle avc olduklar ve az da
olsa iptidai bir ekilde ziraatla megul olduklar dnlmektedir. Ayrca baz esasl ekiller
ihtiva eden kaba ve kaln anak mlekler de yapmlardr. Bu ekiller (rnein; ayakl
denilen ekil), sonraki in anak-mlekiliinde uzun zaman muhafaza edilmitir Bu
kltrn bir dier en belirgin zellii de domuz beslemek olmutur.

1.3.2. lk Mool Kltr (Kuzey Kltr)


Tunguz kltrnn batsnda, bugn bir in eyaleti olan ensi ile Moolistandaki
Jehol Eyaleti civarnda bu kltrn izlerine rastlanmtr. Bunlar balangta avc iken daha
sonralar oban-gebe kltrne dhil olarak zellikle sr yetitirmilerdir. Bu kltr
yaayanlar ilk dnem Moollardr. Antropolojik bakmdan Tunguzlar, Mool rkna
mensupturlar.

1.3.3. lk Trk Kltr (Kuzey-Bat Kltr)


lk Tunguz ve Mool kltrn meydana getirenlerin batsnda bulunan ve kuzeybat
kltrn meydana getirenlerin sonraki Trklerin atalar olduklarna phe yoktur. Kuzeybat
kltr de menei bakmndan bir avc kltrdr ve sonradan oban kltrne dnmtr.
Ayrca azmsanmayacak bir ziraat kltrne de (zellikle buday ve dar) sahip olmutur. En
nemli hayvan ise attr. in kaynaklarndan rendiimize gre, bu kltrn merkezi bugnk ensi ve Kansu Eyaletleridir ve bu kltr yaatanlar, zellikle yksek dzlk
yerlerde oturmulardr. Bu kltr oluturan Trklerin atalar M 3. bin yln ortalarnda bu
blgede yaamlardr. Ancak buradan Trklerin ilk vatanlarnn in eyaletleri olan ensi ve
Kansu olduu iddiasna gidilmemelidir. Buralar ancak ilk Trklere ait blgenin yalnz bir
paras olabilirler. Maalesef bu dneme ait in kaynaklar, Trk blgesinin merkezini kesin
olarak tespit etmeye imkn vermemektedirler.

1.3.4. lk Tibet Kltr


Batda, bugnk Sichuan Eyaleti ile Kansu ve ensi Eyaletlerinin btn dank
blgelerinde yine ayr bir kltr olarak gnmzdeki Tibet kabilelerinin atalar yaamlardr.
Tibetliler zellikle koyun beslemiler ve koyunlar iin dalk yerleri tercih etmilerdir.

1.3.5. Liao Kltr (Gney Kltr)


Gneyde yaanan kltrler arasnda ilk srada Liao Kltr gelmektedir. Bu kltr
yaatanlar yukarda bahsettiimiz Austroasiatlardr. Bunlar, hibir zaman yksek bir kltr
17

ortaya koyamamlar, iptidai avclktan kamamlardr. Bunlarn daha dousundaki Yao


Kltrnde de erken dnem Austronez kltr yaanmtr. Bu kltr yaatanlar dalarda
yaamlar ve ksmen toplayc ve avc, ksmen de gayet basit ziraatle uramlardr. Bu iki
kltr de daha sonralar gneyin son byk kltr olan Tai kltr ile karmlardr.

1.3.6. Tai Kltr (Gney Kltr)


Tai Kltrnn esas ziraat kltrne dayanmaktadr. Ancak ziraat, ok iptidai bir
ekil olan yakma suretiyle yaplmtr. Bu eit ziraatte dalarn yamalarndaki aalarla
allar yaklr ve elde edilen kle eitli bitkiler bilhassa da kknde yumru bulunanlar
ekilmitir. Bu yzdendir ki halk ok sulak vadilerde yaam ve pirin ekmitir. Pirin
bylece byk bir ihtimalle Gney inden Hindistana, oradan da Bat ve Gney Asyaya
gitmitir. Bu kltr meydana getirenler bugnk Siyamllarn (Taylandllar) byk bir ksm
ile yine gnmzdeki inlilerin en nemli atalardrlar. Yao ile Tai kltrlerinin
karmasndan gney-dou inde Yeh kltr meydana gelmitir ve bu kltr ikinci bir ilkAustronez kltrn oluturmutur. Bu kltr yksek bir gemici kltrdr. Yenlerin
gemicileri sadece Gney in ile Hindiinin btn sahillerinde deil, Japonya ve Kore
(Kora)de de smrge kurmulardr. Dier taraftan Hindiine g eden Yenler zamanla
Hollanda Adalarna yerleerek Malayenleri meydana getirmilerdir. Yine bu kltr sonralar
Endonezyann byk bir ksmna yaylarak yukarda bahsettiimiz drt keli balta kltr
tipine rnek olmutur.
zetle syleyebiliriz ki M 3. bin yllarnda bugnk inin kuzeyinde birok kltr
yaam ve bunlarn genel zellikleri hayvan beslemek olmutur. Bunlarn arasndan zellikle
Trkler hepsinden kuvvetli olmu ve daha sonraki gelimelerde ok nemli roller
oynamlardr.
Gneyde ise daha ziyade zirai kltrler yaamlar ve bunlarn arasndan Tai kltr
en kuvvetlisi olmutur. Bu kltrde tpk Trk kltr gibi ilerideki gelimelerde ok nemli
roller stlenmitir.
Yukarda verdiimiz hem kuzey hem de gneyde yaatlan kltrler birbirleriyle i ie
girmilerdir. Arkeolojik verilere gre bu i ie girme M 2000de haklarnda daha fazla
bilgilere sahip olduumuz birka yeni kltrn meydana gelmesine de sebep olmutur ki bu
kltrlerin en nemlileri batda Yang-shao kltr ile douda Lung-shan kltrdr.
Yang-shao kltr genellikle dalk blgelerde zellikle de Kuzeybat in,
Moolistan, Manurya (Orta-kuzey in) ile inin en batsnda yani Trkistanda yaklak
M 2000de grlmtr. Bu kltrn bulunduu blgelerde nce Tibet, daha sonralar Trk
ve Tai kltr unsurlar birbirleriyle karmlardr. Bu kltrn en nemli zellii ok gzel
anak-mlek yapmasdr. Bu anak-mlekler krmz, beyaz ve siyah renklere boyanmlar
ve bazen de zerlerine hayali resimler izilmitir.
Lung-shan kltr ise yine M 2000-1600lerde Huang-honun deltasna yerleen Tai,
Yao ve Tunguzlar tarafndan ortaya konulmutur. Bu kltr bulunduu yerin ad ile anlmtr.
18

Bu kltr ziraati bir kltrdr ve iskn bakmndan eski Anadolu yerlilerine benzemektedir.
Hykler zerine otururlar ve amur ile kerpiten ev yaparlard. Kylerinin etrafn duvarlarla
dmanlar olan Yao ve TrkMool kavimlerinden korumak iin evirirlerdi. zelikle
Trkler ve Moollar ile giriilen hem dmanca hem de dosta ilikiler zamanla yeni bir
kltrn ortaya kmasna sebep olmutur. Shang adn alan bu kltr, Dou Asyada M
1500 ile 1050 yllar arasnda yaayan ilk yksek kltr olma zelliini tamaktadr. Nitekim
bu kltr Dou Asyada ilk devleti kurmutur ve bu devleti kuranlarn Trkler olduklar
dnlmektedir.

1.4.

anside Tarih ncesi Dnemde Kurulan lk Kk Devletler

Yang-shao ve Lung-Shan kltrleri dnda, zellikle kltrlerin temas ettikleri ansi


ve Dou Honanda bulunan ve sonraki in rivayetlerinde aktarlan kk kltrler de mevcut
idi. Yar efsanevi birer kral olan Yao ve Shunun her ikisinin de srasyla Gney ansi ve
Dou Honanda kk birer ehir devletine sahip olduu dnlmektedir. Bunlar
birbirleriyle savamlar ve byk bir ihtimalle Yao ortadan kaldrlmtr.
Bunun dnda in kaynaklarnda ad geen devletlerden biri, Hsia slalesi tarafndan
Gney anside kurulduu tahmin edilen devlettir. Hsia slalesi muhtemelen iktidarda M
1800-1500 yllar arasnda kalmtr. Bu kltrde yeni bir kltr unsuru olan ilk tun
grlmtr. Hsia slalesinin kurulmasnn sebebinin tunun ithali olduu da ileri
srlmektedir.
inde ise tunun izlerine ilk nce Yang-shao kltrnn orta tabakalarnda, yani
yaklak M 1800 yllarnda rastlanmakta ve M 1400de ok fazla yayld grlmektedir.
En eski silahlarn ekilleri Sibiryadaki silahlarn ekillerine benzediklerinden mitolojik ve
arkeolojik baz delillerin hepsi tuncun ine kuzeyden geldiini ve inde teekkl
etmediini gstermektedirler. Bronz, Trk boylar vastasyla (veya Trk efsanelerinde getii
gibi mnferit madenci kabileler tarafndan) Dou Asyaya getirilmitir. Orada ilk zamanlara
ait silahlarn ekilleri muhafaza edilmitir. Fakat M 1450 yllarnda grlen bronz kaplar,
Asyann baka yerlerinde yaplanlardan tamamen farkldrlar; bunlarda gney (galiba Tai
kltr) tezyinat grlmektedir ki bu tezyinat tahta kaplar ile kabaktan yaplan kaplar zerine
yaplmlardr. Daha sonra bronza tatbik edilmitir. Buradan da anlalaca zere bronz
dkme sanat ilk nce Trk boylar tarafndan ithal edildii Kuzey inden, kendilerine has
bir bronz sanayisinin teekkl ettii Dou ve Gney ine yaylmtr. Zaten Kuzey inde az
bakr ve kalayn olmas ve Gney inde bunlardan bol miktarda bulunup kolay elde edilmesi
ok erken zamanlarda gneyden kuzeye tun gtrlmesine sebep olmutur.

19

Uygulamalar
1) inde tarih sre iinde ne kan yerleimleri buna yol aan corafi ve beer
unsurlara dayanarak belirtiniz.

20

Uygulama Sorular
1) inin tarih geliiminde Kuzey in ve Gney inde corafya nasl bir rol
oynamtr?
2) inin tarih geliiminde Kuzey in ve Gney inde ortaya kan etnik kavimler,
kltrleri ve bu kltrlerin en belirgin zellikleri nelerdir?

21

Bu Blmde Ne rendik zeti


Bugn corafi olarak dnyann nc en geni topraklarna sahip olan inin toprak
genilii tarih boyunca ok deimitir. Bu devlet bazen btn Trkistan ve Moolistan
ihtiva etmi bazen de Sar Irmak blgesinde kk bir devlet olarak kalmtr. Gnmzde
dnyann yzlm asndan nc, 1.339.724.852 (2011 saymna gre) nfusu ile de en
kalabalk lkesidir. in Halk Cumhuriyeti tarafndan ynetilen in, 22 eyalet, 5 zerk blge,
4 belediye ve 2 zel idari blgeden olumaktadr.
Tarih srete in corafi olarak Kuzey ve Gney in veya (D ve in) olarak
ikiye ayrlmtr. Kuzey in, Trklerin anavatanlarnn corafyasnn devamlln gsteren,
Trklerin eski yurtlarndan biri olmas asndan Trk tarihi iin byk nem arz etmektedir.
Kuzey ve Gney in arasndaki corafi snr Trkistandaki byk Kun-lun Dalarnn
doudaki devam olan Qinling (Chin-ling-shan) Dalar ve Huai Nehri ile belirlenir. Kuzey
inde tarm mmkn klabilen, ancak yol yapmn zorlatran bir tr ince toprak olan kaln
bir ls tabakasyla rtl olmasdr. Kuzey inde kara iklimi hkm srmektedir. Klar
genelde gneli ve olduka souk, yazlar rzgrl ve scaktr. lkenin ilerine doru
yamurlar azalr ve bu blgelerde sk sk kuraklk yaanr. Kuzeyin balca nehri Huang-ho
(Altn Nehir veya Sar Irmak)dur. Kuzey inin dier nemli corafi unsurlar Bat
Dalar, Sar Irmakn kollar olan Wei ve Fen Nehirleridir. Kuzey inde Hunlarn
yaadklar yurtlarndan olan ansi, Kansu ve kuzeyinde Ordos Blgesi bulunan ensi
Eyaletleri tarih adan nemli yerlerdir. Yine Kuzey inde uzun yllar ine bakentlik
etmi Lo-yang (Ho-nan-fu), Chang-an (Hsi-an-fu), Pekin gibi nemli merkezler yer
almaktadr. Kuzey inde buday ve dar ekilir.
Gney inin iki byk can damar vardr: Kuzeyde Yang-tse Nehri ile gneydeki
Hsi-ho (nci) Nehri. Gneyin corafi yapsnn karmakl halkn kulland lehenin de
farkllamasna sebep olmutur. in ile Asyann en uzun rma zelliini tayan Yang-tse,
yzyllar boyunca inin en nemli bir ticaret ve ulam yolu olmutur. Gney inde
nceleri in tarihinde bakentlik etmi nemli merkezler; Han Nehrinin Yang-tseye
dkld yerde bulunan Han-kou, Han-yang ve Wu-chang adlarnda ehir
(gnmzde inin en byk sanayi ehri olan Wu-han ehrini olutururlar) ve gney
bakenti olarak tannan Nanking (Nankin)dir. inde denizar ticaretin ve Avrupallarn
yerlemelerinin balamasyla angay, Kwang-chou (Kanton) gibi liman ehirleri nem
kazanmtr. Gney inde pirin mill gdadr. En nemli pirin merkezleri Anhui ve
Kiangsu (Jiangsu) Eyaletleridir. nceleri ine bal olan adalar (zellikle Tayvan olarak
bilinen Formoza Adas) ve Hong Kong, Makao gibi liman ehirleri XX. yzylda Japonya
ve Avrupa ile yaplan savalarda nemli rol oynamtr. in Halk Cumhuriyeti, hlen in
Cumhuriyeti tarafndan ynetilen Tayvan 23. Eyaleti olarak grmektedir.
inin tarih ncesi dnemi Ta Devri ve Cilal Ta Devri olarak ikiye ayrlr. Dou
Asyada ilk insan buluntular, Pekinin gneyindeki maaralarda bulunan Pekin Adamna
aittir. Baz Mongoloid zellikler tayan Pekin Adamnn izleri M 1 milyon ylna kadar
gitmektedir. Ta Devri kltr, Moolistan ve Manuryaya yayld dnlen Kuzey in
(zellikle Ordos Blgesi)de M 50.000e giden Kabata Devrine ait ta ve kemik aletlerle
22

tespit edilmitir. Arkeolojik verilere gre, Manuryada ve Dou Moolistanda henz ta


aletlerin bulunduu srada Bat Moolistan ve Kuzey inde maden biliniyor ve
kullanlyordu. Bat ve Gney inde Kabata Devrine ait aletlerin bulunmamas, aletlerin
burada tahta veya bambudan yaplm ve korunamam olmas sebebiyle aklanmaktadr.
Cilal Ta Devrinde ise inin farkl blgelerinde drt keli balta, silindir balta, omuz
baltas gibi farkl aletler kullanlmaktayd.
Dou Asyann en nemli tarih ncesi kltrleri; kuzeydouda, merkezi bugnk
Hopei, Shandong ve Gney Manurya eyaletlerinde grlen lk Tunguz Kltr, kuzeyde
ensi ile Moolistandaki Jehol Eyaleti civarnda grlen lk Mool Kltr,
kuzeybatda, merkezi bugnk ensi ve Kansu Eyaletleri olan lk Trk Kltr, batda
Sichuan Eyaleti ile Kansu ve ensi Eyaletlerinin btn dank blgelerinde yine ayr bir
kltr olarak grlen lk Tibet Kltr ve gneyde yaayan Liao ve Tai Kltrleridir. M
2000de bu kltrlerin birbirine karmasyla en nemlileri batda Yang-shao Kltr ile
douda Lung-shan Kltr olmak zere yeni kltrler meydana gelmitir. Bu kltrler
dnda, zellikle kltrlerin temas ettikleri ansi ve Dou Honanda bulunan ve sonraki in
rivayetlerinde aktarlan kk kltrler de bulunmaktadr. Yar efsanevi birer kral olan Yao
ve Shunun her ikisinin de srasyla Gney ansi ve Dou Honanda kk birer ehir
devletine sahip olduu dnlmektedir. Bunun dnda in kaynaklarnda ad geen
devletlerden biri, Hsia slalesi (M 1800-1500) muhtemelen tarafndan Gney anside
kurulduu tahmin edilen devlettir. inde M 1800 yllarnda grlen ve M 1400de
yaygnlaan tun ile bronzun kuzeydeki Trklerden geldii bilinmektedir.

23

Blm Sorular
1)
Shan-tung Eyaletinde bulunan hangi dalar bizim mukaddes kabul ettiimiz
dalarn addr?
a)

Tai- shan

b)

Po-teng-li

c)

Hoa-yan

d)

Shansi

e)

Huang-ho

2)
Hangisi Yang-tse eyaletinin ou zaman inden bamsz kendini idare
etmesinin sebeplerinden deildir?
a)

Etrafndaki dalarn yksekliklerinin fazla olmamas

b)

Mdafaasnn kolay olmas

c)

Maden bakmndan zengin olmas

d)

Yeteri kadar yiyecek temin edebilmesi

e)

Silah retebilmesi

3)
Yang-tsede bulunan hangi ehir eskiden beri Avrupallarn ilgisini ektii iin
inin en modern ehri olmutur?
a)

Tibet

b)

Pekin

c)

Shangai

d)

Nanking

e)

Yang-chou

4)
blgesidir?

inin en gneyinde bulunan Kuang-hsi hangisi konusunda nemli bir istihsal

a)

Maden

b)

Tarm

c)

Silah
24

d)

Odun

e)

Yn

5)

inin tarihten nceki dnemleri ka gruba ayrlr?

a)

b)

c)

d)

e)

6)

Hangisi Dou Asyann prehistorik kltrlerinden biri deildir?

a)

lk Tunguz Kltr

b)

lk Mool Kltr

c)

Liao Kltr

d)

lk Trk Kltr

e)

Tibet Kltr

7)
Balca blgeleri Kansu ve Shensi Eyaletleri olan ve at en nemli hayvan
olarak gren prehistorik kltr hangisidir?
a)

lk Mool Kltr

b)

lk Trk Kltr

c)

lk Tunguz Kltr

d)

Liao Kltr

e)

lk Tibet Kltr

25

8)
Aadaki devletlerden hangisi bugn corafi olarak dnyann nc en geni
topraklarna sahip olan inin komularndan biri deildir?
a)

Japonya

b)

Rusya

c)

Kazakistan

d)

Pakistan

e)

zbekistan

9)
in 9.571.300 kilometrekarelik yzlm ile yeryznn alan bakmndan
dnyann kanc byk lkesidir?
a)

Birinci

b)

Drdnc

c)

nc

d)

kinci

e)

Yedinci

10)
Kuzey in blgesindeki kk dalarn zerleri ile byk dalarn eteklerinde
grdmz ls nedir?
a)

nce bir toprak yani amur

b)

Kar

c)

Killi Toprak

d)

Gl

e)

Su Birikintisi

Cevaplar
1) a, 2) e, 3) c, 4) e, 5) c, 6) e, 7) b, 8) e, 9) c, 10) a

26

2. NDE KURULAN LK HANEDANLAR (SLALELER)

27

Bu Blmde Neler reneceiz?


2.1.

inde Kurulan Hanedanlara Genel Bak

2.2.

Shang Slalesi (M 1450-1050)

2.3.

Chou Slalesi (M 1050-247)

2.4.

Chin Slalesi (M 249-207)

28

Blm Hakknda lgi Oluturan Sorular


1)
2)
nasldr?

Miladdan nceki dnemde indeki ynetim ekli nasldr?


Miladdan nceki dnemde inin ynetici zmreleri ve halkn etnik kimlikleri

3)
Miladdan nceki dnemde ini yneten hanedanlarn etnik yaps yaam
biimi ve kltr hayatn nasl etkilemitir?

29

Blmde Hedeflenen Kazanmlar ve Kazanm Yntemleri


Konu

Kazanm

in hanedanlar (slaleler)

ini yneten hanedanlar


ve birlik ile paralanma
dnemleri hakknda ilk
bilgileri edinmek
inin ilk hanedanl olan
Shang Devletinin kurulu,
gelime ve k
dnemleri hakknda genel
bilgi edinmek
inin ilk Trk kkenli
hanedanlk olan Chou
Devletinin kurulu,
gelime ve k
dnemleri hakknda genel
bilgi edinmek
Ksa mrl olmakla
birlikte inin tmne tek
bana hkim olan ilk
slale olan Chin
Devletinin kurulu,
gelime ve k
dnemleri hakknda genel
bilgi edinmek

Shang Devleti

Chou Devleti

Chin Devleti

Kazanmn nasl elde


edilecei
veya
gelitirilecei
2.10. Blmlerde ilenen
in hanedanlarnn
karlatrlmal olarak
incelenmesi
2.10. Blmlerde ilenen
in hanedanlarnn
karlatrlmal olarak
incelenmesi
2.10. Blmlerde ilenen
in hanedanlarnn
karlatrlmal olarak
incelenmesi

2.10. Blmlerde ilenen


in hanedanlarnn
karlatrlmal olarak
incelenmesi

30

Anahtar Kavramlar

in

Hanedan

Slale

Shang

Chou

Chin

Hun

Wu-wang

Shih-huang-ti

Touman

31

Giri
Bu blmde ncelikle inde kurulan hanedanlara genel bak ile bunun alt
blmnde inde paralanma ve birlik dnemlerinin hangi hanedan dnemlerine
rastladndan bahsedilmitir. Ardndan iinde inli olmayan etnik kavimlerin, zellikle
Trklerin oluumunda yer aldklar, hatta kurucu olduu ilk iki byk hanedan olan Shang ve
Chou Hanedanlar dnemi incelenmitir.

32

2.1. inde Kurulan Hanedanlara Genel Bak


inin uzun tarihi boyunca yirmiden fazla resm (tarihiler tarafndan meru saylan
slale) ve daha fazla da gayriresm slale grmtr. Bunlarn arasnda devlet, onalt
devlet, be slale ve on devlet dnemleri yaanmtr. mparatorluk birlik a, iki de
blnme a yaamtr. Bu arada siyasal gten yoksun bilinmeyen slalelerin birbirini
izledii kargaa dnemleri de son derece nemlidir. Zira bireyler stnde devlet basks
azald iin kltr ilerlemelerinin ou sz konusu dnemlerde gereklemitir. Uzun bir
yetkicilik geleneine (nfusun belli ilkeler erevesinde dzenlenmesi ve ekonominin
denetlenmesi) dayanan in (Chin) Krall, ini birletirmeyi baaran krallktr ama
imparatorluk dzeninin balangcndan ok feodal dzenin biti noktas olarak
dnlmelidir. Hanlarn yarattklar siyasi model (memurlar snf, imparator ailesi ve devlet
yksek grevlileri arasndaki denge) ise, daha sonraki slaleler iin deimez bir rnek
saylmtr. Bununla birlikte, Tang ve Sung mparatorluklarnn balca zellikleri yaygn bir
ynetime dayanan hkmetin, olgunluu ve karmakldr. Bu model ylesine baarl
olmutur ki o dnemde Japonya ve Kore tarafndan da benimsenmitir. Tang slalesinin sona
ermesi ile ini yalnzca kt stnde ynetmenin imknszl ortaya km, inliler
aradklar zm silhlarn ve otoritenin gcn getiren Mool slalesinde bulmulardr.
Bunu unutmayan Ming ve Qing slaleleri, brokrasi kurulularn devlet organlarnn sk
denetimi altna almlar ve imparatorun arln daha fazla duyurmaya balamlardr. Son
slale olan Qingin knn tek nedeni ise, yeni bir olgunun ortaya kmasdr: Bu
dorudan doruya refahtan kaynaklanan ok hzl bir nfus artnn sonucudur (XVIII.
yzyln ikinci yarsnda lke nfusu iki kat artmtr).

33

Tablo 1: Han dneminden itibaren inin birlik ve paralanma dnemlerini gsteren


tablo (in, letiim Atlasl Byk Uygarlklar Ans.)

2.2. Shang Slalesi (M 1450-1050)


in tarihinde iktidarn genetik olarak ilk getii hanedan Hsia Slalesi kabul edilse de
Shang Slalesi hakknda bilinenler daha salam arkeolojik bulgulara dayanmaktadr.
Kronolojik olarak Shang Slalesi dnemi M 1700lerde balatlp 1122lerde bitirilse de bu
doru bir kronoloji olarak kabul edilmez ve dorusu M 1450-1050 yllar aras olarak kabul
grr. Bu slale byk bir kltre sahip olmusa da in kltrne ait baz nemli unsurlar
eksik olduundan (mesela sonradan inlilerde grlen baba egemenlii yerine anne
egemenlii vard) ona in kltrnden nceki kltr ad verilmitir. Shang Devleti ierisinde
Tunguz tesiri sezilse de esas itibar ile Tai ve Yao kltrlerinden olumutur.
34

Hem kendileri hem de selefleri ilk merkez otoriteyi kurmular ve tun madenni
ilemilerdir. Nitekim tun M 1400lere gelindiinde artk yaygn olarak silah ve ss eyas
yapmnda kullanlmaya balanmtr. Shanglarn bir dier nemli zellikleri in kltrnde
teden beri elzem olan ipei gelitirerek yazy icat etmeleri olmutur. Ancak dayanksz Hint
kamna (bambu) yazldklar iin kaytlarnn nerede ise tamam kaybolmutur. Tun ve
baka madenlere yazl olanlardan gnmze ulaanlar vardr. Bunlarda kelimeler,
anlamlarna benzer resimlerle temsil edilmilerdir.
Shang Devletinin merkezi, Kuzeydou Honanda, Shansi Dann kenarnda
bulunuyor ve ovaya doru yaylyordu. ehirlerini muhtemelen Sar Nehirin dou yakasnda
kurmulard; topraklar bylece ehir devletlerine blnm ve bir ehirden dierine geebilen
bir taht anlay ile ynetilmitir. Bunlarn kltrleri hem zirai hem de bir ehir kltr idi.
ehirler surlarla evrilmi ve bu surlarn ilk rnekleri yaklak 10 metre ykseklikte ve 20
metre geniliinde olmulardr. Evler ister sradan halkn oturduu evler, ister kral saraylar
olsun, kerpiten veya sktrlm topraktan genellikle drt keli yaplmtr. Bu ekil
sonraki in evlerinde de grlmtr. ehirde tun aletler bilhassa da kaplar dklmtr.
Bronz silhlarn ekilleri Sibiryadakilere benzedii hlde kaplarn ekilleri gneydekilere
benzemektedir. Bronz dkme teknii ok yksek bir seviyeye ulamtr.
Gndelik iin bronz kaplardan ziyade toprak kaplar kullanmlardr. Baz fiyat
raporlarnda grld zere bronz ve tun birinci bin yln ortalarnda hl ok pahal
olmutur. Bir husus vardr ki bunu bilmeden inin tarih ve kltrel gelimesi anlalamaz:
Bu da inin daima maden sknts ektiidir. Bunun iin in maden sermaye olarak
biriktirmi ve bylece fiyatlar ykseltmitir. Fiyatlar yeteri miktarda ykselince, bunlar yine
piyasaya arz etmi ve fiyatlarn yeniden dmesini salamtr. Daha sonralar maden para
mevcut olduu zaman, bu enflsyon ve develasyon olarak karmza kmtr. Maden
parann hakik kymetiyle itibari kymeti ayn olmutur. Yani bir sikkede bulunan madenin
kymeti, itibari kymeti kadard. Bunun iin de bronz kaplar eritmek suretiyle para yaplmtr.
Piyasada fazla para bulununca da parann deeri dmtr. Bu srada paradan maden kaplar
yaplmtr. Bylece, yine para azalm ve kymeti artmtr. O zaman da tekrar kaplar
eritilerek para baslmtr. inde, btn tarih boyunca, maden ktlndan ve madenn az
retilmesinden dolay daima maden mevcudu ile maden kymeti arasnda nemli bir
dalgalanma meydana gelmitir. Bu yzdendir ki bronz kaplar hi bir zaman devaml olarak
kullanlmamtr. Fakat topraktan yaplan kaplar her zaman var olmulardr. Bu de porselenin
erken icat edilmesine sebep olmutur. Porselen kap, metal kabn hem kalitesine sahip olmu
hem de daha ucuza mal olmutur.
Yukarda ifade ettiimiz gibi ipek kullanmlardr. inde ipekbcekiliinin icad ok
eskidir. pekbcekiliinin Gney inden geldiine phe yoktur. Bulunan ipekli kuma
bakiyeleri, dokumaclk tekniinde byk bir gelime yaadklarn gstermektedir. pekten
baka, kendir gibi nebati lifler de kullanmlardr. Buna karlk henz bilmedikleri iin ynl
kumalar kullanmamlardr.

35

Shang Hanedanl dneminde insanlarn ou iftilikle uramlar, pirin, buday,


dar ve baka sebzeler ekerek bykba hayvan ile domuz ve kpek beslemilerdir. Atlarn
ise kuzeydeki atl-gebe kabilelerden temin etmilerdir. Hkmdarlar, iftilerin iledikleri
topraklar zerinde hak sahibi olmular ve bunu, hububat vergisi, sava hizmeti veya zorla
altrma gibi ykmllkler gibi gsterip almlardr. u da bir gerektir ki Neolitik
dnemlerden itibaren inli ynetici snflar, sur, set veya kanal gibi kamusal yaplarn
inasnda ok youn olarak insan emei kullanmlar ve insanlarn bu srada ektikleri eziyeti
grmezden gelmilerdir.
Devletin banda ti denilen bir imparator bulunmutur. Ancak bu fiilen gl bir
hkmdar olmaktan ziyade bapapaz olarak grlm ve lkenin uzak blgelerinde,
imparator sadece din bir ef olarak tanyan beyler bulunmutur. Devlet zaten ok kkt ve
bugnk Hopei Eyaletinin gney ksm, Orta ve Dou Honan, Dou Shensi ve Bat Shantunun snrlar ierisinnde bulunuyordu.
Shang Devleti ok tanrl bir din anlayna sahip olmutur ve bu tanrlarn ou
bereket tanrlar olup bunlara ok miktarda insan kurban edilmitir ki kurban edilenlerin ou
da Tibet meneinden gelen sava esirleridir. Ancak Shang dneminin sonuna doru bu
kltrde ok enteresan gelimeler olmu ve dine astral bir klt nfuz etmitir ki bu tesir
kuzeyden gebe kltre sahip olan Trklerden veya Moollardan gelmitir. Bundan sonra
daha fazla at beslemeye ve bununla birlikte sava arabas da kullanmaya balamlardr. Sava
arabas Trkler tarafndan icat edilmitir. Bu arabalarn sahipleri Shang dneminde ksa
srede imtiyazl kiiler olmular ve devletin eklini derebeylie dntrmtr. Shang
devletinde Trk tesirinin gittike artmas ieride birok isyann kmasna sebep olmu ve
nihayetinde bu isyanlardan biri M 1050de slaleyi ykmtr.

2.3. Chou Slalesi (M 1050-247)


M 1050de balayp M 247de sona eren Choular (baz kaynaklara gre de M
1122-257 aras), Shang Slalesi zamannda batda kk bir devlet kurarak nce Orta
Shensiye, daha sonrada Dou Shensiye ilerlemek zorunda kalmlardr. Bugnk
bilgilerimize gre Choular, aslen bir Trk kabilesiydiler; kk olan devletleri, zellikle
Trkler ile Tibetlilerden oluuyordu. Kltrleri, yukarda bahsedilen Yang-shao (boyal
anak mlek) kltrne ok yaknd ve zamanla daha da gelimitir. Bunlarn bronz silahlar
ile bilhassa sava arabalar vard. Dou Shensiye ekilmelerinin sebebi byk bir ihtimalle
yine Trklere mensup baka boylarn basklar ile olmutur. Bylece Shang kltryle bir
mnasebet kurmular ve onlarn kuvvetli etkileri altnda kalmlardr. Shanglarn hkmdar
ailesi ile Choularn hkmdar ailesi arasnda evlenmeler gereklemi ve bylece Chou kltr esas karakterini kaybederek, gittike Shang kltrne benzemeye balamtr. Choulara
zamanla zel yetkiler verilmi ve ynetim bir derebeylik ekline dnmse de yine de
Shang Devletine bal kalmtr. Bu ekilde Chou Devletinin kuvveti gittike artarken Shang
Devleti, derebeylerinin itaatsizlikleri yznden kuvvetini kaybetmeye balamtr. M
1050de Chou hkmdar (muharip kral Wu-wang) douya kar ayaklanm, Orta Honana
kadar ilerleyerek Sar Irmak gemitir. Burada Shang ordusunu malup ederek imha etmi
36

ve son Shang hkmdarn yakalayarak ldrmtr. Bylece Chou Slalesi kurulmu ve asl
in tarihi de balamtr. Wu-wangn komuta ettii ordu, tpk sonraki bozkr ordular gibi
birok mnferit kabilelerden olumutur. Bu kabilelerin birou Tibet kabileleri idi. Bylece
Shang kltrnn iine, kuvvetli Trk unsurlaryla birlikte, Tibet kltr de girmitir. Yeni
devlet ancak bundan sonra kendisine binlerce yl devam etme kabiliyetini veren kuvveti
kazanmtr. Chou hkmdarlarnn ailelerine mensup olanlara ve mttefik kabilelerin
reislerine beylikler datlmtr. Yeterli derecede kuvvetleri olmad iin tbiyet altna
alnamayanlar ile zamannda tbiyet altna girmi olan kabile reislerine de derebeylikler
verilmitir. Bu ekilde olduka byk bir devlet meydana getirilmitir. Birlemi kabilelerin
reislerinin memnun etmek icap ettiinden derebeylikler datlmtr. Ayrca yollarn
birbirlerine balanmada yeterli derecede msait olmamalar lkeyi baka ekilde idare
etmenin imknszlna gtrmtr. Kuzey inde, ls bulunan yerlerde, iyi yollar yapmak
ok zor olduundan yeni kullanlmaya balanan sava arabalar iin ulam yollarnn
olmamas byk bir mesele olmutur. Nitekim bugn hl Gney inde bulunan kk
patikalar g yollarn birbirlerine balamaktadrlar.
Chou Devletinin bugnk Hsi-an-fuya yakn, Shenside bir merkez kuvveti
bulunuyordu; balarnda eski boy beyleri bulunan ekseriya kk veya byk garnizonlardan
oluan saysz (binden fazla) byk ve kk derebeylikleri vard. Ynetimin derebeylik
eklinde olmasnn sebebi, istilaclarn yabanc olmalar ile lkenin eitli ksmlarnda
bulunan garnizonlarn eski kabile reislerinin idaresi altnda bulunmas olmutur. Fakat bu
garnizonlarn etrafnda yine eski ahali otururken, kuzeyde eski Shang ahalisi ile daha dou ve
gneyde ise daha baka halklar ile kltrler yaamlardr. Bu garnizonlarn byk bir ksm
drt keli ve etraf duvarla evrilmiti. stilaclarn garnizonlarnda bir asilzade tabakas
teekkl ettirilmitir. Bu tabaka, garnizonlarnn etrafnda oturan yerlilerden tamamen ayr
yaam ve bunlar halka kara sallar kendilerine de yz aile demilerdir.
stilaclar, saf bir gk dini olan ve iinde en mhimi gne ve yldz klt bulunan
kendi dinlerini de beraberlerinde getirmilerdi; bu din, Trk boylarnn dinlerine ok yaknd,
daha dorusu ondan kaynaklanmt. Eskiden oban olan bu istilaclar, ziraatla megul olan
Shanglardan sava esirlerini daha iyi kullanmasn bildiklerinden, insan kurban etme detini
ortadan kaldrmlardr. Choularn da ekonomileri ziraate dayandndan kleleri yeteri kadar
iyi deerlendirememiler ve onlar asilzadelerin ilerini grdrmek iin hem uak olarak
evlerde hem de byk iftliklerde ift srdrmek iin kullanmlardr. nk Choular yeni bir
saban icat etmilerdir.
Choularda iki ahlk sistemi grlmtr. Biri, asilzadelerden mteekkil yksek
tabaka iin dieri de avam tabakas yani halk iin. Ayn ekilde, iki din ve iki aile sistemi
kullanlmtr.
Chou dneminin balangcnda en nemli reform, imparator Wu-wangun kardei
Chou dk Chou-kung tarafndan yaplmtr. Wu-wangn lmnden sonra henz ocuk
olan oluna naiplik eden Chou-kung, gereken reformlar yapmak suretiyle, kendisinin Chou
devrinin balarndaki en byk ahsiyet olarak tannmasn salamtr. Fakat Shang
37

slalesinin asilzade tabakas, bu srada henz tamamyla bertaraf edilmediklerinden byk bir
isyn karmaya almlardr. Choular bu isyan bastrarak Shanglarn eski hkmet
merkezlerinde yaayan ahalinin byk bir ksmn Lo-yang adndaki ehre srmlerdir.
Orada onlar ayr ayr yerletirmilerdir ki MS 5. yzylda bile burada Shanglarn
bakiyelerine tesadf edilmitir.
Choularn hkmet merkezleri, yukarda da sylediimiz gibi Hsi-an-fu civar
olmutur. Bu merkez bir ift ehir grnmndedir: Bir ehirde, imparatorla Choularn
yksek tabakas yaamlar; dier ehirde de tbiyet altna alnm olan halklar oturmutur.
Choular daha sonra ikinci bir hkmet merkezi kurmulardr ki, buras bugnk Honan
Eyaletindeki Lo-yangdr. Lo-yang, yeni devletin tam ortasnda bulunmu ve gk dinine gre
dnyann merkezi telkki edilmitir. mparatorun da burada oturmas icap etmitir. Lo-yang
da bir ift ehir idi; birinde, oray idare edenlerin resm daireleri bulunmu, dierinde ise
byk bir ksm zanaat olan ve oraya yerletirilmi bulunan Shang hkmet merkezinden
getirilmi olanlar oturmulardr. Herhlde bulduklar zanaatlarn hepsini almlardr, zira ilk
Chou devrinin bronz kaplar ile Shang devrininkiler hemen hemen ayndrlar. Evlerin ekilleri
de eskisi gibi kalmtr. Geri Choular, kltrlerinin mal olan uha ve ynl kumalar da
beraberlerinde getirmiler ancak elbiselerini deitirmemilerdir. Sadece mezarlarn ekilleri
deimitir: Shang devrinde toprak altnda ev eklinde mezarlar yaparlarken; daha sonralar
byk bozkr skinlerinin tercih ettikleri gibi, byk tmls-mezarlar yapmlardr.
Chou slalesi, ilk yzyllardan itibaren gittike kudretini kaybetmitir. Bu durum
daima savalarla uramak zorunda kalan kudretli hkmdarlarn savalarda telef
olmalarndan ve bunlarn yerlerine geenlerin de ekseriyetle liyakatsiz prenslerden
olumalarndan kaynaklanmtr. Fakat en nemli sebep devletin ok byk ve bu yzden de
g idare edilmi olmasdr. Derebeyleri ile asilzadeler kendi ileriyle megul olmular; yani
kendi garnizonlar etrafndaki kyleri tbiyetleri altna alp onlara hkmetmek isterlerken,
kendilerine ok uzak olan merkeze artk nem vermemee balamlardr. Durum, merkezde
bulunan ynetim iin, daha douda bulunan derebeyliklerden daha kt idi. nk douda
garnizonlarn etrafnda ziraatle uraan bir halk bulunuyordu, hlbuki Choularn merkezi
olan Hsi-an-fu evresinde yar gebe Tibetliler ve Trkler ile Moollardan mteekkil
gebeler yayorlard. Choularn kendileri kk bir boydan ibaret olduklar iin kuvvetli
deillerdi; kuvvetlerini daha ok yardmc kabileler oluturuyordu. Ancak bunlar da imdi
asilzade olarak, Choulardan uzak, btn lkede dank bir hlde yayorlard. Choular,
kendilerini, hkmet merkezine ok yakn oturan Trkler ve Moollar ile tbiyet altna giren
muharip kabilelerine kar mdafaa etmek zorunda hissetmilerdir. lk yzyl boyunca durum
iyi idi, nk derebeylerinden yardmc ordular geliyordu; fakat ok gemeden bunlar
azalmaya balam ve derebeyleri kendi siyasetleriyle megul olmulardr. Bylece Choular,
her an ayaklanan, ehirlere hcum ederek yama eden, tbiyet altndaki muharip kabilelerle
savamak zorunda kalan bir grnm izmilerdir. Oturduklar yer snra yakn olduu iin,
umumiyetle dardan gelen dmanlarla yalnz balarna savamak zorunda kalmlardr.
Choular, istila ettikleri her yerde garnizonlar kurduklarndan ve bu garnizonlarn
etrafna zanaatlar ve kyllerden oluan gmenler yerletirdiklerinden, Trk ve Mool
38

gebelerin otlaklarnn klmesine sebep olmulardr. Yukarda da ifade ettiimiz gibi


kendileri de biraz ziraatle megul olmulardr. Ancak zamanla bu zirai mahsulleri mbadele
veya soygunculukla daha kolay elde edebileceklerini grnce bu ii yava yava brakarak
yalnzca gebe yaamaya ve zirai mahsullerini komularndan temin etmeye balamlardr.
Fakat ziraatten vazgemekle zor bir duruma girmilerdir. Zira inliler herhangi bir sebepten
mahsulleri teslim etmedikleri yahut ok yksek bir bedel istedikleri zaman a kalmlardr. O
zaman da mallar soygunculukla elde etmilerdir. Garnizonlarn arasnda yaayan gebeler,
ksmen byyen baskdan kaarak genellikle Choularn tesirlerinin az olduu ve az
derebeyliin bulunduu Shansi Eyaletine ekilmiler, geride kalanlarn bir ksm ise savalar
srasnda imha edilmilerdir. Chou dnemi M 772 ylna kadar bu tr deiimlere ahitlik
etmitir.
M 771 ylnda Shen adnda bir derebeylik kuzey kavimlerinden Chan-jung adl bir
kabile ile ittifak kurup, bat hkmet merkezinde hkmdara hcum ederek ldrmtr.
Chan-junlar bir Tibet kabilesi idiler ama gelirlerken yanlarnda baka pek ok kabileler ile
Trkleri de getirmilerdi. Bu srada sadk birka derebeyin yardm ile Chou hanedanndan bir
prens kurtarlarak douya ikinci hkmet merkezi olan Lo-yanga gtrlmtr. Bu ehirde
o zamana kadar hi hkmdar oturmamtr. Kurtarmada grev alan derebeylerinden biri
Kk Chin derebeyi idi ve bu derebeyliin halk sadece inlilerden olumam, Tibetliler
ile Trkler de bu derebeylikte yaamlardr.
Bu srada Lo-yangda ynetimi elinde bulunduran mparator Ping-wang,
balangtan beri iktidara sahip olamayan bir idareci portresi izmitir. Merkezinin lkenin
ortasnda bulunmas dmanlarn saldrlarndan korunmasn salamtr. Ayrca idare ettii
blge de, ehrin etrafnda bulunanlardan byk deildi. Bu srada dmanlar saldrlarna
devam ederlerken; Chou ehirlerinde oturan halk da lkenin ortasndaki ehirlere hcum
etmitir. Ping-wang, kuvvetli bir idarenin esasn tekil edebilecek byk topraklara malik
olmad ve derebeyleri tarafndan tayin edildii iin onlara mteekkir olduundan iktidarn
derebeylerin efi olarak kullanmam, daha ziyade bir eit mukaddes bakral vazifesi
grmtr. Bunu, ondan sonra gelen dier krallar da yapmlardr. Hkmdar, daha ziyade
iktidar sahibi olan bir sembol olarak grlmtr.
Geen yzyllar zarfnda derebeyler arasndaki birlik bozulmu, eskiden birbirleriyle
akraba olduklarn ve beraber savatklarn unutmulardr. Mnferit derebeylerin, ehirlerinden uzakta bulunan topraklar ele geirmee ve ehir devletlerinden mlk-devletler
kurmaa balamalar zamanla aralarnda ihtilflar kmasna sebep olmutur. ktidar savalar
esnasnda kk beyliklerin biroklar imha edilmitir. Ancak M 8-7. yzyllar zarfnda eski
ehir garnizonlarndan hakik devletlerin meydana geldiini syleyebiliriz. Bu srada
derebeylerinin birbirleriyle savatklar durumlarda kk olaylar yattracak, daha byk
hadiselerde de, ya baka derebeylerinin yardmn isteyecek yahut yeni durumu tasvip edecek
bir hakeme ihtiya duyulmutur ki bu hakem M 771den itibaren bizzat hkmdarn kendisi
olmu ve bu grevler onun asli vazifesi saylmtr.

39

Merkezdeki hkmdar ailesi tamamen iktidarsz olduundan ve derebeyleri de


bamsz hkmdarlar olarak yalnz balarna ynetimi ellerinde bulundurduklarndan, bu
srada inin d siyasetinden bahsetmemiz hemen hemen mmkn deildir. M 481-256
yllar arasnda inde en ok i savalarn olduu ve says bini bulan derebeylerinin gitgide
azald dnem Savaan Devletler Dnemi olarak adlandrlmtr. Bu dnemde inli
tccarlar ve ok gemeden inli kyller gittike daha fazla ovalara doru gitmiler ve
buralara uymak zorunda kalmlardr. Uymadklar takdirde de ovalardan karlmlardr.
Buna mukabil kuzeyde Hun boylar ile devaml savalar yaanmaya balanmtr.
Kaynaklarda M 300den itibaren ilk defa Hun-yi (Hun) ad gemektedir. Bu kuzey boylar
usta bir ekilde at srtnda savama tekniine sahiptiler. inliler sonralar bu teknii taklit
etmilerse de, onlar kadar baarl olamamlardr. Gittike kuzeye giden inli kyller,
efendileri tarafndan kuzey kavimlerine kar korunmak zorunda kalmlardr. Fakat bunlar,
ordularn inin i isyanlarnda ve savalarnda kullanmak zorunda kaldklarndan, kyllere
kar yaplan kuzey kavimlerinin svari taarruzlarna mni olmay salamak iin bir snr
duvar ina etmilerdir. Bylece Byk in Seddinin ilk eklini meydana getirmilerdir.
Bu ekilde ilk defa inlilerle inli olmayanlar arasnda sabit bir snr yaplmtr. Bu
snrlarda, tpk ehir duvarlarnn yannda kurulan pazarlar gibi, byk pazarlar kurulmu ve
inli kyller mahsullerini inli olmayan gebelerle mbadele etmilerdir. Bu ekilde
ticaret yapan her iki grup da buna ok alm ve her iki taraf iin de bu ok faydal olmutur.
Bundan sonra gebelerden at satn alp inin ilerinde satan birok at tccarna tesadf
edilmitir.
Chou hkmdarlar M 7. yzyldan itibaren artk tam bir diktatr gibi hareket eden
derebeyler tarafndan ynetilmeye balanmlardr. Bunlarn arasnda en kudretlisi Pa
olmutur. Pa, bugnk Shantung Eyaletinde kurulan Chi Devletinin derebeyi idi. Kuzey
inden gelen bronz ve demirin topraklarndan gemesi ekonomik olarak gcn
arttrdndan, o dnemdeki en yksek kltrn temsilcisi olmutur.

2.4. Chin Slalesi (M 249-207)


M 256 ylnda Chou Slalesinin son imparatoru, Chin Derebeyliinin hkmdar
lehine tahttan feragat ettii iin bazlar, Chin Slalesinin balangcn M 256, bazlar ise
M 249 veya 221 ylndan balatmaktadrlar; nk 221de btn slaleler bertaraf edilerek
Chin yalnz bana btn ine hkim olmutur. M 207 yl, genellikle slalenin son
bulduu yl olarak kabul edilmitir.
Chin Devletinin bulunduu bugnk Shensi ve Dou Kansu, corafi bakmndan,
geit blgeleridir. Gneyde yksek ve hemen hemen geilemeyecek dalar, kuzeyde bozkr
ve l vardr. Yalnz ortada Wei (Shenside) ve Tao (Kansuda) Nehirleri boyunca ziraate
elverili birka blge vardr ki, bu ayn zamanda dou ile bat arasndaki yegne yoldur.
Trkistana gidip gelenler bu geit blgeden gemek zorunda kalmlardr. Trkistanla ilk
mnasebetler bu sralarda kurulmaya balanm ve bu Chin Devletinin d ticarette byk
kazanlar temin etmesine sebep olmutur. Btn bu sebepler Chinin M 250de ok gl
ve ekonomik bakmndan da en st seviyede bir devlet olmasna yardm etmitir. ilerinde
40

derebeylik sistemi tamamyla kaldrlm, devlet yeni ekonomik ve sosyal durumdan en iyi
ekilde istifade edecek olan hukuk mektebi prensiplerine gre idare edilmitir.
Chin hkmdarnn gayri meru olu, Chao Devletinde tutsak olarak bulunurken,
orada L Pu-wei adnda bir byk tccarla tanmtr. Bu adam byk bir siyasi rol
oynayarak, Chin hkmdarnn bu gayri meru ocuunun veliaht olarak ilan edilmesini
salam ve ona hanm olarak bir kz satmtr. Bu evlenmeden mehur mparator Shihhuang-ti dnyaya gelmitir. L Pu-wei, hmisi ile birlikte Chine gelerek bavekil;
imparator M 247de ldnde olu Shih-huang-ti daha reit olmadan ona naip olmutur.
lk defa in tarihinde bir tccar, yani asilzadelere mensup olmayan birisi bu kadar yksek bir
mevki sahibi olmutur. L Pu-weinin ne ticareti yapt kesin olarak bilinmiyorsa da, Chao
(Shansinin kuzeyinde) Devletinin balca ihracat olan at ticareti yapm olduu
dnlmektedir. O zamanki ordunun ata ihtiyac olduundan, at ticaretinin byk siyasi
tesiri olduu da kabul edilmektedir.
Shih-huang-ti iktidar ele geirdikten bir mddet sonra L Pu-weiyi grevinden alarak
yerine hukuk mektebine mensup bir grup maviri iktidar mevkiine getirmitir. Bunlarn
arasnda en mhimi Li Sihdir. Bunlar, L Pu-weinin balatm olduu sakin siyaset yerine
faal bir istila politikasna balamlardr. M 230 ile M 222 yllar arasnda savalar
birbirini tkip etmi ve nihayetinde btn derebeylikleri zapt ve ilhak etmilerdir.
M 221den M 210a kadar btn ine hkim olan Shih-huang-ti hakkndaki
grler eitlidir. Konfyse muhalif olmas ve muahhar melliflerin hepsinin de
Konfyanist olmalar onun resm in tarihi tarafndan tannmamasna yol amtr. Bat
sinolojisi ise onu birok defalar tarihin en byk ahsiyetleri arasnda sayarak vmtr.
Gnmzde yaplan aratrmalar, Shih-huang-tinin vasat bir adam olup, byk kabiliyetlere
malik olmadn, batl itikatlara inandn, mistik ve amanistik fikirlere balandn
gstermitir. daresinin esas prensipleri, evvelce hukuk filozoflar tarafndan hazrlanm;
sonra bavekil olan Li Sih tarafndan tatbik edilmitir. Aslnda zamannn en nemli ahsiyeti
odur. Ancak dnce zerinde sk bir denetim uygulam ve tasvip etmedii kitaplar (ki
bunlarn ou Konfyse aitti) yaktrmtr.
lkede tekrar birlik salandktan ve derebeylikler ortadan kaldrldktan sonra
hkmet, snrlarn darya kar korumak vazifesini stlenmitir. Bu ii gneye kar
yapmas kolayd; nk orada kltrleri aa olan kavimler yayorlard ki, bunlar inlilere
kar byk bir tehlike tekil edemezlerdi. Kantona ve daha gneye kadar uzanan ticaret
kolonileri, il ve bucak eklinde bulunan in idare merkezinin en nemli noktalarnda
bulunduklarndan korunmulardr. Her il ve bucan kendisine gre kk bir ordusu vard ve
bu ordu tehlike annda onlar koruyacak durumda idi. Bu gney iin yeterli idi. Ancak
kuzeyde durum ok daha zordu. Chinler, in dhilindeki istilalaryla birlikte, kuzeyde de
snrlarn geniletmiler ve gebe kavimleri geri itmilerdir. Bu yzden bu kabileler, Ordos
blgesindeki en iyi otlaklarn kaybetmiler ve ekonomik bakmndan ok zor duruma
dmlerdir. stelik ktlk da ba gsterince, bu gebe kavimler, kolaylkla bir boy beyinin
idaresi altnda toplanmak zorunda kalmlard ki; bu da onlara zorla yeni otlaklar elde ederek,
41

daha iyi hayat artlar temin etmelerine imkn salamtr. Bu durum, ilk defa bu devirde
inin kuzeyinde Tou-man (Tuman, Teoman) adndaki eflerinin idaresinde, bir Hun
Devleti kurmak iin byk bir boy birlii tekil etmelerinin nn amtr. Bu ilk Hun
Devleti henz kk olsa da muharip ve faal durumda olmasndan dolay, Chin iin bir
tehlike tekil etmitir. Bu yzden mparator Shih-huang-ti kuzeyde devaml olarak byk bir
ordu bulundurmaya ve daha nce ina ettikleri setleri yeniden tamir edip byk bir sistem
kurmaya karar vermitir. Bylece de M 214de byk bir set meydana getirmilerdir. in
Seddini uzattrm ama bu uzatma 300.000 yakn insann hayatna mal olmutur.
Shih-huang-ti yapt bir seyahat srasnda hastalanarak lm (M 210), iktidar
elden brakmak istemeyen Li Sih ile ba harem aas Chao Kao, daha kabiliyetli olan
aabeyini bertaraf ederek kk olunu tahta karmlardr. 20 yanda olan yeni imparator
Erh-shih-huang-ti, tamamen kendi siyasetlerini devam ettiren nazrlarn tesirleri altnda
kalmtr. Fakat imparator Shih-huang-tinin lm, bir tepkinin de domasna vesile
olmutur, illerde bulunan eski asilzadeler nfuzlarn tamamen kaybettiklerini ileri srerek
ayaklanmlardr. Baz generaller, merkezin tazyikinden ve denetleyiciler tarafndan devaml
olarak kontrol edilmelerinden holanmadklar iin, mnferit ahslar da eskisinden fazla
mecbur hizmete tbi olduklarndan ve bu mkellefiyeti lkelerinden uzaklarda yapmak
zorunda kaldklarndan ayaklanmlardr. Birka ay zarfnda muhtelif isyanlar kmtr. Bu
srada hem Chine hem de birbirlerine kar savaan 6 ayr kral ortaya kmtr. mparatorun
yannda bulunanlardan Chao Kao ile Li Sih bunlarla savamlar ancak bu savalarn birinde
Li Sih katledilmitir. Bunun zerine Chao Kao imparatoru ldrm ve yerine kan
imparatoru da ldrmek istemitir. Ancak yeni imparator ondan nce davranarak onu
hanerlemitir. M 206da asilerden biri olan Liu Pang, hkmet merkezine girerek
imparatoru tahttan indirmitir. Liu Pang geri ekilmek ve hasm ile savamak zorunda
kalmsa da sonunda hasmna kar koymaya ve bu yllar zarfnda inde yeni teekkl eden
dier 18 devleti bertaraf etmeye muvaffak olmutur.

42

Uygulamalar
1) Milattan nceki dnemde ortaya kan in hanedanlarn karlatrnz.

43

Uygulama Sorular
1) Bu blmde anlatlan Milat ncesi dnemde kurulan ilk in hanedanlarnn gl
ve zayf ynlerini, ortaya kma ve sonlanma sebeplerini birbiri ile ilikilendirip
karlatrnz.

44

Bu Blmde Ne rendik zeti


Efsanevi bilgilerin tesinde, arkeolojik bulgulara gre inin siyasi tarihi M ikinci
bin yl iinde ortaya kan Shang Devletine dayanmaktadr. in, nerede ise XX. yzylda
halk cumhuriyetinin kurulmasna kadar drt bin yla yakn bir dnem boyunca, tahta bir
hanedan ailesinden kral veya imparatorlarn getii, bazen de hanedan deiiminin yaand
bir idare sistemi ile ynetilmitir.
Bu blmde miladdan nceki dnemde devletler kuran Shang, Chou ve Chin
hanedanlklar hakknda bilgiler verilmitir. Kronolojik olarak Shang slalesi dnemi M
1450-1050 yllar aras olarak kabul grr. Bu slale byk bir kltre sahip olmusa da in
kltrne ait baz nemli unsurlar eksik olduundan ona in kltrnden nceki kltr ad
verilmitir. Shang devleti ierisinde Tunguz tesiri sezilse de esas itibar ile Tai ve Yao
kltrlerinden olumutur. Siyasi olarak ilk kez merkez otoriteyi kuran Shang hanedan,
kltr alannda da inin nemli merhaleler katetmesine yol amtr. Tun madennin
ilenmesi, yksek bronz dkm tekniinin gelitirilmesi, ipein ve yaznn icad bunlar
arasnda en nemlileridir. O dnemde bile pahal olan tun ve bronz madenleri, ekonomiyi
dengelemede bazen para, bazen maden kap olarak kullanlmtr. Bugnk Hopei Eyaletinin
gney ksm, Orta ve Dou Honan, Dou Shensi ve Bat Shan-tunun snrlar ierinde
bulunan devletin merkezi, Kuzeydou Honanda, Shansi Dann kenarnda idi. Hem zirai
hem ehir kltrne sahip Shang hanedan dneminde surla evrili ehirler mevcut idi. ou
iftilikle uraan halk pirin, buday, dar ve baka sebzeler ekerek bykba hayvan ile
domuz ve kpek beslemilerdir. Shang Devletinin son zamanlarda dinlerine nfuz eden astral
klt, at beslenmeye ve sava arabas imaline balanmas Trklerin etkisini ispatlamaktadr. Bu
etkinin artmas ile kan isyanlar sonucu M 1050de Shang Slalesi yklmtr.
Aslen Trk kabilesi olan Chou slalesi (M 1050-M 247), Shang slalesi zamannda
batda kk bir devlet kurarak nce Orta Shensiye, daha sonrada Dou Shensiye
ilerlemitir. Halkn ou Trk ve Tibetlilerden olumakta idi. Ancak Shanglarn hkmdar
ailesi ile Choularn hkmdar ailesi arasnda evlenmeler gereklemi ve bylece Chou kltr esas karakterini kaybederek, gittike Shang kltrne benzemeye balamtr. M
1050de Chou hkmdar Wu-wang son Shang hkmdarn yakalayarak ldrm, bylece
Chou slalesi kurulmutur. Chou hkmdarlarnn ailelerine mensup olanlara ve mttefik
kabilelerin reislerine beylikler datlm ve merkezi Shenside bugnk Hsi-an-fuda bulunan
byk bir devlet meydana getirilmitir. Merkezde kurulan ift ehrin birinde imparatorla
Choularn yksek tabakas; dierinde ise tabiyet altna alnm halklar yaamakta idi. Bu ift
ehir anlay, ikinci hkmet merkezi olan Lo-yangda da devam etmi ve Lo-yang
Choularn iinde gne ve yldz klt bulunan saf gk dinine gre dnyann merkezi kabul
edilmitir. Choular eski Trk kltr dorultusunda ynl kumalar retmiler ve tmls
mezarlar yapmlardr. Derebeylerin gcnn artmas, derebeyler arasnda itilafn artmas ve
merkez otoritenin azalmas ile birlikte zayflamaya balamtr. Hunlarla savalarn balad
bu dnemde Byk in Seddinin ilk ekli olan snr duvar ve snrlarda bozkr gebeleri ve
inlilerin ticaretine balanmtr. M 481-256 yllar arasnda inde en ok i savalarn
45

olduu ve says bini bulan derebeylerinin gitgide azald dnem Savaan Devletler
Dnemi olarak adlandrlmtr.
Chou slalesi M 256 ylnda sonlannca yerine Chin Slalesi (M 249-M 207)
gemitir. Shensi ve Dou Kansuda bulunan ve M 221 ylnda btn ine hkim olan bu
slale devleti dneminde Trkistan ile balayan ticari mnasebetler devleti ekonomik, sosyal
ve siyasi adan kalkndrmtr. M 221- M 210 yllar arasnda btn ine hkim olan
Shih-huang-ti bu devletin en tannan imparatorudur. Chin Devleti Hunlar kuzeyde geriye
pskrtm ve bu durum Hunlarn boy birlii oluturup Touman nderliinde Hun Devleti
kurmalarnn nn amtr. Hun tehlikesi M 214te in Seddi byk bir set olarak
yaplmtr. Merkez otoriteye kar kan derebeylerin isyanlar sonucunda yklan devletin
sonrasnda M 206da Liu Pang inde yeni teekkl eden dier 18 devleti bertaraf etmitir.

46

Blm Sorular
1)
M 1050 ile M 247 arasnda Trkler ve Tibetlilerden oluan slale
aadakilerden hangisidir?
a)

Chou slalesi

b)

Shang slalesi

c)

Tang slalesi

d)

Han slalesi

e)

Liang slalesi

2)
Aadakilerden hangisi Trk meneinden gelen Choularn din yaplar iin
sylenemez?
a)

Gk dini vard.

b)

Gne klt vard.

c)

Yldz klt vard.

d)

Budizmin hkmlerini tamaktayd.

e)

stilclar tarafndan getirilmiti

3)

Choularn hkmet merkezi neresidir?

a)

Honan

b)

Tibet

c)

Hsi-an-fu

d)

Kansu

e)

Shensi

47

4)

Hangisi Trkistan ile mnasebetlerin balad ilk blgelerden biridir?

a)

Shensi

b)

Tang

c)

Chou

d)

Gobi

e)

Tibet

5)
Hangisi in tarihinde ilk defa asilzadelere mensup olmad hlde yksek bir
mevkiye sahip olmutur?
a)

Lao-tse

b)

Lao-tsung

c)

Wang-mang

d)

Shih-huang-ti

e)

Chih

6)
inlilerin Hun Devletinden korunmak zere ina ettikleri in Seddi ka
ylnda ina edilmitir?
a)

M 223

b)

M 234

c)

M 214

d)

M 215

e)

M 213

48

7)
kimdir?

Resm in tarihinin Konfiyse muhalif olarak yorumlad hkmdar

a)

Shih-huang-ti

b)

Liu Hsiu

c)

Cheng-ti

d)

Ai-ti

e)

Wang-Mang

8)
Chinler, in dhilindeki istilalaryla kuzeyli kavimler zerinde nasl bir
deiiklik yapmamlardr?
a)

Kuzeyde snrlarn geniletmiler ve gebe kavimleri geri itmilerdir.

b)

Bu kabileler, Ordos blgesindeki en iyi otlaklarn kaybetmilerdir

c)

Ekonomik bakmndan ok zor duruma dmlerdir.

d)

Kolaylkla bir boy beyinin idaresi altnda toplanmak zorunda kalmlardr

e)

Bu kavimleri Chin devletinin idaresi altna almlardr.

9)
Chin mparatoru Shih-huang-tiyi kuzeyde devaml olarak byk bir ordu
bulundurmaya ve daha nce ina ettikleri setleri yeniden tamir edip byk bir sistem kurmaya
iten sebep hangisidir?
a)

Tunguz Tehlikesi

b)

Chou Tehlikesi

c)

Hsiung-nu (Hun) Tehlikesi

d)

Hsia Tehlikesi

e)

Shang Tehlikesi

49

10)
balamtr?

inde tun maden ilk olarak hangi hanedan dneminde ilenmeye

a)

Chou

b)

Han

c)

Chin

d)

Shang

e)

Liang

Cevaplar
1) a, 2) d, 3) c, 4) a, 5) d, 6) c, 7) a, 8) e, 9) c, 10) d

50

3. HAN SLALES (M 206- MS 220)

51

Bu Blmde Neler reneceiz?


3.1.

Han Slalesinin lk Dman Hun Devletinin Kuruluu ve in ile Mcadelesi

3.2.

Kanton Devleti ve mparatorie L ile sonras

3.3.

Wang Mang Dnemi

3.4.

Han Devrinin Sonu

52

Blm Hakknda lgi Oluturan Sorular


1)

Han Slalesinin in siyasi ve kltr tarihi iin nemi nedir?

2)

Han Slalesi dnemi Trk tarihi asndan nasl deerlendirilebilir?

3)

Han ve Hun ilikilerinin geliimi nasl olmutur?

53

Blmde Hedeflenen Kazanmlar ve Kazanm Yntemleri


Konu

Kazanm

Han Slalesi

Han Slalesi dneminin


balang, geliim ve
sonlanma sreleri
hakknda bilgi edinilmesi
Hunlarn ykseli ve
gerileme dnemlerine
tekabl eden Han slalesi
dneminde Trk-in
ilikilerinin renilmesi

Han Slalesi dneminde


Hunlarla ilikiler

Kazanmn nasl elde


edilecei veya
gelitirilecei

Hun tarihi hakknda ana


kaynaklarn aratrlp
incelenmesi

54

Anahtar Kavramlar

Han

Hun

Liu Pang

Kao-tsu

Mao-tun

Peiting

Wen-ti

Wang Mang

55

Giri
Bu blmde in tarihinin en gl mill hanedanlarndan olan Han Slalesi tarihi
incelenecek Hun Devletinde nl Hun hakan Mao-tun ve haleflerinin hkm srd bu
dnem boyunca Han-Hun ilikilerinden bahsedilecektir. Han Slalesi dnemine, inin orta
zamanlarnn balangc denebilir; zira Chin Slalesi zaman, eski zamanlarla orta zamanlar
arasndaki geidi tekil etmitir.

56

3.1. Han Slalesinin lk Dman Hun Devletinin Kuruluu ve in


ile Mcadelesi
Liu Pang, M 206 ylnda imparator olmu ve Han Slalesine adn vermitir.
Kendisine imparator ad olarak da Kao-tsu ad verilmitir. Kao-tsu dneminde, Shih-huang-ti
zamannda yaplan istilalara devam edilmi, inin servet ve nfusundaki artn ve
imparatorluk ats altndaki birlemenin d ilikileri ok daha nemli kld bir dnem
balamtr. Yaklak iki yz yirmi yl srecek olan bu dnem yabanclarla mnasebetlerin
srdrlme srecinden ok, bir yaylma, genileme ve gitgide byyen bir imparatorluun
bnyesine daha fazla insann ve topran ilhak eklinde gereklemitir.
Liu Pangn hkmdarl, zellikle Chin Slalesinin son yllarnda bamszlklarn
ellerine alan krallara kar savamakla gemitir. Ona yardm edenler kendisinin yksek
generaller ve yksek mevki sahibi yapt eski hemehrileri olmutur. Kendisi Dou inlidir
ve byk bir ihtimalle ailesi kyldr. Balca dman olan Hsiang Yy yok ettikten sonra
dier dmanlarn imha etmek onun iin nispeten kolay olmutur.
Liu Pang, devletini kurmakta iken, kuzeyde Hunlarn bana Tou-man (Tuman,
Teoman)n yerine Mao-tun (Mete) gemi ve muhtelif istilalarla devletini, henz
birlememi olan ine kuvvet bakmndan eit olan byk bir devlet hline getirmitir. Bu
srada Kao-tsuyu bertaraf etmek isteyen krallardan biri, Hunlarla mnasebet kurarak, Kaotsuya kar kendini korumak iin onlarn himayesine girmitir. Zaten eldeki mevcut btn
bilgilere gre, o zamanlar, Hunlarla Kuzey inliler arasndaki mnasebetler ok sk
olduundan birok inli Hunlarn tarafna gemitir. Hunlarn bu inlileri zanaatkr, kyl
(bilhassa Mao-tun, Hun asaletine dayanarak grn itibariyle inlilerinkine benzeyen bir
devlet tekilt kurmaya karar verdii zaman) ve memur olarak kullandklar sanlmaktadr.
Mao-tun ve ilk halefleri, muhakkak ki kendilerinden sonra gelen dier Kuzey kavimlerinin
tasarladklar ve birounun da muvaffak olduu gibi, bir gn ine hkim olmak
istemilerdir. Bunun balca sebebi hkimiyetleri altna mmkn olduu kadar, fazla kyl
almak ve bu ekilde gda meselesini her zaman iin halletmekti. Bylece artk ticaret yapmaya
lzum kalmaz ve kendilerine gerekli her eyi daha dzenli ve daha iyi olarak temin
edebilirlerdi. Fakat ine hkim olabilmek iin Hun hkmdarnn gn olu olarak
grnmesi ve in imparatoru gibi saray erknna malik olmas gerekiyordu. Hunlar bunu
ekil itibar ile yapmlar ve saf Hun cemiyetinin artlarna uyan prensiplere dayanmlardr.
Mao-tun feodal bir devlet kurmutur, fakat bu in feodal devletine nazaran, daha
merkezletirilmi zirai olmayp yar gebe bir karakter izmitir. Kendi saray erkn iin
memurlar getirtmi ve in saray memurlarna tekabl eden memuriyetler ihdas etmitir. Bu
memuriyetlerin ou inliler tarafndan igal edilmitir; nk kibar Hunlar, asl harem
aalarnn grdkleri bu ileri yapmay kabul etmemilerdir. Bu dnemde Hunlar, bir tahrirat
(resm mektup yazan) kurumu kurmu ancak buradaki yazclar, inli olduklar iin ince
yazmlardr. inliler asker idareye de alnmlar ve inlilere kar yaplan muharebelerde
mavir olarak kullanlmlardr. nk inlilerle yaplan savalar baka olmu, gebelerle
yaplan savalara benzememitir.
57

Mao-tun, Kao-tsunun karsnda alelde bir gebe boy beyi olarak deil, en tehlikeli
bir rakip olarak bulunmutur. Kao-tsunun siyaseti, Hunlarn Kuzey in ilerine karmalarna
ve bilhassa Hunlarla inliler arasnda ittifaklarn yaplmasna mani olmakt. Svari olan
Hunlar kendi balarna kuzeyin mstahkem ehirlerini ve byk seddi zapt edecek durumda
deillerdi. Fakat inden yardm alarak bunu yapabilirlerdi. Bylece Mao-tun M 200
ylnda bir in kral ile ittifak yaparak Kao-tsuya kar bizzat kendisi harekete gemitir.
Ancak Kuzey Shanside Kao-tsuyu kuatan Mao-tun, ittifak yapt in kralnn askerlerinin
gecikmesi zerine onlarn Kao-tsu tarafna getiklerini ve hi gelmeyeceklerini zannederek
muhasaray kaldrp geri ekilmitir. Bylece inin Hun hkimiyeti altna girmesi
engellenmitir.
Bundan sonra pek ok defa frsat yakalad hlde Mao-tun bir daha ayn eyi
tekrarlamaya teebbs etmemitir. Bu, sarayda emperyalist siyaset yerine mill bir siyasetin
izlenmesi ile aklanabilir. M 200 ylnda Pai-teng Sava esnasnda Mao-tunun ei bu
siyasetin yrtcs olmutur. Hunlarn hizmetinde bulunan Chung-hang Yeh adnda bir
inli, M 174 ylnda, bu siyasetten aka u ekilde bahsetmektedir: Eer sen, Shan-y
(Tanhu, Hun hkmdarnn unvan), in blgelerini malp etsen dahi yine oralarda
yaayamazsn! nk in gibi nfusu fazla olan bir memleket, ancak inde bulunan bir
yerden idare edilebilirdi. Bu da Hunlarn kendi vatanlarn terk edip inde yaamalar yani
srlerini terk etmeleri, bozkr yaantsndan vazgemeleri ve inli olmalar demekti. Eski
yaay tarzlarn muhafaza etmek noktasndan hareket eden mill siyasetin dier ba
temsilcileri ise boy beyleri olmutur. Mao-tun onlar iin o dnemde ok doru olan bu
siyaseti gtmtr. Hunlardan sonra birok gebe ve yar-gebe kavimler (Tabga, sonraki
Hun, Mool ve Manu), bizzat ine yerleip oradan ynetmeyi tercih etmiler bu da zamanla
mill kimliklerini kaybetmelerine sebep olmutur.
ki taraf arasnda Pai-teng Muhasarasndan sonra daha pek ok savalar yaplm,
ancak iki tarafta kesin netice elde edememitir. Bu arada Kao-tsu, Hunlarn devam eden
hcumlarna engel olmak iin, bu saldrlardan vazgetikleri takdirde arzu ettikleri gda
maddelerini ve kumalar kendilerine vermee hazr olduunu bildirmitir. Bu anlamay,
Mao-tunla bir inli prensesi evlendirmek suretiyle de salamlatrmtr. Bu, Dou Asyada
bamsz ve birbirlerine kar eit saylan iki byk devlet arasnda akdedilen ilk uluslararas
anlamadr. Bu anlamaya her iki taraf asgari lde sadk kalmlar ve tahta kan her yeni
hkmdara yenilettirmilerdir. Devlet bydke ve Hun saraynda lks arttka, Hun
Devletinin ihtiyalar da o nispette artmtr. Buna karlk inliler, mmkn olduu kadar az
mal vermek istemiler ve bunun iin Hunlar her ekilde kandrmaya almlardr.
in kuvvetlenmeye devam ettii iin inli gnlllerin Hun topraklarna aknlar son
bulmu, Hunlar da inlileri karmaya balamlardr. Bu durum M 2. yzyln sonuna
kadar Hunlarla inliler arasndaki mnasebetlerin esas hatlarn tekil etmitir.

3.2. Kanton Devleti ile mparatorie L ve Sonras


Bu dnemde Kao-tsunun gneyde Mao-tuna benzeyen bir rakibi ortaya kmtr.
Bu, intikal yllarnda gneyde, bugnk Kanton dolaylarnda bir devlet kuran Chao To
58

adnda bir inli idi ve bu devletin esasn ticaret kolonileri oluturuyordu. Ancak ekonominin
dayand temeller olduka dard. Yeh kabileleri olan halk, kltrel bakmdan, o kadar aa
idi ki, onlarla ine kar koyacak bir devlet kurmak imknszd. Kao-tsu nce Chao Toya
bir elilik heyeti gndererek hkimiyeti altna girmesini teklif etmitir (M 196). Chao To
cidd bir mukavemette bulunamayacan ve o zamanki artlar ierisinde bir nebzede olsa
bamsz kalacan bildiinden bu teklifi kabul ederek teslim olmutur.
M 195 ylnda Kao-tsu, isyan eden bir derebeyliine kar yapt savata ok ile
vurularak lmtr. Kars mparatorie L, ynetimi eline alm, nce olu imparator Huitinin naipliini yapm, ancak onun ok gemeden lm zerine muhtelif ocuklarn tahta
kartmtr. Bu arada kendisi de fiilen idareyi M 179a kadar elinden brakmamtr.
Saltanat esnasnda, mmkn olduu kadar imparator ailesine mensup olanlar bertaraf edip,
kendi ailesine mensup olanlar tekilerin yerine getirmeye almtr. Hkimiyetinden emin
olmak iin derebeylik sistemini yine en kuvvetli bir ekilde ihdas etmitir. Buna ramen
yksek tabakaya mensup olan Slale ve taraftarlar, ksmen ona kar iddetle mukavemet
etmilerdir. Derebeylik sisteminin bymesiyle hem bunlarn durumu tehlikeye dm hem
de bunlarn hepsi devleti kuvvetten drmlerdir. Bu durum Mao-tuna imparatorieye ok
mehur olan mektubunu yazma frsatn vermitir. Mao-tun bu mektubunda cesaretle
imparatorieye kendisiyle evlenmesini ve memleketi birlikte idare etmeleri teklifinde
bulunmutur. Bu mparatorie Ly ok incitmi ve iktidarszln aka gstermitir.
mparatorie Lnn lmnden sonra, Kao-tsunun halefi tarafndan idare edilen bir
irtica hareketi balamtr. L ailesinin btn azalar yok edilmi ve bilahare imparator Wenti adyla tannan Kao-tsunun olu idareyi ele almtr (M 179- 157). Bunun saltanat
esnasnda derebeyliklerin saysnn artmas, imparator Kao-tsunun lmnden az nce teklif
ettii bir usuln tatbik edilmesini gerektirmitir. Bu usule gre, yalnz imparator ailesine
mensup olanlara byk derebeylikler verilmi ve orada kendilerine kral dedirtmelerine izin
verilmitir. Bylece btn nemli derebeylikler imparator ailesinin eline gemitir. Fakat bu
durum aralarndaki mcadeleye son vermemi, imparator, tam Mao-tuna kar bir sefer
hazrlnda iken akrabalarndan biri olan Chi-pei kral isyan etmi ve bylece seferden
vazgemek zorunda kalmtr. Derebeyler arasnda meydana gelen mcadeleler dnda, Wentinin saltanat srd devir olduka sknet iinde gemitir.
Wen-tiyi takip eden imparator Ching-ti zamannda (M 157- 141), birka derebeyi
imparator aleyhine bir ittifak akdetmiler ve buna itirak etmeleri iin de Hunlar tevik
etmilerdir. M 154 yl isyannn sebebi, derebeylerinin ellerinden iktidar almak isteyen bir
hanedan temsilcisinin teebbs olmu ve isyan bastrlmtr. Hunlar, sava kazanacaklarna
dair mitleri olmad iin bu isyana itirak etmemilerdir. Bu isyan bastrldktan sonra
derebeylerin haklarnn birou ellerinden alnm ve bundan sonra derebeylerin sarayda bir
memuriyet almalar ve derebeyliklerini uzaktan ynetmeleri deti ortaya kmtr. Bu durum
onlarn sarayda iktidar kazanmalarnn yolunu amtr. Bundan sonra derebeyleri iki snfa
ayrlmlardr: hkmet merkezinde bulunmalar tercih edilenler ile memleketlerinde kalmak
zorunda olanlar. Ancak burada da derebeylik idaresi resm bir denetleyicinin, yani bir
memurun elinde bulunduundan gerekte iktidar onlarn elinde olmamtr. Nihayetinde
59

derebeyleri gittike iktidarlar olmayan ve devletten cret alan memurlar konuma


gelmilerdir.
Ching-ti zamannda Hunlarla arpmalar yaanm, fakat byk muharebeler
olmamtr. Ancak imparator Wu-ti (M 141- 89) zamannda siyasette bir deiiklik
olmutur. lk defa inliler Hunlara kar faal bir siyaset takip etmilerdir. Bu siyasetin
sebepleri ve hedefleri oktur. Hunlarn Ordos Blgesinden ve Kuzey Shansiden yaptklar
basknlarla dorudan doruya hkmet merkezini ve etrafnda bulunan ok nemli merkezleri
tehlikeye maruz brakabilecekleri pek ok defalar grlmtr. Kuzey Shansi ok dalk
olduu iin svarilerden mteekkil byk ordular, fark edilmeden kuzeyden ierilere kadar
girebilmilerdir. Kuzey Shensi ve Ordos blgesi bozkr olduundan ve burada ok az inli
gmen bulunduundan svariler byk bir sratle buralara kadar ilerleyebilmilerdir. Devlet
ve bilhassa merkez, Wen-tinin siyasetinden dolay zengin olmu, byk bir debdebe hkm
srmtr. Hkmet merkezine her taraftan nadide eyalar gelmitir. Bilhassa Trkistan
yoluyla gelen n Asya eyalar yznden Trkistan ile ticaret artmtr. Ticaret yolu Bat
Shensi ve Kansudan Dou Trkistana gitmitir. Bu ticaretten yalnz tccarlar deil,
ilerinden getikleri il ve bucaklardaki memurlar da kazanmlardr. Bu ticarete mani
olunmamasnda onlar asndan byk menfaatler vard. Fakat bu sralarda Hunlar,
Trkistana giden yollara hkim olmular ve ticaret yolunu deitirebilecek veya kesebilecek
duruma gelmilerdi. Bylece Bat indeki memurlar, kervanlarn muntazam vasl olmalar ve
yama edilmemeleri iin, ticaret yollarn dorudan doruya kendi kontrolleri altna almay
tercih etmilerdir. Ayn zamanda Hunlarn Kansuda iktidar kazanmalar da siyasi bir tehlike
tekil etmi, bu suretle yine tehlikeli bir dman olan Tibetlilerle birleerek ine hcum
etmelerinin n almtr. Bunun iin Tibetlilerle Hunlar birbirlerinden ayrmaya almlardr. Ayrca in Devleti, anlama siyasetine baladklar zamandan beri, ok
zenginlemelerine ve kuvvetlenmelerine ramen, hl Hunlara hediyeler ve prensesler
vermek mecburiyetinde kalmalarn artk aalayc bulmaya balamlard. Tan-hu (Shan-y,
Tanhu, Kaan)y ahsen esir almaya teebbs etmekle faal harekt balatmlarsa da, Shany Chn-chenin hileyi anlayarak geriye ekilmesi zerine baarsz olmulardr (M 133).
Bundan sonra M 119a kadar durmadan devam eden bir savalar dnemi yaanmtr.
inliler Li Kuang, Huo Ch-ping ve Wei Ching adl generallerinin komutas altnda, ksa
sren muvaffakiyetlerle neticelenen taarruzlarda bulunmulardr. Bu taaruzlara kar Hunlarn
eski kuvvetlerinin kalmadn, Tan-hu Chn-chenin lmnden sonra, birok kargaann
meydana gelmesinden ve Tan-hunun olunun inlilere iltica etmesinden anlyoruz (M
127). Nihayet inliler M 119da kendileri de byk kayplara urasalar da Hunlara kar
svarilerden oluan kuvvetli bir ordu ile hcuma geerek onlara ar kayplar verdirmilerdir.
Hunlar daha kuzeye ekildiklerinden inliler, Kansunun bu nemli blgesine kyllerini
yerletirmilerdir.
Bu srada M 138 ylnda Hunlara kar Yeilerle bir ittifak yapmak zere
gnderilen Chang Chien M 125 ylnda siyasi olarak bir netice elde edememise de
yazd raporda esir dt Hunlar hakknda geni bilgiler vermitir ki bugn Hunlara ait
bilgilerin pek ounu bu rapordan reniyoruz.
60

Wu-tinin faal siyaseti yalnz, Hunlara kar uygulanmam, ticar menfaatler yznden, Gney in ve Kanton etrafndaki blge ile birlikte gneydou sahili de ar savalar
neticesinde in hkimiyeti altna girmitir. O zamanlar bile, Kantonda ve baka sahil
ehirlerinde, Hindistan ve n Asya mallaryla ticaret yapan yabanc tccarlarn bulunduklar
koloniler mevcut olmutur. Bu tccarlar herhlde Sodlard. Gney savalar sayesinde Wuti, ticaretten elde edilenleri kendi eline almtr. Karadan Hindistanla balant kurmak iin
pek ok kez Ynnandan Hindistana yrmeye teebbs etmi ancak bu teebbslerinde
baarl olamamtr. Buna ramen yine de Gneybat inde in tesirinin artmasn
salamtr. M 108de Korenin bat ksm zaptedilmitir. Kore, o zamanlarda Japonya ile
yaplan ticaret iin nemli bir geit blgesi zelliini tamtr. Bylece bu ticaret de, dorudan doruya in hkmetinin etkisi altna girmitir.
Korenin ele geirilmesi Hunlar sadece kuvvetten drm, yok edememitir. Bu da
savalarn devam edecei anlamna gelmitir. Bylece Hunlar bundan sonra dorudan
doruya inin basksna maruz kalmlardr. Ancak bu durum onlarn M 104de inlileri
hezimete uratmalarna engel olamam; imparatorun gzde odalklarndan birinin erkek
kardei olan General Li Gang-li geri pskrtmlerdir. M 91de tekrar inliler Hunlara
kar vastal ve vastasz bir siyaset tkip etmeye balamlardr. inliler, Hunlarn eski
dmanlar olan ve Tarm Havzasnn kuzeyine yerletirilen Wu-sunlarla da siyasi
mnasebetler kurmulardr. Bu suretle Tarm Blgesini emniyet altna alarak, Hunlarn arkasna Wu-sunlar yerletirerek onlarn bir tehlike olmalarn salamlardr. Korenin zapt,
Hunlarn dou blgesi iin bir tehlike olmutur. Nihayet inliler, entrikalarn btn
vastalarn kullanp, casusluk ve sabotaj gibi yntemlerle Hunlar arasnda honutsuzluk
yaratmaya almlardr. Hunlar arasnda bu devirde balayan honutsuzluklarda inlilerin ne
dereceye kadar sulu olduklar in raporlarndan tam olarak anlalamyorsa da ksa bir
zaman zarfnda birok Tanhunun gelip gitmesi ve dhil kargaalarn raporlara yansmas bir
fikir sahibi olmamza imkn vermektedir.
Wu-ti M 141de onalt yanda iken tahta km ve M 86-87deki lmne kadar
yarm yzyl tahta kalan bir imparator olarak in tarihine adn yazdrmtr. Wu-ti
gravrlerde ift gerdanl ve kat kat kuakl bir kii olarak gsterilmitir. inin en byk
imparatorlarndan biri olarak kabul edilmitir. Topraklarn geniletmek ve asker faaliyetlere
girimek konusunda seleflerinden daha ok iddial olmu ve ad asker imparatora
kmtr. Muazzam harcamalarda bulunarak imparatorluk btesini olduka zorlamtr.
Ayrca srf bir devlet brokrasisi oluturmakla kalmam, bundan da nemlisi, kalc bir
imparatorluk ideali ve ynetimi kurmutur.
Wu-ti, lmnden hemen nce byk bir dava srasnda geride brakaca veliaht
ldrld iin, reit bir varis brakamadan lmtr. Bu dava eitli sihirbazlklarla
imparatoru ldrmek isteyen byk bir grup aleyhine almtr. Gerekte bu hadisenin
arkasnda neyin sakl olduunu bugn dahi iyi bilmiyoruz. Herhlde asillerden mteekkil bir
zmrenin (klik) baka bir zmre ile olan mcadelesinden kaynaklanmtr. Kk veliaht iin
bir naiplik meclisi kurulmutur ki bu mecliste bulunanlar arasnda Hun boyuna mensup olan
Chin Jih-ti de yer almtr. Wu-tiden sonra savalar, halefi Chao-ti (M 86- 73) zamannda
61

da devam etmitir. Hunlarn kuvvetleri azalmaya balaynca eskiden onlara tbi olan ve
kuzeyde bulunan Ting-lingler ile doudaki Wu-huan kabileleri de ayaklanmaya
balamlardr. Hunlar arasnda da i kargaalar yava yava kendini gstermitir.
Gerek Chao-ti (M 86- 73)nin saltanat gerekse onun lmnden sonra tahta geen
Hsan-ti ( M 73-49 )nin saltanat zamannda lke aslnda General Huo Kuang ile ona
bal zmreler tarafndan idare edilmitir. D siyaset bakmndan bu devirde birok nemli
hadiseler olmutur: M 58de uzun sren i savalardan sonra nihayet hkmdar olup
birbirlerine kar savaan tanhular arasndan Tanhu Hu-han-yeh idaresi altnda Hun Devleti
paralanmtr. Bu tanhu, inlilere teslim olmak zorunda kalm ve M 51 ylnda bizzat in
sarayna gitmitir. Hunlarn blnmelerine sebep, inlilere kar yaptklar devaml zayiat
verici savalar ve bu savalarda inlilerin eline ok miktarda insan ve bilhassa hayvann
gemesi olmutur. Bu durum Hunlarda birok ekonomik glkler dourmutur. Bunlara
hastalklar ve ok sert ve souk geen klar da eklenince ekonomi gittike zayflamtr.
Dier taraftan bir dzene sokulmam olan veraset meseleleriyle baz i problemler de bu
zayflkta etkili rol oynamlardr. Bylece inliler, M 58den itibaren Hun tehlikesinden
kurtulmu ve iktidarlarn Trkistanda idme ettirebilmilerdir.
in tarihinde, Wu-tinin zamannda ilk defa olan ancak, bundan sonra her zaman
grlen bir gelenek balamtr: Aileler kendi aralarnda ittifaklar akdetmiler, evlenmiler ve
bylece byk bir zmre tekil etmilerdir. Bu zmreler, en mhim idari ileri ellerine almaya
alarak lkeyi idare etmek istemilerdir. Mesela Wu-ti zamannda btn nemli generaller
muayyen bir zmreye mensup olmulardr. Bu zmre, Chao-ti ve Hsan-ti zamannda
hkmranla devam etmitir. Byle bir grubun iktidar eline geirmesi iin yapmas gereken,
bu zmreye mensup bir kz imparatora zevce olarak vermek ve imparatorun etrafndaki
harem aalarnn eskiden bu zmreye mensup adamlar olmasn temin etmekti. Harem aalar
fakir halk tabakalarna mensuptular; byk zmreye mensp olanlar da ya saraya getirilirler,
ya da imparatora hediye edilirlerdi.
Bu zmrelerin arasnda imparatorlar umumiyetle iktidarsz kuklalard. ahsen enerjik
olan imparatorlar eitli zmreleri birbirlerine kar kkrtrlar ve iktidar elde ederlerken,
daha kuvvetsiz olanlar ise tamamen bu gruplarn elinde oyuncak olurlard. inde zmreler
tarafndan bertaraf edilen imparatorlarn says hi de az deildi; baz slalelere de bu
zmreler tarafndan son verilmitir. Bunlarn arasnda Han Slalesi de vardr.
Bu son verme harektna, Wang ailesine mensup mparator Yan-tinin kars
tarafndan balanmtr. Bu kadn, lkeyi fiilen 18 yandaki olu mparator Cheng-ti (M
32-7)nin yerine idare etmi ve bu devirde aabeyleri ile bilhassa yeeni en nemli idari
vazifeleri igal etmilerdir. Bunlar, dier zmreleri bertaraf etmeye yahut kendilerine tbi
klmaya muvaffak olmulardr. Wang ailesine mensup imparatorienin yeeni Wang Mang,
gittike ykselmi ve kendi ailesine mensp birka kii ile birlikte, imparator ailesini bertaraf
etmek istemitir. Yan-ti ocuu olmadan ld iin, Wang Mang onun bir yeenini tahta
kartmtr (Ai-ti, M 6-1). Bu sralarda Wanglarn ve mttefiklerinin kuvveti de gittike
artmtr. Btn hasmlar bertaraf edilmi, imparator ailesinin de kuvveti azalmtr. Ai-ti
62

adndaki gen lnce, Wang Mang 8 yandaki ocuu (Ping- ti; MS 1-5) tahta kartarak
kendisini onun naibi yapmtr. Ancak ksa bir sre sonra Ping-ti de hastalanarak lm
(bunda herhlde Wang Mangn parma vardr), Wang Mang bir yanda bir ocuk olan Juts-ying (MS 6-8)i tahta kartmtr. Daha sonra kendisini hkmdar yapma sras geldiini
ileri srerek MS 8 ylnda, gya gn emriyle, ocuu tahttan indirerek kendisini Hsin
Slalesinin imparatoru ilan etmitir. Eskiden beri kendisine taraftar olanlar mstesna,
imparator ailesine mensup olanlarn hepsini sade vatandala indirmitir.

