You are on page 1of 153

1

Serge Latouche

DNYANIN
BATILILAMASI
ezeenimizin birrneklemesinin anlam, nemi ve snrlar
stne bir deneme

NDEKLER

-TRKE BASIMA NSZ............................................................. 9


-GR............................................................................................... 12
I. BATININ ENGELLENEMEZ YKSEL:
HALILARIN RVANI..................................................... 17
1. Eski Gelgitler...................................................................... 19
A. Hallarn yenilgisinden konkistadorlarn zaferine................ 20
B. Bayrak yar.................................................................................22
C. Asker-tccar-misyoner lsnn iflas ve eski
dzenin bunalm.............................. ............................................ 25

2. Evrensel Bir Modelin Zaferi............................................... 30


A. Bilimin ve tekniin dnya apndaki zaferi.............................. 30
B. Ekonominin egemenlii: Tek pazar ve kalknma
efsanesi.......................................................................................... 33
C. Kltrel" istila........................................................................... 34
D. D gcnn standartlamas................................................... 35

5
II. BULUNMAZ BATI...............................................................39
1. Bat: Bir Mekn ve Bir Yazg............................................40
A. Avrupa yarmadasndan byk gene......................................40
B. Beyaz adamn y k .......................................................................41
C. Han glgesinde..........................................................................42
D. Batnn etik ya da felsefi iletisi.................................................. 47
E. Bat ve Kapitalizm.................. .................................................. 50

2. Batnn Kendine zgl................................................54


A. Kltrel" kltr ve kltral kltr.......................................54
B. Uygarla kar kltr................................................................. 58
C. Kar-kltr olarak Bat..............................................................60

m . GEZEGENDE KKLERNDEN KOPMA OLARAK


BATILILAMA..................................................................... 70
1. Kltrszleme ve Azgelime...........................................71
A. Kltrszleme ve budunkym...............................................73

2. Kklerden Koparan Etmenler.............................................81


A. Sanayileme................................................................................. 82
B. K entlem e.................................................................................. . 84
C. Nasyonalitarizm ..................................................................... 86
D. Batllama, modernleme ve kalknma................................... 89

IV. DNYANIN BATILILAMASININ SINIRLARI............... 94


1. Kalknmann Baarszl................................................96
2. Batl Dzenin Bunalm..................................................106
A. Ekonomik ulusallk kavram.................................................... 108
B. Ekonomik ulusalln ve sanayi toplumlarmn bunalm...... 113
C. Toplumsal lkesizleme ve kltrtesileme ................ 118
D. Uluslar topluluunun sonu...................................................... 120

V. TEDE YA DA BAKA YERDE...................................... 123


1. Kalntlar, Direniler ve Yn Deitirmeler.................... 124
2. Yeni Perspektiftenin Ykselii........................................ 132
A. Formel olann bunalm ve anlam..........................................133
B. Toplum ve informel toplumsallk.............................................138

GENEL SONU: BABL KURTARMALI MI?.......................... 142


A. Kyamet arzusunun tesinde.................................................... 143
B. Evrensellik zlemi..................................................................... 146

"Hayr, hayr, bin kere hayr. Bana Si


yahlar anlamaktan sz etmeyin. Beyaz
adamn grevi dnyann iftlik sahibi
olmaktr ve onun yararsz plduu kadar
da tehlikeli vr zvr ilerle oyalanacak
hali yoktur."
Jack LONDON, L'Invitable Blanc
(Elinden Kurtulu Olmayan Beyaz)
[Robert Laffont, Paris, 1985, s. 578]

7
LKSZ
Bu deneme, nceden yaymlanm zmlemeleri tmyle ya da blmler
halinde baz noktalarda yeniden ele almaktadr. Szgelimi, nc baln
ikinci blm Tiers-Monde dergisinde (100. say, ekim-aralk 1984) ya
ymlanm olan "Batllamann Baarszl" makalemde kabaca in
celenmiti. 4. baln ikinci blm, Bordeaux Ekonomik Bilimler Fakltesi'nin Decta l seminerinde derebeylik Fransa's temas zerine verdiim
"Fransa iin Hl Ekonomik Bir Ulusallktan Sz Edilebilir mi?" balkl ko
numann (ISMEA Defterlerinde kacak) ana noktalarn yeniden ele,al
maktadr. Beinci baln bir tasla Ekonomik Seenek / Sorularla Ekonomi
dergisinde (temmuz 1986) "Kltrel ok" bal altnda kmt. Son ola
rak, Kalknma Reddedilmeli mi? $ UF, 1986) adl kitabmza ve ortaklaa
eser Bir Vakitler Gelime Vard ya (Rist ve Sabelli, En Bas Yaynlar, Lozan,
1987) katklarmza yer yer gndermeler yaptk.
Bu metni ilk biimiyle dostlarm Alain Caill, Jean Chesneaux, Ahmet
Insel, Thierry Paquot, Dominique Perrot, Gilbert Rist okudular. Uyarlan ve
eletirileri benim iin ok deerli oldu. Bunlar dikkate almaya aba gs
terdim ama elbette, elinizdeki kitabn kusurlarndan, yetersizliklerinden ve be
ceriksizliklerinden yalnzca ben sorumluyum.
Sabr ve zveriyle elyazmam zp daktilo eden Lille II niversitesi'nden Jeanine Bourgeoisya burada zellikle teekkr ederim.
Son olarak, hibir okuluslu irkete ya da ulusal kuruma minnetlerimi bil
dirmek durumunda olmamak bana zellikle zevk veriyor. Onlardan parasal
yardm grmemem, bu aratrmay tmyle zgr olarak ve gerek bir Fran
sz niversite mensubunun btn yoksunluu iinde yrtmeme olanak ver
mitir.

TRKE BASIMA ONSOZ

Dnyann Batllamas'nm Trkeye evrilmesini anlaml bir


olay olarak deerlendiriyorum. Bunun, bir bakma, eyann do
asna uygun olduu sylenebilir. Trkiye, gerekten de yaptm
zmlemede ve kitapta tanmlanan srete ok zel bir yer tu
tuyor. Bu lke, smrge durumuna dmeden, tm enerjisiyle Ba
tllamaya karar vermi ve girimi ok arpc bir rnek. Ayn
zamanda, bu atlmn karlat glkleri, direnileri ve belki
de nihai baarszl temsil ediyor. Bu Batl kitabn Trkeye
evrilmesi de, hem bu Batllamann, hem de bunun yaratt so
runlarn ve karlat engellerin bir kant. Kukusuz Trk ay
dnlar, nc Dnya lkeleri iinde, bu olay ve lkelerinin iin
de bulunduu hazin kmaz tm boyutlaryla kavrayanlar

arasnda yer alyorlar. Bat dncesini tanmaya can atarken Ba


tl bir eletiriden ve kendi yaadklar kltrszleme deneyimin
den yola karak Batllamay eletirmekten geri kalmyorlar.
XVIII.
yy. banda Osmanl ordular Viyana kaplarna da
yanmken, Bat uygarlnn stnl adalarn gznde hl
kukulu olabilirdi. 30-40 yl sonra, ngilizlerin denizlerde, Av
rupalIlarn dnyada kurduklar hegemonya artk tartma g
trmyordu. Osmanl mparatorluu, yeniliki arlarn Rusyasyla az ok ayn zamanlarda tepki gsteriyor, gcn ve yerini
korumay salayacak ilk reformlar benimsemeye alyordu. Ke
malist devrimden epey nce Trkiye, Batl vaat yarnn ce
hennem ark diye adlandrlabilecek anafora girdi. Bu, tam an
lamyla hazin bir durumdu; Trkiye Batllatka, kne are
bulunamaz oldu ve Bat'yla arasndaki uurum bsbtjln derinleti
ya da iyimser bir deyile bu uurum kapanmad.
O dnemde yabanc gzlemciler, Trkiye'yi modernletirmek,
uygarlatrmak ya da Batllatrmak iin 50 yla gerek olduunu
dnyorlard. Bugn de Trkiye kimi bakmlardan Kemal Ata
trk Trkiyesi'nden ok daha Batllam olsa bile gl Kuzey
komusu Sovyetler Birlii iin de geerli olan bu tehis hl an
lamn korumaktadr.
Bat gcnn grnr kaynaklarna ulama, Prusya tarznda
eitilmi ve donatlm modem bir ordu, Osmanl mparatorluu'nun kn durdurmada yetersiz kalmtr. Avrupa
kltrnn d gstergelerini alp benimsemek de daha ikna edici
deildir. G ve zenginlik, kasketle ya da takm elbiseyle sa
lanamaz. Takliti kuramlarn inas da daha iyi sonular vermez;
Bat'y Bat yapan yasalar, medeni kanunlar, parlamentolar de
ildir. Teknolojik aktarmalar ve lgn sanayileme de yeni k
mazlara gtrr. Amerika'y gerekten Amerika yapan, ne arabalar
ne makineler hatta ne de fabrikalardr.
Dounun ta br ucunda, kltrel adan Avrupa'ya ok daha
uzak bir lkenin, Japonya'nn, kendi kimliini yitirmeden, hatta
belki de bu kimlik sayesinde yirmi otuz ylda Bat'nn gizlerini
zmsemeyi baard dnldnde, yaanan fiyasko daha da
byk ac verir. Tarihiyle, coraf konumuyla, kltryle, kal
10

10
knma yarnda Trkiye'ye gre (Rusya'ya ya da Latin Ame
rika'ya gre de) ok daha talihsiz saylan Japonya, yalnz Bat'nn
stnlk kayna olan otomobil sanayisinin ekonomik dinamiini
ele geirmekle kalmam, efendilerini geride brakma, hatta onlar
Japonlatrma noktasna gelmitir.
Trkiye, sonuta bakas olmay bile beceremeyecek kadar
kklerinden kopmal myd? Belki burada, taklitiliin ister is
temez fiyaskoyla sonulanaca, nk derin deil, yzeysel ol
duu ne srlebilir. Tepeden inme hibir reform, hatta Mustafa
Kemal'in reformlar bile bir halkn ruhunu deitiremez. Gelenek
ve grenekleri, treleri, halklarn kimliini yok etmede pek etkin
olan bu reformlar, ona Bat ruhunu alamada acizdir. Peki kabul,
ama ya Japonya? Smrgeletirilebilir olmayan Japonya, hibir
zaman kendisi olmaktan vazgememi, Bat'dan, gl ve zengin
olmas iin ne gerekiyorsa onu almtr. Kendi kltn Bat'nn
teknik-ekonomik mantna zaten yakn olduu iin de bu se
rvende baarl olmutur. Teknisyen sistemle baar kltr tam
anlamyla btnletiren bir yenilik balatarak rekabetle da
yanma arasnda daha etkili bir uzlama nermektedir. Japon modemizmine, insan haklan ya da demokratik ideal vz gelmektedir;
Helenistik-Hristiyan dnyann mitolojik yaldzlar umurunda bile
deildir. Bat'nn bir hegemonya modeli olan bu yeni ehresi, artk
Aydnlanma felsefesinin yaratt cokuyla karlatrlabilecek
hibir evrensel hedef gsterememektedir. D krklna uram
ve tutkularn yitirmi dnyaya artk tek sunduu, tketim mo
dellerinin dnya apnda birmeklemesi hayali ve toplumun
byk bir blmnn genel nimetlerin uzanda kalmas ger
eidir.
Ksr bir ie kapana bavurmadan, dnyadaki byk ge
limelere kr kalmadan, farkl bir kimlik bilincini korumak, kendi
dizginlenemez lgnl nedeniyle patlama noktasna gelmi uluslartesi bir teknopolde ayakta kalmann tek koulu olarak ortaya
kmaktadr. ada elikilerin ve gerilimlerin tam ortasnda yer
alan Trk aydnlarna, bu bilinlenmede nemli bir grev d
tne inanyorum.
Paris, Nisan 1991
11

11

GR

"Bak, sokaklar boalyor: Dallas saati." Bir Cezayirli dostum,


1985 ylnda bir akamst birlikte bakent Cezayir'de dolarken
bu saptamada bulunuyordu. Merak ettim, bunu Afrikal rencile
re de anlattm. Hibir aknlk gstermeden "Bizde de durum ay
n" diye cevap verdiler.
Bundan yirmi be yl nce Afrika'ya ilk gittiimde, paralan
m eski Belika Kongosu'nun yirmi bir eyaletinden biri olan
Kasai Birlii'nin o zamanki bakenti Tsikapa'dayken merak edip
statistik Bakanl'na uradm. Taban sktrlm topraktan,
ipe aslm bir petemaln ikiye ayrd kerpi bir kulbeye gir
dim. ki "bro"dan birinde, parlak krmz bir wax' ("petemal")
ekitirmekte olan mama'ya belgelere ve bilgilere bakmann mm
12

12
kn olup olmadm sordum. Bana u karl verdi: "imdilik
hayr, bilgisayarlar bekliyoruz." Ta atlasa eyrek yzyl nce,
beyaz rk dndakiler Beyazlar'n varlndan resmen kurtulduu
srada, Batllamann, tyl kocaman apkal Kzlderili reisleri
nin eski fotoraflar gibi artc bir etkisi olabilirdi. Bugn dn
ya daha birmek bir biimde yaama eilimindedir. Ve bu eilim
yarn bsbtn artacaktr. Oysa yarm balad bile. Haberleme
uydular frlatld. Enterkoneksiyonlar kuruluyor. Saat dilimlerine
gre gezegenin evresinde pe pee sralanan maliye, pazarlan yir
mi drt saatin yirmi drdnde ak tek bir alan gibi ilesin diye ak
tarclar yerletiriliyor. Haberler, gsteriler, modalar, buyruklar ve
hepsinin ierikleri annda Kuzey'den Gney'e ve Bat'dan Dou'ya
dolayor. Demir ve bambu perdeler bile buna kar koyamyor;
yoksulluk ve terk edilmilik duygusu bunu engelleyemiyor.
"Savalarn tarihi gz nne alnrsa" diye yazar C. Maurel,
"smrgecilik baarszla uramtr. Smrgeciliin btn za
manlarn en byk baars olduunun ayrmna varmak iin anla
ylarn tarihini yazmak yeterlidir. Smrgeciliin en deerli, en
arpc yan, bamszln kazanma gldrsdr... Beyazlar
sahnenin gerisine gemilerdir, ama gsterinin yapmcs yine
onlardr.1
H il Batllamadan sz edilebilir mi? Artk ne Bat Bat'dr
ne de Beyaz Beyaz. Sanayi efsanesinin tredileri Japonlar, arka
sndan onlarn Gneydou Asyal ansl taklitilerini Batl saya
bilir miyiz? Kitle iletiim aralar bize onlar pazardan pay kopa
ran ve teknii eski efendilerinden daha iyi altran muhteem in
san - makineler olarak sunuyor ve sar tehlikenin smrgeci d
ne drt elle sarlarak onlar bize model olarak neriyor.
Peki Bat'nm zaferi o kadar byk m? Minarelere tnemi,
tekniin son l hoparlrler deterjan satn almaya deil de iba
dete armyorlar m? Eer zengin metropollerin tketim dzeyi
ne ulama istei tm dnyada paylalyorsa, bu istek her yerde
zde gerekelere mi dayanyor? Ve bu istek, toplumsal rgtlen
me tarzlarnn, retim ve yeniden retim mantklarnn tam anlam1. Christian MAUREL, L' Exotisme colonial (Smrge Egzotizmi), Robert
Laffont, Paris, 1985, s. 15

13

: y

13

da zmsenmesiyle atba m gidiyor? Batllama ya da dnya


nn ve yaam dzeyinin evrensellemesi sreci, snrsz srebilir
mi? Btn engelleri kaldrp dnyann gerekten yek vcut olma
syla sonulanabilir mi? Engeller, evrenselci projenin bizzat kendi
elikileriyle pekierek alamaz bir grnm kazansayd, alter
natif yollar aratrlr myd?
Hem bir kere Bat nedir? Hallar, konkistadorlar,* smrgeci
ler dnyann stne tklerinde bu soru sorulmuyordu, iman,
Hristiyanl kendi dna attnda, aydnlk gtrme inanc im
paratorluk fatihlerini uygarlatrma misyonuna ittiinde de bu soru
akla gelmiyordu. Bunun bir hak, hatta bir grev olduuna sarsl
maz bir kesinlikle ve gnl rahatl iinde inanlyordu. Bat,
ilkin Hristiyanlk, sonra Aydnlanma Avrupas olarak dpedz
hem kendinde, hem kendisi iin vard. Kan sefahati, doymak bil
mez yamaclk, birka gnahsz iei ezen tarih arabasnn zafer
yrynn ceremesinden baka bir ey deildi. Drst insanlar
arlklardan znt duyuyorlar, ama Bat yaylmaclnn hak
szlna asla kar kmyorlard.
Bu sarslmaz inanlar a artk geride kald, insanlarn iine
kuku dt, inan sarsld. Arkasndan smrge imparatorlukla
rnn zlmesi geldi. Romain Rolland, iki dnya sava arasnda
Batnn sonunun geldiini grm myd?
"Bugn dnyann byk bir kaynama iinde olduunu gr
yoruz. Btn mazlum uygarlklar, Beyaz uygarla kar ayaklan
yorlar. Sava uzun ve korkun olacaktr. Beyaz uygarln yenile
ceine inanyorum. Ve imeklerin aydnlatt bu karanlk
yzyllarda, gelecein klasik akl ve zulm alarnn yeniden olu
aca yeni bir Ortaa gelecektir.2
Smrgelikten kurtulma olay, nispeten alkantsz, en azndan
kyamet kopmadan gerekleti. Beyaz egemenliinin tartmasz
sonu, Bat uygarlnn sonu olmad. Kendinde Bat'nn lm,
kendisi iin Bat'nn sonu olmad.
Gemi tarih iinde kk salm bir "uygarlatrma" srecinin
devam etmesi, Bat'nn anlam ve yeri sorusunu yeniden sordur
* Yeni Dnya'nn fatihlerine verilen spanyolca ad. (.n.)
2. Romain Rolland, E. Blocha Mektuplar Mektuplar Kol., Payot, Lozan, 1984,
s. 153.

14

14
maktadr. Gnmzde yaamn balca boyutlarnn evrenselle
mesi, kltrlerin ve tarihlerin kaynamasnn dourduu "doal"
bir sre deildir. Hl kar dengeleri, bamllklar, adaletsiz
likleri, ykm ile egemenlik sz konusudur. Kendinden Bat pa
rampara olmuken, bu srecin tamlanmas nemli bir sorundur.
Yaam tarzlarnn birmeklemesinin , imgelemin standartlama
snn sorumlusu kimdir?
yi ya da kt hangi g, varln tek boyutluluunu ve terk
edilmi kltrlerin kalntlar stne davranlarn uydurulmasn
zorla kabul ettirebilir? Bat, artk ne corafi ne de tarihsel olarak
Avrupa'dr; artk gezegende konup gen bir insan kmesinin pay
lat inanlar btn bile deildir; Bat'nm her trl kiisel zel
likten yoksun, ruhsuz ve bundan byle efendisiz, insanl kendi
hizmetinde kullanan bir makine olarak grlmesini neriyoruz.
Kendisini durdurmak isteyecek her trl insan gcnden kurtul
mu olan lgn makine, gezegeni kknden koparma iini srd
ryor. Makine, yerkrenin en cra kelerinde bile insanlar ile
dikleri topraklarndan skerek onlar kendi pompalad,
sanayileme, brokratikleme ve snrsz teknikleme ile pek de
btnletirmeden kentlemi blgeler lne kaldrp atyor.
Artk anlam kalmayan zenginlik, usuz bucaksz kentlerin gbe
inde alabildiine geliiyor. Kendisini yaratanlarn ruhu bile duy
madan, makine, ancak toplumsal dokuyu tahrip ederek farklla
may douruyor. Toplum leindeki bu ayrma, szmona
toplumsal her trl modelin somut evrenselleme koullarm
ciddi ekilde frenliyor. Batllama hareketi korkun gldr.
Trler arasndaki farklar bile ortadan kaldrr. Gelenek balarn
dan kurtarsa da stne kurulu olduunu ne srd neden, insa
nn ban dndrecek zelliktedir. lszl, insann ve geze
genin ayakta kalmasn tehlikeye drmektedir.3
Batllatrma silindiri altnda her ey oktan yklm, dm
dz edilmi, ezilmi gibidir; ama yine de ayn zamanda kabartlar
ou kez sadece gmlmlerdir, kimi zaman direnirler ve yeni
3. Bu son noktalarla ("cinsellikten uzaklama", kadnn stats, ekolojik tehdit)
ilgili olarak baz aklamalar ve ayrntl irdelemeler gerekir. Bu sorunlara daha
duyarl olan baka kimseler, bunu, benim yapabileceimden daha iyi bir biim
de yapmlardr ve yapacaklardr.

15

15
den yzeye kmaya hazrdrlar.
"Modernleme"nin maddi ve simgesel yararlarndan nasiplerini
alamayanlar, saylar gittike artan o insanlar, tr ve insanlk ola
rak ayakta kalabilmek iin yeni zmler bulabilirler ve bulmal
drlar. Bu deiik projeler, uygulamada, doalamada ve ufak te
fek el ilerinde aranmaktadr. Bunlar canavarlar dourabilir ya da
makine bunlara el koyabilir ama makinenin devre d kalmasnn,
dnyann sonu deil fakat yeni bir oul insanlk araynn
afa olaca umudunu besleyen de bu projelerdir.

16

I. BATNIN ENGELLENEMEZ YKSEL:


HALILARIN RVANI

16

By a gigahtic act o f faith we assume that the


Chronology in which we fit (with difficulty
and distortion enough!) the events and changes
o f that tiny part o f the earth that is the prom on
tory of Eurasia which we call W estern Europe
is also the chronology o f m ankind."1
Robert NISBET

Versailles Antlamas'ndan ve Osmanl mparatorluu'nun gani


metinin paylalmasndan sonra General Gouraud, Suriye'nin,
Fransa'ya geiini gvence altna almak iin am'a geldiinde,
Hallar byk yenilgiye uratan Selahaddinin naamn bulundu
u meyye Camii'ne girdi ve mezarn teperek yle dedi: "Uyan
ey Selahaddin, biz geri dndk."
O dnemde dnyann Batllamasndan sz edecek kiinin
beyaz imperium*'unun dnyann tmnde ykseliinden sz etme
1. "Byk bir inanla tahmin ediyoruz ki Avrasya'nn bir uzants olan ve Bat
Avrupa dediimiz dnyann bu kk parasndaki olaylar ve deiiklikleri
(azmsanmayacak zorluklar ve zorlamalarla) iine kattmz kronoloji, ayn za
manda insanln da kronolojisidir." Social Change and History, Aspects of
Western Theory of Development, New York, Oxford University Press, 1969,
s.241
* mperium: mparatorluk anlamnda Latince szck, (.n)
F2/Dnyann Batllamas

17

17
si gerekirdi. Zaten "Batllama" yanl anlalrd; "smrgele
tirme" demek istiyorsunuz deil mi?
Yine de Beyaz egemenlii sadece bayrak yaryla snrl kal
myordu. Hristiyanlatrma, pazarlar fethetme, hammadde sala
ma, yeni topraklar arama, hatta igc gereksinimi, smrgeci em
peryalizmin doal yoldalaryd.
Bununla birlikte, smrgelikten kurtulma hareketi, bu eski tip
Batllamann gelgitleri olduunu bize gstermitir. Tank oldu
umuz ey bize daha derin ve daha kalc gibi geliyor. "Beyazlar
sahne arkasna getiler" ve bilim, teknik ve gelime onlarn ilerle
mesini salad. Onlara kar nasl bir bamszlk mcadelesi
dnlebilir?
Gelgelelim, birbirinden bylesine farkl olaylarda hep ayn
"z", Bat'y grmek yanltc deil midir? ncelikle bu canava
rn doasm deilse bile ayrt edici zelliklerini saptamak gerek
mez mi? Bu st kapal adc eletiriyi kabul edip, nsel olarak
bo bir hayal oluturmay reddeder ve kolay anlalmas iin yal
nz genel tezahrlerle snrl kalrsak, dnya tarihinin Bat
Avrupa'da domu zgl bir hareketle altst olduunu ve bu hare
ketin devinen eyin belirgin zelliklerini ve doasn kavramay
hayli atn saptamak durumunda kalrz. Marx'm nl bir sz
ne gre "nsan anatomisi maymun anatomisinin anahtardr."
Oluumunun anahtarn imdilik bize bugnk Bat verecektir.
Yine de ayn Hegelci-Marksist gelenek maymunda "geliimini ta
mamlam insann "tohumunu grr. Evrimcilik ve gerekircilik
birbirlerini dlamadan tamamlar ve her ikisi de arla varmak
tadr. Teknisyen toplumun bugn kazand zafer, ksmen
Yunanllarn tekline anlayyla aklanr ve onun aydnlatlmas
na katkda bulunur; ama yalnz kat bir mutlak sreklilie ve gere
kircilie krkrne inanma, rastlanty, kazalar ve somut koul
lan deVre d brakabilir. Bat, ancak tmyle gerekirci ya da retrodiktif olmayan gerek bir tarihte kararllk kazanr. Gemi bu
gne k tutar, onu aklar ama kimi zaman da tersini syler ve
yaanmam baka yazglar akla getirir. imdiki zaman, gemi
in baz amalarn izler ama onu kkl bir biimde yeniler de.
Sadece belli bir sre iinde, hatta ok uzun bir sre iinde ta
mamlanan bir sre sz konusu olduu iin deil, ama ayrca bir
kltr iinde kk sald iin de tarihsel boyut gereklidir. Avrupa
18

18
emperyalizminin baarlar ve fiyaskolar, gnmzn muzaffer
Batllama hareketi ile benzerlikler gsterir ve bu hareket onlarla
aydnlanr.

1. ESK GELGTLER
Bir balang tarihi saptamak olanakl mdr? Tm imparator
luklar buyurgan ve yaylmac deil midir? ster Asur, ister Babil,
ister in, ister Meksika ya da Peru imparatorlar olsun, hepsi de
arlken kadar kurumludur; imparatorluklar zerinde gne hi
batmaz. Onlar, krallarn kral; yerin gn, drt ynn, be elema
nn efendileridir. Btn imparatorluklar evrensellik savndadr.
Yeryznn tanrlar, Tann'mn oullar, yaayan tanrlar, ieride
ve darda hkimi mutlak onlardr...
tik Roma 410da Alaric'in darbeleri altnda knce, aldatc
grne ramen nbet devri salanr. Kuds'n kz, ebedi Roma
ruhlarn fethine kmtr bile, ikinci Roma, yani Bizans, meale
yi Kuzey'in Cesar' IV. Ivan'a teslim etmeden nce yeni zafer saat
leri yaamaya hazrlanr. "Korkun" diye anlan IV. Ivan da
Eisenstein / Stalin'e gre kmeyecek olan nc Roma'y
Moskova'da kuracaktr. Yunanllarn endiesinden ve Yahudilerin
Mesihiliinden doan imparatorluk alevi, Bat Avrupada, ArapMslman efsanesi sayesinde mi yeniden domutur? Daha o za
man arlman, bir elinde ha, teki elinde kl Bat Avrupa'nn
Dou eyaletlerini Batllatrr ve gney snrn gvence altna
alr. Hristiyanlk domutur. Ama gn yzne kt ve onu
elinde tutmay beceremeyen Dou'da deil, Saksonlarn kleliin
de ve Ispanya'nn yeniden fethinde domutur. Dnyanm
Batllamas hareketi ncelikle bir hal seferidir. Karolenjiyen
hal seferi, istilalarla uzun bir sre geri ekilmek durumunda ka
lr, ama imperium 'un bu geri ekilmesi Kuzey ve Dou Avrupa
barbarlarnn hzla manevi bakmdan fethedilmesini ve yava ya
va asimile edilmelerini engellemez. Avrupa haritasnda feodal
blnmelerle orantl olarak siyasal yaplar karmaklarken, her
bir manastr u noktalan belirleyen birer kk bayrak olmutur.

19

19
A. Hallarn yenilgisinden konkistadorlarn zaferine
XII. yzyln ilk rnesans daha da gl yeni bir atlm yapar.
Hristiyanlk her ynden harekete geer. Hal seferleri insan akl
nn tasarlad en lgn giriimlerden biridir. Onun dourduu fe
odal smrge imparatorluunun yarn yoktur. Hatta Bizans'n da
hakkndan gelecektir. Ama dnyann batllamasnn tarihinde
Ortodoks Hristiyanlk gerekten Hristiyanlk deildir, ikinci sra
da yer alr; inan yayma abas zayftr; bu nedenle kaybolmas
Batl tabam glendirir ve trde klar.
Geri ekilmeye karn bu atlmdan geriye, Ispanya'nn bir b
lmnn yeniden fethiyle kesin bir sonu; Tton valyeleriyle ta
Prusya'ya kadar uzanan Dou eyaletlerinde kalc bir sonu;
Hollanda ve Ingiltere hegemonyalarnn ileride alaca ekli daha
o zaman gsteren Cenova ve Venedik deniz imparatorluklaryla da
rnek bir sonu kalacaktr.
Dnyann Hristiyanlk ehresiyle batllamas XVI. yzylda
Hristiyanln zaferiyle sonulanr. Ispanya yarmadasnn altn
yzyl, sonuca ulaan yeniden fetih hareketinde yeni ve kesin bir
atlma tank olur. Byk denizciler ve byk keifler yerin ve g
n byk servencilerine yol aarlar. Vasco de Gama ve
Magellan ile yeni bir a balar. Saint Franois-Xavier gidip ta
Japonya'nn karsna han diker. Konkistadorlar dnya haritas
n yeniden izerler. Ticaret acenteleri, kaleler ve misyonlar
Bat'nn gezegen stndeki ara istasyonlardr. Emperyalizmin
kesimi, askerler, tccarlar ve misyonerler kazanl kmtr.
Paral asker birlikleri yeni topraklarn ve igcnn fethini salar
lar. Hindistan irketleri pazarlarn ele geirilmesini, Isa'nn irketi
manevi fethi gerekletirir. Gezegen, baharat ve esir, altn ve tica
ret eyas yamasyla "nirengilenir." Dnyada nice imparatorluk
lar ortaya km ve km, Byk skender'den Timurleng'e ka
dar nice fatihler gelip gemitir; ama bu kez dn olmayan bir
ey yerleir. Batl u ya da bu gcn pek ok fethi mrsz ola
caktr, ama Bat'nn gezegene el koymas kesindir.
Fetih gerekte yalnzca askeri ya da siyasal bir fetih deildir,
hatta dpedz bir talan ve soygun olduu da sylenemez. Ticari ve
mali kleletirme ve retimde dzenli bir biimde smrme fethin
anlamm tam olarak vermeye yetmez. Smrgecilik ayn zamanda
20

20

doaya tmyle egemen olma tasarsyla da benzerlikler gsterir.


XVI. yzylda denizlerde gsterilen baarlarn yerini XVIII. yz
ylda bilimsel baarlar alr. Zenginlikleri ve ruhlar ele geirme
nin ardndan evrenin ansiklopedik bir envanterini karmak
gelecektir.
Yolculuk felsefe haline gelir; gzlemleri ve bilgileri st ste
ymak, her eyle ilgili her eyi bilmek sz konusudur. Seferler
birbirini izler: Cook, Laprouse ve onlarn yolunda gidenler...
Siyasal, ekonomik ve stratejik hedefler bsbtn unutulmamtr.
Elbette, her ey tutarl ve salamdr. Doaya egemen olma btn
lkl, hatta totaliter bir projedir. Kesin haritalar karmak, doal
kaynaklarn saynm yapmak, yerli halklarn gelenek ve grenek
lerini saptamak gerekmektedir. Etnografya bulunur ve genel baa
rya katks olur, Napolon Msr seferine karken yannda bir
araba dolusu bilgin ve bilimsel ara gere gtrecektir.2
ki yzyl boyunca Avrupa dev lokmay iyice sindirecektir.
Hristiyanlk lm, Quinto'mm dnya imparatorluu uzun mrl
olmamtr. Kapitalist dnya ekonomisi gibi ulusal-devletsel d
zen domutur. Bat'nn daha nce byk blmn eline geirdi
i, en azndan kuatmas altnda tuttuu dnya, dnya ekonomisi
nin yeniden yaplanmasna ve nce "Avrupa anlay"nm, sonra
uluslar topluluunun uyumlu olmasa da oksesli rgtleniine g
re yeniden paylalacaktr. Hollanda, Hristiyanlatrmay ikinci
plana atp ticarete arlk vererek dev imparatorluklarnn byk
blmn Ispanya ve Portekiz'in elinden alr. Fransa bahtm de
nizlerde arar, bir imparatorluk da kurar, ama 1763 Paris
2.Keif yolculuklar geleneinin, Livingstone ve Stanley dahil, Alexandre de
Humboldt'tan Charcot'ya kadar, XIX. yzylda bir saplant biiminde srdrld
n belirtelim. Yerkrenin bilinmeyen blgelerinin fethi bir spor haline gelir.
Okyanuslarn derinliklerini aratrmak, inenmemi" doruklara ulamak, aya
kk bayraklar dikmek sz konusudur. Rekor krma hevesi, tanma alna ve
zafer arayna karr. Hibir karlk beklemeden yaplanndan en kar gze
tilerek yaplanna kadar bu keif saplants sadece Batllara zg bir eydir.
Everesfe trmanmak hibir zaman Tibetlilerin tutkusu olmamtr. Eski Msrllarn
ya da inlilerin tanma merak, hibir zaman toplu bir yara dnmemitir.
XX. yzylda yaplabilecek keifler stoku tkenmeye yz tuttuundan, rekor kita
bnda artk yalnzca artc ya da gln baarlara yer verilir oldu. Ama eski
keiflerin yinelenmesi inanlmaz bir biimde kitlesel olarak satlmakta ve turistik
gezi ve sportif etkinlik biiminde programlanmaktadr. Bylece her Batl, en
azndan tatillerinde bir dnya fatihi olmutur.

21

21
Antlamas ile Britanya hegemonyas salamlar; denizler impa
ratorluunun mutlak denetimi, Waterloo'dan sonra tartma gtr
mez hale gelecektir.
B.Bayrak yar
1880den sonra "bayrak yar" ile balayan smrgecilik dal
gasna ayrcalkl bir yer vermek gelenek olmutur. Gelien ileti
im aralarnn da yardmyla, Avrupa'nn gl devletleri gittike
kzan bir rekabet iinde gezegenin "denetlenmeyen" son toprak
larnn stne r. Sanayinin gelimesi sayesinde, uygarl
nn stnlne her zamankinden daha ok gvenen Beyaz insan,
kendisine kutsal bir misyon verildiine inanr. Bu misyon bir yk
tr, ama onu kuku uyandran bir akraklk ve agzllkle tar.
Deiik devletlerin misyonerleri, tacirleri ve askerleri yeni blge
leri denetlemek iin sert, hatta kimi zaman kanl bir biimde birbirleriyle rekabet ederler. Her yerde kuvvet kullanarak ya da karizma
kazanarak kral olmak isteyen kifler, maceraclar, gurbete d
m askerler ortaya kar: Sahra imparatoru, Patagonya kral,
Kfiristan padiah, Moroni hkmdar, Paskalya Adalar hkmdan
vb. Birka ony iinde dnya haritasnda bilinmedik blge kalmaz ve
Beyazlarn habersiz olduu topraklar ulusal-devletsel dzene ilhak
edilir.
Giriim ve sonulan akllara durgunluk verse de gerekte yeni
hibir ey yoktur. Paral askerler silahlarm, tacirler yntemlerini,
peygamberler verdikleri mesaj deitirmilerdir, ama dler hep
ayndr. Napolon, Msr'da skenderin izinde yrmeyi hayal
eder. X. Charles Cezayiri alrken akimda hal seferleri vardr. Dupleixin dnden Jules Ferrynin dne kadar, gerekte bir kesinti
yoktur. valye romanlan yeniden okunursa, orada smrge efsa
nesinin tm hayalleri bulunabilir. Gezgin valyelerin kahraman
lklar deniz -ar lkelere kadar alr. Cortesten Savorgnan de
Brazzaya, Diego de Almagro'dan Lord Kitchenere kadar, imparator
luklar kurmaya giden soylu aile ocuklarnda Don Quichotteluk vardr.3
3. Yeni an ilk smrgeletirme' giriimi olarak bir Norman valyenin, Jean
de Bthancourt'un 1402'de (Yzyl Savaiar'nn tam ortasnda) Kanarya
Adalar'n fethini gsterebiliriz. Bu, Amadis de Gaule'e yarar bir keif olarak
tasarlanm ve sunulmutur.

22

22
Ak deniz ars sreklidir ve akla yatkn bahaneleri hep
bulunmutur.
rnein, Harry Magdoff 1760-1875 dnemini emperyalizmin
nemli bir evresi olarak kabul eder; ona gre mahre arayna ve
sanayilemeye bal bir emperyalizm sz konusudur. Kukusuz
itici nedenleri daha karanlk, daha uzak ve daha karmaktr ve
hallarn ve konkistadorlann nedenlerinin bir uzantsdr. 1800'de
Avrupa kuramsal olarak yerkrenin %55'ini denetliyordu ve yzl
mnn %35'ini etkin bir biimde kullanyordum Yzyln ban
da yaam bir corafyacnn bir eserinin adna gre, "Avrupa s
mrgelerinin topraklarn geniletmesi" bu kaba batllatrmann
en karikatrs biimidir. Lenin bunu istatistik olarak ortaya
koymutur.
s m r g e c i a v r u p a d e v l e t l e r i n e (v e a b d 'y e ) a i t o l a n

TOPRAKLARIN YZDES

1876

Afrika
Polinezya
Asya
Avustralya
Amerika

%
%
%
%
%

10,8
56,8
51,5
100,00
27,5

1900

%
%
%
%
%

90,4
98,9
56,6
100,00
27,2

Belli bal devletlerin kk bayraklarnn ilerleyii neredeyse


gn gnne izlenebilmektedirs.
Koskoca Kongo ile kk Belika, ok sayda kalntlaryla
Portekiz, spanyol braktlaryla Amerika Birleik Devletleri ve
4. Harry MAGDOFF, L'Imprialisme de l'epoque coloniale nos jours
(Smrge Dneminden Gnmze Emperyalizm) Maspero, Paris, 1979, s.37;
Bkz Faut-il refuser le dveloppement (Kalknma Reddedilmeli mi?) II. balk,
PUF, Paris 1986, s.48 ve devam
5. LENN, Emperyalizm: Kapitalizmin En Yksek Aamas, O.c, cilt XXII,
Moskova Yaynlar, s.274-275.

23

23
Yllar

Ingiltere

Fransa
Almanya
Yzlm3 Nfusb Yzlm Nfus Yzlmi Nfus

1815-1830

126,4

0,02

0,5

1830-1860

2,5

145,1

0,2

3,4

1860-1880

7,7

267,9

0,7

7,5

309,0
9,3
a. Milyon mil kare olarak
b. Milyon kii olarak'

3,7

56,4

1880-1899

14.7

yeni itah kabaran Japonya eklenirse, ran, in ve Trkiye'nin o


sralarda yarsmrge durumuna indirgendikleri kabul edilirse,
Leninle birlikte, dnyann gl devletler arasnda paylald
sonucuna varabiliriz.
Durumu zetleyen bu son istatistik bu adan anlamldr:

BYK DEVLETLERN SMRGE VARLIKLARI3


(Milyon kilometre kare ve milyon kii olarak)
SMRGELER

METROPOLLER

1876
km2
Ingiltere
22,5
Rusya
17
Fransa " 0,9
Almanya
ABD
Japonya
-

1914

Nf.
251,9
15,9
6
-

Alt byk g iin toplam


40,4
273,8

kmz

km2
33,5
17,4
10,6
2,9
0,3
0,3

Nf.
393,5
33,2
55,5
12,3
9,7
19,2

0,3
5,4
0,5
0,5
9,4
0,4

65

523,4

16,5

1914
Nf.

teki gl devletlerin (Belika, Hollanda v.b.)smrgeleri

46,5
136,2
39,6
64,9
97,0
53,0

437,2

TOPLAM
1914
km2
33,8
22,8
11,1
3,4
9,7
0,7

Nf.
440
169,4
95,1
77,2
106,7
72,2

814

960,6

9,9

45,3

Yansmrgeler (ran, in, Trkiye)

14.5

361,2

teki lkeler13

28,0

289,9

YERKRE TO PLA M I
a. LENN, A.e., s.278
b. teki lkelerhangileri? Siam, Habeistan gibi
Lennin gznden kam bir sr yarsmrge.

24

133,9 1657,0

24
Smrgeletirme biimindeki batllama, Birinci Dnya
Sava arifesinde son bulmutur. Bunu herkes saptar ve kabul
eder. Gl halklar zayf halklara ya da aa, hatta yozlam
rklara iyi ya da kt koullar iin yasalar getirmek zorundadr.
Eski Avrupa ve o devirde Amerika'nn gerek ad olan yeni
Avrupa, kendilerini evrenin yasa koyucular, Theodore
Roosevelt'in deyiiyle "modem Romallar" olarak gryorlard.
Bir Yankee reklamc olan Stead yle der: "Dnya Amerikallama
yolunda ilerliyor." Yine de Beyaz adamn yk bu mudur?

C.
Asker-tccar-misyoner lsnn iflas ve eski dzenin
bunalm
Dnyann Avrupa smrge ynetimi biiminde batllamas,
grne gre 1914'te tamamlanr. Gerekte tm gezegen Beyaz
adamn denetimi altndadr; trenleri ve buharl gemileri anakarala
r geer, okyanuslar aar, hatta byk nehirlerin kaynaklarna ula
r. Bu, Gzel Dnem'dir!
Yarm yzyl biraz akn bir sre sonra, bu evrensel egemen
lik dnden geriye ne kalmtr? Neredeyse hibir ey.
mparatorluk konfetileri, eski smrgeci devletlerin bundan byle
nasl kurtulabileceklerini bilemedikleri gerek bir yktr. Bu tr
Batllama km, Bat bizzat kendi baarsnn ve kendi eli
kilerinin kurban olmutur.
Eski Bat dzeni, siyasal yap bakmndan znde smrgeci
olsa da bu dzeni, ksmen destekleyen, ksmen de yadsyan bir
ekonomik rgtlenmenin kurulmasna katkda bulunmutur.
Karikatrize edersek, bu ekonomik rgtlenme, Avrupann evre
nin fabrikas, dnyann geriye kalan lkelerinin de hammadde ve
basit rnler levazmcs olduu bir rgtlenmedir. Bu "spontane"
iblmnn, her iki tarafn doal donatm faktrlerine uygun
dt ve herkesin yaranna olduu kabul edilmiti. Smrge ve'
imparatorluk dzeni bunu ak bir iddetle (topa tutarak pazarlar
ama, belirli rnlerin yetitirilmesine zorlama...) ya da simgesel
iddetle (yldrma, ayartma) kurmasayd, hibir zaman "doal ola
rak" var olamazd. Bununla birlikte bu retici rgtlenme, bir kez
kurulduktan sonra byk bir istikrara ve sreklilie, bu arada da
25

25
destekledii dzeni yeniden retme eilimine sahip oluyordu.
Gney yarmkredeki lkeler bugn bile esas olarak tropikal na
renciye, bitkisel hammadde ve maden reticisidir. Smrge dzeni
hemen hibir aksaklk gstermeden bir braknz yapsnlar ekono
misiyle ylece srgit devam edebilirdi. Bu durumda liberalizm es
ki dzeni aklamak iin harika bir ideolojiydi. Gerekten de serbest
deiimin ekonomik alanda her trl hakszl ve her trl eit
sizlii ortadan kaldraca varsaylyordu.
Bununla birlikte, eitli Avrupa devletlerinin birbirleriyle reka
beti, onlarn birlikte yaamalarm dzenleyen devlet-ulus dzeni
nin, halklarn kendi kaderlerini tayin hakkna dayal olmas, za
manla eski Bat imperiumunda bunalma ve zlmeye yol at.
En gl lkelerin siyasal olarak dnyay denetimleri altnda tut
ma hakk, halklarn eitlii hakk ile atmaya balad. Oysa bu
hak, ulusal egemenliin temeliydi ve o olmadan uluslararas dzen
olamazd. Beyaz ya da Avrupal imperium istikrar kazanmadan ba
ar gsteremedi.
Geri ekilme, bir bakma daha ykselme tamamlanmadan ba
lad; dahas, sona eren smrgeci emperyalizm, eski sistemin ge
diklerini kapatmak iin umutsuzca bir giriimdi. Beyazlarn tart
ma gtrmez egemenliinin sona eriini simgesel olarak tarihlendirmek gerekirse, talyan birliklerinin ras (kral) Menelik'in ordulan
karsnda Adua'da yenilgiye urad 1896 yln verebiliriz.
Daha 1897'de Fransz diplomat Cartonnet des Fosss yle yaz
yordu: "Adua haberi kara ktada inanlmaz bir hzla yayld." Des
Fosss, bu olayn, yerli halklara Beyazlarn artk yenilmez olma
dklarn rettiini de ekliyordu. Ruslarn 1905'te Japonlar tara
fndan ezilmesi, bu olguyu temelli do ulayacak ve yeni bir an
balangc olacaktr. AsyalIlarn bu zaferinin o dnem iin nasl
bir skandal olduunu Anatole France ineleyici bir mizahla yle
anlatyor: "Bir Rus yksek memuru, bu bir smrge savadr, di
yordu stne basa basa... Oysa, ana ilke olarak btn smrge sa
valarnda Avrupal savat halklardan stndr; yoksa o sava
smrge sava deildir, bu ak bir ey. Bu tr savalarda
Avrupal topla saldrrken Asyal ya da Afrikal kendisini okla,
grzle, mzrakla, yabayla savunur. akmaktal eski birka tfek
ve fieklik bulmas haydi neyse. Ama asla bir Avrupal gibi silah26

26
lanmamal, onun gibi bir eitimden gemi olmamaldr...
Japonlar bu kurallarn hibirine uymadlar. Onlar, Fransa'da
General Bonnal'n rettii ilkelere gre savatlar. Bilgileri ve
zeklaryla dmanlarn ok geride braktlar. AvrupalIlardan da
ha iyi savarken asla kutsal gelenek ve greneklere uymadlar ve
bir bakma uluslararas hukuka aykr davrandlar."
"Dikkat edin ki" diyordu onlara Profesr Richet, "siz ksanla
maymun arasndasnz. Dolaysyla, Ruslarla ya da Fin-Letonyal
Ugra-Slavlarla dvseniz, tpk maymunlarla dvm gibi
olursunuz." Ve Anatole France u sonuca varyordu: "Hi anlamak
istemediler."6
Bylece, henz Fas, Fransa'mn protektoras deilken, ikinci
bir Adua, 1935'te birincinin ac ansn Etiyopya kamnda bomaya
kalkmadan epey nce, Beyaz egemenliinin sonu balamt bi
le. Bu son, bir dizi bunalmdan geerek, toptan bamszlamayla
sonulanacaktr. Eski imparatorluk dzeninin kuramsal elikisi
nin nasl gelitiini gstermek iin, konuyu tmyle aklamasa
da geriye dn olmayan bir geliimin evrelerine tanklk eden
drt ayr olay anmsatalm.
lki, Bat ideolojisinin ve Batl deerlerin bunalmndan ba
kas deildir. Bu bunalm, XIX. yzyln ikinci yarsna kadar uza
nr. Burjuva toplumunun ehresinde, dengesini ve klasik biimini
bulmu olan modem toplum, zellikle sosyalizmin ykseliiyle
kendi deerlerine iddetle kar kldn grr. Modernliin
ana temeli olan ekonomik aklclk, 'braknz yapsnlar' liberal
dogmasnn ve retim tarznn kapitalist rgtlenmesinin yadsn
masyla sert bir biimde eletirilmitir. Eski dzenin kuramsal ve
zellikle de ideolojik temellerine bu kar k -ki Marksizm bu
nu son kertesine dein yapmtr- hayata geirilmeye balar.
Proletaryann isyan, burjuva toplumunu ykmakla tehdit eder.
Dnyann Batllamasnn hoyrat ve beceriksiz bir biimi olan
emperyalizm, yal Avrupa'nn i elikilerini ihra etme girii
midir. Smrgeletirme giriiminin grnteki baars, kapita
list burjuvazinin neredeyse tek bana egemenliine bal iktidar
6. Anatole FRANCE, Sur la pierre blanche (Ak Ta stnde), Nelson-CalmanLevy, Paris, 1905. s.188-191.