3.3. Wang Mang Dnemi


Wang Mangn Slalesi, ancak MS 22ye kadar devam etmitir. Bu dnem in
tarihinin en kark dnemlerinden biridir. Kendisinin ve yandalarnn emniyetini salamak
iin her trl vastaya bavurmutur. evirdii entrikalar sayesinde tahta kar kmaz,
hkmet merkezinde bulunan eski imparator ailesine mensup olanlarn hepsini bertaraf etmi;
yalnz tarada ehemmiyetsiz vazifelerde bulunanlara dokunmamtr. Hemen pek ok kanun
nerettirmitir. Bu kanunlara gre ona in tahtnda ilk sosyalist ad verilmitir. lk bakta
kanunlar gerekten de ok modern grnmtr. Mesela zel ahslarn kle olarak
kullanmalar yasak edilmi, btn kleler devlet kleleri olmulardr. Yine ahslarn arazi
sahibi olmalar da yasak edilmitir. Btn arazi devletin saylm, toprak, topra ok
olanlardan alnarak topra olmayan kyllere verilmek suretiyle yeniden taksim edilmitir.
Bundan baka arap, tuz, demir aletler ve sikkeler devletin tekeli altna alnm, gller ve
dalardan da yalnz devlet istifade edebilmitir. Bununla, halkn yakacak odununu tedarik
ettii, balk avlad ve avland araziler kastedilmitir. Btn para ileri yeniden
dzenlenerek yeni para eitleri tedavle karlmtr. Devlet halka kredi am ve alnan faiz
de o zamana kadar husus ahslar tarafndan alnan faizlerden daha dk olmutur. Nihayet
istikraz brolar almtr. Bu brolar, piyasada mal fazla olup fiyatlar dnce mal ve
bilhassa buday satn alm; piyasada mallar azalp fiyatlar ykselince de satmtr.
Bu arada, halkn ierideki kt durumu dnmesine frsat verilmeyerek Hunlara
kar sava ilan edilmesi kararlatrlmtr. Savaa hazrlk olarak Hunlara bir eli
gnderilmi ve tahkir edici tekliflerde bulunulmutur. zellikle halkn ve tanhunun adn ar
hareket ierecek ekilde deitirmilerdir. Bu durum Hunlarn ayaklanmalarna sebep
olmutur. Wang Mang, btn Hun lkesini 15 Tanhunun idaresi altnda paylatrmay teklif
etmitir. Bundan sonra Hun lkesi bir in vilayeti gibi muamele grecekti. Bu taksimde
baarl olamad gibi, bilakis Hunlar daha da ok kzdrmtr. Wang Mang snra muazzam
ordular ym, Trkistan, in hkimiyetinden kmtr.
Wang Mang Hunlara kar yrmeden nce i kargaalarn gittike arttn grm
ve MS 12 ylnda btn reform kanunlarn geri almak zorunda kalmtr. Bunlarn
uygulanmasnn mmkn olmad ve neticelerinin de eskisinden daha kt sonular
dourduu grlmtr. Nihayet MS 18de katliamlara sebebiyet veren kk isyanlar
balam, ihtillciler, iaret olarak, kalarn krmzya boyayarak kendilerine krmz
kallar' demilerdir. Bu isyan, Wang Mangn alm olduu yanl tedbirlerden dolay
kyllerin dtkleri mkl duruma tahamml edemeyerek hakik bir katliamn balangc
63

olmutur. Bu isyann nvesini gizli bir cemiyet tekil etmitir. Bunlarn nderleri bu sefer
taradaki iftlik sahipleri olmulardr. Bar zamannda, zararsz idiler, fakat isyanlar srasnda
kylleri ayaklandrmakta ok baarl oluyorlar sonra da durumu dzeltmek iin kylleri
tekiltlandryorlard. Ancak daha nceleri de olduu gibi, bu hareket byyerek asl hedefini
am ve btn hkmdar tabakasna kar kan bir isyan mahiyetini almtr. Bu sefer de,
ok ksa bir zamanda, kk gizli bir cemiyet tarafndan hazrlanan isyan bir ihtill hlini
almtr. Kyllerden oluan byk halk kitlesi her yerde memurlar ve ileri gelenleri
ldrerek hkmet merkezine doru ilerlemilerdir. Wang Mang tarafndan bunlara kar
gnderilen asker ktalar da, kar tarafa gemedikleri takdirde, krmz kallardan farkl
hareket etmemiler; onlar da rastgele yama ederek memurlar ldrmlerdir. Katliam ve
arpmalar yznden Wang Mangn ordusu Hunlara hcum edecei yerde takviye
alamadndan yamalara balayarak yolunu armtr. Bylece ordu dalarak ortadan yok
olmutur. inin ansna o zamann tanhusu, barsever olduundan, bu frsattan istifade
etmemitir daha dorusu Hun Devletinin i vaziyetinin pek salam olmamas tanhuyu
barsever olmaya zorlamtr.
Kyam balar balamaz azledilen Han Slalesinin halefleri meydana karak yksek
tabakay etraflarna toplamak istemilerdir. Hem gasp Wang Manga kar savamak hem de
ihtillci halka kar eski sosyal nizam mdafaa etmek iin harekete gemilerdir. Fakat Han
prenslerinin etraflarna topladklar ordularn durumu da kar taraftakilerden daha iyi deildi.
Bunlar da soygunculukla para ve servet elde etmek isteyen a ve fakir kyllerden baka bir
ey deildiler ve savamaktan ziyade yama yapp her eyi katletmilerdi. Btn bunlara
ramen yine de prenslerden Liu Hsiu zorla da olsa baarl olmutur. Prensin taraftarlar
hkmet merkezini zapt etmiler, Wang Mang, kendi kutsiyetine inanarak kamam aksine
resm elbiseler giyerek tahtn bulunduu salonda eski kitaplar okumaya devam etmitir.
Syleyecei szlerle hasmna tesir edeceinden ve bylece her eyi yoluna koyacandan
emin olduundan byle hareket etmi, ancak bir askerin ban gvdesinden ayrmasna engel
olamamtr (MS 22). Kesik ba 200 yl imparatorun hazinesinde muhafaza edilmitir.
Savalara devam edilmi, prenslere ait parti hem kendi aralarnda hem de krmz
kallara kar savamtr. Bu yllar boyunca milyonlarca insan lmtr. Nihayet (MS 24)
Liu Hsiu baar kazanarak kinci Han Slalesinin (Dou yahut Muahhar Slale) ilk
imparatoru olarak tahta km ve imparator Kuang-wu-ti adn almtr (MS 25-57).
Wang Mang zamannda Hunlarn Trkistandaki nfuzlar yine artmtr. Fakat
Yarkend kral, inlilerle Hunlar birbirleri aleyhine kkrtmakla daha ok kuvvet kazanm
ve ok gemeden Hunlara kar koyacak hle gelmiti. Yalnz, kk Trkistan devletleri,
kendilerine yakn bulunan ve hkimiyetlerini daha ok gsterecek olan Yarkend veya
Hunlarn hkimiyeti altna girmektense, kendilerinden uzak olan in hkimiyeti altna girmeyi tercih etmilerdir. Bunun iin kk devletler inin mdahalesini istemilerdir. Fakat
Kuang-wu, bunu tereddtsz reddetmi ve sebep olarak ini daha yeni nizama soktuunu ve
hemen Trkistana yrmek imknn bulamadn ileri srmtr. Bu phesiz ki, doru bir
hareketti. Bu sayede Yarkend kral Trkistann mtebaki kk devletlerine de hkim
olabilmitir. nk Hunlar baka sebeplerden dolay Trkistandan ekilmek zorunda
64

kalmlardr. Kuang-wu-ti Hunlarla mteaddit defalar snrlarda arpm, fakat hibirinde


baar elde edememitir. MS 45 yllarnda ok iddetli bir kuraklk hkm srm ve buna
ekirge istilas da eklenmitir. Bu yzden Hunlar, hayvanlarnn byk bir ksmn kaybetmilerdir. Artk batda, Trkistanda tutunacak, gneyde inlilerle savaacak ve douda
Hsien-pi (Siyenpi) ve Wu-huanlarla savaa tutuacak bir durumda olamamlardr. Byk
bir ksmnn Mool meneinden geldikleri ve evvelce Hunlarn hkimiyeti altnda
bulunduklar ihtimal dhilinde olan bu iki kavim, Moolistan ve Manurya arasndaki hudut
blgelerde ve Hun Devletinin dou kenarlarna yerleerek bar iinde yayorlard. Hunlar,
Shansi ve Shensi Eyaletlerinin kuzeyinde bulunan en iyi otlaklarn byk siyasi hadiseler
yznden kaybettikleri hlde, bunlar en iyi otlaklara sahip bulunduklarndan,
kuvvetlenmilerdi. Sonunda da MS 46 ylnda Hunlar kuraklk ve savalar neticesinde Wuhuanlarla Hsien-pilere kar koyamamlardr. Halk iki ksma ayrlm, zellikle kuzey
taraflarna g edenler, ok gemeden inlilerin gzleri nnden kaybolmulardr.
Hunlarn gneyde kalan dier ksmlar ise, baka dmanlara kar kendilerini
emniyet altna almak iin, inlilere tbi olmak zorunda kalmlardr. Bylece kuzeyde
inliler hibir ey yapmadan byk bir baar kazanmlardr. Yzyllardan beri inlilerin en
tehlikeli dman olan Hunlar, siyasi bir kuvvet olarak ortadan kalkmlar, bunlarn yerine
Hsien-pilerle Wu-huanlar gelmilerdir. Ancak bunlar ilk zamanlarnda Hunlar kadar nemli
olamamlardr.

3.4. Han Devrinin Sonu


MS 80den itibaren inin i siyasetinde gittike bir ktleme hissedilmitir. Bunun
sebebi, byk arazi sahipiliinin eskisine nazaran, daha abuk teekkl etmesi, buna karlk
arazi sahiplerinin adedinin eskisine nazaran daha az olmasdr. Byk arazi sahipleri kendi
aralarnda zmreler meydana getirmilerdir. Bunlar ilk nce saray entrikalarn kullanarak
birbirleriyle iktidar mcadelesi yapmlardr. Bu iktidar mcadelelerinde yeni bir snf olarak
harem aalar ortaya kmtr. Ming-ti zamannda, ekonominin ykseldii bir devirde ortaya
kan Han imparatorlarnn saraylarnda bir taraftan lks dier taraftan da saray mensuplar
daha ok artmtr. Sarayda bulunan yzlerce zevce ve kuma iin byk bir harem aas
ordusuna ihtiya duyulmutur. Harem aalar da, imparatorla zel olarak konuup onu
etkileyebilecek bir konumda bulunduklarndan belirli bir grup iin nemli bir sebep
olmulardr. Esas mcadele zaman zaman harem aalar grubuyla; yazarlar grubu arasnda
cereyan etmitir. Harem aalar ilerinde imparatorun birka zevcesi de bulunan bir zmrenin
hizmetinde bulunurlarken: yazarlar, yani nazrlar ve nezaretlerde alanlar ile idare ilerinde
bulunanlar bir baka zmreye hizmet edenlerdir. Bu mcadeleler neticesinde MS II. yzylda
daha fazla kan dklmtr. stn olan zmre, dier zmreye mensup olanlarn mmknse
hepsini katletmitir. ok gemeden tarada yerlemi olan grup daha msait bir durum
almtr; nk o zaman sarayda hkim olan grup, tarada fazla tutunamamtr. Bylece MS
150den itibaren tara ktalarna komuta eden generaller barol oynarlarken, saraydaki
olaylar gittike nemini kaybetmitir.

65

lk devrin en nemli generalleri, Tsao Tsao, Lu Pu, Yuan Shao ve Sun Tsedir.
Bunlar takiben bir mddet sonra da Liu Pei gelmitir. Bunlarn hepsi, iktidar ellerine almak
istemiler ve MS 180den itibaren birbirleriyle savamlardr. En nemli dier bir hedefleri
ise, imparatoru kendi taraflarna ekmek olmutur. kinci Han slalesinin son imparatoru
Hsien-ti (MS 190-220), bu amac gden mteaddit generaller tarafndan esir edilmitir.
Baar kazanan general, umumiyetle, hkmet merkezini elinde tutacak kadar kuvveti olmadndan imparatoru da beraberinde srkler, nihayet bundan vazgemek zorunda kalnca,
onu baka bir generale terk ederdi. mparatorun bu kadar arkasndan komalarnn sebebi, o
zamanki telkkilere gre, yeni slalenin ilk imparatorunun, eski slalenin son imparatorundan
devlet mhrlerini almak zorunda olmasdr. Son imparator bir nizam dhilinde istifa
etmelidir.
MS 200 ylnda yeni bir durum daha ortaya kmtr. Bu dnemde sadece 3 byk
parti kalmtr. Bunlarn en kuvvetlisi kuzeye hkim olan, imparatoru her zaman iin elinde
tutan Tsaoun partisi idi. Batda Sih-chuanda Liu Pei ve gneydouda Sun Tsenin kardei
yerlemiti.
Generaller iinde Tsao Tsao ynetimi ele geirme mcadelesinde hepsinden ileri
gitmitir: Asker yardmda bulunduklarndan dolay, dl olarak MS 180-200 yllar arasnda
bir in eyaleti olan ansiye 19 Hun boyunu onun yerletirdii dnlmektedir. Bu suretle
Tsao, Hunlarn yardm ile iktidar eline alm ve lmnden hemen sonra olu Tsao Pi,
MS 220 ylnda imparatora istifasn vermi ve yeni bir slale olan Wei Slalesini
kurabilmitir. Buna karlk, yzlerce seneden beri inlilere ait olan bir ksm arazi Hunlara
gemitir. Tabi Tsao bunun byle olmasn istememitir.
O, Hunlara anside baz otlaklar vererek bunlar etrafta bulunan ile ve bucak
memurlarna idare ettirmek istemitir. Plan, inlilerin eskiden de birok defa uyguladklar
plann ayns idi: Yabanclar gruplar hlinde lkeye alnr sonra etrafta bulunan idare
merkezlerinin nfuzu onlar zerinde gittike artar ve nihayet yabanclar tamamen kendi
hususiyetlerini kaybederek inlileirlerdi. Fakat Hunlarn 19 boyu ok kalabalkt. llerin
idaresi de son harpler yznden ok zayfladndan bu plan tatbik edilememitir. Bu suretle
in dhilinde birok tanhunun idaresinde kk bir Hun Devleti kurulmutur. Bu olay,
bundan sonraki drt yzyl iin byk bir nem arz etmitir.
Ksaca sylemek gerekirse Han Dnemi in tarihinde nemli gelimelerin yaand
bir devirdir. Bu dnemde Trkistana gnderilen General Ban Zhao, Dou Trkistan
yeniden ele geirerek 70.000 kiilik bir ordu ile Tanr Dalarndan aarak Hazar Denizine
kadar gitmeyi baarmtr. Daha nce in hi bu kadar batya gitmemiti. Asker mparator
Wu-ti muazzam harcamalar yaparak gneyi hedef alan seferlere girimiti. Sonraki
imparatorlar inin snrlarn bugnk Kanton ve Kvangsiyi iine alacak lde
geniletmekle kalmamlar, bu kazanmlara Fujiyan da katmlardr. Ayrca Haniyay
Adasna kadar ilerledikleri gibi Vietnamn kuzey blgelerine de youn bir ekilde
yerlemilerdir. Hatta Burma (Myanmar)ya bir ticaret yolu aarak bugnk Malezya ile
deniz zerinden temaslar salamak iin giriimlerinde bulunmulardr. Yine Koreye nfuz
66

etmiler, M 4. yzyl civarlarnda in ile Kore snr arasndaki snr izen Yalu Nehri
havzasnda baz sava kabilelerle savamlardr; fakat Koreyi dize getirme konusunda ilk
ciddi gayreti gsteren inliler, orada smrge kurmay baaranlar ise Hanlar olmutur. Btn
bu istilalarn arkasnda yatan sebep elbette ki ticaret olmutur.
in ile Avrupa arasnda zellikle de Roma mparatorluu arasndaki ilikiler bu
dnemde ticaret zerinden balam ve pek Yolu ve bunun zerinde tanan rnler bu
temaslar salamlatrmtr. Roma, inden in ipei ile Hind biberi alrken karlnda cam
ve demir eya demitir.
stilalar byk igal ordular kurulmasn elzem hle getirmi, bu da imparatorluk
hazinesine byk bir yk yklemitir. Ayrca seferlerin pahal at skntsna yol amas ve ok
sayda kylnn askere alnmas huzursuzluu arttrmtr. Yine hara getiren elilik
heyetlerinin payitahtta arlanmalar ve masraflarnn karlanmas da olduka byk
masraflarn yaplmasn gerektirmitir. Vergiler ykseltilmi, ancak bunlar tahsil memurlar
tarafndan merkeze ulatrlmayarak kendilerinde braklmtr. Btn bu sebeplerle parann
deeri drlmtr. Bu arada imparatorlarla brokratlar arasndaki ekimeler ve
imparatorlarn saraylarndaki hadmaalarna bel balamalar, idarede ba gsteren bozukluk
ve zaafiyet slalenin sonunun gelmesinin en nemli sebepleridir.
Han dneminin sona ermesiyle, in tarihinde yeni bir dnem kapanmtr. Han devri,
asiller cemiyetinin nihai olgunlama ve salamlama devresi olmutur. Bundan sonraki devir,
yani MS 618e kadar olan zaman, inlilerle kuzey kavimleri arasndaki kltrel ve siyasi
arpmalarla gemitir.

67

Uygulamalar
1) Han Slalesi dneminin in tarihine katklarn aratrnz

68

Uygulama Sorular
1) Han Slalesi ynetimini, ortaya kma ve sonlanma sebep ve sonularn, nceki
hanedanlar dnemi ile karlatrarak nasl deerlendirirsiniz?

69

Bu Blmde Ne rendik zeti


Bu blmde in tarihinin ve gnmz inlilerinin esasn tekil eden Han Slalesinin
gelime ve sonlanma dnemi anlatlmtr. M 206 ylnda imparator olan Liu Pang,
kendisine imparator ad olarak Kao-tsu adn almtr. Han Slalesi dnemi, inin orta
zamanlarnn balangc olarak kabul edilmektedir. Kao-tsu dneminde, inin servet ve
nfusundaki artn ve imparatorluk ats altndaki birlemenin d ilikileri ok daha nemli
kld bir dnem balamtr. Yaklak iki yz yirmi yl srecek olan bu dnem gitgide
byyen bir imparatorluun bnyesine daha fazla insann ve topran ilhak eklinde
gereklemitir.
Bu dnem, Hun Trklerinin gittike kuvvetlendii ve in iin esasl bir tehlike
oluturmaya balad bir dnemdir. Liu Pang, devletini kurmakta iken Hunlarn bana
Tou-mann yerine Mao-tun (Mete) gemi ve devletini, ine kuvvet bakmndan eit olan
byk bir devlet hline getirmitir. Kao-tsunun siyaseti, Hunlarn Kuzey in ilerine
karmalarna ve bilhassa Hunlarla inliler arasnda ittifaklarn yaplmasna mani olmakt.
Mao-tun M 200 ylnda bir in kral ile ittifak yaparak Kao-tsuya kar harekete gemi ve
Pai-teng Sava gereklemitir. Ancak Kuzey Shanside Kao-tsuyu kuatan Mao-tun, ittifak
yapt in kralnn askerlerinin gecikmesi zerine kuatmay kaldrp geri ekilmitir.
Bylece inin Hun hkimiyeti altna girmesi engellenmitir. Mao-tunun kuatmay
kaldrmasnn bir dier sebebi, inin bozkrdan ynetilemeyecei ve eer Trkler ine
yerleirse mill kimliklerini kaybedeceine dair mill siyasettir. Sonu olarak Dou Asyada
bamsz ve birbirlerine kar eit saylan iki byk devlet arasnda akdedilen ilk uluslararas
anlama imzalanmtr.
Ayrca yine bu dnemde Gney inde bulunan ve corafi olarak nemli bir konumda
yer alan Kanton Devleti ile yaplan savalar ile bu savalarda nemli rol oynayan len Kaotsunun ei mparatorie L hakknda bilgi verilmitir. mparator Wen-ti dneminde
derebeylikler artm, ama bunlar sarayda memuriyet alarak derebeyliklerini uzaktan
ynettikleri iin iktidar sahibi olmamlardr. mparator Wu-ti (M 141-89) zamannda
Hunlara kar faal bir d siyaset uygulanmtr. Bunun sebepleri glenen inin art
Hunlara hediyeler ve prensesler vermeyi aalayc bulmalar, kuzeyde Hun tehlikesinin
devam etmesi ve Hunlarn Trkistan hkimiyetinin ve Kansuda iktidar kazanmalarnn bat
ticaretine engel olmasdr. Shan-y Chn-chenin lmyle zayflayan Hunlar, Koreyi de
kaybetmitir. inin asker baarlarnn yan sra Hunlara kar uygulad entrikalar,
casusluk ve sabotajlarn sonucunda birok tanhunun gelip gittii ve i kargaalarn olutuunu
in kaynaklarndan takip etmek mmkndr. Nihayet M 58de uzun sren i savalardan
sonra Tanhu Hu-han-yeh idaresi altnda Hun Devleti paralanmtr. Hu-han-yeh, M 51
ylnda bizzat in sarayna gelmitir.
mparator Yan-tinin karsnn yeeni olan Wang Mang sarayda nfuzu arttktan
sonra MS 8de kendisini imparator ilan etmitir. inin en kark dnemlerinden olan onun
ynetim dneminde (MS 8-22) kard kanunlar in tahtnda ilk sosyalist olarak
adlandrlmasna sebep olmutur. Bu kanunlar i isyanlarn ve krmz kallar olarak anlan
70

ihtilalcilerin ortaya kmasna sebep olunca reformlar geri almak zorunda kalmtr. Nihayet
prens Liu Hsiu MS 22 Wang Mang ldrm, MS 24te de Kuang-wu-ti imparator adyla
kinci Han Slalesi (Dou yahut Muahhar Slale, MS 25-57) nin kurucusu olarak tahta
kmtr. Wang Mangn btn Hun lkesini 15 Tanhunun idaresi altnda paylatrmay
teklif etmesi, Hunlar kzdrm ve Hunlarn Trkistandaki nfuzlar yine artmtr. Kuangwu-ti dneminde Trkistanda Hunlarla sava devam etmitir. Ancak MS 45 ylnda balayan
kuraklk ve ekirge istilas, Hunlar zayflatm; gneyde inliler, douda Hsien-pi (Siyenpi)
ve Wu-huanlarla savaamayacak duruma getirmitir. Sonunda MS 46da Hun Devleti ikinci
kez Kuzey ve Gney olarak ikiye blnmlerdir. Kuzey Hunlar yurtlarn bu Mool
kabileleri hkimiyetine terk etmiler, Gney Hunlar ise inlilere tabi olmak zorunda
kalmlardr.
M.80den itibaren inin i siyasetinde gittike bir ktleme hissedilmitir. Bunun
sebebi, az saydaki byk arazi sahiplerinin zmreler meydana getirmeleri ve sarayda saylar
ve nfuzlar artan harem aalar zerinden iktidar ele geirmeye almalardr. MS 150de
ise tara ktalarna komuta eden generaller barol oynamlar ve iktidar iin mcadele
etmilerdir. General Tsao, Hun boylarnn yardm ile iktidar eline alm ve lmnden
hemen sonra olu Tsao Pi, MS 220 ylnda yeni bir slale olan Wei Slalesini kurmutur.
Snrlarn batda Hazar Denizine, douda Kore, Fujiyan ve Vietnamn kuzeyine
kadar genileten Han dneminde savalar, ekonomiye byk yk getirmitir. Han devri,
asiller cemiyetinin nihai olgunlama ve salamlama devresi olmutur.

71

Blm Sorular
1)
deildir?

Mao-tun zamannda Hun Devleti iinde hangisi inlilere verilen ilerden biri

a)

Muharebelerde mavir olarak kullanlmlardr.

b)

Yazc olarak kullanlmlardr.

c)

Memuriyet yapmlardr.

d)

Orduda grev almlardr.

e)

Ticaret yapmlardr.

2)
Yaklak iki yz yirmi yl sren ve yabanclarla mnasebetlerin srdrlme
srecinden ok, bir yaylma, genileme ve gitgide byyen bir imparatorluun bnyesine
daha fazla insan ve topra ilhak etme eklinde gerekleen dnem hangi slale dneminde
yaanmtr?
a)

Han Slalesi

b)

Chin Slalesi

c)

Chou Slalesi

d)

Sui Slalesi

e)

Tang Slalesi

3)
Kendisine imparator ad olarak Kao-tsuyu veren Han slalesinin kurucusu
aadakilerden hangisidir?
a)

Hsiang Y

b)

Chung-hang Yeh

c)

Chao To

d)

Li Sih

e)

Liu Pang

4)
hangisidir?

Devletini Han Slalesi dneminde inle eit konuma getiren Trk hkmdar

a)

Touman (Teoman)

b)

Mao-tun (Mete)
72

c)

Bumin

d)

Mukan

e)

bara

5)

Hunlar hkmdarlarna aadaki unvanlardan hangisini vermilerdir?

a)

lteber

b)

ad

c)

Yabgu

d)

any (Tanhu)

e)

Suba

6)
M 200 ylnda Han imparatoru Kao-tsu ile Hun hkmdar Mo-tun arasnda
yaplan Pai-teng Muharebesinden sonra iki taraf arasnda savalar devam etmi ve sonunda bir
anlama yaplmtr. Bu anlama tarihe nasl gemitir?
a)

Hunlar ile inliler arasnda yaplan ilk anlamadr.

b)

inlilerin Hunlara ilk defa prenses verdikleri ilk anlamadr.

c)
Dou Asyada bamsz ve birbirlerine kar eit saylan iki byk devlet
arasnda akdedilen ilk uluslararas anlamadr.
d)

Hunlarn inlilere eli gnderdikleri ilk anlamadr.

e)

Han slalesinin inin dnda yapt ilk anlamadr.

7)
hangisidir?

Hun Hkmdar Mo-tunun evlenme teklif ettii imparatorie aadakilerden

a)

mparatorie L

b)

mparatorie Wu

c)

mparatorie Cian

d)

mparatorie Yang

e)

mparatorie Sua

73

8)
lk defa hangi slale ve imparator zamannda inliler, Hunlara kar faal bir
siyaset tkip etmilerdir?
a) Han Slalesi-mparator Wang Mang
b) Han Slalesi-mparator Wu-ti
c) Han Slalesi-mparator Kao-tsu
d) Chin Slalesi-mparator Shih-huang-ti
e) Chin Slalesi-mparator Erh-shih-huang-ti
9)
a)
edilmitir.

in mparatoru Wang Mang iin aadakilerden hangisi sylenemez?


Onun dnemi in tarihinin en kark dnemlerinden biri olarak kabul

b)
Kendisinin ve yandalarnn emniyetini salamak iin her trl vastaya
bavurmutur.
c)
evirdii entrikalar sayesinde, hkmet merkezinde bulunan eski imparator
ailesine mensp olanlarn hepsini bertaraf etmi; yalnz tarada ehemmiyetsiz vazifelerde
bulunanlara dokunmamtr.
d)
Hemen pek ok kanun nerettirmitir. Bu kanunlara gre ona in tahtnda ilk
sosyalist ad verilmitir.
e)
10)
deildir?

Halk iin yaplmas gereken her eyi yapmtr.


Aadakilerden hangisi Han Slalesinin yklmasnn sebeplerinden biri

a)

mparatorlarla brokratlar arasndaki ekimeler

b)

mparatorlarn saraylarndaki hadmaalarna bel balamalar

c)

darede ba gsteren bozukluk ve zaafiyet

d)

Ekonomik durumun gittike ktlemesi

e)

mparator Wu-tinin gayretleri

Cevaplar
1) c, 2) a, 3) e, 4) b, 5) d, 6) c, 7) a, 8) b, 9) e, 10) e

74

4.NN PARALANMA DNEMNN (MS 220- 589) LK YZYILI

75

Bu Blmde Neler reneceiz?


4.1.

4.2.

Devlet Dnemi
4.1.1.

Wu Devleti (221-280)

4.1.2.

Shu-Han Devleti (221-263)

4.1.3.

Wei Devleti (220-265)

Bat Chin Slalesi (265-317)


4.2.1.

To-pa (Tabga)larn lk Devleti

4.2.2.

Prenslerin syan

4.2.3.

Hunlarn in Topraklarndaki lk Devletleri

76

Blm Hakknda lgi Oluturan Sorular


1)
inin Han Slalesinden sonraki yzyl hangi slale ve kavimlerin hkimiyet
leri altnda gemitir?
2)

Bu dnemi nasl deerlendirirsiniz?

77

Blmde Hedeflenen Kazanmlar ve Kazanm Yntemleri


Konu

Kazanm

Devlet Dnemi

MS 220-265 yllar
arasnda inin kuzeyinde
ve gneyinde kurulan
devletler hakknda ve bu
dnemin nemi hakknda
bilgi edinilmesi
MS 265-317 yllar
arasnda inde birlii
salayan Bat Chin
Slalesi ve dnemin nemi
hakknda bilgi edinilmesi

Bat Chin Slalesi

Kazanmn nasl
edilecei
gelitirilecei

elde
veya

78

Anahtar Kavramlar

Devlet

Wu

Shu-Han

Wei

Bat Chin

Topa (Tabga)

Liu Yan

79

Giri
Bu blmde Han Slalesinden sonra, MS 220-265 yllar arasnda inin kuzeyinde
ve gneyinde kurulan devletler hakknda bilgi verilmi, ardndan MS 265-317 yllar
arasnda inde birlii salayan Bat Chin Slalesi ve dneminin nemli olaylar
anlatlmtr.

80

4.1. Devlet Dnemi


inliler, inin Orta ada ikiye ayrldn ve bu ayrlmann 420 ylnda
gerekletiini ileri srseler de ilim lemi bu gr kabul etmemitir. lim lemine gre in,
220de kuzeyde byke bir devlet, gneydou ile gneybatda ise kk iki devlet olmak
zere toplam 3 devlete ayrlm ve 265te btn ine hkim olmak isteyen Chin Slalesi
kurulmutur. Fakat bu kuzey ile gney arasndaki birlik, ancak bir geit devri tekil eden 280
( devletin sonuncusunun ilhak edildii zaman) ile 317 (Chin Slalesinin gneye kamak
zorunda kald ve kuzeyde bir baka slalenin balad yl) arasnda meydana gelmitir.
MS II. yzylda Kuzey ine g etmi olan 19 Hun boyu, 220de, ilk defa ok
kuvvetli olmasalar da, yeni bir siyasi birlik olarak sahneye kmlardr. Hsiung-nu (Hun)
anylerinin idaresi altndaki bu siyasi birlik, 589a kadar Kuzey inde hkim olan, hakik
slaleler kuran, sonraki devirde daha fazla kuvvetlenen Kuzey indeki Hunlarla dier Trk
devletlerinin nvesini tekil etmitir. Bu dnem inin yabanclar ve zellikle Trkler
tarafndan idare edildii bir devir olarak vasflandrlmtr. Bu yzden de bu dnem, in
tarihinin en nemli ve ilgin devirleri arasnda saylmtr.
Fikir bakmndan ise bu dnem, Budizmin iki yoldan ine girmesiyle kendisini
gstermitir. Aslnda Budizmin ine girii genellikle MS I. Yzylda Han Slalesi
imparatoru Ming-ti dnemine tarihlendirilmektedir. Dou Trkistanda kuzeyde Kua,
gneyde ise Dunhuang ve Hoten zerinden yaylan ve inde cemaat topluluklar oluturan
Budizmin misyonerleri, MS II. yzyln ikinci yarsna doru Hint dillerindeki eserleri
inceye tercme etmeye balamlardr. Ancak bu din MS 220den sonra nem kazanmaya
balamtr. Bu dnemin ardndan ise Kuzey inde Hunlar tarafndan kurulan Kuzey Liang
Devleti ve Sonraki Chao Devleti, Budizmi resm din olarak kabul etmi ve nemli Budist
metinlerin ilk kez inceye tercmesini yapan Budist rahiplerin hamileri olmulardr.
Trkistan zerinden ilerleyen Budizmin iki ana mezhebi olan Hinayana ve Mahayana
mezheplerinden Trkler daha ziyade metafizik nitelikler tayan, tanr anlayna ynelen ve
bireysel deil, tm canllarn kurtuluunu merhamet, fedakrlk gibi erdemleri n plana
kararak hedefleyen Mahayana Budizmini benimsemilerdir. Trkler arasnda Gney
Hunlar ile balayan Budizm dini, en parlak devrini Turfan ve Kansu Uygurlar dneminde
yaamaya devam etmitir.
Kuzey indeki yabanc devletlerin, zellikle esas dinleri Gk Tanr dini olan
Trklerin Budizmi kabulnn ardnda pek ok sebep yatmaktadr. Bunlardan ilkinin in
kltr iinde erimemek iin yabanc bir dini benimsemek olduu dnlebilir. Ayrca
Kuzey inin yabanclarn hkimiyetine girmesi ile Konfyen elit tabakann ou Gney
ine ekilmi, kuzeyde kalanlar da yabanclara yardm etmek istememitir. Yabanc
topraklarda kendilerine hem eitimli brokrat bir tabaka oluturmak isteyen hem de ticaret ile
ilgilenen Trk hkmdarlar da aradklar destei Budist rahiplerde bulmulardr. Budizm
beraberinde birok yeni kltr maddeleri ile ilimleri de getirmitir. Eski in felsefesi ile ilmi,
bununla anlamak zorunda kalmtr. Ayn zamanda Budizmle birlikte ilk defa inin
batsndaki byk kltr devletleri hakknda dorudan doruya bilgi edinilmitir. O zamana
kadar sadece in bir kltr lkesi olarak gsterilmi, dier lkelerin hepsi barbar saylmtr.
81

Kltr lkesi denildii zaman, ehir kltr ve ziraat olan lkeler anlalmtr. Bu da ok az
bir ehir kltrne sahip olan, ziraatla fazla uramayan Trk boylarn barbar telkki
etmelerine sebep olmutur. Fakat in ile n ve Gney Asya arasndaki mnasebetler artnca,
inliler artk inden baka kltr memleketlerinin de mevcut olduunu kabul etmek zorunda
kalmlardr. Kuzey inde yabanc slaleler hkim olup yeni yksek bir kltr meydana
gelince, bu hkmdarlara artk barbar denmemi; hatta in imparatorunun gn olu olduu
ve dnyann ortasndaki tahta oturduu nazariyesi de geerliliini kaybetmitir.
Ekonomi bakmndan da bu dnem olduka nemlidir. in asndan baktmzda bu
dnem Kuzey in iin inin ziraati ile Trkistann hayvan besleyicilii arasnda bir ayrlma
dnemini ifade etmektedir. Kuzey in hayvan beslemek iin bir mera lkesi mi olsun yoksa
zirai bir memleket olarak m kalsn? Gney inde byk bir grup inlinin kuru tarlalarda
buday ekmekten ya tarlalarda pirin ekmee gemesi, yani tarla ziraatnden bahe ziraatne
gemesi sz konudur. Bylece bu dnem, kuzeyden gelen yksek in kltr ile gneyin
ekonomisinin ayrt bir dnemdir.

82

Harita 4: Devlet Dnemindeki Wei, Shu ve Wu Devletleri (in, letiim Atlasl


Byk Uygarlklar Ans.)

4.1.1. Wu Devleti (221-280)


Han Slalesinin son imparatoru, MS 220de Tsao Pinin lehine tahttan feragat
etmek zorunda kald ve bununla Wei Slalesi (220-265) balad zaman; in, hibir
suretle bir birlik tekil eden lke konumunda olmamtr. oktan beri bamszlklarn
ellerine alm olan iki ordu komutan, kendilerini derhl imparator ilan etmilerdir.
Bat inde, bugnk Sih-chuan Eyaletinde, 221de Liu Pei kendini imparator ilan
ederken; inin gneydousunda, bugnk Nankin civarnda, ayn yl Sun Chan, kendini
Wu kral ilan etmi ve Wu Slalesini (221-280) kurmutur. Wunun hkim olduu blge,
memurlardan, askerlerden ve tccarlardan oluan, bilhassa ehir ve idare merkezlerinin az
olduu ve iinde inlilerin yksek tabakasna ait insanlarn az bulunduu yerler idi. Asl
ahaliyi tekil eden aa tabakann byk bir ksm inli olmayanlard. Buralarda en eski
zamanlardan kalma Yao-Yeh ve Tai kabileleri yayorlard. lke, bataklk bo ovalardan
veya dalk dar vadilerden mteekkildi. Burada, Tai kavimleri eskiden beri pirin
yetitiriyorlar; dalarda ise Yaolar, ksmen avclkla, ksmen de yakma ziratiyle
urayorlard. Gneye g eden kyller, budaylaryla darlarnn burada gelimediini
grnce, yava yava pirin ekmeye almak zorunda kalmlard. Onlar, koyunlarndan ve
srlarndan da vazgeip kendilerinden nce orada yaayanlar gibi, domuz ve manda
beslemeye mecbur oldular. Btn bunlardan, lkenin fakir olduu ve yegne iktisadi kuvvetin
ticarete dayand anlalmaktadr. Bu ticaret, maden, kereste ve gneyin daha baka retii
maddelerden oluuyordu, fakat ok gemeden buna deniz ar ticaret de ilave edildi. Bu
suretle gittike daha fazla miktarda Hindistan ve n Asyadan mallar getirildi ve bu mallar,
Wudan kuzeye satlnca, devlet iin bir gelir kayna oldu. devlet zamannda srekli
yaplan savalarda, Wu daha faal bir rol oynamtr: Wu, hibir zaman, btn ine hkim
olmaya teebbs etmemi, yalnz bu sarp blgede tutunmaya, burada salam temelleri olan bir
devlet kurmaa almtr. 229da Wu hkmdar, imparator unvann alarak bugnk
Nankini hkmet merkezi yapmtr. Wu Devletinin 232 ylnda Gney Manuryay
hkimiyeti altna alan Yen hkmdar ile ittifak yaparak Wei Devletini saf d brakmak
istediyse de Weinin Japonyada bulunan Yamato Devleti ile ittifaka girmesi ve Yen
Devletini yok etmesiyle bu plan suya dmtr.

4.1.2. Shu-Han Devleti (221-263)


Gneybatda bulunan Shu-Han Devleti iin durum bambaka idi. Shu-Han, nce
slalelerin meruiyet meselesini ortaya atm ve hkmdar Liu Pei, tahttan indirilmi olan
Han Slalesinin imparator ailesine mensup olduunu ve bunun iin inin meru hkmdar
olmaya hak kazandn iddia etmitir. Ancak menei biraz pheli idi. Buna karlk kuzeyde
Weiler, Han Slalesinin son imparatoruna ait devlet mhrnn kendilerinde olduunu,
bununla iktidar yetkisinin ellerine verildiini ve bylece kendilerinin meru olduklarn
sylemilerdir.
83

Shu-Hann kurulduu corafya, Wununkinden daha elverili artlara sahipti. Batda


yksek Tibet Dalar bulunuyordu ki, buradan byk bir taarruz yaplamazd. Kuzeyde
ykselen bir da silsilesi tarafndan korunuyorlard; douda da almas g olan dalar vard.
Gney akt, fakat orada inliler deil, olduka aa kltre sahip yerliler oturuyorlard.
lke, ancak iki keden taarruza urayabilirdi; gneybat ke ki, burada kuzeyde Chin-ling
Dalaryla batda Tibet Dalar arasnda kolay alabilen dalk blge vard. Buralarda ayn
zamanda olduka yksek bir kltre sahip Tibet kabileleri oturuyorlard. Bir de gneydou
kesi ki, buraya Yangtseden girilebilirdi. Bu iki tehlikeli kede hemen hemen daima
savalar olmutur.
Shu-Hann ekonomik durumu da fena deildi. Sih-chuan, oktan beri inin buday
yetitirme blgesine dhildi ve Cheng-tu ovasnda olduka fazla in kyls bulunuyordu.
Bundan baka burada, dalarda yaayan kavimlere buday veren, buna mukabil ok para
getiren ilalar ve daha baka Tibet mamlt satn alan zengin tccarlar ile bugnk Ynnan
Eyaletinden geerek Hindistana giden ticaret yollar vard.
Shu-Hann zayf taraf, Wei Devletine kar koyacak kadar nfusunun fazla
olmamas ve kolay mdafaa edilebilen memleketinin bir tecavz iin gereken artlara haiz
bulunmaydr. Bunun iin Shu-Hann ilk hazrl, bugnk Ynnan Eyaletindeki
kabilelere kar sefere kmak olmutur. Bu ekilde nce orduya asker, sonra da ticaret iin
kle tedarik edebilecekti, nk gneybat birka yzyldan beri kle ticaretinin balca
kayna olmutu. Daha sonra Hindistan ile yaplan ticareti kontrol etmeye alt. Btn bu
ihtiyat tedbirleri, Shu-Hann i kuvvetini arttrd. Dier taraftan Shu-Han, Chu-ko Liang adl
adamn plan dorultusunda, para karlnda Tibetlileri satn almaya ve onlarn yardm ile
Weilere kar bir taarruza girimeye urat. Hkmdar Liu Pei 226da ld, halefi bir ocuk
olduundan, idarede faal bir vazife alamad. Chu-ko Liangun lmnden sonra (234) ShuHann d abuk olmutur. Bylece Wei, Shu-Hana kar birok asker baarlar
kazanm ve nihayet onu 263de malp etmee muvaffak olmutur.
Bu iki gney devletinde mterek olan ey, her ikisinin de Condottiere, yani Gney
inli olmayan askerler tarafndan kurulan devletler olmalardr. Bunlar yerli inli kesim
tarafndan kabul grmemi ve gleri azalmtr. Dier taraftan bu dnemin olumlu ynleri de
olmutur. Gney inde, ilk defa bir imparator kendisine lzm olan memur ve harem aalar
ile dolu bir hkmet merkezine sahip olmutur. Bakent, byk bir erzak pazar olmutur. Bu
yzden etrafta bulunan kyler eskisinden daha iyi sat yapabilmilerdir. ktisad bakmdan
kuvvetlenmeleri blgenin genileme meselesi ile ulam meselesini de ortaya karmtr.
htiya duyulan ve ina edilmesi gereken yollar ve ulam vastalar (gemiler), hanlar veya
slale sona erdii zaman bile mevcudiyetlerini devam ettirmilerdir. Bu arada zellikle
sarayn etrafnda asil yelerden oluan bir aydnlar grubu meydana getirilmitir. Gney
slalelerinin hkmdarlar beraberlerinde asilleri getirmemiler; yalnzca bilgisiz askerlerle
ok bilgisi olmayan birka generali getirmilerdir. Buna karlk iyi ynetim anlayna sahip
olan aydnlar, etrafta bulunan blgelerden yeni hkmet merkezine gelmilerdir. Bylece
gneyde yeni kltr ve ticaret merkezleri meydana gelmi, bu da inin ilerideki
gelimelerinde ok nemli bir rol oynamtr.
84

4.1.3. Wei Devleti (220-265)


Kuzeyde Wei Devletinin (220-265) de durumu pek parlak deildi. Han devrinin
sonundaki olaylardan lkenin ekonomik bakmdan nasl zarara uradndan yukarda
bahsetmitik. Ne var ki Wei, inin eskiden en nemli olan blgelerine (Bat Shensi vadisi,
Lo-yangdan itibaren doudaki btn ova) hkimdi. En fazla nfus da buralarda bulunuyordu.
Fakat bu blgeler, devaml savalar yznden, fakir dmt. imdi Gney ve Gneybat
in bamsz olmu, fakat buna karlk, Trkistan Weiye bal kalmt. Ancak buras
ekonomik bakmdan faydal olmaktan ziyade zarar veren bir durumda bulunuyordu; zira
srekli masraf gerektiriyordu. Saray Han Slalesi zamannda olduu gibi israftan
kanmyordu. nk hkmetin btn ini temsil ettii fikrinden vazgemek istemiyor ve
mutlaka Gney slaleleri hkmdarlarndan daha byk grnmek istiyordu. Fakat imdi ok
klm bir lke olarak, byle byk bir saray idare etmek zorunda idi. Hkmet kuzeyde
bulunan Hunlarn 19 boyuna asker yardmlarndan dolay toprak ve para vermek zorundayd.
Bu, toplanan vergilerden bir ksmnn elden kmas demekti. Ayrca askerleri de
silhszlandramam ve byk ordularn iaelerini temin etmek zorunda kalmt. Bunun
sebebi, Gney devletleriyle devaml olarak mcadele hlinde olmas idi. Ayn zamanda
mnferit ordu komutanlarn itati altna alarak hkmet merkezine balanmay da
baaramad.
Sonraki Han devrinde gelimi olan byk mlk sistemi hl geerliliini koruyordu.
mparator ad Wen-ti (Wn-di) olan Tsao Pinin ailesi olan Tsui, byle byk bir emlk
sahibi grubuna mensuptu. Byk mlk sahibi olan ve ynetimde nem kazanan dier aileler
ise, Hsia-hu ve Sih-ma adndaki aileler idi. Sih-ma ailesi kabiliyetli olduunu gstermi ve
Wen-ti (lm 226)nin saltanatnn sonlarnda kuvvetleri ok artmtr. Bundan sonraki
imparatorlar Sih-ma ailesinin mensuplar tarafndan tayin edildiler. Hkmdar ailesi arasnda
balayan anlamazlklar yznden aile azalar birbirlerini katlettiler. 264de Sih-ma Chao
kendini Chin kral yapt ve ld zaman yerine olu Sih-ma Yen geti. Ksa bir sre sonra
Wei Slalesinin tahttan feragat ettiini bildirerek kendisini yeni Chin Slalesinin (265) ilk
imparatoru ilan etti.
Sarayda durum byle iken, tarada anlattmz gibi kt bir ekonomik durum hsl
olmu, iki gney devletle srekli savaa devam etmeleri bir d siyasetten bahsedilmesini
imknsz klmtr. Bu srada Dou Trkistann baz ksmlar hl ine ok az bal idi.
Bunun da sebebi, o zamanlar daha kuvvetli bir rakibin bulunmamasdr. Hunlar bu dnemde
yeni bir teekkl ierisinde olduklarnda henz daha kendilerini toparlayamamlard. Zira
inin kuzeyinde yaayan ve orada askerlerini tekiltlandrm gebeler olarak birbirlerini
koruyan bu 19 boy, sayca da byk bir kuvvet tekil etmiyordu. Ayrca Weilere de sadk
idiler. Geride kalan Hun boylar yava yava Juan-juanlar ile yeni bir birlik tekil ettiler. Fakat
bu srada henz bir faaliyette bulunmadlar. Bunlarn iinde Wu-huan kabileleri ile Dou
Moolistanda Hunlarn bakiyeleri ile birleerek pek ok snr aknlar yapan Hsien-pi
kabileleri en nemlileridir. Fakat bu Hsien-pilerin bu srada henz Dou Trkistan zerinde
bir tesirleri bulunmuyordu. Bu ekilde Trkistan az ok Weilere tbi olduundan bu sayede
ticaret kervanlar serbeste bu topraklardan geebildiler. Yine bu dnemde Japonya ile elilik
85

mnasebetlerine devam ettirildi ve bylece in kltrne ait pek ok unsur Japonyaya


sokuldu. Bylece inin eitli blgelerinden Japonyaya g eden inliler sayesinde eski
iptidai neolitik Japon kltr deimitir.

4.2. Bat Chin Slalesi (265-317)


Slalenin gelimesi inin i tarihinde bir deiiklik yapmam, imparator olarak Wuti adn alan Sih-ma Yen (265-289) her tarafa yaylm olan taraftarlarnn yardm ile iktidar
ele geirmitir. Karlnda da onlara mkfat olarak memuriyetler ve vazifeler vermek
zorunda kalmtr. Sarayda bu sefer, Wei Slalesi zamanndan farkl olarak, kk ailelerden
oluan hkmdar tabakasnn yerine, imparator ailesine mensup olan prensler rol
oynamlardr. Ayr ayr prensler derebeyi olarak bulunduklar illerde ordular kurmular,
kendi siyasetlerini gtmeye almlardr. Bu arada hkmdar ailesiyle mttefik olan aile
mensuplar gittike daha fazla nfuz toplamaya balamlardr. Bylece ilk imparator bile, hi
nfuz sahibi olmadan, menfaatler yznden oyuncak olmu ve entrikalar gittike artmtr. Bu
slale Wei slalesi taraftarlarn ortadan kaldrmakla birlikte yine de birok kez prensler
tarafndan idare edilen byk ihtilller kmasn engelleyememitir.
Bu dnemde ok nemli bir asker teebbs gereklemi, 280de son Gney Devleti
olan Wu Devletini yok etmeyi baararak devlette yine bir birlik kurulmasna nclk
etmitir. Wunun yok edilmesinden sonra artk tehlikeli olabilecek bir d dman
kalmamtr. Mal durum oktan beri kt olduundan ve srekli devam eden savalar byk
masraflara sebebiyet verdiinden, 280de umum bir silhszlandrmaya gidilmitir. Tabi bu
silhszlandrma dorudan doruya slalenin emrindeki ktalar, yani saray ve hkmet
merkezi ktalaryla (bunlar daima iki ayr blmdr) illerdeki ktalarda olmutur. Buna kar
prenslere verilen derebeyliklerde silhszlandrma prenslerin zel mahiyet askerlerine ihtiyalar olduunu ileri srmelerinden tatbik edilememitir. Silhszlandrma ile beraber, silhlarn
teslim edilmesine dair bir ferman neredilmitir. O zamanlar sikkeler ok az olduu iin
hkmet, silh madenlerinden sikke bastrabilecekti. Para yerine maalar bazen buday, bazen
de ipekli kuma ile verilmi, sikke olarak verildiinde de Wei Slalesinin eski paralar
kullanlmtr. Ancak silhlarn teslimi iyi netice vermemi, terhis edilen askerler silhlar
teslim etmeyerek beraberlerinde gtrp satmlardr. Bu silhlarn byk bir ksm o
zamanlar inin kuzeyindeki Hunlar ile nc Mool kavmi Hsien-piler tarafndan satn
alnmtr. Bunlar, herhlde silhlara karlk onlara arazi vermilerdir. Bu suretle gittike
daha fazla inli, inin kuzey blgelerindeki snrlarn br tarafna kyl olarak
yerlemilerdir. Bunu memnuniyetle yapmlardr; zira Hunlar ve Hsien-pilerde, inlilerde
olduu kadar iyi teekkl etmi brokratik bir idare mevcut olmadndan, vergi toplama
ileri de, inlilerde olduu gibi, iyi ilemiyordu; lzumundan fazla vergi alan byk mal
sahipleri de yoktu. Hunlarla Hsien-piler kyllerin bu aknndan ikayetci deildiler, zira
ihtiyalar olan zirai mahsulleri bu suretle tedarik ediyorlard. Ayrca dnemin en modern
silhlarn da byk miktarda bu ekilde elde edebilmilerdri.
Bu silhszlandrma, phesiz, Bat Chin Slalesinin gerekletirdii en nemli
olaydr. Bu, bir tasarruf tedbiri olacak (askerlerin iae masraflar kalkacak, asker tekrar kyl
86

olarak alabilecek, bylece daha ok vergi toplanabilecekti) ve tedavldeki parann kymeti


ykselecekti. Ancak byle olmad: Terhis edilen askerler, kendilerine toprak verilmediinden
nereye gideceklerini bilemediler. Hkmet merkezi btn asker nfuzunu kaybetti, buna
karlk asker kuvvet, ierideki tehlikeli prensler ile snr kavimlerinde topland.
Wei devrinde snr kavimlerinin hibiri in iin ciddi bir tehlike tekil etmiyordu.
Sadece Hsien-pi kabileleri ile birka kk arpma yaanmt. Bu arpmalar, ksmen
Hsien-piler iin msait bir ekilde neticelenmi ve bylece Hsien-pilerin Kuzey ine kar
aknlar gittike artmtr. Bu arpmalar esnasnda, o zamana kadar birbirlerine gevek
balarla bal olan ayr ayr Hsien-pi kabileleri birleerek salam birlikler meydana getirdiler;
bunlarn arasnda zellikle Mi-jung-Hsien-pi grubu temayz etti. 281de yani silhszlanma
kanunundan bir yl sonra, Mu-junglar gneye, asl ine girerek, Pekin dolaylarn igal
ettiler. Hsien-piler iin byk kayplara mal olan ar savalar verildi. Nihayet 289da Hsienpiler, kendilerini inlilerin hkimiyeti altna sokan bir anlamay imzalamak zorunda kaldlar.
Mu-junglarn buna mecbur kalmalarnn sebebi, en yakn akrabalar Y-wen-Hsien-piler
tarafndan devaml olarak taarruza uratlmalardr. Onlar, ine kar bu ballk dnemini,
Kuzey indeki umum durumlarn tekiltlandrmak iin sarfetmilerdir. Bunlar, birok
inli ve bilhassa sanatkrlar da kendi taraflarna ekmeyi baarmlar ve sanatkrlar zellikle
silh imali bakmndan nemli roller oynamlardr.

4.2.1. To-pa (Tabga)larn lk Devleti


Silhszlandrma kanunundan yalnz Hsien-piler deil, grup daha faydalanmtr.
Bunlardan biri, bugnk ansi Eyaletinin kuzeyinde, imdiki Ta-tung-fu ehrinin
kuzeyinde yaayan Tabgalar (To-palar)dr. Son aratrmalara gre, Tabgalar meydana
getiren asl boy Trktr ve bu yzden de devlet Trk devleti karakterini tamtr. Onlara en
ok Hunlar ile Hsien-piler karmlardr. Ayrca bu devletin ierisinde birok Trk boylarnn
yansra Mool, Tunguz ve belki henz daha tahlil edilemeyen birok baka kabileler de
karmtr. Mool Devletinde yalnz Moolcann konuulmayp Trkenin de konuulmas
gibi bu kabilelerin muhtelif dillerle konumu olmalar da muhtemeldir. Bunlar bir milletten
ziyade siyasi bir birlik, bir kabile ittifak veya bir kabile birlii tekil etmilerdir.
Tabgalar, kk bir devlet kurarak, bunu bytmeye almlardr. Bunlarn
gneyinde, 287de Liu Yann ef olduu, Hunlarn 19 boyu bulunuyordu. Liu Yan, bu
devrin en mhim ahsiyetlerinden biri olmutur. Ad, has in addr. Fakat kendisi Hunlarn
tanhusundan, yani Mao-tunun kabilesi ve ailesinden gelmektedir. Kabilesinin ad Tu-kudur
ve bu kelime Trk kelimesinin ince transkripsiyonudur. Onun, Hunlarn bilinen en eski
asil kabilesi ile hkmdar ailesine mensup olmasnn yan sra byk bir tekilt kiilie
sahip olmas itibarn arttrmtr.
Bu yllarda ok kuvvetlenen dier iki grup ise Tibet kavimleri olan Tiler ve Chianglar
(Tangutlar)dr.

87

4.2.2. Prenslerin syan


Miladi IV. yzyln balar inin i mcadele ve isyanlar dnemi olarak karmza
kmaktadr. zellikle imparatorie aileleri olan Yang Ailesi, Chia Ailesi gibi aileler in
saraynda en fazla nfuz kazanan aileler olmutur. Bu aileler, veliaht prensleri katlettirmek
suretiyle prenslerin isyanlarna sebep olmulardr. Zaten prensler silahszlanmaya
uymamlar, bu yzden de kuvvetli kalmlardr. Bu arada generaller de prensler gibi iktidar
savalarnda yardmlarn salamak zere snr boylarndaki kavimlerle ittifaklar yapmlardr.
Bunlarn ierisinde yardmc ktalar olarak en sevilenler doudaki bir prens iin savaan
Hsien-pilerdi. Tabgalar ise daima Hsien-pilerle savatklar iin onlarn karsnda yer
almlar ve grnte hkmete sadk genarallerin yannda bulunmulardr. Kendini
imparator ilan eden prensler de baka prensler tarafndan ldrlm, bir trl istikrar
salanamamtr. Bu savalar srasnda en ok strap ekenin in halk olduu da bir
gerektir. Bu savalarn hepsi iktidar hedefledii iin hkmet merkezine doru yaplmtr.
Bunun iin kenar blgeler nispeten tahrip edilmeden salam kalm ve halk da savatan daha
az etkilenmitir. Bu yzden devletin merkezinden evresine doru inliler ktle hlinde g
etmeye balamlardr. Bu olay, snr kavimlerinin yer deitirmeleri ile birlikte dnemin en
nemli olaylarndan biri olmutur.
inlilerin byk bir ksm, Chang Kui adl bir valinin iyi ve sakin siyaseti nedeniyle
bugnk Kansu Eyaletine g etmitir. inlilerin gittike artan gleri ve Trkistanla
ticaretin yaplmas iin msait durumda bulunmas, bu blgenin tutunabilmesini salam ve
genileyerek refah iinde yaayabilmesine yol amtr.

4.2.3. Hunlarn in Topraklarndaki lk Devletleri


MS 304te artk Kuzey in topraklarna yerletirilmi olan Gney Hunlar harekete
gemilerdir. Asilzadeler meclisi Hunlarn inli generaller veya prensler iin savamalarnn
aleyhlerine olduunu bildirmitir. Onlar herhangi bir prense deil, sadece in imparatoruna
tbi olduklarn bildirmilerdi. Bu srada in imparatorunun bir hi olduuna ve siyaset
oyununda hibir rol oynamadna phe yoktur. Bu mcadelelerin generallerden veya
prenslerden birinin dierini malup edip kendisini imparator yapncaya kadar devam edecei
biliniyordu. Neden Hunlar da ayn hakka sahip olmasnlard? Neden yeni bir ye olarak in
taht iin yaplan savaa itirak etmesinlerdi?
Bu dncelerinde tamamen hakl idiler. Fakat buna kar bir ey vard: Hunlar
barbar (yani yabanc, kendilerinden olmayan) dlar. Bir barbar ine hkim olabilir mi
idi? inlilerin yzyllardan beri barbarlar olarak baktklar Hunlar, artk siyasi sahada
onlara eittiler. Ayrca Hunlarda meruiyet fikri ok salam olan bir asilzade tabakas vard. Hunlar yle dnmlerdi: Biz yabanclar, hibir eski inli aileye mensup olmadmz
hlde, burada hkmdar olmaya hakkmz var m? Sayca onlara nispeten azz (Liu Yann
304de yalnz 50000 askeri vard ki, bu nfusun en fazla 500000 olabileceini gsterir),
yabanc ve barbar olarak aalansak ine hkim olabilir miyiz?

88

Liu Yan ve yardmclar buna iyi bir hl aresi buldular ve Liu Yann slalesine
Han adn vererek, in slalesinin en mehurlaryla birletiler. Bunu yaparlarken de 500 yl
nce Mao-tunun Han slalesinin ilk imparatoruyla akdetmi olduu bu iki devlete karde
ad veren antlamaya dayandlar. Bundan baka, Mao-tun ile halefleri in prensesleriyle
evlendikleri iin, Hunlarn in hkmdar ailesiyle akraba olduklarn ileri srdler. Ayrca
Liu Yann soyad, Han Slalesinin hkmdarnn da soyad idi. Bylece in tahtna
yabanc olarak deil, antlama ve akrabala dayanarak, Han Slalesinin kanun halefleri
olarak getiklerini bildirdiler. Bu Hunlar, artk Mao-tunun devletini, yani bozkr Hunlarnn
devletini tekrar kurmak istemiyorlard. Onlar, in hkmdar ve Mao-tunun halefi olarak in
imparatoru olmak ve bir ziraat lkesini ynetmeyi istiyorlard. Eski Hun Devleti ile bu
yenisinin arasndaki esas fark da burada yatmaktadr. Bu fark, sonraki yllarda kendini
gsterecektir.
Liu Yan kendini Han slalesi imparatoru yaptktan bir ka ay sonra bir Tibetli de,
bugnk Sih-chuanda kendini imparator ilan etti ve Cheng slalesinin bu imparatoru Liu
Yan ile siyasi mnasebetler kurdu.
Liu Yan, birok defalar yer deitirdikten sonra, Gney anside bulunan Pingchengde kurduu hkmet merkezinde, in usulne gre, yanna saray erkn ile asillere
mensup inlileri gittike daha fazla toplad. Onlar bu biraz 'barbar, fakat iyi tekiltlandrlm saraya memnuniyetle geldiler. 309 ylnda in hkmet merkezi olan Lo-yanga
ilk taarruz yapld; 31lde bu taarruz tekrarland, Lo-yang zaptedildi, o zamanki imparator
Huai-ti (307-312) esir edildi ve Ping-chenge gtrld. Orada, Hun Devletinde kendi
lehine bir suikast yapt anlalncaya kadar normal bir muamele grd, fakat sonra btn
taraftarlar ile ldrld (313).
Ayn yl ierisinde, Liu Yana ilhak etmi olan Shih Lo adnda bir kabile reisi btn
ini katederek gneye kadar ilerledi ve burada savata len prens iin yaplan bir cenaze
treni ile karlat. Bu blgede savaarak yz bin kiiden fazla insan ldrd. Bunlarn
arasnda Chin Slalesine mensup 48 prens de vard. Bu baardan dolay Shih Lonn nfuzu
ok artt ve zaten gergin olan Liu Yan ile mnasebeti daha da gerginleti. Shih Lo, Chieh
kabilesine mensuptu ve galiba bir Hun idi, fakat dier Hunlarla dorudan doruya
mnasebeti yoktu. Liu Yan, devletini gittike daha fazla inliletirmeye ve bu suretle ine
hkim olabilmeye alrken; Shih Lo, daha ziyade bozkr ananesine bal kald. O, Orta ve
Gney inde zaptettii blgeleri elinde tutmay dnmemi, ileride daha sonraki aknlarna
temel tekil etmeleri iin geri ekilerek, sonraki yllarda (314-315) Kuzey inin daha byk
blgelerini ve zellikle Hsien-pi blgesini dorudan doruya kendi hkimiyeti altna almay
hedeflemiti. Shih Lo, inlilii reddediyordu. Eskiden inli kle idi ve ancak firarndan sonra
alarak bir kabilenin beyliine ykselmiti. Liu Yann hkimiyeti altnda bulunan birok
Huna, Shih Lonun bu tarzdaki hareketi cazip gelmi ve bu hayat onlara Liu Yann kurmak
istedii memur devletten daha uygun grnmtr. Bylece gerginlik gittike artmtr.
Sonunda Shih Lo, Liu Yann tbiyetinden ayrlmtr.

89

Prensler arasnda taht kavgas devam ederken, ikinci hkmet merkezi Hsi-anda acele
bir prens imparator yapld (Min-ti, 313-316). Hi kimse kendi hkmet merkezinde bulunan
zavall imparatorun mukadderat ile ilgilenmedi. Takviye alamad iin, Hunlarn 316daki
ikinci taarruzlarna kar hi bir ey yapamad ve teslim olmak zorunda kald. imdi Hunlar,
iki hkmet merkezini ve hemen hemen btn Kuzey inin batsn ellerinde tutuyorlard.
Fakat dou, Shih Lonun elinde idi. Geride kalan prensler ve generaller artk topraksz ve
vatansz kalmlard. Bylece Bat Chin Slalesi de bu ekilde son buldu.

90

Uygulamalar
1) inin MS 220-317 yllar arasndaki siyasi tarihini nemli olaylar ile birlikte
zetleyiniz.

91

Uygulama Sorular
1)
inde Devlet ve Bat Chin dneminde gelien nemli i ve d siyasi
olaylar nelerdir?
2)
olmutur?

inde Devlet ve Bat Chin dneminde Gney Hunlarnn rol ne

92

Bu Blmde Ne rendik zeti


in, 220de kuzeyde byk bir devlet, gneydou ile gneybatda ise kk iki devlet
olmak zere toplam devlete ayrlm ve bu devir 265te btn ine hkim olmak isteyen
Chin Slalesi kuruluna kadar Devlet Dnemi olarak adlandrlmtr. Fakat bu kuzey ile
gney arasndaki birlik, ancak bir geit devri tekil eden 280 -317 yllar arasnda meydana
gelmitir. Bu dnem, ayrca yabanclar ve zellikle Trkler tarafndan idare edildii bir devir
olmas asndan nemlidir. Bu Trklerin ekirdeini, MS II. yzylda Kuzey ine g eden
19 Hun boyu oluturmutur. Fikir bakmndan ise bu dnem, daha nce ine girmi olan
Budizmin MS 220den sonra nem kazanmas ve beraberinde yabanc kltr ve ilimleri
getirmesi asndan nemlidir. Ekonomik adan ise bu dnem, kuzeyden gelen yksek in
kltr ile gneyin ekonomisinin ayrt bir dnemdir.
Han Slalesinin sona ermesi ve Wei Devleti (220-265)nin kurulmas ile birlikte iki
ordu komutan isyan etmitir. Bunlardan Liu Pei kendini imparator ilan edip Bat inde,
bugnk Sih-chuan Eyaletinde, Shu-Han Devleti (221-263)ni; inin gneydousunda,
bugnk Nankin civarnda ise Sun Chan, Wu Devletini (221-280) kurmutur. Wu
Devleti, gney inde ounlukla en eski zamanlardan kalma Yao-Yeh ve Tai kabileleri
yaadklar bataklk bo ovalardan veya dalk dar vadilerden oluan bir blgede kurulmutu.
Ekomomi sadece ticarete dayanyordu. Wu Devleti, yalnz bu sarp blgede tutunmaya, burada
salam temelleri olan bir devlet kurmaa almtr. Shu-Han Devletinin kurulduu
corafya ise Wununkinden daha elverili artlara sahipti ve ekonomisi daha iyiydi. Ancak
nfusun az olmas Wei Devletine sava iin Tibetlileri paral asker yapmak istemesine
ramen Liu Peinin lm sonrasnda 263 ylnda Wei tarafndan malup edilmitir. Bu iki
Gney ine yabanc askerler tarafndan kurulan devletler (condottiere) uzun mrl
olmamakla birlikte Gney inde hkmet merkezini ve bunun evresinde aydn kesimi
tekilatlandrmalar ve ticaret ile ekonomiyi canlandrmalar asndan nem arz etmektedir.
Kuzeydeki Wei Devleti (220-265) ise inin eskiden en nemli olan blgelerine (Bat
Shensi vadisi, Lo-yangdan itibaren doudaki btn ova) hkim ve nfus fazla olmakla
birlikte ekonomik adan iyi durumda deildi. Bu devirde imparatorlar ve yksek saray
makamlar byk mlk sahibi ailelere mensup oldular. 264de Sih-ma Chao kendini Chin
kral yapt ve ld zaman yerine olu Sih-ma Yen geti. Ksa bir sre sonra Wei
Slalesinin tahttan feragat ettiini bildirerek kendisini yeni Chin Slalesinin (265) ilk
imparatoru ilan etti. Bu dnemde inin d lkelerle ilikilerine baktmzda Hunlar zayf
olduklar ve bahsedilen 19 boy, Weilere sadk olduu iin bir tehlike tekil etmiyorlard.
Buna karn Wu-huan ve Hsien-pi kabileleri (zellikle Mu-jung-Hsien-pi grubu) ine
aknlar yapmakta idi. bu dnemde Japonya ile elilik mnasebetlerine devam ettirildi ve
bylece in kltrne ait pek ok unsur Japonyaya sokuldu.
Sih-ma-Yen tarafndan kurulan Bat Chin Slalesi (265-317) dneminde sarayda bu
kez imparator ailesine mensup olan prensler rol oynamlardr. Ayr ayr prensler derebeyi
olarak bulunduklar illerde ordular kurmular ve ihtilaller yapmlardr. 280 ylnda son gney
devleti olan Wu Devleti yok edilerek inde birlik salanm; hemen ardndan
93

silahszlandrma uygulamasna gidilmitir. Bat Chin Slalesinin gerekletirdii en nemli


olay olan bu silahszlandrma, slalenin emrindeki ktalarda gerekletirilmi, prenslerin
derebeyliklerinde uygulanamamtr. Asker iae masraflarndan tasarruf edilmesi ve silahlarn
eritilerek sikke olarak kullanlmas hedeflenirken silahlarn teslim etmeyen askerler bunlar
arazi karlnda Hunlar ve Moollara satmlar; kyl inliler de vergi tekilatnn pek iyi
idare edilmedii bu arazilerde yaamaya balamlardr. Sonu olarak hkmet merkezinin
btn asker gc kaybolmu ve bu g tehlikeli prensler ile snr kavimlerinde toplanm
oldu.
Silhszlandrma kanunundan faydalananan gruplardan biri, bugnk ansi Eyaletinin
kuzeyinde, imdiki Ta-tung-fu ehrinin kuzeyinde yaayan Tabgalar (To-palar)dr. Son
aratrmalara gre, Tabgalar meydana getiren asl boy Trktr ve bu yzden de devlet Trk
devleti karakterini tamtr. Onlara en ok Hunlar ile Hsien-piler karmlardr. Tabgalar n
gneyinde, 287de Liu Yann ef olduu, Hunlarn 19 boyu bulunuyordu. Bu yllarda ok
kuvvetlenen dier iki grup ise Tibet kavimleri olan Tiler ve Chianglar (Tangutlar)dr. Miladi
IV. yzyln balar inin i mcadele ve isyanlar dnemi olarak karmza kmaktadr.
zellikle imparatorie aileleri olan Yang Ailesi, Chia Ailesi gibi aileler in saraynda en fazla
nfuz kazanan aileler olmutur. Bu aileler, veliaht prensleri katlettirmek suretiyle prenslerin
isyanlarna sebep olmulardr. Generaller ve prenslerin Hsien-piler ve Tabgalar gibi snr
kavimlerle ittifak yaparak birbirleriyle savamalar neticesinde devletin merkezinden
evresine doru inliler ktle hlinde g etmeye balamlardr.
Bat Chin Devleti dneminde, MS 304te artk Kuzey in topraklarna yerletirilmi
olan Gney Hunlar harekete gemilerdir. inlilerin barbar olarak grdkleri Hunlar
inde hkm srmek istemiler, bunun de Liu Yan kendisinin Han slalesine mensubu
olduunu ileri srerek davalarna meruiyet kazandrmtr. Ancak Gney Hunlar, yeniden
bozkr Hun devleti kurmak deil, in hkmdar ve Mao-tunun halefi olarak in imparatoru
olmak ve bir ziraat lkesini ynetmeyi istiyorlard.
Liu Yan, Gney anside bulunan Ping-chengde kurduu hkmet merkezinde,
yanna saray erkn ile asillere mensup inlileri gittike daha fazla toplad. 31lde Lo-yang
zaptedildi, o zamanki imparator Huai-ti (307-312) esir edildi ve Ping-chenge gtrld.
Ayn yl ierisinde, Liu Yana ilhak etmi olan ve muhtemelen bir Hun olan Shih Lo adnda
bir kabile reisi, Orta ve Gney inde zaferler kazand, Chin Slalesine mensup 48 prensi de
ldrd. Ancak inlilii reddettii iin Shih Lo, Liu Yann tbiyetinden ayrld. Hunlarn
316daki ikinci taarruzlar sonunda Hunlar, iki hkmet merkezini ve hemen hemen btn
Kuzey inin batsn ellerinde tutmaya baladlar. Bylece Bat Chin Slalesi bu ekilde son
buldu.

94

Blm Sorular
1)
Hangi slale balad zaman inin de M 220 ylndan sonra paralanma
dnemi balamtr?
a)

Wu

b)

Han

c)

Tang

d)

Liang

e)

Wei

2)
Wu slalesi Wei zerine sefer yapmaya karar vermiken hangi devlete eli
gndererek ilikileri kuvvetlendirmek istemitir?
a)

Hun

b)

Japonya

c)

Hindistan

d)

ran

e)

Mool

3)
Hangi devlet zamannda ilk defa bir devlet kendine lazm olan memurlar
merkeze yerletirmitir?
a)

Wu

b)

Wei

c)

Shu-han

d)

Liang

e)

Ming

95

4)

Bat Chin slalesinin en nemli sosyal olay hangisidir?

a)

Ticaret

b)

Tarm

c)

Kanunlar

d)

Silahszlandrma

e)

Hayvanclk

5)
Hangisinde inin paralanma dnemi iindeki devlet dnemine ait
devletler doru verilmitir?
a)

Wu- Shu-Han- Wei

b)

Wei-Liang-Han

c)

Han-Wu-Chou

d)

Chin- Tang- Wei

e)

Wei Shu-Han-Han

6)

Hangisi Tabgalarn asl kabilesini tekil etmektedir?

a)

Mool

b)

Tunguz

c)

Siyenpi

d)

Hint

e)

Trk

96

7)
Hangi slale zamannda prensler derebeylik olarak ehirler kurmular ve kendi
ordularn kurmulardr?
a)

Wei

b)

Bat Chin

c)

Shu-han

d)

Wei

e)

Tang

8)

Hangi yzyl inde i mcadele ve isyanlar dnemi olarak bilinir?

a)

III

b)

c)

IV

d)

VII

e)

II

9)

Hunlar ne zaman ine kar harekete gemilerdir?

a)

402

b)

324

c)

314

d)

315

e)

304

10)

Tarihte inin paralanma dnemi nasl bir dnem olarak grlmtr?

a)

inin ekonomik ynden gelitii bir dnemdir

b)

inin yabanclar ve bilhassa Trkler tarafndan idare edildii bir dnemdir.

c)

Kuzey inin, in idaresinde kald bir dnemdir

d)

mparatorlarn birbirleri ile anlatklar bir dnemdir

e)

Harem aalarnn etkilerinin azald bir dnemdir


97

Cevaplar
1) b, 2) e, 3) b, 4) d, 5) a, 6)e, 7)b, 8) c, 9) e, 10) b

98

5. NN PARALANMA DNEMNDE KUZEY N DEVLETLER


VE TABGA HANEDANI DNEM

99

Bu Blmde Neler reneceiz?


5.1.

Tabgalarn Ortaya kna Kadar Kuzey inde Hkm Sren

Devletler ( 317-385)
5.1.1. lk Chao Devleti (304-326)
5.1.2. lk Liang Slalesi
5.1.3. Sonraki Chao Slalesi
5.1.4. lk Chin Slalesi ve lk Yen Slalesi
5.1.5. Sonraki Yen Slalesi ve Dier Kk Devletler
5.2.

Kuzey inde Kurulan Tabga Devleti (385-550)

100

Blm Hakknda lgi Oluturan Sorular


1)
inde Bat Chin ve Tabga Devletleri arasnda nasl bir siyasi dnem
yaanmtr?
2)
Kuzey inde hkm sren Trk asll Tabga Slalesi dneminin in siyasi
ve kltr tarihine katklar nelerdir?

101

Blmde Hedeflenen Kazanmlar ve Kazanm Yntemleri


Konu

Kazanm

Tabgalarn Ortaya
kna Kadar Kuzey
inde Hkm Sren
Devletler

Bat Chin ve Tabga


Devleti arasnda Kuzey
inde hkm sren
devletler hakknda bilgi
edinilmesi
Kuzey inde kurulan
Tabga Devleti siyasi ve
kltr tarihinin nemli
olaylarnn kavranmas

Kuzey inde kurulan


Tabga Devleti

Kazanmn nasl elde


edilecei veya
gelitirilecei

102

Anahtar Kavramlar

Tabga

Chao

Liang

Chin

Yen

Juan-juan

Budizm

103

Giri
inde yaklak 50 sene boyunca siyasi birlii salayan Bat Chin Devletinin Hun
taarruzlar ile yklmasndan Kuzey inde Trk asll Ge Wei veya Kuzey Wei Slalesi
olarak da bilinen Topa (Tabga)lar tarafndan Tabga Devletinin kurulmasna kadar geen
srede Kuzey inde ksa sreli ve Trkler, Hsien-piler, Tibetliler gibi yabanc kavimler
tarafndan kurulan kk devletler hkim olmutur. Bu blmde ncelikle bu devletler ksaca
incelendikten sonra Tabga Devletinin kurulmasndan son bulmasna kadar geen nemli
siyasi olaylar ele alnmtr.

104

5.1 Tabgalarn Ortaya kna Kadar Kuzey inde Hkm


Sren Devletler (317-385)
Bu dnemde kurulan kk devletler inli tarihiler tarafndan 16 devlet ad altnda
anlrlar. Bu devletler sosyal bakmdan ise ikiye ayrlrlar. 1) Ticari devletler; 2) Asker
devletler.

5.1.1. lk Chao Devleti (304-326)


Hsi-an zaferinden (316) sonra, Hunlarn Han Slalesi imparatoru, ansi, ensi ve
Honanda baz ksmlara, itibari olarak da Hopei (Hupei), Shantung, Anhui ve Kiangsuda
baz blgelere sahip olsa da hakikatte buralarda bir nfuzu olmayp, bu blgeler, Shih Lonun
idaresi altnda bulunuyordu. Liu Yan 310da ld ve baz kargaalklardan sonra Liu
Tsung onun yerine geti. Liu Tsung, grnrde de olsa Shih Loyu itaat altnda tutamad.
319 ylnda yeni hkmdar Liu Yao, Han slalesinin adn Chao Slalesi (lk Chao
Slalesi)ne evirdi. Ayn zamanda gittike nfuzu artan Shih Lonun yolundan kaarak
hkmet merkezini daha batda, Chang-an (bugnk Hsi-an)da kurdu. Bu slaleyi kuran
Liu Yan bu dnemin en ahsiyetli hkmdardr. Baz savalardan sonra, Shih Lo da ayn
sene kendini Chao Kral ilan etti. Bylece ikinci Hun slalesi olan Sonraki Chao
Slalesini kurdu. Hunlar boylar birlii eklinde tekilatlandklar iin hkmdarn deimesi
durumun deimesinde de byk bir rol oynamakta idi. nk farkl boylarn reisleri, sabk
hkmdarn olunu ancak gl bir ahsiyet olduu veya olmaya sz verdii zaman kabul
ederler; aksi takdirde kuvvetli boy beylerinin idaresi altnda bir bamszlk mcadelesine
balarlard. Liu Tsung yeni rtbesinden, sanki btn ini tbiyeti altna alm gibi bir tavr
taknmtr. Muazzam bir saray erkn vard, ama buna ramen btn ini zaptetmeyi
dnmedi. Bu durum boylarn bir ksmnn onu brakarak, Shih Lonun tarafna gemelerine
sebep oldu.

5.1.2. lk Liang Slalesi


Chin Slalesinin imparatoru Huai-ti, Hunlar tarafndan esir edildikten sonra, 313de
Liang Valisi Chang Kui, bugnk Kansu Eyaletinde, bamszln ilan etti ve 376 ylna
kadar devam eden lk Liang Slalesini kurdu. Bu saf in Devleti pek byk deildi, fakat
ekonomik bakmdan ok iyi bir durumdayd. Bylece nfuzunu Trkistana kadar yayabildi.
Bundan nceki kargaalklar zamannda, Trkistan fiilen hr olmutu. imdi mnasebetler
biraz daha sklamt. zellikle pek ok tccar gelip Liangda ticari messesseler kurdular.
Hkmet merkezinin birok mahallesinde yalnzca Bat ve Dou Trkistandan yahut
Hindistandan gelen yabanclar oturuyordu. Ticaretle Budizm arasndaki balar ok sk
olduundan, tccarlarla beraber Budist rahipler de geldiler. Pazar meydanlarnn yannda
manastrlar ald. Bunlar herhangi bir taarruza kar koruyabilecek, etraf duvarlarla sk
evrilmi ev bloklarndan ibaretti. Bunlar ayrca paralarn buralarda depo eden (faizlerinden
manastrlarda istifade ettiler) tccarlar iin banka, mallar iin de ardiye vazifesi grdler.
Bazen de manastrlarn etrafnda bir ticaret merkezi oluturuldu. Bu gibi durumlarda
manastrlar tccarlar iin bir otel vazifesi grdler.
105

Bylece Chang Kui ve haleflerinin bu devleti, lk Liang da ziratle megul olduu


hlde, Dou Asya ziraat devletlerinden ziyade, komisyonculuk yapan Trkistan ehir
devletlerine daha yakn olmutur.

5.1.3. Sonraki Chao Slalesi


Her ne kadar Shih Lo, 318den beri lk Chao Slalesinin imparatorundan daha ok
nfuzlu ise de henz imparator unvann almaya cesaret edememi ve lk Chao Slalesinin
son meru imparatorunu bertaraf edip, btn topraklarn ilhak ettii 328 ylna kadar kral
unvann muhafaza etmitir. Bunun sebebi, Hunlarn asalet grnden kaynaklanmaktadr.
Buna gre, ancak meru any kabilesi olan Tu-ku kabilesinden gelen any (Tanhu yahut
Kaan) olabilirdi. Bu asil soydan deil de halktan gelmesi bilhassa sonralar, btn Hun
slalelerinin Shih Lodan uzaklamalarna ve onun aleyhinde olmalarna sebep olmutur. Liu
Yaonun imhasndan sonra Shih Lo artk ekinmeyerek, eskiden kle olduu ve Hunlarn asil
olmayan bir kabilesinden (Chieh kabilesi) geldii hlde, kendini Sonraki Chao Slalesinin
(328-352) imparatoru ilan etmekte tereddt etmemitir (319-333). Bugnk Kansu
eyaletindeki Liangdan baka btn Kuzey ine hkim olmutur. Ne var ki Shih Lo byk
bir askerdi, ama kurucu bir devlet adam deildi. 328den beri sahip olduu devlet, bykt,
fakat ite salam deildi. Kendisi Hunlarn arasnda ihtillci olduundan, hibir zaman
kendini emniyette hissetmemiti. Eline geirdii eski Tanhu ailesi olan Liu ailesinin btn
mensuplarn taht zerindeki haklarn istemelerinin nne gemek iin yok etmiti. Bunun
sebebi Hunlarn da sadakatine gvenememesidir. Bu srada Hunlardan, kk Tabga
Devletine gidenlerin says hi de az deildi; baka Hun boylar da, siyasi ibirliinden
kanarak, kabile gebeleri olarak ansi ve Ordos blgelerinde yayorlard. Shih Lo, btn
inin imparatoru olmay zaten arzu etmiyordu. Btn bir blgenin imparatoru olmak ona
yetiyordu. Ancak, kle olarak zengin bir inlinin srlerini otlatt iin, ince bilgisi de
yoktu. inlilerden nefret ediyor ve Kuzey ini gebe Hun boylar iin bir mera blgesi
yapmak istiyordu.
lmnden (333) az sonra tekrar tahta byk bir ahsiyet olan Shih Hu (334-349)
kt. Shih Hu hkmet merkezini, Wei Slalesi hkmdarlarnn hkm srdkleri Kuzey
Honandan, Yeh ehrine nakletti. Yeh saraynn debdebe ve tantanas hakknda birok rapor
vardr. Yabanclar, zellikle Budist rahipler orada byk rol oynarlarken, inliler daha az
etkili olmulardr. Devletin temelleri ise gittike sarslmtr. Liu Yan ve Shih Lo zamannda
Hunlarla ibirlii yapm olan Hsien-pi kabileleleri kuzeyde tekrar bamszlklarn ellerine
almlardr. Yine Mu-junglardan biri, Hsien-pilerin kabile birliinin efi olmu ve 337de
Yen Devletini kurmutur. Tarihte lk Yen olarak anlan bu Mu-jung Devleti, bu sralarda,
Gney Manurya ve Korede Kao-li Devletinden baz topraklar ele geirmitir. Bu devirde
Koreye, daha sonralar kendini hissettirecek olan bir Hsien-pi akn balamtr. Fakat Kore,
Japon pazar olarak, hl eski ehemmiyetini muhafaza etmi ve bundan dolay da ok zengin
olmutur. Kore, nemini bir mddet sonra, Japonyann ticari mnasebetleri dorudan
doruya Orta ine dnd zaman kaybetmitir. Bylece Korenin zapt, Yenin kuvvetini
ok arttrmtr. 349da Shih Hu lnce, oullarnn arasnda mthi katliamlar yaanmtr;
106

nihayet bambaka bir Hun ailesinden Jan Min, iktidar kendi eline alm, fakat bu da Hsienpiler tarafndan yok edilmitir. Sonraki Chao slalesi bylece son bulmutur.
Sonraki Chao Devletinin kurucusu Shih Loyu Budizme dndren ve onun
himayesinde Hunlar arasnda Budizmi yayan kii, muhtemelen Hint asll Budist rahip
Buddhosingha, in yllndaki ismiyle Fo-tu-tengdir. Chin Slalesi (Bat Chin 265-316,
Dou Chin 317-420)nin resm kayna olan Chin-Shuda yer alan Fo-tu-teng biyografisinde,
bu rahibin Hun hkmdarn yoga ve sihir yntemleri ile olaanst gler sergileyerek nasl
etkiledii ve hayr ilerini vurgulayarak Budizme meyl ettirdii detayl olarak
anlatlmaktadr. Shih Lonun saraynda Buddhosinghann yetitirdii rencileriyle birlikte
balayan Sanskirte Budist eserlerin inceye tercmesi faaliyetleri, devlet himayesinde
gelien Kuzey Budizminin balangc olarak kabul edilmektedir. Hkmdar Shih Hu
zamannda ise bu Hun Devleti Budizmi resmen kabul etmitir. Sonraki Chao Devleti ile
birlikte ine yerlemeye balayan Budizm, Ch-ch Hunlar tarafndan kurulan Kuzey
Liang Devleti ve ounluunu Hunlarn tekil ettii Kuzey Wei (Tabga) Devleti ile birlikte
kurumsallamaya balamtr.