27

27

sisteminin derinden sarslmasn nlemez. Kapitalist burjuvazi iyi


niyetini, yani uygulamalarnn ve kendi deerlerinin doruluuna
olan inancn yitirmitir. Ayakta kalabilmek iin iddete ve iki
yzlle bavurmak zorundadr. Sekinlerin, arkasndan genel
olarak proletaryann kokumas, her trl beklentinin tesinde,
Bat Avrupa'da sistemin yklma tehlikesini etkisiz klmay baardysa bu, nemli dnmler pahasna olmutur. Siyasal libera
lizm ok derin bir bunalm geirmi, bu bunalm da yeniliin
uursuz dnmleri olan totalitarizmlerin ykselmesine yol
amtr.
Kuramsal eletiri, nce Nietzsche, ardndan Heidegger ile daha
radikal ama daha rtk biimde srecektir.
kinci olguyu hem sistemin ileyiinde kopuklua yol aan
hem de Bat'mn uygarlatrma misyonunun snrlarn arpc bir
biimde gsteren Birinci Dnya Sava oluturur. Ekonomik dz
lemde, azgelimi lkelerin geni blgeleri kendi hallerine terk
edilmitir. retim yaplarna Bat imperium'u zorunluluunu sok
mu olan uluslararas iblm, yaanan olaylarda ksmen tart
ma konusu yaplmtr. ok sayda smrge ya da yar smrge
(Brezilya gibi) zerk bir ekonomik gelimeye deilse de kendi
kendine yeterli olmaya mahkm edilmitir. Bu deneyimler snrl
olsa da ve ou zaman Amerikan emperyalizmi, ortalkta grlme
yen ve iflah kesilmi Avrupal glerin bo brakt alan kendi
karma igal etse de ok ey deimitir ve artk hibir ey eski
si gibi deildir. Uygarlk ve ilerlemenin Batmn koruyuculuu
olmadan, uluslararas iblmne gerek kalmadan geliebilecei
-bunlarn, tam tersine kstek olduu- kantlanmtr. Uluslarn
kendi ekonomik politikalarna egemen olmas, belli bir erin iin
kouldur. Durum byle olunca, bamszlk istenir ve gereklidir,
hem de Bat'mn bu lkeleri boyunduruu altna almak iin kullan
d deerler adna. Elbette btn bunlar Byk Sava'm baka
bir yan rn olan ve smrgeler dnyasnda geni yanklar yara
tan Rus Devrimi de pekitirmitir; Sovyet deneyi rnek deerinde
dir ve psikolojik etkisi byk olmutur. Yansmrge, stelik de
yars Asyal geni bir halk, Bat'ya bamllktan kurtulmu ve
grnte modernlik deerlerini -bireycilik, ekonomik liberalizm,
retim aralarnn zel mlkiyeti- yadsyan yeni bir toplum kurma
28

28
iddiasnda bulunmutur.
Bu olay Bat'nm tek uygarlk modeli olma iddiasnda nemli
bir gedik amtr. Savan olanca barbarl bu savn btn te
mellerini ortadan kaldracaktr. biimiyle de (iddet, sefalet so
nucu lm ve doal lm) lmn kkn kazma efsanesiyle
kendi iktidarm kuran burjuvazi, i bar ancak kanl kymlarla
salamtr. Verdun ordularnda asker edilen en "ilkeller", ayrca
tpk yurttalar gibi kurbanlk koyunlar saylmlardr. Bat, kendi
kan lenlerine smrgelerini de katarak uygarlatrc olma kandrmacasn da elinden karmtr. Smrge iktidar dsel te
mellerini kknden ykmtr. Geriye, artk iyice zayflam gc
kalmtr. Meruluk ve uzlama, Mame sava alannda ebediyen
ortadan kaybolmutur.
Liberal ekonomi modelinin bizzat Bat'da baarszla ura
mas, nc arpc olay meydana getirir. Otuzlu yllarda, byk
bunalm nedeniyle, Bat'mn "merkez" lkeleri serbest deiimi
terk ederler ve hatta i dzeyde rekabetten medet ummaktan vaz
geerler. Her yerde korumac bariyerler ykselir, tm devletler
mdahalecilik, planclk, gdmclk yarna girer. Szmona
doal ve kendiliinden rgtlenmede grnmez ele duyulan inan
yadsnr. Ayn zamanda, Bat'y byk klan her ey, Aydnlk ef
sanesi, ykselen faizmin amuruna bulanr. Bu yeni darbe
Batllamann elinden her trl aklanma bahanesini de almtr.
1939-1945 sava, 1914 savayla ayn erime sahip deildir,
nk Beyaz, saygnln oktan yitirmitir. Smrge dzeni ar
tk yalnzca smrgelerin zayfl zerine kurulu olduundan ve
ancak zor kullanarak ayakta kaldndan, eski smrge devletleri
nin dmanca rekabetinin yaratt bitkinlik, bamszlamay ka
nlmaz hale getirir. Bundan byle, bu kan glyle genleen ye
ni bir Bat'y temsil eden yeni egemen g Amerika Birleik
Devletleri, smrge mirasn reddeder. Dnyann Amerikanlamasm
daha iyi gvence altna almak iin ikinci Roosevelt birincisini yad
sr. Gerekte, uygarlk ve gelime deerlerini evrensel olarak be
nimsemi bir dnyada, Bat'nm egemenlii iin artk smrgecilik
zorunlu grlmemektedir. Hatta, metropollerle eski smrgeler
arasndaki ayrcalkl ilikiler Amerikan yaylmasna zarar bile
vermektedir. mparatorluklar ker. Son giriim, Mussolininin
29

29
Etiyopya'y igal giriimi trajik ve ad bir farsn glnl
ne dnen ilk giriim olmutur. Altml yllarda hl nemini
koruyan son imparatorluk, Portekiz mparatorluu, krl olmayan
bir itir ve metropoln az gelimi geri lkeler statsnde ol
maktan kurtar amamtr.
Smrgelikten kurtulu eski dzen bunalmnn son evresi ve
sonucu gibi grnr. Bu sonu iki bakmdan geicidir: Birincisi es
ki dzen, smrgelikten kurtuluun tesinde, yeni smrgecilik bi
iminde srd iin; kincisi, "ekonomik temel", ulusal gelime
ler ve uluslartesi firmalarn ifte bayra altnda yrtlen periferik sanayileme ile deiiklie urad iin.
Bununla birlikte, btn bu deiikliklerin tesinde Bat'dan bir
eyler varlm srdrr ve tpk bir Anka kuu gibi, her gerile
meden sonra kendi kllerinden daha gzel ve daha gen olarak do
ar gibidir.

2. EVRENSEL BR MODELN ZAFER


Smrgelikten kurtulula birlikte Bat'nn tekmeyi yiyen mis
yonerleri sahnenin nn terk ettiler, ama "Beyaz, sahne gerisinde
kald ve ipler onun elindeydi'" Bat'nn bu zaferi artk, maddi var
lnn zaferi, kabal ve kstahlyla kk dren bir iktida
rn zaferi deildir. Bu zafer, soyut egemenlii daha aldatc ama
daha az tartma gtrr simgesel glere dayaldr. Bu egemen
likte yeni araclar bilim, teknik, ekonomi ve bunlarn stne kuru
lu olduu dsellik, yani gelime deerleridir.
A. Bilimin ve tekniin dnya apndaki zaferi
Teknik, bedenlerin ve ruhlarn smrgeletirilmesinin gl
bir arac olmutur. Albuquerque komutasndaki Portekiz topekerleri Araplarn baharat ticaretindeki tekelini krm ve mit Burnu,
Hrmz, Gao, Malacca'dan geerek Lizbonu Macao'ya balayan
ticaret acenteleri zincirini kurmutur. spanyol alaybozanlar,
Montezuma'mn yontma ta silahlan karsnda harikalar yarat
mtr. En sonunda XIX. yzyl smrgeciliinde, askeri stnlk
30

30
kesin bir rol oynamtr.
Bununla birlikte, biliyoruz ki XVI. yzyldan XIX. yzyla ka
dar, Avrupa'nn in ve Hindistan karsndaki teknik stnl
tartma gtrrd ve Corts'in ve Pizarre'nin ordularnn askeri
stnl, sayca stnl tek bana karlamaya yetmezdi.
Bu son duruma, kurnazln roln, saldrgan bir imparatorluk
tasarsnn kararllm ve yerel efsanelerin ustaca kullanlmasn
da katmak gerekir. Btn bunlar Cornlius Castoriadis'e gre ku
kusuz kendi bilincine varmaya "Bat'ya zg bir katknn" sonu
cudur. Castoriadis yle syler: "Aslnda ok ince olan, ama grup,
airet, kast ortak bilinci stne kurulu uygarlklar, Batl insanla
temas edince silinip gitmitir. Bu, Batlnn ateli silah ya da at
olduundan deil, kendisini d dnyadan koparp dnyay kendi
i lemine tayabilen farkl bir bilin haline sahip olmasndandr."7
Avrupa'nn stnl, tekniklerin kendilerinden ok, egemenli
ini kurmak iin askeri disiplinden propagandaya kadar btn tek
nikleri seferber eden rgtlenme biiminin etkinliine baldr.
Bu toplumsal "mekanizm"mn Dou ile yz yze gelmede de
nemli olduu ortaya kacaktr. Balangta baz bilimsel bilgiler
bakmndan ve birok teknik alanda kukusuz daha geri olan
Avrupa, daha o zaman ok daha etkili bir teknisyen rgtlenme
gsterir. Her alanda saplantl bir biimde baarl olma aray,
rgtlenme tarzlarnda olsun, teknikler ya da rnlerde olsun g
cn pekitirebilecek her trl yabanc unsuru annda bnyesine
almasn salar. XIX. yzyldan itibaren belirleyici olmaya bala
yan bu teknik stnlk, egemenlik iin nemli bir koz olacak ve
yeni smrgeci imperium'un bir bahanesi olarak kalacaktr. Ren
Bureaunun dedii gibi, "On dakikada on kilometre yksee kan
yz tonluk makineler yapabilince, tekerlei icat etmemi olanlar
zerinde hak sahibi olunabilir: itiraf ediniz ki, biz buna inanrz."
Ve Bureau unu ekler: "Daha da kts, ben bunu Afrikallarn
7.Corn!ius CASTO RADS, De l'utilit de la connaissance (Bilginin
Yararll stne), Vilfredo Pareto Defterleri, Avrupa Sosyal Bilimler
Dergisi, say 79, 1988.S.121.
8. Ren BUREAU, Le Pril blanc. Propos d'un ethnologue sur l'Occident
(Beyaz Tehlike. Bir Etnoloun Bat stne Grleri), L'Harmattan, Paris, 1978,
s.61

31

31
azndan duydum." Gnmzde dnyann Batllamasnn ger
ek gizi ite buradadr. Egemenlik kurma hakk artk zayf olann,
tekniin gl kldna klelik etmesi deildir; stnlnn apa
k olmasndan dolay,
tekniin dolaysz bir ayrcaldr.
Teknik, evrensel bir inan konusu durumuna gelmi, yeni bir tan
rsal gcn, bilimin somut sonucu ve gzle grlr varl
olmutur.
Hristiyan misyonerlerin bu laik klt yaymaya byk katklar
olmutur. "Vahi" halklar Hristiyanlatrmada, Beyaz Adam'm
bysnn etkili olduunu kantlamak yetmitir. Teknik sayesin
de, Beyaz By'nn yerlilerin bysnden daha stn grnd
bir yerde, kendisini vaftiz ettirmek akllca olur... Beyaz sistem bir
btn olarak alglanr; bilimsel dnya gr, teknik mhendislik
ve dinsel trenler hep ayn btnn paralardr. Beyaz- rahiplerin
etkisizlemesiyle, takliti bir din retisinde, bilim ve teknik, dog
madan stn hale gelir. Biz bunu bir kopukluk olarak grdmz
halde, Batl olmayanlar hakl olarak bunu Bat'nm bir devam ve
birlii olarak duyumsarlar.
Emperyalizm yeni tanrlar getirmitir. Smrge boyunduruun
dan kurtulmak ve Beyazlarn klesi olmann aalayc konu
mundan kmak iin, dnya halklar baz egemenlik aralarn
zmsemek, hasmla zdelemek ve onun gcn arzulamak zo
runda kalmtr. Bundan byle btn dnya farkl dzeylerde, tek
bir teknisyen toplum zellii gstermektedir. Bilim tektir, mate
matik btn uluslarn gerek ortak dilidir. Dzenli aralklarla veri
len Nobel dlleri, bilginler topluluunun evrenselliini ve birlii
ni gsterir. Tm dnyada teknie taplmas, uluslar ve insanlar,
szldanmadan onun buyruklarna uymaya hazrlamaktadr.
Bununla birlikte, teknie hayranlk duyma, ona adeta tapma, hatta
soyut teknik bilgisi, Batl olmak iin yeterli deildir. Teknisyen
bir toplumu gerekletirmek sanayilemeden, yani toplumun ile
yi amalarnn ve aralarnn derinden alt st olmasndan geer,
G istei snrsz bir birikim biimini almal, btn toplum re
tim iin dayanlmaz bir gayret ateiyle tutumal ve doyumu an
cak retimin snrsz gelimesinde bulmaldr.

32

32
B. Ekonominin egemenlii: Tek pazar ve kalknma efsanesi
Smrgeletirme, dnyann en cra kelerine kadar btn
blgelerinin ekonomik yaplarm kkl bir biimde alt st etti.
Btn halklar dnya pazarnn ileyiinden etkilendiler ve ulusla
raras iblmne katldlar. Pazar talepleri, rekabet yasalar, ak
iddet ve iletiim altyaplarnn kurulmasyla geleneksel retim
ve tketim rgtlerini alt st eden Avrupa, en vahi topluluklar
tek bir mekanizma ile btnletiren tek bir dnya pazar yaratt.
Tek bana eylemsizlik kuvvetiyle ve pazar mekanizmalarnn g
cyle, artk yeni yaplar "kendiliinden" yeniden retilmekte, iin
iinde olanlar neredeyse deimez bir yazgya hapsolup kalmakta
dr. Artk tek deiiklik makinenin dayatt deiikliklerdir.
Antiller'in "rol"nn sonsuza dek eker retmek olduunu syle
yen hibir ilahi yasa yoktur. Kbay geni bir ekerkam plan
tasyonu haline getirmekle Avrupa, onun yazgsn birok yzyl
iin mhrlemitir. Ar sanayi kurmay ve tarmsal retimi eit
lendirmeyi arzulayan sosyalist bir devrim bile bu durumu
deitirememitir.
Dnyann eitli blmlerini dnya pazaryla btnletiren
Bat, onlarn retim biimlerini deitirmekle kalmam, bu bi
imlerin sk skya tutunduklar toplumsal sistemlerin anlamm
ykmtr. Bylelikle ekonomi, toplumsal yaamn bamsz bir
alan ve kendinden bir ereklik haline gelmitir. Daha fazla olma
gibi eski biimlerin yerini, daha fazla sahip olma gibi Batl bir
ama almtr. Erin, btn arzulan (mutluluk, yaama sevinci,
kendi kendini ama...) ynlendirir ve fazladan birka dolarla zet
lenir olmutur...
Bylece kalknma tutkusu evrenselleir. Kalknma, Bat tke
tim modeline, Beyazlann bysel gcne ve bu yaam biimine
bal bir statye duyulan zlemdir. Bu zlemi gerekletirmenin
ayrcalkl arac elbette tekniktir. Gelimeye zlem duymak, bili
me inanmak ve teknie sayg gstermek demektir ama ayn za
manda, bsbtn Batllamak amacyla, daha da Batllam ol
mak iin kendi hesabna Batllamay talep etmek demektir.

F3/Dunyanm Batllam as

33

33
C. "Kltrel" istila
Tek ynl "kltrel" hamleler Merkez lkelerinden (sanayile
mi ileri lkeler) yola kar ve gezegeni kuatr; grntler, sz
ckler, ahlaki deerler, tzel biimler, siyasal yasalar, yeterlilik l
tleri kitle iletiim aralaryla (gazeteler, radyolar, televizyonlar,
filmler, kitaplar, plaklar, videolar) bunlar yaratan birimlerden
nc Dnya lkelerine doru akar. Dnya "gstergeler" retimi
nin nemli blm Kuzey'de younlamakta ya da onun normlar
na ve tarzlarna gre onun denetledii yerlerde retilmektedir.
Haber pazar hemen hemen drt ajansn -Associated Press ve
United Press (ABD), Reuter (ngiltere), France-Presse- tekelindedir.
Dnyann btn radyolar, btn televizyon kanallar, btn gaze
teleri bu ajanslara abonedir. Dnya "haberleri"nin % 65'i ABD
kaynakldr. Televizyon yaynlarnn % 30 - % 70i Orta Av
rupa'dan alnmaktadr. Bununla birlikte nc Dnya, ileri sana
yilemi lkelerden 5 kat daha az sinema, 8 kat daha az radyo, 15
kat daha az televizyon, 16 kat daha az gazete kd
tketmektedir.?
Bu haber aknn, alclarn arzularn ve gereksinimlerini,
davran biimlerini, anlaylarn, eitim sistemlerini, yaam
tarzlarn "bilgilendirmemesi" olanakszdr. Bu sinsi propaganda,
ar gelimi toplumlarn kabna smaz canllna tanklk
eden, kar koyulmaz bir "ba"tr, ama bu iletilerin edilgen al
clarnda her trl kltrel yaratcl bomaktadr. rnein
Fransa, Afrika radyolarnn ve televizyonlarnn haber hizmetini
uydular araclyla bedelsiz olarak karlar. Her gn dnyadan ve
Afrika'dan on dakikalk aktalite programlar ve belgeseller verir.
Ayrca, ylda 5200 saatlik bedelsiz program gnderir. Nihayet,
Fransz filmleri datr ve Franszca konuulan Afrika lkelerinde
sinema retiminin % 80'inin sbvansiyonunu stlenir.
Elbette Fransa, Afrika devletlerinin eflerine verdii bu arma
andan kimi yararlar salamaktadr. Alman PAL sistemini seen
Kamerun dnda -onun da donanmlarnn % 80'ini Fransa kar9. Bkz Armand MATTELARD, Multinationales et systmes de communicati
on (okuluslu irketler ve letiim Sistemleri), Anthropos, Paris, 1976.

34

34
lamaktadr- Afrika'nn Franszca konuulan btn lkeleri
SECAM sistemini benimsemitir.10
Bununla birlikte, Fransz grsel-iitsel sanayisinin salad
tartlmaz avantajlar belki de en nemlileri deildir. Bakkal hesa
b tutmak pek anlaml olmaz. Dinamizm ba yapmaya iter ve et
kileri simgesel olduu kadar siyasaldr ve bu dinamizmi glendir
ren toplumsal mantn btn zelliklerini tar. Afrika bakmn
dan en ak seik sonu Afrika'nn gerek bir grsel-iitsel sanayi
sinin ve bunu umut ettirecek bir dinamizminin olmaydr. Bu s
re sonunda kendinden yoksun kalmaya kadar varr. Kuatlm
grup, kendisini ancak bakasnn ulamlaryla kavrayabilir. Bilim,
teknik, kalknma ve ilerleme ideolojisi bylece dorudan doruya
ya da teki iletilerle "btnleerek" aktarlr. Uydular ve bilgisa
yarlarla iletiimin uluslartesilemesi, modellerin birmeklemesini ve aklarn bakmszlm daha da glendirecektir. Bu
noktada, mekanizmasn iyi kavramak kouluyla, zengin lkelerin
kltr impenum'andm sz edilebilir. Merkezin olaanst bir ege
menlik gcyle donatlm olmas, soygunla (nc Dnya uz
manlarnn pek tuttuu deyi talanla) deil, bala olmutur.
Oysa, bu soluksuz brakan ba mant, yalnz dar anlamda kl
trel varlklar iin deil, tam anlamyla kltrn btn bileenleri
iin de iler. Gerek beslenmede gerek teknolojide yeniden kar
mza kar.
D. D gcnn standartlamas
Gnlk kullanm iinde tekniin bir olgu olarak kabul, bili
min tekniin harikalarnn kayna olduuna beslenen ortak inan,
ekonomiye zorunlu bamllk, bunlarn hepsi, kltrel istilayla
pekiince d gcnn standartlamasnn kar koyulmaz unsur
larm oluturur. Bilim, teknik, ekonomi ok zengin bir dsel ie
rik tar. nsann dnyayla ilikisi burada ok youn bir biimde
belirlenmitir. Zaman ve mekn, insann doayla ve kendisiyle
10. Bkz. Franck M AGNARD ve Nicolas TENZER La crise africaine: quelle po
litique de coopration pour la France? (Afrika Bunalm: Fransa in Hangi
birlii Politikas?), Gnmz Politikas" koleksiyonu, PUF, Paris, 1988. s.161.

35

35
ilikisini kavramak sz konusudur. Artk insanlk topyekn
Hristiyanlk anda ve Greenwich saatini temel alarak yaamak
tadr. Bunun ne anlama geldii stne hi durulmaz. Elbette baka
alar da vardr: slam iin Hicret, Budistler a ve daha baka
alar. sa'nn hayat rnek alnarak yaplan Batl sivil yldan
baka, her birinin kendi evrimleri olan baka yl blmlemeleri
vardr. Dragon Yl ve Tt bilinmektedir... Ama bu gzalc ve
folklorik kalntlarn, uaklarn kalk saatleri stnde pek bir et
kisi yoktur. "Teknik" zorlamalardan dolay, rgtlenme tek bir sis
teme gre iler. Hatta belki de ideali, gezegeni yeniden dzlemek
ve saat dilimlerini kaldrmak olurdu. Bylece baz uluslartesi fir
ma iraplarnn yeleri saatlerini genel merkezlerine, New York
saatine gre ayarlard. O ok gzel film Bin Milyar Dolar'da, her
ulustan ve her renkten ynetici, yllk byk toplantlarn yerel
saatle sabahn nde yaparlar.
Dnyann Avrupa'nn kendisinden ok daha az zaman iinde bu
blmlemeye ayak uydurmas dikkat ekicidir. Yasal ylba an
cak 1564'te IX. Charles dneminde 1 ocak olarak saptanmtr.
Rusya bu "yeni tarz" ancak Byk Petro ile 1725te, ngiltere ise
1752'de benimseyecektir. Avrupa'nn geriye kalan yerlerinde,
urada burada grlen son direnmelerin stesinden Bonaparte gel
mitir. Ortaada tarihlendirme bir lkeden tekine deiiyordu.
Resmi olarak yl Almanya, svire, Portekiz ve Ispanya'da Noel
gn, Venedik'te 1 martta, ngiltere'de 25 martta balyordu.
Roma'da kimi zaman 25 ocakta, kimi zaman da 25 martta,
Rusya'da ilkbahar gn-tn eitliinde. Fransa'da yasal ylba
Paskalya gn balyordu, yani her yl deiiyordu. Dolaysyla
"Fransz tarz" yllar 330 ile 400 gn arasnda deiiyordu! Baz
yllarn iki ilkbahar vard. Rusya ancak Sovyetler Birlii olunca
Jlyen takvimden Gregoryen takvime geti. Bilindii gibi Ekim
Devrimi kutlamalar kasm aynda yaplr!
Greenwich saatine gelince, mekanist ve Newtoncu zaman anla
ynn, mevsimlerin akna ve yldzlarn konumuna bal olan
geleneksel anlaylara kurduu stnl gsterir. Bunun sonucu,
yaam ve dnce tarzlarnn olaanst birmeklemesi ve ge
nel bir benzemedir. "lkeler arasndaki snrlar kaldran" uak
lar ve havalimanlar dnyasmda, her renkten ve her lkeden, ayn
36

36

biimde giyinmi, ayn uluslararas oteller zincirine inen, uluslara


ras dil ngilizceyi konuan, uluslararas mutfaktan yiyen insanlara
rastlanmaktadr. Bu uluslartesi Jet Sosyete 'nin gezegenin en cra
kelerinde bile baz uzantlar bulunur. Yeni Gine'nin yksek
yaylalarnda bir transistorlu radyodan New York'ta moda olan son
ark iitilebilir. Gneydou Asya canglmn derinliklerinde Coca
Cola ien bir kylye, Afrika'nn allardan yaplm bir kynde
yerli bir zatn kulland Toyota'ya rastlayabilirsiniz. Efendileri
kopya etme isteinden, normlara uymak yasa olduu iin hayatta
kalmak uruna zorunluluktan, kuramlarda ve baz davranlarda
glnle varan snrsz bir taklitilik grla gider. Bu taklitilik,
halklarn denetim altna alnmas, bask kurma, silah kullanma gi
bi teknikler ve polisiye uygulamalar sz konusu olduunda tehlike
li bir hal alr. Balangta masum bir taklitilik olan ey, bize ken
di gereimizi yanstan lunapark aynasna dnr. Elbette hl
kurutulmu amurdan kulbeler var ve bunlarda, hacamat edilmi
yar plak yerliler fetilere adaklar adyorlar. Ama bu byle daha
ne kadar srebilir? Onlar, kerpi yerine batalar, saman at ye
rine ondle levhalar, petrol lambas yerine elektrik, fetiler yerine
elektrikli ev eyalar ve bilginler getirmeyi hayal etmezler mi?
Bunu isteseler de, en gl uydularn gz en kk hareketlerim
gzlerken ve kulaklar en mahrem konumalarn kaydederken ev
renin birlemesinden kurtulabilirler mi? Bitmi dnya a pekl
balad, hem de dnyalarn oulluunun sonu gibi balad. Tek
bir dnya birrnek bir dnya olma eilimindedir. Kiiler arasnda
ki farkllklarn gezegen dzeyinde gittike azalmas, dpedz
Batnn eski dnn gereklemesidir. Kendilerini American
way o f life 'a uyduran insanlar Theodore Roosevelt'in dnyann
Amerikanlamas dn, ayn zamanda btn emperyalistlerin
hayalini gerekletirmilerdir. Anatole France'm dedii gibi:
"Daha byk bir ngiltere, daha byk bir Almanya, daha byk
bir Amerika d, ne yaparsak yapalm, istesek de istemesek de
bize daha byk bir insanlk hayal ettirir."11
Dnyann birlemesi Bat'nn zaferini tamamlar. Bu egemen
liki yaylmann sonunun tamamen bir evrensel kardelik olmad
11. Anatole FRANCE, A.e. s.182

37

37
pekl hissedilir. n san lm bir zaferi deil ama insanla kar
kazanlm bir zafer sz konusudur. Eskinin smrge halklar gibi,
kardeler ayn zamanda ve ncelikle uyrukturlar. yi de imperiumu son anda eline geiren ve 'al ale brnen bu muzaffer Bat
hangi Batdr?

38

38

II. BULUNMAZ BATI

"En mkemmel retim makinesi olan sa


nayi toplumu, yine bu nedenden tr en kor
kun ykm makinesidir. Irklar, toplumlar, bi
reyler; uzay, doa, denizler, yeralt: Her ey
yarar salamal, her ey kullanlabilir olmal,
her ey retken olmaldr, en yksek dzeye
kmas istenen retkenliktir bu.
Pierre CLASTRES1

Modem dnyann benzersiz ve zgl tarihsel deneyimi, grece s


rekli bir dizi g ve hep yenilenen biimler gsterir. Bylece or
taya kan kalc unsurlar "Bat" ad verilen bir zneye mal etmek
pek doaldr. Ortak kullanmda bu terimle anlatlmak istenen ey,
gerekte karlatmz ok biimli deneyimi ve tarihsel kkeni
kapsar.
Bat'mn kesin bir tanmn vermekten kanan hareket ok daha
tehlikeli ama yine de zohnlu bir uygulamadr. Batllama ol
gusunun deerlendirilmesi, zellikle etki alannn ortaya ko
yulmas, en azndan varsaymsal olarak genel izgileriyle bir Bat
zM'nn nerilmesini gerektirir. Bununla birlikte, Bat'mn kendine
1. Pierre CLASTRES, Recherches d'anthropologie politique (Vahi S a
vann Mutsuzluu/Siyasal Antropoloji Aratrmalar, ev: Alev TrkerMehmet Sert, s. 58), Ayrnt Yaynlar, 1992), Le Seuil, Paris, 1980, s.56.

39

39

zg tarzm ve zgl farkn yakalamak kolay deildir.


nceki balkta yneltilen ksa tarihsel bak, Bat'nn bir co
rafi zatiyetle, yani Avrupa'yla; bir dinle, yani Hristiyanlkla; bir
felsefeyle, yani Aydmlanma'yla; bir rkla, yani Beyaz rkla; bir
ekonomik sistemle, yani kapitalizmle ilgili olduunu ama yine de
bu olgulardan hibirisiyle zdelemediini gstermektedir. y
leyse daha geni anlamda, bir kltr ya da uygarlk sz konusu
deil midir? Bu iki kavram tanmlama gibi etin sorunlarn
zld kabul edilirse, geriye bu kltrn ve bu uygarln Bat'ya
zglnn belirtilmesi kalr. Oysa, bu ivedi soruturmann zmlemeci irdelemesinden ve tarihsel adan genel bir de
erlendirmesinden aklda kalan ardk izgilerin oluturduu
btn, bildik hibir eye benzemeyen ve bizi aknla, hatta deh
ete drecek bir ekil ortaya karr. Gerekte tam anlamyla, tr
saptama kategorilerimize gre yan mekanik, yan organik bir ca
navar sz konusudur. Bat, bize arklar insanlar olan ve gcn ve
canllm onlardan almasma karn zerkliini koruyan, kendi mi
zacna gre zaman ve mekn iinde devinen canl bir makine ola
rak grnr.

1. BATI: BR MEKN VE BR YAZGI


A. Avrupa yarmadasndan byk gene
Avrupa ilkin corafi bir zafiyettir. Terimin bir yer ya da belli
bir mekn deil ama bir yn belirtmesi dikkat ekicidir. Dnyann
dnd renilince gnele birlikte yer deitirdii anlalan, g
nein batt yer. Elbette Bat, ne Kuzey ne Gney ne Dou'dur,
ama bir krede Uzakdou, Yaknbat olur. Amerika Birleik Devletlerinin dousu Marip'in (ilk anlam Bat'dr)2 batsmda kalr.
Japonya, Kaliforniya kylannn batsmdadr... "Doan Gne l
kesi" olduu kadar "Akam lkesi"dir de. Aym ekilde Kore de ne
2. Romallarn imdiki Fas ve Moritanya airetlerine Maripliler (Latince Mauri)
dediklerini ve Marip'in Fenikece mahurim, Batl insanlar szcnden gel
diini hatrlatalm.

40

40

kadar "Dingin Sabah lkesi"yse, o lde de "Ateli Akam" l


kesidir.
Gneyin de bir bats vardr, Kuzey'in de.
Herkl Stunlar* nasl yzyllarca Akdeniz dnyasnn Uzak
Bat's olmusa, ngiltere ve biraz zorlamayla zlanda da (Ultima
Thule) Kuzey Hristiyanln Bats nm u noktalardr. Modem ta
rihin arlk merkezi Akdeniz'den Atlas Okyanusu'na kaynca,
Maribi Bat kesin bir ekilde Douculukta bouldu kald. Karavelalar Dou'ya ulamak isterken Bat'y Bat Hint Adalar'na
kadar genilettiler.
Bugn Bat corafi olmaktan ok ideolojik bir kavramdr. a
da jeopolitikada Bat dnyas, Bat Avrupa, Japonya ve Amerika
Birleik Devletleri ile gezegenin kuzey yarkresini ieren bir
geni belirtir. gen bu savunma ve saldr meknm iyi sim
gelemektedir.
Byle olunca Bat, anlam genilemesinin, hatta corafi te
melindeki sapmalarn dsel bir mekna indirgedii bir kavram
olur. Yine de ancak corafi kkeninden yola klarak an
lalmaktadr.
Bat corafi adan bylesine oynaklk gsteriyor diye, onu ta
rihten alman kimi derslere gre rksal, ekonomik, etik ya da dinsel
bir zatiyet olarak grmek mi gerekir? Elbette bunlar baz d
nemlerde ortaya kan boyutlardr ve kimi zaman nemli ya da
baskn gibi grnebilir.
B. Beyaz adamn yk
rnein Bat rksal bir zatiyete indirgenebilir mi?
XIX.
yzyl Beyaz rkn stnlne kesinkes inanmtr. Dn
yay uygarlatrmak Beyaz adamn yk, dnya imparatorluu da
dl olacaktr. Hi kuku yok ki, emperyalizm a Ba
tllamann Beyaz biimi olmutur.
Bat uzun bir sre bir ten rengiyle zde tutulmutur, ama bu
kimi sorunlar karmtr -bir kere beyaz renk bir amblem ni* Herkl Stunlar: Akdeniz kysnda, Cebelitark Boaz'nn giriini belirten
dalk burunlara Romallarca verilen ad. (.n.)

41

41
teliindedir. Pembe tenlisinden yazna kadar Beyaz vardr...-; bu
Batllama tmyle elikilidir. Beyaz rk kavramnn tutarszl
stne fiziksel antropoloji tartmalarna girmeden, stnln
btn Beyazlara ve yalnzca Beyazlara ait olmadn, Beyaz tenin
tm Beyazlara eit lde stnlk vermediini syleyebiliriz. Av
rupa'nn hemen hemen btn halklar kendilerinde imparatorluk is
tidad grmlerdir. Pancermanizm ve Panslavizm; Anglosakson,
hatta Latin hegemonya iddialarna kar ortaya kmtr. Bununla
birlikte, Asya'y Beyaz adam efsanesinden kurtaran Japonya'nn
tartma gtrmez baars, Beyaz rkn stnlne korkun bir
meydan okumadr. Kald ki Kuzey Afrika ve Ortadou Be
yazlarnn baarlarn saymazsak, Gney Avrupa Beyazlarnn
XVn. yzyldan balayarak gsterdikleri vasat baarlar, her trl
snflandrmay altst eder. "Afrikanerler", Japon iadamlarnn
"Onursal Beyazlar", "Asian"larm (Aryen rktan olan Hintliler) ise
"Coloured" olduklarna karar vermek zorunda kalmlardr.
Bununla birlikte, dnyann Batllamas Batl olmayanlara
Beyazlamas olamaz. Uygarlatrma projesinin karsna, hem
efendi hem eit olunamayaca gibi zmsz bir eliki k
maktadr. Bat'nm Beyaz rkla tanmlanmas, dnyann Ba
tllamasn, onu smrgeci projede kleletirmeye indirger. Ku
kusuz, ada Batllamann daha kurnazca biimleri iinde
unutulmamas gereken derin bir Batllama gerei vardr. Yine
de gezegenin stn bir rka boyun emesi, tehis ettiimiz asi
milasyon ve birmekleme srecine aykn bir projedir.
C. Han glgesinde
Bu durumda, Bat dinsel bir zatiyetle zdeletirilebilir mi?
ou kez Bat'ya Hristiyan nitelemesi yaktrlr: Arlk
gerici hareketlerin "Hristiyan Bat deyimi gereksiz bir yineleme
deil midir? Bat'mn ilksel biimi olarak karmza Hristiyanlk
kmaz m? Tektannclkta, etkin bir din yayma abas iin ok
gl bir temel vardr. Kl zoruyla ve imanla din deitirtmek
Batl yaylmacln temellerinden biridir. Ne var ki Hristiyanlk
bu temeli, daha kat tektanrcl ile daha da sert bir din yay
42

42
macl kurmu olan Islamiyetle paylar. Gnmzde Islamiyete
dnenlerin says vaftiz olmay seenlerden ok daha fazladr.
Bununla birlikte Incil'in Hristiyan iletisinin Kuran'dan daha evrenselci bir ierii vardr. Bireyin mutlak deer olarak kabul edil
mesi, Hristiyanlkta teki tektannh dinlerden ok daha belirgindir.
Bu durum Tanr ile inanan arasnda ayrcalkl bir kiisel iliki
kurar. Bu zelliiyle Hristiyanlk, her trl kltrel kkenden
uzaklamtr. Btn insanlar (kltrlerinden kopmu olmalar ko
uluyla) bilkuvvet kabul edebilecek yetenektedir.
Hristiyan Mesihilii Batnn nemli bileenlerinden biri ol
mutur. Dnyann Batllamas ok uzun sre bir Hristiyanlama
biiminde gelimitir ve bu dunun bugn de tmyle sona ermi
deildir. Bununla birlikte, Hristiyanlk, neredeyse, daha ba
langcndan beri ayrk bir btndr. Dou Hristiyanl (Kiptiler
ve Malkitler) ya da Afrika Hristiyanl (Etiyopya), ilk H
ristiyanla kukusuz daha yakn olmalarna karn, anlaml bir i
ve d dinamizm gstermemilerdir. Savunma drtsyle kendi ka
buklarna ekilmi, evrenin efendisi olmak gibi laik bir tasardan
ok keilie ilgi duymulardr. Dinsellik, bilim ve tekniin laik
deerlerine ynelmemi ve gn klar yzyl hi aydmlatmamtr. Ortodoks Hristiyanlk iin de durum hemen
hemen ayn olmutur.
Kutsal Ruh'un, Baba'nn yan sra Oul'dan da geldii inancnn
reddi, Sovyet Rusya'da gnmze kadar srm derin yanklar
yapmtr.3 Sivil ve dinsel iki erk arasndaki atma burada ortaya
kmayacaktr. Ticaret kentlerinin kurtulmasnda belirleyici olan
papalk ile imparatorluk arpmasna ve iki g arasnda saysz
atmaya hi yer yoktur. Sivil toplum hep elleri kollar bal ve
gdk kalacak, bireycilik tpk holist toplumlarda olduu gibi mar
jinal biimini koruyacaktr; ilecilerin, gezginlerin, Rasputinlerin
nasibi olacaktr... Prensin kutlulatrld ve kilise adamlarnn cismani kayralarla donatld Baba dini, emperyalist olmaktan ok
imparatorlukudur. Dorudan iktidar hrsnn dnda, hibir g,
3. Roma ile Bizans arasndaki kopmann nedenlerinden biri, Bizans'n Kutsal
Ruh'un hem Oul, hem Baba'dan kaynakland inancn kabul etmemesidir.
Bu inan 1274'te Lyon Konsili'nde dogma olmutur.

43

43

hibir drt topluma kalc bir atlm yaptrmaya almaz. Dou


Hristiyanlklarnn, Nasturileri ta in'e kadar gtren ilk din
yayma abalan ancak bir saman alevi olmutur. Buna karlk, g
rece zerk olan Katolik Bat Hristiyanl, hal yaylmaclm ve
belli bir lde birinci ve hatta ikinci smrgeletirme hareketini
desteklemitir. Bat'nn misyonerlik eilimi, hal seferlerinden
epey nce, kendiliinden Hristiyanln kabul srasnda kendini
gstermitir. Femand Braudel hakl olarak u saptamay yapar:
"Gerekte, bunun kkeninde Karolenjiyenlerin deneyimi yatar.
yle de diyebiliriz: Bu deneyim, Hristiyanln ve ayn zamanda
Avrupa'nn douunu daha da glendirmitir. Zaten, o d
nemlerde bu iki terim st ste akan iki geometrik ekil gibi birbiriyle zdetir."4
Charles Martel'in Poitiers'deki direnii, hele hele Aziz Bonifacius'un Saksonlan kaba kuvvetle din deitirmeye zorlamas
"ilk hal seferi", yani Bat'nn iman ve g olarak varln do
rulama eylemi saylmaz m?
Ne var ki, bu kendim dorulama, kaynam yalnz yayd H
ristiyan iletiden almaz. Zaten dinsel ve kltrel direnmeler kar
snda dnyann "Katolikletirilmesi" sonunda soluksuz ka
lacaktr.5
Priten biimiyle Protestanlk (ve onun pietist Katoliklik s
tndeki kimi etkileri) Batya yeni bir atlm verecektir. Anla
vardrlan bireycilik, tamamen dind ve ekonomik bir "ahlak"
yani yararclk dourur. Ayn zamanda, bu anlayn evrensellii
ykc gc tkenmek bilmeyen olumlu bir ierikle donanr: nsan
Haklan Bildirgesi.
abaya, hesaba deer veren ve dnyevi baarda tanrsal se
imin iaretlerini endieyle izleyen bir kiisel ilecilik uy
gulamasyla ortaya kan kanlmaz zenginleme, dogmatik ve
banaz da olsa bu dinin abucak laiklemesine yol aabiliyordu.
Protestanln dind biimi ekonomi politiktir. Bat'nn bu dinsel
zatiyetle zdelemesi, sonu olarak bir ekonomik zatiyetle ben4. Fernand BRAUDEL, L'Identit de la France (Fransa'nn Kimlii), cilt II, Arthaud-Flammarion 1986, s. 105
5. Katolik'in Yunanca evrensel demek olan Kathoiicos'tan geldiini ha
trlatalm.

44

44
zemesiyle ayn kapya kar.
Mezheplerinin zenginliine ve dinamizmine karn, saf Pro
testanln mrit kazanma abalan, Katolik Hristiyanlnkinden
daha stn bir yaylmaclk salamamtr. Onun da nne ayn s
nrlar kmtr. Buna karlk, dind iletinin yandalar bulma a
bas, insan haklar, biimsel demokrasi, yararclk, ekonomik he
saplama, bilim ve teknik, byme ve kalknma iletisinin yaylmas
ok byk bir baar kazanacaktr, ama bu baar Budist, Konfys ve intoist gelenekten halklar tarafndan zmsenebilir,
belki yeniden yaratlabilir, hatta alabilir. Japonya ve Gneydou
Asya'nn sanayilemi yeni lkeler rnei bunu kantlamaktadr.
Bat-Hristiyanlk kimlii, snrlarna karn, kukusuz derin bir
gerei ierir. Louis Dumont'un6 zmlemesini kabul edersek, bu
gerek, bireyciliktedir: "Sosyolojik terimlerle sylersek, dnya d
bireyin yeryznde yryen ama yrei Gk'te olan bir cemaatte
zgrlemesi; ite Hristiyanlk az ok byle tanmlanabilir."7 un
lar da ekler: "Bence, Hristiyanln bu rn, tek bana modem
insann benzersiz ve garip Prometecilii adn verdiimiz eyi an
lalr klmaktadr.8
Yahudi-Helenistik bireimin irade d sonucu olan bu bireycilik,
gerek anlamda ancak reformla ve zellikle Calvin'le, "alnyazsmda kklemi elik iradesiyle modem insan prototipi'yle,9
gelime gsterir. Selamet, giriim ruhunu, kefetme zevkini, fetih
susuzluunu oluturmak iin Gk'ten yeryzne indiinde, bu ira
deye endie de karr. Kltrel kimliini yitiren modem insan
yitik yansmasn yakalamak iin Bakas'na doru dner. elik
iradesi, genel kural olarak, kendisinin Bakas tarafndan yu
tulmasn nlerse de Bakas'nm ykmna yol aar. "Kendi bi
lincine ermenin bedeli belki de budur.
6. Bkz. Louis DUMONT, Essais sur l'individualisme. Une perspective ant
hropologique sur l'idologie moderne (Bireycilik stne Denemeler. Modem
deoloji stne Antropolojik bir Perspektif), Paris, 1983, s.42; Ayrca bkz bu
kitap stne eletirel zmlememiz "L'anthropologie et la clef du paradis
perdu" (Antropoloji ve Yitik Cennetin Anahtar), nsan ve Toplum, say 71-72,
ocak-haziran 1984, s.65-80.
7. Louis DUMONT, A.e., s.42.
8. A.g.e., s.255
9. A.g.e., s.255

45

45
Bylece "misyonerlik" olgusu Bat'nn btn dinsel ie
riklerinin yitip gitmesine ramen, ayakta kalan belirli bir ger
eidir. Onu ok eitli durumlarda ibamda grrz. Summer
Insti&te of Linguistics'in genel karargh, Ukurumpada, yksek
Yeni Gine yaylalarnn stndedir. Byk genelkurmay, zerinde
farkl diller konuan yedi yz elli Papua etnik grubunun yer ald
byk bir haritaya, bu diller renildike, topraklarn fethi pacyla gnderilen misyonerler tarafndan Incil ve Kutsal Kitaplar'm
evirileri yapldka, eitli renklerden bayraklar diker. Ayn olay
la Amazonlar'da da karlalr. Katolik Yardm heyetlerinin Af
rika'ya yerletirilmesi, 1945'ten gnmze kadar hep aym fetihi
mant izlemitir. Saylan 4'ten (Dakar, Lome, Duala, Braz
zaville) 1958'de 22'ye ve 1965'te 57'ye ykselmitir. Hkmet d
rgtlerin (NGO) ve hayr kuramlarnn art, bunlarn gitgide e
gdm iinde almalan, eylemlerinin rasyonel bir biimde d
zenlenmesi ayn ilerleme mantna uyar gibidir. Kazanana dnya
zerinde bir tr egemenlik kurma hakkm veren bir oyunda herkes
piyonlarn srer. Siyasal alanda olduu gibi, ou kez grnte
Afrikallatrma, olaylann ak gerei, srecin doasm de
itiremez, nk oyunun kural ayndr ve kukusuz Batmn z
ile benzerlikler tar.
nc Dnyann felaketlerine kar duyarllk yaratarak Bat
kamuoyunun kazanlmas ve olanaklarn seferber edilmesi kendi
ocukluumda yaadklarm anmsatan reetelere ve tekniklere
gre yaplmaktadr.
Doum yerim sevgili Bretagne'mn bir dinsel kurumunun rencisiyken "karistik Hal Seferi" ad verilen harekete zorunlu
ve cokulu gnlllk ilkesine uygun olarak katlyordum (ger
ekten!). Biz ocuklarn (ve tabii ana-babalanmzn) kk olanaklanyla misyonerlerin byk almalarna katkda bulunmak
sz konusuydu. Kk paralar karlnda kk Zenciler ve
kk inliler satn almamz ve vaftizle onlar Isa'ya ka
zandrmamz neriliyordu. Eski 100 frank karlnda (yirmi ka
ramel paras) kk bir San'nn vaftiz babas ya da kk bir
Zenci'nin simgesel efendisi olunabiliyordu. Belki de 1949 ko
mnist devrimi Asyal ocuk yatrmlarm elimden ald iin ola
46

46
cak, ufak apta bir paraya evirme ile kendine iyi bir vicdan satn
almak iin Katolik Yardm'n 1964'te yaymlad iane tarifesini
okuyunca app kaldm. te size, bana eski skntlarm hatrlatan
bir alnt:
- Sebze tamak iin bir eek....................................................... 75 F;
- retmen yetitirmek amacyla bir burs.................................. 500 F;
- Bir kuyu motoru...................................................................3 000 F;
- Bir kuyu.......................................... .. ........ ......................... 5 000 F;
- Bir srekli grevli yetitirilmesi iin Pariste staj
bursu..................................................................................40 000 F;
Kukusuz bu insansever ve aklc eylemcilik Batmn yalnzca
bir yan ve sevimli yan, ama sanyorum ki bu da Bat. Bugn bile
nc Dnya'da tabandan kalknma iletmelerinin pek ou ya
dorudan doruya ya da dolayl olarak han glgesinde ger
ekleiyor.
D. Bat'nn etik ya da felsefi iletisi
ada ateizm ya da en azndan dine kar ilgisizlik, Bat'nn
hl bir Hristiyan dnyas olarak grlmesini engeller. Oysa,
dinin laiklemesi, Bat'y etik bir iletinin taycs, giderek so
yutlaan mekn haline getirmitir. Bat, belirgin izgisi evrensellik
olan bir deerler btn olacaktr.
Belki de laiklemeden deil, laiklemelerden sz etmek ge
rekirdi. Bunlardan doan iletilerin yorumlanmas tartma ve po
lemik konusudur. Kukusuz ekonomi politik dinler dnda bir din
dir, ama yararcla indirgenmi Protestan aklclk, etik bir ileti
olmaktan ok "i evirmenin" grnte evrensel bir reetesidir.
"Bat kltr" savunucularnn ouna gre Bat'nn ekonomik bir
ze indirgenmesi, ar bir yorumdur. Kar-devrimci anti kapitalist geleneklerle uyum iindeki eitli yeni sa hareketler,
gzn kazan hrs brm sapmalarda Yahudi etkisinin izlerini
grmektedir. Demokrasinin, bireyciliin ve zgrln ev
rensellii Nietzsche tarafndan da efsanevi ve organik bir CermenAri topluluk adna reddedildiine gre, Bat'nn, kuzey snrlarnn
puslu bataklklarnda ve Ossian'n bulutlarnda kaybolduu so47

47
nucuna varmak zorunda kalrz. Byle bir Bat, kendisini, ken
disine ancak korkun ve gln bir terrizmle kabul ettirebilir ve
dnyann Batllamas byle bir Bat'nm elinden olmamtr. Ba
tllamann kaba hatlar kendisini kavrayndaki trl elikiler
pahasna, Nazi ve faist deneyimde izilmitir. Yararclk, teknik
ve ekonomik ara olarak zorunlu duruma gelmi ve bunlara yz
vermediim ne sren giriimlerde de ama olarak kendini da
yatmtr.
Heidegger'in10 deyiiyle "Akam lkesi Bat", gne uzun ko
usunu tamamlayp Minerva'nm baykuu gzktnde, akam ol
duunda, felsefenin doduu efsanevi lke midir?
Atina, ardndan yeni Atina, Berlin ve daha genel olarak Al
manya, felsefe deneyiminin doduu ve gelitii yerlerdir. "Bat"
diye adlandrlabilecek eyin nvesini (iletilerin ieriinden daha
ok) bu deneyimde mi grmek gerekir? Kukusuz bu daha do
rudur, ama Baty idealize etmemek ve onun sapknlklarnn ve
hezeyanlarnn sorumluluunu paylamak kouluyla. nk, tek
nik ve sanayiyi seferber ederek, dknt statsne indirgedii Ya
hudinin ahsnda tekinin kkn kurutmaya alan da Bat ol
mutur.
Teknik, teknokrasi, Heidegger'in hakl olarak sulad bu l
leme, Bat'nn yabancs olduu eyler deildir. Bunlar Bat'nn ta
kendisidir ve bu l kendi doduu diyarn ok tesinde, ge-
zegende yaylmaktadr.
Bat'nn iletisi, kendisini btn ekiciliiyle bu alacakaranlk
biiminde gstermez. Bu hezeyanl ve saldrgan ie dn, hazin
bir bunalmn iaretidir. Doruk noktasna varm bir dorulamayadsma sz konusudur. Yitik kimlik nostaljisi, kendi tarihsel ger
ekliinden uzaklap, yadsmann (ekonomi ve teknik) salad
olanaklarla olunmas istenen eyin hayali bir kurgusunu ger
ekletirmeye gtrr. Kendi canna kasteden bu tutum da (ve Bakas'nn toplukym) Batmn bir gerei ve ufukta hep alesta bek
leyen bir tehdittir.
Bu karanlk biimin karsnda utkulu Aydnlanma durur.
10. Martin H EID EG G ER Qu'est-ce que penser? (Dnmek Nedir?), PUF,
Paris,1973, s.112.

48

48
XVm. yzyl liberal dnrleri ve filozoflar geleneinde,
Bat'nm etik iletisi insan haklarnn ve demokrasinin deerleri ola
caktr. Bat'nn misyonu nc Dnya'y smrmek, putataparlar
Hristiyanlatrmak, Beyazlarn varlyla egemenlik kurmak de
ildir; onun misyonu insanlar (daha ok da kadnlar) bask ve se
faletten kurtarmaktr. nyarglarn, inanlann, toplum ge
leneklerine bamlln basklarna kar bireyin ne karlmas,
insan kiiliinin serpilip gelimesini ve bir eit insanlar top1umunun kurulmasn salayacaktr. Bu deerler, evrensel bir ba
r, bir uluslar topluluunu kurmaya olanak verecek, bu top
luluun demokratiklemesi ve uygarlamas (insan haklarna sayg)
sonunda evrensel kardelii getirecektir. Anti-emperyalist grn,
sonu kzl totalitarizme varan z nefretine kar, Beyaz adamn
gzyalarn kurutmak ve dnyann Batllamasnn baaryla so
nulanmasna almak gerekir.
Birlemi Milletler rgt'nn ilan ettii insan Haklan Ev
rensel Bildirgesi'nin, Grotius ve Puffendorfun esinlendirdikleri bir
kamu ve zel uluslararas hukukun varl, dnyann bu anlamda
bir hayli Batllam olduunu bize hatrlatr. Bununla birlikte,
Bat yalnzca bu etik ileti olsayd, bu evrensellik, ekicilik g
cnn stnde kendisini kabul ettirebilir miydi? Ve sefaletin or
tadan kaldrlmas, gerekten yaratc enerjilerin masum bir bi
imde serbest braklmasnn sonucu olabilir mi? Kiisel karn
yararclk adma ortaya kmas, insanlan byk teknik makinede
aralatrarak, demokrasiyi asl znden ayrmaz m?
Bat'y insanc, yalnkat bir evrenselcilik ideolojisine in
dirgemek, doruca budumkymna gtren kltrel bir tek
benciliin tuzaklarna dmekten alkoymayan bir aldatmacadr.
zgrletirici insan haklar yann; soyguncu kr iin mcadele ya
nndan ayrt etmek gtr. Her ikisi de "liberalizm" ad altnda
btn elikileri barndran ayn madalyonun tersi ve yzdrler.
Ticaret zgrl totaliter tehdit karsnda gvence ve umardr.
Bu zgrlk, karlarn uyumluluuna inanmadka, uluslarn ne
eski, ne de "yeni zenginliini" yaratabilir.

F4/Dnyanm Batllamas

49

49
E. Bat ve kapitalizm,
Bat, ticari ilikilerin tam yeri ya da ticari ilikilerin u noktas
olan, kapitalist ilikilerin mekn deil midir? Ticari dolam, ya
ylmac ve dzensiz bir "mekanizma"nn kaynadr. Aristo'nun
Politika' sndaki nl metnin (1,8'den 11'e kadar) yorumu ne kadar
belirsiz olursa olsun, ticari ilikinin lszl ve parann "doas"nm bozulmas dile getirilmitir. Dolamn bizzat mantna
hibir snrlama getirilmeden, para araken ama haline gelir. Ti
cari ilikilerin var olduu bir toplum, politik ve etik dzeni ykc
bir mayay da ierir. Bir deer (ekonomik deer ve gerek anlamda
etik bir kar-deer) toplumsaljlikinin arklarna katlmtr. Top
luluk ksmen paralanr ve kendi dma itilir; yeni kr kaynaklan
peinde ufku durmadan gerileyen tccarlar tarafndan istikrarszlatrlmtr.
Yine de Bat'y ticaret ilikileriyle zdeletirmek tatmin edici
deildir, nk bu ilikiler, hi deilse Bat'da olduu zamanlardan
beri in mparatorluu'nda ve Arap-Mslman dnyasn olu
turacak gte de var olmutur. Bu ticaret toplundan, ticari retim
tarzlar yaratmayacak ya da tccarlar toplumu olmayacaklardr.
Tccarlar hibir zaman burada egemen durumda bu
lunmayacaklardr. Ticari ilikilerdeki "lszlk", toplumsalsiyasal rgtlenme ile kalc ve etkin bir biimde et
kisizletirilmitir. in'de zenginleen tccarlarn ocuklar man
darinlie zenirler. Arap dnyasnda, ar servete -lenlerle har
vurup harman savrulmad zaman- ou kez el koyulur. Bu top
lumlar bilmedikleri bir kapitalizme kar mcadele etmezler; onlann mcadelesi, kendilerini tedirgin eden eitli gler arasnda
belli bir denge kurarak ve merkezka dinamizmleri btnn bir
arada kalmasnda kullanarak bir korunma mcadelesidir.
Buna karlk, Bat'nn kapitalizmle zdeletirilmesi ok daha
ciddidir ve kukusuz bunun byk lde hakllk pay vardr. Hi
tartmasz kapitalizm Bat Avrupa'da, Kuzey'de ve Gneyde
hemen hemen ayn zamanda domutur. Yzyllar boyunca orada
gelimitir. Oradan dnyann kalan taraflarna yaylm, ama bu
genileme, kesinlikle dnyann Bat'ya boyun eme biimlerinden
50
s

50
biri olmutur, ilk ortaya kt blgenin dnda pek yenilendii ya
da olgunlat grlmemitir. "Otantik" kapitalizmler Amerika
Birleik Devletlerinde ve Japonya'da olduu gibi baka yerlerde
geliince, bu kez anlan lkeler Bat'nn ayrlmaz paralan haline
gelmilerdir.
Ne var ki Bat'nn ekonomik bir sisteme indirgenmesi de tam
anlamyla tatmin edici deildir. Elbette, Dou Avrupa lkeleri ve
Sovyetler Birlii'nde yaanan sorun kolayca zlebilir: Reel sos
yalizmin, kapitalist sistemlerin ve "Batl" toplumlann zel bir e
idinden baka bir ey olmadn kabul etmek iin elimizde bir
dizi salam kant vardr. Kukusuz burada kentlemeyle birlikte sa
nayileme ve kitlelerin proleterlemesi karmza kmaktadr, ama
zellikle dikkati eken, makine, teknik, bilim ve gelimeye ne
redeyse tapnma ve modernliin doaya tmyle egemen olma
projesinin yeniden ele alnmasdr. Sonularn baarl olmamas,
alma ahlaknn ve hep byk baarlar elde etme araynn kitle
iletiim aralar kanalyla birer saplant haline getirilmemesinden
deildir.
Bununla birlikte daha ciddi engeller vardr: Bat'y kapitalist
sisteme indirgemek, kapitalizmin douundan nce olanlarn Bat
ile ilgisi olmamasn gerektirir! Oysa, ekonomistlerin kapitalizmi,
liberallere gre doal, sosyalistlere gre yapay, saf bir me
kanizmaya indirgeme giriimlerine ramen kapitalizm yle g
rnyor ki, Bat'nn z doas deil, ama tam olarak Bat'nn "Ba
tl" zgnlnn ortaya kmasdr. Yoksa, kapitalizmin bu
evrensel yenilenmelerine hibir ey kar kmaz ve dnya o za
mandan balayarak tek bir pazar, tek bir ulus, tk bir trde ve
birrnek tketim ve cretliler toplumu olurdu.
Ekonominin kendisini kabul ettirmesi, iki kat daha az tatmin
edicidir; Hristiyan Avrupa'nn ve onun yaylmasnn tarihini ikiye
bler: Biri, dinamizmi "kltrel" etmenlere balanan nce, teki,
hareketi ekonomik mekanizmalarn sonucu olan sonra. te yan
dan, doal ya da en azndan yeniden retilebilir bir makine lehine,
Bat'nn kendine zgln yadsr.
Bat eittir sanayileme demek, bir baka kimlik kstlamasdr
ve daha da az tatmin edicidir. XIX. yzyldan bu yana kendini gs
51

51
teren artc yan ile, yol at grlmemi karklklarla, s
nrsz birikim sreci ile ortaya kan sanayileme, kukusuz
Batnn ve ileyen gcnn en gze arpan d iaretidir. Yine de
toplumsal bir rgtlenme olarak, kapitalist sistemle, insan-aramadde ilikilerinin btn olan teknik arasnda skp kalm tu
tarsz bir ulamdr. Sanayileme, Batl toplumu biimlendiren daha
derin glerin damk, srekli ve yzyllarca yinelenmi bir bi
imde kendini gstermesidir. XVIII. yzyln ortalarnda n
giltere'de ortaya km bir basmakalp sanayi devrimi gr, eni
konu bir efsanedir. Aletten makineye gei, makinelerin
yaygnlamas ve glerinin gelimesi, Avrupa'da daha XII. yz
yldan itibaren byk su ve yel deirmenleriyle (daha XVI. yz
ylda sibernetik bir mekanizma ile zdenetimleri salanmaya ba
lamt) yola koyulan ve gzmzn nnde devam eden
srelerdir. Ingiltere'nin tek olmas, giriimleri ve baarszlk
laryla toplu bir harekette sadece artc bir ana (Danimarka'da
makineleme temel sanayinin yetersizliiyle kar karya kalr.
Bohemya'da maden sanayii makineleme frsatm karr...).
Her ne kadar kapitalist sistem Bat'mn zn tam olarak an
latmazsa da kapitalist iliki kesinlikle sanayilemenin asl gelitii
yerdir.

Bu Bat anlayn tarihte ortaya km tm bir olaylar dizisinde


sakl temel bir birim olarak uygun kabul edersek, onu ancak ha
reketi iinde belirleyebiliriz, ilksel corafi kknden ayrlmayan
bu anlayn yaylmas ve trevleri onu bir dsele indirgeme ei
limi gsterirler. Corafi ve ideolojik bakmdan bu, ana boyutlu
bir okgendir: Yahudi-Yunan-Hristiyan. Corafi alannn d s
nrlar, dnemlere gre az ya da ok belirlidir. Snrlar gittike ideolojiklemitir.
nce Helenizmin, ardndan yeni doan Hristiyanln topra
muzaffer Roma imparatorluu, hatta Arap-slam imparatorluu
olarak Akdeniz Havzas'ndan Atlas Okyanusu kylarna doru yer
deitirirken, en ayrt edici izgilere brnr. Bir kk d
52

52

nmler srecine gre, Bat okgeni, gelimesi iin, "entelektel"


izleri olmadndan daha az grnen baka etkilere baldr. Di
namik Hristiyanlk diyarnn Keltlerin igal alann kapsamas dik
kat ekicidir. Keltlerin, nemsiz de olsa eitli katklarda bu
lunduu hl tehis edilebilmektedir. Ayn alann hemen hemen
Cermen istilalarnn ve onlann Viking uzantlarnn alan olduunu
saptamak da bir o kadar artcdr. Cermen zgrlnde hem
serbest rekabetin, hem sivil zgrln, hem de smrgecilik se
rvenlerinin belirgin n belirtileri vardr. Bu zgrln fe
odalitede, daha ok da Vikinglerin ve Normanlann servenlerinde
brakt iz, byle bir saptamay ynlendirmektedir.
Biri kp da Baty gezegeni altst eden bir muhteem makine
haline getirmek iin hangi koulun bu kltrel melezlemede ka
talizr rl oynadm syleyecek mi?
Karavelalarm denizlere ald deniz krallklar, Kuzey'in ti
caret ve sanayi cumhuriyetleri, kmrn ve demirin, sa
nayilemenin topraklar olan Bat, Avrupa anakarasnda kkleir;
ticaret ve kltr eksenlerinin kavamda bir kstak olmasndan ileri
gelen olaanst jeopolitik bir konumu vardr; iddet ve batan
karmann birbiriyle yart saldrlarda dnyay yeniden fethe k
madan nce ou bir tarihi vardr. Uzar gider ve okyanusun teki
kysnda ve belki de Doan Gne mparatorluu'nda yeniden
doar. Yarn nerede olacak? Kimi strateji uzmanlarnn kapal ka
plar ardnda tahmin ettikleri -gibi Byk Okyanus'un evresinde,
Rim' de ("ky") mi?
Bat, neredeyse tmyle, kendi dourduu toprakszlatrlm
paradigma ile zdelemitir.11
11. Galtung bu paradigmay on zellii olan bir koda indirger:

"-Bat toplumsal kozmolojisinin ayrt edici zellikleri: Merkezci ve evrenselci Batl alan anlay; imdi stnde zdekleen dorusal zaman an
lay; holist olmaktan ok zmlemeci bilgi kuram anlay; egemenlik te
rimleri ile anlalan insan ilikileri anlay."
"-Batnn toplumsal yapsnn ayrt edici zellikleri: Dikey ve merkeziletirilmi
iblm; azgelimi lkelerin, sanayilemi ileri lkelerce koullandrlmas;
marjinalleme: Dar ile ieri arasnda toplumsal blnme; paralanma: Bi
reylerin topluluklar iinde un ufak olmas; blmlenme: Bireyler ierisinde b
lnme."

53

53
Bizce nemli olan kmlatif ve dorusal zamana duyulan ve
evren ve kltrler leinde bakldnda garipsenen inantr. n
sana bir yandan tmyle doaya egemen olma misyonunun ve
rilmesi, bir yandan da eylemini rgtlemede her eyi hesaplayan
akla inanmak da nemlidir. Newton ve Descartes'ta aklkla be
lirtilmi olan modernlik izlencesinin ortaya kard toplumsal
dselin kkeni, ak bir biimde Yahudi kltrel temelinde,
Yunan kltrel temelinde ve onlarn kaynamasndadr.
Doaya egemen olma iddiasna temel olan efsaneler srekli,
dorusal ve kmlatif zaman emas bir yana braklrsa, kalknma
ve ilerleme dncelerinin kesinlikle hibir anlam yoktur ve bun
larn sonucu olan teknik ve ekonomik uygulamalar, akld ya da
yasaklanm olduundan tmyle olanakszdr.

2. BATTNIN KENDNE ZGL


Bir toprak parasna indirgenemez olan Bat, yalnzca dinsel,
etik, rksal, hatta ekonomik bir zatiyet deildir. Bu farkl g
rnlerin bireimsel btnl olarak Bat, bir "kltrel" zatiyet,
bir uygarlk olgusudur. u da var ki bu terimlerin anlam zerinde
uyumak ve bu uygarln kendine zgln belirtmek gerekir.
A."Kltrel" kltr ve "kltral" kltr

Kltr szcnn o kadar eitli anlamlar vardr ve szck


birbirinden ok farkl balamlarda ylesine deiik yan anlamlarda
kullanlr ki, bir yn yanl anlamaya aktr. Kat bir adcla
uyup da, szc "bilimsel" dilden karp atmak ve belirsizliklere
bir son vermek iin ak, kesin ve belirli karlklar olan yeni sz
ckler mi yaratmak gerekir? Buna pek uyanlar olacan sanOlmas gereken zellikler burada yer almtr, ama daha zel baz izgiler tar
tlabilir. rnein, i-d kartl in dncesinde de nemli bir yer tutmaz
m? Kalknmann temel gereksinimleri perspektifinde ele alnmas ko
nusunda, INED Defterleri, say 11 'de Yaamak in Yemek Gerekire baknz;
Paris, 1980, PUF.

54

54
madiimiz gibi, bu ilemin umulan sonucu vereceine de kukuyla
bakyoruz. Kltr szcnn okanlaml oluu, bizzat baarsnn
bir nedenidir. Belirsiz olduu kadar da derin arzularn ve z
lemlerin kanalize edilmesine olanak verir.
Daha nceki birok almada12 kltr, insan topluluklarnn
kendi toplumsal varlklar sorununa getirdikleri yant olarak ta
nmlamtk; kltrn "kltral" diye adlandrdmz bu kavran
antropolojik yaklama baldr. Modem dnyadan nceki toplumlarda, kltr insan eyleminin btn ynlerini kapsar. Bu top
lumlar zaten ekonomiyi ekonomi olarak bilmezler. Ekonomik
"alan", kltrel btnlk iine "yerletirilmitir" ve insann mey
dan okuyuuna verilen genel cevapla benzerlik gsterir. Modem
toplum ekonomiyi "icat ederek", yani retimin bir "alann", maddi
zenginliklerin retilmesi, bllmesi ve tketimi alann, -ki bu
alan iin, her trl olanan salanmas hakl ve zorunlu olacaktrzerkletirerek, kltr, ayn ad tayan bakanlklarn "kltrel"
uralarna indirgemitir. Bu indirgemenin kkeni Platon'dan beri
insann birliini madde ve ruh olarak ikiye ayran Batl me
tafizikte yatmaktadr. Artk kltr, toplumun din, sanat ve her trl
anlatm olanaklaryla "maddi" uygulamalarndan edinecei bilin
(hatta yanl bilin) olacaktr. Bu kltrel tezahr ekonominin
"ciddi ileri sarpa sarnca, Senghor'un "zencilii" gibi folklora sa
pabilir. Bu durumda, kltrlere sayg, kalknma paradigmasna hi
dokunmaz ve kltrel boyut, bir Afrika sanatlar festivali ba
latarak ya da bir halk gelenekleri mzesi aarak, UNESCO t
renlerinde arur edilebilecek bir lksten baka bir ey deildir.
Kltr szcnn iki baka kullanm ncekilerle i iedir, in
sann kendi yaamna, somut deneyimlerine anlam vermesini sa
layan tasarmlar ve simgeler btn olarak kltr ile kltrl in
sann kltr. Birinci anlam, J.-P. Dupuy ve J.Robert'in
zmlemesinde ok iyi aklanmaktadr: "Bir kltrn olu
turduu izlence, simgelerden (dil, sanat, sylenceler, dinsel t
renler) oluan ve insanlarn birbirleriyle ve dnyalaryla anlaml
ilikiler kurmasna, evrelerine, kendi yaamlarna bir anlam ver12. zellikle Faut-il refuser le dveloppement (Kalknma Reddedilmeli mi?)
VI.B. PUF, Paris, 1986.

55

55
meine ve bylelikle zamann akp gitmesi ve lmn sorgulamas
karsnda hep ireti ve tehdit altnda belli bir gvenlik duygusunu
yerletirmesine olanak veren bir rgtl sistem olarak g
rlebilir."13
Kltrn bu tanm bizim kltral dediimiz kavraytan pek
uzak deildir. Szn ettiimiz yazarlara gre modernlik, dramati,
anlam yitimi tehlikeleri yaratr ve ksmen kar kltr ilevi grr.
Ne var ki, bu anlay tm insanlk deneyimini, bu anlam sistemi ve
kltrle btnletirmemektedir; Kltrn dnda kalan bir eyler
elbette vardr ve teknik ile ekonomi, ksmen de olsa bunlar ara
sndadr. Dolaysyla, kltrel anlaya doru bir kayma olasdr.
rnein Jean Ziegler'de byle olmutur.14 Szce verilen son
anlam, yani kltrl kltr (culture cultive) hibir belirsizlie
meydan vermeyecek biimde, kltrel tarafnda yer alr. lkel bir
toplumda, birisi iin kltrl deildir demenin bir anlam yoktur.
Bu, geleneksel toplumlar iin de byk lde geerlidir. Konumu
ne olursa olsun, topluluun her yesi, eitli etkinlikleriyle (bes
lenme, tapnma, oyun) grubun deneyimine anlam veren simgesel
sistemlerle btnleir. Sylenceleri ve trenleri, danslar ve m
zikleri bilmesi, onun toplulua ait olduunun ve kabul edildiinin
sonucu ve iaretidir. zellikle bu sonuncusu istee bal bir eitim
deildir. nsan, eitimsiz ama kltrl olabilir. Szellik ve tek
niklerin grece basitlii, kltrel yaratlarn reticileriyle t
keticileri arasndaki mesafeyi azaltmaktadr. Gsteri toplumunun
tam tersine, toplumsal olann retimi herkesin iidir; btn yeleri
iin ayn biimde olmasa da herkesin katlm istenir.
Maddi uygulamann giderek anlamn yitirdii ve yaln bir i
leve indirgendii modem toplumda, kltrel kltr bir bilgiler mi
13. J.-P. DUPUY ve J. ROBERT, La Trahison de l'opulence (Bolluun ha
neti), PUF, Paris, 1976.
14. Jean ZIEGLER La Victoire des vaincus. Oppression et rsistance cul
turelle (Maluplarn Zaferi. Bask ve Kltrel Direnme), "L'Histoire immdiate"
(Yakn Tarih) Kol. Seuil, Paris,1988. Yazarn kltrle ilgili zmlemesi tam bir
karkla yol aar. Bu nc Dnya uzmannn kltr byle ge kefetmi
olmas daha iyi bomak iin onu kucaklamay amaladn dndrmektedir.
32.sayfada "Kltr deneyimi derleyip toparlar ve deneyime bir anlam ka
zandrr" diye yazar, ama deneyim kltrn bir paras saylmamaktadr!

56

56
rasndan ve bu mirasa bal yaptlardan oluur; sanatlar ve bi
limleri, teknik bilgiyi ve estetik heyecanlan ierir. Artk yaama
anlam kazandran simgesel bir sistem deil, ayrc iaretleri seen
bir kod sz konusudur. Bu kltr, kimilerince edinilir, kimileri de
ondan yoksun kalabilir. Uygarln iinde bir deer durumuna gel
mitir. Hl ok salamsa ve ok paylalyorsa, yaama ve lme
bir anlam vermeyi srdrr. Japonya rneinde bu aka grlr;
o zaman yal ve ypranm eski toplumlara gre, etkinlii yad
snamaz biimde arttrr. Cokusunu hl yitirmemi bir dnyada
daha etkili bir alma srdrlr. Cokusunu yitirmi dnyann
amalar burada kendisine bir yer buluyorsa, umutlandrc ba
arlar beklenebilir. Modern toplumda, genelde insanlar az ok ei
timlidir ve nfusun byk blm, z uygarlnn ou "kltrel"
retiminden habersizdir. Bunlar byk lde entelektel kl
trden yoksundur. Batllama, nc Dnya halklarn kendi
kltrlerinden kopararak onlar entelektel kltrden de yoksun
kitlelere dntrmektedir. Kendi kltrlerine yabanc, edilgen t
keticiler iin bu kltr bir mizansendir.
Kltral tanm/anlay ile, ilke olarak iler daha farkldr.
Paulo Freire'nin15 szlerini yineleyen Garaudynin formlne gre
madem kltr "Bir lks ya da basit bir estetik haz deil insann
evresinin' yol at sorunlara bulduu bir zmler btndr",
ekonomi deilse bile, zenginliklerin retimi, dalm ve tketimi
pekl kltrn bir parasdr. Eer her insan topluluu yaamn
meydan okumasna kendine zg bir cevap veriyorsa, kuramsal
olarak, "Batl kltrde" "azgelimi" adn verdiimiz kesimin so
runlarn zme biimi kadar kltr olacaktr. Bu durumda, kltr
kalknmann bir boyutu deildir, tersine kalknma biricik "Batl
kltrn" bir boyutu olacaktr. Bu, iki yeni sorun dourur: Kltrel
birlik sorunu ve Bat kltrnn doas sorunu. Kltrlerin e
itlilii, bu eitliliin meruluu bu biimde tartma konusu ya
plabilir.
Kltr kiinin sorununa bir cevapsa, tpk kii gibi sonsuz bir
eitlilik ierir; cevap dzeyleri saysz olabilir. Ve alanlarn ve d15. Bkz. Pauio FREIRE, Pour un dialogue des civilisations (Uygarlklarn Di
yalogu iin), Denoel, Paris, 1977, s.197

57

57
zeylerin kesimeleri snrsz sayda zm retebilir. Dinsel kltr,
estetik kltr, beslenme kltr, giyinme vb. kltr vardr; teknik
kltrden ve ekonomik kltrden sz edilip edilemeyecei konuu
imdilik bir yana braklmtr. Yerel kltr, blgesel kltr, ulusal
kltr vardr... Bir Hristiyan kltr alan, bir slam kltr alan,
bir Budist kltr alan vardr...
Ama bir de bir Bretagne, bir Bask kltr vardr ve hatta her
kyn kendine zg kltrel zellikleri bulunur.
Dil deneyimi, kltrel birliklerin snrlarn belirlemeye olanak
veren gl bir kltrel zelliktir ama alma deneyimi, yaam bi
imi deneyimi de yabana atlmamaldr: Bu durumda ii kl
trnden ya da ii alt-kltrnden, kyl kltrnden ya da krsal
kltrden sz edilir.
Bu sonsuz eitlilik bir kez daha kltrn "folklorlamas"na
olanak verir; gl ve ak bir kltrel kimlik "gnderge"si yoksa,
kiiolunun birlii, gelimeye elverili ama gerek eitlemeleri ol
mayan evrensel deneyimlerle -bilim, teknik, ekonomi, hatta siyaset
deneyimleriyle- haklarna kavuur. Bunlar, insann doal ve ezeli
"gereksinimlerine" kar verilmi modem ve ilevsel cevaplardr.
Oysa, elbette kltrn gerekten tek taycs olarak "halk" ya da
"ulus"u gstermek hakl olmaz. Avrupa'nn eski lkeleri dahil, on
lar yapan ve ortaya karan blmlemelerin tm keyfilii ve tm
yapayl herkese bilinir. Ulusal kltr kltrel kimliin temel
direi olarak grmek ve geriye kalanlar (blge, snf, vb.) altkltr alanlar olarak kabul etmek, tmyle gayri merudur. Top
lumsal varlk sorununa, ailesel, yerel, blgesel evre ve dil, din ol
duu kadar ulusal tabiyet de cevap verir. Bu bir yutturmaca ol
makla kalmamakta, ekonominin uluslartesilemesiyle gittike bir
d haline gelmektedir.
B. Uygarla kar kltr

te yandan, kltrel deerler, kalknma ncesi alarn ya


banlndan ve sefaletinden izler tayan tortul ve anekdotik zel
likler deil midir? Avrupa'nn kendisi ve modem ekonomiyle b
tnlemenin krsal kesimleri nasl "kltrszletirdii incelenirse,
58

58
bu varsaym hi de yersiz grnmez. Demek ki kltr uygarla
aykrdr.
ki terimin de ayn dz anlamlan vardr. Fernand Braudel Fran
sa'nn Kimlii adl kitabnda uygarl "doma, yaama, sevme, ev
lenme, dnme, inanma, glme, beslenme, giyinme, evlerini
kurma, tarlalarn birletirme, birbirine kar davranma biimi" ola
rak tanmlar.16
Bu tanm, bizim kltr iin verdiimiz tanmn ta kendisidir.
Olas btn uygarlk tanmlamalan ayn sorunu ortaya koyacaktr.
Bununla birlikte, kullanm bu iki terime kartla varacak kadar
farkl yan anlamlar katmaktadr. yle ki yerel "kltrler", etnologlann nc Dnyadan derledikleri "kalntlarla kar
latrlabilecek pek ok izgi tarlar; treler, azlar, bayramlar,
inanlar, ayinler, teknikler, btn bu halk sanatlar ve gelenekleri
mzesi, insan mzesiyle karlatnlabilir ve uygarlk ncesi d
nemi, yani bilimsel tekniin bilinmemesinin insanl birka
"eni" ile, yani kltrle sslenmi bir yaama mahkm ettii sert
ve sefil bir yaam gsterir.
Dikkate deer bir biimde belgelere dayandnlm bir yaptnda
Eugen Weber, halk kltrlerinin, gelime ve modernlikle b
tnlemenin etkisiyle sona erdiini gsterir.17 Fransada bile krsal
topluluklann, nc Dnya lkelerinin kltrleriyle pekl kar
latrlabilecek zengin kltrleri vard. Ne var ki, yaam biimleri
inanlmaz lde ireti ve sefildi. Bu "vahilik" uygarla aykmdr. Byle olunca, uygarlk kentlerde domu bir proje olarak
grnr. "Uygarlk kentseldir (sivil, medeni, burjuva, uygar) ve
doal olarak grg ve kibarlk da ancak kentlerde geliir. Nezaket
(politesse), siyaset (politique), polis (police) hep kent kknden
polis'ten gelmektedir.18 lkelerin kklerinin dnda domu "uy
garlk" projesi, modernliin projesidir. Evrenselcidir; deerleri
bilim, teknik, gelimedir. lkeler arasndaki snrlar kaldrarak ve
geleneksel toplumsal ilikilerin yerine pazar ilikilerini geirerek
16. Fernand BFIAUDEL, A.e.,cilt 1, s.73
17. Bkz. Eugen WEBER, La Fin des terroirs. La modernisation de la France
rurale 1870-1914 (lkelerin Sonu. Krsal Fransa'nn Modernlemesi 18701914), Fayard, Paris,1983.
18.A.y.s. 21.

59

59
kltrleri ykar ve erin getirir. Bylece lgn rekabet ve baar
hrs, bilim ve tekniin de tevikiyle o zamana kadar grlmemi
bir maddi birikim salaynca, dar kltrel yaam erevesi pa
rampara olur. Kltr, o zaman hep bir "agri-culture"dr (ekimkltr, ziraat).
Burada bu projenin elikilerinden biri karmza kmaktadr.
Modernliin somut toplumsallyla soyut insanl arasndaki uz
lama, ulus-devlet evresinde rgtlenir. Bu ulus-devlet, 1789 Bil
dirgesi insannn soyut yurtseverliinin alandr. Dolaysyla uy
garln mthi ocuklar kentli devrimcilerin devletidir ama
1914e gelinceye kadar gerek olarak ancak topraklar kltrnn
ocuklar olan yurtta-kyliilerce savunulacaktr.19Modernlik, ky
llerin ve topraklarn sonunu getirince, artk yurdu savunacak kimse
kalmayacaktr. Bylece bu, ulusal-devletsel dzenin sonu olacaktr.20
Bu uygarlatrc proje Bat'da olgunlam, onunla byk l
de zdelemitir. Gnmzde bu projenin egemen biimi, "kalknma"dan baka bir ey deildir. Bu, Bat'mn kendine zg "kl
trel" doas sorununu ortaya koymaktadr.

C. Kar-kiiltr olarak Bat

Gerek Robert Jaulinin zmlemesindeki gibi nc


Dnya'nn etnik zenginliklerini tahrip ettiinden,21 gerek Eugen
Weber'in irdelemesindeki gibi sanayilemi lkelerdeki sefaletin
yerine ekonomik bymenin anonim erincini getirdiinden, Bat
bir "kar-kltr" olsa bile, projesi, toplumsal varln sorununa bir
yanttr ve bu anlamda yine de bir "kltr"dr.
19. Renan'dan sonra Georges Sorel de kentli ile yurtta arasndaki bu kartl
vurgulamtr. Kentliler" der, devletin temelinde kyl olarak deil yurtta ola
rak vardr." Bkz Geoges Sorel, Les Illusions du progrs (Gelime Hayalleri)
bl.Il, Rivire, Paris,1908.
20. Hannah ARENDT'in Les Origines du totalitarisme (Totalitarizmin K
kenleri) adl kitabndaki yanklar uyandran zmlemelerine baknz. "Po
ints",Kol. Seuil, Paris,1982.
21. Robert JAULIN, La Dcivilisation, politique et pratique de l'ethnocide
(Uygarszlatrma, Budunkycln Siyaseti ve Uygulamas), Complexe Yay.
Brksel, 1974.

60

60
Bu kltrn kendisinden nceki ya da kendisine engel olu
turan btn kltrlerden kkten farkl olduu duygusu, kaynan
yalnzca olumlu ya da olumsuz bir zbudunculuk nyargsnda bul
madndan, birok dnr bu kltrn kendine zgln
aratrmaya yneltmitir. Genel olarak verilen yant udur: Bat, ta
rihte baka kltrlere ilgi duyan ve kendi kltrn tartma ko
nusu yapan ve bu yanyla evrensellik yetenei olan tek ak kl
trdr. Baka bir deyile, kendisini gznde canlandrmasna,
soukkanllkla bakmasna, kendisi stne fikir yrtmesine ola
nak veren bir "kltrtesi"ni ierir.22 stnln buna borludur.
Bu yant, ilk bakta cazip gelse de tam ve sorunsuz deildir.
Eletirel farkllk bir kltrn stnlnn kayna olsayd, bu
kendiliinden elikili olurdu. Bat ancak stnlnden kuku
duyduu ve duyabildii srece stn olabilirdi... te yandan, bu
"nitelik" Bat'nn kendine zgln tam olarak tanmlamaya yet
mez, nk dnecek olursak, her kltrn sahneye kmasna
olanak veren bir kltrtesi ierdii sylenebilir. Olsa olsa derece
fark sz konusudur. Yerel "kk kltrler" az ak gibi g
rnseler de ve teki kltrler zerinde ekicilik etkileri yaratmasalar da, Bat ile yaran "byk uygarlklar" -Hint, in,
slam uygarlklar- iin durum ayn deildir. Bu uygarlklar da
daha nce "kar-kltr" olarak tanmlanm uygarlkla ben
zerlikler gsterirler. Onlar da nemli kentler yaratm ve "uy
garlam" gelenekler gelitirmilerdir. Bununla birlikte, bu byk
"kltrel alanlar" bugn bile yakn kk kltrler zerinde e
kicilik yaratsalar bile kendileri de byk lde Bat'nn b
yleyiciliinin etkisinde kalmlardr. ngiliz ya da Amerikan, hele
hele BM hegemonyasndan daha ok bir deiimler "mekanizmas"nn (sadece ekonomik deil) egemenliine bal ve ge22. Bat'nn kendine zglne byle yaklalmas filozoflarn
zmlemeleriyle benzerlik gsterir. Buna gre Bat, felsefi dncenin doduu
yerdir. Bu bir yandan apak, bir yandan da glntr. Felsefe ile Bat me
tafiziini bir tutmak eer yerinde ise, Sokrat'n kendi kendini tan sz, teki'ni
tanmamak gibi hazin bir durumun temeli olur: Hem kendi zdnce ta
sarlarndaki teki, (rnein Budizm) hem bizzat kendisi olarak teki (Alman
felsefesinde Yahudilik). Bu tanmazlktan gelmenin (felsefi deneyimi ok aar)
bakalarn da, kendisini de yok etmeye kadar vardn biliyoruz.