5.1.4. lk Chin Slalesi ve lk Yen Slalesi


Mu-jung, Sonraki Chaolarn btn devletini idaresi altna almay baaramam,
sadece dou ksmn kendi topraklarna katabilmitir. nk bu sralarda batda, ensi Eyaletinde tehlikeli yeni bir rakip ortaya kmt. Bu arada Tibetliler de yine hkmdarlk
talepleri ile meydana kmlard.
Ailenin efi Fu Chien, Tibetli yardmc grubun ba olarak, Sonraki Chaolarn
iktidarnda alarak ykselmi ve gittike nfuzunu daha fazla hissettirerek kendisine tbi
olanlarn saysn artmtr. Sonraki Chaoda, Shih Hunun lm ile umum bir paralanma
balam, bunun zerine bat blgesi kendi bamszln ilan ederek, Tibetlileri etrafna
toplanmtr. Bundan sonra da Fu Chien kendisini 351de lk Chin Slalesi (351-394)nin
hkmdar ilan etmitir. Onun, zellikle ensiye hkim olduu srada douda Mu-junglar
hkm sryorlard. Bu slale, resmen 352-370 arasnda saltanat srmtr. nk onlar
Sonraki Chaolarn devam saylmlardr. Bunlara, sonradan teekkl eden devletlerden
ayrmak iin lk Yen Slalesi denilmitir. Mu-jung slalesinin hreti, Sonraki
Chaonunkinden fazla deildir. inlilerle gneyde sonusuz savalar vermilerdir. Bu srada
blgelerinde gittike kuvvetlenmekte olan Tabga Devleti, Tibetliler ve Fu Chien ile
komuluk mnasebeti kurmutur. Devlet, dta ok tehlikeli savalar vermi, ite de Sonraki
Chaolarn ziraat aleyhtar siyasetinden dolay zayflk emareleri grlmtr. Bylece lk
Yen, lk Chin tarafndan ilhak edilmi ve Hsien-piler Tibetlilerin hkimiyeti altna
girmilerdir. Blnp asker (svari) olarak muhtelif yerlerdeki garnizonlara datlmlardr.
lk Chin hkmdar Fu Chien, 355de lm ve yerine Fu Chien (357-385) gemitir. Bu kii
IV. yzyln en mehur simalarndan biridir.
Tibet Devleti, Hun ve Hsien-pi Devletlerinden bambaka kurulmutu. Hun ve Hsienpi kavimleri, yzlerce senelik sk bir kabile tekiltna sahip olan devletlerdi. Devletin iinde
hem hr esirler vard. Esirler asl ileri grrler, hrler de sava ve siyaset ilerine bakarlard.
107

Bu esirler savalardan elde edilen tutsaklard. Ayrca Hun ve Hsien-pilerde her bir boyun ayr
bir nemi vard; bunlarn arasnda en aa 500 yldan beri siyasi efler yetitiren veya
yetitirdii sylenen asil bir boy da vard. Asker tekilt o ekilde idi ki, her boy yalnz
kendisinden istenen asker miktarn veriyor, bylece her boy kendi bnyesini muhafaza etmi
oluyordu. Fakat Tibetlilerde ilk dnemlerde hi kabile tekilt olmam daha sonralar
zellikle savalarda bir grubun nl bir kiisini komutan seerler, fakat sava biter bitmez onu
derhl iten karrlard. Bu yzden Tibetliler, tarihte hibir zaman kuvvetli devletler
kuramamlardr. Fakat Hun devletlerinde herkes asker idi. Hunlar, Tibetlilerden mteekkil
ordu birlikleri kurmulard, balarnda da iyi yetitirilmi efler vard. Tekiltlar boy
esaslarna deil, asker temellere dayanyordu. Byle bir tekiltn efi, boy beylerine bal
olmad iin onlarn szlerini dinlemek zorunda deildi. Onun bambaka ahsi bir nfuzu
vard, asilzade yahut da eski bir aileye mensup olmas art deildi. Fu Chien, hangi boya
mensup olduklarna ehemmiyet vermeden, btn ktalarn bu asker sisteme gre
tekiltlandrd. Onun idaresi altnda Mu-jung- Hsien-pilerin Hsien-pi birlikleri ile Hunlar ve
Tibetliler bulunuyordu.
383de Fu Chien, tam bir milyonluk ordu ile Gney hkmetine kar byk bir sefere
kt. Fakat Kuzey svarileri, dalk blgelerde yaayan kavimlerden alnan askerler, Yang-tse
blgesinin rutubetine, yzlerce rman ve kanaln akt vadilerin tabiat ve iklimine alk
deillerdi. Esas gc oluturan bu svari kuvvetleri bu durumda kendilerini gsteremediler.
Bu kadar muazzam bir ordunun iaesi de temin edilemedi. Btn bu zorluklar daha nceden
kararlatrlm olan zamanda btn ordu birliklerinin tayin edilen yerde toplanamamasna
sebep oldu. Gerek dete ok az, gerek hi bir ekilde iyi asker olmayan Gney hkmet
kuvvetleri, Hsieh Hsann bakumandanl altnda, henz toplanmam olan mnferit
ksmlara anszn hcum ederek onlar malup ettiler. Baz askerleri para ile elde ederek,
onlar yanl haberler yaymaya memur ettiler. Neticede Fu Chienin ordusunda byk panik
ba gsterdi. Son srat geri dnmek zorunda kald. Bu da, devletin dhilen salam olmadn
gsteriyordu. ok ksa bir zaman zarfnda devlet, ayr ayr ksmlara blnd. Fakat inlilerin
bu paralanmada tesirleri yoktu, nk zaferlerine ramen, ilerleyebilecek kadar kuvvetli
deillerdi.

5.1.5. Sonraki Yen Slalesi ve Dier Kk Devletler


lk isyan eden, lk Yen Slalesinden hkmdar ailesi olan Mu-jung Chui olmutur.
Zaten savalar esnasnda geri ekilerek kendi siyasetini gtmeye balamtr. ounluu
svari olan Hsien-pileri de yanna alarak, kuzeye, eski Hsien-pi blgesine, in halk ve dier
generallere kar srekli savaarak geri ekilmi ve Orta Hopei (bugnk Pekinin
gneyinde)de Sonraki Yen Slalesi (384-409)ni kurmutur. Yirmi be sene sren bu slale,
bu sre ierisinde sekiz hkmdar grmtr; bu slalenin az ok ahsiyet sahibi yegne
hkmdar Mu-jung Chui olmu, ancak o da 396ya kadar hkm srmtr. En son
hkmdar bir baka aileye mensup olan bu slalenin hkm srd 25 yl boyunca nemli
olaylar yaanmamtr.

108

Dier kk devletler ise: Mu-junglar tarafndan kurulan Bat Yen Slalesi (384-395),
Tibetlilerden teekkl eden Sonraki Chin Slalesi (384-417), Hsien-pilerin kurduklar Bat
Chin Slalesi (385-431), Fu Chien Devletinin yklmasyla meydana gelen Sonraki Liang
(386-403); Hunlarn kurduklar Kuzey Liang (397-439), inlilerin Kansuda oluturduklar
Bat Liang (400-421) ile Hsien-pilerin Dou Kansuda Gney Liang (379-414)dr.
Bu kk devletler arasnda Trklerin Budizmi kabul eden ilk devletlerinden olmas
sebebiyle Kansuda Chch Hunlarndan Meng-hsn tarafndan kurulan Kuzey Liang Hun
Devleti kltr tarihmiz asndan olduka byk nem tamaktadr. yi bir Mahayana Budist
olan, hayrseverlik adna Ku-Tsang ve Tunhuangda kayalara pek ok maara tapnak ina
ettirmi, birok Maitreya, bodisatva ve Budist rahip tasvirleri yaptrmtr. Ayrca himayesine
ald Kual Budist rahip Dharmaksema (384-433)ya en nemli Mahayana sutralarn
inceye tercme ettirmitir. Bu blgede yaplan incelemelerde IV. yzyl- X. Yzyl
arasnda inas devam eden UNESCO Dnya Kltr Miras Listesinde yer alan
Dunhuangdaki Bin Buda Maara Tapnaklar (Chien-fo-tung) nn ou ve 280 kadar
Budist heykel Meng-hsn ve olu Mao-kien dnemine tarihlendirilmitir.

5.2. Kuzey inde Kurulan Tabga Devleti (385-550)


Fu Chiennin devletinin yklmas ile yeni bir devlet ortaya kmtr. Bu devlet,
bugnk ansi Eyaletinin kuzeyinde bulunan Tabga Devletinden bakas deildir. Fu
Chien, eski Tabga Devletini 376da tamamen yok edemediinden lke paralara ayrlm ve
bunlardan bir tanesinin idaresi bir Hunun eline gemitir. Bu durum Hunlarla Tabgalar
arasndaki eski rekabetin tekrar alevleneceine ve bir birliktelik meydana getiremeyeceine
yorumlanmtr. Fakat evlenmeler suretiyle akraba olduklar kabilelerin yardmlar ile eski
hkmdar ailesinin haleflerinden birisi, tekrar iktidar eline alarak yeni bir Tabga Devleti
kurmay baarmtr. ok gemeden buna, hl kuzeyde yaayan ve asker birlikleri bulunan
birok kabileler de katlmtr. Bu kabileler arasnda (saylar en fazla 119a kadar
kmaktadr) ansideki birok Hun ile Hsien-pi kabileleri de yer almtr. Yukarda da ifade
ettiimiz gibi Tabgalarn kimler olduklar sorusu ilim lemini uzun yllar megul etmi,
sonunda da Trk olduklar ortaya konmutur. Tabgalarn hkmdar boyu Kuzey Moolistan
ile Kuzey Manurya arasndaki snr blgesindendir ve III. yzylda gneye g etmi ve
orada ilk Tai Devletine bal (338-476) ilk Tabga Prensliini kurmutur. Bunun hakknda
bilinenler ok azdr. 385ten itibaren bu hkmdar boyunun etrafnda toplanan boylar, hem
Trk hem de Mooldur. Tabga kltrnde hkmdar boyunun bizzat Trk olduu, dier
boylarn da byk bir ksmnn Trk olduu, yani Trk tesirinin, Mool tesirinden daha fazla
olduu bilinen bir gerektir.
Kaynaklarda Ge Wei veya Kuzey Wei Slalesi olarak geen Tabgalarn kurduklar
devlet, asker bir devlet olmayp bir boy devleti idi. Fakat boylar, yz yl nce Liu Yann
zamanndakilerle ayn deildi. Nfus itibariyle ok az idiler; 119 boy olmaktan ziyade 119
boyun bakiyeleri idiler. Boylarn yalnz bir ksm gebe hayat yaarlarken, dierleri in
kylleri ile beraber onlarn efendileri olarak yayorlard. Fakat bu durum Tabgalar iin zor
bir durumu ortaya karmtr. Fu Chiennin devletinin her tarafndan ansi Eyaletinin
109

kuzeyine ekilen ve orada Tabga Devletini kuran kuzeylilere in kyllerinin mahsulleri


yetimemeye balamt. nk lke kurak ve dalk, zirai mahsuller azd. Bundan baka Liu
Yandan beri imparator unvan tanmak istenmi, bununla bakalar zerinde hkimiyet
kurma gayesi gdlm ve bylece merkez ile saray erkn arasnda bir hkmet tekilt
kurmak inanc ortaya kmt. Fakat byle bir saray, devleti olduka fazla masraf yapmak
mecburiyetinde brakyordu. Tabiatyla inlilerden oluan btn nezaretlerdeki memurlarn,
esir ve harem aalarnn iaeleri iin budaya ihtiya duyuldu. Yeni hkmet merkezinin
etrafna daha fazla inli kle yerletirmenin meseleyi halletmeyecei anlalnca bereketli
topraklar ile Dou in ovasn zaptetmek iin, douya bir akn yapmaya karar verildi. Pek
ok kez yaplan meydan muharebelerinden sonra Sonraki Yenin Hsien-pileri imha edilerek
Dou in zaptedildi (409).
Fu Chien eski Tabga Devletini bld zaman, bir ksmnn idaresini bir Huna
vermiti. Bu Hsiung-nu, Hunlarn hkmdar boyuna mensuptu ve Mao-tun ile Liu Yann
ailesinden geliyordu. 385de Tabga hkmdar kurnaz bir siyasetle Hunlar yerlerinden
karmay baard. Hunlarn bir ksm, dier Hun boylar gibi, Tabgalarn hkimiyeti altna
girmedi, batya Ordos Blgesine ekildi. Orada Ho-lien Po-po, Hsia adn verdii yeni bir
Hun devleti kurdu (407-431).
Ho-lien Po-po, Mao-tunun ailesine mensuptu, Liu Yan gibi inlilemi Liu
soyadn almt. Fakat bunu Ho-lien eklinde Hun adna deitirdi. Bu da bize Hsia
Devletinin inlilii reddetmi, mill bir Hun Devleti olduunu gstermektedir. Bylece
Kuzey inde iki devlet meydana gelmi oldu. Bunlardan biri gittike daha fazla inlileiyor,
dieri ise gittike daha fazla eski Hun geleneklerine dnyordu.
IV. yzyln sonlarna doru Moolistanda yeni bir kabile birlii ortaya kt. Hun
boylarnn bakiyeleri, Hsien-pi kabilelerinin bakiyeleri ve daha bakalar birleerek JuanJuan adnda yeni bir kavmi birlik kurdular. Tarihiler arasnda bunlarn Trk m, yoksa
Mool mu olduklar meselesi byk bir tartma konusu olmutur. Batl aratrclar, baz dil
bakiyelerine dayanarak, bunlar Mool olarak kabul etmilerdir. Birleen kabileler
aratrldnda, Juan-juanlarn arasnda hem Trk Mool kabilelerinin bulunduu ortaya
km ama genel kanaat bunlarn ounluunun Mool kavmi olduu ynnde tezahr
etmitir. Juan-juanlara mensup kabilelerin bazlar evvelce de Liu Yan veya Mu-jung
grubuna mensup Hsien-pi hkmdarl altnda yaamlardr. Yine bunlardan baka kabileler
o zamana kadar daima kuzeyde veya batda bulunmular ve ilk defa Dou Asya tarihinde
grnmeye balamlardr.
Bu Juan-juanlar kuzeyde, Tabgalarn arkasndan onlar tehdit eder hale gelmilerdir.
Bunlar, tpk Hunlarn zirai memleket olan ine yaptklar gibi Tabgalara kar soygunculuk
aknlar yapmaya balamlardr. Bu durumda Tabgalarn, gneye ylmaya balamadan
nce Juan-juan tehlikesini bertaraf etmeleri lzmd. Bu ise, ok g ve her zaman baar ile
neticelenmeyen savalara sebebiyet verdi. Tabgalarn Gney in ile olan savalara
karmamalarnn ve bu savalardan istifade edememelerinin sebebi budur. 429dan sonra
nihayet Juan-juan tehlikesi bertaraf edilmi ve bunu takip eden yllarda batnn btn kk
110

devletleri, birer birer Tabgalar tarafndan imha edilmilerdir. Bunlar yklrken


beraberlerinde Bat Chin ile Hsia Devleti (431) ve Kuzey Liang Devleti (439)ni de srklemilerdi. Bu devletlerin ahalisinden inli olmayanlar kuzeye nakledildiler ve Tabgalara
askerlik ettiler. Aralarnda inliler ve bilhassa bir in devleti olan Bat Liang halknn
byk bir ksm 420de yok edildi, geride kalanlar esir edilerek kuzeye gnderildiler.
Tabgalarn, Kansuya yaylmalar demek, Trkistanla yaplan ticarete hkim olmalar
demekti. Kaynaklarmz sonraki yllarda Tabgalara birok kez hara getiren heyetlerden
bahsetmektedirler. Bunlarn arasnda Tabga sarayn ziyaret eden Hintliler de vardr. Douda
da Tabgalar yaplan birok savalar sonunda Gney inlilerini, Honan Eyaletinin byk
bir ksm ile hkmet merkezi Lo-yang terk etmek zorunda braktlar (430-431).
Bylece 440de Tabgalarn, istisnasz btn Kuzey ine hkim olarak, Dou
Asyann en byk devleti olduu sylenebilir. Tabga sz, Orhun Kitabelerinde
gemektedir. Bu ad ile Kuzey ine hkim olan Tabgalar Devleti ve sonraki zamanlarda da
btn in kastedilmitir. Btn Kuzey ine hkim olan Byk Tabga Devleti, yle bir
zaman geldi ki, artk Kuzey ansiden idare edilemedi. Nerede ise tamam inlilerden oluan
idare mekanizmas o kadar byd ki, artk buraya yeteri miktarda hububat tanamad.
Ayrca hkmet merkezi gemiler iin elverili bir nehir kenarnda bulunmad iin, btn
hububat arabalar ile tanmak zorunda kaldlar. Bu hem ok pahal hem de gvenli deildi.
inli memurlar hkmet merkezini, hububat istihsal eden blgelere, gemi ile nakliyatn
yaplabilecei elverili bir nehrin kenarna nakletmeyi istediler.

Harita 5 Topa (Tabga) Wei Devleti snr ve komular (in, letiim Atlasl Byk
Uygarlklar Ans.)
Btn mlk idare, yava yava inli memurlarn ellerine geti. Tabgalarn kendileri
yalnz asker idareyi ellerinde tuttular. Fakat burada da yava yava kaybolmaya baladlar.
Yukarda zikredilen isyanlarda birok aile imha edildi; biroklar meydan muharebelerinde
ld. Bundan baka Gney savalar iin istihkm ve piyade uzmanlarna ihtiya duyuldu ki,
bunlar iinde asker olarak yine inlileri kullandlar. Onlar, bu sahada gittike kuvvetlenerek
Tabgalar geride braktlar.
111

440a kadar cereyan eden savalar, daha ziyade istila muharebeleri idi. Byk ganimet
getiren sratli teebbslerle elde edilen hazineleri Tabgalar aldlar, debdebe ve tantana iinde
yaamaya baladlar. Fakat bunu takip eden savalar, Gney ine kar yaplan savalar,
byk ganimetler getirmedi. Dman yava yava geri ekilerek her eyi beraberinde gtrd.
Srleri azar azar kymetten dt; nk hayvan mahsulleri gittike daha az kullanld ve
gneye kar yaplan seferlerde atlara da ihtiya kalmad, kuzeyde hemen hemen artk hi
savalmad. Fakirleen Tabgalarn yerini zenginleen in soylular ald.
Bu suretle 440-490 yllar arasnda hem ekonomik hem de sosyal alanda byk
deiiklikler yaand. Tabgalar sayca ve nfuzca azaldlar. Birok Tabgal, zengin ve soylu
inli aileler ile evlenerek inlileti. Nitekim ok gemeden saray da tamamen inlilemiti.
Tabga hkmdar Wen-ti (471-499), artk kendini bir Tabga olarak deil, ald
terbiye icab inli saymaya balad. 490-499 yllar arasnda, i gelimelenin icap ettirdii
sebeplerden dolay, Wen-ti kati kararlar almaya mecbur oldu. Bu kararlardan en nemlisi
btn yabanclara resm yerlerde kendi dillerinde konuma yasa getirerek resm dilin ince
olduunu ilan etmesi oldu. Yine giyim ve detler de inlilerinki gibi oldu. Hkmet merkezi
Lo-yanga nakledildi. Gney in Devletine bir si devlet nazariyle bakldndan buraya
hkim olmak iin istila edilmesine karar verildi. Her ey baarld hlde Gney ine kar
yaplan sefer baarszlkla sonuland ve bylece istenilen sonu alnamad.
Hkmet merkezi Lo-yanga gelince, Tabga asilzadelerinin durumu eskisinden daha
fazla ktleti. Srler artk kymetlerini kaybettiler, nk hayvan mahsulleri ok uzak
yollara nakledilemedi. Tabga bykleri, boylarndan ayr olarak Lo-yangda almadklar bir
iklimde, en nemli iler inliler tarafndan yapld iin urada burada oturarak zamanlarn
geirdiler. Hkmet, onlarn kuzeye dnmelerine msaade etmedi. Bylece gittike daha fazla
fakirleerek inliletiler.

5.2.1 Budizmin Devlet Dini Oluu


Budizmin Tabgalardan nce de Trkler tarafndan benimsendiinden yukarda
bahsedilmiti. Kuzey Wei Devletini 386 ylnda kuran Tai-tsu zaten Budist inanca sahip bir
hkmdar idi. nl Budist rahip Fa-kuoyu 396-398 yllar arasnda barahip tayin ettirip
manastrlar zerinde devlet kontroln temin etmitir. Tabgalar, Kuzey Liang Devletini
kuran Ch-Ch Hunlarn yenip topraklarna sahip olunca onlardan aldklar sanatkr rahipler
vastasyla Mahayana Budist inancn ve sanatn devam ettirmilerdir. Kuzey inde hkm
sren ve Budizmi himaye eden Tabgalardan kalan en nemli arkeolojik bakiyeler Kuzey
Shan-hside Ping-cheng yaknndaki Yn-kang, Lo-yang yaknndaki Lung-men ve
Dunhuang maara tapnaklardr.
Dou Asya Budizminin ilk zamanlarnda daima u mesele tartlmtr: Budist rahibi,
imparatora kar nasl bir hl taknacak, onun emrine itaat edecek mi, etmeyecek mi? Bunun
tabii ki, Dou Asya zihniyetine gre, yabanclarn yalnz baz artlar altnda hkmdara itaat
etmeleri icap ettii ve bu rahiplerin de ounun yabanc olmalar ile ilgisi vard. Tabga
sarayndaki rahipler, imparatoru, Budann bir tenash olarak tasavvur ederek emri altna
112

giriyorlard. mparator Budizmin bir nevi hmi hkmdar ve bir nevi tanrs oluyordu. Bu
hl, imparatorun gn olu olduu nazariyesiyle tam denk dmekte; slalenin parlakln
ve itibarn arttrmaktadr.
Devletin ileri gelenlerinin siyasi ve ekonomik sebepleri gz nne alarak kabul
ettikleri Budizm, halk arasnda farkl bir vehe almtr. Onlarn Budizmi, Maitreya inanc
arlkldr ve bu inan, yeni bir Budann meydana geleceini ve strab bertaraf edip bir
altn devir yaatacan vaad etmektedir. Asiller tarafndan soyulan in kylleri, Mesih
vaadi ile onlara yeni mitler veren rahiplere katlrlarken; hkmet merkezinde yaayan ve
asilzadeleri tarafndan terk edilen, kymetini kaybeden srleri ile zavall bir hlde gebe
hayat sren boylar da bu rahiplere katlmlardr. Bu dnemde Hun ve baka Tabga boylar
sebebi din gibi grnse de, aslnda ekonomik nedenlerden olduka fazla isyan karmlardr.
in soylularnn nfuzunun artmasyla yine Konfyanizm ykselie gemi, hkmet
merkezinin Lo-yanga nakline kar km ve Budizmi resm din olmaktan
uzaklatrmtr. Bylece Konfyanizm de resm devlet dini olmutur.

5.2.2 Tabga Devletinin k


Tamamen inlilemi merkez ile zellikle ansi ve Ordos Blgesindeki srlerinin
yannda bulunan ve mitsiz bir ekilde fakirleen boylarn bakiyeleri arasndaki tezat gittike
artmtr. 530dan itibaren ihtilller daha tehlikeli olmaya balam, eski boylar ile
irtibatlarn devam ettiren birka asl Tabgal, yalnz btn ansiyi deil, hkmet
merkezini de zaptederek silerin bana gemiler ve inlilerle inlileen Tabgalar arasnda
byk bir katliam yaanmasna sebep olmulardr. Bu sralarda Kao ailesine mensup biri
ortaya km ve btn inliler ile inlilemi Tabgalar bunun etrafnda toplanmlardr.
Kao ailesinin aslen bir Hsien-pi yahut inli aile olmas muhtemeldir. Onun esas memleketi,
Dou inde idi ve Tabga Devletini idare eden Dou in asillerine bal idi. 534de bu
grup, tayin ettikleri iktidarsz imparatoru douya, Yeh ehrine gtrdler. 550ye kadar onu
tahtta braktlarsa da sonradan indirdiler. Kao Kang kendini Chi Slalesinin ilk imparatoru
ilan etti.
Mill Tabga grubu, imparator ailesine mensup baka birisini bularak onunla birlikte
batya yerleti. 556da kukla olan bu adam indirdi ve Y-wen ailesine mensup birisinin
kendisini Muahhar Chou Slalesi imparatoru yapmasna izin verdi. Y-wen ailesi, Hunlara
ok yakn olan ve belki de aslen Trk olan bir Hsien-pi koludur. Hl mevcut olan, fakat
henz inlilemeyen btn Tabga boyunun bakiyeleri bu bat devletine gittiler.
Tabga Devletinin byle iki devlete ayrlmas, devletin kuruluunda mevcut olan
siyasetin neticesidir. Tabgalar boy beylerini ve asilzadeleri, boylarndan ayrp asker
bakmdan tekiltlandrdktan sonra ikiye ayrarak ayr ayr sosyal hayat yaamalarn
saladlar. Bir ksm (asilzadeler) inlilere kar koyamadlar, kayboldular veya inliletiler;
dierleri (boy halk) fakirleerek isyn etmeye mecbur brakldlar. Buradan Tabgalarn, boy
tekiltlarn devam ettirmek ve ayn zamanda asker tekilta geme teebbslerini, kuzey
kavimleri iin gerekletiremediklerini syleyebiliriz.
113

Uygulamalar
1) Trk asll Tabga Devleti dneminde Kuzey inin kltrel ve siyasi tarihini
zetleyiniz.

114

Uygulama Sorular
1)

Tabgalarn ortaya k ve devlet kurmas nasl olmutur?

2)
Tabga Devletini kuranlarn Trk olmas din ve devlet tekilatn, fikir
hayatn nasl etkilemitir?
3)

Tabgalarn zayflamalar ve ikiye blnmelerinin sebepleri nelerdir?

115

Bu Blmde Ne rendik zeti


inde yaklak 50 sene boyunca siyasi birlii salayan Bat Chin Devletinin Hun
taarruzlar ile yklmasndan Trk asll Topa (Tabga) Slalesinin kurulmasna kadar geen
srede Kuzey inde ksa sreli ve Trkler, Hsien-piler, Tibetliler gibi yabanc kavimler
tarafndan kurulan bir ok kk devlet hkm srmtr.
Bunlarn ilki aslnda Liu Yan tarafndan kurulmu olan ve 319 ylnda ad yeni
hkmdar Liu Yao tarafndan Chao Slalesi (lk Chao Slalesi)ne evrilen lk Chao
Devleti (304-326)dir. Shih Lo da ayn sene kendini Chao Kral ilan etti. Bylece ikinci
Hun slalesi olan Sonraki Chao Slalesini kurdu. nc devlet ise, 313de Kansu
Eyaletinde bamszln ilan eden Liang Valisi Chang Kui 376 ylna kadar devam eden
lk Liang Slalesini kurdu. Bu devlet, Trkistanla kurduu yakn ticaret sayesinde
ekonomik olarak iyi durumda idi; ticaretle birlikte Budizm de yayld.
Bunlar dnda ensi Eyaletinde Tibetli Fu Chien tarafndan kurulan lk Chin
Slalesi (351-394), onun dousunda Mujung Hsien-pileri tarafndan kurulan lk Yen
Slalesi (337-370), Orta Hopei (bugnk Pekinin gneyinde)de yine Mujunglar tarafndan
kullanlan Sonraki Yen Slalesi (384-409) nemlidir. Dier kk devletler ise: Mu-junglar
tarafndan kurulan Bat Yen Slalesi (384-395), Tibetlilerden teekkl eden Sonraki Chin
Slalesi (384-417), Hsien-pilerin kurduklar Bat Chin Slalesi (385-431), Fu Chien
Devletinin yklmasyla meydana gelen Sonraki Liang (386-403); Hunlarn kurduklar
Kuzey Liang (397-439), inlilerin Kansuda oluturduklar Bat Liang (400-421) ile Hsienpilerin Dou Kansuda Gney Liang (379-414)dr. Bu saysz kk devletler inli
tarihiler tarafndan 16 devlet ad altnda anlrlar.
Fu Chiennin devletinin yklmas ile bugnk ansi Eyaletinin kuzeyinde Tabga
Devleti (385-550) ortaya kmtr. Tabgalarn hkmdar boyu Kuzey Moolistan ile Kuzey
Manurya arasndaki snr blgesindendir ve III. yzylda gneye g etmi ve orada ilk Tai
Devletine bal (338-476) ilk Tabga Prensliini kurmutur. Tabga kltrnde hkmdar
boyunun bizzat Trk olduu, dier boylarn da byk bir ksmnn Trk olduu, yani Trk
tesirinin, Mool tesirinden daha fazla olduu bilinen bir gerektir. 385de Tabga hkmdar
tarafndan yerlerinden karlan Hunlarn bir ksm, batya Ordos Blgesine ekildi ve orada
Ho-lien Po-po, Hsia adn verdii yeni bir Hun devleti kurdu (407-431). IV. yzyln
sonlarna doru Moolistanda ortaya kan Hun boylarnn bakiyeleri, Hsien-pi kabilelerinin
bakiyeleri ve daha bakalarnn birlemesinden oluan Juan-Juanlar, kuzeyde, Tabgalarn
arkasndan onlar tehdit eder hle gelmilerdir. 429dan sonra nihayet Juan-juan tehlikesi
bertaraf edilmi ve bunu takip eden yllarda batnn btn kk devletleri, birer birer
Tabgalar tarafndan imha edilmilerdir. Bunlar yklrken beraberlerinde Bat Chin ile Hsia
Devleti (431) ve Kuzey Liang Devleti (439)ni de srklemilerdi.
440de Tabgalarn, btn Kuzey ine hkim olarak, Dou Asyann en byk
devleti olduu sylenebilir. Tabga sz, Orhun Kitabelerinde gemektedir. Bu ad ile
Kuzey ine hkim olan Tabgalar Devleti ve sonraki zamanlarda da btn in
kastedilmitir. Btn mlk idare, yava yava inli memurlarn ellerine geti. Tabgalarn
kendileri yalnz asker idareyi ellerinde tuttular. Fakat burada da yava yava kaybolmaya
116

baladlar. 440-490 yllar arasnda hem ekonomik hem de sosyal alanda byk deiiklikler
yaand. Tabgalar sayca ve nfuzca azaldlar. Birok Tabgal, zengin ve soylu inli aileler
ile evlenerek inlileti. nceleri istila savalarndan gelen ganimetler Gney ine
dzenlenen savalardan gelmez oldu. Kendini inli gibi gren Tabga hkmdar Wen-ti
(471-499), btn yabanclara resm yerlerde kendi dillerinde konuma yasa getirerek resm
dilin ince olduunu ilan etti. Yine giyim ve detler de inlilerinki gibi oldu. Hkmet
merkezi Lo-yanga nakledildi. Bundan sonra Tabga asilzadelerinin durumu eskisinden daha
fazla ktleti; zira srler artk hayvan mahsulleri ok uzak yollara nakledilemedii iin
kymetlerini kaybettiler.
Tabgalar da balarda dier Trk boylar gibi Gk-Tanr dinine mensup olmular, ama
devletin gittike bymesi ve inli nfusun artmas ile Budizmin ve etkisi altnda kalmlar
ve bu dini resm din olarak kabul etmilerdir. Tabga sarayndaki rahipler, imparatoru,
Budann bir tenash olarak tasavvur ederek emri altna giriyorlard. mparator Budizmin
bir nevi hmi hkmdar ve bir nevi tanrs oluyordu. Kuzey ansideki byk mehur Ynkang Budist maara mabetleri bu zamana aittir ve Tabga imparatorlarnn emri zerine ina
edilmilerdir. Halk Budizmi ise Maitreya Tarikatdr ve bu tarikat yeni bir Budann
meydana geleceini ve strab bertaraf edip bir altn devir yaatacan vaad etmektedir. in
soylularnn nfuzunun artmasyla yine Konfyanizm ykselie gemi, hkmet merkezinin
Lo-yanga nakline kar km ve Budizmi resm din olmaktan uzaklatrmtr. Bylece
Konfyanizm de resm devlet dini olmutur.
530dan itibaren ihtilller daha tehlikeli olmaya balam, btn inliler ile
inlilemi Tabgalar Kao ailesine mensup biri olan Kao Kang etrafnda toplanmlardr. Bu
kii kendini Chi Slalesinin ilk imparatoru ilan etmitir. inlilemeyen Tabgalar ise batya
yerletiler ve 556da Y-wen ailesine mensup birisinin kendisini Muahhar Chou Slalesi
imparatoru yapmasna izin verdiler. Tabga Devletinin byle iki devlete ayrlmas, devletin
kuruluunda mevcut olan siyasetin neticesidir. Tabgalar boy beylerini ve asilzadeleri,
boylarndan ayrp asker bakmdan tekiltlandrdktan sonra ikiye ayrarak ayr ayr sosyal
hayat yaamalarn saladlar. Bir ksm (asilzadeler) inlilere kar koyamadlar, kayboldular
veya inliletiler; dierleri (boy halk) fakirleerek isyan etmeye mecbur brakldlar.

117

Blm Sorular
1)

Hangi Trk hkmdar kendini ald terbiye icab inli saymaya balamtr?

a)

Tu-man

b)

Mo-tun

c)

Wen-ti

d)

Bilge

e)

Tonyukuk

2)

lk defa hangi inan ile in dndaki kltrler hakknda bilgi edinilmitir?

a)

Maniehizm

b)

Budizm

c)

Hristiyanlk

d)

Hinduizm

e)

Musevilik

3)

Tabgalarn efi olan Liu Yan iin aadakilerden hangisi sylenemez?

a)

Liu Yan, devrinin en mhim ahsiyetlerinden biri olmutur.

b)

Hunlarn Tanhu ailesinden yani Mao-tunun boyundan gelmektedir.

c)

Tu-ku kabilesine aittir.

d)

Byk bir tekilt kiilie sahip olmutur.

e)

Ynetimde daima aile bireylerine grev vermitir.

118

4)
Bugnk Kansu Eyaletinde 313de Liang Valisi Chang Kuinin kurduu ve
376 ylna kadar devam eden saf in devleti hangisidir?
a)

To-pa Devleti

b)

lk Liang Slalesi

c)

Sonraki Chao Slalesi

d)

lk Chin Slalesi

e)

lk Yen Slalesi

5)
Gney Hun beyi Shih Lonun, lk Chao slalesinin son meru imparatorunu
bertaraf edip, btn topraklarn ilhak ettii 328 ylna kadar kral unvann muhafaza
etmesinin sebebi nedir?
a)

Kendine gvenememitir

b)

Boy beyleri arasnda kabul grmemitir

c)

Hunlarn asalet grnden kaynaklanmaktadr.

d)

Askerlerinin desteini alamamtr

e)

Fakir bir aileden gelmitir

6)
Sonraki Chao Slalesi imparatorlarndan Shih Hu, hkmet merkezini, Wei
slalesi hkmdarlarnn hkmran olduklar Kuzey Honandan, saraynn debdebe ve
tantanas ile mehur olduu hangi ehre nakletmitir?
a)

Shansi

b)

Shensi

c)

Liang

d)

Shantung

e)

Yen

119

7)
Aadaki milletlerden hangisi ilk dnemlerinde hem kabile hem de asker
tekilata sahip olmamtr?
a)

Hunlar

b)

inliler

c)

Hsien-piler

d)

Tibetliler

e)

Mu-janlar

8)
Sonraki Yen slalesinden sonra 384-431 tarihleri arasnda ortaya kan ve
sosyal bakmdan ticari ve asker devletler olarak ayrlan bu devletler inli tarihiler tarafndan
ka devlet ad ile anlrlar?
a)

15

b)

16

c)

17

d)

14

e)

13

9)
lk Tai Devletine bal (338-476) bir Prenslik olarak kurulan Tabga Prenslii
iin aadakilerden hangisi sylenemez?
a)

Hkmdar boyu Moollardan gelmektedir

b)
Bu prensliin hkmdar boyu, Kuzey Moolistan ile Kuzey Manurya
arasndaki hudut blgesindendir
c)

Bu boy III. yzylda gneye g etmitir

d)

Hkmdar boyunun etrafnda toplanan boylar, hem Trk hem de Mooldur.

e)
Tabga kltrnde hkmdar boyunun bizzat Trk olduu, dier boylarnda
byk bir ksmnn Trk olduu, yani Trk tesirinin, Mool tesirinden daha fazla olduu
bilinen bir gerektir.
10)
gelmitir?
a)

in tarihinde Trk asll Tabga Devletinin, Kansuya yaylmas ne anlama

inin tamamen Tabga hkimiyetine girmesi demekti


120

b)

Tabgalarn kendilerini stn grmeleri anlamna gelmitir

c)

Trkistanla yaplan ticarete hkim olmalar demekti

d)

Bu blgenin inlilerin elinden kmas demekti

e)

Kansunun neminin artmas demekti

Cevaplar
1) c, 2) b, 3) e, 4) b, 5) c, 6) e, 7) d, 8) b, 9) a, 10) c

121

6. NN PARALANMA DNEMNDE KUZEY NDE TABGA


HALEF DEVLETLER VE SU SLALES

122

Bu Blmde Neler reneceiz?


6.1.

Kuzey inde Tabgalarn Halefi Olan Devletler (550-580)


6.1.1. Kuzey Chi Slalesi
6.1.2. Sonraki Chou Slalesi

6.2.

IV.-VI. Yzylda Gney in Devletleri


6.2.1. Dou Chin Slalesi (317-419) ile Geri Gney Slaleleri
6.2.2. Gney Chi, Liang ve Chen Slaleleri

6.3.

Sui Slalesi (580-618)

123

Blm Hakknda lgi Oluturan Sorular


1)
Kuzey inde Tabga Devletinin
kurulmasna kadar hangi nemli olaylar yaanmtr?

sonlanmasndan

Sui

Slalesinin

2)

Tabga dnemi ve sonrasnda Gney inin ynetimi nasld?

3)

Sui Slalesi in siyasi ve kltr tarihine ne gibi katklar salamtr?

124

Blmde Hedeflenen Kazanmlar ve Kazanm Yntemleri


Konu

Kazanm

Kuzey inde Tabgalarn


Halefi Olan Devletler

Tabga Devletinin
zayflamas ve sonlanmas
ile Kuzey inde Sui
Slalesi dnemine kadar
geen siyasi tarihin
kavranmas
Tabga dneminde ve Sui
Slalesi dnemine kadar
geen zaman iinde Gney
in siyasi tarihinin
kavranmas
inde yeniden birlii
salayan Sui Slalesi
dnemi olaylarnn
renilmesi

IV.-VI. Yzylda Gney in


Devletleri

Sui Slalesi (580-618)

Kazanmn nasl elde


edilecei veya
gelitirilecei

125

Anahtar Kavramlar

Kuzey Chi

Kuzey Chou

Sung

Tu-cheh

Dou Chin

Gney Chi

Liang

Chen

Sui

126

Giri
Tabgalarn kurduklar Kuzey Wei Devletinin zayflamasyla iki Wei devleti ortaya
kmtr: Bat Weiler (535-556) ve Dou Weiler (534-550). Dou Weiler Kuzey Chi (Tsi)
Slalesi (550-577) tarafndan yok edilmi, Bat Weiler ise kendilerini daha sonradan Kuzey
veya Sonraki Chou Slalesi (557-581) olarak adlandrmlar, ardndan da Kuzey Chi
Slalesine son vermilerdir.
Bu blmde nce Kuzey inde Tabgalarn bakiyeleri olan Kuzey Chi ve Sonraki
Chou Slalesi dnemlerinden bahsedilmi, ardndan IV. VI. Yzyl aras Tabga dnemi ve
sonrasnda Gney inde farkl slaleler tarafndan kurulan kk devletler hakknda bigi
verilmitir. Daha sonra inde bu kk devletleri ilhak ederek yeniden birlii salayan Sui
Slalesi (580-618) dnemi i ve d siyasetine yer verilmitir.

127

6.1. Kuzey inde Tabgalarn Halefleri Olan Devletler (550-580)


439da Tabgalar, bir Hun Devleti olan Kuzey Liang Devletini yok ettikten sonra
Ch-ch Hunlar olarak bilinen bu Trk halknn bir ksm A-shih-na adndaki boy
beylerinin idaresi altnda, baka boylarn da yaptklar gibi, Juan-juanlarn yanna
kamlardr. Bu boy menei itibariyle bir Hun boyudur ve Tu-cheh (Trkler) adn
tayan Gktrklerin nvesini tekil etmitir.
520de Juan-juanlar paralanm ve bunlarn bir ksm Tabgalara katlmtr. ok
gemeden de bu Juan-juanlar, Tabga boyu ile birlemilerdir. Daha sonralar Tabga Devleti,
dou ve batya, sonra da Chi ve Kuzey Chouya ayrlnca, Juan-juanlar nce bir grupla, sonra
da dier grupla anlamlardr. Her iki devlet de Tabgalarn yardmn birbirlerine kar
yaptklar savalar iin temin etmek istemilerdir. Ancak bu srada beklenmedik bir ekilde
Tu-chehler ortaya kmlar, kuvvetlenerek hkanlar Tu-men (Bumin)n idaresi altnda
kendi siyasetlerini gtmek zere harekete gemilerdi.
Tu-chehler, 546da Bat Wei Devletine bir eli gndererek, ilk mnasebetlerini tesis
ettiler. Bylece Bat W e i Trklerin mttefiki oldu. Bu yzden Dou Wei (veya 550den beri
Chi) de Juan-juanlara bal kald. Trkler, 552de Juan-juanlara yok edici bir darbe
indirdiler. Douda bulunan Juan-juanlarn bakiyeleri Chi Devletine, dierleri de arzular
hilfna Bat Weilere katlar. Juan-juanlarla Chiler arasnda savalar yaand ve sonunda
Juan-juanlar 555te yok edildiler. Trklerin basks zerine Bat Weilerin ellerinde bulunan
Juan-juanlar da iade edilerek ldrldler (555). Birka sene sonra Trkler, Juan-juanlarla
mttefik olan Eftalitler (Akhunlar)i de yok ettiler ve Trkistann en byk devleti oldular.
Bu ekilde inin Kuzey devletleri asndan bakldnda Juan-juan tehlikesi bertaraf edilmi
oldu. in yllklar, Gktrklerin, bu dnemde birbirine rakip olan Kuzey Chi ve Kuzey
Chou ile sk ilikiler kurduundan ve bu iki devletin kaderinin Trklere bal olduundan
bahsetmektedirler.

6.1.1. Kuzey Chi Slalesi


in tarihi zerinde alan tarihiler, Chi Slalesinin (550-577) i siyaseti hakknda
sylenecek ok az iyi eyler olduunu ve bu slalenin hkmdarlarnn hibir msbet eser
meydana getiremeyen ahsiyetler olduklarn ifade ederler. Bu slale dneminde
Konfyanizm yine in Devletinin karakterine uygun olarak ihya edilmi, Budistler,
zellikle de Taoistler ok zor durumda kalmlardr. Ancak bu durum yine de 555de byk
Yn-kang mabedini rnek alarak yeni bir byk bir Budist maara mabedi ina etmelerine
engel olamamtr.
Bu devletin Bat Wei Devletiyle olan mcadeleleri hi son bulmam, nadiren baar
kazanmtr. 563te Bat Devleti, Trklerin yardm vaadini alarak Chilere kat bir darbe
indirmek iin harekete gemi, ancak Trklerin yardmda bulunmaktan vazgemeleri zerine
hezimet yaamtr. Ancak ylmam, ksa bir sre sonra yalnz bana Chilere kar
yrmtr. 571de Chi, batda Choulara kar baz baarlar kazanm ve 576-577de Bat
Devletinin byk kar taarruzlarna maruz kalmtr. Fakat bu idare Tabgalarn parlak
128

dneminde olduu kadar kuvvetli olamamtr; zira btn yapt seferlere Trkler de
katlmlardr. Trkler bu srada Kuzey inin baz ksmlarn ele geirerek kuvvetlerini
douya doru yaymaya almlardr.

6.1.2. Sonraki Chou Slalesi


Douda bir in Devleti olan Chiye karlk batda eski Tabga geleneklerine riayet
eden bir devlet hkm sryordu; ama bu devlette de halk arasndaki ayrma olduka fazla
ilerlemiti. Mesela Gk-Tanr inancndan kalma bir det olan imparatorun tahta karken bir
halnn zerine oturtularak kaldrlmas yeniden uygulamaya konulmu, zamanla inlilemi
aile adlar deitirilmeye, hatta inlilere Tabga ad bile verilmeye balanmtr. Btn
bunlara ramen yine de i balar kopmutur. Eski gebe ve boy hayatna geri dnme, hemen
hemen 200 yllk bir maziden sonra mmkn deildi. Aralarnda zlemeyen sk balar
tesis edilmiti. Bu yzden esas itibariyle Tabgalarnkine benzeyen bir devlet kurmak zorunda
kalmlard. Ama sarayda bir entrikann dierini takip etmesi bu devletin salam temellere
dayanma ansn riske sokuyordu. Bat Wei hkmdarlar, Tabgalar bertaraf ettikten ve
Chou Slalesi (veya Sonraki Chou Slalesi -557-580-) kurulduktan sonra hkmdar tabakas
arasnda karlkl katliamlar, tpk Tabga Devletinin sonlarnda olduu gibi devam etmitir.
D siyasetleri, kendilerinden stn mttefikleri olan Trklerle iyi geinmek, siyasi
mnasebetler ve entrikalarla komu lkelerde baarlar elde etmekten ibaret olmutur.
Yaptklar entrika ve siyaset semeresini verince Gney ine kar yaplan ihtilflara
karmay baarmlar ve taht zerinde hakk olduunu iddia edenlerden birini derebeyi olarak
bugnk Han-kouya tayin etmilerdir. Burada Chouya tbi Muahhar Liang Slalesi (555586)ni kurmular ve bu slaleyi Choular ilhak edilinceye kadar idare etmilerdir. Bylece
Sonraki Choular hemen hibir ey yapmadan inin en byk ksmn zaptetmilerdir.
Netice olarak Tabgalar, inde hkim unsur olarak birok devlet kursalar da sonunda
inlilemekten kaamamlar ve inin etnik yapsna karmlardr.

6.2. IV.-VI. Yzyllarda Gney in Devletleri


6.2.1. Dou Chin Slalesi (317-419) ile Geri Gney Slaleleri
Hunlar 317de Chin Slalesini yok ettiklerinde Lang-ya prensi Shi-ma, gneyde
bugnk Nankindeki Chien-kangda yeni bir hkmet merkezi kurduu ve Dou Chin
Slalesinin ilk imparatoru Yan-ti ad ile imparator olduu zaman, saysz inli kuzeyden bu
gney devletine kamtr. Byle yapmalarnn sebebi ise yabanc saraylarda rtbe ve nfuz
kazanma mitlerinin az olmas, yabanclarn tarlalarn alarak mera yapmalar korkusu ve
yabanclarn memurlar ile limlerin geimini tekil eden ekonomik sistem ile para sistemini
deitirmeleri endiesinden kaynaklanmtr.
Bu srada Gney inde iki grup yayordu: 1) Yao, Tai ve Yehlerden oluan
inlilerden nceki eski yerliler; 2) zellikle Devlet dneminde kuzeyden g eden eski
129

inli gmenler. Bu iki grup da birbirlerini kk grmler ve sosyal bakmdan


ayrmlardr.
Kuzeyden g edenler iin gney bir smrge ve medeniyet d bir lke olarak
grlmtr. Bu dnemde Gney in hkmdarlarnn hi biri nemli bir varlk ortaya
koyamamlardr. Nfuzlar ok olmadndan ve yeni g ettiklerinden gl bir temel
atamamlar ve bu yzden ilk imparatorlar Yan-ti, byk bir isyanla kar karya kalmtr.
Bat Chin Slalesinin ilk imparatorunun bir prensesle evlenmesi dolays ile uzun sre saraya
bal olan memur bir aileden gelen Wang Tun, bugnk Han-kou da vali olmu ve Gney
innin en nemli ticaret yollarn ele geirdikten sonra isyan etmitir. Han-kounun
bulunduu corafya bu ticaret yollarnn keitii bir corafya olduundan bundan sonra
buras vali olarak atananlar tarafndan gney devletini ele geirmek iin yaplan isyanlarn
merkezi konumuna getirilmitir. IV. yzyl Gney inde bu tr isyan ve i savalarla
gemitir.
Gney inde tarihler 400 gsterdiinde Liu Y, inin gneydou sahillerinde
byk katliamlar yapmtr. Lui Ynn ynetiminin sonlarna doru idareyi III. yzyldan
beri varlklarn grdmz sar sarkllarn dorudan doruya devam olan gizli bir
cemiyet ele almtr. Bu ayaklanmann baarl olmas, Lui Ynin asker kuvveti ile nfuzunu
arttrmtr. Huan Hsann en nemli taraftarlarn bertaraf ederek 404de ehir merkezine
yrm ve srgne gnderilen imparatoru tekrar tahta karmtr. Ancak bu kii szde
imparator olmu, hkimiyet Lui Yda olmutur. Lui kendisini tam kuvvetli hissedince nce
Sonraki Chin e daha sonra da Gney Yen e kar iki byk kuzey seferine kmtr.
416-417de enside kazand baarlardan sonra Chien-kanga geri dnm ve
imparatoru ldrp yerine 420de bir kuklay imparator yapmak istemi, ama bu istek
kazand zaferin nfuzunu kaybetmesine yol amtr. Slalesine Sung Slalesi (420-478)
adn vermitir. Bu slaleye daha sonralar nemli roller oynayacak olan dier nl slaleden
ayrmak iin Lui Sung Slalesi denmitir.
Saraydaki kliklerin kavgalar ve entrikalar eski imparator ailesinin bir ksmnn
mahiyeti ile beraber kaarak kuzeydeki Tabgalarn yanna gitmelerine sebep olmutur.
Bunlar orada Gney ine kar bir intikam atei ile yanmlar ve bylece Lui Sung
slalesinin balangcnda uzun srecek savalarn ba gstermesine sebep olmulardr. Ancak
420lerde Tabgalar arasnda yaanan kriz savalarn son bulmasna ve Sunglarn gneye
dnerek inin en gney blgelerinde kuvvetlenmelerine yol amtr.
450de Tabgalar hkmet merkezlerini Huang-ho Nehri blgesine tamak
istemilerdir, ancak bunu yapabilmeleri iin de gneye gitmeleri gerekmitir. Bunun iinde
karlarnda Sunglar bulmular, ancak onlar ar bir malubiyete uratarak onlarn kuzey
blgelerinin baz ksmlarn ellerine geirmilerdir. Bundan sonra bu slalenin bana gelen
imparatorlar saraylarda zevk ve sefahat iinde yaayan, darda katliamlar yapan imparatorlar
olmulardr.

130

6.2.2. Gney Chi, Liang ve Chen Slaleleri


460dan sonra bazlarn Tabgalarn karttklar prens isyanlar yaanm ve bu
isyanlar uzun sre devam etmitir. Nihayetinde Hsiao ailesine mensup Hsia Tao-cheng
479de Gney Chi Slalesi (479-501)ni kurmutur. Gneydeki savalar Tabgalarn
baarya ulamalar ve hkmet merkezlerini Lo-yanga tamalar ile bir sknet devresine
girmitir. 480-490 yllar arasnda dahilde prensler daha ok vali tayin edilmiler ve bylece
klik ailelerin kuvvetlenmelerinin nne geilmitir. 494 ylnda bir prens, imparatora kar
isyan ederek kendi kliki ile o srada olduka fazla nem kazanan Chen ailesinin yardmlarn
alarak kendisini imparator ilan etmitir. Bu kii hakknda ok fazla bilgiye sahip deiliz,
sadece Tabgalara kar baarszlkla savatn ve kendisine kar ailesinin
kullanlabileceini dnerek ailesini ldrttn biliyoruz. lmnden sonra Hsiao Yen
iktidar ele geirmi ve det olduu zere slalenin adn deitirerek 502de Liang Slalesi
(502-556)ni kurmutur. Liang Slalesi de Tabgalarla mcadeleye devam etmi, ancak zaferi
ou zaman Tabgalar kazanmtr. Kervan yoluna sahip olmak isteyen Tabgalar Yukar
Yang-tse Eyaletlerindeki yerliler arasnda byk isyanlarn yaanmasn salayarak Liang
Slalesini gsz duruma drmeye almlardr.
Liang Slalesinin ilk imparatoru Wu-ti adn alarak tahta kmtr (502-549). Bu kii
bat kaynaklarnda edebiyat ve Budizmi sevmesi ile tannm, ancak tahta ktktan sonra
siyasetle ok ilgilenmemitir. Sonraki Liang imparatoru bugnk Han-Kouda yerleirken,
douyu iki nfuzlu generale brakmtr. Bunlardan biri yok edemedii Chen ailesine
mensuptu. Bu durum Liang Devletinin dou ile bats arasnda bir gerginliin domasna
sebep olmutur. Bu ise bu srada kuzeyde kurulmaya balayan Chou Devletinin nderlerine
buralardan istifade etmek frsatn vermitir. Nitekim bunlar gney klikinin yardm ve teviki
ile bugnk Hupei eyaletine girmiler ve 555de Liang imparatorunun sarayn ele
geirmilerdir. Kendi menfaatleri gerei slaleden bir prensi kuzeyin bir derebeyi olarak
iktidara getirmilerdir. Bylece bu prens 587ye kadar bugnk Han-kouda ynetime sahip
olmutur. Beyliine krallk, slalesine de Sonraki Liang ad verilmitir. Liang
imparatoruna kar giriilen harektta dou generalleri de bamszlklarn kazanmlardr ki,
bunlarn arasnda en nemlisi Chen Pa-hsien olmutur. Bu general nce ynetime kukla bir
imparator tayin etmi, daha sonra da onu istifa ettirerek kendisini imparator yapm ve Chen
Slalesi (557-588)ni kurmutur. Ancak bu slale esasl bir g ortaya koyamam ve d
siyaset bakmndan Kuzey Chi Slalesine yardm etmitir. Bu slale srasnda Sui Slalesi
iktidar mevkiine gemi, ilk nce Sonraki Lianglarn derebeylerini tasfiye ve 588-589da da
Chen Devletini ilhak etmitir. Bundan sonra btn in tek bir siyasi idarenin altna
girmitir.

6.3. Sui Slalesi (580-618)


Kuzey Devletinde iktidar (Sonraki Chou), VI. Yzyl sonlarnda Tabga meneinden
gelen Yang ailesine gemitir. Chou imparatorunun karsnn babas olan Yang Chien 580
ylnda iktidar sahibi olduktan sonra btn imparator ailesini katlettirmi ve 581de kendisini
imparator ilan ettirmitir. Bu ekilde btn ine hkim olacak olan Sui Slalesi dnemi
131

balamtr. Yang Chien yat seferlerle kuvvetsiz devletleri bertaraf etmi ve inin 350 yl
geen bir karklk dneminden sonra birlemesini salamtr. Geri 350 yl boyunca
yaanan bu skntlar bir slalenin deimesiyle tamamen sona ermese de in tarihinde btn
Sui devri, bir geit veya yeniden teekkl devri olarak kabul edilmitir.
mparator Wen-ti, eski bir asker ve Tabgalara uzun senelerden beri tbi olduundan,
teoriden pek anlamayp eylem taraftar idi. Kendisine bilgili memurlar temin etmedii iin
Konfyanist terbiyesine muhalif olmutu. Hasis bir imparator idi. Dzenli bir idare kurmak
imknn arad ve ie, vergilerin toplanp toplanamayaca, hkmet merkezine verilecek
vergilerin nakil iinin ileyip ilemeyeceini aratrmadan geni topraklar iin bir bte
hazrlamak gerekliliinden balad. Bu siyasette tamamen hakl idi, fakat buna ok itiraz
edildi. Gney gibi dou da, daha rahat bir yaama tarzna alkt; imdi her iki blgenin
merkezi de daha tutumlu olacakt. Bundan baka siyasi idareden de ayrlmlard. Eskiden
kuzeydouda Kuzey Chi Devleti ve gneyde Chen Devleti mevcutken sarayda, btn
asillerin herhangi bir yerde yerlemesi iin binlerce vazife vard. imdi merkez ok batda idi
ve orada bakalar saltanat sryorlard. Eskiden hkmet merkezi onlara yaknd, mahsulleri
orada kolay ve ok krla satabiliyorlard. imdi ise uzakta, batda idi. Bu uzun yola ve byk
tehlikeye mukabil az kr salyorlard. Kuzeydou ve gneydeki bu bucaklar, prens Kuangn
himayesinde bulunuyordu. Bu prensle maiyeti, veliaht bertaraf ederek imparatoru katletmeyi
baardlar. Bylece Kuang, Yang-ti adyla 605de tahta kt. lk ii, hkmet merkezini
douya, Lo-yanga nakletmek, yani hububat blgelerine yaklatrmak oldu.
kinci ii byk kanallar ina ettirmek oldu. Bununla, hkmet merkezine yaplacak
hububat nakliyat kolaylaacak ve reticilere kuzeydou ve gneyde iyi bir sat yeri temin
edilecekti. Bylece mehur mparator Kanalnn ilk ekli ina edilmi oldu. Bu, Yang-tse
ile Sar Nehir blgelerini birbirine balayacakt. Aslnda eskiden beri nehirleri birbirine
balayan kk kanallar vard ve gemilerle gneye kadar seyahat edilebiliyordu, fakat bunlar
byk yk gemilerinin geebilecei kadar geni ve derin deillerdi. 500 hatt 800 ton yk
alabilecek kadar mavnalarn olduu bilinmektedir. Bu, o zamanki bat iin fevkalde byk
saylmaktadr. Gneye giden elverili bir kanaldan baka Yang-ti, hemen hemen bugnk
Pekine kadar uzanan ve kuzeye akan bir kanal yaptrmtr.
Bununla beraber Konfyanist okul ve snav sistemi de yeniden tekiltlandrld;
zaten Konfyanizme kar byk bir temayl balamt. Bunda kuzeydou ve gney
asillerinin tesiri kendisini gstermektedir.
D siyaset bakmndan Sui Slalesi iin ok msait bir durum hsl olmutu: Kuzeyin
en kuvvetli halk olan Tu-cheh (Gktrkler), 581de iki ksma ayrlmt. D siyseti
nceden hazrlamlard. Birok taarruzlarda bulunmular, kuzeyin u veya bu devletine
yardm etmilerdi. nce Trklerin her iki ksm da inlilerle ittifak etmiti, fakat bu yeterli
gelmiyordu. nk Hakan Sha-po-lio(bara, 582-630)nun yannda birok Tabga
bulunuyordu. Bunlar imha edilmi olan Sonraki Chou Devletinden kamlar ve imdi Kuzey
inin tekrar zapt iin Trkleri kkrtmaya balamlard. Bu siyasetin ba, zellikle Sonraki
Chou hkmdar ailesinden bir prensti. inliler birok defalar Trklerle savatlar; fakat
132

bunlarn diplomatik elileri bu savalardan daha ok etkili olmulardr. Bunlar Dou


Trklerini Bat Trklerine, Bat Trklerini de Dou Trklerine ve ayrca Tabgalara kar
kkrtyorlard. Bylelikle daha ok baar kazanyorlard. Nihayet Trklerin bir grubu hakan
Chi-man (Ki-min Kaan 600-609) ile in idaresi altna girdi. Bu da 600- 602 arasnda baka
ar savalara sebebiyet verdi ve bu savalar inlilerin lehine sonuland. Bu baar,
savalardan ziyade diplomatik mnasebetler ile elde edildi. Bu suretle Tles boylarn in
tarafna ekmeyi baardlar ve Trkler arasnda yeniden kargaalarn meydana gelmesine
sebep oldular. Mamafih Trkler, ne malup, ne de imha edildiler; bu savalarn ve entrikalarn
neticesinde, Trkler bir mddet iin tarafsz kaldlar.
in iin bir problem daha vard. Bu da Kore idi. Kore, in paralandnda, Gney
Devletiyle umumiyetle iyi geinmi ve bylece Kuzey inin komularna kar salam bir
gvenin olumasn salamt. Fakat in tekrar birleince bu anlay sarsld. inle yeni bir
dengenin salanmas Korenin Trklerle birlemesi gerekiyordu. Bunlarla zaten aralarnda
mnasebetler vard: Chi-tan halknn bir ksm Trklerden kaarak Koreye gitmiti. Bunlarn
iade edilip edilmeyecei hakknda grmeler yapld. Avrupada Kitan adiyle anlan bu Chitanlar, yeni yaplan aratrmalar neticesinde, ok fazla siyasi bir gemi ortaya koyamayan
Mool idaresi altnda bulunan bir kavimler birliidir.
Trkler Korelilerle birlemi olsaydlar, inliler, kendileri iin kt neticeler
verebilecek bir nevi kuatmaya maruz kalacaklard. Bu mnasebetler, Koreden ileri gidip
Japonyaya kadar uzanabilirdi. Bylece inliler, Koreye kar taarruza hazrlanrlarken
mzakereler iin de nlem aldlar. Btn Sui devri boyunca devam eden savalar teknik
bakmdan olduka gt, nk taarruzlar hem karadan hem de denizden yapld; bu yzden
de genellikle ok az baar elde edildi.
Yang-ti zamannda d siyaset, zellikle Kansuda konaklayarak yabanc tccarlar
hakknda malmat veren ve bat memleketlerinden bahseden eserleriyle tandmz Pei Ch
tarafndan idare edilmitir. Bu dnem iin Orta ve Bat Asya hakknda bildiklerimizi Pei
Chnn eserine borluyuz. Bundan baka Pei Ch, inin en byk entrikaclarndan biri
idi. O, Trklerin ayr ayr boylarn birbirlerine kar ayaklandrmaya muvaffak olmu ve bu
siyaseti devam ettirmitir. Tlesleri Tu-y-hunlara hcum ettirdi, sonra kendisi de onlara
anszn hcum ederek nfuzlarn ykt. Tu-y-hunlar, Kuzey Tibette yaayan ve
hkmdarlar Hsien-piler meneiden gelen ve halknn ou Tibetli olan bir kavimdir.
Tu-y-hunlar malp edilince, Trkistana giden geit, emniyet altna alnacak ve bir
Trkistan siyaseti balayacakt. Fakat Trkler, byk bir devlet kurarlarsa bu plan
gerekletirilemezdi. Bunun iin Trkleri paralayacak entrikalara devam edildi. Ancak
615de Hakan Shih-pi (ipi Kaan, 609-619) tarafndan idare edilen Trk ordusunun
hcumuyla kar karya kalnd. Hakan, imparatorla btn mahiyetini Ordos Blgesinde
anszn yakalayp ember iine almay baard. Durumu tpk, tam 800 yl nce Mao-tun
tarafndan kuatlan in imparatorunun durumu gibi periand. inliler tekrar bir hile ile
kurtuldular. Gen kumandan Li Shih-min byk takviye ktalar geliyormu gibi yaparken,

133

Trklerin yannda bulunan inli bir prenses de Trklere baka bir kabile tarafndan taarruza
urayacaklarn syleyince Shih-pi de muhasaray kaldrd.
Devaml savalar ok pahalya mal oldu, entrikalar da ayn derecede masrafl idi;
nk bunlar rvetle etkili bir hle getirildi. Fakat bunlarn hepsinden daha masrafls byk
kanal inaat idi. Bundan baka imparator Yang-ti, babasna nazaran ok masrafl idi.
Muazzam saraylar ina ettirdi, kalabalk mahiyetiyle beraber btn lkeyi dolat. Bunlarn
hepsi, Yang-tinin babasnn kurduu ve salamlamas iin urat gen devletin
ekonomisini sarst. mparator tarafndan gerekletirilen seyahatler ksmen elence iin
yaplm olsa da genelde lke dhilinde kabilecek isyanlara engel olmak ve imparatorun
dorudan doruya her blgeyi bizzat kontrol edebilmesi amacyla yapld. Fakat lke ok
geniti ve idareyi byle seyahatlerle temin etmek imknszd; imparatorun yannda btn
baveklet vard. mparatorla hkmetin iaesini imparatorun konaklad yere nakletmek
lzmd. Bu, uygulanamad gibi karkla neden oldu. Balangta imparatoru koruyan ve
ona her istediini yaptran asil snf, ondan ayrld ve kendi saltanat davaclarn himaye etti.
Trkler tarafndan hezimete uraynca, 615ten itibaren her yerde isyanlar balad. Sui
dneminin sonlarna doru ortaya kan karklklarda ok sayda inlinin Gktrklerin
hkimiyetine girdikleri bilinmektedir. Bu dnemde Gktrkler, gittike glenmeye ve ini
tehdit etmeye baladlar. mparator, hkmeti daha emniyette bulduu gneyde brakmak
zorunda kald. Fakat orada, balarlarnda Y-wen ailesi Tabgalarndan olan suikastlar
tarafndan 618de ldrld. Bu lmden sonra artk her yerde ufak devletler teekkl etmeye
balad ve in saysz kk devletlere ayrld.

134

Uygulamalar
1) Tabga Dnemi sonrasnda ve Sui Slalesi dneminde inliler ve Trkler
arasndaki ilikileri deerlendiriniz.

135

Uygulama Sorular
1)
ettiler mi?

Trkler Trk asll Tabga Devletinden sonra inde hkimiyet lerine devam

2)
nelerdir?

Bu dnemde ortaya kan Gktrklerin kkeni ve in tarihi zerindeki etkileri

136

Bu Blmde Ne rendik zeti


Tabga dneminin sonlarna doru Juan-juanlar ve Tu-cheh (Trkler) adn
tayan Gktrkler sahneye kmtr. Tu-chehler, 439 ylnda Tabgalar tarafndan yok
edilen Kuzey Liang Hun Devleti halkndan A-shih-na adndaki boy beylerinin idaresi altnda
Juan-juan idaresi altna giren boydur. 520de Juan-juanlar paralanm ve bunlarn bir ksm
Tabgalara katlmtr. Tabga Devleti, dou ve batya, sonra da Chi ve Kuzey Chouya
ayrlnca, Juan-juanlar nce bir grupla, sonra da dier grupla anlamlardr. Bu srada Tuchehler hakanlar Tu-men (Bumin)n idaresi altnda kuvvetlenerek ortaya kmlardr.
Trkler, 546 ylnda Bat Wei ile ittifak yaptlar; sonra da nce Juan-juanlar; ardndan
Akhunlar (Eftalitler) da yok edip Trkistann en byk devleti oldular.
Kuzey inde Tabgalardan sonra Kuzey Chi Slalesi (550-577), Sonraki Chou
Slalesi (557-580), Muahhar Liang Slalesi (555-586) ynetiminde kk devletler
kurulmutur. IV.-VI. Yzyllar arasnda Gney inde ise birok farkl slale tarafndan
kurulan ve genellikle birbirleriyle ve V. yzyldan itibaren Tabgalarla savaan kk
devletler var olmutur.
Gney devletlerinden ilki, Hunlarn 317de Chin Slalesini yok etmeleriyle birlikte
Lang-ya prensi Shi-ma (imparator unvan Yan-ti) tarafndan Nankindeki Chien-kangda
kurulan Dou Chin Slalesidir. Bylece saysz inli yabanc saraylarda rtbe ve nfuz
kazanma mitlerinin az olmas, yabanclarn tarlalarn alarak mera yapmalar korkusu ve
yabanclarn memurlar ile limlerin geimini tekil eden ekonomik sistem ile para sistemini
deitirmeleri endiesi sebebiyle kuzeyden bu gney devletine kamtr. IV. yzyl Gney
inde, Han-kou valisi Wang Tun ile balayan isyan ve i savalarla gemitir.
Gney inde ardndan Liu Y tarafndan Sung Slalesi (Liu Sung Slalesi) (420478) ve Hsia Tao-cheng tarafndan Gney Chi Slalesi (479-501) kurulmutur. Gneydeki
savalar Tabgalarn Sunglara kar baarlar kazanmalar ve hkmet merkezlerini Loyanga tamalar ile bir sknet devresine girmitir. Ardndan Hsiao Yen tarafndan Liang
Slalesi (502-556) , Sonraki Liang (555-587) ve Chen Pa-hsien tarafndan Chen Slalesi
(557-588) kurulmutur.
Kuzeyde Sonraki Chou iktidar, Tabga meneinden gelen Yang Chiene gemi ve
bu ekilde btn ine hkim olacak olan Sui Slalesi (580-618) dnemi balamtr. Yang
Chien seri seferlerle kuvvetsiz devletleri bertaraf etmi ve inin 350 yl geen bir karklk
dneminden sonra birlemesini salamtr. Geri 350 yl boyunca yaanan bu skntlar bir
slalenin deimesiyle tamamen sona ermese de in tarihinde btn Sui devri, bir geit veya
yeniden teekkl devri olarak kabul edilmitir.
605de tahta kan imparator Yang-tinin ilk ii, hkmet merkezini douya hububat
blgelerinin bulunduu Lo-yanga nakletmek oldu. kinci olarak ise, hkmet merkezine
yaplacak hububat nakliyat kolaylatracak ve reticilere kuzeydou ve gneyde iyi bir sat
yeri temin edecek byk kanallar ina ettirdi. Bylece Yang-tse ile Sar Nehir blgelerini
birbirine balayan mehur mparator Kanalnn ilk ekli ina edilmi oldu. Bununla beraber
Konfyanist okul ve snav sistemi de yeniden tekiltlandrld.

137

D siyasette ise kuzeyin en kuvvetli halk olan Tu-cheh (Gktrkler), 581de iki
ksma ayrlmt. inliler birok defalar Trklerle savatlar; fakat bunlarn diplomatik elileri
bu savalardan daha ok etkili olmulardr. Bunlar Dou Trklerini Bat Trklerine, Bat
Trklerini de Dou Trklerine ve ayrca Tabgalara kar kkrtyorlard. Bylelikle daha
ok baar kazanyorlard. Nihayet Trklerin bir grubu hakan Chi-man (Qimin Kaan 600609) ile in idaresi altna girdi. Suiler, Tles boylarn in tarafna ekmeyi baardlar ve
Trkler arasnda yeniden kargaalarn meydana gelmesine sebep oldular. inliler Trkleri
entrikalarla blme stratejilerine bu dnemde de devam etmiler ve bu entrikalar Yang-ti
zamannda bat memleketlerinden bahseden eserleriyle tandmz Pei Ch tarafndan
planlanmtr. rnein 619da Ordosta imparator ve mahiyetini kuatan Gktrk hakan ipi
Kaann elinden yine hile ile kamlardr. Bunun dnda Sui dneminde Trklerle
Korelilerin birlemesinden korkan inliler Koreye kar denizden ve karadan taaruzlarda
bulundular; ancak fazla baar elde edemediler.
Sui Devleti, srekli yaplan savalar, rvetle dnen entrikalar, kanal inaat, saraylar
ve seyahatler iin byk harcamalarda bulunan imparator Yan-tinin tutumu neticesinde; bir
de Trkler tarafndan yenilgeler eklenince zayflad. mparatoru destekleyen asil snf ondan
ayrld ve isyanlar balad. mparator, hkmeti daha emniyette bulduu gneyde brakmak
zorunda kald. Fakat orada, balar Y-wen ailesi Tabgalarndan olan suikastlar tarafndan
618de ldrld. Bu lmden sonra artk her yerde ufak devletler teekkl etmeye balad ve
in saysz kk devletlere ayrld.

138

Blm Sorular
1)
Hangisi Tabgalarn bertaraf edildikten sonra onlarla beraber bertaraf edilen
devletlerden biridir?
a)

Kuzey Liang

b)

lk Chao

c)

Gney Chin

d)

Chou

e)

Han

2)
etmilerdir?

429 ylndan sonra Tabgalar arkalarndan gelen hangi topluluu bertaraf

a)

Siyenpiler

b)

Moollar

c)

Tunguzlar

d)

Hunlar

e)

Juan-juanlar

3)

Hangisi inde 9. Yzyla kadar yaayan Trk topluluklarndan biri deildir?

a)

Avar

b)

Gktrk

c)

Hun

d)

Uygur

e)

Tabga

139

4)
in tarihinde btn bir geit veya yeniden teekkl devri olarak kabul edilen
dnem hangisidir?
a)

Han Slalesi

b)

Chou Slalesi

c)

Sui Slalesi

d)

Liang Slalesi

e)

Chao Slalesi

5)
Tarihiler arasnda Trk veya Mool boyu olduklar tartma konusu olan
kavim aadakilerden hangisidir?
a)

Juan-juanlar

b)

Hsien-piler

c)

Tunguzlar

d)

Hsiung-nular

e)

Mu-janlar

6)
530dan sonra hakanlar Tu-men (Bumn)n idaresi altnda kendi siyasetlerini
gtmek iin harekete geenler kimlerdir?
a)

Chiler

b)

Choular

c)

Tu-chehler

d)

Hsiung-nular

e)

Juan-juanlar

140

7)
Tarihiler hangi slale iin, i siyaseti hakknda sylenecek ok az iyi eyler
olduunu ve bu slalenin hkmdarlarnn hibir mspet eser meydana getiremeyen
ahsiyetler olduklarn sylemilerdir?
a)

Bat Wei

b)

Chi Slalesi

c)

Dou Wei

d)

Kuzey Chou

e)

Kuzey-Liang Devleti

8)

in kaynaklarnda Gktrklerin hkmdar ailesi nasl gemektedir?

a)

Chao

b)

Chin

c)

Yen

d)

Tu-ceh

e)

Tu-ku

9)
Aadakilerden hangisi Dou Chin slalesinin ilk imparatoru Yan-ti ad ile
imparator olduu zaman, saysz inlinin kuzeyden Gney devletine ka sebeplerinden biri
deildir?
a)

Yabanc saraylarda rtbe ve nfuz kazanma mitlerinin az olmas

b)

Yabanclarn tarlalarn alarak mera yapmalar korkusu

c)
Yabanc memurlarn ekonomik sistem ile para sistemini deitirmelerinden
endie etmeleri
d)

Alimlerin de bu deiime sessiz kalmalarndan korkmalar

e)

Gneyi daha gvenli bulmalar

141

10)
450de Tabgalarn hkmet merkezlerini Huang-ho Nehri blgesine tamak
istemeleri hangi tarafa gitmelerini gerektirmitir?
a)

Douya

b)

Gneye

c)

Batya

d)

Kuzeye

e)

Gneydouya

Cevaplar
1) a, 2) e, 3) a, 4) c, 5) a, 6) c, 7) b, 8) e, 9) e, 10) b

142

7. TANG SLALES (618-906)

143

Bu Blmde Neler reneceiz?


7.1.

Tang Slalesinin Kuruluu ve Tekilatlanmas

7.2

Gktrklerle Mcadeleler

7.3.

Tanglarn En Parlak Devri

7.4.

mparatorie Wu Devri ve ve Sonrasnda Gktrklerle Mcadeleler

7.5.

Araplarn Gelii ve Uygurlarla Mnasebetler

7.6

Tang Devrinin Sonu

144

Blm Hakknda lgi Oluturan Sorular


1)

Tang Slalesinin in tarihindeki siyasi ve kltrel nemi nedir?

145

Blmde Hedeflenen Kazanmlar ve Kazanm Yntemleri


Konu

Kazanm

Tang Slalesinin Kuruluu


ve Tekilatlanmas

Tang Slalesinin kuruluu


ve tekilat oluturmas
hakknda temel bilgilerin
edinilmesi
Tang dneminin kurulu ve
gelime dnemlerinde
Gktrklerle yaplan
mcadelelerin renilmesi
Tang Slalesinin devamn
salayan Uygurlar ile
inlilerin mnasebetleri
hakknda temel bilgilerin
edinilmesi
Tang dneminin sonunu
hazrlayan sebepler ve
olaylarn renilmesi

Gktrklerle Mcadeleler

Uygurlarla Mnasebetler

Tang Dneminin Sonu

Kazanmn nasl elde


edilecei veya
gelitirilecei

146

Anahtar Kavramlar

Tang

Kao-tsu

Tai-tsung

Shih-pi Kaan

Kao-tsung

Kapgan Kaan
Bg

Kaan

147

Giri
Bu blmde, inde kurulan en nemli ve en kudretli slale olma zelliine sahip olan
Tang Slalesi dnemi hadiseleri ele alnm ve bu dnemde inin darda en fazla
mcadele etmek zorunda kald Gktrk devleti ile olan mnasebetlerine deinilmitir. Bu
slale dnemi hem Bat Trkistanda hem de Dou Trkistanda nemli gelimelerin
yaand bir dnem olmu ve Arap ordular Trkistan corafyasna kadar ilerlemilerdir.
Gktrkleri yine bir Trk devleti olan Uygur Devleti takip etmi ve in bu her iki Trk
devletine de vergi demek zorunda kalmtr. Ayrca generallerin ve prenslerin iktidar ele
geirme planlarnn devletin sonunu nasl getirdiine de deinilmitir.

148

7.1. Tang Slalesinin Kuruluu ve Tekilatlanmas


inlileri ipi Kaann kuatmasndan hile ile kurtaran gen komutan Li Shih-min
617de Trklerle ittifak yapt ve onlarla birlikte Suilerin ilk hkmet merkezi olan Chang-an
zerine yrd. syandan sonra oraya yerleen Yang-tinin torunu kukla bir imparator yapld.
618de bu imparator tahttan indirildi. Li Shiminin babas Li Yan, kendisini Tang
Slalesinin imparatoru ilan etti ve Kao-tsu adyla tahta oturdu. kargaalar 623e kadar
devam etti; ancak bundan sonra devlet, Tanglarn hkimiyeti altna girdi.
624 ylnda bir inklp yaplarak kalknma balad. Yeni bir toprak datm kanunu
kabul edildi. Bu kanunla btn kylye eit miktarda toprak verilecek ve bu suretle byk
mlk sahiplerinin teekklne mni olunacakt. Bu kanun, kylnn topraklarn kaybetmemesi iin onlar korumak amacyla karld. Ayrca devletin salam bir temel zerine
kurabilmesi iin gerekli olan kuvvetli bir ekonominin alt yaps meydana getirilmek istendi.
624de de idare yeniden dzenlendi. Han devrinde bilindii zere iki trl idare vard:
Biri mlk, dieri asker. Ayn blge hem mlk hem de asker idare tarafndan idare
olunuyordu. Bu, Tabga devrinde de byle olmu, ancak orada mlk idare daima asker
idareden daha kuvvetli olmutu. Tanglarda ise asker idare daha kuvvetli idi.
Tang devrinin idare sistemi, teknik bakmndan da, byk ilerlemeler gsterdi. Han
devrinde dokuz bakanlk nazrlk- (chiu-ching) vard ve bunlarn arasnda bir Tarm ve
bir de alma Bakanl vard. Fakat sistem incelenirse, bu bakanlklarn devlet idaresi ile
ilgisi olmad, yalnz sarayn i idaresinden sorumlu olduu grlr. Baka bir deyile tarm
bakan yalnz saraya ait tarlalarn ve bahelerin ileriyle megul olur ve sarayn iaesini idare
ederdi. alma bakan ise yalnz sarayn yap ve dier ilerine bakard. Tang devrinde
tekilt ok daha moderndi. mparatorun yannda 6 mavir vard, fakat onlar hibir zaman
faal bir rol oynamadlar. En mhim iler bavekalet tarafndan idare edildi. Bavekalet
(shang-shu-sheng)de alt daire vard: Memur Dairesi memurlarn snavlar ve terfilerine
bakard; Nfus Dairesi, nfus istatistii ve vergileri idare ederdi; Merasimler Dairesi,
devlet kltne ait istatistikleri ve klt sistemi ele alrd; Savunma Dairesi asker snavlar ve
askerlerin terfilerini idare ederdi; Ceza Dairesi, kanunlarn hazrlanmasna ve mal ilere
bakard; alma Dairesi ise, nakliyat ileri ve asker ziraat ilemelerini idare ederdi. Btn
dier bakanlklar, bavekalete bal idiler. kinci bakanlk, imparatorun husus sekreterliine,
ncs saray sekreterliine ve drdncs de devlet arivine bakard. mparatorun hizmeti
ve haremi iin de ayrca iki byk bakanlk vard. Yedinci bakanlk Sansr Bakanl idi.
Bu bakanln en nemli ii, zellikle ileri Bakanlna bal olan memurlarn
faaliyetlerinin kontrol idi. Sekizinci bakanlk, Devlet Kurbanlar Bakanldr. Ayrca
mparatorun Atalar Mabetleri Bakanl da vardr. Dier iki bakanlk, memurlara bayram
mnasebetiyle verilen yemekler ve hediyeleri temin eder ve imparatorun misafirlerinin kabul
ile megul olurdu. Bir bakanlk silh depolarn muhafazas ile mkellefti, bir baka bakanlk
ise imparatorun ahr ve meralarn idare ederdi. Daha sonralar btn devlet iin bir Adalet
Bakanl, bir Ticaret Bakanl ve bir Tarm Bakanl tesis edildi. mparator ve
asilzade ailelerinin ocuklarnn eitimi, zanaatkrlar ve dier iileri ile yap ileri, silh
149

imali, asker nakliyat iin de daireler kuruldu. Veliaht saray iin ayr bir bakanlk tesis edildi.
Btn asker tekilt idare eden ve eyaletlerin asker ilerini idare eden mstakil byk bir
Mill Savunma Bakanl tekil edildi. Bunun yannda eyaletlerin sivil idaresini yapan bir
ileri Bakanl oluturuldu. Bu idare sistemi ayn zamanda Avrupada mevcut olan
sistemlerden ok daha gelimi ve moderndi. Mill Savunma Bakanlnn erevesinde
ayrca 622de Tu-tu (bakumandan) tayin edildi. Bunlar eskisi gibi bir ile byklnde
bir asker blgeyi deil, btn ileleri idare ediyorlard.

7.2. Gktrklerle Mcadeleler


Aa yukar 690a kadar uzanan Tang devrinin ilk zamanlar, esasnda bir Trk ve
Trkistan siyaseti gtmtr. Bu srada aralarnda kuvvetli bir rekabet bulunan iki Trk
devleti vard. Tanglar, Dou Gktrk Devletinin Hakan Shih-pinin yardm ile tahta
kmlard. Dier taraftan Bat Gktrk Devletinin Hakan Chu-lo (Chula Kaan 603-611),
Tanglarn saraynda yayordu. O, Sui devrinde bile Chang-anda bulunmutu. 619da
inliler Chu-loyu, Shih-pinin srar zerine ldrdler. Fakat Shih-pi de 619da ld ve
halefi l Kaan (Hsieh-li, lig Kaan 621-630) Tanglara kar dnerek eski ittifakn
Tanglarla olmayp Suilerle olduunu syledi ve Sui Slalesinin mevcut olan saltanat
davacsnn tarafnn tuttu. Burada yine bir inli prenses rol oynad. Bunun iin Tanglar, gcendirdikleri Bat Gktrkleriyle bir irtibat temin etmeye altlar. Fakat bu, Dou
Gktrkleriyle Bat Gktrklerinin mzakereleri ve btn Trklerin inlilerin aleyhinde
olduklar kanaatinden doan itimatszlktan dolay baarszlkla sonuland.
Bunu 624de, Trklerin hkmet merkezlerine yaklaan, byk taarruzlar takip etti.
Fakat in kaynaklarnn bildirmedikleri sebeplerden dolay anszn geri ekildiler ve Tanglar
bar yapmak zorunda kaldlar. Bu dnem Dou Gktrk Devletinin en parlak devirlerini
tekil ettii dnemdir. Bundan ksa bir sre sonra Uygurlar ve Sr-Tardular tarafndan idare
edilen isyanlar balayacaktr (627). inliler bu isyanlardan istifade ettiler ve byk savata
(629-630) Dou Gktrk Devletini hkimiyetleri altna almay baardlar. l Kaan, Changanda imparatorun saraynda yaamak zorunda kald. mparator, kendini Trklerin Gk
Hakan yapt. Sonraki Han Slalesinin iskn siyasetinin neticelerini iaret eden birok
nazrlarn protestolarna ramen, Dou Gktrkleri, Yukar Huang-ho dirseinde
yerletirildiler ve iki Tu-tunun himayesi altna girdiler. efleri in ordusuna alnd, asilzadelerin oullar imparatorun saraynda yaadlar. Bylece Trkleri de (bambaka sebeplerden de
olsa), Tabgalarda olduu gibi, inliletirmek istediler. Burada bir milyondan fazla Trk
vard. Bunlarn bazlar hakikaten sonralar inliletiler ve nemli grevler aldlar.
Fakat Trklerin kuvveti hi bir zaman azalmad. Bizansa kadar uzanan byk Trk
Devleti bak kald. inin bu baardan tek kazanc snrlarnn dorudan doruya tehlikeye
maruz kalmasn nlemek oldu. Taraftarlar Dou Gktrklerinin yannda bulunan ve onlarda
midi olan Sui ve Tabga Slalelerinin btn reaksiyon tecrbeleri de neticesiz kald. Fakat
Bat Gktrklerinin kuvveti Tibetlilerle beraber yrmeyi baardklarnda, in iin daim
bir tehlike tekil etmeye devam ettiler. Tu-y-hunun imhasndan sonra Kuzey Tibette yeni
siyasi bir birlik olan Tu-fanlar teekkl ettiler. Bunlarn yannda bir Trk-Mool zadegn
150

tabakas ve Tibetlilerden mteekkil bir avam tabakas da bulunuyordu. Tpk Han devrinde
olduu gibi in siyasetinin gayesi, iki hasmn imhas olmutur. Bu, Trkistan siyasetine nem
verilmesinin sebebi olacak ve buna bir de ticar menfaatler eklenecektir
Trkistan savalar, 639da Kao-changa yaplan bir taarruzla balad. Kao-chang
zaten Tabga devrinden beri Kuzey inle mnasebetlerini azaltm ve daima Trklerden ayr
kalmaya muvaffak olmutu. Fakat imdi Kao-chang gittike kuvvetlenmekte olan Bat
Trkleriyle uyumak zorundayd ve inliler bunu sava iin bir sebep grdler.
640a kadar btn Trkistan havzas in himayesi altna girdi. Tm bu seferler, esas
itibariyle Trkistan tbiyetleri altna alm olan Bat Gktrklerine kar yaplmt. Bu
srada, vuku bulan iki isyan Trkleri sekteye uramtr ki, bunlar inlilerin ok iine
yaramtr. Birincisi, Nu-shih-pi grubu boylarnn ayaklanmas (641), ikincisi Uygurlar (640650)n isyanlar ve kalknmalardr.
inliler Uygurlara gveniyorlard. Tlesler de onlara banda asilzadelere mensup bir
Trkn bulunduu bir ordu verdiler. Bununla 647-648de tekrar Trkistana kar yrdler
ve nihayet oradaki hkimiyetlerini gvence altna aldlar.

7.3. Tanglarn En Parlak Devri


Asl faal olan imparator Kao-tsu (618-626) olmayp, olu Li Shih-mindir. Fakat bu
en byk oul olmad iin, veliaht da olamamtr. Bu durum baba ile Li Shih-min ve dier
kardeler ile bilhassa veliaht arasnda gerginliklerin yaanmasna sebep oldu. Kardeler Li
Shih-minin taht zerinde hak iddia ettiini grdklerinde ona bir suikast hazrladlar. 626da
Bat Gktrkleri, seri bir taarruzla hkmet merkezini tehdit ettikleri srada, kardeler
arasnda silhl bir arpma yaand ve isyan, Li Shih-minin galibiyeti ile neticelendi.
Kardelerini aileleriyle beraber ldrd, babasn ise ekilmek zorunda brakt ve Li Shih-min
Tai-tsung (627-649) ad ile imparator oldu. Bunun tahta oturduu dnem, Tangn ve btn
in kudretinin en yksek zirvesine ulat devirdir. savalar ve inlilerin Trkistana
doru ilerlemeleri sonucu Trklerin kuvvetleri azald. darenin ve vergi uslnn tanzim
edilmesi ile Suiler zamannda yeni ina edilen ve asker olduundan sk bir kontrol altnda
bulunan suyollarnn (kanallar) ulatrma zerindeki gl etkisinden dolay in, ite ve dta
ok kuvvetli hle geldi. Tai-tsungn saltanat zamannda slmiyet ve Araplar yaylmaya
baladlar.
Sasan Hkmdar III. Yezdigerd (632-642) bir elilik heyetiyle (638) Araplara kar
inden yardm istedi. 651, 654 ve 661de olu Firuzdan daha baka elilik heyetleri geldi.
Fakat inliler, yardm taahhdne girmeyerek Firuza yalnz bir unvan verdilerse de bunun
bir faydas olmad. Arap istilas zerine Firuz, 675de in sarayna kat.
mparator Tai-tsungun saltanatnn son yllar, byk bir Kore sava ile geti. Kore,
nihayet salam olarak inin eline geti. 661lerde Kore savalarna yeniden baland ve bu
esnada ilk defa olarak (663) Koredeki menfaatlerini koruyan Japonlarla savald. Tam bu
sralarda Japonyada ine kar byk bir hayranlk besleniyordu. in anayasas kopya edili151

yor, Budizmden ve in kltrnden mmkn olduu kadar ne alnmas gerekiyorsa


alnyordu. Bu, ine Japonya ile ticar mnasebetlerin msbet olduunu, ok haslt
getirdiini ve Koreli komisyoncularn aradan karlmalar gerektiini gsterdi.
Li Shih-minin olu Kao-tsung (650-683), kendinden nce balayan icraatlare ve
ihtiama devam etti. Bat ve Orta Asyadan ine ticaret kervanlar akn ederek ok miktarda
lks eya getirdiler. Bu suretle hkmet merkezinde byk ticaret evleri ald ve baz
yerlerde yabanclar kendi memleketlerinde olduu gibi yaadlar. Bunlar kendi yerli dinleri
olan Maniheizmi, Mazdeizmi ve Nasturilii de beraberlerinde getirdiler. lk Yahudiler,
kuma tccar olarak buraya g ettiler. lk Mslmanlar da bu zamanlarda grldler.
Bunlar, inden ipekli kuma alyorlar ve bulabildikleri btn kymetli eyay topluyorlard.
Yabanclarn bu aknlar in iin kltr bakmndan faydal idi. Fakat ekonomik bakmdan,
bundan nceki devirlerde olduu gibi olumsuz etki etmitir.
Bu devirde yabanclarn kolonileri yalnz hkmet merkezinde deil, btn byk
mbadele limanlarnda ve i ticaret merkezinde bulunuyordu. Btn lkede bir a tekil
ediyorlar, karadan gelen yabanclar denizden gelenlerle karlayorlard. Hkmet
merkezinde ticaret yapan bu yabanclar Trklerle de buluuyorlard. Hkmet merkezinde,
gerek asker olarak gerekse sarayda alarak bulunan birok Trk vard. Yine ticaretle uraan
Trkler de vard. Bunlar, zellikle inlilerin orduda kullandklar atlar zerinden ticaret
yapyorlar ve byk bir servet temin ediyorlard. Birok inlinin bunlara borlar vard.
Sodlu, ranl ve dier tccarlarn Trklerle ayr ayr ticari mnasebetleri vard.
Kao-tsung zamannda Kore ile son savalar yapld. Bu sre zarfnda Bat
Gktrklerinin kuvveti ok azald, bundan baka Bat Gktrklerinin dikkati, kendileri iin
yeni bir tehlike tekil eden Arap yaylmasndan dolay batya dnd. Buna karn 650den
itibaren Tibetlilerin kuvveti ok fazla artt ve gneyde Tarm Havzasna girmeye baladlar
ve 678de inlileri ar bir yenilgiye urattlar. 699da Tibetlilerde i bir ihtill karp
kuvvetlerinin paralanmasn temin etmeleri, inde yllarca siyasi ekimelerin yaanmasna
sebep oldu. Kao-tsungun son senesinde, 630dan beri inlilerin himayesi altnda bulunan
Kuzey Trklerinden Kutlug Kaan (lteri 682-691) ve baveziri Tonyukuk (A-shih-te
Yan-chen)un tekrar kurduklar kinci Gktrk Devleti ortaya kt. Harekta 682de
baland, 686da Trgiler tbiyet altna alnd, 699da Bat Gktrklerinin lkesi igal edildi.
Kutlug Kaan bamszlk savalarnda birok defalar inlilere kar savat. Halefi Kapgan
Kaan (Mo-cho, 691-716), 690dan itibaren inlilere, tbiyetleri altna girdii (696) Kitanlar
(Chi-tan)a kar savalara devam etti.