61

61
zegenin btn paralan arasnda iliki kuran evrensel bir toplumtesi vardr. En byk uygarlklar, kendi sekinlerinin en azn
dan bir blmn "dnya-toplum"da baanl olmaya iten bu me
kanizmalarn ypratc gcne kar direnemezler. Kukusuz
burada Bat'nm kendine zgln ve "kar-kltr" doasn
yapan eye parmak baslyor. Birey stne kurulu tek "toplum"
olarak, gerek snrlar yoktur. Modernliin uygarlatnc pro
jesinin ne kendine zg bir konusu, ne de kesin olarak tanmlanm
lkesel temeli vardr. Hatta bu yan ile slamiyet gibi evrenselci
"hareketler"den ok farkl deildir. Evrenselcilie zg olan ey,
itici gcn bireylerin rekabeti ve baan hrs olmasdr. Buna her
kes katlabilir ve oynayabilir; anslar olaanst eitsiz olsa da ka
zanma olasl hi yok deildir. Toplumsal, bir btn olarak pazar
ilevi grebilir. Gezegenin en cra blgesindeki "vahi", olimpiyat
oyunlarnda maratonu kazanarak, bir ynetmene kendisini ke
fettirip sinema yldz olarak, kitle iletiim aralarnn yardmyla
bir number one haline gelebilir. Dnya-toplumda yer almann binbir trl yolu vardr ve ans da yaver giderse en yukanlara tr
manmak iten bile deildir. Geleneksel toplumun binbir bas
ksndan azat ettii iin Bat kurtancdr ve sonsuz olanaklar aar;
ne var ki bu zgrlemeler ve olanaklar ok kk bir aznlk iin
gerekleebilir. Buna karlk dayanma ve gvenlik herkes iin
yklm olacaktr.
Pek ok yazar, Avrupa'dan sz ederken mekanizmalar ve mo
toru ile bir makine benzetmesine bavurur. Kendi tarihsel-corafi
temelinden kopabilme zelliine sahip olan ve birok izgisi kl
trleri yadsyan bir "sistem" Bat topraklarnda domutur. Bu an
lamda yeniden retilebilir ve gerekten de yle olmutur. Bununla
birlikte, kendi toprandan ve tarihinden ne kadar kopanlm olur
sa olsun, bu tr bir "sistem" yine de insanlarn eylemi stne otur
duundan makine benzetmesi gerei yanstmamaktadr. n
sanlarn nesnelerle ilikisi ylesine baskn bir duruma gelir ki,
insanlarn birbirleriyle ilikilerini engeller ve onlan istemeseler de
devasa bir makinenin arklar gibi davranmaya zorlar. Kiiler aras
ilikilerde benzeriyle kar karya gelmenin yaratt korku, Avrupallan toplumsal ileyii gittike artan lde otomatlara ba
62

62
lamay dnmeye itmitir. "Grnmez el"in saltanat yalnz eko
nomi alannda ortaya kmaz; yanslama oyunu, tekniin m
dahalesi, brokratik aygtlar"m rol araclyla toplumsal yaam
tmyle dzenlemeye ynelir. Elbette otomatlarn insanlar ge
reksiz klmas, keyfiliin, kokumann, insan zaafna bal her
trl ktln nn alabilir, ama madalyonun br yz top
lumsal yaamn her gn biraz daha insanilikten uzaklamasdr.
Sistem kendi yelerine hayali olarak istedii biimi vermeyi pe
kitirmek iin kendi kopuunu bizzat telafi ettiinde, karmza ne
redeyse kusursuz bir toplumsal makine kar. Ren Bureau bu
"mega-makine"yi S.A'.ya (socits agraires-tanm tplumlar) kar
savaan SUMI (socit urbaine militaire et industrielle,- askeri ve
snai kentsel toplum) olarak adlandrmaktadr.
"Doru tavr, tketim toplumunu sulamaktan ve yaamn ni
teliinin ykseltilmesini istemekten ibarettir; ama ne var ki araba
kullanmak ve televizyon seyretmek bir kere det olmu."23
ok sarsc bir zmlemesinde Jacques Ellul "megamakine"yi "teknisyen bir toplum" olarak ele alr. Teknik sistem, in
sanlar kar koyulmaz bir kendi kendine byme gcyle do
natlm ve sonunda totaliterleen tm bir makinenin arklar ola
rak yutmaktadr.
ister ekonomik arklar ya da teknik arklar, ister taklitilik ya
da brokratik zorlama vurgulansn, sistemin hubris' Marshall Sallins'in deyiiyle doaya kurduumuz egemenlikte egemenlik kalmaynda yatmaktadr.24
Yalnzca salt olumsuz ve birmekletirici (bir kltrden sz
edebilmek iin en azndan iki kltrn olmas gerekir...) ol
duundan deil, ama zellikle "yitirenler"in toplumsal varlk so
rununa bir yant getirmediinden, bu proje kar-kltreldir. So
yutta tm dnyay btnletirirken zayflar somut bir biimde
dlar ve sadece en baarllara yaam ve barnma hakk tanr; bu
gr asndan, evrimci bir boyut gerektiren bir kltrn kar
tdr; kltr, varln meydan okuyuuna btn yeleri iin bir
23. Ren BUREAU, A.e. s.12
24. Marshall SAHLNS, Au coeur des socits. Raison utilitaire et raison
culturelle. (Toplumlarin Barnda. Yararc Akl ve Kltrel Akl), Gallimard,
Paris, 1980, s.274.

63

63
zm getirir.
in'in ve inhindi'nin baz blgelerinde felaketleri uzak
latrmak iin ocuklara ou kez itici isimler verme alkanl
konusunda tarttm bir inli dostum, ocuklara kesin bir ad ver
meden nce yabanl eilimleri dengelemek iin kiiliklerinin olu
masn beklemek gerektiini aklyordu. Hrsl olana siliklii
anmsatan, ok gzel bir kza akla irkinlii getiren bir ad ve
rilecektir... Her trl stnlk, toplumsal denge iin bir tehlike ola
rak grlr ve simgesel taktiklerle nnn alnmas gerekir.
Yeni Gine'nin yksek yaylalarnda baz kabileler futbolu co
kuyla benimsediler, ama onu kendi kltrel deerlerine uyar
ladlar. Bir tarafn kazanmas, teki tarafn kaybetmesi diye bir ey
yoktur. Saylar denkleinceye kadar karlama uzatlr, ara verilir,
sonra yine balar. Ama bu kesinlikle gol atmaya tevik etmeyi ve
oyunun kahramanm gklere karmay engellemez. Her kar
lama, iki tarafn da galibiyetini ve doyumunu salar, fakat sal
drganln n kolaylkla alnr. Kasai'deki Balubalar ve Lulualar
byle bir bilgelii uygulayamadklarndan Luluabourg'da etnik
gruplar aras bir man arkasndan 1959'dan 1962'ye kadar ac
maszca birbirlerini katlettiler... Ama kanl malar yalnz nc
Dnyada yaanmyor. Mantesi taraftarlar sayesinde, Belika,
Heysel Stadnda bunun bir rneini verdi... En nemsiz farklar,
grlmemi bir saldrganln gemi azya almasna yol aabilir. Bir
svire otomobil yarlar partisi, yeilleri alev makinesinden ge
irmeyi programna almad m?
Baarszlk, Batl projenin tam ortasnda yer alr; bu baarnn
teki yzdr. "Kltrel" dzlemde, tasarnn evrenselci boyutu ile
bir eliki sz konusudur. Bat, gnden gne daha iyi beslenen,
daha iyi giyinen, daha iyi barnan, daha iyi baklan kardelerden ve
eit insanlardan oluan bir dnya nerir. Ne var ki, bu "daha iyi,
insanln byk bir ksm iin "iyi" nin ortadan kaldrlmasna da
yanmaktadr. Bat, baarszl Batllamamlara ya da en az Ba
tllamlara "ihra ederek" uzun sre gz boyamay baarmtr.
Bir uluslararas ilikiler uzman olan ekonomist Kindlebergerin
"bir uluslararas birdirbir oyunu" adm verdii bu baarszlk, ay
rca nc Dnya'da kalknmann da baarszldr.
64

64
Bu baarszlk da olmasa, Bat'daki yaman taklitilik hibir
snr tanmazd. nc Dnya, dizginlenmeyen rekabetlerin ku
ralsz oyunuyla mdan kan tutkularn at oynatt bir alandr.
nc Dnyann kulbelere korku salan ve bizim teki'nin bar
barlna olan inancmz pekitiren lgn kymlarnn kkeninde,
Bat'nm yaratt engellemeler vardr. rnekleri sayszdr: Ame
rikan mdahalesi sonucunda iitilmemi bir soykrmna gmlen
dingin Kampuya, bir ngiliz-Amerikar mdahalesi sonucu ran'n
Musaddk'n burjuva devriminden yoksun braklmas, insan ve
uak karma, rehineler alma gibi Ortadou karabasannn do
urduu kr terrizm. Bizim teki'ne mal ettiimiz ve bize yan
syan btn bu iddet, bizim baedemediimiz ve dizginleyemediimiz iddetin ta kendisidir.
Bat'nn topumsal-teknik-ekonomik bir "makine" ile z
deletirilmesi, yine de ortaya bir sorun karmaktadr. Bat "uy
garlk modeli" olarak evrenselletirilebilir olmasa da "makine" ola
rak yeniden retilebilir. Jacques Ellul gibi ister teknik n plana
karlsn ya da daha geleneksel bir yaklama gre ekonomiye
daha ok nem verilsin, bu makine, Japonya rneinin ve G
neydou Asya lkelerinin gsterdii gibi kendi lkesinin ko
ullarna uygun hale getirilebilir. Bu lkelerin en azndan g
rnte, dsel Yahudi-Yunan-Hristiyan okgenine hibir ey
borlu olmadan, bu "makine"nin gizlerini kusursuz bir biimde
(hatta kusursuzdan da te diye yazasmz geliyor) zmsemi ol
malar, ortaya ciddi bir sorun karmaktadr.
Buna verilen (genellikle rtk) yant udur: Bitkileri ve hay
vanlar evcilletiren, cilalama olaym gelitiren ve anak mlei
bulan neolitik devrim le karlatrlabilir bir biimde, "sanayi dev
rimi" de insanl teknik ama sokmutur. Bu dncenin evrimci
nitelii, gcne glge drmemelidir. Neolitik an "bulu"lar,
neredeyse evrensel bir erime ulam ve grne baklrsa bu, kl
trel eitlilik tehlikeye dmeden ve bu "teknikleri kltrel bo
yutlarndan biri olarak kabul edebilecek bir toplumun ya da top
lumlar kmesinin emperyalizmi sz konusu olmadan gereklemitir.
Neolitik devrimle sanayi devrimi arasnda kurulan benzerlik
dnyann Batllamas savnn tm zn neredeyse ortadan kalF5/Dtlnyamn Batllamas

65

65
drmaktadr. Baarsz siyasal smrgeletirme ve din deitirtme
giriimlerinin dnda, Batllama teriminin ne bir anlam, ne bir
nemi kalmaktadr. Bu gr asndan, yeni enerji kaynaklarnn
(kmr, petrol, elektrik, nkleer enerji) dalm, yeni retim tek
niklerinin yaygnlamas, yeni rnlerin evrensellemesi, Bat ege
menliinin bir biimi deil, evrensel tarihin bir evresidir. Olaya bu
biimde baklrsa, Batllama tarihsel bir fiyasko olmutur.
Bat'nn baars, yani teknik-ekonomik devrim, kendisinin ortadan
kalkmasnn bizzat nedenidir. Bu "bulu"unu insanla aktararak
Bat, tarihsel misyonunu yerine getirmi ama ayn zamanda da ta
mamlamtr. Herkes bu devrimi kendisine mal edebilir, kendi z
kltrne uyarlayabilir ve bu devrimin salad benzersiz ola
naklar, bu szde Bat'ya kar kullanabilir (gerekten de Bat, bu
yzden, nkleer felaket sonrasnda parampara olmadan, kendi
kavramnda un ufak olmutur bile...).
Bylesi bir savn, kltr neredeyse kltrel bir anlama in
dirgeyeceini gz nnde tutmak gerekir, ama bu indirgeme bu
rada, tartmasz bir tarihin tm gcnden yararlanmaktadr. Bu,
bir kez daha "uluslarn yeni zenginlii" savma varabilir.
u mehur neolitik devrim konusunda pek az ey bilmemiz ve
bildiklerimizin de ilerleme ve evrim ideolojilerine saplanm uz
manlarca gelitirilmi ve yorumlanm olmas, bu olayla ilgili g
rmze ve olayn nemine ciddi bir
"dolamballk" ge
tirmektedir.
Neolitik devrimin grece "tarafszl"nn yeniden incelenmesi
kukusuz umut vaat eden bir aratrma programdr; yine de yet
kimizi aan tartmalara girmek burada sz konusu deildir.
Geleneksel "neolitik devrim" sunuunu yeniden gzden ge
irme srecine girmeden de neolitik devrimle bizim teknikekonomik devrim demeyi yelediimiz "sanayi devrimi" arasnda
benzerlik kurmay eletirmek mmkndr. Bu devrimin kimi yan
larnn insanlk iin tartmasz kazanmlar olduunu nsel olarak
yadsmyoruz. Hem de pusula, barut ya da kt gibi bu devrimin
balca teknik katklar Bat'ya hibir ey borlu deildir. Bu dev
rimi, bizim knadmz budunkatili, neredeyse kendine kyan bir
makine haline getiren deerler erevesinin, neolitik devrimin ser
66

66
pilip gelitii dnemdeki deerler erevesinden ok daha derin bir
biimde tarihi kuattm dnyoruz.
Yarn Bat Japonlasa ya da inlilese bile, Uzakdounun teknik-ekonomik makineyi sahiplenmesi aslnda Batllama sa
yesinde olmutur. Elbette bu sahiplenmenin mmkn olmas da ge
rekirdi. Hibir yazg Bt'y paradigmasnn unsurlarn tek bana
bulmaya yneltmiyordu. Bu unsurlardan bazlar, bakalarnca ke
fedildi ve Bat tarafndan ithal edildi (inlilerin, Hintlilerin ve
Araplarn teknik ve kuramsal keifleri), ticaret ilikisi ya da hatta
feodalite gibi bazlar da ayn zamanda ya da zaman fark ile ba
kalarnca bulundu. Tarihsel veriler btn, hi kukusuz Ja
ponya'y Kara Afrika kltrlerinden ok daha iyi bir biimde Batl
"makine"yi zmseyecek duruma getiriyordu.25 Bununla birlikte,
bu zmseme - sahiplenme derinlemesine bir Batllamay aa
vurmaktadr. Dorusal ve eklemeli zaman anlay, doaya egemen
olunabileceine inanma ve insanlk iin kutsal bir misyonun sz
konusu olduuna kan, ancak bununla badamas koulu ile ya
ayan Budist bilgelii sarst. Elbette baarya tapma ak bir bi
reycilie eklenmedi, bir ortak eylem nesnesi olarak kald ve kl
trel dayanmaya ve etnik kimlie yeni bir anlam verdi. Ama
teknisyen toplumu, halkn ruhunu (Volkgeist) somutlatran bir kl
trde kklemi bir toplulua alama giriimi bile aslnda yeni de
ildir. Bildiimiz kyametle sonulanan bu yolu Almanya de
nemiti. Japonya, ayrnty vestiyerde brakp ve kendi z
kltrn koruyarak Bat'dan sadece z olan ald. Bat bir te beri
ynyla ve yarm kalm projelerle bouurken, Japonya, ko
ruduu deerlerinden -ki bunlarn, nemi ve anlam gz nne al
narak bir dkm yaplmaldr- makinenin arklarm tkr tkr i
25. Bu konu ile ilgil tartmalarn ksa bir zeti iin Kalknma Reddedilmeli mi?
adl kitabmza bavurulabilir. 1850-1950 aras dnemde, makine"ye en ege
men olanlarn, Max Weberin tezine uygun olarak WASP'lar (White AngloSaxon Protestant) olmas dikkat ekicidir. Kklerinden kopmu Bat kkenli bi
reylerden oluan toplumlar, ABD'de ve Anglo-Sakson dominyonlarda, yal Av
rupa devletlerinden ok daha baarldr. Birka onyldan beri ve zellikle gn
cel bunalmla birlikte, WASP olmayanlarn, Japonlarn ve Korelilerin, hatta
ABD'de spanyol-Katolik aznlklarn rvanna tank oluyoruz. Baz ba
lamlarda, fetih ruhuna karm belli bir holizm katksz bireycilikten ok daha
etkin gzkmektedir.

67

67
letmek iin yararland.
Uzun zamandan beri, bilinen iddet yntemleriyle ve ok sa
yda AvrupalInn szmasyla Batllam olan Latin Amerika'nn
ayrntlar iinde boulup z kendi iklimine uydurmay becerememi olmas dikkat ekicidir. Avrupa kltrel folkloru gn
delik hayat istila etmi, ama yerliler doaya egemen olma pro
jesine, dorusal ve kmlatif zamana yabanc kalmtr. Ladinolar
ve Afro- Brezilyallar, modernlik dselinin adamakll uzanda
kalmlardr. Kuzey Amerikallarn aya ayak basmalarn te
levizyonda izlerken Bahia'mn Sao Salvador kentinden bir iskele
hamal yle barr: "Ey siz, oradaki salaklar! Amerikallar sizi at
lattlar. Shango, bir an iin bile olsa bir Beyaz'm aya el srmesine
izin verir mi samyorsunuz? "26
Gne, yal- Avrupa'nn stnde oktan batt. Hal seferleri
unutuldu gitti ve smrge sylencesi bir anda birok k yl es
kidi. Ticaret ve sanayi Hristiyanlnn dnyaya egemen olmak
iin artk hibir gizi kalmad ve Beyazlarn zaferi artk geici bir
kalntdan baka bir ey deil. Bununla birlikte, kklerinden ko
parma makinesi, kendi doduu diyardan ayr dp kendi kk
lerinden de koptuu iin hi olmad kadar gen duruyor. Uluslar
acmasz arklarnda ezerek, sekinlerin kayman alarak ve kan
sz ve eci b vcutlar skartaya kararak, dnyay geni bir
teknopole eviriyor. Ekonomi ve teknik, sistemin can damarlar
ama sistem, ne bunlarla balyor ne de bunlarla bitiyor.

Bat'mn yazgs ve doas ile ilgili bu sorgulamann sonunda ve


Batllamann somut etkilerini ayrntsyla grmeden nce, olayn
derin belirsizliinin altn izebiliriz. Batllama, yaylmas ve ta
rihiyle evrensel, Bat'mn model olma zellii ve "makine" nitelii
ile yeniden retilebilir olmak zere ift etkisi olan bir ekonomik ve
kltrel sretir.
Her iki durumda da ideal sonu herkesin "makine"nin ni
26. Anekdotu aktaran Jean ZlEGLER'dir A.e., s.21.

68

68
metlerinden eit olarak yararlanmasdr. nk her insan topluluu
byle bir "makine"yi kendi yararna yeniden retebilir ve esiz
olan "makine", nimetlerini herkese yaygnlatrabilir.
Kendisini model olarak ortaya koymakla, Batl makine, ken
disini herkesin ulaabilecei bir ey gibi tantr. Herkes, kendi hesabma byle bir harikay kurabilir. ngiltere XVIII. yzylda bunun
yolunu gstermi, birok Avrupa lkesi de onu izlemitir. Amerika
Birleik Devletleri ve Beyaz dominyonlar, ilk efendilerini aarak
bunu srdrmlerdir. Japonya da kendi sras gelince modelin
Beyaz olmayanlarca, Batl olmayanlarca (ve hatta Uzakdoulularca) denetlenebileceini kantlamtr. Gneydou Asya'nm drt
Kk Canavar' yeniden re tilebi liri iin, sadece corafi bir bl
geye ve kltrel bir alana bal olmadn, stelik de tarihsel d
nemden bamsz olduunu gsteriyor. Tarihtesi ve meknsz tek
nisyen toplum modeli, kitlesel tketimden liberal demokrasiye
kadar her trl zelliiyle pekl yeniden retilebilir ve bizzat bu
zelliinden tr evrensel gibi gzkmektedir.
Evrensel Bat, ilk kutbundan ya da sonradan yapt atlmlanndan balayarak, yaylma/evrenselleme yoluyla ok daha
dolaysz olarak evrensellemitir. Bu evrenselleme* mal akndan
para akna, ayn zamanda retime yaylmaktadr. Tarihtesi ve
mekansz sermaye, z gerei ulusaltesidir. Birmekleme, ha
berlemeden insan haklarna kadar tm alanlara el atmtr.
Bu ifte evrenselliin bizzat bu ikilik tarafndan ihanete u
ratlmas bu pembe sylencenin keyfini karmaktadr. Birbirini
taklit eden bu iki sre, birbirini etkisizletirmekte, birbiriyle e
limektedir. Yeniden retilebilirlik evrensel deildir, nk ya
ylmay gerektirir. Sistemin sert ekirdeine dokunduka g
lemekte, atmal ve snrl olmaktadr.
te yandan yaylma, yalnzca yerel yaratclk aleyhinde "kl
trel" birmekliin yaygnlamasyla ilgilidir. Kalknma tak
litilii gerekte yrekler acs bir evrensellik karikatrnden
baka bir ey deildir ve "makinenin adsz efendileri" ege
menliklerini onun kisvesi altnda srdrmektedir.

69

69

III. GEZEGENDE KKLERNDEN KOPMA


OLARAK BATILILAMA

Beyaz adam geri dnd


Gzleri
Parlyor karanlkta
Yel vurmu korlar gibi
Kocaman elleriyle koparyor
Enari'nin gerdanln
Remie'nin oklarn
Chirimica'nn eteini
Camo'nun hamakn
Alatyor riimeleri kk kz
Anas Camo'yu gsne bastryor
Ve "Brakn bizi" diyor
P iaroa arks (Amazonya1).

Batl dnrler, kimilerinin Bat'mn stnlnn elikili kay


nam grdkleri bu zeletiriye giritiklerinde, Avrupa em
peryalizmini temelde byk bir soygun sistemi olarak ilan ettiler.
ster feodal ve ykc bir talan, ister aklc bir smr sz konusu
olsun, emperyalizm temelde ekonomik, ikinci derecede ise siyasal
bir sorun olarak kavrand. Ne Marx, ne Lenin, ne Rosa Lux
emburg, ne nc Dnyac Marksistler, hatta ne de Schumpeter,
Hicks ve ou "burjuva" dnr, burada bir kltrel dinamizm
olgusunu grdler. Burjuva dnrler, Bat yaylma-clm fe
1. J. MEUNIER ve A.-M. SAVARIN Massacre en Amazonie (Amazonya'da
Katliam), J'ai lu, Paris, 1970, s.65

70

70
odalizmin ac sonularna, aristokrasinin kalntlarna, bakasnn
srtndan geinme anlaynn srmesine ve komuta ekonomisinin
hortlamasna balarlar. Her durumda, hep vurgun ve yiyicilik sz
konusudur. Sadece baz smrgeciler edepsiz ya da mahcup ama
hep babacan bir biimde, gerek kazancann nerede olduunu sezinlemilerdir. Yaylmalar kltrlerin canllnn kantdr. Ev
rensel "deerlerin" ve zellikle de ekonominin Batllm sor
gulamak iin, kltrel antropolojinin yeni bir Bat zeletirisi
yapmasn beklemek gerekmitir. Batl radikaller ekonomik em
peryalizmi knarlarken, dnyann Batllamasn baka bir bi
imde srdryorlard. nc Dnyadaki rakipleriyse, can
siperane bir abayla kalknma savama atlarak bu sreci
derinletiriyorlard.
nc Dnya'da azgelimilik ad verilen eyle ilgili btn
tanmlamalar bir terk edilmilik durumunu akla getirmektedir. Sa
dece alk ve ktlk deil, ok daha az zc durumlarda bile,
umutsuz ve geleceksiz toplumlan yaratan bir terk edilme sz ko
nusudur.
Batllamann bu etkisi, balbana ekonomik bir me
kanizmann sonucu deil, bir kiiltrszlemenin sonucudur. Bu
kltrszleme de yeniden remekte, are olarak gelitirilen sa
altmla yani kalknma politikas ve modernleme ile daha da vahimlemektedir.

1. KLTRSZLEME VE AZGELME
Bat tpk Pascal'm evreni gibi merkezi her yerde olan ve em
beri hibir yerde olmayan bir bulutsudur. Kafalarmza iyice yer
lemi kocaman bir toplumsal makine haline gelmitir. Papuasyal bir sava, inhindi'nin pirin tarlalarnda alan kyl
kadm, Cotonu pazarlarnda wax (petemal) satan kadn, Kum
kentli bir imam, Bkreli bir brokrat, isteseler de istemeseler de
Batldrlar. Kukusuz, yalnz Batl deildirler, kukusuz Middle
Westli bir iftiden, Londral Stock-exchange borsa oyuncusundan,
Renault'da alan bir iiden ya da Toyota'da alan bir m71

71
hendisten daha az Batldrlar; ama bunlar bile tam anlamyla Ba
tl mdrlar? Bat, zmlediimiz gibi kltr kart bir makineyse, hibir toplum, hibir birey tam anlamyla Batl deildir.
Tam anlamyla bireyci toplum yoktur ve olamaz; bu terimlerde
bile bir elikidir. Toplumsal ban kurulmasnda ve sr
drlmesinde her zaman bir holizmin pay olmutur. Kari Polanyi,
"Pazar ekonomisinin, tek bana insanlarn ve onlarn doal or
tamlarnn yazgsn ynlendirmesine izin vermek, toplumun y
klmasna yol aard2 der. Grdmz gibi, Bat pazar eko
nomisi mekanizmasna indirgenemez, ama bu mekanizma,
performans araynn tipik bir biimini oluturur ve mantn
toplumsaln tmne yayma eilimindedir.
Birey ya da toplum ile bir hesap makinesi arasnda zdelik
yoktur ve olamaz. Belki insanlama, her zaman keyfi bir simgeler
sisteminden getiinden ve bundan dolay da ok anlaml ol
duundan, insan hibir zaman tek boyutlu deildir. Deerlere ba
lanma hibir zaman mutlak ve tek deildir. Gelecekle nasl olaca
kestirilemese de, bu hep byle olmutur, hl byledir. Gittike
teknikleen bir evrende, simgesel sistemlerimizin gsterge kod
larna indirgenmesi olanakldr, ama henz o noktaya ge1inmemitir ve gelinecei de kesin deildir. Oraya yaklamak iin
gsterilen btn abalar, almas gereken uurumu daha da be
lirgin klmaktadr.
Japonun, Amerikalnn, Avrupalnn hl, kendine zg de
erleri, gelenekleri ve duygusal balan vardr ve bunlarn temeli
byk-makinede deil, ama tarihte ve zerinde yaad top
raklardadr. Hepten kltrszlemeden sz edilemez. Elbette t
ketim, her trl kltrel zdelemenin yerini alma eilimindedir.
Gney'de (ve belli bir lde Douda) tketimsizlik, Batllam
topluluklan gstermelik bo toplumlar olmaya mahkm et
mektedir.

2. Kari POLANY La Grande Transformation (Byk Dnm) Gallimard,


Paris, 1983 (1944). (Trkesi: Aye Bura, Alan Yaynclk, 1986.)

72

72
A. Kltrszleme ve budunkym

Kavramlara kesinlik kazandrmak gerekiyor; literatrde kl


trleme,* kitrszletirme, hatta kltrlendirme3 terimleri var
dr; bunlar kimi zaman kart anlamda, olduka lastikli bir bi
imde kullanlmtr. Bu anlam belirsizlii, bir yandan
kltrmzn belirsizlii ile, te yandan kltrler aras olaylarn
karmakl ile aklanr.
Kltrleme terimini, kltrler aras temasa gsterilen olumlu
tepkiyi anlatmak iin kullanyoruz. ki kltr birbiriyle temasa gir
diinde, deitoku iinde olan kltrel izgiler birbirini den
geliyor ve yabanc elerin btnlemesinden ve zmsenmesinden sonra her kltr kendi kimliini ve kendi
dinamizmini koruyorsa baarl bir kltrlemeden sz edilir. Ter
sine temas dengeli bir deiimle ortaya kmyor, ama ktlesel
olarak tek ynl bir akla oluyorsa, alc kltr istilaya u
ramtr, z varl tehdit altndadr ve gerek bir saldrnn kur
ban olarak grlebilir. Hele saldn bir de fizikselse, bu apak or
tadan kaldrma ya da soykrmdr. Eer saldr simgesel,
soykrm yalnzca kltrelse, bu bir budunkymdr. Budunkym, kltrszletirmenin en son aamasdr.
Bilim, teknik, ekonomi, kalknma, doaya egemen olma gibi
Batl deerlerin sokulmas, kltrszletirmenin temelidir. Ger
ek bir dnm sz konusudur.
iddet, gerekte dntrmekten ok ykma uratr. Manevi
fetih, yaylmac Bat ile teki dnyalar arasnda bir temas ge
rektirir. Temas, olas bir deiimi temel alan ortak "gereksinimler"
gibi bir eyin bulunduunu varsayar. Bu ekonomi szckleri bizi
yanltmamalidir, her eyden nce, ancak rastlantsal olarak mal bi
imine giren deerler sz konusudur.
3. "Drdnc Zaman n getirdii teknolojik kargaann dourduu yapsal bo
zukluu anlatmak iin Jean POIRIER kltrbozan terimini kullanmay bile gze
alr. "Progrs technique et progrs social (Teknik Gelime ve Toplumsal Ge
lime) L'Ide de Progrs'den (Gelime Dncesi) alnt. Vrin, Paris, 1982,
s. 173.
* Kltrleme (akltrasyon): Bir kltrn ya da bir kltr esinin baka bir
kltre girmesi sonucu her ikisinin de deimeye uramas sreci (.n.)

73

73
Afrika rneinde klelik ve esir ticareti, geleneksel toplumlarda
klelik olduu, her istedii verilen, gz doymaz ve savakan ka
bile reisleri bulunduu iin mmkn olabilmitir.
Kitlesel din deitirmeler, ancak teki dnyaya inanlann Be
yazlarn bysyle baarl bir biimde rekabet edebilecek tek
niklere uland yerlerde ortaya kmtr.
Beyazlarn deerlerine tepki duyan geleneksel toplumlar, yok
etme ile ya da "doal" yok olma ile dpedz elenmilerdir. Ger
ekten de bir Kzlderilinin ls daha makbuld, oysa l bir
Siyah tm deerini yitirirdi. Kzlderililerin durumunda budunkym u ya da bu biimde soykrm ile edeerdedir. Birok
etnolog, Amazonya'nm son yerlilerini kurtarmak iin nafile yere
alarm kolunu ekmeye alyor.
Koruma servislerince ykmll stlenilen kabileler ne hal
deler diye soruyor J.Meunier ve A.-M.Savarin. "Dirlik ve d
zenlie kavuturulmu" Parintintinler artk dilenmeye mahkm
edilmi perian zavalllardr. "Dirlie ve dzenlie ka
vuturulmu" Kainganglar adi sutan hkml yerlilerin top
land Sao Paulo devlet rezervinde srnyorlar. Paraguay
Chaco'sunun "dirlik ve dzenlie kavuturulmu" Makalar birka
kuru karlnda "yerlicilik oynadklar" Asuncion hayvanat
bahesinde yayorlar.4
Berdu olan ya da byk ilelerin ardndan katledilen yer
lilerin, sonunda yok olmalar neredeyse kanlmaz bir sonu.
Burjuva etiinin lmn her trlsn ortadan kaldrma ve sa
dece yaam deer olarak kabul ettirme projesi, ancak biyolojik
- lmn istenmedii yerde kk salabildi. Elbette, geleneksel top
lumlar lme, sefalete, hastala ok byk bir anlam veriyorlar;
onlara gre, biyolojik yaamn stn bir deer olarak yceltilmesi
insani deil ve varolmann anlamm bile niteliksel younluu iin
de ortadan kaldryor. Bat, dnyann cokularn vc dlerini bo
zarak, dnyevi yaam en stn deer haline getiriyor, insann
nnde sonsuzluk kalmaynca, yaam zamana kar kaygl bir sa
vam oluyor. Kukusuz, dnyevi zaman sonsuzlayor ama bu
sonsuzluk modern insann kayglarna snrsz bir alan amaktan
4. J. MEUNER ve A - M. SAVARIN, A.g.e,s.149

74

74
baka bir ey yapmyor. Durmadan yaptlar biriktirme, lm
szl dsel olarak yakalama abasdr. Zamana kar verilen,
anlk mutluluklara kaytsz, saplant haline gelmi bu sava Batl
insana zgdr. Bununla birlikte, Batl olmayan iin bile, "ilkel"
iin bile tbbn, gda yardmnn ve belki de i barn, yaam ya
da hayatta kalmay balamasn reddetmek zordur. "Yaamn
nicelii"nin onlarn gznde kendinden bir deeri yoktur, ama is
tenen niteliin belirleyici koulu olabilir. "Hayatn genelde iyi ol
duunu kantlayan tek deneysel olay, insanlarn ok byk bir o
unluunun, yaam lme tercih etmeleridir"5 derken Durkheim
kukusuz hakldr.
Sava alanlarnda lmeyi ycelten ya da intihar saygyla kar
layan toplumlar, biyolojik lm, bir deer olarak grmezler.
Sava bir enlikse ve savarken lm imrenilen bir yazgysa, ke
yifli ve tasasz bir yaam srmek iyidir. Bat'mn lm ortadan
kaldrma tasars, yaamn eski ve geleneksel anlamn tartma
konusu yapmad srece desteklenebilir. Ne yazk ki, durum
byle deildir. Bat'mn 'lme lm' projesi kktenci ve kesindir.
Yaamak iin yaam sava vermek gerekten totaliterdir ve top
lumun "olumsuz" la, lm, sefalet, mutsuzluk... ile btnleme uy
gulamalarndan tmyle vazgemesini art koar. Bunlarn an
lamn yitirmesi, kltrn tmyle anlamn yitirmesi ve folklora
indirgenmesi demektir ve bu, doal olarak yumuak bir biimde
olur. Amazonyada bile kabile savalarnda gerileme olmutur.
Yeni Gine'nin yksek yaylalarnda bu tr savalar yeniden ba
lamsa, bu modernlemenin geri adm atmasndan deil, Avust
ralya tarafndan beyaz 'bar korumakla grevlendirilmi "kitaplar"m bamszlkla birlikte ortadan kaybolmalarndandr.
ntihar yzdesi, Japonya'da hl teki lkelerden daha yksekse de
gittike dnya ortalamasna yaklamaktadr. Batlnn yaam iin
yaam klt ve bunun dind kart olan teki dnyann bu
lunmad, dolaysyla lmn bir anlam olmad anlay, her
yere szm ve gittike daha derin yer etmeye balamtr. Bu ola
yn anlamn Nietzschc ok iyi alglamt: "Savatan vaz
5. Emile DURKHEM, De la division du travail social (Toplumsal blm
stne) [2.bask], Alcan, Paris 1902, s.225

75

75

geilince, sonsuz yaamdan da vazgeildi."6


Sonu olarak, ne iddete dayal lmn, ne sefaletten lmn
ne de doal lmn n alnm olmasa da lmn kknn ka
znmas gsterisinin dsel olarak bile olsa uygulanmaya ba
lanmas, Batl olmayan toplumlar! "tuzaa drecek" kadar et
kili olmutur. Bu toplumlar iin dnya gitgide bysn
yitirmektedir. mr istedii kadar uzun olsun, keyfini ve co
kusunu yitirmekte, yaam yalnz ayakta kalmaktan ibaret ol
maktadr.
Ayrca Bat'nm hmanizmasnda, evrenselciliinde acl bir
gerek de vardr. Bat'nm deerlerinin, "doai" olduklar iin her
insann ve tm insanlarn deerleri olduu gr, bu deerler
daha "doal" olmadklar halde gerek haline gelmitir. Akas,
bu deerleri en azndan ksmen kabul eden toplumlar ayakta ka
labilmiler ve varlklarn srdrmlerdir. Bundan dolaydr ki
retrodiktif tarih, bu deerlerin onlarn kltrlerinde nve halinde
bulunduunu ve Bat'nn yapt tek eyin, derin gerekliklerini
onlara gstermek olduunu ne srebilir.
En ilkel topluluklarda bile ekonomik hayat olduunu syleyen
ve karlkl ilikileri, yararclk hesaplarna uyan ekirdek ha
linde ticari alveriler olarak yorumlayan antropologlar, somut
budunkymna kuramsal bir klf bulmaktan ie bir ey yap
mamaktadr.
Bu "dnm"n taycs, ak iddet ya da "eitsiz ticari
alveri kisvesi altndaki yama olamaz; bu tayc batr.
Asl kltrel yap bozukluuna yol aan iktidar ve saygnl,
Bat vermekle kazanr. Toplumlar, iddete ve yamaya kar ken
dilerini savunabilirler. Yklmadklar srece direnebilirler ve sal
drgann kltrel kimlii lehine kendi kltrel kimliklerinden fe
ragat etme eiliminde deillerdir. Oysa, ba karsnda her ey
onlar silahsz ve savunmasz kalmaya hazrlar. nsan hayatn
kurtaran tp, sefaleti hafifleten ekmek, insana z kltrnde say
gnlk kazandran, bilinmedik byl ve batan karc nesne geri
evrilmez.
6. Le Crpuscule des Idolesn (Putlarn k) Giri blmnden alnt.
Garnier-Flammarion, Paris, 1985, s.63.

76

76
Her toplumda, ba saygnlk kazanr ve hibir eyin yok
edemeyecei bir gnl borcunun alacakls haline gelir. Yeni s
mrgecilik, teknik yardmla ve insani bala hoyrat s
mrgecilikten ok daha kltrszletirici olmutur.
Yreklerinin ve kafalarnn yerinde hesap makinesi olan, ma
halle bakkal kafasyla dnen ekonomistler, azgelimilii zen
ginliklerin tketilmi olmasna balamakla hi kukusuz ada
makll yanlmlardr. Konkistadorlarn kanl lenleri, macerape
restlerin aut i sacra fames*'i, aslnda hibir zaman tam olarak or
tadan kalkmam olan ve uluslartesi firmalarn doymak bil
mezliinde, paral askerlerin iddetinde ya da uzmanlarn a
rlklarnda7 hl grlen olaylar, yalnzca "apaklar"dr. Bunlar
dorusu pek de gsterilidir, ama iyice dnlecek olursa, top
lumlar dinamiinin kozmik dramnda ikinci dereceden olaylardr,
imparatorluk kuranlarn snrsz fedakrl, smr tanmayan dok
torlarn zverisi, insan kardelerinin sevecenlii, misyonerlerin
insan sevgisi, teknisyenlerin dayanmac yetenei, hatta pro
fesyonel devrimcilerin ertemasyonalist cokusu ve zverisi, kltrszleme dramnn gerek nedenleridir.
Bunca iyi niyet karsnda, salk ve beslenme kurallarna ay
kr uygulamalardan, etkili ve aklc olmayan retim tarzndan,
atalardan kalma inanlardan vazgemek nasl reddedilebilir? Hem
de kendi dnyalarm dnya olarak alan d gc, baka bir dn
yann varlyla lmcl bir yara almken. Bu baka dnya ger
ekten de teki komu toplumlardan tmyle farkldi. Geleneksel
toplumlarn atma iinde bir arada yaamalar, her kltrn ye
lerine tand tek insan olma ayrcalna halel getirmiyordu. Cla
ude Lvi-Strauss yle yazar: "Yeryznde bir arada yaam ya
da insanolunun ortaya kndan bu yana birbiri ardnca gelmi
on ya da yz binlerce toplumun her birinin kendi gznde -kk
bir gebe topluluu da olsa, bir ormann derinliklerinde yitmi
kck bir ky de olsa- bir insan yaamnn sahip olabilecei
tm anlamn ve onurun kendisinde toplandn iddia edebilecek
* Auri sacra fams: ren altn al (.n.)
7. Hatta etnologlarn koleksiyon saplantlarnda bile; koleksiyon da "bir toplama
ekonomisidir,

77

77

bir manevi kesinlikle -biz de buna benzer bir kesinleme ne s


reriz- vndn unutuyoruz."8
Belli bir teki bilincini, hatta teki'ni tanmay dlamayan bu
kltrel tekbencilik, her kltrn birliini ve srekliliini sa
lamas bakmndan nemlidir. Bat ile temasa geildi mi, bunun
kurgusunu srdrmenin olana yoktur. Bat fiilen yklmazdr.
Bat'nn bir dnce olarak sindirilmesi kolayca sekteye u
rayabilir ve direnmesi karsnda durmadan yeniden balamak ge
rekir. Bat el altnda ve ulalabilir deildir ve hibir ey kabul et
meden vermeyi srdrmektedir. Gerekirse kendisi sahip olur, ama
hibir borcu kabul etmez ve kimseden ders almaya da niyeti yok
tur.
Can alc noktasndan vurulmu Batl olmayan toplumlarm
abas bounadr. Onlar etkileyen ve bir kanser gibi gitgide ke
miren anlam yitimi, bir kltrleme deildir. Ortadan kaldrlamaz
ve zmsenemez varlyla Bat'nn orada olmas, gc ve sr
laryla btnleme demek deildir. Hibir fiziksel iddete bavurmasa, soygun ve smrme giriiminde bulunmasa bile var
lyla balbana byk bir felakettir. Kurt bir kere meyveye
girmitir. Bat'nn varlnn dourduu sinsi ve gittike artan
anlam yitiminin yaratt boluk, bir bakma Batl anlamla dol
durulmutur. Bu yerini doldurma, bir kltrleme deildir, nk
Bat efsanelerinin benimsenmesi ve Bat deerlerinin kanl sal
drganlyla btnleme sz konusu deildir. Daha yaln bir an
latmla, artk kendisini grecek gz, kendisini dile getirecek sz,
i grecek kolu kalmam yaral toplum, teki'nin bakn be
nimser, teki'nin szyle konuur, teki'nin kollaryla i grr.
Dnyasnn bys iyiden iyiye yok olmutur. Bynn yok ol
mas sz, burada kelimesi kelimesine alnmaldr. Tanrlar l
dkten, efsaneleri masal olduktan, abalan yetersiz ve yararsz kal
dktan sonra geriye kendisine ne kalmaktadr? Batl olmayan
toplum, artk Bat'nn ilan ettii gibi kendisini anlamsz bir p
laklkta kefedebilir; sefil bir durumdadr. ocuk lmleri yk
8. Claude Lvi-STRAUSS La Pense sauvage (Yaban Dnce, ev: Tahsin
Ycel, Hrriyet Vakf Yaynlar, 1984). Palan, Paris, 1962, s. 329.

78

78
sektir, mr ok ksadr, her eitten parazit onu kemirmektedir.
Kendisine ok dk bir GSMH salayan eskimi gln tek
niklere sahiptir. Kendi trenlerini, sefaletin ve kr cehaletin do
urduu korkun arlklar (yamyamlk, insan kurban etme...)
olarak grr. Birlemi Milletler rgt ltlerinin kuatt
toplum yenik dmtr. Yenilgiyi kabul eder. Hatta en az ge
limiler arasnda snflandrlmas iin ortal birbirine katar.
Artk uluslararas bir dilenciden baka bir ey deildir.
stelik de btn bunlar smrgeletirme olmadan , retim ya
plar yabanc rnler rekabetiyle yklmadan nce, "zenginlikleri"
konkistadorlar, smrgeci kurulular, uluslartesi firmalar ta
rafndan talan edilmeden nce olmutur.
Azgelimilik znde Bat'nm bu bak, bu szdr. Henz
sefil duruma dmeden, ileride kesinlikle yle olacana karar ver
diinden sefil ilan ettii, teki iin vard yargdr. Az
gelimilik adlandrmas da Bat'nn bir icaddr.
Azgelimiliin bu z, bir sr tarihsel vr zvrn, binbir
eit olasln, gsterilen kurnazca tepkilerin karmaas iinde
rtbas edilmitir. Japonya bile bu diktadan kurtulamamtr. Do
rusu ksa bir sre iin de olsa, o da ocuklarn doduklarnda l
drldkleri, sefil bir yaam srmek iin kzlarn satld ve ki
mono stne silindir apka giyilen bir lke olmutur.
tekinin bakn ve yargsn benimseme evrensel hale gel
mitir. Son "vahiler"e gz krpmalara hl rastlanabilir. Yeni
Gine'nin yksek yaylalarndaki ormanlarn "iriyan adamlar", Port
Moresby gecekondularnn berdular (rascallar) olmulardr.
Her eyin tepetaklak olduu, hl dnya olarak alglanan bir dn
yann, Hristiyan tanrnn ltfunu esirgemesiyle dknletii y
rekler acs an fotorafla saptanabilir. Bu "byk dnm" il
gililerin fiziksel grnnde okunmaktadr: Vcut kmtr,
baklar hznldr. Nice yetenekli atlet, alkolizmin ve her trl
ktln kemirdii yozlam kiilere dnr. Ama kendisini
toparlayp Batldan da daha Batl olmaya alarak dnyann fet
hine kanlar da yok deildir.
Kamerunlu filozof Marcien Towa bunu itenlikle do79

79
rulam ak tadr. "Avrupa'nn srr, onu bizden farkl klan eyde
yatmaktadr" der. Byle olunca da "Kendi kendini yadsmak,
hatta kendi varln tartma konusu yapmak ve tamamen Ba
tllamak... teki olmak iin kendi z varln yadsmak.. Bi
lerek teki gibi, teki'ne benzer olmay hedeflemek ve do
laysyla Bakas tarafndan smrgeletirilemez olmak gere
kir."?
Peki ya teki tpk kan emici gibi, yalnzca kurbanlarnn ka
nyla yaayabiliyorsa... Gerekte,'azgelimiliin bir soygunun ya
da eit olmayan, kukulu bir dei tokuun sonucu olmadn
saptayarak vicdanlar rahatlatma ve Beyaz adamn gzyalarm
kurulma eilimi pek byk. Batllama, sert ekirdeine, yani
ekonomikletirmeye indirgenebilir ve vaat ettii zenginlii pekl
yaratabilir. Yeni sanayilemi lkeler, uluslarn bu yeni zen
ginliinin yolunu gstermektedir. Azgelimilik artk yalnzca
ansszln, beceriksizliin ve ahlak bozukluunun olas bir so
nucu deildir. Masum ve etkili Batl makine, azgelimilikten
kurtulmak iin kendisini kalc bir model olarak sunmaktadr.
Ekonominin kltre kart biimindeki zmlememiz,
byle bir iyimserlii korumaya olanak vermiyor. Aztekler gnein
gcn, adak olarak sunduklar kurbanlarn arpan yreklerinden
aldn dnrlerdi; belki haksz da deillerdi; imparatorluun
gcnn ve scaklnn dinsel trenlere ihtiyac vard. Bizim kur
duumuz toplumsal makine de kurbanlara muhtatr Eletirel ekonomizmin (Marksizm ya da nc Dnyaclk) ne srd gibi,
Tanrnm lanetlenmi kullarnn kurban edilmesi, toplam paras
deimeyen bir kumarda snrsz bir deer birikiminin sonucu de
ildir. nemli sayda bireyin ve toplumsal grubun oyun d b
raklmas, toplumsal "ekonomikletirmek" ve parann srekli bi
rikmesinin kendi anlamn ykt bir oyuna balamak ve
srdrmek iin zorunludur.
9. Marcien TOWA, Essai sur la problmatique philosophique dans l'Afrique
actuelle (Gnmz Afrikas'nda Felsefe Sorunsal stne Deneme), Cl Vay.
Y au n d e, 1971,s.39-45 ve s.56. Abdou TOURE tarafndan La Civilisation
quotidienne en Cte d'ivoire, procs d'occidentalisation'dan (Fildii Sahlli'nde Gndelik Uygarlk, Batllama Davas) alntlanmtr, Karthala,
Paris, 1981,s.66 ve 72.