7.4. mparatorie Wu Devri ve Sonrasnda Gktrklerle Mcadeleler


Kao-tsunun iktidara gelmesi ile Tang hkimiyetinde hezimetler dnemi balamtr.
Tarih kitaplar bunu sonraki mparatorie Wuya atfetmektedirler. mparatorie Wu, Taitsungun kumas idi ve T'ai-tsungun lmnden sonra, o zamanlar det olduu gibi, rahibe
olmutu. Bu kadn, Kao-tsung ona k olup kuma olarak alncaya kadar rahibe kalmtr. Ona
kar olan sevgisi, meru imparatorienin yerine onu imparatorie yapmasn salad (665).
Nfuzu gittike artnca, imparatoru hemen hemen hibir ie kartrmad, ayn hakka sahipmi
152

gibi saltanat srd (674) ve meru veliahd bertaraf ederek (680) yerine kendi olunu geirdi.
Kao-tsung lnce (683), olunun yerine yine idareye devam etti. Fakat ksa sre sonra olunu
da tahttan indirerek yerine 22 yandaki kardeini geirdi. Kardeinin de saltanat uzun
srmedi ve ok gemeden bunu da indirerek yerine Chou Slalesi (690-705)nin
imparatoriesi olarak kendisi kt. Bylece Tang slalesi resmen ortadan kalkt. Bu olaylar
grndkleri kadar kolay cereyan etmediler. Her eye ramen idareyi ellerinde tutanlar,
Trklere ve Tabga ailelerine mensup adamlara hkmet ilerinde ve bilhassa orduda nemli
mevkiler verildi. O zamanlar hibir asker sefere, Trk halknn yardm olmakszn
klamyordu. mparatorie Wu hkmetinin ilk ii, devlet merkezini Lo-yanga, yani douya
naklettirmek oldu.
Bu devirde ilk defa kapitalizmin balangcnn etkileri grlmeye baland. Budist
mabetlerinin ii bir nevi banka grevi grdler. D ticaretin artmasyla manastrlarn sermaye
toplama yeri olarak nemleri gittike artt. Bu durum kendisini, manastrlarn daha fazla
toprak satn almalar ve ekonomik bakmdan daha fazla ehemmiyet kazanmalaryla gsterdi.
Bunlar, bronz Buda heykelleri eklinde birok sikke madenni toplayarak ekonomi zerinde
kesin etki yaptlar. Dier taraftan Budizm nfuzunu, saysz metinlerinin yeniden daha iyi
tercme ettirmekle ve (mehur Hsan-tsang gibi) haclarn ticaret yolu boyunca (tccarlarn
yardmyla) Bat Asyaya ve Hindistana gitmeleri ile gsterdi. Bu esnada Hinte ve baka
dillerden inceye tercmeler yapld, inceden mesel Uygurcaya ve baka Trk dillerine,
sonra Tibeteye, Kore diline ve Japoncaya da evriler yapld.
mparatorie Wuya ve sonra imparatorie Weiye yardm eden dou asilleri, Trk
nfuzuna ve Bat in asillerine muhaliftiler; dier taraftan yabanc (Bat Asya) tccar snf
ile buna bal Budist dini birbiri ile ok yakndan ilgili idi. Bylece mparatorie Wu,
Budistlere yardm etmek iin ok miktarda para verdi ve Budizmi bir nevi devlet dini
yapmaya alt. Bu devir nihayet bulur bulmaz manastrlara kar derhl harekete geildi.
Gktrklerin hakan Kapgan Kaan 698de pek ok zaferlerden sonra iktidarnn en
yksek zirvesine eritii zaman, her zaman det olduu zere, oluna bir prenses deil, kzna
bir prens istedi. Bunu bu prensin yardm ile ini zaptetmek, imparatorie Wuyu bertaraf
etmek ve Trklerin hkimiyeti altnda Tang Slalesini tekrar kurmak amac ile yapt. Fakat
imparatorie Wu kendi ailesine mensup birisini ona gnderince Kapgan Kaan bunu reddetti
ve tahttan indirilen Tang imparatorunun tekrar tahta karlmasn istedi (698). Bu talebi,
ine kar yapt byk bir seferle destekledi. Fakat Kapgan Kaan bunu yaparken inde
bulunan kuvvetli bir gruba gvendi. Onun saldrs henz bir tehlike tekil etmeden
imparatorie Wu, ekilmi olan imparatoru veliaht olarak tekrar ararak Kapgan Kaann
arzusunu yerine getirdi. Kapgan Kaan yine ine hcum ederek, 703de tekrar bir inli
prens istedi. mparatorie Wunun buna yine onay vermek zorunda kald ve Tanglara bir
prensini gnderdii zannedilmektedir. mparatorie Wunun lmnden sonra baa Hsan
Tsung (713-755) gemitir.
710-715 arasnda Krgzlar, Trgiler, Bayrkular, Karluklar gibi Trk boylar Kapgan
Kaana kar isyan ettiler ve buna 715de inliler de itirak ettiler. in mparatoru Hsan
153

Tsung, Kapgan Kaan tamamen ortadan kaldrmak ya da ele geirmek istiyordu. Bu


maksatla Gktrk lkesinde ayr blgede bulunan ve in ile daha nce mttefik olan,
stelik eitli in unvanlar da alan Trk boylarnn reislerine yeniden unvan ve hediyeler
sundu. Bu suretle bunlar yeniden dllendirilerek Kapgana saldrmak iin tahrik edildiler.
Bylece Kapgana kar ihanet cephesi tekrar harekete geti. in mttefiki olan Ouz boyu
Bayrkular isyan edince, Kapgan zerlerine yrd. Tola Irma kenarnda yaplan savata
Bayrkular ok ar bir bozguna uradlar. Ancak, Kapgan zafer kazanmann verdii
marurluun ierisinde ok az sayda askerle geri dnerken St Ormannda Bayrkularn
reisi Chie-chih-lenin ani hcumuna urayarak ldrld. in yllklarndaki ifadeden
anlaldna gre casus olan inli Ho Ling-chan, o srada Bayrkularn yannda
bulunuyordu. Bu ahs Kapgann kesik ban alp, in bakentine gtrd (716).
Kapgandan sonra Gktrk tahtna Bilge Kaan (716-734) geti ve boy isyanlarn
bastrarak devleti tekrar gl duruma getirdi. Tecrbeli devlet adam Tonyukukun da
tavsiyeleri ile ine saldrmann uzun vadede bir fayda getirmeyeceini anlad. nk in
ar kalabalk ve iklimi farkl, Trklerin yapsna uymayan bir lke idi. ini tamamen alsa
dahi orada tutunamayacan bunun milletine bir yarar salamayacan biliyordu.
727 ylnda Bilge Kaan, byk veziri Mei-lu-cho (Buyruk or)yu in sarayna
gnderip, en gzel mehur atlardan otuzunu sundu. Bu ekilde in ile iyi komuluk
mnasebetlerini devam ettirmek istediini gstermek istiyordu. Zaten uzun sreden beri in
snrlarnda Gktrklerin asker faaliyetleri yoktu. Tibetliler, Tang mparatorluuna
saldrmak arzusunda idiler. Ancak, tek balarna hareket etmeye cesaret edememi olmallar
ki, Gktrklerle ittifak yapp, birlikte hcuma etmeye karar verdiler. Bu maksatla Bilge
Kaana bir mektup yazarak ayn anda ine sefer yapmay teklif ettiler. Bilge, onlarn
teklifini olumlu karlamad. nk Tang Hanedan ile dostluk ilikilerini bozmak
istemiyordu. Kabul etmedii gibi Tibet hkmdarnn mektubunu T'ang imparatoruna sundu.
Hsan Tsung, onun bu hareketinden ok memnun oldu ve gnderdii Buyruk or adl eliye
Tsu-chen saraynda byk bir ziyafet verdi, Olaanst hrmet gsterilip ok sayda hediye
verildi. Bundan baka Shuo-fangdaki Bat Shuo-chiang-cheng adl yerde karlkl bir
pazarn kurulmasna ve ticaret yaplmasna karar verildi. Ayrca her yl ipekli kumalardan
yzbinlerce topun Gktrklere gnderilecei vaadinde bulunuldu.
II. Gktrk Devleti uzun sre inle bar iinde yaadndan Bilge Kaan, yeniden
bir in prensesiyle evlenmek isteini tekrarlad. mparator Hsan Tsung, kabul edebileceini
bildirince Ko-chie-li-piyi gnderip teekkr etti ve evlilik srecinin balanmasn teklif etti,
ama bundan sonra beklenmedik bir ekilde Buyruk or tarafndan zehirlendi. Onun Bilgeyi
zehirleyi sebebi hakknda kaynaklarda hi bir bilgi bulunmamaktadr. Ancak, Buyruk or bir
ka defa ine eli olarak gitmiti. Orada inlilerden etkilenmi olabilir. Bilge 25 Kasm 734
tarihinde vefat etti. in imparatoru, Bilgenin cenaze trenine katlmak zere ferman ile Li
Chan gnderdi.

154

7.5. Araplarn Gelii ve Uygurlarla Mnasebetler


Trkistanda btn bu olaylar cereyan ederken batda durum daha tehlikeli idi, nk
olduka etkili bir dman olan Araplar ortaya kmlard. Sod Blgesine girerlerken 751de
Talasta Araplarla, bir Korelinin idaresinde olan inliler arasnda iddetli savalar yaand
ve bu ordu tamamyla malup edildi. Orada esir edilen inliler, batya birok yeni zanaatlar
getirdiler ve bilhassa kt yapmasn ve porseleni rettiler. Porselen, inde yz sene nce
icat edilmiti. Ne varki o zamanlar bugn en ok kullanlan beyaz porselen henz yoktu, fakat
teknik bakmndan olduu gibi sanat bakmndan da ok mkemmellerdi. Bunu takip eden
yllarda porselen, inin byk bir ihra maddesi hline gelmitir.
II. Gktrk devletinden sonra tkende Kutlug Bilge Kl (745) tarafndan Orhun
Uygur Devleti kuruldu. Kutluk Bilge Kl Kaan 747de ld ve yerine olu Moyun or
(Mo-yen-o, 747-759) geti. Onun devrinde Uygur Devletinin snrlar kuzeyde Yenisey,
Orhun ve Selenge, batda Sayan Dalar, douda Ordos ve Kansu, gneyde Kum Derya,
Hoten ve Kagara kadar geniledi.
Uygur Trkleri siyaset sahnesine kmaya baladklar srada inde Tang Slalesi
(618-906) gerilemeye balamt. An Lu-shan isimli komutan ikiyz bin kiilik ordusuyla in
mparatoru Su-tsunga kar isyn etti. 755de Lo-yang ve 757de de Chang-an ehirlerini
igal ederek kendisini imparator ilan etti. in mparatoru Su-tsung, An Lu-shan isynn
bastrmak iin Halife Eb Cafer ve Uygur Hakan Moyun or (Mo-yen-o)dan yardm talep
etti.
Halife Eb Cafer tarafndan kk bir Arap ordusu, Trkistandan kk birlikler ve
Uygur svarilerinden olduka byk kuvvetler meydana getirdi. 757de hkmet merkezi
civarnda byk savalar yapld ve bu esnada An Lu-shan, Uygurlar tarafndan malup
edildi. Uygurlar hkmet merkezi Lo-yang zerine yrdler, An Lu-shan bir harem aas
tarafndan ldrld, taraftarlar kat. Lo-yang Uygurlar tarafndan zapt ve gn boyunca
yama edildi. An Lu-shann generali Shih Sih-ming, An Lu-shann yerine hkimiyeti eline
ald ve Dou inin o kadar byk bir ksmna hkim oldu ki, onu malup etmek iin tekrar
Uygurlarn yardmlarna ihtiya duyuldu. Shih Sih-minge kar giriilen savata, nce yine
Kuo Tse-i, sonra Kitan generali ve nc olarak, uzun zamandan beri inde yaamakta olan
bir Tles ailesinden Pu-ku Hai-en bulunuyorlard (Pu-ku bir Trk unvan olan Bukunun
ince transkripsyonudur). Shih Sih-ming, nce baar kazanarak Lo-yang geri ald, fakat
sonra kendi olu tarafndan katledildi ve hkmet ktalar, ancak bu srada ba gsteren
kargaalklardan istifade ederek, tehlikeli isyanlar bastrabildiler.
Tang Slalesi, ancak Uygurlarn destei ile tahtn koruyabilmiti. Uygurlara
mkfat olarak 10,000 top ipek verildi, bundan baka ylda 20.000 top daha vermeyi vaad
ettiler. Ayrca 758de imparator tarihte ilk kez z kzn Uygur kaanna verdi. Moyun or
759da lnce yerine olu Bg Kaan (759-779) geti. Bg Kaan btn dikkatini
karklklarn devam ettii ine evirdi ve inlileri kendileriyle ticaret yapmaya zorlad. Bu
dnemde Uygur tccarlar inde istedikleri gibi dolamlar, mal almlar ve diledikleri
fiyattan satmlardr. Uygur kaan Bg Kaann ran kkenli Maniheizm dinini kabul ettii
155

tarih olarak, Shih Chao-i isyann bastrmak iin indeki seferinden dnd 762/763 yl,
aratrmaclar tarafndan genel kabul grmtr. in kuvvetlerine katlan Uygurlar Loyangda yaplan savata Chao-iyi yendiler; Uygurlar ise ganimet iin Lo-yang birka gn
boyunca yamaladlar. Ardndan Bg Han otan Ho-yangda kurdu ve askerleri blgede
yamaya devam ettiler. 762-763 yllarnda Uygurlarn Lo-yangda yama yaptklar bu
dnem; isyann bastrlmasna ramen yamann boyutu sebebiyle in tarihinde dehetle
anlrken Ho-yang ve Lo-yangda Maniheist rahiplerle karlaan Bg Hann bu dini kabul
etmesi sebebiyle Uygur tarihinde de nemli bir dnm noktas olmutur. Mani tarafndan
ortaya konulan ve aslnda Trk kltr ile pek badamayan bu dininin hmiliini stlenen
Uygurlar, yalnzca devletleraras dzeyde bu dinin mensuplarn korumak ve gzetmek ile
kalmam, bu dini zellikle inde yaymak iin de byk aba sarfetmilerdir. Orhun Uygur
Devletinde VIII. yzyln ikinci yarsndan itibaren, siyasi ve ekonomik sebepler
dorultusunda resm din olarak kabul edilen Maniheizm, Uygurlar arasnda X. yzyl sonuXI. Yzyl sonlarna kadar devam etmi, yerini Dou Trkistanda hkim din olan ve
Trklerin eskiden beri tandklar Budizme brakmtr.
762de in mparatoru Su-tsung lnce inde yeniden karklklar ba gsterdi.
Maniheist rahipler Bg Kaana ini almasn tavsiye ettiler. Bg Kaan da bu fikri
benimsedi ve gerekli hazrlklara baland; ancak bu srada yeeni olan Baga Tarkan
tarafndan ldrld (779). Baga Tarkan, inin hkimiyet altna alnmasnn mmkn
olduuna inanmakla beraber bu geni ve kalabalk lkeyi idare etmenin ok zor olduu
fikrindeydi. Ayrca Trkler bu kalabalk nfuslu memlekette kolayca asimile olabilirlerdi.
Asya Hunlar ve Dou Gktrkleri bu sebepten inde asimile olmamlar myd?
Eskiden beri ine kar ilgi duyan Tibetliler o srada Bebalk havalisinde bulunan
atolarla anlaarak, basknlara baladlar. ini korumay, iktisadi sebeplerle gelenek hline
getiren Uygurlar, kuvvet gndererek tecavzleri nlemek istedilerse de baarya ulaamadlar.
Uygur Devletinde karklklar kt. Fakat sevilen hkmdar Kutluk Kaan (795-805) ve
sonraki Klg Bilge (805-808) zamanlarnda huzur devri yeniden balad. ktisad faaliyet
geliti. Fakat memlekette tekrar karklklar bagsterdi ve sonunda devlet 840da ykld.
Uygurlar, esas ktle olarak Dou Trkistanda Turfan ve Kansuya g edip devlet kurdular.
Turfan Uygur Devleti, XII. yzyl ortasndaki Kara Hitaylar (Bat Kitanlar, Bat Liao
Slalesi), ardndan da XIII. yzyl bandaki Mool hkimiyetine kadar bamszln
korurken daha kk bir devlet olan Kansu Uygur Devleti XII. yzylda Tangutlara yenilmek
suretiyle ykld. Uygurlarn gnmze kadar sregelen tarihleri hakknda genel bilgi 12.
blmde verilmitir.

156

Harita 6 VII. yzyl sonunda batda en u noktasna ulaan in ve inn komular (in,
letiim Atlasl Byk Uygarlklar Ans.)

7.5. Tang Devrinin Sonu


874de bugnk Hopei Eyaletinin gneyinde, esas ziraat blgesinde Wang Hsien-chih
adnda bir kylnn idaresinde byk bir isyan balad. Wang Hsieh-chih ile Huang Chao
birleerek kylleri ayaklandrdlar. Asker valiler bunlara kar bir ey yapamadlar ve
bylece bunlar Dou ini ele geirdiler. Endielenen imparator halkn kyllere kar
silahlanmas iin bir ferman kard; ancak bu hkmetten ziyade kyllerin iine yarad.
Hkmet atolarn gnderdikleri askerlerin yardm ile Wang malup ederek katletti (878).
Bunun zerine Huang Chao gney-dou ve gneye dnerek Kantonu zapt ederek yakt.
Daha sonra zengin ticaret ehirlerinin hazineleri ile kuzeye dndnde atolar tarafndan
durduruldu. Bunun zerine 880 sonlarnda dou hkmet merkezini zapt etti. mparator
hkmet merkezi ilan edilen Chan-gandan Shih-chuana kanca Huang Chao buray
kolaylkla ele geirdi. Btn hkmdar ailesini katlederek kendisini Chi Slalesinin
hkmdar yapt. O ana kadar hkmete sadk kalan atolar hkmet paralannca
ayaklandlar. Fakat bir Uygur Trknn kumandasndaki in hkmetinin yabanclardan
oluan ordusunun mdahalesi ile malup edildiler ve Tatarlarn yanna katlar. inliler
tekrar atolarla mnasebet tesis etmeye altlar, nk onlar olmadan Huang Chaonun
bertaraf edilmesi mmkn deildi. 881de Li Ko-yung hkmet merkezine hcum etti;
mthi bir muharebe oldu. Huang Chao tutunabildi. Ancak bir baka taarruzda 883de
malup edilerek pskrtld ve 884de atolar tarafndan ldrld. Yalnz Trkler
tarafndan bastrlabilen bu ayaklanma, Tang Slalesinin son bulmasna yol at.

157

Hkmet merkezinin iindeki isyanlar imparatoru ahsen tehdit ediyordu. Bunun iin
kap yegne sadk tand Li Ko-yungun himayesine girmek zorunda kald. Fakat ok
gemeden Chu Chan-chungun eline dt; bu da imparatorun btn mahiyetini ve bilhassa
harem aalarn imha etti. Bir mddet sonra da imparatoru ldrterek, det olduu zere,
907de idareyi kendine teslim eden bir kukla imparatordan devrald. Bu ekilde Chu Chanchung, Liang Slalesinin ilk imparatoru oldu.
Bylece balangcndan itibaren, inde hibir zaman mevcut olmam bir kudretle
ykselen Tang Slalesi sona ermi oldu. Bu sonun sebebi, asker valilerin kuvvetlerini
arttrmalar, hi kimseye tbi olmayan despot adamlar olmalar, kendi menfaatleri iin halk
soymalar ve aralarndaki devaml ekimelerin devlet ekonomisinin temellerini sarsmasndan
ileri gelmitir. Buna, nce devletin d ticaretteki kuvvetinin azalmas, sonra da dhil
durumdan dolay yabanclara ve zellikle Trklere tbi olmalar ile halkn gelirinin byk bir
ksmnn yabanc lkelere akmas ilave edilmelidir.

158

Uygulamalar
1) Tang Slalesinin in tarihindeki nemini, Trklerle olan ilikilerini de dhil
ederek inceleyiniz.

159

Uygulama Sorular
1)
Tang Slalesinin kurulu, gelime ve sonlanma dnemlerinde Trkler nasl
rol oynamlardr?
2)
nelerdir?

Tang dneminde inin siyasi ve kltr tarihine nfuz eden nemli unsurlar

160

Bu Blmde Ne rendik zeti


Tang Slalesi (618-906) Li Yan n Kao-tsu adyla kendini Tang imparatoru ilan
etmesiyle kuruldu. Bu dnemde kkten yaplan inklap ve tekilatlandrma ile yapsal
deiikliklere imza atlmtr. 624 ylnda, btn kylye eit miktarda topran verildii ve
byk mlk sahiplerinin teekklne engel olacak yeni bir toprak datm kanunu kabul
edildi. Ayn sene idare sistemi dzenlendi. Han devrinde dzenlenmi olan dokuz bakanlk
(chiu-ching) sistemi yenilendi. Tang devrinde tekilt ok daha modernleti. En mhim iler
bavekalet tarafndan idare edildi. Bavekalet (shang-shu-sheng)de alt daire vard; btn
dier bakanlklar, bavekalete bal idiler. Daha sonralar btn devlet iin bir Adalet
Bakanl, bir Ticaret Bakanl ve bir Tarm Bakanl oluturuldu. Btn asker
tekilt idare eden ve eyaletlerin asker ilerini idare eden bir Mill Savunma Bakanl ile
eyaletlerin sivil idaresini yapan bir ileri Bakanl oluturuldu.
Tanglar, Dou Gktrk Devletinin Hakan Shih-pinin yardm ile tahta kmlard.
Dier taraftan Bat Gktrk Devletinin Hakan Chu-lo (Chula Kaan 603-611), Tanglarn
saraynda yayordu. 619da inliler Chu-loyu, Shih-pinin srar zerine ldrdler. Fakat
Shih-pinin lmyle halefi l Kaan (Hsieh-li, lig Kaan 621-630) Tanglarla aralarndaki
ittifak bitirdi. Dou Gktrk Devletinin en parlak devirlerine denk gelen nceleri Trk
taaruzlarna kar koyamayan inliler Dou Gktrklere kar Uygurlar ve Sir-Tardular
tarafndan balatlan isyanlardan istifade ettiler 629-630da byk bir savala Dou Gktrk
Devletini hkimiyetleri altna almay baardlar. Saylar bir milyonu bulan Trkler, Yukar
Huang-ho dirseinde yerletirildiler ve iki Tu-tunun himayesi altna girdiler ve bata sarayda
ve orduda grev alan efleri ve komutanlar olmak zere inliletirilmeye alldlar.
Trkistan savalar, 639da Kao-changa yaplan bir taarruzla balad. 640a kadar
btn Trkistan havzas in himayesi altna girdi. Tm bu seferler, esas itibariyle Trkistan
tbiyetleri altna alm olan Bat Gktrklerine kar yaplmt. Tang Slalesinin en parlak
dnemi ise babasn tahttan indiren Li Shih-min, imparator unvan ile Tai-tsung (627-649)
zamannda yaand. savalar ve inlilerin Trkistana doru ilerlemeleri sonucu Trklerin
kuvvetleri azald. darenin ve vergi uslnn tanzim edilmesi ile Suiler zamannda yeni ina
edilen ve asker olduundan sk bir kontrol altnda bulunan kanallarn ulatrma zerindeki
gl etkisinden dolay in, ite ve dta ok kuvvetli hle geldi. mparator Tai-tsungun
saltanatnn son yllarnda Kore zaptedildi ve Japonya ile savald.
Li Shih-minin olu Kao-tsung (650-683), kendinden nce balayan icraatlare ve
ihtiama devam etti. Yabanc tccarlar kendi yerli dinleri olan Maniheizmi, Mazdeizmi ve
Nasturilii de beraberlerinde getirdiler. Bu devirde yabanclarn kolonileri yalnz hkmet
merkezinde deil, btn byk mbadele limanlarnda ve i ticaret merkezinde bulunuyordu.
Hkmet merkezinde at ticareti yapan zengin Trkler de bulunmaktayd. Kao-tsung
zamannda Kore ile son savalar yapld. Bu sre zarfnda Bat Gktrklerinin kuvveti ok
azald ve ilgileri Araplara evrildi. Buna karn kuvvetlenen Tibetliler gneyde Tarm
Havzasna girdiler ve 678de inlileri ar bir yenilgiye urattlar. Kao-tsungun son
senesinde, 630dan beri inlilerin himayesi altnda bulunan Kuzey Trklerinden Kutlug
Kaan (lteri 682-691) ve baveziri Tonyukuk (A-shih-te Yan-chen)un tekrar kurduklar
kinci Gktrk Devleti ortaya kt.
161

665 ylnda Kao-tsungun kars olan mparatorie Wu dneminde hezimetler balad.


mparatorun lmyle nce oimparatorun olunu, sonra kendi kardeini tahta geiren
imparatorie 690 ylnda onu indirerek tahta kt ve Tang Slalesine son verip Chou
Slalesi (690-705) dnemini balatt. Bu devirde hkmette ve orduda Trklere byk yer
verildi. lk defa kapitalizmin balangcnn etkileri grlmeye baland. Gittike nfuz
kazanan Budizmin yaatld Budist mabetlerinin ii bir nevi banka grevi grdler. Ayrca
Hsan-tsang gibi haclar ticaret yolu boyunca Bat Asyaya ve Hindistana gittiler.
Getirdikleri eserler Hinte ve baka dillerden inceye tercme edildi. Gktrk hakan
Kapgan Kaann isteiyle imparator veliaht tekrar tahta karld.
710-715 arasnda Krgzlar, Trgiler, Bayrkular, Karluklar gibi Trk boylar Kapgan
Kaana kar isyan ettiler ve buna 715de inliler de itirak ettiler. inliler yeniden
dzenledikleri entrikalarla Kapgan Kaann Bayrkularn reisi Chie-chih-le tarafndan
ldrlmesini saladlar. Kapgandan sonra Gktrk tahtna geen Bilge Kaan (716-734),
in ile iyi ilikilerde bulundu; ancak ine gnderdii elisi Buyruk or tarafndan
zehirlendi.
VIII. yzyln ikinci yarsnn banda Tang Slalesi dta Araplarla, ite isyanlarla
mcadele etti. teki mcadeleleri ancak o dnemde yeni devlet (Orhun Uygur Devleti, 745840) kurmu olan Uygurlar yardmyla bastrabildiler. slamiyeti yaymaya alan Araplar,
Sod Blgesine girerlerken 751de yaplan Talas Savanda inlilerle savatlar ve zafer
kazandlar. Orada esir edilen inliler, batya birok yeni zanaatlar getirdiler ve bilhassa kt
yapmasn ve porseleni rettiler. te ise, An Lu-shan isimli komutan in mparatoru Sutsunga kar isyn etti. 755de Lo-yang ve 757de de Chang-an ehirlerini igal ederek
kendisini imparator ilan etti. in mparatoru Su-tsung, An Lu-shan isyann bastrmak iin
Halife Eb Cafer ve Uygur Hakan Moyun ordan yardm talep etti. Uygurlar Lo-yanga
girerek nce An Lu-shan, sonra onun halefi Shih-Sihming isyanlarn bastrdlar.
Moyun orun yerine geen Uygur hakan Bg Kaan (759-779), inlileri
kendileriyle ticaret yapmaya zorlad. Bu dnemde Uygur tccarlar inde istedikleri gibi
dolamlar, mal almlar ve diledikleri fiyttan satmlardr. Bg Kaann indeki Sodlu
rahipler sayesinde tand Mani dinini devletin resm dini olarak kabul etmesi Trk kltr
tarihi asndan bakmndan byk sonular dourmutur.
Tang Devrinin sonuna doru 874de bugnk Hopei Eyaletinin gneyinde, Wang
Hsien-chih adnda bir kylnn balatt isyan 884te ato Trkleri yardmyla bastrld.
Ancak imparatorun eline dt Chu Chan-chung, 907 ylnda Liang Slalesinin ilk
imparatoru oldu. Slalenin sonlanmasnn temel sebebi, asker valilerin kuvvetlerini
arttrmalar, kendi menfaatleri iin halk soymalar ve aralarndaki devaml ekimelerin
devlet ekonomisinin temellerini sarsmasdr. Buna, nce devletin d ticaretteki kuvvetinin
azalmas, sonra i durumdan dolay yabanclara ve zellikle Trklere tbi olmalar ile halkn
gelirinin byk bir ksmnn yabanc lkelere akmas ilave edilmelidir.

162

Blm Sorular
1)

in kaynaklarnda A-shih-na slalesi hangi Trk kabilesidir?

a)

Hsiung-nu

b)

Hsia

c)

Eftalit

d)

Uygur

e)

Tu-cheh

2)
inde 618- 906 yllar arasnda hkm sren ve Gktrk tarihi asndan son
derece nemli olan slale hangisidir?
a)

Han Slalesi

b)

Chou Slalesi

c)

Tang Slalesi

d)

Liang Slalesi

e)

Chao Slalesi

3)
II. Gktrk Devletinde Buyruk or adndaki adam tarafndan zehirlenen
hkmdar kimdir?
a)

lteri

b)

Kapgan

c)

Bilge

d)

Kltegin

e)

Bumin

163

4)
in tarihinde ilk defa kapitalizmin balangcnn etkileri hangi hanedanlk
dnemde grlmeye balanmtr?
a)

Sui Hanedanl

b)

Sonraki Chou

c)

Chin Slalesi

d)

Tang Slalesi

e)

Wei Slelesi

5)
Bugnk Hopei Eyaletinin gneyinde, yani esas ziraat blgesinde Wang Hsienchih adnda bir kylnn ynetiminde balayan ve Tang dnemini sona erdiren isyan hangi
ylda olmutur?
a)

875

b)

877

c)

873

d)

876

e)

874

6)
Aadakilerden hangisi Tang Dnemindeki (618-906) yeni toprak datm
kanunun kabul edilmesinin sebeplerinden biri deildir?
a)

Btn kylye eit miktarda toprak verilmesi

b)

Byk mlk sahiplerinin teekklne mni olunmas

c)

Kylnn topraklarn kaybetmemesi iin onlarn korunmas

d)
Devletin salam bir temel zerine kurabilmesi iin gerekli olan kuvvetli bir
ekonomik alt yapnn meydana getirilmesi
e)

Generallerin kylnn topraklar zerinde hak iddia etmelerini salamak

164

7) Tang dneminde, inin Gktrkleri blmesi ile elde ettii kazanm


aadakilerden hangisidir?
a)

Snrlarnn dorudan doruya tehlikeye maruz kalmasn nlemitir

b)

Gktrk topraklarna sahip olmutur

c)

inin rahatlamasn salamtr

d)

Gktrk tehlikesi nlenmitir

e)

indeki isyanlar sona ermitir

8) Trkistan savalar, ne zaman nereye yaplan saldr ile balamtr?


a)

635de Nankine yaplan bir hcum ile balamtr

b)

639da Hopeiye yaplan bir taaruz ile balamtr

c)

640de Lo-yanga yaplan bir hcum ile balamtr

d)

639da Kao-changa yaplan bir saldr ile balamtr.

e)

639da Shansiye yaplan bir taarruz ile balamtr

9)
Aadakilerden hangisi 640a kadar btn Trkistan Havzasnn in
himayesi altna girmesini kolaylatran isyanlardan biridir?
a)

Hsien-pi syan

b)

Nu-shih-pi syan

c)

Ktan syan

d)

Juan-Juan syan

e)

Tibet syan

165

10) Tang mparatoru Tai-tsung (627-649) zamannda aadakilerden hangisi gelien


ve inde yaylan olaylardan birisidir?
a)

Budizmin devlet dini olmas ve inde yaylmas

b)

Gktrklerin ine hkim olmalar

c)

Yaznn icat edilmesi

d)

Kyl snfn topraklarn kendi adna ekip-bimesi

e)

Araplarn ine gelmeleri ve akabininde slamiyetin yaylmas

Cevaplar
1) a, 2) c, 3) c, 4) d, 5) e, 6) e, 7)b, 8) d, 9) b, 10) e

166

8. NN KNC PARALANMA DEVR (906-1280) VE MOOL


DEVR (1280-1468)

167

Bu Blmde Neler reneceiz?


8.1.

inin kinci Paralanma Devri (906-1280)


8.1.1

Be Slale Devri (906-960)

8.1.1.1. Sonraki Liang Slalesi


8.1.1.2. Trk atolarn lk Slalesi
8.1.1.3. kinci ato Slalesi
8.1.1.4. nc ato Slalesi
8.1.1.5. Sonraki Chou Slalesi

8.2.

8.1.2.

Kuzey Sung Slalesi (960-1126)

8.1.3.

Kuzeyde Liao Slalesi (907-1211)

8.1.4.

Kuzeyde Hsia Devleti (1038-1227)

8.1.5.

Gney Sung Slalesi (1127-1279)

8.1.6.

Kuzeyde Ju-chen (Ccen) Devleti (1115-1234)

Mool Devri: Yuan Hanedan (1280- 1468)

168

Blm Hakknda lgi Oluturan Sorular


1)
inin ikinci paralanma devrinde in tarih sahnesine kan kavimler ve
kurduklar devletler hangileridir?
2)

Mool Yuan Hanedannn in tarihindeki yeri ve nemi nedir?

169

Blmde Hedeflenen Kazanmlar ve Kazanm Yntemleri


Konu

Kazanm

inin kinci Paralanma


Devri

inin ikinci paralanma


devrinde kurulan devletler
ve bunlarn birbirleriyle
ilikilerinin kavranmas
ini birletiren Mool
Yuan Hanedan dnemi
hakknda nemli bilgilerin
edinilmesi

Mool Yuan Hanedan

Kazanmn nasl elde


edilecei veya
gelitirilecei

170

Anahtar Kavramlar

Be Slale

atolar

Kitanlar

Kuzey ve Gney Sung

Hsia Devleti

Ju-chenler

Yuan

Kubilay

171

Giri
Bu blmde inin ikinci paralanma dnemi ele alnarak, bu dnemde ortaya kan
kk devletler ile in tarihinin ve kltrnn deimesine sebep olan Trk boylarnn
kurmu olduklar devletler anlatlmtr. Ayrca ine byk bir smr ve katliamlar
dnemini yaatan Mool hkimiyeti zerinde durulmutur.

172

8.1. inin kinci Paralanma Devri (906-1280)


inli tarihiler ikinci paralanma dnemini Tang Slalesi ile Sung Slalesi arasnda
bir geit dnemi olarak kabul etmektedirler. Aslnda inin Orta a ksma
ayrlmaktadr.
1.
220-580 Yllar arasnda in iki ksma ayrlm; bunlardan kuzey, zellikle Trkler
tarafndan idare edilmitir (360 yl) ;
2.
580-900 Yllar arasnda in, inliler tarafndan idare edilmi; inin dnda kuzeyde
inle srekli savaan ve inli olmayanlardan oluan byk bamsz devletler bulunmutur
(320 yl);
3.
900-1280 Yllar arasnda in, tekrar ikiye ayrlm; Kuzey, yabanclar, zellikle
Mool-Tunguzlara mensup kabileler tarafndan idare edilmitir (380 yl).

8.1.1. Be Slale Devri (906-960)


inliler 906-960 yllar arasnda kuzeyde hkm sren be slaleye istinaden bu
dneme Be Slale Devri adn vermilerdir. Bu dnemde gneyde haklarnda ok fazla
bilginin olmad on slaleyi meru saylmadklar iin dikkate almamlardr. Ancak bu
slaleler asker valilerin kurduklar devletlerdi ve Tang dneminde bile bamsz olan bu
valiler, kendilerini kral veya imparator ilan ederek inin ayr ayr kk valileri zerinde
hkimiyet kurarak idareyi ellerine almlard. Bu slalelerden en nemlileri bugnk SihChuan ile Chekiang eyaletlerini ynetenlerdir. Kuzeyde hkm sren be slale hakknda
aada ksaca bilgi verilmitir.

8.1.1.1. Sonraki Liang Slalesi


Chu Chan-chung, Tanglarn tarafna geerek, asker makamlarda ykselmi ve 906
ylnda Liang Slalesinin ilk imparatoru olarak tahta kmtr. Chu, hkmet merkezini
inin Orta alarnda pek ok kez hkmet merkezi olan Pien-liangda kurmutur. Buras
Byk Dou in ovasnda bulunduundan ulam kolayd, ancak asker adan hi bir
stratejik neme sahip deildi. Bu slalenin kurucusu Chu Chan-chungun iki dman
olmutur. Bunlardan ilki Tang devrinin generallerinden olan ve o srada kendi topraklarn
yneten Trk kkenli (ato) Li Ko-yungtur. Chu, Li ile savam ve malup olmutur.
stelik Li, kuzeyi ele geirerek, hkimiyetini salamlatrmtr. Li Ko-yung 909da lm,
yerine geen olu onun siysetini takip ederek Pekin blgesini ele geirmitir. kinci dman
ise bu srada kuzeyde gittike kuvvetlenen Kitanlar olmutur. 916da Kitanlarn efi A-paochi kendini imparator ilan etmi ve bylece Kitan Slalesi dnemi balamtr. Kitanlarda Apao-chi ile eflik Yeh-l ailesine gemi ve 937den itibaren Slalenin ad Liao olarak
deimitir. Kitanlar, 917de Li Ko-yungun oluna saldrmlar, ancak geri
pskrtlmlerdir. Bundan ksa bir sre sonra ato Trklerinin Liang Slalesine kar
saldrlar balamtr. Bu saldrlardan nce Chu Chan-chungun olu tarafndan
ldrlmesi, kuvvetli olmayan Liang Devletinin abuk yklmasn salamtr.
173

8.1.1.2. Trk atolarn lk Slalesi


Bu slale Li Ko-yungn olu tarafndan kurulan bir slaledir ve hkmdar ailesi,
ato Trklerindendir. Tanglar onlara ayn Tang soyadn verdiklerinden kendi slalelerine
Sonraki Tang Slalesi (923-936) adn vermilerdir. Aslnda bu slale gerek bir slaleden
ziyade asker bir birlikteliktir. atolar baar kazanmalarn salayacak sayya sahip
olamadklar gibi, 925te hkmdarlarnn katledilmesini de nleyememilerdir. Asker
birlikler kendilerine hkmdar olarak yine bir Trk olan Li Ko-yungun manev evladn
semilerdir. Fakat ok gemeden bu Slale de bu hkmdar zamannda Trk olan damad
general Shih Ching-tang tarafndan sona erdirilmitir.

8.1.1.3. kinci ato Slalesi


Shih Ching-tang, aslnda Kitanlara kar gnderilmi; ancak sonradan onlarn
tarafna geip, Kitanlarn vassal olarak imparatora kar yrmtr. Slaleyi ortadan
kaldrp kendisini Sonraki Chin Slalesi (937-946)nin hkmdar yapmtr. Bu yzden
inliler, Kuzey inin byk bir ksmn Kitanlara terk etmek zorunda kalmlardr. Bu
slale de Kitanlara kar mcadele etmi, ancak 946da Kitanlarn hkmet merkezlerini
zaptetmelerine engel olamamtr. Hkmdar esir edilerek gtrlm, bylece kinci ato
Slalesi dnemi sona ermitir.

8.1.1.4. nc ato Slalesi


Chih-yan adndaki ato generali kendisini Sonraki Han Slalesi (947-950)nin
imparatoru ilan etmi, ancak bir yl sonra ldrlmtr. Yerine geen olu kendisinin yerine
lkeyi yneten naipleri bertaraf etmek isterken ldrlnce slale de sona ermitir.

8.1.1.5. Sonraki Chou Slalesi


Bu slale Chih-yan ldren Dou inli bir general tarafndan Sonraki Chou
Slalesi (951-960) ad ile kurulmutur. Fakat ok gemeden general lm ve reit olmayan
olu inli bir general olan Chao Kuang-yin tarafndan ortadan kaldrlarak Sung Slalesi
kurulmutur.
Bu be Slalenin ato Trkleri tarafndan, ikisi de inliler tarafndan kurulmutur.
Bylece asker bakmdan ok ypranan atolarn Dou Asyadaki rolleri sona ermitir.
Bundan sonra slaleler sadece asker diktatrlerin ynettikleri idareler olmulardr. Hem
kendi aralarnda hem de kuzeyde bulunan Kitanlara kar yaptklar srekli savalar zaten
Tang dneminin sonlarnda ok kt bir durumda olan lkeyi daha da kt bir duruma
getirmitir. Buna karlk, Gney in bu sre ierisinde be slale yerine on slale deitirdii
hlde, kendisini biraz toparlayabilmi ve bundan sonra inin kuvvet merkezini gney tekil
etmitir. Kuzeybat, yani eski hkmet merkezi Chang-ann civar nemini tamamen
kaybetmi, bu dnemde gneyi ele geirmek iin cidd teebbslere giriilmemitir.

174

8.1.2. Kuzey Sung Slalesi (960-1126)


Pekinin gneyinde inli bir asker ailesine mensup olan Chao Kuang-yin (954-960),
generallikten imparatorlua ykselmi ve kurduu slaleye Sung Slalesi adn vermitir.
Sung Slalesi, Kuzey ve Gney Sung Slalesi olarak ikiye ayrlmtr. Kuzey Sung
Slalesini kuran Chao Kuang-yin (Tayizu), saray portrelerinde yuvarlak yzl, tknaz ve
yakkl bir adam olarak resmedilir. Tayizu kargaadan bkm bir imparatorlukta barl
yollarla yeniden birlii salamak iin toplumsal uzlama ve destee dayanarak ie balamtr.
Sunglar, sadece asl ini birletirmek ve bar esas alan bir ynetim kurmakla kalmamlar,
baka milletlerin topraklarna da yaylma siyasetini terk etmilerdir. Bu yzdendir ki, kuzey
kavimlerine kar, zellikle de Kitanlara kar cephe alacaklar yerde gneye dnmlerdir.
Gneyde teekkl edilen kk devletler, ekonomik ve kltrel bakmdan olduka
gelimelerine ramen henz asker bakmdan ok zayftlar. Chao Kuang-yin nce onlara
saldrm, ou ok ksa srede zayiat vermeden ele geirilmitir. Bu ele geirilmede,
Sunglarn hkimiyetleri altna giren hkmdarlarla mahiyetlerine ok iyi muamele etmeleri
de nemli bir rol oynamtr.
Sung Devleti, ekonomik ynden ise daima gl olan Yang-tse ve Kantona bal
kalm, buralar elde ettiinde durumu dzelmitir. Gneydeki kk devletlerin ele
geirilmeleri 980 ylna kadar devam etmitir. Bunlar genileme sreleri sona ermeden
hkim olduklar gneydeki blgeden karak, nfuzlarn Annamn baz ksmlarna kadar
yaymaya almlardr (973). Nfuzlar gittike genileyerek Vietnam, hatta Endonezyaya
kadar uzanmtr.
Kuzeyde Kitanlara yllk vergi vererek bar yapp onlara karmama siysetini de
devam ettirmilerdir. Bu dnemde kuzeybatda 990da ensinin kenarnda inlilemi bir
Tabga ailesinden gelen bir adam Kitanlarn yardm ile kendini kral ilan etmitir. Bu kralla
1034de iddetli avalar yaplm ve 1038de kraln kendisini Hsia Slalesinin imparatoru
ilan etmesi ile btn Kuzeybat in tehdit altnda kalmtr. Bir taraftan Hsia Devletine hara
verilirken; dier taraftan bu nemli eyaleti kurtarmak iin onunla srekli mcadele edilmitir.
Bu mcadele 1068e kadar Sung devrinin en nemli i ve d siyseti olmutur.

175

XI. yzyl, d siyaset bakmndan hem eitli mcadelelerin yaand hem de bar
iin gayretlerin sarf edildii bir yzyl olmutur. Bu yzylda Sunglar srekli Kitanlar ve
Hsialarla savamlar ve her ikisine de vergi vermilerdir. Bu yzden de Kitanlarla Hsialar
birbirlerine kar kkrtmlardr. Ancak Kitanlar ve Hsialar da bo durmamlar, eitli
entrikalarla buna cevaplar vermilerdir. 1100lerde Kitanlarn karsna Ju-chen (Ccenler)
kmlardr. Bunlar 1114de bamszlklarn kazanarak siyasi bir birlik meydana getirmiler
ve Kitanlara stn gelmilerdir. Kitan tehlikesini bertaraf eden Sunglar durumlarn biraz
dzeltmilerdir. Ancak durum istedikleri gibi gelimemi; Ju-chenler 1122de Pekini
zaptederek, 1125de Kitan Devletini yok etmilerdir. Ayn yl ierisinde Sunglara kar da
yryerek 1126da Sunglarn hkmet merkezini ele geirmilerdir. Ksa bir sre nce olu
yerine tahttan inen eski imparatorla yeni imparator esir edilmiler, bylece de Kuzey Sung
Slalesi son bulmutur.
Sung Slalesi genelde barl bir politika takip ettii iin orduyu ihmal etmitir. Bu
ihmalin arkasnda Konfys ilkelerine dayal ynetiminde etkisi vardr. 1126ya kadar bata
kalan bu Kuzey Sung Slalesi, barn daha fazla yiyecek retmesine ve bylece nfusun
oalmasna da n ayak olmutur. Bu devir kltr tarihi asndan zellikle de edebiyat,
tiyatro, seramik ve yalboya resimde ulalan dzey asndan en st seviye olmutur.
Sung Slalesi ile Uygurlar arasndaki ilikilere gelince; bu dnemde diplomatik
ilikiler devam etmi, Kansu ve Turfan Uygurlarndan ine birok kere elilik heyetleri
gitmitir. Turfan Uygurlar ile in arasnda d ilikilerin askya alnd 965-981 yllar aras
176

duraklama dneminden sonra Turfan Uygurlarnn yeni hkmdar olan Arslan Hann baa
gemesiyle ilikiler yeniden canlanm ve nl in elisi Wang Yen-Te 981 ylnda
Uygurlara gittiinde bu hkmdar tarafndan karlanmtr.
inin ikinci paralanma dnemi boyunca Uygurlar, inliler dnda Kuzey inde
Kitanlar tarafndan kurulan Liao Devleti (907-1211), Ccenler tarafndan kurulan Chin
Devleti (1115-1234) ve Tangutlar tarafndan kurulan Hsia Devleti (1038-1227) ile de ilikiler
de bulunmu ve karlkl eli heyetleri gidip gelmitir. Bozkr kavimleri tarafndan kurulan
bu devletlerin, zellikle de Liao ve Hsiann ortak zellii, sosyal birlemeyi, devlet kurmay
ve devlet ideolojisini belirlemelerinde en byk yardm salayan Budizmi benimsemi
olmalardr. Bylelikle Budizm, Sung ini, Liao, Hsia ve hatta Hexi koridorundaki Budist
Tibetli kavimler arasndaki diplomatik ilikilerde kullanlmtr.

8.1.3. Kuzeyde Liao Slalesi (907-1211)


Mool olduu kabul edilen bir kabilenin idaresi altnda kabileler birlii oluturan
Kitanlar (Chi-tan), Tang devrinde, Kuzeydou Moolistanda gittike kuvvetlenmiler,
Korenin ve Manuryann birok kabilesini de ilerine alarak 900de kuzeyin en byk
devleti olmulardr.
Tang devrinin sonra ermesinden sonra Kitanlar da in tahtnda hak iddia etmeye
balamlardr. inde ynetime talip olan ato Trklerinin gl olmalar Kitan Devletinin
yaylmasn engellemitir. Aralarnda pek ok kez savamlar ve Kitanlar birok defalar
pskrtlmlerdir. Bu srada Kuzey Korede bir Tunguz tarafndan idare edilen Po-hai
adndaki devlet, Kitanlarn en byk dman olarak ortaya kmtr. Bu dmana 919da
bamszln ilan ederek in hkimiyetinden ayrlan Kao-li adndaki yeni Kore Devleti de
eklenmitir. 927de Kitanlarn Po-haiyi yenmeyi baarmalar zerine birok Tunguz kabilesi
ki, bunlarn arasnda N-chenler de vard, Kitanlarn tarafna geerek, onlarn hkimiyeti
altnda Manuryada kk bir devlet kurmulardr. Bundan sonra Kitanlar, artk indeki
hkimiyetlerine balayabileceklerini dnmler ve 937de Slalenin adn Liao Slalesi
olarak deitirmilerdir. Bu in ad ile ine hkim olmak istediklerini akca
gstermilerdir. Kuzey inin byk bir ksm hemen Liaolarn hkimiyeti altna girmitir.
Ancak uyguladklar pln, derebeyi Shih Ching-tangn bamszln elde etmeye almas
zerine baarszlkla sonulanmtr. Nitekim Kuzey in, Liaolara kar savam ve ok
gemeden de ato Slalesinin eline gemitir (947). Bylece Liaolarn btn ini ele
geirme plnlar sona ermitir.
inliler 988de Bat Hsia Devletinin hkmdar ile diplomatik mzakerelere
balaynca Kitanlar da 990da bu devletle mzakerelere balamlardr. Bu devlet arasnda
devaml elilik heyetleri gidip gelmi ve buna bal olarak ticaret heyetleri oluturulmutur.
ok gemeden snr meseleleri, asker tehizat, terhis ve muayyen blgelerin askerden tecrit
edilmesi gibi hususlar zerinde anlalmtr.
Bundan sonra, kuzeyde asker kabileler olarak kalan ve bu servetten hi istifade
edemeyen, mal-mlk sahibi olmak iin frsat bulamayan kabilelerin isyan balamtr.
177

Ynetimi 1114de Agudann idaresi altnda Ju-chen kabilesi alarak, ok ksa bir srede
Pekini zaptetmi (1125) ve bylece Liao Slalesini ortadan kaldrmtr.
Liaolardan kk bir grup hkmdar ailesine mensup birisinin idaresi altnda batya
kaarak kurtulmay baarmtr. Kuzey Trkistan dalarnda bir sre gezdikten sonra etrafna
birka kabile toplayarak Bat Trkistana saldrmtr. Orada Balasagunun merkezinde, Bat
Liao (Hsi-Liao) veya bat kaynaklarnn yazdklar gibi, Kara-Ktay (Karahitay) Devletini
kurmutur. Bu devlete saf Kitan Devleti nazaryla baklmamaldr. Kitanlar yalnz ok az bir
tabakasn tekil etmiler; asl nfuz sahipleri Kitanlarn ksa bir zamanda kltr bakmndan
da ok etkilendikleri yerli Trk boylar olmutur. Kara-Ktaylarn Dou Asya ile mnasebetleri tamamen kesildiinden bu devletin tarihi Bat Asya tarihi alanna girmitir. Nihayet
devlet 1211de tamamen ortadan kalkmtr.

8.1.4. Kuzeyde Hsia Devleti (1038-1227)


Kuzey indeki Tabga hkimiyeti sona erdikten sonra (550), aralarnda hkim
kabileye mensup olanlarn da bulunduu, Tibet ve Tangut kabileleri Tibet-in snr blgesine
ekilmilerdir. Tang Slalesinin balarnda, Tabgalarn bu boyu Tanglara katlmtr. Bunu
yapt iin boy beyine onu dllendirmek zere Tang Slalesinin ad olan Li adn
vermilerdir. Fakat ine tbiyetleri uzun sre devam etmemi, boy X. yzyl boyunca
gittike kuvvetlenmi ve bamszln kazanmtr. Eski boy geleneklerine gre, o zamanki
boy babular, mehur Tu-ku ailesinden (yani M 200den beri Hun Kaanlar, sonra
btn Trk hkmdar ailelerinin mensup olduu hanedandan) bir hanm almlardr. Kuzeyde
Kitanlarn, gneyde Tibet Devletinin bulunmasndan dolay bu boy, ine yaknlap
mnasebet kurmay daha uygun bulmutur. 982de gnderilen ilk elilik heyeti in tarafndan
iyi karlanm, boy beyine hediyeler verilmi, dmanlarna kar yardm edilmi ve daha da
ileri giderek o, Sunglarn derebeyi olarak kabul edilmitir. Buna dayanarak da 988de ona
Sung hkmdarlarnn soyad olan Chao adn takmlardr. Bundan sonra Tabgalar,
Kitanlara hcum etmiler, Sunglar yenmiler ve boy beyini Hsia Kral olarak ilan
etmilerdir. Bu kk devlet zamanla bym, 1031de hkmdar eski Tabga
hkmdarlarnn soyad olan Yan ismini alarak Tabga Devletini devam ettirmek
istediini akca gstermitir. Bunlar 1034de Sunglardan ayrlmlar, 1038de de boy beyi
kendisini Hsia Slalesinin imparatoru ilan etmitir. Bu ad da eski Hun ananelerine
uymaktadr. Devlet, ksa bir sre ierisinde hemen hemen bugnk Kansu Eyaletini, snrda
olduu Tibet topraklarnn kk paralar ile Ordos Blgesinin baz ksmlarn topraklarna
katmtr. Hcumlarn genelde inlilerin ve Liaolarn da nem verdikleri ensi Eyaletine
doru yapmlardr.
Ju-chenler (Ccenler), Liaolar yok ettikleri zaman (1125) Hsialarn doudaki
topraklarnn bir ksmn ellerine geirmekle kalmamlar, yeni zaptettikleri ensi Eyaletini
de almlardr. Ama buna ramen yine de onlar mahvedememilerdir. Bu srada Hsialarn
siyasi nfuzlar da Gney inden ayrldklar ve onun mttefiki olarak nem arz
etmediklerinden azalmtr. Daha sonra Moollar dneminde biraz g kazanmaya

178

balamlarsa da bu g onlarn Moollarn ilk kurbanlarndan biri olmasna sebep olmutur.


1209da zorla tabiiyet altna alnmlar, 1227de de tamamyla yok edilmilerdir.

8.1.5. Gney Sung Slalesi (1127-1279)


Ju-chenler 1126 ylnda Sunglarn hkmet merkezlerini zapt ederek Sung Devletini
ortadan kaldrmlardr. Bu srada da imparator ailesini esir almlardr. Ancak imparatorun
kardei kamay baararak Nankinde tahta km ve ok gemeden de merkezi bugnk
Hang-chou olan Gney Sung Slalesini kurmutur. Ancak slalenin etkili bir siyasi nem
kazanmas uzun yllar sonra olmutur.
1204de Sung Devletinde Han To-weiin idaresi altnda asker parti iktidar eline
alm ve kuzeye kar faal bir siyset takip etmeye balamtr. Hazrlk olmak zere asker bir
reform yaplm, Ju-chenlerden af dilenmi, hatta daha da ileri gidilerek Han To-wei
katledilerek ba Ju-chenlere gnderilmitir. Bu ekilde de tekrar bar yaplmtr (1208).
Gney Sung Devleti ile Ju-chenler eski anlama gereince mnasebetlerine devam etmilerse
de aralarndaki gerginlik bir trl son bulmamtr. Sunglar, Moollarn gittike kuvvetlendiklerini, nce Hsia Devletini yok etmelerini, sonra da Ju-chenlere ilk darbeyi nasl
indirdiklerini memnuniyetle seyretmiler; hatta Moollarla birleerek (1233) Ju-chenlere
hcum edip, Ju-chen Devletinin imhasn kolaylatrmlardr. Bunu yapmakla aslnda kendi
sonlarn da hazrlamlardr; nk Moollar iin kendilerinden baka savaacak bir devlet
kalmamt. Sunglar, asker tehizat bakmndan gl deillerdi ve bu yzden de 1273den
itibaren Moollarla yaptklar savalarda srekli yenilmilerdir. 1276da Moollar hkmet
merkezini zapt ederlerken, imparatoru da esir almlardr. Sung imparatoru yl srgnde
yaadktan sonra intihar etmitir.
Gerek Kuzey ve gerekse Gney Sung Devletlerinin yklmasnda grnte siyasi
sebepler yatyorsa da gerekte bu devletlerin yarattklar bar ve refah ortam nfusn
artmasn salamtr. Nfus bydke bym ve 1000 ylnda muhtemelen 100 milyon,
iki yzyl sonra ise yaklak 120 milyon civarnda olmutur. Bu byme, saraydaki harem
aalarnn fazlaca glenmesi de dahil olmak zere, brokratik sorunlar dourmutur.
Ynetimin kamu harcamalarn karlamak zere daha fazla para basmas enflasyonu
arttrm, bu da zellikle fakir kesimleri daha fazla skntya sokmutur. stelik gneydeki
byk toprak sahipleri arasndaki vergi kaakl da artm ve bu durum bte ann
artmasna sebep olmutur.
Sungun zayflamasnn bir dier nemli sebebi de belli bir etnik gruptaki aidiyet,
milliyetilik ve devlete sadakat gibi duygulardaki anma olmutur.

8.1.6. Kuzeyde Ju-chen (Ccen) Devleti (1115-1234)


Kore hkimiyeti ile bir Tunguz Devleti olan Po-hainin idaresi altnda yaayan
kabilelerden oluan kk bir Tunguz kabile birliinin devletine Ju-chen Devleti denilmitir.
Ju-chenler, Po-hai Devletinin yklmasndan sonra, Kitanlarn hkimiyeti altna girmilerdir.
Birliin bandaki Agudai, Kitanlara kar bamszlk mcadelesine girimi ve onlara kar
179

kazand ilk baardan sonra (1114), kendisini imparator ilan etmi (1115) ve slalesine
Chin adn vermitir. Ju-chenler baarlarna devam ederek, Sunglarn kendilerine kar
Liaolara birletiklerini grnce nce 1125de Liao Devletini yok etmiler; hemen sonra da
Sunglara saldrmlardr. 1126da Sunglarn hkmet merkezini ele geirmiler ve aknlarn
gneye doru devam ettirerek, 1130da Yang-tseye kadar uzanmlardr. Buna ramen
devletin glenememesi elde ettikleri topraklarda kalc olamamalarna sebep olmutur. Bu
yzden Ju-chenler geri ekilmiler ve bu da Ju-chen Devletinin zayflamas ile
sonulanmtr.
Bu arada X.yzylda atolar sayca ok azaldklarndan, indeki yerlerini terk etmek
zorunda kalarak, Moolistana gidip oradaki Tatarlara katlmlardr. 1139da bir Ju-chenli
isyan ederek Gney inlilerle birlemi ama ksa bir sre sonra ldrlmtr. Bunun zerine
oullar Moollarn hkimiyeti altna girmilerdir. Geride kalan Ju-chenler Moollarla
savamaya devam etmilerse de baar kazanamamlardr. Aralarnda anlaarak Moollara
her yl et ve hububat ile 27 asker s vermeyi vaad edip, Moollarn kabile reisine yksek bir
rtbe vermilerdir. Ancak Moollarn reisi btn bunlar reddederek kendisini Byk
Mool Devletinin imparatoru ilan etmitir (1147). Bu hadise, Kuzey inin en tehlikeli
dman olan Mool iktidarlarnn balangc kabul edilmi ve 1189da Cengiz Han onlarn
efleri olup, Moollarn Trkistann en kuvvetli devleti hline gelmesine kadar devam
etmitir. Ju-chenler, 1147den itibaren Moollardan korkmaya baladklarndan Sunglara da
dokunmamlardr. 1149da Ju-chen hkmdar, bavekili tarafndan katledilmi, ancak
bavekilin kendisi de 1161de ldrlmtr.
Moollar Hsia Devletini tbiyetleri altna alr almaz, 1210da Ju-chenlere kar
saldrlara balamlar ve 1215-1216da ellerinden asker kilit noktalarn almlardr. Bundan
sonra Moollar batya ynelmiler ve Ju-chen devletine cidd saldr yapmamlardr.
Sonunda gittike gten den devlet 1234de Moollarn eline gemitir.
Ju-chenler Mool hkimiyeti srasnda Manuryaya ekilmiler ve XVI. yzylda
Manu ad altnda tekrar ortaya kmlardr.

8.2. Mool Devri: Yuan Hanedan (1280 - 1368)


Tarih boyunca btn ine sadece iki millet sahip olmutur: Moollar ve TunguzManular. Moollarn btn ine hkim olmalarnn sebebi, siyasi ittifaklarn dier yabanc
kavimlerden daha kuvvetli kurmalar ile asker tekiltlarnn yine onlara gre daha gelimi
olmasdr. Mesel Moollar, Gney inde Sung Slalesine kar yaptklar savalarda
zellikle ehirlerin kuatlmasnda o dnemin en nemli silah olan topu kullanmlardr. ini
zapteden Moollarn sayca ne kadar olduklar tam bilinmiyorsa da, inde yaayanlarn bir
milyondan fazla olduu tahmin edilmektedir. Tabi bunlarn hepsi hakik Mool deillerdi;
Mool ad altnda birok Trk (zellikle Uygur), Tunguz ve daha farkl milletten insanlar da
vard. Yine onlara yardmc kavimler arasnda Orta Asyallar, n Asyallar hatta Avrupallar
bile bulunuyordu. Moollar ine saldrdklarnda Bat ve Orta Asya ile Avrupann btn
yeni teknik bulular, sanatlar ve dier btn kolaylklar onlarn emri altnda bulunuyordu.
180

Bu ekilde de teknik bakmdan gelimenin en yksek zirvesine erimilerdir. 1165


veya 1167de pek de nemli olmayan Mool soylusu bir kabilenin ocuu olarak dnyaya
gelen Cengiz Hana Temuin ad verilmitir. Hayata etin artlar altnda balamtr. Henz
kk bir ocukken babas ldrlm, ailesi fakir dm, genliinin ilk yllarndan
itibaren, nce eski itibarn kazanmak, ardnda da Mool kabileleri arasnda birlik salamak
ve onlardan silahl bir millet yaratmak iin uramak zorunda kalmtr. Temuin hrsl,
sezgili, disiplinli ve kindar bir kiiydi; fakat ayn zamanda adil ve cmert bir nder ve
taraftarlarnn sadakatini dllendirmeyi bilen bir kii olarak da nam salmt. 1185de han
olmu, 1206da toplad kurultay ona Cengiz Han: Cihan Hkmdar unvann vermi ve
bundan sonra Mool-Trk boylarnn tartmasz nderi hline gelmitir. 1227de ldnde
geride idaresi altnda hayli byk bir devlet brakm, oullar bunu genileterek dnyann
grp grebilecei en byk imparatorluk hline getirmilerdir. Cengizin torunlar byk ve
kalc medeniyetler yaratan iki parlak ve grkemli imparatorlua da hkmetmilerdir: in ve
ran.
Cengiz Han, inin ilerine girmek iin harekete gemi ve bu harekette eytani
planlar da uygulamtr. XVII. yzyl bir Mool tarihisinin anlattna gre Cengiz, at
srtnda ilk kez kaln surlarla evrili bir in ehrinin kuatmasnda zorlandnda, bu ehrin
sakinlerine kendisine 1000 kedi ve 10.000 krlang vermeleri karlnda kuatmay
kaldrma vaadinde bulunmu, istei yerine getirildiinde de, hayvanlarn kuyruklarna
paavra balanmasn, sonra da bu paavralarn yaklmasn emretmitir. Can havliyle geriye
ehre doru kaan kedilerle krlanglar byk lde ahaptan ina edilmi ehri atee
vermiler, kan kargaa ierisinde Moollar kasrga gibi ehre girmilerdir.
1207de Tibet, Cengize boyun emi ve onun lmne kadar yirmi yl sreyle ona
vergi vermitir. 1210da inin kuzeyine girerek yirmi yl srecek olan imparatorluu ele
geirme seferini balatmtr. Bu tarihte inin asker tekilat zaafiyet ierisinde idi,
gereinden fazla askere karlk yeteri kadar at yoktu. Ayrca yabanc kuvvetler ynnden de
skntdayd; nk bunlara onlar mennun edecek deme yaplamyordu. 1215de Pekin
dt; ehir yaklp yklarak ahalisi kltan geirildi. Bugn Kansu ve ansiyi kapsayan ve
eski inin kalbinin att topraklarn nfusunda sert bir d meydana geldi ve sulama
kanallar yaatlamad iin kum yelleri tarm alanlarn hatta baz ehir ve kasabalar yuttu.
inin kuzeyindeki servetinin nemli bir blm daha nceki seferlerde yamalanm
veya iinde o tarihlerde artk inlilerin de bulunduu ordular tarafndan sava ganimeti olarak
alnp gtrlmt. Kore hkmdar ve inin baka yreleri de teslim olmutu. Moollar
bunun ardndan inin i ksmlarna doru hcuma getiler. Gney Sunglarla ittifak yaptlar
ve 1233de geday, Chin bakentini kahramanca bir direniten sonra, kendisine katlan
20.000e yakn Sung askerinin yardmyla ald. Kurallara gre tm halk kltan geirilecekti,
ama inli bir akl hocas gedaya ehir ahalisinin ve burada birikmi servetin ilerine
yarayabileceklerini sylemesi bunlara kylmamasn salam, ancak Chin Hanedanlnn
tm erkekleri katledilmi, kadnlar da Mool sarayna gtrlmtr.

181

Btn bu olaylar Sunglarn gvenliini tehlikeye sokmu ve 1250lerin banda


Meng, Hanlar Han olduunda Gney Sunglara kar seferler balamtr. Meng kardei
Kubilaydan yardm alarak onu ine vali tayin etmitir.
Mool dneminin en byk komutanlarndan Beyan, Nankini alarak ehirdeki bir
milyondan fazla insan kltan geirmitir. 1247de Tibet tam anlamyla Moollara boyun
emi, nde gelen adamlarndan biri Moollarn kral naib vekili olmutur. Kubilay bugnk
Yunnan zaptetmi, ardndan Vietnama hcum ederek 1257de Hanoyiyi ele geirmitir.
inin gneyinin istilas 1279a kadar srm; bu tarihte Kanton sahili aklarnda kk
donanmas ile kstrlan son Sung hkmdar, Moollarn eline gememek iin ailesi ve
mahiyeti ile birlikte kendisini denize atmtr.
Mengden sonra baa geen Kubilay 1260dan 1294e kadar ine hkmetmi ve
inin yeni Mool hanedan Yuan Hanedannn ilk imparatoru olmutur. Bu hanedann
saltanat 1368 ylna kadar srm ve Yuanlar ncekiler gibi baz ksmlarn deil, inin
tamamnda hkimiyet kurmulardr.
Kubilay birka yln idari ve siyasi reformlarla geirmi, Dou Asyada ilk defa bir
eit milliyet kanunlar hazrlamtr. Bu milliyet kanunlarnn gayesi, Moollar himaye
etmekti. Hkimiyet altnda bulunan in halk drt gruba ayrlmtr:
1) Yine drt tli gruba ayrlan Moollar: En eski Mool kabileleri, Beyaz Tatarlar,
Siyah Tatarlar, Vahi Tatarlar,
2) Trkistan yardmc kavimleri (Naymanlar, Uygurlar, muhtelif Trk boylar,
Tunguzlar ve daha bakalar),
3) Kuzey inliler,
4) Gney inliler
Moollar, imtiyazl hkmdar tabakasn tekil ediyorlard. Asker ynden
tekiltlandrldlar; inin btn byk ehirlerinde bulunan garnizonlarda oturdular ve asker
olarak devlet hesabna aldklar yksek cretle yaadlar. Tm resm iler onlar tarafndan
yapld. Bylece memuriyetlerin en ykseklerini de ellerinde bulundurdular. Yardmc
kavimler de hkmet ilerine alndlar; onlarn da imtiyazlar vard, fakat hepsi asker
deillerdi; bunlarn arasnda birok tccar da vard ve bunlar elde ettikleri imtiyazlar ile
ticaretten olduka fazla istifade ettiler. Bu tccarlarn ounu Uygurlarla Mslmanlar tekil
ediyorlard.
XIII. yzylda Turfan Uygur Devletinin Mool Devletine ilhak ile Uygurlar Mool
kltrnn ve devlet tekilatnn ekillenmesinde hayati bir rol oynamlardr. Uygur
bahlar, Moollar arasnda Budizmi ve kltr dili olarak Trkeyi yaymlar ve daha nce
Nayman ve Karahitay hanlarna danmanlk yaptklar gibi, Mool ynetimince devlet
kademesinde danman, yksek mevkili memur, katip olarak grev almlardr. Kendi
182

alfabeleri olmayan Moollar Uygur alfabesini resm olarak kabul ettikleri gibi Uygurlardan
tamga kullanmay ve devlet tahriratn renmilerdir.
Gney inliler, neredilen kanunlara gre, en aa olanlard ve hemen hemen hibir
haklar yoktu. Bakalaryla evlenmeleri menedilmiti, inlilerin silh tamalar da yasakt.
Zaman zaman onlara Moolca veya baka bir yabanc dil renmeleri de yasak edildi. Bu,
brolara girip memur olarak almalarna ve bylece siyasi bir rol oynamalarna engel olmak
iindi. Bunlarn ticaret yapmalar da yasakt; yabanc tccarlar gibi Kuzey, Orta ve Bat
Asyaya da gidemediler, nk oradaki dilleri renmelerine izin verilmedi ve onlara her
trl zorluk karld; buna karlk, yabanclar ince renerek inin i ticaretinde bir yer
edinebildiler.
Aslnda balangta Kubilay, ini idare etmek iin inlilere baz imtiyazlar vermesi
gerektiini anlamt. Onbinlerce Moolun etkili bir ekilde ynetemeyecei kadar ok,
milyonlarca inli szkonusu idi. inlilerin desteini salamak iin allm inli bir
imparator gibi davranmas gerekiyordu. Moollar, at srtnda lke istila edilebileceini, fakat
in gibi, kocaman ve karmak bir toplumun ayn yolla ynetilemeyeceini anlamlard.
Kubilay, Karakurumu merkez olmaktan kararak Pekini bakent yapt. in
Seddinin kuzeyinde bir yazlk saray kurdu. Yeni bakentine Hanbalk adn vererek onu
topraktan ge doru ina ettirmeye koyuldu; bu sreci bir sonraki hanedan daha byk bir
garabetle srdrmtr. Bu yllarda artk Moollarn gsteri merak da bymt. Bir
yandan ahane ipeklere, brokarlara ve srma iplikli kumalara dknlkleri, dier yandan
Kubilayn yeni yeni saraylar yaptrp, bunlarn bahelerine sunni gletler, tepecikler ve
parklar kondurmas dillere destan olmutu.
Moollarn siyasi merkezlerini ine kaydrmalar hi hesapta olmayan sonular
dourdu. Eski kafal Moollar iin, bozkrdan inin yoz ve ksr ehir ortamna gei, Mool
mirasna kar bir ihanetti. Dier taraftan bu durum, nceleri inli olmayan istilaclarn hep
yaptklar gibi, imparatorluun onbe yzyldr gelitirdii ekonomik ve kltrel usulleri er ya
da ge benimseyecekleri yolundaki grleri glendirdi. Ancak gerek merkez gerekse yerel
birok makam Moollarn tekelindeydi. Bunun bir nedeni, inde ok sayda Mool olmas
idi: Trkler gibi mttefikler ve sair unsurlar da hesaba katldnda saylar muhtemelen
milyonlar buluyordu. Dier nedeni ise, Han inlilerini istihdam etmek istemeyileri idi.
Ama bu isabetli bir siyaset deildi. nk inin idari ve din ynetimi konusunda deneyim
sahibi olan ve okuma-yazma bilen kesim, ounlukla Han inlileriydi. Srf faydac bir
yaklamla ve inliler arasnda asayii salama bakmndan Moollar, sonunda Konfys
tarz ynetim ilkelerini yeniden hayata geirdikleri gibi, sonraki yllarda klasiklere dayal
snav sistemini de yeniden uygulamaya koydular.
Moollar bir yandan Hanlar, dier yandan Bat Asyal ve Trkistanl mttefikleri
arasndaki etnik ve kltrel ayrm korumaya altlar. Byk ehirlere datlm
kararghlaryla, hi phesiz hkim snftlar; inlilerin konumu onlara gre daha dkt.
Balangtaki vahet bir yana, Mool gc, zellikle Kubilay tahta ktktan sonra, ine
uzun yllar srecek bir bar ortam getirmiti. Ayrca her tarafta zellikle kuzey ve gney
183

arasnda birlik salanmt. Hatta Yunnan ve Tibeti de in mparatorluuna katmlard.


Kubilay, geleneksel in resmni ve ressamlarn himayesi altna alm, in tiyatrosuna destek
vermiti.
D siyaset bakmndan Mool devri, in iin bir sakinlik dnemidir; nk
Moollarn byk savalar, inlilerin yardm olmadan, inden uzak yerlerde veriliyordu.
Yalnz Kubilay zamannda Dou Asyada baz kat savalar yaplmt. Filo frtnadan tahrip
edildii iin baarszlkla neticelenen Kubilayn Japonlara kar yapt sava bunlardan
biridir (1281). Bu seferlere inliler hem gemi hem de asker vermilerdir. nk Japonyann
hkimiyet altna alnmasnda inlilerin de menfatleri vard; bylece onlara Sung devrinden
beri kapanm olan bir sat blgesi alm olacakt. Bundan sonra Moollarn gneydeki
savalar balamtr. Bu seferlerin ilki, 1282de Birmanyaya kar yaplm, 1284de
bugnk Vietnamdaki Annam ile Kamboya tbiyet altna alnm, 1299da Cavaya sava
ilan edilmitir. Cava deilse de, hemen btn Hindiini, Mool hkimiyeti altna girmi; bu
da inlilerin iine yaramtr, nk Hindiini, Sung devrinde bile, gittike nemi artan
balca ticaret blgesi idi. Bundan sonra savalar bitmi, sadece baz si kabilelere kar
mnferit savalar yaplmtr.
1299dan itibaren Mool askerleri garnizonlarda oturmaya balamlar ve devletten
aldklar para ile yaayarak hibir ey yapmamlardr. Yal askerler lnce yerlerine oullar
asker olarak gemilerdir. Ancak bu gen Moollar inde domulard ve hi sava
grmediklerinden, askerlii ya hi renememiler ya da ok kt renmilerdi. Bylece
1320den sonra acnacak hadiseler gereklemitir: Mesel 1000 kiiden oluan bir ordu, 50
kii bile olmayan kk bir eteye kar koyamam; bu tr olaylar bu dnemde srekli
tekrarlanmtr.
inlilerin yksek tabakas umumiyetle dinle ok fazla ilgilenmezken, Moollar ok
dindar idiler. Bunlar ve onlarn yardmc kavimleri, ksmen Budist, ksmen de hl amanist
idiler. in Budistleri ile halk Taoizminin temsilcileri Moollarla dier yabanclarn ilgilerini
ekmek iin Moollara, yani yabanc Budist rahiplerine yanamlardr. indeki Moollar
ya Budist olmular, ya da halk Taoizmine ilgi gstermilerdir. Bu ilgi zellikle mabetlere ve
manastrlara hediyeler vermek eklinde kendini gstermitir. Bu mabetlere byk tarlalar
hediye edilerek bunlarn ilenmesi iin kyller de verilmi; bu kyller bylece mabet
kylleri olmulardr. Mbede ait topraklar vergiden muaf tutulmutur.
Mool devrinde inde, Avrupadan Pasifike kadar uzanan bir ticaret a
kurulmutur. Fakat bu dnlenin tam aksine, inin fakirlemesine sebebiyet vermitir.
Bununla birlikte muazzam mabetler ve gzel binalar da ina edilmi, ama bu da inin
ekonomik ynden zayflamasn salamtr. Bu sebepten Mool devri, ini devaml ve
sratle fakirletiren bir dnem olmutur. Darya kar ise byk bir ihtiam sergilenmitir.
XIII. yzyl boyunca ini ilgin ve maceraperest Avrupallar ziyaret etmitir. Ayrca
Avrupal rahipler ile papalktan misyoner heyetleri gelmi, bunlara karlk Moollar da
batya temsilciler gndermilerdir. Bunlarn arasnda Plano Carpini, Niccolo ve Maffeo Polo
kardeler ile Niccolonun olu Marco Polo ile Wilhem Rubruk en nde gelenleridir.
184

Moollardan Avrupaya gnderilen misyoner heyetler ierisinde de en nemlisi Trk kkenli


Nasturi rahibi olan Rabban Somadr.
1351de Sar Irman sedleri yklm, nehir yatann dzenlenmesi ve sedlerin ina
edilmesi gerekmitir. Bunun iin hkmet 170.000 kii toplamtr. Bu toplama byk bir
isyan kmasna sebep olmutur. Honan, Kiangsu ve Shantung gibi yerlerde, yani iilerin
geldikleri yerlerde 100.000 civarnda isyanc gruplar olumutur. Bazlarnda din bir mahiyet
varken, bazlar da Sung Slalesinin imparatorunu tekrar tahta karmak istemitir. Ksa bir
sre ierisinde Orta inin byk bir blmnde hkmet hkimiyetini kaybetmitir.
Hkmet ok gemeden tehlikeyi anlayarak kar tedbirler almtr. Bunlardan biri
1352de Gney inlilerin muayyen baz memuriyetlere girmelerine msaade edilmesi
olmutur. Bylece, isyanclarn yok edilmesinde kendisine yararlarnn dokunabileceine
inand zmreyi kazanmak istemitir. Ancak dier taraftan da rk attran kanunlar tekrar
uygulamaya koymutur. Birka yl zarfnda, asilerin gayelerinin sadece zenginleri yok etmek
olmad, zellikle Moollar yok etmek istedikleri anlalmtr. Asiler birok ehri zapt
edince, baz ehirler savamadan teslim olmak iin asilerle grmelere balamlardr.
1352de Gney Honanda Kuo Tse-hsing adnda biri isyan etmi, byk baarlar
kazanarak taraftarlar lkede muazzam bir blgeye hkim olmulardr. Moollar, bu srada
btn Dou in isyan ettiinden onlara kar hi bir ey yapamamlardr. 1353de Chu
Yan-chang adnda kyl bir rahip Kuoya katlmtr. O, da onu memnuniyetle kabul ederek
bir anlama yapm ve dostluk nianesi olarak da kzn vermitir. Kuo 1355 ylnda lnce,
Chu onun birka bine ykselen ordusunun bana gemitir. nce Orta inin byk merkezi
olan Nankine yrm, buray kolayca ele geirerek Yang-tseye gemi ve gneydounun
zengin eyaletlerini zapt etmitir. Btn zmreler ile gnll ordular onun yannda
toplanmlardr. 1355ten 1368e kadar srekli savalar neticesinde isyanlar gneyden sonra
kuzeye de sramtr. 1368de Chu Yan-chang Pekini savamadan ele geirmi ve Mool
hkmdar da en yakn maiyetiyle beraber at zerinde kuzeye, oradan da Moolistana ata
yurduna kamtr. Bylece de indeki Mool hkimiyeti sona ermitir.
Ksacas inden batda Latin dnyasnn snrlarna kadar uzanan geni Mool
mparatorluunda, Kubilayn lmnnden sonra Mool hkimiyeti de gemi, krk yl
ierisinde yedi imparator deimi ve bunlarn bazlar katledilmitir. Kubilayn lmnden
seksen yl sonra son Hanlar Hannn buray terk etmesinden ok nce aslnda indeki Mool
hkimiyeti sona ermitir.
indeki Mool hkimiyetinin yklmasnn sebeplerini ksaca zetlersek:
1)
Moollar, Kubilay Hann istilalarndan sonra elde ettikleri asker kuvveti bar
zamannda devam ettirememilerdir. Mool askerleri yaadklar lks hayattan dolay
enerjilerini kaybetmilerdir;
2)
in Devletini nce yalnz Moollarn, daha sonra da baka yabanclarn idare
etmesi istenmi ve bunun nne geilememitir;
185

3)

in soylularn tamamen hkmet ilerinden uzaklatrma arzusu;

4)
Devletin mal kaynaklarnn yeterli derecede tannmayan yabanclara, rahiplere
ve tccarlara kullandrlmasnn tercih edilmesi ve bu yznden meydana gelen
suistimaller sonucu baarszln artmas;
5)

Bilhassa kyllerin fakirlemesi ve isyana mecbur braklmalar;

6)
Moollarn istilalar srasnda uyguladklar kyamlarn imparatorluu krp
geirmesi, Sunglarn yaad blgelerde nfusun nerede ise yarya inmesi;
7)
inlilerin bu yeni tarz idareye kuku ile bakmalar: inliler hiyerari ve tahtn
veraset yolu ile gemesine alktlar; oysa Moollar nderlerini kabile reislerinden
oluan bir kurultay aracl ile seiyorlard. in kanunlar tek tipti; buna karlk
Moollarda her bireye kendi kabilesinin kanunlar uygulanyordu. Ahlki ve hukuki
kurallar in gelenekleri ile ar uyumsuzdu.
8)

Krsal blgelerde soylu olmayan varlkl snflarn srekli sorun karmalar;

9)

Psikolojik sebepler.

186

Uygulamalar
1) in tarihinin ilgin ve nemli dnemlerinden bir olan Mool Yuan Hanedannn
in siyasi ve kltr tarihine katklarn tartnz.

187

Uygulama Sorular
1)

Mool dneminde inde i siyaset nasld?

2)

Mool dneminin inin d siyasetine katklar neler olmutur?

3)

Mool dneminin in kltr tarihine katklar nelerdir?

188

Bu Blmde Ne rendik zeti


inli tarihiler, inin ikinci paralanma dnemini Tang Slalesi ile Sung Slalesi
arasnda bir geit dnemi olarak kabul etmektedirler. Aslnda inin Orta a ksma
ayrlmaktadr: 220-580 yllar arasnda in iki ksma ayrlm; bunlardan kuzey, zellikle
Trkler tarafndan idare edilmitir. 580-900 Yllar arasnda in, inliler tarafndan idare
edilmi; inin dnda kuzeyde inle srekli savaan ve inli olmayanlardan oluan byk
bamsz devletler bulunmutur. Son olarak 900-1280 Yllar arasnda in, tekrar ikiye
ayrlm; Kuzey, yabanclar, zellikle Mool-Tunguzlara mensup kabileler tarafndan idare
edilmitir.
inliler 906-960 yllar arasnda kuzeyde hkm sren be slaleye istinaden bu
dneme Be Slale Devri adn vermilerdir. Bu dnemde gneyde haklarnda ok fazla
bilginin olmad on slaleyi meru saylmadklar iin dikkate almamlardr. Kuzeyde
kurulan be slale ise 906 ylnda Chu Chan-chung tarafndan kurulan Sonraki Liang
Slalesi, ato Trklerinin kurduklar ilk slale olan Sonraki Tang Slalesi (923-936),
atolarn kurduklar ikinci slale olan Sonraki Chin Slalesi (937-946), atolarn
kurduklar nc slale olan Sonraki Han Slalesi (947-950) ve Sonraki Chou Slalesi
(951-960)dir. Bu be Slalenin ato Trkleri tarafndan, ikisi de inliler tarafndan
kurulmutur.
inin paralanma dneminin ikinci evresinde inde inli Chao Kuang-yin
(Tayizu) tarafndan kurulan Kuzey Sung Devleti (960-1126) hkm srmtr. Ancak btn
ine hkim olamam ve kuzey kavimleri ile paylamak zorunda kalmtr. Sunglar, sadece
asl ini birletirmek ve bar esas alan bir ynetim kurmakla kalmamlar, baka milletlerin
topraklarna da yaylma siyasetini terk etmilerdir. Bu yzden kuzey kavimlerine kar cephe
alacaklar yerde gney devletlerini ele geirme siyaseti gtmlerdir.
Bu dnemde kuzeyde Sunglar, Mool Kitanlarn kurduu Liao Devleti (907-1211) ve
Tabga hkimiyeti sona erince aralarnda hkim kabileye mensup olan Trklerin, Tibet ve
Tangut kabilelerinin bulunduu bir Tabga boyu tarafndan kurulan Hsia Devleti (1038-1227)
ile inde hkimiyetiin savam ve ikisine de vergi vermilerdir. Bunun dnda kuzeyde
bulunan yabanc devletlerden biri de, Tunguzlar tarafndan kurulan Ju-chen (Ccen) Devleti
(1115-1234)dir. Ju-chenler 1122 ylnda Pekine girerek Kitan Devletine, 1126da ise Kuzey
Sung Slalesine son vermilerdir. Ju-chenler Mool hkimiyeti srasnda Manuryaya
ekilmiler ve XVI. yzylda Manu ad altnda tekrar ortaya kmlardr.
Ju-chenlerden kaan imparatorun kardei Gney inde tahta km ve merkezi
bugnk Hang-chou olan Gney Sung Slalesi (1127-1279)ni kurmutur. Gney Sunglar,
nce Ju-chenleri yenen Moollar tarafndan ortadan kaldrlmlardr. Be Slale Devri ve
Sung Slalesi dneminde inliler Turfan ve Kansu Uygur Devletlerinden gelen elilerle
temasa gemiler ve Uygurlara kar barl bir siyaset izlemilerdir. Sung dnemindeki
hzl nfus art brokratik ve ekonomik sorunlar dourmutur.
Tm dnyay etkileyen Mool hkimiyeti, 1185de han olan 1206da kurultay
tarafndan cihan hkmdar unvann alan ve bundan sonra Mool-Trk boylarnn
tartmasz nderi hline gelen Cengiz Han (Temuin) ile balamtr. Cengiz Han, 1210da
189

inin kuzeyine girerek yirmi yl srecek olan imparatorluu ele geirme seferini balatmtr.
1215de Pekin dm, 1233de Cengiz Hann olu geday Gney Sunglarla ittifak yaparak
Chin bakentini ele geirmitir. 1250lerin banda Meng Han, Hanlar Han olduunda
Gney Sunglara kar seferler balamtr. Meng kardei Kubilaydan yardm alarak onu
ine vali tayin etmitir. inin gneyinin istilas 1279a kadar srmtr.
Mengden sonra baa geen Kubilay, 1260dan 1294e kadar ine hkmetmi ve
inin tamamnda hkimiyet kuran yeni Mool hanedan Yuan Hanedan (1280-1368)nn
ilk imparatoru olmutur. Kubilay birka yln idari ve siyasi reformlarla geirmi, Dou
Asyada ilk defa bir eit milliyet kanunlar hazrlamtr. Amac Moollar himaye etmek
olan bu kanunlarda in halk: Moollar ile aralarnda Trklerin de bulunduu Trkistan
kavimleri, Kuzey inliler ve Gney inliler olmak zere drt gruba ayrlmtr. En yksek
memuriyetler ve asker iler yksek maalarla Moollara, hkmet ileri ve ticaret Trkistan
kavimlerine verilirken inlilerin silah tamalar, yabanc dil renmeleri ve ticaret yapmalar
yasakland. Mool devrinde zellikle Budist Uygur aydnlar, devlet tekilatnda ve brolarda
yksek memur ve ktip olarak grevler aldlar. Kubilay, Karakurumu merkez olmaktan
kararak Pekini bakent yapt. Mool imparatorlar birok saraylar yaptrp ihtiam iinde
yaamaya baladlar. Bu ihtiam, XIII. yzylda in ziyaret eden Plano Carpini, Niccolo ve
Maffeo Polo kardeler ile Niccolonun olu Marco Polo ile Wilhem Rubruk gibi
seyyahlarn eserlerinde anlatlmtr.
D siyaset bakmndan Mool devri, in iin bir sakinlik dnemidir; nk
Moollarn byk savalar, inlilerin yardm olmadan, inden uzak yerlerde, zellikle
Dou Asyada verilmitir. 1281de Japonlarla deniz sava yaplm, hemen hemen btn
Hindiini Mool hkimiyeti altna girmitir. Bunun dnda Yunnan ve Tibet de
zaptedilmitir.
1351 ylnda in Seddini tamir etmek iin toplanan iilerin balatt isyan yaylm
ve Moollar Orta inin byk bir blmnde hkimiyetlerini kaybetmilerdir. 1352de
Gney inlilerin baz memuriyetlere girmelerine msaade edilse de Gney in ve Dou
inde devam eden isyanlar, 1355den 1368e kadar gneyden kuzeye ilerlemitir. 1368de
Chu Yan-chang Pekini savamadan ele geirmi ve Mool hkmdar Moolistana
kamtr. Bylece de indeki Mool hkimiyeti sona ermitir. Mool hanedannn sona
ermesinin balca sebepleri, halk iinde yaratlan ayrm neticesinde milli duygularn
uyanmas, sarayn ihtiaml yaamna kar halkn fakirlemesi, Moollarn asker gcn
bar zaman devam ettirememesi, Mool istilas srasnda halkn katledilip nfusun azalmas,
ahlki ve hukuk kurallarnn inlilerinki ile rtmemesi ve psikolojik sebeplerdir.