80

80
2. KKLERDEN KOPARAN ETMENLER
Bak ve sz yitimi beraberinde kol yitimini de getirir. Ba
kasnn yargsn benimseme, onun dnd eylemi benimseme
sonucunu dourur. Uluslararas dzlemde azgelimi olarak de
erlendirilen ve her geen gn daha da gerileyen nc Dnya
toplumunun, eylemini bir kalknma stratejisi erevesine yer
letirmekten baka bir aresi yoktur. Kendi kendine s
mrgelemenin zorunlu sonucu olarak kalknma smrgele
menin devam ve uzantsdr. Anlam yitimi okunda edilgen ola
rak yklan, imdi etkin bir biimde ykmak sz konusudur. Bu
rada, kltre yabanc uzman, yazgy en iyi yerine getiren kiidir.
Bu uzmanlardan biri ok ak bir biimde yle yazar: "Az
gelimi bir halkn ekonomik kalknmas, trelerini ve geleneksel
alkanlklarn korumakla badamaz. Bunlardan kopu, eko
nomik kalknmann n koulunu oluturur. Tm kuramlarn ve
toplumsal, kltrel ve dinsel davranlarn, dolaysyla psikolojik
tavrm, felsefenin ve yaam biiminin devrim geirmesi gerekir.
Demek ki olmas istenen ey, toplumsal rgtlenmenin bo
zulmasdr. Her an hazr olann tesinde istekler gelitirmek ama
cyla mutsuzluk ve honutsuzluk yaratmak gerekir. Bu srecin do
uraca ac ve doyumsuzlua kar klabilir. Bunlar, ekonomik
kalknma iin denmesi gereken ceremelerdir."10
Kitabnda dogmatik bir biimde "Gelir eitsizlii doyumsuzluun kaynadr, dolaysyla da insani gelimenin kay
nadr"11 diyen Raymond Barre da bunun tersini sylemeyecektir.
Yukarda zmlediimiz kklerinden kopma olay daha baka
birok srecin yan sra ortaya koyduu nemli sreten, sa
nayileme, kentleme, "nasyonalitarizm"den beslenir. Bunlar bir
bakma kalknma siyaseti triptiinin kanaddr.
yi de burada da akl verenler oktur, ama para veren yoktur.
Baarszlk durumunda gvence olarak bir ey vermezler. Dim
10. J.-L. SATIE The Economie Journal, cilt LXX, 1960, Dominique PERROT
tarafndan Interculture'de (Kltiirleraras) alntlann tr, say.95, Nisan
1987.S.9.
11. Ren BUREAU tarafndan alntianmtr, a.e.,s.211.
F6/D nyann Batllam as

81

81
yata pirince giderken evdeki bulgurdan m olunacak? Kalknma
hayalini uyandrmak ve sadece berdulamay gerekletirmek
iin mi eski denge bozulacaktr?
A. Sanayileme

Sanayileme, Bat yaam dzeyinin sonsuz zevklerine ve onun


gcnn seraplarna ulatran kral yoludur. Bedeli ne olursa olsun
evrensel olarak denenmitir. Kukusuz nceki ekonomik bi
imlerin (zanaatkrlk, krsal topluluklar) ykmna yol aar. Oysa
bu biimler, tketim mallar retiminde ie yaramaz aralar de
ildir: Toplumlarn inanlarm ve kurulu efsanelerini ok de
rinden etkilemilerdir.
Az ok gelimi teknolojik taklitilik sanayilemenin ka
nlmaz sonucudur. Beeni ile deilse de dnya pazarnn basks
sonucu rnlerde standartlama zorunlu hale gelir ve alma s
rasnda yaplacak hareketler makine tarafndan belirlenir. Sanayi
mant, tm yaam, dzenleri, tarzlar, amalar altst eder.
Kara Afrika'nn birok lkesinde olduu gibi, ne kadar snrl,
engellenmi, tkanm da olsa asgari dzeyde bir sanayileme "t
ketim alkanlklar ikamesi" ile ortaya kmaktadr. Bu, ge
leneksel rnleri ve alkanlklar bir daha geri gelmemek zere
yok etmektedir. Fabrika mant, toplumun btn alanlarnda, ge
leneksel atlyelerde olduu gibi brolarda ve hatta zel hayatta
bile kendisini kabul ettirmektedir. Bu takliti srecin bir alternatifi
yoktur. Elbette, kestirme yollar yaratan teknoloji ya da "ykselen"
sanayileme, aralar ve dorudan sonular bakmndan farkl
yollardr, ama nihai ama ayndr.
nce tekniklerin kitlesel olarak benimsenmesi zerine kurulu
byk projelerin gereklemesi, artk bildiimiz ve kolayca tehis
edebildiimiz baarszlklarla sonulanmaktadr. Teknoloji ak
tarm denilen ey baarl olmuyor ve tamamlanmam sanayi
kompleksleri perian bir ortamda rmeye terk ediliyor. Bu l
katedralleri, bu beyaz filler, yabanc uzmanlarn ve sb
vansiyonlarn byk desteiyle en iyi dutumda ancak %50 retim
kapasitesiyle alyorlar. Modem toplum sanayilerinin srtndan
82

82
geinirken, nc Dnyamn iletmeleri toplumun srtndan
lm kalm sava veriyor.
Bu baarszlklarn dolaysz nedenleri artk kabul ediliyor.
Teknisyen toplum, anahtar teslimi satn alman gerek bir makine
deildir, insanlar, inanlar, gelenekleri, yetenekleri, makinenin iyi
ilemesi iin vazgeilmez arklardr ve bunlar makine ile birlikte
hazrlanp verilmezler.
Teknoloji yardmyla kestirme yollar bulmak bir aldatmacadr,
nk teknik sadece dourduu makine deil, retim ve tketim
sreci nedeniyle, insan, ara-gere ve evre ilikilerinin bir b
tndr. Bunlarn hepsinin uyum iinde olmas gerekir. Devrede
meydana gelen her trl aksama baarszla gtrr. Demek ki
baarszlklar pek oktur ve nedenleri son derece eitlidir.
Geleneksel zanaatlarn ya da kesin kurallara bal olmayan et
kinliin canll zerine kurulan ve daha ll bir yol izleyen
ykselen sanayileme, daha uygun teknikler kullanarak boluu
doldurmaya aba gsterir. Yeni sanayilemi lkeler rneinde ol
duu gibi, bunu kimi zaman baarr, ama takliti olmayan bir s
recin bylece normlamas birok eliki yaratr. Ulalmak is
tenen ama, yerli teknolojiyi harekete geirerek, yani formaliteler
silsilesi yaratarak ve sanayi dokusunu gittike karmaklatrarak
normal kalknma yoluna katlmaktr. O zaman, kalknmay, yani
modernliin iyisini, hasm, gzelini gerekletiren "tkr tkr i
leyen bir sanayilemeye12 ulalacaktr. Karlan takliti kal
knmann gerek tepkisel baars olan bu damk ve spontane
sre, sonradan bir baka kalknma stratejisi haline gelecektir.
Savunmac yapdaki "etnik sanayileme"den (kimileri kesin
kurallara bal olmayan sektr byle tanmlamaktan holanr)
uluslararas dzlemde rekabeti, saldrgan bir ekonomiye geii
gerekletirmek zellikle gtr. Off shore nc Dnya ile
Kuzey ve Gney'in yerel ekonomilerini birbirine ekleyerek ortaya
kan ulusaltesi teknopole giri gittike zorlamaktadr. zel
likle kesin kurallara bal olmayan dinamiin normlamas, ze
rine dayand toplumsal ba ykma eilimindedir. Gerekten de
bu normlama belki de alm bir modernliin en ykc ma
12. Deyim Pierre Judefye aittir.

83

83
yalarn devreye sokar. Bizzat bu yan ile i yaratcln top
lumsal kkenini kemirir.
yle ki bir derece baarl olsa bile byle bir sanayilemeyi
kltrszletirici bir taklitilik beklemektedir. Batllamann ola
nakszl burada varlkbilimsel deil dpedz tarihseldir.
B. Kentleme

Londra ve Paris henz birer kasabayken ve New York daha


bakir bir ormanken, Badat, Kahire, Kyoto ve Hanku dev kent
lerdi. Kent, zellikle Batya zg olmayan eski bir olgu olsa da,
kentleme sanayileme kadar kar koyulmaz, yeni bir ge
limedir. Sanayileme kentlemeyi dourur, bunalm da onu va
himletirir. Nfus art, siyasal sistem, ekonomik stratejiler,
doal afetler, eitim sistemi, telekomnikasyon ve gz boyayc
vitrinler, hepsi sreci hzlandrmada birbirleriyle yar halindedir.
Doal zenginlikler (madenler ya da petrol) olanak verdiinde,
kentler geliir ve bu zenginlii ileterek ve artdeerin asalaklar
olarak yaar. Zenginlik olmaymca ve ynetim lkenin balca sa
nayisi olunca, kentleme daha da geliir. Smrge brokrasisi, ko
muta kentleri kurmutu; siyasal bamszlk brokratlama s
recini daha belirginletirdi. Senegal'de bamszlktan birka yl
sonraki memur says, tm Fransz Bat Afrikas'ndaki eski y
neticilerin saysnn on katyd!
Herhalkrda, yzyln sonunda nc Dnya, kentte deilse
bile, en azndan gecekondukentte yaayacaktr. Dnya nfusunun
nemli bir blm az ok vahi geni varolarda yo
unlaacaktr. Sre, toplumsal bunalmn ve kltrel kimlik yi
timinin bir meyvesidir. Ama bu sre de ak bir biimde kk
lerden kpuu arttrr ve krsal kltr kkeninden kopmaya neden
olur. ok byk lde ulusaltesi bir modeli kopya eden kentsel
rgtlenme, eski mekn ilikisini bozar. Cezayir'deki ucuz ko
nutlar, genilemi boyutu ve yaay biimleriyle, geleneksel aile
iin, deil, Avrupal tarznda yaayan iftler iin tasarlanmtr.
G.Massiah ve J.-F. Tribillon u saptamay yaparlar: "Bu konut
tr, geni aileler sayesinde bireyleri toplumun btnyle bir
84

84

letiren geleneksel dayanmalar krmaya katkda bulunacaktr.


Cabo Verde gayrimenkul irketi -finansman Fransz Ekonomik
birlii Merkez Sand'nca salanan, Senegal kamu inaat fir
mas- Dakar'da yapaca toplu konutlar tantrken, reklam iin u
cmleyi kullanyordu: "Avrupa tarz dairelerle, kente inen ak
rabalar evinize almay kabul etmeyebileceksiniz."13
ada kentlemenin ald ok zel biim, kltrszlemeyi
daha da arttrmaktadr. Banliy, kent yerleiminin sfr noktasdr;
gecekonduya gelince, dpedz eksi tarafta yer alr. Kent konutu
yalnzca bir ileve indirgenmitir. Kentsel yerleimde, kimlii be
lirleyecek ve ruhu, gzele, hazza eitecek ne merkez, ne ker
terizler, ne iaretler vardr. Souk, hatta plk meknlar olan
kentsel evreler, ulam sresine, polis'in merkezindeki simgesel
yerlerle olan uzakla / engellere gre llr. Birka mutlu is
tisnay saymazsak, varolarn ocuu, uygar mekn olarak ir
kinlikle dkntnn, gvensizlikle pisliin yart en berbat yer
leimleri tanr.
Gecekondular, Bat'nn sanayi kentlerinin banliylerindeki kk
lerden kopuu ve terk edilmilii daha da st derecelere karr.
Yollan, akar suyu, elektrii (en azndan resmen) olmayan bu kent
karikatrlerinin yasal bir varl yoktur. Kltrn hepten yi
tirmemi sakinlerinin canll buralar yeni bir toplumsalln laboratuvarlar haline getirmese, bu asalak ve korkun byyen va
rolar canl cehennemler olurdu.
Sanayileme ve kentleme ilkin "Batl" lkelerde ve benzer
etkilerle meydana gelmitir. Bununla birlikte, Avrupa'nn "geri"
blgelerinin, sefaletten ve geleneksel dar evrenin bo
uculuundan kurtulmak iin byk kentlere ya da Amerika Bir
leik Devletleri'ne gen kylleri, kltrel "kimliklerini" yi
tirmekten pek byk pimanlk duymamlardr. Daha iyi
kazanarak kendilerine dnya vatanda pasaportu satn al
mlardr. Byk ounluu iin (en azndan sonraki kuak iin)
kentin ya da Amerika'mn seraplar gerek mucizeler olmutur.
Modernlik, sonunda, boalm krsal blgelere kadar girmi ve
13.

Gustave

MASS1AH
(Gelien
Dcouverte, Paris,1988.

dveloppement

ve Jean-Franois TRIBILLON Villes


Kentler), "Cahiers Libres* Koleksiyonu,

en
La

85

85
oralara modem konforun anonim, birmek ve mikroptan arn
drlm normlarn getirmitir. Modernlie kavuma, kltrlerin
sonu, uygarln zaferi olmutur.
Kimi zaman ata kltrleri kendiliinden terk edilmi, kimi
zaman da ekonomik rekabetin ya da merkeziyeti ve uygarlatrc
devletin onlar byk mcadele ile ykmas gerekmitir.
Bu gnll ya da dayatlm modernlemenin kurbanlar, ge
limi lkelerde olduka az saydadr ve herhalkrda seslerini
duyuramamalardr. yle ki kltrn yerini kalknmann al
masnn ok olumlu olduu dncesi, kitlesel yaant temelinde,
kendisini kabul ettirmitir. Kltrel kimliin yerini kii bana
den GSMH ve topluca tketime gei almtr. Kullanlp at
lan eyalar folklorun yerini kapmtr. Temelde kltr, gecikme,
geri kalma ile eanlaml hale gelmitir. nc Dnyada yaygn
ve benimsetilmi kalknma anlay, geleneksel kltrn yerini
zorunlu olarak sanayilemenin almas anlaydr. Sanayilemenin
eskiden kalknm lkelerdeki gibi "uygarlatrc" etkileri ol
duu, yani hayat dolduran ve vatandalar keyifli bir erince boan
mal kullanmn yaratt varsaylr. Ne var ki, takliti sa
nayilemenin geleneksel kltrler zerinde ykc etkileri olduu
ve toplumsal yaamn sorunlarna fiilen eksiksiz bir cevap ge
tirmedii ok abuk ortaya kmtr. nc Dnyanm tek
nokratlar nceleri bu boluun zamanla dolacan dndler.
Ama yapay ve rekabeti olmayan bir kalknma, enerjileri ve ar
zular kanalize etmekte ve bir kltrn yerini tutmakta gsz ka
lnca, zamanla boluk artt. O zaman, nceki kltrn kalntlarn
ve artklarn kullanma ve sanayilemeci ve modernletirici proje
ile kltrel kimlii birlikte yaatma dnld; bu ok sayda
otantiklik, zencilik, Araplk, slamlama... denemelerini dourdu.
Sanayileme projesi, "kltrel boyut"u tamamen bysel ve bo
anlaml formllere indirgemeyince, karmn atmal iki bi
leeninin birlikte yaamas, Kmer soykrm durumunda olduu
gibi, patlama biiminde yozlaabildi.
C. Nasyonalitarizm

Ulusal-devletsel dzen, siyasetin tek biimi olarak dnya l


86

86
einde kendisini kabul ettirmitir. Uluslararas toplulukta tzel
kiilik ancak modem tipte devletlere tanndndan, yalnz devletsel dzenin iaretleriyle donanm uluslar, BMnin ku
rumsallam biimini oluturduu uluslar topluluu 'nun yesi
olabilmektedir. ster rastlantsal olarak, ister derin bir ortak kim
likle bir araya gelmi olsun, her grup ya da insan topluluu bu sta
ty kazanmaya aba gstermektedir... Smrgelikten kurtulula,
snrlar smrgeci paylamn keyfiliiyle belirlenmi bir sr
yeni devlet ortaya kmtr. nc Dnyamn ou yapay bu
devletleri "yeni yurttalarna" soyut ve bo bir ulusal kimlik be
nimsetmeye almaktadr. Bunu yaparken, daha iyi bir dava iin
gsterilmesi gereken bir gayretkelikle somut etnik gruplarn kim
liklerine kar mcadele etmektedirler.
Batllamann en gzel baarlarndan biri gerekten de ik
tidar aralarnn yaylmas olmutur. Castoriadis bunu ok isa
betli bir biimde yle saptar: "ktidar teknikleri, yani toplu alk
latrma teknikleri; her kyde efin konumasn yayan bir
hoparlr, ayn haberleri veren bir televizyon vb vardr. Bu tek
nikler krsal blgeleri ate hzyla sarmaktadr ve tm dnyay is
tila etmitir; annda her yere yaylmtr. nc Dnyanm her
hangi bir lkesinde, herhangi bir avu, jipleri, makineli
tabancalar, insanlar, televizyonu, "sosyalizm", "demokrasi" ve
"devrim" sylemlerini ve szcklerini ustaca kullanmay becerebilmektedir. Bunlar onlara biz verdik ve ok cmerte
rettik. Grece az yaylan ise aktr ki toplumumuzun teki bi
leeni, yani zgrletirici, demokratik deerler, serbest aratrma,
zgr inceleme gibi deerlerdir."14
Uygarlk, polise ye orduya indirgendikten sonra evrensellik
oktan gereklemi demektir... u son krk ylda nc
Dnyadaki savalarda, kinci Dnya Sava'ndakinden daha ok
insan lmtr.
Bir futbol mandan dolay ya da bir kar l yznden kar
deleri birbirine krdracak kadar etkili olan nasyonalitarizm,
zerk, toplu bir projeye anlam vermekte baarsz kalmaktadr.
14. Cornlius CASTORADS, De l'utilit de la connaissance (Bilginin Ya
rarll stne) A.e.,s.108.

87

87

Bat'nn dnda, devlet toplumun kysnda durur. Devlet toplumu


ykmaya ya da bozmaya aba gsterir, onun iinde erimeyi ba
aramaz. Ulusal bynn yitmesi15 nc Dnya toplumlann
kof toplumlar haline getirmitir.
Gerek toplumsallklarndan, dolaysyla da kendi ger
ekliklerini tanmaktan yoksun braklan nc Dnya halklar,
bamszlkla ortaya kan yeni siyasal, tzel, ynetimsel ili
kilere ayak uyduramamaktadr. Hkmetler karikatre ve tuhafla
varan bir taklitilie mahkm olmutur. Buna kendiliklerinden gi
ritiklerinde, zgnl tanmadklar iin iyi yetimi se
kinlerin bir blmnn ve AvrupalIlarn alaya aldklar gln ya
da kt durumlara derler. Bu kusurlarndan kanmak iin,
dnyann en iyi niyetiyle ne biliyorlarsa yapan ve olaylarn zor
lamasyla balam farklln hesaba katmadan, katamadan -belki
bunun bilincinde bile olmadan- her zaman yapm olan Batl uz
manlan byk masraflar pahasna amrlar.
yle ki, Bat Afrika Alt Sahras, dnlebilecek en gzel
Fransz kurumlan takm ile donatlmtr: Anayasalar, medeni
kanunlar, kentilik tzkleri, kredi sistemi, eitimbilimsel rgtler
vb. Elbette btn bunlar Conakry'deki Sovyet kar kreme aralar
kadar sama ve topluma uymaz eylerdir. Bu aralar, Fransz tak
litilik uzmanlann bir zamanlar epey elendirmitir. Ne valisi ne
donatm mhendisi, ne de ehircilik uzman bulunan Bujumbura,
bir Fransz evre dzenleme ve ehircilik emasyla do
natlmtr. Fildii Sahili, altml yllarda, Franszlarn ehircilik
planlanna ilikin 31 Aralk 1958 tarihli kararnamesini aynen
alm, bylece Fransz ehircilik tarihinin tm kstlayc h
kmlerini kendi kentlerine aktarmtr. En kk aynntlarna va
rncaya kadar daha bir sr rnek saylabilir.
Kukusuz, ulusal-devletsel biim, Batl aygtn temel bir iz
gisi deildir. Zamandan ve mekndan bamsz bir mekanizma
olarak Bat'mn, ulusal biimli bir devlet rgtlemesiyle temel bir
ba yoktur. Daha nce grdmz gibi Bat, tanmlanmas zor
bir uyrukluk ve kimlik karmaasndan olumu Hristiyanln
15. Hl BEJ, Dsenchantement national. Essai sur la dcolonisation.
(Ulusal By Yitimi. Smrgelikten Kurtulu stne Bir Deneme), Maspero,
Paris, 1982.

88

88

karmak toplumsal biimi olarak daha nceden de vardr. Belki


de siyasetin tutunduu yerde byk bir aklk brakarak ulusaltesi bir teknopol olarak rgtlenmitir.
Yine de, ulusal-devletsel biim, Avrupa iin modernliin top
lumsal uzlamas olmutur. Dnyay olduu biimiyle ekip eviremeyince ya da rgtszlk iinde ona egemen olamaynca
Bat, toplumsal ban hem soyut hem de gereki yuvas bi
iminde serpilip gelimitir. Toplumsal szleme, insan haklar,
genel olarak dnya yurtta olan insan ilgilendirir, ama somut Av
rupa bu evrensel projeyi zellikle kendisine mal etmede, kendine
zg bir kimlik bulmutur: Hemen hemen ayn modele gre r
gtlenmi devletlerin ptrak gibi bitmesi bundandr. Bu tr top
lumsalln soyutluu, ilevsel grevlilerin -yani brokrasininykselii ile kendini gsterir. Ekonomideki teknokratlamamn bir
benzeri olan ve etkileim ve ortak yaam sonunda onunla kay
naan brokratlamann, geleneksel toplumlarn kklerinden kop
masnda pay vardr.
Bu sre, sanayileme, kentleme ve nasyonalitarizm,
nc Dnyann feci bir biimde .berdulamasna katkda bu
lunmaktadr ve bu da gerek bir "uygarlkszlama" olgusudur.
Halklarn deerleri ve yaama nedenleri yadsnmaktadr. n
sanlarn dnya ile ilikileri ve bireyler aras ilikiler (zellikle
kadn-erkek ilikileri) altst olmutur ve gitgide daha soyutlamakta, zn yitirmekte, mekanik ve ilevsel hale gel
mektedir. Bat'nn zenginlik ve kardelik vaadi, elle tutulur bir bi
imde, yoksulluk, kklerinden kopma, terk edilmilik haline
gelmektedir. Bu, yle gelip geici bir durum deildir ve gittike
daha kesinlemektedir.
D. Batllama, modernleme ve kalknma

tekinin bakm benimseme, Batl olmayan toplumlarda bir


kalknma stratejisini zorunlu klar. Bir bakma, planl bir Ba
tllama sz konusudur. Bu giriim, kalknma szc moda ol
madan ok daha nce balamtr. lerleme ve Aydnlanma ide
olojisinin ilk gnlerine kadar uzanr. Bir ad da modernlemedir.
89

89
Modernliin ekonomiye geni yer veren tmel bir proje olduu
bilinmektedir; oysa kalknma yalnzca bir ekonomik politika deil,
ama btn toplumun reformudur. Bu eanlaml projelerin hepsinin
merkezinde ilerleme vardr. Ama dpedz taklitiliktir. Bu ne
denle de amaca hibir zaman ulalamamtr. Gelimi lkelerde
bile modernleme saplants vardr. nc Dnya lkelerinin
kalknma yar, bir geri-besleme etkisiyle, genellemi bir tak
litilikte, bouna bir abayla gelimi lkeleri yakalama isteini
daha da pekitirir.
Bat, modernliin mihenk ta olarak lerleme 'yi koyduundan
beri, onun varlnn kurban olan btn lkeler ve ncelikle yakn
komu olanlar, iflah olmaz bir gecikme derdine yakalandlar. Ge
cikmenin tam vatan olan Rusya iin durum byledir. Korkun
van'dan beri deilse bile Byk Petro'dan beri Rus sekinleri Ba
tl Bat'dan farkl olmann skntsn ekmi ve bu fark ortadan
kaldrmak iin her areye bavurmutur. "Cargoculfdeki* gibi,
taklitilik nce modernliin d grnyle ilgilenir. "Sa
kallarmz keselim ve giysilerimizi ksaltalm der Byk Petro,
"greceksiniz AvrupalIlar gibi gl ve zengin olacaz. Bunu
yapmazsak mahvoluruz. Her kim arn fermanna (ukaz) uymazsa,
lmle cezalandrlacaktr." Stalin de "traktr retirsek Ingilizlere
ve Amerikallara yetiebiliriz, yoksa yenik deriz" diyecektir.
Biz bunu istemiyoruz. yleyse, her kim ukaz'a uymazsa lmle ce
zalandrlacaktr.
Kruefin, Gorbaov'un projesi Sovyetler Birlii'nin mo
dernleme programn srdrmek deil de nedir?
Burada, kknden kopu planl olmu, kltrszletirme be
yllk planlarla programlanmtr. Bat smrgeletirmemi, talan
etmemi, inanlar, gelenekleri, treleri, yaptlar ykmamtr.
Olsun! Sovyetler kendi kendilerinin konkistadorlan olacaklardr.
Kiliseler ve manastrlar yerle bir edilecek, kyler yaklacak, in
sanlar srgne gnderilecek, kyller, yani halk yok edilecek ve
yerlerine kksz, toprakla, doa ve evre ile balar olmayan yeni
insanlar getirilecektir. Fransa'da EL Cumhuriyet'in sabrla ve
* Cargocult: Melanezyallarn, gnn birinde bir Avrupa gemisinin, stn ol
duu dnlen bir toplumda retilen ve lkede yokluu ekilen btn maddi
servetleri tayp getirecei yolundaki inanc, (.n.)

90

90
yava yava gerekletirdii toprak reformu, benzeri grlmemi
bir hoyratlkla alelacele getirilecektir.
Bu aptal terrizm ayrm gzetmeden uyguland ve sa
duyudan yoksun olduu iin bizzat Bat'y da dehete d
rmektedir. avuesku, Bkre'in en eski kiliselerini yktrm
ve bir halkn izlerini tayan eski gzel ve ekici rperlerin yerine
kt ina edilmi, abucak dklp gidecek beton arterlerin s
radanln getirmitir. Biz bunlar yazdmz srada, o gsz
"karde" lkelerin bile akn baklar altnda Transilvanya'nm
on binlerce kyn yerle bir etmeye hazrlanyor.16
Bu gecikme saplants, yaknlndan dolay Osmanl mparatorluuna da bulat. XVHI. yzyldan itibaren, ilerici pa
diahlar Trkiye'yi modernletirmeye giritiler. Kemal Atatrk,
Byk Petro'nunkini andran bir enerji ile hzlandrlm bir Ba
tllama izledi. Kltrszletirme program radikaldi. Btn
lke, yazs, mzii, sa, sakal, giysileriyle kltrszlemeden
nasibini ald.17
Bizzat sekinlerinin halka uygulad bu tuhaf terrizm, y
rekler acs bir kmaza varacaktr. Bu programda ifte bask (Palo
Alto ekolnn nl "double bind"i), olanaksz bir ifte buyruk var
dr. Ayakta kalabilmek iin modernlemek, modernlemek iin
de kendi kendini ykmak gerekir. Varolmak iin zorunlu olan bu
soysuzlama gerek bir toplu izofreniye yol amaktadr.
Btn nc Dnyada, zellikle de yaama haklarn sa
vunmak iin smrgeci gce kar mcadele etmi toplumlarda bu
izofreniye rastlanr. Bunlar, kendi kimliklerini koruma m
cadelesinde yararlandklar askeri yaplar, retim iin sava adna
bu kimlii ykmada kullanmaktadr.
ok aktr ki, yalnz olduklar gibi kalabilen ve kalmay ba
aracak kadar bilge olan Bat d toplumlar, modernlemenin
meydan okumasna kafa tutmay baarmlardr. Engele bu16. Protestonun pek iddetli olmamas, belki de bu ky-kent projesinin, ma
kinenin normal ileyiinin sadece ar bir durumu olmasndan kay
naklanmaktadr.
17. Bkz. Cengiz AKTAR L'Occidentalisation de la Turquie. Essai critique ,
L'Harmattan, Paris,1985. (Trkiye'nin Batllatrlmas, Trkesi: Temel Keolu, Ayrnt Yaynlar, 1993).

91

91
lamayp uzanda kalmak, onu ortadan kaldrmamakta, ama nes
neyi geici olarak korumaktadr.
Gecikme saplantsndan Bat lkeleri de etkilenmektedir.
Amasz ya da ilerledike amac uzaklaan bir yarta hi kimse
abasnn sonunda hedefe ulaamamaktadr. stelik yarlar da
pek ok olduundan, hi kimse hepsinde de birinci olamamaktadr.
yle olsa bile, baarsnn iretilii onu daha salam admlarla
ilerlemeye itmektedir. Daha XVIII. yzylda Fransa, ngiltere'ye
gre ge kalm olma saplantsna tutulmutu. ngiltere'nin XVII.
yzylda Hollandaya gre ge kalma saplants vard. Almanya
XIX. yzylda, dnyann tm de XX. yzylda bu saplantya ka
placaktr. Gecikme, her yerde bir gereklik ya da bir tehdit olarak
her zaman vardr. Her ulus, her iletme, her blge, her topluluk,
her birey mcadele etmek, enerjilerini seferber etmek, birikimini
yatrma dntrmek, tercihlerini hesaplamak, riskleri lp bi
mek, konumunu korumak iin glerini toparlamak, mesafeyi
amak, gecikmeyi kapatmak ya da sadece kn geciktirmek
zorundadr. Saf ve salkl bir zafer sevincini hedeflemek sz ko
nusu deildir. Tadm karmak; durmak, dinlenmek, mcadeleden
caymak ve kendini batan mahkm etmektir. Bu acmasz zo
runluluk ancak ayakta kalma ile (ve saldrgan mizallar iin m
cadelenin kaamak zevki ile) sonulanr.
Taklitilik tek yasadr. Yarn sonunun olmamas ve model
bulunmamas endie yaratmaktadr. Ne retmeli, ne yaratmal, ne
tketmeli, neye inanmal? Dierleriyle ayn eyleri, ama daha ok
ve daha iyi ve de daha ucuz yoldan. Dolaysyla lider, rakiplerinde
uyandrd badnmesinden kendisini kurtaramaz. Byleyici
oyunlar m? Hi kuku yok ki sama, yokluk ve lmn ola
bilecei kadar byleyici. Ama bu lmcl oyun, Bat'mn h
manist evrenselciliinde ilan ettii insan kardelii ile taban ta
bana zttr. nerebilecei tek oyun, altn an neeli
masumiyetinden uzaktr; bu, sapk sado-mazoist bir zevktir. ne
rebilecei tek evrenselcilik mezarlarn evrenselciliidir. ok ki
inin bunda bir lm kokusu bulmasnda alacak ne var!

92

92
Bat'ya zgl bizce neyin oluturduunu grdk. Dnyann
Batllamas srecinde, fiili ileyiinin sonular ve tm ge
zegende "kknden kopu"un hangi yollarla gerekletii g
rlmektedir. Srecin snrlarn grmeden nce, kltrel "ege
menliin" nceki biimlerine bakarak Batllamann yaratt
kltrler aras ilikinin kendine zgln belirtmek belki de ya
rarsz olmaz. Bat emperyalizmi, tarihin tek ve en hoyrat em
peryalizmi deilse, Bat'mn "kltrel istilas" da kltrler aras bi
ricik tek tarafl etki olay deildir. Siyasal egemenlik olsun ya da
olmasn, hatta ters ynl bir siyasal egemenlik olsun, bunun birok
tarihsel rnei vardr. Yenilen Yunanistan'n kendisini yenen
Roma'ya yasalar verdiini, Roma'nm da Yunan-Latin kltrn
dnyaya, zellikle de Galya'ya yaydm klasik bir rnek olarak
biliyoruz. in kltrnn Japonyay batan kardn, ArapMslman kltrnn Ispanya'ya kadar kendisini kabul ettirdiini
ve daha nice rnei biliyoruz. Bu durumlarn hepsinde (tecavze
urayan ya da batan karlan) kurbanlar ok yksek dozda bir
kltrszlemeye uramtr - kltrszleme terimine bizim ver
diimiz anlamda-. Batllamann benzersiz olmasnn nedeni,
kltr, kar- kltr olarak Bat'mn kendine zgldr. nceki
btn durumlarda, kltrszlemeyi baarl bir kltrleme iz
lemitir. lksel kltrn yitirilmesi, yeni kimlik kazanlmasyla te
lafi edilmitir. Hibir durumda kltrel kimlik yitimi sz konusu
deildir. Kltrel kimlik dnmekte ve deimektedir. Bir gei
bunalm ve belli bir rahatszlk olabilir ama bu bolua, ger
ekten katlanlamaz tek sefaletin kayna olan bu anlam yitimine
rastlanmaz. Aykr bir biimde Bat hem daha nce hi g
rlmemi bir g, derinlik ve hzla gerekten dnya apnda tek
"kltr", hem de ayn zamanda sadece sonradan gelenleri deil,
kendi yelerini de gerekten zmsemede baarsz kalm tek
egemen "kltr"dr. Bu aykrln nedenim biz artk biliyoruz.
Evrensellii olumsuzdur. Olaanst baars, kltrszletirici
modalarn ve uygulamalarn takliti bir biimde skn et
mesindedir. Bat, anlam yitimini ve boluk toplumunu ev
renselletirmektedir.

93

93

IV. DNYANIN BATILILAMASININ SINIRLARI

"Gnmzde, ilkel yaam iinde bulunan ki


iler arasnda bir toplumsal szleme ya
pldn grdk - bellum omnium contra
omnes. Bu kiiler dnya devletleri, bu sz
leme Uluslar Topluluu idi. Ve bu yapay
ktle dald gitti, nk taraflarn haklaryla
elimeyen akn bir tzenin destekledii g
ten yoksundu."
Bertrand DE JOUVENEL1

nsanln temel birlii emas imdiye kadar olduundan daha ok


imgelemimizde yer ettii lde, ada dnyann didimeleri
daha bir sarsc olmaktadr. Hayat btn cepheleriyle, gezegen l
einde birmekletiren ulusaltesi bir kltrel modelin gittike
belirginleen varl, bu birlie olan inanc pekitirmektedir. Bu
birliin yine de grnen snrlan gerek kltrel boyutun y
zeyselliine ya da Batl modelin derinlemesine yer etmemesine,
gerek yaam dzeyinin Batllamasnn baarszla uramasna
ve geti lde kltrszlemi azgelimi toplumlann di
renmelerine baldr.
1. Bertrand DE JOUVENEL, D Pouvoir (ktidara Dair) (1. bas 1945) "Pluriel"
Kol. Hachette, 1972, s.90.

94

94
Dnyann eitliliinin ve blnmesinin nedenlerinin ye farkl
grnmlerinin ok farkl biimlerde kavranmas, Bat'da kltr te
riminin temelde ve aresiz olarak anlambilimsel belirsizliinden
kaynaklanmaktadr. En dikkate deer sonucu, modellere uyum sa
layacak yollan elde etmekten ok, tarzlarn ve modellerin birmeklemesi olsa da Batllama ncelikle, dnya apnda dev bir
ekonomik mizansendir. Bu da kltrden kazanlmas umulan eyin
olaanst karmakln anlalr klmaktadr.
Dnyann Batllamas gnmzde bir fiyasko iindeyse, bu
bilgi vericilerin yeterince gl olmamasndan deil, sadece, bir
yandan "kltrn temelinin" yani ekonominin srmemesinden, bu
yandan da projeyi tayan "toplumsal sistem"in zlme yolunda
olmasndandr. Kalknma, genelletirilebilir bir model deildir;
dnyay egemenlii altna alan bir ara sz konusudur. Bu aracm
karmak dinamii "altyap"daki yrtklar arttrmakta ya da ye
niden yaratmakta, yle ki altyap, anlamn yalnzca kendisine elik
eden gz alc iktidar sisteminden almaktadr. Kalknma bunalm
zorunlu olarak bir kltr bunalmdr. Efsanenin aldattklar ve dii
krklna urattklar, kltrlerini ortaya koymak iin, Bat - kar
t olarak yeniden kurulmu, saldrgan yollara bavurmaktadr.
Bu kltrel otantiklik araylar, Zaire'nin ideolojik mas
karalklarndan Kampuya'mn trajik etnik intiharna kadar varr.
Japonya'nn gemite gsterdii yadsnmaz baan ve kimi yeni
sanayilemi lkelerin gnmzdeki daha kukulu baars, bir
yandan baarl bir Batllamaya, bir yandan da kltrel kimliin
korunduuna, sonu olarak her ikisine de tanklk etmektedir. Bu
deneyimler ne yazk ki genel kural bozmayan mutlu istisnalardr.
Corafi, toplumsal, tarihsel ok zel bir balama baldrlar. Bun
lar, belki de kendisi olarak kalmann her durumda "sanayi d
nmnn" baars iin zorunlu koul olduunu kantlamaktadr.
Teknik yeniliin ve tketimin olumlu bir kltrlemeye bal ola
rak iselletirilmesi, saldrgan, fetihi ve bu zelliklerinden dolay
olaand kalan bir baarnn temelidir. Hegemonyac tavrn ev
rensellemesi bir dzen deil, ama bir kaos yaratabilir: Bellurn omnium contra omnes durumu. Byk liberal efsaneye gre ge
nellemi saldrganl herkes iin yararl bar bir rekabete
95

95
indirgeme, karlann uyumu varsaymnn kantlanmasn ge
rektirir ki, durum byle olmaktan ok uzaktr. Ayn zamanda, zen
ginlik araynn g istei ve iktidar mcadelesiyle balants ol
mayan balbana bir ama olmas gerekir ki, anlk gzlemler bile
bunu dorulamamaktadr.
Otantiklik ve kltrel kaynaklara dn siyasetlerinin urad
baarszlk, Batllamann olas bir fiyaskosu konusunda ya
nlgya drmemeli ve bu srecin snrlarn rtbas etmemelidir.
Bu baarszlk ya da bu snrlar ikilidir; ksmen Batl projenin
kendi elikilerine baldr ve kaynaklarm onun barnda bulur.
te yandan, iinde modernliin serpilip gelitii toplumsal ba
lant biiminin -devlet/ulus- bozulmasna baldr. Batllamann
baarszlnn ilk belirtileri nc Dnya'daki ekonomik kal
knmann iflasnda ortaya kar. Gerekten de ekonomik kalknma
modernlik projesinin temelini oluturur; Bat'nm evreni d
zenleyici ve Prometeci anlayn ilerleme, bilim ve teknik ef
saneleriyle btnletirir. Bat'nn baarszlnn ikinci belirtisi de
Batllama srecinin tutunabilecei bir toplumsal meknn ortadan
kalkmasdr.

1. KALKINMANIN BAARISIZLII
El-Bedi ("harika") ad verilen mermer ve altn kapl yeni saray
ile gururlanan Marake Sultam Yaldzl Ahmet, soytarsna sa
raym gezdirirken nasl bulduunu sorunca "Ykldnda koca bir
toprak yn olacak" cevabn almt. Aradan bir yzyl gemeden
Sadi Hanedan mn yerini Aleviler ald ve Mulay smail kehaneti
gerekletirdi...
Gnmz dnyasnn prensleri kendilerine soytar tutacak
kadar mizah tasayd, nc Dnya ran sanayileme grnts
karsnda bu soytarlar onlara unlar sylemeden edemezlerdi:
"Koca bir demir yn olacak.
Batllama bir bakma sanayilemenin kltrel klfndan baka
bir ey deildir, ama nc Dnyann Batllamas ncelikle bir
kltrszlemedir, bir baka deyile, yerini ileride rmeye
96

96
mahkm kocaman bir demir ynnn alaca geleneksel eko
nomik, toplumsal ve dnsel yaplarn dpedz yklmasdr. Sa
nayi kmaz dosdoru toplumsal kmaza varr. Aslnda iki ba
arszln birbirinden bir fark yoktur: ikisi de "Batllama"
asnn reddidir.
Deneyimler, sanayilemeye hangi deer yarglaryla baklrsa
baklsn, onun geleneksel toplum ve toplumsallk karsnda ola
anst ykc bir rol olduunu gzlememize olanak vermektedir.
En azndan hayat tarzlarn ve dnme biimlerini altst ettii ko
nusunda bir gr birlii vardr.
Durum byle olunca, sanayileme konusunda varlacak yarglar
benimsenmi kuramsal ve felsefi seimlere bal olacaktr. Sa
nayilemenin yalnzca teknik ilerlemeyle btnleme olduu ve
bunun sadece insan emeinin verimliliini arttrmann bir yolu ol
duu dnlrse, youn sanayileme biimindeki kalknma, ye
lerinin yazgsn iyiletirmek isteyen her toplumun "zorunlu gei
noktas "dr.2 Bu kalknma - sanayilemenin olumlu yanlar zorunlu
olarak olumsuz yanlarndan stn olacaktr. Kimilerini zen ka
nlmaz kltrszlemenin zararlar, ekonomik kalknmann sa
lad avantajlarla, byk lde telafi edilecektir. Szgelimi,
resmi Cezayir ak bir ekilde "sanayi tercihini" yapm g
rnmektedir. Haberleme Bakanl'nn bir brornde sa
nayileme yle tanmlanmaktadr: "nsan maliyetinin azalmasn
ve retimin artmasn salayacak makineleri uygulamaya koyan
modem teknikler btn". te yandan, ayn brore gre: "Sa
nayilemenin kalknmann olmazsa olmaz bir koulu olduu sy
lenebilir."3 Bu metinlerin ngrd rtk tercihler aktr. Tek
nik, yansz, insann doal verisinin gcl varlnda yer alan ve
gittike doaya egemen olmay salayan basit bir ara olarak ko
yulmutur. Tamamen evrimci bir balamda, tekniin gcl do2. G. DESTANNE DE BERNlS, "De l'existence de points de passage ob
ligatoires pour une politique de dveloppement" (Kalknma Siyasetinde Zorunlu
Gei Noktalarnn Varl stne) ISMEA Defterleri, F serisi, say: 29, Paris,
ubat 1983; Ya-t-il un modle oblig de dveloppement? (Zorunlu Bir Kal
knma Modeli Var mdr?)
3. Le Choix industriel de l'Algrie (Cezayir'in Sanayi Tercihi), SNED Yay.
1975, s.2 v e 3 .
F7/Dnyanm Batllamas

97

97

alcl ve evrenselcilii, azgelimilii, bundan kurtulmak iin


uygun aralarn kullanmn reddetme durumuna getirir.
Aktr ki; bylesi bir durumun yerindelii konusunda duyulan
kukular ne olursa olsun bunu, temel ald varsaymlar tartma
konusu yapmadan ciddi bir biimde sarsmann olana yoktur. Bu
kukular da snrlar, kmazlar, "sanayi stratejisi"nin fiyaskolar
bsbtn glendirmektedir.
"Sanayi tercihi" yalnzca fabrika kurma ve altrma isteine
deil, bu fabrikann bir kltrevi gibi ileyecei umuduna dayanr.
Ekonomik dnmlerin yol at kanlmaz, hatta zorunlu kltrszleme, arkasnda bir l brakmayacaktr; daha dorusu bu
l annda bitekletirilecektir. Kltrleme, yeni bir kltre, bir sa
nayileme, teknik ve kalknma kltrne, ksacas sanayilemenin
ve kalknmann zafer kazand teki yerlerde hkm srenle ayn
tipte bir kltre gei olacaktr. Ama toplumun Batllamasnn
baars iin girilen bahsi kazanmaktr. Gerekte, korunmas ar
zulanan, gemiten miras kalm zgl izgiler ne kadar nemli
olursa olsun, bugn kullanlan aralar bir zamanlar Byk
Petro'nun ya da Kemal Atatrk'n kullandklarndan farkl da olsa,
bahsi kazanmak sz konusudur.
Bu iddiann, Bat'nn tekilerle karlatrlabilir, belki daha
stn ama ayn doada bir kltr olduu dncesine dayand
hissedilmektedir.
nc Dnya halklarna yitirdikleri kltrel kimliklerinin ye
rine sunulan ey, anlamsz bir ulusal kimlik ve evrensel bir top
lulua ait olma aldatmacasdr. Birincisi hem kuramsal, hem de
pratik adan samadr. Ulusun evrensel bir toplulukta bir anlam
olmad iin kuramsal olarak; Bat'nm yaratt uluslar, yerel hi
bir olgunlua erimedii iin de pratikte samadr. kincisi bir al
datmacadr, nk alay edercesine bir soyutlamaya indirgenmi
insan stats, srdrlen, yaratlan ve azdrlan bir farkllama ile
yani kullanlabilir zenginliklerin nicelii ile tm ieriinden bo
altlmtr. Oy kullanma hakk vergi deyerek kazanldndan, ne
tam anlamyla bir dnya vatanda -airet, kavim, ne varsa yok
edildiinden- ne bir airetin ya da bir kavimin yesi; s
mrgelikten kurtuluun yapay olarak dourduu devletlerin "ulu
98

98
salc" siyaseti genellemi bir taklitilikten baka bir kk sunamad iin gerek bir ulusal devletin yurtta olamadndan,
nc Dnyamn Batllam bir berdutur.
"Gney" insan arzularyla, dsel referanslaryla, sanayilemi
ileri lke kentinin ve tketim modellerinin gndelik yaamnda
kendini dayatmasyla Batllamtr. Somut gerei, kklerinden
derinden kopuu, gecekonduda srdrd sefil yaam ile ber
dutur. Sanayileme, tketilen nicelii Batllatrmada baarsz
kalsa da, kentlemede, hizmet kesiminde ve szmona toplumun
brokratlamasmda hayranlk uyandracak denli baarldr. Se
kinlerin gerek Batllamas, yani uluslararas budunkyc "kltrle btnlemesi, halklarn marjinallemesi pahasna iyi kt
(ok defa da gln bir biimde) baarl olmaktadr.
Bizzat baars daha da derin bir baarszln iareti olan Bat merkezci projelerde somutlamadka, zorlama ve yapay sa
nayileme ou zaman baarszla mahkmdur. Tek tek u ya da
bu deneyimin baans tartlabilir; hatta, bir deneyimin mucize
olarak grlmesi, gezegene zg bir gereklik olarak az
gelimiliin kknn kaznmasnn ok baarsz kaldnn ak
ifadesidir.
Hastal hastalkla saaltmak ve sanayilemenin ve kal
knmann yetersizliklerine daha fazla sanayileme ve daha ok kal
knmayla are bulmak dnlebiliyorsa Batllamann ba
arszl tanm reddetmek zordur.
Bir teknik olarak tasarlanan kalknmann baarszlk bi
lanosunu yemden karmak deil, bu baarszlklarn zorunluluu
stnde dnmek sz konusudur. u ya da bu "saaltm yolu"nun
amazlarn gren ve buna zlen pek zengin bir edebiyat var. Ha
yatlarm hastann baucunda geirmi uzmanlar, mrlerinin so
nuna doru hrnlap kukularm dile getiriyorlar.4 Pakistan'da
planlama uzman olan Mahbud U1 Hak, teknik kalknma mu
cizesinin yanlglarn biraz da mizahl bir biimde anlatr.
1948-1955; ithalat ikamesi ile sanayileme kalknmann
4. Dkrkina uram bu edebiyatta H.RAULIN ile E. REYNAUD'nun L'Aide
au sous-developpementda (Azgelimilie Yardm) (PUF, Paris, 1980) yap
tklar ok drst saptama rnek niteliktedir.