190

Blm Sorular
1)
Hangisi inin ikinci paralanma dneminde be slale devri denilen dnem
iinde yer alan slalelerden deildir?
a)

Sonraki Chou Slalesi

b)

kinci ato Slalesi

c)

Trk atolarn lk Slalesi

d)

nc ato Slalesi

e)

Yen Slalesi

2)

Hangisi inde 960- 1126 yllar arasnda hkm sren devlettir?

a)

Hsia

b)

Sonraki Chou

c)

Kuzey Sung

d)

Ju-chen

e)

Gney Sung

3)

980li ve 990l yllarda hangi devlet arasnda elilik ilikileri hzlanmtr?

a)

Bat Hsia- Hun- in

b)

Hsia- in- Tunguz

c)

Mool- in- Kitan

d)

Bat Hsia-in-Kitan

e)

Kitan-Hun- Mool

191

4)

1125 ylnda Pekini zapt eden devlet hangisidir?

a)

Liao

b)

Kao-li

c)

Ju- chen

d)

Hsia

e)

Sung

5)
inin kuzeyinde hkm sren Hsia Devleti Cengiz Hann da lm yl olan
hangi ylda yklmtr?
a)

1245

b)

1223

c)

1224

d)

1227

e)

1226

6)
inli tarihiler ikinci paralanma dnemini Tang slalesi ile Sung slalesi
arasnda nasl bir dnemi olarak kabul etmilerdir ?
a)

Duraklama

b)

Geit

c)

Gerileme

d)

Ykselme

e)

Paralanma

192

7)
Li Ko-yungn olu tarafndan kurulan ve hkmdar ailesi, ato (Sha-to)
Trklerinden olan Sonraki Tang Slalesi nasl bir slale olarak grlmtr?
a)

Siyasi bir slale olarak grlmtr

b)

ato Trklerinin yardmc bir slalesi olarak grlmtr

c)

Asker bir birliktelik olarak grlmtr

d)

inde hkimiyet sren tek Trk meneili slale olarak grlmtr

e)

inin en byk slalesi olarak grlmtr

8)

inde Paralanma dneminde kurulan 5 slale kimle tarafndan kurulmutur?

a)

kisini Trkler, n inliler kurmutur

b)

Hepsini Trkler kurmulardr

c)

Birini Trkler, drdn inliler kurmulardr

d)

n Trkler, ikisini inliler kurmulardr

e)

Birini inliler, drdn Trkler kurmulardr

9)
Pekinin gneyinde inli bir asker ailesinden gelen ve generallikten
imparatorlua ykselerek, saray portrelerinde yuvarlak yzl, tknaz ve yakkl bir adam
olarak resmedilen Kuzey Sung Slalesi imparatoru kimdir?
a)

Chao Kuang-yin (Tayizu)

b)

Chih-yan

c)

Shih Ching-tang

d)

Li Ko-yung

e)

Chu Chan-chung

193

10)
Sung Slalesinin genelde barl bir politika takip etmesinin altnda yatan
sebep aadakilerden hangisidir?
a)

Bu dnemde i isyanlarn azalmas

b)

Prensler arasnda dostluun hkim olmas

c)

Konfys ilkelerine dayal ynetimin esas alnmas

d)

mparatorlarn halka istediklerini verip, savaa tahrik etmemeleri

e)

Genaraller kendi adlarna ynetimde sz sahibi olmay istememeleri

Cevaplar
1) e, 2) a, 3) d, 4) c, 5)d, 6) b, 7) c, 8) d, 9) a, 10) c

194

9. MNG SLALES (1368- 1644) VE MANU SLALESNN (16441911) LK DNEM

195

Bu Blmde Neler reneceiz?


9.1.

9.2.

Ming Slalesi (1368-1644)


9.1.1.

Avrupallarn Gelileri

9.1.2.

syanlar ve Manularla Savalar

Manu Slalesi (1644-1911)nin lk Dnemi


9.2.1.

in Devletinin Genilemesi (Kang-hsi Devri)

9.2.2. Manu Dneminde in-Rus Mnasebetlerinin Balamas

196

Blm Hakknda lgi Oluturan Sorular


1)
inde inli ve yabanc hanedanlar nasl i siyaset uygulamlar ve hangi
noktalarda baar kazanm veya baarszla uramlardr?
2)
inli ve yabanc hanedanlar , Avrupallarn ine gelilerini nasl karlam
ve onlara kar nasl bir siyaset izlemilerdir?
3)

Bu dnemde inin denizlere alma politikas nasl olmutur?

197

Blmde Hedeflenen Kazanmlar ve Kazanm Yntemleri


Konu

Kazanm

Ming Slalesi

Ming Slalesi dneminde


i ve d siyasetin nemli
olaylar hakknda bilgi
sahibi olmak
Ming Slalesi dneminde
ine gelen Avrupallarn
faaliyetleri hakknda bilgi
sahibi olmak

Avrupallarn ine gelii

Kazanmn nasl elde


edilecei veya
gelitirilecei

Avrupann
gerekletirdii dou
seferlerinin Bat
kaynaklarndan aratrlp
incelenmesi

Manu Slalesi

Manularn inde
hanedan kurmalarna yol
aan sebep ve olaylarn
renilmesi
Manu Slalesi dneminde Manu Slalesi
Ruslarla mnasebetler
dneminde ine gelen
Ruslarn faaliyetleri ve
yaplan anlamalar
hakknda bilgi sahibi
olmak

198

Anahtar Kavramlar

Ming

Yung-lo

Manu

Qing

Kang-hsi

199

Giri
Bu blmde, ilk olarak Mool dnemi ile Manu hkimiyeti arasnda bir gei dnemi
olan Ming dnemi hakknda bilgi verilmitir. Bilindii zere Ming Hanedanl inliler
tarafndan kurulmutur. Ayrca bu dnemde balayan Avrupal Devletler ile in arasnda
gerekleen ilk resm ilikilere deinilmi ve 1911e kadar ini yneten Manu idaresinin ilk
dnemi hakknda bilgiler verilmitir. in tarihinde Manu Slalesinin kurduu bu hkmet
Qing Hkmeti olarak da adlandrlmtr.

200

9.1. Ming Slalesi (1368-1644)


Gittike daha fazla nfuz kazanan Chu Yan-changn isyan, nceleri sadece sosyal
bir hareket olsa da daha sonralar bir isyan nitelii kazanmtr. Chu, son derece yoksul bir
kyl ailesinden geliyordu. Onalt yanda yetim kalm ve kimi zaman dilencilik, kimi zaman
Budist rahiplii, kimi zaman da asilik yaparak hayatn kazanmaya almtr. 1340a kadar
vebann krp geirdii bir kyn, kk bir asi etesinde ad san duyulmayan bir kiisi idi.
ok gemeden byk ve bamsz bir etenin bana gemi, uygulad uzak grl strateji
ile imparatolua ykselmitir. in tarihinde yalnz defa kyl birisinin imparatorlua
ykseldii ve bir hanedan kurduu grlmtr. Birincisi Han slalesi kurucusu; ikincisi Be
Slalenin ilkini kuran ve ncs de Chudur.
Chu, dier isyanclar ehirleri yamalayp apulculuk ederlerken nemli yerleri ele
geirmeye alm, 1356da Nankini alarak, in Minginin bakenti ilan etmitir.
Moollarla savamak yerine nce gneydoudaki dmanlarn ortadan kaldrmtr. On yl
ierisinde btn rakip isyanclarn hepsini yok ederek tek bana asilerin reisi olmutur. Dou
ini batan sona ele geirdikten sonra 1368de Pekine ilerlemi ve son Mool imparatorunu
tahtndan ederek, kendi hanedann kurmutur.
Minglerin yaylmas abuk ve kolay olmutur. Bu, Ming ordusunun stn
kabiliyetinden deil, Mool ordusunun asker bakmdan gevemesinden ve uzun uzun
savamak istemeyip sknet iinde bulunan lkelerine dnmek istemelerinden
kaynaklanmtr. Baary kolay elde etmeleri inlilere stnlk hissi vermi ve bu
Moollarn aalatan rk kanunlarna kar ilk reaksiyon olarak mill hissin uyanmasna sebep
olmutur. Ayrca btn Ming devrinin hkmet erkn iin tipik olan yabanclara kar nefret
etmelerinin de nn amtr. in kendini yabanclardan tecrit etmi; yabanclara aa
kltrdeki insanlar, bar bozanlar gzyle bakmtr.
Her ne kadar Moollar siyasi olarak inden ekilmilerse de inde yaayan
Moollarn in topraklarna saldrlarnn ve ini tehdit etmelerinin sonu gelmemitir. Dier
taraftan douda ve gneyde Japon korsanlarnn saldrlar balamtr.
Chu Yan-chang imparator olur olmaz hemen kanunlar neretmitir ki ilk nerettii
kanunlar zenginlere kardr. Birok zengini zorla hkmet merkezine yerletirerek bunlarn
lkelerini ve nfuzlarn kaybetmelerini salamtr. Fakirlere toprak vermi ve yeni tarlalar
datmtr; zenginlerin yaptklar vergi kaaklnn nne gemek iin ktk defterlerini
deitirmi, tembel tembel dolaan rahiplerin saysn azaltm ve saylarn kesin olarak tespit
ettirmi; mabetlere ait emlklar snrlandrm ve bylece o zamana kadar vergi demeyen
yerler de vergi vermeye mecbur braklmtr. Chu, eskiden rahip olmasna ramen btn
bunlar yapmakta bir saknca grmemitir. Bu kanunlar ile sosyal eitliin nn am ve bir
nebze de olsa Mool devrinin esas unsurunu bertaraf edebilmitir. Ancak ilk yllarda bu
tedbirler ve kanunlar tamamen sonradan da bazlar ya da hibiri uygulanamamtr.
Chu Yan-chang, 1368de in hkmdar olduktan sonra zmesi gereken en nemli
mesele olarak karsnda yardmclar meselesini bulmutur. Chu, kendinden nce ve sonra
201

gelen birok asi gibi, bu adamlarn kendisine mcadele yllarnda ok faydal olduklarn fakat
imdi bir ie yaramadklarn grmt. Bu adamlar birbirlerine kar kkrtm ve bylece
birbirlerini ldrmelerini salayarak meseleyi hlletmitir. Ancak bunu yaparken ok tehlikeli
olan aydn zmresinin yeniden meydana gelmesini ve birbirleriyle mcadele etmelerini
nleyememitir.
Bu aydn zmlerinden en tehlikelisi, Hu Wei-yung tarafndan idare edileni olmutur.
Hu, Chunun kendi memleketinden bir asilzade ve eski taraftarlarndan biri idi. Nihayet
1380de Chu, Hu ve zmresini katlederek imha etmeyi baarmtr. ok gemeden yeni
zmreler teekkl etmiler, ancak bunlar da imha edilmilerdir.
Chu, hkmet merkezini Nankinde brakmtr. Bununla, Yang-tse deltasndaki
zengin buday reticilerinin arzularn yerine getirmitir. Dier taraftan kuzey, hl devletin
en tehlikeli blgesi olduundan Chu, oullarndan birini oraya kral tayin etmitir.
Chu dnemi zellikle Moollarla yaplan savalarla gemitir. Moollar, inden
ayrldktan sonra, tekrar kuvvetlenerek saldrlarna balamlardr. inliler bu saldrlara
gereken cevab veremedikleri iin de Trkistanda ok az bir nfuz sahibi olmulardr.
Trkistanda bu dneme kadar uzun sre devam eden irili-ufakl birok kk devlet ortaya
km; Ming devrinde bunlarn arasnda en nemlisi Hami olmutur. Bu devletler duruma
gre, bazen ine yaklap uzaklamlardr. Bu devirde in iin, Trkistan gerek asker
gerekse de ekonomik bakmdan ok da nemli olmamtr.
Japonlarn zengin in sahillerine saldrlar bu dnemde balamtr. 1374de yaplan
birka saldrdan sonra, inliler 1387de dou ve dounun gneyindeki sahiller boyunca
istihkmlar ina etmilerdir. Bu saldrlarda en zengin blgeler yamalandndan in
ekonomik ynden ok fazla zarar etmitir. Btn Ming dnemi boyunca alnan mdafaa
tedbirleri ok ie yaramamtr; zira almalar gereken en nemli tedbir btn sahili askerle
donatmakt ki bunu gerekletirememilerdir. Bunun zerine sahildeki iskn yerlerini birer
birer i tarafa naklederek in kylsyle Japonlarn ibirlii yapmalarnn nne gemeye
almlardr. Bu srada Japon korsanlar da in Devletinin bir donanma oluturmasn
engellemilerdir.
Chu Yan-changn son yllarnda, slalenin devam noktasnda glkler ortaya
kmtr. Veliaht, imparatordan nce 1391de lm; hemen ardndan da 1398de imparator
Chu Yan-changn kendisi bir zm bulamadan lnce, veliahtn olunu yani torununu
nfuzlu partiler zellikle de gneye mensup olanlar destekleyerek imparator olarak (Hui-ti,
1399-1402) tahta karmlardr. Ancak Pekinde bulunan ve imparator olacan mit eden
Chu Yan-changn dier olu Yung-lo buna itiraz etmi, ordusuyla gneye ilerleyerek 1402
ylnda Nankini zapt etmitir.
Gen imparatorun taraftarlar arasnda byk bir katliam yaanm ve muzaffer prens
Yung-lo (1403-1424) Cheng-tsu namyla imparator ilan edilmitir. Pekinde oturduu iin
hkmet merkezini Pekine nakletmi ve bundan sonra Pekin btn Ming dnemi boyunca
bakent olmutur. Nankin ise ikinci hkmet merkezi konumunda kalmtr. Hkmet
202

merkezinin kuzeye tanmas, gelimede bir eit dengesizlik meydana getirmitir: Kuzey,
asker bakmdan nemli olsa da lkenin iktisadi merkezi Yang-tse blgesi idi ve oradaki
halkn menfaatleri ulam yznden zarara uramaya balamt. zellikle Orta inde
yaayan orta tabaka halk devlet imtihanlarna girmek iin uzak ve pahal olan Pekin yolculuuna kmak zorunda kalm ve bu durumdan da ok rahatsz olmulardr.
Yung-lo, tahta ktktan sonra eski imparatorun btn adamlarn ldrp stratejik
adan byk nem tayan snr blgelerindeki prensleri Orta ve Gney indeki tmarlara
yerletirmitir. Bu prenslerin ellerinden btn ynetim ilerini alarak bunlar devletin birer
memuru durumuna getirmitir. ktidarn gvence altna almak amac ile merkez ynetim
grevlilerine, kendisine bal genleri yetitirip grev alanlar saray evresiyle snrl olan
harem aalarna nemli grevler vermeye balamtr.
Yung-lo, Moollarla uzun sre savam, tecrbeli bir askerdi. Moollara kar
Mool mttefikleri ile savamay srdrm; Moollarn in mallarna olan ballklarndan
yararlanarak, kendi lkesinde hi bir zaman yetitirmeyi baaramadklar at srlerini
kuzeyden alabilecekleri hatt ak tutmak istemitir. Moolistan ilerine ve tesine birok
sefer dzenlemitir. Sibiryaya da elilik heyetleri gndermi, kuzeyde Amur ve Ussuri
nehirleri civarndaki yerleik kabilelere hara dettirmitir.
Yung-lo imparatorluu srasnda tahta kn duyurmak ve hara toplamak zere
zelikle denizcilikte gittileri ileri nokta sayesinde denizar lkelere ok sayda eliler
yollamtr. Bunlar arasnda Mslman bir harem aas olan eng-honun 1405-1433 arasnda
komuta ettii yedi denizar sefer nemli neticeler dourmutur. Bu sefer srasnda Basra
Krfezi ve Kzl Denizden, Dou Afrika Kylarna kadar uzanan geni corafyada krka
yakn lke ziyaret edilmi, bu lkelerden ine Yung-lonun hkimiyetini tandklarn ve
hara vermeyi kabul ettilerini syleyen eliler gnderilmesi salanmtr. Ayn amala Tibet,
Nepal, Afganistan ve Trkistana da eliler gnderilmitir. Yung-lonun dneminde Japonya
inin stnln kabul etmi, ancak 1408de Japonlar ogunlar Aigaka Yoimitsunun
lm zerine in kylarna yeniden saldrmaya balamlardr.
Yung-lo, in elilerinin ldrlmelerini gereke gstererek 1406da Annam
Krallna kar bir cezalandrma seferine balanmasn emretmi, 1407de Annam ine
balanmtr. Ancak, Annamda in hkimiyetine kar duyulan honutsuzluk birbiri ardna
isyanlarn kmasna ve 1428de yeniden bamszlklarn kazanmalarna sebep olmutur.
Yung-lo dneminin balarnda 1405lerde Semerkantta gl bir devlet kurmu olan
Timur, ini zapt etme dncesi ile hazrlklarna balam ancak bunu uygulamaya
koyamadan lmtr. Yung-lo 1406 ylnda Timurun olu ahruha bir eli gndererek
babasnn ini istila etme isteini unuttuunu gstermek istemi, ahruhda 1419da buna
karlk kendi elisini gndermitir. Aslnda byle yapmakla in ile Trkistan arasndaki pek
yolu ticaretini gven altna almak istemitir.

203

Resim 1: Yung-lo (1360-1424) (tr.wikipedia.org)


Yung-lo, Yang-tse ve Sar Nehiri birbirine balayan Byk Kanal onarm, 14121420 arasnda Pekini yeniden ina ettirmitir. Konfys ve yeni Konfys klasiklerinin
yeniden yaynlanmasn zendirmi, 1403-1408 arasnda o gne kadar yazlm elyazmalarn
Yung-lo ta-tien (Yung-lo ann Byk Yasas) adn tayan 12.000 ciltilk bir yaptta bir
araya getirmitir. Yung-lo devri Ming dneminin en grkemli devri olarak kabul edilmitir.
Yung-lonun ardndan halefi lnce onun olu Hsan-tsung (1426-1436) imparator
olmutur. Bu imparator dneminde devlet memurluu iin snav yaplmasna ve snava
gireceklerin belli bir miktar para demelerine karar verilmitir. Byle bir kararn arkasnda
yatan sebep; zamanla btn aydn zmrenin Yang-tse blgesinde yerlemesini ve snavlarda
yalnzca kendi adamlarnn baar salamlarn istemek olmutur. Snavlar hakknda verilen
bu gibi kararlar daha uzun zaman devam etmi ve in genelinde birok honutsuzlua ve
isyann kmasna sebep olmutur.
Hsan-tsung ld zaman devletin, sekiz yandaki oluna kalmas ynetimin
tamamen Yang ailesinin eline gemesini salamtr. Bu srada ok gemeden sarayda harem
aas Wang Chen tarafndan idare edilen bir baka zmre daha gittike stnlk kazanmaya
balamtr. Bu arada mcadelerine devam eden Moollar, Shansi Eyaletine saldrlar
dzenlediklerinde; Wang Chen bunlara kar byk bir sefere klmasn teklif ederek
harekete gemi ve o srada artk 21 yanda (1449) olan imparatoru da beraberinde
gtrmtr. Daima sarayda yaayan imparator ile harem aas dardaki dnyay ve
savamay bilmedikleri iin 100.000 kiilik ordunun iaesini salayamamlar; ksa sren
savalardan sonra Mool generali Yeh-hsien in ordusunu kuatarak imparatoru esir almtr.
Bu srada harem aas Wang Chen ldrlm, taraftarlar da yok edilmitir. Moollar
204

imparatoru fidye almak gayesi ile esir almlar, ancak bu gayelerine ok sonralar
ulamlardr.
Wangn zmresi paralandktan sonra yine iki topluluk ortaya kmtr. Bunlardan
General Y, Moollarn Pekine yaptklar bir hcumu kendi bana pskrtt iin ne
kmtr. Y, esir den imparatorun henz bebek olan olunun yerine kardeini (imparator
Ching-tsung) yeni imparator tayin etmi, ama Yangn taraftarlar buna kar karak esir
den imparatorun olunun tahta gemesini teklif etmilerdir. Bu srada in tahtnda,
ellerindeki imparatorun ok da deerli olmadn gren Moollar, siyasi bir manevra yaparak
fidyeyi indirip eski imparatorun tekrar geri dnmesini ve Pekine gelmesiyle de siyasi
karklklarn yeniden balamasn salamlardr. mparator Ching-tsung, 1456da
hastalannca Yler, Ching-tsungun olunu, Yanglar da tahttan indirilen imparatorun olunu
baa geirmek istemilerdir. Anlama salanamam ve Pekini savunan Shih Hengin idaresi
altnda nc bir grup ortaya kmtr. Bunlar, hile ile tahttan indirilen imparatoru yeniden
tahta karmlardr. Shih Heng, tamamen iktidarsz olan imparatorun (Ying-tsung 1436-1449
ve 1457-1464) hkmdarl srasnda kendisine bir Slale kurabileceini dnm ve bunu
uygulamaya koymak iin de imparatora bir suikast planlamtr. Ama daima birbirlerine
ihanet eden rakipleriyle yola kmas plannn ortaya kmasna ve katledilmesine sebep
olmutur (1460).
D siyaset bu dnemde iteki kadar skntl bir durum dourmamtr. 1467de
Japonyada kan karklar neticesinde Japon korsanlarnn faaliyetleri olduka azalm,
Hindiinde Annam (1471) ile Kamboya Devleti ortadan kaldrlm, 1473de Turfan ehir
Devleti Hamiyi igal etmitir. Bu duruma inliler mdahale etmiler ve bylece Moollarla
savalar yeniden balamtr. Bu srada Trkistann eitli devletleri bazen inin yannda
bazen de karsnda yer almlardr.
1505te devlet ynetiminde hibir tecrbesi olmayan ve kendisini yetitiren harem
aalarnn tesirinde 15 yanda bir ocuk olan Wu-tsung tahta kmtr. Harem aalarnn
ba Liu Chin idi. Bunun arkasnda aydnlarla orta tabakadan oluan bir grup vard. Liu Chin,
memuriyetinin daha ilk yllarnda sarayda baka zmrelere mensup harem aalarn bertaraf
ederek, kendi nfuzunu salamlatrmtr. mparatordan resmen btn emirleri kendi bana
neretmek yetkisini de almtr. mparatorun tamamen kendisini elenceye vermesini ve olup
bitenlerden haberdar olmamasn da salamtr. Bundan sonra icraatlarna balam ve ilk ii
eskiden kendisine kar cephe alm olan zmrelerden 300den fazla nemli memuru
grevlerinden azlederek cezalandrmak olmutur. Bunlarn yerine de kendi adamlarn tayin
etmitir.
Cezalandrlanlar arasnda Yanglarn eski zmresine mensup olanlar ile yine
Yanglarla akraba Wang ailesinden mehur filozof Wang Yang-ming de bulunuyordu.
Yanglar 1510da saraydaki harem aalarndan birini kendi taraflarna ekerek Liu Chinin
plnlarn renme frsatn yakalamlardr. Yine Bat inde kan bir isyan batrmak zere
gnderilen ordunun bana kendi taraflarndan olan harem aasn bakumandan tayin
ettirmeyi baarmlardr. Asiler, isyan bastrmaya memur edilen ordu ile harem aasnn
205

uyuduu bir srada saraya hcum etmiler, Liu Chin ile btn taraftarlarn esir almlardr.
Bylece sarayda yeni bir grup iktidar eline almtr ki bunlarn arasnda Wang Yang-ming de
vard. Liu Chinin taraftarlarnn ahs menfaatleri iin olduka fazla vergi toplamalar lkeye
ok zarar vermi, buna bir de gen imparatorun israf eklenince maddi kayp olduka fazla
olmutur. mparatorun basiretsizlii ve kt ynetimi nce Bat inde Sih-chuanda
balayan, daha sonra douya da sirayet eden bir hareketin balamasn salamtr. Her zaman
olduu gibi bu harekete, mevkini kaybetmi birka lim de itirak etmitir; bunlar, nce
aydnlara ve iktidarda bulunan hkmete kar bu harekt tekiltlandrmakta yardm
etmilerdir. Bu asiler herkesi deil sadece kendilerine katlmayanlar ldrmlerdir. Ama
1513te bir tayfun esnasnda btn donanmalarn kaybetmeleri isyann sonunu getirmitir.

9.1.1. Avrupallarn Gelileri


Ming dneminin en nemli bir dier gelimesi Avrupallarn ine adm atmalar
olmutur. Kore ve in kylarn yamalayan Japon korsanlarn arasna Avrupadan kp
gelen denizciler de katlmlar ama ilk zamanlar imparatorluk idaresi bunlar ne fark etmi ne
de nemsemitir; oysa bunlar Avrupada gereklemi ve etkileri Asya ile in
imparatorluunun temellerini sarsacak bir ihtillden kp gelmi, din gayret gstermek
isteyen zenginlik arayan veya macera peinde koan kiilerdi. Bu srada Avrupada da siyasi
deiimler sz konusu olmu ve 1493 ylnda Papalk spanya ile Portekiz arasndaki keif
anlamazln zmek iin belirli kurallar ortaya koymu ve her iki lke arasnda yaplan
Tordesillas Antlamas ile bu kurallar ayrntlar ile belirlemiti. Buna gre henz
kefedilmemi dnya iki krallk arasnda blnm, Portekiz Brezilyay ve douda Hristiyan
olmayan blgeleri alrken, spanya Amerikay, Pasifiki, Filipinleri ve Malaku Adalarn
almtr.
Bu dnemde ticaret, soygunculuk ve imparatorluun gayretleri birbiyleriyle i ie
girmiti. Alfonso dAlbuquerque, 1510da Goyay bir yl sonra da Malakkay zapt ederek
Portekize kazandrmtr. Sadk bir in tebas olan Malakka sultan, in imparatoruna
bavurmu ancak hibir yardm alamamtr. Malakkann zapt, dAlbuquerquee baharat
adalarna giden geitin kontroln kazandrmakla kalmam, ayn zamanda Portekizlileri
inli tacirlerle tantrmtr. Bunlar zaten teden beri ipeklerini, atlaslarn, incilerini,
porselenlerini buraya getirme ve karlnda baharat, tts ve srma iplik almaya alktlar.
Bylece dAlbuquerque, Portekiz mparatorluuna douda zemin hazrlad gibi
Portekizden douda ta Japonyaya kadar giden dnyann ilk kresel ticaret an da
kurmutur.
1513de bir tekne dolusu Portekizli ilk kez hem ncilin mjdesini vermek hem de
ticaret maksad ile Sar Nehrin azndaki Makaoya karak in topraklarna ayak
basmlardr. yl sonra Rafael Perestrello, Avrupa yapm gemi ile ine yelken am ve
yapt ticaretle ok yksek kazan salamtr. Bu, inlilerin Gney Denizi Barbarlar
adn takt insanlar tarafndan inin gney limanlarna ara sra yaplacak olan birok
ziyaretin ilki idi. Ticaret o kadar cazip gelmiti ki bunu daha fazla gelitirmek imknlarn
aramak zere Portekiz Kral I.Manuel, 1517de mparator Wu-tsung dneminde Tom
206

Piresin ahsnda Ming sarayna ilk Portekiz elisini yollam, dier taraftan da Goa valisi
Fernao de Andradeyi in sahillerinde bir keif gezisi yapmakla grevlendirmitir. Bu iki kii
sekiz gemilik kk bir filo ile 1517nin Eyllnde Kantona ulamlardr. Ancak gerek
blge halknn gerekse inli yetkililerin bunlarla ilgili olumsuz raporlar Ming saraynda
tesirini bulmu, imparator Portekizlileri derhl Kantona geri gndererek ticaret yapmalarn
yasaklam ve zindana attrp ikence yaptrmtr. inliler Portekizli mahkmlara korsan
muamelesi yapmlar ve bazlarn katletmilerdir; aralarnda kurtulanlar da olmutur.
Portekizliler, Fujiyan sahillerinde bir sre el altndan kaaklk yapmlar ancak bu
durum 1549da in resm makamlarnn daha iddetli misilleme yapmasna yol amtr.
Bunlarn arasnda iki Portekiz gemisine el konulmas da vardr. 1553de Galeote Pereira adl
esir dm bir Portekizli rvet vererek zgrlne kavumu, oradaki tecrbelerini ve in
ynetimi ile detlerini kayda geirmitir. Bu kaytlar 1561de Goadaki Cizvit papaz okuluna
ulam, burada hemen ngilizce ve talyancaya evrilmilerdir. Bu kaytlar Marco Polodan
sonra dindar olmayan bir Batl tarafndan yazlm ilk rapordur.
Portekizliler Makaoda kalc bir s kurmak istemiler ama bu inliler tarafndan ho
karlanmamlardr. Portekizlilerin burada oturmak ve ticaret yapmak iin rvet vererek
resm izin karmalar 1535 yln bulmutur. Kira demeye, gemiler ile alp-sattklar mallar
iin gmrk vergisi vermeye ve inin buradaki hkimiyet hakkn korumaya raz
olmulardr. 1557ye kadar blgeyi korsanlardan arndrmak kaydyla Makao Yarmadasn
da kiralamlardr. Yirmi yl ierisinde inliler Portekiz varlna ve blgenin d ticareti
zerinden Portekiz tekeline zmnen raz olmulardr.
Portekizliler 1570de Babr hkmdar Ekber zamannda Hindistann kuzey
sahillerine gitmiler ve 1592de de Japonyaya kadar ulamlar.
Dier Avrupallar da Portekizlere meydan okumakta geikmemilerdir. zellikle
spanyollar, Filipin sahillerine geldiklerinde inli tccarlar uzun zamandr burada ticaret
yapyorlard. in sahillerinde olduu gibi burada da korsanlk ok ciddi bir sorundu.
spanyollar 1574de Lin Feng adl bir korsann isyan teebbsn bastrmlar, bu da in
imparatoru ile iyi ilikiler kurmalarn salamtr.
Portekizlilerin ve spanyollarn gittike zenginlemesi Hollandallar da harekete
geirmitir. Aslnda onlar harekete geiren dier sebepler para, Protestan ruhunun yaratt
duygular, strateji ve 1581de spanyaya kar gerekletirdikleri baarl isyann yreklerinde
uyandrd milliyeti duygular idi. Ayrca spanya Kral II. Felipenin bu isyana karlk
onlarn dou ile yaptklar baharat ticaretinin merkezi olan Lizbon limann kullanmalarn
engellemesi de ekonomik basky getirmitir. Baz Hollandal tacir grubu areyi 1595de
Amsterdamda Dou Hindistan Kumpanyasn kurmakta bulmular ve bundan bir yl sonra
Cornelius Houtmanu Hint Adalarna ilk deniz yolculuuna kartmlardr. Ksa sre
ierisinde kumpanya Malukuyu, Cavay ve Sumatray Portekizlilerin elinden alarak
Japonyada ticaret yapma imtiyazn kazanm ve bylece 1604de ine ulamtr.

207

ine bundan sonra Franszlar, Ruslar, Hansa (Germen-Alman Tccar Locas)ya


mensup tacirler ile Prusyallar da gelmilerdir. Hind Adalarndaki baharat gz ard
edilemeyecek kadar nemli idi ve ngilizler bu nemden geri duramazlard. ngiliz Kraliesi I.
Ezizabeth, in imparatoruna Latince bir mektup yazarken, Dou Hind Adalar valisine ve bu
yrenin ticaret erbabna on yllk bir ticaret berat vermi ve bu kurulu, zaman ierisinde
Dou Hindistan Kumpanyas olmutur. Be gemi ile Cava ve Sumatraya kan James
Lancaster ve John Davis, muhtemelen blgeye gelen ilk ngilizlerdir. Ancak bu gibi
teebbsler Hollandallarn kanl tepkisi ile karlam, ngilizler de gayretlerini Hindistan
zerine younlatrmlardr.
Avrupa ile yaplan erken dnem temaslarn en nemlileri ve uzun vadede in
mparatorluu zerinde en byk etkiye sahip olanlar tacirler deil, Hristiyan misyonerler
gerekletirmilerdir. Bu misyonerler arasnda 1540da asker kkenli Aziz Igunatius
Loyolann kurduu Cizvit tarikat olmutur. 1573de, Dou Hint Adalarna o gne kadar
gnderilmi en nemli misyoner heyeti Alessandro Valignano bakanlnda yola
karlmtr. Valignano krk bir Cizvitli ile 1577de Makaoya ayak basmtr. ini Katolik
retiye uydurmaya abalamaktansa, bu misyonu in kltrne uydurmaya almtr.
Heyettekilere in kltrne uymalarn skca tembih etmitir ki bu tembihlere Kantonun
batsnda kk bir kilise kuran Michele Ruggieri ile Matteo Ricci titizlikle uymulardr. Her
ikisi de inli gibi giyinmiler, in dili ile birlikte in detlerini ve Konfys
renmilerdir. Bunlarn arasnda Ricci ilmi almalarndan tr kendisine ayr bir yer
edinmitir. Ayrca in kltr ve toplumu ile indeki Cizvit misyonerlerinin tarihi zerine
iki byk eser hazrlamtr. Bunlar lmnden sonra bulunarak 1616da Avrupada
yaymlanmtr.

9.1.2. syanlar ve Manularla Savalar


ktidara tam anlamyla hkim olamayan Wu-tsung 1521de halef brakamadan lm
ve saraydaki en etkili zmre 15 yanda olan Shih-tsungu imparator semitir. Bu
imparatorun 15 yllk saltanat klikler arasndaki entrikalar, isyanlar ve gittike artan ktlk
ierisinde gemitir. Darda ise Annam ile savalara devam edilmi, Japonlar yamalamay
arttrmlar ve zellikle Mool prensi Yen-ta 1549dan itibaren uzun yllar srecek
savalarna balamtr.
Ksa bir idareden sonra tahta 10 yanda bir ocuk olan imparator Shen-tsung
kmtr (Wan-li unvan ile anlr 1573-1619). Bu da eitli zmreler ile zellikle hocas lim
Chang Ch-chengin tesiri altnda kalmtr. Mool hkmdar Yen-ta ld sralarda
(1583), ilk defa olarak yeni bir kavimden bahsedilmeye balanmtr. 1581de Gney
Manuryada kargaalar ba gstermi, Mool Tmetler ine hcum etmiler ve inlilerle
arpmlardr. Gney ve Orta Manuryada Moollar tarafndan imha edilen Crcenlerin
bakiyeleri, Moollara tbi olmu, fakat Mool hkimiyetinin inde sona ermesi ile bu
tbiyetlik szde kalmtr. Crcen kabilelerinin pek ou, soylar bir zamanlar kuzey inde
Chin Slalesini kurmu olan yar gebe kabilelere dayanan kark bir topluluktu. Ccenler,
1581-1583 arasnda birbiriyle savaan birok kabile birlikleri kurmular, inliler bu savalara
208

onlar yattrmak iin girmiler ve her kabilenin ayr ayr snr blgesini tayin etmilerdir. Bu
kabilelerin meydana getirdii mill birliin adna Tunguz denmitir. Bu kabileler, Manularn
kabile cemiyetini tekil etmiler ve 300 yl ine hkim olmulardr.
1592de Japonlar, ilk defa karada tutunma giriiminde bulunarak Koreye
saldrmlardr. Kore, ine tbi olduundan hemen inden yardm istemitir. in ordusu
balarda baar kazanamamsa da 1598de Japonlar Koreyi terketmek zorunda brakmtr.
Bunun zerine intikam almak isteyen Japonlar, Orta in sahillerine hcum etmiler,
ehirlerdeki ahaliyi katletmiler ve yama ettikleri evleri de yakp ykmlardr. Japonya-in
mcadelesi Manularn iine yaram ve gittike kuvvetlenmilerdir.
Shen-tsung (Wan-li)nun saltanatnn sonlarna doru Manular -hakl olarak- in
memurlarnn tecavzlerinden ikyet ederek isyan hareketine girimiler ve Manuryadaki
in ehirlerine doru yrmlerdir. Bu srada balarnda 1559 ylnda doan, belli bal drt
Ccen kabilesini birletirip Manu birliini kurmay baaran Nurha (Nurhac)
bulunuyordu. Nurhac aslnda ilk zamanlar Minglerle iyi ilikiler kurmu ve 1589da
imparatordan hem unvan hem de rtbe almtr. Tarihler 1595 gsterdiinde Pekin onu
Ejderin ve Kaplann Generali olarak atamtr. Nurhac, son derece iyi ileyen asker ve
idari bir sistem kurmu ve bylece 1616da kendisini yeni bir hanedann imparatoru ilan
etmitir. Slalesinin ad ise Tai-ching (byk, berak) olarak kabul edilmitir. 1619a kadar
Manurya iinde ve civarnda yerleik dier kabilelere kar baarl seferler dzenlemi ve
Manuryann byk ksmlarn zapt etmitir ki 1621de hkmet merkezi o zamanlar
Manuryann en byk ehri olan Liao-yang idi.
1626daki lmnden sonra sekizinci olu ve tahtn varisi Abahai, (Ablay, Abahay
1626-1643) Moolistandaki kabilelerle yeni ittifaklar kurmu, Moollarla birleerek
Koreyi idaresi altna alm ve Ming kuvvetlerini bozguna uratarak tm Amur Nehri
havzasn egemenlii altna almtr. Hatta 1629/30da Manular Byk in Seddini aarak
ine girmiler ve aldklar bir yn sava ganimeti ile geri dnmeden nce Pekine gzda
vermilerdir.
Hkmdar Ablayn tam bu nemli dnemde lmesi ve yine henz alt yanda olan
olu Fu-linin, prenslerin ve bilhassa Manu Prensi Dorgonun naiplii altnda bulunmas,
ileri sekteye uratmtr.
Bu tarihte Ming saray iin Manular, yegne tehlike olmaktan kmlardr.
Gneydou sahilinde bir korsan, bamszln eline alm, ailesiyle beraber Formozaya
hkim olmu ve oradaki Avrupallarla devaml savamaya balamtr. Yine ayn dnemde
Bat inde de byk bir isyan balam ve bu ksmen yerlilere ve gney eyaletlerinin byk
bir ksmna sirayet etmitir. Bu isyanlar Manular tarafndan bastrlm ancak, eskiden nfus
kesafeti fazla olan Sih-chuan Eyaleti boalm ve yeniden iskn ettirilmek zorunda
kalnmtr. Douda Shantung Eyaletinde byk ve kanl bir baka isyan daha ba
gstermitir. Bu, Beyaz Lotus (Pai-lien) gizli rgtnn isyandr.

209

Hkmet merkezi ise klikler aras iktidar mcadelesine sahne olurken Shen-tsung
1619da lm yerine 16 yandaki olu gemitir. Ancak bu imparator da harem aas Wehi
Chung-hsienin etkisi altnda kalm ve bu kii ie muhaliflerini ve dier zmre mensuplarn
ldrerek balamtr. Daha sonra kendisinin zellikle aydnlardan oluan zmresini kurmu
ve bu birliktelie Tung-lin Akademisi denmitir. Her yerde bu akademiye ait olanlar
greve getirilmi, bu da in genelinde isyanlarn kmasna sebep olmutur. Bu isyanlarda iki
asi n plana kmtr: Li Tse-chen ve Chang Hsien-chung.
Li Tse-cheng, Pekine kadar ilerlemeyi baarm ve 24 Nisan 1644de Pekine sahip
olmutur. Son Ming imparatoru intihar etmi, bir prens imparator ilan edilmitir. Bu prens
dirayetsiz olduundan Birmanyaya kamak zorunda braklm (1659); ancak iade
edilmesinden ksa bir sre sonra 1662de ldrlmtr.
Bundan sonra Li Tse-cheng imparator olmutur. Ancak o hemen bir hkmet
kuraca ve silerle Manulara kar savaaca yerde hkmet merkezinde kalmay tercih
etmi, bu da sonunu getirmitir. Byle yapmas tahta gz olanlara bir frsat vermitir. Bu
frsat iyi deerlendirenlerden biri de Manulara kar mcadelede ne kan General Wu
San-kui olmu ve Manu prensi Dorgon ile anlaarak onunla birlikte 6 Haziran 1644te
Pekine girmitir. mparator Li Tse-cheng ehri yama ederek, yakabildii her yeri yakmtr.
Ancak kendisi de batya kaarken kyller tarafndan ldrlmtr.
Manu Prensi Dorgon askerleri ile birlikte iktidar Wu San-kuiye terk etmemi,
Pekine yerlemi ve Wu San-kuiden yalnzca general olarak faydalanmtr. Bylece Ming
Slalesi devri kapanmtr.

9.2. Manu Slalesi (1644-1911)nin Ykseli Dnemi


Ming dnemi, tm ihtiam ve parlaklna ramen, aslnda in zerindeki iki yabanc
uzun egemenliini birbirinden ayran basit bir ara dnemdir. Manular, in hkimiyetini
asker stnlklerinden ziyade i siyaset yznden elde etmilerdir. Manularn karsnda
zmeleri gereken mesele vard: 1. Yeni hanedann idaresini tm hkmdarlkta hkim
klp salamlatrmak; 2. inlilerin rkten dourganlklarnn sosyal, ekonomik sonularla
ba etmek; 3. D gvenlii salamak.
Manu ordusu aslnda sayca ok deildi; muhtemelen 150.000 askerden oluuyordu.
Manu generalleri hareketlerine devam ederek, nce Dou inden gneye inerek, 1645te bir
Ming prensinin idare ettii Nankine girmilerdir. Bu srada Wu San-kui batya giderek Bat
ini tabiiyeti altna almtr. Fakat bunu Manular iin deil, kendisi iin yapmtr.
Manulara sadk kald iin ona nem vermemilerdir. Bu srada Nankin havalisi inin
ekonomi merkezi konumuna ykselmitir. ok gemeden Manular daha gney eyaletlerine
giderek aydnlarn bulunduu btn blgeyi ele geirmilerdir. Aydnlarn, XVII. yzyln
balangcndaki olaylardan sonra artk Ming hkmdarlarna itimatlar kalmamt. Nankinde
bulunan Ming prensinin etraf, tpk kendisinden nceki imparatorlar gibi, iktidarsz ve kt
bir zmre tarafndan evrilmiti. Asilzadeler ne onu himaye etmek ne de barbar-yabanc
olarak grdkleri Manularla anlamak istemilerdir. Bu arada birka bin memur, bilgin ve
210

byk mlk sahibi intihar etmitir. Gnmzde inde yazlan birok kitap, onlarn ackl
hayatlarndan bahseder. Bazlar kyllerle birlikte mstakil gruplar tekil ederek dalara
kmlarsa da tutunamamlardr. Aydnlarn byk bir ksm, iyi artlar teklif ettikleri iin
Manularla ibirlii yapmaya balamlardr. Dier taraftan Manular da Orta inde
mlkiyet ilerine karmayarak, mala mlke dokunmamlardr. Manular ini zapt
ettiklerinde ilk len Chang Hsien-chung ile Li Tse-cheng olmutur. Manu hkimiyetine
kar direni gsteren baz direniiler olmutur ki onlarn ierisinde en nemlisi Korsan
Coxinga (Koinga) yllarca gney sahilindeki Amoyda tutunmay baarm, hatta 1658/
1659da Nankine gzda vermek zere, Yang-tse vadisine bir orduyla yrmtr. Daha
sonra Formoza (1661)ya gitmek zorunda kalm, ama bu burann Hollandallardan
kurtulmasn salamtr. Kendisi de burada 1662de lmtr. Btn bu sre ierisinde Bat
ini zaptetmi olan General Wu San-kui kendisi iin durumun ok zor olduunu grmtr.
General Wu, Manular iin 1664te Birmanyallarn kendisine teslim ettikleri son
Ming prensini Manulara teslim ederek aslnda Manularn ine girmelerinin nn
amtr. Ancak 1673de durum deimi ve kendisi Manulara kar en son ve en byk
isyan gerekletirmitir. syan Wu San-kuinin lm ve halefi olan torunu Wu Shih-fan
1681de malp edilmesine kadar srmtr. Wu San-kui ve haleflerinin saltanatlarnn sona
ermesiyle inin mill hkmetlerinin de sonu gelmi; in, bundan sonra tamamen
yabanclarn hkimiyeti altnda kalmtr.
Aydnlar Ming prenslerini reddetmiler; isyanlar bastrdklar ve topraklarna
dokunmadklar iin de Manulara, ok kt gzle bakmamlardr. Sonra Pekinde, iinde
harem aalarnn ve zmre taraftarlarnn bulunmad yepyeni bir hkmet kurulduu zaman
airler, yazarlar ve bilginler ile bilhassa Ming zamannda ok ihmal edilen akademi
mensuplar kitleler hlinde Pekine akn etmilerdir. Gen imparator Kang-hsi (1663-1722),
in kltrne byk ilgi duyarak, geri dnen bilginlere byk ilgi gstererek iyi muamele
etmitir. Bylece bir ykselme dnemi hissedilmeye balanmtr. Bu ykselme dnemi
XVIII. yzyln ortalarna kadar devam etmi ve bu yzyln sonlarndan itibaren devaml
olarak, bata yava yava, sonra da hzl bir gerileme dnemine girmitir. Batl aratrclara
gre, bunun balca sebebi, XVIII. yzylda mparator Chien-lungun d lkelerle yapt
savalar ile onun inaat yaptrma hastaldr. XVIII. yzylda sarayda byk bir ihtiam
hkm srm, saysz saraylar ve daha baka lks binalar ina edilmitir. Uzaklarda
savald iin de maliyet yksek olmutur. Ancak yine de Trkistan ve Tibete kar
savalarda olduka kk ordular kullanlmtr.

9.2.1. in Devletinin Genilemesi (Kang-hsi Devri)


Manu Slalesinin gerek kalknmas, ikinci Manu imparatoru olan Sheng-tsu
(Kang-hsi) (1662-1722)nun altm yllk saltanat ile balamtr. Kang-hsinin kendisi
resimlerde hain, ince yzl ve keskin bakl bir kii olarak grlr- sade yaayan, tutumlu,
pratik ve son derece alkan bir kii idi. Selleri nleme, doal kaynaklar koruma, kanallarn
onarm gibi birok mesele ile ahsen ilgilenmitir. Cizvitlerle beraber ilmi almalar
yrtm, kltr ve eitimle youn bir ekilde ilgilenmi, ahsen hat sanat icra etmi,
211

haritalar yaptrm, okullara ktphaneler kurdurmu, byk bir szlk, bir iir antolojisi ve
byk bir ansiklopedi hazrlatmtr. Dier taraftan siyasi olarak da birok baarlara imza
atmtr. Bunlardan en nemlisi Ming Slalesinin son taraftarlaryla, Wu San-kui gibi kendi
bamszlklarn ilan etmek isteyen generalleri bertaraf etmek olmutur. Umumiyetle
gneybat ve gney inde ortaya kan isyanlar bastrm, yerli in halkna hemen hemen
hi zarar vermeyen savalar yapmtr. 1683de Formozay igal etmi ve bylece si ordu
eflerinin sonuncusunu da bertaraf etmitir. Bu si kumandanlarn arasnda zellikle Mool
prensi Galdan dikkatleri ekmitir. 1660 civarnda Cungar Moollarndan Galdan,
Moollar birletirerek tarm ve imalat gelitirmek istemitir. Dalay Lamann yardmyla
inin Asyann snrndaki birok kabilelerle Mslmanlar birleerek 1670lerde Dou
Trkistan kontrol altna alp asl Moolistann i blgelerini ele geirmitir ve bylece
Manu hkimiyetinden kurtulmay planlamtr.
Manular ine saldrdklarnda Moollar, Manulara yardm etmilerdir. Ancak
Manularn byk bir sratle, onlar saraylara ekerek memur yapan, in aydn tabakasnn
tesiri altna girmeleri ileri deitirmitir. Kang-hsi, kendi dillerini unutan Manular iin
Manuca reten retmenler tayin etmi, ama bu sonradan gelen imparatorlarn bile Manu
dilini anlayamamalarn nleyememitir. Moollar byle inlilemi Manularla beraber
almak istemediklerinden, Galdan bamsz bir Mool devleti kurmak iin harekete
gemitir. Ancak byle bir devlet onlarn lkesi Manuryay tehdit edeceinden buna msaade etmeyerek 1690 ile 1697 arasnda imparatorun da katld savalar yapmlar ve Galdan
malp etmilerdir. Fakat 1715te Bat Moolistanda yeniden kargaalar balam, inliler
tarafndan Oyrat hkan tayin edilen Tsewang Rabdan inlilere kar ayaklanmtr.
Trkistann ilerine kadar uzanan ve oradaki Trk halkyla Cungarlar da rahatsz eden
srekli savalar, btn Moolistann ve Dou Trkistann baz ksmlarnn inliler
tarafndan zaptedilmesiyle neticelenmitir. Tsewang Rabdan nfuzunu Tibete kadar yaymaya
altndan, Tibete kadar gidilmi, Lhasa igl edilmi ve en nfuzlu adam olarak yeni bir
Dalay Lama tayin edilerek Tibet himaye altna alnmtr. O zamandan bugne kadar Tibet,
inin bir eit tabiiyeti altndadr.
Manu mparatoru Kang-hsi, ini yeniden bat bilimine amak ve ticari ilikileri
canlandrmak istemitir. Bu, kuzeyde yabanc kervanlara, gney ve douda ise, yabanc
zellikle de Avrupa kl gemilere izin vermek anlamna geliyordu. Bilindii zere
Portekizl tccarlar Manulardan ok nce ine gelmiler, onlar 1626dan itibaren yava
yava spanyollar, Hollandallar ve 1699da Kantona gelen ngilizler takip etmitir.
Manular, Minglerden farkl olarak baz yabanc elilik heyetlerinin Pekine gelmesine de izin
vermilerdir.

9.2.2. Manu Dneminde in-Rus Mnasebetlerinin Balamas


inlilerin Trkistana yaylmalar ile Ruslarn Asyada yaylmalar hemen hemen ayn
tarihlerde baladndan bu yaylma Manular Ruslarla kar karya getirmitir. Rus Devleti
gittike glenerek XVII. yzylda etkili bir konuma gelmitir. Ruslar bir taraftan stratejik
adan savunabilir snrlara sahip olmak; dier taraftan da Moollar aracl ile rendikleri
212

inle iyi ilikiler kurup mallarna sahip olmak istemilerdir. Ruslar, byk bir ihtimalle
1617de van Petlini ine bilgi toplamak zere gndermilerdir. inliler, nce resm olarak
gnderilmeyen bu kiinin hara vermeye geldiini sanmlarsa da, durumu rendiklerinde
Ruslara bir elilik heyeti ile ticari mnasebet kurmay teklif eden bir mektup gndermeyi de
ihmal etmemilerdir. Rus arl bundan otuzbe yl (1656) sonra Feodor Baykovu
gndermi ama bu in asndan bir deer tamamtr. Zira bu srada onlara gre Ruslar
kontrol altna alnmlar ve Moollar da rahat durmulardr.
XVII. yzyln ikinci yarsndan sonra ekonomik skntlarn yan sra ktlk Rusyay
baka araylara sevk etmi ve bu araylarda Amur Nehri havzas yaamaya son derece
elverili ve msait olmas ile ne kmtr. Rus arl ilk olarak 1643de Yakut kentinin
voydovas Vasili Poyarkovu 150 askerle buraya bakmas, yerlileri haraca balamas ve in
hakknda bilgi toplamas iin gndermitir. Bunu 1650de voyvodann bizzat kendisinin
gnderdii Yerofey Kabarovun seferi takip etmitir. Kabarov burada olduka fazla katliamlar
yapm, bir kale ina etmi ve bylece gelen Rus tehlikesinin de habercisi olmutur. Manular
1658de Ruslarn Albazin kalesini yerle bir ederek, Ruslar da siyah ejder aknts adn
verdikleri Amur Havzasndan srmlerdir. Ruslarn gnderilmesinden sonra Manu
mparatoru Kang-hsi, birliklerini Amurdan ekmitir. 1665de Ruslar geri dnmler ve
1670den itibaren Albazin etelerin ve kanun kaaklarnn merkezi olmutur. Burada yle bir
dehet yaratlmtr ki yerli kabileler srf canlarn kurtarmak amac ile Moskova ile bar
antlamas yapmlardr. Manular bu durumdan rahatsz olmulardr. Bu srada yukarda
bahsettiimiz Cungar hkmdar Galdann Rus-Mool snrna doru ilerlemesi ve dier
Moollara kar baar kazanmas onbinlerce kiinin ine gelmesine ve ok ciddi sorunlarn
ortaya kmasna sebep olmutur. Bu yzden Manular nce onunla anlama yoluna
gitmilerdir.
Ruslar temkinli bir politika yrtmler, Sibiryay koruyarak, buraya herhangi bir
Mool mdahalesinin olmasn nlemeye alarak inlilerle iyi ilikiler kurmak
istemilerdir. Bu gaye ile Pekine Manularn yabanclara muamele tarzna uygun davranan
ve ticari balar kurmaya alan elilik heyetleri gndermilerdir. Bu yzden de Galdann
Manulara kar birlikte hareket etme teklifini reddetmilerdir. Bu da Manulara onlarn
gerekten ticaret amac gttklerini ve in topraklarnda gzleri olmad fikrini vermitir.
in saray gelen bu elilerin alelde haydut etesi mensuplar olmayp, arkalarnda bir
devletin bulunduunu ve Avrupal olduklarn yava yava anlamaya balamt. Dolays ile
1670lere gelindiinde inliler, ara hediyeler gndermeye balamlar ve Albazinde dhil
Rus yerleim yerlerinin boaltlmas karlnda onlara baz ticari imtiyazlar vereceklerini de
ima etmilerdir. Rus ar bunun zerine Nikolay Gavrilo Milesku adnda nl bir
Moldavyal bilgini yeni Rus elisi olarak gndermitir. Elinin kendisini inlilerden stn
grmesi istenilen neticeyi getirmemitir.
Manu mparatoru Kang-hsi, kendisini iyice toparladktan sonra, 1683 Ekiminde,
Albazindeki Ruslar buradan karmak zere harekete gemi ve Rus arna bir mektup
gndererek, Ruslarn in snrlarn ihlal ettiklerini belirtip ekilmelerini istemitir. Bu
mektubu baka mektuplar takip etmi ancak istedii cevab alamaynca 1685te bin in
213

Askeri ile Albazini kuatm, tam ele geirecei srada da Ruslar teslim olmulardr.
Buradaki Ruslarn Nerinske g etmelerine izin vermise de Ruslar, Albazine gemek
istememiler ve geri dnmlerdir. Duruma can ok sklan Kang-hsi, derhl harekete
geerek bir hcum emri daha vermi ve komutana eer Ruslar barl yollardan teslim
olurlarsa kabul etmesini aksi takdirde bu meseleyi kknden zmesini istemitir. Kuatma
alt ay srm ve sonunda Ruslar eli gndererek bar istemilerdir. Bir buuk yzyl boyuca
Rus-in ilikilerini dzenleyecek olan 27 Austos 1689da imzalanan Nerinsk
Antlamasyla iki taraf da birbirini eit grmlerdir. Bu antlama inin bir Avrupa
devletiyle akdettii ilk antlamadr. Mzakereler esnasnda Cizvit misyonerleri tercman
olarak byk bir rol oynamlardr. Antlama Cizvitli tercmanlar yznde Latince kaleme
alnm, metinlerin suretleri ince, Rusa ve Manu dilinde karlmtr. Antlamaya gre:
1. Ruslar, Nerinsk hari, btn Amur Havzasn boaltacaklar,
2. Albazin ve vadideki dier Rus kaleleri yklacak,
3. Rus yerleimciler Rus topraklarna geri dnecekler,
4. Vadi Rus seyyah ve avclara kapatlacak,
5. O tarihlerde tm kaaklar bulunduklar yerlerde kalacaklar fakat gelecekte tm
hainler ve kaaklar iade edilerek, hrszlk yapanlar ile cinayet ileyenler uygun
cezalara arptrlacaklard.
Bundan sonra karlalan glk in-Rus ticaret meselesi olmu, Ruslar her
geldiklerinde daha fazla tavizler istemilerdir. Ruslar 1727de Pekinde Nerinsk
Antlamasnn boluklarn dolduran bir antlamay inlilere imzalatmay baarmlardr. in
imparatoru Yung-cheng (1722-1736) mzakerelerin snrda Kiachta, Kiyakta (Moolistan)
ehrinde yaplmasn istemi ve uzun mzakerelerden sonra yeni bir antlama yaplmtr.
Tarihe Kiyakta Antlamas olarak geen bu antlamaya gre, Ruslar, Pekinde elilik, ticaret
brosu ve kilise aabileceklerdi ki bylece in tarihinde yabanc kapitlasyonlar dnemi
balamtr.

214

Uygulamalar
1)

Ming ve Manu Slalelerinin i ve d siyasetlerini birbirleriyle karlatrnz.

215

Uygulama Sorular
1) Ming ve Manu Slalelerinin i ve d siyasetini belirleyen unsurlarn hanedanlarn
etnik kkenleriyle ilikisi hakknda bilgi veriniz.

216

Bu Blmde Ne rendik zeti


inde Mool kkenli Yan Hanedannn sonlanmas, mill hareketler ve isyanlar
sebebiyle meydana gelmitir. Bunun sonucunda inli isyanc Chu Yan-chang tarafndan
kurulan ve yaklak yz yl srecek bir inli hanedan olan Ming Slalesi iktidara gelmitir.
Moollarn rk kanunlarna kar klan bu dnemde in kendini yabanclardan tecrit etmi;
yabanclara aa kltrdeki insanlar, bar bozanlar gzyle bakmtr. Moollar siyasi
olarak inden ekildilerse de ine saldrmaya devam etmilerdir. Bunun dnda Japon
korsanlarnn douda ve gneydeki zengin in sahillerine saldrlar bu dnemde balamtr.
Bu saldrlar byk ekonomik kayplara yol amtr. Bu devirde in iin Trkistan gerek
asker gerekse de ekonomik bakmdan ok nemli olmamtr. Trkistan devletikleri iinde
en nemlisi Hami olmutur. Bu dnemin en gl imparatoru Cheng-tsu namyla tahta
kan Yung-lo (1403-1424)dur. Yung-lo, hkmet merkezini Pekine nakletmi ve bundan
sonra Pekin btn Ming dnemi boyunca bakent olmutur. te taht mcadelelerini
nleyecek tedbirler alm ve Moollarla savamtr. Yung-lo dneminde in denizar
seferler ile diplomatik ilikilerde bulunmutur. in kltrn en iyi yanstan Konfys
eserleri ve yeni Konfys klasikleri yazdrlmtr. Ming Slalesinin grkemli devri
1436dan sonra zmreler aras taht mcadeleleri sebebiyle kukla ve ocuk yata
imparatorlarn iktidara gelmeleri ile sona ermitir. Kt ynetim ve ar vergiler, XVI. yzyl
balarnda ilerinde aydnlarn bulunduu isyanlara yol amtr.
Ming Dneminin en nemli bir dier gelimesi Avrupallarn ine adm atmalar
olmutur. lk olarak 1510da Portekizli Alfonso dAlbuquerque Goyay bir yl sonra ise
ine tabi olan Malakkay almtr. 1513te ise Portekizliler Sar Nehrin azndaki Makaoya
karak in topraklarna ayak basmlardr. inin gney limanlarna yaplan arka arkaya
ziyaretler ticareti arttrm, bunun zerine Protekizliler, mparator Wu-tsung dneminde Ming
sarayna ilk eliyi ve keif gezisi yapmak zere Goa valisini gndermilerdir. 1517de
Kantona kan iki Portekizlinin ticaret yapmas yasaklanm ve zindana attrlp ikence
grmlerdir. Portekizliler Makaoda kalc bir s kurmak istemiler, ama bu inliler
tarafndan ho karlanmamlardr. Ancak Portekizliler Makao iin kira demeye, gemiler ile
alp sattklar mallar iin gmrk vergisi vermeye raz olunca yirmi yl ierisinde inliler
Portekiz varlna ve blgenin d ticareti zerinden Portekiz tekeline zmnen raz olmulardr.
Ardndan Hollandallar tarafndan kurulan Dou Hindistan Kumpanyas 1604te ine
ulamtr. ine bundan sonra Franszlar, Ruslar, Hansa (Germen-Alman Tccar Locas)ya
mensup tacirler ile Prusyallar da gelmilerdir. Avrupa ile yaplan erken dnem temaslarn en
nemlileri ve uzun vadede in mparatorluu zerinde en byk etkiye sahip olanlar, Cizvit
tarikatndan olan Hristiyan misyonerler gerekletirmilerdir.
Zayflayan Ming hanedan, XVI. yzyl sonla birok i isyan ve d saldrya maruz
kalmtr. 1581de Gney Manuryada kargaalar ba gstermi ve Crcenlerin bakiyelerine
ait kabileler Manu Slalesinin cemiyetini oluturmutur. 1595te drt Ccen kabilesini
birletirip Manu birliini kurmay baaran Nurha (Nurhac)nn Manuryann zapt ile
balayan Manularn zaferi, taht kavgalarnda general Wu San-kuiye yardm eden Manu
prensi Dorgonun kendini in imparatoru ilan etmesiyle Manu slalesini balatmtr.
Yaklak yz yl srecek olan Manu Slalesi, en parlak dnemini Kang-hsinin altm
217

yllk iktidar dneminde yaamtr. Aydnlar Ming prenslerini reddetmiler; isyanlar


bastrdklar ve topraklarna dokunmadklar iin de Manulara, ok kt gzle
bakmamlardr. Kang-hsi, in kltrne byk ilgi duyarak, geri dnen bilginlere byk
ilgi gstererek iyi muamele etmitir. te halk kendi tarafna ekmeyi baaran Manular d
siyasette de baarl seferleri gerekletirmilerdir. Trkistann ilerine kadar uzanan ve
oradaki Trk halkyla Cungarlar da rahatsz eden srekli savalar, btn Moolistann ve
Dou Trkistann baz ksmlarnn inliler tarafndan zaptedilmesiyle neticelenmitir; Tibet
himaye altna alnmtr. Bu ykselme dnemi XVIII. yzyln ortalarna kadar devam etmi
ve ardndan ekonomik sebeplerden kaynaklanan bir gerileme dnemine girmitir.
Manular Minglerden farkl olarak da, bat ilmine almak ve Avrupallarla ticari
ilikilerini gelitirmek istemilerdir. Kang-hsi dneminde XVII. yzylda devletlerini etkin
konuma getiren Ruslarla siyasi ve ticari mnasebetler balamtr. Sonu olarak Ruslarla
imzalanan Nerinsk ve Kiyakta Antlamalar, Ruslara in topraklarnda Pekinde elilik,
ticaret brosu ve kilise amak gibi baz imtiyazlar salam ve bylece in tarihinde yabanc
kapitlsyonlar dnemi balamtr.

218

Blm Sorular
1)

Hangisi inde 1644- 1911 yllar arasnda hkm srm olan slaledir?

a)

Chou Slalesi

b)

Manu Slalesi

c)

Chao Slalesi

d)

Liang Slalesi

e)

Han Slalesi

2)
inde 1821 ylnda balayan ve 1911 ylna kadar devam eden kltrel ve
siyasi tesir hangisidir?
a)

Amerika

b)

Japonya

c)

Kore

d)

Trk

e)

Avrupa

3)

Manu imparatorunun kurduu hkmetin in tarihinde ad nedir?

a)

Ming

b)

Mang

c)

Wang

d)

Qing

e)

Liang

219

4)
27 Austos 1689da imzalanan Nerinsk Antlamasyla Hangi Devletler
birbirlerini eit grmlerdir?
a)

Rusya-in

b)

Japonya-in

c)

ngiltere-in

d)

Fransa-in

e)

Almanya-in

5)
Manu Slalesine hakik kalknmasn yaatan, ikinci Manu imparatoru
Sheng-tsu (Kang-hsi) hangi tarihler arasnda hkm srmtr?
a)

1664-1690

b)

1668-1715

c)

1662-1722

d)

1650-1680

e)

1649-1705

6)

Minglerin abuk yaylmalarnn altnda yatan en nemli sebep hangisidir?

a)
Mool ordusunun asker bakmdan gevemesi ve uzun uzun savamak istemeyip sknet iinde bulunan lkelerine dnmek istemeleri
b)

Gittikleri yerlerde barl politikalar takip etmeleri

c)

Moollar arasnda srekli i isyanlarn yaanmas

d)

Minglerin kendilerine olan gvenleri

e)

Moollarn, Mingleri kendilerinden aa grmeleri

220

7)
Aadakilerden hangisi Ming mparatoru Chu Yan-changn yapt
faaliyetlerden biri deildir?
a)

Kanunlar neretmek

b)
Birok zengini zorla hkmet merkezine yerletirerek bunlarn lkelerini ve
nfuzlarn kaybetmelerini salamak
c)

Fakirlere toprak vererek yeni tarlalar datmak

d)

Tembel tembel dolaan rahiplerin saysn azaltmak

e)

Mabetlere ait emlaklar serbest brakmak

8) Trkistanda Ming dnemine kadar uzun sre devam eden irili-ufakl birok kk
devlet ortaya kmtr ki Ming devrinde bunlarn arasnda en nemlisi hangisi olmutur?
a)

Kansu

b)

Turfan

c)

Kagar

d)

Hami

e)

Ordos

9)

Japonlarn zengin in sahillerine saldrlar hangi dnemde balamtr?

a)

Tang Dnemi

b)

Sung Dnemi

c)

Ming Dnemi

d)

Manu Dnemi

e)

Sui Dnemi

10)

Aadakilerden hangisi Ming Dnemine bakentlik yapmtr?

a)

Pekin

b)

Lo-Yang

c)

Nankin

d)

Hopei

e)

Yunnan

Cevaplar
221

1) b, 2) e, 3) d, 4) a, 5) c, 6) a, 7) e, 8) d, 9) c, 10) a

222

10. MANU SLALES (1644-1911)NN ZLME DNEM

223

Bu Blmde Neler reneceiz?


10.1. Trkistan Savalar ve zlmenin Balamas (Chien-lung Devri)
10.2. Avrupa Tesirinin Balamas ve in zerindeki Etkisi
10.3. I. Afyon Sava ve Sonular
10.4. II. Afyon Sava ve Sonular
10.5. inde Yaanan syanlar
10.6.

XIX. Yzylda inin D likileri

10.7. Japon in Sava

224

Blm Hakknda lgi Oluturan Sorular


1)
nelerdir?

Manu Slalesinin zlme dnemini balatan i ve d siyasi olaylar

225

Blmde Hedeflenen Kazanmlar ve Kazanm Yntemleri


Konu

Kazanm

Manu slalesinin
Trkistan politikas

Manu Slalesi dneminde


Trkistanda balayan
mcadeleler, igaller ve bu
olayda rol oynayan
aktrler hakknda bilgi
edinmek
Manu Slalesi dneminde
ini Avrupa Devletleri ile
yz yze getiren
diplomatik ve ticari
ilikilerin kavranmas
XIX. yzylda ini
smrge hline getirmek
isteyen Avrupa Devletleri
ile yaplan savalar ve
antlamalarn renilmesi
XVIII. ve XIX.
yzyllarda Manu
hkmetine kar kan i
isyanlarn sebep ve
sonularnn incelenmesi
XIX. yzylda in ve
Japonya arasnda geen
Asker faaliyetlerin ve
neticelerinin renilmesi

Manu Slalesi ile Avrupa


Devletleri ilikilerin ilk
dnemi

Afyon Savalar ve
Avrupa Devletleri ile
yaplan antlamalar

Manu Slalesi
Dneminde kan
syanlar

Japon-in Sava

Kazanmn nasl elde


edilecei veya
gelitirilecei

Trkistann igali ile ilgili


Trk kaynaklarnn
aratrlp incelenmesi

226

Anahtar Kavramlar

Chien-lung

Chia-ching

Hsan-tsung (Dao Guang)

Afyon Sava

227

Giri
Bu blmde, in tarihine Qing Dnemi ad ile damga vuran Manu dnemi olaylar
ele alnarak Avrupallarn ini istila etme ve smrme politikalarna deinilerek,
Avrupallarn inde Afyon tketiminin had safhaya ulamasn salayarak karttklar I. ve
II. Afyon Savalar anlatlmtr. Ayrca sava sonunda imzalattrlan Nankin Antlamas ile
inin bamszln elinden alma sreci zerinde durularak, yine bu dnemi kendi lehine
dndrmeye alan Japonyann kartt sava da ele alnmtr.

228

10.1. Trkistan Savalar ve zlmenin Balamas (Chien-lung


Devri)
Yung-chengin yerine geen Chien-lung (Kao-tsung)un asl imparator olarak
saltanat srd devir (1736-1796), Manularn hem en parlak zamanlar hem de iteki
gerileme dnemlerinin balangc olmutur.
Mool Prensi Galdan (Galdan Buuktu, 1671-1697) inliler tarafndan malup
edildikten sonra Moollar (daha dorusu Kalmuklar), li blgesine gitmiler ve bylece
Kazaklar ile dier baka Trk boylarnn topraklarna girmilerdir. Bu yzden pek ok sava
yaanm ve Kazaklarn bazlar Kalmuk hkimiyetine girmilerdir. Tsewang Rabdan (evan
Rabdan)n inlilerle yapt savalar srasnda Oyrat, Cungar ve Kalmuklarn Kazaklar
zerindeki tesirleri artmtr. Kalmuklarn dman olan Kii-yz (Kk cz)n Kazak han
Ebl Hayr Han, Kazaklarn yannda duramayarak, Ruslara ilhk etmitir (1734). Ruslar
onun topraklarnda bulunan bugnk Orenburg ehrini kurmulardr (1735). Kalmuklarla
inlilerin mcadeleri bu blgede devam etmi ve nihayetinde Kalmuk hkmdar Amursana
1754de inlilerle bar yapmtr. Ancak bu bar hcumlar sona erdirememi ve inliler, li
blgesine kar byk bir harekta geerek, 1755te zaferi kazanmlardr. li blgesine
muhtelif dillerde yazlm bir de kitabe dikmilerdir. Bu kitabede Kalmuklarn efi (inliler
tarafndan Dsungar ad verilir) Davacinin nasl malp edildii ve esir olarak Pekine
getirildii yazlmtr. Amursana, hezimetten sonra Kazaklarn yanna kam ve Orta-yz
Kazaklarnn yardm ile 1757de tekrar hkimiyetini elde etmeye almtr. Fakat o
zamanlar Kazaklarn han Ablay Han (Abilay), onu inlilere iade etmek istemise de
baarl olamamtr. Bunun zerine Ruslarn yanna kam, esir edilince de hastalanarak
lmtr.
Ablay Hann Amursanay inlilere vermek istemesi, Ablay Hann 1755ten
itibaren inlilerin tabiyeti altna girmesinden kaynaklanmtr. inliler, 1758de byk halk
kitlelerini katlettiklerinden, Kazak hanlar Uval ile Nural Hann birleip boalan eski
Kalmuk blgelerini igl edebileceklerinden korkmulardr. Bu korku ile Kalmuklara kar
savaan General Fu Te ile Chao Huinin Uc, Kagar ve Yarkende hcum ederek oradaki
Mslmanlar malp etmelerini ve btn Trkistan in hkimiyeti altna almalarn
istemilerdir. Bu savalar yznden inin Avrupa devletleri ile aras almtr. in
ordularnn li blgelerinde savatklar yllarda, Ruslar da o taraflara doru uzanmlardr. li
blgesi, in ile Rusya arasnda, 1847den 1881de Rusyaya geinceye kadar bir kavga
vesilesi olmutur. Rus-in mnasebetlerinde bilhassa Kazaklarla Kalmuklar byk rol
oynamlardr. 1714de inliler Aa dildeki Bat Kalmuklularna eli gndermiler ve
bunlarla mnasebetler kurmulardr. dil blgesi zerinde bask artmaya balaynca Bat
Kalmuklar (inliler bunlara Turgut' derler) douya, in topraklarna g etmeye karar
vermilerdir (1771). Dman topraklarndan geen bu yol gzergh zerinde Bat
Kalmuklarnn byk bir ksm mahvolmular; sadece 70.000e yakn insan, li blgesine
gelmitir ki bunlarn da byk bir ksm yok edilen Dou Kalmuklarnn yerlerine
yerletirilmilerdir. Bunlarn bakiyeleri bugn dahi bu blgede bulunmaktadr.
229

inliler gneyde de Avrupa devletleriyle dorudan doruya temasa gemiler,


1757de ngiltere Kalktay, 1766da da Bengal Eyaletini igal etmitir. Dou Trkistan
etrafndaki savalarda baarlar kazanan bir Manu generali (Ming Jui), 1767de Birmanyaya
kar yrm, 1769da tabiyeti altna almtr. Nepalliler Tibete kar iki defa saldrda
bulunduklarndan 1790-179lde inliler Tibetin gneyindeki Nepali zapt etmilerdir.
Bylece ngiltere ve inin siyasi menfaatleri kar karya gelmitir.
Chien-lungun 60 yllk saltanat sresince Orta ve Gneydou Asya kavimlerine
kar krkbe yl srecek bir asker harekt balatm, 1760da gneyde Burmaya kar
Manu seferi gerekletirmitir. Bu seferlerin, hepsi snr boylarnda yaayan kabileleri
denetim altna alnmak iin yaplmtr. Ama bunlardan istenilen sonu salanamam ve
1788/89da yaplan Vietnam kuatmas da baarszlkla neticelenmitir. Han gmenleri
Gneydou Asyaya doru hareket etmeye balamlardr. mparatorluun br ucunda kurak
blgelerden kaan inliler kuzeydeki nehir boylarna veya Manuryaya doru akmaya
balamlar, Manular bu durumdan son derece rahatsz olmulardr. te bu artlar ierisinde
1796da imparator istifa etmi ve yerine Chia-ching (Jen-tsung 1796-1821) imparator
olmu, ancak saltanat genelde isyanlarla uraarak gemitir. Nitekim 1795te Beyaz Lotus
Tarikat'nn isyan balamtr. Uzun zamandan beri gizli bir tekilt olarak Mool
dneminden itibaren nemli bir rol oynayan bu tarikat, Liu Sung tarafndan yeniden
tekiltlandrlmtr. syan glkle bastrlm, Liu Sung esir olarak angarya ilerde
altrlmaya mahkm edilmitir. Fakat taraftarlar tekrar gruplar hlinde bilhassa Anhui
Eyaletinde tekiltlanmlardr. Bu isyanlar her zamanki gibi hkmet veya idare eden
tabakann halk fazla ezmesinden dolay ortaya kan isyanlard. Aslnda bu harekt bilhassa
ehirlerde oturup hibir ey yapmayan ve yalnz hkmetten para alp efendiler gibi hareket
eden Manulara kar balam, ama hkmet bunu mill bir hareket zannederek iddetle
harekete gemitir. Hkmet birlikleri Beyaz Lotus isyannn nderini yakalamlarsa da daha
sonra bu kii kamay baarmtr. Bunun zerine bu tarikatn yayld blgelerde
grlmemi bir katliam yaplm ve isyan ancak 1802de ok byk bir asker harektla
bastrlabilmitir.
Beyaz Lotus syanndan sonra 1813 ylnda kuzeyde baka bir gizli tekilt olan Gk
Kanununun Tarikatnn nclk ettii isyan balam, bu da zorda olsa bastrlabilmitir.
Ayn anda tarada bir baka isyn daha balamtr. Bu isyanlarn iki sebebi vard:
1. Ekonomik durumun ktl;
2. Orta tabakann arasnda, mill uurla Manulara kar duyulan byk nefret.
Ama hkmet bu sebepleri anlamaktan ok uzak kalmtr.

10.2. Avrupa Tesirinin Balamas ve in zerindeki Etkisi


mparator Hsan-tsung (Dao-Guang) (1821-1850)un tahta gelii ile in tarihinde
1911e kadar devam edecek olan yeni bir dnem balamtr. D siyaset bakmndan bu devir,
bat devletlerinin, gittike ini kendi smrge yapmak gayesiyle, in zerindeki nfuzlarn
230

arttrdklar bir dnem olmutur. Kltr bakmndan ise bu devir, ine bat medeniyetinin
yava yava nfuz ettii devirdir; Avrupal devletlerle temaslar ine batdan birok eylerin
renilmesi gerekliliini gstermitir. siyaset bakmndan bu devir bir zlme, kme
dnemi olmutur. Drt i sava km, bunlarn biri slalenin son bulmasna sebep olmutur.
in tarihinde bu Manu mparatorunun kurduu hkmete Qing Hkmeti
denilmektedir. mparator Hsan-tsungun tahtta kald 1821-1850 yllar aras 30 yllk
dneme de Dao Guang dnemi ad verilmitir. in geleneinde tm imparatorlar yeni
imparator olarak tahta ktklarnda kendi dnemlerini balatp, seleflerinin dnemini
kapatrlar ve bylece bu yeni dneme kendi adlar verilirdi.
Avrupallar XVIII. yzyl boyunca ine pek ok elilik heyetleri gndermiler ve bu
heyetlerin raporlarndan in hakknda gereken bilgileri almlardr. Ancak inin bu elilik
heyetlerinden bamsz bir devletin temsilcileri olarak deil de in imparatorlarnn birer
tebalar olarak davranmalarn istemeleri arada birok ho olmayan olaylarn yaanmasna
sebep olmu ve bu zellikle Byk Britanyada mill bir gurur hline gelmitir. Eliler in
imparatorunun karsnda yerlere kadar eilmedikleri iin ou zaman ticari bir anlama
yapmadan elleri bo dnmlerdir. Ancak in hakknda yazdklar da Avrupada in
devletine ve milletine kar bir duruun balamasna sebep olmutur.
ngiltere, in ile birok defa daha iyi artlarda ticar mnasebetler tesis etmeye
alm, bu gaye ile 1788, 1791, 1793 ve 1816 yllarnda gnderdikleri eliler baar kazanamamlardr. Aslnda Britanya ok basit bir ekilde ifade edersek, in sahilinde birka
serbest ve bamsz yerleim yerleri kurmak istemitir. Avrupal devletler, inde ticaret
yapabilmek iin deta birbirleriyle yara girimilerdir. ngilizler 1802 ve 1808de
Franszlarn Makaoyu alacaklarndan korkarak igal etmilerdir.
Amerikallar, Portekizliler, Franszlar, spanyollar, Almanlar, Danimarkallar ve
Ruslar bu yzyl boyunca hep eliler gndererek, ticaret serbestlii istemilerdir. Bu srada
Avrupada inden gelen ipek, porselen, gm, ay ve afyon ok deerli olmu ve bunun
ticaretini yapanlar iki misli kazan salamlardr.
ngiliz tccarlar, tpk dier Avrupal tccarlar gibi Kanton ve Makao civarnda kk
bir sahaya yerleerek, burada ancak tekel tccarlarnn belirli bir grubu ile ticaret
yapabilmilerdir. Elilerin raporlar dorultusunda Londra nnde seenek olduunu
anlamtr. Ya inin kurallarna uyacak, ya Kantona yapt ticareti unutacak ya da ini
kaba kuvvetle tehdit edecekti. Bunlarn arasndaki en son seenek tercih edilmitir. Bu arada
Kantonda gerilim ykselmi, Britanya adna i yapan, ama Dou Hindistan Kumpanyasnn
adam olmayan tccarlar, iki eyden ikyet etmeye balamlard: inin binbir teferruat
ieren kurallar ve Dou Hindistan Kumpanyasnn gl tekeli. ngiltere 1834de bu tekeli
kaldrarak Kanton ticaretini herkese ak hle getirmitir. Bu ise ileri deitirmi ve ar
sonular dourmutur. Zira o zamana kadar tccarlar bir Dou Hindistan Kumpanyasnn
yetkilisi tarafndan ynlendirilip gzetilmilerdi; oysa imdi bu i iin artk Londrann bir
hkmet yetkilisi atamas gerekmitir. Fakat bu durum inliler tarafndan ho
karlanmamtr. lk resm denetmen Lord William John Napier olmu ve in
231

kendisinden imparatora iletilmek zere dileke yazmasn istemitir; ancak o bu durumu


aalayc bularak reddetmitir. inliler kendisine bundan sonra hem ar basklar
uygulamlar hem de onur krc hareketlerde bulunmulardr. Sonunda Napier hastalanarak
lmtr. Napier Olay olarak tarihe geen bu olay in ile ngiltere arasndaki ilikinin
gittike silahlara braklmasnda en etkili olaylardan biri olmutur. Bir dier olay ise afyon
ticaretidir.
Aslnda in bu tarihlerde hem ite hem de dta kapal bir politika takip etmitir.
Ekonomi mill bir anlay ierisinde yrtlmeye allm ve elle retim denilen bu modelin
ana fikri kendin ret kendin tket amacna dayanmtr. Oysa Batda sanayileme dnemi
oktan balamt. Qing mparatorluu her ne kadar ie kapank bir politika izlese de, Rusya,
Japonya, Britanya gibi yabanc lkelerden gelen tccarlarn gneydou deniz kysndaki
ehirlerinde faaliyet gstermelerinin nne geememitir. ngilizler XVIII. yzyln
sonlarndan itibaren in topraklarnda afyon ticaretine balamlardr. Afyon, inde teden
beri ila niyetinde kullanlan bir madde olduu kadar insan rahatlatan yn ile de gittike
dikkatleri ekmitir. 1795-1799 yllar arasnda ngilizlerin getirdii afyonun yllk miktar
4.124 koliye; 1834 1838 aras 21.885 koliden 40.200 koliye karlmtr. Afyon kullananlar
arasnda yerli zenginler, tccarlar, yksek dereceli devlet memurlar ilk srada gelmilerdir.
yle ki bunlar arasnda tketim, %100e, ykselirken; sradan halk arasnda bile afyon
tketimi %30 kadar ykselmitir. Bundan sonra memurlar kendi sorumluluklarn ihmal
etmeye, halk da retimi gittike yavalatmaya ya da durdurmaya balamtr. Kolay yolla
daha ok para kazanabilmek ve afyon alabilmek iin hrszlk, soygunculuk gibi hukuk d
yntemlere mracaat edilmitir. Afyon tketiminin artmas ok miktarda gm parann yurt
dna kmasna sebep olmutur. Yabanc ve inli tccarlarn sattklar afyonun karlnda
aldklar gm Kantonda ngiliz bankasna yatrmalar lke ekonomisinin bir hayli
zayflamasna yol amtr. Yllk en az on milyon ser (1 ser = 20 kilo) gm para sadece
afyon ticareti sayesinde yurtdna kmtr.
Afyon kaaklnn artmas karsnda Britanyallar unlar sylemilerdir:
1. Afyon ticareti inden baka hibir lkenin meselesi deildir,
2. in sahillerini ve ticaretini denetlemek Biritanyallarn deil, inlilerin iidir ve inli
yneticiler bunun iin hangi yolu uygun gryorlarsa onu seebilirler;
3.Afyon ticaretine konulan yasaklar daha sert bir ekilde mi uygulanmal yoksa meru
klnarak bir takm dzenlemelere ve vergiye mi tabi tutulmal idi?
Qing mparatoru Dao Guang arz ve talep kanunlarna kar sava amaya karar vermi
ve 31 Aralk 1838 ylnda, imparatorluk zel grevlisi Vezir Han Lin Zexuyu olaanst
yetkilerle donatarak Kantondaki afyon ticaretini yasaklamak zere gndermitir. Lin,
Britanyallar zerinde dozu yava yava artan psikolojik, siyasi hatta fiziksel bask
uygulayarak ellerindeki ykl miktarda deerli afyon stoklarn vermeye mecbur brakmtr.
Bunlar yaparken de in bak ile Birlik bayrana ve Kralie Victoriann temsilcisi deneti
Charles Elliota pek sayg gstermemitir. Daha da ileri giderek 1840 ylnn bana kadar
232

Kantondaki btn ngiliz halkn gemilere bindirerek Hong Kong aklarna gitmelerini
salamtir. Bylece Britanyallarn inde ticaret yapmalarn yasaklamtr. Ancak bu
yinede afyon kaakln durduramam, inlilerin yasak koymad Amerikal tacirler
Kantondan aldklar ay deniz stnde Britanyal tccarlara satmlardr.
Bu durum Britanya asndan afyon ticareti olmaktan km, inlilerin Britanya
bayran hie saymalar, devletleraras eitlii inkr etmeleri, hukuki bir gereke olmadan
zel mlkiyete el koymalar ve hepsinden de nemlisi kadn ve ocuklar tehdit etme meselesi
olmutur.

10.3. I. Afyon Sava ve Sonular


1840 ylnda Britanya mparatoruluu ile Qing Hanedanl arasnda Mehur I. Afyon
Sava balamtr. Aslnda Britanya ilk balarda, savamaktan ok grmekle zaman
harcam, deneti Charles Elliot ile Lin Zexu bir anlama salamaya almlarsa da bu hem
in imparatoru hem de Londra tarafndan reddedilmitir. Haziran aynda ngiliz filosu Kanton
sahillerine ulamsa da Lin Zexu, orduyu ve halk iyi organize ederek ngiliz filosunu kyya
yanatrmamtr. ngiliz filosu Xiamen (iyamen)den girmeye alm ancak orada da ayn
akbete uramtr. Bunun zerine Zhejiang Eyaletinde yeteri kadar g olmadn anlaynca
oradan Dingkoua hcum ederek karaya kmay baarmtr. ngilizlerin tfek ve toplarndan
korkuya kaplan Manu saray derhl Lin Zexuyu grevinden alarak, yerine Qishan
Olaanst Vezir olarak gndermitir. Ancak onun grevlendirilmesi de bir ie yaramam,
1841 yl ierisinde ngilizler teker teker in topraklarn ele geirmilerdir. yle ki ubat
aynda Humeni, Mays aynda Kantonu, Austos aynda da Xiameni ele geirerek, daha
sonra Kzl Nehrin aa akm boyunca ilerlemilerdir. 1842 ylnda ileri harektlarna
devam etmiler, Haziran aynda Wusong, Temmuz aynda Zhenjiang ap Nankini
almlardr. in ordusu yenilgiyi kabul ederek atekes istemi ve bylece inin Yakn a
tarihinde ilk defa tek tarafl ar bir antlama imzalanmtr.
29 Austos 1842 ylnda ngiliz filosuna ait bir gemide imzalanan bu antlamaya tarihte
imzaland yerin adndan dolay Nankin Antlamas veya Jiangning Antlamas
denmitir . Jiangning bugnk Nankinin eski addr. 13 maddeden oluan antlama
maddelerinden bazlar unlardr:
1.

Bir in topra olan Hongkong Britanyaya verilecektir.

2.
in taraf Kanton, Xiamen, Fuzhou, Ningbo, Shang-hai gibi be liman ehrinde
ticareti serbest brakacak; bu ehirlerde ngilizler istedikleri gibi yerleebilecekler ve
isterse Britanya hkmeti konsolosluk aabilecektir.
3.
in Hkmeti, Britanya Hkmetine afyonlarn yaklmas nedeniyle 6 milyon
ser, asker giderler iin 12 milyon ser, ticari bor iin 3 milyon ser, toplamda 21 milyon
ser gm ake tazminat deyecektir.

233

4.
Britanyadan ihracat ve ithalat ilerinden dolay alnacak vergi Britanyaya
dantktan sonra alnacaktr.
5.
ngiliz tccarlar yukardaki liman ehirlerinde istedikleri gibi hareket etme,
yerli tccarlarla irtibat kurma zgrlne hi kimsenin mdahalesi olmadan sahip
olacaklardr.
1843 ylnda Britanya Hkmeti, Qing Hkmetine zorla Nankin Antlamasnn
devam saylan Humen Antlamasn imzalatmtr. Bu antlamada Nankin Antlamasna
ilaveten Britanya kendi vatandana hukuki bir takm haklar salamtr. Mesela bir Britanya
vatanda inde su ilerse, o in yasalarna gre deil, Britanya yasalarna gre
cezalandrlacak; Britanya Hkmeti hangi ayrcala sahip ise, Britanya vatanda da ayn
ayrcala sahip olacaktr gibi.
Nankin Antlamas, in iin bir son deil aslnda bir balangtr. Zira bu antlamadan
sonra 1844 ylnda Amerika ve Fransada kendi haklarn koruyan antlamalar Qing
Hkmetine zorla imzalatmlardr. Amerika Birleik Devletleri ile Wangxia Antlamas;
Fransa ile Huangpu Antlamas yaplmtr. Daha sonra emperyalist her trl bahaneyle
Qing Hkmetine bir takm tek tarafl antlamalar imzalattrlmtr. Nankin Antlamas ile
in tam bamszln kaybetmitir. Bu tarihten sonra emperyalist gler ine kar asker,
siyasi, ekonomik ve kltrel bakmlardan eitli saldrlarda bulunarak, onu kontrol etmeyi ve
yamalamay iddetle arttrmlardr. inin 2000 senelik feodal gemiine nokta konularak
yar smrge yar feodal bir devlete dntrlmesi salanmtr.

10.4.

II. Afyon Sava ve Sonular

in bu yllarda hem ite hem de dta olduka fazla isyanlarla ve skntlarla kar
karya kalmtr. 1856 ylnn Ekim aynda Britanya ve Fransa kasten kardklar Arrow
Olayn bahane ederek Anglo-French koalisyonu kurup Qing Hkmetine sava amlardr.
Arrow mrettebat inli olan in yapm bir tekne idi; fakat gnderine ngiliz bayra
ekilmiti. inli askerler korsan avna kmak iin bu tekneye bindiklerinde bu bayra
indiriyorlard. Bunu bekledikleri bahane olarak gren ngilizler, Kraliyet donanmasn greve
ararak, 1857 ylnn 29 Aralnda Anglo-French koalisyonunun Kantonun baz
blgelerini top ateine tutarak ele geirmesini salamlardr. inlilerin Amerikan bayra
tayan bir Birleik Devletler korvetine in istihkmlarndan ate amalar sonucu
Amerikallar da ie kartrlmlardr.
Bu savaa ngilizler Arrow War ya da Second Anglo-Chinese War adn verirlerken;
in II. Afyon Sava olarak adlandrmtr. Bu savata inin asker says 200 bin, koalisyon
devletlerinin ise 17.700 kii idi. Savan sonunda koalisyon ordusu 405, in ordusu ise 21.500
kurban vermitir. Anglo-French koalisyonunun Kanton ehrini ele geirmesini frsat bilen
Rus arl, Kuzeydou in topraklarna kar harekete gemitir. 28 Mays 1858 ylnda Hei
Long Jiang Eyaletinin valisi Ruslar ile Aihui Antlamas imzalayarak 600 bin km karelik
topra Rusyaya vermi, ancak bu antlama merkezi hkmet tarafndan kabul edilmemitir.
Ayn yl in, Britanya, Fransa, Rusya ve ABD ile Tianjin Antlamasn imzalamtr.
234

1860 ylnda koalisyon ile in arasndaki sava inin yenilgisiyle sona ermitir. Savatan
sonra in, Britanya, Fransa, Rusya ile ayr ayr Pekin Antlamalarn imzalamtr. in
Rusya ile imzalad Pekin Antlamasnn hemen sonrasnda, kuzeydouda 1 milyon 500
km kareden fazla topra Rusyaya vermek zorunda kalmtr.
Bu olaylarn en uzun vadeli sonular toprak ve hazine kaybndan ok, daha fazla sayda
liman almas ve d lkelere seyahatin daha serbest bir hle gelmesi olmutur. Ne kadar
nemli olursa olsun, zaman iinde en kritik konunun ticaret deil, inin yabanclara, Bat
teknolojisine ve en nemlisi d kaynakl fikirlere kar artk korumasnn kalmadnn
anlalmas olmutur.

10.5. inde Yaanan syanlar


Antlamalar sonucu denecek paralar iin halktan alnan vergilerin eidi ve miktar
olduka fazla arttrlm, bunun zerine inin btn blgelerinde Qing Hkmetine kar
isyanlar kmtr. Bunlardan en etkilisi 11 Ocak 1851 ylnda Huang Xiuquan (Hung Hsiuchan, Huang iyu uan) Guangxinin Jintian kentinde balatt isyan olmutur. Huang
Xiuquan, etrafna fakirleen kylleri toplayan basit bir adamd. inde genellikle byle bir
kyl isyannn nvesini kendi ahsi dinini ortaya karan gizli bir cemiyet olutururdu ki; bu
sefer de yle olmu ve zel bir din ortaya kmtr. Huang, misyonerler vastasyla
Hristiyanl renmi, Hristiyan grleriyle eski in grlerini birletirerek kendi
taraftarlarna dnyay cennet yapacak olan yeni bir din yaymay vadetmitir. Kendisine
sann kk kardei adn verirken, kurduu devlete de Tai-ping (Taiping): en yksek
skn adn vermitir. Aslnda din bir mahiyette olmayp bundan nceki hareketler gibi,
sosyal mahiyette olan bu harekt, fakirleen kyller arasnda byk bir ilgi uyandrmtr.
Topra halka yeniden datm; memurlar ve bilhassa yabanclar, yani Manular
kovmutur. Avrupa ile yaplan ticaret, tesirini bilhassa Gney inde hissettirdiinden, o
zamana kadar byk bir zaruret iinde yaam olan taraftarlar, toprak ve ehirlerin ele
gemesi ile servet temin etmeye balamlardr. Fakat savatklar memurlarn ve bilhassa
askerlerin ou Manu olduundan bu hareket, Mool devrinin sonundaki hareket gibi, ok
abuk mill bir mahiyet almtr. Huang hzla ilerlemi, 1852de Han-kouyu, 1853te
dounun en mhim merkezi Nankini ele geirip, hkmet merkezi yapmtr. O, Ming devri
balangcnn eski ananelerine riayet ederek bununla hkmet merkezinin douda olmasn
isteyen Dou in aydnlaryla irtibat kurabileceini dnmtr. Grnte de eski in
ananelerini uygulam, taraftarlar sa rglerini keserek eskiden olduu gibi salarn
kaztmlardr.
Huang, isyann hemen sonrasnda Tai-ping Semavi Devletini kurduunu duyurarak
Eyll aynda kendisini han ilan etmitir. Mart 1853de Nankin ehrinin adn Tianking (lahi
Payitaht) olarak deitirip Tai-ping Semavi Devletinin payitaht yapmtr. Bundan sonra
Kutsal Devletin Arsalar Kanununu karm, Nisan aynda kuzeye ve batya doru istilal
hareketini balatmtr. 1855 ylnda kuzeydeki dier isyanclarla anlaarak onlarla mttefik
olmutur. Ancak 1856 ylnda Tai-ping Devletinin st dzey generalleri arasnda yaanan i

235

sava Tianking Olaynn meydana gelmesine ve Tai-ping Semavi Devletinin hzla


glendii bir srada aniden zayflamasna neden olmutur.
Tai-pingler Hristiyan olduklarn belirtirlerken; misyonerler btn ini Hristiyan
yapma frsatnn imdi yakalandn sylyorlard. Avrupallar uzun bir tereddtten sonra
menfaatleri gerei Manularn tarafnda olmay tercih etmilerdir. Zayf Manu hkmetini
kuvvetli Tai-ping hkmetine tercih ederlerken Tai-pinglerin biraz komnist kokusu
bulunan tedbirlerini de tehlikeli grmlerdir. lk zamanlar inliler, Tai-pinglerle baa
kabilecek gibi grnmemitir. mparatorun ordular, Manularn, Moollarn ve birka
inlinin birliklerinden olumutur. Bunlar uzun bar yllarnda eski sava ruhlarn
kaybetmiler ve devletten aldklar para ile yaamaktan son derece memnun kalmlardr. Bu
isyan hareketi srasnda ahs ne kmtr: Byk ahs kahramanl olan Seng-ko-linhsin adnda bir Mool; iki inli olan Tseng Kuo-fan (1811-1892) ve Li Hung-chang. Bu
Mool, Pekini Tai-pinglerin zaptndan kurtarm, iki inli ise yaadklar Orta inde
ksmen kendi hesaplarna, ksmen de valilik (Tseng) yetkilerinden istifade ederek bir nevi
halk hcum birlikleri, yani topraklarn korumak isteyen kyllerden oluan ilk mill in
ordusunu kurmulardr. Bylece kt durumda olan Orta inin byk kylleri iki gruba
ayrlmlardr: Bir ksm Tai-pinglere katlrlarken dierleri Tseng Kuo-fana ilhk
etmilerdir. Bylece hkmet birlikleri Tai-pingleri 1856da Nankine ve bunun etrafnda
bulunan baz ehirlere kadar geri ekilmek zorunda brakmlardr.
Btn bu isyanlar srasnda ne Britanya ne de in Nankin antlamasna riayet
etmemiler, ngilizler baz in gemilerinin ngiliz bayra tamalarna izin vermilerdir. Bu
ekilde bu gemiler, ngiliz sava gemileri tarafndan ekonomik durumun glnden dolay
gney sahillerinde bulunan korsanlara kar korunmulardr. inliler, ngilizlere daima
mklat karmlardr. 1856 ylnda inliler kaaklk yapan ve ngiliz bayra tayan bir
gemiyi durdurarak, mrettebatn esir etmiler ve bu ngilizlere bekledikleri frsat vermitir.
ngiltere bunu bahane ederek 1857de silaha sarlarak, Kanton ve Tietsin surlarn
bombalamtr. Bu bombalamaya Franszlar da katlmlardr. Tarihte bu savaa Lorcha
Sava denilmitir. in ile mzerekelere balanamamas, 1860da 20.000 kiilik bir ordunun
gnderilmesine sebep olmu, Tietsinde sahile kan bu ordu Pekine doru yrye gemi
ve imparator Jehole kaarak, lnceye kadar (1861) geri dnmemitir. ngiltere ile Tietsin
Antlamas 1860da imzalanm ve buna gre daha baka limanlarn Avrupal tccarlara
almas, Hong-kongun karsnda bulunan Chiu-lung (Kowloon) arazisinin boaltlmas,
inde ngiltere maslahatgzarlnn almas, Yang-tsede serbeste seyr sefer yaplmas,
ngilizlerin in topraklarn satn alabilecekleri, ngilizlerin kendi mahkemeleri tarafndan
yarglanp in mahkemelerine tabi olmamalar ile her yerde misyonerlie msaade edilmesine
karar verilmitir.
in d siyasetinde 1856 savann (Lorcha Sava) sonunda byle byk bir darbe
yerken, ite de orta eyaletlerde Tai-ping isyan devam etmi ve lkenin baka blgelerinde
de byk ve etin isyanlar yaanmtr. nce merkez eyaletler, Honan ve Anhuida Nienfeiler isyan etmilerdir. Bunun sebebi, 1855te Sar Irman ak ynnn deitirilmesi

236

olmutur. Bundan Honan ve Anhui blgeleri ok zarar grmtr. syan daha nce 1851de
balam, 1855ten sonra da byk bir hzla devam ederek 1868de son bulmutur.
Qing Hkmeti dneminde ite yaanan olaylar birbiri arkasna gelmitir. 1861 ylnda
Zeng Guofan, Ecnebiciler Frkasn kurmu ve bat taklidi silahlar yaparak, 1862 ylnda
yabanclarn destei ile Tiankingi kuatmtr. Tai-ping Semavi Devletinin payitahtn
1864 ylnn Temmuz aynda ele geirerek Tai-ping Semavi Devletini ykmtr.
Yine bu sralarda adna Mslman syanlar denilen isyanlar balamtr. Bu
isyanlardan be tanesi ok etkili olmutur. Bunlar:
1-

1864-1865te Kansudaki Mslman isyan;

2-

Shensideki Salarlar isyan;

3-

Ynnandaki (1855-1873) Mslman isyan;

4-

Trkistanda (1866dan itibaren) Yakup Beyin isyan;

5-

1895te Kansudaki isyan.

in kaynaklar bu devirde yaanan dier isyanlar hakknda olduka fazla bilgi


verirlerken, Mslman isyanlarnda suskun kalmlardr. Resm olmayan kaynaklarda, bu
isyanlar bastrlrken, pek ok zulm ve katliam yapld bildirilmektedir.
Kansuda 1864de balayan isyan 1871e kadar srmtr. Bu isyann merkezi Dou
Mslmanlarnn Mekkesi olarak kabul edilen mukaddes Ho-chou ehri olmutur. inliler
Kansu isyann olduka abuk bastrmlardr.
Bu isyanlar arasndan Yakup Bey isyan tamamen baka bir mahiyette olmu ve
kurduu devlet hakknda Dou Trkistan blmnde bilgi verildii iin burada girilmemitir.
1895 ylndaki Salarlar isyan, Salarlarla inliler arasndaki siyasi mcadele sonucunda
kmtr. Yine bu ylda, bundan ayr olarak Kansuda byk bir Mslman isyan kmtr
(Han Wen-hsiao).
Bu isyanlarn sebepleri eitlidir. inin fakirlik kskacnda olmas en nemli sebeptir.
Buna memurlarn, kylleri imdiye kadar olduundan daha ok soymalar ile inlilerin,
mesela Trklere mensup olan Salarlar gibi inli olmayanlara ve yabanc dinlere kar
duyduklar nefret ilave edilmelidir. Yine btn bu isyanlarda iki zellik dikkat ekmektedir:
Birincisi bunlarn, umum bir slm devleti tekil etmek gibi, byk siyasi hedeflerinin
olmamas; ikincisi de bu isyanlarn hepsinin in topraklarnda cereyan etmi ve Salarlar
isyan hari, tamam Mslman inliler tarafndan idare edilmi olmasdr. Mslman olan
inlilere Dunganlar denilmitir. Tabi bu Dunganlar artk saf inli deillerdi. Bunlar
Mslman olduklarndan, Mslman ve inli olmayanlarla, yani Trk veya Moollarla
evlenmeyi tercih etmilerdir.
237

10.6.

XIX. Yzylda inin D likileri

XVIII. yzyldan itibaren Fransa ine eli gndermeye balam ve XIX. yzyln
ikinci yarsndan itibaren de Gneydou Asyada yaylmaya balamtr. Bu amala inin
snr boylarnda bir smrge ss elde etmeye alm ve 1862de Cochinini, 1864de
Kamboyay, 1874te Tonkin (bugnk Vietnam)i alarak, 1882 ylnn Mart aynda
Vietnama girmitir. Ayn yln 25 Austosunda imzalad Shunhua Antlamasyla
Vietnam tamamen igal etmi ve kendisini Vietnamn Koruyucusu olarak kabul
ettirmitir. Fransa, ini Vietnamdaki varl iin byk bir tehlike grd ve bu topraklar
tek bana sahiplenmek istedii iin gneydoudaki sahillerini igal ederek savaa
srklemitir. 1883te Annam alnca Aralk aynda Manu (Qing) Hkmeti sava ilan
etmee mecbur kalmtr. Savata in stnl salamasna ramen bar istemi ve 4 Nisan
1885te savaa son verilmitir. Sava sonras in-Fransa Tientsin veya Vietnam
Antlamasn imzalamlardr. Antlamann maddeleri arasnda Fransann Vietnamdaki
otoritesi ve Koruyucu lke salahiyetinin in tarafndan tannmas ve in-Vietnam kara
snrlarnda ticaretin serbest braklmas da yer almtr. Bylece in ordusu yenilmeden
malup, Fransa ise yenmeden galip gelmitir.
Almanya da enerjisini kendisine Avrupa haricinde, gnei gren bir yer bulma
arayna yneltmiti. 1849da Prusya ilk defa elisini gndererek in ile siyasi ve ticari
ilikilerini balatmak istemi, ancak eliyi getiren kaptann in sularnda Danimarka
gemisine saldrmas in tarafndan ho karlanmam ve eli imarator ile grebilmek iin
iki yl bekletilmitir. Bundan sonra 1860ta Prusya ine gmrk birlii tarznda bir antlama
teklif etmitir. Ayn yln Eyll aynda, in, Prusya elisinin o tarihte hl bamsz olan
Alman eyaletlerinin tmn temsil etmesini onaylam, Ayrca Alman konsoloslarna in
limanlarna girme ve Alman tacirlerini hukuken denetleme iznini vermitir. 1863de Berlinde
bir in elilii alm ve 1871den itibaren Almanlar ine asker ara-gere ile retmenler
gndermilerdir
inde ilk defa 1872 ylnda Li Hongzhang adnda biri Shanghai (angay)da Gemici
Ticaretiler Odasn kurmutur ki bu yabanclarn kurduu ilk sivil teebbs olmutur.
1871in Eyllnde Japonya ile in arasnda ilk antlama imzalanm ve buna gre
devletleraras eitlik ilkesi kabul edilmi, yabanc glerin tehdidi karsnda birbirleriyle fikir
teatisinde bulunma karar alnmtr. Ancak bundan yl sonra 1874 ylnda Japonya deniz
kazasna urayan elli Okinavalnn katillerini cezalandrma amacyla Tayvana saldrm,
fakat Tayvan halknn gl direnileriyle karlaan ordusu yenilgiye uramtr. Buna
ramen Japonya, indeki Manu (Qing) Hkmetine zorla Pekin Anlamasn
imzalattrmtr.
inin Byk Okyanus kylarndaki liman ehirlerinin serbest ticarete almasn
salayan Britanya ve Fransa bununla yetinmeyip inin arka kapsn da amay
planlamlardr. Britanyallar, Myanmar ve Vietnamdan Yunnana giri iin yol aramaya
devam ederek 1874 ylnda Myanmara yol kontrol iin gidenleri karlamak zere
Britanyann in konsolosu olan tercman Ma Jialiyi gndermilerdir. 1875 ylnn Ocak
238

aynda ngilizlerle buluan Ma Jiali onlar Yunnana gtrmek zere yola kmtr. 21
ubatta Yunnann Teng Yue blgesinde yerli halkla arasnda kk bir atma km ve
yerli halk Ma Jiali ile yanndakileri yakalayp ldrmlerdir. Bu olay tarihe Ma Jiali
Olay olarak gemitir. Britanya bu olay bahane ederek ini yeni bir antlama yapmaya
zorlam, antlamaya Yantai ehrinde imzaland iin Yantai Antlamas ad verilmitir.
13 Eyll 1876 ylnda imzalanan antlama ile Britanya, Gney inde ticaret zgrl
kazanarak 150 bin ser gm ake tazminat almtr.
Krm Savandan sonra olduka fazla kuvvetlenen Rusya ynn Dou Asyaya
dnm ve Dou Sibirya yznden in ile arasn amtr. Bu ara alma 1858de imzalanan
ve ini Kuzey Manuryada baz blgeleri terk etmee mecbur brakan Aigun Antlamas
ile dzelmitir. Bu ekilde Vladivostokun kurulmas mmkn olmutur (1860). Bu arada
Ruslar, Rudyard Kiplingin Byk Oyun adn verdii ngilizlerle giritikleri rekebet
sonucu Trkistanda 1868de Buhara ve Semerkant ilerine kadar girmiler ve Yakup Beyin
isyann bahane ederek li blgesini topraklarna katmak istemilerdir (1871). in, bundan
sonra eli gndererek li blgesinin iadesini istemi ve tekrar masaya oturarak 24 ubat 1881
tarihinde inarlk Rusyas li Antlamas n imzalamtr ki, bu antlama ayn
zamanda Sankt Petersburg Antlamas veya in- Rus Antlamasnn Revizesi gibi
adlarla da anlmtr. Antlama ile arlk Rusyasndan igal ettii topraklarn bir ksm geri
alnmsa da Tarbaatay, li ve Kagarn batsndaki 70 bin km karelik toprak arlk
Rusyasna verilerek, 2 milyon 800 bin ser gm ake tazminat denmitir. Bu ekilde
Rusyann Trkistan zerine yrmesi geici olsa da durdurulmutur. in 1882de inde
kendi ierisinde bir takm deiiklikler yapm, Trkistan d lke konumuna getirerek
1884 ylnda Dou Trkistann adn incan Eyaleti olarak deitirmitir. Eyalet merkezi
liden Dihuaya, yani bugnk Urumiye tanmtr.

10.7. Japon in Sava


Japonya tarihinde bu yllarda Meji adn tayan imparatordan hareketle Meji
Restorasyonu denilen feodal yapnn grnrde de olsa son bulup, tm devlet ve toplum
yapsnn deitii ve emperyalist siyasetin takip edildii bir dneme girmitir.
Japonya, ine 1869da dostane ilikiler kurmak iin eli gndermi, l871de ilk ittifak
antlamasn imzalam, l874 antlamas ile byk bir tazminat istemise de l876da sava ilan
etmeden anlamay bozmu ve Liu-kiu Adalarn almtr. 1876dan itibaren Japonya, Koreye
nfuz etmee balam ve 1885de Koreyi in ile kendisinin mterek menfaat blgesi ilan
edecek kadar da ileri gitmitir; hlbuki bu srada Kore, inin himaye devleti statsnde
bulunuyordu.
1894de Kore yznden Japon-in sava balamtr. Bunun sebebi, 1885den beri
hlledilemeyen durum yznden meydana gelen entrikalar ve kargaalardr. inin kendisini
oktan beri tehdit eden savaa kar yegne hazrl 1891de Kuzey inde bir donanma
vcuda getirmek olmutur. Aslnda in, modern bir ordu kurma ihmalinin ve imparatorie
Tsih- hsinin devlet hazinesindeki paralar arur ediinin bedelini demeye bu savala
balamtr. 1894 ylnda Kore yarmadasnda kan isyan bahane eden Japonya, hemen asker
239

gndererek Seulu igal etmitir. Temmuz aynda inli tccarlarn yk gemilerine saldrarak
in-Japon Savan balatmtr. Japon General Yamagata, inlileri Pyongyangda, bunun
yan sra donanmas da dmann Sar Denizde bozguna uratmtr. Ekim l894de,
Yamagata, Yalu Nehrini aarak Manuryaya girmi ve Port Arthuru almtr. Ocak 1895de
Japonlar, andong sahiline karak in donanmasn koruyan bataryalar ve toplar ele
geirmiler ve liyakatli bir general olan Chih-li (Pekinin bulunduu eyalet) umum valisi olan
Li Hung-chang sava kaybederek, in donanmas teslim olmak zorunda kalmtr. Bu tarihte
inin Ulu htiyar hline gelmi, Li Hung-chang, Avrupal devletleri duruma mdahaleye
arm, Japonlarn ilerlemesi karsnda telalanan Rusya, Tokyoya karlkl geri
ekilmeyi kabul etmesi iin bask yapm; ngilizler de, inin ieriden paralanmasndan
korkarak basklarn arttrmlardr. Nihayet Japonya atekese raz olmu, fakat Prens to,
inlilerin tam bir yenilgiyi kabul ederek masaya oturmasnda srar etmitir. Nisan 1895de
Shimonoseki veya Maguan Antlamas imzalanmtr. Antlama ile in, Kore zerindeki
himaye idaresini, Formoza Adalarn, Pekador Adalarn ve Port Arthur dhil olmak zere,
Kuzey inin anahtar saylabilecek Liyaotung Yarmadasn kaybetmitir. Ayrca in
topraklar stnde bamsz blgeler kurmasna izin verilen Japonlara sava tazminat
demeye de raz olmutur. Bu arada Japonyada inden istedii Gney Manuryadan
vazgemek zorunda kalmtr.

240

Uygulamalar
1)

Manu Devletinin Avrupa Devletlerine kar izledii siyaseti deerlendiriniz.

241

Uygulama Sorular
1) Manu Devletinin Avrupallara kar izledii baarz siyasetin sebeplerini ve
sonularn belirtiniz.
Bu deerlendirme sonrasnda inin o dnemde nasl bir siyaset uygulayarak yaanan
talihsiz olaylar lehine evirebilecei konusunda fikirlerinizi bildiriniz.

242

Bu Blmde Ne rendik zeti


Bu blmde Manu Slalesinin zlme srecini hazrlayan, zellikle d siyaset
olaylarna yer verilmitir. Avrupa Devletleri ile youn diplomatik, ticari ve asker faaliyetlerin
yer ald bu dnem in hkmetinin kapal politikasnn ve baty takip edememesinin
dourduu ac tabloyu ortaya karmtr.
Chien-lung (Kao-tsung) dnemi (1736-1796), Manularn hem en parlak zamanlar
hem de iteki gerileme dnemlerinin balangc olmutur. in-Mool (Kalmuk) mcadeleleri,
Kalmuklarn yenilgi zerine Kazaklarn yaadklar li Blgesine girmeleri ve baz
Kazaklar hkimiyetlerine almalar ile bu blgede devam etmitir. Kii-yz (Kk cz)n
Kazak han Ebl Hayr Hann Ruslara ilhk etmesiyle Ruslar bugnk Orenburg ehrini
kurmulardr (1735). inliler 1755de harekete geerek Kalmuklar yenmiler, Orta-yz
Kazaklarnn han Ablay Han da in tabyeti altna girmitir. inlilerin 1758de byk halk
kitlelerini katletmeleri ve Kalmuklardan boalan yerleri Kazak Hanlarnn igal
edebileceklerinden korkmalarndan dolay sebebiyle, in btn Trkistan hkimiyet altna
almak istemitir.
inin igalci Trkistan politikas, Avrupa Devletleri, zellikle de Rusya ile arasn
amtr. Rus-in mnasebetlerinde bilhassa Kazaklarla Kalmuklar byk rol oynamlardr.
Gneyde ise 1769da Birmanyay, 1790-1791de Nepali igal eden in ile ngilterenin
siyasi menfaatleri kar karya gelmitir.
Chia-ching (Jen-tsung) dnemi (1796-1821), ekonomik durumun ktl ve
zellikle halkn orta tabakasnn arasnda, mill uurla Manulara kar duyulan byk nefret
sebebiyle balayan isyanlarla uraarak gemitir. Bunlardan en nemlisi, Mool dneminden
beri var olan Beyaz Lotus Tarikatnn isyandr.
mparator Hsan-tsung (Dao Guang) (1821-1850)de Qing mparatorluu her ne
kadar ie kapank bir politika izlese de, Rusya, Japonya, Britanya gibi yabanc lkelerden
gelen tccarlarn gneydou deniz kysndaki ehirlerinde faaliyet gstermelerinin nne
geememitir. Avrupallar XVIII. yzyl boyunca ine, zellikle ticari mnasebet kurmak
iin pek ok elilik heyetleri gndermiler; ancak nceleri inin onlardan tebalar gibi
davranmalarn istemeleri sebebiyle eli bo dnmlerdir. Avrupada inden gelen ipek,
porselen, gm, ay ve afyon ok deerli hale gelmesi, ngilizlerin ardndan Amerikallar,
Portekizliler, Franszlar, spanyollar, Almanlar, Danimarkallar ve Ruslar da inden ticaret
serbestlii istemilerdir.
Kanton ve Makaoda ticaret yapmak zere yerleen ngilizlerin burada ticaret
yapanlar denetlemek zere ngiliz hkmeti tarafndan atanan denetmen Lord William John
Napier, inlilerin kendine uygulad ar basklar ve onur krc hareketler sebebiyle lnce
bu olay, ngilizlerin ine sava ama sebeplerinden biri olan Napier olay olarak tarihe
gemitir. Dier sebep ise afyon ticareti sebebiyle kan savalardr. ngilizler XVIII. yzyln
sonlarndan itibaren in topraklarnda afyon ticaretine balamlardr. inde afyon
kullananlar arasnda yerli zenginler, tccarlar, yksek dereceli devlet memurlar ilk srada
gelmilerdir. Bundan sonra memurlar kendi sorumluluklarn ihmal etmeye, halk da retimi
gittike yavalatmaya ya da durdurmaya balamtr. Hrszlk, soygunculuk gibi hukuk d
243

yntemlere mracaat edilmitir. Afyon tketiminin artmas ok miktarda gm parann da


yurt dna kmasna sebep olmutur.
1840 ylnda Britanya mparatoruluu ile Qing Hanedanl arasnda I. Afyon Sava
balamtr. ngilizlerin teker teker in topraklarn ele geirmesinin neticesinde 29 Austos
1842 ylnda inin Yakn a tarihinde ilk defa tek tarafl ar bir antlama olan Nankin
Antlamas veya Jiangning Antlamas imzalanmtr. ngilizler bu antlama ile Hong
Kongu alm, birok ehirde ticaret serbestlii ve konsolosluk ama hakk kazanm, yaklan
afyonlar iin inden tazminat talep etmitir. Bunun bir sene sonrasnda ise inde yaayan
Britanya vatandalarna hukuki haklar kazandran Humen Antlamas imzalanmtr.
inin tam bamszln kaybetmesine yol aan Nankin Antlamasndan sonra 1844 ylnda
Amerika ve Fransada kendi haklarn koruyan antlamalar Qing Hkmetine zorla
imzalatmlardr. Amerika Birleik Devletleri ile Wangxia Antlamas; Fransa ile
Huangpu Antlamas yaplmtr.
1856 ylnn Ekim aynda Britanya ve Fransa kasten kardklar Arrow Olayn bahane
ederek Anglo-French koalisyonu kurup, Qing Hkmetine sava amlardr. Ardndan
Amerikallar da bu savaa karmlardr. Bu savaa ngilizler Arrow War ya da Second
Anglo-Chinese War adn verirlerken; in II. Afyon Sava olarak adlandrmtr. AngloFrench koalisyonunun Kanton ehrini ele geirmesini frsat bilen Rus arl, Kuzeydou in
topraklarna kar harekete gemitir. 1858de in, Britanya, Fransa, Rusya ve ABD ile
Tianjin Antlamasn imzalamtr. 1860 ylnda koalisyon ile in arasndaki sava inin
yenilgisiyle sona ermitir. Savatan sonra in, Britanya, Fransa, Rusya ile ayr ayr Pekin
Antlamalarn imzalamtr.
Antlamalar sonucu denecek paralar iin halktan alnan vergiler olduka fazla
arttrlm, bunun zerine birok isyanlar kmtr. En nemlileri Tai-ping Devletini kuran
Huang Xiuquann isyan; Mslmanlar tarafndan karlan 1864-1865te Kansudaki
Mslman isyan, Shensideki Salarlar isyan, Ynnandaki (1855-1873) Mslman isyan,
Trkistanda (1866dan itibaren) Yakup Beyin isyan ve 1895te Kansudaki isyandr.
XIX. yzylda inin d ilikileri, yine yenilgiler ve aleyhine yaplan antlamalarla
doludur. Fransa Vietnam igalinin ardndan in ile 1882 ylnda imzalad Shunhua
Antlamas ve 1885de Tientsin veya Vietnam Antlamas ile kendisini Vietnamn
Koruyucusu olarak kabul ettirmitir. Almanya in ile 1849 ylndan itibaren diplomatik
ilikilerde bulunmutur. Tayvana saldran Japonya, ine zorla Pekin Anlamasn
imzalattrmtr. Britanya ise, tarihe Ma Jiali Olay olarak geen olay neticesinde Yantai
Antlamas n imzalatarak Gney inde ticaret zgrl ve tazminat kazanmtr. Rusya
ile 1858de imzalanan Aigun Antlamas ile in Kuzey Manuryada baz blgeleri,
1881de imzalanan inarlk Rusyas li Antlamas ile ise Tarbagatay, li ve Kagarn
batsndaki 70 bin km karelik toprak arlk Rusyasna vermitir. in 1882de d lke
konumuna getirmi; 1884 ylnda Dou Trkistann adn incan Eyaleti olarak
deitirmitir. 1894de Japonlarn Koreyi igal etmeleri yznden Japon-in sava
balamtr. Avrupallarn basklaryla Japonlarn yapt atekes neticesinde 1895de
Shimonoseki veya Maguan Antlamas imzalanmtr. Antlama ile in, Kore zerindeki
244

himaye idaresini, Formoza Adalarn, Pekador Adalarn ve Port Arthur dahil olmak zere,
Kuzey inin anahtar saylabilecek Liyaotung Yarmadasn kaybetmitir.

245

Blm Sorular
1)

1840 ylnda yaanan I. Afyon Sava hangi devlet ile in arasnda yaplmtr?

a)

Almanya

b)

Britanya

c)

Amerika

d)

Japonya

e)

ran

2)
Hangisi I. Afyon Sava sonucunda inin tarihinde ilk defa ar artlar olan
Nankin Antlamasnn tarihidir?
a)

1876

b)

1854

c)

1843

d)

1842

e)

1853

3)

Hangisi Nankin Antlamasnn artlarndan biri deildir?

a)

Hong Kong inde kalacaktr.

b)

in be liman ehrinde ticareti serbest brakacaktr.

c)

in toplamda 21 milyon ser tazminat deyecektir.

d)

Britanyadan alnacak vergi ancak Britanyaya dantktan sonra alnacaktr.

e)
ngiliz tccarlar liman ehirlerinde istedikleri gibi hareket etme hakkna sahip
olacaklardr.

246

4)

Hangisi 1843 ylnda Britanya tarafndan ine zorla imzalatlan antlamadr?

a)

Nankin Antlamas

b)

Humen Antlamas

c)

Huangpu Antlamas

d)

Qing Antlamas

e)

Wangxia Antlamas

5)

Hangi antlama ile Ruslara inden toprak verilmitir?

a)

Humen Antlamas

b)

Wangxia Antlamas

c)

Qing Antlamas

d)

Nankin Antlamas

e)

Aihui Antlamas

6)
inliler ileride kendilerine Dou Trkistann kapsn aacak olan li blgesine
hangi tarihte girmilerdir?
a)

1754

b)

1755

c)

1753

d)

1751

e)

1756

247

7)
1790-179lde inliler nereyi zapt etmilerdir ki ngiltere ile inin siyasi
menfaatleri kar karya gelmitir?
a)

Macao

b)

Bengal

c)

Nepal

d)

Birmanya

e)

Burma

8) in ile ngiltere arasndaki ilikinin gittike silahlara braklmasnda en etkili


olaylardan biri aadakilerden hangisidir?
a)

Napier Olay

b)

inin ngiltereye zel haklar tanmamas

c)

inlilerin kendilerini stn grmeleri

d)

Franszlarn tahrikleri

e)

inlilerin Rusyaya gvenmeleri

9)
I. Afyon Sava srasnda ngiliz gleri aadaki ehirlerden hangisine
girmemilerdir?
a)

Nankin

b)

Humen

c)

Kanton

d)

Yunnan

e)

Xiamen

248

10) Avrupallarn Gelii, I ve II. Afyon Savalar ve bunlarn sonucunda imzalanan


antlamalarla, uzun vadede in aadakilerden hangisine maruz kalmamtr?
a)

Toprak ve hazine kaybna sebep olmutur.

b)

Batllar iin daha fazla sayda liman almtr.

c)

D lkelere seyahat daha serbest bir hle gelmitir.

d)
inin yabanclara, Bat teknolojisine ve en nemlisi d kaynakl fikirlere kar
korumas kalmamtr.
e)

in, imparatorlar istedikleri gibi lkeyi ynetmilerdir.

Cevaplar
1) b, 2) d, 3) a, 4) b, 5) e, 6) b, 7) c, 8) a, 9) d, 10) e

249

11. MANU DNEMNN SONU VE CUMHURYET DNEM

250

Bu Blmde Neler reneceiz?


11.1. Manu Dneminin Sonu
11.1.1.

inde Reform stei ve 100 Gnlk Yeni Anayasa Deiiklii

11.1.2.

Boksrler syan, Sekiz Devlet Koalisyonu ve Pekin Anlamalar

11.1.3.

Manu Dnemi ve Manu (Qing) Hkmetinin Sonu

Hareketi

11.2. 4 Mays Vatansever Genler Hareketi


11.3. Cumhuriyet Dnemi
11.3.1.

Mao Zedong ve in Komnist Partisinin Kuruluu

11.3.2.

kinci Sava Dnemi

11.3.3.

Kzl Ordunun Uzun Seferi

11.3.4.

in-Japon Sava

11.3.5.

in Milliyeti Parti ile in Komnist Partisi Arasndaki Anlamazlklar

11.3.6.

in Halk Cumhuriyetinin Kuruluu ve lk Dnemler

11.3.7.

inin Planl Doum Siyaseti

11.3.8.

in Halk Cumhuriyetinin Uluslararas Dzeydeki Temaslar

251

Blm Hakknda lgi Oluturan Sorular


1)

XX. yzylda inde ne tr ynetim rejimleri geerli olmutur?

2)
km bir imparatorluktan in Halk Cumhuriyetine geiin evreleri, bu
evrelerin gereklemesinin sebep ve sonular nelerdir?

252

Blmde Hedeflenen Kazanmlar ve Kazanm Yntemleri


Konu

Kazanm

Manu Slalesinin Sonu

te ve d ilikileri
hkmeti koruyan
mcadelelerle geen Manu
Slalesinin son dnemi ve
ini yeni rejimine
hazrlayan olaylar hakknda
bilgi edinme
inde yeni rejime geie
nderlik eden lider ve
olaylarn ve in Komnist
Partinin kuruluunun
kavranmas
inde in Milliyeti Partisi
(Guomin Tang) ve in
Komnist Partisi arasndaki
anlamazlklar, savalar ve
bu srete Avrupa
Devletlerinin rolnn
incelenmesi
inin yakn tarihinde geen
nemli olaylar, ve
uluslararas ilikileri
konusunda bilgi edinme

Mao Zedong, in Komnist


Partisi

inde Sava Dnemleri

Gnmzde in

Kazanmn nasl elde


edilecei veya
gelitirilecei

253

Anahtar Kavramlar

in Komnist Partisi

in Milliyeti Partisi (Guomin Tang)

Mao Zedong

254

Giri
Manu Slalesinin ve XIX. yzyln son yllarnda Avrupa Devletleri ile Japonya
karsnda malup olan in, yeniden yaplanmaya ynelik reform hareketleri araynda
bulunmaya balamlardr. Ancak bu dnemde tahtta modernlemeden ok uzak, muhafazakar
ve kurnaz bir kii olan imparatorie Tsih-hsinin bulunuyor olmas, bu ufak apl
hareketlerin baarl olmasn engellemi ve devrimci olaylar geciktirmitir.
Bu blmde Manu-Qingu Dnemin sona ermesi zerinde durulmu ve bu dnemi
sona erdiren isyanlarda n plana kan Sun Yat-Sen hakknda bilgi verilmitir. Ayrca in
Milliyeti Partisi (Guomin Dang) ile in Komnist Partisinin kurulular, aralarndaki
rekabet ve anlamazlklar ile XX. yzyln en byk in lideri kabul edilen Mao Zedongun
hayat hikyesi verilmi ve in Halk Cumhuriyeti dnemi zerinde durulmutur.

255

11.1. Manu Dneminin Sonu


11.1.1. inde Reform stei ve 100 Gnlk Yeni Anayasa Deiiklii
Hareketi
in tarihinde Qing imparatorlarndan Wen-tsun (Hsien-feng)un saltanat srd
dnem (1851-1861) Tai-ping isyanlar, daha baka kargaalar ve Avrupallarla yaplan
savalarla getii hlde mparator Mu-tsung (Tung-chih, 1862-1875) dnemi byk
Mslman isyanlar ile gemitir. Bu imparator be yanda tahta km ancak hibir zaman
idarede kendi bana grev alamamtr. lmnden sonra Pekin saray muhiti naiblii, iki
gzdesinden biri olan Tsih- hsiye vermitir. Tsih-hsi siyasette ok faal bir rol oynayarak,
uzun zamandr inde hkm sren imparatorlardan daha etkili konuma gelmi ve sona
ermekte olan yzyln en kuvvetli ahsiyetlerinden biri olmutur. Tsih-hsi, imparator Mutsungun ocuk brakmadan lmesi zerine imparatorun amcazadesi olan yandaki Tsaitien (imparator ad Te-tsungdur ama genelde hkmdar ad olarak Kuang-hs ile
tannmtr)i imparator yapm, ancak idareyi kendi elinde tutmutur.

Resim 2 mparatorie Tsih-hsi sarayl hanmlar ve Baharem aas ile birlikte (in, letiim
Atlasl Byk Uygarlklar Ans.)
in asker bakmdan hibir suretle modern bir ordu tehiz edemedii iin Japonya ile
yapt sava kaybetmitir. Bu yzylda inde hkim tabaka modernlemekten nefret etmi
ve muhafazakrln merkezini de imparatorun dul ei Tsih-hsi tekil etmitir. Ufak-tefek,
kurnaz, acmasz ve katil ruhlu bir kadn olarak kaynaklarda gsterilen Tsih-hsi, fevkalade
becerdii saray entrikalar ve siyaseti dnda, dnyadan tamamen habersiz kalmtr. inin
deien dnyaya ayak uydurmas gerekirken, onun tek dncesi Manu egemenliini ve
kendi gcn korumak ve arttrmak olmutur. Ancak inde yeniden yaplanmann
gerektiini hisseden akll insanlar da vard ki bunlar arasnda zellikle Li Hung-chang n
256

plana kmtr. Bu kii 1896da Moskovaya bir heyetle giderek Avrupay dolap
dnmtr.
Yenilikiler veya devrimciler devletin yeniden yaplanmas iin fikir ayrlna
dmlerdir. Bir ksm yenilikiler yabanc lkelerden baz teknik bilgilerin renilerek,
yava yava yaplacak reform hareketi ile bunlarn devletin ve hkmetin yapsn bozmadan
uygulanmasn isterlerken; bir ksm yenilikiler devlet esasl reformlar yaplmasn ve
bunlarn yalnzca dardan deil, ieriden de rnekler alnarak uygulanmasn
desteklemilerdir.
Reform abalarnn bir paras, 1895 ve 1898deki ilerici slahat hareketi olmutur.
Bu hareketin ncs, Konfys retisini gncelleme giriimi ile sarayn dikkatini eken
Kang Yo-wei adnda bir bilgindir. mparator Kuang-hsnn huzuruna kan Kang Yo-wei
1895 ve 1898de ona kanunlarda radikal bir deiim isteyen anayasa deiiklii nerisini
sunmu ve 1895de mparator Kuang-hs, anayasa deiikliine lml bakmsa da siyasi
yetkileri tam olarak elinde bulundurmad iin deiimi ertelemek zorunda kalmtr. Ancak
Kang Yo-wei ylmam, 1898 ylnn Haziran aynda yeni anayasa paketinin Kuang-hs
tarafndan aklanmasn salamtr. Bu anayasa paketinde eitim, hukuk, ticaret ve askerlik
ile ilgili esasl yeni bir tekilat yaplanmasna gidilmesi salanmtr. Ancak anayasada
deiiklik yapan emirnamelerin yaynlanmas radikal muhafazakrlarla, en mutedil
yenilikilerin nefretini celbetmitir.
1898 Eyll aynda ynetimi elinde bulunduran imparatorie Tsih-hsi, duruma el
koyarak, yeni anayasann uygulanmasn yasaklamtr ki, 11 Haziran-21 Eyll tarihleri
arasnda uygulanan ve 103 gn yrrlkte kalan yeni anayasa daha sonra 100 Gnlk
Anayasa Deiiklii adyla anlmtr. Bu olay daha ok in takvimine gre Wushui ylnda
gerekletii iin Wushui Ylndaki Anayasa Deiiklii olarak da anlmtr.
mparatorie Tsih-hsi hemen harekete geerek ald tedbirlerle inklplar kamak
zorunda brakm, geri kalanlar ya esir edilmiler ya da ldrlmlerdir. mparatorie Tsihhsi, imparator Kuang-hsy affetmemi ve onu Pekinde ev hapsinde tutmutur. mparator
1908 ylnda 38 yanda iken ev hapsinde vefat etmitir.

11.1.2. Boksrler syan, Sekiz Devlet Koalisyonu ve Pekin


Anlamalar
1898den itibaren imparatorienin ok faal bir idaresi balamtr. inin Batl gler
tarafndan blnp paylalmasnn an meselesi olduu bu zamanda Manu prensleri
Boksrler ad altnda kyllerden oluan gizli bir rgte destek vermeye balamlardr. Bu
akmn kkleri byk bir ihtimalle Ak Nilfer (Beyaz Lotus) adl eski gizli bir rgte
dayanyordu. Yerel yneticilerin kendilerini yabanclara kar koruyamayacaklarn anlayan
andong kylleri, gizlice rgtlenmeye balamlardr. Boksrler ad verilen bu cemiyetin
felsefesi, kung fu boksu gibi dv sanatlar ile trans altnda nefis terbiyesini birletirmek
olmutur. Dsturlar imparatora destek, yabanclara lmd. Boksrlerin dnce ve
iddialar, imparatorieyi ve saray emperyalistlerin zulmne son verme konusunda bu rgtn
257

halk desteine sahip olduuna ikna etmitir. Mays 1900de Boksrler, Pekine doru
ilerleyerek, yollar zerindeki demir yollarn ele geirmiler, yabanc iileri srmler ve
kiliseleri yakmlardr. Haziran ortasnda Tientsin ve Pekine girmiler, bu ehirleri
yamalayarak, Hristiyanlar gaddarca ldrmlerdir. mparatorie bu olup bitenlere gz
yummakla kalmam, tevik dahi etmitir. Hatta yabanc glere kar 19 Haziranda bir
bildiri yaynlayarak yabanc eli ve misyonerlerin derhl Pekini terk etmelerini emretmitir.
Ertesi gn Alman elisi ldrlrken, yabanc temsilciliklerin bulunduu blgenin tamam
in asker birlikleri ve Boksrler tarafndan kuatma altna alnarak 14 Austosta dar ile
balantlar kesilmitir. Bu arada Rusya, Boksrlerin Manuryadaki Ruslarn hayatlarn ve
mallarn da tehdit eder hle geldiini dnmeye balamtr. Almanya, elisinin
ldrlmesini sebep gstererek, ine kar mttefik arayna girmi ve sonunda Rusya ile
Japonyay yannda bulmutur.
inde d destekli i isyanlar hi durmam, 1899 ylnda Shandong Eyaletinin
Pingyuan ilesinde, Yihe Tuanclar in mparatorluuna kar silahl isyan karmlardr.
ok zor durumda kalan inin bu durumundan Amerika Birleik Devletleri istifade ederek,
in devletini kaplarn darya amaya zorlamtr.
1900 ylnn yaz aylarnda Yihe Tuan isyannn baarya ulamasndan ilham alanlar
baka isyanlar kartmlardr. Bu suretle meydana gelen olaylar ine kar uluslararas bir
ordunun gnderilmesine yol amtr. Bu ordu elilikleri kurtarmak ve hkmeti
cezalandrmak iin 15 Austosta Tientsinden Pekine yrmtr. Britanya, Rusya,
Japonya, Fransa, Almanya, ABD, talya, Avusturya-Macaristan mparatorluundan oluan
sekiz lke koalisyonuna ait kk fakat yeterince iin ehli mttefik kuvvet, temsilcilikler
blgesindeki kuatmay kaldrm, Pekin ve Tientsini zaptetmitir. 8 lke koalisyonu Yasak
ehir (Pekindeki Qing mparatorunun sarayna)e kadar girerek, imparatorluk tahtn
ayaklar altna alm, imparatorie ile hapsedilmi olan imparator kamak zorunda
kalmlardr. Saraylar tamamen yama edilmitir.
in, Li Hung-chang mttefiklerle bamzakereci olarak tayin etmi ve nihayet Eyll
banda bir protokol imzalanmtr. Bu protokolde inliler sefilane bir ekilde zr dilemiler,
olayn faillerini lmle cezalandrma sz vermiler ve Pekindeki misyoneler iin daha geni
ve emniyetli bir semt kurmay vaad etmilerdir. Ayrca otuzdokuz ylda tamamlanmak zere,
450 milyon ser gm ake gibi muazzam bir tazminat demeyi de kabul etmilerdir. 8
lkenin yan sra spanya, Hollanda ve Belikann da aralarnda bulunduu 11 devletle ayr
ayr imzalanan bu anlamalara Xinchou (ino) Antlamas ad verilmitir. Bu arada
mttefikler baka alanlarda imtiyazlar elde etmek uruna birbirlerine dmlerdir. Eyll
sonunda yabanc kuvvetler inden ekilmiler, yalnzca Ruslar, sahip olmak istedikleri
yerlerden zellikle de Port Arthurdan kmamlar, Korede baz ekonomik imtiyazlar talep
etmilerdir. Bu durumdan endie duyan Japonlar, Britanya ile anlama yoluna gitmiler ve
1905de Ruslar yenerek, istediklerini almlardr.
in tarihi asndan deerlendirdiimizde inin yapt btn anlamalar ile in:
1. Nankin Antlamas ile tam egemenlik ve bamszln kaybetmitir.
258

2. Maguang Antlamas ile Tayvan ve Gneydou Denizindeki otoritesini


kaybetmitir.
3. Xinchou (ino) Antlamas ile yar smrge yar feodal devlet yapsna
brnmtr.

11.1.3 . Manu Dnemi ve Manu (Qing) Hkmetinin Sonu


1902de Pekine dnen imparatorie ile Pekindeki Manular, nihayet slahatn zorunlu
olduunu anlamlardr. Bu arada snr boylarnda yaanan isyan ve kargaalar, eyaletlerin
giderek Pekindeki merkez idarenin kontrolnden ktn gsteriyordu. Bundan da nemlisi
yalnz devrimci deil, Qing alehtarl fikirleri daha yksek sesle dile getirilir hle gelmiti.
Honutsuzluu gidermek zere 1904den itiabaren yurtdna hukuki idare tarzn inceleyecek
heyetler gnderilmitir. Ancak modern temsili sistemin Konfys ilkeri ile badamayaca
da bilinen bir gerekti. mparatorie sonunda Manularla inlilerin evlenmesine msaade
etmi, modern tarzda baz bakanlklar kurmutur. Hatta eski snav usul kaldrlm, eitim
daha pratik ihtiyalara cevap verir hle getirilmitir. Ancak tm bu yaplanlar Qing
mparatorluu iin hem ok azd hem de ok ge kalnmt. Sadece ieride bir tesir uyandrmlar ve bilhassa Gney inde gittike artan yenilik taraftarlarn bir sre de olsa
susturmulardr. Buna ramen Gney in, Manu dmanlnn hkim olduu yer olarak
kalmtr. Kang Yo-wei 1898deki baarszlndan sonra Avrupa ile Trkiyeye seyahat
etmi, fakat artk eskisi kadar byk bir rol oynamamamtr. ok gemeden onun yerini
yabanc lkelerde yaayan gen doktor Sun Yat-sen almtr.
1908de 74 yanda olan mparatorie Tsih-hsi hastalanm ve lmn yaklatn
hissedince de evde hapsettirmi olduu Kuang-hsy ldrtmtr. Kuang-hsnn kendi
ocuu olmadndan, 2 yandaki prens Pu-i (Hsan-tung, 1909-1911)yi de imparator
tayin etmi ve iki gn sonra da lmtr.
Yine bir ocuun saltanat srmek zorunda kalmas, yeni bir naipler meclisinin
kurulmasna ve dtaki ve iteki siysetin gl ihtillci yeni bir partinin kurulmasna yol
amtr. Hkmet, ancak modern tehiz edilmi ordunun kumandan olan Yan Shih-kainin
iktidar eline almasna msaade edildii takdirde tutunabileceini zannetmise de onun
1909da azledilmesini nleyememitir. Bunun zerine Yan bizzat ihtillcilerle mnasebetler
kurmutur. Bu ihtillcilerin merkezi Kantonda olup balarnda Sun Yat-sen bulunuyordu.
Sun, teden beri huzursuzluun ve yabanclarn hi eksik olmad Kvandongda
domu, on yanda aabeyinin yannda kalmak ve okula gitmek zere Honoluluya
gitmitir. Daha sonra Hong Kongda tp okumu ve 1884de Katolik bir misyoner tarafndan
vaftiz edilmitir. Lenin hayran olarak, Asyay beyazlarn emperyalizminden kurtarma
hayalleri kurarak bymtr. Sun Yat-sen de slahatlar gibi kkten deiim istemitir. Bu
amala Tokyoya gitmi, Paris ve Hanoyideki Franszlarla balantlar kurmutur. inde
devrim yapma plan, tmyle denizar yolculuklara karak eitli ekillerde yabanclardan
yardm alma tarznda balamtr. 1903-1905de ABDde ve Avrupada, ardndan iki yl
259

Japonyada kalmtr. lk dncesi Gney inde Pekinin basksndan uzak bir s


salayacak ayrlk bir Han devleti kurmak olmutur.
Sun Yat-sen hareketine en byk destek Japonyadan gelmi ve 1900lerden sonra
Japonyada olduka fazla geni bir in renci kitlesi olumutur. Bunlardan bazlar
Japonlarn yardmlar ile Sunun bakan olduu ve 1905 ylnda Tokyoda kurduu
Mttefikler Cemiyetine katlmlar ve devrimci birliki meydana getirmilerdir. Bunlar
ayrca Millet Gazetesini de kurarak, halk devrim yapmaya kkrtmlardr.
1906 ylnda ihtillciler Pingxiang, Liling, Liuyang ehirlerinde isyan karmlardr ki,
bu isyanlara Anyuanl 6 bin maden iisi de katlm; ancak isyan glkle de olsa
bastrlmtr.
Bu srada Japonyann yaylma siysetiyle Rusyann Dou Asya politikas kar karya
gelmi; Rusya, Gney Manuryay almaya alarak, Pasifikte siyasi bir rol oynamak
istemitir; Japonya ise Koreden sonra Manuryay almaya girimitir. Rusya sava kaybetmi ve Porthmouth Bar (1905) ile Japonyaya Manuryadan geen demir yoluyla
etrafndaki topraklar vermitir. Bylece Manurya Japonyann hkimiyeti altna girmi ve
1932de Manuryay inden tamamen ayrarak, Japon himayesinde bulunan bir Manukuo mparatorluunu geici de olsa (1945e kadar) kurmay baarmtr.
1910da hkmet temsilcileri naipler tarafndan tayin edilmi avam kitlesinden olan bir
n Parlamento toplamtr. Yine bu yl Hunan Eyaletinde, dorudan doruya Slaleye kar
cephe alan ilk hareket balamtr. Aslnda byk lde demiryollarnn inaat ve iletilmesi
meselesinden kan bu isyan hareketi ksa zamanda gibi bym ve 1 Ocak 1912de
Nankinde, bizzat Sunun bakan olduu bir in Cumhuriyetinin kurulmasna yol amtr.
Sun Yat-sen Nankinde Devlet Bakanl koltuuna oturduktan sonra Zhonghua
Minguonun resmen kurulduunu ilan ederek Zhonghua Mingonun Geici Anayasasn
aklamtr.
Manu-Qing Hkmeti balarda bu harektn nemini anlayamam; onlarla mcadele
etmek iin ordunun bana Yan Shih-kaiyi getirmitir. Yan Shih-kai, ihtilalcilerle
mzakereye girimise de baar kazanmak istememi ve tercihini onlardan yana kullanarak,
ihtilalcilerin tarafna gemitir. Bu srada pek ok ihtilalci inli esasl bir tabann bulunmay
ve renciler ile denizar lkelerin desteinin hibir zaman kendileri iin yeterli
olmayacan anlayarak yeni hkmeti en iyi idare edecek kiinin, yeni in ordusunun ba
eitmeni slahat yanls ve kurnaz Yan Shih-kai olduunu dnmlerdir.
12 ubat 1912de Manu-Qing Hkmetinin, in tahtndan vazgetiini ve
cumhuriyeti kabul ettiini bildiren bir ferman neretmesinden bir ay sonra 12 Mart 1908de
sonuncu Qing mparatoru Hsan-tung tahtndan indirilmitir. Bu imparator Japon himaye
devleti olan Manu-kuoya imparator tayin edilmitir. Bylece inde Manu slalesi dnemi
sona ermitir.

260

htilalciler ve Sun Yat-senin teklifi ile eski general Yan Shih-kai cumhurbakan
olmu ve yeni in cumhuriyetinde kkl deiiklikler yaanmaya balanmtr. Eyaletler daha
nemli hle gelerek, valiler glenmiler, zellikle asker destei ile varlkl orta snf erimi
ve bylece yerel ynetim zayflamtr. Bu arada Moolistanda ciddi bir bamszlk hareketi
balamtr. Song Jiaoren ve dier kabine yeleri Yan Shih-kaiin yetkilerine snr koyarak,
Mttefikler Cemiyetini Guomin Dang (Vatan ve Millet Partisi, in Milliyeti Partisi,
MP) partisine dntrmlerdir. Seimle ibana gelmi idari meclisleri eski yerel sekin
zmreler pahasna geliip glenmilerse de yeni bakan Yan Shih-kai, tek bal merkez
idareye dnmekte geikmemitir. Millet meclisi feshedilmi, kuruluuna nderlik eden baz
kiiler ldrlmtr. Yan Shih-kaiyi ynetiminin nemli bir eksiklii etkili bir
vergilendirmeden ve dengeli bir bteden yoksun olmas olmu, bu da onu be yabanc
devletin oluturduu birlikten bor almak zorunda brakmtr. Ancak bu inde hakaret ve
emperyalist bir bask olarak grlm ve kendisine kar ban Sun-Yat-Senin ektii
Temmuz 1913de bir ayaklanma ile kar karya kalmasna yol amtr. Ancak kaybeden
taraf Sun Yat- Sen olmu ve Japonyaya srgne gnderilmitir.
Bu arada darda zellikle in-Rus snrnda hareketlilik ve szmalar yaanm, Amur
Krfezi kylarnda in Mahalleleri olutuundan Rusya bundan son derece rahatsz
olmutur. Dier taraftan Japonya gittike glenmi ve 1914de Uzakdouda Almanyaya ait
yerlerin pek ounu ele geirmitir. Bu durum Almanyay rahatsz ettii gibi Britanyallar
da blgedeki deniz st iletiim hatlarnn gelecei asndan endieye sevk etmi ve
Japonyann indeki Alman stlerine kar harekete gemelerini desteklemelerine sebep
olmutur. Japonlar Kasm 1914de, ingdaodaki Alman ssn ele geirmiler ve daha fazla
ilerlemeden nce Ocak 1918de inin nne yirmi maddelik bir talep listesi koymulardr.
Bu maddeler arasnda: Japonyann Manurya ve Moolistandaki haklarnn tannmas ile
inlilerin Japonyadan siyasi ve asker danman kabul etmeleri de yer almtr. Bu istekler
bir anlamda Japonyann inin idaresini ele geirmesi anlamna gelmitir. Ancak u da bir
gerek ki Japonya, bu taleplerle indeki reform hareketlerine nclk etme ansn da
kaybetmitir. Japonyann bu kazanmlarna 1916 ylna kadar ngiltere, Fransa ve Rusya gz
yummulardr.
1915 ylnn Aralk aynda Yan Shih-kai, cumhuriyet rejimini ykp tekrar in
mparatorluu adnda feodal bir devlet kurmu ve kendisini imparator ilan etmitir. Bu arada
mttefik kuvvetlerinde yardm almaya alm ve Avrupann hizmetine in asker vermeyi
bile teklif etmitir. Ona kar Saie adnda biri Yunnanda isyan karp, bir ordu kurmu ve
sava amtr. Ancak Yan shih-kaii 1916da lm ve yerine Li Yuanhong devlet bakan
olmutur.
Yine bu yllarda Chen Duxiu Genlik Dergisini kurarak, derginin ilk saysnda
Genlie Hitap adnda bir yaz yaymlamtr. Yazda halk demokrasi ve ilim almaa
ararak hemen akabinde Yeni Medeniyet Hareketini balatmtr.
Li Yuanhongun devlet bakan olduunu gren Fransa bo durmam ve bundan
istifade etmek iin Tianjin ehrindeki Loiko blgesini ele geirmek iin silahl harekete
261

gemitir. Ama halkn direniiyle karlaarak baarsz olmutur. Yine ayn yl Li Dazhao da
Genler adl makalesini yaynlayarak, genleri geliime ak olmaa, in ve dnya
genlii iin cesaretli olmaa armtr.
D dnya ile balarn koparmak istemeyen in, 1917 ylnn Austos ay ortalarnda
Almanyaya sava ilan ederek, Avrupaya 300.000 asker gndermeyi teklif etmitir.
I.Dnya Sava devam ederken, 1917de Rusyada gerekleen Bolevik ihtilalinden
yaylan dalgalar inde hemen kendini gstermitir. Aslnda 1900lerden itibaren Anarizm
ve Marksizm renciler ve aydnlar arasnda giderek yaylm ve 1917de Boleviklerin parti
rgtleri kanal ile ine ulamtr. Devrimi esas alan fikirler geleneksel Konfys
retisindeki bireyin devlete destek olmas kavramyla da badamtr. Mart 1920de
Sovyetler, Rusyann daha nce inlilerle yapt mevcud tek tarafl ve haksz antlamalarn
feshedeceini duyurmu, bu da in-Sovyet yaknlamasn gittike kuvvetlenmitir. Sovyet
Kominist Partisinin belirlerdii Kominternin yardm ile 1 Temmuz 1921de Shang-haida
in Komnist Partisi kurulmu, 1924lerde de Kagarda Sovyet konsoloslar, Rusyann
Trkistannda in konsoloslar bulunur hle gelmitir.

11.2.

4 Mays Vatansever Genler Hareketi

28 Temmuz 1914 ylnda balayan I. Dnya Sava 11 Kasm 1918de Almanya bata
olmak zere ttifak Devletlerinin yenilgisiyle sona ermitir. tilaf Devletleri 18 Ocak 1919
ylnda Paris Bar Konferansna arlmlardr. Konferansa galip devlet sfatyla inden
Pekin Hkmeti ve Kanton Asker Hkmetinin i birliiyle oluturulan bir heyet
gnderilmitir. in heyeti Almanyann indeki tm yetkilerinin ine iadesini, Japonya ile
Yan Shih-kai hkmeti arasnda imzalanan 21 Maddenin kaldrlmasn, sava srasnda
Japonyann Almanyadan devrald tm yetki ve ayrcalklarnn ine iade edilmesini talep
etmitir. Konferans, emperyalist devletlerin istedii ekilde yrtlm ve in heyetinin
talepleri kabul edilmemi, sadece bar antlamasna Almanyann inin Shandong
Eyaletindeki tm yetkilerinin olduu gibi Japonyaya devri karar kmtr. Buna ramen
Pekin Hkmeti antlamay imzalamay kabul etmi, bu da in halknn olduka sert karlk
vermesine neden olmutur.
4 Mays gn leden sonra, Pekindeki eitli niversitelerde okuyan yaklak 3000i
akn renci polislerin engellemelerine aldrmadan Tiananmen Meydannda kitle gsterileri
dzenlemilerdir. Pekindeki bu renci hareketi ksa zamanda her tarafa dalm ve bata
Tianjin, Shang-hai, Changsha, Kanton olmak zere lkenin pek ok yerinde birok protesto
yrylerine dnmtr. Yurtdnda okuyan inli renciler ile muhacirler de vatansever
genler hareketini desteklemilerdir. Sun Yat-sen o sralar bulunduu Shang-haida hareketi
takdirle desteklemitir. Pekin hkmeti, 7 Mays gn gzaltna alnan rencileri halk
basksyla serbest braksa da rencilerin protesto hareketlerini bastrma harektna devam
etmitir. 3 ve 4 Haziranda Pekindeki renciler sokaklara dklmler, iki gn iinde
binlerce renci gzaltna alnmtr. Bu da hkmete kar halkn nefretini daha fazla
arttrmtr. Pekindeki renci hareketini desteklemek iin 5 Haziranda Shang-hai, Nankin,
Tianjin, Hangzhou gibi byk ehirlerde yz binlerce renci, ii, tccar greve gitmi ve
262

hkmeti protesto etmilerdir. Olaylarn hi beklenmedik bir ekilde olabildiince hzl bir
gelime kaydettiini gren Pekin hkmeti 6 Haziranda tutuklad btn rencileri serbest
brakmtr. 10 Haziranda devlet adamnn Sao, Zhang ve Lounun istifa ettikleri ilan
edilmitir. 28 Haziran gn in heyeti Paris Bar Konferansnda dzenlenen anlamaya
imza atmay reddetmitir. Bylece 4 Mays Vatanseverler Hareketi galibiyetle sona ermitir.
4 Mays Hareketi ayn zamanda Yeni Medeniyet Hareketinin de bir devam olmutur.
1915 ylnda Chen Duxiunun kard Genlik Dergisinin ad ertesi yl Yeni Genlik
olarak deitirilmitir. Demokrasi, lim ve Fen yaylmaya allm, feodal ve geride kalm
kltr iddetle knanm ve modern kltr yaymak ama edinilmitir. Yine klasik edebiyat
bir tarafa braklp yeni edebiyata, halk diline yakn edebiyata gemeye ve Edebiyat
Devrimini oluturmaya gayret gsterilmitir.
Yukarda da ifade ettiimiz gibi 1917 ylnda Rusyada Ekim devriminin kazanmas
inde ok byk bir yank yapmtr. indeki aydnlar Proletaryann evrensel bak asn
devletin geleceinin bak as olarak kabul etmeye balamlardr. Kasm 1918 ylnda Li
Dazhao, Avamn Galebesi ve Bolevizmin Galebesi balkl tezlerini yaymlayp, inli
entellektellerin uyann aksettirmitir. Yeni Medeniyet Hareketi sadece 4 Mays hareketinin
dnce yapsn oluturmam, ayni zamanda bu hareketi daha da derinletirmitir. Sosyalist
dncenin yava yava kapitalizmin yerini alp halkn ana dncesini oluturmas, fikir ve
adam yetitirme asndan bak deitirmesi in Komnist Partisi (KP)nin kurulmasnn
en nemli sebeplerinden olmutur.
4 Mays Hareketi Eski Demokrasi Devriminin son bulup, Yeni Demokrasi Devriminin
balang noktas olmu, in Devrimi bundan sonra yeni bir tarih dneme girmitir. in
Halk Cumhuriyeti kurulduktan sonra Merkez hkmet Aralk 1949da 4 Mays Hareketini
resm in Genlik Bayram ilan etmitir.

11.3. Cumhuriyet Dnemi: Mao Zedong ve in Komnist Partisinin


(KP) Kuruluu
4 Mays Vatanseverler Hareketinin Hunan eyaletindeki eylemcilerinden biri
olan Mao Zedong, 26 Aralk 1893 ylnda Hunan Eyaletinin Xiangtan ilesinde zengin bir
ifti ailesinin ocuu olarak dnyaya gelmitir. Yarm yamalak bir tahsil grmesine ramen,
hrs, azmi ve kararll ile ykselmesini bilmitir. Lakb Zi Rendir. 4 Mays Vatanseverler
hareketinden sonra Alman Felsefesi okumaya yani kresel dnp yerel hareket etmeye
karar vermi ve 1920de Sovyet meseleleri zerine bir alma grubu oluturmu ve ertesi yl
1921de in Komnist Partisinin kurulu toplantsnda yer almtr. 1924-1949 aras in i
savanda KPnin liderliini yapm ve 1949da kurulan in Halk Cumhuriyetinin
kurucular arasnda yer almtr. 1966-76 aras in iin hem maddi hem de manevi kayplara
sebep olan in Kltr Devrimini yapm ve 9 Eyll 1976da Pekinde lmtr. Henz 14
yandayken ilk evliliini yapm, 3 kez evlenmi ve 10 ocuu olmutur. Mezar Pekindeki
Mao Zedong Ant Kabrinde bulunmaktadr.

263

Resim 3 Mao Zedong (tr.wikipedia.org)

11.3.1. in Komnist Partisinin Kuruluu


Mao Zedong ve arkadalar 1 Temmuz 1921 ylnda Shang-haida I. Milli Halk
Kongresini toplayarak in Partisini resmen kurmulardr. 15 maddelik KPnn
Program oy birlii ile kabul edilerek, Partinin ad, program ve amac belirlenmitir. Ayrca
III. nternasyonel ile balant kurulmas karar alnmtr. KP II. Mill Halk Kongresi 1
Temmuz 1922de Shang-haida toplanm ve KPnn Nizamnamesi oy birliiyle kabul
edilmitir. Nizamnamede partinin ilk ncelii ilk defa ak bir ekilde emperyalizm ve
feodalizme kar savamak olarak belirlenmitir.
inde bir taraftan Guomin Dag hkmeti (Milliyeti in hkmeti diye de
anlmaktadr), dier taraftan in Komnist Partisi arasndaki rekabet gittike fazlalam ve
bu durum uluslararas arenada iyi kullanlmtr. Bu durumdan en fazla kendi adna menfaat
salayan da kukusuz Sovyetler olmutur. Ruslar ok ince ayarl bir oyun oynamlar, bir
yandan KPne yardm ederlerken, dier taraftan Guomin Dag hkmeti ile pazarlk
yapmlardr.
1922de Sun artk en gl milliyeti lider hline gelmi ve Komnistlerin in
Milliyeti Partisine girmesi konusunda Sovyetlerle anlaarak, parti kadrolarnn
Sovyetlerde eitim almasn salamtr. Sun, Kantonda hkmetini kurduunda Sovyet
yardmn alm ve vekili Jiang Jieshi (Chang kai shi)yi Kzl Ordunun durumunu
aratrmak zere 1923de Moskovaya gndermitir. Rus rneinden hareketle de Vampao
Harp Akademisini kurmutur.
Haziran 1923te KP III. Mill Halk Kongresi toplanarak, nizamnameyi revize
etmitir. Ocak 1924te Guomin Dang I. Mill Halk Kongresi toplanarak, tm KP yelerini
dorudan Guomin Dang yeliine atam ve bylece I. Guomin Tang- KP Devrimci Birleik
Cephesi resmen kurulmutur. Ertesi yl, 12 Mart 1925te Sun Yat-sen vefat etmi, Guomin
Dang parti genel bakan olarak Jiang Jieshi (Chang Kai Shi) getirilmitir.
1925de Sunun lmnden sonra inde tekrar yabanc kart mill duygularda bir
patlama meydana gelmitir. Sunun yerine geen Chang Kai Shi, MPyi inin mill
264

hkmeti ilan ederek, ini yeniden birletirmeye ve yabanclardan arndrmaya almtr.


1925de Vampao Akademisi mezunlarnn komuta ettii, Sovyet top ve tfekleri ile
donatlm Chang Kai Shi kuvvetleri, bir Kuzey Seferi balatarak sava tacirlerine kar bir
dizi zafer kazanmlar ve silahlarn ele geirmilerdir. Chang Kai Shi, 1926nn ortalarnda
Kantondan kuzeye ynelerek, Yang-tse vadisini de MP hkimiyeti altna alarak Shanghaiye doru bastrarak inin yarsn ele geirmitir. Askerleri kullandklar her eyin
parasn dedikleri iin halkn gzne girmeyi baarmlardr. Bundan sonra KP ile MP
arasnda anlamazlklar daha belirgin bir hle gelmi ve Chag Kai Shi, 1926 ylnda Sovyet
danmanlarnn grevine son vererek, Komnistlerin Kantonuu terk etmelerini salamtr.
Daha sonra ileri harekta devam ederek Shang-haiye girmi ve Komnistleri saf d ederek,
KPyi bastrmtr. Sovyetleri Kzl Emperyalist ilan ederek knam, anti-komnist bir
hkmet kurarak Nankini bakent ilan etmi ve Milliyeti in tek partili bir devlet hline
gelmitir.
1927 ylnda I. Guomin Dang-in Komnist Parti ibirlii bozulmu ve ikinci i sava
dnemi balamtr. Birinci i sava dnemi ile in tarihinde 1926-28 aras Guomin Dang
Merkez Hkmeti ile Kanton Asker Hkmetinin birlikte Kuzey Militaristlerine kar
savat dnem kastedilmektedir.

11.3.2. kinci Sava Dnemi


kinci i sava dnemi 1927-1937 yllar arasnda Guomin Dang ile in Komnist
Partisi arasnda yaanm ve bu dneme kaynaklarda, On Senelik Sava veya Arsa
Devrimi de denmitir.
1927 ylnda Chang kai shi ve Wang Jingwei acmasz bir ekilde KP yeleri ile
koministleri ldrmler, bunun zerine 1 Austosta Zhou Enlai, Nanchangda parti
arkadalaryla birlikte bir isyan karmtr. Bu isyan KPnin tek bana kard ilk isyan
olmu ve bugn ileride in Ulusal Kurtulu Ordusu Gn olarak ilan edilmitir.
7 Austos 1927de KP olaanst toplanm ve Chen Duxiunun sac teslimci
grnn yanln dzelterek, arazi devrimi yapma ve silahlanp Guomin Dang ynetimine
kar savama karar almtr.
1928 ylna gelindiinde Chang Kai Shi, kuzey seferini tamamlayp Pekini igal etmi
ve bylece in seddinin gneyindeki tm in topraklarnn kontroln ele geirmitir. Her ne
kadar Chang Kai Shiin idaresi fazlaca otoriter ve yolsuzluklarla dolu olsa da en azndan onun
zamannda in, az da olsa bara ve huzura kavumutur.
Bu arada Japonya, Manuryann hibir blgesinin inin denetimine girmesini
istememi, buna karlk Amerika kendisini Pasifikteki karlar iin inin haklarnn ve
eemenliinin savunucusu olarak grmtr.

265

11.3.3. Kzl Ordunun Uzun Seferi


1927-1933 aras, Guomin Dang ile KP arasndaki mcadele iyice alevlenmi, 1928
ylnda Mao Kzl Drdnc Orduyu kurmutur.
Milliyetilerin kovuturmasndan kamak iin Komnistler, 1934 ylnn Ekim aynda
15.000 kmlik uzun sefere kmak zorunda kalmlardr. 1935 ylnn Aralk aynda
Zunyiye varan KP birlikleri olaanst toplant yaparak partiyi Mao taraftarlarnn
ynetmesi kararn almlardr. Bu uzun yry bir efsaneye dnm, 100 bin Komnist
asker, Guomin Dang ordusundan kaarak 1936 ylnn Ekim aynda Pekinin yaklak 800 km
gneybatsnda bulunan Yunnan blgesindeki Kuzey Shansi Eyaletinin Wuqi Nahiyesinde bu
yry bitirmilerdir. Bylece bu yry ile Kzl Ordunun Uzun Seferi sona ermitir.
Gnmze kadar, bu yry daima olaanst bir yiitlik ve fedakrlk destan olarak
anlmtr. Uzun seferin baaryla sona ermesiyle in devrimi yeni bir tarih dneme girmi,
yenilmez olduklarn ispat eden Kzl Ordu halkn gvenini kazanmtr. Maoda bu yry
ile KPde bir numaral lider konumuna ykselmitir.
1935 ylnda Manuryadaki Milliyeti Kuvvetler generallerinden biri Chang Kai Shiyi
yakalamay baarm, ancak bu Guomin Dang hkmetini rahatsz ettii gibi Moskovay da
rahatsz etmi ve sonunda serbest braklmtr.

11.3.4. in-Japon Sava


in Milliyetileri, Japonyaya Manuryada kazandklar haklar konusunda bask
yapmaya balamlar ve indeki Japon ordusuna (Japonlarn Gney Manuryadaki Kanton
smrgesini korumak amacyla konulandrlm olan ve Kvandong Ordusu olarak bilinen
zel bir asker birim) kar rahat durmamlardr.
XIX. yzyln orta ve sonlarndan itibaren inin birok yerini igal altna alan
Japonlar, 18 Eyll 1931de Kvandong Ordusu Komutanl, Japonlarn ilettii Gney
Manurya Demiryollar zerinde bir bomba eylemi dzenlemi ve bu halk arasnda infiale
sebep olmutur. Japon ordusu harekete gemi ve 1932de Manurya Bamszlk
Hareketine destek vererek, Japon asker korumas altnda Manu-kuo adl bamsz bir
devlet kurulmasna yardm etmitir. Bundan sonra Japonlar Shang-haiyi ele geirmiler ve
bylece bu tarihten itibaren Japon igal balam ve 1935 ylnda bu igal hareketleri
arttrlmtr.
Sava, 1937 ylnn Haziran aynda Pekin yaknlarndaki Marco Polo Kprsnde
daha nceki antlamalar uyarnca tatbikatlar yapan baz Japon askerlerine ate almas
zerine km, Japon komutanlar bunu in askerlerinin yaptn dnerek atee karlk
vermilerdir. Tokyo hkmeti sava istemedii iin olaylar zerinde fazla durmam, ancak
Japon kamuoyu bu durumu inlilerin meydan okuduu ve Japonlarn geri ekildii eklinde
yorumlamtr. Pekinde taraflar arasnda yerel bir anlama salanm ise de, Chang Kai Shi
hkmeti uluslararas arenada Japonyann yalnzlatn ve buna karlk inin
glendiine inanarak bu antlamay reddetmitir. Ancak in ordusu hanghai saldrlarnda
266

baarszla uram ve Chang kai shi sekin askerlerinin %60n kaybetmitir. Chang Kai
Shi, Alman bykelisi Oskar Trautmandan Japon-in itilafna arabuluculuk etmesini rica
etmise de bir sonu alamamtr. Bu arada Japonlar ine on be yeni tmen gndererek
byk bir hcum balatmlardr. Chang Kai Shi, Nankine ekilmeye mecbur kalm,
Britanya ve Fransa ine yardm gnderirlerken, Sovyetler Chang Kai Shii tanm, ABD ise
sert bir dille Japonlar uyarm ve Milliyeti inlilere ok ykl miktarda kredi amtr.
Bu arada indeki iki cephe MP ve KP birleerek, Devrimci Birleik Cephesini
kurmular ancak bu cephenin mr aralarndaki srtmeler nedeni ile 1941ylna kadar
olmutur.
1941de inli Komnistler, kuzeyde Japonlara kar kendi hcumlarn balatmlarsa
da, Japonlarn ok iddetli kar koymalar sonucu hibir ey yapamamlardr. Bu arada
1941-1945 yllar arasnda Japonyaya kar yaplan asker operasyonlar, ini Japon
saldrlarna kar gvenlik altna almtr.
II. Dnya Savann maluplar arasnda yer alan Japon mparatoru Hirohito 15
Austos 1945te yapt nl radyo konumasnda kaytsz, artsz teslim olduunu ilan
etmi ancak silahl kuvvetler yine de silah brakmamlardr. Sava, 2 Eyll 1945te Japonya
Dileri Bakan Shigemitsunun Amerikan filosuna ait Missouri adl gemide kaytsz artsz
teslim olduklarn, askerlerinin silahlarn brakacaklarn dair teslim szlemesini
imzalamasndan sonra resmen bitmitir. 9 Eyllde silahlar, Ekimde de Tayvan geri
alnmtr.
in-Japon sava inde Japonlara Kar Kurtulu Sava, Sekiz Senelik Sava
(1937-1945) adyla anlmaktadr. Dnya tarihinde ise 14 Senelik Sava (1931-1945) olarak
adlandrlmaktadr.

11.3.5.
Anlamazlklar

in Milliyeti Parti ile in Komnist Partisi Arasndaki

MP ile KP ortak cephesi ok abuk anm, Komnistlerle Milliyetiler arasnda


byk itilaflar, hatta arpmalar ba gstermitir. Ocak 1941de gneyde biraz fazla ilerlere
sokulan bir Komnist Asker Birlik milliyetiler tarafndan pusuya drlerek ortadan
kaldrlm ve bylece ortak cephe fiili olarak son bulmutur.
1946 ylnn Austos aynda Amerikann desteiyle Guomin Dang, III. in
Savan balatmtr. Buna in Halk Cumhuriyetinde III. in Devrimi ya da Kurtulu
Sava da denilmektedir. Aslnda iki parti arasndaki ayrlk ve srtmelerin en belirgin hle
gelmesi 1945 ylnda Krmda gerekleen Yalta Konferansnda alnan kararlar ile
balamtr. 11 ubatta Yalta Konferansnda ngiltere, Amerika ve SSCBnin Uzak Dou ile
ilgili ald kararlar icab in Hkmeti Moolistann bamszln tanmak artyla
kuzeydounun kendisine geri verilmesini, Daliande Sovyetlere ayrcalk tannmasn, Lushun
Limannn Sovyetler Birliine asker s olarak kullandrlmasn kabul etmitir. Ancak bu
hkmler, inin bamszlna kar oynanan oyunlara evet diyen Guomin Dang ile
267

taraflar, KPce knanm ve Eyll 1949a kadar i sava yaanmtr. 1949un yaznda
Chang Kai Shi, 300 milyon dolarlk serveti ve yanndaki nemli generalleri ile beraber
Tayvana kamak zorunda kalm ve burann ilk devlet bakan olmutur. Chang Kai Shiyi
in tarihinde nemli klan sadece kendisi olmam, inin en zengin adamlarndan birinin
kz olan ve gzellii ve cazibesi ile dikkatleri eken Soong Mei-ling ile evlenmesi olmutur.
Soong Mei-ling, Chang Kai Shinin hem ahsi danman hem de bykelisi sfat ile byk
baarlara imza atmtr. Chang 1975 ylnda vefat etmi, hanm ise Amerikada 2003 ylnda
lmtr. Beyin takmn kaybeden Guomin Dang birlikleri ksa zaman ierisinde yok
edilmiler ve bylece 1 Ekim 1949 tarihinde in Halk Cumhuriyeti resmen kurulmutur.
Bu arada ABD Yalta Konferansnda, Sovyetler Birliinin Kuzeydou Asyadaki
pozisyonunu kullanarak hkimiyetini Pasifike ve Trkistan ilerine yaymasn nlemek iin
ini drt bykler arasna koyarak startejisini gelitirmi ve bu strateji ine uluslararas
arenada byk bir g ve nem kazandrmtr. XX. yzyln ikinci yarsndan itibaren
Amerika, Britanya, Almanya ve Fransa hem Sovyetlerin hem de Japonlarn Pasifikte
glenmelerini ini yanlarna alarak nlemeye almlardr. Mao dneminin ilk yllarnda
inin, Sovyetlere ynelmesi bu stratejinin gereklemesini nlemise de gerek Maonun son
yllarnda, gerekse ondan sonra bu plan ie yaram ve hem Bat hem de in bundan olduka
fazla faydalanmlardr.

11.3.6.

in Halk Cumhuriyetinin Kuruluu ve lk Dnemler

in Komnist Partisi ve Mao, 1 Ekim 1949, Pekindeki Tiananmen Meydannda in


Halk Cumhuriyetinin kurulduunu ilan ederek, aznlklara zerklik tanma ve Tayvan geri
alma karar almlardr.
Ekim 1950ye kadar SSCB bata olmak zere 17 devlet in Halk Cumhuriyetini
tanyarak diplomatik ilikiler kurmulardr. 1950 ylnda Gney Kore ile Kuzey Kore arasnda
balayan ve daha sonra Amerika Birleik Devletleri ile mttefiklerinin dahil olduu Kore
sava srasnda ABDnin 7. Filosu Tayvan Boazna gnderilmi ve bylece inin
Tayvan geri almas engellenmitir.
1950de yl in Halk Cumhuriyetinde Arsa Islahat Karar ilan edilmi ve bu karar
ile yeni hkmet arsalar zenginlerden alp fakirlere vermi, 1952 ylnda slahat
tamamlanarak, Feodalizme son verilmitir.
1954 ylnda I. Mill Kurultay arlarak, in Halk Cumhuriyeti Anayasas yaplm,
devlet kapitalist ticaret ve endstriyi sosyalizme uygun ekle getirip, umum ve bireyin
ortakln gelitirme karar almtr.
1955 ylnda, in Halk Cumhuriyetinin btn topraklarnda tarmda kooperatifleme
balatlm ve yl ierisinde bu hat safhaya ulamtr.
1 Ekim 1955te Dou Trkistanda incan Uygur zerk Blgesi kurulmutur.

268

1956 ylnda KP 8. Mill Kongresinde Sosyalizm kurma karar alarak, 1958de


Sosyalizmin yol haritasn izmi ve Halk Komnleri (Kolhoz) kurulmutur. Byk
ilerlemenin getirdii yanllklardan dolay Yeni in ilk defa byk ekonomik kriz yaam ve
1961 ylnda mill ekonomi yeniden dzenlenmitir.
in 1964 ylnda orta ve yakn mesafeli bomba yapmay baarm ve 16 Ekimde ilk
atom bombasn atmtr. Test merkezi Dou Trkistandaki Tanr Dalarnn gneyinde,
Taklamakan lnn kuzey dou kesimindeki Lopnor Gl civar olmutur. Yine 1966
ylnda ayn blgede yaplan orta ve yakn mesafede nkleer bomba testi de baarl olmutur.
Mays 1966da inde Proletaryann Byk Kltr Devrimi ya da ksaca in
Kltr Devrimini balatma karar alnmtr. Mao, kltr devrimine ait dncelerini
Kk Krmz Kitap ta toplayarak, yaynlam ve ksa srede milyonlarca kopyas
kartlarak halka datlmtr. Bu kitapta kapitalist yolu seen herkese sosyalizm
savunuculuu yaplmtr. in Kltr Devrimi, 16 Mays 1966 6 Ekim 1976 arasnda 10 yl
srmtr. Maonun yaland ve hkimiyet korkusu sard dnemde, Lin Biao ve Maon
ei Jiang Qing yandalar ile iki rgt kurarak, eski ihtillcilere kar cephe almlardr. Bir
beyin ykama ve kltr ykma hareketini balatmlardr. Daha nce SSCBde Staline kar
halk kastl olarak bireye tapmaya srkleyen dar kafalar btn halk her konuda Maoizme
inanmaya srklemitir. Her eyin tek ve en dorusunu Mao biliyordu. Her yerde Maoizm
kitaplar dndaki kitaplar yasaklanm, Kuran ve dier btn ilahi kitaplar inan
ayrmakszn yaklm, Cami, kilise ve dier inanlarn mabetleri ya yklm ya da ahra
dntrlmtr. Okuma yazma bilen insanlar yurtdyla balants olduklar gerekesi ile
Maoya kar i birliki sayldklarndan ya hapse atlmlar, ya da idam edilmilerdir.
Devrimci nder Liu Xiao-qi, Mareal Peng De-huai gibi komnizme gerekten inanarak
devrim yapan, drstl iar edinmi insanlar, Maoya kar rgt kurmakla sulanarak
ldrlmlerdir. Bu srada Maonun ei ile taraftar tutuklanm ve bylece in Komnist
Partisi ierisinde radikaller olarak bilinenler mcadeleyi kaybetmilerdir.
1978 ylnda 11. Mill Halk Kongresi 3. genel toplantsnda tekrar dnce zgrl,
gerei aramak gibi ideolojik gidi yn belirlenerek, ekonomiyi hzlandrma, reform yapma
ve da almaya karar verilmitir. Parti merkez liderler kadrosunun oluturulmas salanm,
deiime nce kylerden balanarak, ailelere szlemeli retim sistemi uygulanm ve
bylece halkn sosyal hayatnda byk deiimler meydana gelmitir. Yine 1980l yllarn
banda in Kltr Devrimi srasnda hakszla urayanlarn davalar derek itibarlar iade
edilmitir.

11.3.7. inin Planl Doum Siyaseti


1950-1970 arasnda inde ok ocuk yapma plan tevik edilmi, nfus 600
milyondan 800 milyona kadar ykselmitir. 1971-1981 arasnda ise daha ge ve aralkl az
ocuk yapma tevik edilmeye balanmtr. 27 Ekim 1982 ylnda nc kez lke genelinde
yaplan nfus saym verilerine gre inin nfusu 1 milyar 31 milyonu amtr. Nfusun
hzla oalmas ve sosyal ihtiyalarn artmas Aralk 1980de in Halk Cumhuriyeti
Anayasasna: Devlet planl ocuk yapma siyasetini uygulayacak, inin ekonomik ve sosyal
269

geliimine uygunlatracak ieriindeki kanun maddesini ekleyerek yasal olarak Planl


ocuk Yapma Siyasetini uygulanmaya balamtr. Bu uygulamadan aznlklar muaf
tutulmutur. Nitekim bu durum kanunla da garanti altna alnmtr: Aznlk topluluklarn
yaad blgelerin haricinde, her aile sadece bir tek ocuk yapabilir, nfusun hzla bymesi
kontrol edilmelidir. Bundan sonra 2002 ylnda in Halk Cumhuriyeti Nfus ve Planl
Doum Kanunu yrrle konmutur.