99

99
anahtardr.
-1960-1965: thalat ikamesi bir hatadr; ihracat tevik tek
zmdr.
-1966-1967: Sanayileme bir yanlsamadr; azgelimilie, bir
tek tarmdaki hzl byme are olabilir.
-1967-1968: Ar nfus artnn altnda boulmamak iin
nfus kontrolne ncelik vermek gerekir.
-1971-1975: Gerekte kitlelerin kalknmadan kazanacaklar bir
ey yoktur. Dolaysyla da GSMH artm bir yana brakmak ve ye
niden datm zorunluluuna nem vermek gerekir."5

Ve katalog uzayp gider... Sanayiletirici sanayiye, neo - liberal sa


altm yollarnn gcne kavumaya, karlatrmal dinamik avan
tajlar arayna, kk iletmelerden oluan sanayi dokusunu kur
maya vb umut balanr. Baarszlklar ve kmazlar iinde epey
dolatktan sonra gz alan uzman, deneycilie ve lml bir ya
rarcla snr.6 Tekniin yetersizlii-, bundan kurtulmann ye
tersizlii ile gizlenmitir. Kalknma tartma konusu edilmeden,
tekniin totalitarizminden kurtulmak neredeyse olanaksz gibi g
zkmektedir.
Egemen dnce kltrler aras ilikileri, bunlarn sonularnn
bir tek ekonomi boyutuna indirgediinden, ok doal olarak n
c Dnyann "azgelimilik" ad taklan sorununun zmn de
teknik yollardan zlebilecek teknik bir konu olarak ele alr. Mo
deller ve uzmanlar meseleyi tek ynl ele almaldr; gerekten de
her baarszlk, tekniin yeni atlmlarnm kayna olan yeni bir
teknik sorun olarak dnlebilecektir. Bu indirgemeye ilkin isyan
eden Marksist dnce, sonunda buna boyun emitir. Az
gelimilii dnya leinde toplumsal-siyasal elikilerin sonucu
olarak zmleyerek nce tedavinin pek etkili devrimle ba
5. Pierre JACOUEMOTnun Economie et sociologie du tiers monde (nc
Dnya Ekonomisi ve Sosyolojisi) adl kitabnda L'Harmattan, Paris, 1981, s.50.
6. Pierre JUDETnin IFRIdeki yazs Les Pays les plus pauvresa (En Yoksul
lkeler) baknz. Economica, 1981.

100

100
arlabileceini dnmtr. Profesyonel uzmanlara braklan ve
teknik bir konu haline gelen devrimci strateji, sonunda ekonomik
bir dalavereye dnmtr. Ulusallatrma ile planl sa
nayilemenin ustaca harmanlanmas nc Dnya'y iyiletirecek
evrensel bir ila gibi grnmtr. Liberal ve Marksist zmlerin
baarszl, tany tartmak yle dursun, sorunun laboratuvarlarca stlenilmesini n plana karmtr. Bu ba
arszlklarn kendini dayatmas, teknik yaklamn iinde bu
lunduu kmazn bir sonucudur.
Herhangi bir bamsz lke iin ekonomik anlamda "hamle",
hatta aray kapama ne denli g olursa olsun olanaksz deildir.
Bu, iki koulu gerektirir: Tekniin kendi anlamm bulduu bir de
erler erevesi yaratmak ve z dinamizm eksikliini ortadan kal
drmak.
Kapitalist dnya ekonomisinin yaratt kltrel okun, nc
Dnyamn yaplarn ve kuramlarn toptan yktm hatrlatalm.
Yine de, kapitalist birikimin ilemesi iin gerekli toplumsal ve psi
kolojik koullar gereklemezken bu yap ve kuramlarn izleri ya
amakta, rgtlenmekte ve direnmektedir.
Dnya pazaryla ekonomik btnleme arttrlarak, uygun bir
yasal dzenlemeyle eski dzenin son dayanaklar yklarak, ustaca
bir siyasetle kalntlara kar mcadele edilebilir. Liberal deerlerle
asgari dzeyde toplumsal uzlamay kararname ile salamak ok
daha zor olacaktr... Kukusuz, bir tek ticari ilikilerde geleneksel
olarak nemli gelime gsteren lkelerin bunu baarma ans var
dr. Batllama nc Dnyada hzla yaylmaktadr. Ne var ki,
bu edilgen Batllama, sadece kltrszlemenin bir sonucudur.
Japonyamnki gibi kalknma iin zorunlu Batllama, yani etkin
Batllama, ok daha pheli bir kltrlemeye yol amaktadr.
Yatrm ve pazarlar ele geirme stratejisine bavurmay y
reklendirmede devletin youn mdahale politikas (olaslkla gl
bir devlet politikas ile birlikte) dnk Japonya rneine ve belki
de gnmzn yeni sanayi lkeleri (Gneydou Asya'da Japonya
yrngesindekiler ya da Meksika, Brezilya gibi Amerika yrngesindekiler) rneine baklarak bir lkeyi emperyalizmin kur
ban olma aamasndan alt-emperyalizm aamasna getirebilir.
101

101
Bununla birlikte, byle bir "reete"nin karsna ran rneinde
olduu gibi tarih kabilir. ok erken patlam olmasayd, belki de
ran'da bu reete baar kazanabilecekti...
Her ne olursa olsun, ultra-liberal "kendiliindencilik"ten hayli
uzaz. zellikle de bu zm genelletirilemez. Bu saaltm yo
lunun, urada ya da burada saptanabilen baarszlklar, konuyu
ok iyi bilen Uluslararas Para Fonu uzmanlarnn diyecekleri gibi,
pek de teknik yetersizliklere bal deildir; bu baarszlk onun ta
rihsel gereklii olmamasndan ve global olanakszlndan kay
naklanmaktadr.
Tarihsel z-merkezli planl kalknma deneyimi, pazar ka
pitalizminin dinamizm eksikliini amann yadsnamaz biimidir.
Bylece bir model oluturur gibidir. Dahas, byle bir toplumun
genellemesi, liberal kapitalizmin soluunu keserek, kuramsal ola
rak ileyiini olanaksz klar. Sovyet tipi planl kalknma, dardan
gelen bir yatrm tevikine gereksinimi olmayan bir birikimin sr
drlmesine olanak verir. "Ekonomi makinesi" zerk ol
madndan, ama "ortakyaar olarak" siyasal aygta bal ol
duundan, bakmsz (ve bu anlamda tarihsel) ekonomik
ilikilerin varl, brokrasinin denetledii sermayenin yeniden
retilmesi iin zorunlu gibi grlmez.
Konuyu iyi bilen bir Macar ekonomist u gzlemiyle bunu do
rulamtr: "Sovyet tipi bir devletin, fiyatlar sisteminde ok sk
zlmeye rastlanmas halinde yatrm yapma eiliminde gerileme
olmasndan ekinmesi ya da retim fazlasnn ak veren i
letmelere datlmasndan korkmas iin bir neden yoktur. Balca
yatrmc olduundan devlet, zorunlu yatrmlarla gerek yatrmlar
arasnda olas bir a kapamak iin byk projeler balatacak du
rumdadr. Ama bu tamamen varsaymsal bir durumdur, nk Sov
yet tipi bir ekonomide sorun, hibir zaman iletmelerin yatmm
yapma isteksizliinden kaynaklanmaz. Ciddi bir ak verme du
rumunda devletin a kapatacana gvenmesi iin bir sr ne
deni olan iletmelerin, olas talep yetersizliinden cesaretleri k
rlmaz."7 "Bunalm hibir zaman retim fazlal biiminde
7. Marc RAKOVSKI Le Marxisme face aux pays de L'Est (Dou lkeleri Kar
snda Marksizm), Savelli, Paris, 1977, s. 142-143.

102

102
grlmez, ama retim yetersizlii biiminde ortaya kar."8
Bu modeli nc Dnyaya "satmak", liberal modeli sat
maktan daha kolaydr. Model, bir yandan kendisini kapitalizmin ve
emperyalizmin btn gnahlarndan arndran sosyalist yaftasndan
yararlanrken - bu sat iin azmsanmayacak bir kanttr- bir yan
dan da ynetici snflarn brokrasiyi tercih etmelerinden ve ge
leneksel toplumlarm liberal ekonomiye ve ticari ilikilere kar
duyduklar gvensizlikten yararlanr. Ne var ki, ktlk eko
nomisinin bir kalknma olarak grlmesi kabul edilse bile modelin
genellemesi birok engelle karlar. Gelime - azgelime di
yalektiinin en can alc noktasmda yer ald kabul edilen ege
menlik sorunu, bu "teknik zm'le de liberal zmle de "
zlemez", ama bu temel sorundan bamsz olarak, genellemi
"ree!-sosyalizm"in gereklemesi engellerle karlar.
Brokratik ekonomilerin dinamizmi liberal dnyayla rekabete
bal gzkmektedir. yle grlyor ki tketim toplumlar yalnz
bir uyarc deil, ayn zamanda hayat tarz, retim eitleri, tek
nolojik zincirler iin bir model oluturmaktadr. Sovyet eko
nomilerinin kalknmas da "takliti" olacaktr.
Bat teknolojisine yknme lehinde yaplan tercih der Rakovski, alternatif ve zerk bir teknik yaratmaktan daha ucuzdur.
Kapitalist ve Sovyetik tekniklerin geliimindeki koutluk, iki mo
delin birbirinden bamsz olarak gerektirdii teknik - yapsal kim
likten ok, kincisinin birinciye oranla srekli ge kalmasyla ak
lanr ve bu gecikme, ge kalann daha nceden varolan zmleri
almasn son derece olas klmaya devam eder."9
Bugnk takliti biimiyle brokratik modelin genellemesinin
karsna kan evreci''itirazlar, pazar ekonomisinin genellemesi
iin de sz konusudur: Btn dnya Amerikan hzyla yaasayd
(Rus hznn da onun yerini alacam varsayarak) gezegenin bi
linen btn rezervleri birka ay iinde tkenirdi; hava trafii y
lesine younlard ki uaklar kalkamazd, ok gemeden kir
8. A.g.e., s. 156. Arghiri EMMANUEL Le Profit et (es crises (Kr ve Bunalmlar)
adl kitabnda byle bir bak asn kuvvetle savunur. (Maspero, Paris, 1974.)
9. Marc RAKOVSKI, A.e., s.151.

103

103
lilikten nefes alamaz olurduk.10
Dnyann snrll oldum olas greli olduundan ekolojik iti
raz tartma gtrse bile, Sovyet modeline gre sanayileme, doal
kaynaklar bakmndan ok "pahal" olduundan, dikkate alnmaya
deer.
Modellerden (liberal ya da brokratik) birisinin azgelimiliin
maddi belirtilerini ortadan kaldrmay ve ekonomik gstergedeki
"gecikmeyi" tmyle ya da ksmen yakalamay baard kabul
edilse bile (kald ki biz buna ihtimal vermiyoruz) sorun yine de
zlm olmazd. Bizim evrensel sistemin arti - ekonomist ileyii
grmz kabul grrse kazanlmas umulan ey ncelikle siyasal
ve kltrel egemenliktir. Ignacy Sachs'in gzlemine biz de ka
tlyoruz: "deolojik bakmdan taraf olmadan ve tam bir yan
szlkla, dnyamzn bugn yaad maddi ve siyasal - ekonomik
balca dengesizliklerin byk bir blmnn byk teknik g
lerin denetimsiz ve sorumsuz kullanmndan ve zellikle kapitalist
dzende ileyen biimiyle teknik ve sanayi sisteminde, aralar te
keline sahip olan ayrcalkl gruplarn snrsz g isteminden kay
nakland saptanabilir."11
Sonuta bir kstlama olmasna gerek yoktur; Sovyet modeli
gerek bir seenekten ok, Batl tasannn bir eitlemesidir.
Gerekte, kalknma sorunu bir daha deimemek zere ta
nmlanm belli bir dzeye gei sorunu deildir; srekli yar ha
lindeki hiyerarili bir evrende bir stat kazanma ya da onu koruma
sorunudur. Dolaysyla, kalknmann ancak Bat'da sert ekirdei
olarak "makine"yi gerektirdii iin bir anlam vardr. Dnya Batllat iin (ve lde) kalknma evrensel bir sorun durumuna
gelmitir. nc Dnya lkeleri pekl sanayileebilirler (en
azndan bir dereceye kadar), birok teknii, hatta teknisyen sis
temin basit bir biimini benimseyebilirler. Artk sanayilemi,
hatta yksek teknoloji kullanan azgelimi lkeler grlmektedir.
Sefalet ve yoksulluktan kurtulmu azgelimi lke grlmyorsa
10. "Tarmsal beslenme sistemi, tek bana (dnya leinde genelleseydi)
dnyada tketilen tm enerjiden daha fazlasn emerdi." M.-F. MOTTIN ve R.
DUMONT, L'Afrique trangle (Boazlanan Afrika), Seuil, Paris, s.32.
11. Ignacy SACHS Stratgies de l'codveloppement (evreci-Kalknma
Stratejileri), Ouvrires Yay. s. 12.

104

104

(sadece yar sonucunun sralamasn veren kii bama den


GSMH'mn resmi indekslerinin dnda) bize gre bu, fizyolojik se
faletin Batl imgeleminde dknl en iyi ortaya koyan gs
terge olmasndandr. Yaam - deerin nicel olarak serpilpesi, kar
t sefil lmn (ve onun yoldalar olan doal ve iddet sonucu
lmn)12 sahnelenmesiyle belirir. Bir bilgisayarn yannda insan
alktan lebilir, deniyor. Buna phe yok.- te yandan, mikro - i
lemcilerin gezegeni besledii de kuku gtrr; tam tersine, Bat,
byk olaslkla bilgisayarlar bir yerlerde insanlar alktan ve ar
zulardan ld iin retebildi. "Makine" ancak bask altnda a
lr ve bedensel olarak yaamm srdrme tehdidi onu harekete
geiren nedenlerden biridir. nc Dnyac zmlemenin ter
sine, bu zorunluluun "maddi" hibir yan yoktur, tamamen "sim
gesel" dir.
Bu bakmdan Dou lkelerinin Bat iinde yer almas yad
snamaz. Gncel gelimeler (perestroyka ve glasnost) bu durumu
dorulamaktadr. Sivil toplum, yani kapitalizm ncesi kalntlar
yadsnnca, toplumsal balant ancak kitle terryle srdrlebilir.
nc Dnyada totaliter "reete" ou kez, ne en asgari erinci
yaratmaya, ne de Afrika'nn sosyalist cumhuriyetlerinin en ac
masz sefalet iinde kanl bir anariye kaplmasn engellemeye
yetmektedir. Bu siyaset baka yerde -buna gelimi lkelerin de
mokrasileri de dahildir - artan bir biimde yaygnlaan tutarszl
daha da hzlandrmakta ve Batllama srecim kertmektedir.
Bu blk prk zmlemeyi tamamlamak iin, "Ba.tllama=
sanayileme" denklemine ve bu ift olgu konusundaki gr fark
llnn kimi sonularna yeniden dnmek isteriz.
Balangtaki eitlik bir kimlik deildir. Tm nc Dnya
toplumlarmn yapsal bozulma srecinin kkeninde sanayileme
yatmaz. Gerekten de bir n Batllama olmadan sanayileme d
nlemezdi. Kalknmann dini, kaba kuvvetle (kimi durumlarda
smrgeletirme), simgesel gle (Atatrk Trkiyesi rneinde b-

12. Bu konuda okurun RIST ve SABELLI'nin II tait une fois le


dveloppement (Bir Zamanlar Kalknma Vard) adl kitabna yazdmz Si la
misre n'existait pas, il faudrait l'inventer (Sefalet Olmasayd, Yaratmak Ge
rekirdi) adl yazy okumasn salk veriyoruz. En bas Yay. Lozan, 1986, s. 143153.

105

105
yleme) ya da her ikisiyle (Msr'n durumu) kafalarn deieceim
varsayar.
Batllamann ocuu olan sanayileme, yazgsnn ok byk
lde anasnn yazgsna bal olduunu grr. Sanayilemenin
baarszl, Batllamann baarszlm dourur, nk "Bat
kltr"ne somut olarak katlm, kii bana 10 000 dolarlk bir
giri hakkm gerektirmektedir. Batllamann baarszl da en
azndan tam teknisyen bir sistemle btnlemi zdinamik bi
imiyle sanayilemenin baarszlna yol aar. Bu baarszlk tek
tek ele alnan her nc Dnya lkesi iin ille de zorunlu de
ildir; bir btn olarak, lkeler topluluu iin kanlmaz g
rnmektedir.
ki srecin baarsnn anlam dnyaya egemen olma di
namizmini getirmesi, yani egemenlik yarna baaryla karmas
olacaktr. Baarszlk, kitleler marjinalleirken, sadece sekinlerin
Bat modernliine uymas biiminde ortaya kmaktadr.
Bununla birlikte, toplumsal bir proje olarak modernliin ken
disi bunalmdadr. Bu ise, dnyann Batllamasnn baarsn
daha da derinden tehlikeye drmektedir.

2. BATILI DZENN BUNALIMI


Bat'nm zn oluturduunu dndmz makine, lgn da
olsa, teklese de, belli bir dzen iinde ilemitir. Hatta bir lde
bu dzenin kurulmasna katkda bulunmutur; dzenin domasna
ve daha geni lde ilemesine katlmtr. Dzen, karmak bir
toplumsal dokunun yeniden retilmesine olanak verdii srece,
Bat, bir kltr olmasa da, bir uygarlk olmutur. Hem de ken
disinin de donand kltrel mirasla son derece zengin bir uy
garlk. Bununla birlikte, dzen grnnn altnda, Bat "ulusaldevletsel" olmutur ve bir bakma hl' da yledir.
Bu ulusal-devletsel dzen grn son derece gldr. Bu
nunla, Batl toplumlann ulus-devletler biimindeki yapsnn, ye
bireylerin en azndan dsel dzeyde, toplumsal kimliinin te
melini oluturduunu sylemek istiyoruz. Dolaysyla, Batl top
106

106
lumlar ncelikle siyasal toplumlardr. Burada siyaset, top
lumsalln ayrcalkl biimidir. Toplumsallk soyutsa, kendi ie
riinde bizzat kendisi soyut olduundandr. Buna karlk, doal ve
tarihtesi olduu iin onu neredeyse yklmaz kabul edilen bir
makam haline getiren, dselliinden kaynaklanan bir gce sa
hiptir. Elbet bu inanlarn kendileri de tarihseldir ve zellikle
Batya zgdr. Toplumsal ba ykarken makine bu dzeni de
ykar ve stne bindii dal keser. Bu dzeni anlamak iin tarihine
daha ayrntl girmek ve atmal yapsn ve bunalmn nasl ba
ladn grmek gerekir.
Modernliin afana kadar, Bat, toplumsal rgtlenme ko
nusunda byk bir belirsizlik iinde kalmtr. Aydnlanma a,
yaklak on "karanlk" yzyl kapsayan bu "karanlk Ortaa" d
nemini Gotik adyla belirtmitir. Bu dnem, Hristiyanlk, din
adamlarnn kulland Latince, papalk ve imparatorluun bir
likteliiyle Avrupa iin her yerde byk bir kltrel birlik gs
termitir. Siyasal olan, toplumsal zdelemenin ilkesi deildir; z
deleme, halk kltrleri gibi, ok daha zengin ve karmak somut
temeller zerine ve dinin birletirici dsellii zerine oturur. Bu
nunla birlikte, lka'n felsefi ve siyasal dncesini yeniden ke
federken ya da yeniden etkinletirirken, hmanistler, kralc b
rokrasilere ve onlarn destekisi ykselen burjuvazilere tam
anlamyla siyasal dzen olacak bir dzenin simgesel aralarm sun
mulardr. Zaten bu, toplumsal dzenin tek ilkesi olan ulus - devlet
ilkesidir.
Bu ulusal-devleti dzen, ayn zamanda ve ayn hareketle, uluslararas-devleti bir dzen olacaktr. Ulus - devlet, uluslararas hu
kukun znesidir, bamszdr. stnde ve altnda hibir meru g
yoktur. Ulusal-devleti biimi benimsememi toplumlann tzel
varl yoktur. Bunlar kefedilecek, fethedilecek ve uygarla
trlacak toplumlardr. Gezegene egemen bamsz zneler bir
btn olarak uluslar toplumunu ya da ye devletlerin szlemi
birliini oluturur.
Daha Westphalia Antlamas'nda (1648) ortaya kan Avrupa
birliinden Birlemi Milletler rgt'ne gemek iin yzyllar ge
rekmi olsa bile, sistemin temelleri ta bandan beri vardr ve ak
107

107
seiktir. Hugo Grotius'ta (1583-1645), Samuel Pufendorfta (16321694) ve kukusuz ok daha nce Francisco Vitoria'da (14801546) ve Francisco Suarez'de (1548-1617) sistemin temelleri or
taya konulmutur.
Btn bunlar bilinen eyler; ama daha az ak olan ey, derin
bir biimde Batl olduu hissedilen bu ulusal-devleti dzen ile,
daha nce teknik-ekonomik olarak zmlediimiz "makine" ara
sndaki balantdr. Balantnn temeli konusunda hl sorulacak
sorular varsa da bu balant ekonomik ulusallkla ok ak, temel
bir biim almtr.
A. Ekonomik ulusallk kavram

Ulus-devletin ortaya kyla birlikte bunun ekonomiyle ilgisi


olduu aka belli olmutur. Merkantilistler, hem siyasal bir eko
nominin ilk kuramclar, hem de modern devletin "destekileri" ol
mulardr. Bununla birlikte, ulus - devletin ekonomik istikrarnn
gerek zmlemesini gelitirmek deil, ulusalc ekonomi po
litikalar (korumaclk, kolbertizm, smrge pakt...) tavsiye etmek
sz konusuydu. O kadar ki, liberallerle birlikte ekonomistler de
ulus-devletin yerindeliini yadsmaya baladlar. Turgot'nun u
nl zlerini hatrlatalm; "Birbirlerinden ayrlm ve farkl bi
imlerde olumu siyasal devletler bulunduunu unutmayanlar hi
bir ekonomi politik sorununu doru drst ele alamayacaklardr."13
Ulus-devlet, olaylarn zorlamasyla kendi gerekliini eko
nomistlere kabul ettirmi olsa da, toplumsal ban ileyii ile eko
nomik mekanizmalar arasndaki iliki, siyaset bilimcilerin ve eko
nomistlerin dnce alannn dnda kalmtr.
Ekonomik z olmayan ulus-devletlerin gnmzde s
mrgelikten kurtulma aldatmacasyla ortaya k, ulus - devletle
ekonomi ve kalknma arasnda ok gl bir contrario ba bu
lunduunun bilincine varlmasn salamtr.
Ulus-devletlerin kilit zlemi olan "ekonomik bamszlk", ta
mamen istiareli ve salam ierikten yoksun bir dncedir. Buna
13. TURGOT, Oeuvres compltes (Btn Eserleri), cilt II, Daire Yay. s.800.

108

108
karlk, ekonomik ulusallk kavram tutarl bir biimde kurulabilir,
ama yerindeliini ancak tarihsel bir zmlemeden alr; o zaman
ekonomik ulusalln byme ve ekonomik kalknmaya bal ol
duu ortaya kar.
Ekonomik ulusallk kavram bamszlk kavramndan daha
salamsa ve ona daha belirgin bir ierik verilebilirse de o da ba
langta ayn lde "istiareli"dir. Kendisine siyasal dzlemde
bal olan nitelemeler, zellikle de asl ierii bamszlk olan
egemenlik, ekonomik dzleme aktarlmaya allr.
Hukuku Carr de Malberg Devlet Kuram adl yaptnda bunu
aka belirtir: "D egemenlik sayesinde devlet yksek bir gce,
bir d devlete kar, her trl bamllk ya da snrlamadan arn
m bir gce sahiptir." Eer hl kukular varsa, unlar ekler: "D
egemenlik deyiminde egemenlik szc demek ki aslnda ba
mszlkla eanlamldr."14 Bu "d" egemenlik "i egemenlie
baldr, yani yeler ve ulusal topraklarda varolan zatiyetler ze
rinde stn bir otorite sz konusudur.
"Yabanc bir devlete kar herhangi bir bamll olan dev
letin, ieride de egemen olacak gc kalmaz."15
Ekonomik dzlemde "kendi evinin efendisi" bir ulus - devlet
dncesi, ekonomik ulusalln dsel ayrcalklarndan birini
oluturur.
Bununla birlikte, ekonominin tmden devletletirilmesi ve to
taliter sistem bir yana braklrsa, bu byle olmaz ve olamaz. Ulus devletin ekonomik sununa potestas' yani i ve d ekonomik ege
menlii yoktur ve olamaz.16 Etkenlerin bamll bu dzlemde
sivil toplumun yadsnmas olurdu. eride egemen olmayan dev
letin, d egemenlii de yoktur. Bu bir baka devletin stn eko
nomik gcne bal olduundan deildir, -ki bu zaten elikili
olurdu- ama zel ekonomik "gler", hele hele ulusaltesi za
tiyetler zerinde egemenlii olmadndandr.
14. CARRE DE MALBERG, Thorie de l'Etat (Devlet Kuram) [1922] CNRS
Yay.2 cilt, Paris, 19 62 ,1. cilt, s.71.
15. A.g.e., s..71.
16. Dou lkelerinin durumunda bile devletin ekonomik egemenlii byk l
de hayalidir. nc Dnya'da ekonomik egemenlik kazanma istei, ou
zaman gln sonular douran devletletirmeye gtrmtr.

109

109
Ekonomik ulusallk tarihsel bir durumdur. Bu, sreklilii olan,
hatta yapay olarak balam deitirebilen tzel bir yap deildir.
Ulusal topraklar zerine yerlemi ekonomik etmenlerin ulus devletin taanlarn gerekletirmesinin ille de zorunlu olduunu
dnmek banazca bir dilekti. General de Gaulle da nostaljik duy
gularla bunun zendirilmesi gereini dile getirmitir. Ekonomik
ulus, kamu ekonomisine indirgenmez.
Devlet ve siyaset mantyla sermaye ve pazar mantnn a
kmas iin bir neden yoktur ve olaan koullarda bunlar a
kmazlar. Nasl hkmet tevikleri ve dzenlemeleri, ekonomik
oyunu "ulusal kar" lehine evirebilirse, ekonomik etkenlerin gz
ard edilemeyecek yurtseverlii de kr mantm saptrabilir. Ne
var ki, iki karn kaynamas ve uyuumu "doal" deildir.
Ulus ve ekonomi terimleri ancak ok zel bir tarihsel balam
iinde bir anlam younluuyla bir arada yaayabilirler ve uygunluk
kazanabilirler.
Dolaysyla, tarihin "rastlantlar"nn 1970 ncesindeki yllarda
Bat'da dourduu ekonomik ulus, hibir zaman ekonomik bir
ulus-devlet olmamtr. Hukukular, siyasal egemenliin kaynan
ulustan almasna karn (ulusal egemenlik), bir sahibi bu
lunduunu, bunun da organlar tannabilir devlet olduunu syler.
Ekonomik egemenlik kaynam ulustan alabilmi, ama organlar
hibir zaman onun tek sahibi olmamtr. Gerekte varl bile ok
byk lde hayalidir. Bu nedenle, "ekonomik ulusallk" kav
ram, daha ilgin ve daha yerinde grnmektedir.
"Ekonomik ulusallk"n ilk tanmn Franois Perroux yap
mtr. Ekonomik olarak der Perroux ulus egdml ve kamu
gc tekelini elinde tutan bir merkezin, yani devletin barndrd
iletmeler ve aileler topluluudur. Taraflar arasnda bunlarn bir
birlerini btnlemesini salayan zel ilikiler kurulur."17 Bu ta
nmlamada rastlantya ve iradeye bal olan ynler uyumlu bir bi
imde dengelenmektedir. XVI. ve XIX. yzyllar arasnda baanl
olan ulus - devletler, kukusuz birbirlerine grece baml, devletin
ve daha baka koullann (iletiim glkleri ve doal donanmlar
17. Franois PERROUX, Le Capitalisme (Kapitalizm), Que sais-je?" Kol. say:
315. PUF, Paris, 1962, s.125.

110

110
gibi) "barndrd dinamik ekonomik etkenler btnyd. Bu
nunla birlikte, ekonomik ulusallk kavramnn en salam tanmn
1950 ve 1980 yllan arasnda balca Batl ekonomilerin sunduu
grnm vermie benziyor. Gerekten de nc Dnyann im
rendii "model", yani kalknm ulusal ekonomiler modeli orada
dodu. Bu saygdeer ve pek sayg gren ulus-devletlerin, yalnz
belli bir topraklan ve tzel bir bamszlklar yoktur, ayrca ulusal
bir ekonomiye sahiptirler. Ulusal ekonomiyi ayrt eden ey, ulusal
topraklar zerinde yer alan ekonomi dallan arasndaki ok gl
karlkl bamllktr. Ulusal ekonomi etkenleri arasndaki kar
lkl ilikiler ok youndur. Hatta ayn dnemde gelitirilmi is
tatistik ve ekonomik bir ara, yani Wassili Leontieff'in sanayiler
aras deiimler tablosu sayesinde ulus-dvletin ekonomik b
tnleme derecesi salam bir biimde gsterilebilir. Ulusal inputlar
matrisi ne kadar "kara"ysa, -baka bir deyile, katsaylar ne kadar
yksekse- ulusal ekonomi o kadar istikrarldr; zmerkezlidir. Ulu
sal inputlar matrisi ne kadar "beyaz"sa -yani bosa- Samir Amin'in
yaygnlatrd terminolojiye gre ekonomi o kadar "dadnk"
olacaktr. Bu yazara gre "ekonomik bamlln" salam bir ia
reti olan dadnklk, azgelimi ekonomilerin ayrt edici zel
liidir. Bu ekonomiler, sonu olarak sistemli bir biimde yneldikleri
sanayilemi ileri lke ekonomilerinin "egemenlik etkilerine" u
rayacaklardr. Bir sanayi dokusunun varl, kendisi de siyasal ba
mszln "altyaps" olan ekonomik ulusalln lt olacaktr.
Dolaysyla, bu modele imrenen sadece nc Dnya de
ildir, yurttalarn da az ok zlemini duyduklan model budur.
Ekonomik erin, siyasal bamszlk, kltrel parlama, bu ekilde
anlalan ekonomik ulusallkla atba gider gibidir.
Bununla birlikte ekonomik ulusalln gelimesi ile siyasal ulu
sun serpilmesi arasndaki fark grmek gerekir. Hannah Arendt'in
sylediklerine inanlacak olursa, canl bir siyasal gereklik olarak
ulusun gerilemesi 1914 savana kadar uzanr.18 Ara dnemde, ulu
sun ekonomik varl, bir yandan btnlemi ekonomiyi gitgide
dnya ekonomisine aarken, bir yandan da bu ekonominin di
namizmini arttran devleti bir dzenlemede kendini gstermez.
18. Hannah ARENDT, A.e., cilt II, l'imprialisme (Emperyalizm), s.180.

111

111
XVI. yzyldan beri, fmansn ve ticaretin nceki ulusaltesi ba
larn paralamay ve yerel ve blgesel ekonomileri ulusal pazarla
birletirmeyi hedef alan ulusal politikalar vardr. Altyaplarn ya
ratlmas, mekn ekonomik bakmdan birletirmeyi amalar.
Btn nc Dnya lkelerinin duyduu kalknma zlemi
"ekonomik ulusallk"a ulama zlemidir. Kalknmann, ba
mszla kavuma ve tzel ve siyasal anlamda smrgelikten
kurtulma isteinin daha da geniletilerek, ekonomik bamszlk ve
smrgelikten kurtulma talepleriyle salanabilecei dnlr. Bu
zlem, yeni bir uluslararas ekonomik dzen talebinin temelini
oluturur.
Gelimi lkelerse kendi paylarna, bu takliti zlemi yaratmak
ve srdrmek iin her eyi yapmlardr. Kalknmann ulusall,
konuyla ilgili edebiyat ssleyen tumturakl "kalknma yolunda
halklar", "ulusal ve halk kalknma" szlerinde aka grlr.
Kalknma ile ulus ortak karlarla birlemitir. Grard Grellet'nin
"yabanc denetimi"ni azgelimiliin drt ayrt edici zelliinden
biri olarak grmesi bunu gsterir ve yazar st kapal bir biimde
kalknma ile zerklii zdeletirir.
Grellet, "Azgelimi lkelerin retim sistemlerinin byk b
lm, ekonominin kalanyla balantsz bir ekilde yabanc karlar
tarafndan denetlenmektedir. yle ki ekonomik zerklik, artk ola
naksz hale gelir."19 demektedir. Kalknma, ekonomi, iktidar ve
mekn sac aya zerinde gelien zgl bir ilikidir. Kalknmann
mekn, ilkin ulusal topraklardr. Yerel ve blgesel gelimeler,
ancak alt- rnler, tremi, takliti bululardr, ister "gece bekisi"
devlet, ister her yerde hazr ve nazr patron devlet olsun, iktidar
devlet iktidardr.
Ekonomik kalknmann corafi, doal temeli, devletin top
raklardr. Ekonomi, ancak ulus - devletin rtk erevesinde zerk
bir alan olarak dnlmtr. Kar kt ve ona gre yerini al
d siyasal alan, modem toplumlarn gerek "doal" dzeni olan
ulusal - devletsel dzen iinde tanmlanr... Kalknmann aktr,
19. Grard GRELLET Structures et stratgies du dveloppement
conomique (Ekonomik Kalknmann Yaplar ve Stratejileri) Thmis" Kol.
PUF, 1986, s.33.

112

112

insani ve kltrel temeli //tur. ok doal olarak bunun sonucu


ulusal bir rndr.

Kalknmay yaratan ekonomik mekanizma, ulusal - devletsel


erevede yer alr. Ksr olmayan dngler bu ereve bnyesinde
oluur. Bunlar ekollere gre deiiklik gsteren oranlarda, ksmen
spontane, ksmen iradidir. Liberaller "grnmez el" ve dar ile
serbest deiim ilikisi iindeki i pazarda rekabetin doal me
kanizmas zerinde nemle dururlar. Anlk denge, etmenlerin tam
olarak kullanlmasyla optimal bir byme halinde srer gider.
Mdahaleciler devletin iticiliinde ve bir dzenleme tarznn var
lnda srar ederler. Tarihsel olarak, Keynesi - Fordcu dzenleme
tarz kalknma a ile balantl olmutur. Devlet, iveren, sendika
lsnn grerek yaptklar ya da zmni toplumsal szleme,
bir "cretliler toplumunda" retkenlik kazanlarn kitle retimi
iin yatrmlar aklayan gelir artna dntrerek uyumlu b
ymeyi salar. Alain Lipietz "Doruundaki Fordculuk gelimi ka
pitalizmin mmkn zmerkezlemesinin snrn gsterir"20 diye
yazar. Ekonomik ulusallk, ancak ulusal olabilen kalknma balam
iinde anlalr.
Byme dinamiinin ulat, ekonomilerin alma evresi, bir
an, kalknma ve ekonomik ulusallklar ann sonunu gsterir.
Bu, karlkl bamllk, btnleme ve zmerkezleme olarak an
lalan bamszln tartmasz bir biimde yitmesidir. Bu, zel
likle egemen zatiyet olarak ve ekonomik hayat canlandrma ilkesi
olarak ulus - devletin sonudur.
Ekonominin en aikr biimi olduu teknisyen toplum da derin
bir bunalma girer.
B. Ekonomik ulusalln ve sanayi toplumlarnn bunalm

Franois Perroux 1958'de La Coexistence pacifique (Bar iin


de Bir Arada Yaama) adl kitabnda: "zgrle can atan halklar
ve lkeler, egemen devletin pek oklar iin uygulanamaz bir re............................

....

t,

20. Afain LPETZ, Mirages el miracles, problmes de l'industrialisation


dans le tiers monde (nc Dnya'da Sanayileme Sorunlar, Seraplar ve
Mucizeler), La Dcouverte, Paris, 1986, s.43.
F8/Dnyamn Batllamas

113

113
ete olduunu kefedince, korkuya kaplyorlar" diye yazyordu.
Michel Beaud da "Kk lkeler, yeni lkeler ya da bamszln
yeni kazanm lkeler iin o zamanlar gerek olan, bugn ge
zegenin btn lkeleri iin gerektir" yorumunu yapar ve yle
ekler: Hibir ulusal ekonomi rahata snrlar iinde kapal ol
duunu dnemez. Ve Fordculuun bunalma dmesinin ve Keynesi reetelerin etkinliini yitirmesinin nedenlerinden biri, ku
kusuz burada yatmaktadr: Bir lkede satm alma gcnde meydana
gelen artn, bu lkede etkinlikleri tevik edebilecek talep artna
yol aacan hibir ey garanti etmez.
"Uluslararaslama, okuluslulama, uluslarn ve dnyann ev
rensellemesi: Evrensel boyutu iinde dnlmesi gerekmeyen
hibir ulusal ya da yerel sorun yoktur.21"
Uluslar topluluunun sonunun henz gelmediini ileri srmek
gerekiyse de, ulusal erevenin tarihtesi bir karakteri bu
lunduunu iddia etmek daha zordur. Ulusal - devletsel dzende
byk ve kesin bir bunalm yaandm ne srmek bize kabul edi
lebilir gibi geliyor. Ekonomik bir ulusaltesilemenin ortaya k
masnn yannda az ok firmalarn bu ulusaltesilemesine bal
gerek bir toplumsal "lkesizleme"ye ve bir "kltrtesileme"ye
tank oluyoruz. "Teknik-ekonomik makine" gittike daha srrealist
bir erevede dnmeye devam ediyor.
Ulusal kalknma efsanesi andan nce, kimi ekonomistler,
ulusal ereve soyutlanarak ekonomik zatiyetler dinamiinin d
nleceini ileri sryorlard. Bymeyi yaratan olaylar iinde en
nemlisi olan sermaye birikiminin doas ve z bakmndan bir
yurtla ba yoktur. Aktrlerin lkesi ve ulusu sermayenin pek de
umurunda deildir. Tarihsel koullar, sermayenin ve ulus-devletin
yazglarm smsk bir biimde birbirine balam olsa da -o kadar
ki, ulus - devleti sermayenin yaratt dnlebilmitir- belli bir
eikten sonra onu yktm gz ard etmemek gerekir. Bir "i
pazar"m varl, serbest bir i gcnn yaratlmas -bunlar, ser
mayenin yaylmas iin gerekli koullardr- ulus-devletin zaferi ol
makszn gerekleemezdi. Ne var ki, sermaye ile ulus-devletin
21. Michel BEAUD, "Interdpendances" (Karlkl Bamllklar), Le Monde, 17
ubat 1987

114

114
gizli anlamas, hibir zaman iki kii arasnda yaplm bir pakt ol
mamtr. Yalnz devlet, bir lde "kiilemi" bir temsil gcne
sahip olabilir. Sermayenin hareketi hibir zaman, misyonu ulusal
ekonomiyi canlandrmak olan bir aktrn eylemine indirgenememitir. Dnya ekonomisi iinde, gerekten sermayenin
belli meknlarda hareketi ile baz ulus-devletlerin ekonomik olarak
canlanmas arasnda belli bir kesime olmusa bu, kimi rast
lantlara ve olaand tarihsel koullara bal bulunduu iindir.
Ekonomik ulusalln zmerkezli bir sistem olarak ta
nmlanmasna diyecek yoktur. Tek sorun, bunun tamamen zgl
bir duruma denk dmesinden ve hibir durumda evrensel bir
model oluturamamasmdan kaynaklanmaktadr. Ulusal - devletsel
dzen a boyunca, zel bir ulusal devlet iin belli bir hareket
alan vardr. Tarihte, dnya ekonomisi iinde kendi ekonomisinin
tutarlln ve gcn pekitirmeyi baarm birok lke rnei
karmza kar.
Almanya ve Japonya bu giriimin klasik rnekleridir. Yeni sa
nayi lkeleri "ulusal ekonomi" evresine ulamada ksmen baarl
son giriimleri temsil eder. Ne var ki, ekonomik ulusallk ve ulusal
mekn stne kurulu ekonomik kalknma politikas, ekonominin
"lkesizlemesi" devrinde tm anlamn yitirir. Sz konusu olgu,
en azndan soyut nedenlerinde ok basit, somut sonularnda da
ok karmaktr. Dnya ekonomi dinamiinin temeli olmay sr
dren sermaye gerekten de znde ulusaltesidir. Daha XII. yz
ylda balayarak nveleri tam olarak kantlanm olan dnya pa
zar, sonunda bir bakma "kendi kavramna kavumutur." Sekiz
yzyl sonra, retim yaplarnn belli bir yere balln silmeyi
baarmtr. Sermaye, mal dolamnda ve finans temellerinde uluslararaslamakla kalmam, retim sreci ve emek blmlenerek
tm gezegene yeniden dalmtr. Franois Mitterrand 1975'te
olay isabetli bir biimde haber veriyordu. La Paille et le Grain
(Saman ve Tohum) adl kitabnda yle yazar: "... tarihte uluslarn
douu kadar nemli bir olayn devreye girmesi, ki bununla o
kuluslu firmalarn ortaya km anlatmak istiyorum. Bunlardan
on , dnyann ilk elli ekonomik zatiyeti iinde yer alr. 1960'la
1968 arasnda gzlemlenen eilim genelletirilirse, drtte
115

115
Amerikan arlkl altm irket 1985'te gcn btn devrelerini
denetleyecektir. Her birinin bizim gibi bir lkenin gayri safi milli
haslasnn stnde cirosu olacaktr. Ortaklk kurduklarnda, Ame
rika Birleik Devletleri'ni geride brakacaklardr.
"Bilim-kurgu yapmadan, krediyi, aratrmay, retim ve de
iimleri be ktada denetleyen bir holdingin, hep bir yzyl ge
riden gelen politikaclarn henz akllarndan bile gemeyen ev
rensel bir hkmet gerekliine ve otoritesine sahip olaca an
hayal edebiliriz- dzeltiyorum: Hayallere gerek yok. Bu kesin."22
Ulusaltesi firmalarn gcnn uluslarn gc ve yazgs ze
rindeki etkisi farkl yorumlara konu olsa ve tartmalara yol asa
da, bu gcn iaretleri tutarldr ve ortalamalarnda ve ei
limlerinde genellikle kabul edilirler. CEREM'in23 incelemelerine
gre, 1970-1980 arasndaki on ylda, ilk sralardaki 866 okuluslu
firma, dnya manfaktr retiminin % 76'sn denetliyordu.
IMFnin, BMnin ve Fortune dergisinin deerlendirmelerine gre,
dnyann en byk sanayi iletmelerinin (hepsi de okuluslu) ci
rosu ile dnya gayri safi retimi arasndaki oran yzde olarak aa
daki gibi artmtr:24

1962

1971

1980

200 en byk

17,6

19,2

22,6

500 en byk

23,4

26,2

30,1

22. Franois MITTERRAND La Paille et le Grain (Saman ve Tohum), Flam


marion, 1975, s.53-54.
23. CEREM: Paris-X-Nanterre niversitesi okuluslu letmelerle lgili Ara
trma ve nceleme Merkezi.
24. Concentracin global y transnacionalizacion'da TRAJTENBERG'in ha
zrlad tablo. Instituto para America Latina, Centro de Economa Trans
nacional, Buenos Aires, temmuz 1985. W. ANDREFF'ten alntlama, Cahier du
Gemdev, say: 6 s.181.