11.3.8. in Halk Cumhuriyetinin Uluslararas Dzeydeki Temaslar


in ieride Milliyeti ve Komnist inliler arasnda yaanan rekabete ve siyasi
stnlk kurma savana ahitlik ederken, dar da uluslararas konjonktr iyi yakalam ve
buradan menfaatleri dorultusunda kazanmlar elde etmitir.
Komnist ve Milliyeti inliler fikir yaplarn Sovyetlere dayamlar ve gen
kadrolarn yetimesini Ruslara teslim etmilerdir. Sovyetler balangta, in ile yakn iliki
kurmu, ancak Mao dneminde yaayan skntlar, komnizmin in iin iyi bir rejim olmad
gereini ortaya koymutur. Bu srada d siyasette in asndan eksen kaymas gereklemi
ve Sovyetlerin yerini Amerika almtr.
II. Dnya Sava srasnda fikir babaln Amerika Bakan Franklin D. Rooseveltin
yapt Birlemi Milletlerin kurulmas dnlm ve 1945de bu cemiyet kurularak, be
daimi yesinden biri de in olmutur.
Kore Savann bitmesinden sonra 26 Nisan-21 Temmuz 1954 aras, SSCB, ABD,
ngiltere, Fransa ve HCnin aralarnda bulunduu 5 devlet svirenin Cenevre ehrinde
yaplan konferansa katlmlardr. Konferansta Kore meselesi ve Hindiinde bar meselesi
gndeme getirilmi ve ayr ayr Vietnamda, Laostada ve Kamboyada Dmanlklarn
Durdurulmas Antlamalar imzalanmtr.
1960l yllarn banda (Tibet kaynaklarna gre 1050lerde) KP topraklarnda hak
iddia ettii Tibete girmeye balayarak, oradaki feodal otoriteyi ykp yerine sosyalizmi
yerletirmeye almtr.
1971 ylnda ABD Cumhurbakan R.M.Nixonun Ulusal Gvenlik Danman H.
Kissinger, ini ziyaret ederken; in Halk Cumhuriyeti ile Trkiye Cumhuriyeti arasnda
diplomatik ilikiler balam ve karlkl bykelilikler almtr.
1972 ylnda ise Amerika Birleik Devletleri Bakan, R.M Nixon, ini ziyaret
ederek, ini ziyaret eden ilk ABD Cumhurbakan olmutur. Yine bu yl Japonya Ba veziri
Kakuei Tanaka da in ziyaretinde bulunmutur. Bylece in-Japon diplomatik ilikileri
balamtr. Bu yldan itibaren in Halk Cumhuriyeti uluslararasnda resmen tannmtr.
Ondan nce uluslaraaras konumalarda ve Birlemi Milletlerde in adna konumalar
Tayvandaki Guomin Dang Hkmeti yapmtr.
1979 ylnda ABD-in resm diplomatik ilikilere balamlar, ABD, ini blnmez
ve tek olarak kabul ettiini, Tayvan in Halk Cumhuriyetinin bir paras olarak grdn
270

aklamtr. Bylece, 20 yldan fazla sren ABD ile in arasndaki anlamazlklara son
verilmitir.
1984 ylnda Babakan Deng Xiao-peng ve ngiltere Babakan Margaret Thatcher,
Hong Kongun ine geri verilmesi ile ilgili anlamay karlkl olarak imzalamlardr.
ngiltere Tek devlette ifte rejim dncesinden hareketle inde sosyalizm, Hong
Kongda ise eskisi gibi kapitalizmin devam etmesi ve Hong Kongda in-Hong Kong zel
ktisadi Blgesinin kurulmas vaadiyle 1 Temmuz 1997de ine iade edilmesini kabul
etmitir.
1989 ylnn 15 Nisan ile 4 Haziran arasnda, Pekindeki niversite rencilerinin
inde demokrasi talebiyle yaptklar yry, protesto ve grevler; 3 Haziran gecesi ile 4
Haziran sabah in Kurtulu Ordusunun protestocu rencilere ate amas ile son bulmutur.
Sokaklara dklen en az 3000 renci ile yz binlerce halkn demokrasi, adalet ve eitlilik
aray ok fazla sayda kan dklmesi ile durdurulmutur. Bu olay Pekindeki Tiananmen
Meydan yaand iin tarihe Tianenman Katliam olarak gemitir
1990l yllarda Tayvan ile in arasndaki ilikiler artm, karlkl iktisadi, bilimsel
ve kltrel alanda almalar yaplmtr.
26 Nisan 1996 ylnda in, Rusya Federasyonu, Kazakistan, Krgzistan, Tacikistan
Devletlerinin liderleri Shanghaida toplanmlar ve Snr Blgelerinde Asker Gvenin
Derinletirilmesi Antlaman imzalamlardr. Bu ekilde Shanghai birlii kurulmutur.
2001 ylnn 14-15 Hazirann da Shanghai Birliine zbekistann katlmyla birliin ad
Shanghai birlii rgt (SCO Shanghai Cooperation Organization) olarak
deitirilmitir.
8-24 Austos 2008 ylnda Pekin 29. Uluslararas Olimpiyat Oyunlarna ev sahiplii
yapmtr.
in-Trkiye mnasebetleri ise cumhurbakanlar nezdinde ilk defa 1982de Kenan
Evrenin ziyareti ile balam, akabininde 1985te Turgut zal ve 2009da da Abdullah Gl
ziyarette bulunmulardr. A.Gl ayrca Uygur zerk Blgesinin Bakenti Urumiyi de
ziyaret etmitir. Bunu 2012 ylnda 8-11 Nisan tarihlerinde Babakan Recep Tayyip
Erdoann ziyareti takip etmitir. Erdoan ilk defa Uygur zerk Blgesinin bakenti Urumi
ehrinden bu ziyaretine balamtr.
1 Kasm 2010 ylnda altnc kez lke apnda nfus saym balatlm ve sonular 28
Nisan 2011de aklanmtr. Buna gre in nfusu 1.339.724.852 kii olmutur. in
nfusunda yalanma oran artmtr. ehir nfusu 49.68%, ky nfusu ise 50.32%dir. Hong
Kong, Makao, Tayvann da nfusu ilave edilirse toplam nfus 1.370.536.875ni bulmutur.
2011 ylnda in Komnist Partisinin kuruluunun 90. yl dnm, Qing
mparatorluuna kar inhai devriminin zaferinin 100 yl dnm olarak kutlanmtr.

271

Uygulamalar
1) in Halk Cumhuriyetinin ortaya k sebep ve sonularn inceleyiniz.

272

Uygulama Sorular
1)

in Halk Cumhuriyeti hangi nedenlerle kurulmutur?

2)

in Halk Cumhuriyetinin geliiminde hangi nemli olaylar rol oynamtr?

273

Bu Blmde Ne rendik zeti


Bu blmde ilk olarak ele aldmz Manu Slalesinin son dneminin byk blm,
modernleme dncesinden son derece uzak olan muhafazakr, kurnaz ve entrikac olan,
len imparatorun dul ei mparatorie Tsih-hsinin aktif idaresi altnda gemitir. Oysa ki, bu
dnemde inin en byk problemi ada devletlerin gerisinde kalm olmaktr. Yine de
ufak ufak balayan, devletin yeniden yaplanmasn salayacak reform ve slahat hareketleri
konusunda Li Hung-chang gibi baz aydnlar yurtdnda incelemelerde bulunmulardr.
Reform abalarnn bir paras, 1895 ve 1898deki ilerici slahat hareketi olmutur. Bu
hareketin ncs, Konfys retisini gncel ekilde sunan Kang Yo-wei adnda bir
bilgindir. Kang Yo-wei 1898 ylnn Haziran aynda, eitim, hukuk, ticaret ve askerlik ile
ilgili esasl yeni bir tekilat yaplanmasna gidilen yeni anayasa paketinin glge imparator
Kuang-hs tarafndan aklanmasn salamtr. Ancak Tsih-hsinin mdahalesiyle yalnzca
11 Haziran-21 Eyll tarihleri arasnda uygulanan ve 103 gn yrrlkte kalan yeni anayasa
daha sonra 100 Gnlk Anayasa Deiiklii adyla anlmtr.
Bu dnemde Manu hkmeti tarafndan desteklenen ve kkenleri eski beyaz Lotus
Tarikatna dayanan Boksrler syan ile yabanclar inden karlmaya allm, zellikle
Hristiyanlarn katli, zellikle Rusya, Almanya ve Japonya tarafndan ittifak kurulmas ile
sonulanmtr. Bir yandan Yihe Tuanclar gibi d destekli isyanlar artm, dier yandan
1900de ine Britanya, Rusya, Japonya, Fransa, Almanya, ABD, talya ve AvusturyaMacaristan mparatorluundan oluan sekiz lke koalisyonuna ait mttefik kuvvet
gnderilmitir. Bu kuvvet, Pekindeki Qing mparatorunun saraynn yer ald Yasak ehire
kadar girerek, imparatorluk tahtn ayaklar altna alm, imparatorie ile hapsedilmi olan
imparator kamak zorunda kalmlardr. Sekiz lkenin yan sra spanya, Hollanda ve
Belikann da aralarnda bulunduu 11 devletle ayr ayr Xinchou (ino) Antlamas
imzalanm ve in bu antlamalar ile yar smrge yar feodal devlet yapsna brnmtr.
1902de Pekine dnen imparatorie ile Pekindeki Manular, nihayet slahatn zorunlu
olduunu anlamlardr. Yaplan ufak apl deiiklikler bile Gney indeki Manu
dmanlarn bir sre susturmay baarmtr. htilalci Sun-Yat Senin devlet bakan olduu
in Cumhuriyeti 1 Ocak 1912de Nankinde kurulmutur. Hkmetin mcadele etmek iin
ordunun banda grevlendirdii Yan Shih-kai, ihtilalcilerin tarafna geince 12 ubat
1912de Manu-Qing Hkmetinin, in tahtndan vazgetiini ve cumhuriyeti kabul ettiini
bildiren bir ferman neretmesinden bir ay sonra 12 Mart 1908de sonuncu Qing mparatoru
Hsan-tung tahtndan indirilmitir. Bylece inde Manu slalesi dnemi sona ermitir.
Eski general Yan Shih-kai cumhurbakan olduktan sonra baz kabine yeleri onun
yetkilerine snr koyarak, Mttefikler Cemiyetini Guomin Dang (Vatan ve Millet Partisi,
in Milliyeti Partisi, MP) partisine dntrmlerdir. Ancak 1915 ylnda Yan Shihkai, cumhuriyet rejimini ykp tekrar in mparatorluu adnda feodal bir devlet kurmu ve
kendisini imparator ilan etmitir. Yan shih-kainin 1916da lmyle yerine Li Yuanhong
devlet bakan olmutur.
I.Dnya Sava devam ederken, 1917de Rusyada gerekleen Bolevik ihtilalinden
yaylan dalgalar, inde Komnizm anlaynn yerlemesini ve in-Sovyet yaknlamasn
274

salamtr. Sovyet Kominist Partisinin belirlerdii Kominternin yardm ile 1 Temmuz


1921de Shang-haida in Komnist Partisi (KP) kurulmutur. Birinci Dnya Sava
sonunda inin de iinde bulunduu tilaf Devletleri Paris Bar Konferansna arlmtr.
Burada in, Almanyann inin Shandong Eyaletindeki tm yetkilerinin olduu gibi
Japonyaya devri kararna imza atnca inde rencilerin ba ektii 4 Mays
Vatanseverler Hareketi ile in Devrimi yeni bir tarih dneme girmitir.
inin cumhuriyet dnemi tarih ahsiyetlerinden en nemlisi Mao Zedongdur. 19241949 aras in i savanda KPnin liderliini yapm ve 1949da kurulan in Halk
Cumhuriyetinin kurucular arasnda yer almtr. 1966-76 aras ise in iin hem maddi hem
de manevi kayplara sebep olan in Kltr Devrimini yapmtr. Ocak 1924te Guomin
Dang I. Mill Halk Kongresi toplanarak, tm KP yelerini dorudan Guomin Dang
yeliine atam ve bylece I. Guomin Tang- KP Devrimci Birleik Cephesi resmen
kurulmutur. 1925te Sun Yat-sen in lmyle vefat etmi, Guomin Dang parti genel bakan
olarak Jiang Jieshi (Chang kai shi) getirilmitir. Ardndan Chang kai shi anti-komnist bir
hkmet kurarak Nankini bakent ilan etmi ve Milliyeti in tek partili bir devlet hline
gelmitir. 1927 ylnda I. Guomin Dang-in Komnist Parti ibirlii bozulmu ve ikinci i
sava dnemi (On Senelik Sava veya Arsa Devrimi, 1927-1937) balamtr. Birinci
i sava dnemi ile in tarihinde 1926-28 aras Guomin Dang Merkez Hkmeti ile Kanton
Asker Hkmetinin birlikte Kuzey Militaristlerine kar savat dnem kastedilmektedir.
1946 ylnda Amerikann desteiyle Guomin Dang, III. in Savan balatmtr. Buna
in Halk Cumhuriyetinde III. in Devrimi ya da Kurtulu Sava da denmektedir. XX.
yzyln ikinci yarsndan itibaren Amerika, Britanya, Almaya ve Fransa hem Sovyetlerin
hem de Japonlarn Pasifikte glenmelerini ini yanlarna alarak nlemeye almlardr.
in Halk Cumhuriyeti, in Komnist Partisi ve Mao tarafndan 1 Ekim 1949da
kurulmutur. Mao dneminde yaanan skntlar, komnizmin in iin iyi bir rejim olmad
gereini ortaya koymutur. Bu srada d siyasette in asndan eksen kaymas gereklemi
ve Sovyetlerin yerini Amerika almtr.

275

Blm Sorular
1)

100 Gnlk Anayasa deiiklii inde hangi yl gereklemitir?

a)

1897

b)

1899

c)

1878

d)

1898

e)

1879

2)

Vatanseverler Hareketi hangi tarihte balamtr?

a)

4 Mays 1919

b)

2 Mays 1919

c)

3 Mays1919

d)

8 Mays1919

e)

1 Mays 1919

3)

Hangisi in Komnist Partisinin kurulu yldr?

a)

1922

b)

1923

c)

1921

d)

1920

e)

1924

4)

in Komnist Partisini kim kurmutur?

a)

Lao-tse

b)

Ping-li

c)

Mao-tse

d)

Mao Zedong

e)

Yang-tse

5)

inde 1927- 1937 yllar arasna ne ad verilir?

a)

sava dnemi
276

b)

Kargaalk dnemi

c)

Karanlk dnem

d)

Parlak devir

e)

On senelik i sava

6) in tarihinde Ufak-tefek, kurnaz, acmasz ve katil ruhlu bir kadn olarak gsterilen
Qing imparatoriesi aadakilerden hangisidir?
a)

mparatorie Tsih-hsi

b)

mparatorie Yang

c)

mparatorie Wu

d)

mparatorie Lu

e)

mparatorie Sun

7) Qing dneminin nl reformcularndan Kang Yo-weinin, 1898 ylnn Haziran


aynda mparator Kuang-hsye aklatt yeni anayasa paketinde aadaki alanlardan
hangisi ile ilgili yenilikler yoktur?
a)

Eitim

b)

Hukuk

c)

Ticaret

d)

Askerlik

e)

Salk

277

8)
hangisidir?

Boksrler ad altnda kyllerden oluan gizli rgtn dsturu aadakilerden

a)

Tm kyllere adalet

b)

Generallere lm

c)

mparatora destek yabanclara lm

d)

mparatora lm

e)

in bamszdr

9)
in tarihi asndan deerlendirdiimizde inin yapt anlamalardan hangisi
ile in yar smrge yar feodal devlet yapsna brnmtr?
a)

Xinchou (ino) Antlamas

b)

Nankin Antlamas

c)

Maguang Antlamas

d)

Jiangning Antlamas

e)

Humen Antlamas

10) Reformcu yenilikilerin liderliini stlenen Sun Yat-senin ilk dncesi ne


olmutur?
a)

ini Tam bamsz bir devlet konumuna getirmek

b)
Gney inde Pekinin basksndan uzak bir s salayacak ayrlk bir Han
devleti kurmak
c)

mparatorluun yetkilerini azaltmak

d)

Japonyadan yenilikler iin yardm almak

e)

Halkn yenilikiler lehine desteini salama

Cevaplar
1) d, 2) a, 3) c, 4) d, 5) e, 6) a, 7) e, 8) c, 9) a, 10) b

278

12. DOU TRKSTAN UYGUR TARH

279

Bu Blmde Neler reneceiz?


12.1. Yakna in ve Dou Trkistan likileri: Uygur Trkleri
12.2. arlk Rusyasnn Trkistan Corafyasnn Dousundaki Faaliyetleri
12.3. XIX. Yzylda Uygurlarn in stilasna Kar karttklar Baz nemli
syanlar
12.4. Yakup Bey ve Kagar Devleti
12.5. Minguo Dnemi ve Dou Trkistan (Sincan)n Eyalet Olma Sreci
12.6. Dou Trkistan slm Cumhuriyetinin Kuruluu ve Ykl
12.7. Dou Trkistan Cumhuriyeti
12.8. Baytak-Boda Olay
12.9. Kzl inin Gelii ve Sincan Eyaletinin Kuruluu
12.10. Uygur zerk Blgesi

280

Blm Hakknda lgi Oluturan Sorular


Uygur Trklerinin tarih ve kltrleri hakknda neler biliyorsunuz?

281

Blmde Hedeflenen Kazanmlar ve Kazanm Yntemleri


Konu

Kazanm

Uygur Trklerinin tarihi ve


Dou Trkistandaki
varlklar

Uygurlarn Dou
Trkistandaki
mevcudiyetlerinin tarihi
temellendirilmesi hakknda
bilgi edinme

Uygurlarn Dou
Trkistanda kurduklar
devletler

Turfan Uygur Devletinden


sonra Dou Trkistanda
kurulan baka devletlere tabi
ve bamsz devletlerin
kurulu ve sonlanma sebep
ve sonularnn incelenmesi
Uygur zerk Blgeside
yaayan Uygurlarn yakn
gemi ve gnmzde
yaadklar konusunda bir
bak asnn kazanlmas

Uygur zerk Blgesi ve


Uygurlar hakknda gncel
bilgiler

Kazanmn nasl elde


edilecei veya
gelitirilecei

282

Anahtar Kavramlar

Saidiye Devleti

Hocalar Devri

Yakup Han

Sincan (incan, Sinkiang)

Dou Trkistan Cumhuriyeti

283

Giri
Bu blmde gnmzde Trk tarihinin en hazin hadiselerinin yaand, inin idaresi
altnda bulunan ve eitli katliamlara tabi tutulan Uygur Trklerinin anavatanlarnn nasl bir
igal sreci yaadklarna dair olan tarihlerine ksaca deinilmitir.

284

12.1. Yakn a in ve Dou Trkistan likileri: Uygur Trkleri


840 ylnda Uygur Devleti ykldktan sonra Uygurlar, Orhun corafyasnda
kalmayarak batya g etmek zorunda kalmlardr. G 4 kola blnerek Orhun
bozkrlarndan balamtr. Bu kollar dnda az sayda kendi topraklarnda kalanlar ise Krgz
hkimiyeti altnda, bugnk Tuva, Altay, Hakas, or vb. Sibir Trklerinin temelini oluturan
boylara karmlardr.
Drt koldan biri Dou inin kuzey snrlarna giderek muhtemelen inlilerle
karmlardr. kinci kol bugnk inin bats, Dou Trkistann dousu, Kansu Eyaleti ile
Shazhou blgesine yerlemi ve 850 senesinde kurduklar Kansu Uygur Devletini XI.
yzylda Tangutlar gelinceye kadar devam ettirmilerdir.
nc kol bugnk Dou Trkistann Turfan Vilayeti civarna gelmi ve oradaki
Trk boylaryla kararak, 850 civarnda di-Kut (Turfan) Uygur Devletini kurmutur. XII.
yzylda Kara Ktaylar gelinceye kadar bamszlklarn srdrmlerdir. En kalabalk kol
olan drdnc kol ise bugnk Kagara gelerek orada Karahanl Devletinin kurulmasna
nclk etmitir. Karahanl Devletinin, halkn oluturan esas kitlenin Uygur Devletinin
yklmasyla bu blgeye g eden Uygurlar deil; ayn dnemde Karluklar nderliinde
toplanan iil, Yama ve Argu Trkleri ile onlara katlan Mslman Uygurlar tarafndan
kurulduuna dair baka bir tez de bulunmaktadr.
1206 ylnda kurulan Mool Devletine, zellikle de Cengizin bat seferlerinde
Uygurlarn ok byk katks olmutur. Kltr bakmndan da, Moollar iin Uygur alfabesi
esas alnarak yeni bir alfabe oluturulmutur. (1784te bu alfabeyi temel alarak Manu
alfabesi ve daha sonra ibe alfabesi oluturulmutur. Gnmzde in Moollar, Manuca
kaynaklar, ada ibe edebiyat bu alfabe ile yazlmaktadr). Cengiz Handen sonra Byk
Mool mparatorluu drde blnm ve Uygurlar, aatay Devleti hkimiyetine
verilmilerdir.
XIV. yzyl sonlarnda aatay Hanlnn yklmas ile Dou Trkistan Timur
Devletinin hkimiyetine girmitir. Ancak aatay ailesinden gelen idareciler XVII. yzyla
kadar varlklarn korumulardr. Altehirde son aatay hanl olan Saidiye Devleti, 1514
ylnda Yarkendte Seyit Han (1484-1533) tarafndan kurulmu ve Dou Trkistann Mool
lideri Galdan tarafndan 1679 ylnda igal edildii zamana kadar devam etmitir. Bu
dnemde ynetim, Kalmuklarn kuklas olan ve srekli birbirleriyle ekien hocalar
tarafndan salanmtr. Manu hkmetinin Dou Trkistan igal ettii 1757 ylna kadar
sren ve bu talihsiz sonuca zemin hazrlayan bu devir Hocalar Devri olarak bilinmektedir.
Hem Dou Trkistanda slamiyeti hkim din klmak hem de halkn birlik ve beraberliini
salamak amacyla Bat Trkistandan din alimlerinin arlmasyla balayan bu dnem, daha
sonra dini vasftan ziyade, siyasi vasf kazanm; birlikten ziyade Dou Trkistann
paralanmasna sebep olmutur.
in, Moollar yendikten sonra Moolistan Genel Valisi yaptklar Oyrat lideri
Tsewang Rabdan, nce Dou Trkistan kendine balam; ardndan Tibeti hkimiyet altna
285

almtr. Yeni bir Mool kuvvetinin ortaya kmasndan korkan in, General Fu-Te ve
General Chao Hui komutasnda gnderdikleri ordu ile 1757 ylnda Dou Trkistan, bir sene
sonra da Tibeti igal etmilerdir. 1759 ylnda Burhaneddin ve Cihan Hocalar tarafndan
balatlan Byk-Kk Hocalar isyan inliler tarafndan bastrlm; 1762de ise in
Dou Trkistanda li Generali Valiliini kurmu ve Dou Trkistan vergiye balamtr.
in hkmetinin gnderdii memurlar, merkez hkmete (en az 6 aylk mesafe) uzak
bulunmalarn frsat bilerek kendi menfaatleri iin alp, halka istedikleri kadar vergi
koymulardr. Mezalimliklerinin sonu bir trl gelmemi ve zulm had safhaya ulamtr.
Bunun zerine 1820 ylnda Byk Hoca Burhaneddinin torunu Cihangir Hoca isyan etmi
ve ksa srede Yarkend ve Kagardaki in memur ve askerlerini kovmaya baarmtr. 1826
ylnda in asker gnderip, 1828 ylnda Cihangir Hocay ortadan kaldrd gibi, isyandan
yana olan halkn ounu kltan geirip, kalanlar da ar vergiye balamtr.

12.2. arlk Rusyasnn Trkistan Corafyasnn Dousundaki


Faaliyetleri
1847de arlk Rusyas indeki Manu-Qing Hkmetinden kendisine li,
Tarbagatay ve Kagarda serbest ticaret yapmas iin izin vermesini istemi ve 1851 ylnda
ine zorla li, Tarbagatay Ticaret Anlamasn imzalattrarak, serbest ticaret imtiyazna
sahip olmutur. 1852de li (Merkez Gulca ehrinde) ve Tarbagatay (Merkez ek
ehrinde)da konsolosluk am, ayn yl Toibek ve Yar blgesini igal etmitir. 1858
ylnda II. Afyon Savann sona ermesi zerine imzalanan in-Rus Pekin Antlamas ile
Pipek (Krgzistan Bakenti Bikek ehrinin eski ad) ve Tokmak ehirleri Rus arlna
braklmtr.
1881 ylnda arlk Rusyas, in ile li Antlamasn imzalam ve bu antlama ile
Yedisu blgesindeki binlerce Uygur aile zorla ge tabi tutulmutur. En ar artlar altnda
ekmedikleri zulm kalmamtr. Bu zulm Uygurlarn Nazukum, Sadir Palwan Emek
Trks, G-g gibi destan, iir ve trklerinde kendisini hissettirmi ve burada
ektikleri aclar anlatarak gelecek nesillere miras olarak brakmlardr. Mesel:
G g deyince bilmezler,
Hi g etmeyen eller.
Anayurt gibi olur mu?
Gidip grmedik yerler.

12.3. XIX. Yzylda Uygurlarn in stilasna Kar karttklar


Baz nemli syanlar
1847 ylnda Yedi Hoca syan km ve bu isyan acmasz bir ekilde bastrlmtr.
Bundan sonra u isyanlar yaanmtr:
286

1854 Kagarda Hanerik Ayaklanmas;


1857 Velihan Hoca syan;
1858 Yarkend Halk Ayaklanmas;
1864 li syan;
1864 Altehir syan;
1905-1907 Komul Torpak syan;
1912 Komul Tmr Kalfa syan.
Bu isyanlardan en nemlisi li syandr. Bu isyana ve isyan sonucunda kurulan li
Hanlna deinecek olursak: 1850-60l yllarda halkn Manu-Qing Hkmetine dedii
vergi her aile bana 4 Ho (256 kg) buday iken; 1863 balarnda bu 32ye (2048 kg)
karlmtr. Bu denmesi imknsz ar vergiye kar Mart aynda Bayandayda Dunganlar
bir isyan kartmlar, ancak isyan Qing askerleri tarafndan acmasz bir ekilde bastrlmtr.
Bunun zerine hayatta kalan baz isyanclar liye gizlice adam gndererek Uygurlar ile i
birlii yapmlar ve Abduresol aibey liderliinde 13 Ekim 1864te Gulca ehrinde isyan
balatmlardr. 9 ubat 1865te Bayanday, isyanclar tarafndan fethedilmi, arkasndan Kre
ve Sydng ele geirilmitir. Tarbagataydan takviye edilen in ordusu isyanclara yenilmi,
bu arada Yldzdaki Turgut Moollarnn yardm iin gnderdii asker birlik de isyanclara
yenilmitir. Bunun zerine apaldaki in ordusu hemen tarafszln ilan etmitir. Ocak
1866da Bayandayn kuzeyindeki Shandong Kurgann, Mart aynda ise Kre Kalesini ele
geirmilerdir. Manu-Qing Hkmetinin incandaki en st dzey memuru, li Generali
Mengrui intihar etmi, pek ok memur da hapse atlmtr. Mays aynda Sydngdeki
askerler silahlarn brakp teslim olmulardr. Bir buuk yldan fazla sren kanl savalar
sonucunda Qing hkimiyetinden kurtulan isyanclar, ar vergi ve mecburi alma artlarn
iptal ederek, zengin toprak sahiplerinin ellerinden topraklarn alp halkla paylatrmlardr.
1864 Ylnda Uygur olan li Hkimi Mezemzat Hekimi ekstra vergileri zamannda
toplayamad gerekesiyle hapse atan inin li Generali Mengrui, isyan srasnda onu
hapisten kararak isyanclara madd-manev iltifatlarda bulunmu ve isyanclar iten bertaraf
etmesi iin gndermitir. Ancak umduunu bulamam ve Mezemzat Hekim isyanclarn
durumu ve maksatlarn anlaynca onlarn tarafna gemitir. Bayanday kuatmas srasnda
isyann liderler kadrosu oluturulmu ve Mezemzat Hekim, Abduresol abeg Emir, Nasrettin
Elem Kad bu kadronun ierisinde yer almlardr. Bylece li Sultanl kurulmutur.
Sultanlk kurulduktan bir mddet sonra st dzey memurlar arasnda maalesef mezhep
savalar kmtr. 1865 ylnda Bat Trkistandan gelen Mohammed Poi, Mezemzat
Hekimi ldrp taht ele geirmi ve hkimiyetini salamlatrmak iin, halkn tm beyleri
ldrmesi fermann yaynlamtr. Ortal olduka fazla kartran Mohammed Poi, de
sultanlk tahtnda fazla kalamam ve 36. emsettin Kalfa tarafndan ldrlmtr.

287

Muhammed Poi ldrldkten sonra Gulcada bir kurultay yaplm ve Molla evket
Sultanlk makamna oturmutur. Molla evket, baarsz bir sultanlk icra edince 1870 ylnda
halk tarafndan tahttan indirilmi ve yerine Ebul Elahan karlmtr; ancak Ebul Elahan da
ok yaknnda onun gvenini kazanan tercman ibelerden Fuann ihaneti sonucunda,
Rusyann liye girmesinin nne geememitir. Elahan, 1871 ylnda teslim olarak ailesi ile
birlikte Rusyaya gtrlm ve bylece Uygur li Sultanl da yklmtr. 3 yl Rusyada
kaldktan sonra arn izniyle lkesine dnen Elahan 1874 ylnda Gulcada vefat etmitir.

12.4. Yakup Bey ve Kagar Devleti


Kagarda Dou Trkistan slm Cumhuriyetini kuran Yakup Beyin doum tarihi
net olarak bilinmemekle beraber genelde l820 ylnda Takent yaknlarndaki Pikentte
doduu kabul edilmektedir. Ancak doum tarihini 1826-27 olarak kabul edenler de vardr.
Yakup Beye Muhammed Yakup Bey de denilmektedir. yi bir eitim alm, enitesi
Takent valisi Nur Muhammedin himaye ve yardmlaryla Hokand asker kuvvetlerine
girerek ykselmitir. Ksa zaman iinde gsterdii kabiliyet neticesinde 1845 ylnda Hokand
Han Hdayar Hann d ilikiler memuru olmu ve ayn yl ko-beyi (kumandan) rtbesiyle
Ak-Mescid (Kzl Orda)in savunmasn stlenmitir. Burada Yuelikten olan bir Kpak
kzyla evlenmi ve iki olu olmutur.

Resim 4: Yakup Bey (tr.wikipedia.org)


1849 ylnda binba iken Ak-Mescid hkimliine tayin edilmi ve kendisine AkMescidin komutas verilmitir. Rus arlnn 1853 ylnda Ak-Mescidi 26 gn sren
kuatmasna byk bir baar ile kar koymu, ancak sonunda Ruslara teslim etmek zorunda
kalmtr. 1864de imkentin savunmasn yrtt esnada tekrar Takente ynelmeye
mecbur kalm ve o srada Hokandn fiili hkimi olan Alimkula katlmtr. Bu dnemde
Kagar hkmdar olan Gasp Sdk Bey, Kagar ve Yenihisar kalelerindeki in birliine
kar koyamayacan anlaynca Hokand Hanlndan yardm istemitir. Hokand Hanlnn
asker komutan Alimkul, Ocak 1865te inin gcn zayflatmak amacyla Yakup Beyi,
Cihangir Hocann tek olu olan Buzuruk (Bzrk) Han Tre ve 50 adam ile birlikte 1000
kiilik bir ordunun banda Kagara gndermitir. Yakup Bey, amacna ulamak iin byk
288

bir gayret gstermi ve ksa bir savatan sonra da Kagar halknn desteini salamtr. Gasp
Sdk Bey ondan ynetimini tanmasn istemise de ksa bir sre sonra ldrlmtr.
Buzuruk Han Tre hanlk tahtna oturarak han ilan edilmitir. Buzuruk Han Tre, hemen
Hokand hkimine tabiliini bildirerek Yakup Beyi ko-beyi olarak atamtr. Yakup Bey,
1865 ylnda Hokand gmenlerini de yanna alarak Kagar kuatan inlilere kar
mcadele etmitir. Buzuruk Han Tre, Kagarda idareyi ele alnca Yakup Beye nemli
vazifeler vermitir. O da Buzuruk Han Trenin idare etmedeki beceriksizliini kullanarak
asker ve mlk kadrolara hkim olmutur. Asker faaliyetlerini arttrarak yeni bir ordu
kurmutur. 1866 ylnda Buzuruk Han devre d brakarak Yenihisar, Yeniehir, Yarkent ve
Hoteni ele geirmitir. Gneydeki bu drt ehri ele geirdikten sonra 1867de Aksu, Kuar
ve Karaehiri de alarak topraklarn geniletmitir. Yakup Bey, ayn yl yani 1867de hacca
gnderilme bahanesi ile iktidardan uzaklatrd Buzuruk Han Trenin iktidarna son vermi
ve kendisine Atalik Gazi Ba-devlet (Mesut Hkmdar) unvann vererek Kagarn yeni
hkimi olmutur. 1869da Korlay, 1871de de Turfan ele geirmitir. Yakup Bey, Dou
Trkistan birletirerek Aksuyu devletinin bakenti yapmtr. Bundan sonra inliler ve
Dunganlarla mcadele ederek onlar Urumiden kovmutur. Bu galibiyetin ardndan ayn yl
Ruslar tarafndan igal edilen li vadisi dnda tm Dou Trkistana hkim olmutur.
Bylece devletinin snrlarn douda Barkl, Urumi ve Kumula, batda Pamir ve Isskgl
civarna, kuzeyde Balka Gl ve Altay Dalarna, gneyde Karanlk Da ile Karakurum
Dalarna kadar geniletmitir.
Yakup Beyin, Dou Trkistanda bamszln ilan ettikten sonraki hedefi
uluslararas arenada mttefik ve destek aramak olmu ve bu gaye ile diplomatik mnasebetler
kurmutur. Bu yzden de zellikle ok kuvvetli siyasi ve diplomatik bir ahsiyete sahip
olmakla n kazanmtr. ngiltere, Hindistan, Osmanl Devleti ve Rusya ile ilikiler kurmu,
asker eitmenlerini Osmanl Devletinden, silahlarn ngiltereden ve ticari mallarn da
Rusyadan getirtmitir. Yakup Bey, lkede istikrar saladktan sonra 1872 ylnda tarih ve
kltrel balarla bal olduu ve slm dnyasnn hamisi konumunda bulunan Osmanl
Devletine ve Sultan Abdlaziz Han (1861-1876)a yeeni Seyip Yakup Han Tre
bakanlnda bir heyet gndererek, Sultandan yardm ve himaye talebinde bulunmutur:
Ayrca devletini Osmanl Devletinin bir paras olarak kabul etmesini dileyerek, kendisine
biat ettiini bildirmi ve yardm ve destein yansra asker malzeme ile askerleri eitmek
zere uzman subaylar istemitir. stekleri kabul edilmi ve Sultann emri zerine Albay
Kazm Bey komutasnda 5 muvazzaf ve 3 emekli subaydan oluan bir asker eitmen grubu
1200 piyade tfei, 6 sahra topu ve cephane yapmnda kullanlan barut ve malzemeler ile
birlikte Hindistan zerinden Dou Trkistana gnderilmitir. Heyet Kagarda byk bir
coku ve sevin ile karlanmtr. Yakup Bey, stanbuldan gelen subaylarn ve retmenlerin
yardmyla 80.000 kiilik bir ordu kurarak ordusunu yetitirmeye balamtr. Bu arada Yakup
Beye Emrl Mslimn unvan verilmi ve o da Sultan Abdlaziz Han adna hutbe
okutarak, bastrd altn ve gm paralara Osmanl Sultannn ve halifesinin adn
yazdrmtr.
Yakup Bey, Rus arl ile 8 Haziran 1872de be maddelik bir ticaret antlamas
imzalarken; Hindistanda bulunan ngiliz koloni idaresiyle de 2 ubat 1874te on iki maddelik
289

bir antlama imzalamtr. Bylece onun kurmu olduu devlet ngiltere, Rusya ve Osmanl
Devleti tarafndan resmen tannmtr. Yakup Beyin ite ve dta kuvvetlenmesi, dou
komusu olan ini ok telalandrm ve tedbirler almaya sevk etmitir. 1876-1877 yllarnda
inliler ona kar byk bir hcuma geerek, Manu-Qing hkmeti, 1877 baharnda General
Zuo Zon-tang (Tso Tsung-tang) ve General Liu Cin-tang kumandasnda byk bir ordu
gndermitir. inliler, douda Kumul ve Urumiyi 1877 Nisannda igal edip, Kagara
doru ilerlemeye balamlardr. Yakup Bey savunmaya gemek zorunda kalm, Aksu
etrafndaki Davanng Geidinde iddetli arpmalar yaanmtr. Yakup Bey savata sayca
stn olan dman karsnda sava kaybederek geri ekilmi ve Manu hkmetiyle
antlama yapmak istemitir. General Tso Tsung-tanga bir elilik heyeti gnderip, antlama
isteini bildirmitir. Bu srada inliler 16 Mays 1877 de Turfan ele geirmilerdir. Fakat
Yakup Bey, teklifinin kabul edilip edilmediini renemeden 29 Mays 1877 gn vefat
etmitir. Baz kaynaklarda Yakup Beyin bir suikasta kurban gittii de rivayet edilmektedir.
Rivayete gre Hoten hkimi Niyaz Hkim Beyle yardmcs Aur Bey, Yakup Beyi ortadan
kaldrmay planlamlar ve Yakup Beyin yaverine ok miktarda para vererek
zehirletmilerdir. Yakup Beyin 1877de lmesiyle in istilas tm Trkistanda devam
etmitir. Oullar arasndaki taht kavgalar, beylerin hem kendilerini hkmdar hem de
eyaletlerinde bamszlklarn ilan etmeleri Dou Trkistan slam Devletinin kne
zemin hazrlamtr. Olu Beg Kuli Beg ksa sren bir i arpmann ardndan yasal varis
olmu; ancak ubat 1878de Hokanda giderek, 1881 ylna kadar tekrar Kagara girmek iin
mcadele etmitir. inliler 16 Aralk 1877de Kagar, 16 Mays 1878de de Dou
Trkistann tamamn igal etmilerdir. Yakup Beyin can pahasna da olsa byk
glklerle kurduu, koruduu ve kendisine birleik bamsz bir devlet dzeni verdii hr
Dou Trkistan devletinin bamszl bylece sona ermitir.
Yakup Bey, zeki, alkan ve faal bir ahsiyete sahipti. lkesini ittifak sistemiyle
kuvvetlendirip, kltr ve imar faaliyetlerini de arttrmtr. Adna altn ve gm sikke
bastrm ve 1872de de Kagardaki dgh Camiini yaptrmtr. adalar Yakup Beye
devlet kurma ve ynetme kudretine sahip bir kiilie sahip olduu ve byk baarlar elde
ettii iin hayranlk duymulardr. Onun gz kara atlganl bir yana, adalarnn gznde
Yakup Bey, Trkistanda ilk defa grlen yar modern bir devletin kurucusudur; eriat
esaslarna dayanan olduka gl bir ordu ve sivil ynetim kurmu ve gcn tamamyla
Hokandl akrabalarndan almtr.

12.5. Minguo Dnemi ve Dou Trkistan (Sincan)n Eyalet Olma


Sreci
1878 ylnda Yakup Beyin lmnden sonra Yediehir tekrar inin igaline maruz
kalmtr. 1878-80 aras iki yl boyunca Manu Hkmeti Rusyaya eli gndererek liyi geri
almak istemi ve sonuta 24 ubat 1881 ylnda li Antlamas imzalanmtr. Antlamaya
gre li ine, Korgasn gneyi Rusyaya verilmi ve Manu Hkmeti Rusyaya 9 milyon
ruble tazminat demeyi kabul etmitir. Bundan yl sonra yani 1884 ylnda Manu
Hkmeti Yediehir ve Tanr Dalarnn kuzeyini iine alan blgeyi yeni toprak
anlamna gelen Sincan (incan) ya da Sinkiang Eyaleti olarak ilan etmitir.
290

1912 ylnda Manu Hkmeti devrildikten sonra Minguo (Mill in) dnemi balam
ve Minguo, incandaki yerel beylikler ile feodal dzeni devam ettirmitir. Manu dneminde
Urumide Dou Trkistan Valisi olan Yuan Da-hua ile halk arasnda atmalar balam ve
onun yerine ksa bir sre sonra Yang Zeng-xin getirilmitir. O, kastl olarak blge halkn
fakir ve geri brakm, ancak Uygurlar, zgrlk ve kurtulu mcadelelerine kendi imknlar
lsnde devam etmilerdir. Blgenin her yerinden ynetime kar isyanlarn ard arkas
kesilmemi, ancak hepsi de acmaszca bastrlmtr.
Yang Zeng-xin, merkezden uzak olmasnn salad avantajlar iyi kullanm ve kendi
adna Ruslar ve ngilizler ile grerek anlamalar yapmtr. Blgenin kalknmasndan ok,
bulunduu mevkii elde tutmak istemi ve bu uurda her eyi feda etmitir.
1913 ylnn Mart aynda Kumulu yneten ah Maksutun mezalimliklerine kar
Tmr Kalfa liderliinde bir halk ayaklanmas gereklemi, ancak isyan Yang Zeng-xinin
ah Maksuta verdii taktik sayesinde hsranla neticelenmitir. Bu taktie gre asilerin
yanna giden ve inli bir Mslman olan Ma Fu-xing, ah Maksut adna Kurana el basarak
kefil olmu, Tmr Kalfa ve arkadalar da ona din kardelii adna gvenerek isyana son
vermilerdir. Ancak ksa bir sre sonra tutuklanarak, ar bir ekilde cezalandrlmlardr.
Yang Zeng-xin 1928 ylna kadar 17 yl Sincan ynetmi, halkn okuma-yazma
renmemesi iin her trl tedbirleri alarak, cahil kalmalarn salamtr. inli Mslman
Ma Fu-xingi kullanp Dungan Ordusunu kurdurmu ve bu orduyu yerli Mslman halkn
stne saldrtmtr. Her trl hileye bavurmas neticesini vermi ve 1 Temmuz 1928 ylnda
incan Eyalet Bakanlna getirilmitir. Ancak yaptklar yanna kr kalmam, 7 Temmuz
gn Diler direktr Fan Yao-nanun yapt darbe srasnda vurularak lmtr. Bu srada
Jin Shu-ren darbeyi bertaraf ederek Fan Yao-nan ve dier darbecileri tutuklatm ve incan
Eyalet Bakanlna getirilmitir.
1931 ylnn banda Kumul Beyi ah Maksut kendi idaresindeki topraklarda baz
deiiklikler yapm, yaanan hakszlklar halkn nefretini arttrmtr. ubat aynda Kumul
halk ah Maksutun saraynn koruyucuba olan Hoca Niyaz Hacn liderliinde
ayaklanmtr. Bunun zerine ah Maksutun eski beylerinden Yolbars, Kansudaki General
Ma Zhong-yingden yardm istemi ve o da incana girmitir. Ma Zhong-ying ilk olarak
Kumul ehrini ele geirmitir. Sincan Eyalet Bakan olan Jin Shu-renin birlikleri Yedikuyu
ve Liaodun arasnda Ma Zhong-ying birliklerini pskrtmeyi baararak, Kansuya kadar takip
etmilerdir. Bu srada Hoca Niyaz Hac Moolistan snrna ekilmitir. 1932 ylnda Kumul
ayaklanmasndan ilham alan Turfan halk da isyan etmi ve bylece Dou incanda byk
bir ayaklanma dnemine girilmitir. Kumul ve Luknn feodal beyleri sindirilmi ve bu
ayaklanma tarihte Hac Ayaklanmas adyla anlmtr.

291

1932 ylnda Sheng Shi-cai dou cephesi bakomutan olarak tayin edilmi ve
kararghn Kumulda kurmutur. Austos aynda Ma Zhong-ying tekrar incana asker
gndermi ve sava gneydeki Kuar, Bgr, Bay, Aksulara kadar yaylmtr.1933 ylnda
bu blgedeki isyanlar ile bunlara kar alnan nlemlere devam edilmitir.

Resim 5 Hoca Niyaz Hac

12.6. Dou Trkistan slam Cumhuriyetinin Kuruluu ve Ykl


12 Haziranda Dou cephesi komutan Sheng Shi-cai, Ma Sheng tarafndan yenilerek
Turfan ve Piana ekilmeye mecbur braklmtr. Sheng Shi-cai, 26 Haziranda Urumide
olaanst
toplant
yaplmas
arsnda bulunmu ve Eyalet
Hkmetini devirme, siyasi reform
yapma gibi sular gerekesiyle darbeci
Tao, Chen ve Liyi tutuklatmtr.
Merkez hkmetin gnderdii Huang
Mu-songu da hapse atmtr. 21
Temmuzda Huang, Nankine dnm,
1 Austos Minguo Merkez Hkmeti
Liu
Wen-longu
incan
Eyalet
Bakalna, Sheng Shi-caiy Emniyet
ve Eyalet D Mdafaa Bakanlna
atamtr. 16 Austos 1933de Merkez
Hkmet, Luo Wen-gan gndererek
Urumideki Sheng, lideki Zhang PeiResim
6
Dou
Trkistan
Bayra
yuan
ve doudaki Ma ile arasnda alabulucuk
yapmasn
istemi,
ama
baarl
292

olamamtr. Haziranda Ma birlikleri Sheng birliklerini yenerek Karaehir, Korla ve Mori


Nehrini ele geirmilerdir. Ekim aynda bir kere daha Sheng birliklerini pskrterek
Urumiyi kuatmlardr. Sheng, SSCBden destek istemi, Kasm aynda Zhang ve Ma
birlikte Urumiye hcum etmeye hazrlanmlardr. Hoca Niyaz Hac isyan neticesinde
gneyde bulunan Minguo askerleri buradan kartlm ve 12 Kasm 1933de Hoca Niyaz
Hac, Kagarda Dou Trkistan slm Cumhuriyetini ilan etmitir. Bylece resm olarak
ilk kez Dou Trkistan ad kaytlara gemitir. Hotendeki Mslman Uygurlar da
Muhammed Emin Bura liderliinde Dunganlara kar isyan ederek, slm Hkmeti
kurduklarn ilan etmilerdir. Aralk aynda Shenge yardma gelen Sovyet Kzl ordusunun
bir tugay liye girerek, kyafet deitirip Tarbaatay Ordusu olarak tekiltlandrlmlardr.
Yine Aralk 1934te Kzl Sovyet ordusunun ikinci bir tugay kyafet deitirerek
Tarbagataya girmi ve Altay Ordu Birlii olarak tekil edilmitir.
Dou Trkistan slm Cumhuriyeti ok ksa bir zaman ierisinde devlet tekiltn
tamamlam ve ay yldzl gk bayra kabul etmitir. Dou Trkistan slm Cumhuriyetinin
Cumhurbakan Kumullu Hoca Niyaz Hac olurken, Babakan olarak da Hotanl Sabit
Damulla Abdulbaki seilmitir. Ancak bu cumhuriyetin mr ok ksa srm, Kzl Ordudan
kaan Ma Zhong-ying birliklerinden bir ksmn yneten Ma Hu-shan komutasndaki birlikler
Hoteni alarak bu slm devletini ykmlardr.
1937 ylnda Guomin Dangn 5. kuatmal soykrmndan kaan in Kzl ordusundan
geride kalan bir tugay Dou Trkistana girmi ve Urumiye Yeni Garnizona yerlemitir.
Eyll aynda da Dou Trkistandan ine, in-Japon savana destek olmak zere asker
gnderilmitir.

12.7. Dou Trkistan Cumhuriyeti


1943 ylnn balarnda, Altaydaki Kazak Mill Uyan Komitesi Urumi deryasna
hcum ederek isyan balatm ve kararghdaki askerlerin hepsini ldrmtr. Nisan aynda
ingil, Fukang, Guchung, Fuyuan, Sanci gibi blgeleri ele geirmitir. 1944 ylnda Sheng,
Dou Trkistandaki Guomin Dang glerini imha etmi, ardndan da Sovyet lideri Staline
telgraf ekerek Sovyetlere teslim olacan, Jiang Jieshi (Chang Kai Shi)ye kar
savaacan bildirmitir. Ancak Stalin telgraf Jiang Jieshiye gndermitir. Mart aynda inJapon savana destek amal Dou Trkistandan 10 bin at toplama emri verilmi, Austos
aynda Sheng Shi cai merkeze arlarak, yerine Wu Zhong-xin incan Eyalet Bakan olarak
atanmtr. Eyllde Nilka ilesindeki Uygur-Kazak Trkleri askere at toplama emrine kar
ayaklanarak ile merkezini ele geirmilerdir. Kasm balarnda Gulcada da ayaklanma
km ve ehir ele geirilmitir. 12 Kasm 1944te tekrar Dou Trkistan Cumhuriyeti ilan
edilmitir. Yine Ay yldzl gk bayrak cumhuriyetin bayra olarak kabul edilmitir. Dou
Trkistan Mill Ordusu kurularak Minguo Hkmeti ile ilikiler kesilmitir. Alihan Tre
Cumhurbakan, Ahmetcan Ksim Babakan seilerek Dou Trkistan Cumhuriyetinin
Anayasas kabul edilmitir.
1945 ylnda SSCBnn da destekleriyle Mill Ordu koldan Minguo Devlet
Ordusunun kararghna hcum etmi ve bylece Dou Trkistan Mill Ordusu, Altaydaki
293

Kazak Trkleri birlikleri ile Altay, li, Tarbagatay vilayetlerini kurtararak 300.000 bin km bir
topraa sahip olmutur.
1945 ylnda SSCB ve ABDnin Urumi konsolosluklar bamsz Dou Trkistan
Hareketine kar Guomin Dang merkez hkmeti ile bilgi alveriinde bulunarak, siyasi
entrika planlar yapmtr. Merkez Hkmet Dou Trkistan Cumhuriyetini kabul etmese de
blgedeki karklklar yznden Dou Trkistan Cumhuriyeti ile barl politikasn
srdrmek zorunda kalmtr. Cumhurbakan Alihan Tre, Babakan Ahmetcan Ksim
(1914-1949) ve General Sabir Hac, Dou Trkistan vekili olarak Urumiye gelip, 17 Ekim
1945te bar grmelerine balamlardr.
1946 ylnn banda Minguo Hkmeti Dou
Trkistan meselesi ile ilgili youn almalar
yapmtr. Haziran aynda Cumhurbakan Alihan
Tre SSCB konsolosluuna davet edilmi, oradan da
zel bir arabaya bindirilerek zorla SSCBye
gtrlmtr. Cumhurbakan Alihan Tre, 1885
ylnda Krgzstann Tokmak ehrinde domu ve
1976 ylna kadar ev hapsinde tutulmutur.
Siyasetiliinin yan sra lim, air ve tarihilii ile de
nlenmitir.
Trkistan
Kaygs,
Tarih-i
Muhammedi vb ok sayda nasihat iirleri vardr.
1 Temmuz 1946 ylnda Birleik Hkmet
kurulmu, 15i yerli Trk, 10u inli memurlardan
mteekkil bir ynetim kadrosu oluturulmutur.
Kasm aynda Ahmetcan Ksim ve Abdukerim
Abbasov, Minguo Merkez ynetimine Dou
Trkistana Al Muhtariyet tannmas talebinde
bulunmular, ancak kabul edilmemitir. Aralk aynda
Abbasov, in Komnist Partisi yesi Dong Bei-wu ile
grterek, Dou Trkistanda Komnizm ittifak kurmak iin yanndaki 11 kii ile birlikte
partiye ye olmutur. Bu arada SSCBye karlan Alihan Trenin yerine Ahmetcan Ksim
Cumhurbakan seilmitir.

12.8. Baytak-Boda Olay


3 ubat 1947de, Urumide Demokratik Devrimci Partisi (DDP) kurulmu ve bir
Krgz Trk olan Abdukerim Abbasov Parti bakan seilmitir. 20 ubatta Urumide
Uygur Akalan Kongresi toplanm ve Han inlilerinin ynetimden uzaklatrlmas ile
Minguo Devlet Ordusunun Dou Trkistan terk etmesi kararlarn almtr. 21 ubatta
Dou Trkistan Uygur Kongresi 5000 kiinin katld bir yry organize ederek
hkmetten ksa sre ierisinde sorularna cevap verilmesini istemitir. 25 ubatta
Cumhurbakan Ahmetcan Ksim yryenlerin vekilleri ile makamnda grmtr. ehrin
bat kapsnda 6000 Uygur Trk hkmete kar toplannca, hkmet binasna kar tehlike
294

hisseden silahl kuvvetler ehrin gney kapsn kapatmlardr. ehirdeki Halk Meydannda
protestocularla asker arasnda bir srtme yaanm ve bin Uygur Trk ldrlmtr. Bu
olay tarihte 25 ubat Katliam olarak adlandrlmtr. 29 Martta DDP Urumiyi terk
edince, 20 Maysta Eyalet hkmeti tekrar tekil edilerek, Mest Sbir, Eyalet Bakan
olarak atanmtr. 28 Maysta trenle greve balad gn Dou Trkistann byk bir
ksmnda protesto yryleri yaplm ve Turfan, Pian, Toksun ilelerinde isyanlar
kmtr. Komutan Song Xi-jian bu ileyi kana bulam, isyanclardan hayatta kalan 100
kii Bamsz Dou Trkistan Cumhuriyetinin bakenti olan Gulcaya kamak zorunda
kalmlardr. Austosta hl SSCBnn engellemesi yznden Manasta bekleyen Dou
Trkistan Mill Ordusu Gulcaya dnmtr. Bu yl Osman Batur ve Canmkan, Dou
Trkistandaki Kktokay, Burultokay ve ingilde Cumhuriyete kar isyanlar karmlar ve
Moolistan, Dou Trkistan ya da Minguo ortasnda kalan Baytak-Boda Olaynda yer
almlardr.
SSCB, 1944te Bamsz Dou Trkistan Cumhuriyetinin kuruluunda Uygur-Kazak
Trklerine destek vermi, 1946 ylnda ise Moolistandan Dou Trkistann kuzeyine
girmeye niyetlenmitir. 1947 ylnda Moolistan Ordusu Baytak Bodadaki in askerlerini
kovmak, Baytak-Boday geri almak ve snrlar korumak zere hazrlklar yapm ve 2
Haziranda Guomin Dang askerlerine 48 saat ierisinde Baytak-Boday terk etmelerini
sylemitir. Guomin Dang askerleri buras in Topra diyerek terk etmek istememilerdir. 5
Haziranda gn doarken Mool ordusu in askerlerini kovmak zere harekete getiinde 5
Krmz yldzl uak sava meydann bombalamtr. Orada bulunan Osman Baturun
kontrolndeki blgede sava alan ierisinde kalm ve bunun zerine Osman Batur da
Moollara kar ate amtr. Moollar yenilerek geri ekilmilerdir. Guomin Dang ordu
komutan Ma Xi-zhen Urumiye haber gndererek, SSCB uann yardma geldiini ve
onlara ate atn bildirmitir. 7 Haziranda tekrar gelen Moolistan ordusuna kar Osman
Baturun atl askerleri savaarak pskrtmeyi baarmlardr. 15, 17, 20 Haziran gnleri
kk apta atmalar devam etmi, 26, 27 Haziranda Mool askerleri tekrar byk apta
saldr balatmlarsa da baarl olamamlardr. 3 Temmuzda yeniden saldrya gemilerse
de baarszlkla geri dnmlerdir. Eyll 1948de atmalara son verilmi ve Moolistan
inden tazminat istemise de kabul ettirememitir.

12.9. Kzl inin Gelii ve Sincan Eyaletinin Kuruluu


1948 Baharnda Dou Trkistan Mill Ordusu Osman Baturu pskrtm,
Temmuzda DDP dalm ve yerine 1 Austosta Dou Trkistan Koruma ve Siviller
ttifak (DTKS) kurulmutur. Ahmetcan Ksim bakan olarak seilirken, Aralk 1948de
Mest Sbir grevden alnp yerine Burhan ehidi Eyalet bakan atanmtr.
Austos 1949da Deng Li-qun SSCBden Gulcaya geerek Dou Trkistan liderleri
ile grmtr. 18 Austosta Mao, Dou Trkistan liderlerine telgraf ekerek Pekine davet
etmitir. 23 Austosta, Ahmetcan ve dier st dzey devlet adamlar liden SSCBye, sonra
da Pekine gitmek zere yola kmlar, ancak uak 27 Austosta Balka Glnn zerinden

295

geerken dm ve hi kimse kurtulamamtr. Bylece Dou Trkistan Cumhuriyeti liderler


kadrosu kaza ssyle yok edilmitir.
Eylln son haftas Dou Trkistan Mill Eitim Bakan, incan Eyalet Mill Eitim
Mdr Seyfettin Aziz ve iki st dzey komutan Pekine Ortak Program imzalamak ve
in Halk Cumhuriyetinin kurulu trenine katlmak iin gitmilerdir. Seyfettin Aziz, Mao
ile grerek, KPye yelik bavurusu yapmtr. Mao onun yelik bavurusunu hemen
onaylayp imzalamtr. Bundan sonra 13 Ekim l949da SSCBnin yardmn alan in
Kurtulu Ordusu Kumula, 20 Ekimde Urumiye girmi, Dou Trkistan Cumhuriyetine
son verilip, incan Eyaleti kurulmutur. 17 Aralkta incan Eyalet Hkmeti tekil edilmi,
22 Aralkta gneydou Trkistana, 20 Ocak 1950de de kuzeydou Trkistana Komnist
in Kurtulu ordusu yerletirilmitir.

12.9. Uygur zerk Blgesi


1 Ekim 1955 ylnda in Merkez Hkmeti, Dou Trkistana muhtariyet tanyarak
indeki 5 zerk blgeden biri olarak kabul etmi ve incan Uygur zerk Blgesini
kurmutur. Ama Uygur Trkleri bu ismi kabul etmeyerek lkelerine Dou Trkistan,
Uyguristan ya da sadece Uygur zerk Blgesi demeye devam etmilerdir. Bakenti Urumi
ehridir. Uygur zerk Blgesi Bakanlna Seyfettin Aziz, KP Parti birinci kol
sekreterliine de Wang En-mao atanmtr. 1953-1957 yllar arasnda Uygur zerk
Blgesinde sosyalizm glkle uygulanmaya allarak, 1958 ylnda bu blgenin
gelitirilmesine karar verilmitir.
1960l yllarda inde izlenen ilerleme siyaseti sonucu byk bir ktlk yaanm,
sabk Dou Trkistann bakenti Gulcada Uygurlar ayaklanarak, Gulca Bykehir
Belediyesini igal etmilerdir. Bu harekete SSCB de destek vermitir. Olaydan hemen sonra
SSCB ayaklanan Uygurlara Sovyet snrlarn am, ok sayda Uygur, Kazak SSCnn
Almat, Yarkent blgelerine snmlardr.
16 Mays 1966 ylnda in Kltr Devrimi Uygur zerk Blgesinde de balatlm
ve Mays 1966 ylnda KP Uygur zerk Blgesi hkmeti, 1965-1980 yllar iin sosyalist
toplum kurmann uzun programn ilan etmitir.
1969 ylnn ubatnda Uygur zerk Blgesindeki 2000e yakn gen aydn, in
bakan Maoa mektup yollayarak, ondan Aydnlar orta ve kt durumdaki kylere
yetitirme programna dahil edilmelerini istemiler ve bu istekleri olumlu karlanmtr.
Bylece Uygur zerk Blgesinde ok sayda gen aydn dier kylere giderlerken, Pekin ve
inin dier byk ehirlerinden pek ok gen aydn da Uygur zerk Blgesine gelip
kylerde yetimeye balamlardr. Bu arada inde Kltr Devrimi yllarnda
tekiltlanma ve silahlanma serbest braklmtr. 1978 ylnda Devrimci Dou Trkistan Halk
Partisi kurulmutur.
1984 ylnda Hu Yao-Bang Yumuak Vasta ile Kabul Ettirme taktiini
uygulayarak, camilerin almasn salam ve 30 aileye bir cami ina ettirme izni verilmitir.
296

Bu da 1979daki camii saysnn 6 katna kmasn salamtr. Bu arada halkn kendi dilinde
dergi ve gazete yaynlamasna, din okullar amasna da izin verilmitir. Bu dnemde Uygur
zerk Blgesindeki yerli halk ile Han inleri arasnda lml bir dnem yaanmtr.
4 Haziran Pekin Olaylarndan sonra Yumuak Vasta ile Kabul Ettirme taktiine olan
gvenleri sarslan Uygur Trkleri tekilatlanarak vatann bamszl iin mcadeleye
balamlardr. 1990 ylnda Barin kasabasnda ayaklanma km, ama bu ayaklanma
sonunda Dou Trkistan Bamszlk Hareketi yeleri Afganistan ve Trkiyeye snmak
zorunda kalmlardr.
Trkiyedeki Uygur Trkleri 1992 ylnda stanbulda Rza Bekin Paann organize
ettii Dou Trkistan Mill Kongresi yapmlardr.
5 ubat 1997de Gulcada sabah saat 9 sularnda 100den fazla gen Uygur Trk
ellerinde Kelime-i ehadet yazlm afilerle tekbir getirerek protesto yry yapmlar,
ancak le saatlerinde ayaklanmaya katlanlarn says bini gemitir. Gvenlik gleri k
mevsimi olmasna ramen nce protestocularn zerlerine souk su pskrtm sonrada
silahla ate aarak 92 Uygur Trkn ehit etmilerdir.
13 Austos 1999da Dou Trkistan davasnn nde gelenlerinden Rabia Kadiri,
Urumide ABD Parlamenterler ekibiyle grt diye yurtdndaki yasal olmayan rgtlere
devlet istihbarat temin ettii gerekesi ile 8 yl hapis cezasna arptrlmtr.
Ocak 2002de in Merkez Hkmeti Dou Trkistan Terr Gleri Sularndan
Kaamazlar adl beyaz kitab nerettirmi ve terrizme kar bilinlendirme kurslar ile
Uygur halkn in ynetimini kabul etmeye ve bamszlk hareketlerine katlmamalar
konusunda uyarmtr.
16 Nisan 2004te Dou Trkistan Mill Kongresi , Dnya Uygur Gen Vekiller
Kongresi ve Dnya Uygur Kongresi yaplmtr. 14 Eyll 2004te Amerika Birleik
Devletlerinde Dou Trkistann Srgndeki Hkmeti kurulmu, 14 Mart 2005te de Rabia
Kadiri hapis cezasn ekerken Yurtdnda gzaltnda tedavi grmek zere ABDye
gitmitir. Eyll 2006da da Nobel Bar dlne aday gsterilmi, ancak in Hkmeti
Yurtdndaki Dou Trkistan Blc terrist glerle ibirlii yapt iin itiraz etmitir.
29 Mays 2006da ABDde Dnya Uygur Cemiyetinin Bakan ve 26 Kasmda
Almanyada da Dnya Uygur Kongresinin ikinci Bakan seilmitir.
Mart 2008 ylnda Dou Trkistan Bamszlk hareketini destekleyen Uygur Trkleri
hkmete kar protesto yry dzenlemilerdir. 2 Nisanda Merkez Hkmet yry
yasal olmayan yry olarak kabul edip, derhl mdahele edilmesi emrini vermitir.
26 Haziran 2009da Guangdong Eyaleti Shaoguan ehrinde Gangzi Oyuncak
Fabrikasnda 500 kadar inli fabrikada alan Uygur iilerinin odalarna saldrarak resm
bilgilere gre 2 kiiyi ldrmlerdir. Ama halkn iddasna gre 52 gen kz ldrlm ve
cenazeleri memleketleri Kagarn Eskiehir ilesine getirilmi, ancak cenaze namazlarnn
297

kldrlmasna bile izin verilmeden gmlmlerdir. ller iin yas tutma ve hayrlarna
yemek datma gibi din gelenekler de yasaklanmtr.
26 Haziranda Guangdong Shaoguanda yaanan olaylara sebebiyet verenler hakknda
bir soruturma almamas ve bu olayla ilgili herhangi bir bilgi verilmemesi Urumideki
Uygur renciler ile sivillerin hkmeti protesto etmelerine sebep olmutur. Yry
yapanlar emniyet glerinin zorla datmaya kalkmas arbede yaanmasna neden olmu ve
hakkn savunan Uygur Trkleri uradklar zorbalk ve hakszlklara kar ayaklanmlardr. 7
Temmuz gn polis ve jandarma kuvvetleri olay yattrmlar, ancak inli siviller ile sivil
polisler sokaa dklerek nlerine gelen Uygur Trkn iddet kullanarak ldrp, binlerce
genci de tutuklamlardr. Bu arada sivillere de ate amlardr. Devlet l saysn 192
olarak aklasa da gerek saynn ne kadar olduu bilinmemektedir. Tutuklananlardan bazlar
idam edilmi, bazlar da aylar sonra hapisten karlmtr. Hapisten ktklarnda
bedenlerinde birer yara izi ya da morluk olmamasna ramen i organlarndaki ar yaralardan
dolay hepsi hastaneye kaldrlmlardr. in hkmeti kendisine kar yaplan masum bir
protesto yryn bile kanla bastrarak, dnyann sesini karmad kaliamlarna bir
yenisini daha eklemitir.
Yine 18 Temmuz 2011de Hoten ehrinde eline siyah renk bayrak alan Uygurlar
ayaklanmlar, ama bu 14 Uygur Trknn ehit edilmesi ile neticelenmitir.
Uygur zerk Blgesi kurulduunda burada Uygur, Kazak, Krgz, zbek, Tatar gibi
Trk boylar, Mool, Manur, ibe, Daur gibi Altay topluluklar, Han (Htay), Hui (
Mslman inliler Dunganlar) gibi in asll topluluklar ile Tacik, Rus gibi Hint-Avrupa
asll topluluklar yaamaktaydlar. Son zamanlarda inde etnik milletlerden en az 47si resm
kaytlara gre Uygur zerk Blgesine yerletirilmitir.
Uygur zerk Blgesinde Uygurlar bata olmak zere saydmz Trk boylar ile
Tacikler ve Dunganlar slam dininin Snni mezhebine baldrlar.
Uygur zerk Blgesinin kendine zg anayasas vardr. Uygur zerk Blgesinin
resm dili Uygurca ve incedir. Resm yazmalar bu iki dille yaplmakta, Uygurca, Kazaka,
Krgzca, Moolca ve ince eitim verilmektedir.
Bugn Uygur zerk Blgesinin yz lm 1.848.000 kmdir. Douda inin
Kknur (Qinghai), Kansu (Gansu) Eyaletleri, kuzeydou ve kuzeyde Moolistan, kuzeyde
Dostluk Zirvesinin karsnda Rusya Federasyonu, Kuzey bat ve batda Kazakistan, yine
batda Krgzistan, Tacikistan, gneybatda Afganistan ve Kamir blgesi, gneyde Tibet
zerk Blgesi ile snrdatr. Kara snr 5600 kmyi amaktadr. Denize snr yoktur.
Trkln ana vatan olan bu blge en kuzeyde Altay Dalar, ortada Tanr Dalar,
gneyde Karanlk Dalar ile Altn Da dizisi ile bu byk karl dan ortalarnda bulunan
kuzeydeki Kurban Tungut l ve gneydeki dnyann ikinci byk sahras Taklamakan
ln iine alr. Tanr Dalarnn dou balangcnda bulunan Turfan Havzasnn en alak
298

noktas Aydn Gl deniz seviyesinden 154,8 metre daha aadadr. Yazn ar scak, kn
da ok souk bir iklimi vardr.
Karl dalarn erimesi ile li, Tarm, Zerefan, Merkit, Keriye gibi tatl su nehirleri
oluur. Nehirlerden baka Lopnur, Bara, Sayram, Kanas gibi byk glleri vardr.
Turfanda ok eskiden yaplm karzlar, yani tarm yapmak iin ina edilmi kanallar vardr.
Dou Trkistan ok verimli bir topraa sahip olduundan burada her trl sebze-meyve
yetimektedir. rnein, Kumulun kavunu, Turfann zm ve kavun-karpuzu, Korlann
armudu, linin elmas, Aksunun pirinci ve elmas, Kuarn kayss, Atu (Art)n inciri,
Kagarn nar ve zm, Hotenin ceviz ve bademi ok mehurdur. Ayrca Hoten yeimi
teden beri inde ve gnmzde dnyada ok nldr. Bu blge yer alt maden, petrol ve
doal gaz yataklar bakmndan da ok zengindir.
Kkl Trk kltrnn kalntlarn, Dunhuang, Turfan Bezeklik, Kuar Kzl
Maaralar, Komul ve Kuardaki Tarhan Saraylarnda, Turfan Tarhan Sarayndan kalma
Tepede; di-kut, Yargl, Kroran Antik ehirlerinde; Astane, Zaunluk Mezarlklarnda,
Kagarl Mahmut, Yusuf Has Hacib, Afak Hoca, Mehet Sultan, Satuk Burahan, Toluk
Temurhan Trbelerinde; Heytgah Camii, ehzade Sulayman Camii ve Minaresinde, li
Camiinde ve Turfan Kad Camiinde bulabiliriz.
Grld zere inin zulmne kar ebedi bir Trk yurdu olan Dou Trkistan
Trklerinin bamszlk mcadeleleri gnmze kadar hep devam etmitir. Bamsz
oluncaya kadar da devam edecektir.

299

Uygulamalar
1) Dou Trkistanda Uygurlarn inlilerle olan mcadelesi hakknda bilgi veriniz.

300

Uygulama Sorular
1)
Uygurlarn XIII. yzyldan sonraki siyasi tarihinin hangi dnemlerinde in
devreye girmitir?
2)

Bu durumu hazrlayan i ve d unsurlar nelerdir?

Uygurlarn inlilerle olan mcadelelerinde yzyl aan isyanlar dnemi niin


olumlu sonu vermemitir?
3)

301

Bu Blmde Ne rendik zeti


Bu blmde Uygur Trklerinin tarihi hakknda ksa bilgiler verilmitir. 840 ylnda
Uygur Devleti ykldktan sonra Uygurlar, Orhun corafyasnda kalmayarak drt kol hlinde
batya g etmek zorunda kalmlardr. Bunlardan bir ksmnn 850 senesinde kurduklar
Kansu Uygur Devleti XI. yzylda Tangutlar gelinceye kadar var olmutur. Dier bir g
kolu ise Dou Trkistann Turfan Vilayeti civarna gelerek 850 civarnda di-Kut (Turfan)
Uygur Devletini kurmutur. Bu devlet, XII. yzylda Kara-Htaylar (Kara Kitan) gelinceye
kadar bamszlklarn srdrmtr. 1209da Mool mparatorluu tabiyetine giren
Uygurlar, gerek asker ve idari adan, gerekse bata alfabe olmak zere kltr alannda
Moollara ok byk katklar salamlardr. Cengizden sonra Byk Mool mparatorluu
drde blnm ve Uygurlar, aatay Devleti hkimiyetine verilmilerdir.
XIV. yzyl sonlarnda aatay Hanlnn yklmas ile Dou Trkistan Timur
Devletinin hkimiyetine girmitir. Altehirde son aatay hanl olan Saidiye Devleti,
1514 ylnda Yarkendte Seyit Han (1484-1533) tarafndan kurulmu ve Dou Trkistann
Mool lideri Galdan tarafndan 1679 ylnda igal edildii zamana kadar devam etmitir. Bu
dnemde ynetim, Kalmuklarn kuklas olan ve srekli birbirleriyle ekien hocalar
tarafndan salanmtr. Manu hkmetinin Dou Trkistan igal ettii 1757 ylna kadar
sren ve bu talihsiz sonuca zemin hazrlayan bu devir Hocalar Devri olarak bilinmektedir.
1757 ylnda Dou Trkistan igal eden ine kar Uygurlar bamszlklarn kazanmak
iin bata Byk-Kk Hocalar syanlar (1759) ile balamak zere 150 yl akn bir sre
gerekletirdikleri birok mill hareket sonusuz kalmtr. XIX. yzyllardan en nemlisi li
syan (1854)dr. Bu isyan neticesinde Uygur li yneticisi Mezemzat Hekim liderliinde ksa
mrl li Sultanl (1864- 1871) kurulmutur. 1881 ylnda arlk Rusyas, in ile li
Antlamasn imzalam ve bu antlama ile Yedisu blgesindeki binlerce Uygur aile zorla
ge tabi tutulmutur.
XIX. yzylda Uygurlarn en nemli bamsz devleti Yakup Beyin Kagarda
kurduu Dou Trkistan slm Cumhuriyeti (1867-1878)dir. Hokand hanl asker
kuvvetine giren Yakup Bey, 1865te komutan Alimkul tarafndan Cihangir Hocann tek olu
olan Buzuruk (Bzrk) Han Tre ve 50 adam ile birlikte 1000 kiilik bir ordunun banda
Kagara gnderilmitir. Buzuruk Han Tre hanlk tahtna oturarak han ilan edilmi ve hemen
Hokand hkimine tabiliini bildirerek Yakup Beyi ko-beyi olarak atamtr. 1866 ylnda
Buzuruk Han devre d brakarak Yenihisar, Yeniehir, Yarkent ve Hoteni; 1867de Aksu,
Kuar ve Karaehiri alarak topraklarn geniletmitir. Yakup Bey, ayn yl Buzuruk Han
Trenin iktidarna son vermi ve Kagarn yeni hkimi olmutur. 1869da Korlay, 1871de
de Turfan ele geirmitir. Sonunda Ruslar tarafndan igal edilen li vadisi dnda tm Dou
Trkistana hkim olmutur. Yakup Beyin, Dou Trkistanda bamszln ilan ettikten
sonraki hedefi uluslararas arenada mttefik ve destek aramak olmu ve bu gaye ile ngiltere,
Hindistan, Osmanl Devleti ve Rusya diplomatik mnasebetler kurmutur. Kurduu devlet
ngiltere, Rusya ve Osmanl Devleti tarafndan resmen tannmtr. Yakup Beyin ite ve dta
kuvvetlenmesi sebebiyle inliler Yakup Beye kar 1876-1877 ylnda harekete gemiler,
1878de de Dou Trkistann tamamn igal ederek Yakup Beyin devletine son
vermilerdir.
302

1884 ylnda Manu Hkmeti Yediehir ve Tanr Dalarnn kuzeyini iine alan
blgeyi yeni toprak Sincan (incan) ya da Sinkiang Eyaleti olarak ilan etmitir. 1912
ylnda Manu Hkmeti devrildikten sonra balayan Minguo dneminde incandaki yerel
beylikler ile feodal dzeni devam ettirmitir. Kumulda 1913 ylnda ynetici ah Maksutun
mezalimliklerine kar Tmr Kalfa tarafndan balatlan halk ayaklanmas 1931 ylnda Hoca
Niyaz Hacn liderliindeki ayaklanma ile devam etmitir. Ardndan Turfan halk da isyan
etmi ve bylece Dou incanda tarihte Hac Ayaklanmas adyla anlan byk bir
ayaklanma dnemine girilmitir. 12 Kasm 1933de Hoca Niyaz Hac, Kagarda Dou
Trkistan slm Cumhuriyetini ilan etmitir. Bylece resm olarak ilk kez Dou Trkistan
ad kaytlara gemitir. Dou Trkistan slm Cumhuriyeti ok ksa bir zaman ierisinde
devlet tekiltn tamamlam ve ay yldzl gk bayra kabul etmitir. Ancak bu
cumhuriyetin mr ok ksa srm, Kzl Ordudan kaan Ma Zhong-ying birliklerinden bir
ksmn yneten Ma Hu-shan komutasndaki birlikler Hoteni alarak bu slm devletini
ykmlardr.
12 Kasm 1944te tekrar Dou Trkistan Cumhuriyeti ilan edilmitir. Alihan Tre
Cumhurbakan, Ahmetcan Ksim Babakan seilerek Dou Trkistan Cumhuriyetinin
Anayasas kabul edilmitir. 1945 ylnda SSCB ve ABDnin Urumi konsolosluklar,
bamsz Dou Trkistan Hareketine kar Guomin Dang merkez hkmeti ile bilgi
alveriinde bulunarak, siyasi entrika planlar yapmtr. SSCBye karlan Alihan Trenin
yerine Ahmetcan Ksim Cumhurbakan seilmitir. 3 ubat 1947de, Urumide
Demokratik Devrimci Partisi (DDP) kurulmu ve bir Krgz Trk olan Abdukerim
Abbasov Parti bakan seilmitir. Han inlilerinin ynetimden uzaklatrlmas ile Minguo
Devlet Ordusunun Dou Trkistan terk etmesi amacyla in hkmetine kar toplanlmas
zerine bin Uygur ldrlm ve bu olay tarihe 25 ubat Katliam olarak gemitir. 29
Martta DDP Urumiyi terk edince, 20 Maysta Eyalet hkmeti tekrar tekil edilerek,
Mest Sbir, Eyalet Bakan olarak atanmtr.
1948 Temmuzunda DDP dalm ve yerine 1 Austosta Dou Trkistan Koruma
ve Siviller ttifak (DTKS) kurulmutur. Ahmetcan Ksim bakan olarak seilirken, Aralk
1948de Mest Sbir grevden alnp yerine Burhan ehidi Eyalet bakan atanmtr. 18
Austosta Mao, Dou Trkistan liderlerine telgraf ekerek Pekine davet etmitir. 23
Austosta, Ahmetcan ve dier st dzey devlet adamlar liden SSCBye, sonra da Pekine
gitmek zere yola kmlar, ancak uak 27 Austosta Balka Glnn zerinden geerken
dm ve hi kimse kurtulamamtr. Bylece Dou Trkistan Cumhuriyeti liderler kadrosu
kaza ssyle yok edilmitir. 13 Ekim l949da SSCBnin yardmn alan in Kurtulu Ordusu
Kumula, 20 Ekimde Urumiye girmi, Dou Trkistan Cumhuriyetine son verilip, incan
Eyaleti kurulmutur. 1 Ekim 1955 ylnda in Merkez Hkmeti, Dou Trkistana
muhtariyet tanyarak indeki 5 zerk blgeden biri olarak kabul etmi ve incan Uygur
zerk Blgesini kurmutur.

303

Blm Sorular
1)

Uygurlarn ykldktan sonraki g yollarndan hangisi yanltr?

a)

nc kol bugnk Dou Trkistann Turfan vilayeti civarna geldi.

b)

Drdnc kol Kagara geldi.

c)

kinci kol Kansu blgesine yerleti.

d)

Birinci kol inlilerle kart.

e)

Birinci kol bamsz devlet kurdu.

2)

Saidiye Devleti ka ylnda kurulmutur?

a)

1534

b)

1563

c)

1514

d)

1523

e)

1521

3) Hangisi 1759da inlilerin Dou Trkistana girmelerinden sonra yaptklarndan


biri deildir?
a)

Genel valilik kurmas

b)

Dou Trkistan resm vergiye balamas

c)

Memurlarn Dou Trkistan iin altrmas

d)

Halka istedikleri kadar vergi koymalar

e)

Zulmn hat safhaya ulamas.

304

4) Hangisi XIX. Yzylda Uygurlarn ayaklanmalarndan biri deildir?


a)

Velihan Hoca syan

b)

Ynnan syan

c)

Komul Tmr Kalfa syan

d)

li syan

e)

Altehir syan

5) Uygurlarn li syannn sebebi hangisidir?


a)

in ehirlerini ele geirmek istemeleri

b)

in ordusunda grev almak istemeleri

c)

Memuriyete gelmek istemeleri

d)

Vergilerin arlndan usanmalar

e)

Blgeyi terk etmek istemeleri

6) in Hkmeti ne zaman Dou Trkistana muhtariyet vermitir?


a)

1 Ekim 1955

b)

3 Eyll 1955

c)

4 Ekim 1955

d)

5 Ekim 1955

e)

2 Eyll 1955

305

7) Aadaki devletlerden hangisi Uygurlarn kurduklar devletlerden biri deildir?


a)

Orhun Uygur Devleti

b)

Ordos Uygur Devleti

c)

Kansu Uygur Devleti

d)

Turfan Uygur Devleti

e)

dikut Uygur Devleti

8) in resm olarak Dou Trkistanda li Generali Valiliini ne zaman kurarak


vergiye balamtr?
a)

1762

b)

1760

c)

1761

d)

1763

e)

1759

9) XIX. yzyl ile XX. Yzyln balarna kadar Uygur Trklerinin bamsz olmak
iin karttklar isyanlarn en nemlisi hangisidir?
a)

Yedi Hoca syan

b)

Hanerik Ayaklanmas

c)

Velihan Hoca syan

d)

Yarkend Halk Ayaklanmas

e)

li syan

306

10) Uygur zerk Blgesinde in Kltr Devrimi hangi tarihte balatlmtr?


a)

16 Mays 1966

b)

16 Mays l967

c)

16 Mays 1965

d)

16 Mays l968

e)

16 Mays l964

Cevaplar
1) e, 2) c, 3) c, 4) b, 5) d, 6) a, 7) b, 8) a, 9) e, 10) e

307

13. N KLTR

308

Bu Blmde Neler reneceiz?


13.1. in Kltrnn Oluumu
13.2. Shang Slalesi Dneminde Kltr
13.3. Chou Devletinde Kltr Hayat
13.3.1.

Konfys ve Felsefesi

13.3.2.

Lao-Tse ve Felsefesi

13.3.3.

Kanuncular

13.3.4.

Sosyal Hayat

309

Blm Hakknda lgi Oluturan Sorular


1)

in milleti ve kltrnn oluumu ne zaman, nasl olmutur?

2)

indeki ilk hanedanlarn kltrleri nasld?

310

Blmde Hedeflenen Kazanmlar ve Kazanm Yntemleri


Konu

Kazanm

in milleti ve kltrnn
oluumu

in milleti ve kltrnn ilk


olarak nerede, nasl ve ne
zaman olutuu sorularna
cevap bulunmas
Shang Slalesi dneminde
kltr hayatnn en nemli
unsurlarnn renilmesi

Shang Slalesi Dneminde


Kltr

Chou Slalesi Dneminde


Kltr

Kazanmn nasl elde


edilecei veya
gelitirilecei

Chou Slalesi dneminde


kltr hayatnn en nemli
unsurlarnn renilmesi

311

Anahtar Kavramlar

Shang

Chou

Konfys

Lao-Tse

I-ching

312

Giri
in milleti ve kltr, farkl etnik kavimlerin birbiri ile kaynat yaam artlarnn,
zellikle tarmn olgunlat blgelerde balayan ve binlerce yl sren bir srecin sonunda
ortaya kmtr. Hlen in kltrne ait unsurlardan kuzey kavimlerine ait olanlar ekip
karmak zordur; zira atalar klt, gk din gibi bu unsurlar daha henz ilk kltr merhaleleri
katedilirken oluumda yer alan temel talardr. yle ki, bu temel kavramlar nl Chou
dnemi filozofu Konfys oluturduu ahlk retisinde kullanarak asrlar boyu geerli
klmtr. Shang ve Trk asll Chou slalelerinin kltrlerini inceleyeceimiz bu blmde her
iki dnemde de gelimi bir ehircilik anlay, zellikle Trklerden alnan at, saban ve sava
arabas gibi yeniliklerin kltr hayatna katklar ve yksek bir sanat anlay ortaya koyan
bronz eyalar ve dnce sistemleri gibi kltr unsurlar ele alnmtr.

313

13.1. in Kltrnn Oluumu


inin douu, dnya tarihinin en karmak ve alkantl fasllarndan biridir. Sar
Nehirin vadisinde yaayan bir yn kabileye dayanan ve ok da akla kavumam bir
birlikteliin rn olarak M 6500lerde in milleti olarak ortaya kmlardr. Yiyecek
nerede ise yerleim orada olmu, nfus orada oalmtr. Kuzeydeki yaylalarda akdar ve
Hint dars tarm yaplrken, gneyde pirin yetitirilmitir. Pirin, inde her zaman ayr bir
yere sahip olmu ve zamanla inlilerin temel gda maddesi durumuna gelmitir. Bylece
birok blgenin halk kltrnde, yaradl efsanesinde kendine yer bulmutur. yle ki hem
Hindu hem de Budistlerin kutsal kitaplarnda pirincin bahsi ok gemi ve her ikisi de
tanrlara sunulan balca adak olma zellii tamtr. Bugn bile in geleneinde, en
kymetli madde inci veya yeim ta deil, be hububattr ve pirin bunlardan birincisidir.
Hint dars ve zellikle pirin, etnik ve kltrel topluluklarn yava yava bir araya
toplanp kaynamasna temel tekil etmiler ve bu kaynama en az birka bin yl srmtr.
Bu topluluklar en erken M ilk bin yla kadar kendini inli olarak grmemitir. Burada
unu ifade etmek gerekir ki, modern anlamda bir in Devleti domadan ve hatta birbiri ile
kaynam bir in milleti ortaya kmadan nce bile bir imparatorluk oluturulmutur.
Tarm ilkel yntemlerle yaplm, kyler yiyecek retimi, avclk veya savunma amal
kurulduu iin toprak verimini kaybetmeye baladndan baka yerlere kaydrlmtr. Evler,
kurutulmu veya sktrlm amur kalplarndan veya kuzeyde olduu gibi kurumu nehir
yataklarnn yamalarndaki yumuak killi kayalklara oyulmu scak ve rahat maaralardan
olumutur. Buday ve arpa, milattan nceki iki bin ylda muhtemelen Bat Asyadan
gelmiti. Kyller etlerinden faydalanmak zere domuz ve kpek yetitirmiler, zamanla bi
ve yak usul tarm brakarak, anak-mlek frnlamay ve mahsul depolamay
renmilerdir. Buralarda toplumsal tabakalara ayrlma olgusu gereklemitir. Baz aileler
toprak sahibi olurlarken, kimileri kk ifti olarak kalmlar, dierleri ise klelemilerdir.
Bu kylerin ahalisi, cilalanm tatan ve yeimden yaplm yzk ve balta dahil olmak zere,
alet ve ss eyas kullanmasn renmiler ve bunlar bir kabile reisinin gcnn ve ilahlarla
olan balantsnn simgesi hline gelmilerdir.
Yerleim merkezleri yava yava bym ve hayat ile alma alanlar birbirinden
ayrlmtr. nceleri, indeki ilk ehrin M 2000 civarnda, bugnk antung Eyaletinde
kurulduu dnlrken, 2002 ylnda inli arkeologlarn Anhuy eyaletinde yaptklar kazlar
sonucunda M 5500 ylna kadar giden ve karmak yapda evler, baz byk binalar,
epeevre bir hendek, atlyeler, anak-mlek ve ss eyas ihtiva eden bir ehrin
kalntlarnn ortaya kmas ile bu dnce deimitir. Ancak ou yerde, kyllerin kalc
yerleim blgelerinde oturmaya ve topluluklarn Manuryaya, Orta ve gney ine girmeye
balamalar, muhtemelen M 2500lerden itibaren gereklemitir. Bu tarihlere gelindiinde
atalara tapnma olgusu balam, insanlar bylece gndelik yaamlarnda aralarnda
gezindiklerine inandklar tanrlarla ba etmenin yolunu bulmulardr.

314

13.2. Shang Slalesi Dneminde Kltr


Shang Hanedannn mensuplar byk bir ihtimalle ilk merkez otoriteyi kurmular ve
tun madenni ilemilerdir. Nitekim tun, M 1400 civarna gelindiinde artk yaygn olarak
silah ve ss yapmnda kullanlmtr. Shanglar, in kltrnde ok byk bir yere sahip olan
ipei reterek yazy icat etmilerdir. Yaz, bugnk in yazsnn ilk eklini gstermektedir
ve bu yaz birok fonetik iaretleri olan bir resim yazsdr. Yalnz eskiden mevcut olup, imdi
bulunmayan ve eskiden noksan olup imdi mevcut olan pek ok iaret vardr. O zamanlar bile
2000den fazla yaz iareti icat etmilerdir (bugn literatrde eski iaretler de dhil olmak
zere, tam 50.000 iaret vardr). Gnmze ulaan yaz bakiyeleri, kaplumbaa kabuklar,
tun veya kemikler zerinde bulunmutur. Ge devirlerde uzun yaztlar ihtiva eden bronzlar
da vardr.
Kemiklerin zerindeki yaztlar faldr. Kemik ile fala bakmlardr. lk zamanlarda bu
fala bakmak iin her kemik kullanlsa da sonralar bilhassa krek kemikleri tercih edilmitir.
Daha sonralar da yalnzca kaplumbaa kabuu kullanlmtr. An-yangda on binlerce byle
fal yaztlar bulunmutur. Bu yaztlardan, Shanglarn birok tanrlar olan bir dinleri olduu,
tanrlarn ounun bereket tanrlar olup bunlara ok miktarda insan kurban edildii
anlalmaktadr. Kurban edilenlerin ou Tibet meneinden olan sava esirleridir. En byk
tanrlarnn ad an-di olup insan eklinde tasavvur edilen bir nevnema-tanrs idi.
Devletin banda ti (di; en byk tanrnn adnda geen dinin ayns), yani
imparator bulunuyordu. lkenin merkeze uzak blgelerinde, imparatoru yalnzca din ef
olarak tanyan bamsz beyler ynetiyorlard. Burada derebeylik sisteminin en eski eklinden
bahsedilebilir. Devlet olduka kkt ve bugnk Hopei Eyaletinin gney ksm ile Dou ve
Orta Honan, Dou Shansi ve Shan-tung (Dou Shan-tung mstesna)u ihtiva ediyordu.
ehirlerini muhtemelen Sar Nehirin dou yakasnda kurmulard ve topraklar bylece ehir
devletine blnmt. Bu ehirler bir ehirden dierine geen payitaht anlay ile
ynetilmiler ve surlarla evrilmilerdir.
Halk, pirin, buday, dar ve baka sebzeler eken, sulama ilerinden anlayan, sr,
manda, koyun, domuz, kpek ve biraz da at besleyen kyllerden olumutu. kan
malzemelerden henz saban bilmedikleri, kazma ve bir ekmebel kullandklar
anlalmaktadr. Shang devrinin ortalarna doru dine bir astral klt nfuz etmi ve din
gittike gk dini mahiyetine brnmtr. Bu tesirin kuzeyden, gebe kltre sahip olan
kavimlerden yani ya Trklerden ya da Moollardan geldii ispat edilmitir. Bilhare bu
kavim daha fazla at beslemitir. Bunlarn kuzeyden, Trk boylarndan gelmi olmalar
kuvvetle muhtemeldir. At besleme ile beraber sava arabas eklindeki araba da gelmitir. lim
lemi, arabann bir in icad olmayp, byk bir ihtimalle kuzeyden, Trk boylarndan gelmi
olduu fikrindedir. Araba sahipleri, ksa bir zaman ierisinde Shang Devletinde imtiyazl
zadegn tabakasn tekil ederek, bir eit asilzade olmular ve bylece devletin ekli daha
ziyade bir derebeylik ekline benzemitir. Hkmdar ailesi de (ecerelerin verdikleri bilgilere
gre damarlarnda yabanc kan bulunuyordu) arabay ve bununla daha byk istilalara msait
olan yeni bir sava tekniini kabul etmitir.
315

Shanglarn din anlaynda gne ve ayn yannda ayrca rzgr ve yamur gibi doa
glerini temsil eden daha kk tanrlarn stnde olan Semalarn Efendisi diye
adlandrlan tanrya tapmak deti de vard. Ayrca ataya tapnma olgusu da gittike
gelimitir. Buna gre atalar ldkten sonra ge ekilirler ve aileleri ile ilgilenmeye devam
ederlerdi. Bu atalar geride kalan aile bireyleri lehine tanrlarla araclk etmeye en uygun
kiilerdi. Bu inan kurbanla da desteklenmitir. nsan kurban etmek detti. Bir tapnan al
treni srasnda veya bir hkmdar ldnde yzlerce kle ve mahkm kurban edilirdi.
Ayrca her yl gzel bir kz seilir, giydirilip taklarla sslenerek Sar Nehire kurban verilirdi.
Elerin hatta iyi arkadalarn lmnde hkmdarlara refakat etmeleri ile hkmdar
mezarlarna gmlmelerine sk rastlanrd.
Shang Dneminin bir dier nemli zellii de ayn ekiller ve tezyinatn bulunduu
bronz yap sanatnn gelimi olmasdr.

Resim 7: Shang ve Chou Dnemi bronzlarnda ska grlen tao-tieh motifi (in, letiim
Atlasl Uygarlk Ansik.)
Shang Devleti, zamanla kuzeyden gelen (Trk yahut Mool) tesiri ile deiip,
genilemeye balamtr. Shansi Eyaletinin gney ksm zerinden Shensi Eyaletine, yani
eski alardan beri Tibet kabileleri ile Trk boylarnn yaad blgelere doru uzanmtr.
Fakat bu genileme zamanla isyanlarn kp, slalenin son bulmasna sebep olmutur.
Shang medeniyeti, arkeologlar tarafndan genellikle Erken Shang Dnemi (M 16-13.
yzyl) ve Ge Shang dnemi (M 1200-1051/1041) olarak ikiye ayrlr. Erken Shang
Dnemi, Honanda bulunan Chengchow ehri yaknndaki Erh-li-kang siti bronz buluntularna
gre Alt Erh-li-kang evresi ve st Erh-li-kang evresi olarak ikiye ayrlrken; Ge Shang
dnemi Anyang yaknlarndaki Yin harabeleri anlamndaki Yin-hs bronz buluntularna
gre Yin-hs II,III ve IV evrelerine ayrlr. Bronz kaplarn zerindeki yaztlardan hangi
evrenin hangi hkmdar dnemine tekabl ettii bellidir. Bronz dkm yerlerine gelince
kan malzemeye oranla az sayda, sonradan Chou dneminde de kullanlm olduu
dnlen, Chengchowda iki ve Anyangda iki dkmhane tespit edilmitir. ounlukla
mezarlardan karlan bronz kaplar, tren amal kullanlmakta olup iindeki kalntlardan
316

yemek veya arap iin kullanldklar; yaztlardan da kabn ekline gre ince isim ald
tespit edilmitir.

13.3. Chou Devletinde Kltr Hayat


Aslnda btn in felsefesinin ve sosyal dzeninin esas M 550-280 yllar
arasndaki devirde kurulmutur ki, bu dnem Trk asll Chou slalesinin hkm srd
dnemdir.
Shang Slalesine M 1050lerde son veren Choular idareyi ele aldktan sonra da
Shang dneminin hayat tarzna ve idari yapsnn birok unsuruna bal kalmlardr. Nitekim
tpk Shangda olduu gibi yalnzca kendi soylularnn oturduu, surlarla rl yeni ehirler
kurmular, yerli halk ise bu surlarn ardnda yaatmlardr. Ynetim, ehir devletleri aracl
ile yrtlm, bu ehir devletlerinin bandaki kiiler ya akrabalar ya da mttefikler
arasndan seilmitir.
Bu dnemde hkmdarlar halk glerinin meruiyetine ikna edebilmek iin
Gklerin Vekili diye bir fikir icat etmilerdir ki, bu fikir inde XXI. yzyla kadar devam
etmitir. Bu vekillik kavram ve hkmdarn gkle yer arasnda bir balant kurduu
yolundaki inan, baz dncelere, zerine bina edecekleri bir eit zemin hazrlamtr.
Bunlardan ikisi, zellikle inin ve dnyann- ufuk sahibi iki dnr Konfys (M
551-479) ve onun mridi Menisys (M 372-289)dr. Choular dnemin nemli dnce
akmlarna ksaca deinelim:

13.3.1.

Konfys ve Felsefesi

M 771 ylndan sonra, hkmdarlar siyasi nfuzlarn kaybedip sadece din iktidar
ellerinde tutmular, bu da limlerin nemini arttrmtr. Bu kiiler detler, kurbanlar ve btn
merasimlerin uzmanlar olarak grlmlerdir. Chou saraynda gittike artan din trenlerinde
byle adamlara ihtiya oalm, derebeyleri, bu tr limleri yanlarna alarak ocuklarna
dersler verdirmi, kurban ve dier merasimleri idare ettirmilerdir.
inin en nemli filozofu olan Konfys (Kung-tze) de bunlardan birisidir. 551
ylnda Shantung Eyaletinde, Lu Derebeyliinde Shang Slalesinin papazlarndan olan bir
ailenin olu olarak dnyaya gelmitir. limlerin bilmeleri gereken bilgileri rendikten sonra,
sil ailelerin ocuklarna dersler vermeye balamtr. Pek ok kez yksek vazifelere girmeye
alm, ancak elde ettii hizmetlerde baar gsteremedii iin ksa bir sre sonra iten
uzaklatrlmtr. Bylece btn mr boyunca, ayn meslee intisap etmek isteyen limlere
mensup birka gencin refakatiyle srekli derebeylikler arasnda dolamtr. En sonunda bu
dolamaya doduu yer olan Luya giderek son vermi ve burada M 479 ylndaki lmne
kadar ders vermitir. Dmanlar, onun ok mthi bir siyasi entrikac olduunu, bir
derebeylikten dierine gittii zaman derebeyleri birbirlerine drdn ve bunu iktidar
sahibi olmak iin yaptn iddia etmilerdir. Bunlarn bir ksmnn doru olmas muhtemeldir.

317

Resim 8: Konfys (http://www.philosophers.co.uk/confucius.html)


Konfysn nemi, hibirisi kendisi tarafndan hazrlanmam olan akideleri
(ilkeleri) rencilerine retmesindedir. Bu akideler, sonradan rencileri tarafndan
Semeler adl bir kitapta kayt altna alnm ve inin yksek tabakas iin ahlk kanunlar
kitab olmutur. Bu kitapta Konfysn kendisini, varl derebeyi tabakasnn varlna
bal bir toplumun yesi olarak kabul ettii ok ak bir ekilde grlmektedir. Derebeyleri
tabakas kaybolduu zaman limler tabakasna da lzum yoktur, zira kendisini, avam
tabakasn tekil eden halktan ok yksek tutmutur. Onun ahlk akidesi asiller iindir.
Bundan dolay yalnz eski gk dinin unsurlarn, yani kuzey kavimlerinden gelen ananeleri
iermitir. Ona gre: Gk, keyf olarak idare eden ilh bir mstebit (despot, hkmdar)
deil, kanuniyetin tecessmdr. Gk kendi bana hareket etmez, Tao denilen dnya
kanununa gre hareket eder. Nasl gkyznde gne, ay ve yldzlar kanunlara gre hareket
ediyorlarsa, insan da dnyada bu dnya kanununun erevesi iin hareket etmeli, dnya
kanuna aykr hareket etmemelidir. Hkmdar fiil olarak gndelik siysete karmamal, gk
gibi rnek olup tesir etmelidir; ayrca merasimlere gre hareket etmeli, btn kurbanlar
ritlere gre vermelidir. te o zaman dnya yznde her ey yolunda gidecektir. Fertler de
hayatlarn ritlere, merasimlere gre uydurmaldr, o zaman dnyada her ey doru olacaktr.
Bu durum, tabi ki yalnzca asiller ve derebeyleri iin geerli olmu, halk iin olmamtr. Bu
fikir, kk deiikliklerle en son zamanlara kadar devam etmi, hatta son yzyllarda garip
olaylara da sebebiyet vermitir. Mesel ang-haide ilk imendifer ina edildii zaman, halk
byk bir dehet iinde kalmtr. Zira demiryolunun inas topraa zorla mdahale etmek
demek olduundan bu da, her eyin kanun cereyanna, yani Taoya kar kmak olarak
yorumlanmtr. Byle bir mdahale korkun neticeler verebilir, ihll edilen dnya nizam,
kuraklk, sel, takn veyahut da baka eylerde tezahr edebilirdi. Bunun iin halk, yeni ina
edilen demiryollarn skmtr.
Konfysn ikinci bir fikri de, yine Chou mstevlilerinin, yani kuzey kavimlerinin
eski fikirlerinden gelmektedir. Bu patriarkal bir fikirdir ki, buna gre aile, cemiyetin bir
hcresidir ve ailenin banda en yal erkek ye bir eit reis olarak bulunmaktadr. Devlet,
yalnz ailenin genilemi bir eklinden ibarettir (Burada devletle, tabi olarak, yine derebeyler
tabakas kastedilmitir). Aile nasl dzenlenmise, tanrlar lemi de yle dzenlenmitir. Aile
iinde tek tarafl birok ba vardr: Baba ile oul arasnda (Buna gre oul, babasna kaytsz
artsz itaate mecburdur ve kendi haklar yoktur); kar ile koca arasnda (Kadnn kendi haklar
318

yoktur); aabey ile karde arasnda, bunun daha geni ekli arkadalar arasndadr (Bu aabey
ile karde arasndaki balar gibi telkki edilmektedir). Bunlarn en sonuncusu ailenin dna
karak devletle aileyi balayan hkmdarla tebaas arasndadr ki, bu baba ile oul arasndaki
ba gibi telkki edilmektedir. Hkmdarla gk arasndaki ba da, baba ile oulda olduu
gibidir. Bylece Konfyanizmde, gk dini, aile sistemi ve devlet sistemi bir birlik hline
gelmitir. Bu sistemin ihtilfsz olarak ilemesinin sebebi, herkesin emredilen ritlere gre
hareket etmesidir. Zaten umumiyetle 100 kiiye kadar varan byk ailelerde devaml
geimsizliklerin nne geebilmek iin fertlerin birbirlerine kar muameleleri bir nizam
dahilinde tesbit edilmelidir. Rit denilen bu nizamn ehemmiyetini Konfys ok iyi anlamt. nk kendisi bu merasimleri idare eden ve onlar hakknda bilgisi olan Julara,
yani limlere mensuptu.
Konfyse ait Chun-chiu adndaki kitap, ondan kalan yegne kitaptr. Bu eser,
elde bulunan eski vesikalara gre, doduu yer olan Lunan tarihinden ibaret ok kuru bir
vakayinmedir. Metinde baz tenkitler ve metihler gibi baz kk bilgiler de bulunmaktadr;
bunlarla kendisine gre, bir hkmdarn nasl hareket etmesi veya etmemesi icap ettiini
gstermitir. Bugn ispat edebildiimiz gibi bu hususta tarihte tahrifler yapmaktan da
ekinmemitir. Mesela anlattna gre, bir defa bir hkmdar, bir derebeyinden kamak
zorunda kald zaman, Konfys bunu hkmdar ava kt eklinde tahrif etmitir, zira
onun anlayna gre imparatorun firar ayp bir harekettir. Baka yerlerde gnein
tutulduunu iddia eder, ancak gerekte o gn gne tutulmamtr. Aslnda gne
tutulmasndan bahsetmekle, hkmdarn idaresini tenkid etmek istemitir; nk gne
hkmdar temsil eder ve kararmas da hkmdarn aydn bir kii olmadn gsterirdi.
Chun- chiunun bu tarzda tefsir edilmesinin gerektii ancak son yllarda anlalmtr. Bu
yzden eski sinologlar tarafndan ok kuru ve mnsz olarak vasflandrlan bu kitaba
gereinden fazla nem verilmitir. Bundan baka dier tarih kitaplarnn ou da, Chunchiudan rnek alnarak yazlmlar ve kasten tahrif edilmi eylerden bahsetmilerdir.
Konfysde baz ihtillci-yeniliki fikirlerin bulunduu da bir gerektir. Bunlardan
biri de, hkmdar slalesinin iktidarsz olduu ve yerine bir bakasnn getirilmesi gerektii
fikri idi. Dier fikirler, yalnz bir cemiyet akidesiyle ahlk akidesinden ibaretti. Metafizik,
mantk, bilgi nazariyesi, yani batda byk bir rol oynayan felsefe kollar, onu hi alkadar
etmemitir. Ona bir din kurucusu da denemez, nk onun bahsettii ve art kotuu gk dini,
ondan nce de ayn ekilde mevcuttu. O, bu fikirleri ilk defa sistemletirendir. Hayatta iken
hibir baar kazanmam ve takdir edilmemitir. Hatta kendi rencileri ve rencilerinin
rencileri de onu pek fazla takdir etmemilerdir. Akidesi, ancak ok sonra nem kazanmtr.
Aile, toplum ve devlet iin en uygun rgtlenmenin, yurt iindeki dzenin ve d
ilikilerin ilkelerini tespit eden bu seme fikirler, yirmi yzyldan fazla bir sreyle in
siyasetinin, hatta d politikasnn temelini tekil etmitir.
Konfysn semeler kitabndan baz szler u ekildedir:
Allahm senden baka hibir eyi olmayan ben, senden baka her eyi olanlara
acrm
319

Dnmeden renmek faydaszdr, renmeden dnmekse tehlikelidir.


Derin olan kuyu deil, ksa olan iptir.

13.3.2.

Lao-Tse ve Felsefesi (Taoizm)

inde hkim olan gre gre Lao-tse, Konfysn yal bir adadr; ancak
gnmzde inli ve Batl aratrclar bunu reddererek, Lao-tsenn M 4. yzyln
balarnda yaadn iddia etmektedirler. Hayat hakknda bilinenler, yalnzca hkmdarn
saraynda memur olarak bulunduu, bir gn bu hayattan bkp ehirden uzaklaarak iftliine
ekildii ve orada yal bir adam olarak lnceye kadar yaaddr.
Lao-tsenn akidesi Tao-te-ching adl kk bir kitapta toplanmtr. Bu kitap, in
literatrnde en ok tercme edilen kitaptr. Metin itibariyle ok basittir ama kelimelerin ok
eitli mnalar verilmitir. Felsefe bakmndan hepsi doru olan, fakat birbirlerinden ok
farkl saysz tercmelerden meydana gelmitir. Bu kadar ok mnal olmas kasten
yaplmtr. Lao-tsenn akidesi, prensip itibar ile Konfysnkinden farkl deildir; bu da
yalnz yksek tabakaya mahsus bir akidedir. Bu akide, hayatta hayalkrklna urayarak
inzivaya ekilenlerin telkkisidir.
Lao-tsenn akidesine de din denilemez. Bu da, bir eit toplum felsefesidir. Bunun
iin bir adamn hem Konfyanist hem de Taoist olmas mmkn olduu gibi, emsali de
vardr. Memuriyet hayatnda bir memur ve aile reisi olarak, bir Konfyanist gibi dnebilir;
zel hayatnda da ehirden uzak, iftliine ekilerek yaayabilir.
Lao-tsenn akidesi hibir zaman umum cemiyet nizamnn esasn tekil edemeyen,
ferdiyeti-anarist bir akide olarak vasflandrlmtr. Bunun iin btn tarih boyunca, hatta
bugne kadar, Taoizm, yalnz yksek tabakaya mensup mnferit ahslarn felsef bir akidesi
olmu, hibir zaman umumilememitir.

Resim 9 Lao-Tse (http://history.cultural-china.com)

320

13.3.3.

Kanuncular

Bu dnemdeki nc dnce ekol ise Kanunculardr. Bunlar, bireylerin yalnzca


ac ekme korkusu ya da tam tersi haz duyma arzusu ile hareket ettiklerini savunuyorlard.
Dolays ile toplum dzeni, ok ak bir dl-ceza sistemine dayal, gl kanunlar zerine
kurulmal idi. Topluma, yalnzca hkmdar veya onun sorumlu bir memuru nderlik
etmelidir. Bunlarn altndaki halkn bir tek grevi olacakt: Hkmdar iin yaayp, hkmdar
iin almak ve onun emirlerini yerine getirmek. Hkmdar talepleri dnda, herhangi bir
kimsenin hakkndan, hukukundan bahsedilmeyecekti. Davranlar ynlendiren, mevcut
zamanla ilgisi olmayan bir gemi deil, iinde yaanlan zaman olmalyd. Hkmdar
yetkisini hibir ahlki emsalden deil, igal ettii makamdan almal idi. Bu arada sermaye de
kamulatrlmaldr.

13.3.4.

Sosyal Hayat

Chou Hanedan uzun dnem hkm srm, ancak bir bar ve huzur dnemini
getirmemitir. Toplumsal tabakalar arasndaki son derece grift hiyerarisi ve toprak
imtiyazlar yznden mlkn siyasi yaps giderek daha az bir niter hal alm, yerel
yneticiler kendi topraklarnda balarna buyruk davranmlar, bu da siyasi anlamda byk
kopmalarn yaanmasna sebep olmutur.
Bu dnemde kamu idaresi yeniden rgtlenip, merkezletirme srecinde, nereden
gelirse gelsin yetenekli kiiler istihdam edilmitir. Ancak kurallar sert, cezalar ard. hanet
ve isyann cezas, bir kazanda kaynatlmak, hareket hlindeki arabalara balanp parampara
edilmek ve belden ikiye blnmekti. Daha hafif sularn cezas ise su ileyenin bir uzvunu
kesip sakat brakmakt.
Haberleme ve iletiimde ok byk ilerlemeler kaydedilmi, yalnzca bir kanal ayla
kalnmayp, imparatorluk 6.800 kilometrelik bir yol ayla rlmtr. Bu dnemin sonlarna
doru kerpiten yaplm in Seddinin surlar uzatlmtr.
Chou dneminde bir zirai din anlay gelimi ve tabiattaki btn varlklar tanr
yerine koymulardr. Bu arada Trk boylarndan gelen Gk dini de gittike kabul edilirken,
totemcilik de gelimitir.
Bu arada demir ileme, tarm ve nfus olduka artm, ehirler bym ve birer
kltr ve lks merkezi hline gelerek, buralara g cazip hle gelmitir. Yine Chou
dneminde maden gittike nem kazanm ve para ticarette kullanlr hle gelmitir. Bu da
ticaretin gelimesinin yolunu amtr.

Demir kullanm ok yaylm ve ziraat aletleri mkemmelleerek bu dnemde


hayvanlar tarafndan ekilen ve zellikle kuzeyde byk bir nem arz eden saban icat edilmi
ve bylece buday ekimi oalmtr.
inlilerdeki anlaya gre sanat eserleri belirli bir maksat iin deil, yapann zel
zevki ya da arkadann zevki iin yaplrd. Chou dneminde plastiin (resim, heykel gibi
321

gzel sanatlar) Shang dnemine nazaran ok fazla gelimediini gryoruz. Bunun sebebi bu
dnemde inin ektii maden darl yznden bu plastiklerin eritilmi veya tatan
yaplanlarn da inaat malzemesi olarak kullanlm olmalardr.
Bronz dkme sanat ve tezyinat bu dnemde daha da sadeleerek devam etmitir. Zira
bronz tezyinatnda grlen hayvan slubu Hunlardan alnmtr. Chou dnemi medeniyeti,
arkeologlar tarafndan, Choularn bakentine denk gelen, Shensi Eyaletinde Siann
dndaki Feng Nehri (Feng-hsi) batsndaki bronz buluntulara gre Feng-hsi II (Erken dnem,
M 11.-10. yzyl), Feng-hsi III (Orta dnem, M 10.-9. Yzyl) ve Feng-hsi IV (Ge
dnem, M 9.yzyl - M 771) olmak zere drt evreye ayrlr. Yine hangi dnemin hangi
hkmdar dnemine denk geldii kaplarn zerindeki yaztlardan ve az saydaki zgn
metinlere dayanarak tespit edilmitir. Chou mezarlarndan en ok kan bronz kaplar, Shang
mezarlarndan kanlardan farkldr; mezardaki kaplarn says sosyal snf kriterine gre
dzenlenirdi. Ge dnem Chou metinlerinde mezarda defnedilen kiinin kullanmas iin
gereken eyalar tanmlamada kullanlan bir terim ming-chi (ruh eyalar anlamnda)
dir.Gerek hayatta kullanlan mcevher veya lamba gibi eyalar ming-chi saylmaz iken,
mezara konan, bronz gibi deerli madenlerden yaplm olan kk insan ve hayvan figrleri,
bina ve alet modelleri, eya replikalar ming-chi olarak gzkmektedir.

Resim 10: Chou dnemi bronz tren kab gui (http://www.theepochtimes.com/)


Chou hkmdarlarnn mezarlar Trkistandakilerin ekillerine ok benzeyen byk
tepeler hlinde yaplmlar ve mimarileri genellikle tahta mimarisi olduu iin ok az
muhafaza edilmilerdir.
inde yaz, yaklak M 1500lerde icat edilmitir. En eski yazl belgeler yukarda
da belirttiimiz gibi, Shang slalesinin (takriben M 1450-1050) Fal yaztlardr. Chou
dneminde buna devam edilmi ve yaztlar ok ksa bir ekilde nce kaplumbaa kabuu
veya sr kemikleri zerine yazlmtr. Daha sonra dar tahta yahut bambu levhalar zerine
yazlarak, bunlarn iine yaz iaretleri oyulmutur. Yaz tahta levhalar zerine yazld
devirden sonra ipek zerine yazlmaya balanmtr. Bu da, ok harcanamayan ve herkesin
kullanamayaca bir malzeme idi. Kt, takriben M 200de ortaya kmtr.
322

Bu dnemde dnce alannda deiiklikler ve krizler esnasnda yeni bir yol bulmaya
alan filozoflar ortaya kmtr. Bunlarn en nemlileri Meng-tse (M 372-289) ve Hsntse (M 298-238)dir.
Chou dneminde in edebiyat da byk bir gelime gstermi ve eitli eserler ortaya
konmutur ki belli ballar unlardr: Be Klasik Kitap: Wu-ching; arklar Kitab (Shihching); Belgeler Kitab (Shu-ching); Deiiklikler Kitab (I-ching); detler Kitab (Li-chi);
Vakaynmeler Kitab (Chun-chiu).

323

Uygulamalar
1) Shang dnemindeki in kltrnn Chou dneminde nasl gelitiini anlatnz.

324

Uygulama Sorular
1) Shang ve Chou dnemlerinin ehircilik, din ve devlet anlay, dnce sistemleri
ve sanat eserleri nasld?

325

Bu Blmde Ne rendik zeti


in milleti, oluumu hl tam net bir ekilde aklanamayan bir topluluk olarak M
6500de Sar Nehirin vadisinde ortaya km; ancak en erken M ilk bin yla kadar kendini
inli olarak grmemitir. Yerleim ve nfus yiyecein bulunduu yerlerde artm;
kuzeydeki yaylalarda akdar ve Hint dars tarm yaplrken, gneyde ise inin temel gdas
olan pirin yetitirilmitir. Modern anlamda bir in Devleti domadan ve bir in milleti
ortaya kmadan nce bile bir imparatorluk oluturulmutur. Tarm ilkel yntemlerle
yaplm, toprak verimini kaybedince baka yerlere kaydrlmtr. Kyller et tketimi iin
domuz ve kpek yetitirmiler, zamanla anak-mlek frnlamay ve mahsul depolamay
renmilerdir ve toplumsal tabakalara ayrlma olgusu gereklemitir. Baz aileler toprak
sahibi olurlarken, kimileri kk ifti olarak kalmlar, dierleri ise klelemilerdir.
indeki ilk ehrin M 5500 yllarnda Anhuyda kurulmutur.
Shang Hanedan, byk bir ihtimalle ilk merkez otoriteyi kurmu ve tun madenni
ilemitir. Shanglar, in kltrnde ok byk bir yere sahip olan ipei reterek yazy icat
etmilerdir. Gnmze ulaan yaz bakiyeleri, kaplumbaa kabuklar, tun veya kemikler
zerinde bulunmutur. Kemiklerin zerindeki yaztlar faldr. Ge devirlerde uzun yaztlar
ihtiva eden bronzlar da vardr. Bu yaztlardan, Shanglarn birok tanrlar olan bir dinleri
olduu, tanrlarn ounun bereket tanrlar olup bunlara ok miktarda insan kurban edildii
anlalmaktadr. En byk tanrlarnn ad an-diyi lkeyi yneten bamsz beylerin din
ef olarak kabul ettikleri ti denilen imparatora ismini vermitir. Shang devrinin ortalarna
doru dine bir astral klt nfuz etmi ve din gittike gk dini mahiyetine brnmtr. Bu
tesirin kuzeyden, gebe kltre sahip olan kavimlerden, daha ziyade Trklerden gelmi
olmas kuvvetle muhtemeldir. Zira bundan sonra at besleyicilii artmas ve sava arabas
kullanmnn balamas bunu ispatlamaktadr. Shang dneminde tanrlarla aile bireyleri
arasnda araclk eden atalara tapma olgusu da gittike gelimitir. Shang Dnemi sanatnn
nemli bir zellii, zellikle tren kaplar dkmnde kullanlan bronz yap sanatnn
gelimi olmasdr.
Btn in felsefesinin ve sosyal dzeninin esas M 550-280 yllar arasndaki Chou
slalesinin hkm srd dnemde kurulmutur. Shang Slalesine M 1050lerde son
veren Choular idareyi ele aldktan sonra da Shang dneminin hayat tarzna ve idari yapsnn
birok unsuruna bal kalmlardr. Bu dnemde hkmdarlar halk glerinin meruiyetine
ikna edebilmek iin inde XXI. yzyla kadar devam eden Gklerin Vekili diye bir fikir
icat etmilerdir. M 771 ylndan sonra, hkmdarlar siyasi nfuzlarn kaybedip sadece din
iktidar ellerinde tutmular, kurbanlar ve btn merasimlerin uzmanlar olarak alimlerin
deeri artmtr. inin en nemli filozofu olan Konfys (Kung-tze, M 551-479) de
bunlardan biridir. Konfysn nemi, hibirisi kendisi tarafndan hazrlanmam olan
akideleri (ilkeleri) rencilerine retmesindedir. Bu akideler, sonradan rencileri tarafndan
Semeler adl bir kitapta kayt altna alnm ve inin yksek tabakas iin ahlk kanunlar
kitab olmutur. Halk iin geerli olmayan dncelerinin ounu ve ailenin cemiyet iindeki
yeri fikrini, temelini eski gk dinin unsurlar, yani kuzey kavimlerinden gelen ananelerden
almtr. Konfyse ait Chun-chiu adndaki kitap, ondan kalan yegne kitaptr.
Kimilerine gre bir din, kimilerine gre ise sadece bir toplum felsefesi olan Taoizm ise,
326

Konfys zamannda veya M 4. yzylda yaad dnlen Lao-Tsenin ortaya att


akidedir. Temel prensipleri inde en ok tercme edilen eser olan Tao-te-ching adl kk
bir kitapta toplanmtr. Bu dnemin nc dnce akm ise, halkn tek grevinin
hkmdar iin yaayp almak ve onun emirlerini yerine getirmek olduunu savunan
Kanunculara aittir.
zellikle son dnemlerinde topran niter yapsn kaybettii Choularda, haberleme
ve iletiim (dev yol a), demir ileme, tarm (sabann kullanm), ticaret (parann kullanm),
ehircilik alanlarnda nemli gelimeler kaydedilmitir. Bronz dkme sanat ve tezyinat bu
dnemde daha da sadeleerek devam etmitir. Chou hkmdarlarnn mezarlar tmls
eklinde ve tahta mimarisi kullanlarak yaplmtr. Yaz, srasyla kaplumbaa kabuu, sr
kemii, dar tahta veya bambu levhalar ve ipek zerine yazlmtr. Bu dnemde ortaya kan
en nemli filozoflar Meng-tse (M 372-289) ve Hsn-tse (M 298-238)dir. Chou
dneminde in edebiyat da byk bir gelime gstermi, byk eserler ortaya konmutur:
Be Klasik Kitap: Wu-ching; arklar Kitab (Shih-ching); Belgeler Kitab (Shu-ching);
Deiiklikler Kitab (I-ching); detler Kitab (Li-chi); Vakaynmeler Kitab (Chunchiu).

327

Blm Sorular
1)

inde yaz hangi slale devrinde icat edilmitir?

a)

Tang

b)

Han

c)

Liao

d)

Chou

e)

Shang

2)

Shang devrinde devletin bandaki imparatora ne ad verilirdi?

a)

Li

b)

Gi

c)

Ti

d)

Ci

e)

Ki

3)
Shang devrinde devletin ynetilme biimine bakacak olursak hangisinin en
eski eklinden bahsedilebilir?
a)

Demokrasi

b)

Oligari

c)

Monari

d)

Derebeylik

e)

Komnizm

328

4)
Shang Devletinin deimesine neden olan kltr etkisi hangi iki devletten
gelmi olabilir?
a)

Trk-Mool

b)

Mool-Tunguz

c)

Mool-Kalmuk

d)

Hint-Trk

e)

ran-Trk

5) Birleik bir in milletinin ortaya k aa-yukar hangi tarihlerde


gereklemitir?
a)

M 6450

b)

M 6500

c)

M 6600

d)

M 6700

e)

M 6400

6) in kltrnde nemli bir yere sahip olan Shanglar dneminde aadakilerden


hangisi yaplmamtr?
a)
Shang hanedannn mensuplar byk bir ihtimalle ilk merkez otoriteyi
kurmulardr.
b)

Yerleik hayata geilmitir

c)

Tun madenni ilemilerdir

d)

in kltrnde ok byk bir yere sahip olan ipei retmilerdir

e)

Yazy icat etmilerdir.

329

7) Shang Slalesine M 1050lerde son veren Choular idareyi ele aldktan sonra
nasl bir ynetim anlay ierisinde olmulardr?
a)

Akrabalarna ncelik tanmlardr

b)

Halk temsilcilerini ynetime almlardr

c)

Harem aalarna ncelik vermilerdir

d)

ehir devletlerini merkez idareye balamlardr

e)

Generalleri merkez otoritenin temsilcisi olarak kabul etmilerdir

8) Aadakilerden hangisi Chou dneminin en nemli dnrlerinden Konfysn


ihtillci-yeniliki fikirlerinden biridir?
a)
gerektii

Hkmdar slalesinin iktidarsz olduu ve yerine bir bakasnn getirilmesi

b)

Hkmdar Gklerin Vekilidir

c)

Devlet, yalnz ailenin genilemi bir eklinden ibarettir

d)

Her eye sadece aristokratlar sahip olabilirler

e)

Halk devlet iin yaamaldr

9) Konfysn muadillerinden
aadakilerden hangi sylenemez?
a)

Din deildir

b)

Mezhep deildir

c)

Tarikat deildir

d)

Felsefe deildir

e)

nan deildir

olan

Lao-Tse

(Taoizm)nin

akidesi

iin

330

10)

inde hangi dnemde tmls tipi mezarlar yaplmaya balanmtr?

a)

Shang

b)

Han

c)

Chou

d)

Tang

e)

Ming

Cevaplar
1) e, 2) c, 3) d, 4)a, 5) b, 6) b, 7) d, 8) a, 9) d, 10) c

331

14. N KLTR (DEVAM)

332

Bu Blmde Neler reneceiz?


14.1. Han Devleti Kltr Hayat
14.2. Birinci Paralanma Devri Kltr Hayat ve Budizmin inde Gelimesi
14.3. Tang ve Sung Devri Kltr Hayat
14.4. Mool ve Ming Devrinde Kltr Hayat
14.5. Manu Devrinde Kltr Hayat

333

Blm Hakknda lgi Oluturan Sorular


1)
Han Slalesinden Manu Slalesine uzanan dnemde in kltrne yaplan
katklar neledir?
2)

Budizm hangi dnemde ve ne ekilde in kltrn etkilemitir?

3)

Edebiyatn in kltrnde geliimi nasl olmutur?

4)

Sanatn, zellikle resim ve seramiin in kltrnde geliimi nasl olmutur?

334

Blmde Hedeflenen Kazanmlar ve Kazanm Yntemleri


Konu

Kazanm

Kazanmn nasl elde


edilecei veya
gelitirilecei

Han Devri Kltr Hayat

Han Devri kltr hayatnn


ana unsurlarnn ve
geliiminin renilmesi
Birinci Paralanma Devri ve inin birinci paralanma
Budizm
devrinde Budizmin in
kltr zerindeki etkisinin
renilmesi
Tang ve Sung Devri Kltr Tang ve Sung Devri kltr
Hayat
hayatnn ana unsurlarnn ve
geliiminin renilmesi
Mool ve Ming Devri Kltr Mool ve Ming Devri kltr
Hayat
hayatnn ana unsurlarnn ve
geliiminin renilmesi
Manu Devri Kltr Hayat Manu Devri kltr
hayatnn ana unsurlarnn ve
geliiminin renilmesi

335

Anahtar Kavramlar

Han

Shih-Chi

Budizm

Tang

Sung

Mool

Ming

Manu

Tu-shu-chi-cheng

336

Giri
in kltr, Han dnemi ile ykselmeye devam etmi; inin birinci paralanma
dneminde ise kltr hayatna damgasn yabanc slalelerin resm din olarak benimsedikleri
Budizm vurmutur. ine kltr tarihinin doruk noktasn, zellikle edebiyat ve sanat
alanlarnda yaatanlar hi phesiz Tang slalesidir. Sung slalesi dnemi de pek ok iir ve
resim okullarnn almas, yeni felsefe sistemlerinin gelitirilmesi asndan olduka parlak
gemitir. Mool dneminde in kltr devamllk gstermekle birlikte tiyatro (opera) ve
halclk gibi sanat dallar n plana kmtr. Ming dnemi ise seramikleri ile dnyann
ilgisini ekmi ve in seramiklerini her tarafa yaymtr. Tercme, edebiyat ve resim alannda
bat tesirinin grld Manu kltr ise porselen ve hal sanat rnekleri ile dikkat
ekmitir.

337

14.1. Han Devleti Kltr Hayat


Han dneminin en nemli siyasi kltr olaylarndan biri klik denilen ailelerin kendi
aralarnda anlaarak oluturduklar birliklerin ortaya kmasdr. Bu klikler en nemli
makamlar ele geirerek, lkeyi ynetmek istemilerdir.
Han dneminin imparatorlar daima Konfys ilkelerine bal kalmlardr. Brokrasi
glendirilmi, kamu grevi yapmak zere yetitirilecek adaylar belirlenmi ve bu ile bizzat
imparatorlar ilgilenmilerdir. Memurluk Snavlar dzenlenmi ve herkesin en yksek
makamlara kmalarnn n almtr. Ancak bu snav zamanla sadece kt zerinde
kalm, makamlar da kliklerin ve bu sayede saraya giren harem aalarnn ellerine gemitir.
Han devri, sanat ve din ayinin yan sra zellikle edebiyat sahasnda byk
gelimelerin yaand dnem olmutur. Bugnk edeb sanat ekillerinin pek ou o zaman
meydana getirilmitir.
Han devrinde, ilk defa olarak, modern manada hakik kitaplar ortaya kmtr.
Bundan nceki devrin felsef eserleri, ihtiva ettikleri bilgiler asndan dzenlenmeden, ayr
ayr fikirlerin bir araya toplanmasndan meydana gelmilerdi. Tarih kitaplar da, yllk olarak,
batan kronolojik olarak sralanmadan, ayr ayr tarih raporlar ihtiva eden klliyatlar
eklinde yazlmlardr. Han devrinde, yeni asiller cemiyetinin kurulmasyla ilk ansiklopediler meydana gelmitir. Ansiklopediler, btn bilgileri kolay anlalan ve gzden
geirilebilen bir tarzda vermilerdir. Bu eit ilk ansiklopedi, M 3. yzylda yazlan Lshih chun-chiu (L Pu-weiin lkbahar ve Sonbahar)dr. Bu kitap, umum bilgiyi
takviye iin, merasimler, grenekler gibi tarih ve daha baka eyler hakknda da genel bilgiler
vermektedir. Bundan ksa bir sre sonra, baka ansiklopediler de meydana getirilmitir ki
bunlardan biri de bir komisyon tarafndan hazrlanan Huai-nan-tse Ansiklopedisidir.
Yaklak M 140larda yazlan bu eser, kozmoloji, Taoizm, devlet idaresi, tabiat bilgisi,
corafya vs.ye dair bilinenler hakkndaki her eyi ok ksa olarak iermitir.
Eski in ile Asya Hunlarnn en eski tarihleri iin balca kaynak olan Shih-chi de bu
anlamda, ilk modern kaynak olup, sonraki btn resm tarih kitaplarna rnek tekil etmitir.
Yazar Sih-ma Chien ve babas, eserlerinde devlet arivindeki mevcut belgeleri, zel
belgeleri, felsef, tarih ve daha baka eski kitaplar ile yaztlar ve kendi seyahatlerinden elde
ettikleri bilgileri kullanmlardr. Shih-chi (ve sonraki btn tarih kitaplar)nin ilk ksm yllk
eklinde, Chun-chiunun tarznda yazlmtr. Shih-chi ve sonraki tarih kitaplarnn bir baka
ksm da monografilerdir; bunlar, mzik, takvim, astronomi, uursuzluk getiren almetler,
ekonomi, saray elbiseleri gibi muayyen sahalardan bahsetmektedirler.
En byk yenilikler, iir sahasnda olmutur. Han slalesinin yeni sarayndaki debdebe
ve zarafet, imparatoru ve saray ycelten ve bu suretle i ve eref temin eden kasideci airleri
celbetmitir. Bu yceltici eserler ve byk kasideler, Tsih-iiriolarak adlandrlmlardr.
Genellikle kle olarak Gney inden gelmi olan arkc ve rakkaseler tarafndan sarayda
Gney in ark ve iirleri okunmu; ok gemeden bunlar airler tarafndan kaydedilmi ve
gelitirilmitir. nce dou-gney inden gelmi olan beler iiri (her satr 5 iaretten, yani
338

kelimeden ibarettir) ortaya kmtr. Yine bununla ayn zamanda kan raks arks (musikikanun-ark da denir) da dou-gney inden gelmitir. Bunda satrlarn uzunluu nameye
tbidir ve genellikle 5 iaretten ibarettir. Her iki iir eidi de, in iirinin en gzel
rnekleridirler. MS II. yzylda gneybat inden gelen yediler iiri de (her satrda 7 yaz
iareti vardr) olumutur; fakat bu en parlak devrine biraz daha sonra ulamtr.
Bu dnemde dalar oyularak kabirler yaplmaya balanm, ou lmszl
gsteren duvar resimleri ve toprak anak-mleklerle donatlmtr. Vernikleme ve yal boya
ilerinde ok ileri dzeye ulalm, astronomi ve by gelierek, aritmetik ve tp zerine ders
kitaplar yazlmtr.
mparatorlar incenin yaygnlamas iin gayret gstermiler ve in yazs baka
blgelerde kullanlr veya en azndan Dou Asyann bir ucundan br ucuna, okur-yazarlar
tarafndan anlalr hle gelmitir.
Han devrinde, ilk defa olarak, inlilerin sanat dedikleri ressamlk ortaya kmtr.
Han slalesinin hkimiyeti, ipliin ok retildii Gney ine de yayld iin, ipek retimi
(ipekten retilmi bez kt dhil) ucuzlam; bu sre ierisinde kt da (genellikle kabul
olunduu gibi MS 100 yllarnda deil, M 2. yzylda) icat olunmutur. Bylece baka ve
daha ucuz yaz malzemesi elde edilmitir. Fra ile ini mrekkebi zaten uzun sredir
kullanlyordu. Han devrinin zengin, kibar asilleri ark ve raks temsillerinden, arkada
evrelerindeki felsef konumalardan, vakit geirmek gayesi ile mterek iir yazmaktan
baka, resim yaparak da vakit geirmilerdir. Resim, para kazanmak iin deil, elenmek iin
yaplmtr. Resim figrlerinde felsefi fikirler veya istekler ifade edilmi, hayalen arzu edilen
manzaralar gsteren resimler de yaplmtr. Ayrca aydnlarn hayatlarn ve evrelerini
gsteren resimler de izilmitir.
Bu arada inde ondalk sistem bulunmu, Trklerden aldklar at arabalarnn koum
takmlarn iyice kullanmaya balamlardr. Yine kan dolam iyice anlalm, ang Heng
adnda bir bilgin ve matematiki sismograf gelitirmitir.

14.2. Birinci Paralanma Devri Kltr Hayat ve Budizmin inde


Gelimesi
Bu dnem ieride olduka fazla mcadelenin verildii ve bir paralanmann yaand
bir devir olduu iin kltrde de bir ilerleme kaydedilmemitir. Nitekim in kaynaklarna
gre, bu devirde kltr alannda nemli gelimeler sadece gneyde olmutur; zira byk
Konfyanistler yetimemitir. Konfyanizm, Han devrinden itibaren asiller cemiyeti ile ok
yakndan ilgili olmu, ama bu devirde bu asiller siyasi idareden uzaklatrldklar iin
Konfyanistler yetitirilememilerdir. Bu arada Han devrinden itibaren asillere balanan
Taoistlerin de varlklar son derece azd. Bu dnemde ine gelen yabanclar, ince yaz
yazmasn bilmedikleri ve sava olduklar iin pek az vesika brakmlardr. Bunlardan
yalnzca kendi dillerinden inceye tercme edilmi arklar ve iirler kalmtr. Bu arklar, at
srtnda sylenen muharip ve asker trkleri ile savatan ve straplardan bahseden arklard.
339

Bu dnemde eski edebiyat ve felsefe de Budist zellii tamaya balamtr. Budizm


ilk Han devrinde (yani bilhassa MS I. yzylda) karadan ve denizden ine gelmitir. Baz
inli bilginler Budizmle din veya felsef ynnden ziyade, Budizmle beraber ine gelen
ilimler bakmndan ilgilenmilerdir. Yabanc tccarlarla gelen yabanc rahiplere inli asiller,
ikinci derece insanlar, yani aa tabakaya ait olduklar iin iyi gzle bakmamlardr. Bu
rahipler bu yzden inlilerin orta ve aa tabakalarna hitap etmek zorunda kalmlardr.
Bunlar arasnda da derin felsef fikirleriyle deil, ahiret hakkndaki akideleri ile rabet
grmlerdir. Bu akide, baz hususlarda, ihtillci idi. Bu din, halka ok hakszlk eden, halk
soyan yksek memurlarla byklerin tekrar dnyaya geldiklerinde fena eklde doacaklarn
yahut fena bir vazifede bulunacaklarn, yaptklar btn ktlklerin cezasn ekeceklerini
sylerken; hakszlk gren fakirlerin bir daha dnyaya geldiklerinde yksek vazifelere
getirileceklerini ve iyi bir hayat sreceklerini vadediyordu. Bu akide, Sonraki Han
devrinden beri (MS II. yzyl) ok strap eken kyl halka bir iaret, bir vaat gelmi ve
mteakip yllardan IV. yzyla kadar byle devam etmitir. Yabanclar tarafndan idare edilen
in halk bylece Budist olmutur.
Tccarlar, Budist manastrlarn hem banka ve borsa hem de depo olarak kullanmlardr. Bu yzden Budizme temayl bir tutum sergileyerek mabet yapmak iin para
toplamlar ve toprak balamlardr. Bu topraklara mabet kiracs olarak da fakir kyller
yerletirilmilerdir. Bu ise, Budizme kar ilgiyi arttrmtr.
Dardan gelen Hintli, Sodlu, Trkistanl rahipler, yabanclara kar mill bakmdan
kt hisler beslemedikleri iin yabanc hkmdarlar tarafndan memnuniyetle
grevlendirilmilerdir. Bu gelen yabanclar, bilgili olduklarndan onlarn bilmedikleri faydal
bilgileri onlara retmilerdir. Bu dnemde aydn inli hemen hemen hi yetimemitir.
Asiller, kyde iftliklerine ekilmiler ve bylece mmkn olduu kadar yabanc
hkmdarlarn tahakkmnden korunmaya almlardr. Memur veya lim olarak yalnz
askerlikten ve ticaretten anlayan ve Konfyanizmden ve bunu koruyan tabakadan
anlamayan yabanclarn hizmetine girmeye de temayl gsterememilerdir. Bu da yabanc
hkmdarlarn saraylarnda aydnlara ihtiya duyulduunda, Budistlerin tayin edilmelerinin
nn amtr.
Budistler btn nemli Budist eserlerini inceye tercme etmiler ve bylece din
propaganda iin saraydaki tm nfuzlarn kullanmlardr. Btn eserlerin Hinteden tercme
edildiini zannedilmemelidir. Bunlar, Trkistan, Sod blgesi, hatta inde bile yeni yazlan
ve inceye tercme edilen eserlerdir. Bu yzden byk tercme brolar almtr.
inde Budizmin yannda bilhassa kylerde, eskiden beri, yukarda bahsettiimiz bir
eit amanistik din ile ksmen de bereket dini yaamtr. Yabanc hkmdarlarn esas dini,
bir eit Gk dini ve amanizm idi. Gk dini resm din, temsil din idi; amanizm gndelik
hayatn din yani zel din idi. Bunun iin yabanc hkmdarlar inli amanlara ve taoist
dinine byk ilgi gstermilerdir. Fakat Budizm, Trkistana giderken yolda ok deimi ve
oradaki amanizmden kendi bnyesine birok eyler katmtr. Budist rahipleri de
amanizmin pratikleri ile idare etmilerdir. Yabanc Slale hkmdarlar, bu iki dinin
340

rahiplerinden bazen birini, bazen dierini tercih etmilerdir. Aralarnda fevkalde iyi by
yapan ve fala bakan rahipleri elde etmek iin ekseriya kavga etmilerdir. Bu da bize
yabanclarn husus dini, amanizm, Budizm ve amanistik halk taoizmi ile ok iyi
uyutuunu gstermektedir.
Bu dnemin sonlarna doru Budizm devletin resm dini olmutur.

14.3. Tang ve Sung Devri Kltr Hayat


lk dnem Tang mparatorlar halkn refahn arttrarak, tarmn gelimesi ile orak
topraklarn slah edilmesini salamlardr. mparatorluun arlk merkezinin gneye
kaydrlmasna devam edilmi, gneyde pirin ekimi ylda iki kez rn alnmas esasna gre
dzenlenmitir. Buna karlk kuzeyde, Sar Nehir vadisinde, ylda kez Hint dars hasat
olaanlatrlmtr. Vergiler dzenlenmi ve toprak sahibi olan herkes:
1. Tahl cinsinden vergi;
2. Tekstil rn cinsinden vergi;
3. Emek ve askerlik hizmeti cinsinden olmak zere eit vergi demitir.
Demir-tesviye, dokumaclk, mlekilik ve benzeri imalatlar tevik grmtr.
Dokuma sanayi tevik edilmi, Honan ve Anhuyun ipekleri stn kalitede retilmitir. Bu
arada pamuk da retilmi ve bunlarn nakliyesi iin Byk Kanal daha da uzatlm; yollar
iyiletirilmitir. Gneydou Asyadan, hatta Afrikadan gelen baharat ve mcevherat ykl
gemiler, karlnda ipek ve porselen almak zere ine gelmilerdir.
Edebiyat ve sanat en parlak dnemini Tang dneminde yaamtr. Bu dnemim
kkleri nceki dneme yani III-VI. yzyla kadar gitmektedir. Bu devirde pek az byk kitap
yazlmasna karlk, iir ve deneme sahasnda mkemmel ve gzel eserler vcuda
getirilmitir. Saf inlilerden oluan Gney in ile bilhassa Trklerin hkimiyeti altnda
bulunan kuzey arasndaki ayr siyasi gelime, edebiyatn da ayr ekillerde gelimesine yol
amtr. Kuzeyde, bu devirde yerli Trk arklarn taklit ederek, halk dilinde yazlm ve
zellikle hislerindeki ve ifadelerindeki kuvvetle hret kazanm ksa, basit arklar
derlenmitir. Buna karlk gneyin resm edebiyat (baz raporlarn, dilekelerin,
emirnamelerin slbu) eski klsik in slbuna dnmtr. Her ikisi de verimli olarak Tang
devrine tesir etmitir. Tang devri denemelerinin nesir slbu bu ak klsik slbu alm ve
gelitirmitir.
Han Y (768-825), Liu Tsung-yan (747-796) gibi Tang devrinin byk nesircileri,
Tabga devri slbunun tesiri altnda kalmlardr. Bundan baka Budist tercme edebiyat,
Tang edebiyat zerine de etki yapmtr. Tabga dneminde, daha nce Sanskrite,
Prakrite, Sodca ve daha baka Orta Asya dillerinden inceye tercme edilen saysz Budist
metinleri, geni bir halk tabakasnn ve bilhassa orta tabakann (tccarlar) anlayabilmesi iin
halk diline yakn bir slpta yazlmtr. Bylece Tang devrindeki (bilhassa rahip Hsan341

tsang ve l-ching tarafndan yaplan birok tercmelerde) saf in nesrinde yeni cmle ekilleri
belirirken, Hinteden gelen yeni tasvirler ve mukayeseler de kullanlmaya balanmtr.
Tang dneminin iiri zellikle gney nazmnn tesiri altnda kalmtr. Kalplar, bilhassa tarihi olarak da tanlan Shen Yeh (441-513) tarafndan tespit edilmitir. Tang
devrinin byk airleri bu kaideleri kabul ederek, onlar kuzey iirlerinin tesirleri altnda
gerek hislerle doldurmulardr. iirin bu yeni tahavvln ilk gsteren Tang airlerinden
Chen Tse-ang (657-698)tr. Bundan ve daha baka pek ok airlerden sonra Tang devrinin
parlak a gelmi ve bu devri Tsen Tsan amtr. Onun iirlerinde, bir kere grm olduu
Trkistana ait birok hatras vardr. O, ayrca bu dnemde ok sevilen ksa iirin (5 yahut 7
iaretten mteekkil 4 satrlk iir ) staddr. Tang devrinin hemen hemen btn airleri,
Trk boylaryla yaplan savalardan bahsettikleri gibi, onlar methetmilerdir.
Gnmze Tang devrine ait tatan ve bronzdan gzel plstikler kalmtr; ayrca
teknik bakmdan da fevkalde gzel kumalar, en ince lkeler, gzel inaat bakiyeleri
ulamtr. Fakat bunlarn hibiri, in telkkisine gre yaplan sanatlar deildir. Bu sanat
eyalar aslnda Japon zellii tamaktadrlar. Bu eyalar eskiden Japonyaya ihra edilen ve
Narada imparatorun hazinesinde bulunup inin Tang devrinden kalan binlerce para eyas
arasnda grmekteyiz. Bu devrin Japon mabetleri de in mabetlerinin kopyalardr.
Sanat sahasnda, Tang devri ile birlikte yegne sanat olarak ressamlk stn bir rol
oynamaya balam, ancak bu dnemde nceki dnem ressamlnn etkisi altnda kalmtr.
Nazmda olduu gibi, ressamlk iin de ressam Hsieh Ho tarafndan kaideler tespit edilmitir:
Bunlar ressamln 6 esas kaideleridir. Bu kaidelerin, Hint rneklerinin tesiri altnda kaldklar
tahmin edilmektedir. Batl aratrclar ressamlk sahasnda Bat ve bilhassa Trkistan
tesirinin ne kadar byk olduunu grp hayret etmememin mmkn olamayaca
grndedirler.

342

Resim 11: nl Tang dnemi ressam Yan Liban tarafndan yaplan Kuzey Chou imparatoru
Wu portresi (in, letiim Atlasl Uygarlklar Ansik.)
lk porselenler de Tang devrinde ortaya kmlardr; uzmanlara gre bunlar, henz
porselen olmayp daha ziyade Majolika (yahut ini mamult), yani hakik porselen kadar
yksek hararette piirilmedikleri iin ileri beyaz olmayan kurun-sar renkte kaplardr. Fakat
srlar ok mkemmeldir. lk srlar ge Han devrinde bile grlmektedir. Porselenler
umumiyetle yalnz resm imalthanelerde, saray ve sarayda yaayan byk rtbe sahipleri iin
yaplmtr. Bu yzden Tang devrinin porselenleri ancak birka yz paradan olumaktadr.
Bunlar sonralar kymetli antikalar olmulardr. Halkn ihtiyac iin ise sonralar porselen
yapmaya balamlardr. Porselen yapm, baka hibir yerde rastlanmayan bir
mkemmeliyete erimitir. zellikle ak yeilden zeytin yeiline kadar eitlilik gsteren
srl porselenler esizdir. Tang dneminin mavi, kahverengi, beyaz, sar ve yeilden oluan
ak renkli porselenleri mehurdur.
Tang Hanedan hogrs ve entelektel merak ile dikkatleri ekmi, Konfysle
tekrar nem kazandrm, Budizme de kucak amtr. Dil konusundaki glklere ramen
Budizm ilerleme kaydetmi, Rahip Hsen Tsang VII. yzyln balarnda Hindistanda onyedi
yl sren bir hac gezisine km ve dnnde ciltler dolusu Budist metin getirerek, alt yl
boyunca bunlar inceye tercme etmitir.
343

Bu dnemde Konfyst klasiklerine duyulan ilgi artm, ge dnemde bunlarn etkisi


ile u Zi, XII. yzylda Konfyst dncesi ile Budist ve Taocu fikirlerden bir sentez
yapmtr. Bu sentez Song dneminin sonu ile XIX. yzyln sonu arasndaki inin resm
ideolojisi olmutur. Bu ideoloji, zellikle evladn babaya, karnn kocaya ve tbi tebann
hkmdara itaatini zorunlu klmtr.
Tang devrinin sonuna doru tahta kalplarla kitap basm yaylmaya balamtr. Tpk
Avrupada olduu gibi Dou Asyada da bu birok sonular dourmutur. Her biri ayr ayr
kopya edilmek mecburiyetinde olduundan ok pahal olan kitaplar imdi ucuz ve toplu
neredilebilmilerdir. Bylece ilmin, bilhassa okuma ve yazmann daha geni bir halk
kitlesine yaylmas; birka deil, birok metnin okunup mukayese edebilmesi, zel
ktphanelerin eskisi gibi yalnz saraylarda bulunmamas, neriyatn artmas, husus ve klasik
eserler gibi, fazla cidd ve siyaset bakmndan nemli olmayan kitaplarn baslmas ile yeni
edebiyat rnlerinin ortaya kmas bu sayede gereklemitir. Kitap basmnn btn
neticeleri hemen ortaya kmam, biroklar Sung devrinde grlmtr.
Bir dier nemli yenilik, kt parann ilk ekillerinin kullanlmasdr. in bakr
paralar zaten arlklarndan dolay bir yerden baka bir yere g (veya pahal) naklediliyor;
bu da ticarette ve ekonomi de deflasyona sebep oluyordu. Bu yzden de, 800 yllarnda baz
eyaletler bakr parann eyalet dna kmasna mni olmulardr. Eyaletler asker valilerin
elinde bulunduundan, merkez fiil olarak onlara kar bir ey yapamamtr. Ancak bu tedbir,
otomatik olarak uzaklara yaplan btn ticareti engellemitir.
Bu durumu zmek iin tccarlar depozit pusulalar vererek, bir eit havale sistemini
uygulamaya balamlardr. ok gemeden, bu depozit makbuzlar tedavlde bir eit deme
vastas olarak kullanlmlardr. Bu da, yava yava bir banka sisteminin ve buna bal olarak
toptan ticaretin gelimesine sebep olmutur. Bylece daha byk ticarethanelerin almas
mmkn olmutur. Hatta Tang devrinin sonlarnda hkmet buna mdahale ederek, bizzat
kendisi depozit makbuzlar datmtr ki bunlar, Sung devrinden itibaren kullanlmaya
balanan kt parann ilk ekilleridir.
Porselen retimi artarak, ilk defa ak renkli porselenler yaplmtr. Porselen, i
ticarette olduu kadar d ticarette de mhim bir ticaret vastas olmu, Hindiini ve
Endonezyaya olduu gibi, n Asya ve Japonyaya da ulamtr. Porselen imalinde byk
tezghlara ve olduka fazla sermayeye ihtiya duyulmu, bu da sanayinin balamasna sebep
olmutur.
Deiikliklerle dolu olan Be Slale devri (907-960), pek az edebiyat ve sanat eseri
yaratmtr. Bu devrin en gzel eserleri, tsih iirleridir. Bu tr iir yazan airlerin
gnmze ulaan isimlerine bakldnda bunlarn byk bir ksmnn ato Trk olduu
grlmektedir. Yine sonraki Tang slalesinin imparatoru Mirig-tsu (926-933), mehur bir
tsih airidir. Manev babas (imparator Chuang-tsung) gibi bu Trk de, in kltr ve
bilgisine tamamen vakf olmutur. Onun tsihlar bu devrin en gzel tsihlar arasnda
gsterilmektedir. Ayrca o dnemin mehur tsih airleri arasnda gney imparatorlar da
344

bulunmutur. Bunlarn en mehurlar, kk bir Gney in slalesi olan Gney Tang slalesi
imparatoru Hou-chudur (936-997).
inliler, Sung devrine (960-1278) in edebiyatnn ve sanatnn en aal devri
gzyle bakmlardr. Bu devirde ok az yeni ekiller meydana getirilirken, mevcut olan sanat
ekilleri daha mkemmellemi, genilettirilmi ve ksmen de yeni bir hayat tarzyla
doldurulmutur. XI. yzyl, kltr bakmndan inin en parlak devridir. Bu dnemde, Chou
Tun-i (1017-1073), Cheng Hao (1032-1085), Shao Jung (1011-1077), Cheng (1033-1107)
gibi filozoflar, Sih-ma Kuang gibi tarihiler, Su Tung-po (1036-1101) ve babas gibi airler
yaam; sanat umulmadk bir tarzda gelimitir. lkenin her tarafnda alimler iin cemiyetler
kurulmu, zel alim okullar almtr.
Siyaset bakmndan Neo-Konfyanizm (Yeni Konfyanizm) yahut Sung
mektebi dedikleri yeni felsefe, bilhassa gze arpmaktadr. Bu devirde, ilk defa olarak,
Konfyanizm ile Budizm birletirilmitir. Konfyanizme eskiden noksan olan metafizik
girmi ve bu Konfyanizmin halka daha ok tesir etmesine yaramtr.
Yeni Konfyanistler, bugn bile geerli olan ve btn tarihi kendi fikirlerine gre
tefsir eden byk analitik tarih eserleri ve ansiklopediler telf ederek; btn bu klsiklere
kendi fikirlerini aklayan erhler koymulardr. erh etmek noktasnda ne kan mehur
bilgin Chu Hsi (1131-1200)dir; kendisi, ayn zamanda en nemli tarih kitaplarndan birini de
telf etmitir.
XI. yzyln btn yeni Konfyanistleri, Wang An-shihin hasm ve tekel
sermayesinin mmessili idiler. Kendi felsefesini kurmaya alan ve kendi klsik erhini
nereden Wang An-shih bunlara kar duramamtr. Bu istikamet daha devleti ve sosyal bir
karakter gstermekte ve kk asilzadelerin menfaatlerini korumaktadr. Siyaset bakmndan
mutlakiyeti temsil eden (Lu Hsiang-shan; 1140- 1192) ve srf idealistik bir karaktere haiz olan
nc bir istikamet, zel cemiyetlerde balam ve 1500de daha byk bir nem kazanmay
baarmtr.
Sung devrinin balamasyla, yine birok ansiklopedilerin yazld bir dnem
balamtr ki; en mehurlar Tai-ping y-lan ve Tai-ping kuang-chidir. Bunlar
(1000 ve 500 bahislik) muazzam eserlerdir ve imdi kaybolmu pek ok eserlerin tam
kaynaklarn verdiklerinden paha biilmez kymettedirler. Bunlardan sonra daha umum olan
baka ansiklopediler, tamamlayc erhler, aratrmalar, eski tarih kitaplarnn malzemelerine
gre ve bunlarn kullanlmalarn kolaylatrmak iin sistematik tasnif edilmi eserler
gelmektedir. Ansiklopediler arasnda in tbbnn baarlarn zetleyerek gsteren bir tp
ansiklopedisi de bulunmaktadr. Bu kitap, Mool imparatorlar vastasyla Farsaya tercme
edilip orada muhafaza edilmi (Tansuknme) olmasndan dolay ilgi ekmitir. Zaten tp, bu
devirde byk ilerlemeler kaydetmi; 1145te ilk defa bir Gney inlinin cesedinin
anatomisi karlmtr.
Sung dneminde bilginin yaylmaya balamasyla, bilginler siyaset hayatndan
ekilmilerdir. Ancak bir araya gelip atklar kulplerde siyasi ynlerini belirleyerek, dzenli
345

toplantlar yapp iirler yazmlardr. Bylece ilk air okullar almtr. Her okul muayyen
bir slp gelitirmitir.
Tpk edebiyatta olduu gibi, Sung devrinde sanat sahasnda da ressamln tek tarafl
hkim olduu, eitli okullar almtr. Kaynaklarda bir kuzey, bir gney okulundan
bahsedildii hlde, kuzey okulunun ressamlar daima kuzeyden gelmemilerdir. Bilhare,
kendisi de ressam olan imparator Hui-tsung (1085-1135) tarafndan ressam akademisi
kurulmu ve buradan akademik slp denilen slp ortaya kmtr. Akademik slp bilhassa
renklerin tesiriyle teferruatn zarafetine nem vermi; akademik olmayan slp, yani gney
slbu ise, tesirlerin ifadesi lehine renk tesirinden (siyah ini mrekkebinin tercihi) ve teferruatn gsterilmesinden vazgemitir. Bu eit resimlerde bir manzara bir iki izgi ile
gsterilir, dier btn teferruat seyirci tahayyl etmek zorunda kalrd. Seyirci resme dalarak
onu doldurmaya, onu tahayyl etmeye almaldr. Bu eit resimleriyle en mehur Li Lungmien (Doumu: 1106)dir. Ma Yan ile biraderi ve olu, Hsia Kui ve Mu-hsi de renklerin
tesirinden vazgeerek yalnz siyah-beyaz resim yapmlardr. Bu istikamet o zamanki
Meditasyon Budizmine ve ferdiyeti dnmeye bal kalmtr.
inin kuzeyinde Kitan ve Crcen (Ju-chen) devletlerinde, bu devirde zellikle zikre
deer nemli edebiyat ve sanat eserleri yaratlmamtr. Genellikle gneydekine benzer bir
gelime olmutur. Belki en byk fark, kuzeyde plstie, gneye nazaran, daha ok nem
verilmi olmasdr. Trk olan ato slalesinin imparatorlar hemen her yl Lung-menin (Loyang civarnda) mehur maara mabetlerini ziyaret ederek, orada kurban kesmilerdir.
Bunlarn ve Kitanlarn sanatkrlar, Tabga devri geleneklerine riayet etmiler, bu suretle
Kuzey inde Pekinin gneyinde, en mehur stad Liu Yan olan bir okul amlardr. Bu
stadn Pekinde bir mabette bulunan plstikleri XIX. yzylda bir yangn esnasnda harap
olmutur. Crcen devrinde kuzeyin bir baka mehur plstikisi de Ma Tien-laidir.
Sung devrinde ilk defa pusula grlm veya ilk defa edebiyatta tarif edilmitir.
Bundan ksa bir zaman sonra da gemilerde kullanlmaya balanmtr. Fakat pusuladaki
mknatsn daha nce kefedilmi olduu kabul edilmektedir. Ancak Araplarn pusulay
inlilerden mi rendikleri, yoksa kendilerinin mi icat ettikleri meselesi henz hlledilmi
deildir.

14.4. Mool ve Ming Devrinde Kltr Hayat


Mool dneminde ini ziyaret eden Marco Polonun verdii bilgilerden Mool
saraynn byk bir ihtiama sahip olduunu, topraklarn zengin rnler verdiini,
imparatorluk posta sisteminin mkemmel olduunu, scak sulu hamam ve ehir hamamlarnn
olduunu, kmr yaktklarn ve kt para kullandklarn reniyoruz.
Mool istilas inde balangta byk bir katliama sebep olsa da daha sonra
Kubilayn baa gemesi ile bar ortam gelmitir. Ancak inliler yabanclar tarafndan
ynetilmeye hi alamamlardr.

346

Moollar dneminde, in bilginlerinin byk bir ksm resm hayattan uzaklaarak,


inzivaya ekilmiler ve arkadalaryla beraber yaamlardr. Onlar zellikle Sung devrinde
daha mkemmellemi olan nazm sahasnda gelimeye devam ederek byk baarlar elde
etmilerdir. Bu airlerin iirleri, ayr ayr okullarn belirledikleri kaidelere gre
yazldklarndan; gerek ilham mahsul olmayp, teknik almalarla yazlan eserlerden ibaret
olmulardr. Nesir sahasnda en iyi baarlar, Pi-chiler, yani bilginlerin notlarnn
klliyatdr. Bu devirde eserlerini ince yazan yabanclar olmusa da bunlar inin edebiyat
tarihileri tarafndan iyi karlanmamlardr. Bunlar arasnda bilhassa Moollarn hizmetinde
alan ve bir Kitan olan devlet adam Yeh-l Chu-tsai ve Mool To-to (Tokto)
nemlidirler. Yeh-l Chu-tsai, Cengiz Hana byk Trkistan seferinde refakat etmi ve ok
enteresan bir seyahatname ile Semerkant ve Trkistan hakknda yazlm birok iirler
brakmtr. Dier eserleri bilhassa arkadalarna yazd mektuplar ile iirleridir. Bunlar,
slp bakmndan o zamann in edeb eserlerinden hibir suretle ayrlmamaktadrlar.
Onlardan ne aada ne de yksektirler. Bunda da, birok ada eserlerde olduu gibi, Taoist
fikirlerin kuvvetli tesiri hissedilmektedir. Bilindii zere Cengiz Hann Taoizme kar bir
sempatisi olmu ve kararghna bir Taoist rahibi getirmitir (1221-1224). Bunun da
seyahatnameleri muhafaza edilmi ve bu devirde Trkistan hakknda yazlm pek ok
Avrupa raporuyla beraber nemli bir kaynak olmutur. Mool olan Tokto, Sung slalesi
yllklar, Kitan ve Chin Slaleleri yllklarn yaynlayan komisyonun bakandr. Sung
slalesinin yllklar, yllklarn en by olup, ksa yazldklar ve slp bakmndan iyi
olmadklar iin, birok inli aratrc tarafndan iddetle eletirilmi ve Mool slalesi
yllklaryla beraber en kt yllklar arasnda saylmlardr. Bu yllktaki eksiklik Toktoya
acele ettirilmesinden, hemen hemen gzden geirilemeyecek kadar ok olan malzemeyi
yeterince tasnif edecek vakit verilmemesinden kaynaklanmaktadr.
Mool devrinde vcuda getirilen en byk edeb baarlar, phesiz ki, tiyatro, daha
dorusu opera sahasnda olmutur. mparatorlar tiyatroya ok nem vermiler, zengin aileler
de ona ok ilgi gstermilerdir. Bylece bilginler de yava yava opera metinleri yazmaya
balamlardr. Ancak metinleri yazanlar takma isim kullanmay tercih ettiklerinden gerek
isimleri renilememitir. Vaktiyle dramlar gney dram ve kuzey dram olmak zere iki
slba ayrmlardr; her ikisi de birbirinden mzikal yap bakmndan farkldrlar. Genellikle
kuzey piyesleri daha kahramanca, gneyinkiler ise daha hisli olmulardr. Mool dneminin
en mehur kuzey piyesleri Pi-pa-chi (Bir lvtann hikyesi; yazarnn Kao Ming olmas
muhtemeldir, takriben 1356da yazlmtr) ve Chao-shih ku-erh-ch (Chao yetiminin
hikyesidir; bu piyes Voltairei sarm ve bundan ilham alp iir yazmasna vesile olmutur.
Yazar yalnz bu eseriyle tanyoruz; ad Chi Chn-hsiangdr)dur. Gney dramlarnn en
mehurlarndan biri Bat Odasnn Hikyesi (Hsi-hsiang-chi) dir ve Wang Shih-fu ve Kuan
Han-ching tarafndan yazlmtr. Kuan, Crcenlerin yannda doktor olarak bulunmu, sonra
da Moollarla beraber yaamtr. Aralarnda ok mehurlarnn da bulunduu 58 dram
yazmtr.
Dramn gelimesi, Ming devrinde de devam etmi, aslnda en gzel in dramlarnn
birou Ming dneminde yazlmtr. Ming devrinde, klsik in roman gelimi ve bu
devirde en gzel eserler yazlarak zirveye ulalmtr. Bugn bile her inli Shui-hu-chun
347

(Nehir Sahilinin Hikyesi)i bilmekte ve heyecanla okumaktadr; bu, erefli bir haydut
hakknda yazlan bir haydutluk romandr. Yazar: Wang Tao-kun (1550lerde
yaamtr)dur. Yine her inli byk tarih ve kahramanlk roman olan San-kuo-yen-i (3
Devlet Hakkndaki Hikye)yi bilir, bu roman bugn bile pek ok temsillere rnek
olmaktadr; yazar Lo Kuan-chungdur. Tannm bir dram yazar olan Feng Meng-lung
(16nc yzyln sonlarnda) byk efsanev ve ayn zamanda ehvetperest bir roman olan
Hsi-yo-chiy (Batya Seyahat) yazmtr (Sonraki basn Wu Cheng-anndr, 1500 -1582).
Bu roman, Hindistan ve Trkistana giden hac Hsan-changn seyahatinin airane bir
yansmasdr. Romanda tarih olaylardan hibir alnt kalmad gibi inanlmayacak kadar ok
hayaller eklenmitir. Bu roman bizim iin de ilgintir; zira inde olduu gibi Trkiyede de
yaatlan bir grup halk masallaryla benzerlik gstermektedir.
Bu devirde mimarde Hint-Tibet tesiri hissedilmektedir. Bilhassa imdiye kadar
bilinen Manu ekillerinden baka Tibet pagodas (birbirleri zerine konulmu saakl
katlardan meydana gelen mabed) da grlmektedir. Bu pagodalar (dier Hint ve in
pagodalarna nazaran) katlara ayrlmazlar ve alt ksmlar daha kaln ve genellikle yuvarlaktr.
Pagoda, Hintlilere aittir ve esas itibariyle Budann veya rencilerinin kemiklerini muhafaza
etmeye yaramaktadr. Budizmin ine yaylmasyla beraber pagodalar da ine gelmeye
balamlar, ancak orada tipik in eklini almlardr.
Ressamlk ise, mabetler iin zanatkrlar tarafndan yaplan tablolar hari, yabanc
tesirlerden etkilenmitir. Mool devrinin en mehur ressam olan Chao Meng-fu (Chao
Chung-mu da denir, 1254-1322), Sung slalesi imparatorunun akrabas olup akademik okul
slbunda resim yapmtr. En mehurlar Ni Tsan (1301-1374) olan dier grup ise edipler
slbu ad verilen slbu gelitirmilerdir. Bu gney slbunun gelimi eklidir. Bu slp,
bilhassa Ming devrinde gelimesine devam etmitir.
Moollar sayesinde hal dokumacl -bugn bile yalnz Kuzey inde kuzey tesirinin
yayld yerlerde- inde yaylmtr. Eskiden de hal vard fakat bunlar bilhassa uhadan
yaplm hallard. Hlbuki bu dnemde hakik dokumaclar meydana kmlar ve imparatora
ait imalthanelerde, Moollarn ihtiyac olan hallar dokumulardr. Ayn zamanda bat
tesiriyle inde bu dnemde Cloisonn teknii de gelimitir.
Mool devrinde ressamlarn ou Orta inde yaamlardr. Bu durum Ming devrinde
de devam etmi ve yeni zamanlara kadar inin gerek kltr merkezi Orta in olmutur.
inde ok takdir edilen ve bu devirde ok fazla eser veren ressamlar arasndan zellikle
Chiu Ying (1525lerde), Tang Yin (1470-1523) ve Tung Chi-chang (1555-1639)n
isimleri zikredilebilir. Chiu Ying akademik slpta resim yapm, en ince detaya kadar
vermi ve bilhassa firuze mavisi renk tonunu tercih etmitir. Tang Yin zarif kadnlarn
ressam idi, Tung ayn zamanda hsn hat ve resim sanat nazariyats olarak da mehur
olmutur. Onun resim sanat hakknda bir de ders kitab vardr.
Ming devrinin yaratt en byk sanat eserleri, byk yaplardr. Bunlar, zamanla
oktan yklm olan mehur in seddinin tmiri, Pekinin byk suru ve Mool devrinde
inasna balanan Pekin saraylarnn byk bir ksmdr. in binalarndan bahsettiimiz
348

zaman, hl bugn nmzde grdklerimiz o zamanlar gelimeye balamtr. Bu slp


bugn bile, her yerde beton inaat yaplmasna ramen, hissedilmektedir.
Avrupallarla erken dnemlerde balayan temaslar Hristiyan misyonerler, zellikle de
Cizvit papazlarnn inde byk etkiler uyandrmalarna sebep olmutur. Astronomi,
haritaclk, corafya ile dier teknik alanlardaki ilerlemelerde Cizvitlerin byk katks
olmutur.
Asker alanda da Mingler, Cizvitler sayesinde barutu kullanmlar ve top dkmesini
renmilerdir.
Bu dnemin bir dier en nemli zellii de Sung dneminde stn ve esiz nitelik
kazanmaya balayan in seramiindeki sanat ve zanaat inceliinin dorua ulamasdr. Bu
dnemde seramiklerin nleri Avrupaya kadar gitmitir.

Resim 12: Ming Dnemi Porselenleri (https://www.britishmuseum.org)

14.5. Manu Devrinde Kltr Hayat


Ku Yen-wunun (1613-1682) byk corafya ansiklopedisi ile balayan bu devrin
byk ansiklopedileri, en yksek zirvelerine byk Tu-shu-chi-cheng (XVIII. yzyl) ile
varmlardr. Bu eser, ihtiva ettii bilgi bakmndan karsndaki btn eserleri glgede
brakt gibi doru kaynaklar vermekte ve bu yzden de ilim bakmndan tartlmamaktadr.
Manu dneminde XVIII. yzylda, bilhassa Tai Tung-yan (1723-1777) ile balayan
Arkeolojik okulun balangc yaanmtr. Bu akm sahip olduu fikirden ayrlmaya
alarak, arkeolojik malzeme ile yaztlar ele alp klsikleri yeniden incelemi ve daha yeni
ve daha iyi bilgi edinilmesine almtr. Bir bakma bugnk ilm-sosyolojik cereyann
ncs olmutur diyebiliriz.
Bu devirde imparatorlar drama ok nem verdikleri iin olduka fazla gelimitir.
1781de hazrlanan bir katalogda 1013 drama yer verilmitir. Bunlarn arasnda hi
349

duyulmam uzun piyesler de vardr. Bu piyeslerin birisi 240 perdelikti ve 26 blm


oynanyordu. Temsilleri 2 yldan fazla sren bir zaman alyordu. Manu devrinin en gzel
piyesleri Li Y (Doumu: 1611)nne aittir. Li Y, ayn zamanda inin ilk tiyatro
eletirmenidir. Tiyatro sanat hakkndaki dnceleri, umum estetik hakkndaki makaleleri
gibi, bugn bile okunmaya deer eserlerdir.
XIX. yzyln ortalarndan itibaren Avrupann tesiri gittike daha fazla hissedilmitir.
Tercme ii Yen Fu (1853-1921) ile balamtr. Yen, ilk felsef, ilm ve sosyal kitaplar
tercme ederek vatandalarna bat dncesini tantmtr. Lin Shu (1852-1924) ayn
zamanlarda ilk bat hikye ve romanlarn tercme etmitir. Bununla beraber yeni bir cereyan
balamtr. Bu ok gemeden Sun Yat-senin mesa arkada olan Liang Chi-chao (18731929) ve bakalar tarafndan gelitirilmi ve nihayet 1919da edeb ihtill ile son
bulmutur. Tercmelere gnmzde de devam edilmektedir.
Resim alannda da Avrupa tesiri kendini daha erken gstermektedir. En mehurlar
Lang Shih-ming olmutur. Bu, bir talyan misyonerdi (Asl ad: Giuseppe Castiglione, 16881766) ve 1715ten itibaren inde etkili olmutur. Lang, in resim yapma usln renmi,
buna birok Avrupa ressamlnn teknik hilelerini de ilave etmitir. Dilletantlarn, yani
inzivaya ekilerek yaayan bilginlerin resimleri, bu tesirlerden ri kalmtr. Hollandallarn
iek ressaml XVIII. yzylda inde etkili olmutur.
Manu devrinde porselen sahasnda ok gzel eserler ortaya konmutur. 1680de
Kiangsi eyaletinde iinde porselenlerin piirildikleri ve dnyann en gzel porselenlerinin
yapld mehur frnlar almtr. Yeni renklerden bilhassa yeil, siyah ve sar renklerinin
kompozisyonlar ortaya kmtr. Tek renkli porselenler de gelimeye devam etmilerdir. ok
gzel lcivert, parlak krmz ve beyaz renkte olanlar vardr. XVIII. yzylda belirli bir
gerileme dnemi yaanmtr.
Bundan baka hal sanatnda da sanatkrane eserler yaratlmtr; bu, sanat
malzemenin kalitesi yahut dmlerinin incelii ile deil, rneklerin gzellii ile llmtr.

350

Uygulamalar
1) Han Slalesinden Manu Slalesine kadar in kltr tarihinde grlen nemli
gelimeleri zetleyiniz.

351

Uygulama Sorular
1) Han Slalesinden Manu Slalesine kadar in kltr tarihi hangi alanlarda, ne tr
yenilikler gstermitir? Bu sreci nceki hanedanlar dnemi ile ilikilendirerek aklaynz.

352

Bu Blmde Ne rendik zeti


Han dneminde imparatorlar, nceki dnemlerin in kltrnden, zellikle
Konfys retilerinden olduka yararlanmlardr. Brokrasi glendirilmi, kamu grevi
yapmak zere yetitirilecek adaylar Memurluk Snavlar dzenlenerek belirlenmeye
allmtr. Buna ramen bu dnemde ortaya kan ve klik denilen gl aileler ve harem
aalar, en yksek makamlar ellerine geirmilerdir.
Han devri, sanat ve din ayinin yan sra zellikle edebiyat sahasnda byk
gelimelerin yaand dnem olmutur. Han devrinde, ilk ansiklopediler (L-shih chunchiu (L Pu-weiin lkbahar ve Sonbahar), M 3. yzyl; Huai-nan-tse Ansiklopedisi,
M 140) ve ilk in resm tarihi olan Sih-ma Chien tarafndan yazlan Shih-Chi adl eserler
ortaya konmutur. Bunun dnda iir dalnda byk gelimeler olmu; Tsih-iiri (saray
kasideleri), beler iiri, raks arks, yediler iiri gibi edebi ekiller ortaya kmtr. ince ve
in yazs Dou Asyann bir ucundan br ucuna anlalr hle gelmitir. Han devrinde, ilk
defa olarak, inlilerin sanat dedikleri ressamlk ortaya kmtr. Ucuzlayan ipein yan sra
M 2. yzylda kt da inliler tarafndan bulunmutur.
Birinci Paralanma Devrinde kltr hayatna ine giren Budizm dini damgasn
vurmutur. Zira yabanc slalelerin hkmdarlar, inli asil ve Konfyanistler yerine aydn
tabaka olarak Budist rahipleri tercih etmi ve Trkistanda zellikle gk dini ile meczolan
Budizmi resm din olarak benimsemilerdir. Halk arasnda Budizmin ahiret inanc
poplerlik kazanrken, tccarlar para toplayp ba yaptklar Budist tapnak ve manastrlar
banka, borsa ve depo olarak kullanmlardr.
Tang dneminde tarm, dokumaclk (ipek, pamuk), mlekilik gibi alanlarda tevik
salanm ve vergiler dzenlenmitir. Edebiyat ve sanat en parlak dnemini Tang dneminde
yaamtr. Bu devirde pek az byk kitap yazlmasna karlk, iir ve deneme sahasnda
kuzeyde halk arklar, gneyde ise resm edebiyat alannda ve Shen Yeh (441-513)
tarafndan belirlenen iir kalplar ile mkemmel ve gzel eserler vcuda getirilmitir. Bata
Tsen Tsan olmak zere Tang devrinin hemen hemen btn airleri, Trk boylaryla yaplan
savalardan bahsettikleri gibi, onlar methetmilerdir. Nesirde Tabga slubu tesirleri ve
Budist tercme edebiyat devam etmitir. Tang devrinin sonuna doru tahta kalplarla kitap
basm yaylmaya balamtr. Bu dnemde sanat alannda Trkistan tesirinin grld resim
n plana gemitir. lk porselenler de Tang devrinde ortaya kmlardr; Tang dneminin
mavi, kahverengi, beyaz, sar ve yeilden oluan ak renkli porselenleri mehurdur. Bir dier
nemli yenilik, kt parann ilk ekillerinin kullanlmasdr.
Deiikliklerle dolu olan Be Slale devri (907-960), pek az edebiyat ve sanat eseri
yaratmtr. Bu devrin en gzel eserleri, tsih iirleridir. Bu tr iir yazan airlerin
gnmze ulaan isimlerine bakldnda bunlarn byk bir ksmnn ato Trk olduu
grlmektedir. Trk olan ato slalesinin imparatorlar hemen her yl Lung-menin (Lo-yang
civarnda) mehur maara mabetlerini ziyaret ederek, orada kurban kesmilerdir. Bunlarn ve
Kitanlarn sanatkrlar, Tabga devri geleneklerine riayet etmiler ve daha ok mabetlerde
grsel sanatlar alannda eserler vermilerdir.
353

Sung dneminde, zellikle XI. yzyl, kltr bakmndan inin en parlak devridir. Bu
dnemde, felsefe, tarih, edebiyat (zellikle Tai-ping y-lan ve Tai-ping kuang-chi gibi
nl ansiklopediler) ve sanat alannda nemli gelimeler kaydedilmitir; air ve ressam
okullar almtr. Siyaset bakmndan Neo-Konfyanizm (Yeni Konfyanizm) yahut
Sung mektebi dedikleri yeni felsefe, bilhassa gze arpmaktadr. Bu devirde, ilk defa
olarak, Konfyanizm ile Budizmin birlemesiyle Konfyanizme eskiden noksan olan
metafizik girmi ve bu Konfyanizmin halka daha ok tesir etmesine yaramtr.
Mool dneminde imparatorluun grkemli tablosunu yanstan en nemli kaynak
Marco Polonun seyahatnamesidir. Kubilayn baa gemesi ile bar ortam gelmi olsa da
inliler tarafndan benimsenmemilerdir. Resm hayattan uzaklaan in limleri nazm
sahasnda gelimeye devam ederek byk baarlar elde etmilerdir. Nesir sahasnda en iyi
baarlar, Pi-chiler, yani bilginlerin notlarnn klliyatdr. Moollarn hizmetinde alan ve
bir Kitan olan devlet adam olan ve Cengiz Hana Byk Trkistan seferinde elik eden Yehl Chu-tsai ile Mool To-to (Tokto) nemli eserler brakmlardr. Mool devrinde vcuda
getirilen en byk edeb baarlar, phesiz ki, tiyatro, daha dorusu opera sahasnda
olmutur. Genellikle kuzey piyesleri daha kahramanca, gneyinkiler ise daha hisli
olmulardr. Bu devirde mimarde, zellikle Budist pagodalarda Hint-Tibet tesiri
hissedilmektedir. Ressamlk ise, mabetler iin zanatkrlar tarafndan yaplan tablolar hari,
yabanc tesirlerden etkilenmitir. Hal dokumacl inde gelimitir.
Ming devrinde, en gzel in dramlar yazlm; klsik in roman gelimi ve bu
devirde en gzel eserler yazlarak zirveye ulalmtr. Ming dneminde de resmn merkezi
Mool devrinde olduu gibi Orta in olmutur. Ming devrinin yaratt en byk sanat
eserleri, byk yaplar (in seddinin tmiri, Pekinin byk suru ve Mool devrinde inasna
balanan Pekin saraylarnn byk bir ksm)dr. Bu dnemde Sung dneminde stn ve esiz
nitelik kazanmaya balayan in seramii zirveye ulam ve eserler Avrupaya yaylmtr.
Manu devrinin en nemli edebi eserleri, Ku Yen-wunun (1613-1682) byk
corafya ansiklopedisi ile ok nemli bir bavuru kayna olan Tu-shu-chi-cheng
Ansiklopedisi (XVIII. yzyl)dir. Manu dneminde XVIII. yzylda, bilhassa Tai Tungyan (1723-1777) ile balayan Arkeolojik okulun balangc yaanmtr. Bu devirde
imparatorlar drama ok nem verdikleri iin olduka fazla gelimitir. Bu dnemde bat tesiri,
kendisini tercme edebiyatta ve resim alannda gstermitir. Manu devrinde porselen
sahasnda ve hal sananda ok gzel eserler ortaya konmutur.

354

Blm Sorular
1)
hangisidir?

Mool dneminde Kubilayn tahta oturduu srada ini ziyaret eden seyyah

a)

Plano Caprini

b)

Wilhem Rubruk

c)

Marco Polo

d)

bni Batuta

e)

Ruy Gonzales De Clavijo

2)

Moollar dneminde retimi yaylan eya hangisidir?

a)

Kilim

b)

Hal

c)

pek

d)

Seramik

e)

Bakr

3)
Cengiz Hana byk Trkistan seferinde refakat eden ve ok enteresan bir
seyahatnme ile Semerkant ve Trkistan hakknda yazlm birok iirler brakan air
aadakilerden hangisidir?
a)

To-to

b)

Lang-Song

c)

Gao-ang

d)

Yeh-l Chu-tsai

e)

Lin- Shu

355

4) Eski in ile Asya Hunlarnn en eski tarihleri iin balca kaynak olan Shih-chinin
yazar aadakilerden hangisidir?
a)

Sih-ma Chien

b)

Lang Shih-ming

c)

Li Y

d)

Chiu Ying

e)

Tung Chi-chang

5) Kltr bakmndan, inin en parlak devrini kanc yzylda yaamtr?


a)

XII.yy

b)

IX.yy

c)

X.yy

d)

XIII.yy

e)

XI.yy

6) Han dneminde kltr alanndaki en byk yenilik aadakilerden hangisidir?


a)

Yaz icat edilmitir

b)

pekten elbiseler yaplmtr

c)

Ansiklopediler yazlmtr

d)

Seramik retilmitir

e)

Taoizm din olarak kabul edilmitir

7) Birinci Paralanma dnemi srasnda aadakilerden hangisi en ok in kltrne


etki etmitir?
a)

Byk Konfystlerin yetimemesi

b)

Budizmin devletin resm dini olmas

c)

Taoizmin etkisini kaybetmesi

d)

Dardan pek ok yabanc rahip gelmesi

e)

Yabanclarn kendi dillerini getirmeleri


356

8) lk porselen Tang devrinde ortaya km ve yapm, baka hibir yerde


rastlanmayan bir mkemmeliyete erimitir. Bu porselenler arasnda zellikle srl porselenler
olarak adlandrlan esiz porselenler hangi renktedir?
a)

Mavi

b)

Kahverengi

c)

Beyaz

d)

Ak yeil

e)

Sar

9) Mool devrinde vcuda getirilen en byk edeb baarlar hangi alanda olmutur?
a)

Roman

b)

Tiyatro

c)

Mzik

d)

Resim

e)

Kitap

10) Mimarde Hint-Tibet tesirinin hissedilip, Tibet pagodunun grld dnem


aadakilerden hangisidir?
a)

Han

b)

Sui

c)

Tang

d)

Ming

e)

Manu

Cevaplar
1) c, 2) b, 3) b, 4) a, 5) e, 6) c, 7) b, 8) d, 9) b, 10) d

357

KAYNAKA
3 Vilayet nklab Kronolojisi, (1997).
3 Vilayet nklab Tarihi, (1992).
Almas, T. (2010), Uygurlar.
Blunden, C., Elvin, M. (1989), in, letiim Atlasl Byk Uygarlklar

-Ansiklopedisi.

andarlolu, G. (2004), Uygur Devletleri Tarihi ve Kltr (in Kaynaklar ve Uygur


Kitabelerine Gre).
in Halk Cumhuriyeti Tarihinden zet. (2001).
Eberhard, W. (1942). inin imal Komular.
---------------- (1945). Slaleler Nasl Kurulurdu?, ADTCF Dergisi.
---------------- (2007). in Tarihi.
Esin, E. (1978), slmiyetten nceki Trk Kltr Tarihi ve slma Giri.
Gelber, G.H. (2010). M 1100den Gnmze in ve Dnya.
Gnay, .- Gngr, H. (2009), Balanglarndan Gnmze Trklerin Din
Tarihi
Hu Qiao-mu, Tian Jia-ying (1946). Kuzeydou Meselesinin Tarihi Gerekleri, Kurtulu
Gazetesi.
zgi, . (1989), in Elisi Wang Yen-Tenin Uygur Seyahatnamesi.
------------------, Sung Devrine Kaochangdan ine Giden Eliler, stanbul niversitesi
Edebiyat Fakltesi Tarih Enstits Dergisi.
Mackerras, C. (1973), The Uighur Empire According to Tang Histories. A Study in SinoUighur Relations, 744-840.
Mau-Tsai, L. (2006), in Kaynaklarna Gre Dou Trkleri.
Saguni, Tre, A.H. (2005). Trkistan Kaygs.
Saray, M., (1998). Dou Trkistan Trkleri Tarihi (Balangtan 1878e Kadar).
Taal, A. (2012). Gktrkler I-II-III.

358

Tezcan, M. (2005), Eski Trklerde Budizm rneine Gre Din-Devlet likileri (IV.-V.
yylarda Kuzey indeki Yabanclar), XIV. Trk Tarih Kongresi Ankara: 9-13 Eyll 2002,
Kongreye Sunulan Bildiriler.
The Metropolitan Museum of Art (1982). Spirit and Ritual. The Morse Collection of Ancient
Chinese Art.
Yakna in Tarihi. (2009).
Yldrm, K. (2012). Erken Tabga (To-pa) Tarihinin Ana Hatlar, Turkish Studies

359