116

116
Jean Masini'nin 1983-1984'te belli bal okuluslu irketlerin
gelirleriyle devletlerin gelirlerini (baknz ek 1) yan yana ge
tirmesi, karlatrlan rakamlar benzer gerekleri kapsamasa da ye
terince anlamldr.25 Yine de, firmalarn yurttalaryla ou dev
letlerin yeleri arasndaki zenginlik ve etki farknn bilincine
varmamza yetmektedir.
Gerekten de, firmalarn ulusaltesilemesi ile birlikte sermayenin dinamii ve daha genel ola
rak ekonominin ve modem toplumun hareketi, ekonomik ulu
salln anlamn ykma eilimindedir. Kii bana den GSMH
hibir zaman ok anlaml olmamtr, ama entegre ve karlkl ba
mllk iindeki bir ekonomik meknda, GSMH'nin artmas, ulus
tarafndan nispeten trde bir biimde yaratlan ve zmsenen ti
cari "zenginliin" snrlar iinde arttn gsterir. Domakta olan
bir dnya ekonomisinde ve "ak ticaret devleti"26 iinde her
zaman artlar kaydedilebilir ve bunlarn istatistik olarak de
erlendirmesi yaplabilir, ama bu rakamlar gittike gerekst bir
nitelik kazanmaktadr.
Ekonominin "lkesizlemesi", okuluslu firmalarn artmasyla
snrlanmaz. Yeni uluslararas iblmnde alkantlar yaratan e
likiler ne olursa olsun, sanayilerin yerini deitirme ve baka yer
lere aktarma ulusal stratejilere gittike daha az uymaktadr: Eko
nomik kazancalarn evrensellemesi kendini dayatmaktadr.
Sadece dorudan d yatrmlar ve tahvil yatrmlar hareketinin ya
nnda, joint-ventureler, anahtar teslimi fabrika satlar, lisans sz
lemeleri, retimin paylalmas ve uluslararas taeronluk an
lamalar vardr. Btn bunlar, retim sisteminin ve mali sistemin
ulusaltesilemesine katkda bulunmaktadr. "Kyllerin sonu" ve
haberlemenin evrensellemesi gibi baka olaylarn da ekonomi ile
lkesel kken arasndaki ban kopmasmda pay vardr.
Sanayi dokusunun paralanmas ulusal dayanmay bozmakta,
25. Jean MASINI, Multinationales et pays en dveloppement. Le profit et la
croissance (okuluslular ve Kalknmakta Olan lkeler. Kr ve Byme), PUF,
IRM, 1986, s.32 ve 33. Net gelirler vergilendirmeden nceki tek krlardr. Do
laysyla, bunlar cirodan ok daha dktr ve uluslararas gayri safi retime en
iyi denk den katma deerden hissedilir ekilde daha azdr.
26. Deyim G. GAGNE'a aittir. Baknz "Ak Tecimsel Devlet", MAUSS Blteni,
say: 17, mart 1986, s.71-103.

117

117
istatistik ortalama ile yaam dzeylerinin ve tarzlarnn gerek da
lm arasndaki fark arttrmaktadr. Yerini, geici olarak ken
disine ilkeler arayan bir sanayi politikasnn ald dzenleme,
btn istikrarn yitirme eilimindedir. Kayrc devletin yaad
bunalm, dpedz devletin bunalmdr, zmerkezli ekonominin so
nudur.
Ulusal - devletsel dzenin bunalm bu ekonomik grntye in
dirgenmez, ekonomik "ulusallk" biimi olarak "kalknma" bu
nalmn glendiren, bir o kadar gl daha baka itici nedenler
vardr.
C. Toplumsal "lkesizleme" ve "kltrtesileme"

"lkesizleme" yalnzca ekonomik ulusall znden boaltan


ekonomik bir olay deildir; siyasal ve kltrel etkileri de vardr.
Buna karlk, zerk "kltrtesileme" olaylarnn da ekonomik
bir etkisi bulunur ve bu olaylar, ekonomik ulusalln kn
hzlandrmaya katkda bulunurlar. Siyasetin, ekonomik temelin be
lirledii bir styapdan ibaret olduu eklindeki kolayc dnce
reddedilse bile, firmalarn ulusaltesilemesinin ve ekonomilerin
yaygn bir biimde "dadnmesi"nin, ulusal gereklii nemli l
de znden yoksun brakt yeterince aktr. nc
Dnyann gen uluslarnn dram bunun srekli kantdr. Dev
letlerin Ekonomik Haklan ve Grevleri Szlemesinin "okuluslu
irketlerin, altklar lkelerin i ilerine karmamalan ge
rektii"27 koulunu getiren maddesi, tamamen gstermelik kal
mtr. TTT'nin ili'ye yapt gibi ak ve sarsc mdahaleler bir
yana Gney'in birok lkesinin gayri safi uluslararas haslasnn
firmalann finans alanndan ok daha zayf olmas olgusu, lkeleri
hassas bir duruma sokmaktadr. Bununla birlikte nc Dnya
devletleri bu durumun tek "kurbanlan deildir. Ulusaltesi fir
malar bir iktidar arayndan ok, kr mantna uyarlarsa da, is
temeseler bile i bandaki iktidarlan istikrarszlatnr ve kurnaz
bir biimde kendi karlar dorultusunda yeni bamllk ilikileri
27. Edmond JOUVE, Le Droit des peuples (Uluslararas Hukuk), 'Que sais-je?
Kol.*, PUF, 1986, s.88

118

118
yaratrlar. Teknie gelince, o da haberleme uydular ve nkleer
kirlilikle, dorudan doruya ulusaltesi alanlar yaratr ve btn
bunlar ekonomi-mekn-iktidar sacayam paralar. nc
Dnyamn yapay devletlerinin deneyimi, bize, ulus-devlet bu
nalmnn daha baka nedenleri olduunu gstermektedir (oysa
ulus-devletin hl azmsanmayacak "zerk" gleri vardr). Siyaset
dnrlerinin uzun uzadya zmledikleri, siyasal bir zatiyet ola
rak ulus-devletin bunalm, bu olaylarn arka plann oluturur.
Yurttalarn depolitizasyonu, siyasal kuramlarn yerini ynetim or
ganlarnn almas, ulus-devletin zn bsbtn boaltr. Gerek
anlamda kltre gelince, iler daha da karmaktr. Hemen grnen
bir kltrtesilemeden daha ok, zellikle Anglosakson, bir Batl
kltr emperyalizmi sz konusudur. Kltrel sanayilerin tmne
yaknnn Bat'nn belli bal sanayi lkelerinde bulunmas, medya
sayesinde (gazeteler, kitaplar, plaklar, kasetler, radyolar, filmler,
televizyon) bizzat kltrn sanayilemesi, neredeyse Kuzey l
kelerinin tekelini yaratr. Nihayet, dnya kltr mirasnn (m
zeler, ktphaneler, veri bankalar ve nceki kltrel retim ta
rafndan) yamalanmasyla salananlar dahil, eski ulusaldevletlerin biriktirdii "ulusal" zenginliin, Kuzey'in Gney'i kl
trel igalin de ve Kuzey ierisinde, Amerika Birleik Devletleri'nin teki lkelere (biri de Fransa'dr) ynelik igalinde pay
vardr.
Kltrn yaratlmasnda ve aktarlmasnda dilin nemi ve ev
rensel iletiim dili olarak ngilizcenin fiili varl bu imperium 'un
grnn daha da pekitirir ve ona belli bir gereklik vermeye
katkda bulunur. Evrensel deerlerle, kltrlemeden daha ok sa
nayilemi eski devletlerin bile kltrszlemesine tank olun
maktadr.
Ne var ki, burada bile, "ulusalclk" ulusaltesileme lehinde
hayli almtr. Haberleme uydular ve bilgisayarlarla annda ev
renselleme sz konusudur. Kltr rnlerinin standartlamas,
normlar ve tarzlar retimi, hibir biimde kklemeye frsat ver
memektedir. Ulusaltesi bilgi aknn, alclarn isteklerini ve ge
reksinmelerini, davran biimlerini ve zihniyetlerini, eitim sis
temlerini, yaam tarzlarm "bilgilendirmemesi" olanakszdr.
119

119

Bunun sonucunda kltrel kimlik yitiminin doduu yadsnamaz;


bu yitim, ulusal kimlii, siyasal ve ekonomik olarak istikrarszlatrmaya katkda bulunur. "Ulusal" yaratclktan geriye
kalan, yabanc bir kltre bamllk durumudur. Ama aykr gelse
de bu yabanclama, bu bozulma eit biimde paylalmasa da ev
renselleir. Bozulma tohumlarn birileri tekiler aleyhinde ek
mezler; her biri farkl biimlerde nasibini alsa da bunlar herkesi et
kiler.
Gezegenin yrngesine yerletirilmi modernliin dram, belki
de bu dzlemde kimilerinin bamll, kimilerinin imperium'u
deil, standartlama sonucu ortaya kan kltrel yoksullama, ile
tilerin medyalar teknii iinde sourulmas ve szmona teknik
kltrn boluudur. Bugn der Jacques Ellul, mmkn olan en
iyi yayn olanaklaryla yle bir kltr yaylyor ki, en iyimser de
yile bunun bir kltr yokluu ve bir rastlant rn olduu sy
lenebilir."28
Buna bir de bireyciliin yaygnlamas eklenmektedir. Eko
nominin
dnya
apnda
btnlemesiyle,
kltrel
ev
rensellemeyle, karlkl olarak birbirlerini pekitiren binbir ka
nalla, bireycilik her yere szmakta ve Batl olmayan toplumlarda
enine boyuna yaylmaktadr. Oysa, bireyci zihniyet, toplumsal
ban zlmesine yol aan bir mayadr. Geleneksel dayanma
dokusunu bir kanser gibi kemirir. Bireycilii kar koyulmaz klan,
herkese bir kurtulu gibi grnmesidir. Gerekten de bireycilik
basklardan kurtarr ve snrsz olanaklar aar, ama bu, topluluun
dokusunu oluturan dayanmalarn bozulmas pahasna olmaktadr.
D. Uluslar topluluunun sonu

Ekonomik ve toplumsal lkesizleme, yeni bir uluslararas


dzen ya da hatta evrensel bir dzenden daha ok, bir dzensizlik
ya da kaos ortaya karmaktadr.
Bu dzensizlik, yar sanayilemi lkelerin ounda vardr.
Brezilyal bir bakan Sao Paulo blgesiyle ilgili olarak yle sy28. Jacques ELLUL, Le Systme technicien (Teknisyen Sistem), CalmannLvy, Paris, 1977, s.289

120

120

lemitir: "Buras evresini yirmi Biafra'mn sard bir svire'dir."


Bu, gezegen leinde gerek olmaya yz tutmutur. ster Sin
gapur'da, ister Silicon Valley'de, ister Katanga'da olsun, bir fir
mann, bir sanayi ve ticaret yerleiminin, bir aratrma merkezinin
olduu yerde, grece bir erin, bir tketim toplumu hatta devletin
blgesel apta bir ikamesi hkm srecektir. Hibir zaman, hibir
eyin olmad, brolarn ve iletmelerin kaplarm kapadklar
yerde, Gney'de olsun, Kuzey'de olsun, hibir toplumsal gvencesi
bulunmayan ve dayanmasz bir yoksulluk ve sefalet doar ya da
srer gider. Bu leopar postlu dnyada, siyaset gittike etkisini yi
tirirken, ynetim, brokratikleme palazlanr; polis aygtlar ki
isizlemi basklar uygulamak iin zerkleir. Ulus-devleer, en
bykleri ve en glleri bile, bir zamanlar tara vali yar
dmclarnn yaptklar gibi gln bir kadiri mutlaklkla baka yer
lerde yaplm kararnameleri uygulamaya karar vermekten baka
bir ey yapmazlar. iddet, gvensizlik, terrizm Sao Paulo'da, Bo
gotada, Karakasta, Limada, Meksikoda zenginlerin kapsna
reklenir; erin adacklar, her geen gn daha da sofistike hale
getirilen elektronik kotlarla girilebilen bunkerlere kapanrlar. zel
milisler, gangsterler ve her eitten soyguncular, hl kamu gleri
ve gvenlik kuvvetleri diye adlandrlan glerin aresiz ya da i
birliki baklar altnda birbirleriyle hesaplarlar. Bu bir bilim
kurgu grnts m? Toplumsal ban varlnn ve sr
drlmesinin her zaman sorun olduu Latin Amerika'nn byk bir
blmnde bu oktan bir gereklik haline gelmitir. Teknikekonomik makinenin bozduu bir dnyada, toplumsal kuramlarn
rperlerini ve dayanaklarn yitirmesi, az ya da ok hzl bir bi
imde bizi bu yokuta kaydrmaktadr.
Ulusal-devletsel dzenin bunalm, gerek bir uygarlk bu
nalmnn iaretidir. Peki ama bu, tm uygarln sonu mudur?
Bir zamanlar dnyay biimlendirmi bu toplumsal dzenin bil
diimiz rpnlar ve aclar iinde kmesi tam bir boluk b
rakmamaktadr.
Ulusal-devletsel dzenin apansz ya da ar ar bozulmasn iz
leyen kaos, btn maddi aralarm bizzat hazrlad kanl bir ala
cakaranlkta kyametle son bulmadka, yerini "seeneklere" b121

121
Takmaktadr. "Makme"nin gerekten kendi iklimini bulamad
yerde, Batllamann en yzeysel, direnmelerin en canl, snrlarn
en duyarl olduu blgede, yeni bir dzenin ve yeni bir dnyann
d izgileri deilse bile, en azndan toplumsallklarn ksmen ye
niden olumasnn biimleri ak seik ortaya kmaktadr.

122

122

V. TEDE YA DA BAKA YERDE

"Karna ve en akrak savalar yola ko


yulduklarnda, yer sarsld ve kulaklar yrtan
bir ses duyuldu. Yedi byk gezegenin g
neten koptuu grld, gktalar dt ve
ufuk boydan boya tututu. Yamursuz gkten
yldrm dt ve korkun rzgrlar kt.
Sonra hayvan ve ku srleri, byk bir teh
likeyi haber vererek ordunu sollarna alacak
ekilde defalarca yer deitirdiler. nl
Karna'mn sava atlan yere yldlar. Uzaydan
korkun bir kemik yamuru yad. Silahlar
parl parl yanmaya, sancaklar dalgalanmaya
balad, binek hayvanlarnn gzlerinden ya
lar boand. Bu korkun felaket alametleri ve
daha niceleri Kauravalann mahvn bildirmek
iin belirdiler. Ama kimse bunu hesaba al
mad, nk yazg hepsinin yolunu a
rtmt."
Mahabharata1

Teknik-ekonomik makinenin iflas, Bat'mn bir uygarlk olarak ge-


rilemesine yol aar. Kalknmann baarszl ve ulusal-devletsel
dzenin son bulmas, bu baarszln iaretleri ve gstergeleridir
ama bunun tek nedeni deildir. Farkl toplumlarn direnmesi, farkl
olarak yaamay srdrme kapasiteleri, ilksel toplumlarn mo
dernliin trl eitli katklarn kkl bir biimde yabanc yn
lere evirme yetenei, Batl modelin egemenliinin ypranmasna
katkda bulunur. Bu kalntlar, direniler ve yn deitirmeler,
Bat'mn dn dnyanm sonu olarak deil, ama sadece bir uy
garln sonu olarak dnmeyi salar. tekinin dirilii, di
namizmi, tekboyutlu evren yazgsndan kurtuluun habercisidir.
1. Blm VIII, 37, eviri, Garnier-Flammarion, cilt 2, s.168.

123

123
1.KALINTILAR, DRENLER VE YN DETRMELER
Bat, dnyay yeniden byleyecek ve ona anlam verecek bir
teknik ve sanayileme "kltr" neremez. Bolluk vaatlerini de ye
rine getiremez. Bu ifte fiyasko Bat'ya kar "kltrel" direnii
besler. Bat grnte her eyi silindir gibi ezer, ama ezilen kl
trler unufak olmazlar; sadece esnek bir zemine gmlrler.
Byk Meksiko piramidinin tmyle ykld sanlyordu, oysa te
melleri sadece Tenochtitlan'm snger gibi toprana gmlmt
ve park yerleri alrken bunlarn yan sra, daha eski piramitlerin
temelleri kefedilince ok anld... ok sayda kltr iin durum
ayndr. zellikle Kara Afrika'da Beyaz sistemi benimseme ou
zamn grnte kalmtr. "Kd tanmak" ve oynuyormu gibi
yapmak, houna gitmek ve ona kafa tutmak iin Beyaz'm bysne
sahip olmak kanlmaz hale gelince, byle oldu, ama geleneksel
kltr deerlerinin korunmasna kout olarak. Smrge dneminde
gelien bu ifte oyun stratejileri elbette el demedik zgn kltr
brakmad. Smrgeci iktidar, teknik-ekonomik mantk, dozu her
geen gn artan bir balanma gerektiriyordu ve gerektirmektedir.
ou orada ruhunu yitirdi, saylar ok daha kabark olan dierleri
direndiler ve direniyorlar. Modernlik ksmen by dncesi iinde
kabul edilmekte ve onunla btnlemektedir. Konuyu pek bilme
yen Batlya gre ilk bakta daha zengin ve daha kvrak olan K
zlderili dncesi, Louis Dumont'un ok iyi gsterdii gibi en et
kileyici teknik baarlaryla birlikte Bat'mn yutulmasna olanak verir.
te yandan Ren Bureau yle der: Bizim kesinlikle gelime
dediimiz eyin insana en uygun olduuna kanmam insanlar var.
stelik bu insanlar, lm kalm sava vermekle yetinmeyip, ya
yorlar: nsanlklarn gelitiriyorlar, seviyorlar, dnyorlar, a
lyorlar, sorumluluklar var, alveri iindeler, birbirlerini ta-,
myorlar, lme gzlerini krpmadan bakyorlar. Bunun inam
etkilememesi mmkn m?"2
Olaylara evrimci prizmadan bakarsak, aykr toplumsallklarn
bu "sreklilii", kaybolmaya yz tutmu bir "kalnt" olarak g
2. Ren BUREAU, A.g.e., s.151-152.
124

124
rlebilir. Bu sreklilik, ou kez domakta olan bir kltrleme bi
imidir. Siyasal bamszlklar elbette ok gze batan Beyaz ik
tidarn yerine zsmrgelemeyi getirmitir ama ayn zamanda,
yeni devletlerin ve onlarn kalknma projelerinin ak iflas, z
grlk alanlar yaratmakta ya da yeniden yaratmaktadr. te yan
dan, modernleme giriimlerinin baansz kalmasnn yaratt en
gelleme, tepkileri beslemekte ve eski iblisleri harekete
geirmektedir. Elbette Bat'mn youn saldrs karsnda, bu di
renmeler uzun sre "dayanamayacaklardr." Bununla birlikte, t
myle Batllamam ve yoksullam toplumlarn ans, Bat'mn
gerilemesi ya da yalanmas deil, yaad bunalmdr. Biz Bat'y
ne idealist Alman felsefesi geleneine gre bir halk, bir Volk, hatta
ne de bir toplulua gnderme yapan (az ok ortak tarih ve yazg ile
birbirine bal uluslar kmesi) bir kltr ya da uygarlk olarak ta
nmladk; onu bir inanla da (Hristiyanlk) zdeletirmedik.
Halklar, uygarlklar, inanlar eskir ve zamann kar konulmaz
andrmas karsnda tepki gsterme yeteneklerini yitirirler. Ne
var ki, Bat'mn ayrt edici bir zellii olarak andmz teknikekonomik makine, btn tarihsel rpnlara, inan yitimine, yal
Avrupa'nn gerilemesine, eski uluslann vicdan bunalmlarna ra
men ayakta kalmtr. Bu, bu "makine"nin lmsz ve yklmaz ol
duu anlamna m gelir? Biz yle olduunu dnmyoruz ve ne
denini daha nce syledik. Byk makine bir kar-kltrdr.
Gc neredeyse kar koyulmazdr, ama bu g ancak kanser gibi
kemirdii bir toplumsal rgtlenmede kendini gsterebilir.
Kar-kltr olan Bat bu bakmdan, kendi kendisini ke
mirmektedir. Sanayi kltr denilen kltrler, daha ok sa
nayilemi kltrlerdir. Eski deerler ve dayanmalar sanayileme
ile birlikte yaar, onu canlandm ama onun bir rn deildir. Mo
dem toplumlarn dinamii, denge yanlsamas yaratan srekli bir
ileri atlm stne kuruludur; srekli dnm halindeki bir btn
imento gibi balar. Emperyalizm, Batl tasarnn tam kalbindedir.
Batllamann baarszl, ayn zamanda dsel dzlemde,
maddi bymenin yerine baka bir ey nerememe baarszldr.
Bat, dnyay sadece teknii ve erinci ile byler. Bu az ey de
ildir, ama yeterli de deildir. Kimlik gereksinimi, yalnzca an125

125
lamlar sisteminin yerini tutan nicel iaretlerle beslenemez. Bat'nm
bunalm, ne hi olmad kadar salam olan teknik makinenin y
klmas ne de hl eskisi kadar ykc etkilerinin tkenmesidir.
Bat'nm bunalm daha ok makinenin iyi ilemesi iin gereken ko
ullan stlenecek toplumsaln yklmasna baldr. Her eye kar
n, fetihi Avrupa'nn sonu yeni eylere gebedir. Eski tanrlann
kyle baka tanrlar ortaya ksa bile, Walhalla* bir btn ola
rak kme tehdidi altndadr, ister eski, ister yeni olsun tm tan
rlar Ragnark yalayp yutmutur.
Buradan yola karak, nc Dnya'mn Batllamasnn if
las, kaosa ve barbarla bir dn ya da Batya kar bir direnme
ve toplumsallklar yeniden oluturma istei olarak yorumlanabilir.
Kald ki birinci yorum kincisini dlamaz; herhalkrda kimi be
lirtiler pekl ayndr.
Mizahi bir ykde Patricia Highsmith, bamszln yeni ka
zanm lkelerde, uygarlatrma hareketinin bu zln us
talkla sahneler. Kara Afrika'nn tuhaf bir biimde Zaire'ye ben
zeyen dsel lkesi Nabuti, birka ylda terk edilmi karkaslann
ortasnda tanmlanamaz bir harabeye dner. Giderek her ey, al
drmazlk, uyuukluk, barbar ve acmasz bir enlikle bozulur
gider.3
Btn bunlar yanl deildir ve eski smrge lkelerinde do
laan her Batl, smrge dzeninin baanlarna zlem duymadan
edemez. Dev bir smr ve hakszlk zerine kurulu da olsa, her
ey pekl yolundayd. Smr ve hakszlk ortadan kalkmad,
hatta kanl ve gln diktatrlklerin ortaya kmasyla daha da
vahimleti ama artk hibir ey doru drst almyor.
Benzer bir biimde Mario Ferreri iyi ki Beyazlar Var adl fil
minde Afrika'nn Batl modernlie kar mthi aldrmazlm
gzler nne serer.
Ekonomik kalknma da dahil, Avrupa'nn Afrika'ya getirdii so
runlar zmek, sadece vicdan rahatsz, g peinde koan ya da
* Walhalla: skandinav mitolojisine gre, savalarda lm kahramanlarn ba
rnd yer. (.n.)
3. Patricia HIGHSMITH Au Nabuti: bienvenue une dlgation des Nations
Unies (Nabuti'de: Bir Birlemi Milletler Delegasyonuna Hogeldiniz), "Ca
tastrohes" Kol., Calman-Lvy, Paris, 1988.

126

126
kendisiyle bark olmayan Beyazlar ilgilendirir. Afrikallarn ister
ierilerde yaayan halklar, ister bakentlerde yaayan Batllam
sekinler' olsun, ou bize tmyle yabanc gelen daha baka ta
salan vardr.
Smrgenin teselli bulmazlarnn ou bu iflaslara alk tut
maktadr. Beyaz adamn srtndan ykn atmasn knarlar ve bu
rada smrge dzeninin aklanmasn, hatta yoksul yerlilerin
karna, kuvvete dn zorunluluu grrler.
Daha karmak olduundan, Latin Amerika'nn durumu t
myle farkl deildir. Bat asnn baars sorunuyla ilgili olarak
Castoriadis yle syler: "Brezilya'da baz Brezilyallara biraz da
onlan kkrtacak biimde yle dedim: "lkenizin olas gelecei
u szckle zetlenebilir: Futbol, samba ve 'makumba' (makumba by demektir)."4
Batllamann bu baarszl, Afrikallarn ya da bakalarnn
baarszl deil, dpedz Bat'mn, onun evrensellik savnn baanszldr. Smrge sonrasnn yrekler acs ve gln du
rumlarnn nedeni, ou kez anlamsz bir taklitilik ve kltrel
kimliklerin yklmasdr. Kltrszlemi Afrikal bir Batl ola
mamtr, ama dpedz kltrszlemitir; bunun sorumluluu
Bat'ya der. Ortak belleklerinden, mahvedilmi ya da asimile
edilmi sekinlerinden yoksun braklan nc Dnya halklar
yaamlann modernlie yabanc normlara gre srdrmekte ve
artk anlamn ve nedenini bilmedikleri ayinleri uygulamakta di
renmektedir.
Oysa Batllamann terk edilmilik duygusunda aka grlen
baarszlnn yannda, bir sr uyumlu direnme, artk ve s
reklilik iaretleri vardr. Bu iaretler, kltrel canlla ve ya
ratcla tanklk etmektedir. Bunlar, badatrmac biimlerin,
sapmalarn, kar-kltrlerin ortaya kmasyla kendini belli eder.
Bunlar sadece plakl rten yaldzl soytar giysileri deil, dn
yann Batl fiziktesine indirgenemez olduunun sren ka
ntlandr.
Kongo Havzas'ndaki kimbanguculuk ve kitavala, Benin k4. Cornlius CASTORADS, De l'utilit de la connaissance (Bilginin Yararll
stne.) A.e.,s. 108.

127

127
ysmda, Haiti'de, Kba'da, Brezilya'daki vodu gibi badatrraac
kltler atalardan kalma deerlerle Hristiyan ayinlerinin ya da mo
dem unsurlarn btnletii, gittike yaygnlaan canl inanlardr.
Kimbanguculuk Zaire'de ykseliini srdrmektedir; yeni kiliseler
kurulmakta, mritlerin says gittike artmaktadr. Vodunun Bre
zilya'daki biimi, olan kandombles, en hoyrat bir biimde ya
anm, yzyllar sren bir kltrszlemenin ardndan Afrika ef
sanelerinin hl yaadn gstermektedir. Bu kltrszleme
Katolik din adamlarnn zulm ile daha da arlaan yerinden yur
dundan sklp gtrlme ve esaret biiminde kendini gs
termektedir. Nago kltnn rahip ve rahibeleri, Babalaos ve Yawalorisos kendilerine zulmedenleri kandrmak iin ok usta bir
kurnazlk gelitirdiler. Baz Hristiyan azizlerini kendi Afrikal tan
rlaryla zdetiriyorlar ve Beyaz ibadeti grn altnda, Siyah
ayinler ve klt srdryorlard. Meryem, denizler ve rmaklar tan
ras Yemanja ile, Aziz Hieronymus Olodumare ile, Aziz Se
bastien Orisca Olorun ile zdetirilmiti; Isa, kral Oriska, Orisanla
ya da Oxala idi. Azize Barbara'da lansan, Azize Iphignie'de Oximare gizliydi.5 Bunun tersine, Kongo kimbanguculuu, Hristiyan
kltn ve Siyahi deerlerin dinsel rgtleniini badatrr. H
ristiyan ileciliiyle askeri kurtulu rgtlenmesinin etkinliini ge
leneksel trende birletirir. Eski sistemlere oranla "yeni" ve "modern" olan bu inanlar ve kurgular temelinde, kltrel kimlikler,
kentlemi blgelerde bile etnik meknlar aarak kkleir.
Salksz bir teneke ve mukavva cehenneminde herkesin in
sanlktan kmasyla sonulanmas beklenen, grdmz gibi en
geri ve en anarik biimiyle kentleme, gerek "kar-kltr"lerin
olgunlat yerdir. Abidjan'in mahallelerinde ya da Kazablanka ve
Kahire'nin gecekondularnda, ili'nin Santiagosunun poblacione lerinde ve Rio'nun fa ve/alarmda toplumsal bir doku ye
niden olumaktadr. Dayanmalar kendilerine yeni yasallama te
melleri yaratarak kurulmaktadr.
zrgtlenme, kaak elektrik ekme ve su alma dahil, plerin
kaldrlmasndan llerin gmlmesine kadar gndelik yaamn
binbir sorununa zm getirmeye almaktadr. Kamu glerinin
5. Jean ZIEGLER, A.e., s.53.

128

128
yetersizliklerine are aranmakta ve sorunlar zmek iin kimi
zaman onlarn uygulamaya koyamayacaklar kadar dahice
zmler bulunmaktadr. Kamu gleri ya da Avrupa fabrikalar p
leri deerlendirmezken, Kahire'nin toplayclar, pleri ileyerek
para kazanmaktadr. Kahire kenti, toplayclarn sistemini be
nimseyip uyarlamakla, gbre reten, elle ayklamal yeniden de
erlendirme fabrikas kurmutur. Gbre ve plastik paralarn sat
sayesinde iletme masraflarn karlayan bu fabrikalar yerine bir
zamanlar ngrlen yabanc fabrikalar yaplm olsayd, lkenin
borlan bsbtn kabaracakt.
Sanayilemenin baarszl ve byk ksm kamusal olan, tak
litilik stne kurulu resmi ekonomilerin iflas ile, gayri resmi, ve
rimli bir ekonomi ortaya kmaktadr. Az ya da ok geleneksel bir
toplumsal rgtlenme temeli stne yaplanan, byk kapitalist
ekonomi mantndan farkl bir manta uyan informel sektr,
ou zaman varln "vr zvr iler"le srdrr; nc Dnya
kentlerinin karlat sorunlar zmede beceriklilikle kurnazlk
birlemektedir.
zerk bir ekonomik dokunun ortaya kma olasl, geni l
de farkl bir "tketim modeli"nin varlna dayanmaktadr.
Dnya leinde standartlama ve birmeklemenin karsna s
nrlar kar. nc Dnya'mn halk tabakalar Beyazlar gibi gi
yinmez, onlarn daha farkl bir sa kesme biimleri vardr; ayn e
yalar kullanmaz, ayn biimde yaamaz, bo zamanlarn ayn
ekilde deerlendirmez, ayn yiyecekleri yemezler, Afrika'nn,
Asya'nn ve Latin Amerika'nn byk metropollerinde bile bu byledir. Afrika'da geleneksel modelden farkl ama yerel rnleri
temel alan (Abidjan'da attieke, Benin'de akassa vb)6 kentsel bir
beslenme modeli benimsenmektedir. Brezilya'da, Meksika'da,
Bangkok'ta ve Kalkta'da da durum aymdr.
Batl byk sanayi en azndan gnmz koullarnda, bu "ka
leleri" ele geirmeye almam ya da ele geirememitir. nc
Dnya kentleri, mahvolmu, ar nfuslu ve yz st braklm
6. Attieke, esas maddesi manyoka unu olan bir tr kuskustur, akassa ise asl
maddesi msr unu olan yuvarlak bir hamurdur. Bunlara fufu, gari, ikvang, dolo,
sodabi vb eklenebilir.
F9/Dnyamn Batllamas

129

129
kyller iin sadece serap deil, ayn zamanda mucizedir, is
tatistiklere karn, umulann tersine insanlar buralarda ya
amaktadr.
Genelinde ele alman slam kktendinciliinin gnmzde en
tipik gstergesi olan "kimliksel" hareketler daha da karmaktr. Bu
akmn artc bir biimde atlm yapmas, Hindistan'da an
Brahmanclk ya da blgeciliin ykselmesi (buna Avrupa'nn eski
lkeleri dahildir) gibi farkl kimlik talepleri ayn trden baka ol
gular gizlememelidir. Btn bu hareketleri balatan mo
dernlemenin baarszldr ve bunlar bu baarszln do
urduu yoksunluklarn sonucudur. Gnmzde Mslman
Kardelerin ya da ii ha^ketlerinin etkisi altnda olan Arap kit
leleri, yirmi yl ncesine kadar Nasrc ya da BAAS'ydlar, yani
modernlemeye umut balyorlard ve Arap kaltyla modernlik bi
reiminin olanakl olduuna inanyorlard. Bugnk banazlklar
ne byk bir d krklna uradklarn anlamamza olanak ver
mektedir. Elbette, bu akm bir sr belirsizlii de beraberinde ge
tirmektedir. Birok dinsel ve kltrel kalntdan beslenir. Zaten
onlar olmasa hibir zaman ortaya kamazd. Ksmen efsanevi, za
ferlerle dolu bir tarihsel gemi zleminde, bir direnme ve yaylma
gc bulur. Sanayileme ve teknikle Kuran' badatrma, mo
dernlii olmayan bir modernlik gibi belirsiz bir giriim oluturur.
Bu sapma sorun yaratr.
Sz konusu toplumlar, dini hibir zaman toplumsal z
delemenin tek ilkesi yapmamlardr. mmet ya da inananlar top
luluu, ok karmak bir tarihsel balar ann oluturduu, bir
birine iyice karm topluluklar iin sadece dsel bir birletirici
rper olmutur. eriat, hibir zaman medeni hukuk olmamtr ve
banazlar byk Arap imparatorluklarnn altn am bir ko
kuma, dinsizlik ve sapknlk dnemi olarak knamakta hakldr.
ran'n byk devri, ak ve arap iirlerinin sylendii, zarif min
yatrlerin yapld ve Binbir Gece Masallar'mn saraylar devri
ayetullahlarn dayatt kat ilkecilikle taban tabana zttr.
Bat'nn yaratt kltrszleme (sanayileme, kentleme ve
nasyonalitarizm) dinsel bir yenileme iin, aykr bir biimde hi
umulmadk koullar sunmaktadr. imdiye dein grlmemi bir
130

130
lgn bireycilik, her trl lkesel kayd silerek (marabutizm gibi
halk dinleri ibadeti buna dahildir) toplumsal kitlenin tek soyut din
sel ba temeli stnde yeniden oluturulmas tasarsna anlam ka
zandrmaktadr. Batl evrenselcilik, kendisi kadar gl ve tep
kisel bir evrenselcilikle kar karya bulunmaktadr. Yine de
gerekten farkl bir yol sz konusu deildir; bu akmn karB atcl derinlerde deildir, aka ortaya koyulmaktadr. Dinin
totaliter ileyii bir baka modernlik olmaktan ok, bozulmu bir
modernliktir. Bat'nm maddeci metafiziini reddetmeyi gerektirir
ama maddi temeli, zellikle de teknii korumaya gereksinimi var
dr. Bu mthi sapm a 'mn Batllama zerinde yine de olduka
ypratc bir ilevi olmaktadr ve Batl evrenselcilik deerleri a
sndan ok endie verici biimler dahil, artc hareketlere kadar
varabilir.
Bat'dan gayri bir uygarlk olamayaca iin, Batllamann if
lasnn belirtileri, uygarln genel baarszlnn bir iareti ola
rak, tamamen olumsuz bir biimde yorumlanabilir. Direnmelere ve
sapmalara gldr gzyle baklmakta ve bunlar glmelere yol
amaktadr. Tketim toplumu mallarnn asl kullanlarndan sap
trlmas ve farkl dnce sistemleri iinde yorumlanmalar, fark
llklarn tanndnn heyecanlandrc bir gstergesi olarak deil,
normal uygar yaama doutan uyum yetersizliinin iareti olarak
grlmektedir. Elbette bu bir eyi deitirmez. Yeniden s
mrgeletirme pek az olasysa da, bir baka modelin baarl bir bi
imde ortaya kmas, birok ortak an yitip gittiinden, yaayagelen ayinler anlamlarn yitirdiklerinden pek mmkn
grnmemektedir. Resmi ya da fiili rezervlerde, Bat'nm kltrden
yasakl olarak "koruduklar" inatla ak bir asimilasyonu red
dederek trlerini srdrmektedir. Paskuanalarn masals kl
trlerinden geriye ne kalmtr? Sefil kk bir topluluk haline in
dirgenmi, kendi ufack devletlerinin yabanc koyunlar ve
inekleri ellerinden alnm ve yerletirildikleri dikenli tellerle ev
rili alandan kmak iin ili deniz kuvvetlerinden yazl gei izni
almak zorunda braklm bu insanlarn artk ne umutlan, ne tutkulan, ne de anlar vardr. Fark olarak, geriye sadece inatla ortaya
kan, ouna keke Bat gzelce balatt soykmmm sonuna
131

131
kadar gtrseydi dedirten ilke kalmtr.7
Bkkn Bat'nn gznde, informel ekonominin en gzel ba
arlan, nc tekniklerin grlmemi yetkinlikleri karsmda folk
lorik bir "vr zvr"dan farkszdr. Gecekondulann yeni koullara
uymu toplumsall, ar smrnn, taeronluun doymazl
yznden kangrenlemitir; saysz atmalar yaamtr; salksz
koullarn, kirliliin, denetlenmeyen nfus artndaki patlamann
yaratt lm tehdidi altndadr.
Saydmz btn bu direnme iaretleri, ancak Bat'nm ge
rilediini gsteren iaretler bir n alacakaranl izdii lde, bir
baka projenin afam mjdeleyebilir.

2. YEN PERSPEKTFLERN YKSEL


Ulusaltesi teknopoln off shore gelimesi, bir dnya toplumu
kurgusunu devam ettiremez. "Drdnc dnyalam"8 nc
Dnya yine de evrensel, yani Batl uygarlkla belli bir btnleme
yaamtr ve yaamaya devam etmektedir. Buradan geriye dn
yoktur. Eski dnyaya, onun dengelerine ve kltrel zenginliine ne
denli zlem duyulursa duyulsun, kolay kolay bir geri dn ola
nakl deildir ve dnlemez.
AvustralyalI bir hukuku olan Peter Sack, Papuasya-Yeni Gi
neli niversite rencilerine seslenirken yle diyordu: "Btn Batllar geriye dnn arzulanacak bir ey olmadn sizlere bkp
usanmadan syleyip duruyorlar. "Cui bono" polis soruturma il
kesine gre, byle bir ifade pheli grlr. Elbet biz Avust
ralyalIlarn yerli halklann nceki durumu yeniden kurmalanndan
hibir karmz yok. Bu, Beyazlann ngiltere'ye dnmeleri ge
7. Kurban edilen Paskuanalarn uzun listesi konusunda Francis MAZlERE'nin

Fantastique te de Pques (Mthi Paskalya Adas) adl kitabndaki heyecan


veren tankl (Laffont, Paris, 1965) etnolog Alfred METRAUX'nun klasik yapt
L'Ile de Pquesi (Paskalya Adas) [Gallimard, Paris, 1941] tamamlamaktadr.
8. Jean CHESNEAUX, Tiers monde "Offshore" ou tiers monde quart-mondis
et libration du troisime type ("Offshore nc Dnya ya da Drdnc Dnyalam nc Dnya ve nc Tipte Kurtulu) Tiers-Monde, say:100,
ekim-aralk 1984.

132

132

rektii anlamna gelir..." Ayn sorun btn keskinliiyle Yeni Kaledonya iin de geerlidir. Bu geriye dnn arzu edilecek bir ey
olmad ve mmkn de olmad konusuna Kanaklar Fransz uz
manlar kadar bile inanmyor. Ne var ki, arzu edilen bir ey olanakl
olmak zorunda deildir; hem de bu arzular, kimilerinin ta
masndan kuku duyulan art dnceler de ierebilir. Gemiin
reddi, Beyazlarn istedikleri kadar gerekli ve arzulanr bir ey de
ildir. ou durumlarda halklar, insan topluluklar, yklm toplumlarm artk az ya da ok bireylemi yeleri, kendi kltrleriyle
kasrga gibi modernlie geiin ifte mirasn stlenerek yaamak
istiyorlar. Kltrel tekbencilie mahkm kltrler ortadan kay
boldu, yeleri ld. Ayakta kalmay baaranlar bir lde meydan
okumaya, kar kmaya hazr. Teknik-ekonomik mekanizmalara
bal olduklarndan geriye dnsz olduklar sylenen ge
limelerin, kendilerini hi tepkisiz ezip gemesini kabul etmiyorlar.
Gecekondularn terk edilmiliinde olaanst bir canllk ge
liiyor. Firmalarn hizmetinde uysal ve edilgen srlere dnmek,
ba dndrc bir retim ve tketimin mekanik tutsaklar olmak
iin biyolojik bir yaamla yetinmek sz konusu deildir. Bir ya
ratma, geleneksel topluluklarn kltrel deerlerinden ve tortusal
balarndan yola karak, modernlik nesnelerini ve glerini sap
trarak ve kendine mal ederek yeniden bir insan topluluu kurma
sz konusudur. Dnrler ve kuramclar farknda deiller, ama
gndelik somut yaamda bu iki miras arasnda gerek bir bireim
olmaktadr. Gerek bir modernleme sonrasn dourabilecek bu
kaynama, bunalm iindeki Batl dnya dzeninin giderek gev
ekleen dmlerinde el yordamyla kendisini aramaktadr.
A. Formel olann bunalm ve anlam

Ekonomistlerin, lme mahkm nc Dnyallarn tm ku


ramlara kar ayakta kalabilme sorunlarn zdklerini ke
fetmeleri iin 1973' beklemek gerekti. Resmi istatistiklerde ya
ayanlar dnyasndan karlm, nc Dnya kentleri
evresinde, bilinen kaynaklardan yoksun olarak ylmay srdren
kent berdular, yitip gitmeye mahkmdular. Ivr zvr ilerle ya da
133

133
dilencilikle geinen bu asalaklarn normal ekonomik kalknma ba
arl olduu oranda gelecekleri vard. Bu arada, gebermemeleri
iin tek anslar uslu uslu geldikleri krsal kesime dnmek ve top
ra biraz daha etkili bir biimde ilemekti, ister liberal, ister ra
dikal olsun, yerel kamu gleri ve yabanc uzmanlar, gelecei, ku
ralna uygun kalknmann przsz ehresi stndeki bu irkinlii
gidermekte gryorlard. Gerekten de kalknma ve modernleme
yolundaki toplumun salkl vcudunda asalak olarak yaayan eski
teknolojili zanaatkrlk etkinliklerinin varlm hl srdrd bir
alan sz konusuydu. Modem, resmi ve aklc ekonomiyi des
teklemek amacyla, yasad kk meslekler ortadan kalkmalyd.
Kente genler krsal blgelere geri gnderilmeliydi. Kimi zaman
da devlet kasasndan byk paralarla finanse edilen rakip bir dev
let sektr yapay olarak yaratlarak ya da ou yabanc modem
zel iletmelere sbvansiyon salanarak modem ekonominin d
nda durmadan oalan, alan belirsiz kk meslekler ortadan
kaldrlmaya alld. ou durumda, bu gelime dmanlarna
kar bask nlemleri alnd. Dedikleri gibi "olaylar inat" ol
duundan ve nc Dnya'mn kentsel blgelerinde eli kolu tutan
bireylerin %50 - % 80'i hayatlarn marjinal dnyada kazanp kamu
glerinden sadece kendilerini rahat brakmalarn ve kendi ba
larnn aresine bakmak istedikleri grldnden, olguyu kabul
etmek zorunlu oldu. Bu sektr bir tortu gibi grmek, hatta geici
bir olguyla bir tutmak ayp oluyordu. Elbette postmodern bir top
lumun laboratuvaru deil, ama ncelikle "informel" istihdam ta
nyp kabul etmek sz konusu oldu. Bylece ekonomistler, ar
dndan yerel kamu gleri, o zamana kadar habersiz olduklar
btn bir sektrn gelirlerinin ve retiminin nemini kefettiler.
Sonunda, moda ve iletiim aralar ie el attlar. Artk bu "informel"leri ortadan kaldrmak ve bask altna almak deil, tersine
onlara yardm etmek sz konusuydu. Onlarn yaplanmam sek
tr "kendiliinden bir kalknma", zendirilmesi ve nor
malletirilmesi gereken "yatay bir sanayileme", ksacas baka bir
kalknma yolu haline geldi. Ayn zamanda, i ekonomik kalknma
deneyleri, brokratik tutarszla ve etkinsizlie gmlrken, h
kmet d rgtlerin ve baka kurulularn hmanistleri umutlarn
134

134
tayacak bu cankurtaran simidini bulunca ok rahatladlar.
Burada bu yeniden deerlendirme giriiminin ierdii elikiler
zerinde uzun boylu durmadan, "ekonomist" yaklamn ka
ntlad gibi, olgunun hi bilinmediini gstermek nem tar.
Bu olguyu belirtmek iin kullanlan tm adlar ve bununla ilgili
olarak verilen tm tanmlamalar, onun kendi mantn belirlemede
yetersiz kalndn gsterir. Bu informel, yaplanmam, kout,
toplum-d, gayri resmi, yeralt, gizli vb "sektr", bile bile eko
nomik ynne indirgenmi bu sektr, bir norma gre -yaplanm,
resmi, rgtl- olumsuz olarak kavranr. Formel ekonomi oku
nabilir ve gzle grlebilir; informel ekonomi, ne kadar canl, ne
kadar nemli olursa olsun bir tre zg deildir ve endie ve
ricidir. nformel ekonomi onaylanmad iin yeniden kul
lanlabilirle kullanlmaz ayklayarak ve birinci btn nor
malletirerek bundan yararlanmann nemli olduu anlalr.
Evrimci olan ve olmayan blmle, retken ve asalak blm ara
sndaki ayrmlar bu amac hedefler.
Uzmanlarca yaplan tm tanmlamalarda arpc olan, informel
sektrn "kendine zg trden" yoksunluudur. Yalnz zgl fark
belirtilir. Sektr ekonomik olarak seilir, dolaysyla mantnn
ekonominin mant olduu varsaylr. Bu nedenle, trn normal
biimlerine gre, bu sektr apak bir biimde normal tipten fark
ldr. Normal bir imge ile bir olan farklarnn tmne indirgenir ve
kendine zg bir mant bulunmad dnlr. Her ey top
lumsal olan ekonomi ayrm iinde ve toplumsaln elenmesi yo
luyla kotarlr. Bu ayrmsal yaklam ancak anlamsz bir istatistik
kavraya olanak verir. Kald ki ok keyfidir, nk normun ken
disi ak deildir.
Buna bir de bu olaylarn balam farkn dikkate almadan, ge
mite Bat'da rastlanan benzer olaylara gnderme yaplarak yo
rumlanmas olgusunu da eklemek gerekir. Kendi iinde kavranan
informel etkinlikler, gerekten de XVII. ve XVIII. yzyllarda, sa
nayilemenin domakta olduu belli bal Kuzey Avrupa l
kelerinde gelien kk zanaatlara alacak kadar yakndr. Krsal
kesimin proleterlemesi ve gler, kentlere nfus akna yol
am, oysa sanayi, bu kullanlabilir igcn istihdam etmemiti.
135

135
Kentte karlanmas gereken ihtiyalarn byk olmas, geleneksel
retim biimlerinin bunlar karlamakta yetersiz kalmas, kk
zanaatlarn gelimesi iin elverili bir ortam hazrlad. Bunlar o
unlukla blgesel temelde (Savoie, Auvergne, vb) geliti, nk
kltrel ortamlar kentsel blgelerde kuruluyordu. Byk sanayinin
yaylmas, sonralar geici gibi grnen bu informel sektr gi
derek ortadan kaldrd. Gnmzde, nc Dnya'da kk za
naatlarn birden artnn benzer bir olay olduunu ve ayn yazgya
mahkm bulunduunu dnyoruz. Bunlarn birbirinin ayn ya da
en azndan birbirinin ok benzeri olduu tartma gtrmez, ama
Avrupa'da gelien kk mesleklerin yalnz ekonomik yanlaryla
snrl kalmadnn altn bastra bastra izmek gerekir. Bu olayn
insani zenginlii, olanakl birok geliimin taycs olmutur.
Gncel tarihsel durum nc Dnya'nn informel sektrn
bir baka yazgya mahkm ediyor, daha dorusu ona daha baka
perspektifler ayor. Bu durumda, bize yle geliyor ki, hem eski
kk zanaatlarn anlamm yeniden ele almak, hem bu yeni ge
limenin ortaya kt yeni balam deerlendirmek gerekiyor.
ncelikle ancak formel olan kavranrsa "informel" d
nlebilir. Oysa formel "biimsel olarak" tehis edilebilir olsa da
"gerekte" bunalm iindedir. nformeli grmeye olanak veren ku
kusuz bu durum olmutur. Gerekten de 1973 buluu verimli
olmu, informelin bizim toplumlanmzda da var olduunu ve d
zenimiz iinde en yerleik rperleri tehdit ettiini anlamamza ola
nak vermitir.
Formel alma, Bat'nn ve merkezi bir esi olduu eko
nominin z ile benzerlikler tayan bir uygulamadr. h
tiyalarmz karlamak iin doay dntrme biimindeki bu
alma, ancak rtk zihinsel bir evren temelinde vardr. Ona an
lamn kazandran ve onu uygun, dolaysyla olas klan kurgular
btn, ekonominin dselini oluturan btndr. Birbirine ba
ml dzey evresinde rgtlenir: Antropolojik dzey, top
lumsal dzey, fziko-teknik dzey. Bu sonuncu dzey, ekonomik
ideoloji iinde birinci srada ve btnn temeli olarak ortaya kar,
ama dier ikisinin optik etkisi gibi gzkr.
Antropolojik dzey insan kavrayyla ilgilidir. inancn
136

136
-doaclk, hazclk, bireycilik- eklemlenmesi ttine kuruludur.
Toplumsal atom, hazlarn ve zntlerini hesaplar ve doal ge
reksinimleri karlamak iin eylemini akliletirir.
Toplumsal dzey, insan Homo Oeconomicus olarak kavrayan
anlayn bir sonucu olan toplum kavrayyla ilgilidir. retim iin
olduu gibi politika iin de toplum hayatnn szlemeli r
gtlenme tarz ile ayrt edilir. Dolaysyla kr amal bir r
gtlenme sz konusudur: Bar, gvenlik, zel mlkiyet gvencesi,
iblmne ve i rgtlenmesine en byk sayda insan iin en
byk zenginlii verme olana salayan temellerdir.
Fiziko-teknik dzey byle bir toplumda byle insanlarca n
ceden kabul edilmi doa anlayyla ilgilidir. Bu doa, alma ve
retimle sahiplenilmesi ve egemen olunmas gereken hasm bir ve
ridir.
Bu insan, toplum ve doa gr, almaya ve ekonomik
ulamlar btnne anlam kazandm. Tamamen kendisine referans
veren bir anlam alan sz konusudur. Burada ok kolaylkla, bir
baka biim altnda artk ainas olduumuz Batl okgenin bo
yutlarn grrz. Formel paradigmas (alma ve ekonomi) bu anlambilimsel alan iinde yer alr. Bir hammadde (doadan kan)
zerinde etki yapmak iin aralar (ara-gere ve makineler) kul
lanan teknik zellikte bir etkinlik (dntrme/retme) sz ko
nusudur. Bu etkinliin ilk rnei kapitalizm ncesi zanaatta bu
lunurken toplumsallam bask normu kapitalist cret dzeninde
gerekleir.
Modem insanlarn byk ounluunun somut "cretli" et
kinliinin, ekonomik dselliin zanaatsal alma paradigmasyla
hibir ilgisi olmad dorudur. retken emein bunalm ve hiz
metlerdeki artla bu elle tutulur biimde kendini gsterir. teden
beri "sanayinin ve toplumun salksz uzantlar" olarak grlen et
kinliklerin, toplumsal olarak geerli saylmas, alma kavramnn
kendisini rtmesine yol aar. Malthus bunu ta banda korkuyla
grmt: Madem ark sylemek iin harcanan zahmet retken
bir almadr diye yazar bir syleiyi elendirici ve eitici kl
mak iin verilen ve ok daha ilgin sonulara ulatrd kuku g
trmeyen abalar, gnmzde neden retimden saylmaz? Tut137

137
kllarmz dzene sokmak ve kimsenin en deerli varlmz ol
duuna itiraz etmedii tm yce ve insani yasalara itaat etmek iin
gereksinim duyduumuz abalar neden anlalmaz? Tek kelimeyle
imdi ya da gelecekte, amac haz salamak ya da acy uzak
latrmak olan herhangi bir eylemi, neden dlayalm? n
sanolunun hayatnn her anndaki tm etkinliklerinin bu ekilde
anlalabilecei dorudur."9
alma ve ekonominin anlamszl tehdidi karsma Malthus
ve ekonomistler ekonomik dsellik fonu stnde, keyfi cret d
zeni engelini koydular. "lerin yrmesi" iin byle olmas ge
rekiyordu.
retici emein gnmzde yaad bunalm, Bat dnyasnda
egemen olan meruluk tarzn can noktasndan yakalamaktadr.
Gerekten de emek, toplumsal meruluun temeli olmay sr
drmektedir ve g ile zenginliin ulusal-devletsel dzen iinde
vazgeilmez bir hakll baka hangi efsaneden alabilecei bi
linmemektedir.
Siyasetin ve ulusal-devletsel dzenin sonuna dorudan bal ol
makszn, emek bunalmnn Batl uygarln temellerini k
knden kazmaya byk katks olmaktadr. Bat uygarl tarihi
uzun zaman iyimser dnenlere, her dzeyde yaratc bir ykma
sreci olarak grlmtr. Ykc bir sre olduu yadsnamaz.
Ulusal-devletsel dzenin ve i ahlaknn salamlatrld bir top
lumsal dokunun canll sayesinde, gerekten uzun sre yaratc
tepkiler olumutur. Batl toplumlar kendi elikilerini ihra ede
bilmi, srekli ileri atlmlarla vadeleri geciktirmilerdir. Yine de
zmlememiz doruysa, istikrar salayan aygt artk tam orta ye
rinden isabet almtr. Yaratc tepki artk, zlmekte olan bir
bnye iinde doamaz, ancak darda ve belli bir lde ona kar
oluabilir.
B. Toplum ve informel toplumsallk

Bu bunalm Batnn zn derinden etkiledii halde, biz ko


nuyu pek bu adan ele almak istemiyoruz; daha basit bir biimde
9. Thomas Robert MALTHUS, Principes (lkeler), Arthaud, Paris, 1820, s.28.

138

138
nc Dnya'da informelin anlamna ulama biimi zerinde
durmak istiyoruz. Gerekten de informel alma, balangta
ancak benzer hatta zde, herhalkrda -ekonominin ideolojik nkabulleri erevesine girmeden- formel almann sonularyla
karlatrlabilir sonular getiren bir insan etkinlii olarak an
lalabilir.
Bylece, informel ekonomi, formel ekonomi ile ifte kimlik ve
farkllk ilikisi kurmaktadr. Kimlik, grnte normal ve resmen
onaylanm ihtiyalar karlayan, benzer istihdamlar yaratan ve
ounlukla birbirine yakn gelir dzeyleri douran, "normal" sektrnklerle karlatrlabilir mal ve hizmetler retimi do
urmaktan ibarettir. Yine de bu kimlik, ekonomistlerin bile isteye
kandklar bir aldatmacadr. nformel ekonomi, kat anlamda c
retli bir etkinlik deildir. El emeini cretlendirse bile cretli top
lumun mantna uymaz. El emeinin ounlukla aile ya da airet
leinde olmas ve belirli bir tipe uymamas bir yana, etkinlik, a
lmann Bat'da kabul ettii her eye (grev ahlak, kurtarclk
misyonu, vb) uymaz.
Nihayet, informel retimin amac snrsz bir birikim yaratmak
ve retim iin retim deildir. Bir birikim sz konusu olursa, bu,
daha geni bir yeniden retim iin yatrm amacyla yaplmaz. Sek
tr, birimlerin bir elde toplanmasyla deil, bunlarn oalmasyla
geliir. Kaynaklar geni lde kltrel gereksinmelerin -len
masraflar, topluluk dayanmas- karlanmasnda kullanlr.
Batllamaya karn nc Dnya, Kuzeyin sanayilemi
toplumlarnm bireycilik evresinden henz ok uzaktr. Kara Af
rika'da (ve dnyann baka birok blgesinde) bir kimseye, ai
lesinden olduunu kabul ettii kii says sorulduunda verilen
cevap aa yukar yzdr. Beninli bir dostum, aile leninde bu
rakamn aldm ve herkesin de gelemediini aklyordu; s
telik, Fransz yasasndan aynen alnm bir yasaya gre, s
kynetim nedeniyle ten fazla kiinin bir araya gelmesi yasak ol
duu halde! Byk ailelerin zorunlu olarak paraland kentsel
blgelerde, bir halk bellei ve kltrel kimlikler temeli stnde
kk rgtlenmeler geliiyor. Bunlar, ustaca ayakta kalma stra
tejileriyle gnlk hayatn ykmllklerini stleniyorlar. Yalnz
139

139

retim ve satla deil, ayn zamanda, kendi evini yapma, satn


alma kooperatifleri, ortak mutfak, bo zamanlan deerlendirme ve
yaratc etkinliklerle (halk tiyatrosu dahil) ilgileniyorlar.
zellikle Latin Amerika lkelerinde dayanmac etik, zynetimli saysz mikro-rgt biiminde ortaya kt: ili'de eko
nomik halk rgtleri, Brezilya'da din adamlannm oluturduu top
luluklar, mahalle rgtleri, genlik ve kadn hareketleri, yerli
dernekleri, evreci gruplar, vb.
Bylesi bir balamda, retim etkinlikleri, kimi zaman sofistike
teknolojiler ve hazr bilimsel bilgiler kullanabilen, dorudan do
ruya bir baka toplumsalla girerler. Kendi bann aresine
bakma, yaratclk, kapitalist giriim biimini almaz. Atlye, pal
miye garaj, (tek gayrimenkul bir aa glgesidir) ya da toplama
malzemelerle tenekecilik, tersine zgn bir toplumsal dinamie
uyar. Mhendis olmadan mhendis, mteahhit olmadan mteahhit,
sanayici olmadan sanayicidirler. Sistem iinde fiilen saygnln
yitirme, sistem dnda bir ikinci ans yakalama olasln ortadan
kaldrmaz.
"Tkr tkr ileyen sanayileme"ye10 gei olanaksz deil; Ba
tllamann en ok etkiledii lkelerde yer yer ortaya kyor;
Bat'nn bunalm, Batllamann etkisizlemesi gibi bir eie var
mad srece ortaya kacaktr da. ounlukla buna yel
tenilmiyor, nk dnya ekonomisinde yerini alma olasl ok
zayf olduu iin cazip gelmiyor. Bunalmn btn aklyla or
taya kmas ayn zamanda zm iin ilk admdr.
Bat'nn ekiciliine kar bu direnmeler bir umut kaynadr.
Bat'nn lmnn, zorunlu olarak dnyann sonu olmayacan
imdiden bildirmektedir...
Batllama karsnda direnmelere, gelenekleri yaatma ve sr
drme eklemlendiinde, informel ekonominin ve toplumsalln
ortaya k daha da anlam kazanmaktadr. Ulusal-devletsel dzen
bunalm, sanayilemi lkelerin toplumsal dokusunu bozup bizzat
toplumsal ban varl iin ciddi bir tehlike olutururken, bu bu
nalm takliti devletin nasyonalitarizmi ve yapay dzeniyle hor
10. Pierre JUDET'nin daha nce alntladmz ve uygun bulduumuz deyimine
gre.

140

140

lanan yaamsal gleri ve etkili dayanmalar ancak z


grletirebilir. Teknik-ekonomik makine, toplumsal dayanakszlktan
alamaz duruma dme tehlikesi gsterirken, nc Dnya top
luluklarnn makineyi reddetmeleri sonucu saptrlan ve yadsnan
yaratc enerjileri kat kat artabilir.
"Batl" dzenin, teknik-ekonomik makinenin toplumsal doku
iine yerletirilmesinin elikilerinden kaynaklanan bunalm, yeni
dnyalarn, yeni bir uygarln, yeni bir an serpilip gelimesinin
kouludur.

141

141

GENEL SONU:
BABL' KURTARMALI MI ?

"Herkes ayn dili ve ayn szckleri kul


lanyordu. nsanlar Dou'ya doru giderlerken
inear lkesinde bir ova buldular ve oraya yer
letiler. Birbirlerine, Haydi! dediler. Tu
lalar yapalm ve onlar atete piirelim. Tula
talan, bitm harlar oldu, Haydi, dediler.
Kendimize bir kent ve tepesi gkleri delen bir
kule yapalm! Kendimize bir ad koyalm ve
btn yeryzne dalmayalm! "
Kuds Kutsal Kitab, Tekvin 11:1-6.

Bat freskini kaba hatlanyla izerken tabloyu karartmak arzusuna


teslim olup peygamberleri, Babil'in dn haber vermeye iten
bir z nefrete kaplmadk m?
Buraya kadar yazlanlar biraz alelacele okumakla ortaya
kabilecek felaketilii kukusuz hafifletmek gerekir. Bat'nn sonu
ille de kyamet deildir. Kald ki modernliin getirdii "kurtarc"
zlemler, nasl olur da korunmaz? Hakszla uram insanlar tut
kuyla savunmay ve nemli bir sezgi paym dlamayan, ama ola
sy ve arzulanr serinkanllkla ve yanszlkla belirlemeye alan
bir zmlemede, manicilie* yer yoktur.
* Manicilik ya da maniheizm: Maninin tilmizlerinin iki eit ve kart iyilik ve k
tlk ilkesinin birlikte var olmasna dayanan retisi. Szck, genel anlamda,
her eyi, biri tmyle benimsenen ve teki ayrm gzetmeden reddedilen iki par
aya ayran gr belirtmede kullanlr, (.n.)

142

142
A. Kyamet arzusunun tesinde

lerlemeyi, bymeyi, kalknmay icat eden, kendi hedefi do


rultusunda belirsiz ve kendince iyi bir yrye kkl bir inan
iinde yaayan Bat, aykr bir biimde gerilemeyi, k, kaosu
da icat etmitir.
nceki toplumlar, zellikle de Batl olmayan toplumlar, ken
dilerini "tarih" iinde dnmyorlard. Onlarn byklkleri ve
k, ancak dardan yneltilen bir bakn yargs olabilir. Ken
dilerini evrimsel olarak dnseler bile, gerileme evresi sadece
geici bir geri ekilme, deimez bir dzende bir aamayd. Greklerin kaosu, Yahudilerin tohu-bohu'su insan dzeninin ortaya k
masndan nceki ilk kozmik durumdur.
Aydnlanma dnrleri, Roma Imparatorluu'nun dn,
Arap dnyasnn kn, in Imparatorluu'nun gerilemesini
"icat" ederlerken, Batl silahlar, XVI. yzylda Amerika yer
lilerinin uygarlklarn harabeye evirdikten sonra, Hindistan'da
Byk Mool Imparatorluu'nun dalmasna yol amlardr.1
Platon'un ve Aristo'nun siyasal biimlerin bozulmas ve yoz
lamas zerine gelitirdikleri eski evrimsel emalarn, slam d
nrlerinin emalarnn -bunlardan biri de, bni Haldun'un, bi
reyciliin ve hazc bencilliin mayas olan kent uygarlnn
gevettii kent hanedanlklarnn yklarak yerlerine assabya 'nn
("dayanma") bozulmam olduu gmen kabilelerin gemesini
ngren emasdr- 18 eyaletli deimez m mparatorluu s
tndeki hanedanlklarn birbiri ardnca gelmesini Gk'n hi
mayesini yitirmesiyle aklayan inli tarihilerin emalarnn ye
rine, XV m . yzyl filozoflar i ve d nedenler diyalektiinin bir
zmlemesini nerirler. Bu zmlemede, ilkelerin kokumas ve
sekinlerin yozlamas dncelerinin yannda ya da yerine, insan
akimn "sonsuz yetkinleebilirlii"ne duyulan inan ortaya konur
(Turgot -Condorcet). Ykselen burjuvazi modem toplumun (ve
akln) stnlne inanr ve bunun iaretlerini her yerde -siyasal
biimler, trelerde incelme, ticaretin gelimesi- grr. Her ey,
I.T a h a r MEMMI, Sous-dveloppement et dcadence "Azgelimilik ve Ge
rileme, Tiers- Monde say: 100, aralk 1984.

143

143
hatta apak gerilemeleri bile, uygarln kar koyulmaz iler
lemesine katkda bulunur. Yllarn ve olaylarn ak iinde, bu
reti yle bir g kazanr ki, kendisinden baka her trl ierikten
boaltlm ilerlemenin apak olduu konusunda en kk bir
kuku duymak olanakszlar. Bu, gelimenin geliimidir.
Bu yeni "ilkeler", XIX. yzyln toplumsal bilimlerine ne
redeyse tek bana egemen olacak ve XX. yzylda teknik ilerleme
ve snrsz sermaye birikimi biiminde, ak seik uygulamalara
dneceklerdir.
Kukusuz, bakalarnn knn ilkelerim bile Bat'ya uy
gulamaya kalkanlar olacaktr. Ekonomi tarihileri, ilerici gidii bu
nalmlar ve durgunluklar saptamasyla greceliletireceklerdir.
zellikle Marx, kapitalist sistemin dnmesini yaratacak byk
bir bunalm ngrr. Pareto "sekinlerin dolamn" ekonomideki
alkalanmalarla badatrr. Bununla birlikte, teknik ilerlemenin
dorusal art, retici glerin gelimesi, tpk ekonominin ge
limesi gibi bir kazanm olarak kalr. Teknik ve ekonomi stne
kurulmu Batl uygarlk, dnmler ve devrimler geirebilir, ge
limesi engellenemez ve konumu zorla ele geirilemez. Tam ter
sine her gerileme, ileri hamleler yapmasn salar.
Tarihi hl ilkeler zerine kuran "gerici" ya da "idealist" d
nrler, Oswald Spengler ve Arnold Toynbee gibi, "Bat'nm k
tn" ilan edebilirler. Onlar yanda bulamam ve gerekten cid
diye
alnmamtr.
Smrge
imparatorluklarnn
ortadan
kalkmasnn, Rus Devrimi'nin, dnya savalarnn, nc
Dnya'daki karklklarn ne nemi var, iler yryp gidiyor.
Hatta kinci Dnya Sava'ndan sonra, gl ve sarslmaz bir ge
lime sz konusudur. Son yllarda karlalan glklere ramen
dnyann, Bat'y Bat yapan deerlerde, yani teknik ilerleme ve
ekonomik kalknma ortamnda birlemesi, hi bu noktalara var
mamt.
Kyamet khinleri, ou kez kendi i dramlarm evrensel bir
dram olarak alan ya da en azndan yitip gitmekte olan bir snfa, bir
gruba ya da bir lkeye mensup olup, yerel bir olay dnya bo
yutlarna yayan felaket kumkumalardr.
Carl Schmitt oktan u saptamay yapmt: "Bir halkn, siyaset
144

144
alannda tutunacak gc ya da istei yok diye dnya siyasetinin
sonu gelmez. Bu sadece zayf bir halkn sonu olur."2
Gelitirdiimiz dnce de kukusuz bu durumun dma k
myor. Yal Avrupa'ya ait olmamz ve Fransz olmamz, bizi olay
lar byle grmeye yneltiyor. Bir Avrupa Birlii'nin kurulmasna
balanan umutlara karn, ye lkelerin yneticileri, gerek bir si
yasal birliin nndeki engeller konusunda grbirlii iinde ol
maktan baka bir ey yapmyorlar. Ve ikinci derecede byk dev
let olan Fransa, dnya sahnesinde gerilemesinin kanlmaz
dramn seyretmekten bkp usanmyor.
Elbette bu durum bizi zamann ezgisini, bir an bitii ezgisini
alglamaya daha duyarl klyorsa, zmlemelerimizin, gzlemevimizin bulunduu kck toprak parasn atn ve daha
geni bir dnya iin geerli olduunu iddia ediyoruz.
ou kez hakl olarak "beyaz adamn hknklarna3 mal edi
len bu "kendinden nefret"ten kurtulmay denemek iin kyameti bir
felaket olmaktan karmak gerekir. Kara haber khinlii yapmaya
gerek yok. Avrupa'nn kne kar olmak bize ahlaki g
rnmese de, bunu dilemek de pek olanakl gibi gelmiyor. Kyametilik gr apak eylerle kritik iaretlerin ii ielii stne
kuruludur. Fani olduumuzu biliyoruz; Bat'nn bir istisna ol
duunu dnsek bile, uygarlklarn lml olduunu rendik.
Son olarak, nkleer silah stoklarnn gezegeni havaya uurmaya
fazlasyla yettiini ve sorumlularn ne bilgeliine, ne de tedbirli
olularna gven duyulamayacam bilmiyor deiliz. Bu nedenle,
her bunalm iaretinde hemen arlklara geme istei duyulur.
Bizce burada almas zorunlu olmayan kk bir kayma var.
Bat'nn sonunu saduyu ile dnebilmek iin, hem lm
szlk dselinden hem felaketin bysnden kurtulmaya aba
gstermek gerekir. Aslnda bir uygarln sonunun gerekten bi
linen tek bir rnei var: Bu da, modem dnemi hep megul etmi
bir son ve antik dnyann sonu; daha ak bir deyile Roma mparatorluu'nun k. Kendi kmzn nasl olacan d
2. Cari SCHMITT, La Notion de politique (Siyaset Kavram), Steinhauser e
virisi, Calmann- Lvy, Paris, 1972, s.97.
3. Pascal BRUCKNER, Le Sanglot de Lhomme blanc (Beyaz Adamn H
kr, Le Seuil, Paris, 1983.
FlO/Dnyamn Batllamas

145

145
nebilmek iin her zaman bavurulan rnek bu. Dorusu, bu
rnek her ey olabilir ama bir felaket rnei deildir. Bu bitmeyen
bir sondur ve dramatik k, tarihilerin tarihi sonradan yaz
malarnn bir biiminden bakas deildir. En hazin dnemle s
nrlamak bakmndan, t.S. m . yzyl ile VI. yzyl arasm alacak
olursak, imparatorluun eitli kelerinde elbette felaketler ol
mutur ama her dnemde yerel felaketler hi eksik olmamtr.
Genel huzur dnemleri ve belirli yerlerde mutlu durumlar da ya
anmtr.
Hibir dnemde tek ve genel bir felaket yaand g
rlmemitir. Hatta Alaric'in 410'da Roma'y almas yalnz bizim
iin bir k simgesidir. O ada yaayanlar iin bu, imparatorluk
iindeki ekimelerin talihsiz bir blm ve Ravenna'nn
Roma'dan daha nemli olduunun iaretidir.
mparatorluk miti Karolenjiyen Batda, Bizans'ta ve ancak
1806'da den Kutsal mparatorlukla srp gittiinden, anlam yi
timi ok yava ve son derece uzun olmutur. Antik dnya, hi kim
senin ruhu duymadan lp gitmitir. Peki bize kendi uy
garlmzn lmn kim duyuracaktr?
B. Evrensellik zlemi

Bat, bize kimsenin bilmedii ve sonunda lm tehlikesi olan


anlamsz amalar iin insanlar ve kltrleri ten bir bomba gibi
grndyse de, yalnz bu kadar deildir. Yunan-Yahudi-Hristiyan
tasanda, karde bir insanlk zlemi vardr. Gezegenin kltrszletirilmesine ve her biimiyle emperyalizme kout olarak
Bat, tm insanlarn kendilerine bir yer bulabilecekleri ve her bi
rinin zgr yurtta olduu kurtulmu bir site dn retmi ve
gelitirmitir. Bu tasar, istenen, olanakl bir ey midir ve hangi ko
ullarda? Kimilerinin teknik sayesinde gerekletirildiine inan
dklar Gn fethi d, tamtamna bir Babil ddr. Yehova
bile buna inanmtr. "Oysa Yehova, insanlarn kurduklar kenti ve
kuleyi grmek iin indi. Ve Yehova dedi ki: Bak hepsi tek bir
halk oluturuyor ve tek bir dili konuuyorlar ve onlarn gi
riimlerinin balangc ite byle! Artk onlar iin gerekle
146 K

146
meyecek hibir ama yoktur."4
Gerekten de insanlarn tek bir halk oluturduu ve tek bir dili
konutuklar ve onlar iin gerekletirilmeyecek hibir niyetin ol
mad zamanlar sonunda geldi. Ama kurduklar site bir eye ben
zemiyor. Orada adaletsizlik, iddet, nefret hkm sryor. Site
kendi kendisini paralyor. Bolluk yaratmas ve kavgalar ya
ttrmas gereken teknik, adaletsizlie, iddete ve nefrete saysz
olanaklar hazrlyor. Yok olup gitme tehlikesi her zaman ol
duundan daha gl.
D karabasana dnd diye vaatlerinden vazgemek mi ge
rekir? Ne olursa olsun, Babil Kulesini kurtarmak iin mcadele
etmek gerekir mi? Birmek ulusaltesi bir kltrn zaferi ka
zanmas arzulanr bir ey deil midir? Bu evrensel kltrn birok
Amerika yerlisinin iine gmld toptan terk edilmilik yerine,
herkesin ve her kiinin iletiimini ve anlamasn salamay ba
ardm varsayalm. Bundan daha ok ne istenebilir? Bir Batl
Bat'nn teknik-ekonomik makine olarak olumsuzluklarnn ve. teh
likelerinin ne kadar bilincinde olursa olsun, Yunan-YahudiHristiyan uygarlnn rettii kimi deerlerden vazgemesi ola
nakszdr. Kltrlere sayg ve halklarn haklar kadar, insan haklar
ve insan kiiliine sayg da gerekletirilmesi vazgeilmeyecek bir
hedef olan bu mirasn paralardr; bunu yaparken salt biyolojik
hayat dini putuluunu ve kimliksel sylenceyi reddetmek zorunlu
grnyor. Bat, "kltrel tekbencilii" ykmtr. Kukusuz bu
ykm geriye dnszdr. Gelecei nceden grebildiimiz ka
daryla, tekil bir insan topluluu artk kendisine "insanlar", "gerek
insanlar" diyemeyecektir. Modernlik sonrasnda eitli kltrlerin
yeniden douu grlse bile, bunlar hibir zaman tmyle eskisi
gibi olmayacaklardr. Bir kltrn baka kltrlerin varlndan
habersiz kalmas olanakszdr ve bu olanakszlk barbarlarn her
eye karn insan olduklarn dnen nceki bilinten ok fark
ldr. Buna yerinmek ve kltrel tekbencilii yeniden yerletirmeyi
istemek mi gerekir? Kurtarc akl mirasnn iyice aratrldktan
sonra kabul edilmesi birtakm sorunlar yaratacaktr; bileenlerin
ayrmas mmkn mdr?
4. Tekvin, 11:7.
147

147
Eitlik paradoksu, Batl pratik akim karsna kan en yrekler
acs sorunlardan biridir. Gerek eitlik olmadan gerek kardelik
olmaz, ama koullarn benzerlii ve durumlarn edeerlilii ol
madan da eitlik olmaz. atknn kuramsal zm, ayn l ile
llebilirlik alan dnda edeerlilikler koymaktan ibarettir.
Btn insanlar eittirler ve birbirleriyle karlatrlamaz olduklar
iin denktirler. Farkl olma hakknn tannmas, daha nce Ay
dnlanma filozoflarnca ileri srlm ve bilinen arlklardan hi
birini nleyememi olduu iin pek de gven vermemektedir.
"Risk diye bir ey varsa" der evrenselci anlayta olan Ray
mond Aron," bu birmeklilikten ok konformizm riskidir."5
Burada, Alexis de Tocqueville'in gl dncelerinin izine
rastlarz. Eitliin kar koyulmaz ykseliini grnce kapld
korku byk lde bu konformizm tehlikesini alglamasna ba
ldr. Koullarn bir dzeye getirilmesinin ve yurttalar "kitleselletirme"nin dourduu konformizmin, hangi uurumlara s
rklediini ulus-devletler dzeyinde grdk. Totalitarizm
niformadan holanr ve konformizm doruca buraya varr.
Bat'mn btn "kusurlan"nm dnda bile, birmekletirici s
recin evrensellemesi ok kt sapmalara yol aabilir. Karde
dnya imparatorluunun, byk biraderin, Orwell'in Big Brother'mn dnyas olma tehlikesi olduka yksektir. Bu dnya top
lumu teknisyen olarak kald srece risk daha byktr. Oysa Jac
ques Ellul'n ses getiren zmlemesi kabul edilirse, "Gerekte bir
tek yol vardr: Var olabilecek en totaliter dnya diktatrl. Tek
nie tam atlm yaptrmann ve biriktirdii mucizevi zorluklar z
menin tek yolu kesinlikle budur."6
Nihayet, Batl hmanizm adna, karde bile olsa tek bir dnya
karsnda baz nyarglar duyabiliriz. nsann oulluu, yaratl
dzeyinde olduu gibi kltrel dzeyde de belki ayakta kalmann
kouludur. Bugn yadsnan ve horlanan kltrlerin, bizzat z
gnlklerinden dolay, yarn tarihin meydan okumasna kafa tu
tabilecek en elverili kltrler olmayacam kim bilebilir? Byk
5. Raymond ARON, Les Dsillusions du progrs (lerlemenin Dknklklar)
Calmann-Lvy, Paris, s.117.
6. Jacques ELLUL, A.g.y., s.287.

148

148

lde Bat'nn eliyle, insanln kltr mirasnn yoksullamas o


zaman deeri biilemez bir zarara yol aard. Kltrel farklln
gerek bir evrenselciliin anlaml dzeyi ile badaabilecei de hi
kesin deildir.
Etnolog Marc Aug yle haykrr: "Bu farkllklar terimi en u
noktasna kadar gtrlrse, kltrler aras iletiimsizlie kadar
varlacan belirtmek gerekir ve kanmca her ey bunun tersini ka
ntlyor."7 Bu, olduka iyimser bir gr. Kukusuz antropologun
kiisel deneyimi, iletiim olana stne kuruludur ve bunu do
rulamaktadr. Ama kltrler aras ilikilerin yaratt ortak de
neyimler daha sakmml bir gre gtrmektedir. Pierre Loti'nin,
inlilerle Avrupl denizciler arasndaki ilikiler konusundaki s
mrge notlar konumuz asndan bana ok uygun gibi grnyor:
"Kald ki, kendi aatan kefenine kapanm ve her eyden ayrlm
bu kk dnya, nasl byle olduuna deil de, baka trl ol
masnn pekl mmkn olabileceine ayordu... Kendilerini bir
birlerine kar son derece yabanc hissediyorlard."8
oul bir insanl tanma, belki de zgrletirici akln bir mi
ras olan dar bir yoldur. Bu mirasa duyulan zlem Bat'mn
zlmesiyle ortaya kacak kaosun, ykntlarn ve umutlarn or
tasnda kurtarlmay hak etmektedir. Ne var ki sahte evrenselliin
kurduu saysz tuzaa dmekten kendini korumak uygun ola
caktr.
Cornlius Castoriadis gibi Bat'nn uyank ve eletirici bir d
nrnn tutumu insan hayretler iinde brakyor: "Bana ikili bir
soru sordunuz. Birincisi Bakalarndan stn myz? kincisi,
Evrenselliin deerini dorulamak gerekmez mi? Kendi payma,
ilk soruya hi ekinmeden evet derim. Orwell'in szlerini aarak
yle yazdm oldu: Btn kltrler eittir ama biri var ki di
erlerinden daha eittir, nk kltrlerin eitliini bir tek o kabul
eder."9 Bu kolayca anlalabilir yanltmaca kltrlere ye farka say
gnn snrlarm doru, ancak tek yanl kavrayan budunmerkezci
bir konumu gzler nne sermektedir.
7. Bilginin Yarar stne, A.g.y., s,96.
8. Pierre Loti, Matelot (Tayfa), Calmann-Lvy, Paris, 1948, s.175.
9. Cornlius CASTORADS, Bilginin Yararll stne, A.g.y., s.99.

149

149
"Zina yapanlarn taa tutularak ldrlmesi, hrszlk yapann
elinin kesilmesi, kck kzlarn snnet edilmesi, cinsel ilikiyi
nleyen ameliyat uygulamas bizce kabul edilemez... Benim kl
trlere saygm bunlar kapsayamaz. Bununla geriye kalan arasnda
yine de belli bir dayanma olduunu dndm lde, bir soru
iareti beliriyor. Kukusuz benim kendi deerlerim, yani kabul et
tiim ve kendi kltrm iinden setiim deerler gereince, Bakas'nn kltrne saygm buraya kadardr; anlamaya alrm,
ama kabul ettiim anlamda ona sayg duymam."10
Castoriadis hem hakl, hem haksz. BZM N kabul edil
mezin altn izerken hakldr. Bunlara, konkistadorlar dehete d
ren ve Aztekler soykrmm hzlandrmak iin Engizisyon'un in
sanlar yakmasn aklayan insan kurban etmeyi ekleyebiliriz. Btn
bu barbar gelenekler, bizim yaama sayg anlaymza ok terstir.
Kukusuz, sivil ban zamanlarnda, trafik kazalarnda, vahilerin
hibir dinsel ayinde ldrmediklerinden ok daha fazlasn l
dryoruz. Etnologlarn bu gzlemi doru, ama bir eyi de
itirmez. Tpk bizimki dahil her toplumun kendine zg iddet
ve yok etme ayinleri olduu saptamas gibi. Bizimkiler de en azn
dan "vahilerinki" kadar irentir. Gnmzdeki ikence ve soy
krmlar, Tupinamba yerlilerinin insan yeme enliklerim ya da Azteklerin insan kurban etmelerini ve hatta eskiden dinsizlerin diri
diri yaklmasn barbarlkta geride brakr. Bu savunulmaz ca
navarlklar ne karlatrlabilir ne de hesaplanabilir. Ayrca, Batllar bizim barbar ayinlerimizin hibir zaman toptan onay gr
mediini ve her zaman bunlar reddedecek saduyulu insanlarn
bulunduunu syleyebilirler. Holist toplumlarda bunun byle ol
mad kuku gtrmez. Bu hogrszl anlamak en azndan
ortaya koymak iin, bizim szmona yaama sayg ve insan ki
iliinin btnl anlaymzn inenmesine deil, asl lme
sayg anlaymza ters den teki gelenee yani yamyamlk"a
bakmamz gerekir. Bununla yemek amacyla bir insan ldrmeyi
kastetmiyorum -bu yine bizi yaama saygya gnderirdi- ama sa
dece lm nedeni (ceza yaptrm, ayinsel ya da doal lm) ne
olursa olsun, ldrdkten sonra yenmesini kastediyorum. Hem
10. A.g.y., s.109.

150

150
cinslerine sevginin son kertelerine kadar zorland Papuasya-Yeni
Gineye bir sre nce yaptm yolculuk srasnda, misyonerler,
hatta etnologlarla giritiim tartmalar, beni temel bir lt bu
lunduuna inandrd. Hem uygar olup hem de insan eti yemek
mmkn deildir. Ne var ki yararc akl, lleri ikinci bir ilemden
geirmeyi ve artklarn ekonomik "kullanmm" buyuracaktr. Herhalkrda, "vahilerin" yamyamlnn ender olarak yalnzca ya
rarc akl stne temellendii bilinmektedir, insanlar ou kez er
demleri aile iinde korunsun diye yaknlarn ya da rakip kabileleri
bunlardan yoksun brakmak ii dmanlarm yerler. Bu yam
yamlk lye tapmay ve saygy hi mi hi dlamaz, tam tersine.
Hatta ruhun lmszl inancyla da badar. Kukusuz be
densel dirilme konusunda baz sorunlar dourur, ama bunlar da
almaz deildir. Yamyamln zel nemi, bana yle geliyor ki
yamyam uygarlklarn "aa" olduunu gsteren hibir aklc ka
ntn olmayndan kaynaklanyor. Burada yaam, nitelikten ni
celie gei zerinde oynayarak yanltc oyunlarn gstermez. Bu
tabuyu tam olarak paylayorsam, gerekten anlamadm itiraf
ediyorsam da, olaanst gcn yine de gryorum. Tek aklc
tutum hogrl olmak olmalyd: "Madem siz sevmiyorsunuz,
bari bakalarm irendirmeyin." Oysa, dayanlmaz olan zaten bu
"fark"tr. Kukusuz bu fark, znde Bat'da bile en az hogr gterilen beslenme tabularyla ayn trdendir.
Amerikallar at eti yemezler ve bakalarnn yemesini de en
gellemek isterler. "Yamyamlar11 gibi at eti yediklerinden ku
kulandklar Franszlan yarglarlar, insan kurban etme kadar, yam
yamlk da Bat'nn silah zoruyla hogry ve kltrlere saygy
kabul ettirmesine yaramtr. Burada kltrel farkm dayanlmaz ni
teliinin deilse bile en azndan snrlarnn tam ortasnda bu
lunuyoruz.
ite burada Castoriadis ve onun gibi dnenlerden ayrlyoruz;
Bat'nn kltrlerin eitliini tand kesinlemesi ok tartma g
trr. Ne yazk ki bu eitlik, tpk Yerli'nin deeri gibi ancak l
dkten sonra tannmtr. Kald ki tanma, kltrel tekbencilie g
mlm btn teki toplumlann tanmasndan kukusuz he stn
11. Baknz Marshall SAHLINS'in zekice zmlemesi, A.g.yda, s.211.
151

151
ne de farkl yapdadr. Barbarlarn ve kltrlerinin deerini ta
nyanlar Grekler oldu ve etnologlar, onlarn karlarnda kendileri
kadar (ve ou kez daha fazla) nyarglardan arnm muhataplar
bulduklarn bol bol anlatrlar. Tm toplumlardaki bu mutlu kar
lamalar bizi kardelik zlemi konusunda umutsuzlua d
mekten alkoyuyor, ama her trl ar iyimserlii de bize ya
saklyor. Bizimki bile olsa, tek bir kltrn tekeline girmi bir
evrenselliin olamayacan dnyoruz. Tarihseltesi ve varlkbilimsel deerlerin evrensellii, tpk Platon'un dnceleri gibi
bir yanlsamadr. Bakalarnn barbar geleneklerine duyduumuz
nefret gerekten evrensel deerlere tapnma zerine deil, ama sa
dece bizim Batl nedenlerimize tapnma zerine kuruludur. Gerek
bir evrensellii dlemeden nce, kendi uygarlmzn bar
barln, hatta bakalarnn gznde onun hogrszln sor
gulamak yerinde olur. Batl olmayan toplumlann gzne korkun,
canavarca gelen birok gelenek, greneklerimiz var. Bu toplumlar
sonunda bunlar sineye ekmilerse, baka seimleri olmadndan
ve bize dayanlmaz gibi gelen uygulamalar, bizim yaptmz gibi
yasaklayamadklanndandr.
Bir Hindu iin bir inei ldrmek ve yemek canavarlktr ve bu
onun iin ylesine sarscdr ki, bizim Brahman bir dulun kocasnn
yakld atee kendisini atmasna gz yumulmas olay karsnda
yaadmz sarsnt solda sfr kalr. Dnyay Hindistan fethetseydi, dul kadnlarn bir daha evlenmemesi kadn haklarndan
biri olurdu ve ineklerin katledilmesi yaama saygya kar ilenmi
bir su olarak yasaklanrd. Dolaysyla, dnlebilecek tek ger
ek evrensellik ancak gerekten evrensel bir uzlama stne ku
rulabilir. Bu ise kltrler arasnda gerek bir diyalog'dan geer, ile
tiim olanaklar bulunduuna gre, byle bir diyalog mmkndr.
Ancak, taraflarn her biri dnler vermeye hazrsa bir sonu al
nabilir. Her kltrn tekilerden renecei ok ey olduu ve on
larn katklaryla zenginleecei inancn paylayoruz. Gelgelelim,
al glm, ver glm oyununu herkesin oynayabilecei biraz ku
kulu. Bu oyunun ana kural, iki tarafn da karlkl al
verilerinden zevk almas ve teki'nin barbarlndan vaz
gemesini salamak iin, Berikinin barbarl bir kenara
152

152
brakmasdr. Kendisini iddetle dayatan ve tekini yok saymakla
srp giden szmona bir evrenselliin sahtekrl stne kalc
bir ey kurma umudu hi olmadna gre, insanlarn bir arada kar
dee yaayacaklar ortak bir meknn gnn birinde kefedilecei
ve kurulaca konusunda bahse girmeye deer.

153

153

EK
OKULUSLU RKETLERN GELRLER
okuluslu yapm
iletmeleri

IBM
General Motors
Canadian Pacific
Chrysler
General Electric
Du Pont De Nemours
Toyota
Reynolds Industries
BAT
Matsushita Electric
Industrial
Eastman Kodak
Procter and Gamble
Philip Morris
Imperial Chemical
Industries
Hitachi
Unilever
Nestl
Coca-Cola
Dow Chemical
ITT

Goodyear Tire
and Rubber
Daimler-Benz

Asl lkesi

A BD
-

6 582,00
4 516,50

394 930

3 422,06
2 380,00
2 280,00
1 431,00
1 255,95
1 210,00
1 132,56

748 000
120 000
100435
330000
157 783
59 500
97 551
212 822

1 009,53
923,00
890,00
888,50

132 814
123 900
61 700
68 000

781,30
707,38
637,06
632,30
628,81
585,00
448,05

115 600
161 533
3 19000
137 950
40 500
48 800
252 000

Fed.Almanya

411,00
402,04

Japonya
ABD
Ingiltere
Japonya
ABD
-

Ingiltere
Japonya
Ingiltere
svire
ABD
-

Hoechst
Fiat

talya

Bayer
Renault

Fed.Almanya
Fransa

154

M ilyon dolar alanlarn


says
olarak net
gelirler

376,44
356,00
354,47
1 435,86

133 271
199 872
177 940
230 805
174 755
213 725

154
DEVLETLERN GELRLER
lkeler

Gayri safi uluslararas


hasla
M ilyon dolar olarak

ABD
Japonya
Federal Almanya
Fransa
Ingiltere
Brezilya
Hindistan
Meksika
Gney Kore
Cezayir
Tayland
Kolombiya
Filipinler
Hong Kong
Banglade
Tunus
Birmanya
Zaire
Tanzanya
Etiyopya
Haiti
Mali
Benin
Togo
Moritanya
ad

3 275 701
1 062 870
653 080
519 200
455 100
254 660
168 170
145 130
76 640
47
200

40430
33 330
34 640
27 500
10 640
7 020
6 190
5 440
4 650
4 270
1 630
980
930
720
700
320

Nfus
(Milyon)

234,5
119,3
61,4
54,7
56,3
129,7
733,2
75,0
40,0
20,6,
49,2
27,5
52,1
5,3
95,5
6,9
35,5
29,7
20,8
40,9
5,3
7,2
3,8
2,8
1,6
4,8